You are on page 1of 55

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci.

Slobodan Loga

PSIHIKI POR ! "#$I I KRI!I%#LI& &


POGLAVLJE 1.

'(OD
Za prouavanje uzroka i pojavnih oblika kriminaliteta neophodno je davati psiholoka i psihopatoloka tumaenja. U prevenciji kriminaliteta je veoma znaajno ne samo poznavanje psihologije zloina (kriminaliteta), nego i kasnija psihika zbivanja poinioca krivinog djela, kao i drugih osoba u njegovoj okolini. Socijalni kriminalitet vre psihiki normalna lica, a patoloki kriminalitet psihiki nenormalne osobe. valuaciju odgovornosti duevnog bolesnika koji je poinio krivino djelo obino vri medicinar ! "orenziki psihijatar. Forenzi)a psihopatologija je primijenjena nauka, koja istra#uje, obra$uje i tumai nenormalne duevne pojave i djelatnost duevno nenormalnih osoba, ako su od znaaja za odnos duevno nenormalnih osoba prema drutvu uopte i posebno, prema normama pozitivnog prava. POGLAVLJE 2.

KRI(I%# D$ L# I PSIHIKI POR ! "#$I


Epidemioloki podaci %ko su ispitivanjem u procjeni uestalosti pojave krivinih djela me$u duevno poreme&enim, obuhva&ene sve kategorije psihikih poremeaja prema va#e&im klasi"ikacijama ('()*+, ili -S'*./), ukljueni su i poremeaji linosti, koje veoma esto ispoljavaju antisocijalna ponaanja. 0ada se mo#e oekivati visoka stopa kriminaliteta me$u psihiki poreme&enim. U sluajevima kada se izuzme kategorija poreme&aja linosti, tada je pojava kriminaliteta pribli#no ista me$u duevno poreme&enim i u optoj populaciji. PSIHIKI POR ! "#$I I %$IHO(O FOR %*IKO+PSIHI$#&RI$SKO *%# %$ 1dnos izme$u duevnog poreme&aja i krivinog djela je vieznaan2 * * * * * * krivino djelo i duevni poreme&aj koincidiraju, krivino djelo je posljedica duevnog poreme&aja, krivino djelo je deklaniralo duevni poreme&aj, krivino djelo je sastavni dio ponaanja poreme&ene linosti, krivino djelo je posljedica izvrenja nagonskih impulsa i prisilnih radnji, i krivino djelo je posljedica zavisnosti (alkohol, droga).

1. Krivino djelo i duevni poremeaj koincidiraju Suvremeni tip organizacije zbrinjavanja duevnih bolesnika (deinstitucionalizacija), pored pozitivnih, doveo je i do negativnih rezultata ! bez kontrole preputanje pacijenata samih sebi. U takvim prilikama, ne svojom voljom, mogu biti uvueni u razliite nedozvoljene aktivnosti.
s,a

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

2. Krivino djelo je posljedica duevnog poremeaja Shizo-renija Shizo"renici veoma rijetko poine ubistvo, mada su katatoni i paranoidni pacijenti veoma skloni agresivnom ponaanju. 3aje&e shizo"reni pacijent uini krivino djelo pod uticajem imperativnih slunih halucinacija ili sumanutih ideja proganjanja. 3aje&e shizo"renici ine manja krivina djela kao to su2 kra$a predmeta manje vrijednosti. Primjer: od 330 mukaraca njih 45, i 3 4 !ena njih ", su poinili krivina djela u ra#do$lju od "%&' do "()' godine' *akljuak je da su djela nasilja 4 puta ea kod shi#o+renih $olesnika nego u normalnoj populaciji' ,e-utim, grupa shi#o+renih $olesnika uinila je #natno vie nenasilnikih djela nego kontrolna grupa .psihiki normalni/, i nasilniko ponaanje je $ilo manjeg inten#iteta .niti jedan sluaj u$istva/' Afektivni poremeaji Depresija /eoma je rijetka pojava da pacijenti, koji ispoljavaju teki depresivni psihotini poreme&aj, izvre ubistvo. %ko se to i desi onda je naje&a pojava da su lanovi porodice #rtve depresivnih bolesnika, gdje bolesnik nakon ubistva izvri suicid ! proireno samou$istvo' 1n ih navodno ubistvom spaava od neke nastupaju&e nesre&e. (rivina djela * kra$a i nasilniko ponaanje (koje mogu da poine depresivni bolesnici), ipak su uzrokovani drutvenim "aktorima (kod hospitalizovanih bolesnika ne uoava se nasilniko ponaanje). !anija 'anini bolesnici mogu da izvre kra$u i prevaru. U pojedinim sluajevima, kada se pojedinac suprotstavi namjerama maninog bolesnika, pacijent mo#e da se nasilniki ponaa. Organs)i psihi)i pore.e/aj -ementni bolesnici su esto optu#eni za kra$u u prodavnicama, jer zaborave da plate raun za uzetu robu. Seksualno napastvovanje dementalnih bolesnika je posljedica nedostatka inhibicije. 4ijetko dementni bolesnik postaje "rustriran i ljut, kada poini ozbiljno nasilje, naroito nad lanovima porodice. !entalna retardacija /eoma rijetko je povezana sa kriminalnom aktivno&u, i to uglavnom onda kada retardirane osobe ne shvataju ta je dozvoljeno, a ta nije. 'anji broj retardiranih ini seksualne delikte i agresivno se ponaa. 3. Krivino djelo je precipitiralo duevni poremeaj (rivino djelo ako se prvi put desi, mo#e da djeluje na poinioca stresogeno. 5od uticajem stresa mogu se javiti disicijativni (amnezija), depersonaliziraju&i, adaptativni poreme&aji i pseudodementni (6anser) sindrom. 5oinioci krivinih djela, kao i #rtve nasilja mogu da razviju nakon stresnog doga$aja P !P kao rezultat nasilja.
s,a

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

U sluaju sumnje na simuliranje duevne poreme&enosti izvrioca, neophodno je kliniko ispitivanje. ". Krivino djelo je sastavni dio ponaanja poremeene linosti 3ajve&i broj razliitih krivinih djela nalazi se u grupi poreme&aja linosti, koji poinioci ispoljavaju kao antisocijalno ponaanje. .zme$u 8,9 i :,9 mukih zatvorenika pripadaju ovoj kategoriji psihikih poreme&aja. (rivina djela seksualnog domena ! granini i histrionini poreme&aj linosti, (-*o prevare ! narcistiki poreme&aj linosti, (-*o nelegalno posjedovanje oru#ja i eskploziva, kao i (-*a odmazde ! paranoidni poreme&aj linosti. #. Krivino djelo je posljedica i$vrenja nagonski% impulsivni% i prisilni% radnji U ovu grupu spadaju kleptomani, priromani i dipsomani, kao i svi oni sa poreme&ajem seksualnih nagona. &. Krivino djelo je posljedica $avisnosti 'alko%ol( droga) -a bi doao do droge, koja na ilegalnom tr#itu dosti#e visoku cijenu, gotovo svaki zavisnik se odaje kriminalu.

OP0&# PSIHOP#&OLO1I$#
POGLAVLJE 3.

! %&#L% F'%K2I$
'(OD% %#PO! % Psi%opatologija je nauka koja se bavi ispitivanjem "enomena, koji se javljaju kod psihiki abnormalnih ljudi. *pta psi%opatologija obuhvata takve pojave nezavisno od pojedinih konkretnih duevnih poreme&aja i nastoji da objasni opta pravila i pojmove. 5sihiki #ivot sadr#ava intelektualne (spoznajne, kognitivne), emocionalne i voljne (konativne) procese. *sjeaji su najprostiji psihiki procesi, koji nastaju djelovanjem spoljnih dra#i na ula i pomo&u njih se spoznaju pojedini kvaliteti nekog predmeta ili pojave. *pa+anje ili percepcija je slo#eniji psihiki proces, koji omogu&ava da se pojedine pojave ili objekti do#ivljavaju kao strukturisane cjeline. Pa+nja slu#i za usmjeravanje psihike aktivnosti na ogranien broj dra#i. Pamenje je sposobnost #ive materije da zadr#ava utiske ranijih dra#i i da ih po potrebi iskoritava radi prilago$avanja okolini. Zahvaljuju&i pam&enju mogu&e se koristiti ranijim iskustvom i planirati nove aktivnosti. ,enje je namjerno upam&ivanje. -iljenje je psihika "unkcija pomo&u koje se ovjek upoznaje sa stvarno&u, uspijeva da je pravilno sagleda, da realno uoi odnose izme$u predmeta i pojava i na osnovu tih saznanja da stvara zakljuke, koji mu slu#e za pravilnu orijentaciju u #ivotu. #-e)ti3itet obuhvata2
s,a

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

* * *

*sjeanja su psihiki procesi koji sadr#e subjektivno, speci"ino do#ivljavanje objektivnog svijeta< Afekat je intenzivno i kratkotrajno ispoljavanje osje&anja. 0aspolo!enje je osje&anje koje kod pojedinca prevalira i traje du#e vrijeme< emperament je tipina reakcija subjekta i oznaava individualni, karakteristini tip psihike energije i emocionalnog reagovanja pojedinca.

!vijest je sposobnost orijentacije pojedinca u vremenu, prostoru, prema sebi i drugim linostima. .olja je psihika "unkcija koja omogu&ava pojedincu da izvri izbor cilja i nain organizacije pristupa tom cilju. /agoni su te#nje za aktivno&u izazvane organskim potrebama koje imaju izvjestan cilj, dok sam nain postizanja tog cilja nije uro$en. 3ezadovoljeni nagoni se do#ivljavaju kao napetost ili nemir. Zadovoljavanje nagona dovodi do osje&anja prijatnosti, smirenja i olakanja. 0nteligencija je sposobnost pojedinca da se adaptira na nove uslove #ivota. 1inost je integralna organizacija psihikih osobina subjekta, koja se "ormira uzajamnim djelovanjem organizma i sredine u kojoj pojedinac #ivi. (rajnji cilj istra#ivanja u psihologiji i psihopatologiji je de"inisanje i prouavanje linosti. POGLAVLJE 4.

OP0&I SI!P&O!I ! %&#L%O1 POR ! "#$#


OP#4#%$ 1snovna saznanja o svijetu koji ga okru#uje ovjek dobiva posredstvom ula. Spoljni "izikalni stimulansi (dra#i) djeluju na receptore pojedinih ula, nakon ega nastaje prijenos dra#i nervnim provodnicima do kore velikog mozga. 3avedeni proces je jedinstven i rezultira stvaranjem realne predstave o predmetima i pojavama u ovjekovom okru#enju. *sjeaji su psiho"izioloki procesi pomo&u kojih se spoznaju samo neke, tj. pojedine kvalitete izvjesnog predmeta ili pojave u svijetu, kojim je subjekat okru#en. 5rocesom opa+anja taj predmet se do#ivljava kao strukturisana cjelina (npr. jabuka). *pa+anje ili percepcija je slo#en psihiki proces, koji omogu&ava da se pojedine pojave ili objekti u spoljnjem svijetu do#ivljavaju kao strukturisane cjeline. 1eterminante percepcije se dijele na2 * * * "izikalne determinante ! jasno&a, tanost, intenzitet objektivnih nadra#aja, kao i vrijeme ekspozicije "izikalnih struktura na receptore ula< "izioloke determinante ! vrsta i "unkcionalna speci"inost receptora i opte stanje organizma< psihike determinante ! ranije iskustvo subjekta u odnosu na sadr#aj koji opa#a i njegov stav pri percipiranju.

Poremeaji opa+anja 5oreme&aji opa#anja ili ulne obmane mogu se javiti usljed ispada "unkcije na bilo kojem nivou kretanja spoljnjeg impulsa, od ula do kore velikog mozga. 3aje&i u#ronici poreme&enog opa#anja su2 psihika oboljenja, in"ektivna i neuroloka oboljenja, intoksikacije (alkohol, droge), i deprivacija ula. 2imptomi poreme&aja opa#anja su2 5. #gnozije
s,a

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

5oreme&aji opa#anja gdje su ula neote&ena, ali se predmeti ne mogu prepoznati (kao cjeline), tj. nemogu&a je sinteza ulnih do#ivljaja. 3#rok nastanku ovog poreme&aja su ote&enja kore velikog mozga. 'ani"estuje se na taj nain to bolesnik mo#e da nabraja pojedinane kvalitete nekog predmeta, ali ne mo#e da prepozna taj predmet gledanjem, sluanjem ili opipom. 6. Il7zije 0o su iskrivljena (pogrena) opa#anja spoljnih dra#i, koje se mogu javiti i kod psihiki normalnih ljudi, kada su umorni, pod uticajem jakog straha ili su intoksicirani. -uevni bolesnik je apsolutno uvjeren u =istinitost> nerealnog do#ivljaja. 8. Hal7cinacije 0o su ulne obmane koje nisu izazvane spoljnim, realnim objektom. 5ojedinac uje, vidi, osje&a miris itd., neeg to u spoljnjem svijetu ne postoji. Uglavnom se javljaju kod mentalno poreme&enih osoba. Zavisno od "orme kako se ispoljavaju ! mogu biti elementarne (kada se percipiraju samo pojedini kvaliteti ulnog do#ivljaja) i uo$liene (kada bolesnik ima osje&aj njihove tjelesnosti, odnosno, de"initivne "ormiranosti. Slune halucinacije se ispoljavaju naje&e kod shizo"renih, a vidne kod organskih psihoza. 9. Pse7dohal7cinacije :hipnagogne hal7cinacije; 0o su ulne obmane koje se do#ivljavaju u polusnu, neposredno prije usnivanja. 5seudohalucinacije su kratkotrajne, mogu biti vidne ili slune, pra&ene su strahom i naglim bu$enjem pojedinca koji ih do#ivljava. P#4%$# 5a#nja je mentalna "unkcija koja omogu&ava pojedincu da usmjeri psihiku aktivnost na ogranien broj, ili distribuciju na nove dra#i. %ko pa#nja nije usmjerena na jedan poseban dio perceptivnog polja i nema mjesta centralnog interesa, tada je pa#nja di+u#na' 5a#nja je uvijek slabija ! ako je njena podjela ve&a. 0jelesne mani"estacije pa#nje su spoljne (usmjerenost tijela i oiju ka predmetu posmatranja, usta su poluotvorena, elo je nabrano), i unutranje (usporeno disanje i varenje, pojaana cirkulacija krvi). -vije su karakteristike pa#nje2 usredsre-enost (sposobnost poniranja u manji izdvojeni broj dra#i), i usmjeravanje (opa#anje jednih, a otklanjanje drugih dra#i iz perceptivnog polja). Sposobnost du#eg usredsre$enja pa#nje na jedan objekat naziva se tenacitet (postojanost) pa#nje. .igilitet (pokretljivost) je sposobnost usmjeravanja pa#nje ka novim objektima i pojavama. 1dnos tenaciteta i vigiliteta je obrnuto proporcionalan. 5a#nja mo#e biti2 pasivna (nenamjerna, spontana) i aktivna (namjerna, voljna). Poremeaji pa+nje 5oreme&aji pa#nje mani"estuju se ote&enjem tenaciteta i vigiliteta. 5. Oslabljen tenacitet ili nedostatak koncentracije javlja se i kod psihiki normalnih ljudi kao posljedica umora, jakog a"ekta (straha) ili intoksikacije. (ao redovna pojava javlja se kod organskih duevnih poreme&aja, mentalne retardacije, neurotskih i psihotinih poreme&aja. 6. Oslabljen 3igilitet
s,a

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

ili slaba sposobnost premjetanja pa#nje na nove objekte ili pojave. 3aroito je izra#en kod organskih psihikih oboljenja i kod depresivnih pacijenata koji su usporeni. @ipervigilna pa#nja je izra#ena kod hipomaninih i maninih pacijenata. (od shizo"renih bolesnika pa#nja je, uglavnom, pasivna. 4asijanost je poreme&aj pa#nje koji je nastao usljed pojaanog tenaciteta i oslabljenog vigiliteta. P#!" %$ 5am&enje je slo#en psihiki proces koji slu#i ovjeku da se koristi ranijim iskustvom. 'ogu&e je razlikovati dva nivoa pam&enja2 * * &ren7tno :pri3re.eno; pam&enje ! sposobnost prizivanja dra#i, koje su ranije precipirane u kratkoj vremenskoj ekspoziciji i koje brzo iezne iz memorije. D7gotrajno :-i)sirano; pam&enje ! omogu&ava da mozak ponovo doziva u misli ranije do#ivljene dra#i dugo vremena nakon to je prestala ekscitacija neurona. (valitet trajnog pam&enja zavisi od2 intenziteta dra#i, trajanja ulnih utisaka, "izikog i psihikog stanja organizma, od okoline, pa#nje, motivacije i interesovanja. %a.jerno pam&enje ! rezultat je postavljenog cilja da se neto memorie. %ena.jerno pam&enje ! zadr#avanje u pam&enju do#ivljenog, ali bez postavljenog cilja da se do#ivljaj memorie. !otorno pam&enje ! upam&ivanje i mogu&nost reprodukcije motornih pokreta. !entalno pam&enje ! zadr#avanje i reprodukovanje intelektualnih sadr#aja, a ono se zadr#ava u memoriji u obliku slika, a reprodukuje pomo&u predstava. Logi)o+3erbalno pam&enje ! zadr#avanje upam&enog i njegova reprodukcija rijeima, odnosno gra"ikim simbolima. .ocionalno pam&enje ! upam&ivanje i reprodukcija do#ivljenih osje&aja (emocija). 'pa./i3anje ! utiskivanje engrama u mozak subjekta. *adr<a3anje (retencija) ! zavisio od toga da li je upam&ivanje kratkotrajno ili "iksirano, kao i od stanja organizma subjekta. Reprod7)cija (sje&anje, ek"orisanje) ! aktivan psihiki proces i mo#e se odvijati i bez prisustva objekta, a znai aktiviranje upam&enih do#ivljaja.

4azlikuju se slijede&e vrste pam&enja2 * * * * * * * * *

5am&enje se odvija u tri "unkcije2

Poremeaji pamenja Simptomi poreme&enog pam&enja2 5. Prolazna zabora3nost 3ajlaki oblik poreme&aja pam&enja. Aavlja se kod umornih neurotiara, pod uticajem a"ekta i lakih organskih ote&enja mozga. 6. #.nezije 0o su kra&i ili du#i periodi nesje&anja minulih doga$aja. Uzroci amnezija su organska ote&enja mozga i psihike traume.
s,a

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

5rema dubini poreme&aja mogu biti totalne ili djelimine' 5rema vremenu amnezije mogu biti2 retrogradne (izbrisani su doga$aji koji su prethodili uzroku poreme&aja), kongradne (gubitak sje&anja samo za period kada djeluje traumatski "aktor) i anterogradne (otrgnuti su od sje&anja doga$aji u periodu vremena nakon prestanka djelovanja etiolokog "aktora). 8. Hiper.nezija 5ojaana sposobnost memorisanja, a javlja se, kod izvjesnih pojedinaca, u "ebrilnom stanju i u hipnozi. 9. #lo.nezije 0o su izmijenjena ili iskrivljena sje&anja stvarno do#ivljenog doga$aja. (od duevnih bolesnika sje&anja su esto iskrivljena pod uticajem a"ekta ili sumanutih ideja. =. Pse7do.nezije 0o su sje&anja kojim nedostaje realno do#ivljeni doga$aj. 4on+a$ulacije su vrsta pseudomnezija, kada bolesnik, uvijek razliitim izmiljotinama popunjava praznine u sje&anju. >. Feno.eni ?3e/ 3i@enogA :deja 37;B ?3e/ do<i3ljenogA 5ojedinac ima utisak da je neto ve& ranije do#ivio, vidio, uo ili nikada vidio, uo ili do#ivio, itd. 'ogu se javiti kod zamorenih psihiki normalnih ljudi, kod neurotiara, shizo"renih bolesnika i sumranih stanja (epileptiara). C. Pse7dologia phantastica )olesna sklonost laganju i izmiljanju doga$aja. 3aje&e se nalazi kod psihopatskih linosti i histeroidno strukturisanih linosti. ' %$ Uenje je namjerno upam&ivanje materijala, naje&e metodom ponavljanja. Uenje zavisi od nivoa inteligencije subjekta, motivacije, tehnika uenja, vremenske raspodjele u toku procesa uenja. Uenje je proces koji se ne razvija ravnomjerno i kontinuirano, nego u skokovima. 3ajjednostavniji oblik uenja je stvaranje uslovnih re+leksa, slo#eniji oblik je uenje putem pokuaja i greaka, a najslo#eniji je kada se rjeavaju pro$lemi. 0rans"er uenja je prenoenje uticaja ranijeg na kasnije uenje. 5ostoji pozitivni i negativni trans"er. !I0L$ %$ 'iljenje je psihika "unkcija pomo&u koje se ovjek upoznaje sa stvarno&u, uspijeva da pravilno sagleda i realno uoi odnose izme$u predmeta i pojmova i na osnovu tih saznanja da stvara zakljuke. U proces miljenja su ukljuene i druge djelatnosti psihikog #ivota2 opa#anje, predstave, simboli, pojmovi, inteligencija, pam&enje, pa#nja i drugih psihiki elementi. 'iljenje je posredno i indirektno, za razliku od opa#anja. 5roces miljenja se odvija upotrebom i organizacijom simbola (simboli su reprezentanti objekata i situacija, ije znaenje zavisi od ranijeg iskustva subjekta). 1ni mogu biti u obliku rijei, slova ili drugih "ormi. Simboli se mogu pojaviti kao sasvim individualni i pripadaju samo pojedincu. 5redstave, simboli, pojmovi, tj. sadr#aji miljenja stalno cirkuliraju i ine tok miljenja. 5ojedini sadr#aji miljenja se nadovezuju jedan na drugi slijede&i #akon asocijacije, po kojem dolazi do povezivanja na osnovu slinosti i razliitosti. %sociranje kod psihiki normalnih ljudi se rukovodi determinirajuom tendencijom, koja upravlja miljenje ka odre$enom cilju. 5od uticajem determiniraju&e tendencije iz sje&anja &e se uzimati samo oni sadr#aji koji su u vezi sa postavljenim ciljem.
s,a

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

5ostoje dvije vrste miljenja2 * * deduktivno (konvergentno) ! izvo$enje zakljuaka na osnovu ve& poznatog i utvr$enog stava. 5nduktivno (divergentno) ! zakljuivanje na osnovu pojedinanih podataka.

Poremeaji miljenja -ijele se na "ormalne i sadr#ajne. #. For.alni pore.e/aji .iDljenja 'ani"estuju se kao izmijenjen tempo izlaganja, ote&enje asocijacija i prekidima u misaonom toku. 5. 'sporenost .isaonog to)a 5oreme&aj kod koga je brzina izlaganja misli spora. 3aje&i je kod depresivnih bolesnika. 6. 'brzanje .isaonog to)a 5oreme&aj kod koga je brzina izlaganja velika. 3alazi se kod hipomaninih i maninih bolesnika. 5ojaan impuls za govor naziva se logoreja' 8. OpDirnost 5oreme&aj miljenja gdje osoba verbalno izla#e mnogo nebitnih detalja. -eterminiraju&a tendencija je oslabljena. Dest je kod organskih psihikih poreme&aja. 9. Perse3eracija 5onavljanje rijei i reenica, koje u kontekstu izlaganja djeluju kao =potapalice> ili nesuvisli dijelovi govora. Aavlja se kod organskih ote&enja mozga. =. Elo) .isli .znenadni, kra&i ili du#i prekid misaonog toga. Uglavnom se ispoljava kod shizo"renih bolesnika. >. Disocijacija .isli .zlaganje reenica koje su me$usobno nepovezane, ili su povezane na besmislen nain. 3astaje nerazumljivo izlaganje koje se naziva =salata od rijei>. C. In)oherentno .iDljenje (arakterie se poreme&enom sintaktikom konstrukcijom reenice i javlja se pri pomu&enoj svijesti (u bunilu). 4eenice je nemogu&e pratiti i razumjeti. F. &angencijalnost 0endencija da bolesnik odluta do take kada je sasvim udaljen od poetne misli i nije u stanju da se spontano vrati na poetak. G. (erbigeracija 5oreme&aj kada bolesnik daje malo in"ormacija u prkos velikoj koliini govora koja se sastoji od praznih, ponavljanih i nejasnih "ormulacija. 5H. %eologiz.i 3epoznate rijei koje upotrebljavaju bolesnici, a koje nemaju nikakvo znaenje, izuzev mo#da za njega. 3aje&e kod shizo"renih bolesnika.

s,a

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

E. Sadr<ajni pore.e/aji .iDljenja Zastupljeni su sumanutim, prisilnim i precijenjenim idejama. 5. S7.an7te ideje 5ogrena rasu$ivanja ili zablude nastale iz a"ektivne potrebe iEili iz za nas neshvatljivih razloga. a) !umanutim sline ideje 3astale iz a"ekata i ulnih obmana. 2) Prave sumanute ideje Za nas neshvatljive i nastale su iz nama nejasnih razloga. osnovne karakteristike sumanutih ideja su2 apsolutna uvjerenost u njihovu istinitost, apsurdan sadr#aj i nepristupanost korekciji. 'ani"estuju se u slijede&im oblicima2 a. Paranoidne ideje * su pacijentove misli da je progonjen. 2. 5deje odnosa ! su one misli kada bolesnik vjeruje da se svi doga$aji u njegovoj okolini deavaju s njim u vezi. c. 5deje da je kontrolisan ! su sumanuta bolesnikova uvjerenja da su njegove aktivnosti pod neijom kontrolom ili da neke spoljne sile imaju zle namjere prema njemu. d. 6mitovanje misli ! sumanutost kada je pojedinac uvjeren da drugi mogu uti njegove misli. e. 3metnute misli ! sumanute ideje kada je bolesnik uvjeren da su mu u misli ubaene tu$e ideje. f. 5deje lju$omore ! su misli kada pojedinac vjeruje da mu je voljena osoba nevjerna, mada to nije tako u stvarnosti. g. 5deje krivice ! se mani"estuju stalnim tvrdnjama pacijenta da je kriv za neto to je ili nije uinio. Uglavnom su to beznaajni detalji iz bolesnikove prolosti, koje ne mo#e da zaboravi. 3aje&e se javlja kod psihotine depresije' %. 5deje veliine ! sumanute misli kada bolesnik #ivi u uvjerenju da je veoma sna#an, bogat, uticajan ovjek, ili je neko poznato ime. 1ve ideje su karakteristine za maniju ili za paranoidnu shizo"reniju u poodmakloj "azi bolesti. i. 0eligio#ne ideje ! mani"estuju se pretjerivanjem u odnosu na uobiajena religijska uvjerenja. 3alaze se kod shizo"renih i a"ektivnih psihoza. j. 2omatske ideje ! bolesnici koji ispoljavaju ove ideje tvrde da im je tijelo, ili dio tijela istrulio ili da ne postoji. Desto se ispoljavaju kod psihotine depresije. 6. Prisilne ideje Aavljaju se protiv volje subjekta, koji osje&a da je prisiljen da misli na takav nain. 1soba nije u stanju da ih se oslobodi, iako smatra da su besmislene i bezrazlo#ne. 8. Precijenjene ideje 'isli koje su dominantne u miljenju i javljaju se kao =pretjerivanje> u odre$enim stavovima. 1ne su posljedica velike a"ektivne investicije u neku aktivnost, naroito pro"esionalnu djelatnost. 1d prisilnih ideja se razlikuju po tome to subjekat nema osje&aj da je prisiljen da tako misli i ne smatra ih besmislenim.

s,a

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

S(I$ S& Svijest je zbir svih psihikih "unkcija u odre$enom trenutku i sposobnost orijentacije subjekta prema sebi, drugim osobama, u prostoru i vremenu. 'nogi sadr#aji psihikih do#ivljavanja nisu u svakom trenutku prisutni u aktuelnom do#ivljaju, nego se nalaze u stanju latencije2 u predsvijesti i podsvijesti. Predsvijest je zbir svih psihikih sadr#aja koji se nalaze u aktuelnoj svijesti, ali ih je mogu&e dovesti u svijest. Podsvjesni (nesvjesni) sadr#aji mogu do&i u svijest izuzetno2 u snu, u omakama i hipnozi. Poremeaji svijesti 5oreme&aji svijesti mogu izazvati organski i psihiki "aktori, a dijele se na2 poreme&aje do#ivljavanja vlastite linosti i poreme&aje svijesti u pravom smislu rijei. 5. Pore.e/aji do<i3lja3anja 3lastite linosti a) 3epersonali$acija Subjekat ima utisak da se promijenio i da nije isti kao to je bio ranije. 2) 3ereali$acija 5ogrena procjena ambijentne stvarnosti i uvjerenje da se okolina promijenila. c) ransformacija linosti 5ojedinac je ubije$en da je druga linost ili da je #ivotinja i ponaa se shodno toj promjeni. 6. Pore.e/aji s3ijesti 7 pra3o. s.isl7 rijei Kvantitativni poremeaji svijesti a) !omnolencija 5atoloka pospanost. U takvom stanju subjekat je $radipsihian, tj. usporen je u pokretima, govoru i rasu$ivanju. 3a lake podra#aje mo#e da se razbudi, tada odgovara na pitanja. 1rijentisan je u svim pravcima. 2) !opor -ublji poreme&aj svijesti. 3eophodne su jae dra#i da se bolesnik dozove k sebi. 0ada se uoava da mu je ote&ena pa#nja, opa#anje i shvatanje, kao i sposobnost orijentacije u vremenu i prostoru. c) Koma 3ajte#i oblik poreme&aja svijesti po kvantitativnom tipu i oznaava stanje potpunog gubitka svijesti. U komi bolesnik ne reaguje na bilo kakve dra#i< "izioloki re"leksi se ne mogu izazvati, a prisutni su patoloki. U komi jedino su ouvane vegetativne "unkcije, a psihiki #ivot, praktino, i ne postoji. Kvalitativni poremeaji svijesti a) 3elirantno pomuenje svijesti 3astaje onda kada nedostaje sinteza pojedinih psihikih "unkcija u cjeline. 5am&enje oslabljeno, miljenje inkoherentno, tenacitet pa#nje nedostaje, pojavljuju se ulne obmane. Uz veliki napor, samo na momenat, mo#e da do$e k sebi.

s,a

+,

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

2) !umrana stanja svijesti 3astaju naglim prekidom kontinuiteta svijesti. 5ovezanost psihikih "unkcija za razliku od delirijuma je, ve&a. .deje koje su potisnute mogu u toku sumranog stanja da se oslobode konica i pre$u u radnje (agresivne, kriminogene, itd.). Sumrana stanja se naje&e javljaju kod epilepsije. 1sim organski uslovljenih sumranih stanja, postoje su#enja svijesti koja su uzrokovana jakim a"ektom (konverzivna, psihogena, histerina), izazvana psihogenim "aktorima. c) !omnam2uli$am 'mjesearstvo) 5ojava da dijete, a rje$e odrasla osoba, ustaje no&u, hoda, govori, ili obavlja druge radnje. 1va pojava je uslovljena poreme&ajem koordinacije izme$u stanja svijesti i motornog sistema. 3aime, sposobnost motornog djelovanja se vra&a prije bu$enja. d) 4uge 3eodoljivi impulsi za kretanjem (putovanjem) u stanjima poreme&ene svijesti (poriomanija). e) Amencija (arakterie se nemogu&no&u sinteze percipiranih doga$aja i nepotpunom orijentacijom. )olesnik pojedinosti shvata, ali ih ne mo#e shvatiti kao cjelinu. f) 5ipno$a /jetaki izazvano su#enje svijesti i koristi se u lijeenju pojedinih neurotskih poreme&aja. I%& LI1 %2I$# .nteligencija je sposobnost subjekta da se prilagodi novim uslovima #ivota i rjeavanju problema iskrslih s tim u vezi. 3a razvoj inteligencije utiu hereditarni i +aktori sredine. .nteligencija se mjeri testo3i.a inteligencije. 'jera inteligencije je koe+icijent .kolinik/ inteligencije .57/, i oznaava odnos izme$u mentalne dobi (testom dobivene) i kalendarske dobi ispitanika. Gormula za izraunavanje koe"icijenta inteligencije je2
.entalna dob :7 .jeseci.a;

II J ++++++++++++++++++++++++++++++++++ K 5HH
)alendars)a dob :7 .jeseci.a;

4azvrstavanjem dobivenih rezultata kolinika inteligencije, klasi"ikujemo osobe sa2 * * * * * veoma visokom inteligencijom (preko +7,), visokom inteligencijom (+++*+7,), i prosjenom inteligencijom (F,*++,). +i#ioloki tupi (C,*:F), i mentalno retardirani (ispod C,).

.spodprosjeni su2

Poremeaji inteligencije -ijele se na2 mentalnu retardaciju i demenciju. 5. !entalna retardacija (oligo"renija, duevna zaostalost, slaboumnost) Stanje zaustavljenog ili nedovrenog razvoja inteligencije. -ijeli se na etiri grupe. a/ 1aka duevna $aostalost .de$ilitet/ ! najlaki stepen ote&enja inteligencije (.H od ?,*BF).
s,a

++

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

$/ ,mjerena duevna $aostalost .laka im$ecilnost/ ! znaajnije ote&enje inteligencije (.H od ;?*8F). c/ eka duevna $aostalost ! znaajno ote&enje inteligencije (.H od 7,*;8). d/ 3u2oka duevna $aostalost .idiotija/ ! najte#i oblik poreme&ene inteligencije (.H ispod 7,). 6. De.encija .reverzibilno ote&enje inteligencije koje se doga$a u kasnijem #ivotnom dobu (nakon etvrte godine #ivota), kod osobe koja je do tada imala normalno razvijenu inteligenciju. Uzroci demencija su organska ote&enja mozga. -emencija mo#e biti opDta (kada zahvata podjednako sve intelektualne sposobnosti subjekta), i la)7narna (kada dolazi do parcijalnog ispada nekih intelektualnih sposobnosti). %#1O%I 3agoni su uro$ene bioloke tendencije organizma za organskim potrebama u svrhu zadovoljavanja "iziolokih procesa. 5retpostavlja se da su centri #a nagone smjeteni u hipotalamusu i u nekim dijelovima kore mo#ga' 1dlaganje zadovoljenja nagona uzrokuje poreme&aj "izioloke ravnote#e. Zadovoljenje nagona dovodi do osje&aja prijatnosti, olakanja i poputanja napetosti. 3agoni se dijele na socijalne i vitalne. 5. Socijalni nagoni Desto se nazivaju motivima. -otivi su organski ili psihiki "aktori koji pokre&u ili usmjeravaju ponaanje pojedinca. 6. (italni nagoni -ijele se na nagone za samoodr#avanjem (nagon ishrane) i odr#avanje vrste (seksualni). !imptomi poremeaja nagona $a is%ranom su6 5. Pojaan nagon za ishranom 'ani"estuje se pro#drljivo&u i javlja se kod hipomaninih, maninih, mentalno retardiranih, dementnih i epileptiara. 6. S.anjen nagon za ishranom 'ani"estuje se smanjenim apetitom i gladovanjem. Aavlja se kod depresivnih bolesnika. 8. U simptome poreme&aja nagona za ishranom spadaju i2 * * * * * * posebni zahtjevi za hranom kod trudnica * pica, jedenje ljudskih ili #ivotinjskih leeva ! ne)ro-agija, jedenje ljudskog mesa ! antropo-agija ili )anibaliza., jedenje svog ili tu$eg izmeta ! )opro-agija, grickanje nokata ! oniho-agija, #vakanje dlaka, krea, itd. ! alotriho-agija.

s,a

+7

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

Poremeaji seksualnog nagona su6 5. S.anjen se)s7alni nagon (od mukarca se naziva impotencija, a ista pojava kod #ene je frigiditet. Smanjenje polnog nagona mo#e biti povremeno, privremeno i trajno. 3aje&i uzrok smanjenju seksualnog nagona je psihike prirode, ali mo#e biti i posljedica organskog oboljenja. 6. Po3iDeni se)s7alni nagon (od mukarca se naziva satirija$a, a kod #ene ninfomanija. 5ojaanje seksualnog nagona javlja se kod oligo"renih, hipomaninih i maninih bolesnika. !eksualne nastranosti 'perver$ije) o2u%vataju slijedee forme6 5. Onanija :.ast7rbacija; 5oreme&aj gdje se subjekat sam zadovoljava manipuliu&i polnim organom. Smatra se da je to normalna pojava u doba puberteta, ili ako je posljedica nemogu&nosti zadovoljavanja seksualnog nagona na normalan nain. 6. gzibicioniza. 5oreme&aj seksualnog nagona, gdje subjekat do#ivljava seksualno uzbu$enje pokazuju&i spolni organ nepoznatim osobama na javnim mjestima, bez #elje ili namjere za bli#im kontaktom. 1bino je in pokazivanja genitalija pra&en masturbacijom. 8. (oajerst3o 5onavljana ili stalna #elja za posmatranjem ljudi pri seksualnom ili intimnom ponaanju, kao to je to npr. svlaenje. 9. Ho.ose)s7alnost Seksualna nastranost gdje je seksualni nagon upravljen ka partneru istog spola. Pederastija se naziva odnos odraslih mukaraca. @omoseksualnost #ena naziva se le#$ijska ljubav. %ko je u pitanju odnos odraslih mukaraca sa djeacima ili djevojicama, onda je to pedo+ilija. =. &rans3estiza. -o#ivljaj seksualnog zadovoljstva pri oblaenju odje&e suprotnog spola. >. FetiDiza. .zvra&en seksualni nagon, kada se do#ivljava zadovoljstvo op&enjem sa objektima koji su seksualno neutralni (rukavica, cipela, itd.). C. Sodo.ija :zoo-ilija; Seksualna perverzija, koja podrazumijeva odnos sa #ivotinjama. F. %e)ro-ilija Zadovoljavanje seksualnog nagona na leu osobe suprotnog spola. G. Sadiza. 5ojava kada dolazi do zadovoljenja seksualnog nagona kada se istovremeno partner podvrgne muenju. 5H. !azohiza. Seksualna nastranost (suprotna od sadizma), gdje dolazi do polnog zadovoljstva u prilikama kada se do#ivljava bol, trpljenje, poni#avanje i uvrede.
s,a

+;

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

#F K&I(I& & 1buhvata osje&anja (emocije), a"ekte, raspolo#enje i temperament. * Osje/anja ili e.ocije su psihiki procesi koji oznaavaju subjektivno, speci"ino do#ivljavanje objektivne realnosti, "izioloke promjene u organizmu, i spremnost da se prilikom tog do#ivljavanja reaguje na takav do#ivljaj shodno uslovima sredine. #-e)at je intenzivna i kratkotrajna mani"estacija osje&anja, to je istovremeno pra&eno tjelesnim (vegetativnim) "enomenima. Raspolo<enje je osje&anje koje traje du#e vrijeme, ravnomjerno je raspore$eno i nema oscilacija u emocionalnom izra#avanju u tom periodu vremena.

* * *

&e.pera.ent je tipina i karakteristina emocionalna reakcija pojedinca i oznaava individualni pro"il emocionalne energije i naina reagovanja subjekta. !imptomi poremeaja afektiviteta su6 5. Hiperti.ija 5ovienje a"ektiviteta (manjeg intenziteta naziva se hipomanija, a jaeg manija). 6u+orija je krajnja veselost. ,orija je =blesava veselost> kod tumora "rontalnog re#nja mozga. 6. Depresija 1sje&anje sni#enog a"ektiviteta, pra&eno tugom, strahom, nedostatkom inicijative i interesa za zbivanja u okolini. 8. #-e)ti3na labilnost i in)ontinencija 3emogu&nost zadr#avanja du#e vrijeme a"ektivnog stanja, pa se raspolo#enje mijenja na beznaajne povode. 9. Prod7<eni a-e)at 'ani"estuje se u onim sluajevima kada je subjekat, pod njegovim uticajem re#istentan na nove doga$aje i situacije. /eoma dugo traje. =. PatoloD)i a-e)at 'o#e se de"inisati na dva naina2 aE a"ekat je simptom duevnog oboljenja, i bE a"ekat je posljedica nesrazmjerna povodu (mali povod*burna reakcija). -ovodi do su#enja svijesti. >. #-e)ti3na )r7tost 3edostatak kod pojedinca "inijih a"ektivnih prelaza izme$u dva emocionalna stanja. C. Para.i.ija 'ani"estuje se u paradoksalnoj pojavi miminog izra#aja (bolesnici plaem izra#avaju radost, #alost smijehom, itd.). F. Parati.ija 5aradoksalno ispoljavanje emocija (tu#an do#ivljaj izaziva veselost, i obratno, radostan doga$aj dovodi do tuge i zabrinutosti). G. #-e)ti3na a.bi3alencija .stovremeno ispoljavanje dvije emocije suprotnog karaktera (npr. shizo"reni bolesnik u isto vrijeme osje&a prema majci i mr#nju i ljubav). 5H. De-e)t a-e)ti3nog odnosa 5ojava kada je emotivno stanje bolesnika ne mo#e da izazove rezonancu kod sagovornika (npr. shizo"reni smijeh nije =zarazan>).
s,a

+8

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

(OL$# /olja je sposobnost subjekta da izvri izbor, organizuje nain postizanja i realizacije izabranog cilja. 3evoljne su one radnje koje se vre bez unaprijed utvr$enog cilja, a to su2 * * * Automatske radnje * koje nastaju brojnim ponavljanjem odre$ene aktivnosti (pisanje na maini, sviranje na instrumentu). Afektivne radnje ! koje se odvijaju u okviru iznenadnog pra#njenja a"ekta. /agonske radnje ! koje se javljaju bez vidnog povoda, iznenada po tipu 8reakcije kratkog spoja9. 1vdje spadaju nagonske radnje za putovanjem ( poriomanija), konzumiranjem alkohola (dipsomanija), paljenjem (piromanija), i dr.

3a stanje volje utiu brojni "aktori2 konstitucija, umor, pospanost, intoksikacija, somatska i psihika oboljenja. Poremeaji volje Simptomi poreme&aja volje su2 5. #b7lija 3edostatak volje. Smanjenje volje naziva se %ipo2ulija. 6. S7gestibilnost 5ojava kod subjekta koji se mogu lako navesti ili ubijediti da neto (ne) uine. 8. %egati3iza. 'ani"estuje se otporom svakom nalogu. 9. Koleblji3ost 5ojava kada subjekat ne mo#e da izabere niti jedan cilj. %ko je ova pojava znatno izra#ena, naziva se am$itendencija. =. I.p7lsi3ni pore.e/aji 4adnje koje se odvijaju bez kontrole subjekta. 1soba koja iz izvodi je svjesna njihovog odigravanja, ali ih ne mo#e izbje&i. U ovu grupu poreme&aja spadaju piromanija (patoloko potpaljivanje vatre), i kleptomanija (patoloka sklonost kra$i). >. Katatoni pore.e/aji 1soba ih osje&a kao nametnute (prisilne) i ne mo#e da ih kontrolie, a ispoljavaju se u motornoj s"eri ponaanja, pri bistroj svijesti. U katatone poreme&aje spadaju2 a) Katalepsija 5ojava dugotrajnog zadr#avanja izvjesnog polo#aja. )olesnik ne osje&a napor i pored toga to je polo#aj neprirodan. 5okuaj sa strane da se taj polo#aj promijeni nailazi na jak otpor. b) Katatoni stupor 5ojava kada bolesnik ne reaguje na bilo kakvu spoljnu dra# i ne ispoljava bilo kakvu voljnu aktivnost. 0ada je u stanju maksimalne motorne inhibicije. c) Katatona pomama .u#$u-enje, raptus/ (arakterie se ekstremno izra#enim psihomotornim nemirom, bijesom, agresivnim i destruktivnim ponaanjem.
s,a

+?

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

d) E%o fenomeni 'ani"estuju se besmislenim ponavljanjem tu$e aktivnosti (ponavljanje rijei* eholalija, pokreta*ehopraksija, mimike*ehomimija, itd.). e) !terotipije 5ojave kada bolesnik zauzima isti polo#aj, ponavlja iste rijei ili pokrete, bezbroj puta, besmisleno i nekontrolisano. ") -aniriranost 'ani"estuje se upadnim grimasiranjem, izra#avanjem i ponaanjem sa primjesama nakaradne teatralnosti. g) 7i$arnost Dudnovat nain izra#avanja, dr#anja i kretanja (ponaanje slii animalnom). POGLAVLJE 5.

LI%OS&
Proble. de-inisanja linosti Iinost se ne mo#e u potpunosti de"inisati, ako se ne uzme u obzir temperament i karakter. :emperament je tipina emocionalna reakcija pojedinca, a karakter se de"inie kao dosljednost u potivanju odre$enih moralnih principa. U ve&ini de"inicija linosti nalaze se tri osnovna principa2 jedinstvenost (integritet), osobenost (posebnost) i dosljednost. -e"inicija2 linost je integralna, speci+ina i tipina organi#acija oso$ina, koja se +ormira u#ajamnim djelovanjem organi#ma i socijalne sredine' &eorije linosti 0eorije linosti se mogu podijeliti na $ioloke teorije linosti, teorije uenja linosti i socijalne teorije linosti. 5. Psihodina.s)a :bioloD)a; teorija 1sniva Sigmund Grojd. 1n smatra da linost obuhvata tri aspekta2 0d, Ego i !uperego. .d (1no) predstavlja osnovne ovjekove potrebe i nagone, tj. energetski potencijal. .d je vo$en principom zadovoljstva. .d uspijeva da realizuje svoje te#nje putem re+leksa (uro$ene automatske reakcije na odre$ene dra#i, npr. re"leks disanja), i putem primarnih procesa (zamiljeni i imaginativno predstavljeni razliiti objekti i situacije kojim se zadovoljavaju #elje, npr. seksualne "antazije). U sluaju kada se ne mogu zadovoljiti prohtjevi .da, nastupa drugi aspekt linosti go (Aa), koji vodi rauna o realnim prilikama. go je vo$en principom realnosti, a ne zadovoljstva, kao to je to .d. go je samo izvrilac onoga emu stremi .d. 86go je ra#uman sluga nera#umnog gospodara9, 2' ;rojd. Superego ocjenjuje da li je neto dobro ili nije, odnosno, da li je ponaanje pojedinca u sladu sa moralnim principima koji su prihva&eni i vladaju u odre$enom drutvu. 6lavna "unkcija Superega je da zadr#ava i spreava zadovoljenje zahtjeva koje postavlja .d, a to su ve&inom seksualne i agresivne #elje.

s,a

+B

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

6. &eorije 7enja 1ve teorije slijede tzv. neurodinamski pravac. 5rema ovim teorijskim postavkama ponaanje pojedinca je rezultat "unkcionisanja uslovnih i bezuslovnih re"leksa, koji se odigravaju u korteksu (kora) i subkorteksu velikog mozga. Svi psihiki poreme&aji, prema teoriji uenja, nastaju kao posljedica oslabljenog nervnog sistema. 5redstavnik ove teorije je .. 5avlov. 8. Socijalne teorije 5redstavnik . Gromm. 5rema njemu, osnovni pokreta razvoja i "unkcionisanja linosti je drutvo sa svojom kulturom i civilizacijom. . Gromm tvrdi da postoji pet potreba normalne linosti za2 * * * * * povezanost s ljudima, stvaranjem, identitetom, #ivotom u zajednici, i izgra$enim vlastitim razumijevanjem zbivanja u svijetu oko sebe.

Raz3oj linosti 1snovni koncepti psihodinamskog pristupa (S. Grojd) Pregenitalni period 5eriod od ro$enja do pete, este godine #ivota. U ovom periodu postoje tri "aze2 * * * oralna, analna, i "alusna. 1buhvata prvu godinu #ivota, jer su erogene #one smjetene u predjelu usta. -va tipa ponaanja se mogu razviti u ovoj "azi2 parazitski, pasivni tip i agresivni, aktivni tip. b; #nalna -aza 1d prve do tre&e godine #ivota. Zadovoljstvo do#ivljava eliminacijom i zadr#avanjem stolice i mokra&e, jer su erogene zone sada smjetene u predjelu mara. 5oreme&aji ponaanja za ovu "azu su2 sadizam, sebinost i ambivalentan stav prema roditeljima. c; Fal7sna -aza 1d tre&e do pete ili este godine #ivota. -ijete zadovoljstvo osje&a manipulacijom genitalnim organima. rogene zone su smjetene u podruju genitalija. Za ovu dob karakteristian je osje&aj privr#enosti (ljubavi) prema roditelju suprotnog spola i odbojnost (mr#nja) prema roditelju istog spola. 'ogu&i poreme&aji se mani"estuju u vidu kastracionog straha i osje&anja krivice. 3akon pregenitalnog perioda, razvoj linosti prolazi kroz latencij7, koja traje do perioda adolescencije. Seksualna energija (libido) i agresivnost se stiavaju, a mentalna energija postaje sposobna da rjeava zadatke uenja (djetinjstvo). Adolescencija %dolescencija ili mladalatvo je poseban period u razvoju ovjeka koji se nalazi izme$u djetinjstva i zrelog doba. 'ladalatvo je determinisano uticajem biolokih, psiholokih i drutveno*kulturnih inilaca.

a; Oralna -aza

s,a

+C

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

2tupnjevi ra#voja a/ ;a#a rane adolescencije 5eriod pu$erteta (dvanaest do petnaest godina). 1vu "azu karakteriu2 burni bioloki razvoj, erupcija heteropolnog interesovanja i poetak "ormiranja seksualnog (polnog) ponaanja. $/ Prava adolescencija 5eriod od petnaeste do osamnaeste godine, u kome mlada osoba polno sazrijeva, poinje da eksperimentie u heteropolnim aktivnostima, stie sopstvena iskustva i dosti#e de"initivne obrise polnog identiteta. c/ Kasna adolescencija Zavrni stupanj mladalatva koji postepeno prelazi u doba zrelosti (osamnaeste do dvadeset i este godine, nekada i du#e). 1snovne karakteristike ovog perioda su proces "ormiranja identiteta i razvoj drutvenih i moralnih normi u ponaanju. Za osobu koja je zavrila proces identiteta ka#emo da je uspjeno prevazila sve ranije stupnjeve u razvoju. 0akva osoba zna tko je ona, osje&a se samoprihva&enom i sigurnom, zadovoljna je svojim radom, od ranog djetinjstva sebe do#ivljava istom, zna da se opredjeljuje i donosi odluke u #ivotu. 'e$utim, kada adolescent nije sposoban da u procesu "ormiranja identiteta integrie raznovrsne identi"ikacije do nivoa koji je neophodan da bi linost dalje skladno sazrijevala i uspjeno "unkcionisala nastaje ! kri#a ili kon+u#ija identiteta. (riza identiteta nije bolest, to postaje tek kada se kriza produbi i dobije psihopatoloke karakteristike. 5rate je strah, anksioznost, agresivno ponaanje, zbunjenost, osje&anje usamljenosti, sve do ozbiljnih simptoma, koji mogu da poprime izgled neurotikih ili psihotikih ispoljavanja. Speci-ini pore.e/aji 7 raz3oj7 .ladih (ada mlada osoba ne mo#e da dostigne razvojne ciljeve, mani"estuju se speci"ini psihopatoloki poreme&aji kao to su2 poremeaj indentiteta, poremeaj polnog identiteta, poremeaj prilago-avanja .adolescentna kri#a/ i speci+ina radna ili akademska inhi$icija' 3a psihopatolokom planu naje&e se javljaju slijede&i simptomi2 strah, razdra#ljivost, ispoljavanje la#no nezavisnog ponaanja, strah od ispita, nagla promjena raspolo#enja, razmiljanja o samoubistvu, prekomjerno puenje, upotreba alkohola, narkomanija i %.-S. 3aje&i psiholoki aspekti koritenja alkohola kod mladih su2 izazov, bjekstvo i zadovoljstvo. Stariji adolescenti imaju tendenciju da pijenjem potisnu neugodna osje&anja. *avisnost od droga .narkomanija/ ima hronian karakter i izaziva ote&enja tjelesnog i duevnog zdravlja i naju#e je povezana sa kriminalnim ponaanjem. 1va, u prvom redu socijalno*patoloka pojava mo#e da ima i medicinske, psihijatrijske, pravne, kriminoloke, psiholoke, ideoloke, politike i druge dimenzije. 5ovezana sa narkomanijom, svijetom se iri epidemija zarazne bolesti poznate pod imenom %.-S ili S.-% (2indrom akvirirane imunoloke de+icitarnosti). 5rvo saoptenje o ovoj bolesti pojavilo se +F:+. godine. 0o je in"ektivna bolest, koju uzrokuje @./ ( humani imunode+icijentni virus), tj. retrovirus, posebnih karakteristika. @./ prilikom ulaska u organizam napada lim"ocite i to :<lim+ocite, koji imaju poseban zadatak da brinu o imunolokoj zatiti organizma (celularni imunitet). Unitavanjem 0*lim"ocita organizam postaje neotporan na druge in"ekcije, to rezultira tekim somatskim oboljenjem. 3arkomani ire zarazu putem prica, koje koriste vie puta kod vie subjekata.

s,a

+:

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

!ehaniz.i odbrane linosti 3esvjesni psihiki procesi koji ubla#avaju anksioznost i eliminiu kon"likt nazivaju se mehanizmi odbrane. 'ehanizme odbrane mogu&e je podijeliti na nezrele (koji imaju kliniki znaaj) i zrele (koji nemaju kliniki znaaj). 5. Potis)i3anje 5otiskuje sve neprijatne misli i impulse u nesvjesno i na taj nain ubla#ava anksioznost i eliminie kon"likte. 5otiskivanje je odgovorno za greke u pam&enju i lapsuse u govoru. 6. Poricanje 5redstavlja nesvjesno negiranje neprihvatljivog spoljnog realiteta. Subjekat odbija da prihvati realnost onakvu kakva jeste. 3aje&e se poricanje vidi kod pacijenata koji ne mogu da prihvate postojanje ozbiljne somatske bolesti ili gubitka voljenog objekta. 8. 9. #cting o7t 5onaanje koje je motivirano nesvjesnim kon"liktima i impulsima. Proje)cija 'ehanizam odbrane koji je motiviran nesvjesno kada se vlastite emocije, motivacije i ponaanja drugih posmatraju i ocjenjuju kao neprihvatljiva, odvratna i neprijateljska. =. >. Rea)ciona -or.acija 'ehanizam kada subjekat prihvati stavove i ponaanja, koji su suprotni vlastitim impulsima. Kon3erzija 'ehanizam gdje se nesvjesni kon"likti ispoljavaju kao simboline spoljnje mani"estacije raznih somatskih ili duevnih poreme&aja. C. Disocijacija 'ehanizam odbrane gdje dolazi do drastine promjene identiteta linosti kao zatite od kon"likta. F. Racionalizacija 5rimjena intelektualnih i logikih argumenata, kao izgovora za izbjegavanje anksioznog iskustva. G. 5H. 55. Ko.penzacija 'ehanizam odbrane pomo&u kojeg se nadokna$uje realni ili zamiljeni de"icit kod subjekta. Identi-i)acija Ae nesvjesna potreba da subjekat oponaa neki model iz okoline. Regresija Ae aktuelni ili simboliki povratak na jednu od ranijih uspjeno zavrenih etapa razvoja linosti.

s,a

+F

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

SP 2I$#L%# PSIHOP#&OLO1I$#
POGLAVLJE 6.

KL#SIFIK#2I$# PSIHIKIH POR ! "#$#


Savremena klasi"ikacija psihikih poreme&aja raspola#e sa dva paralelna sistema prezentirana u "ormi ,e-unarodne klasi+ikacije $olesti i u#roka smrti .-K7/, koju je ustrojila 2vjetska #dravstvena organi#acija .!8*/ i 1ijagnostiki i statistiki prirunik #a mentalne poremeaje . 3!-/, u izdanju =merike psihijatrijske organi#acije' !e@7narodna )lasi-i)acija bolesti i 7zro)a s.rti :!KE; '() je statistika klasi"ikacija ne samo mentalnih poreme&aja, nego i ostalih oboljenja. 6lavna primjena '() je klasi"ikacija statistikih in"ormacija o +morbiditetu i mortalitetu za potrebe zdravstvene slu#be zemalja lanica SZ1. -esetom revizijom '()*+, (J@1, +FF7.), uvedena je al"anumerika shema kodiranja sa jednim slovom, tri broja, tj. tri nivoa karaktera (mjesta za kodiranje), a doputena je mogu&nost uvo$enja i etvrtog mjesta za kodiranje. 1va inovacija je uvedena za poglavlje o 'entalnim i poreme&ajima ponaanja (oznaena slovom G). 0ako$e je omogu&eno etvrtim brojem ocijeniti intenzitet poreme&aja. %a.jena !KE+5H '()*+, ima viestruku namjenu2 za statistike pokazatelje morbiditeta i mortaliteta ve&ih populacionih grupa, kao dijagnostiki vodi strunjacima u raznim medicinskim oblastima (J@1, +FF7.) i kao zbir dijagnostikih kriterija u nauno*istra#ivakom radu (J@1, +FF;.). POGLAVLJE 7.

OR1#%SKI I SI!P&O!#&SKI D'0 (%I POR ! "#$I


1rganski i simptomatski duevni poreme&aji (somatski psihiki sindromi) grupisani su prema '()*+, a na temelju evidentnog oboljenja, povrede mozga, ili ostalih "aktora koji izazivaju poreme&aj mo#dane "unkcije. D ! %2I$# -emencija je sindrom izazvan bole&u mozga, obino hronine i progresivne prirode. (od demencije postoji poremeaj viih kortikalnih +unkcija (pam&enja, miljenja, orijentacije, razumijevanja, raunanja, sposobnosti uenja, govora i rasu$ivanja), dok svijest nije poreme&ena. -emencija je naje&e poreme&aj starijih osoba. 3emencija kod Al$%eimerove 2olesti 5rimarno degenerativno oboljenje mozga nepoznate etiologije sa karakteristinim neuropatolokim i neurohemijskim osobinama. 6pidemiologija ?,9 * B,9 ukupnog broja dementnih pripada osobama koje su oboljele od %lzheimerove bolesti. /e&i rizik za razbolijevanje od %lzheimerove bolesti imaju2 #ene< osobe koje imaju takve bolesti u porodici< i pretrpljenu raniju traumu glave. 6tiologija
+

!orbidan ! bolestan<

s,a

7,

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

Uzronik %lzheimerove bolesti je nepoznat. 3asljedni "aktori u nastanku oboljenja imaju znaajnu ulogu. Ustanovljena su dva tipa %lzheimerove bolesti2 a/ 1emencija kod =l#heimerove $olesti s ranim poetkom .tip &/, prije B?*te godine #ivota, s izra#enim poreme&ajem viih kortikalnih "unkcija, i $/ 1emencija kod =l#heimerove $olesti s kasnim poetkom .tip / , nakon B?*te godine #ivota, s polaganim razvojem i poreme&ajem pam&enja kao vode&im simptomom. .askularna demencija 3astaje usljed poreme&aja cirkulacije krvi u mozgu, a naje&e in"arkta mozga izazvanog oboljenjem krvnih sudova mozga. 5ovien krvni pritisak predisponira pojavu in+arkta mo#ga. 5oetak je obino u starijoj #ivotnoj dobi. 1buhvata +?9 * ;,9 od ukupnog broja demencija i e&a je kod mukaraca. (liniki se mani"estuje u vie oblika, kao2 vaskularna demencija sa akutnim poetkom, multiin"arktna demencija, supkortikalna vaskularna demencija. 3emencija kod ostali% o2oljenja -emencije kod drugih oboljenja (Pickokva, >reut#+eldt<?ako$ova, @untingtonova, Parkinsonova $olest, in+ekcije @5A virusom) javljaju se u ranijoj, izuzetno u starijoj #ivotnoj dobi, u "rekvenciji ukupno do ?9 od ukupnog broja demencija. retman demencija 1pti princip tretmana demencija obuhvata provo$enje medicinske njege, pru#anje emocionalne podrke dementnim osobama od strane porodice i ordiniranje medikamenata. OR1#%SKI #!% S&IKI SI%DRO! KO$I %I$ DR'1I! PSIHO#K&I(%I! SR DS&(I!# '*ROKO(#% #LKOHOLO! ILI

%mnestiki sindrom se karakterie izrazitim oteenjem svje!eg ili starijeg pamenja, dok je neposredno sje&anje sauvano, uz smanjenu mogunost uenja novih injenica i de#orijentaciju u vremenu. 3aje&e se javlja kod alkoholiara i nakon povrede glave. Desto se vidi i kod osoba de"icitarnih vitaminom )+, bolesnika u hipoglikemiji, epileptiara nakon napada, itd. (ao dominantan simptom mogu biti izra#ene kon+a$ulacije. D LIRI$'! KO$I %I$ SR DS&(I!# '*ROKO(#% #LKOHOLO! ILI DR'1I! PSIHO#K&I(%I!

-elirijum je etioloki nespeci"ian organski cerebralni sindrom karakteristian po istovremenom poreme&aju svijesti, pa#nje, percepcije, miljenja, pam&enja, psihomotornog ponaanja, osje&aja, te ritma sna i budnosti. 0rajanje delirijuma je razliito, a te#ina poreme&aja varira od blagog do vrlo tekog stepena. 6pidemiologija Uestalosti delirijuma me$u pacijentima u optim bolnicama iznosi (?9*+?9), u jedinicama intenzivne njege na hirurkim odjeljenjima (+:9*;,9), u jedinicama koronarne intenzivne njege (79*7,9), poslije hirurkih zahvata na srcu (;,9), kod opeenih pacijenata (;,9). 6tiologija (ao najee&i uzronici istiu se razliite "izike i hemijske nokse, toksino djelovanje mikroorganizama, poreme&aji metabolizma i opta tjelesna oboljenja, kao i ote&enja mozga razliite etiologije. Patoloko<anatomski nala#
s,a

7+

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

5rilikom obdukcije mogu se na&i multipla mikrokrvavljenja, hiperemija i edem mozga, ako i degenerativne promjene na ganglijskim &elijama, mijelinskim ovojnicama i glija &elijama. 4linika slika 1snovna klinika slika delirijuma obuhva&a poreme&aje svijesti, pam&enja, ote&enje intelektualnih "unkcija i a"ektiviteta. )olesnik je usporen, sporo shvata i rasu$uje. 5a#nja i opa#anje su tako$e ote&eni. :ok $olesti -elirijum traje nekoliko dana do nekoliko sedmica. 6otovo po pravilu, zavrava se potpunim povlaenjem psihopatolokih simptoma. 4je$e, delirijum mo#e pre&i u demenciju. 1elirijum prema iniocima koji ga uslovljavaju -elirijum uslovljavaju sljede&i "aktori2 * * * * * * @ipoksija, @ipoglikemija, Bedostatak vitamina, naroito grupe 8C9, Bedostatak spavanja, ulnih i socijalnih stimulusa, 5#lo!enost otrovima .ugljini<monoksid, ugljini<$isul+id, cijanid, teki metali, i sl'/, Pojedina akutna in+ektivna o$oljenja .ence+alit, meningit/'

-elirijum se javlja kod epilepsije, cerebro*vaskularne bolesti, traume glave i mozga, poreme&aja mozga i endokrinih #lijezda, itd. Progno#a .shod delirijuma zavisi od toka i prirode osnovnog oboljenja. U principu postoje dvije mogu&nosti2 * * potpuni oporavak, i prijelaz u demenciju.

:erapija (od bolesnika koji ispoljava delirij, prije svega, potrebno je brzo i e"ikasno otkloniti tetno djelovanje osnovnog "aktora to je dovelo do delirijuma. ******************** U grupu organskih psihikih poreme&aja spadaju jo2 * * * * * * * * organska halucinoza, organski katatoni poreme&aj, organski uslovljena sumanutost, organski a"ektivni poreme&aji, organski anksiozni poreme&aj, organski disocijativni poreme&aj, organski poreme&aj s emocionalnom labilno&u, blagi kognitivni poreme&aj.

POR ! "#$I LI%OS&I I POR ! "#$I PO%#0#%$# '*ROKO(#%I EOL 0"'B O0& " %$ ! I DISF'%K2I$O! !O*1#
s,a

77

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

5romjena linosti ili ponaanja mo#e biti rezidualni ili prate&i poreme&aj uz bolest, ote&enje i dis"unkciju mozga. 5. Organs)i pore.e/aji linosti 5oreme&aj se karakterie znaajnom promjenom uobiajenog naina ponaanja kakvo je u osobe bilo prije bolesti, a ukljuuje izra#avanje osje&anja, potreba i nagona. 6. Postence-alitini sindro. 4ezidualne nespeci"ine i razliite promjene ponaanja koje slijede nakon oporavka od virusnog ili bakterijskog ence"alita. 8. Post)o.ocionalni sindro. Sindrom koji slijedi nakon ozljede glave (obino dovoljno teke da uzrokuje gubitak svijesti) i ukljuuje sasvim razliite simptome, kao to su2 glavobolja, vrtoglavica, iscrpljenost, razdra#ljivost, poteko&e s koncentracijom i izvravanjem mentalnih zadataka, ote&enje pam&enja, nesanica. POGLAVLJE 8.

! %&#L%I I POR ! "#$I PO%#0#%$# I*#*(#%I PSIHO#K&I(%I! S'PS&#%2#!#


5rema '()*+, za izazivanje mentalnih i poreme&aja ponaanja znaajne su slijede&e psihoaktivne supstance2 alkohol, opijati, kanabinoidi, sedativi, hipnotici, kokain, psihostimulansi, halucinogeni, duhan i isparljivi rastvarai. 3avedene supstance mogu da uzrokuju2 * akutnu intoksikaciju ! stanje koje nastaje nakon unoenja psihoaktivne supstance u organizam to dovodi do poreme&aja svijesti, kognitivnih "unkcija, a"ekta ili ponaanja i drugih psiho"iziolokih "unkcija. tetnu upotre2u psihoaktivnih supstanci ! nastaje kada se pojave ote&enja "izikog i (ili) mentalnog zdravlja konzumenta. stanje apstinencije ! grupa razliitih simptoma koji se javljaju s potpunim ili djeliminim prekidom konzumiranja psihoaktivne supstance, nakon njene dugotrajne upotrebe. stanje apstinencije s delirijem ! poreme&aj kada se apstinencijalno stanje komplikuje delirijem. psi%otiki poremeaj ! karakterie se halucinacijama, de"ormacijama percepcije, sumanutim idejama, psihomotornim poreme&ajima, ili nenormalnim e"ektom, koji mo#e da se mani"estuje od intenzivnog straha do ekstaze. amnestiki sindrom ! mani"estuje se hroninim, izra#enim ote&enjem pam&enja za svje#ija i davna sje&anja. /ie je poreme&eno pam&enje za novije nego za starije doga$aje. 5onekad su izra#ene kon"abulacije. re$idualne psi%otine poremeaje s kasnim poetkom ! su poreme&aji kod kojih psihoaktivnim supstancama izazivane promjene kognicije, a"ekta, linosti i ponaanja traju du#e poslije perioda u kome bi se moglo normalno oekivati da djeluju.

* * * *

SI%DRO!I *#(IS%OS&I
s,a

7;

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

Simptomi zavisnosti se razvijaju nakon ponavljane i redovne upotrebe psihoaktivnih supstanci. 1buhvataju poreme&aje ponaanja, kognitivne "enomene i "izioloke promjene. Zavisnost mo#e biti psihika i "izika. ' Psi%ika $avisnost 5sihika zavisnost o psihoaktivnim supstancama je nesposobnost pojedinaca da psiholoke napetosti i razne "rustracijske situacije kontroliu bez upotrebe psihoaktivnih supstanci. &' 4i$ika $avisnost Gizika zavisnost je adaptacija organizma na psihoaktivne supstance koja se oituje izrazitim smetnjama ako se uzimanje psihoaktivnih supstanci prekine. 5ojava konzumiranja sve ve&ih koliina droge da bi se postigli #eljeni e"ekti i izbjeglo apstinencijalno stanje naziva se tolerancija. *a3isnost od al)ohola Zloupotreba i zavisnost od alkohola naziva se jo i alkoholizam. %lkoholizam ima ogroman socio*medicinski znaaj. Stopa razbolijevanja (morbiditeta) od alkohola je veoma visoka i kre&e se u optoj populaciji od 79*7+9 u svijetu. %lkoholizam je tre&a bolest na rang listi morbiditeta u razvijenim zemljama svijeta (nakon sranih i duevnih oboljenja). Sve je e&a upotreba alkohola kod djece i omladine. (onstantno se pove&ava broj hospitalizovanih alkoholiara, oba pola, i sve ih je vie sa dijagnozom te#ih duevnih poreme&aja (alkoholne psihoze). %lkoholiari u prosjeku #ive deset godina manje, nego osobe u optoj populaciji. 5roblemi alkoholiara na socijalnom planu2 pad #ivotnog standarda, kon"likti i rastave braka, loi odnosi sa kolegama na poslu i prijevremeno penzionisanje. %lkoholiari su esti izvrioci prekrajnih i krivinih djela. 6tiologija 5ostoje tri koncepcije koje objanjavaju pojavu alkoholizma2 bioloka, psiholoka i sociokulturalna. )ioloka koncepcija ! naslije$e je glavni "aktor u pojavi alkoholizma (B,9*:,9 alkoholiara se regrutuje u porodici gdje je ve& razvijen alkoholizam). 5siholoka koncepcija ! alkoholizam je pojava koja je e&a kod osoba vie izlo#enih stresu (mukarci, ljekari, emigranti, itd.). Sociokulturalna koncepcija ! alkoholizam nastaje u sredinama gdje vladaju obiaji da se konzumira alkohol. 1ni tvrde da nije u pitanju hereditet, nego da se naslje$uju obiaji da se pije alkohol. :ipovi alkoholiara 3ajnovija podjela razlikuje % i ) tip. ip A alko%oliara se karakterie kasnim poetkom konzumiranja alkohola, relativno malom izra#enom zavisno&u i siromanom psihopatolokom slikom. ip 7 alko%oliara se odlikuje ranim poetkom, veoma izra#enom zavisno&u, ranim razvojem alkoholom uzrokovanih teko&a, bogatom psihopatolokom slikom, uestalom pojavom alkoholiara u porodici i estom upotrebom i drugih psihoaktivnih supstanci. Alko%olna intoksikacija 'akutno pijanstvo) 3astaje nakon konzumiranja odre$ene koliine alkoholnog pi&a i mani"estuje se poreme&ajem ponaanja. -olazi do gubitka intelektualnih konica, javlja se agresija, emocije su labilne, nastaje poreme&aj pa#nje i rasu$ivanja. Spoljni znaci pijanstva su2 nesiguran i teturav hod, teko&e pri stajanju na jednom mjestu, crvenilo lica i poreme&aj svijesti po kvantitativnom tipu (sopor, koma). %lkoholemija2
s,a

78

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

* * *

8lahko pijanstvo9 * ,,?*+,? grampromila alkohola u krvi. 8srednje pijanstvo9 * +,?*7? grampromila alkohola u krvi. 8teko pijanstvo9 * koncentracija alkohola u krvi ve&a od 7,? grampromila.

Patoloka alko%olna intoksikacija (arakterie se pojavom reakcije na koliine alkohola, koje kod drugih ljudi, obino, ne izazivaju intoksikaciju. 3eposredno poslije konzumacije alkohola, osoba je verbalno i "iziki agresivna i pokazuje ponaanje, koje nije tipino za njega kada je trijezan. 3elirijum tremens 5sihotini poreme&aj alkoholiara koji dugo upotrebljavaju alkohol, kada su naglo prekinuli s unoenjem pi&a u organizam. 'ani"estuje se kvalitativnim poreme&ajima svijesti, vidnim i taktilnim halucinacijama, sumanutim interpretacijama, anksiozno&u, nesanicom i sugestibilno&u. .shod delirijuma je potpuni oporavak, demencija i u najte#im sluajevima smrt (iji uzrok je obino uslovljen debalansom elektrolita, to dovodi do poreme&aja rada srca). Alko%olna %aluciono$a Aavlja se kod osoba koje su du#e vremena konzumirali alkoholna pi&a. (od alkoholne halucinoze klinikom slikom dominiraju slune halucinacije pri bistroj svijesti. 1bino bolesnik uje psovke i uvrede. 3eto kasnije na osnovu halucinatornih do#ivljaja javljaju se sumanute ideje proganjanja. 5od uticajem patolokog do#ivljaja mo#e da izvri samoubistvo ili da nasrne na =neprijatelja> i da ga ubije. Alko%olna paranoja %lkoholna paranoja je psihoza koja se karakterie sumanutim idejama ljubomore prema supruzi, a mogu&e je da se taj stav prenese na druge #enske lanove porodice (k&erke, itd.). 5acijenti sa dijagnozom akoholne paranoje, tra#e =dokaze> za svoje optu#be, postavljaju zamke, uhode suprugu, kontroliu njeno kretanje i intimni ve. Desto, oni da bi iznudili =priznanje>, "iziki je maltretiraju, a mogu&e je da izvre i ubistvo. *a3isnost od psihoa)ti3nih s7pstanci Zavisnost od psihoaktivnih supstanci (droga) naziva se i narkomanija' 3roga je hemijsko sredstvo pomou kojeg se mo!e mijenjati opa!anje, raspolo!enje, svijest, odnosno cjelokupna psihika aktivnost' Zloupotreba droge i zavisnost od nje naroito je postala aktuelna u drugoj polovini dvadesetog vijeka. 5oreme&eni porodini odnosi i loa atmos"era u njoj su nesiguran oslonac u razvoju i utiu da budu&i zavisnik tra#i podrku u asocijalnim grupama, me$u linostima, tako$e odbaenim od porodice i drutva. Utvr$eno je da je 7premorbidna linost i prije kontakta s drogom pokazivala izvjesne znake devijantnog ponaanja i da je razvoj linosti optere&en brojnim emocionalnim traumama u djetinjstvu, odbacivanjem od porodice i drutva. 4oditelji zavisnika su esto alkoholiari, ispoljavaju neurotske, psihotine i naroito poreme&aje linosti. 1inost $avisnika prije i nakon u$imanja droge Uzeti drogu znai ubla#iti depresiju i strah, jer je droga zamjena za hranu i toplinu, koju je zavisnik izgubio u najranijem djetinjstvu. Zbog toga su zavisnici osobe koje ne mogu podnijeti teko&e, patnje i napetost i tra#e svaku mogu&nost da izbjegnu neprijatne situacije. 5oto je u realnosti veoma teko
7

Pre.orbidan ! prije bolesti

s,a

7?

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

izbje&i teko&e i patnje, oni pose#u za drogom, koja ih za izvjestan period osloba$a muka. (ada dejstvo droge pro$e, bol i neprijatnosti su jo nepodnoljiviji, to dovodi do konzumiranja ve&e koliine droge. .nteresovanje za okolinu i realne probleme se smanjuje i vidokrug zavisnika se su#ava na sredstva od kojih je zavistan. 5ored psihikih +aktora koji djeluju na razvoj linosti budu&eg narkomana, znaajnu ulogu u nastanku zavisnosti od droga igraju drutveni +aktori. 3ajznaajniji socijalni "aktor je siromatvo. 3uevni poremeaji i poremeaji ponaanja i$a$vani u$imanjem opijata Opij7. se dobiva iz mlijenog soka razrezanih glavica maka. 1suen sok, pretvoren u prah sadr#i opijum i oko dvadeset i pet njegovih alkaloida. Samo pojedini od alkaloida se primjenjuju u medicinskoj praksi za ubla#avanje bolova (mor"in, kodein E +enantrenska hemijska grupaE, papaverin i noskapin E$en#ili#okvinolinska hemijska grupaE). -orfin je najva#niji "enantrenski alkaloid opijuma. 0erapijske doze mor"ina izazivaju promjene raspolo#enja2 dis"orino ili eu"orino. 'ogu se javiti strah, nezadovoljstvo, nemir, napetost i uzbu$enje. 5eroin je polusintetski derivat mor"ina. Znatno je jai od mor"ina kao analgetik. (ada je ustanovljeno da je heroinska zavisnost jae izra#ena, iskljuen je iz medicinske upotrebe. -etadon ! hemijski slian mor"inu, ali su i "armakoloke osobine prilino identine. -va puta je jai analgetik nego mor"in, zadr#ava se du#e u organizmu, zavisnost se sporije razvija i odvikavanje prolazi sa bla#im simptomima. Zbog navedenih osobina e&e se od mor"ina primjenjuje u medicinskoj praksi. Kodein se u medicini upotrebljava za ubla#avanje kalja. 4azgradnjom kodeina u organizmu +,9 se pretvara u mor"in. .zuzev metadona, ostali derivati opijuma izazivaju promjene koje su karakteristine za mor"in. U poetku djelovanja mor"in dovodi do inicijative i aktivnosti konzumenta, a zatim nastupa pospanost. /e& nakon dvije nedjelje kontinuiranog uzimanja mor"ina pojavljuje se tolerancija. Di$ido opada, menstruacija mo#e da izostane. 5ojedinci koji su dobro opskrbljeni drogom mogu dobro da sauvaju spoljni izgled i da obavljaju uobiajene poslove. -rugi, pak, propadaju na socijalnom planu zbog kupovine droge, postaju lopovi, rasturai, bave se prostitucijom, la#u, postaju brutalni i agresivni. Uestali su pokuaji samoubistva me$u opijatskim zavisnicima, kao i smrtni ishodi nakon predoziranja. !tanje apstinencije 5rvi apstinencijalni sindromi se javljaju osam do dvanaest sati nakon posljednje doze droge, a mani"estuju se anksiozno&u, suzenjem, curenjem iz nosa, znojenjem, nemirnim snom, a zatim2 proirenjem zjenica sa oslabljenom reakcijom na svjestlost, gubitkom apetita, bolovima u mii&ima i zglobovima. %ko se medicinski ne intervenie u ovoj "azi, nastaju te#i simptomi2 nesanica, povienje tjelesne temperature, duboko i ubrzano disanje, ubrzan puls, povien krvni pritisak, jak nemir, nauzeja, povra&anje, proliv, gubitak tjelesne te#ine i spontani (neprijatni) orgazmi. 3uevni poremeaji i poremeaji ponaanja i$a$vani u$imanjem kana2inoida Kanabis (hai, marihuana) se dobiva iz indijske konoplje. U medicini kanabis se ne upotrebljava. Zavisnici koriste dijelove biljke, stablo, li&e, cvijet i smolu, koja se nalazi pri vrcima biljke. 1eltatetrahidrokana$inol za koji se pretpostavlja da je najva#nija psihoaktivna komponenta kanabisa djeluje u dozama od ?, do 7,, mikrogrEkg tjelesne te#ine kada se uzima per os, a znatno manje kada se droga konzumira puenjem. 3akon upotrebe droge dolazi do opte relaksacije, pove&ane osjetljivosti ula, eu"orinog raspolo#enja i osje&aja da vrijeme prolazi usporeno, uz pojaanu koncentraciju pa#nje na trenutna zbivanja. 5ri tome
s,a

7B

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

narkoman je govorljiv, govor je brz i povremeno isprekidan. Zatim nastupaju poreme&aji pam&enja i rasu$ivanja. Svijest je pomu&ena. -ejstvo uobiajene doze traje dva do etiri sata. /e&e doze kanabisa izazivaju psihotine poremeaje (kao kod halucinogena). /elike doze uzrokuju nastanak komatoznog stanja. %pstinencijalne smetnje kod zavisnika od kanabisa su blage. 5sihiki poreme&aji uslovljeni konzumiranjem kanabisa se mogu podijeliti u tri kategorije2 * * * ote&enje intelektualnih i psihomotornih "unkcija, opadanje socijalnog "unkcionisanja, i pojava depresivnog stanja i paninih reakcija kod osjetljivih osoba i psihotinih mani"estacija kod latentnih duevnih bolesnika.

3uevni poremeaji i poremeaji ponaanja u$rokovani u$imanjem sedativa i %ipnotika 2edativi su psihoaktivne supstance koji ubla#avaju anksioznost i dovode do smirivanja napetosti. Zbog toga se zovu i anksiolitici. Svi sedativi u ve&im dozama su hipnotici, tj. sredstva koja uvode konzumenta u san. U ovu grupu psiho"armaka spadaju barbit7rati, deri3ati propandiola i benzodiazepini. 7ar2iturati )arbiturati su soli barbiturne kiseline. )arbiturati su se dugo primjenjivali u psihijatriji, jer imaju izrazito sedativan i hipnotiki e"ekat. 'e$utim, pronalaskom benzodiazepina, psiho"armaka koji izaziva daleko manje i bezopasnije sporedne e"ekte, barbiturati se vie ne koriste u klinikoj psiho"armakologiji. )arbiturati izazivaju izrazito umiruju&i i hipnotiki e"ekat. Zloupotreba barbiturata uslovljava pojavu sindroma koji se karakterie osje&ajem relaksacije, eu+orije, uz pojave nistagmusa, poremeaja govora i hoda, te opadanjem mentalne aktivnosti. /e&e doze barbiturata dovode do subkomatoznog stanja, su#enih zjenica, ote#anog disanja. (asnije dolazi do proirenja zjenica i smrti. -ugotrajna upotreba barbiturata (preko mjesec dana) dovodi, kao i drugih sedativa, do pojave tolerancije, psihike i "izike zavisnosti. =pstinencijalno stanje 5ri naglom prekidu uzimanja barbiturata javljaju se simptomi apstinencijalnog stanja, koji su opasni po #ivot konzumenta. (linika slika apstinencijalnog stanja je dramatina i ako se terapijski ne intervenie, prolazi kroz tri "aze2 * * * do osam sati nakon prekida uzimanja barbiturata javljaju se prvi znaci poreme&aja2 tremor, zbunjenost i anksioznost, to ukupno traje 78 sata< druga "aza se karakterie pojavom epileptinih napada i traje slijede&a dva dana< i nastupa delirantno stanje svijesti, koje traje slijede&ih tri do pet dana, nakon ega nastaje letalni ishod.

3erivati propanediola 3ajpoznatiji predstavnik ove grupe je mepro$amat' U dozi od 8,, mg meprobamat ispoljava anksiolitiko i blago hipnotiko djeovanje dok dvostruko ve&a doza ima izrazito hipnotiki e"ekat. )rzo nakon aplikacije meprobamat uklanja napetost, strah, uzbu$enje, zabrinutost, dovodi do smirenja, indi"erentnosti i zadovoljstva, a postignuto smirenje pozitivno utie na regulaciju sna. -anas se meprobamat sve manje upotrebljava, samo u tretmanu delirijum tremensa i nesanice. .ntoksikacija i apstinencijalno stanje izazvano meprobamatom veoma je slino onom kod barbiturata. 3erivati 2en$odia$epina
s,a

7C

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

)enzodiazepini su veoma e"ikasni u suzbijanju anksioznosti, a imaju zanemarljivo malo sporednih e"ekata u odnosu na meprobamat i barbiturate. :oksinost $en#odia#epina U nekim sluajevima predoziranja mogu se oekivati simptomi depresije centralnog nervnog sistema, pospanost i letargika stanja. /eoma su rijetka trovanja benzodiazepinima koja dovode do ozbiljnih poreme&aja u organizmu. (oma nastupa samo kada se u organizam unesu izuzetno velike doze lijeka ili se on kombinuje sa drugim lijekovima. =pstinencijalno stanje 3agli prekid terapije benzodiazepinima dovodi, po pravilu, do tekih apstinencijalnih kriza koje se mani"estuju depresijom, agitirano&u, gubitkom apetita, epileptinim napadima, delirantnim stanjima i pogoranjem osnovnih simptoma. 3avedene klinike mani"estacije su izraz "izike zavisnosti organizma od benzodiazepina. 3uevni poremeaji i poremeaji ponaanja u$rokovani u$imanjem kokaina Ko)ain je u istom obliku izolovan iz li&a koke. U medicini se upotrebljava kao lokalni anestetik' Disti kokain zavisnici uzimaju oralno, umrkavanjem ili intravenozno injekcijama. /e&e koliine kokaina dovode do pojave akutne psiho#e sa halucinatornim do#ivljajima (vidne, slune i taktilne halucinacije). (od hronine zloupotrebe kokaina javlja se ekstatina eu+orija i osje&anje povienih tjelesnih i psihikih sposobnosti. 1epresivno raspolo!enje nastaje odmah nakon obustavljanja droge. =kutno trovanje se javlja nakon predoziranja i ispoljava se proirenjem zjenica, nauzejom, povra&anjem, delirijumom, a kasnije epileptinim napadima, komatoznim stanjem, ote#anim disanjem i letalnim ishodom. (okain izaziva psihiku, dok se "izika zavisnost, izgleda, ne razvija. Zbog toga nakon prekida konzumiranja kokaina nema apstinencijalnog stanja. 3uevni poremeaji i poremeaji ponaanja u$rokovani u$imanjem drugi% stimulativni% sredstava Psihostimulansi su psihoaktivne supstance koje poboljavaju pojedine "izioloke i psihike "unkcije. 1va vrsta lijekova mo#e se podijeliti u dvije grupe2 * * simpatomimetiki amini, i ostali psihostimulansi'

1d simpatomimetikih amina najva#niji je predstavnik am"etamin. U ostale psihostimulanse ubrajaju se2 ko+ein, pemolin, piritoksin' (od psihiki normalnih osoba psihotonici izazivaju psihomotorno uzbu$enje i eu"orino raspolo#enje. .zazivaju naviku. U psiho"armakoterapiji psihostimulansi se danas rijetko upotrebljavaju jer izazivaju niz ne#eljenih e"ekata, a terapijski uinak je mali. Amfetamin %m"etamin je jedan od najstarijih i najpoznatijih psihostimulansa. %m"etamin pove&ava spontane aktivnosti i budnost, a spreava pojavu umora. Sporedni e"ekti se esto javljaju, naroito nakon du#e upotrebe am"etamina, a mani"estuju se nesanicom, anksiozno&u, tremorom prstiju, suho&om usta, tahikardijom i probadanjima u predjelu srca, pojaanom razdra#ljivo&u, glavoboljom, gubitkom apetita i impotencijom.
s,a

7:

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

(od am"etamina se veoma brzo razvija pojaana tolerancija na lijek i pojava navike. Uzimanje droge pra&eno je eu"orijom, stanjem dobre memorije i pove&ane "izike i mentalne sposobnosti, uz gubitak apetita. 3agli prekid uzimanja am"etamina dovodi do letargije, pospanosti, depresije, a u nekim sluajevima do samoubistva. 3uevni poremeaji i poremeaji ponaanja u$rokovani u$imanjem %alucinogena @alucinogeni (psihodisleptici, psihodelici, psihozomimetici) se ne primjenjuju u medicinskoj praksi. @alucinogeni mijenjaju raspolo#enje kod ljudi, utiu prete#no na kognitivne "unkcije. * * * $iljka peEot aktivna supstanca meskalin, gljiva PsEloci$a ! aktivna supstanca psiloci$in, D21 .dietilamid li#erginske kiseline/ ! otkriven +F;:. godine.

"ekti halucinogena se razvijaju veoma brzo. U poetku se javlja straljivo iekivanje, poreme&aj svijesti i halucinacije. 5sihike promjene nakon uzimanja droge traju osam do deset sati i karakteriu se kaleidoskopskim vidnim halucinacijama, slunim i taktilnim ulnim obmanama, sumanutim idejama i poreme&ajem opa#anja. 4aspolo#enje varira od eu"orinog do straljivo*depresivnog. 0ako$e, javljaju se "enomeni derealizacije i depersonalizacije. .stra#ivanja su pokazala da se tolerancija na IS- i psilocibin brzo razvija, a znatno sporije na meskalin. 1ve tri droge razvijaju visok stepen ukrtene .me-uso$ne/ tolerancije. 3ema podataka o pojavi "izike i psihike zavisnosti. 3e#eljene e"ekte halucinogena narkomani nazivaju 8$ad trips9 < loa putovanja. 3e#eljeni e"ekti mogu biti2 * * * akutni (strah, panika, zastrauju&e halucinacije, delirijum), produ+eni (kod IS- traju neobino dugo), i povratni 9 :flas%;2ack< (kada narkoman dobiva stalno halucinacije i druge do#ivljaje koje je imao nakon uzimanja droge).

3e#eljeni e"ekti halucinogena naje&e se doga$aju kod osoba koje imaju prikrivene znake duevnog poreme&aja. 3uevni poremeaji i poremeaji ponaanja u$rokovani isparljivim rastvaraima 6rupu isparljivih rastvaraa ine brojne i po hemijskom sastavu razliite supstance, koje djeluju sedativno i halucinogeno. 1vdje spadaju $en#in, etar ljepila, $oje, rastvarai, adhe#ivi, tenosti #a ienje, lak #a nokte i kosu, de#odoransi i druga sredstva. (onzumiraju se udisavanjem ili umrkavanjem. S obzirom da se nalaze u slobodnoj prodaji, veoma su dostupni narkomanima. Zloupotrebu i naviku na isparljive rastvarae naje&e koriste djeca i mla$i adolescenti, i predstavljaju uvod u navikavanje na ostale droge. .ntoksikacija isparljivim rastvaraima karakterie se eu"orinim raspolo#enjem, poreme&ajem govora i hoda, vrtoglavicom, muninom i povra&anjem. Zavisnost izazvana inhalacionim sredstvima je psihika. #ntiholinergi)e s7pstance %ntiparkinsonici su lijekovi koji se upotrebljavaju u tretmanu Parkinsonove $olesti i parkinsoni#ma' 5sihiki poreme&aj zavisi od vrste i koliine droge, naje&e su delirantno stanje svijesti, jak psihomotorni nemir i vidne halucinacije.
s,a

7F

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

"ekat antiparkinsonika kod zavisnika nastaje nakon tre&e ili etvrte seanse, a prvi simptomi intoksikacije trideset do etrdeset minuta nakon peroralne konzumacije i traju tri do pet sati. %ntiparkinsonici se esto uzimaju istovremeno sa alkoholom. Princip tretmana $avisnika od droga Iijeenje zavisnika od droga je veoma slo#en i te#ak zadatak. .shod lijeenja zavisi od brojnih "aktora2 vrste droge, njene koliine, naina uzimanja, premorbidne linosti zavisnika, stepena ote&enja njegovih mentalnih i "izikih sposobnosti, razvoja tolerancije, "izike i psihike zavisnosti i socio*ekonomskih uslova u kojim #ivi narkoman. 5osebno je teko lijeenje zavisnika koji su razvili naviku na vie droga. Sve terapijske postupke, koji se primjenjuju u tretmanu zavisnika, mogu&e je podijeliti na2 * * * 2ioloke (imaju cilj da neutraliu toksine e"ekte droge ("iziku zavisnost, apstinencijalno stanje i tjelesno ote&enje)< psi%oterapeutske (ima zadatak da zavisnika oslobodi psihike zavisnosti od droge), i socioterapeutske (te#i da svojim tehnikama lijeenja socijalizira zavisnika, tj. da ga vrati u radnu i porodinu sredinu i da ga osposobi da bude koristan lan drutva).

!la2ost prevencije narkomanije 5revencija zavisnosti od droga je osnovno sredstvo borbe protiv narkomanije. -rutvo treba da koristi zakonsku proceduru, ekonomske i druge mjere da omogu&i mladima uslove za bolji izbor aktivnosti i razonode u #ivotu, nego to nudi svijet droge. POGLAVLJE 9.

SHI*OFR %I$#B SHI*O&IP%I I S'!#%'&I POR ! "#$I


Shizo"renija je psihiki poreme&aj, nepoznate etiologije, koja se karakterie poreme&ajima miljenja i opa#anja, a a"ekat je neadekvatan ili otupljen. Shizo"reni bolesnici su bistre svijesti i ouvanih intelektualnih "unkcija, premda se vremenom mogu pojaviti i kognitivni de"iciti. )olest je hronina, a tok oboljenja se karakterie periodima pogoranja i remisijama. Etiologija U nastanku shizo"renije znaajnu ulogu igraju bioloki i psiho*socijalni "aktori. 5revladava miljenje da su u etiologiji shizo"renije dominantni bioloki inioci. 1d biolokih inilaca aktuelno se uzimaju u obzir2 * genetski (shizo"renija se javlja e&e u pojedinim porodicama. 'orbiditetni rizik za najbli#e lanove porodice bolesnika (prve stepen srodstva) je izme$u 89 i F9. -alji lanovi porodice shizo"renog bolesnika imaju manje anse da se razbole od shizo"renije). anatomsko;morfoloki, (novije teorije o nastanku shizo"renije u prvi plan stavljaju poreme&eni razvoj mozga, kao mogu&i uzrok pojave shizo"renije kod odre$enih pacijenata). 2io%emijski, (poreme&aj biohemijskih "aktora kod shizo"renih bolesnika je uzrok ili posljedica osnovnog oboljenja). i ostali u$ronici.

* * *

5sihodinamski orijentisani psihijatri usmjerili su interes ka djeijim iskustvima, koja bi eventualno kasnije mogla biti odgovorna u razvoju shizo"renije. Uloga majke je naroito istra#ivana. Greida Gromm*4echmann skovala je naziv shizo"renogena majka da bi opisala emocionalnu uzdr#anost,
s,a

;,

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

dominaciju i odbijanje kao naje&e karakteristike majki shizo"renih bolesnika. 0akva majka vodi dijete u emocionalne kon"likte, nepovjerenje i ljutnju prema drugim osobama u okolini, to &e usloviti kod njega razvoj psihotinog poreme&aja. Kivotni (stresni) doga$aji izgleda da igraju veoma va#nu ulogu u pojavi shizo"renije, bilo da se ona javlja prvi put ili kada je u pitanju pogoranje bolesti. 3ijagno$a Shizo"renija je bolest koja se karakterie poreme&ajima miljenja, emocija i ponaanja. 3e postoji simptom koji je patognomonian ili univerzalan za shizo"reniju. (riterijumi za dijagnozu se tra#e u konstelaciji simptoma, a ne u njihovoj pojavi. 3aje&e prepoznatljivi simptomi shizo"renije su halucinacije, sumanute ideje i bizarno ponaanje. 1ni se nazivaju po#itivnim simptomima. Za razliku od pozitivnih, emocionalno povlaenje, apatija i bezvoljnost su negativni simptomi i manje su dramatini u svom mani"estovanju. Epidemiologija 5ncidencija shi#o+renije je od ,,,;9 do ,,+79 godinje za osobe preko petnaest godina starosti. 3ajve&a stopa incidencije je u ekonomski razvijenim zemljama i u populaciji koja je izlo#ena kulturnoj destrukciji. 1dnos me$u polovima kod shizo"renih bolesnika je, ravnomjeran u zapadnim zemljama. 5ostoji tendencija da se bolest javlja ranije kod mukaraca nego kod #ena. U zemljama u razvoju mukarci se razbolijevaju nekoliko puta vie nego #ene. Raz3oj bolesti Premor2idna linost /e&ina shizo"renih bolesnika u periodu prije pojave bolesti pokazuju2 * * * *
3

krajnju $avisnost (npr. spavaju sa roditeljima u istoj sobi do kasne adolescencije, do#ivljavaju panini strah kada su van prebivalita), stidljivost, povlaenje u se2e i socijalnu i$olaciju , tj. nesposobnost da imaju bliske odnose sa drugima, asocijalno ponaanje, i veoma i$ra+enu servilnost.

Precipitirajui doga=aji

5opulacije koje su e&e izlo#ene socijalnim i ekonomskim stresovima imaju znatno ve&u ansu razvoja shizo"renije kod 8vulnerabilnih i nevulnerabilnih pojedinaca. .zgleda da speci"ini traumatski doga$aji precipitiraju shizo"rene simptome. .zvjesni narkotici kao npr. kokain, am"etamin, halucinogeni, "enciklidin i alkohol mogu precipitirati shizo"rene simptome. Poetak 2olesti 5rosjek godina za poetak prve psihotine epizode su srednje dvadesete, za mukarce i kraj dvadesetih, za #ene. 5oetak mo#e biti ?a$ruptan ili podmukao' 5ojedinci sa ranim poetkom bolesti su e&e mukarci sa nezrelom strukturom linosti, ni#im edukativnim nivoom, i esto sa strukturalnim abnormalnostima
; 8

Precipitiraj7/i * pre$anji (7lnerabilan * ranjiv, ozljedljiv ? #br7ptan * nagao, #estok


s,a

;+

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

mozga. 1sobe sa kasnijim poetkom su e&e #ene, sa neznatnijim abnormalnostima mo#dane strukture ili kognitivnog ote&enja, a karakteristino je da pokazuju bolji ishod bolesti. Poetna klinika slika Shizo"renija se mo#e abruptno pojaviti sa kon"uznim stanjem, agitacijom, a"ektivnim poreme&ajem, halucinacijama i sumanutim idejama nakon nekog identi"ikovanog stresora. 1va klinika slika se mo#e razviti za veoma kratko vrijeme, dan ili dva. 5oetak bolesti mo#e biti postepen, podmukao, kada su simptomi sporo vidljivi. >a$vijena klinika slika Simptomi shizo"renije se javljaju u okviru poreme&aja2 * Percepcije (kod shizo"rene psihoze javljaju se ulne obmane2 iluzije i halucinacije, i to2 slune, taktilne, ol"aktivne ili gustatorne, a veoma rijetko vidne. 3aje&e su slune halucinacije. )olesnik saoptava da uje jedan ili vie glasova, koji govore o njemu. Zbog toga pacijent je veoma uznemiren. Afektiviteta (a"ekat shizo"renih bolesnika je izmijenjen po kvalitativnom tipu, pa su zastupljeni simptomi2 paratimija, paramimija, a"ektivna ravnodunost, zaravnjenost ili pusto). .olje (simptomi poreme&aja volje kod shizo"renih bolesnika su2 abulija, hipobulija, negativizam i katatoni poreme&aji. 1d katatonih simptoma javljaju se2 stupor, katalepsija, sterotipno ponaanje, mutizam i eho "enomeni. -iljenja (kod shizo"renih bolesnika javljaju se "ormalni E$lok, disocijacija, tangencijalnost misliE i sadr#ajni Esumanute idejeE poreme&aji miljenja). Ponaanja.

* *

* *

&ipo3i shizo-renije 5e2efrena s%i$ofrenija @e$e+renija je oblik shizo"renije koji se javlja najranije, u adolescenciji, kada dominiraju a"ektivne promjene. Sumanute ideje i halucinacije su prolazne ili "ragmentarne, a ponaanje je neodgovorno i nepredvidivo s estim manirizmima. 4aspolo#enje je povrno i neprimjereno, miljenje je dezorganizovano, a govor nekoherentan. (od hebe"renih bolesnika je izra#ena te#nja ka socijalnoj izolaciji. !%i$ofrenija simpleks Simpleks ili jednostavni oblik shizo"renije ima postepen, podmukao poetak i progresivan razvoj, koji se mani"estuje udnim ponaanjem, nemogu&nosti ispunjenja zahtjeva okoline i smanjenjem cjelokupne aktivnosti. 3egativni simptomi shizo"renije (npr. tupi a"ekat ili gubitak volje) razvijaju se bez prethodnih oitih psihotinih simptoma. Katatona s%i$ofrenij (atatona shizo"renija se mani"estuje izra#enim psihomotornim poreme&ajima koji se mogu izmjenjivati izme$u krajnosti kao to su hiperkinezija i stupor, ili pak automatska poslunost i negativizam. 5risilni stavovi ili polo#aji mogu se zadr#ati kroz dugo razdoblje. Paranoidna s%i$ofrenija 5aranoidna shizo"renija se javlja kasnije, tek u tre&oj ili etvrtoj deceniji #ivota i karakterie se relativno trajnim ispoljavanjem paranoidnih ideja, koje su esto udru#ene s halucinacijama, naroito slunim i drugim ulnim obmanama. 3ema poreme&aja a"ekta, volje, govora i katatonih simptoma ili su relativno malo izra#eni. >e$idualna s%i$ofrenija
s,a

;7

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

(arakterie se dugotrajnim, iako ne obavezno ireverzibilnim =negativnim> simptomima, npr.2 psihomotornom usporeno&u, smanjenom aktivno&u, tupim a"ektom, pasivno&u ili manjkom inicijative, siromatvom koliine ili sadr#aja govora< siromanom neverbalnom komunikacijom*izrazom lica, oiju, modulacijom glasa ili stava tijela, nedovoljnom brigom o sebi i nedostatkom drutvenih kontakta. 3iferencijalna dijagno$a 5sihiki poreme&aji izazvani pojedinim sredstvima, kao to su halucinogeni mogu da se kliniki ispolje simptomima shizo"renije. 5a#ljivo uzeta historija bolesti ukaza&e na prirodu poreme&aja. 5sihoze izazvane am"etaminom su kliniki gotovo identine shizo"reniji paranoidnog tipa. 5ospitali$acija s%i$ofreni% 2olesnika S obzirom na prirodu shizo"renog oboljenja, smjetaj u stacionarne ustanove je veoma est i teko da je zamislivo da postoji shizo"reni bolesnik bilo gdje da nije bio hospitalizovan, odnosno da nije izvrena veri"ikacija dijagnoze u jednoj od stacionarnih institucija. @ospitalizacija mo#e biti kratkotrajna i dugotrajna. ok 0ok mo#e obuhvatiti samo jednu dugotrajnu epizodu simptoma, mo#e biti epizodian, ili se mo#e javiti u epizodinom obliku sa kontinuiranim trajanjem. Komplikacije Samoubistva i pokuaji samoubistva su esti me$u shizo"renim bolesnicima. 3aje&e se pokuaji samoubistva deavaju u poetku bolesti, kada pacijent osje&a da se s njim deava neto udno i strano, to ne razumije i ne dr#i pod kontrolom. retman Iijeenje shizo"renih bolesnika je naporan proces za pacijenta, porodicu i ljekare. S obzirom da je B etiologija bolesti nepoznata, terapija nije etioloka. 0erapeutski cilj je kontrola simptoma i socijalna rehabilitacija pacijenta. -obro osmiljena terapijska procedura, koja obuhvata medikamente, psihoterapiju i socioterapijske metode lijeenja mo#e pomo&i mnogim pacijentima da ouvaju znaajan dio svojih psiholokih i socijalnih "unkcija. SHI*O&IP%I POR ! "#$ Shizotipni poreme&aj se naje&e javlja kod pojedinaca koji su u srodstvu sa shizo"renim bolesnikom, pa se vjeruje da je, zbog toga, dio genetikog =spektra> shizo"renije. (arakterie se ekscentrinim ponaanjem, poreme&ajem miljenja i a"ekata, koji slie shizo"renim, ali nema karakteristinih shizo"renih anomalija, u bilo kom stadiju razvoja. Shizotipni poreme&aj nema jasnog poetka, a razvoj i tok je kao kod poreme&aja linosti. .znimno, shizotipni evoluira u jasno ispoljeni shizo"reni poreme&aj. P R*IS&IR#$'"I S'!#%'&I POR ! "#$I U ovu grupu su ukljueni pacijenti koji dugotrajno ispoljavaju sumanute ideje, kao jedini ili dominantni simptom, a ne mogu se uvrstiti me$u organske, shizo"rene ili a"ektivne poreme&aje. !umanuti poremeaj

tiologija ! dio medicine koji se bavi istra#ivanjem uzroka bolesti

s,a

;;

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

U sumanuti poreme&aj spadaju entiteti koji su u ranijim klasi"ikacijama oznaavani kao2 paranoja, paranoidna psiho#a, para+renija i sen#itivno ludilo odnosa' Sumanuti poreme&aji odlikuju se razvojem jedne sumanute misli, ili grupe povezanih sumanutih ideja koje su obino trajne i ponekad do#ivotne. Sadr#aj sumanute ideje ili vie sumanutih ideja je vrlo promjenljiv. Desto su to ideje proganjanja, hipohondrine ili ideje veliine, ali tako$e mogu biti ideje optu#ivanja ili ljubomore, ili uvjerenja da su smrdljivi ili homoseksualci. retman 5acijenti koji ispoljavaju sumanuti poreme&aj naje&e se lijee ambulantno, ali esto treba razmiljati o hospitalizaciji. U lijeenju se primjenjuje "armakoloki tretman, psihoterapija i porodina terapija. #K'&%I I PROL#*%I PSIHO&I%I POR ! "#$I %kutni i prolazni psihotini poreme&aji obuhvataju heterogenu grupu bolesnika, za koje je zajedniko2 akutni poetak, prisustvo tipinih sindroma i (ne) povezanost sa akutnim stresom. %kutni poetak se de"inie kao promjena iz stanja bez psihotinih simptoma u jasno abnormalno psihotino stanje. 5sihotini sindromi su tipini po svom polimor"izmu i obuhvataju sumanute ideje, halucinacije, poreme&aj pa#nje, inkoherentan govor i promjenu uobiajenog ponaanja. %kutna pojava psihotinih simptoma mo#e da bude povezana ili nepovezana sa akutnim stresom. 5ovezanost sa akutnim stresom znai da su se prvi psihotini simptomi pojavili do dvije nedjelje od mani"estacije jednog ili vie doga$aja, koji se smatraju stresnim za ve&inu ljudi u slinim okolnostima gdje bolesnik #ivi. 5otpuni oporavak se mo#e oekivati kod akutnog i prolaznog psihotinog poreme&aja izme$u dva i tri mjeseca, a esto i ranije. #)7tni poli.or-ni psihotini pore.e/aji bez si.pto.a shizo-renije %kutni polimor"ni psihotini poreme&aji bez simptoma shizo"renije se mani"estuju naglim poetkom i naglim razvojem psihotinih simptoma2 halucinacija i sumanutih ideja. 1vi simptomi se esto i brzo mijenjaju, iz dana u dan ili, ak, iz sata u sat. 5olimor"izam i promjenljivost klinike slike su karakteristini za akutni polimor"ni psihotini poreme&aj bez simptoma shizo"renije. 5oreme&aj traje nekoliko sedmica ili mjeseci ili ak dana, kada dolazi do potpunog oporavka. #)7tni poli.or-ni psihotini pore.e/aji sa si.pto.i.a shizo-renije %kutni polimor"ni psihotini poreme&aji sa simptomima shizo"renije se mani"estuju klinikom slikom koja je opisana kod akutnog polimor"nog psihotinog poreme&aja bez simptoma shizo"renije, ali su prisutni i neki simptomi tipini za shizo"reniju, npr.2 eho i emitovanje misli, sumanute ideje kontrole i odnosa, neologizmi, "ormalni poreme&aji miljenja, katatoni simptomi, itd. 0ipini simptomi shizo"renije ne perzistiraju du#e od mjesec dana. #)7tni psihotini pore.e/aj nali) na shizo-renij7 %kutni psihotini poreme&aj nalik na shizo"reniju sadr#ava simptome shizo"renije, koji su stabilni i opravdavaju dijagnozu shizo"renije, ali traju manje od mjesec dana. 3ema polimor"izma u klinikoj slici.
s,a

;8

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

Ind7)o3ana s7.an7tost .ndukovana sumanutost je rijedak oblik sumanutog poreme&aja, koji se javlja kod dvije ili vie blisko povezanih osoba. Samo jedna od osoba ima genuini psihotiki poreme&aj, ona indukuje sumanutost u drugu ili druge osobe. .ndukovana osoba je naje&e zavisna ili podre$ena dominantnoj osobi. (ada se razvoje, sumanutost nestaje kod indukovane osobe. SHI*O#F K&I(%I POR ! "#$I Shizoa"ektivni poreme&aj je psihoza kod koje istovremeno postoje simptomi shizo"renije i a"ektivne psihoze. Shizoa"ektivni poreme&aj se e&e javlja kod hereditarno optere&enih osoba, kod osoba sa organskim ote&enjem i poreme&ajem linosti. Epidemiologija Kivotna prevalencija shizoa"ektivnog poreme&aja je manja od +9 (od ,,?9 do ,,:9). (ao i kod shizo"renije, poetak bolesti se kasnije javlja kod #ena. 'ukarci ispoljavaju, pored ostalih simptoma ovog poreme&aja, i antisocijalno ponaanje i zaravnjen i neadekvatan a"ekat. Etiologija Uzrok nastanka shizoa"ektivnog poreme&aja nije poznat. S tim u vezi postoje etiri Cetioloka modela, prema kojima shizoa"ektivni poreme&aj je tip2 * * * * shizo"renije, a"ektivnog poreme&aja, istovremeno shizo"renije i a"ektivnog poreme&aja, i poseban oblik psihoze.

Ukupno uzevi, pacijenti oboljeli od shizoa"ektivnog poreme&aja imaju bolju prognozu od shizo"renih, a goru od bolesnika koji ispoljavaju a"ektivni poreme&aj. 3ijagno$a Shizoa"ektivni su epizodni poreme&aji kod kojih su izra#eni a"ektivni simptomi i simptomi shizo"renije, ali oni ne zadovoljavaju kriterije ni za shizo"reniju, ni za depresivnu ili maninu epizodu a"ektivnog poreme&aja. 'ogu&e je da se poreme&aj javi u tri varijante2 shizoa"ektivni poreme&aj*manini tip, shizoa"ektivni poreme&aj*depresivni tip i shizoa"ektivni poreme&aj*mijeani tip. Shizoa-e)ti3ni pore.e/aj+.anini tip (od shizoa"ektivnog poreme&aja*maninog tipa su izra#eni simptomi shizo"renije i manije u toku iste epizode. %"ekat je povien, udru#en sa idejama veliine, povienom samosvijesti, ali je bolesnik ponekad uzbu$en i razdra#ljiv, agresivan i ispoljava ideje proganjanja. 5otpuna remisija nastaje za nekoliko nedjelja. Shizoa-e)ti3ni pore.e/aj+depresi3ni tip Shizoa"ektivni poreme&aj*depresivni tip se odlikuje shizo"renim i depresivnim simptomima, koji su podjednako izra#eni u toku iste epizode bolesti. -epresivni a"ekat je pra&en nesanicom, gubitkom

tioloD)i * uzroan

s,a

;?

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

energije, koncentracije pa#nje, apetita i tjelesne te#ine, padom interesa za zbivanja u okolini, osje&anjima beznade#nosti i suicidalnim idejama. 0raje du#e od shizoa"ektivnog poreme&aja*manini tip i ima goru prognozu. Shizoa-e)ti3ni pore.e/aj+.ijeDani tip Shizoa"ektivni poreme&aj*mijeani tip, sadr#ava simptome shizo"renije i bipolarnog a"ektivnog poreme&aja. Znai, a"ektivni poreme&aji u okviru ovog oblika shizoa"ektivne psihoze imaju u jednoj epizodi depresivne, a u drugoj manine simptome. retman Svi tipovi shizoa"ektivnog poreme&aja lijee se primjenom bioloke terapije i psihosocijalnim intervencijama, uglavnom u hospitalnim uslovima. )azina terapija kod svih tipova je primjena neuroleptika. POGLAVLJE 10.

POR ! "#$I #F K&I(I& &#


5oreme&aji a"ektiviteta (raspolo#enja) su primarno ote&enja emocija, to dovodi i do znaajnih promjena ostalih "unkcija duevnog zdravlja pojedinca. Sindromi a"ektivnog poreme&aja se karakteriu patoloki pove&anim ili smanjenim a"ektom (raspolo#enjem). Epidemiologija Kivotna prevalencija a"ektivnih poreme&aja javlja se u rasponu od 79 do 7?9. Etiologija Uzrok nastanka a"ektivnih poreme&aja je nepoznat, ali se dovodi u vezu sa biolokim i psihosocijalnim "aktorima. 5ereditarna predispo$icija Uestalost a"ektivnih poreme&aja me$u bliskim srodnicima uticala je da se "ormira miljenje o njihovoj hereditarnoj uslovljenosti. Studije monozigotnih i dizigotnih blizanaca ukazale su da genetska transmisija igra bitnu ulogu i da se kre&e od ;:9 do +,,9. Endokrini faktori 5oreme&aj %ipotalamine funkcije se ve& dugo smatra odgovornim u nastanku poreme&enog a"ektivnog stanja, zbog injenice to hipotalamus regulie apetit, san, seksualnu aktivnost, menstruaciju i agresivnost. >itam spavanja Zapa#ene su anomalije u ritmu spavanja depresivnih bolesnika2 * * * produ#eno vrijeme ulaska u san, pove&an broj poreme&aja nivoa spavanja (npr. velika "ragmentacija), i pove&an broj bu$enja u toku no&i.

Psi%osocijalni faktori 5rema psihodinamskoj teoriji smatra se da je depresivni bolesnik u djetinjstvu do#ivio gubitak ljubavi ili da je nastalo stanje kada je osoba krajnje vulnerabilna na "rustracije u djetinjstvu.
s,a

;B

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

)rojni izvjetaji i praksa ukazuju da smrt (gubitak) roditelja u ranom djetinjstvu uzrokuje depresiju kod osobe, kasnije u odraslom dobu. Stres, kao to je smrt ili separacija u ranoj "azi psihoseksualnog razvoja djeteta igraju znaajnu ulogu, jer kasniji #ivotni doga$aj i slabijeg intenziteta u odraslom dobu mo#e da bude deklaniraju&i "aktor u pojavi depresije. Klini)e .ani-estacije a-e)ti3nih pore.e/aja %"ektivni poreme&aji se javljaju u obliku2 manine epizode, bipolarnog a"ektivnog poreme&aja, depresivne epizode, povratnog depresivnog poreme&aja i perzistiraju&eg a"ektivnog poreme&aja (distimija i ciklotimija). !#%I%# PI*OD# 'anina epizoda se mani"estuje kao hipomanija, manija bez psihotinih i sa psihotinim simptomima. Hipo.anija @ipomanija je poreme&aj a"ekta slian maniji, ali je manje intenzivan. (od hipomanije a"ekat je povien ili razdra#ljiv do stepena koji je evidentno abnormalan za osobu koja ga ispoljava i traje najmanje etiri dana. 3ajmanje tri od navedenih simptoma utiu na odnose i "unkcionisanje poreme&enog u svakodnevnom #ivotu2 * * * * * * * pojaana aktivnost ili "iziki nemir, pove&ana govorljivost, teko&e u koncentraciji pa#nje, smanjena potreba za spavanjem, pojaana seksualna energija, pojaano troenje novca ili ispoljavanje drugih "ormi neodgovornog ponaanja, i pretjerana "amilijarnost u drutvu.

@ipomanini bolesnik je tipinog ponaanja, bezbri#an ili usplahiren, bezobziran i impulsivan, koji permanentno ispoljava povienu energiju. 6ubitak inhibicije i unutranje kontrole, nerijetko dovodi pacijenta do agresivnog i prijete&eg ponaanja prema drugima, promiskuiteta, zloupotrebe alkohola ili drugih psihoaktivnih supstanci. 1sim toga, u govoru izra#ava nerealni optimizam, govori u stihovima ili pria opskurne viceve. %ko mu se neko suprotstavi, tada je hostilan, sarkastian, optu#uje i ak mo#e da "iziki reaguje. ok @ipomanina epizoda poinje naglo, sa brzim razvojem simptoma u toku dana ili dva. pizode mogu da traju nekoliko nedjelja i mjeseci, ali su obino kra&e u odnosu na druge epizode a"ektivnog poreme&aja i naglo prestaju. 3iferencijalna dijagno$a @ipomaninu epizodu treba razlikovati od povienja a"ekta kod somatskih oboljenja ( multipla sklero#a, tumor mo#ga, >ushingov sindrom), indukovanih lijekovima ili drogama.

!anija 'anija se karakterie abnormalno i permanentno povienim, ekspanzivnim i razdra#ljivim a"ektom.


s,a

;C

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

1stali tipini simptomi manije su2 pojaana psihomotorna aktivnost ili nemir, pojaan impuls za govor, ubrzan misaoni tok, subjektivni osje&aj pove&ane snage, sposobnosti, samopouzdanja ili ideje veliine, ukljuivanje u aktivnosti koje su nerazumne (troenje novca, seksualna indiskrecija, opasna vo#nja kolima, i dr.). ok 'anina epizoda poinje naglo i simptomi se razviju u toku nekoliko dana. 5oreme&aj traje nekoliko nedjelja ili mjeseci. U ?,9*B,9 sluajeva na maninu se nastavlja neposredno depresivna epizoda. 1i+erencijalna dijagno#a je kao i kod hipomanije. (liniki se manina epizoda dijeli na2 maniju bez i sa psihotinim simptomima. 1. -anija 2e$ psi%otini% simptoma 5romijenjen a"ekat je dominantan i traje najmanje nedjelju dana (naje&e neophodna hospitalizacija). )arem tri simptoma od navedenih su prisutna i teko remete "unkcionisanje pacijenta2 * * * * * * * * * pojaana aktivnost ili "iziki nemir, pojaana govorljivost (=bujica rijei>), bijeg ideja ili subjektivni osje&aj da misli brzo teku, gubitak normalne drutvene inhibicije, to rezultira neadekvatnim ponaanjem u drutvu, smanjena potreba za spavanjem, povieno samopouzdanje ili ideje veliine, rastrojenost ili stalne promjene u aktivnostima i planovima, nekritino ponaanje koje bolesnika izla#e riziku (npr. bezumno vozi auto), znaajno ispoljena seksualna energija i seksualna indiskrecija.

5ri svemu tome nema halucinacija, sumanutih ideja. 2. -anija sa psi%otinim simptomima 5oreme&aj se karakterie simptomima koji su navedeni za maniju bez psihotinih simptoma, sa izuzetkom, to su ovdje prisutne sumanute ideje (obino veliine), halucinacije (glasovi koji govore direktno bolesniku), ili uzbu$enje, pretjerana motorna aktivnost i bijeg ideja do te mjere da se bolesnika ne mo#e razumjeti ili nije dostupan za uobiajenu komunikaciju. EIPOL#R%I #F K&I(%I POR ! "#$ )ipolarni a"ektivni poreme&aj je obilje#en dvjema ili s vie epizoda kod kojih je nivo raspolo#enja i aktivnosti bolesnika znaajno poreme&en. Simptomi poreme&aja su naje&e2 povieno raspolo#enje, pove&anje energije i aktivnosti (hipomanija i manija) ili sni#eno raspolo#enje sa smanjenjem energije i aktivnosti (depresija). 5onavljane epizode samo hipomanije ili manije svrstavaju se u bipolarni a"ektivni poreme&aj. Porodina sklonost Stopa javljanja bipolarnog a"ektivnog poreme&aja kod rodbine prvog stepena pacijenta iznosi 89*789. 3ijagno$a )ipolarni a"ektivni poreme&aji se karakteriu jasnim izmjenama epizoda smanjenog i povienog raspolo#enja i remisijama. Epidemiologija 3ema razlike u pojavi bipolarnog a"ektivnog poreme&aja izme$u #ena i mukaraca. 5rva epizoda kod mukaraca je manina epizoda, dok je kod #ena depresivna epizoda.
s,a

;:

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

Kivotna prevalencija bipolarnog a"ektivnog poreme&aja varira od ,,89 do +,B9. ok 1vaj tip bolesnika su brzi izmjenjivai epizoda i obino su sa loom prognozom. 3iferencijalna dijagno$a -i"erencijalno dijagnostiki dolaze u obzir a"ektivni poreme&aji kod somatskih oboljenja (multipla skleroza, mo#dani udar), supstancama izazvan a"ektivni poreme&aj, distimija, ciklotimija, i shizoa"ektivni poreme&aj. D PR SI(% PI*OD 1snovna karakteristika depresivne epizode je da depresivni poreme&aj traje najmanje dvije nedjelje, a da do tada pacijent u svom #ivotu nikada nije ispoljavao hipomaninu i maninu epizodu. Simptomi depresivne epizode su2 * * * * * * * * * * * * * * sni#en a"ekat, smanjena energija, pad aktivnosti, smanjen kapacitet za radost, interes i koncetraciju pa#nje, veliki zamor nakon i minimalnog napora, poreme&en san, gubitak apetita, reducirano samopouzdanje i samopovjerenje, prisutne ideje krivice i bezvrijednosti, sni#en a"ekat mo#e biti udru#en sa pojavom =somatskih simptoma>, rano bu$enje, psihomotorna retardacija ili agitacija, gubitak tjelesne te#ine, i gubitak libida.

-epresivna epizoda se mo#e oznaiti kao2 a) Claga depresivna epi#oda ! sadr#ava dva do tri navedena simptoma. b) 3mjerena depresivna epi#oda ! sadr#ava etiri ili vie od navedenih simptoma. c) :eka depresivna epi#oda $e# psihotinih simptoma ! sadr#i nekoliko navedenih simptoma, a izra#eni su gubitak samopotovanja, te ideje bezvrijednosti i krivice. Suicidalne misli i aktivnosti su este. d) :eka depresivna epi#oda sa psihotinim simptomima ! identina je sa prethodnom, ali bolesnik ispoljava jo i halucinacije, sumanute ideje, psihomotornu retardaciju, ili stupor, te je nemogu&e da pacijent vri uobiajene drutvene aktivnosti. PO(R#&%I D PR SI(%I POR ! "#$ (arakterie se ponavljanjem epizoda depresije, bez epizoda povienog raspolo#enja. 0e#i oblici ovog poreme&aja imaju mnogo zajednikog s poetnom manino*depresivnom depresijom, melanholijom, vitalnom depresijom i endogenom depresijom. %ko se pojavi epizoda manije kod bolesnika s povratnim depresivnim poreme&ajem, odgovaraju&a dijagnoza je bipolarni a"ektivni poreme&aj. U povratni depresivni poreme&aj spada i sezonski depresivni poreme&aj. Sezons)i a-e)ti3ni pore.e/aj

s,a

;F

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

4ije je o ovom poreme&aju ako neke osobe u jesen i zimi osje&aju neraspolo#enje, imaju gubitak energije, teko&e sa spavanjem i apetitom i obavljanjem svakodnevnih poslova, a u toku prolje&a i ljeta iste osobe nemaju nikakvih psihikih teko&a. 5retpostavlja se da je kod tih pacijenata poreme&en =bioloki sat>. 1n radi sporije nego to je potrebno, a terapija svjetlom ili prolje&e, odnosno ljeto resetuju sat i dovode sve poreme&ene "unkcije u normalno stanje. Epidemiologija -epresivni poreme&aj je +,? do ; puta e&i me$u srodnicima prvog stepena, nego to je to sluaju u optoj populaciji. -epresivni poreme&aji su dvaput e&i kod adolescenata i odraslih #ena, nego kod odraslih mukaraca. P R*IS&IR#$'"I #F K&I(%I POR ! "#$I 5oreme&aji raspolo#enja, kod kojih ve&ina pojedinih epizoda nije dovoljno teka da bi se opravdano opisale kao hipomanija ili blaga depresivna epizoda. 2i)loti.ija 1snovna karakteristika ciklotimije je hronini ili rekurentni poreme&aj a"ektiviteta, koji ukljuuje brojne epizode hipomaninog ponaanja i blage umjerene depresije, ali sa slabije ispoljenim intenzitetom simptoma, tako da se ne mo#e dijagnostikovati ako bipolarni a"ektivni poreme&aj. %"ektivna nestabilnost mora da traje najmanje dvije godine, u toku kojih su evidentni periodi depresije i hipomanije, ali bez me$uperioda normalnog a"ekta. Simptomi2 pad energije i aktivnosti, nesanica, gubitak samopouzdanja, pesimizam za budu&nost, teko&e koncentracije pa#nje, povlaenje iz drutva, gubitak zadovoljstva u seksu, usporen misaoni tok i oskudan govor. Epidemiologija Liklotimija se pojavljuje u mla$em dobu, jednako kod mukaraca i #ena. Kivotna prevalencija ciklotimije se kre&e od ,,89 do +9, dok njena prevalencija unutar a"ektivnih poreme&aja iznosi ;9 do ?9. ok Liklotimija obino poinje u adolescenciji ili neto kasnije. U +?9 do ?,9 ciklotimija se nastavlja u bipolarni a"ektivni poreme&aj. Disti.ija -istimija je hronina ili rekurentna depresija, koja se pogorava, ili precipitira nakon psihosocijalnog stresa. -istimija je poreme&aj kod koga se u toku dvije godine (ne) konstantno ispoljava depresivno raspolo#enje (pad energije i aktivnosti, nesanica, gubitak samopouzdanja, pesimizam za budu&nost, teko&e koncentracije pa#nje, povlaenje iz drutva, gubitak zadovoljstva u seksu, usporen misaoni tok i oskudan govor).

Epidemiologija

s,a

8,

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

(od djece distimija se javlja podjednako kod oba pola, i utie na kolski uspjeh. De&e se javlja u porodicama gdje je registrovana depresivna epizoda, nego u optoj populaciji. Kivotna prevalencija distimije je oko B9. ok -istimija se javlja rano i podmuklo u djetinjstvu ili kasnije i ima hronian tok. Krivino;pravni $naaj afektivni% poremeaja Depresija /eoma je rijetka pojava da pacijenti, koji ispoljavaju teki depresivni psihotini poreme&aj, izvre ubistvo. %ko se to i desi onda je naje&a pojava da su lanovi porodice #rtve depresivnih bolesnika, gdje bolesnik nakon ubistva izvri suicid ! proireno samou$istvo' 1n ih navodno ubistvom spaava od neke nastupaju&e nesre&e. (rivina djela * kra$a i nasilniko ponaanje (koje mogu da poine depresivni bolesnici), ipak su uzrokovani drutvenim "aktorima (kod hospitalizovanih bolesnika ne uoava se nasilniko ponaanje). !anija 'anini bolesnici mogu da izvre kra$u i prevaru. U pojedinim sluajevima, kada se pojedinac suprotstavi namjerama maninog bolesnika, pacijent mo#e da se nasilniki ponaa. POGLAVLJE 11.

% 'RO&SKIB S# S&R SO! PO( *#% I SO!#&IFOR!%I POR ! "#$I


5rema '()*+, u ovu grupu spadaju2 +. 7. ;. 8. ?. B. Fobini an)siozni pore.e/aj, Ostali an)siozni pore.e/aji, Opsesi3no+)o.p7lsi3ni pore.e/aj, Rea)cije na teD)i stres i pore.e/aj prilago@a3anja, Disocijati3ni :)on3erzi3ni; pore.e/aj, So.ato-or.ni pore.e/aj i ostali ne7rots)i pore.e/aji.

5od neurozama se podrazumijevaju "unkcionalni nervni poreme&aji bez vidljivih znakova organskog ote&enja. FOEI%I #%KSIO*%I POR ! "#$ Gobino anksiozni poreme&aji se karakteriu pojavom anksioznosti i izbjegavanjem. %nksioznost se javlja u jasno odre$enim okolnostima i susretima s objektima koji inae nisu opasni. U "obine anksiozne poreme&aje spadaju2 * * * Agorafo2ija ! obuhvataju strah od otvorenog prostora, naputanja stana, odlaska u prodavnice, gu#ve na javnim mjestima, ili putovanja vozom, autobusom ili avionom. !ocijalne fo2ije * mani"estuju se kao strah od toga da &e poreme&enu osobu neko posmatrati, to dovodi do izbjegavanja socijalnih situacija. !pecifine fo2ije ! vezane za speci"ine situacije kao to je blizina od odre$enih #ivotinja, strah od visine, grmljavine, mraka, letenja, zatvorenih prostora, odlaska zubaru, pogleda na krv ili ozljedu. 8+

s,a

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

OS&#LI #%KSIO*%I POR ! "#$I (od ovih poreme&aja anksioznost je glavni simptom i nije ograniena na bilo kakvu situaciju u okolini. 1vdje spadaju2 panini poreme&aj, opti anksiozni poreme&aj i mijeani anksiozni i depresivni poreme&aji. a/ Panini poremeaj 5anika je naglo nastali grupni ili masovni strah, kojim se ne mo#e gospodariti i koji simultano do#ivljavaju svi pojedinci u masi. 0o je "enomen koji se mo#e javiti kod svakog ovjeka u odre$enim situacijama i tada se mani"estuje du#e ili kra&e vrijeme u tri "aze2 * * * +a#a kratkotrajne preplavljenosti sna!nim emocijama, +a#a reakcije, karakterie se nekontrolisanim ponaanjem i mo#e da traje nekoliko dana, i +a#a ra#rjeenja, kada dolazi do stabilizacije psihikih "unkcija zahvaljuju&i samopomo&i ili uzajamnoj pomo&i.

5oreme&aji kod kojih se javlja panika kao dominantni simptom, bez realne prijetnje da je #ivot ugro#en je sastavni dio posebnog entiteta u psihijatrijskoj klasi"ikaciji koji se nazivaju panini poremeaji. Simptomi poreme&aja su2 * * * * * * * * * * * * * kratak dah, vrtoglavica ili malaksalost, bolovi u predjelu srca i ubrzan puls, drhtanje ili tresavica, znojenje, guenje, muka na povra&anje, depersonalizacija, ukoenost, osje&aj vru&ine ili hladno&e, bolovi u prsima, strah od smrti, i strah od ludila ili da se ne uini neto nekontrolisano.

1vaj poreme&aj naje&e poinje iznenada, neoekivano, a broj napada se pove&ava. $/ *pti 'generali$irani) anksio$ni poremeaj Sutinski simptom je neodre$ena anksioznost koja je generalizirana ali nije ograniena niti se javlja u odre$enim posebnim uslovima okoline. 5ostoji stalni strah da &e bolesnik ili neko njegov bli#nji ubrzo oboljeti ili do#ivjeti nesre&u. c/ -ijeani anksio$ni i depresivni poremeaji 1va dijagnostika kategorija se primjenjuje kada su prisutni simptomi anksioznosti i depresije izra#eni u jednakom omjeru i intenzitetu, tj. ni jedni jasno ne prevladavaju.

OPS SI(%O+KO!P'LSI(%I POR ! "#$ 1psesivno*kompulsivni poreme&aj se karakterie pojavom prisilnih misli i radnji, koje oboljeli do#ivljava kao nametnute i tu$e. 5risilne se misli ili radnje uestalo ponovno vra&aju u bolesnikovo
s,a

87

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

ponaanje ili aktivnosti, u stereotipnom obliku i uvijek izazivaju nelagodnost i strah. )olesnik smatra da su besmislene i bezuspjeno im se pokuava suprotstaviti. 5oetak poreme&aja mo#e biti akutan ili postepen. Prisilne misli mogu da se jave bolesniku u razliitim oblicima, mimo njegove volje. Fpsesivna ruminacija je unutranja diskusija u kojoj do iscrpljenosti se raspravlja o razlozima za i protiv. Fpsesivne sumnje se odnose na razliite aktivnosti za koje oboljeli sumnjaju da ih nisu dobro uradili (zakljuali vrata). Prisilni impulsi su nametnuti porivi da se neto uradi to je u suprotnosti s bolesnikovom voljom. Prisilni rituali obuhvataju niz besmislenih aktivnosti dok se ne zadovolji prisilna potreba (beskonano pranje ruku, brojanje, itd.). R #K2I$ %# & 0KI S&R S I POR ! "#$ PRIL#1OL#(#%$# U okviru ovih poreme&aja mogu&a je pojava2 akutne stresne reakcije, post*traumatskog stresnog poreme&aja i poreme&aja prilago$avanja. a/ Akutna stresna reakcija %kutna stresna reakcija je veoma te#ak prolazni poreme&aj koji se razvija kao odgovor na2 5. izuzetan "iziki i psihiki stres, i 6. iznenadne promjene u drutvenom polo#aju. Stresor je psihika trauma koja prevazilazi iskustvo pojedinca i predstavlja ozbiljnu prijetnju integritetu traumatizovanog subjekta ili njemu bliske osobe. $/ Post;traumatski stresni poremeaj 'P !P) 50S5 je zakanjeli ili produ#eni odgovor na stresni doga$aj ili situaciju. 5oreme&aj se karakterie strahom, koji se esto ponavlja sa ili bez povoda, nastalim poslije psihiki neuobiajenog doga$aja. 0akav doga$aj pojedinac opisuje kao psihiku traumu, jer prevazilazi uobiajeno ljudsko iskustvo. 5redisponiraju&i "aktori su crte linosti i prijanji neurotski poreme&aji. 50S5 se mo#e javiti u svim #ivotnim dobima, ali ipak naje&e kod mla$ih odraslih osoba. U nastanku 50S5 znaajnu ulogu igraju "aktori2 tip stresa, premorbidna linost, drutveno okru#enje u traumatskom i post*traumatskom periodu. Stresor mora biti po prirodi van uobiajenog ranga do#ivljaja (nasilje, silovanje, ratna dejstva, prirodne ili druge nesre&e, itd.). 50S5 se naje&e javlja nakon nekoliko mjeseci ili ak godina poslije do#ivljene traume. U tipina obilje#ja 50S5 spadaju2 * * * * * * * epizode ponovnog pro#ivljavanja traume u kratkotrajnim sje&anjima, povremeno se doga$aj do#ivljava u snu, pojava osje&anja da &e se traumatski doga$aj ponovo odigrati, pojava "iziolokih reakcija ili intenzivnih psiholokih smetnji pri pojavi situacija koje asociraju na traumatski do#ivljaj, stalno izbjegavanje stimula koji asociraju na traumu, poreme&eni izbjegavaju kontakte s drugim ljudima, mogu se javiti simptomi2 nesanica, razdra#ljivost ili ljutnja, hipervigilnost pa#nje i stalna preplaenost.

c/ Poremeaj prilago=avanja 5oreme&aj prilago$avanja nastaje nakon znatne promjene u #ivotu ili stresnog doga$aja, a mani"estuje se promjenama u emocionalnom ponaanju, koje ometaju socijalno "unkcionisanje psihotraumatizovane osobe (polazak u kolu, postati roditelj, penzionisanje, itd.).
s,a

8;

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

(liniki se poreme&aj prilago$avanja mani"estuje u vie oblika2 * * * * * * kratka depresivna reakcija2 do mjesec dana, prolongirana depresivna reakcija2 do dvije godine, mijeana anksio#na i depresivna reakcija2 simptomi anksioznosti i depresije, istog intenziteta, poremeaj prilago-avanja sa predominantnim poremeajem drugih emocija , kao to su anksioznost, depresija, ljutnja, itd., poremeaj prilago-avanja sa predominantnim poremeajem ponaanja2 javlja se kod adolescenta u vidu agresivnosti i disocijalnog ponaanja, poremeaj prilago-avanja sa mijeanim poremeajem emocija i ponaanja, gdje su oba simptoma podjednako izra#ena.

DISO2I$#&I(%I :KO%( R*I(%I; POR ! "#$I Zajednika karakteristika disocijativnih (konverzivnih) poreme&aja je parcijalni ili potpuni gubitak normalne integracije pam&enja, orijentacije prema svojoj linosti, trenutnih osje&anja i kontrole pokreta tijela. Uzrok ovih poreme&aja je psihika trauma*stres. Disocijati3na a.nezija ! mani"estuje se gubitkom sje&anja va#nih i nedavno do#ivljenih doga$aja i situacija. 5oreme&aj nastaje kao posljedica intenzivnog stresnog doga$aja. %mnezija se odnosi na kra&i ili du#i period djelovanja psihike traume. Disocijati3na -7ga ! odlikuje se iznenadnim i nesvrsishodnim odlascima od ku&e ili sa radnom mjesta. Uzroci pojave "uga tra#e se u poreme&aju razvoja linosti i traumatskog do#ivljaja. Disocijati3ni st7por ! dolazi do prekida kontakta sa okolinom i smanjenja ili odsutnosti voljnih pokreta. )olesnik ne reaguje na spoljne dra#i kao to su svjetlo, buka, i sl. 5oreme&aj nastaje kao primitivna zatitna reakcija kod vulnerabilnih osoba na traumatski doga$aj. Stanje transa i opsjedn7tosti ! karakterie se privremenim gubitkom osje&aja vlastitog identiteta i orijentacije u okolini. )olesnik se ponaa kao da je pod uticajem druge osobe, svijest mu je su#ena i usmjerena samo na odre$ene sadr#aje. Ostali disocijati3ni :)on3erzi3ni; pore.e/aji ! Gan#erov sindrom .sindrom pri$li!nih odgovora/ ! poreme&eni daje odgovore koji nisu tani, ali su tu ! negdje blizu. )olesnici daju utisak kao da =igraju> ulogu duevnih bolesnika, ali njihovo ponaanje znaajno odudara od onog koje ispoljavaju psihijatrijski pacijenti.

POGLAVLJE 12.

POR ! "#$ LI%OS&I


(Psihopatija) ! odnosi se na razvoj linosti. (Psiho#a) ! odnosi se na bolestan proces. 'nogi svrstavaju psihopatije u podruje izme$u duevnog zdravlja i bolesti i daju sljede&u de"iniciju psihopatskih linosti2 8:o su takve linosti koje se odlikuju kvantitativnim oso$itostima nagona, temperamenta i karaktera gdje je kvantitet oso$itosti relativan i #avisi od cjeline linosti9' Epidemiologija

s,a

88

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

Statistiki podaci o uestalosti psihopatija nisu pouzdani i validni. 4azlog le#i u tome to psihopatska linost sama po sebi nije psihiki poreme&aj koji podrazumijeva smanjenu radnu sposobnost ili koji iziskuje ljekarsku pomo&. Etiologija U nastanku, odnosno razvoju psihopatskih linosti, znaajnu ulogu igraju hereditarni, psihiki i "aktori sredine ! ne pojedinano, ve& u interakciji. +. Hereditarni "aktori 1buhvataju sve oblike biolokih komponenti, kao to su2 tjelesna konstitucija i predispozicija za nain reagovanja svojstven psihopatama. 4ezultati studija na blizancima pokazalo se da su hereditarni "aktori znatno vie izra#eni kod monozigotnih nego kod bizigotnih blizanaca, to uveliko indicira jak genetski uticaj na nastanak psihopatskih linosti. 7. Psihi)i "aktori 5sihiki "aktori igraju znaajnu ulogu u nastanku psihopatije. Zbog slabosti ga, kod psihopate dolazi do nekontrolisane provale nagona, to se ispoljava u vidu agresivnih radnji. Slabost ga se mani"estuje kao nezrela linost, zato psihopata nema pravu sliku o realnosti, to ga navodi da la#e i vri razliite delikte. . Superego psihopate je slab, to se ispoljava u nepotovanju moralno*etikih normi. ;. Gaktori sredine ili socijalni inioci /ezani su za rani razvoj djeteta u porodici, te se mogu preciznije nazvati porodini uzroci nastanka psihopatskog ponaanja. .stra#ivanja znaaja pojedinih doga$aja u tom periodu razvoja linosti ukazala su na dva bitna elementa koja utiu na "ormiranje (ab)normalne linosti2 separacija od roditelja, i roditelji psihopate sa kojima djeca #ive. a) !eparacija od roditelja Smatra se da u razvoju psihopatske linosti bitnu ulogu igra odvajanje od roditelja u toku prvih godina #ivota, tj. liavanje djeteta roditeljske, posebno majine ljubavi. 0rajno odvajanje od roditelja nakon rastave braka, odnosno #ivot djece u nepotpunoj porodici ima te#e posljedice i ispoljava se visokim procentom njihovog antisocijalnog ponaanja. b) >oditelji psi%opate sa kojima djeca +ive 1tac sociopata, va#an je "aktor u razvoju antisocijalnog ponaanja djeteta, kao i da roditeljski harmonian brak a gdje je otac sociopata ne umanjuje rizik od budu&eg devijantnog ponaanja djeteta. Uzimaju&i u obzir porodine prilike u kojima se odgajaju djeca, za eventualni razvoj psihopatske linosti znaajne su i druge mani"estacije poreme&enog porodinog #ivota, kao to su2 nezadovoljstvo i sva$e me$u roditeljima. 6ibbens razlikuje tri osnovna tipa stava roditelja prema djeci koja su u "unkciji njihovog kasnijeg psihopatsko ponaanja2 * * 0oditelji koji od$acuju dijete, usljed ega se stvaraju nesocijalizirana, uglavnom agresivna djeca, svirepa, pakosna, sklona tui, i sl.< Be#ainteresovani roditelji koji su vjeno #au#eti i nemaju vremena #a pro$leme djeteta . U takvim situacijama uglavnom nastaju poreme&aji antisocijalnog ponaanja ! kra$e, skitnje, bje#anje od ku&e, i sl.< 8?

s,a

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

4ruti roditelji koji jako inhi$iraju djecu , tako da su njihova djeca povuena, apatina, stidljiva i veoma osjetljiva.

*a)lj7a)2 =5sihopatsko ponaanje se ne mo#e tretirati kao izolovan "enomen koji izra#ava samo unutranji #ivot jednog lana porodice. 1n je projekcija izoblienih odnosa linog identiteta mladog ovjeka i grupnog identiteta njegove porodice i istovremeno iskrivljenih vrijednosti i perverznog sklopa ljudskih odnosa>, 3. %ckerman. Pojavni o2lici 5sihopatije se ispoljavaju u djetinjstvu i ranoj adolescenciji. 3aje&e, prvi simptomi su poreme&aj pa#nje, nemir i disciplina, a kasnije agresivnost, sklonost la#ima, kra$e, i#ivljavanje u muenju #ivotinja i staraca. 5sihopatsko ponaanje djece neminovno se poka#e u toku njihovog kolovanja, a mani"estuje se kao nemogu&nost adaptacije na slo#enije odnose i nove #ivotne zahtjeve. 3aje&e mani"estacije takvog ponaanja su bje#anje iz kole, sva$a ili ak tua sa uiteljima, drugim $acima, slabe ocjene, ponavljanje razreda. /eoma su esta bje#anja od ku&e. 'nogi psihopati prvi put ispoljavaju svoje ponaanje u toku slu#enja redovnog vojnog roka. 1ni naje&e bje#e iz jedinice, ine disciplinske prekraje, stupaju u kon"likt sa pretpostavljenim. Seksualna aktivnost psihopata poinje dosta rano. (od psihopata se znatno vie nego u ostalom dijelu populacije uoavaju seksualne izopaenosti, naroito homoseksualnost. Kene*psihopate pokazuju sklonost prostituciji, rano se udaju, u braku su sklone prevari, esto se rastavljaju. 5sihopata na radnom mjestu, gotovo po pravilu, predstavlja znaajan problem za kolektiv gdje je zaposlen. jelesne manifestacije 5sihopate se esto tu#e na niz tjelesnih tegoba. 0o su u prvom redu teko&e sa varenjem, gubitak apetita i tjelesne te#ine, laka zamorljivost, glavobolja, bolovi u le$ima, menstrualne teko&e i nesanica. 5sihopate esto lako pocrvene u licu ili su stalno blijedi. Klasifikacija 5ored savremenih podjela ('()*+,, -S'*./), nu#no je iznijeti zbog njihove este primjene u praksi, (. Schneiderovu i -. @endersonovu klasi"ikaciju psihopatskih linosti. (. Schneider u klasi"ikaciji psihopatskih linosti koristi psi%opatoloko;karakteroloki princip podjele. 1n razlikuje slijede&e tipove psihopatskih linosti2 ' 5ipertimni psihopati /eseli i optimisti, uvjereni u svoje sposobnosti, govorljivi i drutveni. U rjeavanju mnogih obaveza i problema nisu temeljiti, nego povrni, pa esto izgledaju lakomisleni i nekritini. 'e$utim, oni su radini, realni i u poslovima spretni i praktini. Mto se tie konstitucije, pripadaju pikniarima, imaju pove&ane naslage potko#nog masnog tkiva, nje#nih su oblika, trbuasti. 2. 0nsuficijentni U sebe nesigurni psihopati, #ive u stalnoj napetosti da su neto pogreno uradili. Zbog toga su izuzetno pedantni, uredni, savjesni. Sve to do#ive zadr#avaju za sebe. (ao podvrsta nesigurnih psihopata izdvajaju se psihopati koji se nazivaju anankasti. %nankaste karakterie pedantnost, rigidnost, istunstvo, sklonost opsesivnim mislima i radnjama, uz sna#no osje&anje line nesigurnosti. 3. 4anatini (arakteriu se time to kod njih dominiraju odre$ene misli i kompleksi ideja, koji u potpunosti preplavljuju njihov a"ektivitet.
s,a

8B

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

1vdje spadaju kverulanti, vjeiti parniari, koji u borbi za svoju ideju, opsjedaju sudove. ". 3oksomani Uva#avanja #eljni psihopati, koji se #ele istaknuti po svaku cijenu i u svakoj prilici. 3jihova osnovna te#nja je da im se uka#e priznanje, istakne njihova naroita vrijednost i superiornost. #. Psi%opati la2ilnog raspolo+enja 5okazuju duboka i nepredvidiva kolebanja raspolo#enja2 periodino su potiteni ili uzbu$eni. (od ovih psihopata este su nagonske i impulsivne radnje2 ekscesivno pijenje, skitnienje, poriomanija, piromanija i kleptomanija. &. Eksplo$ivni Iako i na beznaajan povod padaju u jarosna stanja. U tim stanjima su razjareni, razbijaju, lupaju, vrije$aju, "iziki napadaju ljude u svojoj okolini. Zbog toga su veoma opasni, pogotovo kada konzumiraju alkohol, koji im jo vie oslabi mogu&nost kontrole postupaka. .zvan stanja jarosti mogu biti dobro&udni i prijateljski raspolo#eni, dobri prijatelji i brani drugovi. ?. Povodljivi Skloni su lakom i ugodnom nainu #ivota. 1ni su nesigurni u sebe, kolebljivi i sugestibilni. 5ovodljivi su za jaim linostima i esto su izvrioci tu$ih zamisli. 3e slu#e se svojim iskustvom. @. 7e$voljni )ez inicijative. 3a poslu nisu samostalni i radije se povlae. 3isu za trajan i te#ak rad, jer su nepouzdani i nesnala#ljivi. A. Astenini Smanjene psihike energije2 nemaju vitalnosti i brzo se zamaraju. 3e mogu se pridobiti ni za kakvu akciju. 1B. Paranoidni /e& u najranijem djetinjstvu pokazuju ponaanje koje se karakterie srame#ljivo&u, povlaenjem u sebe i ljubomorom. Desto prijateljske i neutralne stavove tumai kao neprijateljske, to mo#e da ima svoje epiloge na sudu. U braku su nesnosno ljubomorni i smatraju da su prevareni i da im se uvijek neko zbog toga smije iza le$a. U sluajevima jaeg ispoljavanja paranoidnog stava nasr&u na okolinu, branog druga, te su este promjene radnog mjesta i rastave braka. U bla#im sluajevima, skloni su cininim izjavama, skepticizmu, ogovaranju i sva$ama, koje vode loim me$uljudskim odnosima u kolektivima gdje rade. 1d paranoidnih stanja, paranoidni psihopati se razlikuju po tome to nemaju sumanutih ideja. @enderson se slu#io socijalnim kriterijem podjele psihopata u tri grupe. 5rema njemu, mogu se razlikovati2 1. Prete+no agresivni psi%opati (arakteriu se agresivno&u razliitog intenziteta. %gresivnost je usmjerena ili prema sebi ili drugim osobama. 'e$utim, to nije trajno stanje, nego povremene epizode kra&eg ili du#eg trajanja. %gresivni psihopati su impulsivne osobe koje se teko ili nikako ne mogu kontrolisati, teko se prilago$avaju okolini i normama drutva. Skloni su zloupotrebi alkohola, u#ivanju droga i seksualnim perverzijama.
s,a

8C

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

2. Prete+no neadekvatni ili pasivni psi%opati -ijele se u dvije podgrupe2 a) sitni delikventi, skloni kra$i, laganju i prevarama, i b) oni kod kojih se razvijaju tipovi invalidizma, odnosno dekompenzuju u vidu neuroze ili psihoze. 3. Prete+no kreativni psi%opati Iinosti kod kojih je poviena energija pretvorena u kreativnu aktivnost i socijalno korisnu djelatnost. Stoga, prete#no kreativni psihopati nisu znaajni za medicinsku, pravnu ili kriminalistiku praksu. 5rema '()*+, postoje tri "orme poreme&aja linosti2 speci"ini, mijeani i ostali poreme&aji linosti, i trajne promjene linosti +. Speci-ini 1ni se obino pojavljuju u djetinjstvu i adolescenciji i nastavljaju se u odrasloj dobi. 4ezultat su djelovanja konstitucionalnih i drutvenih "aktora, a ne javljaju se kao posljedica bolesti ili tetnog uticaja na mozak. U ovu grupu spadaju2 a/ Paranoidni poremeaj linosti (arakterie se po sklonosti izvrtanju do#ivljaja, sumnjiavosti, nezaboravljanju uvreda, po osjetljivosti na zapostavljanje, itd. $/ !%i$oidni poremeaj linosti 1dlikuje se povlaenjem iz drutvenih i drugih komunikacija. 1ni se preputaju mati, individualnim aktivnostima i introspekciji. c/ 3issocijalni poremeaj linosti (arakterie se po ignorisanju drutvenih obaveza i bezosje&ajnoj ravnodunosti prema osje&anjima drugih. d/ Emocionalno nesta2ilna linost 5okazuje sklonost impulsivnom ponaanju. 3e razmilja o posljedicama svojih postupaka, dok joj je raspolo#enje krajnje nepredvidivo. 4azlikuju se dva tipa emocionalno nezrele linosti2 * * impulsivni tip, koji se karakterie po emocionalnoj nestabilnosti i nedostatku kontrole impulsa, i granini tip, koji pokazuje sklonost autodestruktivnom ponaanju (esti pokuaji samoubistva).

e/ 5istrionini poremeaj linosti 5osjeduje povrnu i labilnu a"ektivnost, sklon je samodramatizaciji, teatralnosti, sugestibilnosti, egocentrinosti i stalnom tra#enju priznanja, uzbu$enja i pa#nje. +/ Anankastini poremeaj (arakteristian je za osobe koje su per"ekcionosti, pretjerano savjesni, skloni stalnim provjeravanjima, tvrdoglavi, suvie oprezni i a"ektivno kruti. g/ Anksio$ni 'i$2jegavajui) poremeaj linosti 5rete#no raspola#e emocijama napetosti i straha. 1sobe koje ispoljavaju ovaj poreme&aj su nesigurne u sebe i osje&aju se manje vrijedne.
s,a

8:

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

h/ 8avisna linost (arakterie se pasivnim pouzdavanjem u druge ljude kada se donose velike odluke. 3isu odluni, pokazuju osje&anja bespomo&nosti. 7. !ijeDani i ostali pore.e/aji linosti ;. &rajne pro.jene linosti 3ijagno$a U postupku dijagnostikovanja psihopatije neophodno je detaljno razmotriti sve elemente iz porodine i line anamneze, pravilno rekonstruisati doga$aje i odnose u ranom djetinjstvu oslanjaju&i se na podatke dobivene od roditelja, staratelja, bra&e, sestara, i dr. 5osebnu pa#nju treba obratiti ponaanju takvih ljudi u koli, u vojsci i na radnom mjestu. 5oseban znaaj za postavljanje dijagnoze psihopatije imaju psiholoki testovi linosti. 3iferencijalna dijagno$a 5sihopatsku linost je teko dijagnostikovati ako postane alkoholiar ili narkoman. /eoma je teko razlikovati psihopatiju i maloljetniku delinkvenciju. -aloljetnika delinkvencija i psi%opatija -elinkvencija ne pripada "ondu psihopatolokog pojmovnog inventara. 5rema tome, mo#e se smatrati pojavom koja prvenstveno pripada normalnoj populaciji. Smatra se da su za nastanak maloljetnike delinkvencije podjednako odgovorne dvije grupe "aktora2 naslije$eni, odnosno bioloki, konstitucionalni ili endogeni "aktori, i socijalni, socio*ekonomski uslovi u kojima se razvija linost (moralno*etika struktura u subkulturnim odnosima u porodici, odnosi izme$u roditelja, bolesti u porodici, alkoholizam roditelja, uticaj kole, =ulice>, linosti nastavnika, kolskih drugova, itd.).

Hta je presudno da pojedine psihopate ra#viju kriminogenu djelatnostI Iombrozo smatra, da je put u kriminalitet iskljuivo genetski determinisan, a drugi (ve&ina autora) koji su se bavili ovim pitanjem, ukazuju da su u nastanku delinkvencije presudni socio*psiholoki "aktori, kao to su2 socijalna bliskost sa kriminalcima, vaspitna zaputenost, negativni socijalni uzori, nemogu&nost uenja iz iskustva, pojaana sugestibilnost, i dr. *a)lj7a)2 5sihopatija kao poseban vid psihikog poreme&aja nije dovoljna sama po sebi za "ormiranje delinkventnog ponaanja u u#em smislu rijei, ali u svakom sluaju predstavlja povoljnu osnovu za razvoj delinkvencije. retman /eliku teko&u prilikom lijeenja psihopata predstavlja njihova nemotivisanost da promijene vlastito ponaanje. Sistematski tretman psihopata provodi se samo kod antisocijalnih psihopata, naje&e u kazneno* popravnim domovima. 0retman obuhvata psihoterapeutske i socioterapeutske metode koje uglavnom imaju za cilj uslovljavanje psihopata (delinkvenata) na ponaanje koje je drutveno prihvatljivo.

POGLAVLJE 13.

D'0 (%# *#OS&#LOS&


s,a

8F

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

-uevna zaostalost je stanje zaustavljenog ili nedovrenog razuma, koje se posebno karakterie subnormalno&u inteligencije. -uevna zaostalost se naziva jo i2 duevna retardacija, intelektualna de"icitarnost, subnormalnost, slaboumnost, oligo"renija, hipo"renija i nedovoljna mentalna razvijenost. Epidemiologija 'entalna retardacija je pribli#no podjednako rairena u raznim sredinama. Smatra se da me$u kolskom djecom ima +,?9*?,?9 mentalno nedovoljno razvijenih. 0e#i oblici retardacije javljaju se u populaciji ,,;9*,,B9 sluajeva. Etiologija Uzroci koji dovode do pojave duevne zaostalosti su mnogostruki. 3eophodno je razlikovati inioce koji dovode do uro$enih i steenih retardacija inteligencije. Mto se tie vremena djelovanja, tetni "aktori se dijele na one koji djeluju2 prije poroda, u toku poroda, i poslije poroda. ' ;aktori koji djeluju prije poroda 5retpostavlja se da je najve&i broj osoba duevno zaostao zbog djelovanja patogenih "aktora prije poroda. Sve te "aktore mogu&e je podijeliti na2 * * * * * * * uro$ene greke metabolizma, hromozomske aberacije, poreme&aji razvoja mogza i lobanje, poreme&aj "unkcije endokrinih #lijezda, toksi*in"ektivna ote&enja ploda, inkompatibilnosti 4h*"aktora, i traumatska ote&enja ploda.

&' ;aktori koji djeluju u toku poroda Gaktori koji u toku poroda dovode do ote&enja ploda odnosno "unkcije mozga naje&e su mehanike, traumatske prirode2 prijevremeni porod, usporeni intrauterini razvoj, poro$ajna trauma i (ern*ikterus. 1d 79*?9 sluajeva mentalne retardacije dovodi se u vezu sa povredama pri porodu, odnosno trombozom krvnih sudova, edemom i hipoksijom mozga. 3' ;aktori koji djeluju nakon poroda 3aje&i uzronici razvoja mentalne retardacije nakon poroda su2 in"ektivne bolesti, postvakcinalne komplikacije, trauma mozga, epilepsija, trovanja i malnutricije. 'entalna retardacija mo#e nastati kao posljedica djelovanja nekih socijalnih "aktora, kao to su2 nezainteresovanost roditelja za odgoj i kolovanje, nedostatak drutvenih kontakta sa sredinom, itd. Socijalnim treba dodati i psihike "aktore u koje se ubrajaju2 nedovoljno emocionalno i senzorno stimulisanje djeteta (pseudoretardacija). Klasifikacija i klinika slika U '()*+,, duevna zaostalost je podijeljena na etiri osnovna oblika2 laku, umjerenu, teku i duboku duevnu zaostalost. ' 1aka duevna $aostalost Za laku duevnu zaostalost postoje i drugi nazivi koji se tako$e esto upotrebljavaju2 de$ilitet, morosnost, sla$oumnost, laka duevna nenormalnost, plitkoumnost, i dr. Iaka duevna zaostalost je prvi, najlaki stepen ote&enja inteligencije. 1rijentaciono, ovom stepenu intelektualnog ote&enja odgovara koe"icijent inteligencije (.H) procijenjen od ?, do C,.
s,a

?,

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

0akve osobe jo u najranijem djetinjstvu pokazuju manji interes i spontanost nego prosjeno intelektualno razvijena djeca. Shvatanje je oslabljeno. 3e razlikuju bitno od nebitnog, pa im je u centru opa#anja uglavnom konkretni ulni utisak. U praktinim problemima lako retardirana osoba raspola#e oskudnim brojem rjeenja, koje je uglavnom preuzeto od drugih ljudi, a originalnih pristupa ima veoma malo. (od lako retardiranih osoba mogu biti ouvane izvjesne mentalne "unkcije, kao to su pa#nja, i to njen tenacitet, dok je vigilitet ote&en. -e"ekt inteligencije obino se otkriva u koli. %ko se mentalno lako retardirane osobe osposobe za neki posao koji je adekvatan njihovim sposobnostima, mogu ga obavljati ali ipak uz pomo& drugoga, jer nisu samostalne. 5rema temperamentu mogu se zarana razlikovati dvije grupe mentalno lako retardiranih2 * * eretini ! u stalnom su psihomotornom nemiru, impulsivni i nepredvidivo reaguju u razliitim situacijama. torpidni ! zavisni, povueni, inertni i povodljivi.

&' ,mjerena duevna $aostalost Za umjerenu duevnu zaostalost poznati su i drugi nazivi2 im$ecilnost, umjerena duevna su$normalnost ili retardiranost' (olinik inteligencije za umjerenu retardaciju iznosi izme$u ;?*8F. 'entalna retardacija ovog stepena je veoma esto udru#ena sa "izikim abnormalnostima ili mal"ormacijama, kao to su2 pareze ili paralize ekstremiteta, neobian izraz lica i glave i neki drugi tjelesni nedostaci. Umjereno duevno zaostale osobe kasnije poinju da sjede, stoje, hodaju, govore i sa velikim zakanjenjem prestaju da vre nu#du u krevetu. Seksualno su nepotpuno razvijeni, teko dolaze do partnera i deava se da nasr&u, napastuju i siluju. Skloni su homoseksualizmu, egzibicionizmu i sodomiji. . umjereno duevno zaostali se dijele na2 * * 3' eretine ! nemirni i na najbeznaajniji povod mogu brutalno da reaguju. torpidne ! nepristupani, povueni, zastraeni, tvrdoglavi, egoistini, uvredljivi i osvetoljubivi. eka duevna $aostalost 3aziva se jo i teka duevna su$normalnost. (oe"icijent inteligencije se kre&e od 7, ! ;8. 5sihomotorni razvoj je veoma usporen, govor oskudan, sveden na mali "ond nerazumljivih rijei. -ijete nije u stanju da vje#bom naui bilo ta, eventualno minimum komunikacije sa okolinom. Uz tjelesne de"ekte, koji su ovdje e&i nego kod lake i umjerene duevne retardacije, javljaju se epileptini napadi (879). 5otreban je stalan nadzor nad ovakvom djecom2 briga oko njihove higijene, hranjenja, oblaenja. 4' 3u2oka duevna $aostalost 3aziva se jo i idiotija. .nteligencija je ote&ena u najve&em mogu&em stepenu2 kolinik inteligencije iznosi , do +F. 5raktino, testovi inteligencije se ne mogu primijeniti. 1ko ?9 od ukupnog broja mentalno retardiranih pripada dubokoj duevnoj zaostalosti. .dioti se ra$aju, gotovo bez izuzetka, sa tjelesnim ote&enjima, koja su uvijek veoma ozbiljna i ugro#avaju #ivot ote&ene osobe (kongenitalna apla#ija dijelova mo#ga, mikrogirija, porence+alija, itd.).
s,a

?+

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

.dioti ne naue da govore, a ako uspiju, rjenik im je sveden na nekoliko rijei, govor je neartikulisan. @od je, u najboljem sluaju, nespretan, trapav i i nekoordinisan. 3ekada vje#bom mogu minimalno poboljati motorne i govorne sposobnosti. 5reko ?,9 duboko duevno retardiranih osoba imaju epileptine napade, a svi imaju "izike de"ekte. 1inost duevno $aostali% 3jihovo se ponaanje mo#e podijeliti u dvije grupe tipova koji se naje&e vide u praksi2 +. Pr3a gr7pa ! gdje dominira konkretno miljenje i egocentrinost. (od takvih osoba evidentan je nedostatak introspekcije i ne mogu da shvate tu$e argumente, pa zbog toga pokazuju izrazito smanjenu mogu&nost socijalnog prilago$avanja. U osnovi takvog ponaanja nalaze se ote&enja kognitivnih "unkcija retardirane osobe. 7. Dr7ga gr7pa ! karakterie se motornom hiperaktivno&u i nemogu&no&u odr#avanja pa#nje. Desto, kod retardiranih ovog tipa ponaanja u osnovi poreme&aja nalaze se neuroloke lezije, koje se mogu mani"estovati parezama, paralizama, epileptinim napadima i sl. Psi%iki poremeaji kod mentalno retardirani% 5sihiki poreme&aji kod mentalno zaostalih su =nakalamljeni> i javljaju se esto, ak tri do pet puta vie nego kod djece normalne inteligencije. -uevno zaostali zbog lezije L3S*a su predisponirani (vulnerabilni) za razvoj psihikih poreme&aja. 3ijagno$a -ijagnoza mentalne retardacije postavlja se na osnovu psihijatrijskog, "izikalnog, psiholokog, de"ektolokog i laboratorijskog ispitivanja. /eoma esto, naroito kod sluaja lake duevne retardacije, mogu&e su pogrene procjene. 5sihijatrijsko ispitivanje ne razlikuje se od pregleda mentalno normalno razvijene djece. U nekim sluajevima, i pored detaljnog i svestranog pregleda, teko je postaviti tanu dijagnozu. 0ada je potrebno primijeniti psiholoke testove inteligencije. Desta greka se deava i u sluajevima, kada se dijagnoza primijeni kao prognoza za =sva vremena>. Dinjenica je da teko duevno zaostali ostaju hendikepirani tokom #ivota, me$utim, lako duevno zaostali mogu kasnije u zrelom dobu, mada nisu uspjeli u kolovanju da socijalno "unkcioniu na zadovoljavaju&i nain, da imaju dosta uspjeha u jednostavnim poslovima i da se dobro sna$u u razliitim #ivotnim prilikama. 3iferencijalna dijagno$a Znatan broj poreme&aja mo#e imitirati mentalnu retardaciju i, ako se ne izvri tana procjena, mo#e se desiti da se ak i prosjeno inteligentna djeca tretiraju u specijalnim zavodima za zatitu mentalno retardiranih. 1d psihijatrijskih poreme&aja di"erencijalno*dijagnostike poteko&e stvaraju2 emocionalne smetnje djece, organski uslovljeni psihiki poremeaji, djeija shi#o+renija i ra#vojni hiperkinetski sindrom'

Prevencija i tretman ' Primarna prevencija

s,a

?7

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

U primarnu prevenciju mentalne retardacije spadaju2 edukacija i in"ormisanje budu&ih roditelja (naroito trudnica), koji su, pretpostavlja se, izlo#eni riziku ra$anja de"ektne djece (neadekvatna ishrana, loi higijenski uslovi #ivota, zarazna bolest, puenje, zloupotreba alkohola i droga)< primjena testova u genetikim savjetovalitima (analiza hromozoma, i dr.). &' !ekundarna prevencija 1buhvata rani tretman retardiranih osoba, savjetovanje u porodici, radnoj i iroj sredini. 3' ercijerna prevencija Sadr#ava okupacionu terapiju, pro"esionalnu obuku, osiguranje zaposlenja, itd. Savremeni pristup tretmanu duevno zaostalih lica te#i deinstitucionalizaciji, tj. da se nakon neophodnog boravka u zavodima, retardirani upu&uju u zajednicu. (ontrolisane studije su pokazale da deinstitucionalizacija poboljava repertoar sposobnosti duevno zaostalih da se brinu o sebi. POGLAVLJE 14.

S#!O'EIS&(O :S'I2ID;
Samoubistvo je svjesno, namjerno i nasilno oduzimanje vlastitog #ivota. Suicidologija je posebna nauna disciplina koja se bavi istra#ivanjem samoubistva. -anas se suicid ne smatra krivinim djelom, ali je ka#njivo navo$enje na samoubistvo i pomaganje u izvo$enju samoubistva. .stra#ivanje suicida ima veliki znaaj u svakoj sredini, jer ukazuje na teko&e s kojima se suoava pojedinac u zajednici. Urgentni centri i bolnice veoma esto primaju osobe koje su prethodno imale vrstu, ili manje odlunu namjeru da sebi oduzmu #ivot. 5ojedinim od tih osoba nije mogu&e spasiti #ivot i tada se pored ostalih postavlja i dijagnoza =suicid>. %ko pacijent ostane u #ivotu, tada se to dijagnostikuje kao2 * * * pokuaj samoubistva, parasuicid, ili namjerno samopovre$ivanje.

-ijagnoza pokuaja samoubistva se postavlja samo tada ako je osoba imala namjeru da sebi oduzme #ivot, ali je sprijeena u tome. 5arasuicid ukazuje da je ponaanje subjekta u odnosu na povre$ivanje u izvjesnoj relaciji sa samoubistvom. POK'0#$ S#!O'EIS&(# 5okuaj samoubistva je samopovre$ivanje osobe koja je imala namjeru da sebi oduzme #ivot, ali ishod takvog postupka nije "atalan. Smatra se da oni koji su izvrili samoubistvo i subjekti koji su pokuali suicid ne pripadaju istom uzorku populacije. 5okuaji samoubistva su samopovre$ivanja koja se vre2 * * predo#iranjem lijekova, i samoo#lje-ivanjem.

5redoziranje lijekova je danas naje&i nain pokuaja samoubistva. U tu svrhu nae&e se primjenjuju anksiolitici, antidepresivi i neopijatski analgetici. 3aroito opasni po #ivot su antidepresivi. 1d samoozlje$ivanja naje&e su posjekotine u podruju podlaktice. Znatno rje$e su povrede nakon skoka s visine, namjernog iskakanja pred voz ili motorna vozila. Znaajan broj osoba koji izvre namjerno samoozlje$ivanje konzumiraju alkohol prije nego to to uine. Epidemiologija

s,a

?;

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

Uestalost pokuaja samoubistva je osam do deset puta ve&a od suicida. 3aje&e samopovre$ivanje se deava kod adolescenta, zatim #ena izme$u +? i ;, godina #ivota , me$u rastavljenim osobama i samcima. Etiologija U pojavi namjernog samopovre$ivanja od znaaja su2 predisponirajui i precipitirajui "aktori. a) Predisponirajui "aktor je vulnerabilnost osoba, koja nastaje naje&e kao posljedica ranog gubitka roditelja, zloupotrebe ili zanemarivanja od strane roditelja, dugotrajnih socijalnih problema, poreme&aja linosti i psihijatrijskih oboljenja i poreme&aja. b) Precipitirajui "aktor je #ivotni doga$aj stresnog karaktera, gdje se naje&e mogu ustanoviti kolski, brani i ekonomski problemi. -otivi U izvjesnim sluajevima je teko saznati motive zato je uinjeno samopovre$ivanje, jer ih se pacijent stidi i ne #eli o njima razgovarati. 0s%od 3amjerno samopovre$ivanje mo#e da se ponovi i rizik je +?9*7?9. 0o se naje&e deava kod poreme&aja linosti, depresije, zavisnosti od alkohola. S'I2ID Samoubistvo je znaajan medicinski i socijalni problem u svim kulturama. -anas su naje&e sredstvo izvrenja samoubistva medikamenti u toksinoj, odnosno letalnoj dozi. 'e$utim, oduzimanje vlastitog #ivota ini se i drugim sredstvima2 vjeanjem, vatrenim oru#jem, skokom s visine, trovanjem drugim toksinim sredstvima, i dr. 5ribli#no +79 samoubica ostavljaju oprotajno pismo ili neku drugu poruku porodici ili prijateljima. Epidemiologija Stope suicida rastu s godinama starosti oba pola. Stope su manje kod osoba u braku, nego onih koji su rastavljani i udovci i udovice. U S%- stopa suicida iznosi +7,? na +,, ,,, stanovnika. Suicid me$u psihijatrijskim bolesnicima je +, puta ve&i nego u op&oj populaciji i deveti je na ljestvici vode&ih uzronika smrti. Stopa suicida varira u odnosu na dob, pol, socio*ekonomski status, religiju i brano stanje. 1d ukupnog broja oko :,9 izvrenih samoubistava su muarci. Etiologija Uzroci samoubistva mogu biti medicinski i drutveni. ' -edicinski u$ronici 3aje&e samoubistva se deavaju kod bolesnika koji boluju od2 depresije, zavisnosti od alkohola i droga, shizo"renije, poreme&aja linosti, epileptiara i somatskih oboljenja gdje me$u simptomima dominira hronina bol. 4izik izvrenja suicida je visok prvih pet dana nakon otpusta sa hospitalizacije, a pove&ava se s viestrukim prijemima u psihijatrijsku instituciju. Kivotni doga$aji igraju izvanredno va#nu ulogu u ispoljavanju suicidalnog ponaanja. U velikom broju sluajeva mogu&e je identi"ikovati stresni do#ivljaj neposredno prije izvrenja suicida. 4izici suicida su veoma brojni (mukarci, starija do$, samci, nezaposlenost, suicid u porodici, raniji pokuaji suicida, nepostojanje alternativnih rjeenja, somatska bolest, viestruke hospitalizacije, itd.). 'e$u njima smatra se da su rizini "aktori najve&i kod starijih u populaciji, gdje se mogu podijeliti na opte i medicinske. U opte spadaju2 muki pol, neo#enjen ili neudata,
s,a

?8

Forenzina psihologija i psihopatologija Dr. sci. Slobodan Loga

da #ivi sam, da je nedavno izbgubio branog druga i preseljenje. U medicinske rizine "aktore se ubrajaju2 ispoljavanje depresivnih simptoma (npr. osje&aj bespomo&nosti, krivice, i sl.), nesanica, somatske tegobe, neorganski uzrok, gubitak tjelesne te#ine, hronino tjelesno oboljenje i izra#avanje namjere da se ubije. &' 3rutveni u$ronici U drutvene "aktore suicida spadaju teki #ivotni doga$aji, kao to su2 smrt partnera ili neke vrlo bliske osobe, gubitak posla, zatoenitvo, ekonomske teko&e i interpersonalni kon"likti. 3a drutvene uinioce suicida prvi je ukazao "rancuski "ilozo" socijalne orijentacije -urkeim. 1n je smatrao da suicid spada u najprivatnije i najindividualnije ovjekove aktivnosti. 5ojava suicida, prema -urkeimu, mo#e se jedino objasniti drutvenim "aktorima2 kada nedostaju integrativni procesi u drutvu, raste broj suicida, i da su od znaaja anomija i egoizam. =%nomija> je "enomen koji nastaje kada u drutvu prestane da djeluje normativna regulativa, dok =egoizam> oznaava maksimalnu izolaciju pojedinca od drutva. -urkheim smatra da su oba "aktora vrlo usko povezana sa suicidom. (asnije, @enrN i Short su -urkheimovom stavu o suicidima dodali dimenzije psihologije i ekonomije. 5rema njima suicid i homicid su agresivne reakcije na "rustracije, koje su nastale pod uticajem ekonomskih "aktora. 0ako, stopa suicida je najve&a u ni#im socijalnim slojevima drutva. Stack je ukazao da je mala stopa suicida kod osoba u braku, a veoma visoka kod razvedenih. Prevencija suicida 5revencija suicida je u znaajnoj mjeri zavisna od drutva i ne bi smjela da se prepusti iskljuivo zdravstvenoj slu#bi. U tom pogledu potrebno je identi"ikovati "aktore rizika u odre$enoj populaciji i preduzeti mjere da se oni svedu na najmanju mogu&u mjeru. /e&i broj osoba koji namjeravaju izvriti samoubistvo tra#e prije toga pomo&, naje&e od ljekara. /eoma je va#no da ljekar prepozna namjere tih osoba i pomogne im da prevazi$u teko&e u kojima se oni nalaze. Ijekar treba da uzme u obzir ne samo to mu pacijent saopti, nego da obrati pa#nju i na neverbalnu komunikaciju. retman 0retman obuhvata prevenciju irenja ote&enja izazvanog pokuajem samoubistva, lijeenje psihikog ili somatskog oboljenja i savjetovanje nakon ukazane urgentne pomo&i.

s,a

??