You are on page 1of 130

TURK

Ouzlarn - Anadolu, Azerbaycan ve l Urkmenistan Trklerinin Mitolojisi

MTOL OJS

PERTEV NAL BORATAV


PERTEV NAL BORA T A V

BiigeSu

BiigeSu

Trk Mitolojisi

Pertev N. Boratav

eviri Recep zbay

ISBN 978-9944-795-41-8 BilgeSu Yaynclk 1.Bask, 2012(2000 adet)


Ata 2 Sokak 65/ 1 Kzlay-Ankara

Tel .-312.425 93 76 Faks : 312. 425 93 77 e-mail: bilgesu@bilgesuyayincilik.coni.tr

Kapak Ali mren Dizgi Turgut Kaya Bask zkan Matbaaclk Tel: 312 395 48 91

TRK MTOLOJS
OUZLARIN - ANADOLU, AZERBAYCAN ve TRKMENSTAN TRKLERNN MTOLOJS

Pertev N. Boratav
eviri Recep zbay

BilgaSu
A n k .1 ra 20 12

NDEKLER

A. Giri...............................................................................................'7 B. Trk M itolojisi........................................................................... 9 C. Kaynaklar ve Bibliyografya.................................................... 11 D. Tarihe......................................................................... .................19 E. Haritalar........................................................................................ 25 M addeler........................................................................................... 29 Resimler............................................................................................. 118

I
i

A. GR
Trkmenistan, Azerbaycan ve bugnk Trkiye Trklerinin atalar olan Ouzlar, 7. yzyln ikinci yarsndan itibaren Gk trk mparatorluu altnda gl bir boy birlii oluturdular. Ouzlar, bugnk Moolistan'n kuzey blgelerinde, Yukar Yenisey ile daha gneyde Tule nehrinin kylarnda yayorlar d. Orhun Yaztlarnda onlarm sk sk Gktrklere kar ayak lanmalarndan bahsedilir. Gktrk hkimiyetinin 743 ylnda yklndan sonra, hkmdarlarma kar srdrdkleri sava larla iyice zayflayan Ouzlar, daha sonra Uygurlarn ynetimi altna girdiler. Krgz ve inlilerin saldrlaryla son bulan Uy gur hkimiyeti 843 ylma kadar srd. 10. yzyln ilk yarsnda doudan gelen ve muhtemelen Gktrk mparatorluu'nun batya doru geniledii dnemde Ouzlar, batda Hazar Denizi kylar ile Amu Derya (antik Oxus) kysndaki Grgene civarnda, douda Farab'a kadar Karacuk-Da civarnda ve Sirdarya nehrinin (antik Jaxartes) orta blmleri ile Aral Gl steplerimle yayorlard. Boylardan oluan ve en st yneticisinin epik metinlerde "I lanlar I lan" diye adlandrld Yabgu'nun idaresinde egemen bir devlet yaps oluturdular. Ana ve klk ikametghlar olan Yegiket (Farsa: and), denize dkld yerilen iki gn uzaklktaki Siri Derya nehrinin sol kys yaknlarndayd. 10. yzyln ilk yarsndan itibaren Mslman olmaya baladlar. Yabgu'larn Ouz mparatorluu, Kpak ve Tepmeklerin saldrlar ve i savalar sonucunda muhtemelen II.yzyl henz balamadan ykld. Bunun zerine, bykl ktkl gruplar oluturarak, yeni topraklar ele geirmek zere gneybatya doru daldlar: Harezm, Horasan, Azerbaycan, Anadolu, Irak, Suriye'ye... Anadolu ve ran'da bir imparatorluk kuran Seluklularda, on lar izleyen beyliklerde, OsmanlIlarda, Karakoyunlular ve Akkoyunlularda ise, kkleri Ouz boylarna dayanan hanedanlar sz konusudur. En douda Amu Derya ile Hazar Denizi ara snda kalan boylar, bugnk Trkmenistan'n halkn olutur

Trk Mitolojisi

dular. Ouzlarn slam dinine geiini ifade eden "Trkmenler" tanmlamas ise, Anadolu'da Ouzlar gibi ayn soydan gelen ve atalarnn gebe yaam biimi ile sosyal yaam dzenini, bu nun yan sra yerleik dzene getikten sonra da Ouzlarn di er kltrel mirasn koruyan etnik gruplar tarafndan bugne kadar korunmaktadr.

B. TRK MTOLOJS
nnzdeki sayfalar eski Trklerin slam ncesi ve Trkiye dndaki lkelerde Trke konuan halklarn mitolojileri hak knda aklayc bilgiler iermektedir ( >Roux, Eski Trk Mito lojisi). Bin yl nce tek tanrl bir din olan slam'a katlan ve bu nedenle de pagan dnemindeki gelenekleriyle resmi olarak ba n koparan bir halkn mitolojisi hakknda konumak olduka zordur. Ancak, slam dininin bizzat kendisi de ortaya kn dan nce var olan bir mitolojinin -veya mitolojilerin- mirasna bavurmutur. Trkler de yeni vatanlar olan Anadolu ve G neydou Avrupa'ya yerlemeden ve slam dinine gemeden nce, Budizm, Maniheizm, Mazdaizm, Nestoryan Hristiyanl gibi dinlerin biimlendirdii kltrlerin etkisi altndayd. En son olarak da yeni vatanlarnda, eitli etnik ve dinsel kkenli pagan uygarlklarn mirasn stlenen Hristiyan bir toplumla yzyllar boyunca dzenli iliki iindeydiler. kinci yararl bir saptama da, "Trk/Trke" (Almanca: trkisch) kavramnn szcnn ift anlaml kullanmyla il gilidir. B szcn bugn hem bir ulusu, hem de hu ulusun byk ounluu tarafndan konuulan ana dili tanmlad unutulmamaldr. Etnik kkenleriyle Trk ve halknn da ana dili "Trke" olan bu topluluun bugn "Trkiye" diye adlan drlan lkeyi fethetmesine ramen, "Trk Kltr", tartma sz en nemli esi olmakla birlikte, ulusal kltrn sadece bir bileenidir. te bu nedenledir ki, dier kltrel srelerde ol duu gibi, Trk-Anadolu mitolojisinde de ok farkl kkenlere dayanan kapsaml bileenlerin karm sz konusudur: Altay miras, Anadolu uygarlklarnn pagan dneme dayanan temel leri, Ortodoks ve Heterodoks slami gelenein ve Hristiyanln dikkate deer katks ile nihayet evrensel konular ieren ve her yerde rahatlkla rastlanan masal, destan ve efsanelerin g belirlenebilecek etkisi. Btn bunlara ayrca "modern" geleneklerin tm eklenme lidir: arkaik modellere gre biimlenmi, szl aktarmn gr

10

Trk Mitolojisi

kemli repertuarm zenginletiren ve belli bir sre daha da ge litirecek olan yeni yaratlm efsane ve destanlar. Sonunda, "hakiki olmayan bir mitoloji" zgn halk geleneinin stn rtmeye balar; yapay bir biimde veya sadece yaznsal eserle rin yaylmas ve basn, radyo ve televizyonun geleneksel etki siyle geliir. Kaynaklar ne olursa olsun; bu yapay kltrleme sreci, geleneklere bal evreler tarafndan bilinsizce asimile edilen ve doal olmayan bu alama, Anadolu mitolojisi zerine yaplacak aratrmalar yanltma ve sahteletirme tehlikesini be raberinde getirmektedirler. Ancak, aratrlmas yeterince g olan bu alan, karlatrmal mitoloji almalar iin ok ey ifade etmektedir. Trk Mitolojisinin zelliini belirleme grevinin ne denli g olduunu grebilmek iin, bu ksa giri dnceleri bile yeterlidir. Bibliyografyadan da anlalaca gibi, Trk-Altay Mitolojisi hakkndaki almalar nadir ve yetersizdir. Kstl Ouzlar ve Anadolu alannda, dergilerde yaynlanm ancak batl okuyuculara zor ulaan kahramanlk iirleri ile ilgili ok az sayda alma, efsaneler, inan dnceleri ile yorumlarm ieren zet konumalar dnda neredeyse hibir ey yoktur. nnzdeki alma; ister yaayan, isterse eski zamanlardan beri yazl kaynaklarda sakl kalan gelenekler olsun, geni an lamda, Trkiye'deki Trklerin geleneklerine dayanan ve mito lojiyle yakn veya uzak ilgisi olan konularn kaydn tutmaktan memnunluk duymaktadr. Sunumumuz bir taraftan tarihsel olarak Ouzlarn gemiine, dier taraftan da slami mirasa da yanmaktadr. E zamanl bak asyla, etnik olarak Trk-Altay miras olmayan eleri de konu dmda brakmak istemedik. Bu anlamda bak amz, bugnk Trkiye'nin farkl kkenli kltrel gereklerini kapsamay amalamtr. (Yaymcmm notu: simlerin okunularndaki btnln salanmasn Dr. Winfried Riesterer (Mnih) stlenmitir. Bu nun yan sra; tarihe, harita ve resimlerin seimi iin de kendi sine teekkr ederiz.)

C. KAYNAKLAR VE BIBLIOGRAFYA
AaTh: Anti Aarne ve Stith Thompson, The types of the folk-tale [Halk Masallarnn Tipleri], Helsinki 1964. Abu-Bakr Ibn-Abdallah ad-Dawadari: Abu-Bakr Ibn-Abdallah ad-Dawadari:durar at-tigan wa-gurar tawarih az-zaman/Sleymaniye Medresesi el yazmas, stanbul, arka plan: bra him Paa No.913. Abu-Bakr Ibn-Abdallah ad-Dawadari VII: Abu-Bakr Ibn-Abdallah ad-Dawadari: Kanz ad-durar wa-gami al-gurar, Cilt 7, yaynlayan 'Abd-al-Fattah 'Asur, Kahire 1972. Abu-Bakr Thrani: Abu-Bakr Thrani, Kitab- Diyarbakriya, Cilt 1, yaymlayan Necati Lugal ve Faruk Smer, Ankara 1962. Abu'l Gazi: Abu'l Gazi Bahadur Han: ecere-i Terakkime [Trkmenlerin Soykt], yaynlayan Andrej N. Kononov, Moskova 1958. Acpayaml 1961: Orhan Acpayaml, Trkiye'de doumla ilgili adet ve inanmalar. Erzurum 1961. Araz 1958: Nezihe Araz, Anadolu evliyalar, stanbul 1958. Arsunar 1962: Ferrh Arsar, Gaziantep folkloru, stanbul 1962. Arsunar 1963: Krol, yaynlayan l'errh Arsunar, Ankara 1963. Atsz 1961; Osman, Tevarih-i m lid-i mir'at- cihan, yaymlayan Atsz, stanbul 1961. Aytekin 1958: Buyruk, derleyen Sefer Aytekin, Ankara 1958. Bayatl 1948: Osman Bayatl, Bergama'da efsaneler, adetler. s tanbul 1941. Bazin 1971: Louis Bazin, Les noms turcs l'aigle [Trk Kartal Adlar], "Turda" [Trkiye], III, 1971, s.128-32. Benveniste 1960: Emile Benveniste, Le Dieu Ohrmazd et le demon Albast [Ormazd Tanrs ve Albast Cini]. "Journal Asiatique" [Asya dergisi], CCXLIII, 1960, s.65-74. Bittel 1961: Kurt Bittel, Kunst und Kul tur der Hethiter [Hititle-

12

Trk Mitolojisi

rin Sanat ve Kltr], Berlin 1961. Boratav 1931: Pertev Naili (Boratav), Krolu destan. stanbul 1931. Boratav 1948: P.N.Boratav, Les recits populaires turcs (hikye) et les Mille et une nuits" [Trk Halk ykleri ve Binbir Gece], "Oriens" [Dou], 1,148, s.63-73. Boratav 1951: P.N.Boratav, Notes sur Azrail dans le folklore turc [Trk Folklorunda Azrail zerine Notlar], "Oriens" [Dou], IV, 1951, s.58-79. Boratav 1954: P.N.Boratav, Un mythe turc sur Toriine du premier homme d'apres Abu Bakr b. Abd-Allah [Abu Bakr b. Abd-Allah'e gre lk insann kkeni hakknda bir Trk destan], "Proceedings of the International Congress of Ori entalists" [Uluslararas Oryantalistler Kongresi Tutanaklar], Cambridge ve Londra 1954, s.198 ve sonras. Boratav 1955: P.N.Boratav, Contes turcs [Trk Masallar]. Paris 1955. Boratav 1958: P.N.Boratav, Dede Korkut hikyelerindeki tarihi olaylar ve kitabn te'lif tarihi. "Trkiyat Mecmuas", XIII, 1958, s.31-62. Boratav 1959: P.N.Boratav, Vestiges oghouz dans la tradition Bektai [Bektai Geleneinde Ouz Kalntlar], "Atken des XXIV. Internationalen Orientalisten-Kongresses Mnchen" [24.Uluslararas Orientalistler Kongresi Bildirileri], Wiesba den 1959, s.382-85. Boratav 1965: P.N.Boratav, Folklore et litterature populaire turcs [Trk Folkloru ve Halk Edebiyat]. "L'annuaire 19651966 de l'Ecole Pratique des Hautes Etudes [Yksek renim Pratik Okulu 1966-1966 yll], IV. Section [Blm IV], Paris 1965. Boratav 1967: P.N.Boratav, Folklore et litterature populaire turcs. "L'annuaire 1965-1966 de l'Ecole Pratique des Hautes Etudes, [Yksek renim Pratik Okulu 1966-1966 yll], IV. Section, [Blm IV], Paris 1966-1967, Paris 1967.

Kaynaklar ve Bibliografya

13

Boratav 1968: P.N.Boratav, L'epopee d' Er Tshtk et le conte populaire [Er Ttk Destan ve Halk ykleri], "Volksepen der uralischen und altaischen Vlker [Ural ve Altay Halkla rnn Halk Destanlar]. Vortrge des Hamburger Symposions vom 16.-17.Dez 1965" [16/17 Aralk 1965 Hamburg Sem pozyumunun Bildirileri], Wiesbaden 1968, s.81. Boratav 1969: P.N.Boratav, Le conte et la narration epicoromanesque [yk ve Epik-roman Betimlemesi]. "Turcica" 1 ,1969, s.95-122. Boratav 1973 (1): P.N.Boratav, Trk halk edebiyat, stanbul 1973 (1969). Boratav 1973 (2): P.N.Boratav, Trk folkloru, stanbul 1973. Boratav 1982:P.N.Boratav, Folklor ve edebiyat, Cilt 1, stanbul 1982. D jinn, El (2): P.N.Boratav, Djinn. [Cinler] "Encyclopedic de slam" [slam Ansiklopedisi], Nouvelle edition. DS: Trkiye'de halk azndan derleme szl. A-G, 6.cilt, Ankara 1963-1972. El (2): The Encyclopedia of slam [slam Ansiklopodisi], New edition [Yeni basm], Leiden 1960 ve sonras. Erdem 1942: Halil Kadri erdem, Ktahya efsaneleri, I; Ktahya kalesi kurulu efsanesi. "lk", N.S. III, 1942, No. 29. Erhat 1972: Azra Erhat, Mitoloji szl, stanbul 1972. Er-Ttk: Aventures merveilleuses sos terre et ailleurs de ErTshtk, le geant des steppes; epopece du cycle de Manas [Er Ttk'n Toprak altnda ve baka yerlerdeki muhteem maceralar, Bozkrlarn devi, Manas kronolojisinin destan], Franszcadan eviren P.N.Boratav, Paris 1965. Eybolu 1961: smet Zeki Eybolu, Tpta yenilikler 6,1961, s. 75-80. FFC No. 152: P.N.Boratav, Les histoires d'ours en Anatolie [Anadolu'daki Ay Hikyeleri]. "FF Communica tions", No. 152", Helsinki 1955. Frazer 1931: James G. Frazer, Mythes sur Toriine u feu [ Atein kkeni zerine destanlar], Paris 1931. Georgeakis 1894: G.Georgeakis, Le folk-lore de Lesbos, par G.

14

Trk Mitolojisi

Georgeakis et Leon Pineau [Midilli (Lesbos) Folkloru], Paris 1894. Gkyay 1938: Dede Korkut, yaynlayan Orhan aik Gkyay, stanbul 1938. Gkyay 1973: Dedem Korkudun kitab, yaynlayan Orhan aik Gkyay, stanbul 1973. Glpnarl ve Boratav 1943: Abdlbaki Glpnarl et P. N. Boratav, Pir Sultan Abdal, Ankara 1943. Glpnarl 1958: Abdlbaki Glpnarl, Menakb-i Hnkr Hac Bekta- Veli, stanbul 1958. Glpnarl 1969: Abdlbaki Glpnarl, Trkiye'de mezhepler ve tarikatlar, stanbul 1969. Haarmann 1971: Ulrich Haarmann, Dit* Chronik des Ibn adDawadari [Ibn ad-Davvadari'ni Kronii], Cilt 8, yaymlayan U.Haarmann, Kahire 1971. Giri s. 1-18. Hackmann 1904: Oskar Hackmann, Die Polyphemsage in der Volksberlieferung [Halk Aktarmnda Tepegz estan], Helsinki 1904. HBH: Halk bilgisi haberleri, stanbul 1929-1942. Hein 1958: Das Buch des Dodo Korkut [Dede Korkut Kitab], eviren Joachim Hein, Ziirih 1958. A: slam Ansiklopedisi, stanbul 1940-1986. nan 1954: Abdulkadir nan, Tarihte ve Bugn amanizm, An kara 1954. Johansen 1959: Ulla Johanson. Die Alpfra. "Zeitschrift der Deutschen Morgenlndischen Gesellschaft" ["Die Alpfra", Alman Dou Toplumu Dergisi], CIX 1959. Kagrl: Kagrl Mahmud, Divan Lgat-it-Trk, yaynlayan: Besim Atalay. Trk Dil Kurumu Yaynlar. Krzolu 1949: Fahrettin M. Krzolu, Bayatl Mahmud olu Haan. Cam- Cem-ayn. "Osmanl tarihleri, I", stanbul 1949, s. 370-404. Krzolu 1952: Fahrettin M. Krzolu, Dede Korkut Ouznameleri, 1.ki tap, stanbul 1952. Krzolu 156: Fahrettin M. Krzolu, Gkten inen ejderha ef

Kaynaklar ve Bibliografya

15

sanesi. "Yeni Meram" (Konya), Ocak 1956. Kou 1962: Reat Ekrem Kou, Trvana cadlar. "Trk Folklor Aratrmalar", 154,1962. Kudret 1969: Cevdet Kudret, Karagz, Ankara 1969. Kum 1937: Naci Kum, Gelincik Ana. " n" (sparta) 4, 1937, s. 611. Lot-Falck 1953: Eveline Lot-Falck, Les rites de chasse chez les peuples siberiens [Sibirya Halklarn Avlanma Gelenekleri], Paris 1953. Megas 1932: G.A. Megas, Ballade von der Losgekauften [Azat Edilenin Balad]. "Jahrbuch fr Volksliedforschung" [Halk arklar Aratrmalar Yll], 3,1932, s. 54-73. Meibohm 1956: Anatol de Meibohm, demons, derviches et saints [Cinler, Derviler ve Azizler], Paris 1956. Melikoff 1960: irene Melikoff, La geste de Melik Danimend: etude critique du Danimendname [Melik Daniment'in davranlar: Danimendname zerine bir aratrma], 2. cilt, Paris 1960. Mundy 1956: C.S. Mndy, Polyphemus und Depegz [Polyp hemus ve Depegz]. "Bulletin of the School of Asien Stud ies" [Asya Aratrmalar Merkezi Blteni], XVII1/2, 1956, s. 279-302. Nicolaides ve Carnoy 1889: Henry Carnoy ve Jean Nicolaides, Traditions populaires de l'Asie Mineure | Kk Asya'nn Halk Gelenekleri], Paris 1889. Nicolas 1972. Michele Nicolas, Croyances et pratiques turques concernant les naissances [Doumlar zerine geleneksel Trk nanlar ve uygulamalar], Paris 1972. gel 1971: Bahaeddin gel, Trk mitolojisi, Ankara 1971. nder 1955: Ali Rza nder, Yaayan Anadolu efsaneleri, Kay seri 1955. zdemir 1975: Haan zdemir, Die altosmanischen Chroniken als Quelle zur trkischen Volkskunde [Trk Halkbilimi Kayna Olarak Eski Osmanlca Kronikler], Freiburg i. Br. 1975.

16

Trk Mitolojisi

PhTF II: Philologiae Turcicae Fundamenta [Temel Trk Filolo jisi], Cilt 2, Wiesbaden 1964. Prhl 1934: Erich Prhl, Die Deutsche Volksballade des "Los gekauften" ["Azat Edilenin" Alman halk balad]. Ein Ver such zur Erforschung des Ursprungs einer Volksballade von europischer Verbreitung [Avrupa'ya yaylm bir halk ba ladnn kkeni ile ilgili bir aratrma denemesi]. "FF Com munications", XXXVIII, 105, Helsinki 1934. Rossi 1952: II "Kitab- Dede Qorqut" [Dede Korkut Kitab], ya ynlayan: von Ettore Rossi, Vatikan 1952. Roux 1966: Jean-Paul Roux, Flore et faune sacrees dans les socits altaiennes [Altay Toplumlarnda Kutsal Flora ve Fa una], Paris 1966. Roux 1970: Jean-Paul Roux, Les traditions des nomades de la Turquie mridionale [Trkiye Gebe Trklerin Gelenekle ri], Paris 1970. Roux ve Boratav 1968: J.-P. Roux ve P.N. Boratav, La divination chez les Turcs [Trklerde Khinlik], "Divination", (2.cilt), Paris 1968, cilt 2, s. 279-329. Ruben 1944: Walter Ruben, Ozean der Mrchenstrme [Masal Akmlarnn Okyanusu], cilt 1: Die 25 Erzhlungen des Dmons [eytann 25 yks]. Mit einem Anhang ber die 12 Erzhlungen des Dede Korkut [Dede Korkut'un 12 y ks Hakkndaki Bir Ekle]. "FF Communications", 133, Hel sinki 1944. Russack 1941: Hans Hermann Russack, Byzanz und Stambul [Bizans ve stanbul]. Mrchen vom Goldenen Horn [Hali Masal], Berlin 1941. Sayg 1962: Osman Sayg, Sargl folklorunda cadlar ve cadclar. "Trk Folklor Aratrmalar", 150,1962. Sayg 1965: Osman Sayg, Abdal "Koca" ve lm. "Trk Folklor Aratrmalar", 191,1965, s.3759. SDD: Trkiye'de halk azndan sz derleme dergisi. 6.cilt, s tanbul 1939-1952 (Trk Dil Kurumu yaynlar) Tanyu 1967: Hikmet Tanyu, Ankara ve evresinde adak ve

Kaynaklar ve Bibliografya

17

adak yeri, Ankara, 1967. Tanyu 1968: Hikmet Tanyu, Trklerde tala ilgili inanlar, An kara 1968. Tcheraz 1912: Minas Tcheraz, L'orient indit: legendes et traditions armniennes, grecques et turques [Dou'daki ye nilikler: Ermeni, Yunan ve Trk Efsaneleri ve Gelenekleri], Paris 1912. t TFA: Trk folklor aratrmalar, stanbul 1949-1980. Tschudi 1914: Rudolf Tschudi, das Vilayet-name des Hadschim Sultan, eine trkische Heiligenlegende [Hacm Sultan'n Vilayetnamesi, Trke Bir Evliya Efsanesi], Berlin 1914. TTAED, II 1934: Trk tarih, arkeologya ve etnografya dergisi, cilt 2, Ankara 1934. TTV: Wolfram Eberhard ve P.N. Boratav, Typen trkischer Volksmrchen [Trk Halk Masallarnn Tipleri], Wiesbaden 1953. Yacoub Artin 1903: Seize "Haddouta": contes populaires, ra contes au Caire et recueilles par Yacoub Artin Pacha |Onalti Hikaye: Halk ykleri, Kahire'de Anlatmlar ve Yakup Ar tin Paa tarafndan yaplan derleme], Kahiri* 1903. Yacoub Artin 1905: Contes populaires indits dr la Valee du Nil, traduits de l'arabe parle par Yacoub Artin |Nil vadisinin yeni halk ykleri, Arapa'dan Yakup Artin tarafndan ev rilmitir], Paris 1895. Yenisey 1955: Fazl Yenisey, Hursa folkloru, Hursa 1955. Zirmunskij-Kononov 1962: Kiga oogo Doda Korkuta, izd. Podgotovili Viktor M.Zirmunskij |Honim Dede Korkut Kita bm, Yayna hazrlayan: Viktor M.Zirmunskijl, Andrej N. Kononov, Leningrad 1962.

D. TARHE

552 576

Bumin Kaan ynetiminde tarihsel olarak ilk kayda deer Trk devletinin kuruluu Devletin, Dou ve Bat Trk mparatorluu olarak ikiye blnmesi Dou Trkleri (Gktrkler) Kutluk Kaan yneti minde Gktrk mparatorluu'nu kurarlar; mpa ratorluk merkezi bugnk Moolistan'n gne yinde Selenge nehrinin yan kolu olan Orhon kysmdadr. Gktrk mparatorluunun yine bir Trk boyu olan Uygurlar tarafndan yok edilmesi Uygur mparatorluu Bat Trklerinin Araplarn egemenlii altna gir mesi Batya ve gneybatya doru Trk gnn bala mas Gney Rusya'da Trk 1hzar Kaanl Trk Karahanl Hanedannn Am Derya'dan Tarm-Havzas'na uzanan biiytik imparatorluu; m paratorluun zamanla Mslmanlamas; kltrel ve siyasi merkezler: Balasagun, Kagar, Buhara, Semerkant Bir Trk Hanedan olan Gazneliler Horasan, Maverannehir ve Afganistan'da hkm srer; kltrel ve siyasi merkez: Gazne (bugnk Afganistan'daki Gazni kenti)

682-745

745 745-780 776 800 568-965

840-1212

962-1190

:o

Trk Mitolojisi

970

Ouz boylar birliinin Knk boyu nderi Seluk, Buhara civarna yerleir ve Mslman olur; Sel uklu Hanedannn isim babas olur. Seluk'un torunu ar Bey Davud (lm 1059) ve Turul Bey Muhammed (lm 1063) dou ve bat ran'da Seluklu mparatorluu'nu kurarlar. Seluklular, Gaznelileri yener. Turul Bey, Badat' ele geirir ve kendisine Halife tarafndan Sultan unvan verilir. ar Beyin olu Alp Arslan imparatorluun iki blmn de miras edinir ve onlar birletirerek Byk Seluklu mparatorluu'nu kurar; Bakent sfahan olur; Pers kltr etkindir ve resmi dil de Farsadr. Ermeni bakenti Ani, Seluklular tarafndan alnr. Malazgirt Sava'nda Alp Arslan, IV. Diogenes ko mutasndaki Bizans ordusunu yener ve Trk boyla rna Anadolu yolunu aar. Alp Arslan'n olu Sultan Melikah ve onun veziri Nizamlmlk ynetiminde, Byk Seluklu mpa ratorluu ve en gl ve toprak ynnden en b yk dnemine ular; bakent hala sfahan'dr; di er kltrel ve siyasi merkezler Badat, Rey ve Merv'dir. Sleyman ah, Anadolu'da Anadolu Seluklu Devleti'ni (Rum Seluklular) kurar, bakenti Konya yapar; Pers kltr hala etkisini srdrr; resmi dil Farsadr. Anadolu Seluklular, Miryokefalon'da Bizans or dusunu yener.

1037-1063 1040 1055

1063-1072

1064 1071

1072-1092

1072-1107

1176

/ arilte

21

1180-1240

Moollardan kaan ve saylar giderek oalan Trk gebe boylar, zellikle Trkmenler, Ana dolu'ya kaar ve burada ksmen byk kargaalar yaratrlar; Anadolu'nun nfus yaps hzl bir bi imde Trkler lehine deiir; Yunan-Slav ve Er meni nfuslar aznla der; yerleik halk ile g ebeler arasndaki sorunlar giderek byr. Sultan I. Alaaddin Keykubad ynetiminde Ana dolu Seluklular en ihtiaml dnemini yaar. Trkmenler, Baba lyas nclnde, dinsel amal Babai Ayaklanmasnda Pers etkisi altndaki Sel uklu ynetimine kar kar. Anadolu Seluklularnn Kseda'da Moollara kar yenilgisi Bat ve Gneybat Anadolu'da aralarnda Karaman Beylii'nin de bulunduu Trkmen beyliklerinin kurulmas Karamanl Mehmed Bey, Mool ynetimine kar kar; Konya'y ele geirir ve kendisi tarafndan tahta karlan Seluklu Sultan Gyaseddin Siyavu'un veziri olur; Trke resmi dil olur. Ouzlarn Ky boyundan olan Trkmen beyi Erturul, Seluklu Sultannn izniyle St civarna (bugnk Eskiehir yaknlarnda) yerleir ve bir beylik kurar. Erturul'un oullarndan Osman srasyla boy beyi, Osmanllarn ve sonraki Osmanl mparatorluu' nun isim babas olur; onun ynetiminde bir beylikten gl ordusu olan egemen bir devlet do ar; kapsaml fetihlerden sonra, Osmanl derebey lik sisteminin temelini atar; ald gazi unvan saye sinde birok dier beylik onun ynetimine katlr.

1220-1237

1240-1242

1243

1260-1280

1277

1270-1281 (yaklak)

1281-1326

22

Trk Mitolojisi

1326-1360

Orhan babasndan ynetimi devralr; Bizansllar ve dier Trkmen beyliklerinden elde ettii toprak larla mparatorluu geniletir: Bursa bakent olur; devletin temel ynetim yaps oluur (Vezirlik, Di van, Valiler). Bizans mparatoru Kantakuzenus kendisinin Srp Kral Duan'a kar desteklenmesi ricas zerine, Osmanl ordular ilk kez Avrupa'ya geer. Osmanllar, Avrupa yakasnda Gelibolu Yarma das zerine ilk kpry kurarlar ve Avrupa'daki hkimiyetlerini giderek geniletirler. I.Murat dneminde zellikle Avrupa'daki toprak genilemesi devam eder; Edirne, Filibe (Plovdiv), Selanik ve Sofya fethedilir; Hristiyan sava tutsak larndan Yenieri Oca kurulur; Ba Vezirlik ma kam kurulur. Osmanl bakenti Bursa'dan Edirne'ye tanr. I.Murat, Karatavuk (Kosova) Meydan Sava'nda Srp-Bulgar-Arnavut ordusunu yener. aatay Trklerinden Timurlenk, Timur Hanedan ln kurar ve Orta Asya ile n Asya'da geni alanlara hkmeder. Trkmen boy birlikleri olan Akkoyunlular ve Karakoyunlular, Dou Anadolu'nun ve Irak'n byk blmnde hkm srerler. I.Beyazt Osmanl'nn Avrupa ve Asya'daki fetihle rini devam ettirir ve Trkmen beyliklerinin o unluunu kendi mparatorluuna katar; Sultan unvann yrtr. Ankara Savanda Osmanllarn Timur'a kar ye nilgisi; Osmanl devletinin dalmas

1349

1353

1360-1389

1365 1389

1370-1501

1390-1502

1389-1402

1402

7 arihe

23

1402-1413 1413-1421

Osmanl Fetret Devri I.Mehmet Osmanl Devleti'nin birliini tekrar sa lar ve Anadolu'daki dinsel-sosyal ayaklanmalar bastrr. II. Murat birok kk beylii Osmanl Devleti'ne katar ve Osmanl hkimiyetini Anadolu'da' sa lamlatrr. Bizans, Osmallara hara demeye balar. Blgesel bir g olan Osmanl, II. Mehmet, Fatih, ynetiminde dnya imparatorluuna dnr. II. Mehmet Konslanlmopol'i fetheder. Trapezut Kral 1)avid Komnenos, Fatih Sultan Mehmet'le savamadan ehri teslim eder; bylece son Bizans devleti di- tarihe karr. Avrupa cephe sinde Moldovn lensi Miiyk Stefan'a, dou cephe sinde ise Akkoynl ah U/u Hasan'a kar Fatih Sultan Mehmet Osmanl topraklarn savunur ve daha byk bir toprak m'iilemesiin temellerini atar.

1421-1451

1424 1451-1481 1453

1461

E. HARTALAR

I ______________________________________________________________________________________________ i , rtla

j agv<uu^j

' ] A je n k r

I IL a U e r

26

Tilrk Mitolojini

E g g jY ak u tk r

Haritalar

27

Ab- hayat. Szck anlam: "hayat suyu" ("sonsuz genliin suyu") . ene lmszlk ve doast uzun yaam sala yan mucizev bir su kaynadr. Dou yazn aktarmla rnda bu suyla ilgili efsaneler, Byk skender'in ve H zr'n dnemlerine balanr. Halk anlatmlarna dayanan Trk inanna gre, Hzr'n lmszl bu yaam su yundan imesinden kaynaklanr. t Baz Trk efsaneleri dier baz insan ve canllarn da bu sonsuz genlik suyundan itiini ve bu sayede lmszle veya uzun bir yaama kavutuunu anlatr; rnein, Krolu, onun at Kr-At ( Hayvanlar) ve yakn arkadalarn dan biri. Bu arkada, mucizev suyla dolu su kabnn sa dece yarsn itii iin, vcudunun st blm genlemi ve 250 yl yaamtr. Yaam suyunun nerede bulunduuna dair edebi eserlerde glgelerin lkesini' iaret edilmektedir. Trk-Anadolu halk anlatmlarnda bu konuda efsane vardr. Evliya elebi'nin (17. yy) Sc/ultlnmc'sinde belgelenen birinci efsa neye gre, bu su kayna, I >o Anadolu'da Bingl -Da larnda ("Bin Gller") bulunur; bir avc az nce vurduu bir kuu sonra suyla U m u izlemek isterken, kuun suyla temasnda nasl tekrar canlandrdn kefeder ve su kay na da yerini "Bin Gller" olarak deitirir; Krolu ile ilgili bir efsanede ise, yine benzer bir rastlantyla su kayna n bir avc bulur. Krolu yksnn farkl bir yorumuna dayanan ikinci bir efsaneye gre, genlik emesinden kpk yumann Frat ile Dicle'nin birbirine akt at r mann suyunda tekrar elde edilebilecei sylenir. nc bir Trk-Kafkas efsanesinde ise, mucize su kaynann Elbruz Dalarnda olduu sylenir. Boratav 1931, 31 ve sonras, 142 ve sonras; Boratav 1946, 200, 250 ve sonras, 262 ve sonras; A madde Hzr; Evliya elebi, III 232 ve sonras; TTV No. 214 III, 291 III; ztelli 1965, "Trk Dili" No. 168 (1965), 785.

30

Trk Mitolojisi

Aa. "Hayat aac" ve "Kozmik aa" ile ilgili pagan Trk halklarnn mitolojisinde yer bulan birok inan, Mslmanlam Trklerin geleneinde de canl kalarak, belli bir aa kltnn ilk izlenimini oluturur. Bylece grnrde Anadolu'nun Trkler ncesi halklarnn zgn dinlerinden kalan eler birlemitir. Tek bana duran "Ulu aa" sahibine g ve refah getiren kutsal bir varlk olarak grlrd. Bunu, Dede Korkut Ki tabnn her blmnn sonunda tekrarlanan hayr duasn dan anlyoruz: "Senin, ulu ve glgeli aacn hibir zaman kesilmesin!". Tek bana duran aa ayrca iyi ve kt cin lerin toplanma yeri olma zelliine sahiptir. Bu konu geleneksel Trk Glge Tiyatrosunda Kanl-Kavak oyununda sergilenir: bir kavak aac doast glere ve insan yolundan saptrma ve onu dntrme gcne sa hiptir. Ancak, aa bu zelliinden yararlanarak sihirli g lerini bir cine dnmek iin kullanr. Ayn biimde aacn insana dnmesi de rnek gsterilebilir; Tokat'n bir k yndeki bir efsanede bu grlr; orada bir ormancnm bir k gecesi ormana giderek bir aac kesmeye nasl cesaret ettii anlatlr. Ona yaklaan bir kadnn git gide nasl da byk bir aaca dntn fark eden ormanc, aac izler ve sonunda da korkun bir grlt ile kendisini onun ya nnda keser. Azerbaycan'da Heterodoks bir Trk boyu olan Karakoyun lularda aa ve orman kltnn kkeni bir etiyolojik efsa nede ifadesini bulur. Onlara gre, kutsal ormanlar, kutsan m biri tarafmdan yarsna kadar yanm olan ve topraa dikilen bir ubuktan olumutur. Birok halk inannda, "topraa dikilen kurumu bir daim bir mucize sonucunda tekrar yeermesi" konusu ele alnr (karlatr: Eski Ahit No. 17,17). Bu efsane, Anadolu Trklerinde 15. yzyldan sonra, muhtemelen Hac Bekta'm Vilayetname'sinin yaz mndan sonra, Alevi ve Bektai geleneine gemitir. Bu ko-

Maddeler

31

nu grne gre Karakoynlularda daha geni bir anlam kazand: buna dayanarak da, kutsal ormanlarnn "yarat cs" hem kendine hem de ormanna Kara Olan adn verir. Ancak, Trklerin aktarmlarna gre, Kara Olan aynn adlarndan biridir ve bylece kutsal ormann etiyolojik ef sanesi, Altay toplumlarnda ormann en yksek ruhu ola rak kiiletirilen ay hakknda oluan kltle ilikilendirilmektedir. Heteredoks bir topluluk olan Anadolu Tahtaclar geni bir aa kltne sahiptir. Altay topluluklarnda avclarn bir av seferi ncesinde yaptklar gibi, Tahtaclar da bir aacn ke siminden nce bir dizi ritel dzenlerler: hayvan kurban etmek, toplu yemek yemek gibi. Farkl hanedanlklarn b.tz efsanevi soy bilgilerinde hane danla adn vere ve kalnm.n ryasnda gsnden kan, ayn zamanda da hkimiyetin kurulmas ve devamn simgeleyen aa, ayn "kkten" k.yn.kl.nan ve birbirini izleyen kuaklar anlamnda .lgl.nm.s yaygn olan g rtr. Aa, ayn zamanda Trk geleneindeki hayat aac inan ile isim babasyla birlikte anl.n lest.ns kahraman ortaya karan aac ilikilendirir. "Ulu Aan" kabul eden ve maceralarmdan bahsedilen Dede > Korkul Kitabndaki kahraman Basat'n babalk konusu hikyede akla ka vumaz. Bu durumda, ormanda byyen kahramann sade bir poetik betimlemesi sz konusudur. Bir trbe/yatr yaknma dikilen aa y.trn doast zel liklerini de alr; bir anlamda onun tamamlayc paras olur. Gvenliine ynelik her darbe bir mezar hrszl olarak grlr. Adlarndan da anlalaca gibi, aa ad kullanla rak baz trbe ve mezarlarn kartrld rnekler grlr: "nar Dede" (nar aac-dede, nar aac ifacs anla mnda), "tlk Dede" (am fst aac-dede). Bir kltn ritellerinde kullanlan veya birinin efsanesine dayanan baz aalarn da kutsall vardr. rnein, Alevilerde ve

32

Trk Mitolojisi

Bektailerde ard aacnda olduu gibi; onlar tarafndan sayg gren bir trbenin/yatrn ad "Dedecik Ard" tr ("kk kutsal ard"). Dier baz aalarn karakteristii, etiyolojik efsanelerle aklanabilir: rnein; fstk am, kn ortasnda yen bir kua koruma salad iin inele rini kaybetmez vb. Aa, daha ok yaygn halk inannda canl bir varlk ola rak grlr: bir atasznde, "Yeil (aa) kesen, ba kesmi gibi olur." denir. Artk meyve vermeyen bir aaca "korku vermek" gelenei de vardr. Byle bir aa kesmekle tehdit edilir; bununla gelecek yl bol meyve vermesi salama aln mak istenir. Rossi 1952, 201 ve dier yerlerde; Boratav 1973, 65-68; Kud ret 1959, 265-99; Roux 1970, 181-212; Roux 1972; Boratav 1965, 246; Boratav 1958, 43-45; nan 1954, 62-65; Ahundov 1978, 453 ve sonras. Ahiret Eskatoloji Akbaba Kular Al-Bast. Al-Kars, Al-Anas, Al-Kz veya ksaca Al da denir. Trk cinciliinin bir figr olan Al-Bast, doast bir kadn yaratk olarak tasvir edilir. zellikle lousa kadnlara musallat olur, onlarda lousa stmas karr ve hastalarn lmn salayabilir; bu hastalk ounlukla al-bast ifade siyle, "Al'n eziyeti" anlamnda kullanlr. Al-Bast atlar da ( Hayvanlar) izler. Geceleri onlar afak aana kadar binmek zere ahrlarndan aldna inanlr. At sahipleri bu durumu sabahlar atlar ter iinde ve rl m yeleleriyle tekrar bulduklarnda fark ederler. Yetikin erkeklerin kendilerine hizmet etsinler diye, Al-Bast yakaladklarna inanlr. Bylece "A l'n ocak yerinin (evi

Maddeler

33

nin)" gcn kazanarak, kt niyetli yaratn yayd has talktan kurtarabilme gcn kazanrlar. Bulunulan ortamda erkeklerin olmas, kilerde demir eya saklanmas ve "krmz" ieceklerin iilmesi, lousa kadnla rn Al-Bast'nn ktlklerine kar korunmak iin ncelikle kullandklar aralardr. Al-Bast'nn tfek sesinden de kor kup katna inanlr; silah at, lousa kadnn eziyet ek tii fark edildiinde yaplr. Al-Bast hakkndaki inan ve yklere Trkiye'nin birok vilayetinde, ayn zamanda Kafkasya, ran ve Trke konu ulan Orta Asya lkelerinde ounlukla Al-Bast veya an lam sadece Trkede aklanabilecek Al-Anas adyla rast lanr. Bu doast yaratn kkeni hakknda oluan destan ve deneyimler ne olursa olsu, bu ad altnda rastland her yerde, Trke konuan topluluklarnn rettii anlatmlara dayand tahmin edilir. Cinler. Acpayaml 1961, 75-84; Bora tav 1% 7, 268; Boratav 1973, 95, 139; Nicolas 1972, 131-34; Masse 1938, I 44-46; II, 356; Benveniste 1960, 65-74; Johasen 1959, 303-16; SDD VI, 1952, 11-15. Alabalk >Balk Albz. eytani bir varln ad; 16.yzylda beri Osmanl me tinlerinde ve Edirne Uzunkpr'de bir halk inannda g rld gibi ada cincilikte de geer. Albz geleneinin, Orta Asya mitolojisine dayand dnlr nk Altay halklarnda da Albz'a benzer tanmlamalara rastlanr: Tuba-Uryanhay ve Altayllarda albs, alm, Yakut ve Krgzlarda albn ve Ordos-Moollarnda da albin. Albz'n A. nan tarafndan Al-Bast ile e anlamda kullanlmas dorulanm bir bilgi deildir.

34

Trk Mitolojisi

Cinler. Boratav 1973, 96; A. nan 1954, 170; SD I 1963 (Albz mad desi) Anka Kuu >Kular Ar >Bcekler At >Deniz/Gl; Hayvanlar Ate. Bir taraftan Orta Asya aman geleneklerine, dier taraftan da Anadolu tarihi ile Trkler ncesindeki dneme dayanan Anadolu'daki Ate-kltnn izleri, bugnk toplumun be lirli ritellerinde ve geleneklerinde bugn de grlmekte dir. Atee arndrc bir g atfedilir; bu duruma Betlem Bayram (Betnem, Gavurkfr, Hasr kfr de denir) nede niyle gzlemlenen bir gelenekte rastlanr. Bu gelenek, son zamanlara kadar Hristiyan Paskalya Bayramnda daha ok ocuklar, gen kzlar ve kadnlar tarafndan uygulanrd. Katlmclar ard aac dallaryla -veya eski minderlerletututurulan byk bir atein zerinden atlard: bu eylem, tm yl boyunca hastalklardan korunmay salard. Balke sir ve Bergama yrelerinde salgn hastalklardan korumak amacyla evcil hayvanlar sahiplerinin eliinde bir atein yanndan geirilirdi: bu ate, iki plak erkek tarafndan iki odun parasnn birbirine srtlmesiyle yaklmak zorun dayd ve ayn atele de bu arada snen ocak atei tekrar tututurulurdu. Toroslar blgesinde de buna benzer bir ritel bir atn satn alnmasnda veya bir ahrn yapmnda uygu lanrd; hayvanlar iki yannda da ate yaklan ahr kapsn dan ieri srlrd. Atein zerine tkrmek veya iemek gibi yasak davran ve saygszlklar, atein kutsallna ia ret eden inanlar olarak ayrca belirtilmelidir. Ate klt, ocak atei ile ilgili ritel ve geleneklere dayanr,

Maddeler

35

"ocak" szc de "ate"ten tretilmitir. Ocak, ev veya a drn en saygdeer yeri olarak grlr. Ocak szc ayn zamanda soyun devam anlamn da ierir, "oca-sn" s znde olduu gibi; bu szle bir ailenin soyunun tkendi ine mahkm edildii ifade edilir. ifaclkla donatlm kii de ayn biimde 'ocak' olarak ad landrlr; belirli bir hastalk iin uzmanlam kiiden 'ocak' diye bahsedilir. ifa gc ister miras yoluyla ister ustadan rana gesin, ama mutlaka el verme yoluyla aktarlr. Ate, dier taraftan da ifa ritellerinin ve falcln, tts nn ve kurun dkmenin nemli bir esidir. Anadolu Yrkleri yaylaklarnda ilk atein tututum ma snda belli ritellere nem verirler. Her ailenin ocak yeri ayn yerde kalmal ve meydana varta ilk atei yakan da, evin yeni evlenen gelinidir; bu onun iin bir anlamda bir s navdr. Mslman Trklerin mistik geleneklerinde Rfai t.rik.tnm mridleri ayrt edici iaret olarak atee kar dirence sahip tirler; ritellerinin byk bir holm .lcin maharetle kul lanlmasndan veya atete kzdrlm demirden oluur. Roux 1970, 178 ve sonras; Boratav 1^73 (2), 79 ve sonras; Roux ve Boratav 1968, II 325 vt- sonras; (ilpnarl 1969, 194-96; Kum 1937 " n" (sparta) I>37, (II; Bayatl 1941, 44; Ahundov 1978, 548; Roux 1982. Ay * Ay-Ata; Eskatoloji; Kozmogoni Ay-Ata. "Ay Baba". Bir destana gre, ilk Trk hkmdarln kuran hanedann soyunun dayand ilk insan, kendisini "Ay Baba" olarak adlandrd. Bu destan, anne tarafmdan Kpti olan Msrl tarihi Abu Bakr Ihn-'Abdallah ad-Dawadari'nin dnya tarihi Katz ad-drar wa-gam al-gurar adl eserinde yer alr (1309-1336 yllar arasnda yazlmtr); ad-

36

Trk Mitolojisi

Davvadari, bu destann daha eski bir Trk yaptnn evirisi nin olduunu 10. yzyla dayanan bir Arap el yazmasnda okuduunu belirtir. Destanda yaratl zerine ncil'in anlatmlarna ve slami gelenee iaret eden izlere rastlanr: Atam (ilk insana veri len ad olan Ay-Atam) dem'in halk etimolojisi olabilir; Genesis'te (yaradl) olduu gibi, Trke anlatmda da balk ilk insann hammaddesidir; ilk kadn Ay-Wa tamamen s lami gelenekteki Havva'y (Eva) artrr. Ayn Trk des tanna gre, kadn da balktan "yaratlmtr". Trk desta nnn dier zgn bir zelliine gre, Karatay-Dalarmdaki bir maara ilk erkek ve ilk kadna anne kuca olarak hiz met vermitir. Efsane yledir: in snrndaki Kara-Da maaras bir zamanlar yamur sularnn tamasyla insan vcudunu andran bir ukuru doldurur. Gne ss etki siyle 9 ay sonra ukurdaki amur canlanr: Bylece 40 yl yalnz bana yaayan ilk erkek Ay-Atam yaratlr; daha sonra dier bir su baskn, ukuru yine amurla doldurur ve ilk kadn da ayn biimde "yaratlr". Kadnn yaratl "ek sik" kalr nk gne ss birinci seferde olduu kadar gl deildir. Ay-Atam ve Ay-Wa'nm beraberliklerinden 40 ocuk dnyaya gelir. Ay-Atam 120 yanda, ondan 40 yl sonra da Ay-W a lr. En yal oullar onlarn cesetlerini anne-ukuruna gmerek tekrar canlandrmaya alr. Bu ilk ebeveyn ncesi ukur daha sonraki zamanlarda ilk hkmdarlar Ay-Ata'nn soyundan gelen Trklerin klt yeri olmutur. Ay-Ata destannda yamur tarafndan bereketlenen AnaToprak dncesi bir halk iirinde dile getirilir: Safran (baz bahar ritellerinde kullanlan iektir) dillendirilir: "Benim annem toprak, babam da yamurdur." Eski Trklerde de olduu gibi, Trkiye'deki Trklerin gele neinde Ay'n erkek olduu kabul edilir. Ay, halk dilinde,

Maddeler

37

zellikle de ocuk betimlemelerinde "D ede" belgesi ile ta nmlanr: "Ay Dede". Abu-Bakr Ibn-'Abdallah ad-Dawadari VII, 1972, 164-83; Boratav 1954, 198 ve sonras; Haarmann 1971, 12-18; Glpnarl ve Boratav 1943,130; Boratav 1973,17-23. Ay. Mslman olmayan Trklerde ay, belli bir kltn av fitellerinde veya doast glere dayanan anlatmlarda konu edilen bir hayvandr, f 1a 1 1a baz topluluklar ayy destans bir ataya veya insani bir kkene dayandrrlar. Anadolu Trklerinin geleneinde buna benzer eski ay kl tnn izleri kefedilebilir. lirok efsane ve "gerek" macera yksnde bu hayvan. eski mitolojik Orta Asya veya zgn Anadolu kkenli olabilecek zellikler verildii g rlr. Anadolu'da ok yaygn ol.r.k ins.n ve ay arasnda cinsel bir ilikinin old^ olasln ieren ok sayda efsanevi anlatm olumutur. Ilmlarn .rasnda en yaygn olan, bir ay tarafndan karlp kars ya|nlan bir kzla beraberlikle rinden doan ocuklarla ilgilidir. I rkek kardeleri (veya ak rabalar) karlan kadn krtari|i evine geri getirirler, ayy ve ocuklar da ldrrler. Cen kadn, eski t*vIi yaamnn yasn tutar ve ay einin ve oc uklarnn /tsn eker. Hayvanlar. Lot-Falck 1953,103-05; Boratav 1955 (2), ITC No. 152,1-46. Azrail. lmn ba melei saylan Azrail'e Trk halk anlatm larnda efsanevi bir yarat andran /ellikler yklenmitir. Dede Korkut Kitabnda kahraman Deli Dumrul bir b lmde Azrail'e kar ktnda, Azrail ona, daha sonra g vercine ( Kular) dnmek iin nce bir yasl olarak g rnr. Bu anlatm, sihirli elerle bezenen deiik yorum larla bugnlere kadar korunmutur: Deli Dumrul hikye sinde Azrail, Yunan mitolojisindeki Thanatos'un rolndedir.

38

Trk Mitolojisi

Trk halk kozmogonisi insann yaratlnda da Azrail'e zel bir rol yklemitir: ba melek Cebrail, Mikail ve sra fil insan vcudunu yourmak iin amur getirmek zere Tanr tarafmdan arka arkaya dnyaya gnderilir ancak, topran alamasndan znt duyduklar iin eli bo d nerler. Toprak, gnahlarndan dolay korkun cezalara arptrlaca iin insanln geleceine zlr. Son olarak gnderilen Azrail, dierleri gibi yapmayp alayan topraa aldrmadan amuru alarak geri dner. Bu acmaszl ona "Can alc" grevinin verilmesini salar; Azrail gnlk dilde hala bu tanmla anlr. Dede Korkut Kitabnda anlatlan epik gelenekte Azrail krmz kanatlaryla tasvir edilir. Eski Deli Dumrul anlatmnn a da bir yorumunda, Azrail'in kurbannn cann en derin deki barsaklarndan alabilmek iin bir engel kulland grlr. ocuklarn canlarn kendine ekebilmek iin de, onlara krmz bir elma uzatt yollu bir inan da vardr. Halk tasvirlerinde "elm a"nn bu zelliiyle kullanlmas, Hristiyan aktarmlarnda lmn ocua yaklatnda ona elma ikram etmesi ile benzetirilebilir. Rossi 1952, 175-80; Boratav 1951, 58-79; Boratav 1959, 38285; Boratav 1973, 33 ve sonras; Ruben 1944, 230-38; PhTF, 100; Sayg 1955, TFA No. 191,1955. Balk. Yunus Peygamberi yutan baln efsanesi ncil'e dayanr. Bununla ilgili belli belirsiz bir iaret Kuran'da geer. Trk halk aktarmlarnda bu balk "yunus bal" ile zde letirilir. Fkra zellii tayan baz etiyolojik trden baka ykler, Anadolulu balk ve denizciler tarafmdan deiik balklar hakkmda oluturulmutur. Bunlardan birine gre Tanr, bal hem uma hem de suya dalabilme yeteneine sahip bir hayvan olarak yaratmtr; balk bylece kibirle nir, Tanr da bu kibrine karlk ceza olarak onun kanatlarn geri alr.

Maddeler

39

slami retiye gre balk dndaki tm hayvanlarn etinin yenebilmesi iin kesilirken kanlar aktlmaldr. Erken bir dnemde Dede Korkut Kitabnda da belgelenen baln halk inanndaki bu istisnai durumu bir efsaneyle aklanr: Nemrud, brahim'in tanrsn ldrmek istediinde, kendi sini kartallar tarafndan gkyzne kartr ve oradan etra fna ok yadrr. Tanr, oklara kar balklar karr. Bylece, Nemrud kanlanan bir ok grdnde Tanry ldrdne inanacakt. Bundan dolay, baln kansz olduu ve kannn aktlmadan yenebilecei sylenir. Alabalkta olduu gibi, b./ b.lklara ifa gc atfedilir. Di er baz balklara da halk inanlarnda zel sayg gsterilir ve avlanmalar da bir gnah saylr. Bir efsanede balklar daki dntrme ve kahramanca ileri yapabilme yetenei anlatlr. Efsaneye gre, Kurtulu Sava esnasnda (19191922) Eskiehir civarndaki kanl arpmalarda kyller nehir boyunca yzen halik iirlilerindeki balklarn birer damla kan braktm grrler; bu balklarn, savaa katlan ve yaralanarak geri dnen haliklar olduuna inanlr. Deniz/Gl. Gkay 1973 , CCLXXXII-CCLXXXIV; ybolu l% l, 77; Boratav 1973 (2), 73 ve sonras; Niolos 1974, 31-44; Roux 1966,142,175. Basat. Dede Korkut Kitabnda kendisine bir bliim adanan kah ramandr. Kitapta, mucizev ocukluu ve I )epegz'e ( Te pegz) kahramanca kar k anlatlr. Arz/Aruz'un o ludur. Henz st ocuuyken bir hayvan srsnn geii esnasnda kaybolur. Bir dii aslan tarafndan bulunur ve yabani hayvanlar arasnda byiir. Sonra bulunur ve aile sine geri gtrlr. Ancak o, insanlar arasnda yaamak is temez ve defalarca aslanlara geri dner. Korkut Ata'nn devreye girmesiyle sonunda insan olmaya alr.

Trk Mitolojisi

Ouzlarn gelenekleriyle ilgili baka bir fragmann ieri inde (Topkap Saray Mzesi Ktphanesi el yazmas) ad belirtilmeyen ve "dii bir aslan tarafndan emzirilen bir kah raman" dan daha bahsedilir. Ayn metinde Urulmu Han adl birinin kardei olduu sylenen Basat ad gemektedir (Kyan veya Kayan-Busat biiminde). Bu kiinin Elbrus'ta yedi yl sren bir sefer yapt ve geri dnnde de karde inin cn alp Depegz' ldrd yazlr. Destann bu yorumunda, Dede Korkut Kitabnda geen kahraman adlar farkldr. Dede Korkut'ta canavar tarafndan ldrlen kar dei Kyan Seluk'un cn almak iin Depegz'e kar kan Basat'tr. B sapma, muhtemelen birbirini izleyen ayn orijinal metnin farkl yazmlarndan kaynaklanmaktadr. Basat ad ayn hiimde Ab-Bakr Ibn-'Abdallah ad-Davvadiri'nin (14.yiizyl) Durar at-tigan zva-grar tavarib az-zamat adl eserinde geer. Bu yazar, Ouzname'de anlatlan ve Ouzlarn szl aktarlan epik gelenekleriyle balantl olarak Basat'tan bahseder; ancak, Abu-Bakr'm eserinde Basat'n aslan ile geirdii dnemden bahsedilmez. Ayn yaza rn muhtemelen Sleyman Ibn-'Abd-al-Haqq al-Pahlawan al-Adarbaygani'den edinerek anlatt dier bir destanda ise, efsanevi atas Alp Kara Aslan "Kara Aslan Kahraman" olan Mool hkmdarlarn kkeni hakknda bilgi verilir. Bu kii Tibetli bir kadn tarafndan Karatay-Dalar eteinde ( >Ay-Ata) dnyaya getirilir. Bir kartal tarafndan kar lr ve sonra bir dii aslann inine sokulur, dii aslan onu ka bul eder ve erkek yavrusu ile birlikte onu da style emzi rerek bytr. Vatanlarndan srlen Tatarlar, ocuu bu lur ve yanlarna alrlar; ona, slalelerinden gen bir kz e yaparlar. Sonra onlarn bakanlar olur ve Mool hkm darlarnn hanedann kurar. Bu destann soy bilgisine gre, hem Ouz hem de Cengiz Han aslan tarafndan emzirilen hu ocuun soyundan olmaldr. Kitab- Diyarbakriya (15.yzyl) eserinin efsanevi soy bilgi-

Maddeler

41

sinde yazar Abu-Bakr Tihrani Akkoyunlularn atalarndan birinin ocukluundan bahseder. Adn Bist Han olarak belirtir; bu kii topraklarna saldran Moollardan kaan annesi tarafndan dnyaya getirilir. Yolunu kaybeden ocuk sonra da yal bir kadn tarafndan bulunarak yardm grr ve bir inek tarafmdan emzirilir. Topraklarn tekrar geri alan babas tarafndan bulunan ocua Bist ("stsz": artne st emmeden byyen ocuk anlamnda) ad verilir ki, bu ad bir halk etimolojisi sonucunda Basat'n deitirilmi bir biimi olarak grlmelidir. Destan, Bist Han', Afrasiyab' n Turan lkesinde hkm srd srada, dnyann yara dlndan sonraki 39. kuaa, yani Musa Peygamber dne mine tarihlendirmoktodir. Sonu ol.rak, Msrl kronikiler tarafmdan anlatlan Cengi/ I l.'n atalar ile ilgili destann bu yorumu, Ouzlarn Has.t'a dayanan kahramanlk iirini birbirine balamakladr. Rossi 1952, 193-202; Ahu H.kr Ibn 'Abd.llah al-Dawadari, Durar at-tigan, 202-202, 204 20(>; Aln-H.kr Ib-'Abdallah ad-Dawadari, kanz ad-dr.r VII. I(> H ve sonras, 172-78; TTAED II, 1934, 243-44; Coky.y 1>.W , 121 24; Abu-Bakr Tihrani, 21. Bayndr. Ouzlarn 24 boyundan birine de adn veren, efsa nevi Ouz isim babasdr. Baz kroniklerde yer alan soy bil gileri ile Dede *Korkut Kitabna gre, Kayndr I lan, Ouzla rn iki boy birliinden oluturulan byk boyun en st y neticisiydi: Arz/Aruz'un idaresindeki I a Ouzlar ("DOuzlar") ve Salur Kazan'n idaresindeki -Ouzlar. Salur'un kahramanlk iirindeki unvan "I l.nlarn Han"dr. Efsanevi soy bilgisine gre, Ouz I lan'n alt olundan biri olan Gk Han'n (veya Gk Alp I lan) oludur. Abu-Bakr Tihrani'in Kitab-i Diyarbakriya kroniinde Bayndr Han'n babas Gn Han olarak belirtilir; bu bir yazm hatas olmal dr nk Arapa yazmlarnda Gn ve Gk szckleri ok

42

Trk Mitolojisi

rahatlkla kartrlabilir. Dede Korkut Kitabnda Kamganolu Bayndr olarak adlandrlr; babasnn ad olan Kam gan szc sadece bu metinde geer ve anlam da ak lanmaz. Yaygn olarak Ouz'un torunu ve Nuh'un olu Yasef'in beinci, yedinci veya on birinci kuak soyundan ol duu bilinen Bayndr, Dede Korkut Kitabnda ve Bayburtlu Osman'n Tevarih-i cedid-i mir'at- cihan (bilgilerini eski kay naklardan derleyen 16.yzyl yazar) adl eserinde bu soy bilgileri tutmaz ve Bayndr tarihsel olarak daha sonraki Hz. Muhammed dnemine yerletirir. Bayburtlu Osman'a gre, Bayndr henz Hz. Muhammed domadan nce de hkm sryordu ve onu dneminde Hz. Muhammed slam' duyurmaya balad. Bayndr ryasnda onu grr ve ona eli gnderir. Bu Ouz, Kazan, Dndar ve Bgdz Emen Hz. Muhammed'i camideyken bulurlar. Peygamber bu irikym yabancy grnce korkar ve duvara doru koarak bir mucize ile orada alan bir kapdan kar: Mih rabn kkeninin bu mucizeye dayandna inanlr. Daha sonra Hz. Muhammed bu Ouzu Mslman yapar, yan larna Selman' (Arapada: Salman, Trkede: Selman) da vererek Ouzlara Mslmanl tebli etmek zere grev lendirir ve lkelerine gnderir. Farsa olarak Krtler hakknda erefname (Farsa: Saraf-nama) adl kronii de yazan ve 1543-1603/04 yllar arasnda yaam olan yazar eref Han'n Krtleri ve onlarn Mslmanlamasn anlatt bir efsanede de Bgdz Emen ad grlr. Bgdz Emen eserde ada bir Krt lideri ve Ouz Han'n izinden giden biri olarak geer. Bu yoruma gre, onu Hz. Muhammed'e gnderen Ouz'un kendisidir. Yine ayn yoruma gre, Ouz'un Hz. Muhammed'e gn derdii dev yapl ve vahi bakl bu elinin Peygamberi ok etkiledii dnlr. 15. yzyln bandan 16.yzyln bana kadar Dou Ana dolu, ran ve Azerbaycan'da hkm sren Akkoyunlular

Maddeler

43

Hanedanl kendisini Bayndr Han'n soyundan sayyor du. Abu-Bakr Tihrani'nin yazd ve Akkoyunlularn resmi kronii olan Kitab-i Diyarbakriya eserindeki geleneksel soy bilgisinde Bayndr, Uzun Hasan'n (1453-1478 yllar arasn da hkm srmtr) ykselen 54. kuana tarihlenmektedir. Dede Korkut Kitab onun imparatorluk alan olarak Akkoyunlu-Trkmenlerinin hkm srd topraklar gsterir. Abu-Bakr Tihrani, 14-29; Atsz 1961, 18-26; Rossi 1952, 96, 100 ve dier yerlerde; Boratav 1958, 57-62; Krzolu 1949, 380-82; Krzolu 1952, 51; Abu'l Gazi, yaynlayan: Monov 1958, metin 10-17, 31. Bayku Kular Bitkiler. Bitkilerin mitolojisine dayanan Anadolu efsaneleri ve inanlar gruba ayrlr. 1. Bitkilerin kkenini veya dnmn anlatan efsane ve inanlar: Abu-Muslim'in romannda geen bir efsaneye g re, Hz. Muhammed gkyzne ktm srada Kerbela Ovas'na iki damla ya brakr. Birinden bir iek, dikerinden de bir >aa yetiir. iek bir ko tarafndan yenir ve onun eti de Abu-Muslim'e yiyecek, aacn odunu da Aln-Muslim'in baltasna sap olur. Bir kozmolojik ( kozmogoni) efsane, dnyann yaradlnn balangcnda buday tanesinin do ast byklkte olduunu syler. Dier bir inana gre de, bitki sap zerinde balangta 100 baak yetiirdi; Tanr'ya kar gelerek bu bitki sapndan bir demet oluturup bebeinin altn temizleyen bir kadnn yznden her bir sapa sadece tek bir baak kalr. zmir yaknlarndaki Ke malpaa'da "Utancn iei" diye adlandrlan iein kp krmz blmnn dnyada artan ahlakszlklar nedeniyle solduu sylenir. Ankara civarndaki bir halk aktarmna gre ttn, eytan'n dksndan olumutur; kahve ekir dekleri de, kocasmm lmne alamad iin len kadnn mezarma kskan komularmn att talardan olumutur;

44

Trk Mitolojisi

mucize Hzr'n bu talarn zerine oturmasyla gerekle ir; bunun zerine orada kahve bitkisi olan al yetiir. Baz aalarn meyve vermemesi gereklii, onlara Tanr'nn verdii ceza olarak grlr; nk bu aalar, bir Peygam berin, dallan arasnda sakland aac kesen bir baltaya sap olmulard veya Hz. brahim'in ktk ynna odun ol mulard. Yine baz aalarn kn yapraklarn dkmeleri de bir ceza olarak grlr; nk yen kulara barnma salamay ret ederler, buna karn, kulara kn snma salayan aalara ise, tm yl boyunca yapraklarn koruma hakk verilir. 2. Baz bitkilerin ifa verici ve sihirli zelliklere sahip oluu, adamotunda da olduu gibi, dier halklarn aktarmlaryla rten efsanelere dayanr. Trkiye Trkleri bu bitkiye ada motu, "bitki adam" veya "adam bitkisi" der, nk k knde bir insann biimini grrler; bitkinin insan uzvuna benzeyen blmyle, o uzvun iyilemesine yarayan ila el de edilebileceine inanlr. Adamotunun karlmas iin ba z nlemler almak gerekir: kklerinin bir ksmn ektikten sonra, bulunulan yerden olduka uzaklalr ve bitki, kuy ruuna balanlan bir kpek tarafndan sktrlr; nk adamotunun skld esnada duyulduunda insan fel eden bir insan sesi kardna inanlr. Bergamal bir bildi rici, kpein bu ii sonlandrdnda ldn veya cinsi yet deiikliine uradn belirtir. Arpann ifa gc, Lokman'm konu edildii destanlarn bi rinde akla kavuur. Buday tanesinin veya mercimein bereketi artran gc, Hac Bekta'n bir efsanesinde akla nr; Hac Bekta, bu tarla bitkilerine fleyerek onlara gebe kalamayan kadnlara yardm etme gc kazandrr; ocuu olmayan kadnlar buday tanesi yediklerinde olan, merci mek tanesi yediklerinde ise kz ocuu dnyaya getirirler. 3. Son gruptaki efsane ve inanlar, belirli aa veya bitkile rin kltne dayanmaktadr: kavak aacnn saygnl,

Maddeler

45

dmanlar tarafndan takip edilen bir Peygambere (bir yo ruma gre >Hz. Ali'ye) dallarnda snma salad iin dir. Dier baz aalar, bazen allk ve fundalklar da, bir evliyann mezarna dikildikleri iin bir kltn konuudur lar. Tara halk, yeili yok etmeyi bir gnah olarak grr. Bergama civarnda bir evliya iin anlatlan bir efsanede bu sofu dnce kendini gsterir: ad "Yalnayak Dede"dir; ba basnn azarna ramen, tarlada biten yaban otunu kopar mak istemez, nk ot ona iniltilerle, yaamak iin yalvarr. Krolu destannn anlatclar, bu kahramanm doast gcn ve yenilmezliini, Tanr'nn topraktan yaratt her eye sayg gstermesiyle edindiini sylerler; byk tehli kelere neden olsa da, savalarnn ekilmi tarlalara ayak basmasna asla izin verme/.. Cinler; Lokman. Boratav 1973(1), 65-68; liybolu 1961, 79 ve sonras; Bayatl 1960, 18; Melikoff 1962, 100; Bayatl 1941, 38; Koay 1935, 174-76; Nicolaides 1889, 243; Meibohm 1956, 115; Ahundov 1978,453 ve sonras. Boa >Kozmogoni; Deniz/C l, 1 ayvanlar Bcekler. Trk halk aktarmlarnda bceklerden bahseden destan ve inanlar iki gruba ayrlr: birinci grupta, etiyolojik efsanelere dayanan ve byk oranda Nuh'un Gemisi ile ilgili olanlar yer alr; ikinci grup ise, daha ok ahlaki ierik leriyle fabl tryle akrabalk gsteren Sleyman efsaneleri ile balantldr. Birinci gruba rnek olarak, arnn niye vzl dadm aklayan efsane verilebilir: ar, -ylana en lezzetli etin insan eti olduunu bildirmek istediinde, krlang bunu engellemek iin armn dilini srp koparr. kinci grup iin de, yollarnda giden karncalar ezen fillerin yks r nek verilebilir. Karncalar, Sleyman'a ikyette bulunur. Bu iri hayvanlar baka bir yol semeleri iin ikna edeme

4i

Trk Mitolojisi

yince, karncalar almaya karar verirler; uzun abalar so nucunda, fillerin yolunun tam altmdan geen bir tnel ka zarak dmanlarnn oraya dmesini salarlar ve karnca lar filleri yenerler. Elbette her iki gruba ait olmayan efsaneler de vardr. Hristiyan kkenli bir aktarmda, Aya Sofya'nn ustasma kilise nin plann bir bal petei iinde veren bir ardr. Etiyolojik bir efsanede ate bceinin kkeni bir ak yksne bala nr: kaybolan ate bceini durmakszn arayan sevgilisi, onu bulsun diye, Tanr ate bceine bu verir. Bir yerel efsaneye gre ar, Nif (zmir yaknlarndaki bu gnk Kemalpaa'da) saraynn kalntlarnn bekisidir; einin lmne duyduu zntden dolay bir prenses kendisini bu saraya hapseder ve burada lr, prensesin h zinesi burada gmldr; beki ar, harabeye girmeye al an herkesi sokarak ldrr. Russack 1941,15; Boratav 1973(2); Boratav 1946, 264, 306. Buday * Kozmogoni; Bitkiler Bgdz (-Emen) Ouzlar Blbl * Kular Cad. Farsadaki 'd' szcnden tretilmi olan szck, Trkede vampirin batl inanlardaki baz zelliklerini de alarak "hortlak" ve "hayalet" anlamnda kullanlr. l, er kek veya kadn olsun, canice bir yaam srd veya kt olarak yaratld iin cadya dnr. Cadlar kt icraatlar yapmak zere mezarlarn terk ederler ve yaayanlarn ara ma katlrlar. Cad ile e anlaml kullanlan bir szck de hortlaktr: hortlamak eylemi bir lden bahsedildiinde "geri dnmek" anlamnda kullanlr. Bu dnce, slam ncesi eski bir inann izi olmaldr. llerin, yaayanlarm dnya

Maddeler

47

sn ziyaret etmeleri bu olumsuz ve "kt niyetli" anlam dnda da kullanlr: llerin hatrland yln belli gnleri, onlarn ruhlarna gnderilmek zere dzenlen ortak yemek ler bu anlamdadr. Efsanevi anlatmlara gre, cadnn berbat zelliklerinden bi ri de, llerin etinden beslenmesidir. Cadnn geceleri yeni defnedilen llerin cesetlerini mezarlarndan kartp zel likle akcier ve karacierlerini yediine inanlr. Baz yo rumlarda ise, yaayan cadlarn olabilecei dnlr. Cad bu durumda iki yaam srdrr; gn boyu dier insanlar gibi yaar, geceleri de lleri yemek zere mezarlklarda dolar. 1835 ylna tarihlene bir belgede ve Balkanlardan gelen gmenlerin anlarna gre, Rumeli'de cadlar "kovabilen" yntemlere sahip cad tet /.manlar old sylenir. Bu cadclar, cadlara mezarlarn terk etmemeye ve yaayanlar ra hatsz etmemeye yemin ettirirler. Cadnn insan eti yiyen hortlaklar olarak efsanevi yklerde yer almas grnrde Anadolu'dan ok Rumeli geleneklerinde yer almaktadr. Sihirli masallarda cad genellikle cad kan anlamnda kulla nlr ve bir sprge veya testi zerinde dolaarak her trl ktl yapar. Ortaa kahramanlk romanlarnda bu tr szckler kiinin daha ok adna ek bir n <d olarak (genel likle erkeklerde) kullanlrd. Romann kahraman, doast glere sahip olan bu insani varlklara kar inanlmaz zor luklar altnda sava aard. Sayg 1962, TE No. 150'de; Kou 1952, FFA'da No.154; Boratav 1967, 268 ve sonras; Boratav 1973, 245. Cadlar Cad Can alc >Azrail

48 C ennet Eskatoloji

Trk Mitolojisi

Cin Cinler Cinler. Cin, Peri, Mekir, Kara-Kura, eytan, Gul Yabani, frit, aramba-Cads (veya aramba-Kars) Trk aktarmnda iyi veya kt niyetli doast yaratklarn tanmlanmasnda tercih edilen adlardr. Bazen ayn yaratk iyi ve kt olma zelliini birlikte tar veya tarafszdr, insanla olan ilikisi de bir muziplik veya oyun yapmakla snrl kalr. Bu dizilite Al-Bast, >Albz, Cad, Dev, Canavar, Kara-Koncolos gibi yaratklarn ad gemez; Trk cinciliinde bunlarn zellikleri veya ilevleri kendileri ile ilgili maddelerde aklanacaktr. Ayn biimde, belirli ilevleri olmasna ramen, zel adlar olmayan baz yaratklar da bu maddede yer almayacaktr: su cinleri, da cinleri, orman cinleri, evcil veya yabani hayvanlarn koruyucu cinleri vb. ( Aa, i D a, Geyik, oban, Deniz/Gl, -Hay vanlar vb.). Bazen periyle kartrlan cin, daha ok sihirli olaylarn ve inanlarn temel alnd efsane ve masallarda geerken, peri daha ok masal trne aittir. Mekir de cinin zellikle rini tar ve Mekir'e daha ok Kuzeydou Anadolu'da Kars ve Tokat yrelerinde zel anlam verildii anlalmaktadr. Afyon blgesine yerleen Karaayllarn anlattklar yaan m maceralarndaki eytan, baka yrelerde cin ve perinin anlatld yklerdeki yarata benzer. Bu nedenle ilk ola rak, en azndan bu drt yaratn da ayn yaratk olarak g rlebilecei saptanmaldr. Mekir rneinde olduu gibi, adlandrlmalarndaki farkllk yerel deiikliklere, rol al dklar efsane ve olaylara veya sadece dayandklar kelime haznesinden kaynaklanmaktadr; cin szcnn Arapadan, peri szcnn se Farsadan tremesi gibi. Cinler Kuran'da da geer. Mekir, muhtemelen Arapa k-

Maddeler

49

kenli olup, makr "hile" szcnden tretilmitir (karlat rnz: Farsadaki al szc hem "hile" hem de "krmz" anlamndadr. Al-Bast.). "M ekir" kavram doast bir yaratk anlamnda da olduka yaygnd; bir taraftan Trke konuulan blgede Mikir szc altnda Kazaklarn sihir formllerinde, dier taraftan Kuzey Afrika'da Berberilerin aktarmlarn da Makur szc olarak; bu son tanmlarha, yerel Afrika Tanrs Makurtam/Magurtam ile ilikilendirilmitir. Gul-Yabani, gul "yabanc kken" ve Trkedeki yaban "ya bani" szcklerinden oluan bir birletirmedir, daha ok ti tizlikle kullanlan gelenee baldr ve szl aktarmlarda ender olarak rastlanr. Bazen de, Cad ile zdeletirilir. Ayn durum, yine szl gelenekte rastlanan frit iin geerlidir. Bunlara karn, aramba-Kars ve aramba-Cads ve Kar-Kura halk aktarmlarna dayanan tanmlamalar gibi g rnmektedir. Birincisi, aramba gnleri fkelenen bir ka dn tanmlar, bu nedenle de ad aramba-Kars ve aramba-Cads'dr. kincisi, kara szc ile onun ikilemesi olan kura szcnden oluur. Erzurum yresindeki inana gre, o da >A1-Bast gibi lousa kadnlara musallat olur. Konya'da da onun, geceleri insanlar bomak iin saldran kedi byklndeki bir keiye benzediine inanlr. afak vakti yakalanabilirse, - Al-Bast'da olduu gibi hizmeti olarak kullanlabilir. Adna metinlerde I(S.yzyldan buyana rastlanmaktadr. Kara-kura d ifadesinde olduu gibi, ad kt d grmekle de edeer kullanlr. "Ruhlarla" ilgili en gereki maceralara dayanan anlatmlar, cinlerle ilgili olanlardr nk adlar hastalklarla balant ldr: felce, eklem ksalmasna, inmeye ve delilie cinlerin neden olduu dnlr, ayn zamanda bu hastalklarn ifaclar anlamndaki cinci veya cindar szckleri de onlara dayanr. Huddaml "uaklarn efendisi" diye adlandrlan cin

50

Trk Mitolojisi

koyucularn da, cinleri arma, onlarla grme veya teh dit yoluyla yaptklar ktlkten alkoyarak, kurbanlar kurtarma gcne sahiptirler. "Cinler"in ktlklerinden korunmann bir dizi yolu vardr: onlar uzaklatrmak iin yalvarma-yakarma cmlelerini tekrarlamak, adlarn syle mekten kanmak ve duruma gre onlara gzel szlerle hi tap etmek, geceleri sk sk bulunduklar ortamlardan zel likle uzak durmak ve onlar harekete geirebilecek davra nlardan saknmak gibi. Cinler, periler ve mekirler toplu yaarlar ve insanlarn top lumsal dzenine benzer bir sistemle ynetilirler, onlarn da padiahlar, prensleri ve prensesleri vardr. nsanlarla sk ilikilere girebilirler: akalama ve muzipliklerden ak ma ceralarna uzanan, evliliklere ve bazen de uzunca sre bir likte yaamay konu edinen birok efsane vardr. Bu doa st iyi cinler genelde cmerttirler ve onlara iyi davranan ve kendilerince verilen sk kurallara uyanlar hediyeler ve zenginliklerle dllendirirler. Bu ans yakalayanlar o unlukla fakir, saf ve alakgnlllerdir. Cinler ve mekirler insana ok farkl biimlerde grnrler: hayvan olarak kedi, kpek, kei, olak veya eek; cansz varlk olarak minare, yer ve ykseklik deitiren bir aa; beze sarlm bir ocuk, tavuk ve civcivleri olarak vb. Periler ise >ku olarak ve daha ok beyaz gvercin biiminde g rnrler. Son bir grup da, ev veya ahr, yurt, otel, ky, deirmen veya viraneler (saraylar, kaleler) gibi benzeri yerlerdeki cinlerden oluur. Bu meknlar iin, cinlerin ziyaret ettii yerler anla mnda tekin deil ifadesi kullanlr. Buralar ziyaret edenler hayaletler deil, zellikle ev ziyaretlerinde adlandrld gi bi buralarn "ustalardrlar. Trk geleneinin bunlar iin kulland terimler pir ve sahib'tir. Baz destanlar da evin sahibi ylan olarak tasvir edilir. Bu nedenle, ara sra ev lerde rastlanan ylann ldrlmesinden saknlr. Zongul-

Maddeler

51

dak blgesindeki madenciler, "kmr madenlerinin efen disi" olarak bir zenciyi grdkleri ynnde birok anekdot anlatrlar. Boratav 1966, 266 ve sonras; Boratav 1973 (2), 91-96, El (2), cin maddesi; Gland 1964,105 ve sonras; TTV 1952, cin, peri, hayalet, eytan, dervi, aramba-Cads maddeleri endeksi; Boratav 1973 (2), 81-90; Roux 1971, 217-56; Roux 1982. ' aramba Cads >Cinler aramba-Kars Cinler iekler >Bitkiler oban. Trk halk aktarmlar, oban bugn de hala bir an lamda doast bir kiilik olarak grr nk gebe obanclktan ok eyi miras edinen ve tarada yaayan Trk halk, en azndan lkenin steplerinde ve dalk blgelerinde, her zaman hayvanclkla uraan bir topluluk da olmutur. Epik destanlar, dinsel ve dnyevi efsaneler doast g lere sahip obanlarla ilgili birok anekdotu gnmze ta mtr. Daha Dede Korkut Kitbmh hile muhteem zel liklere sahip oban ile ilgili iki k.r.kler vardr. Birinci kah raman, Herkl kuvvetine sahip biri ol.r.k gsterilir. Bu kahraman Kazan Han'n byk bir srsnn (10 bin koyunluk) ba oban olarak iki kardei ile birlikte, 600 kiilik bir dman ordusunu sadece saparm kullanarak yener. Vcut kuvveti, beyinin onu balad -aac yerinden s kecek kadar byktr. Yazlk alana srsn gtrme n celiine sahip dier ikinci bir ba oban, bir su perisi ile ya anan ak macerasnn kahramandr. Onlarn birlemesin den canavar Depegz domutur. Bugne kadar ulaan yerel lekli efsaneler grubunda, evliyalar mertebesine ykseltilen ve bakahramanlar o

52

Trk Mitolojisi

ban olan birok mucizev yk saylabilir. Onlara, genelde grkemli mezarlar yaplmam olsa da, bu yerler klt ve hac yeri olma zelliini kaybetmemitir. Onlar hakkmda anla tlan ykler eitlilik gsterir ama obanlarn anlatld tm ykler, ister kendi srlerinin hayvanlar isterse sr sahipleri veya evreden baka kiilerle ilgili olsun, mu cizelerden bahseder. Birka rnek verecek olursak: efsaneye gre, Munzur Da adn orada yaam ve defnedilmi koyuncu Munzur Baba'dan almtr. Ayn ad altnda bir de nehir vardr; bu nehrin kayna, Munzur Baba'nm bir koyununu sad ve yere damlayan bir st damlasnn d t yerdir. Dier bir efsane, bir obann beyiyle olan kav gasn anlatr. Beyinin kzma talip olan koyun oban bir s nava alnr: oban, kavaln alarak gnlerdir su verilmeyen koyunlarn bir derenin kysnda su iirtmeden tutmak zo rundadr. obann kaval da sihirli gle donatlmtr. Adana yresindeki Trklerin inanna gre kaval cennetten kma bir mzik aletidir; oban, kavaln fleyerek koyunlar cennetten karmay baarm ve insanlarn hizmetine sunmutur. Afyon'daki oban Kara Baba mezar obanlarn hac yeridir. arbon hastalna yakalanm hayvanlan kurtarmak iin, sr mezarn etrafnda dolatrlr, obanlar deneklerini mezarm zerine atar, sonra yndan bir denek alrlar ve hayvanlardan birini kurban ederler. Rossi 1952, 135 ve sonras; Tcheraz 1912, 124 ve sonras; Boratav 1957, 162 ve sonras; Boratav 1973 (2), 9 ve sonras, 88, 159; nder 1955, 11, 17, 64; Tanyu 1967, 146, 163, 204 ve sonras, 289; Nicolaides ve Carnoy 1889, 218-21; Ahundov 1978, 421 ve sonras. Da. Trkler, Anadolu'nun birok dan (sradalar veya da silsilesini) geldikleri blgelerde tandklar da adlar ile ye niden adlandrdlar. Eski dalar ile ilgili kltlerini, yeni

Maddeler

53

vatanlarnda da devam ettirdiler. Zamanla Anadolu dalar ile ilgili eski ve yerel geleneklerini de stlendiler. Bu ne denle, Anadolu dalarnn mitolojisi bileeni kapsar: Or ta Asya konular, "Trkletirilmi" Anadolu konular ve de itirilmeden hayatta kalan eski Trkler ncesi eler. Anadolu halk inannda Kaf-Da'mn (Kafkas Sradalar ile ayn anlamda kullanlr), saysz kahramanlk yksnde getii gibi, ok grkemli bir yeri vardr. Bu sra dalar, "Dev" ve "Peri"lerin yaad yerdir ( Cinler; Devler). KafDa, en ok bilge kral Sleyman ile ilgili yklerde geer. Dnyann bittii yerde Kaf-Da'mn bir duvar oluturduu dnlr. Ar-Da, Nuh Tufan ile ilgili efsanelerde de geer: Nuh' un gemisinin bu dan zirvesinde battna inanlr. Karaayllar da Nuh'un efsanesine dayanan benzer bir efsane ile Elbruz Dann zirvesinde atala benzeyen biimi aklarlar. Bir Anadolu efsanesi de, iki Ar Da zirvesini (Byk Ar ve Kk Ar) iki daa dntrlm kz kardeler ola rak tasvir eder. Evliya elebi'nin de (17.yzyl) bir yoru munda geen bir inana gre, genlik emesi bir zamanlar Bingl Dalarnda bulunurmu. Buna karn Karaayllarn bir efsanesine gre de, bu eme Elbru/. Dandaym; kar galarn ( Kular) uzun mrl oluu, atalarnn bu eme den su imesinden kaynaklanlm. Birok dan zirvesinde muhtemelen iinde defnedilmi olan kutsal kiinin adn tayan bir nezar veya trbe bulu nur. Bu mezarlarn bazlarnn adlarn yaam kiilerden, belki de "tarihi" bir kiiden ald kesindir; bu durum Ha an Da, Ali Da'nda vb. sz konusudur. Ancak dier baz dalar insan adlar tamaz ve sz konusu dan bir kiile tirilmesi akla gelebilir. Dier bazlar ise adlarn ncil ya da Kuran'da geen kiilerden almtr ve bunlarn da oluumu bir efsanevi yk ile aklanr; Gneydou Anadolu'daki

54

Trk Mitolojisi

Nemrut Da buna bir rnektir. Bu da silsilesi bir deve kervannn siluetini andrr. Nemrut'un tanryla savamak zere bir kervan bir araya getirdii anlatlr. Tm kervan da silsilesinin balad yerde taa dntrlr; bylece tanrya kfreden Tanr'nm gazabma uram olur. Kaz Da, antik da Da, adn iftiraya uram bir gen k zn sonrasnda mucizeleri ile kutsalln kantlayan efsa nevi bir kaz obannn kazlarndan almtr. Dier bir yo rumda ise, efsanenin kahraman mucizev bir biimde do an Hz. Fatma'nn kz olarak anlatlr; Kaz Da'nn zirvesi, Bat Anadolu yaayan Alevi Tahtaclarn kutsal sayd bir mekndr. Boratav 1931; 142 ve sonras; Boratav 1973, 57-60; Roux 1970, 117, 145, 175; Tanyu 1967, 175 ve sonras; Ahundov 1978,412 ve sonras, 422, 423 ve sonras; Roux 1982. Deccal >Eskatoloji (br dnya bilgisi) Dede Korkut Korkut Deli Dumrul * Dumrul Demir. Demir her zaman Trkler tarafndan sayg grmtr. Kagrl Mahmud Divn Lgat-it-Trk balkl szl nde, and imenin klcn iinde var olan demir nedeniyle kl zerine yapldn belirtir ve ilave eder: "nk demir ulu bir madde olarak grlr." Dede > Korkut Kitabnda da klla dzenlenen and ime biim ve jestleri de yer alr. Anadolu folklorunda demirin kutsallna iaret eden izler bulunmutur. Demir korku ve sayg artrr; doast yaratklarn neden olduu zararl bylerden kurtarma gc barndrr; bu nedenle, Al-Bast'nn darbelerinden ko rumak iin lousa kadnlarn yaknlarna demir eyalar ko nur. Demir aletler (bak, makas) elden ele verilmemelidir;

Maddeler

55

ancak yere konduktan sonra ele alnmaldr. Bu kurala uy mayan ve bu tr aletleri birinin elinden alan kii, aletin ze rine tkrr gibi yaparak ritel bir davran yerine getir mek zorundadr. nsann vcudunda tad bir demir nes nenin, yazn en scak gnlerinde yzme esnasnda (deniz, gl veya nehirde) oluabilecek lekelerden koruduuna inanlr. / Demirciler, Davud Peygamberi koruyucular olarak bilirler. Anadolu aktarmlarnda demircilere verilmi bir sihir g cnden bahsedilmez. Demircilerin doast gce sahip ol duklarn gsteren inanlara, sadece bu zanaat icra eden belirli evliya hakknda anlatlan efsanelerde rastlanr. Bu evliyadan birinin plak yumrukla kpkrmz olmu demiri dvebildii anlatlr. Demirci evliyalarm yaptklar ilerde mucizeler yaratmas bir ayrcalk deildir; dier zanaat bir liklerinin de, kendi mesleklerini icra eden evliyalarn doa st ilerinden bahseden efsaneler vardr. Gkyay 1973, CCCVIII; Rossi 1952, 188; Boratav 1973 (1), 114 ve sonras; Boratav 1973 (2), 47 ve sonras, 51-55, 78-80. Demirciler Demir Deniz Kozmogoni; Deniz/Gl Deniz/Gl. Modern edebi Trkede gl ve deniz ayrm vardr. Szck, daha ok deniz anlamnda kullanlmasna ramen, baz eski metinlerde ve Anadolu'ya komu kimi Trke azlarda deniz szc ile hem denizler hem de byk gller tanmlanr; rnein, Farsadaki dan/a szc Trkede derya olarak daha ok denizlerin adlandrlmas iin kullanlsa da, Amu Derya ve Siri Derya gibi byk ne hirler iin de kullanlr. Deniz ve gllerin oluumunu aklayan efsanelerin ou, bir ky veya ehre verilen "su baskn cezas"n anlatan yk-

Trk Mitolojisi

lerdir. Bu ceza, genelde halkn iledii gnahlardan (byle bir durum stanbul'daki Terkos Gl iin anlatlr) veya bir "yabancya", rnein, kutsal birine veya misafir olma rica syla gelen Hzr'a (bu durum, Kocaeli'ndeki Sapanca ve Konya'daki Obruk glleri iin anlatlr) kar insanlk d bir davrantan dolay verilebilir. Bu anlatmlarda genelde, deniz ve gllerin zeminlerinde su altnda kalan yap ve yerleimlerden bahsedilir. ldr Gl hakkndaki bir etiyolojik efsanede biraz sapma vardr: bir gen kzn su almak istedii emenin kapan sevgilisi ile gevezelik yaparken ak brakarak yapt aklszlk zerine bu gl oluur: e meden akan su sonra tm ovaya taar ve ehri yutar. znik Gl'nn oluumu, Aya Sofya'nn ( mar Efsaneleri) ya pm ile ilgili efsaneler dnemine dayanan bir efsaneyle aklanr: Bu su yzeyi, Kilise iin kullanlacak olan harc kartrmak iin Hz. Muhammed'in gnderdii bir hap tara fndan mucizevi bir biimde oluur; hap getirenler, onu z nik Gl'nn bulunduu yerde drrler. Deniz/gl ve boazlarn oluumunu ayn biimde deniz/ gllerin topraklan basmas sonucu olutuunu anlatan ya zl ve szl yorumlara dayandrlan efsanelerin olutur duu bir baka kategori daha vardr, ancak bunlarda kendi istekleri ile davranan insanlar sz konusudur. Bu trden ef sanelerden biri, skender'in emrine almak veya gerek inanca davet etmek istedii pagan kralie ile ilgilidir. sken der abalarnda baarsz olur ve iki denizi birbirinden ay ran kara parasn ortasndan deler ve bylece lkesini su basan kralieyi cezalandrm olur. Baz yorumlar bu kara parasn, Boazii veya anakkale Boaz olarak dnr. Dier baz yorumlar skender veya efsanevi kralieye de inmeden yky baka yerlere balarlar ve bugn deniz den uzakta olan ve ok eski zamanlarda orada bir limann varln kantlamak iin gemilerin balanmas iin kullan lan halkalarn var olduundan bahsederek aklamalarn desteklerler; kara parasnn delinmesiyle birlikte suyun ge

Maddeler

57

ri ekilmesi efsanelerde konu edilir. Konya yaknlarndaki Beyehir ve Eirdir gllerinin oluu mu da ayn kategoride ele alnabilir. Bir yoruma gre, bu gn Beyehir Gl'nn bulunduu yerde, bir zamanlar b yk bir gl besleyen bir yer alt nehir suyu geni ovay kaplarm. Nehir Efletin (Platon?) tarafndan tkandnda, gle artk su tayamaz olur ve giderek bugnk hacmine kadar klr; yolu deitirilen yer alt nehri dier bir gl, yani Eridir'i oluturur. Efsanenin dier bir yorumu, Bey ehir Gl'nn oluumunu farkl bir olayla aklar: lkenin hkmdar, kk bir nehrin akan fazla suyundan dolay bir deliini kapattrr; bylece bir ehri tamamen kaplayan byk gl oluur. nc bir yorum ise, gln oluumunu bir mucizeyle aklar: gl, prensin ellerini ykad sudan olumutur. Bingl Dalarndaki birok kk gln ("Bin Gller") olu umu, genlik emesi ( >Hayat emesi) ile ilgili halk ina nlarna dayanan efsanelerle aklanr: sihirli kayna tesa dfen bir kii (veya Krolu) bulur, insanlarn gerek "sonsuz yaamn kaynan" tekrar bulamamas iin, gl kendisini bine ayrr. Evliya elebi, bu mucizev olayla dalardaki gllerin ifa verici, istek uyandrc gibi zellikle rini aklar. Deniz ve gl cinleri veya tanrlar ile ilgili eski inanlarn izleri Trk halk inanlarnda da grlr. Baz denizlerin/ gllerin ylda en az bir kez kurban olarak insan istediine inanlr ve bununla kaza sonucu oluan boulmalara iaret edilir. Byle bir durum, Bozkr (Konya) yaknlarnda Slek Dalarndaki Dipsiz Gl iin anlatlr. Zonguldak yresin deki denizcilerin elerinin bugne kadar uzanan bir gele neklerinde (1939 ylnda belirlenmitir), eski bir kurban ritelinin izleri grlr: frtnal gnlerde denizin kzgnln yatrmak ve denizde bulunan yaknlarnn korunmasn dilemek iin kadnlar, Karadeniz'e bez bebek atarlar.

58

Trk Mitolojisi

Hzr ve lyas'n ( Hzr) yan sra, Anadolu aktarmla rnda zellikle denizcilerin koruyucular olarak baz evliya lara rastlanr. Ege blgesindeki denizciler Abdsselam adn da bir Mslman evliyaya ve Salomyodi adnda bir Hristiyan azize sayg gsterirler. Salomyodi hem Hristiyan hem de Mslmanlar tarafndan sayg grr. Her ikisi de frtna ktnda, denize ya dklerek ve gm para atlarak arlrlar. Anadolu'nun birok glne atfen, bu gllerde ylda bir kez su taknlarndan inen ve dnyevi bir ksrakla evlenen mu cizevi aygrlarn yaad anlatlr. Gl aygr, bir yl sonra seilen ksraktan doan tay alp gle getirmek iin geri gelir. Birok efsanede "denizat" (veya "gl at") denilen muhte em atn kkeni bu inana gre aklanr. Bu tr mucizevi bir olayn yansmas, Dede > Korkut Kitabnda da grlr; burada Beyrek'in doast zelliklerle donatlm atnn n ad "denizlerin tay"dr ( Hayvanlar). Ayn epik metinde bir "su"dan (bir nehirden?) "Aygr-Gzl" (veya "AygrGzler), "Aygr kaynann nehri", olarak bahsedilir; buras Hazar Denizi civarndaki Araxes-Kura deltas olarak d nlr; adn da muhtemelen "Deniz Aygr" efsanesinden almtr. "Kahramann armas zerine su taknndan inen muci zevi at" motifine Trk halk masallarnda rastlanr. Arsiyan ve Hergivar Dalarnda (Artvin yresi) "Boalarn Glleri" diye adlandrlan gller vardr. Yerel inana gre, bu gllerde boalar yaar (baka bir yoruma gre de aygr lar). Posof'taki (Kars'n bir ilesi) bir efsanede, boasnn bir "gl boasna" kar grete kaybetmesine sinirlenen bir s r yetitiricisinin kznn boynuzlarn demir ularla kaplad anlatlr; bir sonraki grete gl boas lmcl biimde yaralanr ve suya geri ekilir. Sonraki gece kan ren gini alm gl kysndan taarak kyy lletirir.

Maddeler

59

Krehir yaknlarndaki Obruk Dandaki "yer alt gln deki maara" ile ilgili efsane de belirtilmelidir. Burada Cin lerin yaadna inanlr; maara girilerinden birini bir ka dn, dierini de bir erkek gzetler. Dier bir yoruma gre de, kadn beki bir boay ezecek kadar gl dev bir rm cektir. Krehirliler ana yuva kuran kk kular koru duu iin rmcei hayr ile anarlar. nc bir efsanede maaraya ( Maara) girii engellemek iin srekli savru lan keskin kllardan bahsedilir. Bu byk yer alt glnn suyuna korkuyla yaklalr: iine asla ta atlmaz nk bu, gln kabarp lkenin suyla kaplanmas sonucunu doura caktr. "Deniz Cinleri" kategorisinde, halk inanlarnda deniz ve gllerin taknlarnda yaayan Sirenler (Denizkz) denilen mucizevi yaratklar yer alr. Artvin'deki Kara Gl'de, evre sszlatnda glden kp salarn tarayan kzlarn yaa dna inanlr. Ayn yredeki dier baz gllere de "Kz Gl" denir nk bir zamanlar ilerinde kzlar kurban edilirmi. Akdeniz kysna yakn yerleim yerlerinde yerel aktarm larda Denizkz olarak adlandrlan Sirenlerle ilgili birok anlatma rastlanmtr. Buna rnek olarak, fok bal derisi soyulan ve gzellii ile parlayan bir kza dnen bu "Si renlerden" (Denizkz) biriyle evlenen Fethiyeli bir balk nn dn verilebilir; veya Mula yresinde Dbelen'de bir iftinin bir denizkzn sa llelerini keserek ya kalamay baard anlatlr. Bu ykler gerekten yaanm gibi anlatlr; "Sirenlerin" bir gn geldikleri yere dnecek leri iddia edilir. Deniz ve gllerle ilgili son bir grupta, bir kaza veya trajedi sonucu sularn cinlerine dnen insanlardan bahsedilir. Bir efsanede byle bir kaderi Krml Arz-Kz' yaar; kz, yal ve mevki sahibi biri ile evlidir ancak gen bir erkee k olur ve kollarnda ocuu ile birlikte kendini bir gle atar.

60

Trk Mitolojisi

Anlatlana gre, yaz geceleri gl kysnda kendini gsterir. Ayn kader, scak bir su kaynanda boulan ve ayn yerde bir gln olutuu yeni evlenmi bir kadnn da bana ge lir. Gen kadnn, gln taknlarnda yzen bir rdek bii minde grld sylenir. Bu efsanenin Safranbolu'daki (Kastamonu) dier bir yorumunda, birbirleriyle evleneme yen iki sevgilinin, iki yaban rdeine dnt ve gln taknlarnda grlebildii anlatlr. Hero ve Leander'in efsanesinin Anadolu halk aktarmnda zt bir rnei vardr. Biri ldr dieri de Hns'ta belirlenen efsanelerde, gen bir an akam karanlnda kynn kar tarafna sevgilisinin yakt bir k sayesinde yzerek bir gl (birinci efsanede Kars'taki ldr Gl'n, ikinci ef sanede Dicle'nin kaynann bulunduu Elaz'daki Glck Gl'n) kardan karya nasl getii anlatlr. Gen sev gili, bir gece boulur nk kadnn eltileri (veya kaynvali desi) sndrmtr. Ortayl 1962; Nicolas 1974, 32; Deny 1935, "Revue des Etudes iraniennes"de, No. 11 (1935); Rossi 1952, 113; Boratav 1931, 58-60; Boratav 1945, 54-56; Boratav 1973(2), 58, 62-64; Arseven 1961, TFA'da No. 146 (1961); zder 1970, 18 ve sonras; Ataman 1962, TFA'da No. 159 (11962); nder 1952, 21, 36; Tcheraz 1912, 233; Krzolu 1952, 75 ve sonras; Gkyay 1973, CDXXXII-CDXXXIV; TTV No. 81, 213 III, 214 II, 217, 239 IV; Kemal Tahir, Gl nsanlar; Gl 1977, TFA'da No. 330 (1977). Denizkz >Deniz/Gl Depegz Tepegz Depegz. "Tepegzl canavar" olan Depegz'n yaam y ks, doumundan balayarak lmne kadar Dede *Kor kut Kitabnda anlatlr. Depegz, bir >oban ile bir perinin

Maddeler

61

("kanatl mucizev varlk" ( >Cinler) birlemesinden doan ocuktur; oban, bir >su kaynamda elenen perilerden bi rine zorla sahip olur. Peri, bir yl getikten sonra obana bir ocuklarnn olacan syler. Gerekten de irkin ocuu dnyaya getirir ve o anda da terk eder. Arz ( Ouzlar) o cuu bulur ve evlat edinir. Ancak, canavar daha bebekken onu emziren kadnlar ldrr. Biraz daha bydnde, oyun arkadalarn sakatlad iin kovulur. Ouzlar iin bir eziyet olur ve onlar yllk kocaba hayvan ve insanlardan oluan bir hara demeye zorlar, ta ki Basat ona kar sa vamaya karar verene kadar. Annesinin ona verdii bir halka (yzk) sayesinde Depegz, sadece gznden yarala nabilir. Odysseus'un Polyphem'i yendii gibi, Basat Depegz' kr eder ve onu kendi klcyla ldrr. Depegz ve ona kar koyan Ouz kahraman ile ilgili en eski ipucuna, 13./14. yzylda Msrl kroniki Abu-Bakr Ibn-ad-Dawadari'nin eserindeki ksa bir deinide rastlanr. Ouz aktarmlar ve Homeros'un destan ile dorudan ba lant olmakszn, "bir kahraman tarafndan ldrlen tek gzl canavar" konusu, Anadolu aktarmlarnda bugne kadar canl kalmtr. Genellikle baka efsane ve masallara bal olan birok yorumuna rastlanmtr. Marmaris'te rast lanan ve yaynlanmam bir yorumda, olayn kahraman, Odiseus kahraman ile belli oranda benzerlik tar; burada, arkadalarnn terk ettii Rodoslu bir denizcinin keyfe keder, adada dolamas konu edilir. Bir canavar tarafndan hapsedilir ve o da canavar bilinen biimde ldrr. Bu olaydan sonra gezisine devam eder ve bir periyle kar lat bir lkeye varr. Periyle evlenir ve bir ocuklar olur. Sonunda da ocuuyla memleketine dner. Tek gzl canavara, tm ktalarda birok lkenin aktarmla rnda rastlanr. Basat-Depegz konusunun ortaya konu unda grnen o ki, Homeros'a dayanan ve Ouzlar ta rafndan aktarlan Orta Asya destan ve efsanelerin bir kay-

62

Trk Mitolojisi

namas yaanmtr. Bu karm Trkler, Anadolu'nun z gn halknn aktarmlarnda canl olarak buldular; gerek ten de hem Ouzlarn hem de Homeros'un yorumlarnda ak ayndr: bir maaradaki koyun ahr - canavarn kr edilmesinin biimi - kahramann kamak iin dzenledii hile - bu ayrntl benzerlikler, iki anlatm biimi arasndaki her benzerlii tartma konusu yapmaktan karmaktadr. Hackmann 1904; Ruben 1944, 244-53; TTV No. 146, 257 III; Mundy 1956; Gkyay 1973, DXXXI-DLXIII. Dev Devler Devler. Hint-ran kkenli olan dev szc, Trk aktarmla rnda iki farkl doast yarata e deer kullanlan terim dir: (1) Fransz masallarnn insan yiyen devi "Ogre"ye, (2) Fransz aktarmlarndaki "Gigant"a (Almancadaki "Riese"ye). Trk sihir masallarnda daha ok "Ogre"ye benzer ve dii olarak tasvir edilir: Dov-Anas, "nsan Yiyen Ana", kendi bana veya oullar ile birlikte nerdeyse her zaman insan yiyen zellik tar; insani kahraman ona kar kar ve sonunda bir hileyle onu yener. Efsanede geen iri gvdeli yaratklar, bazen Ogre'nin masalndaki zelliklerle, bazen de "dev" szc kullanlmakszn ve de dier masallarda olduu gibi, yabanilik ve ktlk zellii verilmeksizin an latlr. Burada ikinci grupta yer alan ve Trke aktarmdaki "dev" diye adlandrlan yaratk sz konusudur. Birinci tr efsanelerdeki devler, ok eski zamanlarda bir l keyi oluturan insanlard ve sonra da bu tr ortadan kay boldu. Onlarn geride brakt eserler, byklkleri nede niyle insanlar hep aknla uratmtr: kaleler, sulama kanallar, saraylar, katedraller, tneller vb. ( mar Efsane leri). Biri Ktahya civarnda devlerden oluan bir halk, di eri de Bergama'da hkm sren Nemrud'u anlatan iki ef sanede, bu yaratklarn bykl yle anlatlr: susadkla-

Maddeler

63

rnda evlerinden kilometrelerce uzakta bulunan nehre doru sadece eilerek su iebiliyorlard. Ktahya Kalesi, devlerin inaat alan ile Yoncal yaknlarndaki Nemrud Da arasnda bir sra oluturarak elden ele verdikleri ev byklndeki kayalarla ina edilir. Bergama devlerinin kral ile ilgili efsanenin bir yorumundan, Naima'nm Osmanl kroniinde szl aktarlan bir destan olarak bahsedi lir. Konya'ya bal Bozkr, Ktahya ve Tarsus'ta rastlanan bu efsanenin yorumunda, bu yaratklarn uzun mrl olduklarndan ve hkmdarlarnn olunun lmesine kadar kendilerini lmsz grdklerinden bahsedilir; .kral, kade rin bu darbesi zerine balatlan inaatlarn yapmndan vazgeer. kinci bir tr efsanelerde tarlada alan devlerle ilgili anla tmlar yer alr; byle bir efsanede, dev bir ot biicisi olan Ouz'un, Ardahan yaknlarndaki bir dan tepesindeki kayann onun bileme tandan nasl olutuu anlatr. Trk aktarmlarndaki baz sihir masallarnda tarla iisi olarak yer alan tipik dev, destans tarla iilerinin hatrala rn korur, halk dilinde tarlada almann "Devin Zanaat" deyimi ile tanmlanmas gibi. Buna rnek olarak, nl bir pehlivann kendine uygun bir rakip ararken, bir iftinin gcne tank olmasyla nasl korktuunu anlatan efsane ve rilebilir; ifti, tm ifti ile birlikte sabann havaya kaldra rak pehlivana kyn yolunu gsterir. nc bir tr de epik anlatmlarda devlerin ana kahraman olduu destanlardr. Destanlarn kahramanlar, ounlukla abartl sava gleri ile anlatlr. Hu epik kahramanlarn bazlarnn devler kategorisinde ele alnabileceini de gste ren birka rnek vardr. Dede -*Korkt Kitabnn iki karakteri burada ele alnabilir: Salur Kazan ve onun koyun oban Karacuk oban ( oban). Ayn epik metinde Kazan'n da ys ve Basat'n babas olan dier bir kahraman Alp Arz (veya Alp Aruz, Alp Uruz), Dede - * Korkut Kitabnda ve dier

64

Trk Mitolojisi

epik aktarmlarn metinlerinde bir devin zellikleriyle anla tlr: "Onun alt (veya dokuz) kei derisinden yaplm ba l kulaklarn bile rtmez. Altm (veya doksan) kei deri sinden yaplm paltosu topuklarna bile inmez." Ksmen paralanm bir epik metne gre, Dede Korkut'un kendisi de bir devin kz tarafndan dnyaya getirilir. Kazan; Depegz; Ouz. Bayatl 1941, 10; Boratav 1973(2), 48; Melikoff 1960, Metin: 258 ve sonras, eviri: 155 ve sonras, 434; Demirciolu 1934, 154 ve sonras; TTV No. 160 ve endeks szc: "Devler"; nan (Mfika-) HBH IV'de 1937 (No. 66), 144; Koman, TFA 89'da (1956); Erdem, "lk"de, Yeni Seri, III 1942, No. 29; Boratav 1963, "L'Homme"de 1963/1, 86-105; Gkyay 1973, 28, 73, DLXXVIII-DLXXIX. Domuz >Hayvanlar Dnmler Bcekler; Hayvanlar; Kular Dumlu * Su Kaynaklar Dumrul. Veya Deli Dumrul. Dede Korkut Kitabnn bir hika yesinin kahramandr. Kitapta, Dumrul'un "lm Melei" Azrail'e nasl meydan okuduu ve ona kar savat anlatlr. Topkap Saray Ktphanesindeki paralanm bir el yazmasnda Azrail'e kar savata ad Turul olarak be lirtilir ki, Dumrul bu adm fonetik bir yorumudur. Baka bir efsanede ise, gvercine (-Kular) dntrlm Hac Bekta'n (13. yzylda Anadolu'da yaam Horasanl bir Mutasavvf) ahine benzeyen Hac Turul tarafndan saldrya uradn yazar. Ancak, Turul szc Trkede ahinin olduu gibi doann da br addr. Efsanenin di er bir yorumunda Hac Bekta'n dmannn ad doan

Maddeler

65

diye geer. Dede Korkut Kitabndaki hikyede her ne kadar bir tek Azrail'in gvercine dnmesinden bahsedilse de, Dumrul'un "ahinini" kua dntrlen ba melei takipte kulland anlatlr. Grne gre, "ka ve takipte olan ve kua dntrlen iki yaratk" ortak gelenekten esinlenerek biimlendirme materyali olarak ayn efsane motifini kul lanm ve iki metnin yazm olumutur: bir taraftan OzDnemine ait bir destan, dier taraftan Bektailerin kutsal saydklar kiilerin hayat ykleri iin rnek saylan bir eser. ki metnin de en erken 15. yzylda yazld d nlmektedir. Ouz kahramanlk iirinde anlatldna gre, Dumrul'un macerasnn ikinci blm, "kocasna duyduu ak kant lamak iin onun yerine lmeyi kabul eden" bir konudan oluturulmutur. Bu, Euripides'in tragedyasnda ilenen Alkestis konusudur. Dede Korkut Kitabnn yazar olan Ouz ozan muhtemelen bunu yerel bir Anadolu gelenein den esinlenerek yaratmtr. nk Dumrul hikyesi, Trklerin Anadolu'ya geliinden sonra yarattklar ve Ouz ef sane dnyasna ekledikleri bir efsanedir. Gerekten de Ana dolu ncesi Trklerin geleneklerini anlatan kaynaklarda ne kahramann adna ne de ykiiin iki ana motifine rastlanmaktadr. Deli Dumrul efsanesi szl aktarmlarda, nadiren tamam lanm bir biimde, daha ok da iki anlatmn birinde sre gelmitir. Sadece Antalya'da rastlanan bir yorumda Dumrul ad korunmutur; ancak, bu yorumda da roller deitiril mitir: burada doan/ahin biiminde grnen Azrail'i ta kip eden gvercine dnen Dumrul'un karsdr. Bu konu gelitirilerek halk edebiyatnn nesir ve iirsel bir esi ola rak birok trde kullanlmtr: efsaneler, masallar ve hik yelerde. "Bir insann lm meleiyle kavgas" motifinin kullanld yerel ok az anlatma da rastlanr. Ayn bi imde, trajik-epik motifin modern bir kullanm olan "kars

66

Trk Mitolojisi

tarafndan geri satn alnan koca" konusuna Anadolu folk lorunun szl yorumlarnda rastlanmaktadr. Rossi 1952, 158, 175-80; Boratav 1951, 63-65; Boratav 1958, 31-62; Boratav 1969, 103-114; Boratav 1973(1), 45-53; Glpnarl 1958, 18 ve sonras; Kagrl Mahmud I, 482, III 381; Ruben 1944, 230-38; Gkyay 1973, LXVI-LSVII, DLXIVDLXXVI; Baydur 1951, "Trk Dili", I (1951), 27 ve sonras; Prhl 1934; Megas 1932. Ejder. Trklerin ejder veya ejderha diye adlandrdklar hayvan, Farsa 'azi-Dska' szcnden tremitir. Bu hayvan baz metinlerde evren diye adlandrlr. Ejdere, epik metinlerde, valye romanlarnda ve szl aktarmn masal, efsane ark vb. farkl trlerinde rastlanr. Genelde ok iri bir ylan ola rak tasvir edilir; Kagrl Mahmud'un szlnde (11. yz yl) ve Dede * Korkut Kitabnn bir blmnde yedi bal ej deri ldrd iin vnen Hazon adl kahraman da onu bir ylan olarak adlandrr. Ejderin yedi bal bir canavar bi iminde gsterilmesi veya azndan ate karabilme g cne sahip olmas, Trklerde, farkl halklarda da rastland gibi, ejdere verilen dier zellikleridir. Ejder, masallarda su kaynaklarnn koruyucusudur; hal kn su ihtiyac onun emrindedir ve ondan su alabilmek iin, ona kurban olarak insan gtrlmelidir (ounlukla bir ba kire). Baka yerel efsaneler de, onu, doyurulmas iin d zenli olarak kkba hayvan sunulmas gereken saygde er bir varlk olarak tasvir eder. Efsane ve epik metinlerde bir maarada yaad belirtilir. Sava kahramanlar ve kutsal kiiler ejder tarafndan ya hapis tutulur (Sar Saltuk) ya da korunur (Ahi Evren, sepi cilerin koruyucu evliyas). Bazen de dman olan dier ej derlerle savamak iin insanlarla birlik olur; I. Dnya Sava esnasmda birinin yaad bir maceray anlatan bu trden bir efsane Mudurnu'da (Bolu iline bal) sz konusudur.

Maddeler

67

18. yzyla dayanan bir belgeye gre ejderin kkeni ile ilgili olarak, bir dii geyik (Hayvanlar) tarafndan dnyaya ge tirildii bilgisi verilmektedir. Bu inana, Diyarbakr'da tes pit edilen ada bir yorumda da rastlanr; yoruma gre dii geyik, Sreyya'nn (lker) sonbahardaki bakyla gebe ka lr; daha sonra tekrar gkyzne ykselen bir ejderle yer yzne iner; blgenin geleneine gre, Karacada'da (bl gedeki muhteem bir da) toplanan bulutlar bu ejdere aittir. Bu son zellii, 15. yzyla tarihlendii dnlen Hac Bekta efsanesinin metninde de geer. Efsanede, Hac Bekta'm dmanlarna kar korunmak zere ejder tarafndan bir maarada sakland anlatlr; sonra da ejder Hac Bekta'n emriyle gkyzne kar. Ejderin efsane ve ma sallarda su kaynaklarmm koruyucusu olarak tasvir edilmesi gibi, Hac Bekta da bu efsanede dmanlarna topraklar iin su vermeme cezasn elinde bulundurur. Boratav 1973(2), 96 ve sonras; Krzolu 1956; Boratav 1967, 269; Glpnarl 1958, 11-3; Kagrl Mahmud, DT, I 155; Ahundov 1978, 421. Emen (Bgdz) Ouzlar Eskatoloji (br Dnya -A h irot- Bilgisi). ounluu Ortodoks-Mslman olan Trk halknn osk.lolojik inanlarnn byk blm, ncil'e dayanan golooklo do boslenen s lam' n resmi retisindon kaynaklanr. Ayn zamanda, et nik kken farkllna, heterodoks mo/hoploro mensubiyete ve slam dndaki geleneklori olkisino bal olarak sap malara da rastlanr. Son yarg gn yaanacaklarla ilgili on ok bilgi kutsal me tinlerde (Kuran ve Hadisler) ve onlarn tefsirlerinde yer alr. Anadolu'daki Snni inancmdaki Trkler iin -hatta belli bir lde Osmanl snrlar dnda kalanlar da dhil olmak zere- Mehmed Yazcolu'nun (15. yzyl) Muhammediye eseri, bu trden peygamberane mjdelemeler iin en nemli

Trk Mitolojisi

kaynaklardan biridir. Ayn amaca ynelik yazlp datlm ve sadece szl aktarma dayal fantastik fabllar gibi eserler, eski metinleri zenginletirmi ve yenilemitir. Birinci kategoride, dnyann batndan nceki gelimelere iaret eden anlatmlar yer alr: koyun ve kurdun birbirleriye iyi anlamas, kadnlarn hi ocuk douramamas, binalarn snrsz biimde artmas, sokaklarn ksaltlmas gibi all mam olgular. Dier bir kategoride, gnmzle ilgili ahlaki eletiriler yer alr: hrsn, azgnln, ehvetin ar derecede artmas; sayg ve ncelik kurallarnn inenmesi gibi. lan edilen gnn yaklamasyla dier baz doast mucizeler grlecektir: ok ufak ve ok iri varlklarn Yec ve Mec'n ortaya kmas, meraktan onlar kovalamaya alan insanlarn kafalarndan boynuz kmas, dalarn ve va dilerin yok olmasyla yeryznn dzlemesi, gne ve ay dngsnn yn deitirmesi, --Yec ve Mec taraln dan insanlarn katledilmesi, Deccal'n "Hristiyanlk d man", olarak ortay. k ve Mehdi, "Messias", tarafndan ldrlmesi. Son olarak da ba melek srafil'in sura fleme siyle oluacaklar aklayan mucize: o zaman geldiinde gk yarlacak, dalar yklacak, deniz ve nehirler kuruyacak, gne ve ay n kaybedecek, yldzlar yamur gibi gk ten inecek ve bir tufan bunlarn hepsim yutacak. Btn bunlarn zerine ller dirilecek. Daha sonra insanlarn dnyada yaarken yaptklar iyi ve ktlkleri tartmak zere terazi kurulacak ve mahkemeleri grlecek. Dnya yaamnn bitiminden sonra ahiretle ilgili inanlar ieren bir dizi anlatm vardr: insann yaama tekrar geri dnmesi, toprak altnda salam kalan tek uzvu olan kuyruk sokumu sayesinde gerekleecek. Amellerinin arlna g re iyiler ve ktler belirlenecek ve buna gre ya cennet ya da cehenneme gnderilecek. Cennet ile cehennem arasndaki blge olan Araf, dnyada iyi veya kt hibir ameli olmayanlarn bekleyecekleri yer-

Maddeler

69

dir. Bu kiiler, sonsuza dek bir taraftan cehennem korkusu dier taraftan da cennet zlemi iinde burada kalacaklardr. Cennet sekiz dereceli muhteem bir bahe olarak tasvir edi lir. Orada Kevser nehri, "cennet iecei", akar ve her ye rinde trl trl meyve veren Tuba aac ykselir; bu aacn kkleri yukarda, tepesi aadadr. Her ikisi de cen net yaratklar olan Huriler, "gen kzlar", ve Glmanlar, "gen delikanllar", cennete girenlere hizmet edecekler. Ev lenmeden lenler, cinsiyetlerine gre Huri veya Glmanlardan birer e alacaklar. Cehennem ise, zerinde Srat kprsnn yer ald ve te razi snavndan sonra insanlarn zerinden gemesi gereken bir ate denizidir. yiler kprden gemeyi baarr ve cen nete ularlar; ktler ise, terazide tartlan gnahlarnn ce zasn ekecek sre kadar cehenneme derler. Cehennem bekisi Zebanilerdir ve gnahkrlarn her trl cezasn uy gulamak iin grevlidirler. Bir halk inanna gre de cehen nem, gnahkrlar yutan, yeniden can verilen bir yaratk olan yedi bal bir canavar olarak tasvir edilir. Cehennem, genelde yedi kat yori dibine yerletirilir. Birka anlatm dizisiyle biimlendirilen b inanlar, halk eskatolojisinde yaygn olank yer <la inanlardr. Koz moloji. Boratav 1973 (2), 24-29; Bayr 1447, 119-23; Roux 1982. Eek Cinler; Hayvanlar Evliyalar. (Ermiler) Evliya Mezarlar, koruyucu evliya. Tr kiye'deki evliya mezarlar ok farkl amalara hizmet eder ler; bu amalar ematik olarak aadaki biimde sralana bilir: (1) lenleri hatrlama yerleridirler; orada* yatan evli yaya sayg gsterme amacyla ziyaret edilirler; kii buralar da kendi mutluluu, refah ve len akrabalarnn ruhlar

70

Trk Mitolojisi

iin dua eder. Mezarn gzel grnmesi ve sslenmesi iin de mum ve benzeri eyalar getirilir; ayn biimde mezar bekisine de hediyeler verilir. (2) Hastalklardan kurtulmak iin kutsal ziyaret (hac) yaplr; bunun iin armaanlar veri lir ve kurtulmak istenilen hastalk iin kurban kesilir. (3) Mezarda yatan kutsal kiiye zel bir istek iin bavurulur: evlenme, ocuk dourma, belirli bir maln edinilmesi, uzak ta olan bir yaknn tez zamanda ve salkl bir biimde geri dnmesi gibi. Son iki gruptaki evliya mezarlar daha ok orada dile getirilen isteklere gre snflandrlmtr. Salk kazanmak zere bavurulan mezarm yaknlarnda ocak de nen, altnda ifa vermek zere bu ile uraan bir kii bulu nur. (4) Hac, bayramlarn, yllk pazarlarn ve ortak yemek lerin dzenlenmesi iin yaplr. Kurban edilen hayvanlarn eti beraberce yenir veya yoksullara datlr. Sar-Kz. Mezarlar, yapm nedeni ve ina biimine gre ihtiaml katafalkl trbelerden, birka tala snrlanm basit mezarlara kadar farkllk gsterebilir; yer yer de bir aacn altnda, dallarna kuma paralar veya rtler aslm biimde. Kimileyin de artk mezar izinin silindii ve sadece orada yatan kiinin adndan anlalabilen yatrlara rastlanr. Bazen bu yatrlar doa olaylarnn ve yerleim yerlerinin adn tar lar, bir aacn, bir dan, bir su kysnn adm; rnein, Kum Baba, nar Dede gibi. Baz evliyalarn efsanelerinde neden antsal mezarlar ol mad anlatlr: nk onlarn byle istediine inanlr; ev liyalarn mezar ustasnn onlar iin yapt mezarlar gece leri yktklar ve sonunda da ustalarn pes etmesiyle gky znn altnda serbeste huzur bulduklarna inanlr. Mezar adlarnn kkeni farkldr. lk grupta nl tarihsel ki ilikler yer alr; Seyitgazi'de Battal, stanbul Hali'te Eyp gibi. Dierleri hayali-tarihi kiiliklerdir; Boazii'nde Yua Peygamber ve Erzurum yaknlarnda Ba'lam Ibn-Ba'ur gibi Trkler tarafmdan topraklarnda mezarlar adadklar kutsal

Maddeler

71

kiilerdir. Dier bazlar doutan (kkenden) Trk anlatm larna dayanr: Ardahan yaknlarnda kutsal Ouz'un meza rnn kkeniyle balantl olarak Anadolu'yu fetheden Ouzlar hatrlatan bir efsane anlatlr. ou kez tespit edilemeyen isimleriyle birok hayali-tarihsel evliya, Ana dolu ve Rumeli'deki fetihleri anlatan efsanelerle ilikilendirilir; rnein, Afyon blgesindeki Uzun-Kz: onun kfirlere kar bu topraklarm fethedilmesinde bir kahraman olduu anlatlr. Ayn zamanda o blgenin dalarmda yaayan geyiklerin oban ve koruyucu evliyas olarak bilinir. Elbette bu mezarlarm byk bir ksm Anadolu'nun Mslmanlamas ve Trklemesi ncesinde de ayn yerlerindeydi. Trkler de ayn kutsanm yerlere, orada gml bu lunan kiilerin efsanelerini de kullanarak kendi kutsal hatta efsanevi kahramanlarn yerletirmilerdir. Zanaat birlikleri geleneinde herhangi bir zanaatm douu bir Pir'e dayandrlr. Baz Pirlerin kkeni Hristiyanla veya slami gelenein peygamberlerine dayanr; rnein, dem Peygamber iftilerin, Davud Peygamber demircile rin ve Kuran'da ad geen dris Peygamber de terzilerin ko ruyucusudur. Dierleri ise, berberlerin koruyucusu olan Selman gibi ihtiaml slami kiiliklerdir. Halk aktarmlar nn ozanlar saylan klar, koruyucular olarak destans ki ilik Hzr' kabul ederler. raklarn iir ve destan sana tna gemesinde onlara el veren ismen zikredilen Hzr'dr; Hzr, raa "ak kadehi"nden iirtir ve ona nceden belir lenen aknn "resmini" gsterir. Tanyu 1967; elik 1941, 509-13; nder 1955, 11, 17, 19, 39, 44, 54, 64; Boratav 1957, 162-66; Boratav 1973 (1), 110-13; Boratav 1973 (2), 47-55. Gemi Nuh Geyik Hayvanlar

72

Trk Mitolojisi

Gk grlemesi. imek akmas ve gk grlemesi, Anado lu'daki Trklerin halk geleneinde, kkenleri muhtemelen eski a dinlerine dayanan belirli ritel ve inanlar bir araya getirmektedir: rnein; zengin bir rn alabilmek iin ilkbahardaki ilk gk grlemesi duyulduunda ambara el vurma gelenei. Heterodoks Tahtaclar da, tpk Nasreddin Hoca'mn kaba-komik bir fkrasmda ve eski Trklerin ina nlarnda olduu gibi, sert rzgrn ve gk grlemesi ile imek akmasnn elik ettii frtnann tanrsal kzgnla iaret ettiine inanrlar. Antalya blgesi Yrkleri, gk gr lemesinin br dnyada Meleklerin, Cehennem bekileri ve gnahkrlarn ikencecileri olan Zebanilerle tututuklar kavgada sopalarn birbirine demesinden meydana gelen ses olduunu dnrler. imein kendisini ta veya metale dntrebileceine ina nlr. Bir efsaneye gre, Krolu kendisine byle bir metal den doast zelliklere sahip bir kl yaptrmta. Bu k l, knndan karlmadan da kesebiliyordu. Boratav 1973 (2), 14, 56; Roux 1970,118; Boratav 1931, 36, 56; Roux 1982. Gkkua Kozmogoni Gkyz >Eskatoloji; Kozmogoni Guguk kuu >Kular Gul-Yabani Cinler Gne Eskatoloji; Kozmogoni Gvercin Dumrul; Kular Hayvanlar. Trkiye Trklerinin birok halk inan, bugnk

Maddeler

73

slami etkiye ramen, eski hayvan kltnn izlerini tar. Bu inanlar, bir taraftan daha ok Nuh'u ve Sleyman' anlatan etiyolojik efsanelere dayamrken dier taraftan da, tabular, yasaklar ve kehanetler biiminde yaamaya devam etmektedirler. Bylece -ister etiyolojik ister dier biimlerde olsun- efsane ve fabl aras bir tr olarak hayvan destanlar yerlemitir. t Kesin bir yasakla belirlenen hayvanlar domuz ve yaban domuzudur. Bu hayvanlarn sadece etlerinin yenmesi deil, dokunulmas bile yasaktr. Daha az kat bir yasak kpek iin geerlidir: azyla dokunduu her kap kirli kabul edilir ve ritel olarak temizlenmek zorundadr, bu durum etinin yen mesi yasak olan dier baz hayvanlar, rnein kedi iin ge erli deildir. Hatta kediye belli bir lde sayg ile davra nlr. Bir efsanede kedinin niye her zaman drt aya ze rine dt anlatlr: Peygamberi bir ylandan kurtard iin; o da teekkrn kedinin srtn okayarak gsterir. Tavan, Aleviler iin temiz olmayan bir hayvandr; bu tabu, muhtemelen avc topluluklarnn eski aktarmlarna da yanmaktadr, buna gre, bir hayvann etinin yenmesiyle onun fiziksel ve ruhsal zellikleri avcya geer; bunu, 15. yzyla (veya 16. yzyla) ta ihlenen Gaziantep yresi ile il gili bir derlemede geen ve bugn de szl aktarmda ge erli olan bir atasz kantlar: "Tavan kaarken grdm ve etinden irendim." Snni Trklerde de, eti yenmesine ramen, tavanla karlamak kt bir durumun habercisi olarak grlr. Kurdun mitolojik karakteri, izlerini Anadolu-Trk aktar mna da brakmtr. Yakn zamanlardan bir efsanede, Trk Kurtulu Sava'nm (1922) son arpmalar esnasnda bir kurdun bir ordu komutanna yol gsterici olarak hizmet et tii anlatlr. Anadolu Trkmenleri, kurdun insan soyundan olduunu anlatrlar. Drt kardein en kdr; kendin den byk kardeleri miras olarak kendine payna den

74

Trk Mitolojisi

koyunlar vermedikleri iin, bir kurda dnerek o andan itibaren insanlardan hara olarak koyun almaya yemin eder. Gneydou Anadolu'da Nizip civarnda sayg gren ve krk maaradan oluan bir mezarln ad "Kurt Baba"dr; burada yaayan kurtlarn atasnn her yl koyun srlerin den bir koyunu yemeye hakk olduuna ve bu kurda ate etmekten kanmak gerektiine inanlr. Kurdun baz uzuv lar rnein, dileri ve derisi muska olarak tandnda veya sakatatlar yendiinde bunlarn ifa verici zellii ol duu dnlr. Geyik de baz doast glerle donatlm dier bir klt hayvandr. Anadolu'nun eski dinlerine dayanan efsane lerde, bazen bir dii olarak, ona, sihirli glere sahip "usta lar" veya obanlar elik eder. Bu kiiler, hayvanlarn bek ileridir ve onlar avlayan avclar lmle, sakatlkla veya silinemeyen yeil renkli iaretlerle cezalandrrlar, insanla rn geyiklere dntrld yollu anlatmlar da vardr, rnein, 14. yzyl evliyalarndan Abdal Musa efsane sinde olduu gibi. Baz evliyalar binek hayvan olarak geyik kullanr. Bir efsaneye gre, kozmik canavar da bir dii geyiin ocuudur. ok farkl kkenlere dayanan ve farkl efsanevi anlatm bi imlerinde konu edilen atn da zel bir yeri vardr. Bunlarn en nls, Krolu'nun Kr-At'dr; efsaneye gre o, kanat lar olan beyaz bir sava atdr. Krolu efsanesinin baz yo rumlarnda, sahibi tarafndan k szamayan bir ahrda uzun sre zel bir bakma tutulmasyla Kr-Atn kanatlar nn kt anlatlr. Dier yorumlara gre bir >gln ta knlarndan inen mucizevi bir attr. Epik arka planlar ve ef sanenin kahramanlaryla balants olmayan ayn kkenli baka atlara farkl anlatmlarda yer verilir. htiaml kiilerin atlarnn da genlik suyundan ( Hayat suyu) itikleri iin lmszle sahip olduklarna inanlr, Krolu'nun KrAt', Hzr'n Boz-At', ah smail'in Kamer-Tay', Hz.

Maddeler

75

Ali'nin Dldl' gibi. Abu-Bakr Ibn-Abdallah ad-Dawadari, mucizevi atlarn rknn kkeni ile ilgili bir aktarmda, bu atlarn "ate at"n soyundan geldiini ve sihirli gleri ol duunu anlatr: sahibiyle konuabilen ve rzgar kadar hzl bu at, yabani kular yakalamak iin onlarn seslerini taklit eden sihirli kaval da icat eden kahraman bir Tatar prens ta rafndan yakalanr. / Cennet hayvan olarak kabul edilen koyun ( oban), bir ok efsanenin odak noktasm oluturur. Bolu Mudurnu'da belirlenen bir halk anlatmnda, koyun da geyikte olduu gibi bir "usta" ile ilikilendirilir: bu mucizevi kii, koyun obannn u veya bu nedenle iinin banda olmamas du rumunda srye gz kulak olur. Kedi, kpek, eek, teke, olak gibi birok hayvann cin tama ayrcal vardr. Kedi, ayrca baz efsanelerde bir "cmert peri" rolnde grnr; rnein bir yorumda, Os man adndaki kedi ldnde, uzun yllar sadk bir yol ar kada olduu sahibi yal bir kadna tm mirasn brakr. Mitolojik figr olarak sadece bir kez kahramann "sonradan edindii baba" olarak ortaya kan aslan, Ou/. destannda Basat'n ocukluunun ve bir Tatar hanedanlnn kke ninin anlatmnda grlr. Bu efsane, Msrl kroniki Ahu Bakr b. Ad-Davvadari'nin eserinde (13./14. yii/yl) belgele nir. Aym efsane, 19. yzyln banda Posoflu k /eyir tarafmdan yazlan bir hikyede ana motif olar.k kullanlr; ykde, ormana terk edilen ve ldrlmesi iin emir veren Padiahn daha sonra tahtna kan bir ocuun yks an latlr. Eein dik kafall Nuh'un dnemi hakkndaki efsanele rin bir blmnde anlatlr; bunlarn en nls, eytan'm nasl bir hileyle Nuh'un Gemisi'ne bindii ile ilgilidir; ey tan, grnmez olur ve bir eee biner: ancak, eek gemiye kmak istemeyince, Nuh eee eytann zellii olan "la

76

Trk Mitolojisi

netli" kfryle barr. eytan bu yolla Nuh'un Gemisine kar. zbek yazar mami (17. yzyl) tarafndan Trklerin efsanevi yklerinden oluan Hanname metnindeki bir efsa nede, Nuh'un bir dii eekle bir dii kpei birer "kza" d ntrd anlatlr. Hi kuku yok ki, Dede >Korkut Kitabnda baz kategorilerde "utanmaz" ve "ukala" kadnlardan, "uradaki kadn Nuh' un eeinden gelmedir" diye bahsedilirken, kastedilen bu dii eektir. brahim ile Nemrud dnemini anlatan bir efsane, halk akta rmnda katrn bereketsizliini aklamak iin kullanlr: Nemrud, brahim'i yakmak istediinde, ktk yn iin odun getirmeyi kabul eden tek hayvann katr olduuna inanlr. "Sar kz", yaygn halk inannda dz olduu dnlen dnyay iki boynuzu arasnda tadna inanlan hayvan dr. nana gre, 7()00() aya vardr; iki aya arasndaki zaman fark bin cra' yldr; boynuzlan yakuttandr. Dier bir yoruma gre, kz, ayaklarn ate tarafndan taman dikdrtgen bir yakutun zerine koyar, ate de "Tanrsal G" tarafndan tanr. Hanname'nin yazar tarafndan Yec ve Mec'iin ( Eskatoloji) yaad fabl da Karn lBakar, "kz boynuzu", halk aktarmnda sz edilen "Dnyay tayan kzn boynuzlar" ile ilgili olmaldr. Hanname 'ye gre Yec ve Mec Yafet'in iki oludur; in sana benzemezler; utandklar iin fabl dalar Karn l-Bakar'a kaarlar. Baba tarafndan insan ve anne tarafndan cin olan ardllar, Karneyn-i Ekber tarafndan (szck anlam: "byk ift boynuzlu", Byk skender) bu dalarda du varlar arkasna hapsedilir ( Eskatoloji). nek, basit bir ne denle, ilk insan dem'in ilk i hayvan olduu iin sayg g rr. Artvin Ardanu'taki bir efsanede, "Da gllerinin us talar" ( deniz/gl) olarak grlen boalar sz konusudur; sabahn ilk nda grlen ve sonra da kaybolan "kutsal"

Maddeler

77

( ) hayvanlardr. Etiyolojik hayvan efsanelerine son bir rnek, kstebein oluumunu anlatan bir aktarmdr: bir tarla zerine yaplan bir hak tartmasnda, yalanc ahit olarak kendini kulland ran ve Tann'mn cezas sonucunda bir hayvana dntr len bir insan sz konusudur; gizlendii ve iine girdii top raktan, sz konusu topran dolandrcya ait olduunu syler. Canavara e anlamda grlen ylanla ilgili inan ve efsa nelerin bir blm Nuh efsanesine dayanr: ylan, Nuh'un gemisinin atlaklarn tkamay baarr ve bu hizmetine kar lk Tanr onun "en lezzetli etle" beslenmesine izin verir ( Bcekler). Ylan, sklkla "Ev Cinlerine" dnr ( Cin ler) ve zellikle eski yaplarn kalntlarnda "hazine beki lii" roln stlenir. Ay; Balk. Boratav 1973(2), 9 ve sonras, 14, 61, 63, 68-77; Boratav 1973(1), 107, 113; Boratav 1966(2), 363 ve sonras; Abu Bakr, Kanz. VII, 175-77, 180; Abu Bakr, Durar... fol. 196-199; Boratav 1946, 97, 180, 249 ve sonras, 253 ve sonras; Gkyay 1968, 284 ve sonras; Ahndov 1978, 454-57; Roux 1982. Hazineler Basat; Ejder; Bcekler; Depegz Hzr. Musevi, Hristiyan ve Mslman geleneklerinde ortak olan mitolojik bir kiiliktir. Bu ad, Arapadaki mdir, "yeil kii" szcnden tremitir. Baz zellikleri Glgam-Destanna dayanr. Hzr efsanesi, skendername'den sonraki zamana, Musa ve yol arkadalarnn konu edildii Musevi efsanesi Elias ve Rabbi Josue b. Levi'ye ve de Kuran'a (18. Sure, 59.-81. Ayetler) girmitir. Hzr, Trk aktarmlarna da birok efsane ve nan biiminde girmi ve bir peygamber olarak ele alnmtr. Hayat suyundan ( Ab- Hayat) itii

78

Trk Mitolojisi

iin lmszle sahip olduuna inanlr. Bugne kadar dnyada yaadna inanlr, zellikle de kendi adn ta yan, Hristiyan geleneinde de kutsal Georg Bayram diye bilinen (23 Nisan), 5/6 Maysta kutlanan Hdrellez Bayra mnn gecesinde (Hzr ve lyas (=Elias) szcklerinden t retilmitir) ortaya kar. lyas, Hzr'n yol arkada olan di er bir mitolojik kiiliktir, ya kardeidir ya da bir yerel akta rma gre Ellez adnda bir kadn olarak Hzr'n sevgilisidir. Bayramlarnn gecesi, dnyada ylda bir kez bulutuklar an olarak takip edilir. Birok yerleim yeri, Hzr'n urad sanlan veya onun bayramnn kutland yerlerdir. Onun adyla birletirilen inan ve riteller, onu eli ak bir hayrsever, bereketi ve oalmay, doann baharda yeniden canlanmasn salayan g olarak gsterir. Sararan imenin yanndan gemesiyle imenin yeerdiine inanlr; gda maddelerine el srme siyle oalma ve refah oluur. Mucizev glere sahip bir yal olarak da tasvir edilir; gri at zerinde darlk iinde olan insanlara yardma gelir: darda olanlara, gszlere, lde a resizlie dmlere veya denizde gemi kazas geirenlere. Baz inanlarda yeryz ve sular o ve yolda lyas ara snda paylatrlr. Dede *Korkut Kitabnda ayn kii olarak bazen Hzr bazen de Hzr-lyas adyla gri at zerinde lmcl biimde yaralanm olan kahramann yardmna koar; kahramann aresiz annesine, ayran ve yabani iek lerden oluan bir merhem hazrlamasn nerir. Evliya elebi (17. yzyl) Seyahatnamesinde bir adann (muhtemelen hayali bir kiilik) Hzr ile olan ve Musa ile yoldann yksn andran bir macerasn anlatr. Ancak bu, sonsuz hayat bitkisini arayan Glgam macerasnn bir yorumudur. Mslman Trklerde Hzr'n Bahar Bayram daha ok ka dnlarn geleneklerindendir; erkekler bu bayram pek nem-

Maddeler

79

semezler hatta "ingene bayram" yaktrmas yaparak onu kk grrler. Alevilerde bu bayram asla itibarsz deildir; kn Ocak sonu/ubat ba dzenlenir, kurban kesilir ve saysz seremoni ile kutlanr. Bektai Tarikatnn trenle rinde her biri post diye adlandrlan 12 oturma yerinden bi rinin ad "Hzr'n makam" olarak tanmlanr.
/

Hzr klt, Ortodoks Mslmanlar tarafndan ktlenerek de Nusayriler olarak adlandrlan, Suriye'deki Arap Alevi lerde ve Hatay'da (eski Antakya ili) byk nem tar. Ona, ou deniz kysnda bulunan, beyaz tatan yaplm veya beyaz kirele boyanm mezarlar adanmtr; bu mezarlar, hac yolculuklarnn dura ve zel sayg gren yerlerdir. Krolu, Hayat Suyu, Su Kaynaklar. Boratav, slam Ansiklopedisinde Hzr maddesi; Boratav 1973 (2), 270-74; Boratav El (2) de Khdr-lyas maddesi; Rossi 1952,108 ve sonras; Gkyay 1973,10,12. Horoz >Kular Hz. Ali. Hz. Muhammed'in kuzeni ve damad ve drdnc Ha life olan Ali bn-Ebu Talip birok Mslman lkenin halk tarafndan zel bir sayg ile anlr; O, slam ncesi yerel ge lenekleri de iine alan efsanelerin kahramandr. O'nun kltnn ve efsanesinin yaygnlamas, zellikle ii devlet lerde ve ii inancnn etkin olduu topluluklarda dikkate deer biimde art gstermitir. Alevilerin heterodoks ii mezhebinin yaygn olduu Anadolu'da, ii olmayan top luluklar dahi Hz. Ali efsanesini yorumlayarak zenginletirmilerdir. 16. yzyla tarihlenen Alevilerin bir Anadolu kozmogoni sine (yaradl destan) ve buna bal ii Kzlba mezhebine gre, Hz. Ali ezelden beri var olan "beyaz k"tr ve ba melek Cebrail'in de retmenidir. "Yeil k" olan Hz. Mu-

80

Trk AiitoJojisi

hammed ve Hz. Ali tek vcut olmulardr. Anadolu Kzlbalarnm dier bir inanna gre, Vens gezegeni Hz. Ali'nin alnndan domutur. Pir Sultan Abdal (16. yzyl) bir iirinde, turnann sesinin, aslann baknn ve koun g cnn ( Hayvanlar) Ali'nin armaanlar olduunu dile getirir. Hz. Ali'nin bakahraman olarak ortaya kt, hayal lkele rinin fetihleri, putperestlere ve insan d varlklara (devler, kt cinler vb.) kar kahramanca savalar zerine geni bir yazn olumutur. Anadolu'daki birok yerleimin ad onun kltne dayanr. Bazen onun seferlerinin basit izleri konu edilir: atnn nal izleri, klcnn darbe izleri vb. Bu anlatm lara bal olarak oluan efsanelerde Hz. Ali'nin baz Ana dolu yerleimlerinin fethedilmesinde bizzat yer almas ge rekirdi, ancak bu sadece bir anakronizmdir (tarih yanlgs). Toroslardaki Dldl Da, adn Hz. Ali'nin efsanevi atma borludur. Erzincan Baky yaknlarnda ebge'deki bir tr bede yatan putperest prensesin Hz. Ali'nin sevgilisi olduu dnlr; bu kutsal yerin Hz. Ali tarafndan ska ziyaret edildiine bugn bile inanlr. Glpnarl ve Boratav 1943, 160, 113; Boratav 1973, 23 49 ve sonras, 73. Ahundor 1978,419. irkil, veya Irkl-Ata, Irkl-Koca, Irkl-Hoca'da denir. Ouz Han'n ve onun en yal olu Kn Han'n ihtiyar bilge da nmandr. irkil, ayn zamanda iki Ouz boyunun atas ve epik isim babasdr. Ulu-Trk, Korkut-Ata, Pot-Koca gi bi sihirli-dinsel glere sahip olan kiilerden saylr. slami aktarmlar, bu efsanevi kiilere daha sonralar "Vezir" unva nn vermitir. irkil ad bile sihirli glere sahip birinden bahsedildiine ia ret eder. Szck, "sihirli yakar" olarak "ark" anlamndaki r kknden gelir ve bu nedenle de rla "ark sylemek", "yakar arks sylemek"; rk "kehanet" anlamn tar (kar latr: nl anlam ve kehanetler metinler antolojisi Irk Bitig,

Maddeler

81

"Fal Kitab"). Irkt, bylece "khin" de demektir. Mula civarnda rkla- ( r- kknden tremitir) eylemi, romatizmal hastalklar iyiletirmek anlamndaki bir sihrin addr; ayn zamanda, "bir hastay uykuda rahatsz ederek yakar szleriyle iyiletirmek" anlamna da gelir. Abu'l-Gazi Bahadur, 29., 30. metin; Smer 1960, 363 ve Son ras; gel 1971, 209 ve sonras, 262, 391; Boratav 1973(2), 142 ve sonras; A, Korkut-Ata maddesi. bibik Kular frit - Cinler lyas >Hzr mar-Efsaneleri. Efsanevi varlklarn kart camiler, kiliseler, saraylar, surlar, kprler vb. byk imar ilerinin konu edindii birok efsane vardr. Bu tr anlatmlarda devler den byk yaplarn sanatsal ustalar olarak bahsedilir; ka lelerin inas, sulama kanallarnn dzenlenmesi gibi. Bu ef sanelerin baz yorumlarnda, devlerin lmszle kavu mann sevinci iinde olduklar ancak bu sevincin, krallar nn olunun lm zerine inaat ilerinin devamndan vazgetii gne kadar devam ettii sylenir. stanbul'un Trkler tarafndan fethinden sonra, Aya Sofya Kilisesi zerine oluturulan Hristiyan efsaneleri Trk-slam eleriyle zenginletirilmitir. Kilise mimarnn kubbeleri salamlatrmak iin, Hzr'n srf bu i iin Mekke'den gidip ald Hz. Muhammed'in tkr ile kartrlan harc kulland ynnde bir inan oluur. Ayn Hzr, di er bir efsaneye gre de, kilisenin eksenini Mekke ynne evirebilmek iin parman stunlardaki bir delie sokar; bylece kilise bir camiye dnr.

82

Trk Mitolojisi

Anadolu'ya yaylm olan kaleler, halk anlatmlarnda "Ce nevizliler" tarafndan ina edilen yaplar olarak dnlr. Erzurum kkenli bir efsanede imparatorluundaki saysz surlar yaptran Karun'dur (Trk-slam geleneinde bu ef sanevi kii zenginlii ile Karun'a benzetilir). Karun'un bu muhteem hzinesini ar ur etmek iin bir sava hilesine bavuran Ceneviz kral, Karun'a snmac kimliinde birini eli olarak gndererek onu saraylarn inasna ikna eder. Nuh Ardem 1948; Aussack 1941; stanbul Ansiklopedisi, "Ayasofya" maddesi; Boratav 1973(2), 36-91; Akundov 1978, 415 ve sonras, 412, 424. nsan, nsann Yaradl Antropogoni nsan Yiyen Dev >Devler Kaf-Da Da Kaleler mar-Efsaneleri Kara-Koncolos. Klar ortalkta gezinen ve blgesine gre Koncolos, Kancalar, Congolos (Konsolos'un Metatezi), KaraCongolos gibi farkl adlar altnda rastlanan kt niyetli bir yaratktr. Trk aktarmlarndaki Kara-Koncolos ve ondan treyen tm dier farkl adlandrmalar, ilk rnek olan Yu nan Kallikantzaros'a dayanr. Baz kullanmlarda szcn ilk blm kaybolmu ve Koncolos, Congolos gibi basit ta nmlamalara dnmtr. Dier taraftan Kara n taks ile baz Trkelemi adlar, Bulgar ve Yunan halk geleneine de girmitir. Karadeniz blgesinde bu yaratn kn buzlu zamanla rnda insanlar kzgn bir biimde takip ettiine inanlr. So

Maddeler

83

kaklarda kurban bulmak zere dolar. Ktlklerinden kurtulabilmek iin, onun sorduu sorulara kara szcnn getii deyimlerle yant vermek gerekir. Eer kzgnsa ve sorduu sorularla kurban kendini savunamyorsa, onu bir tarakla ldrr; bu nedenle ktlkleri iin ortalkta dola tna inanlan zamanlarda, taraklarn gizlemesine dikkat edilir. Yozgat'ta Zemheri balangcnda (10-17 Ocak) ev,leri girdiine inanlr; bu nedenle, kn bu gnlerine Congolos zaman denir. Yiyecek ve iecekleri pisletir; uyuyanlar ya knlarnn sesini taklit ederek karr; ard kii uyanamayp peinden giderse, donarak lme mahkm olur. Bu blgedeki inana gre, Congolos'un evlere girmesini en gellemek iin pancar kullanlmaldr. Kahane ve Tietze, The lingua franca in the Levant, Urbana, University of Illinois Pres 1958, 521-23; Bernard 1970, 47786; zba 1967; Boratav 1973(2), 94 ve sonras. Kara-Kura >Cinler Karga >Kular Kartal. Szck anlam: "karaku"; Karaku, brkt/brgt Trkler tarafndan kartala e anlaml kullanlan szcklerdir. Si birya halklarnda muhteem bir yeri olan bu ku, Kagrl Mahmud tarafndan "Karaku Ylduz" olarak Yunan mito lojisindeki Jpiter karakterli kartaln andran Jpiter geze geninin belgesi olarak anlr. Uluslararas katalogda (AaTh) 301 numaral masal trnn geniletilmi bir yorumu olan Krgz kahramanlk iiri "ErTtk"te olduu gibi, ayn masaln baz Anadolu yorumla rnda da (TTV No.72), br dnyann kahramann yery zne getiren -ku bir kartala benzetilir. Bir Anadolu halk trksnde -bir mitolojik yarat veya basit bir poetik resmi hatrlatan- bu kutan yle bahsedilir:

84

Trk Mitolojisi

"Yksek dan zirvesinde hametli kartal yeryzn kap lamak zere kanatlarn at." Kartal, Ouz boylarnn ku amblemlerinden ( eski Trkede: ongon ) biriydi: bunu, Raid-ad-Din Fadallah'n Ay Han'n drt anlatmndan ve Abu'l-Gazi Bahadr Han'n Gn Han'n devam olan Salur boyu aktarmlarndan anl yoruz. Salurlar ve hanlar Kazan Han iin yazld d nlen Dede Korkut kitabnda, Ouzlarm bu ku iin duy duklar saygnn bir kant olarak anlalmas gereken, "ala ca benekli kartaln faziletlerini tayan kiiler" anlamnda kahramanlar iin ounlukla "al Karaku erdeml" ifadesi kullanlr. Kular. Rossi 1952, 175-80; Roux 1966, 80 ve sonras, 379, 399; ErTtk 1965, 162, 226; AaTh No. 301; TTV No.72 V; Boratav 1955, No.22; Boratav 1968, 81; Kagrl Mahmud III, 221; Bazin 1971,128-32. Katr >Hayvanlar Kaya. zellikle kvrmlar insan veya hayvana benzeyen kaya larn dayand bir efsane vardr. Gelin-Kaya ("Yeni Evle nen Gelin") diye adlandrlan keskin kaya hakknda birok farkl yerde ayn yk anlatlr: Kocasna gitmekte olan yeni evlenmi bir gelin, alak bir zengin aa tarafndan karl makla tehdit edilir; gen kadm, kendisini taa evirmesi iin Tanr'ya yalvarr. Dier anlatmlarda tanrya kfretmenin veya kstaha kibrin karlat cezalarndan bahsedilir ( Da); kayann bir kadn (bazen de bir ocuk veya dier kiilerin eliinde) andrr biiminde olmasmn nedeni, ocuunun altn silmek iin bir para ekmek kullanmak is teyen kadnn kayaya dntrlerek cezalandrlmasyla olutuu aklanr. Birok kaya "ahit" diye adlandrlr nk onlarn bir evliyann mucize gcne itaat ettikle

Maddeler

85

rine ve onun lehine ahitlik yapacaklarna inanlr. Kayann dier baz zellikleri efsane, inan ve ritellerin olumasn etkilemitir. Biga yaknlarndaki Gelin-Kz, "yeni evlenen kz", kayasnda bir kadn gs benzetmesinden dolay, oradan srekli olarak bir su kaynann aktna inanlr; buras, bebekleri iin yeterli ste sahip olmayan an nelerin kutsal ziyaret yeridir. Manisa'y evreleyen ve 'k keni antik mitolojideki Niobe'nin trajik maharetinden alan kaya blounun, bugn bile taa evrilmi alayan bir kadm olduuna inanlr ve zellikle kadmlar tarafmda ziyaret edilen slami bir kutsal ziyaret alandr. Yaln da eteklerindeki baz kaya izleri, efsanevi kiilerin atlarnn nal izleri olarak kabul edilir; >Hz. Ali'nin at Dldl'n veya Krolu'nun Kr-At'nm. Maara. nder 1955, 31,51; Tanyu 1968, 82, 115-17; Erhat 1972, 278 ve sonras; Boratav 1973 (2), 64; Ahundov 1978, 414 ve son ras. Kavak >Aa Kaval oban Kaynaklar Su Kaynaklar Kaz >Sar-Kz; Kular Kazan >Kazan Kazan. Veya Salur-Kazan. Ula'm oludur. Ouz isim baba sdr; Dede > Korkut Kitabnn yklerinde on iki blmn sekizinde geen muhteem kii. > Baymdr Han'n damad ve "-Ouzlar" boyunun hkmdardr. Adnn bir blm

86

Trk Mitolojisi

olan "Salur" szc, Ouzlarn ilk 24 boyundan birinin addr. Salur, Ula ve Kazan szckleri Anadolu'da yerleim adlar olarak korunmutur. Byk tencere anlamndaki Ka zan ayn zamanda hem Altn Ordu'nun hem de ayn sz ckten treyen Mool hkmdar Gazan'n addr. Kazan ef sanesinin Abu-'l Gazi Bahadur tarafndan anlatlan bir halk yorumunda, muhtemel bir szck oyunuyla, "bayrama kat lan konuklara yemek datmak iin bir eliyle yemek kazann kaldrarak" gcn kantlayan bir kahramandan bahsedilir. Ayrca, Trk aktarmnda, deniz dibinde gml olan ve Manas Destannn kahraman Er-Ttk'n dnyaya geri getirmek zorunda olduu mitolojik bir "kazan"dan bahse dilir. Bu kazan, doast g ve yetkiyle canlandrlm bir yaratk olarak donatlmtr. aman sihir geleneinin nemli bir yeri olan kazann, Yenierilerin aktarmlarnda da sem bolik anlam vardr, onlarn isyan "Kazan Kaldrma" olarak adlandrlmtr. Dede Korkut Kitabnn drt blmnde kazann merkezi rol stlendii farkl olaylardan bahsedilir. Kazan'm bakahraman olduu destanlarn says bir zamanlar mutlaka daha fazlayd; Dede - Korkut Kitabnn birok blmnde ve Ouzlar tarafndan yazlm dier metinlerde isimleri bize ulamayan kiilerin belirtildii birok macerann ipularn grmekteyiz. Bu kesintili blmlerde Kazan iki kez mitolo jik zelliklere sahip biri olarak tanmlanr; birinde yedi bal bir canavarla giritii savatan sz edilir; dierinde de, kendisini paralamak zere dmanlar tarafndan dadan yuvarlanan bir kayay "gl topuklar ve kalalar ile" in sanst bir gle nasl durdurduu anlatlr. Bu son des tans motife, Gney Sibirya Trk halklar, Altay ve Kaf kasya'da farkl etnik kkenli halklarn (Trk Karaayllar veya Osetler, erkezler gibi) aktarmlarnda da rastlanm tr. Ak-Kbk dneminin Trk yorumlan Tara ve Baraba'da, canavar olan ve bakahraman Ak-Kbk'n kararghna s

Maddeler

87

nan kahramann ad, Ouz biimi olan Salr Kazan veya Samr Kazan olarak korunmutur. Ouz aktarmlar genel olarak Kazan' "tarihi" adan iki anakronik kiilik olarak tasvir eder: (1) Ouzlarn 9./10. yzylda Mslmanlamadan ksa sre nce veya sonra Siri Derya'nn kuzeyinde pagan Kpak ve Peeneklerle sava tklarnda Salur boyunun hkmdar olarak; (2) Bayfdr Han'dan sonra gelen Ouz hkmdar olarak, Trkmenlerin Dou Anadolu'ya, Kafkasya ve ran'a gelileri ve hkm srmeye baladklar dnemde, zellikle de epik isim baba lar Bayndr Han olan Akkoyunlular (14./15.. yzyl) d neminde; gerekten de bu Trkmenler tarihin bu dnemin de "kfir" komular ile hem dmanca hem de dosta ilikiler iindeydiler: Pontuslu Yunanllarla, Abhazlarla ve Dede Korkut Kitabnda ska sz geen Grclerle. Kazan, destanlarda ve hayali-tarihi kaynaklarda kronolojik olarak ayn zamanda Hz. Muhammed'in dnemine de yer letirilir. Baz yorumlar, onun Ouzlarn Hz. Muhammed'e gnderilen eliler arasnda yer aldn belirtir. Buna karm, bugnk Trkmenistan'n Trkmen aktarmlar onu, 16. yzylda Kzlbalara kar savaan bir Snni kahraman olarak daha yakn bir tarihe yerletirir. Dede Korkut Kitabnn bir blmnn Gaziantep blgesinden bir ykcnn ada bir anlatmnda konu edilen Kazan'n maceralarnn, Ouz szl anlatmlarnn ierii ile ilgisi yoktur: bu aktarm, muhtemelen bir bilgi aktarcs Dede Korkut Kitabnda okumu veya okumu birinden duyarak "tekrar anlatmtr". Ouzlar; Devler. Boratav 1939, 83-113; Boratav 1963, 86-105; Boratav 1958, 3162; Er-Ttk, 196-208; A, Korkut-Ata maddesi; Gkyay, CLXIX-CLXXV, CDLXIII; Arsuner 1962,153-56.

88

Trk Mitolojisi

Kei

''er; Kular

Kedi Cinler; Hayvanlar K eklik Kular Kl Gk Grlemesi; Demir Kzl-Elma. Trkiye ve Azerbaycan Trklerinin, Yunanllarn, Bulgarlarn ve Rumenlerin belgelenen halk efsanelerinde ve 16. yzyldan buyana baz Osmanl yazl kaynaklarnda "Kzl Elma" ad altnda, Trk fetihlerinin son noktas olan bir hayali veya gerek ehre (veya lkeye) iaret edilmekte dir. Bu efsanelerin bazlarnda Kzl-Elma olarak byk Hristiyan ehirleri kastediliyordu: Konstantinopol, Viyana, Budapete, Roma gibi, dier bazlar ise, demir kapnn ar dnda Akhunlar'n Dastan kentine iaret ediyordu. Efsa nenin baz yorumlar, Kzl-Elma'y ilgili kentteki byk bir yapnn kubbesine benzeterek aklamaya altlar: rnein, St. Peter Kilisesi'nin kubbesi; gerekten de Rim-Papa ("Roma'nn Papas") tanmlamasyla Kzl-Elma ilikilendirilir. Dastan yorumuna bal olarak dier bir anlama vurgu yaplmaya alld: nedeni ise, bu lkedeki tahta kma ritelinde bir altn krenin sallanmasyd. Yenieriler evresinde oluturulan efsaneler dnyasnda Kzl-Elma motifi, Osmanl fetihlerini muhtemelen Bizans k kenli bir Hristiyan inanyla birletirmektedir ki, bu za manla Trk-Osmanl aktarmna gemitir; bir Mslman komutan tarafndan yenilgiye uratlan ve yaralanan Hris tiyan kral, derin bir uykuya dalar ve ylda bir kez uyanarak, dmanlarndan cn ve topraklarm geri almak iin da imi olarak, uyanmann zamannn gelip gelmediini evre sine sorup durur. Buna benzer biimiyle efsane Anadolu halk aktarmlarnda alt yorumuyla bilinir; efsanenin M sr'n Arap aktarmlarnda szl bir yorumu da vardr.

Maddeler

89

Bittel 1961, 33; Boratav 1958(2), 16; Boratav 1967, 263 ve son ras; elik 1942; Deny 1936, 201-20; Elmas 1961; Ispartal Hakk 1971, 34 ve sonras; Krzolu 1964; Rossi 1936, 54253; Sotiriou 1965, 22; Yacoub Artin 1903, 11 ve sonras; Boratav 1982,127-34. Koncolos >Kara-Konsolos Korkut. 1. Korkut Ata. Efsanevi bir kiilik; khin, ozan ve Ouz hanlarnn bilge danman. Ouzlarn aktarmlar hakknda bilgi veren kaynaklar ve Dede *Korkut Kitabnn epik metninde bu zellikleri ile tanmlanr. Bu kahramanlk iirinin "ilk yazm", Ouzname'nin farkl blmlerin bir araya getirilii, epik metnin kendi szlerinde Dede Korkut'a balanmaktadr. Onun efsanesi, Trkmenistan ve Azerbay can Trklerinin szl aktarmlarnda, hatta Ouz boyundan olmayan Kazak ve Bakrlar gibi etnik gruplarda da canl kalmtr. Kazak aktarm, Korkut'un vatan olarak mezarnn da bu lunduu Aral Gl'ne dklen Siri Derya nehrine yakm bir ky olarak iaret eder. 19. yzyl seyyahlar bu yerde Kor kut'un mezar olarak kabul edilen ve harabeye dnm bir ant mezar tespit ettiler. Adam Olearius ve Evliya elebi 17. yzylda Korkut'un Kafkasya'da Derbent'te Hazar Gl civarnda dier bir mezarn ziyaret ederler; buras halkn hac alan olarak sayg gsterdii bir meknd. Olearius'un anlatmna dayanan yerel bir efsanede Korkut, Kazan'n bilge danmandr ve Mslman olmaya davet ettii Lezgiler tarafmdan ldrlr. Kazaklarn efsanelerinde Korkut, "ozan khinler" olarak bi linen baksilerin, "koruyucusudur"; o, kopuzu dnp bu landr. Ona mucizev bir doum atfedilir: "Canavarn yeil gzl kz" unvanl bir peri tarafndan dnyaya getirilir. Bu efsanevi zellii anmsatan bir iz, Berlin Ktphanesinde bulunan ve 16. yzyla tarihlenen bir Trk Ataszleri topla-

90

Trk Mitolojisi

masnda yer almaktadr. Kazaklarn szl aktarmlarnda Korkut ile ilgili dier baz mucizev gereklerden bahsedilir. Bu efsanelerin en tannm, mezarlardan onu aran lm den nasl kaabildii ile ilgilidir: gittii her yerde, ona me zarn yapmakla megul etmek iin grnrler, ama bu na filedir nk o, Siri Derya nehrinin suyunu tercih ederek dnyada kalr. Hem Dede Korkut Kitabnn epik metninde yer alan aktarm hem de dier yazl kaynaklar Korkut'u Hz. Muhammed'in ada olarak gsterir; o, Ouz Han'nn Peygambere gn derdii heyetin bir yesidir ve Hz. Muhammed tarafndan da pagan Ouzlara Mslmanln retisini anlatmakla grevlendirilir. Onun devrini anlatan efsanenin dier bir yorumunda ise, Hz. Muhammed'den 300 yl sonra yaad anlatlr. yz yl gibi uzun bir yaam srdn anlatan nc bir efsane de, ilk iki an latm d ak i zaman elikisi gi derilmektedir. Tarihi v.rl hakknda kesin kant yoktur. ok muhtemelli ir ki, Ouz Hanlarnn bu bilge ve ileriyi g ren danmannn prototipi, Ouzlarn Aral Gl kuzeyinde Kpak ve Peeeklere kar savatklar dnemde yaam ve etkili olmutur. Ouzlar, Mslman olduktan sonra onu, pagan kam ve ozan zelliklerini de koruyarak, slami bir "evliya"ya dntrmlerdir. Bu zelliklerde biri olarak epik metinlerde ve szl aktarlan efsanelerde ortaya kar. 2. Dede Korkut Kitab. Bu epik metin, iki el yazmas olarak korunmutur. Dresden'de bulunan daha btn nsha, on iki blmden (hikyeden) oluur ve eski a zellikleri ta r. Vatikan'da bulunan ve sadece alt blmden oluan ikinci nshann birok kez gzden geirildii dnlmek tedir. ki nsha da bugn kayp olan aslna dayanr. Bu ese rin yklerinin konularn, Akkoyunlu-Trkmenlerin szl aktarmlarndan yaratan stn sanatsal yetenekli anonim bir yazar tarafndan kaleme alnd dnlmektedir. Akkoyunlular kendilerini Ouzlarn devam olarak gryor

Maddeler

91

lard ve isim bahas ve atalar olarak Bayndr' gryor lard ki, o, Dede Korkut Kitabnda ad geen kahramanlarn efsanelerinde merkezi rol oynayan ve Ouz Boylar Birlii nin en st yneticisidir. Destann zn, Ouzlarn tarihinin iki nemli dnemine dayanan olaylarn anlatld ykler oluturur: (1) Birpci dnem, 9./10. yzylda meydana gelen olaylarn getii, Ouzlarn Siri Derya nehrinin kuzeyindeki topraklarda ya adklar ve Kpak ve Peeneklerle savatklar, ayrca i savalarn ve boy kavgalarnn yaand dnemdir; boy kavgalar, Dresden'de bulunan kitabn on ikinci blmnde yer alr. (2) kinci dnem, Ouzlarm devam olan Trkmenlerin Anadolu'da 14. ve 15. yzyllarda yaptklar sa valar ve silik hatrlamalarla Ouzlarn 11. yzyldaki Sel uklularn byk fethinden nceki ve sonraki Anadolu ve Kafkaslardaki basknlarn iermektedir. Dede Korkut Kitab nn yazar, tartmasz, Ouzlarn efsanevi tarihi ve Siri Derya'n kylarnda yaayan atalarnn mitolojisinden ya ratt Anadolu Trkmenlerinin aktarmlarn ok iyi bilen biriydi. Muhtemelen son byk Akkoyunlu hkmdar Uzun Hasan'n adayd: bu nedenle, eski Ouz destan, Akkoyunlularn Trkmen I lukula l kurularak yeni bir corafyada yeertilmi oldu; destan, Tape/unt paratorluu'nun, Grcistan'n ve Abhaz lkelerinin "kfirlerine" kar savaan kahramanlarn eserlerinden yararlanlan hi kyelerle zenginletirildi. Bu Anadolu ncesi ve Anadolu a ka planna Ouzlara ya banc olan zgn efsane konular ila eklendi; rnein, antik Alkestis ve Admetos efsanesine paralellik gsteren ve Az rail'e kar koyan Dumrul'un macerasn ieren blm; veya Depegz hikyesi gibi daha eski Trk anlatmlarnn erevesine yerletirilen Homeros'u Kyklop yksnn bir Ouz yorumu olan zellikler veya Odysseus'un uzun sren delice seyahatinden dnn inanlmaz biimde andran

92

Trk Mitolojisi

Beyrek'in tutukluluundan geri dnn ayrntl biimde anlatan yks. Ouz destanlarnn Yunan Mitolojisinin ko nular ve Homeros'un destanlaryla kaynamas, elbette antik gelenein Anadolu halknn uzun Bizans hkimiyeti sre since stlendii aktarmlarn hayatta kalmasyla gerekleti. Dede Korkut Kitabnn birok blm, Anadolu Trklerinin szl edebiyatnda bugne kadar canl kalmtr. Bunlardan en yaygn olan, Dede Korkut Kitabnda da sz geen ve mo dern Anadolu yorumlar da ayn kaynaklara dayanan Beyrek'in yksdr. >Dumrul efsanesinin sadece bir sz l yorumunda kahramann ad belirtilir; burada da Ouzla rn epik aktarmlaryla dorudan bir balant akla gelebilir. Boratav 1939, 83-113; Boratav 1951, 63-65; Boratav 1954, A'da Korkut-Ata maddesi; Boratav 1958 (1); Boratav 1973 (1), 43-53; Smer 1960, 395-450; Smer 1972, 373-422; Gkyay 1973, LXXIII-LXXXIV, CXIV-CXLI; Kazak Ertegileri I, 1957, 371-74; Zrmunskiy-Kononov 1962, 166 ve dier yer lerde; Roux 1975,124-40; Roux 1976, 35-55. Koruyucu Evliya Evliya Koyun < oban; Hayvanlar Kozmogoni (Evren doum). Kozmogonik inan ve efsaneler de, eskatolojik ( >Eskatoloji) dnceler gibi, Kuran'a, Ha dislere ve onlarn tefsiriyle oluan slam'n retilerine da yanmaktadr. Ayn biimde, szl ve yazl kaynaklardan oluan ok ynl yorumlar, hatta elikiler, farkl grler arasnda halk aktarmlarnn retici olmayan elerle kesin tisiz olarak Mslmanl zenginletirdii tahmin edilmekte dir. Burada en yaygn olan rneklerden almt yapacaz. Olduka kabul gren bir inana gre, kinat 18000 "dnya dan" oluur. Topran yaradl, insannkinden bir dnem ncedir, szl aktarlan bir efsane durumu yle aklar:

Maddeler

93

Toprak tamamen budayla kaplyd ve her buday tanesi de 250 Dirhem (yaklak 1,5 kilo) arlndayd. Tanr, 20 gnde bir bu tanelerden birisini yiyen bir ku yaratr. dem ise, bu ilk ku tm buday otuz kez yedikten, yani buday otuz kez ekilip yeniden yetitikten sonra yaratlr. Topran yaradlnn insann yaradlndan daha eski d u u ve insansz canl yaam savunan bu inan, halk inan nda yaygn olarak kabul grrken, her eyin alt gn iinde bittiini aklayan ncil geleneiyle elimektedir; bu gre 15. yzyldan beri farkl trlerin eserlerinde rastlanmaktadr. rnein, Mehmed Yazcolu'nun halka yakn Muhammedi'ye eseri, byk oranda szl aktarma dayanan mitolojik konular kullanarak yaradln kutsal yksn yle anlatmaktadr: Tanr'nn bak altnda uzayn ana maddesi >ate ve su olarak iki elemente ayrlr. kisinin temasndan, bir taraftan gkyzn oluturan buhar ve duman, dier taraftan da dnyay oluturan kpk doar. Tanr, bunun zerine daha nce birbirleriyle karm olan hem gkyzn hem de topra yedi blme ayrr. Yedi gkyzn yedi ilahi kalabalkla, ayn biimde yedi dn yay da farkl adlar olan halklarla ve farkl doalarla dona tr. Ateten bir ift yaratlr; bu iftten Can denilen halk olutu, Azazil'de (Arapada: Satan) bu halkn soyundandr. Satan dnda bu halkn tm yok edilir. Satan, sadakat ve pimanln kantlad iin gkyzne kar. Daha sonra dnyadan getirilen balkla ilk insan, dem, yaratlr. zbek yazar mami'nin (17. yzyl) Hanname (Han Kitab) adl eserinden alnma bir bilge destannn bir yorumunda geen yaradl destan, Muhammediye'dekine (olduka) ben zer. Burada atele suyun birlemesinden oluan buhar yedi kat gkyzn oluturur, oluan kl de yedi dnyay. Ateten gne, -ay, yldzlar, -Azazil (Satan), -dev ve perilerin halklar yaratlr, ayn biimde anne tarafn dan ardllar olacak olan Yec ve Mec'n dayand

94

Trk Mitolojisi

"an'n oullar" adl halk. 15. yzyla tarihlenen anonim bir Osmanl kroniinde de ayrntl olarak Adem'den nce or taya kan ve daha sonra da yok edilen "halklar" ele alnr. Ayn kronikte Yunus Emre'ye (13. yzyl mistik ozan) da yandrlan bir msra destanla ilgilidir, buna gre de, "dnya alt kez yaratlp yklr ve yedincisinde Adem doar." Bir halk inan dnyay, >Kaf Da'nm evreledii dz bir yer olarak ele alr. Ama en yaygn aktarma gre de dnya, kozmik kzn iki boynuzu zerinde duran bir ktledir. kz de bir >baln zerinde durur, baln altnda su ve onun da altnda hava vardr. Heteredoks mezheplerin kozmogonisinde Ortodoks slam' m anlayna gre baz farkllklar grlr. Tahtaclar, Tanr' y gkyznde tahtnda ot ran ve oradan da dnyay y neten bir kral olarak dnrler. Bulutlar onun memnuni yetini veya kzgnln gsteren mimik oynlardr; esinti (meltem rzgr) onun glmsemesinin, frtna, gk grle mesi ve imek de kzgnlnn iaretleridir. Gkkua onun dnyaya kadar uzanan koludur. B inanta, Orta Asya'daki eski Trklerin, Gktrklerin, teogonisinde (Teogoni: Tanrlarn dou bilgisi) olduu gibi, Tanr, gkyz ile (eski Trkedeki Tengri) ile zdetir. Hurufi Mezhebi'nin fikir dnyasndan da etkilenen ve 16. yzyla tarihlenen bir Alevi metninde, Hz. Muhammed ve Hz. Ali'nin "yan z"ne ncelik salayan bir yaradl destanndan sz edilir. Metin, Tanr'nn nce yeil bir deniz yarattn syler. Ondan da ktan bir deerli ta kar. Tanr onu ikiye bldkten sonra, bu klar (Hz. Muhammed'in ve Hz. Ali'nin klar) kubbe biiminde bir lambaya yerletirir. Be ba melee kendisi ile ilgili sorular sorar, an cak onlar cevap veremezler. Bunun zerine Tanr, Cebrail'e 6000 kez sonsuz uzayda umasn emreder. Tkenmek ze re olan Cebrail, lambann zerine oturur ve iki "k" onu cevaplar hakknda aydnlatr; Cebrail de dier drt ba me

Maddeler

95

lei bilgilendirir. Satan ise, Tanr tarafndan sorulan soru lara yakr biimde cevap vermeyi ret eder ve lambann zerine tkrr. Satan lanetlenir: Tkr bir "lanetli y ze" dnerek boazna sarlr. Pagan Trklere zg bir aktarma dayanarak 14. yzylda Msrl bir yazar tarafndan yaplan bir yorumda, ilk insan iftinin onlara ana kuca olarak hizmet eden bir maarada doduu anlatlr ( >Ay-Ata). Gnein, Ayn ve Yldzlarn kkeni ile ilgili destanlar, Ana dolu'nun ok farkl etiyolojik aktarmlarnda bulunur. En yaygn olarak, eril olan Ay ve diil olan Gne bir ift olarak gsterilir; ya biri kz biri erkek iki karde, iki sevgili veya kar koca olarak. Gne'in bir erkek ve Ay'm bir kadn ola rak gsterildii Trk aktarmlar nadirdir. Halk dilinde Ay'a ocuksu bir dille "Dede" belgesi verilir; 14. yzyla tarihlenen kozmik bir destanda ilk insana Ay-Ata "Ay Baba" (veya "Ay Ata") ad verilir. Etiyolojik bir efsane, Ay'm Gne'e oranla niye daha az a sahip olduunu anlatr: aslnda balangta ikisi de ayn parltya sahipti. Gn ile gece arasndaki fark belirle mek iin Tanr, Cebrail'e Ay'n nn bir ksmn alp G ne'e eklemesini emreder. Cebrail, Ay'm yzeyine kanatla ryla srtnr, bu da Ay'n yzeyinde grnen lekeleri oluturur. Dier bir efsane gne lekelerinin oluumunu, plak olduu bir anda yakan nlardan rahatsz olan Halife mer'in fkeli yzyle aklar. Birok efsane Gne'i gen bir kza benzetir ve ona dik dik bakmaya cesaret edenleri engelleyen ve ine gibi batan gz alc nlar vardr. Bir efsane, Ay ve Gne'in acmasz bir annenin kz ve olu olduunu syler: kt davranmalar dan uzak durmak iin evden kaarlar. Bir kadnn nerisiyle bir kaynaktan su ierler ve yldza dnerek gkyzne karlar. Dier bir efsane onlar kar koca olarak tasvir eder;

96

Trk Mitolojisi

bir defasnda kavga ederken Gne kocas Ay'n yzne amur (veya inek pislii) frlatr. Birok efsanede de birbir lerinin arkasndan koan ama bir araya gelemeyen sevgililer olarak grlrler; bir yoruma gre bir ay veya gne tutul mas olduunda buluurlar; dier bir yorumda da, son yarg gn ( eskatoloji) birbirlerine kavuacaklar sylenir. Bir destan, Ay'n yaradlndaki dnemsel k kaybnn, sevgilisi Gne'in onu takip etmesi nedeniyle olutuunu anlatr. Ay ve Gne tutulmas, genellikle bu yldzlarn kt niyetli yaratklar tarafndan takip edilip karlmas ile aklanr. ok yaygn halk inancna gre, mutfak aletleri, davul ve si lah at ile salanan grlt bu canavarlarm korkutulmas iin kartlr; bu durum, 13. yzylda Mool amanlarda ve Anadolu Trklerinde en azndan 15. yzyldan buyana rastlanan bir riteldir. Bu konuyla ilgili Soma'da (Ege bl gesi) bilinen bir efsane daha da ayrntldr: dev ve ejder ler memesinden st emmek iin Gne'i takip ederler, Ay ise onlarn yolunu keser ve onlara kar savar; bu esnada Gne saklanr ve bylece karanlk oluur. Yldzlarla ilgili destanlarn nerdeyse tamam etiyolojiktir. Samanyolu'nun yal bir kadn (veya bir hac) tarafndan a lnan ve ka esnasnda yolda kaybettii samann izi oldu una inanlr. Bir inana gre de, Samanyolu dnyann ba tna yakn bir zamanda bir gnee dnr. Trkmenistan Trkmenlerinin Samanyolu'nu "beyaz dii devenin st" olarak adlandrmas, onun "st yolu" olarak da bilinmesi ynndeki inan ve aktarmlara yaklatrr. Alevilerin bir inanna gre, Vens Hz. Ali'nin alnndan domutur; Hz. Ali'nin sadk bir yolda olan Selmn, Ve ns'e k olur ( Sar-Kz). Efsanenin farkl bir yorumunda Vens, Hz. Muhammed'in alnndan doar. Gkyzndeki her yldzn dnyadaki bir insana ait olduu

Maddeler

97

ynndeki ok yaygn inana gre, bir meteorun belirmesi, ait olduu bireyin lm iin bir iaret anlamma gelmekte dir. Kuyruklu yldzlar genelde uursuzluk bildirirler, ok nadiren de uurlu nemli bir olay. Adana yresinde yaayan Yrklerde rastlanan bir etiyolojik anlatmda, "terazi" burcuna yakn kk bir yldz "kuy ruk" diye adlandrlr, "terazi"nin onu Sreyya'dan (lker) aldna inanlr. Austos bamda grnr; onsuz dnya kavrulurdu, onun ortaya k yln serin mevsiminin ba langcna iarettir. Gkyay 1968, "Necati Lugal Armaan"nda 282 ve sonras; Boratav 1973(2), 12-24; Glpnarl ve Boratav 1943, 159-61; zdemir 1975, 364-83; Glpnarl 1969(2), 77; Muhammediye, 16-3; Kuran LXVII 2 ve sonras, XIII 2-4, XV 16 ve son ras; Ahundov 1978, 458 ve sonras; Roux 1982. Kpek Cinler; Hayvanlar Krolu. ("Krn olu"). Bir Anadolu halk ozan ve 16. yz yldaki Celali Ayaklanmasnn badr. Onun efsanesi, Ana dolu'dan balayarak doudaki Trke konuan lkelere ya yld: Kafkas ve ran Azerbaycan'na, Trkmenistan'a, z bekistan'a, Krgzlara ve Tobollu Tatarlara kadar. Efsane, Grcler, Ermeniler, Krtler ve Tacikler gibi Trke ko numayan halklar tarafndan da stlenilir. 1680'li yllarn birka Osmanl belgesinde de Krolu'nun ("Krn olu") ismine rastlanr; ancak bir belgede Ruen n adyla anlr. Bu n ad, onu anlatan destanlarn birok szl yorumunda geer, hatta Bolu Beyine gnderilen fermanlar dan ok daha nce. Krolu, Anadolu'nun bu vilayetinde herhalde ilk kez Celali ayaklanmacs olarak ortaya kar. Bu blgedeki bir da silsilesi Krolu Dalar adn almtr. Zirvesi 2499 metredir ve burada kahramana ( mar Efsa neleri) ait bir ikametghn kalntlar gsterilir. Ancak, Os-

98

Trk Mitolojisi

manii eref payesini tayan "Bolu Beyi" unvan telaffuz farkllna urayarak doudaki Trk halklarnn szl yo rumlarnda yeniden adlandrlarak belirtilse de, efsanesinin Anadolu'dan doudaki Trke konuan lkelere yansd ndan phe duyulmamaktadr. Kahramann "krn olu" ad taksna sahip olmas, efsane nin yllar iinde, babasnn gzleri dalanan ve baskclara kar ayaklanan deiik etnik ve kltrel kkenli efsanevi yklerle zenginletirilmitir. Destannn zellikle ilk ve son szn oluturan blmlerde mitolojik konulara rastlanr. Prologda, srasyla u konular ele alnr: kahramann babasnn gzlerinin nasl ve neden daland; Kr-At'n bir ksrak ile bir "deniz beygirinin" iftlemesinden doan (->deniz/gl; hayvanlar) muhteem bir sava at olmas; Kr-At'n kanatlara kavuabilmesi iin, gn nn szmamas iin en kk delii bile kapatlan bir ahrda baklmas; Krolu ve Kr-At'nn hayat eme sinden nasl su itikleri. Epilog, Krolu'nun ordusunun yok oluunu iler; geleneksel silahlarla donatlm (kl, yay, kalkan) savalar, tfein icat edilmesiyle kahramanca ve merte savam bozulduunu anlarlar. Baz yorumlarda Krolu'nun modern bir silahtan kan bir kurunla ld rld yer alr; dier yorumlarda ise, kahramanlk dne minin artk sona erdiini anlayan Krolu'nun bir dada veya bir kaya maarasnda "Krklara" ("lmszlere") ka rt sylenir. Boratav 1931, 58-70; Boratav 1939, 129-41; Boratav 1946,187205, 248-63 (=Boratav 1975, 229-48, 307-12, 363-86); Boratav, PhTF'de 1964, 24-28, 38-40, 42; Boratav, A'da, Krolu maddesi; Boratav 1973(1), 60-62; Boratav 1969(1), 96-103; Kaplan, Akalm ve Bali 1973, 2, 6 ve sonras, 11-15, 584-87; Arsunar 1963, 7-13,17-23, 27 ve sonras, 269-72.

Maddeler K uu H ayvanlar

99

Kumru >Kular Kurt Hayvanlar Kular. Trk masalnn tipik bir fabl kuu olan Zmrd-i Anka adm, Pers Simurg kuu ve Arap Ank Kuu ile ilgili mito lojik aktarmlarn karmndan alr. Bazen bu ad altnda, bazen adsz, bazen de kartalla benzetirilerek bu trn (AaTh 301, TTV 72) farkl yorumlarmda ortaya kar. Trk masallarnda sklkla rastlanan bir motif de, hkmdarn lm zerine kaderin kimi tahtma oturtaca sorusu ile ilgilidir: o kii, tm halkn topland ve zerinde kuun uurtulduu meydanda bama kuun konaca kii olacaktr. Kozmogonik efsanelerde dier kulardan da bahsedilir, r nein, bir halk inanna gre insan yaratlmadan ok nce yaam olan ilk ku yaratlr. Veya 15. yzyla tarihlenen bir kozmogonin kroniinde sz edilen akbaba: her biri yedi akbabadan oluan ve bin yl yaam olan yedi kuak ak baba vardr; sonra ldrlrler ve balar kesilir ve basz bir heykelle temsil edilirler. Mevcut 47 basz ve bal olarak kalan 48. heykele gre, ard arda yaratlm olan "yedi halk"n zaman hesaplanr (yani, 48000 yl), her bir halk 7000 yl olarak ilk insanm atas olan dem'in yaratlna kadar yaar. Kargann uzun mrl oluu, bir efsanede ebedi genliin suyu ile ilgili anlatmda aklanr ( Da; Hayat Suyu). Trk halk masalnn en deer verilen konularndan biri "Kuu Gl" ile ilgilidir. Bu masalda, bir kahramann mu cizevi bir yaratk olarak gen bir kza dnebilme yetenei olan bir kuu (bir kaz veya beyaz bir gvercin) ile yaad macera anlatlr. Bu masal, genel bir konu olarak Altay halklarnn destanlarnn da odak noktasn oluturur. Mev-

100

Trk Mitolojisi

cut aratrmalara ve sorunun karmaklna dayanarak, bu konunun Trk-Anadolu aktarmlarnda nasl gelitii hak knda bir varsaym ortaya koymak gtr: Altay miras m, Anadolu'nun antik mitolojik kalntlar m veya dn aln m masal konular m? Anadolu geleneinde baz dnm ykleri, kutan insana veya insandan kua, etki altna alnmadan ilk biimlerini korumutur veya yan yana konularak veya ilikilendirilerek yknn tamamyla kaynamadan oluturulmutur. Bu rada ncelikle "kularn mitolojisi"nin son izlerinin tan d etiyolojik efsaneler sz konusudur. Anadolu Trkleri tarafmdan "Yusufuk" (Kk Yusuf) diye adlandrlan kumru {tuttur auritus tr) bir efsanenin ilk yorumuna gre yal ve fakir bir kadnn kzdr; pazar dan ald ya dolu ieyi krnca, Tanr'ya kendisini bir kua dntrmesi iin yalvarr. Dier bir yorum da, Yusuf adnda bir de kardei olduu anlatlr; kendisi kua dn nce kardei de taa dnr; hi durmadan onu her yerde "Yusufuk" diye ararak arar. shak-Kuu ("kr baykuu", asio flanneus) hakkndaki efsanede bir zamanlar yeni ev lenmi bir ift anlatlr. Birbirlerinden ayr drlrler ve bir daha buluamadan birbirlerini arar dururlar. Baykuun efsanesi de ak roman Tahir ve Ziihre 'nin Taranc yorumunun epilogunda yer alr: burada erkek ve dii ku iki sevgilidir ve yl boyunca birbirlerini aramalarna ramen buluamadan lrler. Bir efsane de ibibik kuunun kkenini aklar. Gen bir ka dn banyo yapar; plakken kayn pederi tarafndan birlikte olmaya zorlanr ve o da kendini bir kua dntrr; ban daki ty, sama geirdii taradr. Bu efsane muhtemelen Bakrlarn yeni evlenen bir kadnn nehirde ykanrken el biseleri alnmas zerine utancndan kendini kua dn tren masal ile ayn kaynaktan gelmektedir.

Maddeler

101

Ayn etiyolojik efsane grubuna, belirli fiziksel zellikleri aklamak isteyen veya kularn ulviyeti ile lanetini ortaya koyan olaylarn -takdir gren veya utan veren- anlatld efsaneler de girer. rnein, ibibiin bamdaki ty, dier bir yorumda Sleyman'n yannda eli olma iareti olarak aklanr; ibibik, bu ty Sleyman'm Belks'a gnderdii mektubu koyduu bir klf olarak kullanr. Kumru Yusifuk'un bandaki siyah kuak, yn bir ipliktir nk efsa nenin bir yorumuna gre kz tam da ip eirirken kua d nr. Krlangcn kuyruunun oluumunun bir ylan sok mas ( Bcekler; Hayvanlar) sonucunda olmas, Buryat ef sanesine yakn olan bir aklamadr; efsanede kuun kuy ruu, atei almaya cesaret ettii iin Gk-Tanr'nn (eski Trke: Tengri) onu cezalandrmak iin gnderdii bir ok atyla paralanarak oluur. Kaplumbaann, saksaann, aakakann insan soyundan geldiini anlatan efsanede, es ki Aar vergi sistemine iaret eden satirik bir vurgu vardr. Bu hayvandan saksaan vergi toplaycsdr, aakakan ise onun yazcs, kaplumbaa da buday lmek iin g revli olan yardmcsdr. Yaptklar hakszla ve agzl lklerine kzan bir ifti onlar lanetler ve onlar da hayvana dntrlr: kaplumbaann srt kabuu budayn l kab, aakakann sivri gagas yaz ty ve saksaanm uzun kuyruu da iftinin onlarn arkasndan frlatt arndr. Midilli Adasnda (Lesbos) rastlanan muhtemelen Trk k kenli bir efsane -en azndan imdiki biimiyle- ayn satirik karaktere sahiptir. Burada da, bir zamanlar insan olan bay ku ve guguk kuunun niye kua dntrldkleri anlat lr: Bayku, guguk kuunun hizmetisidir; guguk kuunun yapt hakszlklara dayanamad iin bayku onu terk eder ve bu nedenle de srekli "Hak! Hak!" diye bararak hakkn ister (bu sz Trkede "Hak" ve "Adalet" anlamn dadr; hak szc byk yazldnda, Hak, Tanr demek tir). Kzl keklik de lanetlidir ve Hz. Ali'nin (veya Hz. Ali'nin olu Hseyin veya Hseyin Gazi) yerini dmanla-

102

Trk Mitolojisi

rma bildirdii iin de avlanmas serbesttir. Buna karn gri keklik kutsanmtr ve avlanmas gnahtr nk kzl kek liin ihanetine kzmtr ve ona "Sus, hain!" diye barm tr. ki keklik tr, kumru ve bayku hakkndaki bu efsane ler, bu kularn nn aka ortaya koymaktadr. Dier bir efsane dizisi, bir etiyolojiye dahil etmeden, kua dntrlen insanlardan bahseder. Bunlardan bazlar, muhtemelen Anadolu Trklerinin ok eski Al tay tarihine dayanan aman inanlar ve pratikleri ieren mucizeler veya sihirbazlk oyunlardr; dierlerinde eski destanlarn rneine dayanan efsaneler sz konusudur ki, bu efsaneler alak gnll ve sade insanlarn gnlk yaamnn deien ortamlarndan kaynaklanmaktadr. lk gruba, Bektai akta rmna ( Dumrul) dayanan iki evliyann dnm; ikinci gruba da, ak acsndan bir glde boulan ve yln belli zamanlarnda rdek olarak su zerine kan gen kzlarn efsaneleri rnek verilebilir. Mezar bir hac yeri olarak ziya ret edilen Tavus Baba, "Kutsal Tavus", efsanesi hem birinci hem de ikinci gruba yerletirilebilir. Trbe bir erkek ad ta masna ramen, efsane Hint kkenli bir rebap algcsn dan bahseder; bu algc melodileriyle evreyi kendine hay ran brakr ancak, yaarken onu kimse gremez. Bir gn rebab tavus kuu tylerinden oluan bir ynn yannda bu lunur ve buradan da bu gzel kua dntkten sonra or tadan kaybolduu sonucuna varlr. nsan olmayan, kt veya iyi niyetli doast yaratklarn da kua dnt durumlar vardr. Periler, masallarda sklkla beyaz gvercin, kuu veya ad aka belirtilmeyen bir ku olarak tasvir edilirler ( Cinler). Kularn, kehanet pratiklerinde belli bir rol stlendii veya haber ileten eliler olarak grnd birka rnek verilebi lir. rnein, falc, istenilen bilgileri aa karmak iin cin lerle toplanmak istediinde, tavus kuunun adn arr. Bu kuun tylerindeki dairesel ekiller, gelecekte olacaklar

Maddeler

103

grme yeteneine sahip "gzlere" benzetilir. Zorda kalan kahramanm krln gidermek iin ifa veren ilac syle yen kularm masal motifi veya gizlenen hatalar ortaya karabilen kargann inanc, bu hayvanlara peygamberler ta rafndan verilen ltuflar olarak aklanr. Bir komik ykde, erkeklere kar hakszla uradklarn protesto etmek iin Tanr'ya ikyetlerini bildirmek zere kadmlar tarafndan eli olarak saksaan seilir. Bu erevede, Ala-ad-Din AtaMalik Ibn-Muhammed al-Guwaini'nin anlatt bir Uygur efsanesinde, karga "eli ve gzc" olarak Gk-Tanr'nn Bklere hediyesi olarak, onlara hizmet etsin diye ortaya kar; Sleyman'n hizmetindeki ibibie benzer bir biimde. Halk edebiyatnda turnann da eli olarak ncelikli bir yeri vardr. Pir Sultan Abdal'n bir iirinde getii gibi, Anadolu Alevileri, Hz. Ali'nin sesini turnaya verdiine inanrlar. Trkler tarafmdan da kullanlan ve bugne kadar gelen 12 hayvanl in takvimi, bir ku olarak sadece horoza (veya tavuk) yer verir. Ayrca, Trk aktarmlarnda birka kuun daha, baz halk takvimlerinde yeri ve ilevi vardr. Anadolu Trkleri iin guguk kuu rnek verilebilir; bu kua, dier Trke konuan lkelerin halk takvimlerinde de rastlanr. Guguk kuu ortaya k ve ilk tyle birlikte ilkbaharm geldiini bildirir. Tahtaclar tarafmdan anlatlan bir Anado lu efsanesinde, guguk kuu, "ilkbahar ve sonbahar anah ta rn n sahibidir". Hayvan olarak bir dilek iin kurban edilen tek ev kanatls horozdur. Bu, Anadolu'nun halk dininde olduka yaygn bir uygulamadr. "Halk" evliyalarma adanan mezar ve tr belerde uygulanan kurban riteli bir doal kltn uzants dr ve slam'm kurala balad kurban riteliyle ilgisi yoktur ( Evliyalar). Trk-Anadolu aktarmlarna gre ayrca, farkl boylarn veya hanedanlklarn armalarnda kularn da ilevleri var dr. > Ouzlar bunun iin daha ok yrtc kulardan olan

104

Trk Mitolojisi

ahinin farkl trlerini kullanmlardr. Raid-ad-Din Fadallah bu kuun alt trnden bahseder, drt boydan oluan her grup iin bir ahin tr; Abu-'l Gaziye gre de her bir 24 boy iin bir ahin tr vardr. Jean-Paul Roux ve Louis Bazin, Abu-'l Gazi'nin listesinde yer alan kular adlandr may baarmlardr. Bu ku amblemlerinin eski bir totem geleneinin miras ve bunlar ( eski Trkede: ongon) ile tamga'nn Ouzlar' ilgilendirdii kadar soyut doal iaret lerin eksiksiz bir araya getirilii arasnda bir balantnn olup olmad sorusu imdilik kesin bir cevap verilmeden kalacaktr. Krolu; Lokman; Nuh. TTV No. 24 V, 136, 195 III, 215 IV, 256 III, 83,84, 87, 89, 97, 102, 103 ffl, 158 IV, 165, 167 III, 169, 170, 171, 198 III, 220 III; zdemir 1975, 365 ve sonras; Roux 1966, 348 ve sonras, 397-400; Roux 1970, 267 ve sonras; Boratav 1969(1), "Tur d a" I'de 1969, 163 ve sonras; Boratav 1973(1), 109; Boratav 1973(2), 73-75, 154; Boratav 1955, 147; Aytekin 1958, 4 ve sonras, 11-13, 30 ve sonras; Deny 1962, "Revue des Etudes islamiques"de 1962,143-50; Demirciolu 1934, 70 ve sonras; gel 1971, 75; Radloff, Denemeler VI, eviri, 236-47; Nicolaides ve Carnoy 1889, 227-31, 234-36; Roux ve Boratav 1968, "Divination..."da, II, 323; Frazer 1931, 131; Georgakis ve Pineau 1894, 337 ve sonras; nder, M. 1963, 20-22; Ataman 1958, TFA'da No. 108; Alpaslan 1977, TFA'da No. 333; Dirr 1944, 264; Tschudi 1914, 13-18; Smer 1960, 364 ve sonras; Smer 1972, 207 ve Platten I, II, III; Abu-'l Gazi, 31 ve son ras, 35 ve sonras; Glpmarl ve Boratav 1943, 113; Bazin 1974,141 ve sonras; Ahundov 1978, 407, 409,422 ve sonras, 454, 456. Lokman. slam ncesi Arap aktarmlarna dayanan ve uzun mrle mjdelenen efsanevi bir kiidir. Yedi kartaln mr kadar yaam ve ancak yedinci kartal lnce lmtr.

Maddeler

105

Kuran'm 31. Suresi onun adn tar (Arapa: Luqman), bu surenin 12. ve 13. ayetlerinde Allah'n Lokman'a "bilgelii" (Arapa: al-hikma) bahettii sylenir. Bu nedenle Lokman, Arap-slam kltrnde al-hakim ("bilge") olarak tanmlanr. Arapadaki hakim szcnn Trkeye hekim olarak ge mesi ile oluan anlam, onun Trk halk aktarmlarnda do ast ifa gcne sahip bir hekim olmasn ve onun'bu yeteneini konu edinen efsaneleri yaratmtr. Amasya'da belirlenen bir efsaneye gre, bitkiler Lok man'a hangi hastala kar ifa gcne sahip olduklarnn srrn bildirirler. Onun, lme kar bile bir ila bulduu dnlr. Ayn efsanenin bir yorumunda, bulduu ilala rn formllerini kaydeder ve bunlardan bir kitap oluturur. Gnn birinde, Amasya yaknlarnda yaplan bir kprden geerken Cebrail ona yaklar ve kitaba vurur, iinde l me are olan ilacn yazld reetenin sayfas nehre der; bu nehrin suyuyla bir arpa tarlas sulanr; ite bu nedenle arpann bereketli tbbi zellikleri vardr. Efsanenin dier bir yorumunda, Lokman'm bir lnn tekrar diriltilmesi iin arka arkaya gerekli olan svlar ieye doldurduu anla tlr. lalar kendi zerinde denemek ister: rencilerinden birine kendisini paralara kestirtir. rencisi ustasnn uzuv larn insan vcuduna benzeyen ( Ay-Ata) byk bir ah ap tekneye koyar; sonra srasyla ilk iki iedeki ilalar tm uzuvlarn zerine serper; ancak, uzuvlar birlemeye ve canlanmaya balayp insan biimine dnrken, nc ie rencinin elinden der ve ierii bir arpa tarlasna akar. Lokman bylece lmden kurtulamaz. Efsane, Lokman'n mezar yeri olarak Amasya civarn belirtir. Kuran XXXI, 11. ve 12. Ayet; A, Lokman maddesi; nver HBH'de, V 1936, No. 52, s. 50 ve sonras. Maara. Trklerin efsane dnyasnda en tannm maara, Yedi Uyurlara koruma salayan maaradr (Arapa: Ashab al-

106

Trk Mitolojisi

Kahf, Trke: Ashab Keyf [="Maara Sakinleri"], Kuran'n 18. Suresinin 8. Ayeti). Efsaneye Anadolu'nun birok yerin de rastlanr: Tarsus'ta, Efes'te, Elbistan'da. Baz evliyala rn lm, "bir maarada kaybolma" olarak tasvir edilir. 17. yzylda (?) yaam nl ozan Karacaolan'm efsanevi bi yografisinin bir yorumuna gre, onun sevgilisinin lm zerine bu biimde kaybolduu anlatlr; bu maara Tarsus yaknlarndaki Yedi Uyurlar maarasdr. Kulaktan kulaa aktarldna gre, maaralar ayn zaman da hzinelerin sakland yerlerdir ve hzinelere ancak tl sm bilinirse ulalabilinir. Bu tr maaralarn getii en es ki efsanelerin biri, Dede > Korkut Kitabnn Basat hikyesinde Basat'm Ouz Depegz'le savamasnda geer. Dede Kor kut Kitabndaki ykde olduu gibi, dier birok szl akta rmda da, srekli hareket eden kllarla girileri kapal tu tulan maaralardan sz edilir; hazine avcs, ancak muhte em maara hzinesinden aldklarn geri verdiinde dar kabilir. Ay-Ata. Boratav 1946, 184; Boratav 1973 (2), 64, 85; Rossi 1952, 199202; Massignon "Revue des Etudes islamiques"de 1955, 59 ve sonras, 1957, 159 ve sonras; Mundy 1956, 279-302; Ahundov 1978,413,417,421 ve sonras. Mandragora Bitkiler M ekir >Cinler Nehir, Nehirler * Gl; Su Kaynaklar Nuh. Eski Ahit'te ve Kuran'm birok yerinde Tanr'nn elisi ve Tufann ana figr olarak yer alan kiidir. Onun ad etra fnda etiyolojik ve dier efsanelerden oluan ve ncil ile Ku ran'n da zenginletirdii byk bir dnem olutu.

Maddeler

107

Trk aktarmlarnda Nuh (Arapa: Nh, Trke: Nuh) de nizcilerin ve gemi yapmclarnn koruyucusudur. Gemisine bir kpein gs kemii model oluturmutur. Gemisinin yapm ve suya indirilii hakknda farkl efsaneler olutu. Burada tipik birka rnek verilecektir: Gemi bitirildiinde, Nuh'un halk iindeki asilerin gemiye dklarn bulatr dklar anlatlr; Tanr bunun zerine onlar uyuz yaparak cezalandrr; onlardan biri tesadfen dk yn zerine der ve uyuzu iyileir; bunun zerine geri kalanlar da v cutlarm dk ile bulamak iin atlrlar ve bylece de gemi temizlenmi olur. eytan'm eekle ( hayvanla) birlikte, hazrladklar hile ile gemiye binmeye almalarn anlatan yk, gemi dmeninin bulunmas ile ilikilendirilir (Kayseri yresindeki szl aktarmda): eytan, memnuniyetini ifade etmek iin, gemiyi kullanmak zere ayaklarn kullanr ve bylece insanlara krek ekmeyi retir. Nuh'un gemisine kabul edilen hayvanlar (eek, ylan, do muz, san, krlang, ar) hakknda birok etiyolojik anlatm vardr ( bcekler; hayvanlar; kular). Trk halklar tara fndan yerleilen lkelerin adlandrlmasnda Nuh'un ge misi ile ilgili anlar sakl kalmtr. Kayseri'de rastlanan bir efsanede gemi, Erciyes Da'na arpar ve Nuh da bu da lanetler; bu nedenle de bu dan zirvesinde srekli frtnala rn koptuuna inanlr. Efsanenin dier bir yorumunda, ev redeki insanlarn Nuh'un gemisin indii yeri belirtirler; da a trmanan insanlar, Nuh'un bir maarada ( maara) ge misini balad halkalar grdklerini iddia ederler; ayn biimde, orada geminin kalntlar olduu sylenen tahta paralar bulunduu sylenir. Ar Da ve Elburs dikkate alnmakszn, tannm ak roman Kerem ile Asl'ya dayanan bir Anadolu aktarmnda, Nuh'un gemisinin Erzincan'n batsndaki Gemi-Beli, "Geminin Zirvesi", diye tannan bir geitte karaya oturduu sylenir. Nuh'un Gemisi, hem ritel bir yemein hem de gnll ka-

108

Trk Mitolojisi

tlmla slam'n 10. ay Muharrem'de ayn ad altnda kutla nan Aure Bayramyla (Arapa: 'Asr') ilikilendirilerek aklanr; Nuh'un Muharrem'in onunda gemisini terk etti ine ve gemide geri kalan gda maddeleriyle tufann sonu nun kutlanmas iin bir yemek hazrlanmasn emrettiine inanlr. En azndan 15. yzyldan buyana, kroniklerde ve dier ya zl kaynaklarda, Nuh'un gemisinden geriye kald d nlen ahap paralarla tannm baz binalarn yapldn anlatan yklere rastlanmtr: Kuds'teki Sleyman Tapna'nm giri kaplarnda; Aydncktaki (Truva) inaat ile rinde; Aya Sofya'nn giri kaplarndan birinde (bir zaman lar denizcilerin klt merkeziydi). Trapezuntlu bir bildirici, Nuh'un Gemisinin n ksmndaki kanadn Serendib'te (Sey lan) karaya oturduunu syler. mar Efsaneleri. Nuh'un baz ehir ve kalelerin kurucusu olduunu anlatan efsanelere de rastlanmtr: rnein, Evliya elebi'ye gre Nahavand; Mehmed Emin adl bir Trk seyyah tarafndan anlatlan efsanedeki Hive Kalesi. Bergama'daki bir efsa nede, Nuh'un bu ehirde oturan Memrud'a ( devler) ve ayrca Midilli (Mytilene) adasnn bir kfirine kar savat anlatlr. Bayatl 1941,11; Nicolaides 1889, 222 ve sonras, 250 ve son ras; Utley 1961, 447-63; zdemir 1975, 159; Ahundov 1978, 412 ve sonras, 423. Ouzlar. ster yerleim yerleri, ister epik metinlerdeki kahra manlar veya dier yazl kaynaklarn kroniklerinde yer alan efsanelerde geen kiiler olsun, byk sayda Ouz ad ko runmutur: rnein, Basat, Bayndr, Kazan, Dumrul, Beyrek, Bgdz gibi nl kiilerin ileri, Dede Kor kut Kitabnn blmlerini oluturur. Ouzlarn kltrel zen ginlikleri saylan efsanevi ykler, ataszleri, kahramanlk iirleri veya ok eitli sihirli inan ve maceralar, yazl

Maddeler

109

kaynaklarda Ouzname ifadesiyle adlandrlr. Osmanl ay dnlar sklkla bu halkn zelliini ortaya koyarken ouzane ("Ouz tarznda") ifadesini kullanrlar nk slam dini, pagan geleneklere dayanan ve bu geleneklerin etkisini yi tirmedii bir dnemde kendi yaam biimini henz yerletirememitir. Ouzname'nin, Dede Korkut Kitab gibi epik me tinlerde, muhtemelen 16. yzyldan olan bir ataszleri der lemesinin giri fragmanmda veya Topkap Saray Ktpha nesinin bir el yazmas metinde sadece ahnameyi rnek ala rak yazlan bir destan olduunu kabul etmek bizce aptallk olurdu. Szl yorumlara bal olarak elbette bir zamanlar Ouz destannn sadece bir tek deil, birden fazla yazl kayd vard. Bunlardan sadece bir tanesi olan Dede Korkut Kitab gnmze ulaabilmitir. Epik isim babas olan Ouz (eski Trkede: Ouz Han) Anadolu ve Azerbaycan aktarmlarnda, devlerin cinsiye tinden olan destans kiilerle eit grlmtr. Akkoyunlularm efsanevi soy bilgisinde Ouzlar, "iri vcutlu, kesil memi el ve ayak trnaklar ve ksaltlmam byk ve sakal lar olan insanlar" olarak anlatlrlar; Hz. Muhammed ca mide Kazan, Dndar ve Bgdz'den (Dede Korkut des tanndan kiiler) oluan bir Ouz eli grubunu kabul etti inde, onlarn grnnden korkar ve dar kmak iin duvar zorlar ve duvarda da bir ni oluur; bylece ilk mih rabn da olutuuna inanlr. Bu efsanede geen Emen, epik metinlerdeki Bgdz Emen'dir; o Anadolu Krtlerinin akta rmlarnda bu halkn atas olarak anlr; 16. yzyla tarihlenen bir efsanede iri yapl bir kii olarak anlatlr; onu gr dnde korkuya kaplan Trkistan hkmdar tarafndan Peygambere eli olarak gnderilir. ada Msr'n Arapa bir aktarmnda olduu gibi, baz halk inanlarnda Ouz lar tanmlamasyla devlerden oluan bir grup kastedilir. Bir Azerbaycan aktarmma gre, Kalaca Kalesi de Ouzlar adndaki devler tarafmdan ina edilir; bugn bile bu yer

110

Trk Mitolojisi

"Ouz Mezarlar" olarak bilinir. Kuzeydou Anadolu'da Yusufeli civarnda Kara Yel Da (2790m) zerinde Ouz Evliya adyla tannan bir hac yeri vardr. Bunun dnda bu blgede Ouz-Devi'ne atfedilen u mezarlar/trbeler var dr: Ardahan yaknlarndaki Ouz Da'nda (2200m); Kura nehrinin kaynann yaknlarndaki Ksr Da'nda (3192 metre); Arpaay nehrin kaynann yaknlarndaki A Baba Da'nda (3040 metre); Sarkam ve Gle arasndaki Allahekber Da'nda. Ardahan yaknlarndaki Ouz Da'na adn veren OuzDevi ile ilgili u efsane anlatlr: bu dev, bu dada geni ot lak ve meralara sahip bir bey tarafmdan ie alnm bir ot biicisidir. Her gn 300 araba yk saman biip ykler. hrsyla ykl olduu bir gn, farknda olmadan, ona le yemeini getiren ve uzam otlarn arasnda duran kz kar deini (ayn zamanda karsyd nk o dnemlerde devler kz kardeleri ile evlenirlerdi) bierek ikiye ayrr. Felaketi grnce, bilei tan trpannn bilenmesi iin topraa so kar, kz kardeini gmmek iin bir ukur kazar ama lmek iin kendisi ukura girer. Dan zirvesindeki kaya, devin bilei ta olarak kabul edilir. Tara halk iin bugn bu yer bir hac mekndr ve Ouz Evliya ("Kutsal Ouz") diye anlr. Bir Anadolu masal, Ouzlar adn deimi bir biimde ko rur; burada Ouzlarn Uyuz Padiah adnda bir padiah sz konusudur ve Dede Korkut Kitabnn kahramanlk efsa nelerinde de grlen "Ouz uykusu"dan (son haliyle uyuz uykusu) bahsedilir. Bu uyku, yedi gn srer ve "kk lm" olarak adlandrlr ve dmanlar tarafmdan kahra mann tutuklanmasna neden olur. Ouz ad ayn biimde >Beyrek'in yksnn szl yorumunda bugne kadar Anadolu halk aktarmlarnda korunmutur; burada kahra man, Ouzlarn Padiah olu olarak adlandrlr. ehirler deki masal anlatcs Meddah 'm anlatm biiminden etkile-

Maddeler

111

nen bir yazl yorum, Ouz kahramannn macerasn Macarlara kar seferlerin yapld dneme yerletirir; bu me tinde de Beyrek, Ouz Padiahmm oludur; Macar kral ta rafndan hapsedilir. oban; Depegz. Boratav 1939, 83-113; Boratav 1954, A'da Korkut maddesi; Boratav 1958; Boratav 1973(1), 43-53; Boratav 1969(2), 11725, 376; elik 1941, "lk"de, Eski Seri XVI (1941), 509-13; Krzolu 1952, 50 ve sonras; Smer 1960; Smer 1972; Gkyay 1973, CXXIX-CXXIX, DXXXV, DLXXVII-DLXXX; Yacoub Artin 1895, 17; Tcheraz 1912, 124 ve sonras; Atsz 1961, 24-27; Ahundov 1978, 410 ve sonras. Ogre y Devler Orman Aa lm, lm Melei >Azrail; Dumrul; Kozmogoni Peri Cinler Pir >Evliya Salur (-Kazan) >Kazan; Ouzlar Samanyolu Kozmogoni Sar Boa >Hayvanlar Sar-Kz. Edremit ve Truva antik kenti yaknlarnda bulunan Kaz Da ile ilgili efsanenin kahraman; bu da, Anadolu mitolojisindeki da Da'dr. Efsane, sra dalarn muhteem bir zirvesine adn veren ve ayn yerde de mezar bulunan Sar Kz'n bir kaz oban olduunu anlatr; mezarnn ya-

112

Trk Mitolojisi

knlarnda "Sar Kzn Kaz Ahr" denen bir yer de vardr. ki yoruma dayanan Sar Kz yksnn ok farkl anla tmlar vardr. Birinci yoruma gre, gzelliini kskanan ve ona talip olan tm erkekleri geri evirdii iin hakknda ya sak iliki dedikodusu yaratan kyller tarafndan iftiraya urar. Kaderiyle ba baa brakmak zere babas onu daa gtrmek zorunda kalr. Daha sonra kznn mucizevi ile rine tank olur ve onun yannda kalr. kisi de burada lr ve buraya gmlrler. kinci yorumda ise Sar Kz, Hz. Fatma'nn kz, bylece de Hz. Muhammed'in bir torunu dur. Mucizevi bir biimde dnyaya gelir. Hz. Fatma'nn ei Hz. Ali'nin emri zerine, rencisi ve sadk yol arkada Selmn (Arapa ve Farsada: Salmn, Trkede: Selmn) ocuu Kaf-Da'na ( Da) gtrr. Sar Kz burada b yr; yalanan Selmn ona k olur. Hz. Ali, Selmn'a ac d iin ona genliini hediye eder. Bu kez Selmn, Sar Kz' ona bir saray yapt "Kaz Dalarna" gtrr. Onunla evlenir. Ancak, Sar Kz uzakta olan akrabalarnn zlemi ile yanar tkenir. Hz. Fatma'nn kzn ziyaret etmesine Selmn'n ricas zerine izin verilir. Sar Kz, Selmn'la evlen dikten 21 gn ve annesini tekrar grdkten sonra lr. Sar Kz'a zel bir klt adayan ii halkndan olan Tahtaclar, onun mezarna hac ederler ve 13 Austos ile 11 Eyll tarih leri arasnda orada kutlamalar yaparlar; bu kutlamalar, Hz. Fatma'nn Sar Kzla son bulumasn ve Sar Kzn lm n anmadr. Sar Kz efsanesi, birok farkl kkenden gelen elerin kar mndan oluan bir sonu olmaldr. Mezarn antik da Da'nn zirvesinde bulunmas gerei, Anadolu'nun eski ve slam ncesi mitolojisinin izleriyle ilikilendirilmesini akla getiriyor. ftiraya uram ve dlanm gen kz motifi, ma sal trne ait bir zelliktir. Sar Kzn "Hz. Fatma'nn bir kz" ile eletirilerek ayn efsanevi zgemie sahip olma lar, hi phesiz ortaya k bir bilmece olarak kalsa da,

Maddeler

113

heterodoks Tahtaclarn evrelerinde oluturulmutur. Kutsal dalara adn veren "kazlar" yksek olaslkla bir Orta Asya-Trk esidir. Anadolu Tahtaclar, sembol ola rak kyafetlerine kaz ayaklar rerler. Abu-'l-Gazi Bahadur'a dayandrlan bir Ouz-Trk aktarmmda, Ouzlarm Ana dolu'ya gelmeden nce efsanevi bir hkmdar olan gircik (?) Han'n, slalenin en yalsna sembolik olarak bir ift "Kazaya"n sunduu anlatlr. Dier taraftan, sklkla kuu ile kartrlan kaz, tm Altay dnyasnda destans bir hayvan olarak bilinir. Balcolu 1937, 76-87; Araz 1958,164-67; Tanyu 1967,175-77; Tanyu 1968, 107-1 I; Ab-'l-Gazi, Metin 68, eviri 73; Roux 1966, 348-55; Roux 1970, 124-35.
S r
*

H a y v a n la r > lsk.loloji

Son Varg

Su kaynaklar. D eniz ve gl l a v akan veya ins.n ve h a y v a n la


rn su su zlu k larn g id erd ikleri birok su k ayn a , genellikle ayn ad la anldklar hir evliyann kllyle balan tld r. A y n d u ru m , term al k ayn ak lar ve m a aralard a biriken su lar iin d e g eerlid ir. T erm al k ayn ak lan ay rca iia v e rm e zel liine sah ip old uk lar iin, kuls.il karakterleri ilaha da y k seltilm ek tedir. A y rn tl b ir y o ru m a g irm ed en , A nadolu ak ta rm la rn d a su k ay n ak lar ile ilgili efsan e v e inanlarn her t r n e b u ra d a b irk a rn ek v erm ek le yetinileeektir.

Frat'n Erzurum civarndaki kaynann ad Dumlu'dur. Efsaneye gre bu kaynak adm, blgenin kfirlere ait ol duu dnemde buraya yerlemek zere Horasan'dan gelen bir evliyadan alr; evliya Duml su kaynann "dnyevi" deil, "ilahi" olduunu o fark eder. Kaynam cennetten

114

Trk Mitolojisi

geldiine inanlr ve zel bir kltn konusudur. Efsaneye Evliya elebi'nin seyahat notlarnda da rastlanr. Birok gln mucizevi bir biimde bir tek kaynaktan oluumu BinGl "Bin Gller" efsanesinde aklanr ( Hayat Suyu). Su kaynaklarnn kt maara ve kayalar da ayn biimde klt yeri olarak sayg grr, Biga yaknlarndaki "evliler" kayas gibi. Ayn durum, bir evliyann trbesinin de ad olan ve maara duvarlarndan damlayan su damlalarnn ses taklidinden baka bir anlam olmayan p-p Dede ma arasnda da sz konusudur. ifa ve kr karakteri tayan mezar/trbeler grubunda, Pontus da silsilesine bal Zigana Dalar'nda bulunan Smela Kaya Manastr da saylr. Dier bir tr efsanelerde, bir evliyann mucizesi ile orak topraktan nasl su kartlarak bir su kaynann olutuu anlatlr. Bu efsanelerde de, evliya mezarnn bulunduu yer ve su kayna ayn ad tar. Bu trden yklerin biro unda, su kaynann, su ktl eken evliyann duas ze rine mucizevi olarak olutuu anlatlr. Byle bir durum Er zurum yresindeki oban Dede efsanesinde sz konusu dur: evliya, srs susuzluk eken bir obandr; cann feda ederek hayvanlarnn susuzluunu bir mucize ile gi dermesi iin Tanr'ya dua eder. Bir dier da evliyas, Munzur Baba da benzer bir efsanenin kahramandr. Dier kay nak ve emelere dayanarak, bu tr su kaynaklarnn bir ktlk sz konusu olmadan da bir evliyann doast gc nn kant olarak olutuu kabul edilmektedir. me suyu kaynaklar hakknda anlatlan yklerde kaba komik durumlar sz konusudur. Geri zekllar ve belirli yerlerin delileri hakkndaki anekdotlarda, bu kiilerin has talkl ruh hallerini su itikleri "delilik emesinden" aldk lar anlatlr. Termal kaynaklarn oluumu da mucizevi olaylarla akla nr. Haymana kaplcalarnn (Ankara blgesinde) ifa verici zellii bir efsanede yle anlatlr: le terk edilen bir kz

Maddeler

115

ocuu aresizlii zerine topuklarm yere vurarak muci zevi bir biimde fkran su sayesinde yaralarnn iyileme sini salar. Bu efsane, muhtemelen ok yaygn olan "terk edilen ve zorda kalan ocuk" konusunun Mekke'deki Zem zem suyunun kutsal kaynann domasyla sonulanma sndan alnan bir karmdr; Haymana efsanesindeki kah ramann "Cimcime" olan ad muhtemelen Zemzem'den retilmedir. Cimcime ("kafatas") ve onun az veya ok sayda efsanevi kiiyle karlamas ve konumas (Hz. Isa, k Kerem vb.), Farid-al-Din 'Attar'dan (12. yzyl) bu yana Dou Edebiyatnda ilenen bir konudur. Bursa'da rastlanan benzer bir efsanede su kaynann sarn bir kzn st ine ine (Amme) barnak olan bir maaradan kt anlatlr. Bir gn inek artk grnmez olur ve maarann kard s cak sular kz yutar ve bylece Kaynarcadaki termal kay naklar oluur. Ayn ehirde ve baka yerlerdeki dier ter mal kaynaklarnn da, ziyaretilerin belli ritellerine ve say gnlklarna uyduklar "bekileri" veya "ustalar" vardr. Su kaynaklar ile ilgili anlatlan yklerin oluturduu son bir grup efsanede de, Ferhad ve irin rneinde olduu gibi, kahraman zorlu bir grevle kayalk dalara bir kanal aarak su kaynandan suyu sevgilisinin bulunduu ehre gtrmek zorundadr. Ferhad'n efsanesinin Anadolu'ya konumlandrlmasnn yan sra, dier baz yorumlarda, rnein Bahrat ve Atik ad altnda olayn cereyan ettii yer olarak skenderun civar belirtilir. >Krolu. Roux 1970, 146, 160 ve sonras; nder, M. 1963, 80 ve son ras; nder 1962, TFA'da No.156; Tschudi 1914, Metin 9, 2931, 37; Eybolu 1961, "Tpta Yenilikler"de No. 6, 1961, 7580; Araz 1958, 233; Gney 1956, 38 ve sonras; Yenisey 1955, 171-74; Eckmann 1964, PhTF Il'de, 292 ve sonras; Boratav 1969, 350-52, 392; Boratav 1973(2), 45-47, 60-62; Ahundov 1978, 421, 458.

116

Trk Mitolojisi

ahin/Doan >Dumrul; Kular ans Kuu >Kular eytan >Cinler Tavan Cinler; Hayvanlar Tavus Kuu >Kular Termal Kaynaklar >Su Kaynaklar Toprak. Kastamonu'daki (Kuzeybat Anadolu) bir inana gre, toprak temiz bir maddedir nk pisliklerinden temizlen mek iin her gece yedi kez alkalanr. Bu dnce, Msl manlktaki su olmayan ortamlarda abdest yerine geen top rak veya kumla abdest almay saklayan teyemmm ilkesine uygun dmektedir. Toprak, ayn zamanda olumsuz bir edir; gkteki "stte kilere" karn "alttakilere" aittir. rme, topraa dnmek ve toprakla bir olmaktr. Topraa ayakla vurulur; bu du rumda hakaret, aalama ve klelik anlamnda kullanlr. Kadnlarn jestlerinde lm ve yas anlatr, lnn arkasn dan yaktklar atta sanki vcutlarna toprak serper gibi hareketler yaparlar; ayn durum, "toprak bana" "Dnya ba na yklsn!" anlamndaki ifadeyle dile getirilir. Demir, "yerkre" anlamnda ve insann yaratld hammadde ola rak Ay-Ata, Azrail ve Kozmogoni'de geer. Boratav 1973 (2); Roux 1982. Tufan Nuh Vens (Gezegen) Kozmogoni

Maddeler

Yaban Domuzu * Hayvanlar Yec ve Mec >Eskatoloji Yedi Uyurlar Maara Ylan * Ejder; Cinler; Hayvanlar Yldzlar * Kozmogoni; Deniz/Gl Yunus Balk Zmrd-i Anka >Kular

RESMLER

E g e 'd e M ilas yaknlarndaki Ouforooss (A yakif) bu lu n sa K om a caddesi.

Resimler

E s k i e h ir y a k n la r n d a , D o a n l K a le denen k a y a . Z a m a n /.am an, A n a d o lu 'd a insan e liy le y a p lm b y le s k a y a la rn , d e s ta n la rn o lu m a sn a k a t k s o lm u tu r.

120

Trk Mitolojisi

E s k i K h ta y a k n la rn d a (M a la ty a n n 60 km gneydousunda bulunan N y m p h a io s c iv a rn d a k i A rs a m e ia ) b ir ta kabartm ada k ra l I.A n tio c h o s ve H e ra k le s. G e H e le n is tik k a rm n a (se nkre tizm ) b ir rnek.

Re>n ler

121

G n e y d o u A n a d o lu 'd a K o m m a g e n e b lg e sin d e k i b ir l n l s ze rin d e ki K a ra ku .

122

Trk Mitolojisi

915-921 y la r n a la n h le n e n A k ta m a r K i l i s c s i n d cn b ir lriz : A s y a l h ir step s v a ris i y a y y la yab a n k e d is in e o k atm aktad r.

ler

Beyehir Gl civarndaki yklan Kubadabad ehrinden iki Seluklu inisi (13. yzyln birinci yars). inilerde ta giymi insan andran kanatlanm bir fabl yarat ile Trkmen yzl bir kadn tasvir edilmektedir.

124

Trk Mitolojisi

Erzurum ifte M inareli Medrese 1270 ylna tanhlenen k kabartmasnda Orta Asya T'irvlerin n kozm ogonik bir destann sahnelemektedir: k yer alt dnyas ejderi tarafndan tanan hilal biim indeki bir ka_an hayat aac, mutluluk v e yaama sevinciyle dallarnda meyveler vermektedir Dallarda tneyen kular hcn'z dolm am insanla rn ruhlan temsil etmektedir. Aacn tepesinde iki bal kanal, "Gk Tanrnn E c is i , cutr.naktadr

Kesimler

125

E rzu ru m Y a k u tiy e M e d re se si'n d e havut aac m o tifin in daha sonraki d ne m lerde n b ir rnei (1310). M e y v e le r a /a ln , k u la r k ay b o lm u , kartal tek bal o lm u , aa h ila l b i im in d e k i kaptan d e il de b ir tabaktan (K o z m o s ? ) km aktad r. E jd e rle rin y e rin i, tsla n 'd a k ap b e k ile ri o la ra k k u lla n lm a y a n ve daha o k su yla ili k ile n d ir ile n a sla n la r aln tr.

126

Trk Mitolojisi

Diyarbakr U lu Cami'nin an a giriindeki friz (12. yzyln birinci yars).

Re-^i, ler

127

D i y a rb a k r e h ir s u rla r n n " 4 k u le s in d e n birinde y e r atan ift a s la n l ve ili kartall A ra p a kitabe ( 13. yiizyl).

Trk Mitolojisi

Van Gl yaknlarnda Gevataki Halime Hatun Kmbeti (1358).

TRK MTOLOJS
Ouzlarn - Anadolu Azerbaycan ve Trkmenistan Trklerinin Mitolojisi
Trk M itolojisi Trklerin slam ncesi ve Trkiye dndaki
lkelerde T rk e konuan halklarn m ito lo jileri hakknda aklayc bilgiler iermektedir. Bin yl nce tek tanrl bir din olan s la m a katlan ve bu nedenle de pagan dnemindeki g e l e n e k l e r i y l e res m i o la ra k b a n k op aran bir h a lk n mitolojisinden konumak olduka zordur. Trk-Anadolu mitolojisinde de ok farkl kkenlere dayanan kapsaml bileenlerin karm sz konusudur: Altay miras, Anadolu uygarlklarnn pagan dnem e dayanan tem elleri. Ortodoks ve Heterodoks Islami gelenein ve Hristiyanln dikkate deer katks ile nihayet evrensel konular ieren ve le yerde rahatlkla rastlanan masal, destan ve efsanelerin gll, belirlenebilecek etkisi.

Trk M itolojisi ister yaayan, isterse eski zamanlardan bc


yazl kaynaklarda sakl kalan gelenekler olsun, geni anlamda. T rkiy edeki Trklerin geleneklerine dayanan ve mitolojiyle yakn veya uzak ilgisi olan konularn kaydn tutmaktad Sunumumuz bir taraftan tarihsel olarak Ouzlarn gemiine, dier taraftan da slami mirasa dayanmaktadr. E zamanl bak asyla, emik olarak Trk-Altay miras olmayan eleri de konu dnda brakmak istemedik. Bu anlamda bak am/, bugnk T r k iy e 'n in farkl k k e n li kltrel g er e k lerin i kapsamay amalamtr.

ISBN 978-9944-795-41-8

' 8 9 9 4 4 7 9 5418

BilgeSu