You are on page 1of 1508

AHLK

nsann iyi veya kt olarak vasflandrlmasna yol aan mnev nitelikleri, huylar ve bunlarn etkisiyle ortaya konan iradeli davranlar btn; bu konularla ilgili ilim dal. Ahlk Arapada seciye, tabiat, huy gibi mnalara gelen hulk veya huluk kelimesinin ouludur. Szlklerde ounlukla insann fizik yaps iin halk, mnev yaps iin hulk kelimelerinin kullanld kaydedilir (Lisnl-Arab, hlk md.). Bata hadisler olmak zere slm kaynaklarda hulk ve ahlk terimleri genellikle iyi ve kt huylar, fazilet ve reziletleri ifade etmek zere kullanlm; zellikle iyi huylar ve faziletli davranlar hsnl-huluk, mehsinl-ahlk, mekrimlahlk, el-ahlkul-hasene, el-ahlkul-hamde, kt huylar ve fena hareketler ise sl-huluk, elahlkuz-zemme, el-ahlkus-seyyie gibi terimlerle karlanmtr. Ayrca ahlk yannda yeme, ime, sohbet, yolculuk gibi gnlk hayatn eitli alanlaryla ilgili davran ve grg kurallarna, terbiyeli, kibar ve takdire deer davran biimlerine, bunlara dair t verici ksa ve hikmetli szlere ve bu szlerin derlendii eserlere edep veya db da denilmitir. slm literatrde edep terimi ilk dnemlerden itibaren zel davran alanlar hakknda kullanlrken ahlk, tutum ve davranlarn kayna mahiyetindeki ruh ve mnev melekeleri, insann ruh kemalini salamaya ynelik bilgi ve dnce alann ifade etmitir. Bu sebeple, slmda nceleri ran kaynakl edep literatr hkimken daha sonra bunun yerini ahlkn ald eklindeki gr (bk. El (Fr.), I, 336) gerei yanstmamaktadr. Cahiliye Dneminde Ahlk. slm ncesinde Araplarn ahlk anlay hakkndaki kaynaklar, Chiliye iiri ve ataszleriyle Kuran ve Snnet gibi slm belgelerdir. Bu kaynaklardan edinilen bilgilere gre Chiliye edebiyatnda ahlk kelimesine rastlanmamaktadr. Bu kelimenin tekili olan hulk ise ndiren kullanlmtr. Bir lde iyi ahlk mnasn ifade etmek zere mre (mrvvet) tabirine daha ok rastlanr. Ayrca hayr, mruf ve hak gibi ahlk muhteva tayan kavramlar yannda Chiliye erdemlerini ifade etmek zere ecaat, kerem, seh, cd ve vef gibi eitli kavramlarla bunlarn ztlarnn kullanm da olduka yaygnd. Ancak btn bu kavramlar yksek ve cihanmul bir ahlk anlayn ifade etmekten tamamen uzak olup dnyev ve kabileci bir karakter tamaktayd. Chiliye Arab ikinci hayata inanmad iin (bk. el-Enm 6/29; Ysn 36/78; el-Csiye 45/24) bu dnyann zevk ve safasndan olabildiince faydalanmay hayatn gayesi saymt. Kadn, ak, arap ve kabile savalar Chiliye iirindeki temalarn banda yer alr. O dnemin nl airi Tarafe, Muallaasnda, ebedlikten sz edilemeyeceine gre insan iin yaplacak en iyi eyin btn varlyla hayatn zevklerini yaamak olduunu belirtirken Chiliye dneminin bu hedonist ahlkn dile getiriyordu (Zevzen, s. 82). Bu ahlk telakkisinin sadk bir dili olan Zheyrin Muallaasnda geen aadaki beyitler, Chiliye erdemlerinin banda yer alan yiitliin ne anlama geldiini gstermektedir: O bir arslandr, pr-silh, keelemi / Yeleleri; trnaklar kesilmemi / Yiittir: Zulme uraynca zalimce karlk verir / arabuk (...) Zulme uramazsa kendisi zulme balar (...) / Oyman silhyla savunmayan kii zillete uratlr / Ve insanlara zulmetmeyen zulme mruz kalr (Zevzen, s. 115). Chiliye dneminin btn ahlk faziletlerinin arkasnda kiinin veya kabilenin gururunu (fahr), eref

(mecd), fke (gazap), kavmiyet (hamiyye) duygularn tatmin etme, aslet, cmertlik ve yiitlikle hret kazanma, sayg grme, insanlarda hem korku hem de hayranlk duygusu uyandrma arzusu yatmaktayd. Esasen bu dnemin, fert ve kabile gururu, kibir ve serkelik nitelikleri dolaysyla chiliyye diye anld Amr b. Klsmun Muallaasndan aka anlalmaktadr (Zevzen, s. 178). Kuran ve Snnette Ahlk. slm dini airet ruhunun, rekabet ve kmseme duygusuyla geici hazlara dknln dourduu kaba ve hoyrat geleneklerin karsna insann nefsini dizginlemesi, tabiatn fke ve iddetten korumas anlamna gelen hilm ve efkati koydu; bu suretle insana, o gne kadar kendi dndaki varlklara evirdii mcadele enerjisini kendi nefsinin kt temayllerine kar yneltmesini retti. I. Goldziherin de belirttii gibi (Le Dogme et la Loi de lIslam, s. 4, 11) Arap kabilelerinin hayat tarzlar, rfleri ve uygulamalar zerine bir toplum yaps kurmak mmkn deildi. Onlarn koyu ve anlamsz putperestlikleri, yksek bir ahlkn kurulmasna bal bana bir engel tekil ediyordu. Bu sebeple Hz. Peygamber, bir olan Allaha itaat temeline dayal bir ahlk ve din birlik salama grevini stlenmi (bk. l-i mrn 3/103); bylece kabile ve soy sop (hasep nesep) anlay yerine Allaha sayg (takv), ferd ve sosyal planda ycelmenin ve deer kazanmann ls haline gelmi; bu lye uygun olarak slmn retileri, Allahn btn yaratklarna kar merhametli olmay, beer ilikilerde drstlk ve gvenilirlii, karlksz sevgi ve fedakrl, samimiyet ve iyi niyeti, kt eilimlerin bastrlmasn ve daha birok faziletleri ihtiva etmi bulunmaktadr. slm ahlknn asl kayna Kuran ve onun nda oluan snnettir. Nitekim Hz. ie bir soru mnasebetiyle Hz. Peygamberin ahlknn Kuran ahlk olduunu belirtmitir (Mslim, Msfirn, 139). Bu sebeple slm ahlk dncesi Kuran ve Snnetle balar. Bu iki kaynak din ve dnyev hayatn genel erevesini izmi, amel kurallarn belirlemi, bylece daha sonra fkh ve hadisiler, kelmclar, mutasavvflar, hatta filozoflar tarafndan gelitirilecek olan ahlk anlaylarnn temelini oluturmutur. Kurn- Kerm ihtiva ettii dier konular gibi ahlk konularn da herhangi bir ahlk kitab gibi sistematik olarak ele almamakla birlikte, eksiksiz bir ahlk sistemi oluturacak zenginlikte nazar prensipler ve amel kurallar getirmitir. Konunun bu blmnde, dorudan doruya Kuran yetlerine ve bu yetlerin yorumunu ve uygulamasn gsteren hadislere dayanlarak slmn getirmi olduu ahlk anlay ana hatlaryla tantlmaya allacaktr. Kurn- Kermde ahlk kelimesi yer almamakla birlikte, biri det ve gelenek, dieri de ahlk mnasnda olmak zere iki yerde (e-uar 26/137; el-Kalem 68/4) ahlkn tekili olan huluk kelimesi gemektedir. Ayrca pek ok yette yer alan amel teriminin alan ahlk davranlar da iine alacak ekilde geni tutulmutur. Bunun yannda bir (birr), takv, hidyet, srt- mstakm, sdk, amel-i slih, hayr, mruf, ihsan, hasene ve istikamet gibi iyi ahlkllk; ism, dall, fah, mnker, bay, seyyie, hev, israf, fsk, fcr, hate, zulm gibi kt ahlkllk ile ayn veya yakn anlam ifade eden birok terim vardr. Hadislerde ise bu terimler yannda ahlk ve hulk kelimeleri de kullanlmtr. Grnr lemin yegne mkellef ve sorumlu varl olarak insan tanyan Kurn- Kerm, bu sebeple onun ahlk mahiyeti konusuna zel bir nem vermitir. Buna gre Allah insan en gzel bir tabiatta yaratm (et-Tn 95/4), ona kendi ruhundan flemitir (el-Hicr 15/29). Bu sebeple insanln atas olan ve btn insanl temsil eden Hz. dem karsnda Allahn emri gereince melekler secdeye kapanmtr. Ancak insann bu stn ruh cephesi yannda bir de topraktan yaratlan beer cephesi vardr. te insandaki bu ikilik onun ahlk bakmdan ift kutuplu bir varlk olmas sonucunu

dourmutur. Allah insan nefsine fcrunu da takvsn da ilham etmi, yani ona iyilik ve ktln kaynaklar olan kabiliyetleri birlikte vermitir. Dolaysyla nefsini temiz tutan kurtulua ermi, onu kirletense hsrana uramtr (e-ems 91/9-10). Kurn- Kermin insann ahlk mahiyeti hakkndaki bu dengeli yaklam, onun ahlk hkm ve tercihlerini de ayn ekilde deerlendirmesine yol amtr. te Kurann insan hakkndaki bu ihtiyatl iyimserlii slm ahlknn temelde din kaynakl olmas sonucunu dourmutur. Kuran ve Snnete gre hakknda nas bulunan konularda ykmlln kayna dindir. Allah ve Resul bir eye hkmedince, artk mmin erkek ve kadnlara ilerinde bir seme hakk kalmaz. Her kim Allah ve Resulne isyan ederse apak bir sapkla dm olur (el-Ahzb 33/36). Hz. Peygamber, ahlk hkmlerin de dahil olduu hellleri haram, haramlar hell saymaya ynelik bir anlamann geersiz olduunu aklamtr (Eb Dvd, Akziye, 12). Bununla birlikte, Allahn hkmlerine aykr olmamak kaydyla ana, baba, devlet gibi baka otoriteler de vazife koyabilirler ve bunlara itaat gerekir (Buhr, Ahkm, 4, 43; Mslim, mre, 34, 38). Kuran ve Snnette ahlk ile ilgili genel hkmler yannda birok ahlk davranlar iin zel hkmler de yer alm olmakla birlikte, her eye ramen, hakknda hkm bulunmayan girift meselelerle karlalabilecei de hesaba katlmtr. Hz. Peygamber, Hell de haram da bellidir; bu ikisi arasnda ise pheli durumlar vardr. phelerden saknan kii dininin erefini korumu olur (Buhr, mn, 39; By, 2; Mslim, Mskat, 107, 108) buyurmu ve byle durumlarda kalp ve vicdann verdii hkme uymay tlemitir. Ne var ki Kuran ve hadislerde vicdann hkmleri ihtiyatla karlanmtr. nk insan nefsi, kendisine ktlk ve edepsizlikler telkin eden eytann basks altndadr (el-Bakara 2/169). Ayrca slm terminolojide hev ad verilen kt arzu ve eilimler ile uursuz taklit de ahlk ve fazilet yolunun engelleri olarak gsterilmitir. Nitekim Kurn- Kerm kt arzularn esiri olan insan hevsn tanr edinen (el-Furkan 25/43; el-Csiye 45/23) eklinde tantm, te yandan yanl yolda olan atalarn taklitte direnenleri, Onlar sar, dilsiz ve krdrler; akllarn kullanamazlar (elBakara 2/170-171) ifadesiyle eletirirken bu arada din hkmlerle selm akln hkmlerinin birbirini desteklediine iaret etmitir. Kuran ve Snnette faziletlerin fert ve toplum hayatna madd ve mnev faydalar, reziletlerin zararlar zerinde durulmutur. Allah, krederseniz -nimetlerimi-arttrrm (brhm 14/7); eytan iki ve kumarla aranza dmanlk ve nefret sokmak ister (el-Mide 5/91) buyurur; slih kullarn yeryzne hkim klacan bildirir (el-Enbiy 21/105). Ayrca birok eski milletlerin ykllarnda ahlk bozulma ve kntnn nemli lde rol oynadn haber veren yetler Kurn- Kermde byk bir yer tutar. Bununla birlikte, ahlk prensiplerine aykr davranlarn dourduu bu tr tabii ve fizik zararlar, sosyal ve mnev skntlar slmda ahlk meyyide saylmaz; dolaysyla kiiyi sorumluluktan kurtarmaz. Geri dnyev musibetlerin gnahlar iin kefret saylacana dair baz hadisler vardr (bk. Buhr, Fiten, 17; Mslim, Birr, 49; Drim, Ri, 56; Msned, V, 173, 177, 289). Fakat bu, ahlk fenalklarn dourduu musibet ve zararn zaruri sonucu deil, musibete urayan kiinin bu durumdayken gsterdii sabr, rz, tevekkl gibi msbet tavrlarn karldr. Dier yandan, kiinin ruh benliinde iyiliin meydana getirdii sevincin, ktln meydana getirdii pimanlk ve elemin Kuran ve Snnette byk bir deer tad grlr. Nitekim Hz. Muhammed, Bir insan iyilik yaptnda sevin, ktlk yaptnda znt duyabiliyorsa artk o gerekten mmindir (Msned, I, 398) buyurmu, hatta iyilik (bir) ve ktl (ism), kiinin vicdannda (nefs) meydana getirdii etkilenmenin mahiyetine gre tarif etmitir (Mslim, Birr, 14, 15; Tirmiz, Zhd, 52; Msned, IV, 227). Ancak vicdan duygusu

insan ktlk yapmas halinde knayan bir g (en-nefsl-levvme) olabilecei gibi (el-Kyme 75/2), kaskat kesilmi kalp (el-Mide 5/13; ez-Zmer 39/22) haline dnerek ktlk karsnda duyarlln kaybetmi bir duruma da gelebilir. Bu yzdendir ki slmda btn ahlk vazifeler uhrev meyyideye balanm (el-Kasas 28/83-84; Th 20/15; Gafir 40/17; el-Csiye 45/27), iyiler iin cennet vaad edilmi, ktler cehennemle tehdit edilmitir. Ancak ahlk kurallarnn uygulanmasnda, zellikle itima dzenin salkl iletilmesinde genellikle sadece bu motiflere dayanan bir ahlk tam olarak saygya deer saylamayacandan, Kuran ve Snnette Allah en yksek derecede sevmek (el-Bakara 2/165), Onun honutluuna lyk olmak ve Ondan honut olmak (el-Mide 5/119) temel ahlk motif olarak gsterilmi, doru inan ve temiz yaayn en yksek gayesinin Allah rzs olduu vurgulanmtr (et-Tevbe 9/72; el-Hadd 57/27). slm ahlknn bu dinamik yaps, onun sadece bir kitle ahlk veya sadece bir sekinler ahlk olmad, aksine madd, zihn ve psikolojik bakmlardan her seviyedeki insann kayglarn ve zlemlerini dikkate alan, bununla birlikte ona, iinde bulunduu durumdan daha ideal olana doru ykselme imkn salayan kapsaml ve uyumlu bir ahlk olduunu gsterir. Buna gre hayr statik olmad gibi gaye de statik deildir. Btn insanlarn yapabilecekleri, dolaysyla yapmak zorunda olduklar iyilikler (farzlar) yannda, yaplmas kiinin fazilet ve kemal derecesine bal hayrlar da vardr. Ahlk, bilgi ve fazilet bakmndan srekli bir yenilenmedir. Bunun iin insan, Kurn- Kerme gre, ncelikle inan sevgisi kazanmal, fenalklardan ve isyankrlktan nefret etmeli (el-Hucurt 49/7, 14), kalbini yani i dnyasn Allah uuru (zikrullah) ile huzura kavuturmaldr (er-Rad 13/28). Bu suretle Allah uuru insana ahlk ve mnev hayattan zevk alma, hatalarnn farkna varma, onlardan yz evirme ve Allahtan ba dileme frsat salayacaktr (l-i mrn 3/135). slmn ngrd bu ahlk terakkinin ulaaca son nokta, insann gaye bakmndan kar kayglarn amas, hatta cennet midi ve cehennem korkusunun da tesinde btn dnce ve davranlarn Allahn emrine ve rzsna uygun dp dmeyecei asndan deerlendirmesidir (Hd 11/112; e-r 42/15; elnsn 76/8-9). Bu son noktada slm ahlk pragmatik eilimleri ortadan kaldrmakta ve kategorik bir ahlk hviyeti kazanmaktadr. slmn ilk yzylnda ahlk tamamen yukarda ana hatlaryla gsterilen din ilke ve kurallara dayanmaktayd. Btn mslmanlar Kurann emrine uyarak hayatlarn Hz. Peygamberin getirdii retilere gre dzenlemenin gerektiine inanmlard. Yaklak II. yzyln balarndan itibaren ortaya kan yeni durumlar karsnda az ok farkl ahlk anlaylar domakla birlikte, temelini Kurandan alan ve Hz. Peygamber ile ashabn hayatlarnda ekillenmi olan geleneksel slm ahlkna ball ilke edinen anlay da varln srdrd ve genel olarak ahlka veya bu alann zel konularna dair eserlerden oluan zengin bir literatr meydana geldi. Daha ok hadis ve fkh limleri tarafndan yaplan bu yndeki ahlk almalarnn balangcn hadislerin tasnif dnemine kadar gtrmek mmkndr. Nitekim bata Ktb-i Sitte olmak zere hemen btn hadis mecmualarnda Kitbl-Edeb, Kitbl-Birr, Kitb Hsnil-hulk gibi balklar altnda zellikle ahlk hadislerini ihtiva eden blmler bulunur. Buhrnin el-Edebl-mfredi, Abdullah b. Mbrekin Kitbz-Zhd ver-rei gibi yalnzca ahlka dair hadis ve haberlerden oluan eserler yannda, slm kltr tarihi boyunca devam eden krk hadis* klliyatnn bata gelen konular da ahlkdir. Fkh kitaplarndaki amel ahlk konularyla tefsir ilminde ahkml-Kurn trndeki eserlerde ahlkla ilgili konularn varlna da iaret etmek gerekir.

Eser says bakmndan slm kltr tarihinin en verimli alanlarndan biri olan geleneksel slm ahlknn bata gelen klasiklerinden biri, Mverdnin Edebd-dny ved-dnidir (Beyrut 1978). Eser geni muhtevas, materyal zenginlii, ilm, fikr ve edeb stnl gibi meziyetleri dolaysyla her devirde ve btn slm lkelerinde geni bir ilgiye mazhar olmutur. Hz. Peygamberin ahlkn btn insanlk iin en yksek hayat ideali olarak gsteren bn Hazmin din-felsef mahiyetteki elAhlk ves-siyeri (Beyrut 1985), muhtevasnn nemi yannda edeb bakmdan da byk bir deer tar. Eb Nasr et-Tabersnin Mekriml-ahl da (Kahire 1303) Hz. Muhammedin, hayatn btn alanlarna ait tutum ve davranlarn sergileyen ve onu bir ahlk ideali olarak gsteren en tipik geleneksel ahlk kitab rneklerindendir. slm kltr tarihinde her zaman din karakterini korumakla birlikte, kesin bir tasnife kolaylkla imkn vermeyecek lde ekil ve muhteva eitlilii tayan ahlk literatr iinde edeb ve hikem trde Arapa, Farsa ve Trke yazlm eserlerin de nemli bir yeri vardr. bnl-Mukaffan Kelle ve Dimne adl nl tercmesi (Amman, ts., Mektebetr-Risle), bn Kuteybenin Uynl-ahbr (Beyrut 1986), bn Miskeveyhin Cvidn-hredi (Beyrut 1983), Mbeir b. Ftikin Muhtrlhikemi (Madrid 1958) bu trn en eski ve deerli rneklerindendir. Daha sonra Kabusnme, Siysetnme, Nashatnme, Pendnme, Ftvvetnme gibi klielemi adlar altnda ahlk-din mahiyette edeb eserlerin, ahlk vecizeler, ataszleri, fkra ve hikyeler ihtiva eden irad ve meviza kitaplarnn yazm aralksz srdrlmtr. slm ahlk literatryle ilgili birka Trke bibliyografik alma yaplmtr. Bunlardan Bursal Mehmed Thirin Ahlk Kitaplarmz (stanbul 1315) adl eseri, 108 kitap ve yazarlar hakknda ksa bilgiler verir. Mehmed Ali Ayni Trk Ahlklarnda (stanbul 1939) on mellif ve bunlarn ahlk kitaplarn geni olarak tantmtr. Agh Srr Levend mmet anda Ahlk Kitaplarmz bal altnda, stanbul ve Ankara ktphanelerinde yazma veya baslm nshalarn tesbit ettii 238 kitabn ad, yazar, bulunduu yer, baslmsa bask yeri ve tarihi hakknda bilgi vermitir (TDAY Belleten 1963, s. 89-115). KELM. Kelm ilminde ele alnan ahlk problemlerinin temelini, kader meselesiyle ilgili olmak zere kullarn fiilleri (efll-ibd) tekil eder. Esasen kader ve ona bal olarak insann irade ve ihtiyar, adlet, hsn ve kubuh (hayr ve er), salh ve aslah* gibi konular dolaysyla yaplan tartmalar yalnz metafizik problemlerle snrl kalmam, ayn zamanda ahlkla ilgili temel dnceleri de derinden etkileyen sonular dourmutur. Kader inanc karsnda insann irade hrriyeti, ykmllk ve sorumluluu, ceza ve mkfat gibi ahlk felsefesinin balca problemlerini tekil eden konular etrafnda ortaya atlan sorular, daha Asr- sadette tartlmaya balamsa da slm Peygamberi, konunun akl izaha elverili olmadn mnasip bir dille anlatarak mslmanlar bu konuda tartmaya girmekten menetmiti. Daha sonraki din, fikr ve siyas gelimeler, yaklak olarak II. hicr asrn balarndan itibaren konu ile ilgili tartmalarn sistemli bir ekilde balamasna yol at. Daha ok fkh ve hadisi olarak bilinen selef limleri, Allahn kudret ve iradesinin mutlakl ve snrszl ile insann ykmllk ve sorumluluunu birlikte kabul ediyor, bu kabuln kanlmaz olarak douraca ahlk amaz zerinde durmuyorlard. yle grnyor ki, baz Emev yneticileri haksz uygulamalara giriirken bu uygulamalarn ilh takdirin bir gerei olduunu ileri srerek zulm ve hakszlklarn merlatrmak

istemi ve bunun zerine kader konusundaki selef tavrn istismara elverili bir ekil ald ve ahlk tehlike tekil edebilecei farkedilmitir. Bu gelimeler zerine Hasan- Basrye konu ile ilgili grn soran Emev Halifesi Abdlmelik b. Mervna onun cevap olarak yazd risle olduka nemlidir. Bu nem, rislenin kader ve onun etrafndaki din-ahlk problemleri yet ve hadisler yannda akl metotlara da bavurarak ele almasndan, yet ve hadisleri akl bakmdan tutarl tevillerle yorumlamasndan ileri gelmektedir. Hasan- Basr bu rislesinde baz Emev idarecilerinin uyguladklar zulm ve baskdan Allah tenzih etmek, bu ilerin ilh takdirin sonucu olduu eklindeki iddiann, kendi arzularna gre uydurduklar ve Allaha isnat ettikleri bir yalan (Risle fil-kader, s. 20) olduunu ispatlamak ve bylece zulm Allaha nisbet ederek kendisini temize karanlarn delillerini rtmek istemitir (a.g.e., s. 22). Bundan baka Mabed el-Chen, Gayln ed-Dmak, Vsl b. At, Ynus el-Esvr gibi kelmclar kader ve insann fiilleri konusunu ciddi bir ekilde ele alarak Allahn ancak insanlarn iyiliine olan (salh) yaratabileceini, dolaysyla hayrn Allaha, fakat errin insana nisbet edilmesi gerektiini, u halde insann hr irade sahibi olduunu ileri srdler. Buna karlk, Cehmiyye veya Cebriyye diye adlandrlan mezhebin kurucusu Cehm b. Safvn, insann g (istitat) sahibi olarak nitelendirilemeyeceini, fiillerinde tam bir zorunluluk (cebr) altnda bulunduunu, onun ihtiyar diye adlandrlan davranlarnn damarlarndaki kann hareketinden farksz olduunu savundu (Badd, s. 211). Btn bu gelimeler neticesinde, kader ve onun etrafnda incelenen din ve ahlk problemler, Mutezile, Eariyye ve Mtrdiyyeden ibaret dikkate deer mezhebin temel konular arasnda yer ald. 1. Mutezilenin be prensibi (usl-i hamse*) arasnda tevhid ile dier prensibin kendisine irca edilebilecei (Kad Abdlcebbr, el-Muht bit-teklf, s. 19) adalet prensibi, bu mezhebin btn dnce sisteminin temelini oluturur. Mutezilenin adalet kavramna bylesine nem vermesinin zellikle u iki maksada ynelik olduu aktr: a) Allahn mutlak ve mtel ahlk kemalini her trl eksiklik ibesinden uzak tutmak; b) nsann din, ahlk vb. ykmllk ve sorumluluklarn mantk bakmdan tutarl bir ahlk zemin zerine oturtmak. Mutezile Allahn ahlk kemalini daha ok hikmet terimiyle ifade eder. Buna gre hakm olan, bir ii ancak bir gaye iin yapar. Gayesiz yaplan i bo ve anlamszdr (sefeh ve abes). Allahn btn fiilleri gayeli, dolaysyla hikmetlidir. Ancak Allahn hibir eye ihtiyac olmad, bu sebeple kendisi iin herhangi bir gaye gtmeyeceinden ilerinin gayesi sadece insanlarn faydasdr. Onun btn ileri iyi, dil ve hikmetlidir. nk O ktlk yapmaz (ehristn, Nihyetl-ikdm, s. 397398; Kad Abdlcebbr, el-Mugn, VI/1, 177-178; VI/2, s. 132). Bu sebeple Onun irade ve kudreti ancak insanlarn yararna olan ilere yneliktir. Bu dncenin zaruri sonucu, insanlara irade hrriyetinin tannmasdr. Bu hrriyeti tanmakszn insanlarn btn fiillerinin Allahn irade ve kudretine havale edilmesi halinde, Allahn hikmet ve adaletinin kusursuzluundan sz edilemez. Sonuta Onun ahlk mkemmellii ihll edilmi olur. Ayrca hibir seme ve yapma hrriyeti olmayan insanlar irad iin peygamberler gnderilmesinin, insann din ve ahlk vazifelerle ykml ve sorumlu tutulmasnn, dolaysyla da mkfat ve cezann (vad ve vad) bir anlam kalmaz. Adalet prensibi sadece insana irade hrriyeti tanmay gerekli klmakla kalmaz, ayn zamanda onun, bu hrriyetini iyilik ynnde kullanabilmesi iin iyiyi ktden ayrt etme yetenei olan akl gcne

sahip olmasn da gerektirir. Mutezile, bu konuya verdii byk nem dolaysyla, slm kelm tarihinin rasyonalist kesimi olarak tannmtr. Btn Mutezil kelmclar vahyin haber verdii bilgilerin doruluuna kesinkes inanmakla birlikte, bata Allah hakkndaki bilgi (marifetullah) olmak zere, emaneti iade etmek, borcu demek, nimete kretmek gibi hukuk ve ahlk vazifelerin iyilii ve gereklilii hakkndaki bilgilerin akl bilgiler olduunu kabul etmilerdir. Ancak, akln deerler hakkndaki bilgisinin kesin ve gvenilir bilgilerden olmas iin bu deerlerin deimez nitelikte olmas gerekir. Bu suretle Mutezile ahlk deerleri izflikten kurtarm olur. Onlara gre akl ve din fiillere deer yklemez, yalnzca onlarda var olan bu ontik nitelikleri aa karr. Bylece akln iyi ve kt, grev ve ykmllk konularnda ulat bilgiler, duyu idrakiyle ulalan bilgiler kadar kesindir. Bu bakmdan Kad Abdlcebbr, ahlk hkmlerin estetik hkmlerden farkl olduuna iaret eder. nk ikinci trden hkmlerin psikolojik ve sbjektif olmasna karlk ahlk hkmler akl teemmlle ulalan objektif hkmlerdendir. Nitekim umumiyetle, yeterli akl olgunlua sahip insanlar bir tablonun gzellii hakknda farkl hkmler verebildikleri halde, mesel yalan veya zulmn ktl konusunda ayn kanaati paylarlar. Ahlk deerler konusundaki farkl kanaatler bu deerlerin izfliinden deil, bilgi eksiklii gibi baka tli sebeplerden ileri gelir (el-Mugn, VI/1, s. 20-22). Mutezileye gre vazifenin zorunluluu ilkesi, iyi ve ktnn, dolaysyla vazifenin bilinmesi yannda vazifeyi ifa edecek bir kudrete sahip olmay da gerekli klar. Bu noktada Mutezilenin nemle zerinde durduu istitat ve teklf-i ml yutk (insann, gcnn yetmedii ile ykml klnmas) problemleri ortaya kmaktadr. Onlarn ittifakla benimsedikleri gre gre, bir fiili yapma ya da terketme gc anlamna gelen istitat, insanda fiile teebbs etmeden nce bulunur. Bu gce sahip olmayan insann ykml tutulmas bir zulmdr, dolaysyla ktlktr. Mutezile, bunun aksini savunan Cebriyye ve Eariyyeyi inatlk ve zorunlu bilgileri kr krne reddetmekle sulamtr. Nitekim Nazzmn, Teklf-i ml yutkn imknsz olduunun delili nedir? diye soran Cebriyyeye mensup birinin karsnda tartmay gereksiz grd ve, Sz bu noktaya kadar gelince artk bize bamz emek der dedii rivayet edilir (Kad Abdlcebbr, erhul-Uslil-hamse, s. 400). nsann ykmllnn kabul ve izah edilmesini Allahn dil olduu esasna balayan Mutezile, bylece insann hayr ve erden birini hr iradesiyle seme ve yapma yeteneinde olduunu savunurken iki trl erri birbirinden ayrmay ihmal etmemitir. Biri fsk yahut fesat mnasnda olan ve daha ok kabih terimiyle ifade edilen ahlk er, dieri hastalk, sakatlk ve ktlk gibi zarar ve musibetlerden kaynaklanan tabii ya da metafizik erdir. rade hrriyeti sadece ahlk er iin sz konusudur. Tabii erde ise insann irade ve gcnn etkisi dnlemez; bunlar sadece Allahn takdirine baldr. Bylece Mutezile, ok daha sonra Kantn yapt gibi, ahlk dnyas ile tabiat dnyasn, ya da hrriyetler alan ile zaruretler alann birbirinden ayrmtr. Mlhid filozof bnrRvendnin, Kullarnn saln bozan ve onlar sakat brakan bir tanr bu yaptklarnda hakm olamaz (Hayyt, s. 12) eklindeki tenkidi Mutezile kelmclar tarafndan iddetli bir tepkiyle karlanmtr. Onlara gre tabii errin Allaha nisbet edilmesi, Onun adalet ve hikmetini ihll etmez. nk Allah, kullarn kendi faydalar ve iyilikleri (salh) iin mkellef kld gibi ayn maksatla onlara musibetler de verebilir. Bu musibetler ya bir suun karldr (istihkak) veya farkna varabildiimiz ya da varamadmz bir hayr tamaktadr. Bunlar, bizi bu dnyada baka ktlklerden korumak yahut da lmden sonra Allah tarafndan

karl verilmek (ivaz) gibi yollardan biriyle bizim faydamza olacaktr. 2. Ebl-Hasan el-Ear, Basra mescidindeki nl konumasnda, Mutezileye ters dmesine ve onlardan ayrlmasna yol aan gr ayrln Kurann yaratlm olmas (halkul-Kurn*), Allahn gzle grlmesi (ryetullah*) ve kullarn fiilleri konular zerinde toplamt. Ahlk davranlar da iine alan son konuyla ilgili olarak Earlerin Mutezileden ayrld meselelerin banda, insan iradesinin iyi ve kt fiillerdeki rol ve ahlk deerlerin izflii gelmektedir. Earler selef inancn srdrerek hayrla birlikte errin de Allah tarafndan yaratldn ittifakla kabul etmilerdir. mam Earnin ifadesiyle, er yce Allahtandr; fakat Allah erri kendisi iin deil, bakas iin er olarak yaratmtr (el-Lma, s. 125). Bu ifadesiyle Ear, errin Allah tarafndan yaratlmasnn bir zulm saylamayacan, nk fiillerin Allaha nisbetle bir deer tamadn anlatmak istemitir. Earlere gre deerler fiillerin deimez nitelikleri deildir; iyi ve kt, gereklii Allahn emir ve yasaklaryla belirlenen kavramlardr. u halde sadece insanlara nisbetle ve ancak emir ya da yasak eklindeki bir hitaptan yani vazifenin tevcih edilmesinden sonra fiiller deer kazanr ve mkellefiyet tahakkuk eder. Bklln, akln kendi bana bir fiilin iyi, kt, sakncal, mubah veya vcip olduu konusunda hkm verme gcnde olmadn, bu hkmlerin akln kararyla deil, dinin (er) aklamasyla tesbit edileceini kesin bir dille ifade etmitir (etTemhd, s. 97). Cveyn ve Gazzl gibi Ear kelmclar, ahlk deerlerin mutlak olduu ve akln bu deerler hakkndaki bilgisinin zorunlu bilgiler grubuna girdii eklindeki Mutezile grne kar karken kendi grlerini yle bir delille ispatlamaya alrlar: Hibir eitim ve retim grmeden, hibir telkine tbi tutulmadan btnyle tabii artlar iinde byyp gelimi bir insan, 2 x 2 = 4 gibi matematik aksiyomlardan vb. zorunlu bilgilerden haberdar olduu halde, yalan sylemenin kt, doru szlln iyi olduu eklinde ahlk bir bilgiye sahip olmaz. nk ahlk bilgiler doruluunu yaygnlndan alan bilgilerdir (mehrt) (Cveyn, el-Akdetn-Nizmiyye, s. 2627; Gazzl, el-Mstasf, I, 48-49). Earler, ahlk g diyebileceimiz istitat konusunda da Mutezileden farkl dnmektedirler. Buna gre istitat, Mutezil kelmclarn zannettii gibi insanda srekli var olan bir nitelik deildir. nsan bazan gl, bazan gsz olur; dolaysyla istitat, Allahn insanda fiili ilemekte olduu anda ve ancak o fiili yapmaya elverili olarak yaratt, bu sebeple zt deerde iki fiilden birini serbeste kullanmaya elverili olmayan bir kudrettir. Byle olunca da insan ancak gcn kullanabilecei fiili seip yapabilir. Bklln et-Temhdde, stad Earnin irade ve kesb konularndaki grn teyit iin birok yet sraladktan ve -det olduu zere-Mutezilenin mukabil delillerini tevil ettikten sonra (s. 304-308, 309-321) geleneksel Earlik grn u ekilde zetler: Kulun fiillerini Allah yaratmakla birlikte bunlarn bir ksmnda kulun da kesbi vardr. Bylece bir fiil biri yaratc, dieri hdis olmak zere iki kudretle balantldr. nsana, fiillerini gerekletirmek hususunda bir lde hr bir irade ve kudret tannmasnn, Allahn irade ve gcnn mutlakl inancna glge dreceinden kayglanan Ear kelmclar, insann ykml ve sorumlu tutulmasnn ahlk ve mantk gerekesini gstermek iin mam Earnin de szn ettii kesb* dncesini gelitirmeye almlarsa da bunda yeterince baarl olduklar sylenemez. nk bu terim, daha nce Drr ve Muammer gibi Mutezil kelmclar tarafndan yaratmaya kart olarak, insann irad faaliyeti anlamnda kullanlmken (Ear, Makalt, s. 136, 406, 417, 542), Earler terimde, neredeyse cebre varan bir muhteva deiiklii yaptlar. phesiz ki Earler, pratikte en az Mutezile kadar ahlk hayatn deerini takdir ettiler. Hatta -sonraki

Earler tarafndan terkedilmi grnmesine ramen- mam Ear, imann sz ve amel olduunu, artp eksilebileceini benimseyen selefin bu grne katld (Makalt, s. 293) ve bylece ameli (ibadet ve ahlk) imandan cz sayd ki bu tutumun -M. Wattn deyimiyle-ahlk geveklie doru alan yolu tkama maksad tad aktr. Fakat Earlerin anlad mnadaki bir ilh kudret ve irade karsnda insann byle bir ahlk hayat nasl gerekletirecei sorusuna tatminkr bir cevap bulmak nazar olarak imknsz gibidir. Ancak btn Ear kelmclar bu meseleye ikinci derecede nem vermilerdir. Zira onlar iin ahlkn tutarl bir felsef temele oturtulmas kaygsndan daha nemlisi, Allahn kudret ve iradesinin mutlakl inancnn her trl kukudan uzak tutulmasdr. Bu yzden onlar, daha aklc dnen Mutezile ve Mtrdlerin adalet ilkesiyle badamad gerekesiyle kabul etmedikleri teklf-i ml yutk, nazar olarak mmkn grmlerdir. nk Allahn kudreti iin imknszlk dnlemez (Cveyn, el-rd, s. 203-205). u da var ki Cveyn, Gazzl gibi daha ok felsef dnceyle tanm mteahhir Ear kelmclar kesb fikrinin getirdii ahlk zmden tatmin olmu grnmyorlar. Nitekim Cveyn, fiilin ilenmesinde hibir etkisi olmayan kudret gibi, snrl etkisi olan kudreti yani kesbi de acz saymakta (ehristn, elMilel, I, 98), ayn mellif el-Akdetn-Nizmiyyesinde, insann kendi fiillerinde kendi gcnn etkisi olmad eklindeki bir dncenin vazife fikrine aykr olduunu ve peygamberlerin teblilerinin yalanlanmas sonucunu douracan aka belirtmektedir (s. 43-46, 49-50). Hatta o, insan iin kudret ve istitat tannmamasnn akl ve tecrbeye aykr olduu eklindeki dncesi yznden filozoflar takip etmekle sulanmtr (ehristn, elMilel, I, 98-99). Gazzl ise problemin akl zmnn imknsz olduu kanaatine vararak tasavvuftaki kef ve ilhama snmak zorunda kalmtr (hy, IV, 6-7). 3. Mtrdiyye mezhebi, genel olarak Ehl-i snnetin ikinci kolunu tekil etmek ve temel itikad konularda Eariyye ile birlemekle birlikte, kelm ilminin dier konularnda olduu gibi ahlk ilgilendiren kullarn fiilleri konusunda da ayrntlarla ilgili baz noktalarda Eariyyeden ayrlmakta, onlarn dt ahlk glkleri byk lde halletmi grnmektedir. mam Mtrd, kullarn fiilleri konusunu ilerken hem Eariyyenin birinci derecede nem verdii Allahn irade ve kudretinin mutlakl hem de Mutezilenin arlk verdii Allahn mutlak ve mtel ahlk kemalini ayn derecede nazar itibara ald. Nitekim o, insann btn fiillerinin yaratcsnn Allah olduunu kabul ederken bu yaratmann hikmetin dna kmadn belirtmektedir (Kitbt-Tevhd, s. 216). Bununla birlikte Allahn fiillerinin hikmete uygun olmas, Mutezilenin savunduunun aksine, Allah iin bir mecburiyet deildir. Nasl ki tecrb lemde hikmetli i yapan insanlar bunun zddna kadirseler, ayn ekilde Allah da hikmetin zddna kadirdir; fakat O, hikmetten sapmann sebepleri olan bilgisizlik ve ihtiyatan mnezzeh olduu iin hikmetin dna kmaz (a.g.e., s. 216). Bunun sonucu olarak, Allahn iradesinin insanlarn iyi ve kt btn fiillerine taalluk etmesi hikmete aykr, dolaysyla adaletsizlik saylmaz. Zira her ne kadar ontik olarak fiiller Allahn kudret ve iradesiyle var olmaktaysa da bu fiillerin iyilik ve ktlk vasflarndan birini kazanmas, insan sorumlu duruma sokmas ve meyyideyi gerektirmesi, insann bu fiile olan ahlk yaklamyla ilgilidir. Buna gre, Eariyyenin iddiasnn aksine, fiillerin itaat, isyan, iyilik ve ktlk gibi ahlk nitelikler tamalar ve emredilen veya yasaklanan, mkfatlandrlan veya cezalandrlan olgular olmalar ynnden tamamyla insana nisbet edilmesi gerekir. nk Allahn fiilleri hayr ve er diye nitelendirilemez (Kitbt-Tevhd, s. 170). u halde fiiller, tadklar ahlk nitelikler bakmndan Allahn kazs olamaz (a.g.e., s. 308). mam Mtrdye gre, yaratlm kudret, zorunluluun deil, hrriyetin

sebebidir (a.g.e., s. 239). Bu kudretle insan, yine Eariyyenin grnn aksine, zt ahlk deerlere sahip fiillerden birini veya tekini seme ve yapma hrriyetine sahiptir. Ayrca o, psikolojik olarak bu hrriyetinin farkndadr. Dolaysyla kaz ve kader inanc, insann ktlkleri iin mazeret tekil etmez (a.g.e., s. 226, 239, 309-312). Bu suretle Earlerin kesb terimine ykledikleri mna ile Mtrdlerinki arasnda briz bir fark bulunmaktadr. Earlerin anlad mnadaki kesb, neredeyse irade ve ihtiyar muhtevasndan yoksundur ve bu anlay, Fahreddin erRzyi aka, nsan, hrriyet sahibi grnmnde hrriyetten mahrum bir varlktr demek zorunda brakmtr (erhu esmillhil-hsn, s. 250). Byle bir anlay bir ahlk ilminin kurulmasn gletirir. Buna karlk, kesbi hrriyet (ihtiyar) ve yapma (fiil) ile ayn yahut yakn anlamda kullanan Mtrdler, insann fiile olan ahlk yaklamn belirleyen ihtiyar, kast ve azim gibi psikolojik milleri de dikkate alarak kesbe getirdikleri yorumla insana ahlk ahsiyetini tanmak asndan daha tutarl bir yol takip etmilerdir. Mtrdler, ayn ahlk dnceyle, ykmlln meruiyet kazanabilmesi iin iyi ve ktnn, dolaysyla vazifenin bilinmesi ve vazifeyi yerine getirmeye elverili bir gce sahip olunmas gerektii konusunda Mutezileye katlmlardr. Mtrd, insan aklnn ahlk deerleri kavrayacak gte yaratldn aka belirtmitir (Kitabt-Tevhd, s. 221-222). Gsz insann ykml tutulmasn (teklf-i ml yutk) aklen sama (fsid) bulan Mtrd, din ve ahlk fiillerin uhrev meyyideleri konusunda Mutezile ile Eariyye arasnda orta bir yol takip etmitir. O, kfr ve irk dndaki byk ve kk gnahlarn cezalarnn devaml olmayaca ve Allahn dilerse bunlar balamasnn hikmete aykr dmedii grnde Eariyyeye katlm, cezann lsnn ihtiyar deil, ktle denk olmasnn hikmetinin gerei olduunu belirtirken de (bk. a.g.e., s. 360) Mutezilenin adalet ve hikmet anlayn benimsemitir. Btn bunlardan sonra Fazlurrahmann, slm dnce tarihinde kelm tartmalarn mslmanlarn ahlk telakkileri zerinde etkili olmad eklindeki kanaatine katlmak mmkn deildir (bk. Elr., I, 720). Aksine Ehl-i snnet kelmclarnn yukarda belirtilen grleri mslmanlarn byk ounluunca kabul edilmi, bunun bir sonucu olarak kader Ehl-i snnet iman ilkeleri arasnda yer alm, iyilik ve ktln Allahn dilemesine bal bulunduu, itikad ve ibadet gibi ahlk ykmllklerin kaynann da din olduu dncesi mslmanlar arasnda hkim telakki haline gelmitir. Bununla birlikte hicri II. yzyldan itibaren gelimeye balayan ve giderek glenen tasavvuf ahlkn kitleler zerinde byk etkiler brakt muhakkaktr. Bu da, her eyden nce, kelmn teorik ahlk problemleri zerinde durmasna karlk tasavvufun pratie arlk vermesinden ileri gelmitir. TASAVVUF. slmn ilk dnemlerinde tasavvuf terimi bulunmamakla birlikte bizzat Hz. Peygamber ll bir zhd hayat yaam, evresindekileri de bu hayata zendirmitir. Eb Hreyre Hz. Peygamberin arpa ekmeiyle karnn doyurmadan bu dnyadan gtn syler (Buhr, Eime, 23; Mslim, Zhd, 22; Msned, V, 253, 260, 267). Esasen dnyann geicilii, asl ve ebed hayatn lm sonrasnda balayaca eklindeki slm inancn mantk sonucu olarak bu hayatn fni hazlarnn ihtiyatan fazlasna nem vermek anlamszd. Kurn- Kerm slm mcahidlerine fetihler sayesinde pek ok ganimet elde edeceklerini bildirmekteyse de (el-Feth 48/19-20), Allah nezdinde (hirette) daha ok ganimet bulunduunu hatrlatmaktadr (en-Nis 4/94). Kurann ve Hz. Peygamberin, inanan ve hayrl iler (aml-i sliha) yapanlarn hirette nil olacaklar mutluluk, ktlk ileyenlerin urayacaklar bedbahtlk hakkndaki aklamalar, mslmanlarda duyarl bir

din ve ahlk uurun gelimesine yol at. Bununla birlikte Reslullahn irtihalinden sonra sahbe ve Emevler dnemlerinde ba gsteren i savalar, siyas gruplar arasndaki ekimeler, baz yneticilerin haksz tasarruflar, Asr- sadetteki takv, zhd, tevekkl, kanaatkrlk, fedakrlk gibi ahlk erdemlere dayal hayat anlaynn yerini servet, debdebe ve gsteri tutkularnn almas gibi olumsuz gelimeler, bata Eb Zer el-Gfr, Eb Ms el-Ear, Abdullah b. Mesd, Selmn- Fris, Huzeyfe b. Yemn ve Ebd-Derd gibi sahbler olmak zere, zhidne bir ahlka eilimli olanlar arasnda ciddi honutsuzluklara yol at. bn Haldn zhde ynelmek, halktan uzak durmak ve ibadete arlk vermekle tannan bu insanlarn II. yzyldan itibaren sfiyye ve mutasavvife diye anlmaya baladn sylyorsa da (Mukaddime, III, 1097-1098), II. yzyl sonlarndan nce bu tabirlerin henz kullanlmad bilinmektedir. Zhd kelimesi ise dnyadan yz evirme anlamnda ve belli bir kesimin hayat slbunu ifade etmek zere ilk defa Hasan- Basr tarafndan kullanld (Ali Sm en-Ner, III, 62). Bu sebeple genellikle Hasan- Basr tasavvufun kurucusu saylr. Nitekim mevcut ynetimden, ahlk ve itima durumdan memnun olmayan bu zhidler onun evresinde toplanmlar; bunlara zhd ve takvlarndan dolay halktan ayrlanlar, makam ve servet gibi dnyev ikballer karsnda zhd seenler anlamnda mutezile denilmitir (Kelm mezhep olarak ortaya kan Mutezile ile kartrlmamaldr). Bunlar zhhd, ubbd, bekkn gibi deiik zmreler oluturdular. Tasavvuf terimiyse muhtemelen II. yzyl sonlarnda veya III. yzyl banda ortaya kt (Ali Sm en-Ner, III, 30). Bundan sonraki gelimeler genellikle iki koldan olmutur. Bir kol din ve ahlk hkmleri tam bir ballkla benimserken baka bir kol, btn ahlk kurallarn amadka, baka bir deyile iyi ve kt ikiliini ortadan kaldrmadka tam tevhide ulalamayacan ve gerek sf olunamayacan ileri srmtr. Genellikle Snn tasavvuf diye adlandrlan ilk anlayta olanlar Hz. Peygamberi en yksek ahlk rnei sayar ve onun ahlkn en titiz bir ekilde uygulayanlarn sfler olduunu belirtirler (Shreverd, s. 130, 149, 151). Ayrca Snn tasavvuf kaynaklarnda, bata Hulef-yi Ridn olmak zere, ou ehl-i Suffe*den olan birok sahb zhd ve tasavvuf yolunun ncleri olarak gsterilir. Abdullah b. Mbrekin Kitbz-Zhd, Muhsibnin er-Riye li-hukukllh, Kelbznin et-Taarruf li-mezhebi ehlit-tasavvufu, Eb Tlib el-Mekknin Kutl-kulbu, Serrcn el-Lma, Kueyrnin er-Rislesi, Hcvrnin Kefl-mahcbu, Gazzlnin hy, Shreverdnin Avrifl-marifi gibi byk lde Ehl-i snnet izgisini takip eden eserlerde bir yandan kalbin amelleri (amll-kalb) denilen takv, vera, niyet, ihls gibi din ahlk erdemlerin nemi zerinde srarla durulmu, bu erdemleri ihmal ettikleri gerekesiyle fukaha ve kelmclar gibi zhir limleri iddetle eletirilmi, dier yandan tasavvuf, dervilik, melmet gibi kisveler altnda din ve ahlk kanunlaryla bunlarn uygulamalarn (aml-i cevrih) hafife alan szde sflere de (mstasvife) ar tenkitler yneltilmitir. Hemen btn Snn mutasavvflar, tasavvuf hayatta ibadet ve zikir gibi taabbd faaliyetler kadar ahlk faaliyet ve faziletlerin de nemli olduunu belirtmilerdir. Birok mutasavvf, daha tasavvuf teriminin tarifinde onun ahlkla ilikisini gstermilerdir. Nitekim Ebl-Hasan en-Nrye gre, tasavvuf ne birtakm merasimler ne de bir bilgi yndr; aksine tasavvuf yalnzca ahlktr. Ayn sf tasavvufun hrriyet, ftvvet*, dnya gailelerinden syrlmak ve cmertlik erdemlerinden ibaret olduunu belirtmitir. Tasavvufu ksaca hsnl-hulk veya el-ahlkur-radyye eklinde tarif edenler de olmutur (Hcvr, I, 237-239; Herev, s. 23). Hasan- Basr, takv ehlinin doru szllk, ahde ballk, sla-i rahim, yoksullara merhamet, gurur ve kibirden arnmlk, insanlarla iyi geinme,

gzel huy gibi ahlk faziletlerle tannabileceini belirtmitir (Eb Nuaym, II, 143). Snn tasavvuf literatrnn en gelimi rneklerinden olan Shreverdnin Avrifl-marifinde de (s. 151) sflerin balca ahlk erdemleri tamamen geleneksel slm ahlk lleri iinde sralanmtr. Btn byk sfler tasavvufun bir hal ve bir yaama tarz olduunu belirtirler. Buna gre tasavvuf byk lde sfnin mistik tecrbelerinden ibarettir; dolaysyla hem dnce hem de davran olarak sbjektif bir alandr. Bu durumun ahlk bakmndan nemi, byle bir alanda mutlak ve genel geerlilii olan bir ahlk ilmi kurmann gldr. Bu gln bir sonucu olarak, Snn ilkelere son derece bal ilk dnem zhd ahlkndan balamak zere, btnyle ahlkn inkrna ve yaygn ahlk kurallaryla alay etmeye kadar varan deiik tasavvuf akmlar domutur. Hatta mutedil bir mutasavvfn ahlk anlaynda bile baz tutarszlklar grlr. Bu durum, tasavvuf ahlkyla ilgili balca kavramlarn izahndan da kolaylkla anlalabilir. yle ki, btn mutasavvflar balangta Kuran ve Snnetten kaynaklanan bir yaklamla zhd, takv, fakr, tevekkl, rz gibi ilkeleri (makamlar) benimseyerek dnyev nimet ve imknlar karsnda ihtiyatl bir tavr taknmlardr. Ancak Kuran ve Snnet, dnyev imknlara esir olmak yerine bunlar belirlenmi prensipler erevesinde Allah rzs ve insanlarn mutluluu iin kullanmay ngrrken, bu msbet yaklam tasavvuf ahlknda giderek, dnyaya balln ruhun alalmasna yol at, u halde ebed kurtulu iin bu balar koparmak, ksaca lmeden nce lmek gerektii eklinde olumsuz bir anlaya dntrld. Hz. Peygamberin konuyla ilgili ak tavrna ve uyarlarna ramen (Buhr, Zekt, 30, Savm, 54, 55, Edeb, 33; Mslim, Zekt, 54, Sym, 182, 192; Tirmiz, Kymet, 60), tevekkldeki tevessl ve tesebbb unsurlar kaldrlarak tevekkl terkten ibaret sayld. Bu anlaya gre sf n deerlendiren (ibnl-vakt) kiidir; yarn kaygs tayann kalbinde hikmet bulunmaz (Muhibb, III, 148). Hcvr dnya klfetlerine katlanmay (tekellf) ve sebeplere bavurmay ahlka aykr grr (Kefl-mahcb, I, 237). Abdlkadir-i Geyln de Allahn kendisi iin yoksulluu uygun grd kiinin zengin olmak istemesini, Allahn tercihinden holanmamak eklinde yorumlamaktadr (el-Fethur-rabbn, s. 193). Bu ekildeki bir tevekkl anlaynn sonucu olarak Hcvr yle der: Ksmetini zorlama; nk ezel taksim zorlamakla deimez (Keflmahcb, I, 363). Gazzlye gre fakrn en yksek derecesi, kiinin dnya malndan nefret ettii, errinden ve meguliyetinden kaygland iin mal sahibi olmaktan kanmasdr. Gazzl bu anlayta olan kiiyi zhid saymaktadr (hy, IV, 190). Ancak ayn mellif tevekkl, tedbir ve almay brakarak atlm bir hrka veya hasr zerinde bir et yn gibi kalmak eklinde anlayanlar da cahillikle sulamaktadr (a.g.e., IV, 248). Ayrca hibir byk mutasavvf dilenmeyi veya malndan dolay zengine eilmeyi ho karlamamtr (Goldziher, s. 139). Baz mutasavvflar, tevekkl anlaylarnn bir sonucu olarak, tedaviyi tevekkle aykr grm ve hastalklara gnll katlanmay bir fazilet saymlardr. Nitekim rivayet edildiine gre Ahmed b. Hanbel, tevekkle inananlarn urup vb. illar imek yerine tedaviyi terketmelerinin daha doru olduunu belirtmi, Sehl et-Tster de bir kimsenin tedaviyi brakmasnn, ibadetini daha iyi yapabilmek niyetiyle dahi olsa, tedavi olmasndan daha uygun deceini sylemitir. Ancak bu rivayetleri aktaran Eb Tlib el-Mekk ve Gazzl, byle bir tavrn yanllna dikkat ekmeyi de ihmal etmemilerdir (Kutl-kulb, II, 22-23; hy, IV, 286-287). Bu sebeple, Goldziherin yapt gibi (bk. Le Dogme et la Loi de lIslam, s. 125), tedavi karsndaki bu olumsuz tavr btn sfler iin genelletirmek yanltr. Btn tasavvuf eilimler, bu hayatn dnda grdkleri mslmanlar zhir* ehli, rsm* ehli veya

avm* saymlar, farkl llerde de olsa, kendilerine (havas*) yabanc ve ktlk evresi kabul ettikleri kitlelerden ya tamamen veya belli bir sre, ya da hi olmazsa kalben uzak kalmay (uzlet, inziv) tercih etmilerdir. Nitekim Serrc, nefislerini terbiye etmek ve yksek mertebeler kazanmak gayesiyle dalara, maaralara, krlara veya llere ekilenler olduunu kaydetmi ve bunlar eletirmitir (el-Lma, s. 527-529). Birok tasavvuf kaynakta, Kii kpeklerin inlerinde yaamadka sddklar mertebesine ulaamaz dedii rivayet edilen (Eb Nuaym, II, 359) Mlik b. Dinrn toplumdan uzaklaarak kpeklerle har neir olmasndan hayranlkla sz edilir. Hcvr bile, Tasavvuf halktan uzak olmaktr der (Kefl-mahcb, I, 233). zellikle servet ve mevki sahiplerinden uzak durmak, tasavvuf ahlknn bata gelen kurallarndandr. Fudayl b. yz, devlet adamlaryla yaknlk kurmaktan kanan kiinin gecesini namazla, gndzn orula geiren, hac ve umre yapan, Allah yolunda savaan, bunun yannda devlet ricliyle de konuan kiiden daha erdemli olduunu sylemitir (Eb Nuaym, VIII, 98). akk-i Belh ise zenginden bir eyler beklemeyi Allahtan baka tanrlar edinmekten farksz grmtr (Slem, s. 65). Ayn ekilde, evlenme konusunda da tasavvuf anlaylar, deiik llerde de olsa, Peygamberin snnetinden farkllklar gstermektedir. Hz. Peygamber ilke olarak ruhbanlk hayatn reddetii (Drim, Nikh, 3; Msned, VI, 226), evlenmenin nemini aklad ve tevik ettii halde (Buhr, Nikh, 1; Tirmiz, Nikh, 1; bn Mce, Nikh, 1; Msned, V, 163, 421), Eb Sleyman ed-Drn, Bir el-Hf, Mlik b. Dinr gibi baz sfler zhd hayat, ahlk ve dinin selmeti iin bekr yaamay gerekli grmlerdir. Bunlardan sonuncusu kendisine, Evlenmeyecek misin? diye soranlara, Elimden gelse nefsimi de boayacam cevabn vermitir (Eb Nuaym, II, 365). Hcvr gibi mutedil bir mutasavvf bile tasavvuf yolunun esasnn bekr yaamak olduunu syler (Kefl-mahcb, II, 611). Bununla birlikte gerek bu mellif gerekse baka birok Snn mutasavvf, evlenmenin Peygamber tavsiyesi olduuunu gz nne alarak insann kendi din ve ahlk hayat asndan evliliin muhtemel fayda ve zararlarna gre karar vermesinin uygun olacan belirtmilerdir. Ayrca tasavvufun tamamen inziva hayat olduunu dnmek yanl olur. Nitekim birok tasavvuf kaynakta toplum iinde yaayarak insanlarn slah iin aba gstermenin nemi zerinde durulmu, dbs-suhbe, dbl-uhuvve gibi balklar altnda sosyal hayatn gerektirdii ahlk ve muaeret kurallar, haklar ve sorumluluklar ilenmitir. Hcvrnin de kaydettii gibi (Kefl-mahcb, II, 427), tasavvufun ileri gelenlerine gre hem dinin hem de akln reddettii btn kt huylarn ve irkin davranlarn kayna nefistir. Tasavvuf ahlknda ounlukla insann mnev benliinin yksek tarafn temsil eden ruh melee, nefis ise eytana benzetilir. Bu yzden ahlk fenalklar ancak riyzet ve mchedeye koyularak nefsin kt eilimlerini krmak ve onu kt huylardan arndrmak suretiyle nlenebilir. Gazzl, nsan ihtiraslaryla savar, nefsini bunlarn basksndan korur ve bu suretle meleklerin ahlkna benzer huylar kazanrsa kalbi meleklerin evi haline gelir demektedir (hy, III, 27). Hcvr de nefsin isteklerine kar koymay btn ibadetlerin ba ve ahlk abalarn en deerlisi saymtr (Keflmahcb, II, 427). Tasavvuf ahlknda nefse kar verilmesi ngrlen bu sava, bir nevi iradeyi hr klma, insann ahlk mkemmellie ulamasn ve Allaha yaknlamasn nleyen beden ve dnyev tutkularn bamllndan kurtulma mcadelesidir. Bu adan tasavvuf ahlknda hrriyetin byk bir deeri vardr. Mutasavvflar, insann uurunu megul eden Allahtan baka her eyin hrriyeti kstlad ilkesinden hareketle cennet nimetlerini arzulamay bile gerek hrriyete aykr grmlerdir (Kueyr

Rislesi, s. 365). Kueyrye gre hrriyet, kulun zerinde Allahtan baka hibir eyin etkili olmamasdr. Gerek hrriyet tam kulluktadr (a.g.e., s. 364-365). brhim b. Edhem ise hrriyeti, lmeden nce dnyadan kmak eklinde aklamtr (a.g.e., s. 366). Tasavvuf kaynaklar, byk sflerin byle bir hrriyete kavumak iin verdikleri mcadeleleri anlatan htra ve menkbelerle doludur. Esasen tasavvuftaki fakr makam hrriyeti de kapsar. nk fakr, insann hibir eye sahip olmamasndan te, hibir eyin insana sahip olamamas demektir (Slem, s. 215). Buna gre hrriyet, felsefe ve kelmda ele alnd ekliyle ahlkn hareket noktas deil gayesidir. Bu sebeple hrriyet ulalmas zor bir makamdr. Tasavvuf slkn balangcnda irade varsa da hrriyet yoktur. Mrid, mridin delletiyle seyr slk srasnda verdii iddetli bir mcadele sayesinde dnya ve nefis balarndan kurtularak hrriyetini kazanr. Felsefe teorik, tasavvuf pratiktir; bu yzden filozof akl ile, sf irade ile yol alr ve sonunda hem mrifete hem de hrriyete ular. u var ki, tasavvuf anlaya gre insann iradesi daima Allahn iradesine bamldr. Hatta bu adan sfnin kendi iradesinden sz etmesi bile tasavvuf edeple badamaz. Hcvr, Tevhid ehli szyle cebr, ameliyle kader (hrriyeti) olandr derken bu ikilemi anlatmak istemitir (Kefl-mahcb, I, 211). Kelbz, btn mutasavvflarn insanlara gerek anlamda fiiller isnat ettiklerini, insanlarn, kendi kazanlar (iktisab) olan bu fiilleri isteme (irade) ve seme (ihtiyar) imknna sahip olduklar, cebir veya zorlama (istikrah) altnda bulunmadklar grnde birletiklerini belirtmise de (et-Taarruf, s. 64) bu aklamay ihtiyatla karlamak gerekir. Zira bu melliften nce ve sonra birok mutasavvfn teorik olarak kesin bir cebir anlayn savunduu bilinmektedir. Gerekte bu anlay tasavvuftaki tevhid ve tevekkl ilkelerinin yorumundan kaynaklanmaktadr. Kueyrnin naklettiine gre, Cneyd-i Badd tevhidi btn yaratlmlarn her trl davranlarnn Allahtan olduunu bilmek eklinde tarif etmitir (Kueyr Rislesi, s. 102). Znnn el-Msrye gre tevhid ve tevekkl, ncelikle Allahtan baka tanrlar edinmeyi, ikinci olarak da Ondan baka sebepler gstermeyi imknsz klar (Gazzl, hy, IV, 264). Esasen ilk anlamdaki tevhid, Herevnin deyimiyle avamn tevhidi, ikincisi ise havassn tevhididir (Menzils-sirn, s. 51). Mutasavvflar, insann fiillerini kendisinin yaratt eklindeki gr dinlemeye bile tahamml edemezler. Nitekim Kueyrnin bildirdiine gre (Kueyr Rislesi, s. 121) Hris el-Muhsib, babas Kaderiyyeden olduu iin ondan kalan miras kabul etmemitir. Cebir anlaynn ahlk sorumsuzlua yol aacandan kayglanan, hatta bu eilimde olanlar bulunduunu bildiren Snn mutasavvflar, Eariyyenin lml cebir (cebr-i mutavasst) anlayn kar yol olarak grmlerdir. Nitekim Gazzl, y ulmid-dnin Tevbe, Tevhid ve Tevekkl blmlerinde bu kavramlarn tasavvuf aklamalarn yaparken mutlak bir cebre dmemek iin hayli zorlanmtr. Nihayet Cebriyye, Mutezile ve Eariyyenin hrriyet konusundaki grlerini, krlerin el yordamyla tanmaya altklar fili tarif etmelerine benzeten Gazzl, irade ve hrriyet (ihtiyar) konusunun kader srrna girdiini ve ancak mkefe ilmine sahip olanlarn bu problemi aabileceklerini belirterek bir bakma agnostisizme varmtr (y, IV, 5-7, 247-248, 254-259). Gerek tasavvufta hkim olan cebir anlay, gerekse eriat ve zhirin yannda varl benimsenen hakikat ve btn anlay, hibir zaman gerek sfleri ahlk ve din geveklie srklememi, aksine bunlar dinin farz kldklar yannda gnll ibadet ve iyilik yapmaya da byk nem vermilerdir. Hcvrnin de belirttii gibi, bu zmreye gre bir kimsenin maln sayp dkerek 200 dirheme 5 dirhem hesabyla zekt vermesi cmertlik deildir; asl cmert, elinde ne varsa Allah yolunda harcad iin zekt vermesine gerek kalmayan sfdir (Kefl-mahcb, II, 537). Hakikat ve btn,

gerek sf iin ibadet ve baka iyiliklerde gzetilmesi gereken ahlk zdr. Bu sebeple balca tasavvuf kaynaklarda ibadetlerin zhir veya fkh art ve rknleri yannda niyet, ihls, hu, takv gibi amll-kalbe ve ibadetlerin ahlk zerinde gstermesi beklenen msbet tesirlere de geni yer verilmitir. Bununla birlikte Hallcn vahdeti vcd*u, Byezd-i Bistmnin sekr*i, Eb Sad el-Harrzn fen*s, Hamdn el-Kassrn melmet*i, bn Haffin gaybet*i gibi zamanla tasavvuf felsefesinde byk ilgi gren kavramlar, bilhassa bnl-Arabnin gelitirdii, Sadreddin Konev, Celleddn-i Rm gibi vahdeti vcdcu sflerin devam ettirdii felsefelemi tasavvuf zerinde yaplan yorumlar ve uygulamalar iinde eriat ve ahlk ilkeleriyle badatrlmas imknsz ve bir ahlk anarisine gtrebilecek taknlklarn bulunduu da bir gerektir. bn Teymiyye, bnl-Cevz gibi seleflerin iddetli tenkitlerine ramen, eski Trk ve ran inan ve gelenekleri, ayrca gult- ann da etkisiyle tasavvuf adna yaplan taknlklar ve ahlk kaytszlklar, bnl-Arabden beri varln hissettiren, Fazlullah el-Hurf elEsterbd ile yeni bir tasavvuf akm halini alan Hurflik ve bu akmn tesiriyle Rfiz-Btn bir mahiyet kazanan Bektlik bata olmak zere Babalik, Kalenderlik, Haydarlik, Abdallk gibi cereyanlar hem edeb alanda hem de pratik hayatta itikad bakmndan hull* ve ittihad*, ahlk bakmndan da szde melmet ve bhlii yaattlar. Ancak bunlardan yalnzca Bektalik geni lde ve uzun sre etkili olmu, dierleri ise hibir zaman Snn ilkelere bal tarikatlarn sahip olduu seviyede g ve tesire ulaamamlardr (ayrca bk. TARKAT, TASAVVUF).

BBLYOGRAFYA

Lisnl-Arab, hlk md.; Tcl-ars, hlk, hilm md.leri; Msned, I, 398; IV, 227; V, 163, 173, 177, 253, 260, 267, 289, 421; VI, 226; Drim, Nikh, 3; Ri, 56; Buhr, Zekt, 30, Savm, 54, 55, Nikh, 1, Eime, 23, Edeb, 33, Ahkm, 4, 43, mn, 39, By, 2, Fiten, 17; Mslim, Zekt, 54, Sym, 182, 192, Zhd, 22, Msfirn, 139, mre, 34, 38, Mskat, 107, 108, Birr, 14, 15, 49; bn Mce, Nikh, 1; Eb Dvd, Akziye, 12; Tirmiz, Nikh, 1, Kymet, 60, Zhd, 52; Hasan el-Basr, Risle fil-kader (Mcid Fahr, el-Fikrlahlk el-Arab iinde), Beyrut 1978, I, 20, 22, 253, 260, 267, 421; Hris el-Muhsib, er-Riye li-hukukillh (nr. Abdlkadir Ahmed At), Beyrut 1405/1985, s. 78, 114-112; bn Kuteybe, elMarif (Ukke), s. 441; Hayyt, el-ntisr (nr. H. S. Nyberg), Kahire 1925 Beyrut 1957, s. 12; Ear, Makalt (Abdlhamd), s. 136, 270, 290-293, 406, 417, 542; a.mlf., el-bne (Fevkyye), s. 163, 166, 173-179, 197-198, 233; a.mlf., el-Lma, s. 107, 125; Mtrd, Kitbt-Tevhd, s. 170, 216-235, 239, 276, 308-312, 360; Serrc, el-Lma, s. 527-540; Kelbz, et-Taarruf, s. 64; Kutl-kulb, II, 22-23, 193, 195; Bklln, et-Temhd (Eb Rde), s. 97, 304-308, 309-321; a.mlf., el-nsf (nr. M. Zhid el-Kevser), Kahire 1382/1963, s. 45-50; Slem, Tabakat, s. 65, 215; Kad Abdlcebbr, el-Mugn, VI/1 (nr. Ahmed Fud el-Ehvn v.dr.), Kahire 1382/1962, s. 20-22, 6465, 177-178; VI/2 (nr. C. . Kanvat v.dr.), s. 132; a.mlf., erhul-Uslil-hamse, s. 396, 400-401, 627; a.mlf., el-Muht bit-teklf (nr. mer Seyyid Azm - Ahmed Fud el-Ehvn), Kahire, ts. (edDrl-Msriyye), s. 19; Badd, el-Fark, (Abdlhamd), s. 211; Eb Nuaym, Hilye, II, 143, 359, 365; VIII, 98; Kueyr Rislesi (trc. Sleyman Uluda), stanbul 1986, s. 102, 121, 180, 234-243,

252-257, 279-283, 364-365, 366, 404-411, 475; Hcvr, Kefl-mahcb (trc. Esad Abdlhd Kandil), Beyrut 1980, I, 211, 212, 233, 237-239, 253, 275-290, 317, 334, 363, 365; II, 427, 537, 557, 661; Cveyn, el-rd (Temm), s. 203-205; a.mlf., el-Akdetn-Nizmiyye (nr. Ahmed Hicz es-Sekka), Kahire 1398/1978, s. 26-27, 43-46, 49-50; Herev, Menzil, s. 23, 51; Zevzen, erhul-Muallat, Beyrut, ts. (Mektebet Dril-Beyn), s. 82, 115, 178; Gazzl, hy, III, 27, 55, 75, 135-152; IV, 5-7, 190, 206, 247-248, 254-259, 264, 286-287; a.mlf., el-Mstasf, I, 48-50; ehristn, elMilel (Kln), I, 98-99; a.mlf., Nihyetl-ikdm, s. 397-398; Abdlkadir-i Geyln, elFethur-rabbn, Beyrut 1983, s. 193; bnl-Cevz, Telbs bls, s. 151, 175, 206, 278-281, 287288, 363-369; a.mlf., Sfats-safve, IV, 109, 113, 159; Fahreddin er-Rz, erhu esmillhilhsn, Beyrut 1404/1984, s. 250; mid, Gayetl-merm (nr. Hasan Mahmd Abdllatf), Kahire 1391/1971, s. 206-207; Shreverd, Avrifl-marif, Beyrut, ts. (Drl-Marife), s. 130, 149, 151; bnl-Arab, el-Ftht, III, 88-89, 93-96; IV, 58-62, 293, 296-297, 301-308; V, 449-452; VI, 262-264; VIII, 318-319; bn Teymiyye, Minhcs-snne, Kahire 1321, III, 23-25; a.mlf., Mecmatr-resil, I, 83-85, 92-97; bn Haldn, Mukaddime (nr. A. Abdlvhid Vf), Kahire 1401, III, 1097-1098; Muhibb, Hulsatl-eser, III, 148; Harrzde, Tibyn, I, vr. 129-b; Kprl, lk Mutasavvflar, (4. bs. Ankara 1981), s. 207, 210-213, 337; I. Goldziher, Le Dogme et la Loi de lIslam (trc. Flix Arin), Paris 1920, s. 4, 11, 125-126, 138-139, 144; R. A. Nicholson, FitTasavvufil-slm (trc. Ebl-Al Aff), skenderiye 1946, s. 21-26, 31, 35, 77-79, 100-101, 156; G. H. Bousquet, La Morale de lIslam, Paris 1953, s. 11,13, 15, 24-25; D. M. Donaldson, Studies in Muslim Ethics, London 1953, s. 14-21, 79, 83, 198-212; G. F. Hourani, Islamic Rationalism-The Ethics of Abd al-Jabbar, London 1971, s. 8-14; Ali Sm en-Ner, Neetl-fikril-felsef filslm, Kahire 1977-78, I, 317-327, 343-344, 432-436; III, 30, 62, 141, 167-168, 286-288, 310, 326, 342; Abdurrahman Bedev, Trhut-tasavvufil-slm, Kuveyt 1978, s. 198, 272; a.mlf., Mezhiblslmiyyn, Beyrut 1983, I, 139-140, 169, 370-371, 456-472, 555-564, 614-620, 339-774; W. Montgomery Watt, slam Dncesinin Teekkl Devri (trc. E. Ruhi Flal), Ankara 1981, s. 169171, 295-304, 392-393; Kmil Mustafa e-eyb, es-Sla beynet-tasavvuf vet-teeyyu, Beyrut 1982, II, 155-156, 158-160, 206, 231, 239, 334; Ahmed Mahmd Subh, el-Felsefetl-ahlkyye filfikril-slm, Kahire 1983, s. 54-55, 90-93, 128 vd., 162-178, 200-204, 209, 214, 232-241; Zeki Mbrek, et-Tasavvufl-slm fil-edeb vel-ahlk, Beyrut, ts. (el-Mektebetl-Asriyye), s. 105140; T. zutsu, Kuranda Din ve Ahlk Kavramlar (trc. Selhaddin Ayaz), stanbul, ts. (Pnar Yaynlar), s. 36-37, 53-55, 329-330; G. E. von Grunebaum, Concept and Function of Reason in Islamic Ethics, Oriens, XV, Leiden 1962, s. 1-17; Agh Srr Levend, mmet anda Ahlk Kitaplarmz, TDAY Belleten 1963, Ankara 1964, s. 89-115; S. J. John Renard, Muslim Ethics: Sources, Interpretations and Challanges, MW, LXIX/3, (1979), s. 163-177; Red Muhammed Hall, Tekvnl-fikril-Arab kablel-slm, Lisnl-Arab, XX, Rabat 1983, s. 195-225; Carra de Vaux, Ahlak, A, I, 157-160; Abdlmennn mer, Ahlk, UDM, II, 187-197; R. Walzer, Akhl, El (Fr.), I, 335-339; F. Rahman, Alq, Elr., I, 719-725. Mustafa arc

SLM FELSEFES.

slm filozoflarnn ahlkla ilgili grleri, genellikle felsef ahlk bal altnda ele alnmakta ve incelenmektedir. Tam anlamyla Frbnin eserlerinde sistemli bir yapya kavuan slm felsefesinin ana program, Yunan felsefesinden alnan baz fikirlerle slm inan sistemi arasnda, fikir seviyesinde bir terkibe ulamaya ynelmitir. Ayn durum ahlk ilmi iin de sz konusu olmutur. Eski Yunan filozoflarnn ahlk terimlerle ilgili nemli tarif ve tasniflerini benimseyen slm filozoflar, temeli Kuran ve Snnete dayal slm ahlkn sz konusu tarif ve tasniflerden faydanarak sistemli bir ekilde aklamaya almlardr. Bu bakmdan slmda felsef ahlk tamamen mstakil bir ilm saha olarak grlemez. Aslnda burada geen felsef tabirini biraz geni tutar ve onu ahlk hakknda rasyonel, tutarl, mull ve sistemli bir dnme ameliyesi eklinde anlarsak, felsef ahlk sahasna baz kelmclarn, mutasavvflarn, db, siyaset, nasihat ve irad konularnda yazlar kaleme alm olan baz melliflerin eserlerini de dahil etmemiz gerekir (yk. bk.). Ancak burada konuya daha dar bir adan baklacak ve zellikleri biraz sonra ayrntl bir ekilde ele alnacak olan eserler tartma konusu edilecektir. slm filozoflar, hulk veya hulukun oulu olan ahlk, nefiste yerleik olan yatknlklar eklinde tarif etmilerdir. Bu yatknlklar sayesinde fiiller, nefisten her hangi bir fikr ve irad gle hacet kalmakszn sdr olur. Eer bu yatknlklar iyi olursa nefisten faziletler, kt olursa reziletler sdr olur. te ahlkn temel vazifesi nefis hakknda bilgiler vermek ve nefsi kendisinden faziletli fiiller sdr olacak ekilde terbiye etmektir. Biraz sonra grlecei gibi, slm filozoflar ahlk ruhan bir tabbet olarak kabul etmilerdir. Sadece nazar ahlkn deil, ahlk eitiminin de onlarn programlarnda yer almasnn sebebi budur. Filozoflar, felsefeyi genellikle nazar ve amel olmak zere ikiye ayrrlar. Birincisi daha ok insann bilgileriyle, ikincisi ise faaliyetleriyle ilgilidir. Birincisinde baarl olmak bizi nazar kemale, ikincisinde baarl olmak ise amel kemale gtrr. Her ikisinin ayn ahsta toplanmas, tam ve hakiki saadetin gereklemesi anlamna gelir. Amel felsefe veya hikmetin ana konusu vardr: Ahlk, tedbrl-menzil ve siysetl-mdn. Birincisi ferdin nasl kemale ereceini ele alr; ikincisi ahlk aile erevesi iinde dnr; ncs ise ehirlerin veya lkenin ahlkl ve faziletli ynetimini konu edinir. Bu l ayrm hemen hemen btn slm filozoflarnn eserlerinde bulmak mmkndr; fakat bu ayrm, zellikle Tsden sonra ahlk hakknda yazlm felsef kitaplarn ana blmn meydana getirmitir. slmda ahlk felsefesinin btn ynleriyle ele alnmas ciltleri dolduracak bir konudur. Burada onun nce tarih seyrine -daha ziyade balca mellifler ve eserler dikkate alnarak-, sonra da ana problemlerine bir gz atmakla yetinmek mecburiyeti vardr. A. Tarihe. 1. slmda felsef ahlkn Yunan kl kaynaklarn tam olarak tesbit etmek, mevcut bilgiler nda mmkn deildir. Ancak u kadarn syleyebiliriz ki Yunan filozoflarnn ahlk konusunda yazm olduklar eserlerin ve bunlar zerine daha sonraki dnemlerde kaleme alnm olan erhlerin nemli bir ksm ok erken bir tarihte Arapaya evrilmiti. Mslman filozoflar Eflatunun bata

Cumhuriyeti olmak zere diyaloglarnn nemli bir ksmn inceleme imkn bulmulard. Aristonun mehur Nikomakhos Ahlkn shak b. Huneyn on bir ksma ayrlm olarak Arapaya tercme etti. Ayn mtercimin eserle ilgili bir erhi de tercme ettii bilinmektedir. Frb bu eserin zellikle giri ksm zerine bir erh yazd. Daha sonra bn Rd de Aristonun Ahlk zerine orta boy bir erh kaleme ald. Bu sonuncu eserin bugn sadece Latince ve brnce tercmelerine sahibiz. Tannm tp limi ve filozof Galenin (Clns) Fil-ahl (bu eseri bugn sadece Arapa tercmesiyle tanmaktayz) ve insann kendi faziletlerini nasl kefedeceine dair bir rislesi slm filozoflar zerinde olduka etkili oldu. Onlarn ahlk konusuna ruhan bir tabbet eklinde bakmalar daha ziyade Galenin tesiriyle olsa gerektir. phesiz bu konuda dayandklar bir dier kaynak da inanszl, ikiyzll vb. bir eit kalb maraz sayan Kurn- Kermdir. Yine Aristoya atfedilen ve aslnda ona ait olmayan iki eser de mslman filozoflara tesir etti. Bunlardan ilki Feiln-nefs, ikincisi ise Teolojidir (Esolocya). Bu sonuncu eser, aslnda, Yeni Eflatunculuun byk sistemcisi Plotinusun Enneadsnn (Dokuzlar) drtten altya kadar olan blmlerini ihtiva etmekteydi. Sz konusu eser ahlkn metafizie balanmasnda ve mistik bir karakter kazanmasnda birinci derecede rol oynad. 2. Hakiki mnada ilk slm filozofu olan Kind ahlkla ilgili olarak ok sayda risle kaleme almsa da ne yazk ki bu eserlerin ou bugne kadar bulunamamtr. Kindnin ahlka dair grlerini rislelerinin muhtelif yerlerine serpitirilmi mlumattan, el-Hle li-defil-ahzn adl rislesinden ve Sicistnnin Mntehab svnil-hikmesinde yer alan iktibaslardan renmekteyiz. Onun Filahlk ve et-Tbbr-rhn adl iki kayp eserinden sz edilmektedir. yle grnyor ki bn Miskeveyh ve Gazzl birinci eserden haberdar idiler. Eb Bekir Muhammed b. Zekeriyy erRznin de ikinci eserin baln tayan bir ahlk eseri kaleme almas olduka dikkat ekicidir. Kindnin el-Hle li-defil-ahzn hacmi kk bir eser olmasna ramen ok etkili oldu. Hznn mahiyeti, sebepleri ve giderilmesinin areleri gibi konular ele alan eserde slm tesirlerin yan sra Eflatuncu, Aristocu, Stoac ve Yeni Eflatuncu tesirleri de farkl nisbetlerde bulabilmekteyiz. Eser mir, bn Miskeveyh ve Ts gibi ahlk filozoflar zerinde etkili oldu. 3. Eb Bekir er-Rz, yirmi ksa blmden meydana gelen et-Tbbr-rhnyi yazd. Eserde Aristocu unsurlara deil de Eflatuna arlk verildii anlalmakta, ayrca Galenin tesirleri aka grlmektedir. Burada Rz fke, kzgnlk, kskanlk, a gzllk vb. nefs ktlklere bir tabip mahareti ile yaklamakta ve bunlardan kurtulma yollarn retmektedir. Kindnin ad geen eseri gibi et-Tbbr-rhn de psikolojik-felsef trden bir eserdir. Ayrca, Rznin itidali tavsiye eden ve mnev hazlara yer veren felsef hayat tarz ile ilgili es-Sretl-felsefiyye adl eseri de geni anlamda ahlkla ilgili olarak grlebilir. Dier birok slm filozofundan farkl olarak Rz grlerini din metinlerle takviye cihetine gitmez. phesiz bu, onun vahiy karsnda taknd menfi tavrdan ileri gelmektedir. 4. Felsefenin teki alanlarnda olduu gibi ahlk sahasnda da sistemleme Frb sayesinde mmkn olmutur. Psikolojiyi ahlka, ahlk siyasete ve nihayet faal akl vastasyla siyaseti metafizie en tutarl bir ekilde balayan Frbdir. O, ncelikle Eflatunun grleri ile Aristonunkileri, ikinci basamakta ise felsefenin grleri ile dinin grleri arasnda bir telif ve

terkibe gitmeye almtr. et-Tenbh al seblis-sade ve Tahsls-sadesi dorudan doruya ahlkla ilgilidir. Ayrca el-Mednetl-fzla ve es-Siysetl-medeniyye adl eserlerinin son ksmlar da siyaset erevesi iinde ele alnm ahlk konularyla, zellikle de haz ve saadet konularyla ilgilidir. Kind ve Rzden farkl olarak Frb nefsin mnev hastalklarndan nasl tedavi edilecei meselesi zerinde pek durmaz. Onu asl ilgilendiren konu, heyln seviyede bulunan insan aklnn bilfiil akl durumuna gemesi ve mstefd akl dzeyinde hakikatleri bilme gcne kavutuktan sonra faal akl ile birleerek (ittisl*) en yce mutluluu (es-sadetl-kusv) kazanmas vb. ok daha mull felsef bir hayat programdr. Frbnin fazilet ve saadetle ilgili grleri btn slm filozoflar zerinde, ittisl fikri ise bn Sn, bn Bcce, bn Tufeyl ve ayrca baz bakmlardan mutasavvflar zerinde etkili olmutur. 5. Frb ile bn Sn arasnda geen sre, slmda felsef kltrn mnevver kesime hzla yayld bir dnemdir. te bu dnemde yaayan filozoflardan biri de Ebl-Hasan el-mirdir. Onun ahlk ve siyaset konusunda yazm olduu Kitbs-Sade vel-isd, sistematik ve didaktik bir kompozisyona sahip olmamakla birlikte, ahlk felsefesinin nemli kaynaklarndan birini tekil eder. Eser, mslman filozoflarn zellikle ne gibi konularla megul olduklarn, hangi isim ve kaynaklara dayandklarn gstermesi bakmndan bir bilgi hazinesidir. yle grnyor ki mir, Kindden bn Miskeveyhe kadar uzanan bir ahlk felsefesi anlay zincirinin nemli bir halkasn oluturmaktadr. 6. bn Sn, selefleri ve halefleri kadar ahlk konusu zerinde durmamtr. Mesel felsefenin her alanna yer veren e-ifda ahlk iin ayrlm zel bir blm yoktur. Buna ramen onun ahlkla ilgili syledikleri bir araya getirildiinde bir fikir verecek lde mlumat elde edilebilir. bn Snnn ahlk ve saadet ile ilgili iki rislesi vardr. Fakat o, esas konusu olan nefis ve nefsin bekas meselesine temas ettii her yerde ahlk kemal zerinde de durmutur. Ayrca, bn Snnn Risle fil-ak, Rislett-tayr ve Hay b. Yakzn gibi tasavvuf denebilecek risleleri de nefsin yce mertebelere nasl ktn ve sonunda melike (Allah) nasl ulatnn hikyesini felsef bir roman slbu iinde dile getirdii iin dolayl olarak felsef ahlkla ilgili saylr. bn Snnn bu trden yazlar, zellikle spanyal mslman filozoflar zerinde ve tasavvuf sahasnda tesirli olmutur. 7. Felsef ahlkn tarihesini anlatrken hvn- Safnn Resilini gz ard etmek elbette mmkn deildir. Resilde yer alan ahlk anlay, denebilir ki slm leminde nazar seviyede gerekletirilen en eklektik anlaytr. Bu anlay, yan yana getirilmi yzlerce fikirden olumaktadr. Resilde slm kaynaklarn yan sra Eski Yunan felsefesinin, Yeni Eflatunculuun, Pisagorculuun, Hint felsefesinin, Yahudilik ve Hristiyanln tesirleri aka grlmektedir. Onlarn insn- kmili soy itibariyle Dou ranl, imanda Arap, eitimde Bbilli, takvda hristiyan, srlara vkf olmada Hintli, ilim ve hikmette Yunanldr (Resil, II, 376). hvn- Safnn ahlk anlay, daha ziyade, genel Snn kitlenin dnda kalan gruplar ile rk felsefesinin ahlk anlay zerinde etkili olmutur. yle grnyor ki, Gazzlnin, kendi samalklarn daha kolay satmak iin mutasavvflardan aldklar grlerle meydana getirdiklerini syledii felsifenin ahlk (elMnkz mined-dall, s. 99-100), Frb ve bn Sn gibi sekin filozoflarn yukarda ksaca temas ettiimiz anlaylar ile ilgili olmaktan ok hvn- Safnn ahlk felsefesi ile ilgili olsa gerektir.

8. phesiz, ahlk felsefesi deyince akla gelen ilk eser, bn Miskeveyhin Tehzbl-ahldr. slm dnyasnda kaleme alnan birok ahlk kitab iin bu eser deta bir rnek eser tekil etmitir. Gazzlden nl Osmanl Trk ahlks Knalzde Aliye varncaya kadar birok mellif, ahlk sahasna elinde Miskeveyhin lambas olduu halde girmitir. Nasl ki Gazzl mant slm ilim dnyasnn ayrlmaz bir paras haline getirmise, bn Miskeveyh de ayn eyi felsef ahlk konusunda yapmtr. Eserin en dikkate deer yan, Frbden itibaren kuvvetli bir ekilde kendisini hissettiren ittisle dayal bir ahlk anlayndan ziyade daha tecrb ve Aristocu denilebilecek bir anlaya sadk kalm olmasdr. Eserde Kindnin tesirleri, zellikle de son blmnde aka grlmektedir. Ayrca eski filozoflarn grlerinin slmla uyuacak ekilde iktibas edilmesi ve yorumlanmas, onun geni bir kabul grmesine sebep olmutur. bn Miskeveyhin ahlk, baz tarif ve tasniflerini Yunan filozoflarndan alan bir slm ahlkdr. Bugne kadar msteriklerin bu hususu dikkate almamalar eksik bir tablonun ortaya kmasna sebep olmutur (bk. El (ng.), I, 325-329. Bu maddede slm unsurlarn aleyhine olacak ekilde Yunan felsefesinden gelen unsurlara arlk verilmitir). 9. Gazzlnin felsef ahlka dair grlerini, zellikle bn Miskeveyhin Tehzbl-ahlnn bir devam gibi grmek yanl saylmaz. Ahlk konusuna fkh, kelm ve tasavvuf asndan bakan Gazzlnin bizi burada en ok ilgilendiren iki eseridir: hy ulmid-dnin Mhlikt ksmnn ikinci kitab olan Kitb riyzetin-nefs ve tehzbl-ahlk ve muleceti emrzil-kalb ile Mznl-amel. Onun er-Risletl-ledniyye, Miktl-envr ve el-Maksadl-esn gibi eserlerini kelm, zellikle de tasavvuf adan deerlendirmek icap eder. 10. Gazzlden sonra slmda felsef ahlkn, birbiriyle ilgili olmakla beraber, farkl zellikler tayan iki ana izgiyi takip ettiini grmekteyiz. Bunlardan ilki Farsa ve daha sonra Trke yazlan ahlka dair eserlerdir ki bunlar byk lde bn Miskeveyhin sistemletirdii dnce tarzn takip etmektedir. Bu eserlerin banda Tsnin Ahlk- Nsrsi gelir. Amel felsefenin ana konusu (ahlk, tedbrl-menzil ve siyaset) bu eserin temel blmn tekil etmitir. zellikle siyaset konusu bn Miskeveyhin eserinde ok az yer igal etmekteydi. Ts bu eksiklii gidermenin gerekli olduuna inanm ve dolaysyla Tehzbl-ahln Farsaya aktarln yeterli bulmamt. Tsnin Ahl daha sonra kaleme alnan birok esere kaynak tekil etti. Bunlarn en nemlileri, Devvnnin Ahlk- Cellsi, Kifnin nisbeten daha basit olan Ahlk- Muhsinsi ve nihayet Trk ahlks Knalzde Ali Efendinin Ahlk- Alsidir. kinci izgi ise, Frbnin daha metafizik mahiyetteki ittisl kavramna dayal olan ve bn Snnn rk dnceyi konu alan eserlerinde belirgin hale gelen izgidir ki bunun en nemli temsilcileri, spanyal mslman filozoflardan bn Bcce ve bn Tufeyldir. Bu filozoflardan ilki, kalabalk dnyann uzanda yaayan bir rifin ruhan tekmln anlatan Tedbrl-mtevahhidin, ikincisi ise yine benzer bir konuyu daha romanms bir slp iinde anlatan Hay b. Yakznn mellifidir. Aralarndaki farklara ramen her iki eserde de tasavvuf unsurlar ar basmaktadr. Konu, akln son noktaya kadar kullanmasn bilen bir insann hakikate ulamak iin yapt fikr ve ruhan yolculuktur. bn Rd ise nazar felsefeyle ilgilendii lde amel felsefeyle ilgilenmedi. O, Aristonun Ahlk ve Eflatunun Cumhuriyeti zerine erhler yazd. Ahlk ile ilgili grlerinde fazla bir orijinallik

yoktur. B. Meseleler. slm filozoflarnn ahlk anlaynda psikolojiyi ahlktan, ahlk din ve siyasetten tecrit ederek incelemek mmkn deildir. Onlar, ahlk nedir? sorusundan nce insan nedir? sorusuna cevap vermenin gerekli olduuna inanrlar. nsann ne olduu, nereden gelip nereye gidecei ve kbetinin ne olaca sorularna cevap verilebildii takdirde, onun neleri deerli saymas ve neleri yapmas gerektii hususuna da bir aklk getirilebilir. Nelerin deerli olduu sorusu, eninde sonunda bizi bir ahlk deer nazariyesine, nelerin yaplmas gerektii sorusu ise ahlk mkellefiyet nazariyesine gtrr. Deer nazariyesinde slm filozoflar saadeti anlay savunurlar. Onlara gre, kendi bana yahut biztihi iyi (hayr) olan yegne ey saadettir. Daha dorusu saadet mutlak hayrdr. Ahlk mkellefiyet nazariyesinde ise onlar gayecidirler (teleolojist). yle ki, insan neyin iyi olduuna karar verince, fiillerini hangi gayeye yneltmesi gerektii de ortaya km olur. Bu ana ereve iinde slm ahlk felsefesinin balca meselelerini aadaki ekilde incelemek mmkndr: 1. Nefis ve nefsin gleri. nsan bir beden, bir de nefisten oluan varlktr. Asl olan nefistir. Nefsin nebt seviyede beslenme, byme ve reme gleri (kuvveleri); hayvan seviyede hareket etme ve idrak gleri; insan seviyede ise bilme ve yapma gleri vardr. Bu gler arasnda bir sra dzeni mevcuttur. Bir alttaki bir sttekine hizmet eder. Balangta bir yatknlktan ibaret olan dnme ve bilme gc, birtakm basamaklardan geerek kendisi iin mmkn olan en yksek dereceye ular. yle ki, o heyln seviyede iken ilk akledilirleri, sonra ikinci akledilirleri idrak eder ve daha sonra meleke halindeki akl seviyesine ular. Bu seviyeye ulaan akl, daha sonra mutlak anlamda fiil halindeki suretleri kavrayan mktesep seviyeyi kazanr. te insan aklnn faal akl ile birlemesi ancak bu mertebelerden getikten sonra mmkn olur. Byle bir birleme hem bilginin hem de nazar kemalin vazgeilmez artdr (geni bilgi iin bk. AKIL). nsan nefsi bir baka adan da kuvvete sahiptir. Dnme gc, fke (gazap) gc ve arzu (ehvet) gc. Bu l tasnif hem psikolojinin hem de ahlkn temeli saylr. slm filozoflarnn ahlk psikolojisi, Yunan filozoflarna kadar geri giden bu tasnife ok ey borludur. Her gcn dengede bulunmasndan eitli faziletler doar. 2. Faziletler. Drt ana fazilet vardr: Hikmet, ecaat, iffet, adalet. eyleri nasl iseler ylece bilme anlamna gelen hikmet, dnme gcnn bir faziletidir. Zek, hatrlama, sratli kavray vb. hep hikmetin mulne giren tli faziletlerdir. ecaat, gazap kuvvetinin slah neticesinde doan bir fazilettir. ffet, arzu (ehvet) kuvvetinin kontrol edilmesiyle hsl olur. Adalet ise her gcn dengeli bir ekilde insanda bulunmasyla elde edilir. Bir halin fazilet olmas iin onun nefiste iyice yerlemi bulunmas icap eder. Bu anlamda faziletli olmak ile ahlkl olmak ayn eydir. Bu da fiillerin nefisten, uzun uzun dnmeye ve herhangi bir zorlanmaya ihtiya olmakszn hsl olmasdr. Sz gelimi, ara sra ve kendisini zorlayarak bakasna yardm eden birisi cmert saylmaz. Btn faziletler yerleik yatknlklardr. Zorla nefsini ktlkten alkoyan kiiye fzl denmez, zbt denir. Yine faziletli fiil, iki ar ucun (ifrat ve tefrit) ortasnda yer alan bir fiildir. Mesel ecaat, atlganlk

ile korkaklk arasnda ortay (vasat yahut tavassut) tekil eder; cmertlik, savurganlk ile cimrilik arasnda yer alr. Ana faziletlerin altnda bulunan teki faziletlerin says filozoftan filozofa deiiklik arzeder. Burada nemli bir hususa dikkat etmemiz gerekir: slm filozoflar faziletleri tarif ve tasnif ederken Yunan filozoflarnn grlerinden zami lde istifade etmekle birlikte onlar aynen tekrar etmezler. Fazilet konusunda slm filozoflarnn orijinal saylacak katklar vardr. Bu sebeple ele aldklar problemler kendi damgalarn tamaktadr. Mesel hikmeti anlatrken marifetullahtan, adaleti anlatrken dindarlktan, ecaat anlatrken cihad, sabr, kr, tevekkl vb.den, iffeti anlatrken utanma, kanaat vb.den sz etmektedirler ki bunlar Kuran faziletlerdir. Yunan filozoflar bu ve benzeri faziletlerden -bu mna ve mul iinde-habersizdirler. Faziletlerin kazanlmas, ahlk (amel) kemalin gereklemesi anlamna gelir. nsan aklnn bilfiil akl olmasyla da nazar kemale ulalr. Her iki kemalin bir araya gelmesi saadetin temin edilmesini salar. 3. Saadet, yukarda da iaret edildii gibi biztihi iyidir. Aslnda slm filozoflar iyiyi (hayr) gruba ayrrlar. Kendiliinden iyi (saadet gibi), vasta olarak yahut baka bir ey iin iyi (servet gibi), hem vasta olarak hem de gaye olarak iyi (bilgi gibi). Saadet kendi bana iyi olarak kabul edilince btn insan fiilleri deerlendirmek kolaylar. Buna gre saadeti temin eden her fiil iyi, ekaveti getiren her fiil ise ktdr. Bata Frb ve bn Sn olmak zere slm filozoflar saadeti gnlk dilde kullandmzdan ok farkl bir anlamda kullanrlar. Mktesep akl seviyesine ulaan insandaki dnme ve bilme gc, faal akl ile (Frb bu akl er-Rhl-emn yani Cebril ile ayn sayar; bk. es-Siystlmedeniyye, s. 83; el-Mednetl-fzla, s. 118-119) birleir ve bu yolla hakikatin bilgisine sahip olur. nsan bu bilgiye gre hareket edince ahlk kemale ular ve saadet ancak bu ekilde gerekleir. Bu hayatta nefsimiz maddeye (beden) sk skya bal olduu iin sz konusu saadeti tam olarak idrak edemez. Byle bir idrak iin nefsin bedenden ayrlmas ve ruhan olan leme (hiret) intikal etmesi gerekir. Baka bir deyile, ebed saadet ancak lmden sonra gerekleir. Kemal asndan bakldnda nefisler drt grupta toplanr: a) Kmil ve mnezzeh nefisler. Bunlar hem nazar hem de amel kemale sahiptirler. Asl saadet bunlar iin sz konusudur. b) Kmil olup mnezzeh olmayan nefisler. Frb bunlar fsk olarak vasflandrr. En byk ekavet bu nefisler iindedir; nk onlar bilgiden yana kmil olduklar halde ahlk rezilet iindedirler. c) Mnezzeh olup (nazar ynden) kmil olmayan nefisler. Bunlar iin de bir eit rahatlk vardr; ama bu es-sadetl-kusv olmaktan ok uzaktr. d) Her iki ynden de eksik olan nefisler. Frb bu nefisler iin ebed bir hayat dnmez (el-Mednetl-fzla, s. 98, 99, 102). bn Sn ise onlarn azaba dar olacaklarn syler (en-Nect, s. 295; Risle adhaviyye f emrilmed, s. 120-121). 4. Hazlara (lezzetler) gelince, slm felsefesinde bunlar genellikle iki gruba ayrlr: Beden (cil ), akl (cil )hazlar. Beden hazlar arasnda da iddet asndan farkllklar vardr. Bazlar zayf, bazlar ise ok gldr. nsanlarn ou bu hazlara balanr ve saadeti onlara sahip olmaktan

ibaret sayar. Uzun vadede elde edilen hazlar ise kalc hazlardr. renmenin, ibadetin ve faziletli davranlar ortaya koymann getirdii hazlar bu trdendir. phesiz en yce haz saadetin getirdii hazdr. slm filozoflar beden hazlarn kt olduklarna inanmazlar. nemli olan, hayatta bu hazlara gereinden fazla yer vermemek, akl gazap ve ehvet glerinin emrine tbi klmamaktr. Aksi olduu takdirde adalet bozulur ve insan ilh planda kendisi iin takdir edilmi yoldan ayrlm olur. Dnyadaki ktlklerin pek ou eitli hazlar gaye edinmekten doar. 5. Ahlk ve faziletten bahsedebilmek iin insanda irade hrriyetinin bulunduunu kabul etmek gerekir. Frb ve bn Snya gre iradenin temelinde bir eit arzu olan el-kuvvetn-nziyye vardr. nsan kendisinde arzu uyandran bir eyle karlanca iinde bir evk belirir. Bunu hayal gcnn faaliyeti takip eder ve insan arzu edilen obje hakknda bilgi sahibi olur. Bu bilgiyi de tercih (ihtiyar) takip eder. Bilginin insana sunduu eyi seme mecburiyeti yoktur; insan bilginin icap ettirdii eyi yapp yapmamakta hrdr. Yine insan irade hrriyetine sahip olduu iin ahlk eksiklikleri giderebilir, yani ruhan tabbet msbet netice veren bir sanattr. slm filozoflar insann iyiyi kty bilme gcne sahip olduu ve faziletin retilebilecei kanaatindedirler. Bu mmkn olmasayd pimanlk duygusu, nefsi knama, tvbe etme, bakalarn ayplama, cihad, ilh emir ve yasaklar, mkfat ve cezann hibir mnas kalmazd. slm ahlklar irade hrriyetini kabul ettikleri iin ahlk bir eit ikinci tabiat (tabat- sniye) olarak grrler. Ancak onlar bu tabiatn kazanlmasnda insann ftr yatknlklarn da inkr etmezler. Bu yatknlklar asndan insanlar arasnda farkllklar vardr. Baz insanlar ahlk faziletleri son derece kolay edinirler. Onlar deta yanmaya hazr mum gibidirler. Mesel peygamberler byledir. Bazlarnda ise bu yatknlklar ok zayf olur. Frbnin faziletli ehrinin en alt tabakasn oluturan insanlar byledir. Onlarn belli bir ahlk seviyeye ulaabilmesi iin birinci bakann (er-resl-evvel) ve ona yardmc olan gruplarn (havs) ok sk bir ahlk eitimi (tedib sanat) ortaya koymalar ve uygulamalar gerekir. Bu ise siyaset sanatnn iidir. 6. Bata Frb olmak zere slm filozoflarnn ou ahlk siyasetin iinde ele alr. nsan, tabiat icab itima bir varlk olduu iin siyaset olmadan ahlk faziletler toplum hayatnda gerekleemez. Vahyin ana gayelerinden biri, birtakm snnetler (snen) ortaya koymak ve toplumlarn bunlara uymasn salamaktr. Devlet ekilleri veya ynetim tarzlar, kendi bana iyinin ne olduu sorusuna verilen cevaba gre snflandrlr. yle ki: a) Fsk ehir. Fsk, dorunun ne olduunu bildii halde ona gre amel etmeyendir. Fsk, bilgi (veya iman) ynnden faziletli (fzl) insana, davranlar bakmndan da cahil insana benzer. O, hakiki saadet yerine dnya zevklerini gaye haline getirir ve toplumdaki her eyi bu gayeye gre dzenler. te byle bir dzenleme fsk ehri meydana getirir. b) Dallette olan ehir. Bu ehrin insanlar hakiki saadet yerine baka eyleri saadet diye kabul etmeye zorlanm ve ikna edilmilerdir. c) el-Mednetl-kerrme. Bu ehrin halk iyilik ve saadeti eref ve itibardan ibaret sanrlar. el-Mednetn-nezzlede para ve servet, el-mednetz-zarrde zaruri ihtiyalarn giderilmesi, el-mednetl-hssada zevk ve oyun, el-mednett-tagallbde hkimiyet ihtiras, el-mednetl-cemiyyede herkesin istediini yapmas, iyilik ve saadet olarak grlr. Bunlarn hepsi cahil ehirlerdir; hibiri hakiki mnada bir ahlk toplumu deildir. Hakiki saadete

ermenin mmkn olduu tek yer, doru fikirlerin ve doru davranlarn mevcut olduu elmednetl-fzladr. Yukardaki grler Frbye aittir; fakat ayn grleri ufak tefek farkllklarla birok slm filozofunun eserlerinde grmek mmkndr. Burada da Yunan filozoflarnn, zellikle de Eflatunun tesiri aktr; ama bu slm unsurlarn ihmal edildii anlamna gelmez. yle ki, Frbnin ve teki filozoflarn fzl, fsk vb. terimlere verdikleri mnalar geni lde dindir. Frbnin ideal bakan hem taakkul hem de tahayyl gcne sahip bir peygamberdir. Bu bakan ilh misyonu sayesinde filozoftan stn olmaktadr. Ahlk toplumunun vcut bulmasnda filozof peygamberin yaptn yapamaz, snen vazedip kitleleri slah edemez. Ksaca sylenecek olursa, belki de hibir kltrn dnrleri slm filozoflar kadar ahlk btn itima ve siyas boyutlar iinde ele almamlardr. Btn bu grlerin gerisindeki ana tesir kayna, hi phe yok ki, Hz. Muhammedin vahye dayal mesaj ve yaay ile bunlarn ilk slm toplumunda her ynyle itima hayata yansm olmasdr. 7. Buraya kadar sylenenler slm ahlk felsefesinin belli bal konularn tekil eder. Fakat bu felsefenin megul olduu daha baka konular da vardr. Bunlarn banda ak, dostluk, lm korkusunu yenme vb. gelir. Bu konularda da slm filozoflar Yunan felsefesinden rendikleri ile slm unsurlar mezcetmeye almlardr. zellikle tedbrl-menzil ile ilgili grlerinde slm unsurlar daima ar basmaktadr. Onlarn ideal aile modeli kesinlikle slmdir. Ayn derin slm tesir iman kardelii, beer sevginin ilh sevgiye balanmas, lm korkusunun hiret inancna dayanlarak giderilmesi, ahlk erdemlerin ve ruh yetkinliin madd ve dnyev deerlere tercih edilmesi grlerinde de bulunur. Ksacas slm filozoflarnn, a) nefsin bekas, b) ibadetin reziletlerin tedavisindeki fonksiyonu, c) Allaha imann nazar kemalin gereklemesindeki rol, d) btnlk arzeden bir kiilik yaps, e) adalete dayal itima nizam fikri, f) evrensellik, g) kr, sabr, hamd, tevekkl, havf, rec vb. faziletlerle ilgili grleri daha geni bir perspektif iinde deerlendirildii takdirde slmda ahlk felsefesinin din vechesi, dolaysyla slm dnrlerinin bu sahaya yapm olduklar orijinal katklar ok daha ak bir ekilde grlebilir.

BBLYOGRAFYA

Kind, Kitb Defil-ahzn (nr. H. Ritter - R. Walzer), Roma 1938-39; a.mlf., Resil, I, 177-179, 274-278; Eb Bekir er-Rz, et-Tbbr-rhn (Resil felsefiyye iinde, nr. P. Kraus), Kahire 1939 Beyrut 1402/1982, s. 1-96; Frb, el-Mednetl-fzla (nr. A. Nder), Beyrut, ts. (DrlMerk), s. 118-119 vd.; a.mlf., es-Siysetl-medeniyye (nr. Fevzi Neccr), Beyrut 1964, s. 83 vd.; a.mlf., Tahsls-sade, Haydarbd 1345; a.mlf., et-Tenbh al seblis-sade, Haydarbd 1346; Ebl-Hasan el-mir, es-Sade vel-isd (nr. M. Minovi), Wiesbaden 1957; hvn- Saf, Resil, Beyrut 1376-77/1957; bn Sn, Avicennas De Anima (nr. Fazlurrahman), Oxford 1973, s. 49-50, 223-228, 240-250; a.mlf., Risle Adhaviyye f emril-med, Kahire 1949, s. 120122; a.mlf., Risle fis-sade (Mecmu resil iinde), Haydarbd 1354; a.mlf., Risle f

ilmil-ahlk, (Mecmu resil iinde), Haydarbd 1354, s. 98-101; bn Miskeveyh, Tehzblahlk, Beyrut 1398; Gazzl, hy, III, 48-74; a.mlf., Mznl-amel (nr. Sleyman Dny), Kahire 1964; a.mlf., el-Mnkz mined-dall, Dmak 1939, s. 99-100; bn Bcce, Tedbrl-mtevahhid (nr. Mun Ziyde), Madrid 1946; a.e. (Mcid Fahri, Opera Metaphysica iinde), Beyrut 1968; bn Tufeyl, Hay b. Yakzn (nr. Ahmed Emn), Kahire 1959; Ts, Ahlk- Nsr, Lucknow 1891; Devvn, Ahlk- Cell, Kalkta 1911; Hseyin Viz, Ahlk- Muhsin, Kalkta 1850; Knalzde Ali, Ahlk- Al, Bulak 1248; A. Nder, en-Nefsl-insniyye inde bn Sn, Beyrut 1968, s. 2425, 34, 108, 111-112; R. Walzer, Akhlak, El (ng.), I, 325-329. Mehmet Aydn

AHLK- ADUDYYE
Adudddin el-cnin (. 756/1355) ahlkla ilgili Arapa rislesi. Asl ad Risletl-ahlk olan eser, mellifi Abdurrahman b. Ahmed b. Abdlgaffar el-cnin Adudddin eklindeki unvanndan dolay Ahlk- Adudiyye ve el-Ahlkul-Adudiyye olarak hret bulmutur. Baz mellifler (bk. GAL, II, 270; Elr., I, 722), eseri er-Rislet-hiyye f ilmil-ahlk, ve Risletl-ahlk adyla da zikretmektedir. Drt blmden meydana gelen eserin birinci blmnde nazar ahlk konular yer alr. Nutk (dnme), gazap ve ehvet gibi nefsin temel fonksiyonlaryla bunlarn ifrat ve tefrit eklindeki arlklarndan doan reziletler ve itidal noktasnda tutulmalaryla kazanlan faziletler zerinde durulur; ahlkn insan karakteriyle olan mnasebeti ve deiip deimeyecei meselesine de ksaca temas edilir. Eflatun ile Aristo arasndaki gr ayrlklarndan birini tekil eden ve birok slm ahlks tarafndan da sk sk gndeme getirilen ahlkn deiip deiemeyecei meselesinde c de Frb ve daha biroklar gibi, ahlkn deiebilecei ynndeki gr tercih eder. Ahlk faziletlerin kazanlmas ve korunmasna ayrlan ikinci blmde pratik ahlk konular ilenmektedir. Daha ok faziletleri elde etmenin ve reziletlerden korunmann yollar zerinde duran mellif, her reziletin, mukabili olan bir faziletle giderilebileceini belirtir. Bilgisizliin btn ahlk hastalklarn kayna olduunu syleyen c, byk bir eksiklik olarak nitelendirdii kara cahilliin (cehl-i mrekkeb) tedavisi iin, insan zihninin mahhastan mcerret dnceye ykselmesinde nemli bir yeri olan ve kesin sonular veren matematik disiplininin retilmesini teklif eder. Aile ahlknn, ev ynetiminin konu edildii Siysetl-menzil balkl nc blmde ise ana baba, ocuklar, hizmetiler gibi aile fertlerinin madd ve mnev hayatlarnn dzenlenmesi, aralarnda uyum salanmas, birbirlerine kar olan hak ve sorumluluklar incelenir. Eserin Tedbrl-mdn balkl drdnc blmnde mellif devlet ynetimi konusunu ilemekte ve insann yaratltan itima bir varlk olduu eklindeki klasik gr tekrar etmektedir. Bu blmde, Frbden beri devam eden fzl ve chil devlet tarzndaki klasik medne (lke) taksimini cnin de tekrar ettii grlr. Ona gre, faziletli lkenin en briz vasf, ahalisi arasnda sevgi ve dostluun hkim olmasdr. Sosyal hayatn dzenlenmesi ve lkenin fazilete ulamasnda Frb gibi o da yneticilere ok nemli grevler dt grn benimser; eserini de toplumu ynetenlere den vazife ve sorumluluklar sayarak bitirir. Ahlk- Adudiyye, genel olarak Frb ve bn Miskeveyh gibi slm Me filozoflarnn ahlk ve siyaset alanndaki grlerinin tekrar mahiyetinde olup nemli bir orijinallik tamamakla birlikte, bilhassa Osmanl ve ran ilim ve medrese evrelerinde hayli ilgi grmtr. Nitekim eitli ktphanelerde birok yazma nshas bulunan risle, mellifinin dier eserleri gibi pek ok kii tarafndan erhedilmitir. Bu erhler arasnda, mellifin talebesi ve Buhr rihi Muhammed b. Ysuf el-Kirmnnin erhi birinci sray alr. Takprizdenin 1540ta tamamlad bilinen erhi ile Mneccimba Ahmed Dedeye (. 1701) ait erh de deerlidir. Ahlk- Adudiyye, Sultan Abdlaziz dnemi Meclisi Marif zasndan Mehmed Emin stanbul tarafndan Melzemetl-ahlk adyla Trkeye evrilmitir. Ayrca rislenin birinci blmn, eski Kayseri mftlerinden Ahmed

Remzi Efendi 100 beyit halinde ve Arapa olarak nazmetmitir. eyhlislm Ms Kzm Efendiye ithaf edilen bu manzume, el-Cevheretr-Remziyyetl-ferdiyye adyla baslmtr (Kayseri 1334).

BBLYOGRAFYA

Takprizde, Mifthus-sade, I, 408; Kefz-zunn, I, 37; Hediyyetl-rifn, I, 167, 527; II, 172; Sicill-i Osmn, I, 232; Osmanl Mellifleri, I, 243, 347; III, 143; Bursal Mehmed Thir, Ahlk Kitaplarmz, stanbul 1325, s. 16, 37; Brockelmann, GAL, II, 270; Suppl., II, 291; G. Sarton, Introduction, New York 1975, III/1, s. 628; Agh Srr Levend, mmet anda Ahlk Kitaplarmz, TDAY Belleten 1963, Ankara 1964, s. 93; Frb, Eflatun ile Aristotelesin Grlerinin Uzlatrlmas (trc. Mahmut Kaya), Felsefe Arkivi, sy. 24, stanbul 1984, s. 237-240; Ahmed Ate, c, A, V/2, s. 923; M. Mnir Aktepe, Takpri-zde, A, XII/1, s. 44; F. Rahman, Aklaq, Elr., I, 722-723. Hsamettin Erdem

AHLK- AL
Knalzde Ali Efendinin (. 979/1572) Trke ahlk kitab. Knalzde, 1564 ylnda amdaki kadlk vazifesi srasnda kaleme ald eserini, o zamanlar Suriye beylerbeyi olan Semiz Ali Paaya ithaf etmi, Ali adnn ykseklik, ycelik anlamndaki aldan trediini gz nnde tutarak kitabna Ahlk- Al adn verdiini belirtmitir (Ahlk- Al, s. 10). Mellifin ifadesine gre, hikmeti ameliyye (ahlk felsefesi) zerine bir telif olan eser, bir mukaddime ve blm halinde dzenlenmitir. Mukaddimede, ahlk felsefesi alanna giren konular, ahlk ilmi ile ilgili terimler, ahlk ilminin faydalar, amel ve nazar ahlk, ruh ve terbiye meseleleri zerinde durulmutur. Bu ksm, insann eref-i mahlkat olduuna dair bir bahisle son bulur. lm-i ahlka ayrlan birinci blm ferd ahlk meselelerini ele alarak huy eitleri, faziletler, faziletlerin elde edilmesine engel olan ruh hastalklar (reziletler), bunlarn tedavi usulleri, lisan terbiyesi ve konuma dbn konu edinmitir. kinci blm aile ahlkna (ilm-i tedbr-i menzil) ayrlmtr. Knalzde bu blmde mslman Trk ailesinin kuruluu, aile reisinin grevleri, kkten bye doru aile fertlerinin hak, vazife ve mesuliyetleri hakknda bilgi vermi, ailede terbiye usullerini rneklerle anlatmtr. Aile messesesine son derece nem veren mellif, bu blmn ehl yl terbiyesi ksmnda, evin dzenini ve aile huzurunu bozabilecei dncesinden hareketle, taaddd-i zevct* hakknda ihtiyatl bir ifade kullanmakta ve u tavsiyede bulunmaktadr: Erkek, evinde, tende can gibidir. Nitekim iki bedene bir can olmad gibi iki eve de bir erkek yakmaz. nc blm devlet idaresi ve siyas ahlk (ilm-i tedbr-i medne) ile ilgilidir. Bu blmde mellif, Trk milletinin asrlardr iinde yaad ve yaatt devlet modelini anlatmaktadr. Mlkn korunmas ve adaletin hkim klnmas, devlet reisinin vasf ve grevleriyle devlet adamlarnn seiminde uyulmas gereken kurallar, devletin halk ile mnasebeti, ordunun gc vb. konular bu blmn nemli mevzulardr. Eserin bu son ksmnda adalet kavram zerinde srarla durulduu grlr. Blmn sonuna eklenen adalet dairesi emas ile devlet-ordu-halk (rey) btnlemesine iaret edilmekte, mlkn ancak adaletle ayakta durup devam edebilecei anlatlmak istenmektedir. Eserin sonunda, Eflatun ve Aristoya ait olduu sylenen baz tlere yer verilmektedir. Tefsir, hadis, fkh, edebiyat, felsefe ve ahlk konularn, Batda Aristoyu, slm dnyasnda Frb, bn Miskeveyh, Gazzl, Nasrddn-i Ts, Celleddin ed-Devvn, Hseyin Viz el-Kif gibi melliflerin ahlkla ilgili eserlerini ok iyi bilen Knalzdenin bu kitabn sadece bir emirler ve yasaklar kitab saymak mmkn deildir. Ayrca sz konusu eser, iddia edildii gibi kendisinden nce yazlan ve ou Farsa olan eski ahlk kitaplarnn bir tercmesi veya bunlardan yaplan bir derleme de deildir. Aksine, Ahlk- Al slm ahlknn geleneki, felsef ve tasavvuf ekollerinin btn nl temsilcilerinin fikirlerinden faydalanlarak meydana getirilmi, dili, slbu, metodu ve tertibiyle sahasnda hret bulmu bir eserdir. Kitabn bandaki ifadelerden anlalaca zere mellifin en byk arzusu, Ahlk- Nsr, Ahlk- Cell ve Ahlk- Muhsin gibi Farsa eserler dnda Trke bir ahlk kitab yazmak ve bunu mslman Trk milletine armaan etmektir.

Gerekten de geni bir slm kltre dayanan, ilm ve edeb arla sahip bulunan Ahlk- Al, daha sonra yazlan Trke ahlk kitaplarnn hemen hemen hepsine kaynak olmutur. Mellif, dier eserlerinde olduu gibi Ahlk- Alde de ar bir slp kullanm, zaman zaman secili ifadelere yer vermitir. Eserin bu zelliini, okunup anlalmasn gletiren bir mil olarak kabul etmek mmkndr. Bununla beraber Knalzde mcerret ahlk konularn ilerken nazar bilgileri, ou mevsuk olan kssalarla mahhas hale getirmi, Farsa mesneviler, Arapa iirler, Trke kta ve beyitlerle eserini ssleyip gzelletirmeyi baarmtr. Mellifin nazar konulara bu tarzda yaklamas, ayrca dilinin Trke olmas, Ahlk- Alyi son zamanlara kadar Osmanl mektep ve medreselerinde okutulan ahlk dersleri iin esas kabul edilen mehur ve yaygn bir kitap haline getirmitir. Trkiyede ve dier slm lkelerindeki ktphanelerde eserin pek ok yazmasnn bulunmas da ona gsterilen ilginin nemli bir delili olarak deerlendirilmelidir. Birok yazma nshas mevcut olan Ahlk- Alnin mellif nshasnn nerede olduu bilinmemektedir. F. Babingerin Ahlk- Alye ait mellif nshasnn Rgb Paa Ktphanesinde (nr. 820/966) bulunduuna dair iddias gerei yanstmamaktadr (bk. A, VI, 710). Eser bir defa baslmtr (Bulak 1248). Bir cilt iinde kitap halinde yaplan bu itinasz bask toplam 415 sayfadan ibarettir (birinci kitap 236, ikinci kitap 127, nc kitap 52 sayfa). Ahlk- Al baz mellifler tarafndan ihtisar edilmitir. Bunlar arasnda, Osmanzde Ahmed Tibin (. 1137/1724), stanbulun eitli ktphanelerinde nshalar bulunan (mesel bk. Ktp., TY, nr. 1697; Ktp., Mze Ksm, nr. 60; Sleymaniye Ktp., Hamidiye, nr. 647) Hlsatl-ahlk ile Yalkzde Ahmed Rifat Efendinin (. 1894), nce Bergzr (Hanya 1291), daha sonra da Bergzr- Ahlk (stanbul 1315, 1318) adyla yaymlanan eserleri saylabilir. Ahlk- Alnin Bat dillerine tercme edildii de bilinmektedir (bk. A, VI, 710). Latin harfleriyle de iki ayr cilt halinde ve baz konular ksaltlmak suretiyle sadeletirilerek yaymlanmtr; Hseyin Algl tarafndan nere hazrlanan I. cilt (stanbul 1974), mukaddime ile birinci blm, Ahmet Kahramann yaymlad II. cilt ise (stanbul, ts.) dier blmleri ihtiva etmektedir.

BBLYOGRAFYA

Knalzde Ali Efendi, Ahlk- Al, Bulak 1248; Knalzde, Tezkire, II, 652-691; Osmanl Mellifleri, I, 400-401; III, 61; Bursal Mehmed Thir, Ahlk Kitaplarmz, stanbul 1939, s. 26; M. Ali Ayn, Trk Ahlklar, stanbul 1939, s. 83-86; Ferid Kam, Knalzde Ali elebi, DEFM, I/4 (1332), s. 357-379; Yusuf Ziy, Knalzde Ali Efendinin Terbiye Telkksi, Mihrab, sy. 4, stanbul 1340, s. 100-105; Cell Sara, Ahlk- Al, slm limleri Enstits Dergisi, I, Ankara 1959, s. 19-28; Agh Srr Levend, mmet anda Ahlk Kitaplarmz, TDAY Belleten 1963, Ankara 1964, s. 97; Abdlhak Adnan-Advar, Knalzde, A, VI, 709-711; Abdlkadir Karahan, Osman-Zde Tib, A, IX, 456; Hasan Aksoy, Ahlk- Al, BA, I, 107-108. Ahmet Kahraman

AHLK- CELL
Celleddin ed-Devvnnin (. 908/1502) ahlk felsefesiyle ilgili Farsa eseri. Kelm, felsefe ve tasavvuf limi Celleddin ed-Devvnnin, Akkoyunlu Hkmdar Uzun Hasann istei zerine olu Sultan Halil iin (. 882/1477) kaleme ald ve Levmiul-irk f mekrimilahlk adn verdii eser, sonralar Ahlk- Cell diye tannmtr. Nasrddn-i Tsnin Ahlk- Nsrsinden sonra Farsa ahlk kitaplarnn en mehuru olup Devvnnin en beenilen eseridir. Ahlk- Cell, balklarn deiik olmas, yaplan baz ekleme ve karmalar, kendine has ifade tarz istisna edilirse, ekil ve muhteva ynnden Ahlk- Nsrnin bir kopyasdr. Bu sebeple ahlk psikolojisi bakmndan byk lde Ts vastasyla bn Miskeveyhin Tehzbl-ahlna, tasavvuf dnceler asndan Gazzlnin hy ulmid-dnine, devlet ve siyaset ahlk konularnda Frbnin el-Mednetl-fzla ve es-Siysetl-medeniyyesine dayanr. Eser, bir mukaddime ile blmden meydana gelmitir. Tehzbl-ahlk bal altnda ahlkn dzeltilmesi ve gzelletirilmesi konusuna ayrlan ilk blm, on lemadan oluur. Tedbrlmenzil balkl aile ahlk ve idaresinin ilendii ikinci blm alt lema, Siysetl-mdn adl siyas ve sosyal ahlk konularnn ilendii nc blm ise yedi lemadr. Ahlk- Cellnin sonunda Eflatun, Aristo ve dier baz filozoflarn hakmane tlerini ihtiva eden ifadeler bulunur. Selefleri bn Miskeveyh ve Ts gibi, Devvn de dnya hayatnn dzeni iin eyin gerekli olduunu belirtir: Kanun, siyas ynetici ve servet. Ona gre kanun eriattr; siyas ynetici (imam) ise insanlar her bakmdan mkemmel olmaya sevkedebilecek kabiliyette sekin kiidir. O, Allahn yeryzndeki halifesi ve Peygamberin vekilidir. Frbnin faziletli olan ve olmayan lke (medne) ayrm Ahlk- Cellde de yer alr. Adaletin hkm srd faziletli lkede rtbe ve mevkiler ehliyet ve liyakat esasna gre datlmaldr. dil bir ynetimde her insan kabiliyetine gre ulaabilecei en yksek mertebeye kabilir. dil olmayan iktidar ise baskya dayanr. Devvnye gre toplum limler, askerler, tccar-sanatkr-iiler ve iftilerden oluan drt zmreye ayrlr. Eserde insanlar, daha nce Gazzlde grld zere, ahlk tabiatlar ve eitime yatknlklar bakmndan be zmreye ayrlmtr: Tabiatlar tamamyla iyi olup iyilii yaatma kudretinde olanlar, iyi tabiatl olmakla birlikte tesir gc olmayanlar, iyilik ve ktl eit derecede msait tabiatllar, kt olmakla birlikte bakalarna kt tesiri olmayanlar, kt ve tesirli olanlar. Sanatl ve adal bir dille yazlm olan eser, randa ve ran dnda birok defa baslm (bk. Nefs, I, 267), ayrca W. T. Thompson tarafndan ngilizceye evrilmitir (Pratical Philosophy of the Muhammadan People, London 1839; Lahor 1895).

BBLYOGRAFYA

Devvn, Ahlk- Cell, Leknev 1334 h.; Eth, Trh-i Edebiyyt, s. 268; Rzzde afak, Trh-i Edebiyyt- rn, Tahran 1341, s. 358; Nefs, Trh-i Nazm u Nesr, I, 267; Zehr-y Hnleri (Kiy), Ferheng-i Edebiyyt- Frs, Tahran 1348 h., s. 38; Mnzev, Fihrist, II/2, s. 1672-1675; Hnbb, Fihrist, I, 135; Saf, Edebiyyt, IV, 475; Muammer Erolu, Devvn, A, III, 566; Ann K. S. Lambton, al-Dawn, El (Fr.), II, 179-180; G. M. Wickens, Aklaq-e Jalal, Elr., I, 724. M. Nazif ahinolu

AHLK- CEML
Yaad dnemde Ceml olarak anlan Cemleddin Aksarynin (. 791/1389) kaleme ald Trke ahlk kitab. (bk. CEMLEDDN AKSARY).

AHLK- MANSR
Sadreddin e-rznin olu Gyseddin Mansrun (. 948/1541-42) ahlka dair Farsa rislesi. Zamannn en byk limlerinden olup, Arapa ve Farsa birok kitap yazm bulunan Gyseddin Mansrun bu eseri, onun Cm- Cihannm adn verdii, ancak yazmaya muvaffak olamad byk bir felsefe ansiklopedisinin nc faslnn ilk rislesidir. Bu hususu yazar Ahlk- Mansrnin mukaddimesinde aka belirtmektedir. Eser mecelle ad altnda iki ana blme ayrlmaktadr. nsann mahiyeti ve iki cihan saadetini elde etme konularna tahsis edilen birinci ana blm, mellifin tecelliye adn verdii drt alt blmden oluur. Birinci alt blmde mcerred nefsin mahiyeti ve rh-i azam, ikincisinde insann anatomisi, ncsnde insann halfe-i rahmn oluu ve drdncsnde de mutlulua ulamann yollar anlatlmaktadr. Bu ana blmde tasavvuf grlere de yer verilmi ve bu grler Mevlndan alnan baz beyitlerle izah edilmeye allmtr. Ahlk gzelliine, insann yaratan ve yaratlanlarla mnasebetine tahsis edilen ikinci ana blm de alt blme ayrlmtr. Birinci alt blmde bilginlerin ahlk hakkndaki dncelerine temas edilmekte, ikincisinde hkmdarlarn faziletleri ve ynetimleri srasnda uymalar gereken kurallar ve ncsnde de ruh salnn korunmas konular ilenmektedir. Ayrca eserin sonunda ilh aktan bahseden ksa bir htime yer almaktadr. Henz baslmam olan Ahlk- Mansrnin Trkiyede (Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3521/9, vr. 216-255), randa ve Avrupa ktphanelerinde birok yazma nshas vardr.

BBLYOGRAFYA

Flgel, Handschriften, III, 292-293; Rieu, Supplement to the Catalogue, London 1895, s. 108; ga Bzrg-i Tahrn, ez-Zera il tesnf-i-a, Necef 1936, I, 378-379; Mnzev, Fihrist, II/2, s. 1534. Orhan Bilgin

AHLK- MUHSN
Hseyin b. Ali el-Kifnin (. 910/1504) ahlka dair Farsa eseri. Sultan Hseyin Baykarann olu EblMuhsin Mirza adna 900 (1495) ylnda kaleme alnmtr. Ahlk- Nsr ve Ahlk- Cellden sonra Farsa yazlm ahlk kitaplarnn en mehurlarndan biri ve mellifinin eserleri arasnda en ok beenilenidir. Eser krk bab zerine dzenlenmitir; her babda ibadet, ihls, sabr, sebat, istikamet, efkat, merhamet, ihsan, sehavet, emanet, diyanet, adalet, ecaat gibi ahlk ve fazilet kavramlarndan biri ele alnmtr. Bunlarn her biri tarif edildikten sonra zt kavramlardan da faydalanlarak aklamalar yaplm, yer yer yet, hadis, hikmetler ve ataszleriyle konuya uygun iirler zikredilmitir. Kitap, ehzde EblMuhsin iin yazldndan tler ilk planda onu hedef almaktadr. Eb Muhammed Hasan b. Rzbihn- rz, Ahlk- ems (veya Ahlk- emsiyye) adyla esere bir nazire yazp emseddin Muhammed Kurda ithaf etmise de Kif kadar baarl olamamtr. Bu nazirenin yazma bir nshas Sleymaniye Ktphanesinde bulunmaktadr (Lala smil, nr. 237). Ahlk- Muhsin, Dou lkelerinde ve zellikle Hindistanda ok tutunmu, bata Trke olmak zere eitli dillere evrilmitir. Eserin Trkeye ilk tercmesi II. Selim zamannda, Azm mahlasyla tannan Pr Muhammed tarafndan Ensl-rifn adyla yaplmtr (1566). Mtercim eser zerinde tasarrufta bulunarak ilveler ve karmalar yapmtr. Bu tercmenin Trkiye ktphanelerinde birok yazma nshas bulunmaktadr (Sleymaniye Ktp., Lleli, nr. 1601, Hamidiye, nr. 629, Lala smil, nr. 243, ehid Ali Paa, nr. 1533; Ktp., TY, nr. 283, 2745, 2757, Nuruosmaniye Ktp., nr. 2246, 2280, 2281, 2302, 2303; Ankara Dil ve Tarih-Corafya Fak. Ktp., Muzaffer Ozak kitaplar, liste I, nr. 246). Eser daha sonraki tarihlerde Ebl-Fazl Muhammed b. drs ed-Defter, air Abdurrahman Firk, Hoca Sdeddinin olu Abdlaziz ve Osmanzde Tib tarafndan da Trkeye evrilmitir. Bu tercmelerin baz yazma nshalar da Trkiyenin muhtelif ktphanelerinde bulunmaktadr (Sleymaniye Ktp., Ftih, nr. 3467, Ayasofya, nr. 2829; Nfiz Paa, nr. 848, Esad Efendi, nr. 1806; Topkap Saray Mzesi Ktp., Revan, nr. 2006/1; Rid Efendi Ktp., nr. 1077; Nuruosmaniye Ktp., nr. 2244, 2245). Osmanzde Tibin Ahlk- Ahmed adyla zet olarak yapt ve III. Ahmede sunduu tercme, 1840da Matbaa-i mirede baslmtr. Hseyin el-Kifnin bu eseri, air ve tarihi geh Muhammed Rz (. 1874) tarafndan Dou Trkesine evrilmitir. Ahlk- Nsr ve Ahlk- Cell gibi Ahlk- Muhsin de Avrupal msteriklerin dikkatini ekmi, belli bal Bat dillerine ksmen veya tamamen tercme edilmi, bu dillerde zerinde incelemeler yaplmtr. Eserin ngilizce tercmesi ilk defa 1823 basks ile birlikte neredilmitir. eitli lkelerin ktphanelerinde yazma nshalar bulunan Ahlk- Muhsin, bir ksm ta basmas olmak zere Hindistan, ran ve dier baz lkelerde birok defa baslm, Tahranda bir ilm neri de yaplmtr (1328 h./1949).

BBLYOGRAFYA

Hseyin Viz, Ahlk- Muhsin, Bombay 1300, Giri; Kefz-zunn, I, 37-38; Eth, Trh-i Edebiyyt, s. 267, 269; Nefs, Trh-i Nazm u Nesr, I, 404; Mnzev, Fihrist, II/2, s. 1591-1593; Hnbb, Fihrist, I, 137-138; Saf, Edebiyyt, IV, 525; G. M. Wickens, Aklaq-e Mohsen, Elr., I, 724. M. Nazif ahinolu

AHLK- NSIR
Nasrddn-i Tsnin (. 672/1274) ahlk ve ahlk felsefesiyle ilgili temel konular ele alan Farsa eseri. smil emrlerinden Nsrddin Abdrrahm b. Eb Mansrun istei zerine muhtemelen 633 (1236) ylnda yazlan eser, insann ahlk ahsiyetini oluturan alkanlklarn, fazilet ve reziletlerin nasl meydana geldiini ve ne gibi sonular dourduunu felsef bakmdan tam bir titizlikle aratrmay, faziletleri gelitirme ve reziletlerden korunma yollarn gstermeyi gaye edinmitir. Ahlk- Nsrde beer sfatlar, huylar ve alkanlklar ayr ayr inceleme konusu yaplm, ruh ve mnev hastalklarn tehis ve tedavisi, baka bir deyile, ahlk koruma ve gzelletirme yollar gsterilmi, bu suretle ahlk ilminin mnev tp ilmi olduu eklindeki Eb Bekir er-Rzden beri slm leminde yaygnlaan klasik gr devam ettirilmitir. Eser, bu sahada yazlan Farsa kitaplarn ilki ve gnmze kadar ulam olanlarn en deerlisidir. Bu zelliiyle slm dnyasnda ahlk alannda yazlm daha sonraki eserlerin pek ouna ekil ve muhteva bakmndan rnek olmutur. Ahlk- Nsr bir mukaddime ile makaleden meydana gelir. Tehzbl-ahlk adl ilk makale, Mebd ve Makasd balkl iki blm halinde olup on yedi fasldr. Aile ahlk ve idaresinden bahseden Tedbrl-menzil adl ikinci makale be, ehirlerin ynetimi anlamna gelen, siyas ve sosyal ahlk bahislerinin yer ald Siysetl-mdn adl nc makale ise sekiz fasl olup sonuncusu Eflatuna atfedilen baz tleri ihtiva eder. Eserin balca kayna, bn Miskeveyhin Kitb Tahretil-ark f tehzbil-ahlk adl Arapa eseridir. Ts, nce Farsaya tercme ettii bu kitab daha sonra baz deiiklikler yaparak eserine katm, bylelikle Ahlk- Nsrnin birinci makalesi olan Tehzbl-ahlk blm meydana gelmitir. Tedbrl-menzil ksmnda daha ok bn Snnn ayn ad tayan rislesinden, nc makalesinde de Frbnin es-Siysetl-medeniyyesinden istifade etmitir. Ts, eserin nsznde belirttii gibi, bnl-Mukaffan edebleri ile Eflatun, Aristo ve Kindnin risleleri gibi dier kaynaklardan da faydalanm ve bunlardan iktibaslar yapmtr. smillerin kalesinin Hlg Han tarafndan fethedilmesi zerine hapisten kurtulan ve kitabn gzden geirerek yeni bir nsz ekleyen Ts, bu nszde, eserin baz yerlerini deitirip onu yeni velinimetlerine takdim ettiini de belirtmitir. Eserin bugn elde bulunan ekli bu ikincisidir. Ahlk- Nsr, eitli kaynaklardan faydalanlarak yazlm olmas itibariyle orijinal deilse de dzenlenii, nemli tarif ve aklamalar ve bilhassa zl muhtevas ile yeni bir eser hviyetini tamaktadr. H. Eth, onun slp bakmndan kuru ve Devvnnin Ahlk- Cellsinden daha az fasih olduunu sylyorsa da bu iddiaya katlmak mmkn deildir. Ahlk- Nsrnin randa ve ran dnda, tam veya eksik olmak zere, seksene yakn yazma nshas vardr. lk erhi, ah lemgr zamannda, Abdurrahman b. Abdlkerm Abbs-yi Burhnpr

tarafndan 1687de yaplmtr. lk olarak 1269da (1853) Kalktada yaymlanan eserin (bk. Sarton, II/2, s. 1012), bir ksm ta basmas olmak zere Hindistan, ran ve Pakistanda eitli neirleri yaplmsa da M. Minov ve A. R. Haydar neri (Tahran 1356 h.) dndakilerin hibiri ilm deildir. Cell Humnin Ahlk- Nsrden semeler yapmak ve bunlara dipnotlar, lugate ve bir nsz ilve etmek suretiyle hazrlad Mntehab- Ahlk- Nsr (Tahran 1320 h.) adl nemli almas okullarda okutulmak zere ran Kltr Bakanl tarafndan yaymlanmtr. Eskiden beri msteriklerin dikkatini eken ve eitli dillere evrilen eserin ngilizce tam tercmesi M. Wickens tarafndan yaplmtr (The Nasirean Ethics, London 1964). Sovyet yazar Rehim Sultan Ovundur da eitli nsha farklarn dikkate alarak eseri zer Trkesine evirmitir (Bak 1980).

BBLYOGRAFYA

Cell Hum, Mntehab- Ahlk- Nsr, Tahran 1320 h., Giri; a.mlf., Mukaddime-i Kadm-i Ahlk- Nsr, Mecelle-i Dnikede-i Edebiyyt, III/3, Tahran 1956, s. 17-20; Ydnme-i Ts, Tahran 1336 h., s. 117; Eth, Trh-i Edebiyyt, s. 267-269; Rzzde afak, Trh-i Edebiyyt- rn, Tahran 1341 h., s. 357; Vahd-i Dmgn, Ahlk- Nsr [Ts], Tahran 1344 h., Mukaddime, s. 28; Mnzev, Fihrist, II/2, s. 1534-1538; Yrtr, Fihrist, I, 139; G. Sarton, Introduction, New York 1975, II/2, s. 1011-1012; Tten zkaya, Sovyetler Birliinde Nasruddn-i Tsnin Ahlk- Nsr Eseri zerine almalar, Erdem, IV/10, s. 273-290; G. M. Wickens, Aklaq-e Naser, Elr., I, 725. M. Nazif ahinolu

el-AHLK ves-SYER
(bk. MDVTn-NFS).

AHLKUl-ERF
Ubeyd-i Zkn-i Kazvnnin (. 772/1371 [?]) devrindeki bir ksm ileri gelenlerin ahlk ve davranlarn tenkit eden Farsa eseri. 740 (1339) ylnda kaleme alnmtr; mellifin mensur eserlerinin en nemlisi saylr. Eser, adyla Nasrddn-i Tsnin Evsfl-erfn andrrsa da gaye ve muhteva itibariyle ondan farkldr. Esere bu ismin verilmesinde mahirane bir alay ve edibane bir knama sezilmektedir. Zkn bu kitabnda Sadnin Glistnnda kulland slbu taklit etmeye alm, ancak onun kadar baarl olamamtr. Mellifin, kendi devrindeki ynetici kadronun ve onlarn yolunda gidenlerin slm esaslara saygl olmadklarn, fazilet olarak telakki ettikleri eylerin hibir ahlk yn bulunmadn ekinmeden ve bir edibe yarar ekilde ortaya koymas eserin en nemli zelliidir. Ubeyd-i Zkn, Ahlkul-erfn nsznde gerek erafn (erefli kiiler) kimler olduunu belirttikten sonra, bunlarn zellikle hikmet, ecaat, iffet ve adaletten ibaret drt temel fazilette en st seviyeye kmak iin byk gayret sarfettiklerini anlatr. Mellif, bu blmn sonuna doru ahlk alannda iki trl dnce ve yaama tarzndan bahseder. Mezhebi mensh diye adlandrd ilk telakki, gemiteki sekin ahsiyetlerin yksek ahlk ve fazilet yoludur. kincisi ise devrin ileri gelenlerince mezhebi menshun yerine konan mezhebi muhtrdr. Bu yol fesat, zulm, ahs menfaat ve ikiyzlln hkim olduu bir yaama tarzdr. Ahlkul-erf hikmet, ecaat, iffet, adalet, sehavet, hilim ve vef, hay, doruluk, merhamet ve efkat konularnn ilendii yedi blmden (bab) meydana gelir. Her blmde, nce neshedilmi mezhep ele alnarak mensuplarnn o blme konu olan faziletlerinin tarifi yaplr; eski dnrlerin ve slm byklerinin bu husustaki grleri sralanr. Daha sonra tercih edilmi mezhebe geilir ve bu telakkinin, zamann bykleri ve ileri gelenlerinin ahlkna hkim olan insanlk d davranlar ve kt dncelerden ibaret olduu gzler nne serilir. Ksaca mellif, Allah ve Resulnn hkmleri yerine sultanlarn ve emrlerin buyruklarnn hkim klndn ve yce Allah doru syledi ( ) esasnn yerine emr doru syledi prensibinin geerli hale geldiini anlatr. Ahlkul-erfn yedi bab, Cengiz Han ile halefleri zamannda ve zellikle lhanllarla Timur saldrs arasndaki fetret devirlerinde hkm sren her trl rezalet ve ktlkleri huy edinmi ynetici kadro ile onlara kaytsz artsz boyun een veya boyun emek zorunda kalanlarn durumlarn yanstan yedi ayna gibidir. Eskiden beri Avrupallarn ve zellikle Osmanllarn dikkatini eken ve mellifin Klliyyt ve Mntehab- Letifi iinde eitli zamanlarda baslan eserin henz ilm bir neri yaplmamtr.

BBLYOGRAFYA

Ubeyd-i Zkn, Ahlkul-erf (Klliyyt iinde, nr. Abbas kbl-i tiyn), Tahran 1332 h., II, 8-31; a.mlf., Mntehab- Letif (nr. H. sfahn - M. Fert), stanbul 1303, s. 7-31; Abbas kbl-i tiyn, Klliyyt [Ubeyd-i Zkn], Tahran 1332 h., I, Mukaddime; Eth, Trh-i Edebiyyt, s. 118-119; Saf, Edebiyyt, III/2, s. 1270-1272; Tahsin Yazc, Ubeyd-i Zkn-i Kazvn, A, XIII, 2; P. Sprachman, Aklaq al-Asraf, Elr., I, 723-724. M. Nazif ahinolu

AHLKUn-NEB
Eb-eyh el-sfahnnin (. 369/979) Hz. Peygamberin emil ve ahlkna dair eseri. Tam ad Ahlkun-neb ve dbh veya M zkire f huluk Reslillh ve keremih ve kesreti ihtimlih ve iddeti hayih ve afvih olan eser, Hz. Peygamberin ahlk ve emil*ine dair rivayetleri ihtiva etmektedir. Her rivayetin ayr bir senede dayandrld kitap sekiz blmden meydana gelmektedir. Birinci blm bir mukaddime ile ashb- kirmn Hz. Peygamber hakknda verdii bilgiler; ikinci blm onun ahlk, cmertlii, fkesine hkimiyeti, hay duygusu, af ve msamahas; nc blm cesareti, tevazuu, eitli olaylar karsnda gsterdii farkl tavrlar, merhameti ve yumuak huyluluu; drdnc blm gler yzll, akas, yrmesi, konumas ve giyim tarz; beinci blm harp letleri, ev eyas, temizlik ve ss malzemesi; altnc blm Kuran okuyuu, ibadet hayat; yedinci blm yiyip itii ve sevdii yemek ve merubat, evlilik hayat, cemiyetle olan ilikileri; sekizinci blm ashabyla olan eitli mnasebetleri, yolculuklar, mesciddeki ibadetleri gibi hususlar ihtiva etmektedir. Ahlkun-neb Ebl-Feyz Ahmed b. Sddk ve Ebl-Fazl Abdullah b. Muhammed es-Sddk adl kardeler tarafndan Kahirede neredilmitir (1378/1958). Eseri Ahmed Muhammed Mrs yine Kahirede (1392/1972) ve Dr. Seyyid el-Cmeyl de Beyrutta (1406/1986, 2. bs.) tekrar yaymlamlardr. Eserin Eb Bekir Muhammed b. Veld et-Turt tarafndan yaplan muhtasar Millet Ktphanesinde bulunmaktadr (Feyzullah Efendi, nr. 1308/2, vr. 36-68).

BBLYOGRAFYA

Eb-eyh, Ahlkun-neb ve dbh (nr. Seyyid el-Cmeyl), Beyrut 1406/1986; Zeheb, Tezkiretl-huffz, III, 945-946; Zirikl, el-Alm, IV, 264; Kehhle, Muceml-mellifn, VI, 114; Sezgin, GAS, I, 200-201; Kettn, er-Risletl-mstetrafe, s. 51; Mneccid, Mucem, IV, 5354. A. Osman Kokuzu

AHLAT
Van glnn kuzeybat kysnda mezar bideleriyle mehur tarih bir ehir ve bugn Bitlise bal ile merkezi. Ahlat Urartulardan Osmanllara kadar eitli devlet ve hnedanlarn idaresinde kalmtr. ehrin en eski sakinleri olan Urartular buraya Halads, Ermeniler aleat (aliat), Srynler Kelath, Araplar Hilt, ranllar ve Trkler ise Ahlat demilerdir. Ahlat Hz. mer devrinde Cezre ftihi yz b. Ganm tarafndan fethedildi (20/640-41). Yaplan antlamaya gre Ahlat beyi (batrik, patrici) vergi demeyi kabul ederek slm devletinin himayesine girdi. Hz. Osman devrinde, Dou Anadoluda harektta bulunan mehur kumandanlardan Habb b. Mesleme bu antlamay tasdik etti. Emevler devrinde Muviyenin lmyle balayan i karklklar srasnda Ahlat ve yresindeki halk da isyan ederek Bizans hkimiyetine girdi. Ancak Emevlerin Cezre valisi Muhammed b. Mervn tarafndan iddetli bir ekilde cezalandrldlar ve blge Cezre valiliine balanarak oradan gnderilen millerce idare edildi. Azerbaycan Valisi Cerrh b. Abdullahn Erdebilde Hazarlara yenilip ehid dmesi (112/730-31) zerine Hazarlar aknlarn Musul yaknlarna kadar uzattklar gibi birok yerde de ba kaldrmalar oldu. Halife Him b. Abdlmelik Azerbaycan valiliine getirdii Sad el-Harayi Hazarlarla mcadeleye memur etti. Erzen yoluyla Ahlata gelen Hara ehir kaplar kendisine almaynca ehri bir sre kuattktan sonra ele geirdi ve Arrna (Errn) hareket etti. Abbsler devrinde Ahlattaki mahall hnedanlar yerlerinde brakldklar gibi idar tekilt da aynen korundu. Hriclerin Musul ve Diyarbekir blgesinde faaliyetlerini yaygnlatrdklar bu devirde Ahlat da zaman zaman onlarn saldrlarna mruz kalm ve halk hara vermeye mecbur olmutu. 826-851 yllar arasnda ehre hkim olan Aot olu Bakrat, Abbslerin o blgedeki valisine tbi idi ve onlara hara dyordu. Mahall idarecilerin 851de Diyarbekir ve Van gl evresinde kan olaylar bastrmaktan ciz kalmalar yznden Smerrdan gnderilen Byk Boa, silerin reisi Ms b. Zrreyi yakalayp Van gl civarnda dirlik ve dzenlii yeniden kurdu. Halife Mstan devrinde Dou Anadolu Valisi Ali b. Yahy ile Malatya Emri mer b. Ubeydullahn ehid edilmeleri, bata Badat olmak zere birok ehirde huzursuzluklara sebep olmu ve halk Bizans saldrlarna kar ciddi tedbirler alnmasn istemitir. Abbs Halifeliinin IX. yzyln ikinci yarsnda giderek zayflamaya balamas zerine de Ahlat ve blgedeki dier baz ehirleri ellerinde tutan idareciler Ermeni krallarna veya Bizans imparatorlarna tbi olmak zorunda kaldlar. 928de Bizans mparatoru Romanus Lecapenusun dou domestiki J. Kurcuas Ahlat ve Bitlisi ele geirerek camilere ha koydurdu. Bunun zerine Erzen ve dier baz yerlerin halk korkudan yurtlarn terkedip g ettiler. yl sonra Ermeni Kral Gagikin tahrikiyle Bizansllar yeniden Ahlat ve Bargiri yrelerine saldrp buralar korkun bir ekilde yamaladlar, halkn bir ksmn ldrp bir ksmn da esir aldlar. Bunun zerine blgedeki dier baz beylerle birlikte Ahlat hkimi Ebl-Muiz Ahmed de imparatora itaat etti. Blge beyleri daha sonra Hamdn Emri Seyfddevleyi metb tandlar (940). Hamdn Emri Seyfddevlenin kumandanlarndan Nec Ahlat, Malazgirt ve Muu ele geirerek (954) burada bir beylik kurmak istediyse de 965te ldrld. ok gemeden Hamdnler Van gl evresini boalttlar. 359daki (969-70) Bizans hcumu srasnda Ahlatn

kimin elinde olduu bilinmemektedir. Seyfddevlenin lmnden sonra Bizans hcumlar daha da sklat. Hamdnlerin zayflamas zerine Humeydiyye airetinden Bz (Eb Abdullah b. Dostek) Meyyfrikn (Silvan), mid ve Ahlata da hkim oldu (984). Bzn lmnden (990) sonra yeeni Eb Ali Hasan b. Mervn, ad geen ehirleri de iine alan blgede Mervn Devletini kurdu. Fakat Bizans saldrlar karsnda onlarla anlama imzalamaya ve onlar metb tanmaya mecbur oldu (992). Mervnlerden Nasrddevle Ahmedin hkmdarlk yllarnda (1011-1061) Ahlatllar huzur ve skn iinde mreffeh bir hayat srdler. Fakat ehrin bu dnemde pek fazla gelimedii anlalyor. Trkler Anadoluya geldiklerinde Ahlat dndaki Van, Erci, Malazgirt, Bargiri gibi blgedeki ehirlerin hepsi Bizans mparatorluunun elindeydi. Turul Bey 1054 ylnda Ahlat zerinden giderek kuatt Malazgirti alamamt. Ahlat Alparslan devrinden itibaren (1063) Anadoluya yaplan akn ve fetih hareketlerinde bir s olarak kullanld. Seluklularn byk emrlerinden Afin Bey Ahlattan Anadolu ilerine aknlar dzenlemi, Alparslan da 1071de Ahlat zerinden Malazgirte giderek buray kolayca fethetmiti. Ayn yl Ahlatn Emr Sundukun idaresinde olduu ve Bizans imparatorunun Ahlat zerine sevkettii nc kuvvetlerini malp ettii (3 Austos 1071) bilinmektedir. bnl-Ezrak, Malazgirt Savana katlan Ahlatllarn zengin ganimetlerle dndn ve bu tarihten sonra ehrin Alparslann tayin ettii valiler tarafndan idare edildiini syler. XII. yzyln balarndan itibaren Ahlatahlar hnedannn baehri olan Ahlat, slm leminin en byk ehirlerinden biri haline gelmi ve tarihinin en parlak devrini yaamtr. Ykutun Ahlat Van gl havzasnn merkezi ve mmur bir belde olarak anmas da bunu gstermektedir. Ahlatn gelimesinde ticaretin nemli bir yeri vard. Nitekim Ahlatllara ait gemilerin 506da (1112-13) Kostantiniyye denizinde (Karadeniz) battna dair haber de bunu teyit eder mahiyettedir (bnl-Ezrak, 172; Turan, s. 90). Siyas istikrar ve ticaretin gelimesi ilim, sanat ve kltrn de ilerlemesine vesile olmutur. Hal tercmesi kitaplarnda XII. ve XIII. yzylda yaam Ahlatl limlere sk sk rastlanr. Ayrca Anadoludaki baz mimari eserlerin de Ahlatl mimar ve sanatkrlar tarafndan yapld tesbit edilmitir. Anadoludaki tekiltl esnaf ve sanatkr birlikleri de (fityn) ilk defa Ahlatta grlmektedir. Ahlatn Ahlatahlar devrinde ulat zenginlik ldenizin olu Atabeg Cihan Pehlivan, Selhaddn-i Eyyb ve Erzurum Meliki Turul ah gibi birok hkmdarda oraya sahip olma arzusu uyandrmtr. Turul ahn Ahlat ah Balaban ldrmesi zerine ehir Eyyblerden el-Melikl-Evhad b. dilin eline geti (604/1207-1208) ve Ahlatahlar hnedan sona erdi. Evhadn halkn nemli bir ksmn ldrtmesi, ileri gelenleri Meyyfrikne srmesi ve ah (fityn) tekiltnn dalmas veya zayflamas Ahlatn ilim, kltr ve iktisad hayatnda byk bir gerilemeye sebep oldu. Evhadn 607de (1210-11) lm zerine yerine kardei el-Melikl-Eref geti. dil ve dirayetli bir hkmdar olan el-Melikl-Eref Ahlat Meyyfrikn ve Hani ile birlikte kardei ehbeddin Gaziye verdiyse de (1220) onun isyan zerine tekrar geri ald ve valiliine Hsmeddin Aliyi getirdi. ehir 1226 sonbaharnda Celleddin Hrizmah tarafndan kuatld. Vali Hsmeddin Ali Ahlat baaryla mdafaa etti ve yaklaan kn da etkisiyle Hrizmah muhasaraya son vermek zorunda kald. Eref 1229da Ahlata zzeddin Ay Begi vali tayin etti. Ayn yln sonbaharnda Celleddin Hrizmah ehri tekrar kuatt. Sekiz ay sren kuatma yznden pek ok kii alktan ld, halkn byk bir ksm da ehri terkederek saa sola dald. 18 Nisan 1229da Ahlat zaptedildi ve Celleddin Hrizmahn muhalefetine ramen ehir gn boyunca grlmemi

biimde yamaland. Bu felketten bir iki yl sonra balayan Mool istils sebebiyle Ahlat eski nemini kaybederek metrk bir ehir haline geldi. Bir zamanlar pek ok hkmdarn gz diktii Ahlata bu dnemde kimse sahip kmak istemiyordu. Nihayet Anadolu Seluklu Sultan Aleddin Keykubad, veziri Ziyeddin Karaarslan gndererek (630/1232-33) Ahlatta iskn ve imar faaliyetini balatt ve Sinneddin Kaymaz da suba (vali) tayin edildi. Moollar Kseda Savandan sonra Ahlat istil edip Grc kumandan Prens Avakn kz kardei Tamtama verdiler (1243). Ahlatn 644 (1246) ve 674 (1275-76) yllarnda meydana gelen depremler sebebiyle harabeye dnm olmasna ramen yine de nemini kaybetmedii, Olcaytu devrinde eyalet merkezi olmasndan da anlalmaktadr. Olcaytunun olu Eb Said Bahadr Han devrinde de Ahlat mmur ve mreffeh bir ehir vasfn korumaktayd. Ancak onun lmnden (1335) sonra Moollar arasnda balayan i mcadeleler srasnda ehir byk zarar grd. Moollarn Anadoludaki umumi valisi Celyir eyh Hasan, Hlg soyundan Muhammedi han iln edip iktidar ele geirmi olan Uyrat Ali Padiah Alada civarnda yendi. Muhammedi tahta geirip ynetimi ele ald ve mttefiki Sutay Noyann olu Hac Tugay da Diyarbekir ve Ahlat yresine hkim oldu. Nitekim Ahlatta 738de (1337-38) Muhammed Han adna para basld grlmektedir. Ayn yl obanl Kk eyh Hasan, iktidar Celyir Byk eyh Hasann elinden alarak Hlg soyundan Sleyman hanlk makamna getirdi. Daha sonra Hac Tugaya ba edirtmek iin Mu ve Bulank yrelerinde yama ve tahripte bulundu (1340-1342). 741de (1340-41) Sleyman Han adna Ahlatta para baslm olmas, ehrin bu tarihte obanl Kk eyh Hasann hkimiyetine getiini gsterir. Hac Tugay ile dman obanl Kk eyh Hasann ldrlmeleri (1343), Dou Anadoluda esasen bozulmu olan dirlik ve dzenliin bsbtn yok olmasna sebep oldu. Mahall reisler birok ehri ele geirdiler. Ahlat da Bitlis hkimi Ziyeddinin kardei Baheddinin eline geti (1350). ehrin 1360ta Mool beylerinden Hzr ahn idaresinde olduu grlmektedir. Hzr ahn daha sonra buray tekrar Bitlis hkimlerine terkettii sanlyor. Bitlis hkimi ile akrabalar olan Mu ve Ahlat hkimleri Karakoyunlularn aksine Timura ba emeyi siyasetlerine daha uygun bulmulard. Timur devrinde Ahlata hkim olan Emr Muhammed ya Bitlis hkimleri hnedanna mensuptu veya Bitlis hkimi emseddin adna buray idare etmekteydi. Karakoyunlu skender Mirza Erci, Adilcevaz ve Ahlat yrelerinde harektta bulunan Timurun olu ve halefi hruhun lkesine dnmesinden sonra Bitlis, Ahlat ve dier baz ehirlere hkim olan Emr emseddini yakalatt (1422) ve Ahlat hisarnn teslim edilmemesi zerine onu ehrin nlerinde ldrtt (1423). Fakat hisar ele geirilemedi. Bitlis de yl kuatlmasna ramen fethedilemedi. Buna karlk skender 1425te Van ile dier baz kaleleri zaptetti. Ahlat ise hibir zaman Karakoyunlularn dorudan eline gememitir. Bylece, Karakoyunlu Kara Ysuf Begin trbe ve mezarnn Ahlatta bulunduu (Turan, s. 123) ve buna bal olarak Karakoyunlularn Ahlata hkim olduklar eklindeki grlerin bir deeri kalmamtr. Kara Ysuf Begin trbe ve zviyesi ise ata yurdu olan Ercite bulunmaktadr (Smer, Karakoyunlular, s. 112). Karakoyunlu Cihan ah Mirza 1452 ve 1457 yllarnda Ahlat ve Bitlis blgelerini yamalayarak pek ok kiiyi esir ald gibi 1462de de drt kumandann gnderip Ahlat muhasara ettirmi, fakat vergi karlnda kuatmay kaldrmaya ikna edilmiti. Daha sonra Cihan ah Mirzann yerini alan Akkoyunlu Uzun Hasan Bey Bitlis ve Ahlat zerine ordu sevketti, fakat Bitlis hkimi brhim Beyin annesinin gayretiyle bar yapld (873/1468-69). 1472de Bayndr Beg alt ay sren kuatmadan sonra Ahlat ele geirdi ve kaleyi yktrd. Bayndrn lmnden sonra Ahlat, olu Muhammed tarafndan idare edildi (1481-1488).

Akkoyunlulardan sonra Ahlat ve Van gl havzas Safev hkimiyetine girdiyse de bu konuda hemen hemen hibir bilgi yoktur. Ahlat, Adilcevaz ve Erci, Irakeyn seferi (1533-1535) sonunda Kann Sultan Sleyman tarafndan Osmanl topraklarna katld. Ancak Safevler bir mddet sonra Van ve Ercii geri aldlar. Kann ah Tahmasbn kardei Elkas Mirzann stanbula gelerek yardm istemesi zerine ran seferine kt, fakat sadece Van Kalesi alnabildi. Bunun zerine ah Tahmasb Dou Anadoluda tahribata giritii gibi Avar ah Kulu Sultan da Ahlat tarafna gnderdi. Bu Safev saldrlar srasnda Ahlat Kalesi yerle bir edildi. Osmanllar birka yl sonra Ahlat iin gl kysnda yeni bir hisar ina etmiler ve yeni Ahlat da burada kurulmutur. Krk bir yl devam eden Osmanl-Safev mcadelesi 1555te imzalanan Amasya Antlamasyla sona erdi. Fakat eitli sebeplerle Mool istilsndan itibaren ehemmiyetini kaybetmeye balayan ehir, Safevler ve Osmanllar zamannda Van gl havzasnn en snk ehirlerinden biri haline geldi. Van bir eyalet merkezi olurken Ahlat da Adilcevaz sancann bir kazas haline gelmiti. Nitekim Amasya Antlamasndan bir yl sonra yaplan tahrir*de Ahlatn ackl durumu aka grlmektedir. Defterde verilen rakamlara gre ehrin nfusunun askerler, dier vazifeliler ve din adamlar dnda 1600 civarnda olduu tahmin edilmektedir. Vergi veren mslmanlarn says ise 128 idi. Geirdii felketler sebebiyle Ahlatta cami ve medreseyle ilgili hibir vakf yoktur. Zikredilen tarihte mevcut vakfiyeler de zviyelere ait olup ounun yeni tesis edildii anlalmaktadr (BA, TD, nr. 297, s. 2427). Ktip elebi Ahlatn elma ve kayss mehur balk bahelik bir ehir olduunu kaydeder; 1655 ylnda Ahlata urayan ve ehir hakknda geni bilgi veren Evliya elebi de Van glnde tutulan balklarn Acem tccarlarna satldn ve elde edilen parayla da Van evresinde grevli askerlerin ulfelerinin karlandn syler. Ahlat Tanzimattan sonra Van eyaletinin Van sancana (Van Vilyeti Salnmesi, s. 98), II. Abdlhamid devrinde ise Bitlis vilyetine balanmtr. 1310 (1892-93) ylna ait Bitlis Vilyeti Salnmesine gre (s. 182-185) Ahlat yedi mahalleden meydana geliyordu ve ikisi hisar iinde olmak zere yedi camii vard. Gnmzde Ahlatta tarih ve mimari deeri olan alt kmbet, mescid ve bir kale vardr. Ahlat zellikle sanat deeri yksek mezar talaryla mehurdur. Kitbeleri okunan mezar talarndan drd Ahlatahlar, sekizi Eyybler, elli drd Moollar, drd Bitlis hkimleri (Rzegler), drd de Safevler devrine aittir. Akkoyunlu hnedanndan Bayndr Begin trbesi Ahlatn en gzel bidelerinden biridir. Osmanl devrinde yaplan eserlerin banda, Kann zamannda gl kysnda ina edilen hisar gelir. Hisar II. Selim devrinde bir d kale ile evrilmitir. Hisarn yannda skender Paa Camii (1564) ile bir hamam, d kale ksmnda da Kad Camii (1584) bulunmaktadr. ehrin en parlak devrini tekil eden Ahlatahlar zamanndan gnmze hibir eserin intikal etmemi olmasnn sebepleri, yer sarsntlar ve bilhassa ah Tahmasbn yapt tahribattr. Ahlat bugn balk bahelik kk bir ile olup 1985 saymna gre merkez nfusu 11.138, toplam nfus ise 28.800dr. Ekime elverili geni topraklarnda buday ve avdar yetitirilir. lede hayvanclk gelimitir.

BBLYOGRAFYA

BA, TD, nr. 297, s. 24-27; TK, TD, nr. 109, vr. 91-b; Van Vilyeti Salnmesi (1272), s. 98; Bitlis Vilyeti Salnmesi (1310), s. 182-185; Vkd, Fthu-m, Kahire 1302, II, 152-154; bnlFakh, Muhtasaru Kitbil-Bldn (nr. M. J. de Goeje), Leiden 1302, s. 295; Belzr, Fth (Rdvn), s. 197-198, 202-203; bn Hurdzbih, el-Meslik vel-memlik, s. 122-123; Taber, Tr (de Goeje), II, 11; III, 1406-1409; Kudme b. Cafer, Kitbl-Harc (nr. M. J. de Goeje), Leiden 1889, s. 228, 246; stahr, Meslikl-memlik (nr. M. J. de Goeje), Leiden 1927, s. 188, 190, 194; bn Havkal, Kitb Sretil-arz (nr. J. H. Kramers), Leiden 1938, II, 144; Makdis, Ahsenttekasm, s. 377; Nsr- Hsrev, Sefernme, Berlin 1340, s. 8-9; Urfal Mateos, Vekayinme (nr. H. D. Andreasyan), Ankara 1962, s. 53, 55, 142, 233, 239, 241, 242, 329, 331; bnl-Kalnis, Zeyl Trhi Dmak (nr. H. F. Amedroz), Beyrut 1908, s. 164, 169, 174-177; Azm, La Chronique Abrge dAl-Azm (nr. Cl. Cahen), JA (1938), s. 394, 397, 416; bnl-Ezrak el-Frik, Trhu Meyyfrikn ve mid (nr. Bedev Abdllatf Avad), Kahire 1959, bk. ndeks (baslmam ksm, British Museum, Or. 5803, vr. 172-208b); Ahbrd-devletis-Selckyye (nr. Muhammed kbl), Lahor 1933, s. 109, 111, 128, 159, 162, 172, 196; Ykut, Mucem, II, 457-458; Nesev, Sretssultn Celleddn Mengbirt (nr. A. Hamdi), Kahire 1953, bk. ndeks; bnl-Esr, el-Kmil, bk. ndeks; Hamev, Trhul-Mansr (nr. B. G. Nyvech), Moskva 1963, bk. ndeks; Bndr, Zbdetn-Nusra (nr. M. Th. Houtsma), Leiden 1889, s. 38, 39, 76, 179, 185; bn Bb, Tevrh-i l-i Selck (nr. M. Th. Houtsma), Leiden 1902, bk. ndeks; bn Sad el-Marib, Kitb Bastil-arz (nr. J. V. Gines), Tetuan 1958, s. 104; Kazvn, srl-bild, Beyrut 1960, s. 302, 524; bn Vsl, Mferricl-krb (nr. Cemleddin e-eyyl), Kahire 1957-60, bk. ndeks; Redddin, Cmittevr (nr. A. Alizde), Bak 1957, s. 68, 70, 71, 233; Hamdullah Mstevf, Nzhetl-kulb (nr. M. Debr Siyk), Tahran 1336 h., s. 117; a.mlf., Trh-i Gzde (nr. Abdlhseyn-i Nev), Tahran 1339 h., s. 392; erefeddin Ali, Zafernme (nr. M. Abbs), Tahran 1336 h., I, 304; Eb Bekr-i Tihrn, Kitb- Diyrbekriyye (nr. Necati Lugal - Faruk Smer), Ankara 1962-64, I, 84, 96, 98, 228, 229, 381-382, 544; Gaffr, Cihn-r, Tahran 1343 h., s. 134, 162, 289, 290, 291, 298, 301; Hasan- Rml, Ahsent-tevr (nr. C. N. Seddon), Baroda 1931, s. 332-333, 357, 358, 360, 361, 362, 369; eref Han, erefnme, Kahire 1930, s. 482-484, 487, 492, 493, 496, 497, 498, 499; Ktip elebi, Cihannm, stanbul 1145, s. 413-414; Evliya elebi, Seyahatnme, IV, 131, 132, 134, 142; H. F. B. Lynch, Armenia, Travels and Studies, London 1901, II, 286-296; Abdurrahim erif [Beyg], Ahlat Kitabeleri, stanbul 1932; Gabriel, Voyages, I, 241, 261, 346-352; Beyhan Karamaaral, Ahlat Mezartalar, Ankara 1972; Osman Turan, Dou Anadolu Trk Devletleri Tarihi, stanbul 1973, s. 90, 123; Faruk Smer, Karakoyunlular, Ankara 1984, s. 112; a.mlf., Ahlat ehri ve Ahlatahlar, TTK Belleten, sy. 197 (1986), s. 447-470; Streck, Ahlat, A, I, 160-161; F. Taeschner, Akhlat, El (ng.), I, 329-330; C. E. Bosworth - H. Crane, Aklat, ELr., I, 725-727. Faruk Smer

Ahlat Mezar bideleri.

XII-XV. yzyllar arasna tarihlenen bidev mezar yaplar ve talar.

Ahlata, Ortaa Trk mimarisi mezar tiplerinin topluca incelenebilecei, benzeri bulunmayan bir ak hava mzesi grnm kazandran ilgi ekici mezar bideleri, zellikle Meydan Mezarl evresinde ve Ahlatn eski mahallerinde yer almaktadr. Bu eserleri kmbetler, aktlar (a. bk.) ve mezar talar eklinde snflara ayrmak mmkndr. Kmbetler. Kmbetlerin en eskisi 619 (1222-23) tarihli eyh Necmeddin Trbesi olup kare duvarlar zerinde iten kubbe, dtan piramit klhla rtl ve alt ksmnda cenazelii (crypta) bulunan kesme tatan basit bir yapdr. Bundan sonra yaplan kmbetler, silindir biimi gvdeleri, konik klhlar ve keleri dtan yumuatlm yksek cenazelik blmleriyle dikkati ekerler. Gl kysna doru yaplm olan Ulu Kmbet (Usta-gird Kmbeti), XIII. yzyln son eyreine tarihlendirilmektedir. Bu eser, iten ve dtan silindir biimi gvdesi, konik klh, cenazelii ve gvdesindeki ta iilii ile tek bana Ahlat kmbetlerini sembolize edebilecek niteliktedir. Geen yzyln sonunda yklp ortadan kalkm olan yaknndaki 672 (1273-74) tarihli d Aka Kmbetinin bu eserin tam bir benzeri olduu bilinmektedir. Karsndaki tepenin stnde ayn formu daha basit sslemelerle tekrarlayan Hasan Padiah Kmbeti 673 (1274-75) tarihlidir ve son yllarda yeniden yaplrcasna restore edilmitir; yannda da yarm bir kmbetin cenazelik ksm durmaktadr. ki Kubbe mahallesinde yan yana ayakta kalm olan kmbetlerden birincisi, kitbelerinden 678 (1279-80) ylnda ksa aralklarla lm olduklar anlalan Hseyin Timur ile Esentekin Hatuna ait mezar antdr. Kare planl cenazelii ve onaltgen geiten sonra silindir gvdesi bulunan kmbetin ats kubbe stne konik klhla rtldr. Bitiiindeki Bugatay Aka Kmbeti de yine kitbelerinden 680 (1281) ylnda ldkleri anlalan Emr Bugatay Aka b. nal Aka ile rin Hatun bint Abdullahn mezar antdr. Beik tonozlu kare cenazelikten onikigene ve silindir gvdeye geilip st kubbe ve konik klhla rtlmtr. Tahtsleyman mahallesindeki kitbesiz yarm kmbet de ayn silindir gvdeye sahip olan XIII. yzyl yaplarndandr. Merkez mahallesinde XIV. yzyla ait Erzen Hatun Kmbeti, onikigen gvdesiyle deiik bir tipin temsilcisidir. Gevata bulunan Halime Hatun Kmbeti ile yakn benzerlik gsteren bu yap, Karakoyunlu devrine aittir ve kitbesinden Emr Alinin 799da (1396-97) len kz Erzen Hatun iin yaptrld anlalmaktadr. Gvdede her yzey ince nilerle ve youn bir ta iiliiyle hareketlendirilmi, kubbenin stne de piramit at rtlmtr. ki Kubbe mahallesindeki Kei Kmbeti bu yapnn daha basit bir tekrardr. Yine ki Kmbet mahallesindeki Emr Ali Trbesi de kitbesi olmamakla birlikte XIV. yzyla tarihlenen ilgi ekici bir yapdr. Kare planl kmbetin st iten kubbe, dtan sekizgen kasnakl piramit klhla rtldr. Ancak, gney duvar yerinde btn geniliince bir kemer vardr. Bu kemer, i mekn alak bir duvarla evrili ak avluya balamaktadr; yapnn girii de buradandr. ki Kubbe mahallesindeki mezar antlarndan rin Hatun Kmbeti ve Mirza Bey Kmbeti adlaryla tannan kitbesiz ve yarm kalm iki yap da kuvvetli bir ihtimalle XIV. yzyl sonu ile XV. yzyl balarna aittir. XV. yzyla ait olan Bayndr Kmbeti ise Anadoluda benzeri bulunmayan bir yapya sahiptir. Bayndr Mescidinin gneyinde yer alan kmbet, 886 (1481) ylnda len Melik Bayndr Bey b. Rstem iin Mimar Baba Can tarafndan yaplmtr. Kitbesinde hkmdarn unvanlar sralanmakta ve hayat anlatlmaktadr. Cenazelik blm zerindeki silindir gvde, kubbe ve konik

klhla rtldr. Yapnn ilgi ekicilii, gney tarafnn bodur silindir pyeler ve kemerlerle bir galeri biiminde ak olarak ele alnmasndan ileri gelmektedir. XIII. yzylda silindir biimi, XIV. yzylda da ok yzl gvdeleriyle ortaya kan kmbetlerde esas olan, altta cenazelik stte de iten kubbe, dtan klhla rtl gvde ksmlarnn bulunmasdr. Gvdenin ii, daima kble yn belirtilmi bir ziyaret mescidi eklinde dnlmtr. Ancak genellikle drt ynde sslemeli aklklar bulunan bu gvdelerin kuzeydeki aklklar kap olmakla birlikte yerden ok yksekte kalmaktadr. Nasl kld bilinmeyen bu kaplara zm olarak restorasyonlar srasnda iki yandan klan merdivenler yaplmtr. Cenazelik blmlerinde ilgi ekici tonoz rtler bulunmakta ve kaplar genellikle douya almaktadr. Ayn restorasyonlarda buralara inen basamaklar da yeniden yaplmtr. Hepsinin mazgal pencere biiminde havalandrma ve aydnlatma aklklar vardr ve sslemelidir. Tamamen volkanik kesme tatan yaplan kmbetlerin ounda kitbeler beyaz taa yazlm, bazlarnda da klh altndan yine beyaz ta kitbe veya ssleme eridi geirilmitir. XIII. yzyl kmbetlerinin silindirik gvdeli olanlarnda dahi yzey sath nilere blnm ve kaval silmelerle hareketlendirilmitir. Aktlar. Toprak seviyesinde hafif tmseklerle dikkati eken, Ahlatllarn eskiden beri akt adn verdikleri bu mezar yaplar, Ahlatta uzun sre aratrma ve kazlar yapan Halk Karamaaral tarafndan tmls tarznda eski Trk mezarlar eklinde tanmlanmaktadr. Kesme tatan yaplm olan aktlar, sslemeli mazgal pencerelere ve tonoz rtlere sahip kmbet cenazelikleri eklindedir. Eski ve st ksmlar yklm kmbetlere ait olabilecekleri de dnlmektedir. Mezar Talar. Ahlat mezar bideleri iinde nemli bir yer igal eden nl mezar talar, Seluklu ve Beylikler dnemi mezarlarna ait olan XII-XV. yzyl talardr. Bunlarn dnda, XVI-XVII. yzyllara ait baz Osmanl mezar talar da bulunmakta, fakat bunlar birka hari Seluklu mezar talarnn kt birer taklidi olmaktan te deer tamamaktadrlar. Ahlat mezar talar yaplar itibariyle, a) hideli (ba ve ayak tal) mezarlar, b) hidesiz sandukalar, c) atma lahitler olmak zere gruba ayrlmaktadr. Bunlardan saylar bin civarnda olan hideli mezarlar, zellikle allm llerden ok byk, 3.50 m. ykseklie varan ve her cephesinde ssleme bulunan dikdrtgen prizma eklindeki hideleriyle Ahlat mezar talarn karakterize ve temsil etmektedirler.

BBLYOGRAFYA

Abdurrahim erif [Beyg], Ahlat Kitabeleri, stanbul 1932; Gabriel, Voyages, I, 244-248; Nermin Tabak, Ahlat Trk Mimarisi, stanbul 1972; Beyhan Karamaaral, Ahlat Mezartalar, Ankara 1972; Oktay Aslanapa, Trk Sanat, stanbul 1973, II; brahim Kafesolu, Ahlat ve evresinde 1945de Yaplan Tarih ve Arkeolojik Tetkik Seyahati Raporu, Tarih Dergisi, I/1, stanbul 1949, s. 167 vd.; Metin Szen, Eyvan Tipi Trbeler, Anadolu Sanat Aratrmalar I, stanbul 1968, s. 208 vd.; Halk Karamaaral, Ahlatta Bulunan Tmls Tarzndaki Trk Mezarlar, nasya, V/5960, Ankara 1970, s. 4 vd.; Orhan Cezmi Tuncer, Bitlis-Ahlat, Hasan Padiah Kmbeti Onarm, Rlve ve Restorasyon Dergisi, sy. 1, Ankara 1974, s. 47 vd.

Ara Altun

AHLT- ERBAA
Antika ve Ortaada insann biyolojik, ahlk ve psikolojik fonksiyonlarn etkiledii kabul edilen drt sv madde. Tp tarihinde ahlt- erbaa anlay eski Msra kadar gitmektedir. Msrl hekimler, hastalk sebebi olarak bnyedeki kan, balgam, kara safra ve sar safradan ibaret drt svnn kirlenmesini gsterirlerdi. Bundan dolay tedavide kirli svlarn boaltlmas (kan almak, mshil vermek vb.) yoluna gidilirdi. Eski Yunanda Hipokrat (m.. V. asr) ahlat nazariyesini gelitirmi ve bu anlay XIX. yzyla kadar tesirini srdrmtr. Tabiat lemindeki oluma ve bozulmay meydana getiren drt unsurun insan bedenindeki karl olarak dnlen drt sv, Hipokratn hmoral patolojisinin temelini tekil etmitir. Bu anlaya gre salk vcuttaki bu svlarn dengede oluuna, hastalk ise bu dengenin bozulmasna baldr. Eski Romada Galen (Clns, m.s. I. asr), bu teoriyi takip ederek hastalklarn meydana geliinde d tesirlerin de etkili olabilecei fikrini ileri srd. Ahlt- erbaa fikri slm dnyasnda da benimsenmi ve mslman hekimlerin kendi klinik tecrbelerine dayanarak getirdikleri aklamalarla Ortaadaki son ve gelimi eklini kazanmtr. Nitekim Eb Bekir er-Rz ve bn Sn, Ortaa hmoral patolojisinin en gzde mslman temsilcileridir. lk ve Ortaadaki tp anlayna gre, insan bedeninindeki bu drt svnn baz zellikleri vard. Bedeni dolaan kan akc ve scak, beyinde saklanan balgam akc ve souk, dalak ve midede bulunan kara safra (sevda) kuru ve souk, karacierde saklanan sar safra ise kuru ve scak idi. Vcuda alnan besinler bu drt maddeye dnrd ki eskilerin inancna gre ilkbahar kan, yaz safray, sonbahar sevday, k da balgam harekete getirirdi. Hastalk ve salk bunlar arasndaki denge veya dengesizlie bal olduu gibi mizalar da bunlarn nisbetine bal idi. Bylece demev, safrav ve melankolik gibi tipler de ayrlm bulunuyordu. Mevsimlere ve bnyeye gre beden svlarnn terkiplerinin deimesi dolaysyla eskiler zaman zaman kan aldrmak gereini duyarlard ve bu da baz artlarda olurdu. Eskilerin inancna gre, her ayn bandan on beine kadar kan aldrmak pek zaruret olmadka yanlt. Ancak on beinden sonra alnan kan vcudun temizlenmesini salar ve hastalklara iyi gelirdi. Bu arada bu drt svdaki scaklk, soukluk, kuruluk, yalk gibi zelliklerin droglarda (illar) bulunduu kabul edilirdi. Herhangi bir drogda tek bir zellik varsa ona basit, birden fazla zellik varsa ona da kompoze (mrekkep) drog denirdi. Galenle birlikte tesirini devam ettiren, daha sonra slm dnyasnda da yaygn ekilde benimsenen ahlt- erbaa fikri, XVI. yzylda fizyoloji ve biyokimya gibi ilimlerin gelimesiyle tesirini tekrar ve kuvvetle gsterdi. XX. yzyl balarnda ise hormonlarn kefi ve baklk fikrinin gelimesi ile daha da nem kazand. Nitekim bugn de modern tpta kan ve safra kirliliinin baz hastalklara sebep olduu bilinmekte ve bunlarn giderilmesi iin kan aldrma, safra boaltma, mshil kullanma gibi usullere bavurulmaktadr. Drt sv ve onlara nisbet edilen scaklk, soukluk, kuruluk ve yalk eklindeki nitelikler, slm dnyasnda miza teorilerinin gelitirilmesine yol amtr. Demev (sanguin), balgam (flegmatique),

safrav (colrique) ve sevd (mlancolique) terimleriyle ifade edilen psikolojik tiplemeler yan sra, mahrr (scak tabiatl), mebrd (souk tabiatl), ybis (kuru tabiatl) ve mertb (ya tabiatl) eklinde drt nitelie dayal karakter tasniflerine de gidilmitir (hvn- Saf, Resil, I, 299). Fizik corafyann tesiri, eitim ve hatta baz inanlara gre astrolojik faktrler yannda, insann ahlat yapsndan doan fizyonomisinin de onun ahlk tabiatn belirledii dnlmtr. Dolaysyla tabii mizacn psikolojik mizaca yol amas, onun da belirli tavr ve davranlar insan fiillerine hkim klmas, ahlt- erbaa ve ahlk (huylar) arasnda bir balantnn kurulmasna yol amtr. Byle bir balantya uygun olarak abuk fkelenme, korkak tabiatl olma, olur olmaz eylere kederlenme, ehvete ar dkn olma vb. doutan getirildii dnlen eilimler, tabii ahlk adn alr. Bunun yan sra dorudan doruya alkanlklarla (bil-de) kazanlp insan karakterine yerleen huylar da vardr. Tabii mizala birlikte gelen tabii ahlkn deitirilip deitirilemeyecei konusunda antik adan beri sren tartma, mslman ahlklarca lml bir zme balanmtr. Yaygn olarak benimsenen bu gre gre insanda mutlak anlamda tabii huylar yoktur; sadece belli huylar kazanmaya tabii bir yatknlk vardr. Bu huylar da eitim (tedib) ve telkin (meviz) ile deitirilebilir.

BBLYOGRAFYA

Huneyn b. shak, Kitb Clns fil-stkusst al reyi Ebkrt (nr. Muhammed Selm Slim), Kahire 1986, s. 115-121, 130; hvn- Saf, Resil, Beyrut 1376-77/1957, I, 299-304; bn Miskeveyh, Tehzbl-ahlk, (nr. bnl-Hatb), Kahire 1398, s. 41-43; E. H. Ackerknecht, A Short History of Medicine, New York 1955, s. 49-51; Bedi N. ehsuvarolu, Eczaclk Tarihi Dersleri, stanbul 1970, s. 127-129; Seyyid Hseyin Nasr, Science and Civilization in Islam, Cambridge 1987, s. 220-223. Ayegl Demirhan Erdemir

AHLATAHLAR
Van gl evresinde 1100-1208 yllar arasnda hkm sren bir Trk hnedan. Hnedann kurucusu Skmen el-Kutbdir. Skmen, Seluklu hnedanndan Azerbaycan Meliki Kutbddin smil larslann Trk asll memlk* emrlerinden biri olduu iin el-Kutb lakabyla anlr. Seluklu ehzadeleri arasndaki saltanat mcadelelerine karan Kutbddin smilin 488de (1095) lm zerine Skmen, onun olu Mevddun hizmetine girdi. Fakat Mevddun da 1102 ylnda beklenmedik bir zamanda lm ile Azerbaycan meliklerinin soyu kesildi. Bunun zerine Skmen el-Kutb, dier baz emrleriyle birlikte Muhammed Taparn hizmetine girdi. Bu srada Tapar ile Berkyaruk arasndaki saltanat mcadeleleri btn iddetiyle devam ediyordu. Ancak 1104te bar yapld; on iki yl sren ve imparatorluu zayf dren uzun mcadele bylece sona ermi oldu. Ayn yl Tapar, Musul emri si krm cezalandrmak iin ehri kuattnda yanndaki emrler arasnda Skmen el-Kutb de bulunuyordu. Onun 501de (1107-1108) Hille Arap Emri Sadaka b. Mezyedin tenkil edilmesine katlm olmas da muhtemeldir. Ertesi yl Musulun dier si bir emr olan avlnn elinden alnmasna Skmenin de itirak ettii grlmektedir. Azerbaycan meliklerinin nerelere hkim olduklar iyice bilinmemekle beraber Tebriz, Merend, Mk ve Hoydan baka dier baz ehirleri de idareleri altnda bulundurduklar sylenebilir. Ebl-Fidya gre, Mervnoullarnn zulmnden bkan Ahlat halk, adalet ve dirayetini duyduklar Skmeni 1100 ylnda arp ehri ona teslim etmilerdir. Ad geen mellif, Ahlatahlar Devletinin bu tarihte kurulmu olduunu yazmaktadr. Ancak Azerbaycan Meliki Mevdd henz hayatta olduuna gre, Skmenin ehri onun adna idare ettiinde phe yoktur. Dier taraftan bnl-Ezraka gre ise Alparslan Malazgirt Savandan sonra Ahlat ve Malazgirte valiler tayin ettiinden buralar Mervnoullarnn elinden km ve Seluklu sultanlar, kendi zamanna kadar ad geen ehirleri emrlere dirlik eklinde vermeye devam etmilerdir. Skmen, yukarda kaydedildii gibi Muhammed Tapara gzel hizmetlerde bulundu. Bu sebeple Tebriz, Ahlat, Meyyfrikn (Silvan) ve dier ikinci derecede baz ehirler bu sadakatnn mkfat olarak kendisine ikt* edildi (1111). Ancak bnlEzrakn bir kaydna dayanlarak, Musul Emri krm ile birlikte Urfann gneyindeki Belih ay kysnda Hallara kar parlak bir zafer kazanan (7 Mays 1104) Skmenin Skmen el-Kutb olduu iddias asla kabul edilemez. nk yerli ve yabanc dier btn gvenilir kaynaklarda, zaferi kazanann Hsnkeyf (Hasankeyf) hkimi Artuklu Skmen olduu aka ifade edilmektedir. Esasen bnl-Ezrak da eserinin baka bir yerinde Hallar yenenin Artuklu Skmen olduunu bildirmektedir. bnl-Ezrakn Skmen el-Kutbnin 1109 ylnda Meyyfrikni uzun bir muhasaradan sonra eline geirdiine dair szleri dier melliflerce de teyit edilir. Skmen Meyyfriknin idaresini memlk Gzoluna brakmt. 1111 ylnda Hal tehdidine mruz kalan ehirlerden Badata gelen mslmanlarn yardm istemeleri zerine Muhammed Tapar, Altun Tigin olu Mevdd kumandasnda kalabalk bir orduyu Hallar zerine gnderdi. Bu orduda Skmen el-Kutb, Merga hkimi Ahmedl, Porsukun oullar lbegi ve Zeng gibi byk emrler de bulunuyordu. Fakat ordu Urfa bir yana, krk be gn kuatt Tel Bir Kalesini (Gaziantep yresinde) bile alamad. Halepe

gelindiinde Skmen el-Kutb hastaland. Hastalnn arlamas zerine askerleriyle birlikte ordudan ayrld ve Frat kysndaki Blis ehrinde ld (Eyll 1111). Skmenin tabutu memleketine gtrlrken Artukolu lgazinin saldrsna uradysa da bu saldr Skmenin askerlerince geri pskrtld. Skmenin naa nce Meyyfrikne, sonra da Ahlata gtrlp orada defnedildi. Skmenin Tebriz, Ahlat, Erci, Ztlcevz (Adilcevaz), Meyyfrikn, Malazgirt, Mu, Van, Bargiri ve Vestan ehirlerini idare ettii bilinmekte, Ahlat ile Tebriz arasndaki dier baz ehirler ve kalelere de hkim olmas ihtimal dahilinde grlmektedir. Merga hkimi Ahmedl, Muhammed Taparn Skmenin sahip olduu yerleri kendisine verecei midine kaplarak lmne pek sevindiyse de bu midi tahakkuk etmedii gibi ok gemeden Btnler tarafndan hanerlenerek ldrld. Hoyun batsnda ve ona bir konak mesafedeki Skmenbd ehrinin bu Skmen mi, yoksa torunu II. Skmen tarafndan m kurulduu bilinmemektedir. Skmenin nan Hatun unvanl kars da Ahlatahlar tarihinde nemli bir rol oynamtr. Skmenin yerini oullarndan Zahrddin brhim ald ve 1126 veya 1127 ylnda lmne kadar bu mevkide kald. Zayf bir ahsiyeti olan brhim zamannda lkeyi ihtirasl, fakat pek dirayetli grnmeyen annesi nan Hatun idare etti. Bunun neticesinde Tebriz ile Azerbaycan meliklerine ait dier birok yerler Muhammed Tapar tarafndan kars Gevher Hatuna verildi. Bundan baka Tapar Meyyfrikni de brhimin idaresinden alarak Karaca es-Skye ikt etti (1115). Tarihi Azm, Skmen el-Kutbnin olu Dvudun 1124 ylnda Togan Arslan yendikten sonra Bitlisi de kuattn bildirmektedir. Ancak Skmen el-Kutbnin Dvud adl bir olu olduu dier kaynaklarca dorulanmad gibi, Hsnkeyf hkimi Skmen olu Dvudun da ayn ylda hayatta olduu bilinmektedir. Bu sebeple Azmnin Ahmed yerine yanllkla Dvud adn yazm olmas muhtemeldir. Ayn mellif, brhimin 1126 ylnda vefat ettiini ve yerine kardei Ykubun getiini yazarken mahall bir kaynaa dayanan Ebl-Fid, brhimin 1127 ylnda ldn ve kardei Ahmedin ona halef olduunu belirtir. Ahmed on ay emirlik mevkiinde bulunduktan sonra ld ve yerine alt yandaki yeeni ve brhimin olu Skmen geti (1128-1185). Fakat bu srada Ahlatahlar lkesini II. Skmenin babaannesi idare ediyordu. Ebl-Fidnn kaynana gre, nan Hatun memlekete tek bana hkim olmak iin ocuk yataki torununu da ldrtmek istemi, fakat bunun farkna varan devlet bykleri 528de (1133-34) bu ihtirasl kadn bodurarak tehlikeyi nlemilerdir. Ayn ylda Irak Seluklular tahtna ikinci defa olarak Mesud kmt. Sultan Mesud 1135te Halife Msteridi yenip Mergaya geldikten sonra Ahlatahlarn lkesine yrd. Ahlatah Skmen deerli armaanlar ile Mesudun huzuruna gidip onun gnln aldysa da Sultan Mesud, Skmenin sadakatinden emin olmam bulunmal ki 1137de Fars Valisi Meng Bars ile yapt Grenbe Savandan sonra yanna gelen kardei Seluka, Skmen ve Togan Arslann lkelerini ikt etmi ve Tebriz Valisi Gzolu es-Silhyi de onun atabegliine getirmitir. mdddin el-sfahnye gre Seluk ikt blgesine gidip o lkeleri tamamyla eline geirmi, halkna zulm ve ikence ederek msaderelerde bulunmu, pek ok kiiyi esir almtr. Ancak dirayetsiz biri olan Melik Seluk yapt bu kt ilerden dolay Dou Anadoluda tutunamad; Dou Anadolu beylikleri byk bir d tehlikeyi bylece atlatm oldular. Bu arada Musul-Halep hkimi Atabeg mdddin Zeng Ahlat zerine bir sefer dzenleyerek Skmenin kz ile evlenmiti (1133). Zengnin Ahlatah Skmenin kz ile evlenmekten gayesi, ok defa yapt gibi, buray hkimiyeti altna almak iin zemin hazrlamakt. nan Hatunun zayf idaresi onun ihtirasn krklemiti.

II. Skmenin uzun hkmdarlk zaman Ahlatahlar Devletinin phesiz en parlak devrini tekil eder. Grcler ile yaplan birka sava istisna edilirse Van gl evresi halk, II. Skmenin yaklak elli yedi yllk idaresi altnda rahat bir hayat geirdi. Bu hkmdar 533 (1138-39) ylnda si ruhlu ve sava Sasunlular (Sensne) tarafndan her naslsa esir alndysa da Artuklu Hkmdar Hsmeddin Temrtan teebbs ile serbest brakld. Fakat Skmen ok sonralar Sasunlularn kalelerini yl kuatarak ele geirdi (11 Austos 1174) ve bu topluluu ar bir ekilde cezalandrd. Hatta Ahlatl Ammr olu Esad htratnda, Skmenin onlar bir daha kendilerini toparlayp zarar veremeyecek duruma getirdiini nakletmitir. Zengnin lm zerine (1146) Ahlatah Skmen onun Kzlarslan olu Ykubdan alnm btn yerleri ele geirdi. Bylece II. Skmen bu baars ile olduka dirayetli bir ahsiyet olduunu gstermi oldu. 540 (1145-46) ylnda Artuklu Hkmdar Temrtan olu Necmeddin Alp, Ahmedin kz ve II. Skmenin ana bir kz kardei ile evlendi ve bu evlilikten Alpnn olu ve halefi Kutbddin II. lgazi dodu. Arrn Valisi ldeniz 1160 ylnda Turul olu Arslan Seluklu tahtna oturtmu, kendisi de atabeg sfat ile devletin idaresini eline almt. Fakat Merga hkimi Aksungur olu Arslanapa ile Skmen, ldenize kar bir ittifak cephesi kurdular. Bunun zerine ldeniz, Arslanapaya kar olu Cihan Pehlivan gnderdi (1161). Arslanapa, Skmenden yardma gelmesini istedi. Skmen ona ok sayda asker sevketti; kendisi uta bulunduu iin lkeyi terkedemeyeceini bildirerek zr diledi. Arslanapa, Ahlatah Skmenin askerinin de yardm ile Cihan Pehlivan bozguna uratt; askerinin ou esir alnd, kendisi de bir ksm askeri ile perian bir halde Hemedana dnd. II. Skmen devrinin en mhim hadiseleri Grc savalardr. Grc Kral Giorgi, 1154 ylnda Saltuklu Hkmdar zzeddin Saltuku ar bir yenilgiye urattktan sonra 1161 ylnda da Ani ehrini eline geirmiti. Saltuk ve damad II. Skmen Aninin elden kmasna seyirci kalmak istemediler ve birlikte Giorginin zerine yrmeye karar verdiler. Bunda Skmenin kars ve Saltukun kz ah Bnvnn (ah Bn) mhim bir rol oynad anlalyor. Kars ve Srmari (sonra Srmeli ukur) hkimleri ile Dimle olu Bitlis-Erzen Emri Fahrddevle Devlet ahtan baka Skmenin enitesi Artuklu Necmeddin Alp da ittifaka dahil edildi. Alp onlara katlmak zere Mardinden yola kmt. Fakat beyler Artuklu hkmdarn beklemeden Aniyi kuattlar (Austos 1162). Bunu haber alan Grc Kral Giorgi ehri kurtarmaya kotu. Sava balayaca srada zzeddin Saltuk, Grc kral ve oullar ile savamayacana dair evvelce esir iken ant itiini bahane ederek uzaklam ve bu, Trklerin ar bir yenilgiye uramalarna sebep olmutur. yle ki Grcler zengin bir ganimet ele geirdikleri gibi pek ok Trk ldrmler ve dokuz bin esir almlardr. Ahlatah Skmen ancak 400 atl ile lkesine geri dnebilmi, hatunu, Saltukun kz ah Bnvnn ana bir kardei Bedreddin de dmann eline esir dmtr. Malbiyet haberini Malazgirte geldii srada renen Artuklu Necmeddin Alp, hsm ve mttefikini beklemeksizin geldii yere sratle dnmtr. Grc kral kazand bu mhim zaferden de cesaret alarak Duvin (Duveyn) ehrini ele geirip ykt gibi Gence blgesine de yama ve tahrip aknlar dzenledi. Bunun zerine, aralarnda Skmenin de bulunduu birok emr Irak Seluklu Sultan Arslann kumandasnda Grclere kar sefere kt. Lkri Kalesi civarnda yaplan savata Grcler yenilmiler ve btn arlklarn brakp kamlardr (Temmuz 1163). Ertesi yl Ahlataha bal bulunan Srmari hkimi brhim Beg, kuvvetlerinin azlna ramen, Grclere kar mhim bir zafer kazanmaya muvaffak oldu. Skmenin olu olmad iin yeeni (kz kardeinin ocuu) ve Artuklu Necmeddin Alpnn olu

lgaziyi saraynda bytyor ve ona veliaht ve vrisi gz ile bakyordu. 1165 ylnda lgazi, Hsnkeyf hkimi ve Artuklu hnedannn byk reisi Fahreddin Karaarslann kz ile evlendirildi. 1174 ylnda Grclerin Ani ehrini alp lkelerine katmalar zerine iki taraf arasnda yeniden sava kt. Seluklu ordusu 1175 yaznda Nahcvanda topland. Trk ordusu Lori ve Domanis ovalarn geip Akehire (Ahlkelek) geldi. Grcler kar kmaya cesaret edemediklerinden bu yre yamaland, yaklp ykld; pek ok ganimet ve esir alnd. Skmen ve askerleri ganimet ve esirlerle Ahlata dndler (Eyll 1175). Bu mnasebetle ehirde byk enlikler yapld. Ayn yl ldeniz ld ve yerine olu Cihan Pehlivan Muhammed atabeg oldu. Cihan Pehlivann dirayeti sayesinde siyas istikrar devam etti. Fakat Zenglerin Dmak hkmdar Nreddin Mahmudun yerini alan kumandanlarndan Selhaddn-i Eyyb, efendisinin aksine kk slm devletlerini ortadan kaldrmak siyasetini gdyordu. Bu maksatla 1182 ylnda Musulu kuatt. Musul hkmdar Zenglerden zzeddin Mesud, Ahlatah Skmen ile Atabeg Cihan Pehlivan Muhammedden yardm istedi. Musulda hutbe Seluklu hkmdarlar adna okunuyordu. Bu sebeple Cihan Pehlivann Eyyb hkmdarnn bu hareketine kar kaytsz kalmas beklenemezdi. Nitekim Selhaddin Musulu kuatt srada Ahlatah Skmen ile Cihan Pehlivann ve kardei Kzlarslann elileri gelip ondan kuatmay kaldrmasn istediler. Fakat Selhaddin onlarn szlerine nem vermedi. Baka sebeplerden muhasaray kaldrd ise de bu defa yine Zenglere ait Sincar kuatt. Eyyb tehlikesinin ciddiyetini Cihan Pehlivandan belki ok daha iyi anlam olan Skmen, Selhaddine kar mcadele etmek iin Musul Hkmdar zzeddin Mesud ile bir ittifak meydana getirdi. Bununla ilgili olarak Skmen deerli emrlerinden Seyfeddin Bektemr Eyyb hkmdarna eli gnderdi. Bektemrn Sincar terketmesi yolundaki istei Selhaddin tarafndan kabul edilmedi. Geri dnen Bektemr, Ahlataha, ihmal ve geveklik gsterildii takdirde bu meselenin vahim neticeler dourabileceini ifade etti. Bunun zerine Ahlatn dndaki ordughnda bulunan Skmen derhal Mardine gitti; yannda Bitlis ve Erzen hkimi Dimleolu Fahreddin Devletah da vard. Evvelce bir ara Skmen ile kendisine tbi olan Devletahn aras alm ise de daha sonra dzelmiti. Mardin Hkmdar Kutbddin lgazi ise kz kardeinin olu olup kendi saraynda bymt. Az sonra Musul Hkmdar zzeddin Mesud da Mardinde mttefikine katld. Bunu Halepten Trkmen Yva Yaruklu askerinin gelmesi takip etti. Artuklu lgazi, zzeddin Mesudun hem daysnn olu hem de kaynbabas idi. Selhaddin bu srada Harranda idi ve askerini terhis etmiti. Onlarn toplandklarn renince akrabalarna askerleriyle huzuruna gelmelerini emretti. Hamadan gelen Takyyddin mer mttefiklere gzda verilmesi iin harekete geilmesini tavsiye etti; bu tavsiyeyi yerinde bulan Selhaddin Reslayna vard. Gerekten bu hareket mttefiklerin dalmasna kfi gelmi ve Ahlatah Skmen, Eyyb hkmdar ile karlamay gze alamamt. Selhaddinin mid ve Halepi ele geirmesi (1183), melikleri yani kk hkmdarlar daha derin bir kaygya drd. Ertesi yl Mardin-Meyyfrikn Hkmdar Kutbddin lgazi henz genlik anda iken ld; oullar ise kk yata idiler. Ahlatah yeeninin oullarndan Nsrddin Yavlakarslan Mardin tahtna oturtup dirayetli ve iyi niyetli bir emr olan Nizmeddin Alpkuu ona atabeg tayin etti. Selhaddin 1185 ylnda Musulu yeniden kuatt. Muhasara devam ettii srada Skmenin ld haber alnd (9 Reblhir 581/10 Temmuz 1185). Mahall bir kaynaa dayanan Ebl-Fid onun 579da (1184) altm drt yanda ldn yazyorsa da bnl-Esrin verdii yukardaki tarih daha dorudur. Skmen cesur, dirayetli, halka kar ok efkatli bir

hkmdard. Ermeni tarihisi Vardan da onun hristiyan ahalinin de sevgi ve saygsn kazandn syler. Ahlat blgesi yani Van gl evresi onun zamannda en mmur lkelerden biri haline gelmi, halk da en yksek refah seviyesine ulamt. Vardan onun on iki ehre sahip olduunu kaydeder. Yalnz bu ehirlerin hepsinin adlar bilinmemektedir. Bitlis-Erzen hkimi Dimleolu Fahrddevle Devletah ile Srmari sahibi brhim, Skmene tbi idiler. Vardan, Ahlatahn lmnden sonra lkesinin civardaki kavimlerin zulm altna girdiini ve yoksul dtn syleyerek onun devrinde yaanan mutlu hayatn sona ermi olduunu bildirir. Skmenin para kestirdii biliniyorsa da adna yaplm herhangi bir yapya rastlanmamtr. Bu husus phesiz Ahlatn geirdii byk felketlerle de ilgilidir. Skmenin hi olu olmad ve hnedanndan da hi kimse bulunmad iin yerine erafn ve halkn arzusu zerine Seyfeddin Bektemr geti. Bektemr, Skmenin yetitirdii memlk asll emrlerden biri idi. Efendisi ld srada Meyyfrikni idare ediyordu. Selhaddin, Skmenin ldn ve yerine Bektemrn getiini renince Musul kuatmasn brakp Ahlat zerine yrmeyi dnrken Ahlatn ve Bitlisin ileri gelenlerinden ald mektuplar teredddn giderdi. Mektuplarda Ahlata geldii takdirde ehrin kendisine teslim edilecei bildiriliyordu. Halbuki bu bir hile idi. nk Atabeg Cihan Pehlivan Muhammedin Ahlat almak iin harekete getii haber alnm ve bu tedbir ile onun karsna Selhaddin karlmt. Gerekten Eyyb hkmdar Ahlata yaklat zaman Cihan Pehlivann da ehrin br tarafndaki bir yerde konaklam olduunu grd. Eliler gidip geldi ve sonunda Eyyb hkmdar Atabeg ile savamaya cesaret edemedi. Ahlatllarn Seluklu Hkmdar Turula, daha dorusu Cihan Pehlivana tbi olmalarn ve hutbeyi onlarn adna okutmalarn kabul etmek zorunda kald. Fakat Selhaddin Ahlat seferinden bsbtn eli bo dnmedi; hkmdarsz kalm olan Meyyfrikni ele geirdi ve ehrin idaresine emrlerinden Ahlatl Sunguru memur etti. 1186 ylnda Meyyfrikni Msr nibliinden azlettii amcasnn olu Takyyddin mere verdi. Takyyddin mer 1191de midin kuzeyinde ve Meyyfriknin kuzeybatsndaki Siverek ve Haniyi zaptetti. Bektemr buna kaytsz kalmad ise de askerinin okluuna ramen yenilip Ahlata dnd. Takyyddin mer ehri kuatt; fakat alamayacan anlayp Malazgirte yneldi ve oray muhasara etti. Erzurum Melikesi Mama Hatun da askeriyle, Takyyddin mere yardm etmek iin gelmiti. Fakat Takyyddin mer kuatma srasnda lnce (10 Ekim 1191) Malazgirt byk bir tehlikeden kurtulmu oldu. Esasen Dou Anadolu, Selhaddinin mstakbel fetih planna dahil yerlerden biri idi. Hatta Selhaddin Ahlat zaptedip oray ok sevdii kardei dile vermek vaadinde bile bulunmutu. Selhaddn-i Eyyb 1193 ylnda vefat etti. Bylece onun, tahakkuku mmkn grnmeyen Anadolu ve ran fetih planlar gereklemedi. lm Bektemr o kadar sevindirdi ki bu derin sevincini gizlemeye bile lzum grmedi. Zira lkesinin her an Eyybler tarafndan istil edilmesi ihtimali onun iin dim bir znt kayna olmutu. Bu mnasebetle Bektemr bir taht yaptrp zerine oturmu, es-sultnl-muazzam veya el-melikn-nsr Selhaddin unvann alm ve Seyfeddin yerine Abdlaziz lakabn kullanmaya balamt. Bektemr bununla da iktifa etmeyerek Musul hkimi zzeddin Mesud, Sincar hkimi mdddin Zeng ve Mardin hkimi Hsmeddin Yavlakarslana eliler gnderip Selhaddinin kardei dilin lkelerini almak iin birlikte harekete geilmesini teklif etti. Fakat Bektemr, Selhaddinin lmnden yaklak iki buuk ay sonra, kumandanlarndan biri olan damad Bedreddin Aksungur Hezr Dnr tarafndan ldrld (18 Mays 1193). Onun hamamdan ktktan sonra Btnler tarafndan ldrldne dair bir rivayet varsa da bu pek muhtemel grnmemektedir. Kaynaklarda Bektemrn halk seven ve onlara adaletle muamele eden,

yoksullara yardm elini uzatan, ilim ve din adamlaryla sfleri gzeten bir hkmdar olduu yazlr. Ermeni tarihisi Vardan, Bektemrn Sasun blgesini fethettiini ve Takyyddin merin lmnden sonra da hristiyanlara kar iyi davrandn belirtir. Bektemrn yerine geen Bedreddin Aksungur Hezr Dnr de (1193-1198) Skmenin memlklerinden biri idi. Ahlatah Skmenin, Bedreddini Crcanl bir tcirden bin altna satn ald iin ona hezr dnr (bin altnlk) lakabn vermi ve kendisine sk yapmt. Bektemr, Ahlatah olunca Hezr Dnrnin mevkii ykselmi ve hatta onun Ayna Hatun adl kzyla evlenmiti. Fakat buna ramen haris bir insan olduu anlalan Hezr Dnr, 1193te Bektemr ldrp yerine gemi ve Bektemrn yedi yandaki olu ile karsn Mu yresindeki Erzs (?) Kalesinde hapsetmiti. Hezr Dnr be yl hkmdarlk makamnda kaldktan sonra 1197 ylnda ld. Dnrnin lm zerine yerine Sasunlu Ermeni ve memlk asll Kutlu adl bir emr getiyse de halk tarafndan kabul edilmeyip yedi gn sonra ldrld. Yerine, hapisten karlan Bektemrn olu Muhammed (1198-1207) geirildi. Muhammed o zaman on iki yalarnda bir ocuk olduundan ileri Skmenin divitibas Kpak asll cddin Kutlu yrtt. O da memlk meneli emrlerden biri idi. Muhammed delikanllk ana girince atabegini nce hapsetti, sonra da ldrtt. Fakat bu hareket onun aleyhinde bir hava yaratt. Bu durumu frsat bilen Grcler 601 (1204-1205) ylnda Azerbaycana baarl bir akn yaptktan sonra Ahlatahlarn lkesine girip Malazgirte kadar ilerlemiler, daha sonra Erci taraflarna ynelmiler, karlarna asker kmad iin de her taraf yakp ykp pek ok esir ve ganimet elde etmilerdi. Grcler Ahlatahlara ait Erzuruma yakn Hsntabna geldikleri srada Ahlatah, askerini toplayp Grcleri Erzurum meliki Seluklu Mugsddin Turul ahn yardmyla bozguna uratabildi. Fakat kazanlan bu zafer Grcler iin ar bir darbe tekil etmedi. Ertesi yl onlarla yeniden savamak ve snrlar dna atmak icap etti. Hatta bundan bir yl sonra da serhad kalesi olan Kars Grclerin eline geti. Dirayetsiz bir hkmdar olan Ahlatah Muhammed lkenin ileriyle megul olmayp elence ile vakit geiriyordu. Bu yzden Muhammed nce bir kalede hapsedildi; daha sonra ldrld (603/1206-1207). Yerine zzeddin (veya Seyfeddin) Balaban (1207-1208) geti. Balaban Ahlatahlarn sonuncusudur. Bir yldan daha az sren hkmdarl zamannda Eyyb Hkmdar dilin olu el-Melikl-Evhad Necmeddin Eyyb ile yapt savata Balaban bozguna urayp Ahlata ekildi. Sonra Erzurum meliki Seluklu Mugsddin Turul ahn yardm ile Evhad malp etti. Ancak Balaban, Eyyb hkmdarnn eline gemi olan Muu kuattklar srada Turul ah tarafndan gaddarca katledildi (604/1207-1208). Bunun zerine Ahlatllar Evhad ararak ehri ona teslim ettiler. Fakat Ahlat askerinden bir ksm mstahkem Van Kalesine ekilerek Evhadn hkmdarln kabul etmediler. Ahlataha bal askerlerin Erci ehrini de ellerine geirmeleri zerine el-Melikl-Evhad babasndan yardm istedi. O da dier olu el-Melikl-Eref Msy gnderdi. Bunlar bar yolu ile Van aldlar. Ancak Evhad Malazgirti fethetmek iin Ahlattan ayrldnda Ahlatllar ehirdeki Eyyb askerini karp hisar kuattlar. Halkn maksad Ahlatahlar Devletini ihya etmekti. Bunu haber alan Evhad Ahlata dnd; kardei Erefin de yardmyla ehri tekrar ald. Bu srada halktan pek ok kimse ldrld. Bylece halkn gc krld, ahlerin (fityn) birlii dald. Bir asrdan fazla srm olan Ahlatahlar Devleti bylece ortadan kalkt (604/1207-1208). Pek mmur olan Ahlatahlar lkesinin geliri ancak Msrla mukayese ediliyordu. Bununla beraber bu devirden kalma cami, medrese, zviye, kervansaray gibi eserlerin gnmze kadar gelmemesi de dikkate deer. Bunun, bata zelzeleler olmak zere, tabii fetler ve istilc ordularn yaptklar

tahriplerle yakndan ilgisi vardr. Ahlatahlar devrinden gnmze, sadece, bazlar kitbeli mezar talar intikal etmitir (bk. AHLAT). Ahlatahlardan ancak II. Skmen ile halefi Bektemrn para kestirdikleri bilinmektedir. Ahlatahlar zamannda Ahlat halk Trke ve Farsa konuuyordu. ok canl bir ticaret ehri olan Ahlat, ayn zamanda, Badat aratmayacak derecede bir elence merkezi idi. Sk sk yaplan enliklere btn halk katlrd. Halkn yabanclardan holanmad da kaynaklarda ifade edilmektedir. Esnaf ve sanatkrnn okluundan ehirde itima ve siyas hayatta da tesirini kuvvetle hissettiren bir ah tekilt meydana gelmiti. eref Ebl-Mutahharn Tru Ahl, (ilt,) adl eserinin gnmze gelemeyiini de nemli bir kayp olarak belirtmek gerekir.

BBLYOGRAFYA

el-Mutrt miner-resil (nr. . Afar), Tahran 2535, ., s. 134, 135, 136, 137, 140, 142; Urfal Mateos, Vekyinme (trc. H. D. Andreasyan), Ankara 1962, s. 233, 239, 329-330; bnl-Kalnis, eyl Tri Dma, (nr. H. F. Amedroz), Beyrut 1908, s. 164, 374; bnl-Ezrak el-Frik, Tru Meyyfrkn ve mid (nr. Bedev Abdllatf Avad), Kahire 1959, s. 249, 250, 279; a.e., British Museum, Oriental, nr. 5803; sme b. Munkz, el-tibr (nr. Philip K. Hitti), Princeton 1930, s. 89; mdddin el-sfahn, el-Fethul-uss (nr. C. De. Landberg), Leiden 1888, s. 401-407; a.mlf., elBerku-m (nr. Ramazan een), stanbul 1979, s. 29, 39, 61, 62, 64, 65; bnl-Esr, el-Kmil, ndeks; Bndr, Zbdetn-Nusra (nr. M. Th. Houtsma), Leiden 1889, s. 179, 185, 206; a.mlf., Irak ve Horasan Seluklular Tarihi (Zbdetn-Nusra ve nubetl-Usra, trc. Kvameddin Burslan), stanbul 1943, s. 166, 170, 186; a.mlf., Senel-Berk-m (nr. Ramazan een), Beyrut 1971, s. 88; Abrd-devletis-Selckyye (nr. Muhammed kbl), Lahor 1933, s. 158-159, 162, 196; Sbt bnl-Cevz, Mirtz-zamn, VIII, 36, 383, 421, 423, 525, 534, 535, 711-712; bnl-Adm, Zbdetl-haleb (nr. Sm ed-Dehhn), Dmak 1951-68, II, 154, 158, 159, 161, 254; bn Vsl, Mferricl-krb (nr. Cemleddin e-eyyl), Kahire 1957-60, II, 132-133, 168-169, 175-376; III, 16, 145, 178; Ebl-Fid, el-Mutasar f abril-beer, stanbul 1286, II, 223, 237, 250; III, 71, 93, 99, 100, 114; Redddin, Cmiut-tevr (nr. Ahmed Ate), Ankara 1960, II, 163, 164, 173, 174; Histoire de la Georgie (trc. M. Brosset), Petersbourg 1848, I, 381-382, 392-395, 456, 466; Anili Samuel, Chronologie, Collection dhistoriens Armeniens (trc. M. Brosset), Petersbourg 1876, II, 461, 464-465; Halil Edhem (Eldem), Dvel-i slmiyye, stanbul 1927, s. 242; Abdrrahim erif [Beyg], Ahlat Kitabeleri, stanbul 1932; Gabriel, Voyages, I, 231-246; V. Minorsky, Studies in Caucasian History, London 1953; Beyhan Karamaaral, Ahlat Mezartalar, Ankara 1972; Osman Turan, Dou Anadolu Trk Devletleri Tarihi, stanbul 1973, s. 83-97; Vardan, Trk Ftuhat Tarihi (trc. H. D. Andreasyan), Tarih Semineri Dergisi, I, stanbul 1937, s. 199, 200, 201, 205, 208, 211, 216; Cl. Cahen, La Chronique abrge dal-Azim, JA (1938), s. 381, 394, 397; Streck, Ahlat, A, I, 160161; F. Taeschner, Akhlat, EI (ng.), I, 329-330; C. E. Bosworth, Aklat, EIr., I, 725-726. Faruk Smer

AHLWARDT, Wilhelm
(. 1828-1909) Arap dili ve edebiyat zerinde yapt almalarla tannan Alman msteriki. 4 Temmuz 1828de Greifswaldda dodu. Greifswald niversitesi Eski Yunan edebiyat profesr Christian Wilhelm Ahlwardtn olu, ilhiyat profesr Peter Ahlwardtn torunudur. 1846da Greifswald niversitesinde ark dilleri tahsiline balad. Burada Dvn Ben Hzeyli yaymlayan J. G. Kosegartenin, Gttingen niversitesinde de H. Ewaldn rencisi oldu ve 1851de Greifswald niversitesinde doktorasn tamamladktan sonra ayn niversitenin ktphanesinde almaya balad. 1854-1856 yllarnda Arapa yazmalar incelemek zere Gotha ve Parise gnderildi ve bu srada Arap edebiyat ile yakndan ilgilenme frsat buldu. Paristen dnnde Greifswald niversitesinin ktphane mdrlne tayin edildi; bylece derin bir romantizm ile bal olduu Arap edebiyat zerinde alma imknna kavutu. 1857de niversite Dou dilleri retim yelii hakkn kazand. 1861de de hocas Kosegartenin yerine profesr oldu. lmne kadar (2 Kasm 1909) almalarn burada srdrd. Ahlwardt, geni bir Arap edebiyat tarihi yazmay tasarlam, hatta alma ve yaynlarnn hepsini bu arzusunu gerekletirmeye yardmc olacak biimde planlamtr. Arad iir dnyasn Arap edebiyatnda bulmu ve bunu kendi evresine titiz bir gayretle nakletmeye ve tantmaya almtr. Mehur katalogu ve zellikle yaymlad klasik Arap iirleri, aratrmaclar tarafndan mracaat eserleri olarak kabul edilmitir. almalar arasnda Arapadan Almancaya iir tercmeleri de bulunmasna ramen yazlarnda titiz ve bol notlu edisyon kritik tarzn tercih etmitir. Kendisinden nakledilen, iirin de nebatlar gibi bir vatan vardr; bir iiri bir baka toprakta yetitirmek mmkn deildir sz, notlarla aklamaya ve edisyon kritie verdii nemin gerisindeki anlayn belirtmektedir. Eserleri. Ahlwardt, eserlerinin ortaya koyduu gibi, renmedeki ciddiyet ve disiplinini yaynlarna da aksettirmi dzenli bir aratrmac ve mizac itibariyle da yalnz kendi tarz ve tercihine uygun almalar yapm bir msteriktir. De Goejenin yaymlad Belzrnin Ftul-bldn (Greifswald 1863-1868) ile 1882-1896 yllar arasnda neredilen Zemahernin el-Mufassalna yapt yardmlar bir tarafa braklacak olursa, otuzuna girmeden balatt asl yaym faaliyetinin, bir yandan klasik Arap iirini tantmak, dier yandan almalarnn hemen hepsinin yazmak istedii Arap edebiyat tarihine temel tekil etmesini salamak zere planlanm olduu grlr. Ahlwardtn belli bal almalar unlardr: 1. Dvn Tahmn el-Kilb (Leiden 1858). 2. Kasdet Teebbeta erren (1859). erhli olarak hazrlanmtr. 3. Kitbl-Far fil-dbissultniyye (Gttingen 1861). bnt-Tktaknn mehur eserinin Paris nshas esas alnarak hazrlanm metnidir. 4. el-amriyyt (Greifswald 1861). Dvn Eb Nvsn Hamriyyt blmnn Berlin ve Viyana yazmalarna dayanarak yaymlanm eklidir. 5. el-kds-semn f devvni-uaris-sittetil-Chiliyyn (The Diwans of the Six Ancient Arabic Poets) (London 1870; Paris 1902). Bu almada Chiliye devri iiri ele alnm ve Nbiga, Antere, Tarafe, Zheyr,

Alkame ve mrulkays gibi alt Chiliye devri airi Batl aratrclara tantlmtr. 6. Bemerkungen ber der achtheit der altarabischen Gedichte (Greifswald 1872). Mellifin eski Arap iiri zerine dncelerini ihtiva eden bu eser daha nce Chiliye devri iiri zerine yapm olduu almann bir yan rn saylabilir. 7. Anonymen arabischen Chronik (Leipzig 1883). Berlin Kraliyet Ktphanesindeki bir yazmaya dayanarak nerettii bu eserin daha sonra Belzrnin Ensblerfnn XI. cildi olduu anlalmtr. 8. Verzeichnis der arabischen Handschriften (Die Handschriften Verzeichnisse der kniglichen Bibliothek zu Berlin) (Berlin 1887-1899). Ahlwardtn asl hretini salayan bu eser Berlin Kraliyet Ktphanesindeki Arapa yazmalarn katalogudur. Tamam on cilt olan bu klliyatn I-IX. ciltlerinde 10.205 yazmann konularna gre tasnifleri yaplm olup X. cildi dizindir. Ahlwardt yirmi yllk bir emein mahsul olan bu almasnda kitaplar sadece tasnif ve tavsif etmekle kalmam, ayn zamanda mellif ve muhtevalar hakknda da bilgi vermitir. Onun yazmak istedii Arap edebiyat tarihinin iskeletini tekil edecek bu alma, yine bir Alman msteriki olan Brockelmannn Geschichte der arabischen Literatur (GAL) adl eserinin temelini oluturmutur. 9. Eru alef el-Amer (Greifswald 1895). Ahlwardtn katalog almasn bitirdikten sonra tekrar Arap iirine dnerek hazrlad bir eserdir. 10. Sammlungen alter arabischer Dichter. Eski Arap airlerinden derlemeleri ihtiva eden bu eser cilt halinde neredilmitir (Berlin 1903). I. cilt Asmanin el-Asmaiyyt (Berlin 1902), II. cilt Acccn Dvnl-Erczi (Leipzig 1903), III. cilt de Dvn Rbe b. Acccdr. Bu divan ayrca aruz vezninin ayn kalbyla Almancaya da tercme ederek yaymlamtr (Berlin 1904).

BBLYOGRAFYA

J. Fck, Die Arabischen Studien in Europa, Leipzig 1955, s. 191-192; Mneccid, el-MsteriknelAlmn, Beyrut 1978, I, 101-105; Necb el-Akk, el-Msterikn, Kahire 1980, II, 383; Ml Ch, ed-Dirstl-Arabiyye vel-slmiyye f Evrbb, Beyrut 1982, s. 196; Abdurrahman Bedev, Mevsatl-msterikn, Beyrut 1984, s. 29-30; Maal-Mektebe, s. 84-85; P. K. Kokovtsov, Vilgelm Alvardt, Bulletin de lAcaddmie (Impriale) des Sciences de St. Ptersbourg, VI/4, Petersbourg 1910, s. 1201-1208. Hidayet Yavuz Nuholu

AHMED
Hz. Peygamberin isimlerinden biri. Ahmed, hamd kknden ism-i tafdil olup herkesten daha ok ven (hamdeden) ve herkesten daha ok vlen anlamlarna gelir. Baz slm limleri, baka hi kimseye nasip olmayan bir makamda ve sadece kendine mahsus ifadelerle herkesten daha fazla Allaha hamdettii, Cenb- Hakkn da onu btn insanlardan daha ok vd iin Hz. Peygambere Ahmed adnn verildiini sylerler. Ahmed, ayn kkten tremi olmakla beraber onun dier adlar olan Muhammed ve Mahmuddan daha anlaml ve daha belidir. nk her ikisi de yalnzca vlm olmay ifade ettikleri halde ahmedde hem vlme, hem de vme anlam vardr. Hz. Peygamberin ad olarak Ahmed Kurn- Kermde bir defa gemektedir: Hatrla ki Meryem olu s, Ey sriloullar! Ben, daha nce gnderilen Tevrat tasdik etmek ve benden sonra gelecek Ahmed adl bir peygamberi mjdelemek zere Allahn size gnderdii peygamberim demiti (es-Saf 61/6). Ahmed kelimesinin Hz. Peygamberden nce isim olarak kullanlp kullanlmad hususu ihtilfldr. Kaynaklardan anlaldna gre, Reslullahn doduu yllarda Ahmed adn tayan hi kimse bulunmad gibi hicr I. yzyln ikinci yarsnn ortalarna gelinceye kadar da bu ad alan hibir ahsa rastlanmamtr. Konuyla ilgilenen slm limlerinin ou bu kanaati belirtmilerdir. Her ne kadar Chiliye devrinde Ahmed b. Smme et-T, Ahmed b. Zeyd es-Seksek gibi ahslara ve Ben Ahmed gibi kabile adlarna rastlanlmakta ise de bunlar uzun yllar nce yaam olduklar iin unutulmulard. slm devirde bu adla anld bilinen ilk ahs, mehur Arap dil bilgini Hallin (. 170/786 veya 175/791) babas Ahmed b. Amr el-Ferhddir. Hz. Peygamber eitli hadislerde isimlerinden birinin de Ahmed olduunu hibir tevile yer brakmayacak ekilde ifade etmitir (Buhr, Menkb, 17, Tefsr, 61; Mslim, Fezil, 124, 125, 126). slm kaynaklarda, annesi mineye doacak ocuuna Ahmed adn koymas emrolunduu kaydedilmektedir (bn Sad, I, 98-99, 104). air sahblerden Hassn b. Sbit, Kb b. Mlik, Amr b. Cemh ve Abdullah b. Zibar da Hz. Peygamberin Ahmed adn iirlerinde birok defa zikretmilerdir. Baz msterikler bu gerei ksmen inkr ederek, ksmen de deiik ekillerde yorumlayarak ncilde Ahmed adl bir peygamberden bahsedilmediini, mslmanlarn bu ismi, Hz. Peygamberin ncilde (Yuhanna, XIV/16; XVI/13-14) geen Paraklit ile zdeletirilmesinden sonra ve en erken tarihle 125 (742-43) ylndan itibaren kullanmaya baladklarn (Watt, XLIII/1, s. 110; EI (Fr.), I, 275), ahmed kelimesinin isim deil sfat olduunu ve hatta Kurana sonradan dahil edildiini iddia ederler. Bu son iddia, zerinde durmaya demeyecek kadar basittir ve iftiradan ibarettir. Dier iddiaya gelince, Hz. s ncilde (Yuhanna, XIV/15-16, 2327; XV/26; XVI/7-13) kendisinden sonra Ahmed adl bir peygamberin geleceini haber vermitir. Mslmanlarn bir mddet ocuklarna Ahmed adn koymadklar ise dorudur. Ancak bu, msteriklerin ileri srdkleri sebeplerden deil, bilakis Hz. Peygambere olan sayglarndan dolaydr. Nitekim ayn sebeple Hz. mer de halifelii srasnda Muhammed adl ahslar toplayp gnlk hayatta ortaya kan baz mahzurlar yznden onlardan isimlerini deitirmelerini istemitir.

BBLYOGRAFYA

Hasan el-Mustafav, et-Tahkk f kelimtil-Kurnil-Kerm, ahmed md.; Buhr, Menkb, 17, Tefsr, 61; Mslim, Fezil, 124, 125, 126; bn Him, es-Sre, I, 353, 453, 534; II, 142, 158, 197, 256, 349, 385, 387, 419; bn Sad, et-Tabakat, I, 98-99, 104-105, 161, 363; III, 55, 215; bn Dreyd, el-ti, s. 9-10; Kd yz, e-if, stanbul 1290, I, 189-191; bnl-Cevz, el-Vef biahvlil-Mustaf (nr. Mustafa Abdlvhid), Kahire 1386/1966 Beyrut, ts. (Drl-Marife), I, 36 vd., 103-110; bn Seyyidnns, Uynl-eser, Beyrut, ts. (Drl-Marife), I, 30-31; II, 315; Diyrbekr, Trul-ams, I, 206-207; Tecrid Tercemesi, IX, 250-252; Elmall, Hak Dini, VI, 4929-4935; Mehmet Aydn, Mslmanlarn Hristiyanla Kar Yazd Reddiyeler ve Tartma Konular (doentlik tezi, 1979), A lhiyat Fak., s. 186-197; Abdlahad Dvd, Muhammad in the Bible, Doha 1980, s. 22-26, 166-168, 209-215; A. Guthrie - E. F. F. Bishop, The Paraclete, Almunhamanna and Ahmad, MW, XLI (1951), s. 251-256; W. Montgomery Watt, His Name is Ahmad, a.e., XLIII/1 (1953), s. 110-117; J. Schacht, Ahmad, EI (Fr.), I, 275. Mustafa Fayda

AHMED (I)
(. 1026/1617) Osmanl padiah (1603-1617). Babas III. Mehmedin Saruhan valilii srasnda 28 Nisan 1590da Manisada dodu. Annesi Handan Sultandr. Cell fetretinden dolay sancaa kamamtr (bk. SANCAA IKMA). Babasnn 18 Receb 1012de (22 Aralk 1603) lm zerine on drt yanda tahta geti. lk ii, III. Murad ve III. Mehmed devirlerinde devlet ilerine mdahaleleriyle eitli olaylara sebebiyet veren Safiye Sultan (Venedikli Baffa) Eski Saraya gndermek oldu. Bu srada ran ve Avusturya ile olan sava hali devam ediyordu. Cigalazde Sinan Paa ark serdar tayin edilirken Vezrizam Malko Yavuz Ali Paa da Macaristana gnderildi. Yine bu sralarda ah I. Abbas Revan muhasara sonunda teslim alm, Karsa girmi ve ancak Ahska nlerinde durdurulabilmiti. Sinan Paa 15 Haziran 1604te stanbuldan gecikmi olarak hareket etti ve 8 Kasmda Kars nlerine vard. Durum uygun olduu halde ah Abbasn zerine gitmeyip Vanda klaa ekilen Sinan Paa, ahn taarruzu zerine Erzuruma geti. Bylece serdar, mer ve asker arasnda huzursuzluk kmasna ve bir sefer mevsiminin boa geirilmesine sebep oldu. 1605 sefer mevsiminde tekrar ordunun banda hareket eden Sinan Paa Tebrizi geri almak zere yrd. Ancak Erzurum Beylerbeyi Kse Sefer Paann esas ordudan ayr hareket edip esir dmesi Sinan Paann durumunu sarst ve ordu ah Abbasn ni baskn zerine malp olarak Vana, sonra da Diyarbekire ekildi. Sinan Paann bu srada byk bir kuvvetle yardma gelen Halep Beylerbeyi Canbulatolu Hseyin Paay ge kald bahanesiyle idam ettirmesi byk bir isyann balamasna sebep oldu. Bu hadiseden ksa sre sonra kendisinin de Diyarbekirde lmesi zerine ah Abbas Gence, irvan ve emahay zaptetti. ran cephesinde bu olaylar srerken 3 Haziran 1604te stanbuldan hareket ederek 26 Temmuzda Belgrada varan Vezrizam Malko Ali Paa burada lnce, sadrete ve garp serdarlna Lala Mehmed Paa tayin edildi. lk nce Pete, ardndan Va kalelerini geri alan serdar, Estergonu kuattysa da yamur ve kar frtnalarnn balamas ve askerin muhalefeti zerine 23 Kasm 1604te Belgrada ekilmek zorunda kald. Bu srada Protestan Macar halk zerinde Katolik Avusturya basksnn artmas, Erdelin istiklli iin mcadele eden ve daha nce Avusturya taraftar olan Erdel Beyi Etienne Bocskain (Bokay) stanbula eli gndererek yardm istemesine sebep oldu. Bocskaia Erdel krall iin yardm vaadinde bulunulmas zerine o da kuvvetleriyle sefere katld. 1605 yaznda Estergon zerine yryen Lala Mehmed Paa, nce Viegrad ve Tepedeleni ele geirdi. Bylece zor durumda kalan Estergon mdafileri 4 Kasm 1605te kaleyi teslim ettiler. Dier taraftan Bocskai, Trk kuvvetlerinin yardm ile Uyvar alrken Tiryaki Hasan Paa da Veszprm ve Polatay fethetti. Elde edilen bu baarlardan sonra Lala Mehmed Paa tarafndan Etienne Bocskaia Erdel ve Macar tac giydirildi. Bunun arkasndan da Kanije Beylerbeyi Sarho brahim Paa, Tatar ve Macar kuvvetleriyle birlikte Avusturyann striya eyaletine bir akn dzenledi.

Anadoluda Cell isyanlarnn tehlikeli bir hal almas, dier taraftan ran cephesinde baar elde edilememesi sebepleriyle stanbula arlan Sadrazam Lala Mehmed Paa ran zerine serdar tayin edildi. Bylece sadrazamn btn Macaristan Avusturya istilsndan kurtarma plan gerekleemedi. Bu konuda padiah nezdindeki teebbsleri de bir sonu vermedi ve ran zerine sefere hazrlanrken niden vefat etti (1606). Bu srada, yllardan beri devam eden OsmanlAvusturya savalarn bir sonuca balamakla grevlendirilen Kuyucu Murad Paa Budine gidip temaslarda bulundu ve anlama zemini hazrlannca Budin Beylerbeyi Kadzde Ali Paa bakanlndaki Osmanl sulh heyeti ile Avusturya murahhaslar Baron de Mollard ve Comte Althan, Zitvatorokta bir araya geldiler. Yirmi gnlk bir mzakereden sonra on yedi maddelik bir ahidnme imzaland. Zitvatorok Muahedesi hkmlerine gre, Kann devrinden beri Avusturyann vermekte olduu 30.000 duka altn tutarndaki yllk hara kaldrld, buna karlk mparator II. Rodolphe bir defaya mahsus olmak zere 200.000 kara kuru tazminat demeyi kabul etti. Padiah ile imparator eit sayld ve imparatorun bundan byle kral yerine Roma asar adyla anlmas kararlatrld. Her iki tarafn da birbirlerine zarar vermekten kanmalar kabul edildi. Bu hkmlerle Osmanl mparatorluu bir adm gerilemi ve iki hkmdar arasnda eitlik prensibinin kabul edilmesiyle Avrupa devletleri karsndaki mutlak Trk stnl ortadan kalkmtr. Ayrca Erdel Kral Bocskain imparatorla Viyanada yapt eski bir antlamann muahede hkmleri arasnda zikredilerek benimsenmesi de hatal olmu ve Bocskain lmnden sonra imparator bu maddeye gre Erdelde hak iddia etmi, bylece Erdel bir ihtilf konusu haline gelmitir. Tarihiler genellikle Osmanl Devletinin bymesinin bu antlama ile durduunda birlemektedirler. 1608, 1615 ve 1616 yllarnda yeniden gzden geirilen Zitvatorok Muahedesinin Osmanllar tarafndan kabulnde, Anadoluda yllardr devam etmekte olan Cell isyanlarnn byk rol olmutur. Osmanl-Avusturya mcadeleleri sebebiyle Anadoluda devlete kar balayan honutsuzluk, halktan fazla vergi alnmasyla en yksek seviyeye km ve timarl sipahilerin zaafa uramas da isyan hareketlerinin genileyerek yaylmasna ve bylece Cell isyanlarnn had safhaya ulamasna yol amtr. I. Ahmedin tahta kmasndan hemen sonra isyan eden Tavil Ahmed, Cell serdar Nasuh Paa ile Anadolu Beylerbeyi Kecdehan Ali Paay malp etti. Tavil Ahmede 1605te ehrizor beylerbeylii verilerek isyan nlenmek istendi, fakat o bir sre sonra yeniden isyan ederek Harputu ele geirdi. Tavilin olu Mehmed de sahte bir fermanla Badat valiliini elde etti ve zerine sevkedilen Nasuh Paay da yenilgiye uratt. Badat ancak 1607de silerin elinden kurtarlabilmitir. te yandan si Canbulatolu Ali Paa da Lbnanda Drz eyhi Manolu Fahreddinle birleerek glenmi ve Trablusam Emri Seyfolu Ysufu malp ederek nfuzunu Adana taraflarna yaym, hatta kendisine bal bir ordu kurup adna sikke dahi kestirmiti. Bu srada Halep beylerbeyliine tayin edilen Hseyin Paa da Canbulatolunun adam Cemid tarafndan bozguna uratlmt. Celller karsnda gsterdii cizlik sebebiyle isyanlarn daha da genilemesine sebep olan Sadrazam Dervi Paann idam edilmesinden (1606) sonra vezrizamla getirilen Kuyucu Murad Paa, yannda Tiryaki Hasan Paa olduu halde Suriyeye doru hareket etti. Sadrazam Anadoludaki Cellleri affeder grnp Manisa ve Bursa evresinde ortaya kan Kalenderoluna Ankara sancak beyliini verdi, ardndan da Canbulatolu zerine yrd. Oru ovasnda meydana gelen sava srasnda Osmanl ordusu, 30.000 tfekli askere sahip si ordusu karsnda nce zor durumda kald; ancak siler Murad Paann gayretiyle 24 Ekim 1607de malp ve perian edildiler. Bunun zerine Manolu Fahreddin kabileleriyle birlikte Lbnana kat;

Canbulatolu ise sadrazamn elinden kurtularak stanbula gelip padiaha snd. Padiah kendisine nce Tmvar, sonra Belgrad eyaletini verdi, fakat orada da halka zulmetmesi zerine boynu vuruldu. Kalenderolu ise Ankara halk tarafndan ehre sokulmaynca yeniden ba kaldrd, ancak Alaayrda Murad Paann ordusu karsnda yenilgiye urayarak rana kat. Harektna daha sonra da devam eden ve Orta Anadoludaki irili ufakl Cell reislerini ortadan kaldran Kuyucu Murad Paa, muhaliflerinin kendisini ran zerine sefere gnderme gayretlerine ramen stanbula dnd. Bir sre sonra, rana sefer dzenleme bahanesiyle geri kalan Cell reislerini orduya katlmaya davet ederek onlar da ortadan kaldrmay baard. Anadoluda sknet salannca rana sefer imkn dodu ve Murad Paa 1610da Tebrizde bulunan ah Abbas zerine yrd. Ancak karlama olmad ve klamak zere Diyarbekire ekilen Murad Paa burada ld (1611). Anadoluda isyanlarn oalmas zerine halkn ekserisi kylerini terketmi, ok sayda ky harap olmu ve baz asker snflar, halk dalm olan kyleri mlk-i mevrslar gibi tasarruflar altna almlard. Bu yzden hazine nzl*ve avrz* vergilerinden mahrum kalmt. Halk ehl-i rf*n zulmnden kurtarmak iin 30 Eyll 1609da bir adletnme* karan I. Ahmed, terkedilen kylerin tekrar isknna almtr. Yeni sadrazam Nasuh Paa ran ile mcadeleye girimemeyi tercih etti; bu srada ah Abbas da yllk 200 yk ipek vergi vermek suretiyle bara taraftar olduunu bildirdi; bylece 20 Kasm 1612de Osmanl-Safev antlamas imzaland. Tarihlerde Nasuh Paa Muslahas adyla geen bu antlama ile 1555te tayin edilen snrlar esas alnd; ayrca ah Abbas her yl taahht edilen miktarda ipei de gndermeye sz verdi. Bu srada spanya Krall ile mttefikleri Toskana Byk Dkal ve Malta valyeleri Akdenizde Osmanl sahillerine basknlar yapyorlard. 1611de bir Malta filosu Grdse (Korintos) hcum ederek 500 esir alm, 1612de de bir Toskana filosu stankyden 1200 esir gtrmt. Avrupal mttefiklerin sahil ehirlerindeki basknlar bu ekilde devam ederken nce Kaptandery kz Mehmed Paa, hristiyan devletlerle i birlii yapan Manolu Fahreddini malp etti. Arkasndan Halil Paa da Kbrs sularnda on kadar Malta korsan gemisiyle karlat; bunlar malp ederek devrin en byk gemisi olan Karacehennemi tahrip etmeyi baard. Yine bu srada Memi Kaptan ve Lala Cfer adlarndaki denizciler de dman ar kayplara urattlar. Donanmann takviyesine byk nem veren I. Ahmedin ikinci defa kaptan- deryla getirdii Halil Paa, Maltaya asker kard gibi Trablusgarpta mahall levendlerin reisi olan Sefer Dayy da bertaraf etti. Bu srada donanmann Akdenizde bulunmasn frsat bilen Kazaklar Sinopa baskn dzenleyip ehri tamamen yama ve tahrip ettiler, ancak daha sonra iddetle cezalandrldlar. Osmanl donanmas I. Ahmed zamannda baarl bir dnem yaamtr. ranla yaplan antlama, taahht edilen 200 yk ipein gnderilmemesi, elilikle giden ncili Mustafa avuun alkonulmas ve ah I. Abbasn Grcistana asker sevketmesi zerine bozuldu. 22 Mays 1615te Vezrizam kz Mehmed Paa ran zerine sefer yapmakla grevlendirildi. Ancak Mehmed Paa seferi ertesi yla tehir etti ve bu durumdan faydalanan ah Abbas da kar tedbirlerini ald ve Genceyi tahrip ettirdi. Bu arada stanbula gelen ran elisinin eli bo dnmesinden sonra Nisan 1616da Halepten byk bir orduyla hareket eden Mehmed Paa Karsa gelip buray tahkim etti ve

Revan ile Nihvend zerine kuvvetler gnderdi. Bir mddet sonra da bizzat Revan zerine yryerek bir ran ordusunu malp edip Revan kuatt. Fakat orduda muhasara toplarnn olmamas, Mzenderan askerlerinin iddetle mukavemet etmesi ve ahn muahede hkmlerini yerine getireceine dair teminat vermesi zerine orduyu Erzuruma geri ekti. Bylece Revan seferi baarszlkla sonulanm olan kz Mehmed Paa, rakiplerinin de aleyhinde faaliyette bulunmalar yznden azledildi. I. Ahmed, Mehmed Paann kabul ettii antlama hkmlerini de reddederek ran seferine devam edilmesini istedi ve yeni sadrazam Halil Paay serdar tayin etti. Halil Paa sefer iin Diyarbekir klana gittii srada Krm Han Canbek Giray da Gence, Nahcivan ve Culfa taraflarna aknlar dzenledi. ran olaylar devam ederken Leh asilzadesi Samuel Korezky, Kazaklardan meydana gelen bir orduyla Bodana girerek Voyvoda Stefan kovmutu. Osmanl Devleti Bodan iinin hallini Bosna Beylerbeyi skender Paaya verdi. O da bir miktar askerle Bodana hareket etti ve Korezkyyi yenerek ald 500 kazak esiriyle stanbula dnd. Bundan sonra Kazak meselesinin kknden halline memur edilen skender Paa, Lehistan ordusu ve Eflak, Bodan, Erdel voyvodalarnn kuvvetleriyle karlamak zere Turla nehrine doru hareket etti. ki ordunun karlaaca srada Lehlerin isteiyle bar masasna oturuldu ve antlama artlar tesbit edildi (27 Eyll 1617). Bu artlara gre Kazaklar Turlay gemeyecekleri gibi Karadenize de inmeyecekler, buna karlk Tatarlar da Lehistana akn yapmayacaklard; Lehistan ise demekte olduu vergiyi vermeye devam edecekti. I. Ahmedin clsundan sonra ngiltere, Fransa ve Venedikle olan ticar antlamalar yenilenmi ve Fransa ile yaplan anlamada spanyol, Portekizli, Katalan, Raguzal, Cenevizli, Ankonal ve Floransallarn Fransz bayra altnda ticaret yapabilecekleri kararlatrlmtr. Temmuz 1612de de Hollanda ile ilk ticar anlama yaplmtr. I. Ahmed elli bir gn sren bir mide hastal sonucu 22 Kasm 1617de yirmi sekiz yanda vefat etti. Zevku safaya kaplmayan, dindar ve hayr sahibi bir padiah olduu iin halkn gvenini kazanmt. Sert tabiatl idi; ihanet edenleri affetmez ve sertlii yznden devlete hizmet edenlere dahi zaman zaman acmasz davranrd. Ava ve cirit oyununa merakl olduu, ara sra Edirne ve Bursada ava kt bilinmektedir. air olan ve iirlerinde Baht mahlasn kullanan Sultan Ahmedin kk bir divan vardr (Millet Ktp., Ali Emr, Manzum, nr. 53). I. Ahmed zamannn nemli deiikliklerinden biri saltanatn intikali meselesinde olmutur. O zamana kadar herhangi bir kural olmayan clsta, bu padiahtan itibaren ekberiyet ve erediyet yani hnedann en byk ferdinin tahta gemesi usul benimsenmi, teki ehzadeler sarayn zel bir yerinde kafes arkasnda tutulmaya balanmtr. Bu kanuna uyularak Sultan Ahmede I. Mustafa halef olmutur. Osmanl tarihinde en byk yaplar arasnda saylan ve mimari zellikleri bakmndan sanat tarihinde nemli bir yeri olan Sultan Ahmed Camii onun tarafndan ina ettirilmi, kendisi de temel atlrken altn bir kazma ile terleyinceye kadar bizzat almtr. Bu cami, yanndaki medrese, imaret, tabhane, drifa, mektep ve dkknlar ile tam bir klliye tekil ediyordu. I. Ahmed, yklmaya yz tutan Kbe duvarlarn stanbuldan ustalar gndererek tamir ettirmi, Kbenin kaps zerindeki kitbe ile

altn oluu yeniletmi, ayrca duvarlar tutmas iin halis altn ve gmten on alt kuak yaptrp Mekkeye yollamtr. Bunlardan baka, stanbulda beyaz mermerden hazrlatt bir minberi Medineye gndererek Mescidi Nebevnin eskiyen minberinin yerine koydurmutur. Babasnn trbesini de yaptran I. Ahmedin bugn mevcut olmayan, skdarda Kavak Saray Mescidi ile Beylerbeyinde stavroz Mescidini ina ettirdii bilinmektedir. Ayrca Eypteki sebilinden baka Alemdarda, Tophanede, Tersanede, skdar Kavak skelesinde ve Haydarpaada yaptrtt emeler ise imar faaliyetleri srasnda ortadan kalkmtr. Devrinde ilk defa ttn ithaline izin verilmi, bunun yannda lke apnda iki yasa uygulanmtr.

BBLYOGRAFYA

Mustafa Sf, Zbdett-tevrh, Beyazt Devlet Ktp., Veliyyddin Efendi, I, nr. 2428; II, nr. 2429; Peev, Trih, I, 311-313; II, 261, 296-299, 335, 342-343, 346-347; Mehmed b. Mehmed, Nuhbetttevrh vel-ahbr, stanbul 1276, s. 219-251; Ktip elebi, Tuhfetl-kibr f esfril-bihr (nr. O. aik Gkyay), stanbul 1973, s. 209-211; a.mlf., Fezleke, stanbul 1286, I, 260, 344-345; Solakzde, Trih, s. 683-698; Nam, Trih, I, 404, 413-415; Mirtl-Haremeyn (Mirt- Mekke), I, 502-506; Hammer (At Bey), VIII, 42 vd.; Danimend, Kronoloji, III, 243, 258; Mbahat S. Ktkolu, Osmanl-ngiliz ktisd Mnsebetleri (1580-1838), Ankara 1974, I, 43-45; Uzunarl, Osmanl Tarihi, III/1, s. 103; Nezihi Aykut, Hasan Beyzde Tarihi, I-III (doktora tezi, 1980), Ed. Fak., Tarih Semineri Kitapl, nr. 2572, II, 303, 314, 322-323; M. Tayyib Gkbilgin, XVII. Asr Balarnda Erdel Hadiseleri ve Bethlen Gaborun Beylie ntihb, TDl., sy. 1 (1949), s. 1-28; a.mlf., Nash Paa, A, IX, 124; Halil nalck, Adletnmeler, Belgeler, sy. 3-4, Ankara 1967, s. 123-133; Gerard Erdbrink, Onyedinci Asrda Osmanl-Hollanda Mnsebetlerine Bir Bak, GDAAD, sy. 2-3 (1974), s. 160-179; M. Cavid Baysun, Ahmed I, A, I, 161; M. C. ehbeddin Tekinda, Mehmed Paa, A, VII, 593; Cengiz Orhonlu, Murad Paa, A, VIII, 652; R. Mantran, Ahmad I, EI (ng.), I, 267-268; a.mlf., Ahmed elEvvel, UDM, II, 47-49. Mcteba lgrel

AHMED (II)
(. 1106/1695) Osmanl padiah (1691-1695). 6 Zilhicce 1052de (25 ubat 1643) dnyaya geldi. Babas Sultan brhim, annesi Muazzez Sultandr. Kardei II. Sleymann yerine, 23 Haziran 1691de krk dokuz yanda iken Edirnede tahta kt. Bu srada Osmanl-Avusturya savalar devam etmekteydi. II. Ahmed cephedeki Sadrazam ve Serdrekrem Kprlzde Fzl Mustafa Paay grevinde brakt. Fakat onun Salankamende ehid dmesi ve ordunun dalmas zerine, Kad Ali Paay askerin bana gemek artyla sadrazamla getirdi. Ancak yeni sadrazamn sefere kmamas ve mal hrsna kaplmas azline sebep oldu; yerine Merzifonlu Hac Ali Paa getirildi. Bu srada Varat Kalesi Avusturyallarn eline geti. Hac Ali Paa bir mddet sonra Belgrada doru yola kt; ancak dmann ortalkta grnmemesi zerine ehrin kalesini tamir ve tahkim ettirip geri dnd. Bu srada badefterdar Cnib Ahmed Efendinin haksz yere azledilmesi sadrazamn istifasna sebep oldu; yerine Bozoklu Mustafa Paa getirildi. te yandan bir sredir Trablusam, Sayda ve Beyrut taraflarnda ekyalk yapmakta olan Rfiz zmresinden Serhanoullar ile Drz Manolunun cezalandrld haberi stanbulda sevinle karland. Yeni sadrazam serdr- ekrem olarak Edirneden Belgrada doru yola karken Orta Macar Kral Tkly mre ile Krm Han Selim Giray da orduya katld. Bu srada, Belgrad Kalesini kuatm bulunan Avusturya ordusu kumandan Duc de Croy, Osmanl ordusunun yaklamas zerine muhasaray kaldrarak geri ekildi (12 Eyll 1693). Avusturyallarn peine asker gnderen serdr- ekrem bu arada Belgrad ve Tmvar gibi dier baz nemli kaleleri de tamir ve takviye ettirdi. Ayn gnlerde, zaman zaman snr geip etrafa dehet saan Baraba Kazaklar ile Lehli soyguncular da Babada seraskeri Mustafa Paa tarafndan malp edilerek datld. Fakat sefer dnnde Bozoklu Mustafa Paa, kzlar aasnn tesirinde kalan II. Ahmed tarafndan azledilerek yerine Srmeli Ali Paa getirildi. Ali Paa Edirneye vardnda Avusturya zerine serdar tayin edildi ve derhal orduyla yola kt. Asker Sava nehrinden Zemun sahrasna geirilerek Varadin zerine sevkedildi. 19 Eyll 1694ten itibaren Varadin muhasaras balad ve ehir topa tutuldu; Tunadaki ince donanma da dman donanmasn kale altna snmaya mecbur etti. Ancak kalenin takviye almas ve iddetli yamurlarn balamas, askeri ileri harekttan alkoydu. Dier taraftan Avusturya ve Macar kuvvetlerine yeniden yardm gnderildii ve Macar beylerinin imparatorun emriyle asker topladklar haberlerinin gelmesi zerine ordu, yirmi gnlk muhasaradan sonra Belgrada ekilmek zorunda kald. Avusturya seferinin bu ekilde sonulanmasndan be ay kadar sonra, 1695 ilkbaharnda nemli bir kuvvetle Lehistana giren ehbaz Giray, Lemberg taraflarna aknlar dzenleyerek kraln ordusunu malp etti; birok ganimet ve esirle geri dnd. Bu seferler dolaysyla askere olan ihtiya oaldndan, Girit dndaki baz adalarn muhafz kuvvetleri azaltlm, bu arada Sakzn korunmas da yalnz kalyon leventlerine braklmt. Bunu

frsat bilen Malta ve papalk gemileri Sakza asker kararak aday igal ettiler (21 Eyll 1695). Bu duruma ok zlen II. Ahmed, adann kurtarlmas iin derhal hazrlklara balanmasn emrettiyse de ksa bir sre sonra, 6 ubat 1695te elli iki yanda iken istiskadan (dem) Edirnede vefat etti. Naa stanbula getirilerek Kann Sleymann trbesine defnedildi. Hassas ve hiddetli bir mizaca sahip olan II. Ahmed iir ve msikiye merakl, ayn zamanda hattat bir padiaht. evresindekilerin telkinlerine abuk kaplr, ancak devlet ilerinde reynn haklarn daima n planda tutard. Saltanat srasnda birtakm idar dzenlemeler gerekletirilmi, zellikle Dvn- Hmyunun ilerinin artmas zerine, eskiden olduu gibi divan toplantlar Sultan Sleyman kanunnmesine uygun olarak haftada iki gnden drt gne karlmtr. Kendisi de divan mzakerelerinde bizzat bulunmay det haline getirmi ve hastal srasnda bile bu deti terketmemitir (zcan, s. 687-688; Rid, II, 288). Saltanat srasnda reyy korumak ve hazinenin kayplarn nlemek maksadyla nce am, Halep, Diyarbekir, Mardin, Adana, Malatya, Antep ve Tokatta balamak, daha sonra Anadolu ve Rumeli eyaletlerinin tamamn iine almak zere mr mukataa*larn iltizamnda mlikne* usul ihdas edilmi, ancak, bu usulle halk sk sk deien mltezimlerin keyf davranlarndan nceleri korunmusa da bu uygulama, daha sonra devletin bana byk dertler aan ynln ortaya kmasna zemin hazrlamtr. II. Ahmedin ksa saltanat zamanna tesadf eden Cibali, Ayazma Kaps ve Bedesten yangnlar stanbulun byk bir ksmnn tamamen yanmasna sebep olmutur.

BBLYOGRAFYA

Rid, Trih, II, 162, 237-238, 255-256, 268-269, 270-274, 288; Mustafa Nri Paa, Netyiclvukt, stanbul 1327, III, 8-11; Uzunarl, Osmanl Tarihi, III/2, s. 591; Abdlkadir zcan, Defterdar Sar Mehmed Paa-Zbde-i Vekyit, Tahlil ve Metin (doktora tezi, 1979), Ed. Fak., Tarih Semineri Kitapl, nr. 3276, s. 555-558, 579-580, 591-592, 637, 665-669, 670-674, 679-680, 687-688, 693; a.mlf., Defterdar Sar Mehmed Paann Ml Baz Gr ve Faaliyetleri, GDAAD, sy. 10-11 (1983), s. 239-248; Mehmet Gen, Osmanl Mliyesinde Mlikne Sistemi, Trkiye ktisat Tarihi Semineri Metinler/Tartmalar, Ankara 1975, s. 231-258; M. Cavid Baysun, Ahmed II, A, I, 164-165; R. Ekrem Kou, Ali Paa, A, I, 342-343; B. Ktkolu, Varadin, A, XIII, 203-206; R. Mantran, Ahmad II, EI (ng.), I, 268. Mcteba lgrel

AHMED (III)
(. 1149/1736) Osmanl padiah (1703-1730). IV. Mehmedin olu ve II. Mustafann kardei olup annesi Rbia Emetullah Gln Sultandr. 22 Ramazan 1084 (31 Aralk 1673) Pazar gn dnyaya geldi. lk hocas eyh-i Sultn Mehmed Efendidir. Daha sonra Seyyid Feyzullah Efendinin talebesi oldu. On drt yanda iken, II. Sleymann tahta karlmas zerine, babas IV. Mehmed ve aabeyi Mustafa ile birlikte Topkap Sarayndaki imirlik (imirlik) dairesine kapatld. Daha sonra Edirneye nakledilerek amcalar II. Sleyman, II. Ahmed ve aabeyi II. Mustafann padiahlklar sresince burada kald. Nihayet 1703 Edirne Vakas srasnda, II. Mustafay tahttan indirmek iin Edirneye yryen cebecilerin kendi aralarnda mft tayin ettikleri Mehmed Efendinin srar ile, 17 Austos 1703 gn siler tarafndan tahta karlmasna karar verildi ve bir gn sonra orluda adna hutbe okundu. 22 Austosta, silerin sadrazam tayin ettikleri Kavanoz Ahmed Paa tarafndan Edirne Sarayndan alnd ve ertesi gn kendisine biat merasimi yapld. Bylece fiilen tahta geen III. Ahmed, ilk i olarak, eski padiah II. Mustafa ve ocuklarnn Edirne Sarayna kapatlmasna dair hatt kartt ve Drssade aas Nezir Aay azletti. Bu arada, Kavanoz Ahmed Paann sadrazaml ile mam Mehmed Efendinin eyhlislmln resmen tasdik etti ve si reislerinden alk Ahmed Aay vezirlik rtbesiyle yenieri aas yapt. Edirne Bayezid Camiinde adna okunan hutbeyi dinledikten sonra, askerin cls bahii ve aylklar hususunda kan hadiseleri para datmak suretiyle yattrd. Eski eyhlislm Feyzullah Efendinin katli, ocuklarnn ve damatlarnn yakalanmas, eski vezirlerin uzaklatrlmas gibi olaylardan sonra stanbula hareket etti. 16 Eyll Pazar gn stanbula varan yeni padiah, Edirneden gelenlerle stanbulu bekleyen siler arasndaki anlamay mteakip alay ile doruca Eyp Sultana giderek Hz. Hlidin trbesini ziyaret etti ve gelenekler uyarnca Hz. Peygamberin klcn kuand; daha sonra trenle Edirnekap yolundan Topkap Sarayna hareket etti. III. Ahmedin stanbulda ilk karlat hadise, cebecileri rnek alan yenieriler ile bostanclarn ayaklanma teebbs olmu, fakat bu hadise ksa zamanda bastrlmtr. Bu arada, eski eyhlislm Feyzullah Efendinin yakn olan devlet adamlarn srgne gnderen III. Ahmed, daha sonra kz kardei Hatice Sultan ile kocas Moral Enite Hasan Paann yardmlaryla, tahta karlrken mevki verdii silerin elebalarndan yenieri aas Vezir alk Ahmed Paa, Sadrazam Kavanoz Ahmed Paa ve eyhlislm Mehmed Efendiyi bertaraf ederek bunlarn tahakkmnden kurtulmutur. Bylece devlet idaresine tam mnasyla hkim olan padiah, etrafa dalm veya gizlenmi limlerle eski vezirlerden birouna yeni vazifeler vermi ve i bana getirdii sadrazamlardan Moral Enite Hasan Paa, Kalaylkoz Ahmed Paa ve Baltac Mehmed Paann ilk sadreti dneminde daha ziyade devletin i meseleleriyle megul olmutur. XVIII. yzyln bandan itibaren Avrupada balayan Verset savalar ile bilhassa Lehistan Krall meselesinden dolay sve ile Rusya arasnda kan muharebelere katlmayarak Osmanl Devletinin

tarafszln korumaya alan III. Ahmed, douda ranllarla da dosta mnasebetler kurdu. Fakat Rus ar Byk Petroya malp olan sve Kral XII. arln (Demirba arl) padiahn haberi olmakszn Sadrazam orlulu Ali Paann aracl ile Osmanl Devletine snmas, Rusyann Osmanl topraklarna saldrmasna sebep oldu. Sonuta, bu saldr ve ar Petronun 1700 stanbul Antlamas hkmlerine riayet etmemesi ve ayrca Krm Han Devlet Girayn tevik ve tahrikleri, III. Ahmedin Rusyaya sava iln etmesine yol at. Bylece ileride Prut Seferi adn alacak olan Osmanl-Rus harbi, ordunun 9 Nisan 1711 gn stanbuldan hareketiyle balam oldu. Baltac Mehmed Paa idaresindeki Osmanl ordusu Krm kuvvetleriyle birletikten sonra, Prut nehri zerinde Falc mevkiinde ar Petro kumandasndaki Rus ordusu ile karlat ve byk bir zafer kazand. Ancak 23 Temmuz 1711de imzalanan Prut Antlamasnn bilhassa Ruslar tarafndan uygulanmamas, Baltac Mehmed Paann sadretten uzaklatrlmasna ve III. Ahmedin yeni bir Rus seferi iin hazrlatt ordu ile birlikte Edirneye kadar gitmesine yol at. Fakat ngiliz elisi Sutton ve Hollanda elisi Gallierin aracl ile Prut Antlamasnn bir ksm maddeleri uygulama alanna girdii iin yeni bir Rus seferinden vazgeildi. sve Kral XII. arln Osmanl Devletindeki faaliyetleri, Rusya ile zaman zaman gerginlie sebep olmusa da Silhtar Ali Paann sadrazaml dneminde Edirnede Ruslarla yaplan yeni bir antlama (24 Haziran 1713), iki taraf arasndaki anlamazlklara bir sre iin de olsa son verdi. Bylece Rusyadan Azak ve evresini geri alan Osmanl Devleti, 1699 Karlofa Antlamasyla Venedik Cumhuriyetine braklan Mora yarmadasn da geri almak arzusunu beslemeye ve sava amak iin uygun bir zaman kollamaya balad. Bu arada Karadallarn, Venediklilerin tahriki ile isyan etmesi ve 1714te zerlerine gnderilen Kprlzde Nman Paann kesin bir sonu alamamas, ayrca Enite Hasan Paaya ait eyann Akdenizde Venedikliler tarafndan yama edilmesi, savan kmasn daha da abuklatrd. Nitekim III. Ahmed, Sadrazam Ali Paay Mora yarmadas ile Akdenizdeki Venediklilerin elinde bulunan dier baz adalarn alnmasna memur etti (8 Aralk 1714) ve Kaptandery Canm Hoca Mehmed Paay deniz kuvvetlerini idare etmekle grevlendirdi. Bizzat padiahn Edirneye kadar uurlad Osmanl ordusu, Sadrazam Ali Paa kumandasnda, Mora yarmadas zerindeki ehirleri fethe balad. Bylece Mora yarmadas Venediklilerden geri alnd gibi, Giritte henz fethedilmemi olan Sperlanka, Granbosa, Suda gibi baz kaleler de ele geirildi. Bu baar zerine, Edirnede bulunan III. Ahmed 23 Kasm 1715te stanbula dnmek zere hareket etti ve stanbulda byk bir merasimle karland. Ancak 1716da balayan Krfez (Korfu) Seferi, Avusturyallarn mdahaleleri ve Trk kuvvetlerinin iki cepheye ayrlmas yznden baarl olamad. Sadrazam Damad Ali Paann Petervaradinde ehid dmesi de Osmanl ordusunun dalmasna ve III. Ahmedin Korfu kuatmasn kaldrmasna yol at. Avusturyallar karsnda, arka arkaya sadrete getirilen Arnavut Halil Paa ve Kayserili Mehmed Paa zamanlarnda da baar elde edilemedi. Hatta Macar milliyetilerinden Erdel Kral Franois Rakoczinin Avusturya mparatorluuna kar Macaristanda bir i isyan karmak zere Fransadan getirilip Eflaka gnderilmesi de bir fayda salamad. III. Ahmed bu seferler srasnda Edirneye, hatta Sofyaya kadar gidiyor, k mevsiminde stanbula geri dnyordu. Nihayet Avusturyallarn Ni yresine kadar inmeleri zerine, Nevehirli Damad brhim Paann sadreti dneminde Pasarofa Antlamas imzaland (21 Temmuz 1718). Bu antlama ile bir yandan Osmanl mparatorluunun Srbistanda daha fazla toprak kaybetmesi nlenmi, bir yandan da Osmanl-Venedik mnasebetleri normal ekle sokulmu oluyordu. Ayrca Ruslara Lehistan meselesinde ve mukaddes yerler konusunda yeni haklar

tannd. Bylece Sadrazam brhim Paann abalaryla batda ve kuzeyde sknet salanm oldu. Douda ran ve Afganllarla olan mnasebetler, saltanatnn son senelerinde III. Ahmedi en ok megul eden siyas meseleyi tekil etti. Rusyann Hazar denizi sahilleri boyunca rana girmek ve Basra krfezine inmek istemesi, irvan ve Dastan blgesindeki mslmanlarn Rus basks karsnda III. Ahmedden himaye talebinde bulunmalar ve rann kark i vaziyeti gibi sebeplerle, Osmanl ordusu dou snrnda emniyeti salamak maksadyla Bat ran ehirlerine girmek mecburiyetinde kald. Hatta Derbent ve Bak meselelerinden dolay Osmanllarla Ruslar Kafkaslarn dousunda kar karya geldiler. Fakat Fransz elisi Marquis de Bonnacn aracl ile 23 Haziran 1724te stanbulda ran Muksemenmesi ad verilen antlama imzaland ve bu antlama sonunda Osmanllarla Ruslar bir ksm ran ehirlerini aralarnda paylaarak gergin duruma son verdiler. Harekete geen Osmanl ordusu Gence, Nahcvan, Hoy, Revan, Merend, Selmas, Sne, Kirmanah, Nihvend ve Hemedan ele geirdi. Bu mcadelede yenik den II. Tahmasb, ran Muksemenmesinin artlarn kabule mecbur oldu. Ancak antlama formalitesi tamamlanmadan rann dousunda ortaya kan Mr veysoullar, II. Tahmasb tahttan indirerek idareyi ele geirdiler. Antlama artlarn kabul etmeyen yeni ran hkimi Eref Han, rann bat ehirlerinin kendilerine braklmasn istiyordu. Bunun zerine, Kasm 1726da Nihvend civarnda Osmanl ordusu ile ran-Afgan kuvvetleri kar karya geldi ve bu muharebede Osmanllar malp oldu. Eref Han ile imzalanan 4 Ekim 1727 tarihli Hemedan Muksemenmesine, randa vaziyetin karmas ve Osmanl ordusunun yeni bir sefer hazrlna balad haberinin Hemedana ulamas zerine, Osmanllarn lehine hkmler konulmu ise de bu mesele III. Ahmedin saltanat iin bir dnm noktas olmutur. Doudaki bu kanl savalar, III. Ahmed ve bilhassa Sadrazam brhim Paaya kar dmanl arttrmt. Nihayet II. Tahmasb himayesi altna alan Afganl Ndir Ali ahn ortaya k ve rann batsndaki ehirlerin bazlarn Osmanllardan geri alp muhafzlarn ldrmesi, stanbulda hkmet ve padiaha kar olan gvensizlii daha da arttrd. Ayrca seferler dolaysyla ardarda yeni vergilerin konulmas, taradaki asayisizlik, bilhassa levent ekyas ve doudaki airetlerin soygunculuu neticesi halkn stanbula akn ve ehirde isizliin yaygnlamas, stanbul esnafnn iinde bulunduu zorluklar gibi daha baz iktisad ve sosyal sebepler, devlet idarecilerine kar umumi bir honutsuzluk dourdu. Bu skntl gnlerde padiah ve devlet adamlarnn ise stanbulun eitli mesirelerinde elenmeleri halkn infialine sebep oldu. Ayrca, yksek makamlara devaml ekilde sadrazam ve eyhlislmla baz vezirlerin yaknlarnn getirilmesi, devlet erkn ve ilmiye ricli arasnda memnuniyetsizliklere yol at. Btn bu hadiselerin ardndan Ndir Ali ahn douda baar elde etmesi, buna karlk III. Ahmedin yeni bir sefere taraftar olmamas ve Sadrazam brhim Paann da sefer iini ardan almas zerine, 1730da Patrona Halil syan patlak verdi. Bu srada ordu Haydarpaa sahrasnda bulunduu iin padiah da skdarda Hatice Sultann konandayd. Hadiseyi duyunca, 28 Eyll 1730 gnnn gecesi gizlice Topkap Sarayna dnd. III. Ahmed, silere kar baar elde edilemeyince ertesi gn onlarn isteklerini kabul etmeye ve damad Sadrazam Nevehirli brhim Paa ile onun damatlar Kethd Mehmed Paa ve Kaptandery Kaymak Mustafa Paay bodurarak silere teslim etmeye mecbur oldu. Bir gn sonra ise tahttan zorla feragat ettirilip yerine II. Mustafann olu I. Mahmud getirildi ve 1 Ekim 1730 gn, yannda oullar Mustafa ile Abdlhamid olduu halde, Topkap Saraynn tahttan indirilmi padiahlara mahsus dairesine gnderildi.

Hayatnn son alt yln burada geiren III. Ahmed, 14 Safer 1149da (24 Haziran 1736) altm yanda vefat etti. Naa, Bahekapda (Eminn) Yenicami yannda bulunan babaannesi Vlide Turhan Sultann trbesine defnedildi. III. Ahmed, yirmi yedi yllk saltanat sresince ve bilhassa damad brhim Paann sadreti dneminde, iktisad ve sosyal meselelerle yenilik hareketlerine byk lde nem vermitir. Devrin nde gelen devlet adamlarndan Yirmisekiz elebi Mehmed Efendinin Paris sefaretini mteakip saraya sunduu raporla Trkiyede Batllama hareketleri fiilen balam bulunuyordu. Her eyden nce stanbulda hayat tarz geni lde deimi, Paristen getirilen planlara gre Kthane evresiyle Hali ve Boazii sahillerinde, skdar civarnda padiahn houna giden yeni yeni binalarn inasna balanmt. Kthane (Sdbd) arazisi, III. Ahmed devri vezirleri arasnda taksim edilmi ve her vezir kendisine verilen sahada iekler ve aalar arasnda yeni yeni kkler yaptrmt. III. Ahmed, baheyi ve iei seven bir padiah olduu iin kfecilik denen iekilik onun zamannda bir meslek halini ald. Sonralar, sembolleerek o yllara Lle Devri denilmesine sebep olan lle gayet kymetli bir iek haline geldi ve eitleri, yetitirilme usulleri hakknda kitaplar yazld. III. Ahmedin katld raan lemleri de bu deerli llelerle ssl bahelerde yapld. Yalnz Sdbdda bu nevi yerlerin says 120yi geiyordu. skdarda erefbd Kasr, III. Ahmed adna ina edilmi ve Kaydandan getirilen sular, bu kasrn bahesinden geirildikten sonra skdar emelerine datlmt. Deniz yoluyla taradan gelen yolcular salk bakmndan kontrol etmek, yani karantina usuln uygulamak ekli de Yirmisekiz elebi Mehmed Efendinin sefaretnmesinde grldkten sonra nem kazanmt. Dier taraftan Fransz mhtedisi Gerek Dvud Aa ilk olarak bu devirde ehzadebanda Eski Odalar dahilinde Tulumbac Ocan kurdu (1722). Bunlardan daha nemlisi, ilk defa Trke kitaplar basan bir matbaann almasdr. stanbulda, Selnikte, zmirde, Halepte gayri mslimlere ait matbaalar bulunuyor, fakat bunlar Trke kitap basmyorlard. Ancak Macar mhtedilerinden brhim Mteferrikann Yirmisekiz elebi Mehmed Efendinin olu Said Efendi ile birlikte gsterdii byk gayret ve Sadrazam brhim Paann himayesi, eyhlislm Yeniehirli Abdullah Efendinin fetvas sonucu III. Ahmedden alnan fermanla, 1727 ylnda, ilk defa Trke kitap basan bir matbaa kuruldu. Rockfort adndaki bir mhendis subay da Osmanl ordusunda baz yenilikler yapmak zere skdarda yeni bir ocak kurma teebbsnde bulundu. Uzun yllar Osmanl ordusuna hizmet eden ve mezar stanbulda bulunan Comte de Bonneval (Humbarac Ahmed Paa), Humbarac Ocan slah iin yine bu devirde davet olunmutu. Yalovada kt imaline balanm, stanbulda Tekfur Saraynda 1725te bir ini fabrikas kurulmu ve znikteki ini ustalarndan bazlarnn buraya gelerek almalar temin edilmiti. Ayrca, stanbulda mevcut uha fabrikasnn yannda Haty ismi verilen kuma dokumak zere bir baka fabrika daha ina edilmiti. III. Ahmed sanata merakl ve sanatkr koruyan bir padiaht. Kendisi devrin mehur hattat Hfz Osmandan sls ve nesih, Veliyyddin Efendiden de talik meketmi iyi bir hattat olduu gibi, zamannn hat statlarn da himaye ve tevik etmitir. Stlcede bulunan sarayn harem kaps zerindeki kitbe, Sultanahmette Bb- Hmyun nnde mevcut mehur eme ile skdar meydannda ina edilen emenin kitbeleri ve Sary- Hmyunda Arz Odas zerindeki besmele III. Ahmedin kendi el yazlardr. Austos 1729da yanan Draman (Tercman Yunus) Tekkesini yeniden yaptrp tevhidhanesi iine kendine ait olan bir beyti, dna da bizzat kendi kalemi ile yazd ( Muhammed 47/19) yetini koydurmutur. Cel hat ile yazd ve

Tozkondurmaz Mustafa Aann tezhip ettii levhalar da baz seltin camilerine aslm, yine kendisinin yazd iki mushaf Ravza-i Mutahharaya gnderilmitir. Topkap Saraynda kendi yaptrd kitaplkta bulunan on drt sayfalk sls celsi ile kaleme alnm murakka* da onun eseridir. III. Ahmed, damad Sadrazam brhim Paa ile birlikte, bata Nedm olmak zere Seyyid Vehb, zzet Ali, Neyl Ahmed, Vakanvis Rid Mehmed, Kk elebizde smil sm, Nahf, Smi gibi bu devrin birok airini himaye ve taltif ederken kendisi de Necb mahlas ile iirler yazyordu. Yanyal Esad Efendi, Heratl Kbz Efendi, Mansrzde mderris Fash Efendi, shak Efendi, am kads Medh Efendi, Halep kads lm Efendi, Selnik kads Mstecirzde Abdullah Efendi, Kara Halilzde Mehmed Said Efendi ve air Nedm gibi ilim, fikir ve edebiyat adamlarndan kurulu bir heyet devaml olarak toplanyor, Dou ve Bat dillerindeki eserlerden tercmeler yapyordu. Franszcadan baz eserler ilk defa bu devirde Trkeye evrildii gibi Trkeden Franszcaya tercme edilerek baslan edeb kitaplar da vardr. Henz Avrupada iek asnn kefedilmedii o devirde, stanbulda iek hastaln tedavi edebilecek bilgili doktorlar bulunuyordu. Nitekim iee yakalanm olan padiah, devrin doktorlarndan Seretbb Mehmed Efendi, Tabip Sleyman Efendi ve mer Efendi, Resletbb Mneccimba Mehmed Efendi ile dier mslman ve hristiyan baz doktorlar tedavi etmilerdi. III. Ahmed ayrca, Sary- Hmyunda, i hazine ve Has Oda hazinesi ile Harem Dairesinde dank vaziyette bulunan kymetli kitaplar bir araya toplatarak bunlar koymak zere, Arz Odasnn arkasndaki II. Selime ait beyaz mermer havuzlu bahenin yerine mstakil bir ktphane ina ettirdi. Bundan baka annesi Rbia Emetullah Gln Sultan iin skdarda Yeni Vlide Camii ile bunun yannda bir sebil, eme, sbyan mektebi ve bir imarethane yaptrd. stanbulda Bahekapda Byk Vlide Turhan Hatice Sultan Trbesi yannda ikinci bir ktphane, Ayasofya meydannda, bugn III. Ahmed emesi diye mehur olan drt cepheli ve ssl emeyi, skdarda skele Meydanndaki byk emeyi ve Kthanede alayan nnde, air Nedmin eme-i nevpeyd adn verdii nc bir eme yaptrd. Ayrca, Galata Saraynn tamiri ve vakf artlarnn deitirilmesiyle bu sarayn dnda bir cami, Boaziinde Bebekte dier bir cami ve altnda bir mektep ile eme, Hasky-Kasmpaa arasnda, Aynalkavakta kpr banda ve annesine ait olan Galata Yenicamiinin gney cephesindeki avlu kapsnn dnda yine bir eme yaptrd. Okmeydannda, Ftih Sultan Mehmed adna yaplm olan caminin minberinin, Kzkulesi fenerinin ve 1720de yanan Cihangir Camiinin tamirleri, Dolmabahede sahil yolunun kapatlarak Fndkl-Beikta yolunun arkadan geirilmesi ileri bu padiahn emriyle yaplmtr. Osmanl padiahlar arasnda en fazla evlenenlerden biri de III. Ahmeddir. Hanmlarndan birok olu olmusa da bunlarn byk bir ksm kk yata lmtr. Oullarndan sadece Mustafa (III. Mustafa) ile Abdlhamid (I. Abdlhamid) padiah olmulardr. III. Ahmed kzlar vastasyla Silhtar Ali Paa, Nevehirli brhim Paa, ehid Ali Paa, Kaptandery Kk Mustafa Paa, stanbullu Mehmed Paa, Sar Mustafa Paa, Nevehirlizde Mehmed Paa gibi vezirleriyle de akrabalk kurmutur. III. Ahmed ayn zamanda iyi bir nianc idi; seksen be admdan tek atta bir altn dinar tfekle vurduu, dokuz yz geze (arn) ok atp Okmeydannda adna ta diktirdii bilinmektedir.

BBLYOGRAFYA

Nam, Trih, VI, 21-22; Silhdar, Trih, I, 631; II, 295-298, 566-567, 644-729; a.mlf., Nusretnme, Ktp., TY, nr. 5983; Rid, Trih, I, 356; III, tr.yer.; IV, tr.yer.; V, 213-214, 300-303; Slim, Tezkire, stanbul 1315, s. 52 vd.; Kk elebizde sm, Trih, stanbul 1282, tr.yer.; Ayvansary, Hadkatl-cevm, I, 20, 148, 300-303; II, tr.yer.; Mstakimzde, Tuhfe, s. 76-78, 99, 301, 436, 465; Hseyin Km Hanyav, Girid Trihi, stanbul 1288, I, 42; Habb, Hat ve Hatttn, stanbul 1305, s. 94; Mehmed Rif, Mirt- stanbul, stanbul 1314, tr.yer.; Ahmed Refik, Lle Devri (1130-1143), stanbul 1331, s. 34-35; zzet Kumbaraclar, stanbul Sebilleri, stanbul 1938, s. 35; brahim Hilmi Tank, stanbul emeleri, stanbul 1943, I, 134; stanbul 1945, II, 42-47, 302, 322-324, 492; M. Lucille Shay, The Ottoman Empire from 1720-1734 as Revealed in Despatches of Venetian Baili, Urbana 1944, s. 20-22; Uzunarl, Osmanl Tarihi, IV/1, tr. yer.; Mnir Aktepe, Patrona syan 1730, stanbul 1958, tr.yer.; M. aatay Uluay, Padiahlarn Kadnlar ve Kzlar, Ankara 1980, s. 65-66, 79-80, 83-95; Mehmet pirli, Lle Devrinde Tekil Edilen Tercme Heyetine Dair Baz Gzlemler, Osmanl lm ve Meslek Cemiyetleri, stanbul 1987, s. 33-42; Enver Ziya Karal, Ahmed III, A, I, 165-168; Semavi Eyice, stanbul, A, V/2, s. 1214/111-113; H. Bowen, Ahmad III, EI (ng.), I, 268-271. Mnir Aktepe

AHMED (III) EMES


stanbulda Bb- Hmyun ile Ayasofya arasnda XVIII. yzyla ait byk meydan emesi ve sebil. Osmanl dnemi Trk sanatnn eme mimarisinde meydana getirdii bir aheser olan bu bidev eme, Sultan III. Ahmed tarafndan yaptrlmtr. Kitbesinde belirtildiine gre 1141 (172-829) ylnda ina edilmi olup on drt ktalk uzun tarih manzumesi Seyyid Vehbnindir. Talik hatla yazlan bu uzun kaside her cephede emelerin zerine ve sebillerin yukarlarna ilenmitir. Marmaraya bakan taraftaki kitbeden renildiine gre bu esiz eserin yaptrlmasn Sadrazam Nevehirli Damad brhim Paa tavsiye ederek gereklemesine n ayak olmutur. Bu manzumenin son tarih beyti bizzat III. Ahmed tarafndan sylendii gibi yine onun tarafndan emenin Ayasofyaya bakan esas cephesinde boydan boya tek satr halinde cel-sls hat ile yazlmtr. Bu husus, beytin altndaki ketebeden aka anlalmaktadr. emenin 1141 Ramazannda (Nisan 1729) henz bitmedii, saf, beyaz ve damarsz mermerlerin acele olarak gnderilmesi isteiyle Marmara nibine yollanan bir belgeden renilmektedir. Fakat Sultan III. Ahmed bu muhteem eserin her bakmdan tamamlandn gremeden, 1730 Eyll sonunda Patrona Halil ayaklanmas ile tahtn kaybetmitir. emenin mimarnn kim olduu bilinmemektedir. Pek ok yerde eserin, III. Ahmed dneminde Hassa bamimar Kayserili Mehmed Aaya ait olduu yazlm ise de bu iddiay destekleyen hibir kayda rastlanmamtr. Sadece ksa bir ariv kayd, Mehmed Aann emenin alem ve ebekelerinin yaldzlanmas iini stlendiini bildirmektedir. lk yapldndan gnmze gelinceye kadar III. Ahmed eme ve sebilleri byk bir deiiklie uramamakla beraber, yakndan incelendiinde baz yerlerinde ge tarihlerde yaplm ufak tamirlerin yamalar ve izleri grlmektedir. III. Ahmed emesi drt cepheli bir meydan emesi olarak tasarlanmtr. Kare biimli plannda drt kede, dar yarm yuvarlak kntlar halinde taan er ebekeli sebilleri vardr. Her cephenin ortasnda ise birer eme bulunmaktadr. emelerin iki tarafnda mihrap biiminde birer ni vardr. Yalnz bir cephede bu nilerin yerine birer kap almtr. Bu kaplardan girildiinde ortadaki sekizgen hazne ile d duvarlar arasnda epeevre bir dehlizin dolat grlr. Bu dehliz vastasyla sebilciler kelerdeki sebillere ulaarak buradan gerekli hizmeti veriyorlard. emenin st ok geni saakl ve d kurun kapl ahap bir at ile rtldr. Bu atnn ortasnda sekiz cepheli bir kasnak stnde dilimli bir kubbecik ykselir. Drt sebilin stne isabet eden yerlerde ayn biimde fakat biraz daha ufak ve alak drt kubbecik vardr. Yine kurun kapl olan bu be kubbenin de tepelerinde, ilerinde oyma yaz olan altn yaldzl tun alemler yer alr. deta muhteem bir kk grnmnde olan III. Ahmed eme ve sebillerinin d mimarisi, kelerde yarm yuvarlak kntlar tekil eden sebiller ile hareketlendirilmi, sebillerin ebeke aralarndaki stunlarn stlerinde duvar sathlar, stunlar yukar devam ettirircesine yarm yuvarlak olarak yaplmtr. Bylece, emenin d yzeylerinde hkim olan yatay izgiler, bu stunlar ve bunlar devam ettiren ubuklarn yaratt dikey izgilerle dengelenmitir. III. Ahmed emesi, Trk sanatna Bat sanat slbunun szmaa balad bir dnemin eseridir. Bu bakmdan onda klasik an sadelii yoktur. Btn sathlar hibir bo yer braklmadan tezyin edilmi

olup bu bezemelerin bir ksmnn Trk ssleme sanatna ait olmasna karlk aralarnda Bat Avrupa sanatndan alnm motifler de grlr. Bu motiflerin tamamen hkim olduu yer, geni saan alt yz ile emelerin etrafn eviren dal kvrmlaryla bezenmi ereve eritleridir. Cephelerde yatay eritler halinde uzanan ssleme arasnda ise Trk sanatnn mukarnaslar, emseleri grlr. Sslemenin bir ksm mermer zerine kabartma eklinde yaplarak altn varakla yaldzlanmtr. Dier bir ksm ise inidir. Bunlar teknik kaliteleri bakmndan XVI. yzyln znik inileri ayarnda deildirler. emelerin ayna tann iki yanna iek kabartmalar ilenmi, Ayasofyaya bakan esas cephede musluun stne bir madalyon halinde mallah yazlmtr. Sebillerin altn yaldzl tun ebekelerinde lle motifinin tekrarland grlr. III. Ahmed emesi, meydan emelerinin btn Trk sanat tarihi iinde ortaya konulmu en gz kamatrc rneidir. Avrupadan gelen ve Trk sanatna XVIII. yzyl balarndan itibaren szan tesirler, burada henz sadece sslemenin okluunda ve baz ksmlarda kendisini belli eder. Bu ant, eme mimarisinde XVIII. yzylda balayan zengin bezemeli yeni akmn da temsilcisi olup btn benzerlerini aan bir gzellie sahiptir. Bu yzdendir ki stanbula gelmi ve bu ehir hakkndaki grlerini yazl olarak anlatm olan yabanc seyyahlarn hepsi tarafndan hayranlk ifade eden szlerle tasvir edilmitir.

BBLYOGRAFYA

Ahmed Refik, Hicr On kinci Asrda stanbul Hayat, stanbul 1930, s. 101; a.mlf., nc Ahmed emesi, Akam Gazetesi, 28 ubat 1936; zzet Kumbaraclar, stanbul Sebilleri, stanbul 1938, s. 35; brahim Hilmi Tank, stanbul emeleri, stanbul 1943, I, 134; Muzaffer Erdoan, Lle Devri Ba Mimar Kayserili Mehmed Aa, stanbul 1962, s. 9-10; H. Glck, Trkische Brunnen in Konstantinopel, Jahrbuch der asiatischen Kunst, I, Leipzig 1924, s. 29. Semavi Eyice

AHMED III EMES


skdarda skele Meydannda XVIII. yzyla ait meydan emesi. ehrin Anadolu tarafndaki ana kervan yolunun ve stanbul Boaznn iki yakas arasndaki balanty salayan iskelenin banda olan bu bidev eme, Sultan III. Ahmedin emriyle 1141de (1728-29), annesi Rbia Emetullah Gln Sultann (. 1715) hayrat olarak Sadrazam Damad brhim Paa tarafndan yaptrlmtr. emenin az tesinde Gln Sultann trbesi ile kendi hayrat olan byk Vlide-i Cedd (Yeni Vlide) Camii bulunmaktadr. emenin suyu, Merdivenky civarndaki Karaman iftliiyle Sazlderedeki kaynaklardan alnm ve brhim Paa Su Yolu olarak adlandrlan kanalla erefbd Sarayna verilmi, ayrca daha baka birok emenin de beslenmesi salanmtr. emenin zerinde, air tarafndan dzenlenmi talik hatla ilenen tarih manzumesi vardr. Bunlardan kuzey cephede olan Nedmin, doudaki Rahmnin, gneydeki ise kirindir. Denize bakan cephesinde emenin III. Ahmed ve brhim Paa tarafndan yaptrld bildirilen cel-sls hatla yazl tek satr halindeki beytin altnda grlen ok girift imza, Sultan III. Ahmedin bu kitbenin hattat olduunu ispatlamaktadr. eme drt yzl bir meydan emesi olmakla beraber denize bakan yzn dierlerine gre daha zengin tezyinata sahip olmasndan ve padiahn hatt ile kitbenin de bu tarafta bulunmasndan esas cephenin bu taraf olduu anlalmaktadr. Keleri pahl bir kare biiminde olan emenin her bir yznde ortada sivri kemerli bir eme nii bulunmaktadr. Yalnz deniz taraf cephesinde bunun iki yannda mihrap biiminde birer ni daha vardr. ki yanlarnda burmal stuneler olan ke pahlarnda, normal insan yksekliinde birer musluk ile altlarna knt halinde yalaklar konulmutur. Nilerin etrafnda, pahlardaki musluklarn ayna talarnda, eme kemerlerinin alnlklar ve talarnda rum kabartma tezyinat ilenmitir. emenin stnde geni saakl drt meyilli ahap bir at vardr. XIX. yzylda yaplan gravrlerde bu atnn ortasnn bir fener gibi yksek olduu grlr. Sonralar bu iki kademeli at bozularak imdi grlen sade rt yaplmtr. Saak kenarlar da evvelce ilemeli iken daha sonra dz braklmtr. eme 1932de bir tamir grm, ancak meydann 1943-1945te dzenlenmesi srasnda ukurda kaldndan, 1955te Sular daresi tarafndan btn d kaplamalar sklm ve z tekil eden i kgir duvarlar 150 cm. ykseltildikten sonra cephe unsurlar yeniden yaptrlmtr; ahap at da hi deitirilmeden olduu gibi yukar kaldrlmtr. Bu arada atnn eski biimine getirilmeyii bir kayptr. 1987 ylndaki restorasyonda emenin cephelerinde temizlik yaplarak saak altlarna yeni naklar ilenmitir. Sultan III. Ahmed emesi, Trk sanatnn klasik dneminin sonunu tekil eden ve Lle Devrinin Bb- Hmyun nndeki kadar olmasa bile gzel ve zarif eserlerinden biridir.

BBLYOGRAFYA

brahim Hilmi Tank, stanbul emeleri, stanbul 1945, II, 324; Saadi Nirven, stanbul Sular, stanbul 1946; Naci Yngl, skdar nc Sultan Ahmed emesi, stanbul 1955. Semavi Eyice

AHMED (III) KTPHANES


Topkap Saraynn nc avlusunda Arz Odas arkasnda XVIII. yzyla ait ktphane. Daha nce ayn yerde, II. Selim iin Mimar Sinan tarafndan yaplan Havuzlubahe Kk bulunuyordu. Fndkll Silhtar Mehmed Aann ifadesine gre, Havuz Bahesi denilen bahe iinde olan bu kkn ortasnda mermer bir havuz ile on iki somaki stuna oturan bir kubbesi vard. Kkn basit bir emas Hnernmenin bir minyatrnde yer almaktadr. Cami ve kasrlarda kitap dolaplar yerine bal bana ktphane binas kurmann tercih edildii Lle Devrinde Sultan III. Ahmed, Sary- Cedd denilen Yenisaraydaki dank kitaplar bir yerde toplamay uygun bularak II. Selimin zaten bakmsz bir halde olan kkn yktrp yerinde, kendi adyla anlan veya Enderun Ktphanesi de denilen yeni bir ktphane binas yaptrmtr. naata 27 Reblevvel 1131de (17 ubat 1719) balanmtr. Yine Fndkllnn yazdna gre, III. Ahmed ktphanenin temelini atmak zere, dedesi Sultan I. Ahmedin byk camiini yaptrrken kulland ve Has Oda hazinesinde saklanan altn kazmay kullanmtr. Yapm ksa srede tamamlanan binann kapsnn stndeki Arapa kitbeden 1131de (1719) yapld renilmekte, al treninin ise 10 Muharrem 1132 (23 Kasm 1719) gn olduu bilinmektedir. Safer 1132 (Aralk 1719) tarihli bir kayda gre ktphanenin yapm 19.570 kurua mal olmutur (TSMA, nr. D 2363/10, vr. 2b). Ayn zamanda ktphanenin niin kurulduunu, iindeki kitaplarn nerelerden toplandn, ktphaneden hangi gnler istifade edileceini bildiren, dar kitap karlmasn yasaklayan ve hizmetlilerde aranacak artlarla bunlara verilecek creti gsteren bir de vakfiye dzenlenmitir. Yalnz saray mensuplarna ak olan ktphanenin al tarihini tayan mkemmel bir de katalogu hazrlanmt. Bu ktphaneye, Ftih devrinden beri toplanm olan Hristiyanlkla ilgili baz el yazmalar ile matbu kitaplar da konulmutur. indeki kitaplarn rutubetten zarar grmemesi iin Trk ktphane mimarisinde daima dikkat edilen bir zellik burada da uygulanarak binann altnda pencereli yksek bir bodrum yaplm, ayrca etrafnn ak olmasna itina gsterilmitir. Btn cepheler mermer kapldr. Cephenin ortasnda sivri kemerli ve drt stunlu bir giri mekn vardr. st kubbe ile rtl olan bu sahanla iki tarafndan merdivenlerle klr. Dta ortada zengin rum kabartmalarla ssl bir tac olan, iki tarafnda zarif su ime musluklarna sahip ve mihrap biiminde 1131 (1719) tarihli bir eme bulunmaktadr. eride, baka bir benzeri olmayan bu emenin arkasnda ikinci bir eme daha vardr. Esas mekn enine bir dikdrtgen biiminde olup kapnn tam karsnda, bizzat Sultan Ahmed tarafndan yazlan manzum bir levhadan anlaldna gre, hads-i erif okunmasna mahsus bir knt yer almaktadr. Orta blm byk bir kubbe, ikier stunla ayrlan orta knt ve yan kanatlar oymal tonozlar rter. Bunlar dtan kurun kapldr. Altl stl ok sayda pencere ieriye bol k girmesini salar. st sradakilerde renkli caml al pencereler (revzen) vardr. Kubbe ve tonozlarn i yzleri ok zengin biimde renkli malakr tezyinat ile ssldr. Duvarlar ise ksmen ini kapldr. Bunlarn bir ksm XVI. yzyla ait olup Boaziinde Kara Mustafa Paa Yalsndan sklerek burada tekrar kullanlmtr. Esas kap ile alt sra pencerelerin kanatlar da fildii ve baa kakmalarla ok zengin biimde yaplmtr. III. Ahmed Ktphanesinin iindeki kitap dolaplar geen yzyl iidir ve binann i sslemesine ters

dmektedir. Herhalde ilk yapldnda kitaplar, yirmi yl sonra yaplm olan Ayasofya Ktphanesindeki gibi renkli ve altn yaldzl motiflerle bezenmi tel kafesli dolaplarda muhafaza ediliyordu (ktphanenin bugnk durumu iin bk. TOPKAPI SARAYI MZES KTPHANES).

BBLYOGRAFYA

TSMA, nr. D 2363/10, vr. 2b; stanbul sr- tika Mzeleri, Topkap Saray Mzesi Rehberi, stanbul 1933, s. 142-145; smail E. Ernsal, Trk Ktphaneleri Tarihi II: Kurulutan Tanzimata Kadar Osmanl Vakf Ktphaneleri, Ankara 1988, s. 77-80; M. Refik, Endern- Hmyun Ktphnesi, TOEM, VII (1334); T. z, La Bibliothque du Palais de Topkapu, La Turquie Kemaliste, sy. 45, Ankara 1941, s. 9-11; . Yenal, Topkap Saray Mzesi Enderun Kitapl, Gzel Sanat, VI, Ankara 1949, s. 85-90; R. Ekrem Kou, Ahmed III Ktphanesi, st. A, I, 289293. Semavi Eyice

AHMED b. ABDULLAH b. ASL


Karamanoullar dneminde yaayan mimar ve ini ustas. Doum ve lm tarihleriyle memleketi bilinmemektedir. Eserlerinden bugne sadece yeniledii iki yap gelebilmitir. Bunlarn ilki Konyadaki Mevln Kmbeti olup 1273te yaplan eser, 1379 ylnda Karamanolu Aleddin Ali Bey tarafndan bu mimara yenilettirilmitir. Dier yap ise 1268 ylnda ina edilmi olan Akehirdeki Seyyid Mahmud Hayrn Kmbetidir ve 1409da yenilenmitir. Yenileme srasnda Ahmed b. Abdullah b. Aslnin koyduu ve yakn tarihlere kadar kmbette bulunan ini bir kitbede adnn kabartma olarak yazl bulunduu bilinmektedir. Ancak, kitbedeki Asl kelimesi nceleri Musl eklinde okunduu iin sanatkrn uzun zaman Musullu olduu sanlm, sonradan bu kelimenin sanatkrn dedesinin ad olduu tesbit edilmitir.

BBLYOGRAFYA

. Hakk Konyal, Akehir, stanbul 1945, s. 417-426; L. A. Mayer, Islamic Architects and Their Works, Genve 1956, s. 40; Zeki Snmez, Balangtan XVI. Yzyla Kadar Anadoludaki slm ve Trk Devri Yaplarnda alan Sanatkrlar (doktora tezi, 1981), Ed. Fak., s. 217-220; C. Huart, Epigraphie Arabe dAsie Mineure, RS, II (1894), s. 237. Zeki Snmez

AHMED b. ABDULLAH el-MERVEZ


(bk. HABELHSB el-MERVEZ)

AHMED AA, Dalg


(bk. DALGI AHMED AA)

AHMED AA, Vardakosta


(. 1209/1794) Trk bestekr, hnende ve icrac. Trk msiki kaynaklarnda, Enderun aalarndan ve ayrca padiahn yannda bulunarak sohbetlerine katlmakla grevlendirilmi kiilerden olduu iin, Mushib Ahmed Aa ve boylu boslu olduu iin de Vardakosta Ahmed Aa lakaplaryla anlmaktadr. Vardakosta kelimesi talyanca guardacostadan bozulmadr. Osmanlca metinlerde bir denizcilik terimi olarak korsan gemisi, sahil muhafaza gemisi ve sahil muhafz mnalarnda kullanlm, iriyar, gl kuvvetli kadn ve erkeklere de halk arasnda vardakosta denilmitir. Ahmed Aa, Enderun aalarndan ve devrinin nde gelen msikiinaslarndan biri olduuna gre denizcilikle ilgili bir grevi bulunmas uzak ihtimaldir. Bu lakab almas boylu boslu, gl kuvvetli olmasyla izah edilebilir. Amasyaya bal bir kasabada dodu. Kk yata stanbula gitti ve saraya alnd. Msikideki temel bilgileri Enderunda edindii anlalmaktadr. Mevleviyye tarikatna intisap etti. Galata ve Yenikap mevlevhanelerine devam ederek tarikat terbiyesi ald. Burada bilhassa Abdrrahim Knh Dededen istifade etti. Galata Mevlevhanesinde eyh Galibin dostluunu kazanarak onun baz iirlerini besteledi. Kendisi de byk bir bestekr olan III. Selimden yakn ilgi grerek bir mddet sonra mushib-i ehriyrler arasna alnd. Hatta III. Selimin besteledii szidilr Mevlev yininin bizzat hkmdar tarafndan Ahmed Aaya mekedildikten sonra Galata Mevlevhanesinde okunduu sylenir. Mushiplik grevinde iken ld ve Galata Mevlevhanesi hazresine gmld. Ahmed Aa, eserlerinden anlaldna gre devrinin nde gelen bestekrlarndand. Kaynaklarda iyi bir hnende ve tanbur olduu da belirtilmektedir. Esrar Dede, Tezkiresinde onun edeb deeri fazla olmamakla birlikte birtakm manzumeler kaleme aldn syler. Asl hretini besteledii din ve din d eserlerle kazand. cat ettii ferahfez makam ve tertip ettii darb- hner adl on dokuz vurulu usul, msiki nazariyatndaki kudretini gsterir. Besteledii hicaz, nihvend ve sab Mevlev yinlerinden sonuncusu unutulmutur. Bu yinin dnda yapt baka bir din eseri bilinmemektedir. Din d alanda ise pek ok saz eseri ile szl eser bestelemitir. Abdrrahim Dede (eyd Hfz), Kk Mehmed Aa ve Hac Sdullah Aa ile birlikte besteledikleri thir makamndaki kr da unutulan eserleri arasndadr. Ahmed Aann eitli yazma gfte mecmualarnda birok eserine rastlanmaktaysa da bunlardan sadece iki Mevlev yini ile on bir saz eseri ve on dokuz szl eseri gnmze ulamtr.

BBLYOGRAFYA

Esrr Dede, Tezkire, Millet Ktp., Ali Emr, T, nr. 756, s. 344-345; Abdlbki Nsr Dede, Tedkk u Tahkk, Sleymaniye Ktp., Nfiz Paa, nr. 1242, vr. 23, 40; Ali Enver, Semhne-i Edeb, stanbul

1309, s. 209-210; Mehmed Ziy, Yenikap Mevlevhanesi, stanbul 1329, s. 157; Ezgi, Trk Musikisi, I, 169-170, 269-270; III, 20-21; IV, 124-127; Mevlev yinleri (stanbul Konservatuvar Neriyat), stanbul 1934, VIII, 418-420, 454-462, 468-470, 471-479; Ergun, Antoloji, I, 166-167; bnlemin, Ho Sad, s. 30-31; Henry-Rene Kahane-Andreas Tietze, The Lingua Franca in the Levant, Urbana 1958, s. 454-455, md. 690; Sadettin Heper, Mevlev yinleri, Konya 1974, s. 107115, 117-126; Kip, TSM Szl Eserler, s. 164, 235, 238, 283; a.mlf., TSM Saz Eserleri, s. 20, 21, 50, 52, 64, 69; Rauf Yekt, Selm-i Slis Msikins, YM, sy. 17 (1917), s. 309; ztuna, TMA, I, 17-18. Nuri zcan

AHMED el-ALEV
Ebl-Abbs Ahmed b. Mustaf b. Muhammed el-Mlik el-Cezir el-Mstegnim (. 1869-1934) zeliyyenin Derkviyye koluna bal Aleviyye tarikatnn kurucusu. Cezayirin Mstegnim ehrinde dodu. Dzenli bir renim grmedi; babasnn rettikleriyle yetinmek zorunda kald. On alt yanda iken babas lnce ailenin geimini stlendi. Daha sonra zeliyyenin kollarndan seviyyeye intisap etti. Kuzey Afrikada ok sayda mntesibi bulunan bu tarikatta ate yalamak, ylanlarla oynamak gibi olaan st davranlar yaygn durumda idi. Ahmed el-Alev de bu ilerde byk maharet kazand. Bir mddet sonra seviyye tarikat kendisini tatmin etmedii iin yeni bir mrid aramaya balad. Bu srada Muhammed el-Bzd (. 1909) ile karlaarak ona intisap etti. Bunun yannda fkh bilgilerini de gelitirip kelm-tevhid bahislerine dalnca, eyhi bir sre bu konular renmeye ara vermesini istedi. Bzdnin vefatndan sonra ihvan*n istei zerine onlarn bana geen Ahmed el-Alev, bir taraftan merkez tekke tekiltn kurarken dier taraftan eitli seyahatler yapt. Kuzey Afrikay gezdi. Mekke, Medine, Kuds ve ama, halifenin bulunduu ehri grmek arzusuyla da stanbula gitti. Ancak Trke bilmemesi ve yannda rehber bulunmamasna bir de Jn Trklerin halifeye kar olumsuz tavr eklenince stanbulda fazla kalamad. 1926 ylnda Paris Camiinin aln yapmak ve ilk hutbeyi okumak zere Parise davet edildi. Hayatnn son yllarn Cezayirde geirdi ve orada vefat etti. Ahmed el-Alev, Kuzey Afrikada yaylan tasavvuf dnce kadar Avrupa ve Amerikadaki tasavvuf hayat ve ihtida hareketleri zerinde de etkili olmu bir sfdir. Genellikle zeliyyenin db ve erknn esas almakla birlikte, konunun irfan ve mahede ynn de ihmal etmemi, bu noktada vahdeti vcd* nazariyesinden oka faydalanm, bnl-Arab, Abdlkerm el-Cl, bnlFrz gibi sflerin grlerini kabiliyetlerine gre mridlerine aktarmtr. iir ve dncelerindeki baz tasavvuf unsurlar dolaysyla tenkide urayan Alev, bir taraftan sahte sflere, bidat ve hurafelere kar kmak isterken dier taraftan tasavvuf dnce ile mcadele edenlerle de kar karya gelmitir. Cezayirin nde gelen limlerinden Abdlhamd b. Bdsin kard e-ihb adl dergide yaymlanan tasavvuf aleyhtar yazlar bunlarn banda saylmaldr. Ayn dorultuda yazlar nereden en-Nec, dergisine cevap vermemi, fikirlerini 1922den itibaren Lisnd-dn, 1926dan itibaren de el-Belgul-Cezir adl dergilerde yaymlad makalelerle ortaya koymutur. Bilgisi, kltr, ikna gc, konuma kabiliyeti ile geni kitlelerin gnllerini kazanan Alev, dnyann eitli yerlerine irad iin gnderdii mridlerine, halktan abdest suyundan baka hibir ey istememelerini zellikle tavsiye etmitir. Msteganimdeki merkez tekke, eyhin izdii plan zerine dnyann eitli yerlerinden gelen mridlerce yaplm byk bir klliyedir. Ahmed el-Alevnin doktorluunu yapm olan Fransz Marcel Carret htralarnda bu mridlerin psikolojisini hayret ve hayranlk dolu ifadelerle anlatmtr. Tarikatn Ortadoudaki en mehur tekkesi ise mridi Muhammed Himnin amda kurduu tekkedir. Aleviyye, daha onun salnda am, Yafa, Gazze,

Falye, Aden, Addisababa, Marsilya, Paris, Lahey ve Cardiffte tekiltn kurmu, bu halkay Yemenli mridler daha sonra Liverpool, Hull, South Shields ve Birminghama kadar geniletmilerdir. Bugn Arabistandan ngiltereye, Ortadoudan Amerikaya kadar uzanan geni bir alanda Aleviyyeye mensup dervilere rastlamak mmkndr. Ahmed el-Alev iinde yaad toplumdan zaman zaman tepki grm, halk ipnotize etmek, din hayat bidat ve hurafeler iine gmmekle sulanmtr. zeliyyenin dier kollarna mensup sfler arasnda da onu tenkit edenler km, fakat btn bunlar etrafndaki insanlarn her gn biraz daha oalmasna engel olamamtr. ri taneli doksan dokuzluk tesbihleri boyunlarna asarak gezen Aleviyye mensuplarnn Cezayirde Franszlara kar verilen bamszlk mcadelesinde byk hizmetleri gemitir. Aleviyyenin db ve erknnda zikir ve halvet ok nemlidir. Toplu zikir cehr (sesli) ve kymkud (ayakta ve oturarak) yaplr. Halvetteki mrid krk gn boyunca ibadet ve zikirle megul olur, oru tutar. Yetmi be bin defa kelime-i tevhid tekrar edildikten sonra ism-i cell zikrine geilir. Sondaki ...h hecesi nefes tkeninceye kadar uzatlr. Ahmed el-Alevnin tarikat silsilesi, EblYez Mehc, Kaddr el-Vekl, Muhammed b. Hatb el-Bzd vastasyla Derkaviyye tarikatnn kurucusu Ahmed ed-Derkavye ular. Ahmed el-Alev hakknda kaleme alnan en gzel eser, lmnden drt yl sonra Fransada onun mridleriyle karlaan Martin Lingsin (Eb Bekir Sirceddin) yazd A Moslem Saint of the Twentieth Century (London 1961) adl kitaptr. Eser mellifi tarafndan Franszcaya (Un Saint musulman vingtime sicle, Le Cheikh Amad al-Alaw, Paris 1967), ayrca Arapaya (e-ey Ahmed el-Alev, trc. Muhammed smil el-Mevf, Beyrut 1973) ve Trkeye de (Yirminci Yzylda Bir Veli, trc. U. Uyan - B. ahin, stanbul 1982) tercme edilmitir. Baz Eserleri. 1. el-Mineul-Kuddsiyye f eril-Mridil-mun bi-ari-fiyye. bn ir elFsnin el-Mridl-mun adl eserine yapt erhtir. 2. Devhatl-esrr f manas-salti alen-Nebiyyil-mutr. 1917 ylnda kaleme alnmtr. 3. ed-Dvn. lk defa 1921 ylnda yaymlanan bu eserin, mellifin Lbbl-ilm f sretin-Necm, Minehul-Kuddsiyye ve Unmzecl-ferd adl eserleriyle birlikte yaplm bir baka neri de vardr (Dmak 1963). 4. elKavll-marf firreddi al men enkeret-tasavvuf. lk defa 1920 ylnda yaymlanmtr. 5. Allh: el-Kavll-mutemed f meriyyeti-ikri bil-ismil-mfred. Mellifin bu eserini 1927 ylnda telif ettii bilinmektedir (dier eserleri iin bk. Yirminci Yzylda Bir Veli, s. 287 vd.).

BBLYOGRAFYA

Zirikl, el-Alm, I, 243; Abdlkadir s, el-ai anit-taavvuf, Haleb 1956; M. Lings, Un Saint musulman du vingtime sicle, Le Cheikh Ahmad al-Alaw, Paris 1967; a.e. (trc. U. Uyan - B. ahin: Yirminci Yzylda Bir Veli), stanbul 1982; a.mlf., Ibn Alwa, EI (Fr.), III, 722-724; A. Merad, Le rformisme musulman en Algrie, Paris 1967; Semh tf ez-Zeyn, es-Sfiyye inde nazaril-slm, Kahire 1405/1985, s. 563-564; Macit Fahri, slm Felsefesi Tarihi (trc. Kasm

Turhan), stanbul 1987, s. 201; Adnan el-Cezir, eyh el-Alev, Cerdet Fetel-Arab edDmak, 2 Receb 1353 Dmak; A. Berque, Un Mystique Moderniste, RAfr. (1936), s. 691-776; Mustafa Kara, azeliye Tarikat ve Byk eyhi, Hareket, sy. 24, stanbul 1981. Mustafa Kara

AHMED b. AL en-NEC
(bk. NEC, Ahmed b. Ali)

AHMED b. AL er-RAMML
(bk. BN ZNBL).

AHMED AM EFEND
(. 1807-1920) Mutasavvf, eyh, Ftih trbedar. Doum yeri olan Tuna vilyetine bal Trnovada medrese tahsili grd. Ayn yerde sbyan mektebi muallimlii yapt. smail Fenni Erturul ile hattat Hasan Rz Efendi, Amiin mektebi adyla anlan bu mektebin talebelerindendi. Tabur imam olarak 1853 Krm Harbine katld. Yirmi yanda iken, abniyye tarikatnn Kuadaviyye (brhimiyye) kolunun kurucusu Kuadal brhim Efendinin Trnovaya nib olarak gnderdii mer Halvetye intisap eden Ami Efendi, 1846da irada mezun oldu. Grd bir rya zerine mridi mer Halvetnin de izniyle stanbula gitti ve Kuadal brhim Efendinin vefatndan sonra onun irad makamna geen Zeyrek civarndaki inili Hamamn sahibi Bosnal eyh Mehmed Tevfik Efendi ile grt. Trnovaya dnnce bir hamam kiralayarak onun gibi hamam iletti. Bosnal Mehmed Tevfik Efendinin 1866da vefat zerine ikinci defa stanbula gitti. eyhin nde gelen mridlerinden skdarl Hoca Ali Efendi, Rfat Efendi, skdarda Nalac Dergh eyhi Mustafa Enver Bey, Kgar hkmeti temsilcisi Fuss, rihi Ykub Han ve Ftih trbedar Nideli Bekir Efendi ile tasavvuf sohbetlerde bulundu. Bir sre sonra tekrar memleketine dnd. 1877de Tuna vilyetinin elden kmas zerine Trnovay terketti. stanbula gittii zaman Ftih trbedar Bekir Efendi trbedarlk grevini Ahmed Ami Efendiye devretti. Ami Efendi bundan sonra Ftih trbedar unvanyla tannd. Tarikat silsilesi, Bosnal Mehmed Tevfik, Kuadal brhim, Beypazarl Ali, erkeiyye kolunun kurucusu Mustafa erke, Nashiyye kolunun kurucusu Seyyid Mehmed Nash, Karabaiyye kolunun kurucusu Ali Karaba- Vel vastasyla tarikat pri eyh abn- Velye ular. Trnovada bulunduu yllarda bir istekte bulunmakszn, Nakibendiyye-i Hlidiyyeden Gmhaneli Ahmed Ziyeddin Efendi, stanbuldan kendisine Nakibend iczetnmesi gnderdi. 1886 ylnda skpte nc devre Melmliinin pri Seyyid Muhammed Nrl-Arab ile grt. Muhammed Nrl-Arab kendisine teberrken iczet verdi. Ami Efendi, Nrl-Arabden sonra zamann en byk Melmsi olarak tannd. Ami Efendi aslen abniyye tarikatna mensuptu. Krk yl aan irad faaliyeti sresince tliplere Halvet, ndir olarak da Nakibend iczetnmesi verdi. Tarikatlarn merasim, db ve erknndan uzak kalarak slikleri melmetle irad etti. Byle olmasna ramen mridlerinin bu ad kullanmalarn iddetle yasaklard. Kendisinden ders ve inbe isteinde bulunanlara tevbe ve istifar etmelerini, Kurn- Kerm okumalarn syleyen Ami Efendi mridlerini halvet, riyzet gibi beden mcadelelerle megul etmez, onlarn mneviyatn terbiye etmek iin kendi tevecch*n yeterli grrd. Mchedtn bir ksmn Kuadal kaldrd, mtebkisini de ben refettim dediini nakleden Sdk Vicdn, ona bir tarikat kurucusu nazaryla baklabileceini sylemektedir. Ahmed Ami Efendinin mridleri ve yaknlar arasnda Bursal Mehmed Thir, mderris Babanzde Ahmed Naim, Ahmed Avni Konuk, Hseyin Avni Konukman, smail Fenni Erturul, Abdlaziz Mecdi Efendi

[Tolun] gibi nemli ahsiyetler yer almaktadr. Yaklak 113 yanda, damad Ahmed Naim Beyin ehzadebandaki evinde 9 Mays 1920 tarihinde vefat etti. Vefatna Evrenoszde Smi Bey, Gitti glzr- cemle pr-i efrd- cihn (1338) msrayla tarih drmtr. Cenaze namazn Abdlaziz Mecdi Efendi kldrd ve trbedar olduu Ftih Camii hazresine defnedildi. Mezar tandaki yaz, mridlerinden Evrenoszde Smi Beyindir. Ahmed Ami Efendi eser brakmad. Abdlbaki Glpnarl, Ahmed Avni Konukun Ami Efendinin sohbetlerinde tuttuu notlarn kendisinde olduunu kaydetmektedir.

BBLYOGRAFYA

BA, Bbli Evrak Odas, nr. 347-352; Hseyin Vassf, Sefne, IV, 110; Sdk Vicdn, TomarMelmlik, s. 101-104; a.mlf., Tomar-Halvetiyye, s. 81-82; Osman Nuri Ergin, Balkesirli Abdlaziz Mecdi Tolun, stanbul 1942; Abdlbki Glpnarl, Tasavvuftan Dilimize Geen Ataszleri ve Deyimler, stanbul 1977, s. 380. Nihat Azamat

AHMED RF EFEND
(bk. RF EFEND, Filibeli).

AHMED RF PAA
(bk. RF AHMED PAA).

AHMED SIM, Mtercim


(bk. SIM EFEND Mtercim).

AHMED b. SIM el-ANTK


(. 239/853) lk devir sflerinden. Tebet-tbine yetiti. Fudayl b. Iyz ve Hris el-Muhsib bata olmak zere ilk sflerin ou ile grt. Bir el-Hf ve Ser es-Sakat ile ada olup Ahmed b. Ebl-Havr ve Eb Sleyman edDrnnin mrididir. Kaynaklarda ad hadis rvileri arasnda da yer alr. Hamdn el-Kassrdan nce nefsi knama (melmet*) konusunda sz syleyen ilk sflerden saylan Antknin L. Massignona gre tasavvuf tarihindeki asl deeri, nefis muhasebesi usul ile ilgili grleridir. eyhi Hris el-Muhsibnin ortaya koyduu, i tecrbe yoluyla nefis muhasebesi usuln gelitiren Antknin Kitb-bht ve Kitb Devi dil-kulb ve marifeti himemin-nefs ve dbih adl iki rislesi olduu rivayet edilmekte ise de bunlarn ona ait olmas phelidir. Baz kaynaklarda Eb Nuaymn Antknin bu ikinci rislesinden iktibaslar yapt, Gazzlnin de ondan sk sk bahsettii belirtilmektedir. Risleleri kefeden Sprenger bunlarn ona ait olmayp eyhi Muhsibden naklen yazldn sylyorsa da Massignon bu eserlerin nakilden ibaret olmadn ve Antkye ait bulunduunu savunmaktadr. ilyetl-evliya ve Tekiretl-evliydaki hal tercmesinde nakledilen szleri, Muhsibnin Kitabl-Halvesinden paralar ihtiva etmektedir. Antknin ilgi ekici bir yan, mrifet ve hay kavramlar iin yeni bir anlam aray iinde olmasdr. O, mrifeti imana benzeterek tasdik, ikrar ve hay olmak zere ksmda mtalaa eder. Allah tasdik mrifetiyle deil, hay mrifetiyle tanmak lzmdr. Allah ikrar mrifet deildir, gerek mrifet onu tandn zaman hay etmektir. Bu duruma gre hayy ortaya koyan mrifet, Allahn dil veya kalp ile tasdikine dayanan mrifetten stndr. Tasdik ve ikrar mrifetleri muteber olmakla birlikte isyan ve gnah ihtimali tar; hay mrifetinde ise isyan ihtimali ortadan kalkmtr. Antk, ameli Allaha yaknlk kavram ile birlikte ele alr ve amelsizlik iin isyan tabirini kullanr. nsann madd yapsyla ilgili olanlara zhir isyan, ruh ve mnev yapsndaki itaatsizliklere de btn isyan adn verir ve Allaha yaknln ilk artnn btn isyan terketmek olduunu syler. O, insan iradeyi hareket noktas olarak ele alp kul-Allah dorultusunda sistemli bir fikr faaliyeti savunan kelm tavra karlk, ilh iradeyi esas alan Allah-kul istikametinde gerekleen ruh ve mnev baar zerinde durmutur.

BBLYOGRAFYA

el-Cerh vet-tadl, II, 66; Slem, Tabakat, s. 137-140; Eb Nuaym, Hilye, IX, 280-297; Kueyr, erRisle, s. 125, 485; Hucvr, Keful-mahcb: Hakikat Bilgisi (trc. Sleyman Uluda), stanbul 1982, s. 228; Attr, Tezkiretl-evliy (trc. Sleyman Uluda), stanbul 1985, s. 444-445; bnl-Cevz, fat-afve, IV, 277-278; Zeheb, Almn-nbel, X, 409-410; XI, 487-488; bn Kesr, el-

Bidye, X, 318; Lmi, Nefeht Tercmesi, s. 115, 143-144; arn, et-Tabakt, I, 83; Mnv, elKevkib, I, 197-198; L. Massignon, Essai sur les origines du lexique technique de la mystique musulmane, Paris 1922, s. 204; Sezgin, GAS, I, 538; Sprenger, Notice on the Dav d al-ulb of Musib, JRAS (1856), s. 133-150; J. Van Ess, Muhsib, A, VIII, 507-510. Mustafa Bilgin

AHMED SIM EFEND, Gmlcineli


(. 1911) Son devir Osmanl limi, kazasker, huzur dersi mukarriri. 1252de (1836-37), Gmlcine sancana bal Sultanyeri kazasnn Terziviran kynde dodu. lmiye snfna mensup bir aileden gelmektedir. Babas Terziviran kyndeki Medrese-i Kebr mderrislerinden Mderriszde Mehmed Efendidir. Ahmed sm, hepsi de dersim olan drt erkek kardein ikincisidir. Kk yata yetim kalan Ahmed sm, kyndeki sbyan mektebinde balad renimine yine buradaki medresede devam etti. Tahsilini ilerletmek zere daha sonra stanbula gitti (1846). On yedi yl sren bu devrenin sonunda, Ftih dersimlarndan Karinbd Abdurrahman Efendiden iczet alarak Ftih Camiinde ders vermeye balad (1279/1862-63). Ardndan Bb- Fetvda yaplan imtihan kazanp ibtid-i hri* derecesi ile stanbul rus*unu ald. ki yl sonra huzur dersleri* muhataplna tayin edildi. Gsterdii baar zerine Sultan Abdlazizin huzurunda ders vermekle mukarrir*lie balad (1875). Ayn yl Meclisi Tedkkt- eriyye zalna tayin edildi. Bunun yan sra 1883 ylna kadar Fetvahanede yaplan imtihanlarda mmeyyiz ve ntihb- Hkkm Komisyonu zas olarak yer ald. Yine ayn yl ders vekili ve Meclisi mtihn- Kurr reisi oldu. 1887de Haremeyn-i Muhteremeyn, 1890da da stanbul pyelerine ykseldi. ki yl sonra Anadolu, bir sre sonra da Rumeli kazaskeri oldu (1894). Bu vazifedeyken 1906 ylnn sonlarnda hastal sebebiyle btn grevlerinden istifa etti. 1 Temmuz 1911de Erenkydeki evinde vefat etti ve Ftih Trbesi hazresine defnedildi. Ahmed sm, sakalnn seyrek olmasndan dolay Kse sm Efendi adyla da anlmtr. Otuz yl huzur dersleri mukarrirlii yapmas yannda deiik ilm faaliyetlerinden dolay eitli nian ve madalyalar almas ilm seviyesini gstermektedir. mrnn krk alt yl aralksz ders vermekle gemitir. Huzur derslerinde muhataplk yapmaya balad sralarda Sultan Abdlaziz tarafndan mehkim-i nizmiyye reisliine tayin edilerek mkfatlandrlnca, rencilere ders vermekten ayrlamayacan syleyerek istifa etmesi, eitim ve retimi her trl rtbe ve makamdan stn grdn ortaya koymaktadr. Aabeyi Gmlcineli Mahmud Celleddin Efendi 1875-1896, kardei Sultanyerli Ysuf Ziyeddin Efendi 1882-1915 yllar arasnda huzur derslerine muhatap olarak katlan ulemdan, kk kardei Dersim Osman Nri Efendi de Krklareli ddsi mdrlerindendir. Byk kz Ulviye Hanm ise son Osmanl eyhlislmlarndan Mustafa Sabri Efendinin zevcesidir. Eserleri. Arapa ve Farsay ok iyi bilen Ahmed sm Efendi geni bilgisine ramen az eser vermitir. Hoca lakabyla anld ders vekillii dneminde, eyhlislm Urynzde Ahmed Esad Efendinin emriyle, Hamidiye Medresesi imtihan iin komisyon bakan olarak hazrlad eitli ilimlere ait soru ve cevaplarla Arapa cmle tahlillerinin yer ald Risletl-imtinil-amdiyye adl Arapa rislesi baslmtr (stanbul 1306). Ebl-Ul Mardin, Ders Vekleti baktibi Esad

Serezlinin verdii bilgiye dayanarak, eyhlislm Bodrumlu mer Lutfi Efendi zamanndaki (18891891) rus imtihanna ait Risle-i mtiniyye adl 250 sayfalk Arapa eserinin de yaymlanm olduunu bildirmektedir. Ayrca eitli tarihlerde huzur derslerinde verdii yirmi be adet takriri ve muhataplarn sorularyla bunlara verilen cevaplardan meydana gelen rislesinin mellif hattyla bir nshas Sleymaniye Ktphanesindedir (zmirli smail Hakk, nr. 1493). Genellikle bir veya birka yetin tefsirinden meydana gelen ve mellifince bir isim konmayan eserin zerinde Huzr- Hmynda Takrr Olunan Ramazan Mevizeleri eklinde sonradan verildii anlalan bir ad bulunmaktadr. Rislenin tamam tpkbasm halinde Huzr Derslerinde neredilmitir (II-III, 461580).8 Ayn eserde, 1321-1324 yllar Ramazan aylarnda Ynus sresinin eitli yetleri zerine yaplm drt dersin takrirlerinin de tpkbasmlar yer almaktadr (II-III, 397-403). Ebl-Ul, yaymlanmayan baz rislelerinin varlndan sz etmekte, ancak haklarnda baka bilgi vermemektedir.

BBLYOGRAFYA

Ebl-Ul Mardin, Huzr Dersleri, stanbul 1955, I, 400, 539; II-III (nr. smet Sungurbey), stanbul 1966, s. 147-149, 397-403, 461-580; Abdlkadir Altunsu, Osmanl eyhlislmlar, Ankara 1972, s. 213, 216, 254; Sadk Albayrak, Son Devir Osmanl Ulemas, stanbul 1980, I, 66, 115-116; III, 2324; V (1981), s. 532. Nihat Engin

AHMED BB et-TNBKT
Ebl-Abbs Ahmed Bb b. Ahmed b. Hc Ahmed b. mer b. Muhammed Akt es-Sanhc elMesf et-Tinbkt (. 1036/1627) Sudanl Mlik fakihi, muhaddis ve biyografi yazar. Birok limin yetitii yaklak be yz yllk maziye sahip bir ulem ailesinden olan Ahmed Bb, 21 Zilhicce 963te (26 Ekim 1556) Tinbktde (Tmbkt) dodu (Tinbkt bugn Mali Cumhuriyeti snrlar iinde bulunmaktadr). Byk dedesi Muhammed Aktin hicr IX. asr ortalarnda, asl yurtlar Msineden (Tinbktnn gneybatsnda Nijer nehrinin sa eridi zerinde) ayrlp Tinbktye yerletii bilinmektedir. Babasnn amcas Mahmd b. mer, 14981548 yllar arasnda Tinbkt kadl yapm ve Hallin Muhtasar zerine iki ciltlik bir erh yazmtr. Babas Ahmed b. Hc Ahmedin bugn tesbit edilen alt kitab bulunmaktadr (bk. J. O. Hunwick, s. 569). Byle bir ailenin ferdi olarak Tinbktde slm kltrnn ok gelimi olduu bir dnemde dnyaya gelen Ahmed Bb renimini burada yapt. En ok feyiz ald hocalardan birisi, kendi ailesinden olan Muhammed Bayudur )). Ondan hadis, fkh, usul, Arapa, beyn ve tefsir okudu. Bir dier hocas da babasnn amcazadesi Kd kb b. Mahmddur. Babas Ahmed ile amcas Eb Bekir de nde gelen dier hocalarndandr. Sad Sultan Ahmed el-Mansr, Tinbkty ele geirdiinde Ahmed Bb blgenin en nde gelen ilim adamlarndan biri olarak kabul ediliyordu. Bu yzden Sadlere kar ilk mukavemet hareketini o balatt ve bu hareketin sembol haline geldi. Bunun zerine Sultan Ahmedin emriyle Tinbktdeki kumandan Mahmud Zerkun tarafndan 1594te ailesiyle birlikte Maribe gnderildi. Meakkatli geen bu yolculukta 1600 ciltten meydana gelen ktphanesi kayboldu; kendisi de devesinden dt ve aya krld. Ona yaplan bu muameleye Marib limlerinin kar kmas zerine 19 Mays 1596da Meraketen ayrlmamak artyla serbest brakld. Ahmed Bbnn bu dnemde Merake Cmiu-urefda Mlik fkh, kelm, nahiv ve belgat gibi muhtelif ilimleri okuttuu ve geni bilgisi karsnda Marib limlerinin hayrete dt bilinmektedir. Ksa srede hreti yaylan Tinbktnin dersini dinleyenler arasnda Fas kdlkudt Ebl-Ksm b. Eb Nuaym el-Gassn, Merake mfts Muhammed b. Abdullah er-Recrc ve Mikns kads tarihi bnl-Kd bulunmaktayd. Yine bu dnemde resmen mft olmad halde fetva veriyor, telif bakmndan verimli bir devre geiriyordu. Tesbit edilebilen elli alt eserinden yirmi dokuzunu burada yazmtr. Zeydn en-Nsrn 1607de tahta kmas zerine Ahmed Bb serbest brakld ve 27 Mart 1608de Tinbktye dnd. Hayatnn geri kalan ksmn ders ve fetva vermekle geirdi; 6 ban 1036da (22 Nisan 1627) burada vefat etti. Eserleri. Sudan ve Maribin kltr hayatnda nemli bir yeri olan Ahmed Bb birok talebe

yetitirmi ve yardan ou bize kadar ulaan elliyi akn eser brakmtr (Mahmd Zbeyr elli alt tanesinin adn verir). En mehur talebeleri, Nefu-b mellifi Ebl-Abbs Ahmed b. Muhammed el-Makkar, Merakeli edip Eb Abdullah b. Yakb el-Merrk ve Trhus-Sdnn yazar Abdurrahman b. Abdullah es-Saddir. Afrika ve slm tarih ve kltryle ilgili konularda faaliyette bulunmak zere Tinbktde 23 Ocak 1970 tarihinde Ahmed Bbnn adn tayan bir aratrma merkezi kurulmu olmas da onun tesir ve nemini gstermesi bakmndan zikre deer. Ahmed Bbnn bize ulaan eserlerinden birka dnda hepsi yazma halinde olup balcalar unlardr: 1. Neyll-ibtihc bi-tarzid-Dbc. bn Ferhunun ed-Dbcl-mzheb f marifeti ayni ulemil-meheb adl eserinin zeylidir. Daha ok fkhla megul olmasna ramen Tinbktnin en mehur eseri budur. Mlik limlerinin biyografisine tahsis ettii bu eser, Kuzey Afrika ve Kuzeybat Afrikada yetien limler iin nemli bir kaynak durumunda olup baslmtr (Fas 1317; Kahire 1329, 1351). 2. Kifyetl-muhtc li-marifeti men leyse fid-Dbc. Neyll-ibtihcn gzden geirilmi ve ksaltlm eklidir. 3. rdl-vkf li-man niyyetil-hlif (Fas 1307). 4. fhms-smi biman kavli-ey all fin-nikh bil-menfi (Fas 1307). 5. Enfesl-alk f fethil-istiglk min fehmi kelmi all f derekis-sadk (Fas 1307). 6. Fethr-Rezzk f meseleti-ek fit-talk (Fas 1307). 7. Mircs-sud il neyli meclbis-Sd (veya el-Kef vel-beyn li-esnfi meclbis-Sdn). Sudanl zencilerin kleletirilmesi ve satlmas hakkndadr. 8. Celbn-nime ve defun-nakme bi-mcnebetil-vltiz-zaleme. limlerle devlet reislerinin mnasebetlerinden bahseder. 9. Tuhfetl-fuzal bi-baz fezilil-ulem. lmin fazileti, limlerle vellerin karlatrlmas gibi konulara dairdir. 10. Cevb anil-kavnnil-urfiyye ellet terefe aleyh bazu skknil-cibl. Yol kesici ekyaya kar tatbik edilen baz rf uygulamalarla slm hukukunun bu konudaki hkmleri ele alnmtr. 11. el-Lem fil-ire il hkmit-tebag. 12. elLelis-sndsiyye fil-fezilis-Sensiyye. Muhammed b. brhim el-Melllnin el-Mevhiblkudsiyye fil-menkbis-Sensiyye adl eserinin muhtasardr. 13. el-Kavll-mnf f tercemetilimm Eb Abdillh e-erf. erif et-Tilimsnnin biyografisine dairdir (eserlerinin bir listesi ve nshalarnn bulunduu yerler iin bk. Ferrc At Slim, IV, 652-664).

BBLYOGRAFYA

Ahmed Bb et-Tinbkt, Kifyetl-mutc, Tunus Mill Ktp., nr. 14597, vr. 209-211b; Makkar, Ravzatl-s, Rabat 1403/1983, s. 303-315; Muhibb, ulsatl-eer, I, 170-172; Muhammed b. Eb Bekir el-Vlt, Fethu-ekr f marifeti ayni ulemit-Tekrr (nr. Muhammed brhim el-Kettn - Muhammed Hucc), Beyrut 1401/1981, s. 31-37; Brockelmann, GAL, II, 618; Suppl., II, 715-716; Abdlazz Benabdullah, el-Mevsatl-Magribiyye lil-almil-beeriyye velhadriyye (Mlhak 1), Rabat 1976, s. 28; Abdlhay el-Kettn, Fihrisl-fehris, I, 113-114; Hifnv, Tarfl-halef bi-riclis-selef, Beyrut 1402/1982, s. 16-25; Mahmoud A. Zouber, Ahmad Baba de Toumbouctou (1556-1627) sa vie et son oeuvre, Paris 1977 ve burada zikredilen kaynaklar; J. O. Hunwick, A New Source for the Biography of Ahmad Bb al-Tinbkt (1556-1627), BSOAS, XXVII (1964), s. 568-593; Joseph Cuoq, La famille Aqit de Tombouctou, IBLA, XLI (1978), s. 85102; Ferrc At Slim, Ahmed Bb et-Tinbkt, Mecelletl-Bahsil-ilm vet-trsil-slm, IV, Mekke 1981, s. 641-666; Mohammed Ben Cheneb, Ahmed Baba, A, I, 175-176; E. Lvi-

Provenal, Amad Bb, EI (Fr.), I, 288. Sad Gurb

AHMED BD EFEND
(. 1839-1910) Osmanl tarihisi ve hattat. brilli Kaltakkran Mehmed Aann oludur. Edirnede Kirihane semtinde dodu. lk tahsilini mahalle mektebinde yaptktan sonra Selimiye Camiinde zel olarak Arapa ve Farsa ile fkh, hesap ve hat dersleri ald. Babasnn lm zerine ailesini geindirmek iin bir taraftan tahsiline devam ederken dier taraftan da hattatlk, nakkalk ve svaclk gibi iler yapt. Bilhassa hat sanatnda byk bir kabiliyet gsterdi. Sls, nesih, cel ve rika zerine alt ve devrin mehur hattatlarndan iczet ald. Ancak kendisinin de bildirdiine gre sadece cel hat ile yazlm levhalar brakt (Riyz- Belde-i Edirne, III, 607). Bd Efendi 1863ten 1866ya kadar Filibe, Edirne, Tekirda, Vize ve Lleburgaz seyyar arazi tahrir memurluklarnda bulundu. 1868de Edirne vilyeti nc snf emlk muharriri, 1869da baktip oldu. 1871de vilyet tahrir emlk mmeyyizliine terfi ettikten sonra Yanya, Bosna, Kastamonu vilyetlerinde alt. 1883 ylnda Trabzon vergi tahrir mdr oldu; ayn yl ikinci snf Osmanl rtbesiyle mkfatlandrld. 1884te Diyarbekir, 1889da Edirne vilyeti vergi ve tahrir mdrlklerinde bulundu. Burada iken olu Fik Beyin merutiyetiler arasnda yer almas, Konya emlk mdrl grevi ile Edirneden uzaklatrlmasna sebep oldu. 1901de Bursa vilyeti vergi ve tahrir mdrlnde bulundu ve gsterdii faydal hizmetlerden dolay nc rtbeden Osmanl nian ile taltif edildi. 1907de emekli oldu; tedavi iin gittii stanbulda ld. Mezar Eypte Merdivenli Kabristandadr. Eserleri. Ahmed Bd Efendi asl hretini Edirne zerine yazd eserlerle kazanmtr. En nl eseri olan ciltlik Riyz- Belde-i Edirnede Edirne tarihi, bideleri ve mehurlar hakknda bilgi verilmektedir. Msveddesi Edirne Selimiye Ktphanesinde (nr. 2315/1-3) bulunan eserin temize ekilmi nshas stanbul Beyazt Devlet Ktphanesindedir (nr. 10391-10293). Kitap, Edirne hakknda yegne kaynak durumundaki Hibr Abdurrahman Efendinin Ensl-msmirn adl eseri yer yer tashih edilerek eksiklikleri giderilmek suretiyle hazrlanmtr. Devyih-i Vilyet-i Edirne adl dier eseri ise Edirne vilyetine bal yerlerden bahseder. Yazma halindeki dier eserleri ise unlardr: Armaan (manzum ve mensur ataszleri); Masdr- Lisn- Fris (Trkeden Farsaya, Farsadan Trkeye olmak zere masdarlar gstermektedir); Divan; Tavzhul-ebvb al teshlilhisb. Hattatl yannda airlii de bulunan Ahmed Bd Efendinin ou yazma eserlerden meydana gelen 1000 ciltlik ktphanesi, lmnden sonra olu Fik Bey tarafndan Edirne Selimiye Ktphanesine balanmtr.

BBLYOGRAFYA

Ahmed Bd Efendi, Riyz- Belde-i Edirne, Edirne Selimiye Ktp., nr. 2315/1-3, III, 607; Osmanl Mellifleri, III, 31-32; Rifat Osman, Edirne Rehnms, Edirne 1336/1920, s. 98; Babinger (ok), s. 422; O. Nuri Peremeci, Edirne Tarihi, stanbul 1939, s. 169-170. Erkut Gngr

AHMED el-BTIRKN
(bk. BTIRKN).

AHMED el-BEDEV
Ebl-Fityn Ahmed b. Ahmed b. brhm el-Fs et-Tantv el-Bedev (. 675/1276) Kuzey Afrika ve Msrn en byk velsi olarak kabul edilen mutasavvf, Bedeviyye tarikatnn kurucusu. Mild 692 ylnda Arabistanda kan karklklar zerine Fasa g eden bir aileye mensuptur. 596da (1200) Fasta dodu. Yzn Afrika bedevleri gibi rtt iin el-Bedev, cesur ve atlgan bir gen olduu iin de el-Attb ve Ebl-Fityn lakaplaryla tannd. Kk yata ailesiyle birlikte hacca gitti. Mekkede iken babas vefat etti. Genlik dneminde zhir ilimlerle megul oldu. Kurn Kermi ezberledikten sonra kraat ilmine ilgi duydu ve Kuran krat- seba* zere okumay rendi. Daha sonra fkh tahsil etti, zellikle fi fkhnda derinleti. 1230 ylna doru din-ruhan hayatnda birtakm deiiklikler oldu. nsanlardan uzaklaarak dnya kelm etmemeye ve meramn iaretle anlatmaya balad. defa ardarda grd rya zerine, Abdlkadir-i Geyln ve Ahmed er-Rifnin kabirlerini ziyaret etmek maksadyla, byk kardei Hasan ile birlikte Iraka gitti. Bu arada Hallc- Mansr, Ad b. Msfir gibi mehur sflerin kabirlerini de ziyaret etti. Bu ziyaretler onun ruhan hayatn gelitirdi. Iraktan Msra dndkten sonra 634te (1236-37) Tantaya yerleti. Burada, kendisine krk yl hizmet edecek ve lmnden sonra da yerine geecek olan Abdll b. Fakh ile karlat. Hayatnn geri kalan ksmn Tantada geirdi ve 12 Reblevvel 675te (24 Austos 1276) burada vefat etti. Ahmed el-Bedevnin riyzet hayatnn en dikkat ekici taraf, dama kp (sth) saatlerce hareketsiz bir ekilde, gzleri deta iki kor paras haline gelinceye kadar gnee bakmasdr. Bedeviyye tarikatnn Sthiyye olarak da anlmasnn bir sebebi de budur. Kaynaklarn ifadesine gre, on iki yl sren bu riyzet dneminde mridlerini nazar* ve tevecch* ile terbiye etmitir. Batl aratrmaclar Bedevnin zhd hayat ile Brahmanizm-Budizm arasnda iliki kurmaya alrlar. Birok sf gibi o da zaman zaman dnce ve davranlarndan dolay tenkit edilmitir. Fakat muarzlar olan bn Dakkul-d ve bn Lebbn gibi baz din limlerinin daha sonra ona kar tavrlarn deitirdikleri grlmektedir. Kaynaklar, Ahmed el-Bedevnin doum yldnmnn trenlerle kutlandn, ylda defa onun iin mevlid okunduunu, fakat baz limlerin ve devlet adamlarnn basks ile zaman zaman bu trenlerin yaplamadn haber verir. Bunun yan sra Melik Baybarsn da ona ar sevgi besledii rivayet edilmektedir. Sultan Kaytbay da Bedevnin trbe ve makamn tamir ettirip geniletmitir. Bu yakn ilgi sebebiyle, Bedev derghnda halife olan kii uzun yllar Memlk sultanlarnn merasim alaylarnda zel bir yere sahip olmutur. Tantada Sultan Kaytbay devrinde Ahmed el-Bedev adna tesis edilen ve Nizmiyye, Mstansriyye ve Ezher medreselerinin bir rnei olan Ahmediyye Medresesinden Memlkler ve Osmanllar devrinde birok lim yetimitir.

Bedevnin tarikat silsilesi, eyh el-Berr ve Eb Nuaym el-sfahn yoluyla Ahmed er-Rifye ulayorsa da onu Ebl-Hasan e-zelnin mridi kabul edenler de vardr. Bundan dolay Bedeviyye zeliyyenin bir kolu olarak deerlendirilmitir. Baz kaynaklarda Ahmed el-Bedev ile Ahmed Yesev birbirine kartrlmaktadr. Aziz Mahmud Hdy Vkt adl eserinde Ahmed elBedev ile Hac Bekt- Vel arasnda vuku bulan kerametlerden bahseder. Bedevnin Kuzey Afrika ve zellikle Msrn din-tasavvuf hayatnda derin izleri olduu gibi tasavvuf tarihi iinde de nemli bir yeri vardr. Tasavvuf ehli onu Abdlkadir-i Geyln, Ahmed erRif ve brhim ed-Desk ile birlikte aktb- erbaadan biri olarak kabul eder. Bedev Msr halk tarafndan ayn zamanda byk bir kahraman ve kurtarc olarak tannm, hristiyanlarn elinden mslmanlar kurtardna inanld iin mcbl-sr min bildin-nasr lakabn almtr. Ayrca Bedeviyye tarikat mensuplarnn Hallara kar verdikleri etin mcadele de bilinmektedir. Bedev hakknda ada yazarlardan brhim Ahmed Nreddin Hayt es-Seyyid el-Bedev (2. bs., Tanta 1369), Muhammed Fehm Abdllatf es-Seyyid el-Bedev (Kahire 1367/1948) ve Sad Abdlfetth r da es-Seyyid Ahmed el-Bedev (Kahire 1967) adl birer eser kaleme almlardr. Abdlhakm Kasm, Eyyml-insn adl romannda Msrda hl yaayan Bedeviyye kltr ve tesirlerinin ruh ve itima bir tahlilini yapmtr. Eserleri. 1. Evrd. Sleymaniye Ktphanesinde (Hasan Hsn Paa, nr. 587) bir nshas vardr. 2. Salavt. Bu risle Abdurrahman b. Mustafa el-Ayders tarafndan Fethur-rahmn adyla erhedilmitir. 3. Vesy. Bedevnin halifesi Abdlle hitaben syledii nasihatlardan meydana gelir. Allah ak, gece ibadeti, zikir, vecd, ahlk, dervilik db, tefekkr, zhd, tvbe ve sabrn hakikati gibi konulara temas edilmitir. Eserin bir nshas Sleymaniye Ktphanesinde (ehid Ali Paa, nr. 1397) bulunmaktadr. Bedevnin baz iirleri ayn ktphanedeki (Tahir Aa, nr. 421) bir mecmuada yer almaktadr (ayrca bk. BEDEVYYE).

BBLYOGRAFYA

bn Tarberd, en-Ncmz-zhire, Kahire 1348/1929, VII, 252; Syt, Hsnl-muhdara, I, 521522; arn, et-Tabakt, I, 158; bnl-md, eert, V, 345-346; bnl-Mlakkn, Tabaktlevliy, s. 422-423; Harrzde, Tibyn, I, 43; Muhammed Veffk en-Nakibend, Terceme-i Menkb- Seyyid Ahmed Bedev, Sleymaniye Ktp., H. Hsn Paa, nr. 587; Muhammed Sad, edDrrl-manzm, Sleymaniye Ktp., Tahir Aa, nr. 421; Hseyin Vassf, Sefne, I, 219-223; eyh Abdssamed Zeynddin, el-Cevhirs-seniyye fin-nisbe vel-kermtil-Ahmediyye, Kahire 1277; Ahmed Hilmi, Hadkatl-evliy, stanbul 1318, s. 4-24; Nebhn, Kermtil-evliy, I, 309-312; Brockelmann, GAL, I, 586-587; Mahmd Fehmi Abdllatf, es-Seyyid el-Bedev ev devletdDervie, Kahire 1367/1948; brhim Ahmed Nreddin, Hayts-Seyyid el-Bedev, Tanta 1369; Sad r, es-Seyyid Ahmed el-Bedev, eyhun ve tarkatn, Kahire, ts. (Drl-Ktbil-Arab); Kehhle, Muceml-mellifn, I, 314; Zirikl, el-Alm, I, 170; Kprl, lk Mutasavvflar (2. bs. Ankara 1966), s. 108-111; Abdlhalm Mahmd, es-Seyyid Ahmed el-Bedev, Kahire 1389/1969; Sud Mhir Muhammed, Mescid Msr ve evliyahas-slihn, Kahire 1976, II, 301-305; mir en-

Neccr, et-Turukus-sfiyye f Msr, Kahire 1983, s. 159-192; Mchid Tevfik, Meat ulemil-Cmiil-Ahmediyye, Mecelletl-Ezher, LVI/6, Kahire 1983; K. Vollers, Ahmed Bedev, A, I, 176-180; a.mlf. - E. Littmann, Ahmad al-Badaw, EI (Fr.), I, 289-290. Mustafa Kara

AHMED BEDEV KLLYES


(bk. SEYYD AHMED BEDEV KLLYES).

AHMED BEY
(. 1806-1855) Osmanl Devleti ynetimindeki Tunusta 1705-1881 yllar arasnda hkm sren Hseyn hnedannn onuncu beyi (1837-1855). Osmanl hkimiyetine kar kmas ve lkesinde Batllama hareketini balatmas ile tannr. Babas Mustafa Beyin lm zerine 1837de bey oldu. Beyliinin ilk on ylnda Osmanl ynetimi ile mnasebetleri iyi gitmedi. Trablusgarpta hkimiyetini yeniden glendirmi olan Osmanl Devletinden ekindii iin, Cezayire yerlemi bulunan ve Afrikada Trk nfuzunu istemeyen Fransz ynetimi ile ilikilerini gelitirmeye alt. lkesini askerlik, idare ve eitim alanlarnda Avrupa tesirinde modernletirmeye gayret etti; kle ticaretini yasaklad ve bir mddet sonra da klelii tamamen kaldrd (1846). Franszlarn Tunusta okul amalarna izin verdi; ayrca eitim iin Avrupaya renci gnderdi. Dzenli ve kuvvetli bir ordu ve donanma kurmak gayesiyle Fransadan subay ve uzmanlar getirtti, ayn zamanda bir asker okul atrd. Orduda askerlerin saysn be binden yirmi bine kard ve askeri Avrupa tarznda giydirdi. Dardan on iki gemilik bir filo satn ald. Ayrca gemi inas iin bir tersane kurdurduysa da bundan baarl bir sonu alnamad. Ahmed Beyin ynetimindeki Tunus ile Fransa arasnda her alanda ilikiler gelitirildi. Fransa Tunusun bamszl konusunda ona destek salad. Nitekim Osmanl hkimiyetini glendirmek iin stanbul hkmetinin Kaptan Thir Paa kumandasnda Tunusa gnderdii bir donanma, Fransann Ahmed Beye bir donanma ile yardm gndermesi zerine geri ekilmek zorunda kald (1839). Bu olaydan sonra Ahmed Beyin stanbula yapt mracaat kabul edilerek kendisine paalk ve Tunus beylii verildi. Ancak Osmanl Devletinin Tunus zerindeki hkimiyetini bir defa daha teyit iin 1842de Tunusa yllk vergi almak zere gnderdii memur eli bo evrildi. 1846da stanbul hkmeti nezdindeki Avusturya bykelilii tarafndan Tunusa gnderilen bakonsolosu reddeden Ahmed Bey, bamszln elde ettikten sonra 1848de bizzat Avusturya hkmeti tarafndan gnderilen konsolosu kabul etti. Osmanl Devletinin Tunus zerinde hkimiyetini srdrmek istemesine karlk Ahmed Bey, Fransa ile kurduu yakn ilikilere gvenerek bamszln Osmanl ynetimine kabul ettirmek istiyordu. Fransa Kral Louis-Philippein oullarnn 1845te Tunusu ziyaret etmelerinden sonra, maiyetiyle birlikte ertesi yl kraln kendisine gnderdii bir gemiyle Fransay ziyaret etti ve burada debdebeli bir ekilde karland. Fransada bamsz bir hkmdar gibi muamele grmesini Osmanl sefiri Sleyman Bey protesto ettiyse de bir tesiri olmad. Programnda Londra ziyareti de varken, ngiltere hkmetinin kendisini kralieye Osmanl sefirinin takdiminde srar etmesi zerine bu ziyaretten vazgeti. Osmanl-Tunus mnasebetlerindeki bu atma hali, Fransann Tunusa yerlemesini kendi menfaatleri asndan daha tehlikeli gren ngiltereyi harekete geirdi ve ngiliz bakonsolosu Sir Strafford Cannigin aracl ile uzlamayla sonuland. Neticede Ahmed Bey isteklerini Osmanl ynetimine kabul ettirdi; zerinde hatt- hmyun bulunan bir ferman gnderilerek halefleri iin

geerli olmamak zere yalnz kendisine bamszlk tannd (1848). Bundan sonra Ahmed Bey padiaha eitli hediyeler yollad. Krm Savanda Ruslara kar Osmanl ordusunda savamak iin bir Tunus ktasn stanbula gndermesinden memnun olan Sultan Abdlmecid, onu iftihar nian ve eitli hediyelerle dllendirdi. Debdebe ve israf iinde yaayan Ahmed Bey 30 Mays 1855te ld. Beylii dneminde halktan sk sk zorla para toplamaya kalkmas zerine eitli isyanlar olmu, byk masraflarla ina ettirdii Muhammediyye Saray da tamamlanamamtr. sraf derecesinde gsteri ve sefahate dknl kendisini tarih nnde thmet altnda brakt gibi takip ettii i ve d politika, beylii ieride kntye, darda ise Fransann smrgesi olmaya doru gtrmtr.

BBLYOGRAFYA

bn Eb Dnr, el-Mnis f abri frkyye ve Tnis, Tunus 1350/1932; bn Ebd-Diyf, thf ehliz-zamn bi-abri mlki Tnis ve ahdil-emn (VI. bl. Devlet Ahmed Bey, nr. Ahmed Abdesselem), Tunus 1935; Muhammed es-Sens, Msmertz-zarf bi-hsnit-tarf, Tunus 1926, s. 54; Aziz Samih, imli Afrikada Trkler, stanbul 1937, II, 170-171; K. J. Perkins, Tunisia, Colorado 1986, s. 69-72; Jamil M. Abun-Nasr, A History of the Maghrib in the Islamic Period, Cambridge 1987, s. 272-276; Andr Martel, Larme dAhmed Bey daprs un instructeur franais, Les Cahiers de Tunisie, sy. 4, Tunus 1956, s. 373-407; Ahmed Abdesselem, Contribution ltude de la politique et de ladministration dAhmad Bey (1837-1855) La dlgation de pouvoirs de 1846, a.e., XIX/73-74 (1971), s. 109-118; G. Yver, Ahmed Bey, A, I, 180-181; a.mlf. - M. Emerit, Ahmad Bey, EI (ng.), I, 281-282. Mehmet Maksudolu

AHMED BEY, Dukakinzde


(bk. DUKAKNZDE AHMED BEY).

AHMED BEY CAM


Bulgaristann Hezargrad (imdiki Razgrad) ehrinde bulunan XVII. yzyl balarna ait bir cami. Kaps stndeki kitbenin ebced*i 1017 (1608-1609) tarihini vermektedir. Cami itinal bir iilikle tamamen kesme tatan yaplm olup yksek ve sar kasnakl bir kubbe ile rtldr. Sonradan eklenen son cemaat yeri modern bir ev gibidir. Kesme ta minaresi ise mukarnasl erefe kmas ile orijinal biimini korumutur.

BBLYOGRAFYA

Ayverdi, Avrupada Osmanl Mimari Eserleri IV, s. 52. Semavi Eyice

AHMED BCAN
(. 870/1466dan sonra) Envrl-kn adl eseriyle tannan lim ve mutasavvf. XV. yzylda yaayan Trk lim, mutasavvf, mtercim ve nsirlerindendir. Yazcolu, Yazczde veya ndiren bnl-Ktib (Ahmed) dahi denilmekle beraber daha ok Bcan lakabyla mehur olmutur. Muhammediyye adl manzum eseriyle tannan Yazcolu Mehmedin (. 855/1451) kk kardeidir. Babalar, Yazc (Ktib) Slihtir (Slihddin ?). Bu ismin eski veya yeni bir ksm eserlerde Selhaddin eklinde zikredilmesi yanltr (elebiolu, s. 173 vd.). Bu bakmdan iki karde ve daha ziyade de Mehmed (Muhammed), Yazcolu lakabyla hret kazanmtr. Dedeleri, hakknda hibir bilgimiz olmayan Sleyman adnda bir zattr. Yazc Slih, baz rivayetlere gre Ankara veya Bolu civarndandr. Devlet hizmetinde ktip* olarak almtr. 811de (1408) tamamlad, Anadoluda astroloji sahasnda muhtemelen Trke ilk manzum eser olan be bin beyte yakn melhame nevinden emsiyyesini, Ankarada yaayan Devlet Han ailesinden skender b. Hac Paaya ithaf etmitir. Mezar, kesin olarak belli deilse de ifah rivayetlere gre Geliboluda, elli altm sene ncesine kadar trbe olan ve bugn Yazcolu Mescidi denilen binada bulunmaktadr. Ahmed Bcan, babas ve aabeyi, Malkaradan veya ona bal Kadkynden gelip Geliboluya yerlemilerdir. Bu itibarla onun Malkara veya Kadkynde doduunu tahmin etmek mmknse de Envrl-knde yer alan, Hak Tel Hazretleri, miskin Ahmed-i Bcan, deniz kenarnda gaziler ehrinde, Geliboluda yaratt (stanbul 1305, s. 403) ifadesinden, Geliboluda doduunu da sylemek mmkndr. Ahmed Bcann devrinin ilimlerini tahsil ettii, Arapay ve Farsay gayet iyi bildii eserlerinden de anlalmaktadr. Kendi ifadesiyle de sabit olduu zere mezhepe Hanef, tarikat olarak da Bayramdir. Devrinin mna sultan telakki edilen Hac Bayrm- Velnin (. 833/1429) Yazcolu Mehmedi ve kardei Ahmed Bcan irad, onun, Sultan II. Murad ile grmek iin Edirneye seyahati dolaysyla vuku bulmutur. Bayramiyye erknndan olan riyzet* sebebiyle devaml oru tutup ile karmasndan veya yine Bayramiyye esaslarndan olan ak ve muhabbetinin, klnn okluundan yiyip imekten kesilmek ve bedenen de ok zayflamakla Bcan (cansz) sfatyla mehur olduu sylenmektedir. ilehanesi, aabeyi Yazcolu Mehmedin, Geliboluda Namazgh yresinde Hamzakoyu sahillerindeki byk bir kaya blokuna oyulmu, birbiri iinden geilen iki kk hcresinin zerindeki bir hcre imi ki bugn bu ksm mevcut deildir. Envrl-kndeki, Elhamdlillh ki Geliboluda nice kez kfir ile ceng idp gazlar idp dururuz. Gh kfir bize geldi. Gh biz kfire varup dururuz (Sleymaniye Ktp., Hasib Efendi, nr. 211, vr. 285) szlerinden, Ahmed Bcann veya iki kardein sadece eyh ve dervi olmayp hem nefislerine ceza, hem de dman ile gaz ettikleri anlalmaktadr (bk. Muhammediyye, haz. mil elebiolu, IV, 820). Ahmed Bcann lm tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Babasnn emsiyyesini yine ayn adla 870 (1466) tarihinde nesre evirdiini doru kabul edersek en erken zikredilen tarihte veya mteakip yllarda lm olmaldr. Bu yzden 1455 yln veya gsterilen baka tarihleri doru kabul etmemek

gerekir. Mezar, eskiden Yazcolu Mezarl adn tad halde gnmzde ayn isimle park haline getirilmi olan yerde, aabeyi Yazcolu Mehmedin kabrinin takriben 150 adm ilerisindedir. Evliya elebinin ihtiyatla naklettii, Ahmed Bcann mezarnn Sofyada olduu iddias (Seyahatnme, V, 232) veya yine E. Hakk Ayverdinin Geliboluda, iinde iki lahit bulunan kapal trbeyi ona ait gstermesi (Osmanl Mimrsi II, s. 493 vd.) yanltr. Ayrca kabrin biraz aasnda stanbul yolu kenarnda, biri 807 (1404) ve dieri daha sonraki yllara ait iki kitbesi olan Yazcolu emesi bulunmaktadr. Bu emenin ilk kitbesi ve muhtemelen kurna ta eski olup dier ksmlar yakn devirlerde ina edilmitir. Eserleri. 1. Envrl-kn*. Ahmed Bcann, btn Trk-slm leminde hreti gnmze kadar devam eden en mhim ve en hacimli eseridir. Aabeyi Yazcolu Mehmedin Megribz-zamn ligurbil-ey fil-ayn velyn adl Arapa eserinin Trke serbest bir tercmesidir. Ahmed Bcan dnyann vefas olmadn, bu sebeple bir ydigr brakmasn kardeine teklif eder. Bunun zerine o da Megribz-zamn kaleme alr ve Ahmed Bcana Trkeye evirmesini syler. Envrl-kn bylece yazlm olur. Yazcolu Mehmed, ayrca kendi yazd bu eseri Muhammediyye adyla manzum olarak Trkeye de tercme etmitir (Envrl-kn, Sleymaniye Ktp., Hasib Efendi, nr. 211, vr. 284b vd.). Geliboluda yazlan ve 850 (1446) ylnda balanp 855 Muharreminde (ubat 1451) tamamlanan bu eserin pek ok yazma ve matbu nshalar vardr. 2. Acibl-mahlkt. Zekeriyy b. Muhammed el-Kazvnnin (. 682/1283) ayn addaki kozmografya, corafya ve biyolojiye dair Arapa eserinin hulsa eklinde ve serbest bir tercmesi olup 857 (1453) ylnda Geliboluda tamamlanmtr. Franz Taeschner (TM, II, 271) ve . Hakk Uzunarl (Osmanl Tarihi, II, 598), Acibl-malkt ve garibl-mevcdtn Ahmed Bcan tarafndan yaplan tercmesinin Osmanl Trklerinde corafya ile ilgili ilk eser olduunu sylerlerse de ayn eser, daha nce Rkneddin Ahmed adnda bir zat tarafndan Trkeye tercme edilip elebi Sultan Mehmede takdim edilmitir (Advar, s. 14). Yer yer tasavvuf ve didaktik hususiyeti de olan bu eser gklere, ay, gne ve dier gezegenlere, gnlerin faziletlerine, aylarn zelliklerine, denizlere, yedi iklime, dalara, nehirlere, maden ve mcevherlere, bitkilere, insana, hayvanlara dair olup daha ok bunlarn efsanev ve acayip ynleri zerinde durulmutur. 3. Drr-i Meknn. On sekiz bin leme iaret olarak on sekiz babdan meydana gelen bu eserde eitli yet, hadis, temsil ve hikyelerle dnyann yaratl, baz peygamberlerin ahvali ve kyamet almetleri anlatlmtr. Tek bir eserin tercmesi olmaktan ok bir derlemeye benzemektedir. Din, tasavvuf, didaktik ve efsanev mahiyetteki bu eserin birinci bab gklerdeki acayiplikler, melekler, ar, krs*, cennet, cehennem, ay, gne, yldzlar; ikinci bab yerler ve yerlerde olan acayiplikler, cehennem; nc bab yeryz; drdnc bab hendese ilmi ile iklimler, gnler ve saatler; beinci bab acayip dalar; altnc bab nehirler ve adalar; yedinci bab ehirler ve iklimleri; sekizinci bab mescidler ve manastrlar; dokuzuncu bab Sleyman peygamberin taht ve saltanat; onuncu bab Belksn saltanat ve Sleyman peygamberle grmesi; on birinci bab mrlerin takdiri; on ikinci bab hmdan helk olan yerler; on nc bab otlar ve yemiler; on drdnc bab sretler ve baz yerler; on beinci bab smurgu anka*; on altnc bab cifr* remizleri; on yedinci bab ert- sat (kyamet almetleri); on sekizinci bab halkn ve beylerin ahvali, ileri ve baz uhrev meseleler beyanndadr. 4. Kitbl-Mnteh alel-Fuss. Ksaca Mnteh olarak tannan bu eser, Muhyiddin bnl-Arabnin Fussl-hikeminin Meyyed Cend erhine, Yazcolu Mehmedin Mnteh adyla yine Arapa olarak yazd erhin Ahmed Bcan tarafndan yaplan Trke tercmesidir. Baz nshalara gre 857 (1453) veya 870 (1466) ylnda Geliboluda tamamlanan eserde peygamber kssalarndan, drt halifeden, baz evliya menkbndan ve eitli tasavvuf konulardan bahsedilmektedir. Ahmed Bcan eserinde yz kiinin adn zikrettiini,

otuz peygamber, otuz vel, yirmi lim ve yirmi aklldan bahsettiini ve elli hikye dercettiini, Istlht- Sfiyyeden, Tezkire-i Evliydan, muhtelif tefsirlerden, ncil, Tevrat ve Kurn- Kermden istifade ettiini belirtir. Genel mahiyette sekiz ksma ayrlabilecek eserin birinci ksm tasavvuf olarak yaratltan, insan ve derecelerinden, k, rif, vkf vb. stlahlarla eitli lemlerden bahseden ve her birine temhd ad verilen on drt blmden meydana gelmektedir. kinci ksm olarak alnabilecek blm, peygamberler fassndan (fasl) teekkl etmektedir ki asl Fussl-hikemden tercme edilen ksm burasdr. nc ksmda ryetullah*, vahiy srlar, Hz. Peygamberin hicreti, Hz. Peygamberin, Hz. Ftmann, drt halifenin, Hz. Hasan ve Hseyinin vefatlar ve esm-i hsn* konu edilmitir. Istlht- Sfiyye baln tayan drdnc ksm, Kemleddin Abdrrezzk el-Knin ayn adl Arapa eserinden ksaltlarak tercme edilmitir. ttihad, bdel, cem, cemul-cem gibi yz yirmi drt civarnda tasavvuf terimin izah ve tarifleri yaplmtr. Menzils-sirn baln tayan beinci ksm da Hce Abdullah- Ensr el-Herevnin ayn isimli Arapa eserinden tercmedir. Bu ksmda bidyet, ebvb, mumelt, ahlk, usul... gibi on menzil, her menzilin de mesel bidyet menzilinin yakaza, tvbe, inbe, muhasebe, tefekkr vb. olmak zere on bab bulunmakta, bylece yz on terim tasavvuf mahiyette ele alnmaktadr. Altnc ksm Hz. Peygamberin nbvvetine, Kuran, mirac, abdest, namaz, hicret, cuma, ezan, Kbe, zekt, hac, lm... srlarna dairdir. Yedinci ksmda Habb-i Acem, brhim b. Edhem, Bir el-Hf, Byezd-i Bistm, Cneyd-i Badd gibi evliyann szlerine yer verilmitir. Sekizinci ve sonuncu ksm ise kyamet almetlerine, cehennem ve cennete dairdir. Ebssud sllesinden Bahzde Dervi el-Hc Abdrrahm-i Nakibend, Ahmed Bcann Mntehsn beenmeyerek yine ayn tercmeyi Lbb-i Mnteh-y Fuss adyla zetleyerek Trkeye aktarmtr. 5. emsiyye. Melhame veya Bostnl-hakayk adyla da anlan Ahmed Bcann bu eseri, babas Yazc Slihin ayn ad tayan mesnevi tarzndaki manzumesinin nesre evrilmi eklidir. Astroloji, astronomi ve meteoroloji ile ilgili ve yer yer orijinalindeki baz beyitleri de ihtiva eden eser 870 (1466) ylnda tamamlanmtr. Yln on iki ay itibariyle on iki babda her ayn yirmi be nian zerinde durulur. Her ayn ilk ve dier gnlerinde, gne veya ay tutulduunda, gne veya ay hlelendiinde, yeni ay, yldz kaymas, imek grldnde, fazla yamur, dolu, kurbaa yadnda, zelzele vb. eyler olduunda, bazan Rum iklimi, Acem diyar diye yer belirtilerek bilhassa ktlk, bolluk, ucuzluk, pahallk, bar, sava, hastalk, salk gibi eylerden hangilerinin meydana geleceine iaret edilir. 6. Cevhirnme. Ahmed Bcann bilinen tek manzumesidir. Krk beyit civarndaki bu mesnevide yakut, elmas, zmrt, frze, akik gibi mcevherlerin daha ok tbb ynden tedavi ve tesirleriyle ilgili zellikleri konu edilmitir (eserlerinin baz yazma nshalar ve bunlardan baslm olanlar iin bk. bibl.). Ahmed Bcann peygamberler tarihi ile ilgili, Ravhul-ervh, Ravzatl-ervh veya Revvihul-ervh gibi farkl okunularla ad belirtilen bir eserinden de bahsedilir (TA, I, 251; Gvsa, s. 19). Ancak elde herhangi bir nshas bulunmadndan bu husustaki kaytlarn doruluk derecesini tesbit etmek mmkn olamyor. Belki de bu eser, Envrl-kn veya Mntehnn peygamberler blmnn ayrca istinsah edilmi eklidir. Nitekim Envrl-knden alnan Bal Tefsiri, Mntehdan alnan Istlht- Sfiyye ve Menzils-sirn gibi blmlerin mstakil bir eser olarak yazma veya matbu nshalar bulunmaktadr. Yazcolu Mehmedin Muhammediyyesinin tesiriyle Diyarbekirli Ahmed Mridin (. 1760) nasihatnme nevinden Ahmediyye isimli mesnevisini de Ahmed Bcann eseri zannedenler olmusa da bu manzume ona ait deildir.

Ahmed Bcann eserleri, hemen hemen din, tasavvuf ve efsanev veya mitolojik karakterdedir. Bir ksm eserlerinde kyamet almetleri vb. gibi baz konular mterektir. lim ve mutasavvf olmakla beraber teliften ok tercme ve derleme nevinden mensur eserler yazmtr. Ekseriya tasavvuf veya tekke edebiyat air ve melliflerinde grld zere Ahmed Bcan da sanat gayesi gtmez. Murad, hakikat ve eriat incilerini cemeylemek, dnya ve hiret esrarna yol bulmaktr (Mnteh, Sebeb-i Telif). dem cihanda hayr ile anla. Zr ki bir gn gele, benden ve senden bir nian kalmaya, ill bu szler bki kala (a.y.) diyerek gayesinin hayrla ydedilmek olduunu belirten Ahmed Bcan, Yazlan birok sr Arab ve Fris olmakla ancak ehline zhirdi. Bu yzden Trk yazdm ki herkes faydalansn (a.y.) ifadesiyle tutumunu belirtmi olmaktadr. Dili, bugn de anlayabileceimiz bir sadelikte ve akclktadr. ddias olmamakla beraber secilere rastlamak mmkndr. Cmleler ok kere ksadr. Tercmeden kaynaklanmakla birlikte asrlarca nce devrik cmlenin gzel rneklerini vermitir. Envrl-kni yzyllar boyunca halk arasnda sevilerek okunagelmi olan Ahmed Bcan, bilhassa Trk nesir tarihi asndan ihmal edilmemesi gereken bir isimdir.

BBLYOGRAFYA

Ahmed Bcan, Acibl-mahlkat, Ktp., TY, nr. 6797; a.mlf., Cevhirnme, Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 3452, vr. 72b-74; a.mlf., Drr-i Meknn, Sleymaniye Ktp., Pertevniyal, nr. 456; a.mlf., Envrl-kn, Sleymaniye Ktp., Hasib Efendi, nr. 211; a.e., stanbul 1305; a.e. (haz. Mehmet Figani), stanbul 1970; a.e. (haz. Ahmet Kahraman), stanbul 1973; a.mlf., Istlht- Sfiyye, Sleymaniye Ktp., Ftih, nr. 5310, vr. 37-43; a.mlf., Mnteh Tercmesi, Sleymaniye Ktp., Kl Ali Paa, nr. 630; a.mlf., emsiyye, TSMK, nr. R 1751; Herev, Menzils-sirn, Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 2101; Kn, Istlhts-sfiyye, Sleymaniye Ktp., Badatl Vehbi, nr. 725; Yazcolu Mehmed, Megaribz-zamn, Nuruosmaniye Ktp., nr. 2593; a.mlf., Muhammediye (haz. mil elebiolu), stanbul 1975; a.mlf., Mnteh, Sleymaniye Ktp., Pertev Paa, nr. 293; Bahizde Abdrrahm, Lbb-i Mnteh-yi Fuss, TSMK, nr. EH 1251; Takprizde, akaik (trc. Hki Efendi), TSMK, nr. H 1263, vr. 79; Mecd, akaik Tercmesi, TSMK, nr. A 1596, vr. 129b; l, Knhl-ahbr, Millet Ktp., nr. 4225, I, vr. 75b; Evliya elebi, Seyahatnme, III, 401, 417; V, 232, 320; smil Hakk Bursev, Ferahur-rh, Bulak 1252; Ahmed Hasb Efendi, Silkl-leli li Osmn, Ktp., TY, nr. 104, vr. 135b; Mstakimzde, Mecelletn-Nisb, Sleymaniye Ktp., Hlet Efendi, nr. 628, vr. 152, 287b; a.mlf., Menkb- Ahvl-i Melmiyye, Millet Ktp., Ali Emr, eriyye, nr. 105; Sleyman Kstendil, Bahrl-velye, Sleymaniye Ktp., H. Hsn Paa, nr. 579, vr. 282; Gvsa, Trk Mehurlar, s. 19; Advar, Osmanl Trklerinde lim, s. 14; Gibb, HOP, I, 389 vd.; Uzunarl, Osmanl Tarihi, II, 598; Ayverdi, Osmanl Mimrsi II, s. 493 vd.; Fuat Bayramolu, Hac Bayram- Veli, Ankara 1983, I, 30-31; Franz Taeschner, Osmanllarda Corafya, TM, II (1926), s. 271; mil elebiolu, Yazc Salih ve emsiyyesi, Atatrk niversitesi slm limler Fakltesi Dergisi, sy. 1, Erzurum 1976, s. 171-218; Ahmet Bcan, TA, I, 250-251; Ahmed Bcan, A, I, 181-182; a.mlf. - Kemal Eraslan, Yazc-olu, A, XIII, 366 vd.; V. L. Mnage, Bdjan, EI (ng.), I, 1202. mil elebiolu

AHMED BCAN TRBES


Geliboluda XV. yzyla ait trbe. Muhammediyye mellifi Yazcolu Mehmedin kk kardei Ahmed Bcan iin yaptrlm olduu sylenmekte, ancak zerinde hibir kitbe bulunmamaktadr. mil elebiolu, Envrl-kn yazar Ahmed Bcann kabrinin aabeyi Yazcolu Mehmed Efendinin mescid ve trbesi yanndaki hazrede bulunduunu belirtmektedir (bk. AHMED BCAN). Ayrca Evliya elebi, Sofyaya gittiinde kendisine orada Ahmed Bcana ait bir kabir gsterildiini kaydederse de bu gerekle uyumamaktadr (Osmanl Mellifleri, I, 17, dipnot 1). Ta ve tuladan muntazam bir iilikle ina edilen trbe kare planl olup st sekizgen sar kasnakl bir kubbe ile rtldr. Giri ksmnda iki ar pyeye dayanan kemerlere oturan bir n mekn vardr. Trbenin iinde iki lahit bulunmaktadr. Bunlardan Ahmed Bcana ait olduu kabul edilenin d yz zengin surette geometrik ve rm kabartmalarla bezenmitir. Dieri ise bir kadna aittir. rdesel ve Alemdarolunun hibir tarih esasa dayanmakszn Hallc- Mansr Trbesi olarak adlandrdklar bu eser son yllarda tamir edilerek yenilenmitir.

BBLYOGRAFYA

Evliya elebi, Seyahatnme, III, 147; V, 318-320; Osmanl Mellifleri, I, 17, 195; Mehmed rdesel Mehmed Alemdarolu, Tarih, Corf, ktisd ve Turistik Ynleriyle Gelibolu, Gelibolu 1964; Ayverdi, Osmanl Mimrsi II, s. 493-494; mil elebiolu - Kemal Eraslan, Yazc-olu, A, XIII, 363-368. Semavi Eyice

AHMED-i BRLV
(bk. AHMED EHD)

AHMED b. BZL el-MEREND


XIII. yzyln ilk yarsnda yaayan Seluklu mimar. Babasnn ad Eb Bekir olarak da gemektedir. Doum ve lm tarihleri bilinmemektedir. rann Azerbaycan blgesindeki Merend ehrinden Anadoluya g ederek XIII. yzyln ilk eyreinde Seluklu sultanlarnn hizmetine girmi ve onlarn yaplarnda almtr. Yetitii blgenin mimari geleneklerine bal kalarak daha ok tula malzemeli yaplarda alan sanatnn adna, gnmze gelebilmi ancak iki eserin kitbesinde rastlanmaktadr. Bunlar, Sivasta 1219 ylnda yaplan sultan I. zzeddin Keykvus Trbesi ile yine ayn yllarda yapld sanlan Niksardaki Krk Kzlar Trbesidir. Bunlardan baka, kitbelerinde Ahmed b. Bizl ad gememesine ramen, bu iki yapyla slp ve iilik ynnden tam bir benzerlik gsteren Sivas Ulucami minaresinin de ona ait olmas kuvvetle muhtemeldir.

BBLYOGRAFYA

Uzunarl, Kitbeler, stanbul 1927, s. 72; A. Gabriel, Monuments Turcs dAnatolie, Paris 1934, II, 126-127; L. A. Mayer, Islamic Architects and Their Works, Genve 1956, s. 41; Zeki Snmez, Balangtan XVI. Yzyla Kadar Anadoludaki slm ve Trk Devri Yaplarnda alan Sanatkrlar (doktora tezi, 1981), Ed.Fak., s. 159-161; C. Huart, Epigraphie arabe dAsie Mineure, RS, III/64 (1985), s. 363. Zeki Snmez

AHMED-i BUHR
(bk. EMR BUHR)

AHMED b. CAFER
(bk. SEBT, Ahmed b. Cafer)

AHMED-i CM
(bk. CM, Ahmed-i Nmek)

AHMED CVD
(. 1803) Osmanl tarihisi. stanbulda dodu. Timarl sipahilerden Mustafa adl bir svari alay beyinin oludur. 1787 ylnda Hazne-i Hmyun hizmetkr olarak saraya girdi. Kabiliyeti sayesinde ksa bir sre sonra Has Odaya alnd ve 1803te hcelik rtbesiyle ehremini oldu. Bu grevde iken ld; mezar Beiktata Yahy Efendi Dergh hazresindedir. Sarayda bulunduu srada III. Selim tarafndan nemli olaylar kronolojik olarak yazmakla grevlendirilen Ahmed Cvid, 1204 Ramazannda (Mays 1790 ortalar) balayp 1205 Cemziyelevveline (1791 yl balar) kadar gelen yllk tarznda bir eser kaleme alm ve bu sebeple sarayda kendisine vakanvs-i Endern denilmitir. Hadka-i Vekayi adyla bilinen bu eserin birok yazmas olup bir nshas stanbul niversitesi Ktphanesindedir (TY, nr. 6037). Mellifin nszde belirttii gibi, eserin balca kaynaklar III. Selimin hatt- hmyunlar, slm lkelerinden gelen mektuplar ve teki baz resm kaytlardr. Ahmed Cvidin tarihe dair baz yazlarn ihtiva eden iki ciltlik bir eseri daha vardr. Mntehabt- Cvid Bey veya Trh-i Cvid Ahmed Bey adyla bilinen bu eserin birinci cildi 1035-1188 (1626-1774), ikinci cildi ise 1188-1197 (1774-1782) yllar arasndaki olaylar ihtiva eder. Mellif bu eserini Ktip elebi, Nam, Fndkll Mehmed Aa, elebizde sm, Enver, Vsf, Ahmed Resm ve Edb efendilerin tarihleri ile Vsfn spanya sefaretine gitmesi srasnda onun yerine veklet eden Terift Hasan Efendinin Cerdesinden faydalanarak, son ksmlarn ise bizzat kendi gzlemlerine dayanarak kaleme almtr. III. Selime sunulan ve son ksmlar birinci elden tarih kayna olduu iin ayr bir deer tayan bu eser Cevdet Paann kaynaklar arasndadr. ki nshas stanbul niversitesi Ktphanesindedir (TY, nr. 92 ve 93). Ahmed Cvid, Osmanzde Tibin Hadkatl-vzersna Dilver Aazde mer Efendi tarafndan yaplm olan zeylin devam olarak Verd-i Mutarr adyla bir baka zeyil de kaleme almtr. Rgb Mehmed Paa ile Ysuf Ziy Paa arasndaki vezrizamlarn (1757den 1798e kadar) biyografilerini ihtiva eden bu eser stanbulda yaymlanm (1271), daha sonra da bunun tpkbasm yaplmtr (Freiburg 1969).

BBLYOGRAFYA

Ahmed Cvid, Hadka-i Vekayi, Ktp., TY, nr. 6037; a.mlf., Trh-i Cvid Ahmed Bey, Ktp., TY, nr. 93; Cemleddin, Osmanl Trih ve Mverrihleri (yne-i Zuref), stanbul 1314, s. 39; Cevdet, Trih, I, 8-9; Osmanl Mellifleri, III, 42; Flgel, Handschriften, II, 318; Babinger (ok), s. 341-343; Levend, Trk Edebiyat Tarihi, I, 367.

Abdlkadir zcan

AHMED CELLEDDN DEDE


(. 1853-1946) Galata Mevlevhanesinin son eyhi, air ve msikiinas. Geliboluda dodu. Gelibolu Mevlevhanesi eyhi Hseyin Azmi Dedenin oludur. 1870te babas Msr Mevlevhanesine tayin edilince onunla birlikte Msra gitti. Orada bir yandan CmilEzhere devam ederken bir yandan da baz hocalardan zel dersler ald; derghta da edebiyat ve msiki bilgisini ilerletti. Bu arada klasik msiki ile Mevlev yin ve natlarn, ayrca Msr hidivinin klesi neyzen Mehmed Subhi Beyden ney flemesini rendi. Manastrl Nil Efendiden Farsa dersleri ald. 1873te yirmi yalarnda ileye girdi. ilesini tamamladktan sonra bir sre Kahire Mevlevhanesinde kudmzenbalk ve neyzenbalk yapt; devrin sekin neyzenleri arasna katld. 1893te babasnn lm zerine stanbula geldi. skdardaki evinde uzunca bir sre mnzevi bir hayat yaad. 1908 ylnda nce vekleten, daha sonra asleten skdar Mevlevhanesine eyh ve mesnevihan oldu. 1910da Atullah Efendinin vefat ile Galata (Kulekaps) Mevlevhanesi eyhliine ve mesnevihanlna getirildi. Tekkelerin kapatlmasna kadar (30 Kasm 1925) bu grevi yrtt. Soyad kanunundan sonra Baykara soyadn alan Ahmed Celleddin Dedenin kabri Karacaahmet Mezarlnda Miskinler Tekkesinin arkasndadr. Mesnevihan olarak uzun mddet Mesnev okutan, derin bir tasavvuf bilgisi yannda geni msiki bilgisine de sahip olan Ahmed Celleddin Dede nathanlk da yapmtr. Kaynaklarda, Hamparsum ve Bat notalarn da ok iyi bildii ve kymetli bir nota koleksiyonuna sahip bulunduu da belirtilmektedir. Gen yatan itibaren iir ve edebiyatla da megul olmu, ancak bir divane doldurabilecek saydaki iirlerini ise bir araya getirmemitir.

BBLYOGRAFYA

Hseyin Vassf, Sefne, V, 237-239; bnlemin, Son Asr Trk irleri, I, 217-218; Ergun, Antoloji, II, 664-666; a.mlf., Trk airleri, I, 273-276; Abdlbki Glpnarl, Mevlndan Sonra Mevlevlik, stanbul 1953, s. 240, 458-459; Bedi N. ehsuvarolu, Eczac Yarbay Nyzen Halil Can, stanbul 1974, s. 35-38; st.A, I, 334; TDEA, I, 57. Abdullah Uman

AHMED CELYR
(. 813/1410) Celyirliler Devleti hkmdar (1382-1410). Ahmed Bahdr ve Sultan Gyseddin Ahmed adlaryla da tannr. Celyirliler Devletinin kurucusu eyh Hasann (Bzrg) torunu, Sultan veysin oludur. Doum tarihi bilinmemektedir. Aabeyi Sultan Hseyin zamannda bir sre Erdebil ve yresini idare etti. Sultan Hseyin zayf bir ahsiyet olduundan devletin idaresi emrlerinden dil Akann eline gemiti. Ahmed 1382de Tebrize baskn yapp Sultan Hseyini ldrd ve Celyir tahtn ele geirdi. Kendi adna Tebrizde para bastrd. Fakat bu arada Sultniyyeye kaan kardei Bayezid, dil Aka tarafndan hkmdar iln edildi. Bundan sonra taht kesin olarak elinde tutabilmek iin kardeleri ve dil Aka ile amansz bir mcadeleye girmek zorunda kald. Taht ele geirmek iin Tebriz zerine yryen Badattaki kardei eyh Aliden Karakoyunlularn reisi Kara Mehmedin onu malp etmesiyle kurtuldu. Hatta bunun zerine btn lkede hkmdar olarak tannd. Ayrca Karakoyunlu reisinin kz ile evlenip iki devlet arasndaki dostluu daha da kuvvetlendirdi. Dier kardei Bayezid ile nce bir anlama yapt, daha sonra da Badat ele geirdi. Tebrizin nce Altn Orda Hkmdar Toktam (1385), bir yl sonra da Timur tarafndan igal ve yama edilmesi ve bu sebeple Bat ve Kuzeybat randa karklklarn srmesi zerine devlet merkezini Tebrizden Badata nakletti (1386). Fakat onu Badatta da rahat brakmayan Timurun 1393te Badat nlerinde grnmesi zerine, ehri mdafaa edemeyip Memlk Sultan Berkuka snd. Timur Semerkanta geri dnnce tekrar Badata dnd ve burada birka yl hkm srd. Timurun, Fars hkimi olan torunu Rstemi Badat zerine yolladn renen Ahmed, Karakoyunlu reisi Kara Ysuftan yardm istediyse de Timurun Binglde olduunu haber almalar zerine onunla beraber yeniden Memlklere snmak zorunda kald (1400). Ancak Memlkler Timurdan korkup onlar kabul etmeyince Osmanl Devletine iltica ettiler ve Yldrm Bayezid tarafndan merasimle karlanarak kendisine Ktahya, Kara Ysufa da Aksaray dirlik* olarak verildi. Timur-Yldrm mcadelesini frsat bilerek Badat yeniden ele geiren Ahmed, muhtemelen Ysufa kar baz vaadlerini yerine getirememesi yznden ehri eski mttefikine brakmak zorunda kald ve tekrar Memlklere iltica etti. Bir sre sonra Timurun torunu Eb Bekirin Badat zaptetmesi zerine Kara Ysuf da onlara snd. Fakat am nibinin Kahireden ald emir zerine Ahmed ile Kara Ysuf hapse atldlar ve ancak 1405te serbest brakldlar. Ahmed birka adamyla birlikte Badata gelerek hibir glkle karlamadan yeniden tahta oturdu. Bir sre sonra Tebrize gitti ise de Timurun torunu Eb Bekirin yaklatn duyunca Badata dnmek zorunda kald. 811de (1408-1409) Hzistanda aataylarn idaresindeki kaleleri fethetmeye balad ve bunlardan birounu ele geirerek Badata dnd. Ayn yl Kara Ysuftan Hemedann kendisine braklmasn istedi. Kara Ysufun bu teklifi reddetmesi zerine Tebrize kadar gelerek burada onun vekil brakt olu ah Mehmedi malp etti. Bu srada Erzincann fethiyle megul olan Kara Ysuf sratle Tebrize hareket etti. Tebrizin Esed ky yaknlarnda yaplan savata Ahmed yenilgiye urad ve ldrld (1410).

Celyirliler Devletinin son nl hkmdar Sultan Ahmedin lmnden sonra, bata Badat olmak zere Irakn geni bir ksm Karakoyunlularn eline geti. Ahmedin halefleri ancak Vst ve Hzistanda ksa bir mddet tutunabildiler. Gerek hareketli ve maceral geen hayat, gerekse dier zellikleriyle tarihilerin ilgisini ekmi olan Sultan Ahmed, cesur bir hkmdar olmakla birlikte halkna zulmetmi ve sefih bir hayat yaamtr. Bu yzden halk kendisinden nefret etmitir. Zalimliine ve sefih hayatna ramen Sultan Ahmed tahsilli bir hkmdar olup hattatl, mzehhip ve musavvirlii, airlii, msikiinasl ve ncum ilmine (astroloji) olan vukufu ile de tannmtr. Sls ve nesih yazlarn babasndan renerek aklm- sitte*de iyi bir hattat olmu, bilhassa talikte stat saylmtr. Kaynaklar onun ayrca iyi bir oku, oymac ve kakmac olduunu da kaydeder. iire merakl olan sultan Trke, Arapa ve Farsa iirler yazmtr. Trke bir gazeli Fuat Kprl tarafndan neredilmitir (XVI. Asrda Bir zer airi, HM, sy. 82). Farsa divan ise hayli tannmtr (bu divann yabanc lkelerden baka stanbulda u nshalar bulunmaktadr: Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 3924 ve Lala smil, nr. 429; TSMK, Hazine, nr. 909; Trk slm Eserleri Mzesi, nr. 2046). Msiki ile de yakndan ilgilenen ve bu alanda derin bilgi sahibi olduu sylenen Sultan Ahmed besteler yapm, sanatkrlara ilgi gstermi ve onlar himaye etmitir. Devrin en byk msiki statlarndan Abdlkadir-i Merg, sanat hayatnn en parlak yirmi yln, yakn ilgisini grd Sultan Ahmedin yannda geirmi ve onun adna devr-i h adl usul tertip etmitir.

BBLYOGRAFYA

Nizmeddn-i m, Zafernme (nr. Felix Tauer), Prague 1937, s. 99, 139-140; Hfz- Ebr, Zbdett-tevrh, Sleymaniye Ktp., Ftih, nr. 4371, vr. 402-404b, 439b-440, 450, 457, 468469; a.mlf., Zeyl-i Cmiut-tevr (nr. Hnbb Beyn), Tahran 1317, s. 263; bn Hacer, nblgumr, Haydarbd 1387-96/1967-76, V, 25, 61; VI, 238-242; bn Arabah, Acibl-makdr, Kahire 1285, s. 24, 40, 43, 45, 47, 75-76, 80-81, 118-119; erefeddin Ali, Zafernme (nr. M. Abbs), Tahran 1336, I, 289, 448-451, 454, 455, 457; II, 196, 199, 257, 369, 372, 391, 405, 406; bnlFurt, Trhud-dvel vel-mlk (nr. K. Zureyk), Beyrut 1939, X; bn Tarberd, el-Menhelssf, Kahire 1956, I, 232-240; Sehv, ed-Davl-lmi, I, 244-245; Mrhnd, Ravzats-saf, Leknev 1332, VI, 193, 196, 204-205; M. Ali Terbiyet, Dnimendn- zerbycn, Tahran 1314 h., s. 30; Munddn-i Natanz, Mntehabt-tevr (nr. J. Aubin), Tahran 1336 h., s. 437, ayrca bk. ndeks; Mstakimzde, Tuhfe, s. 62; Basil Grey, The Pictorial Arts in the Timurid Period, CHIr., V, 846848; Abbas el-Azzv, Trhul-Irk beyne ihtilleyn, Badad 1354/1936, II, 382; M. Fuad Kprl, XVI. Asrda Bir zer airi, HM, sy. 82 (1927); Deborah E. Klimburg - Salter, A Sufi Theme in Persian Painting: the Diwan of Sultan Ahmad Galair in the Free Gallery of Art, Washington D.C., KO, XI/1-2 (1976-77), s. 43-84; W. Barthold, Ahmed Celyir, A, I, 182; M. Fuad Kprl, zer, A, II, 130-131; Mkrimin Halil Ynan, Celyir, A, III, 64-65; Jr. M. Smith, Djalayir, EI (ng.), II, 401-402. Faruk Smer

AHMED b. CEML el-MD


Anadoluda ad bilinen ilk slm mimar. Hayat hakknda bilgi yoktur. X. yzyl balarnda Abbs Halifesi Muktedir-Billh tarafndan yeniden ina ettirilen Diyarbekir surlarnda alt, Harput (Da) Kaps ile Mardin (Tel) Kaps blmlerindeki 297 (909) tarihli drt kitbede adnn bulunmasndan anlalmaktadr. Kitbelerden el-mhendis unvann tad ve Diyarbekirli (mid) olduu renilen Ahmed b. Cemlin surlar yeniden ina srasnda eski plan ve cephe dzenlerine bal kalp kalmadn, deiiklik yapm ise bunlarn hangi blmlerde ve ne lde olduunu tesbit etmek bugn iin mmkn deildir. Ancak Diyarbekirin pek ok defa mruz kald muhasaralar srasnda eitli biimlerde zorlanmalarna ramen bu kaplarn bugne kadar salam vaziyette kalm olmalarnda, Anadoludaki slm mimarisinin ad bilinen bu ilk sanatkrnn mhendislik bilgisiyle ve uygulad inaat tekniindeki baarsyla byk pay sahibi olduu anlalmaktadr.

BBLYOGRAFYA

M. Van Berchem - J. Strzygowski, Amida, Heidelberg 1910, s. 14-17, no. 2-4; B. Konyar, Diyarbekir Kitabeleri, Ankara 1936, II, 14-16; Gabriel, Voyages, s. 129-150, 311-312; L. A. Mayer, Islamic Architects and Their Works, Genve 1956, s. 43; Zeki Snmez, Balangtan XVI. Yzyla Kadar Anadoludaki slm ve Trk Devri Yaplarnda alan Sanatkrlar (doktora tezi, 1981), Ed. Fak., s. 52-55. Zeki Snmez

AHMED CEVAD PAA


(bk. CEVAD PAA)

AHMED CEVDET, Bergamal


(bk. BERGAMALI CEVDET)

AHMED CEVDET, kdamc


(. 1862-1935) Trk gazetecisi. stanbulda dodu. Babas, stanbulun tannm ttn tccarlarndan Hac Ahmed Efendidir. Kaptanpaa Rdiyesinden sonra Mlkiyeden ve Hukuk Mektebinden mezun oldu. Arapa, Farsa ve Franszca dersleri ald; kendi gayretiyle Almanca ve Rumca rendi. Bildii diller sayesinde daha yirmi bir yanda iken Tercmn- Hakkat gazetesine mtercim olarak girdi ve ilk yazlarn bu gazetede yaymlamaya balad. Bu arada Takvm-i Vekayide de yazlar yazd ve bir sre bu gazetenin yaz kurulunda grev ald. Daha sonra Tmbeki Rejisinde ve Osmanl Bankasnda memur olarak alt. Sabah, Tark, Sadet gazetelerinde bamuharrirlik yapt. 5 Temmuz 1894te kdam gazetesini yaymlamaya balad. Uzun sre bu gazeteyi yaymlad iin kdamc Cevdet diye tannd. II. Merutiyetin ilnndan sonra idareyi eline geiren ttihat ve Terakki Frkasna muhalefette bulunan Ahmed Cevdet, 31 Mart Vakasnn ardndan Avrupaya gitmek zorunda kald (1909). Gazeteye oradan yazlar gndermeye devam etti. 26 ubat 1912den itibaren gazetenin ad ktiham olduysa da birka ay sonra yeniden kdam olarak yaynna devam etti. Mill Mcadele yllarnda gazetesindeki yaz kadrosuyla birlikte Mill Mcadeleyi destekledi. Cumhuriyet iln edilince Trkiyeye dnd. Gazetede yaymlanan bir haberden dolay stikll Mahkemesine verildiyse de susuz olduu anlalarak beraat etti ve hayatnn sonuna kadar siyasetten tamamen uzak kald. kdam 31 Aralk 1928e kadar 11.384 say yaymland. 1935te Ankarada yaplan I. Matbuat Kongresine katld gn ok heyecanlanarak kalp krizi geirdi ve ertesi gn, 27 Mays 1935te ld. Gazetecilik faaliyeti yannda yaynclkla da megul olan Ahmed Cevdet, kdam Ktphanesi ad altnda pek ok faydal kitap yaymlamtr. Slim ve Latf tezkireleri, Evliya elebi Seyahatnmesinin ilk alt cildi, emseddin Sminin Kams- Trksi, Bursal Mehmed Thirin Trklerin Ulm ve Fnna Hizmetleri, Kemalpaazdenin Divan, Ali r Nevnin Muhkemetl-lugateyni, Necip smn Orhun bideleri, En Eski Trk Yazs ve Byk Trk Tarihi bu seride kan nemli kitaplardandr. Yazlarnda sade bir dil kullanan Ahmed Cevdetin Trkl ve Trkecilii, hem dilinde hem fikir hayatnda deimeyen hareket izgisini tekil etmitir. kdam ksa srede ayn fikri paylaan pek ok yazarn topland bir merkez ve yayn organ olmu, Ahmed Cevdet daha ilk yllardan itibaren Ahmed Midhat Efendi, Recizde Ekrem, Hseyin Rahmi, Ahmed Rasim, Cenab ahabeddin, Halit Ziya, Smipaazde Sezi, Hseyin Dni, Fatma Aliye, Smih Rfat, Hseyin Kzm, Veled elebi, Ahmed Refik, Ahmed Hikmet, Hamdullah Suphi, Ahmed Naim, Necip sm ve daha birok yazarn roman, hikye ve yazlarna yer vermi ve bu ekilde devrin en sekin yazar kadrosunu oluturmutur. Zengin i ve d haberleri, ciddi, seviyeli, ilgi ekici tefrika ve makaleleriyle ksa srede gazeteyi okuyuculara sevdiren Ahmed Cevdet, bylece kdam devrin en ok satlan gazetesi haline getirmitir. II. Merutiyetin ilnndan sonra gazetesinde baz yenilikler yapan Ahmed Cevdet, ilk defa rotatif bask makinesini Trkiyeye getirmi, kdamn sayfalarn oaltm ve bylece Trk gazeteciliinde yeni ve olumlu baz admlar atmtr.

BBLYOGRAFYA

Selim Nzhet Gerek, Trk Gazetecilii, stanbul 1931; Akyz, Modern Trk Edebiyat, s. 156; Enver Behnan apolyo, Trk Gazetecilik Tarihi, stanbul 1971; Hilmi Ziya lken, Trkiyede ada Dnce Tarihi, stanbul 1979, s. 211; Fethi Tevetolu, kdam, TA, XX, 55-56; Vedad Gnyol, Matbuat, A, VII, 367-380. Nuri Yce

AHMED CEVDET PAA


(bk. CEVDET PAA)

AHMED CEZZR PAA


(bk. CEZZR AHMED PAA)

AHMED ELEB, Nane


(. 1098/1686-87) Trk bestekr ve icracs. Trk msiki kaynaklarnda Nane lakabyla tannr. stanbulda Galata semtinde dodu. Devrinin msiki statlarndan ders ald. Sesi ok gzel olduu iin Sultan IV. Mehmed devrinde (1648-1687) hreti artarak padiah sohbetlerine katlmaya balad. Bir mddet sonra da hnendeler arasna girdi. Hayatnn son yllar hakknda yeterli bilgi yoksa da stanbulda vefat ettii bilinmektedir. Devrinin bestekrlar arasnda nemli bir yeri bulunan Ahmed elebi ayn zamanda iyi bir hoca idi. Talebelerini byk bir titizlikle setii, msikinin inceliklerine vkf olmayanlar kabul etmedii sylenir. eitli el yazmas gfte mecmualarnda din ve din d birok eserine rastlanyorsa da zamanmza ancak iki bestesi ile bir ar semisi ulamtr.

BBLYOGRAFYA

Evliya elebi, Seyahatnme, I, 634; Esad Efendi, Atrabl-sr, Millet Ktp., Ali Emr, T, nr. 706, s. 12-13; Ergun, Antoloji, I, 43; Ezgi, Trk Musikisi, II, 78-79; IV, 9-10; ztuna, TMA, I, 18. Nuri zcan

AHMED ELEB, ve
(. XVII. yzyl) Trk bestekr ve zkirba. Trk msikisinde daha ok ve lakabyla tannmaktadr. stanbulda dodu. Devrinin mehur msiki statlarndan ders alarak kendini yetitirdi. Msiki kabiliyetinin yan sra sesi de ok gzel olan Ahmed elebinin stanbul ehreminideki Himmetzde Tekkesine zkirba olarak tayin edildii bilinmektedir. Burada kazand hret yannda, besteledii eserlerle de Sultan IV. Mehmed devrinin (1648-1687) tannm msikiinaslar arasnda yer ald. Esad Efendi, onun yzden fazla din ve din d eser bestelediini sylemektedir. El yazmas gfte mecmualarnda bu eserlerinden bazsna rastlanmakta ise de zamanmza hibir bestesi ulamamtr.

BBLYOGRAFYA

Esad Efendi, Atrabl-sr, Millet Ktp., Ali Emr, T, nr. 706, s. 98; Ergun, Antoloji, I, 127. Nuri zcan

AHMED-i D
(. 824/1421den sonra) Trk edebiyatnda nazm ve nesir trnde eitli eserler veren, fakat daha ok engnme adl manzum eseriyle tannan air. Babasnn ad brhim, dedesinin ad Mehmeddir. Ad ve mahlas birlikte anlan Ahmed-i D hakknda bilgi veren kaynaklarn hepsi onu Germiyanl olarak gsterirler. Doum yeri ve tarihi zerinde tezkirelerdeki bilgiler birbirini tutmaz. Seh ve Latf, Dnin Emr Sleyman devri (14021410) airlerinden olduunu syledikleri halde, Hasan elebi ve Mehmed Sreyy onu I. Murad dnemi (1362-1389) airlerinden sayarlar. Veld bir air olan Dnin eserlerine bakarak onun I. Murad, Germiyan Beyi II. Ykub, Yldrm Bayezidin olu Emr Sleyman ve II. Murad devirlerini idrak ettii sylenebilir. l ve Sehnin kaydettiklerine gre D, Germiyanda bir sre kadlk yapmtr. Germiyan Beyi Sleyman ahn kz ile Yldrm Bayezidin evlenmesi mnasebetiyle (1378) Ktahyann eyiz olarak Yldrm Bayezide verildii yllarda Dnin orada kadlk yapt tahmin edilmektedir. Sleyman ahn 1387 ylnda vefatndan sonra yerine geen II. Ykub (13871390) Dyi himayesine almtr. II. Ykubun Yldrm tarafndan malp edilmesi ve Germiyan (Aydn, Saruhan, Mentee) topraklarnn Osmanl lkesine katlmas sonucu D de muhtemelen Ktahyada tant Emr Sleymann yanna gitmitir. Divanndaki Bergama ve Mihalile ilgili sanatkrane yazlm iki iirinden, onun 1390-1402 yllar arasnda Emr Sleymanla birlikte olduu tahmin edilmektedir. Fakat Ankara Sava srasnda Dnin nerede olduu ve ne yapt bilinmemektedir. Son derece cmert olan ve sanatkrlar himayesi altna alan Emr Sleymann evresinde toplanan D, Ahmed, eyh ve Hamza gibi airler ona iirler sylyor, eserler sunuyorlard. D de 808de (1406) engnme adl mesnevisini Emr Sleyman adna kaleme almtr. Divannda da Emr Sleyman adna yazlm iirleri vardr. Emr Sleymann 1410 ylnda ldrlmesi zerine Dnin elebi Mehmedin himayesine girdii, onun clsu ile ilgili olarak yazd kasidesinden anlalmaktadr. Bu srada dzenledii Farsa divann Vezrizam Osmanckl Halil Paaya sunmutur. Bir sre ilgi gremediinden ikyet eden D, nihayet elebi Mehmed tarafndan korunmu ve hatta elebi Mehmedin olu Murada hocalk yapmak zere sarayda grevlendirilmitir. Ukudl-cevhir adl Arapadan Farsaya szln ehzade Murad iin bu srada yazmtr. elebi Mehmedin 1421de vefatndan sonra II. Muradn himayesine giren D, bu devrede de Tezkiretl-evliy adl eserini kaleme almtr. Tezkiretlevliy, Dnin son eseri olmaldr. Zira daha sonraki tarihlerde yazd baka bir eserine rastlanmamtr. Dnin lm tarihi bilinmemektedir. Ancak son eseri Tezkiretl-evliy olduuna gre, o tarihten sonra uzun sre yaamad anlalyor. Bursada onun adyla anlan bir cami, bir mahalle ve bir hamam vardr. Caminin yanndaki D Dede adl birinin mezarnn Ahmed-i Dye ait olduu sylenmektedir.

Eserleri. Ahmed-i Dnin mensur ve manzum eserleri bir klliyat iinde toplanm, fakat dzenli bir sralama yaplmamtr. D, ou tercme olan sekizi mensur, alts manzum on drt eser kaleme almtr. Bunlarn tasavvuf bir mesnevi, evliya tezkiresi, rya tbiri, fkh, tefsir, in rnekleri, tp, astronomi, lugat ve hadis rnekleri gibi hemen hepsinin ayr konularda yazlm olmas, ilgi alanlarnn geniliini gstermesi bakmndan dikkat ekicidir. Eserleri unlardr: 1. Tercme-i Tefsr-i Ebl-Leys es-Semerkand. Anadoluda Trkeye tercme edilen ilk Kuran tefsiri olarak kabul edilmektedir. Emr Sleyman adna Timurta Paaolu Umur Beyin emir ve tevikleriyle hazrlanmtr. D bu eserinde sadece tercme ile yetinmemi, yer yer kendisinden de baz aklamalar eklemitir. Tamamen kendi telifi olan mukaddime ksm manzumdur. Bu ksmda tevhid ve nat blmlerinden sonra eserin telif sebebi anlatlmaktadr. Dil zellikleri bakmndan tam bir Eski Anadolu Trkesi devri rnei olan eserin nshalar olduka oktur. Bunlardan stanbul niversitesi Ktphanesi (TY, nr. 8248) ve Sleymaniye Ktphanesindeki (Ftih, nr. 631) yazmalar, manzum mukaddime ksmn da ihtiva etmeleri bakmndan nemlidirler. 2. Mifthulcenne. Ll Paa adna Arapadan Trkeye tercme edilen bir akaid kitabdr. Ll Paann kimlii hakknda yeterli bilgi yoktur. Sekiz blmden meydana gelen eserin pek ok nshas vardr. Bunlardan birka tanesi Sleymaniye Ktphanesindedir (Esad Efendi, nr. 1726; Ftih, nr. 2853; Badatl Vehbi, nr. 1565). 3. Tercme-i Kitbt-Tabrnme. Rya tbiriyle ilgili olan eser, Eb Bekir b. Abdullah el-Vstnin mensur Arapa eserinin Farsaya yaplan tercmesinden Trkeye evrilmitir. D bu eserini II. Ykub adna tercme etmitir. Biri Sleymaniye Ktphanesinde (Hekimolu Ali Paa, nr. 588), dieri Atatrk Kitaplnda (Eski Belediye Ktp., Muallim Cevdet, nr. 0.26) olmak zere iki nshas bilinmektedir. 4. Tercme-i Ekl-i Nasr-i Ts (Tercme-i S fasl fit-takvm). Nasrddn-i Tsnin S fasl adl mensur eserinin Trkeye tercmesidir. Astronomi ve astrolojiyle ilgili olan eserin eitli nshalar vardr. nemli bir nshas Sleymaniye Ktphanesindedir (Lleli, nr. 2735). 5. Teressl. Seh Tezkiresinin de zellikle belirttii gibi, bu eser in rneklerinin en eskilerini ve gzellerini ihtiva etmesinden dolay ok nemlidir. Eksik bir nshas Manisa l Halk Ktphanesindedir (Muradiye, nr. 1856/3, vr. 113-121). 6. Tercme-i Tezkiretl-evliy. Karaca Beyin istei zerine II. Murad iin Ferdddin Attrn ayn addaki eserinden tercme edilmitir. Bilinen tek nshas Sleymaniye Ktphanesinde (Serez, nr. 1800) bulunmaktadr. 7. Tercme-i Tbb- Nebev. Timurta Paaolu Umur Beyin istei zerine, Eb Nuaym el-sfahnnin Tbb- Nebev adl eserinin Ahmed b. Ysuf et-Tif tarafndan yaplan muhtasarnn tercmesidir. D bu eserde baba ve dede adn aka vermektedir. imdiye kadar tesbit edilen drt nshasndan biri stanbul niversitesi Tp Tarihi Ktphanesindedir (nr. 90). 8. Vesletl-mlk f ehlis-slk. yetl-krsnin tefsiri olan bu eserde ayrca erh-i Esml-hsn da bulunmaktadr. Eserde sz edilen emrin hangi emr olduu bilinmemekle birlikte II. Ykub olmas muhtemeldir. Bu eserin bilinen tek nshas Konyada zzet Koyunolu Ktphanesindedir. 9. Farsa Dvn. elebi Mehmedin tahta gemesi mnasebetiyle Vezrizam Hac Halil Beye sunulan bu eserin telif tarihi 816dr (1413). Bilinen tek nshas, Dnin el yazsyla Bursada Eski Yazma ve Basma Eserler Ktphanesindedir (Orhan Gazi, nr. 1196). Bu nsha esas alnarak Ali Nihat Tarlan tarafndan hazrlanan yeni bir nsha ise Sleymaniye Ktphanesinde (Tarlan, nr. 187) bulunmaktadr. 10. Ukudl-cevhir. II. Muradn ehzadelii srasnda yazlm 650 beyitten oluan Arapadan Farsaya manzum bir szlktr. Bunu bizzat D, szlnn Farsa mensur mukaddime ksmnda sylemektedir. Redddin Vatvtn Nukudz-zevhirinin ksa bir tercmesi olan bu eserin, biri Sleymaniye Ktphanesinde (Mula Kitaplar, nr. 624) bulunan toplam drt nshas bilinmektedir. Sleymaniye Ktphanesindeki nshada satr aralarnda kelimelerin Trke anlamlar da yazlmtr. 11. Cmasbnme. Nasrddn-i Tsnin ayn addaki eserinin Trke tercmesidir.

Dnyl peygamberin olu Cmasbn hayat hakknda kk bir mesnevidir. Eldeki nshalar eksiktir. stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Trk Dili ve Edebiyat Blm Seminer Kitaplnda (nr. 4028) kaytl nshann iinde sadece yirmi alt beyit bulunmaktadr. 12. Trke Divan. Burdur Vakf Halkevi Ktphanesinde kaytl (nr. 735) D klliyat iindedir. Bu klliyatta Divan, engnme ve Vasyyet-i Nirevn adl eserler yer almaktadr. Klliyattaki sra karktr. smail Hikmet Ertaylan bu klliyatn tpkbasmn verirken klliyatn sayfalarn sraya koymusa da Divanda yer yer atlamalar gze arpar. Divanda, ikisi elebi Mehmede dair olmak zere be kaside ve 199 gazel bulunmaktadr. Daha nce genellikle ayr bir eser olarak dnlen Mutyebtn Kahirede bulunan baka bir D Divan nshasndan bir para olduu anlalmtr. Bu divan Kahirede Drlktbil-kavmiyyede bulunmaktadr (nr. 8658/23). 13. Vasyyet-i Nirevn- dil be-Pusere Hrmz-i Tcdr. Kk bir mesnevi olan bu eser klliyat iinde olup pendnme trnde yazlmtr ve Burdur nshas iinde bulunmaktadr. 14. engnme. Uzun sre adnn Cengnme, konusunun da sava olduu sanlmtr. Ayrca l, eseri eyholunun eseriyle kartrm, adnn Ferahnme olduunu kaydetmitir. Ktip elebi ise eserin adn Cengnme olarak tesbit etmitir. Daha sonraki kaynaklar da ayn yanllar tekrarlamlardr. Seh ve Latf dnda, eserin ad tam olarak verilmemitir. Ayrca baz aratrclar da Dyi hem Cengnme hem de Ferahnme adl iki eser yazm gibi gsterirler. Bursal Mehmed Thir ise onun Cengnme tarznda bir Ferahnme yazdn kaydeder. Gibb ve Hammer de ayn hataya dmlerdir. Gibb onun savala ilgili Cengnme adl bir eser yazdn, Hammer de Cengnme ve Ferahnme yazdn kaydeder. Hammer daha sonra bir baka makalesinde bu yanln dzeltmitir. Nihayet eserin bulunmas btn pheleri ortadan kaldrm ve eserin, eng ad verilen Trklere has bir msiki aletinin yapsn alegorik ve mistik bir biimde ele ald anlalmtr. engnmenin Burdur, zzet Koyunolu ve Sivasta Ziya Karalda olmak zere bilinen nshas vardr. Fakat bu nc nsha henz hibir aratrc tarafndan grlmemitir. engnme aruzun mefln mefln feln kalb ile yazlm 1446 beyitten ve yirmi drt blmden meydana gelen bir mesnevidir. . H. Ertaylann Vasfi Mhir Kocatrkten aldn syledii nsha aslnda Koyunolu nshasdr. . H. Ertaylan Burdur nshasnn tpkbasmn dier eserleriyle birlikte yaymlamtr. Koyunolu nshas, banda Ahmed-i D ve eser hakknda bir tedkikle birlikte Gnl Alpay (Tekin) tarafndan tpkbasm olarak neredilmitir (bk. bibl.). Dye atfedilen Cinnl-cenn ve Sircl-kulb adl eserlerin Dye ait olmad kesindir. Birincisinin Muhammed b. Hac vaz el-Mfessirin eseri olduu anlalmtr. kincisinde ise Dnin ad gememektedir. Oysa D btn eserlerinde adn zikreden bir airdir. Bundan dolay bu eserin de ona ait olmad sylenebilir. Dye ait olduu ileri srlen Esrarnme ve Mansrnme hakknda ise, bu eserler ele gemedii iin imdilik bir ey sylemek mmkn deildir. Yine Ahmedi Dye mal edilen Yz Hadis Tercmesinin kime ait olduu belli deildir (bu eserin yazmas iin bk. Sleymaniye Ktp., Pertevniyal, nr. 438, vr. 122b-235).

BBLYOGRAFYA

Seh, Tezkire (mid), s. 56; Latf, Tezkire, s. 85; l, Knhl-ahbr, stanbul 1277, V, 130;

Knalzde, Tezkire, I, 139; Kefz-zunn, I, 607; Sicill-i Osmn, I, 190; Osmanl Mellifleri, II, 171-172; Gibb, HOP, I, 256-257; Hammer (At Bey), XI, 106; a.mlf., GOD, I, 72; smail Hikmet Ertaylan, Ahmed-i D, Hayat ve Eserleri, stanbul 1952; ayrca bk. Faksimile, s. 108-109, 295; Gnl Alpay, Ahmed-i Da and His engname (An old Ottoman Mesnev), Cambridge 1975; TYATOK, 34/I (1981), s. 135, nr. 329; Mehmet zmen, Ahmed-i Da Divan (doktora tezi, 1984), S Sosyal Bilimler Enstits; Ahmed Ate, Burdur-Antalya ve Havalisi Ktphanelerinde Bulunan Trke, Arapa ve Farsa Baz Mhim Eserler, TDED, II/3-4 (1948), s. 171-191; Adnan Erzi, Ahmed Ate; Burdur-Antalya ve Havalisi Ktphanelerinde Bulunan Trke, Arapa ve Farsa Baz Mhim Eserler, TTK Belleten, XIII/49 (1949), s. 166-168; F. Timurta, Ahmed-i D ve Eserlerinin Trk Dili ve Edebiyatndaki Yeri, TD, III/31 (1954), s. 426-430; Tunca Kortantamer, Ahmed-i D ile lgili Yeni Bilgiler, TDe., VII (1977), s. 103-138; a.mlf., Ahmed-i Dnin Mutyebt Adyla Tannan Eseri zerine, a.e., s. 157-170; Fahir z, Daag, EI (ng.), II, 98-99. Gnay Kut

AHMED ed-DERDR
(bk. DERDR)

AHMED b. EB DUD
(bk. BN EB DUD)

AHMED b. EB THR
(bk. BN EB THR)

AHMED b. EBl-HAVR
(. 246/860) lk devir sflerinden. Babasnn ad Abdullah, dedesinin ad Meymn olup aslen Kfelidir. 164te (780-81) dodu. amda yaad. Uzun yllar ilim tahsiliyle megul oldu. Eb Abdullah Sad en-Nibc, Eb Bekir b. Ayy ve Ahmed b. sm el-Antk ile grt. Eb Sleyman ed-Drnnin mridi oldu. Sfyn b. Uyeyne ve Bir b. Sernin sohbetlerine katld. Cneyd-i Baddnin takdirini kazand. Hris el-Muhsibnin de yakn dostu olan Ahmed b. Ebl-Havrnin zhd devri tasavvufunun hemen btn konularna dair szleri vardr. Tasavvuf konular tahlil bir gr ve ilgin ifadelerle sunmas en nemli zelliidir. Hanm Rbiat-miyye de tabakat kitaplarnda ad geen bir zhidedir. Otuz yl kadar ilimle megul olduktan sonra, rabbine ulatn ve bu yolda bir vasta olarak grd kitaplarna artk ihtiyac kalmadn syleyerek onlar denize atmas, tasavvuf tarihi bakmndan nemli bir hadise olup bata bnl-Cevz olmak zere baz limler tarafndan tenkit edilmitir. Abbs Halifesi Memn dneminde ada baz limler gibi halkul-Kurn* meselesinden dolay sorguya ekildi ve Ahmed b. Hanbel ile birlikte bir ara hapse de atld. Ahmed b. Hanbel ile sohbetlerde bulunan ve hadis ilminde gvenilir bir rvi olan Ahmed b. Ebl-Havrnin rivayet ettii hadislerden krk kadar Hilyetl-evliyda yer almtr. Yahy b. Man, bn Eb Htim, Zeheb gibi hadis mnekkitleri kendisini vgyle anarlar. Eb Dvd, bn Mce, Eb Zra ed-Dmak ve Eb Zra er-Rz ondan hadis rivayet etmilerdir.

BBLYOGRAFYA

Slem, Tabakat, s. 75-80, 98-102; Eb Nuaym, Hilye, X, 5-33; Kueyr, er-Risale, I, 109-110, 117, 477, 509-510; II, 435, 456, 575, 646, 704-706, 727; Hucvir, Keful-mahcb: Hakikat Bilgisi (trc. Sleyman Uluda), stanbul 1982, s. 212, 217-219, 250; Tabakatl-Hanbile, I, 78; Attr, Tezkiretl-evliy (trc. Sleyman Uluda), stanbul 1985, s. 309-311, 316, 320, 378-381; bnlCevz, Sfats-safve, IV, 237-238; a.mlf., Telbs bls, s. 320; Zeheb, Almn-nbel, XII, 8594; Lmi, Nefeht Tercmesi, s. 117-118; arn, et-Tabakat, I, 82; Mnv, el-Kevkib, I, 199201. Mustafa Bilgin

AHMED EFEND, Beyzzde


(bk. BEYZZDE AHMED EFEND)

AHMED EFEND, lk
(. 1123/1711) Trk bestekr, eyh ve zkir. Tasavvuf ve msiki evrelerinde lk lakab ile hret bulmutur. Kelime halk aznda aylak ekline girdiinden aylak Ahmed Efendi olarak da anlr. Hayat hakknda fazla bilgi bulunmamakla beraber stanbulda yaad bilinmektedir. 1091de (1680) Caalolu Saray civarnda kendi lakab ile anlan Halvetiyye Tekkesi eyhliine tayin edildi. Safer 1123 (1711) tarihinde vefatna kadar bu vazifede kald ve ayn tekkenin hazresine defnedildi. Mstakimzde, Mecmasnda onun 1133te ldn kaydediyorsa da dier kaynaklarla karlatrldnda bu tarihin yanl olduu anlalmaktadr. Vefatndan sonra yerine, Trk din msikisinin nde gelen bestekrlarndan biri olan olu lkzde eyh Mustafa Efendi getirilmitir. Ahmed Efendi zamannn nemli zkirleri arasnda yer alm, din msiki ve tasavvuf sahasndaki kudretini de uzun mddet devam ettirdii eyhlik vazifesi ile gstermitir. Besteledii din eserler muhtelif el yazmas gfte mecmualarnda grlmekte ise de bunlardan hibiri gnmze ulamamtr.

BBLYOGRAFYA

Hasb-i skdr, Vefeyt- Ekbr-i slmiyye, Millet Ktp., Ali Emr, T, nr. 620, vr. 21; Mstakimzde, Mecma-i lhiyyt, Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3397, vr. 147; Mehmed kr, Silsilenme, skdar Selim Aa Ktp., Hdy Kitaplar, nr. 1098, vr. 23b; Ergun, Antoloji, I, 127-128. Nuri zcan

AHMED EFEND, Damadzde


(bk. DAMADZDE AHMED EFEND)

AHMED EFEND, Durmuzde


(. 1129/1717) Trk talik hattat. 1076da (1665-66) stanbulda dodu. Babas ehremini Durmu Efendidir. Genliinde babasnn ihtimamyla iyi bir tahsil gren Ahmed Efendi hat sanatna ilgi duyunca Krm Camii imam Ahmed Efendiden meke balad. Daha sonra devrin nde gelen talik statlarndan Siyh Ahmed Efendinin derslerine devam etti ve talik yazsnn btn zelliklerini renerek iczet ald. Ayrca devrin tannm hattatlar olan Rodoszde ve Kazasker Abdlbki rif efendilerden de istifade etti. Medrese tahsilini tamamladktan sonra hri rtbesiyle (bk. HR MEDRESES) skp Ykub Paa Medresesinde sekiz yl mderrislik yapt. Feyzullah Efendi eyhlislm olduktan sonra talik hattatlar arasnda alan imtihan kazannca, mderrislii uhdesinde kalmak suretiyle stanbula geldi ve Bb- Mehat ketebe*si arasna girdi. Yazsn ok beenen Feyzullah Efendinin ktibi olduu gibi ocuklarna hat hocal da yapt. Ksa zamanda derecesi altml*ya ykseltildi. Edirne Vakasndan sonra hareketi altml*ya, arkasndan msle-i Sleymniye rtbesiyle Galata Saray mderrisliine tayin edildi. Bu srada Sultan brhimin emriyle Gurbzde Abdullah el-Baddnin Zbed sril-mevhib vel-envr adl Trke tefsirini istinsaha balad. eyhlislm Ebezde tarafndan Sultan Ahmed Medresesine nakledildi. Yazmakta olduu tefsiri tamamladktan sonra zmir kadlna tayin edildi. stinsah ettii eseri Sadrazam orlulu Ali Paa vastasyla padiaha arzetti. Halen Topkap Saray Mzesi Ktphanesinde bulunan (Emnet Hazinesi, nr. 596) bu nshann tamamlan 1121de (1709-10) olduuna gre zmire bu tarihten sonra gitmi olmaldr. Burada hizmet mddetini tamamlad ve alt yl mzul kald. Daha sonra Edirne kadlna tayin edilerek kendisine Mekke-i Mkerreme pyesi verildi. Bu grevi tamamladnda rahatszlanarak stanbula dnd ve Reblhir 1129da (1717) vefat etti. Kabri Topkapdadr. Ahmed Efendi Trk talik mektebinin nclerindendir. Cel-talik ve gubrde mddan sonra en kudretli sanatkr kabul edilir. Tarihi Ridin bildirdiine gre stanbul Galata, skdar, Eypte ve Edirnedeki pek ok saray, medrese, tekke, sebil ve emelerde tarih kitbeleri vardr. Bunlar arasnda, orlulu Ali Paann yaptrd drlhadis, tekke ve hrka-i erif hcreleri ile Kasmpaadaki cami, Kaptan brhim Paann Sleymaniye civarnda yaptrd cami ve sebilin kitbeleri, eyhlislm Feyzullah Efendi Medresesinin (bugnk Fatih Millet Ktphanesi) baz kitbeleri ve eme kitbesi, skdar Vlide Sultan Camii ve emesinin tarihleri zikredilmelidir. ok sratli yazd iin pek ok eser vermi, birok deerli talebe yetitirmitir. eyhlislm Veliyyddin Efendi, Ktipzde Mehmed Ref, Abdullah b. Hamza, Lutfullah b. smil, mam Slih, Mr Hseyin kir, Mehmed avu ve mer b. Nh Efendi bunlar arasndadr.

BBLYOGRAFYA

Rid, Trih, IV, 329, 338-341; Mstakimzde, Tuhfe, s. 643; Habb, Hat ve Hatttn, stanbul 1306,

s. 236; Sicill-i Osmn, I, 240; Karatay, Trke Yazmalar, I, 10; . Nasuh Bilmen, Byk Tefsir Tarihi, stanbul 1973, II, 702; evket Rado, Trk Hattatlar, stanbul, ts., s. 123, ayrca bk. ndeks. Muhittin Serin

AHMED EFEND, Ebbekirefendizde


(. 1181/1767) Osmanl eyhlislm. Tireli Ebbekir Efendinin olu ve eyhlislm Mahmud Efendinin damaddr. 1097de (1686) Tirede dodu; medrese tahsilinden sonra hri pyesini (bk. HR MEDRESES) elde etti. 17291744 yllar arasnda Galata, Msr, Mekke ve stanbul kadlklarnda bulundu. Daha sonra 17511758 yllar arasnda nce Anadolu kazaskeri, iki defa da Rumeli kazaskeri oldu; 6 Eyll 1761de Veliyyddin Efendinin yerine eyhlislmla getirildi. Meihatta kald sre ierisinde herhangi bir icraat yapamamas ve ihmalkr davranmas yznden 29 Nisan 1762de azledildi. Bundan sonraki hayatn Kanlcadaki konanda geirdi. 3 Temmuz 1767de vefat etti. Kanlcada Bah Kabristannda babasnn yanna defnedildi. Drstl ve cmertliiyle tannm olan Ahmed Efendinin herhangi bir eseri bilinmemektedir.

BBLYOGRAFYA

Devhatl-meyih, s. 102-103; Sicill-i Osmn, I, 261; lmiyye Salnmesi, s. 535-536; Uzunarl, Osmanl Tarihi, IV/2, s. 491. Mehmet pirli

AHMED EFEND, shak Hocas


(bk. SHAK HOCASI)

AHMED EFEND, Kuruncuzde


(. 1120/1708) Trk hattat. stanbulludur. Kaynaklardaki ksa mlumattan Eyp civarnda yaad anlalmaktadr. Sls ve nesihi Suyolcuzde Mustafa Efendiden rendi ve ksa srede iczet ald. Kaynaklar, yazsnn hocasnn hattna, ayrt edilemeyecek kadar benzediini belirtirler. Suyolcuzdenin Eyp Sultan Camii iin balad satr sls, geri kalan nesih hattyla yazlm byk boy Kurn- Kermi tamamlad. Aklm- sitte*de mahir bir hattat idi. stanbulda ld.

BBLYOGRAFYA

Suyolcuzde, Devhatl-kttb, s. 12; Mstakimzde, Tuhfe, s. 99; evket Rado, Trk Hattatlar, stanbul, ts., s. 120; R. Ekrem Kou, Ahmed Efendi (Kuruncuzde), st. A, I, 358. Muhittin Serin

AHMED EFEND, Mestizde


(. 1174/1760-61) Trk hattat. stanbulludur. Babas Hac Abdullah Efendidir. Hat sanatn Hoca Mehmed Rsimden rendi ve 1731de iczet ald. Mehmed Rsim Efendiden sonra Galata Saray yaz hocalna tayin edildi. Daha sonra Hseyin Hablden boalan Enderun Mektebi hat hocalna naklolundu. Vefatnda Mahmud Paa Trbesi hazresinde Tophaneli Mehmed Emin Efendinin kabri yaknna defnedildi. Hocas Mehmed Rsim Efendinin mezar ta iin yazd ibre, isim ksm deitirilerek kendi mezar tana da hakkedilmitir. Ahmed Efendi, eyh Seyyid Ahmed Rafye intisap etmiti. Kaynaklarda airliinden bahsedilirse de iirlerine rastlanmamtr.

BBLYOGRAFYA

Suyolcuzde, Devhatl-Kttb, s. 123; Mstakimzde, Tuhfe, s. 71; Habb, Hat ve Hatttn, stanbul 1306, s. 93; Ergun, Antoloji, I, 163; a.mlf., Trk airleri, I, 355-356; evket Rado, Trk Hattatlar, stanbul, ts., s. 164; R. Ekrem Kou, Ahmed Efendi (Mestizde), st. A, I, 358. Muhittin Serin

AHMED EFEND, Mud


(bk. MUD AHMED EFEND)

AHMED EFEND, Mutafzde


(. 1883) Zkir ve din eserler bestekr. Hayat hakknda fazla bilgi yoktur. Tahsilini stanbul medreselerinde yaptktan sonra kad nibi olarak eitli yerlerde, bir mddet de Geliboluda bulundu. Hayatnn byk bir ksmn skdar Bulgurludaki kknde geirdi. Snbliyye tarikatna intisap ederek Koca Mustafa Paa Hankahnda uzun yllar zkirlik yapt. Yenikap Mevlevhanesi eyhi Osman Selhaddin Dedeye de intisab bulunan Ahmed Efendi, 1846da msikideki hocas Hammmzde smil Dede Efendi ile birlikte hacca gitti. 1868de Msr mevleviyetine tayin edildi (bu tayin iin Ysuf Kmil Paann Msr hidivi smil Paaya yazd tavsiyenmenin sreti iin bk. bnlemin, s. 32-33). Bu greve tayininden lmne kadar geen zaman ierisindeki hayatyla ilgili herhangi bir bilgi bulunmamaktadr. 13 Aralk 1883te stanbulda vefat etti. lmiye snfnn nde gelenleri arasnda yer alan Ahmed Efendi, bir sre Sadrazam l Paann imamln yapm, ancak asl hretini din besteleri ve bu sahadaki icracl ile kazanmtr. Zkirlii srasnda bilhassa okuduu durak* ve mersiyelerle hret bulmutur. Msikideki hocas smil Dede Efendinin en sekin ve sadk talebelerindendi. Hac yolculuunda hocasn yalnz brakmam, onun Minada vefat srasnda da yannda bulunmutu. ok kuvvetli bir hfzaya sahip olan Ahmed Efendi, Dede Efendinin mekettii btn eserleri renmi ve talebelerine de retmitir. Ayrca Ny Osman Dedenin besteledii mirciye*nin nev bahri ile mevlid bestelerinin unutulmak zere olduunu grp dileyenlere bu eserleri retmek istemi, ancak kimse buna iltifat etmediinden Trk din msikisinin bu esiz eserleri bugn unutulmutur. Yetitirdii talebeler arasnda, Said Paa imam diye mehur olan mevlidhan Hasan Rz Efendi (. 1890), mersiyehan Hseyin Tevfik Efendi (. 1906), eyh Hseyin Fahreddin Dede (. 1911) ve eyh Said zok (. 1945) en tannmlardr. Besteledii eserlerden gnmze sadece iki ilhi ve bir ark ulamtr.

BBLYOGRAFYA

Rauf Yekta, eyh Hseyin Fahreddin Dede, 1328 Ml Senesine Mahsus Musavver Nevsl-i Osmn, stanbul 1328-30, s. 282; a.mlf., Estz-i Elhn: III, Dede Efendi, stanbul 1924, s. 166; Mehmed Ziy, Yenikap Mevlevhnesi, stanbul 1329, s. 195; Ergun, Antoloji, II, 441; bnlemin, Ho Sad, s. 31-33; engel, lhiler, I, 155-156; Ylmaz ztuna, Dede Efendi, stanbul 1987. Nuri zcan

AHMED EFEND, Mftzde


(. 1206/1791) Osmanl eyhlislm. Gelibolu mfts olan babasna nisbetle daha ok Mftzde lakabyla mehur olmutur. Medrese tahsilinden sonra eitli ilmiye grevlerinde bulundu. 1772 Rus seferine Mekke pyesiyle ordu kads olarak katld. 1782de stanbul kads, 1785te Rumeli kazaskerlii pyesiyle Anadolu kazaskeri ve 10 ubat 1786da eyhlislm oldu. 1787de Rusyaya sefer alp almamas hususunda devlet erkn arasnda farkl grler belirdii zaman Sadrazam Ysuf Paa, eyhlislm Ahmed Efendi ile birlikte I. Abdlhamidi arzu etmedii bir savaa srkledi. Daha sonra Avusturyann da Rusyann yannda savaa katlmas, yal eyhlislm harbin neticesi hakknda endieye drd. Bunun zerine hatasn ileri srerek azlini istedi ve 24 Kasm 1787de grevinden ayrld (Cevdet Paa, IV, 38-39). 1789da III. Selimin tahta gemesinden sonra eyhlislm Hamdzdenin mzul eyhlislmlar arpalk*larna gitmeye mecbur etmesi zerine, Ahmed Efendi de arpal olan Ankaraya gitti. Ancak Mekk Mehmed Efendinin 1791de ikinci defa eyhlislm olmas ile stanbula dnmesine izin verildi. 10 Kasm 1791de vefat etti ve skdarda Havuzdibine defnedildi. Faziletli, bilgili, ilm aratrmaya dkn ve yumuak huylu bir kimse olan Ahmed Efendinin eyhlislml bir yl on ay kadar srmtr. Fas Hkmdar Muhammed b. Abdullahn Osmanl ulemsna sorduu drt meseleye tek bana hazrlad cevaplar, devrin limleri tarafndan olduka beenilmitir. Ahmed Efendinin ayrca Beyzv Tefsirinin baz ksmlarna hiyeler yazd da bilinmektedir.

BBLYOGRAFYA

TSMA, nr. E 9764; Devhatl-meyih, s. 110-111; Cevdet, Trih, III, 261; IV, 9, 38-39; V, 108; Sicill-i Osmn, I, 271; lmiyye Salnmesi, s. 555-556; Uzunarl, Osmanl Tarihi, IV/2, s. 503-504. Mehmet pirli

AHMED EFEND, Mneccimba


(bk. MNECCMBAI, Ahmed Dede)

AHMED EFEND, Siyh


(. 1099/1687-88) Trk nestalik hattat. stanbulda dodu; babasnn ad Slihtir. Trk nestalik hattnn ilk byk statlarndan biri olarak kabul edilmi, rengi siyah olduundan Siyh lakabyla anlmtr. Hatt, akrabas mehur hattatlardan Tophaneli Mahmud Efendiden renerek iczet ald. Asker kassm* baktibi olarak Defterdar Kl Ali Paa ile Trabzona giderken Ava sahilinde vefat etti. Himmetzde Abdullah Efendinin, vefatna drd tarih yledir: Harda r-sefd ola Siyh-i elemdde (1099/1687-88). Nestalik yazdaki baarsndan dolay devrinin md olarak kabul edilmitir. Ayn zamanda air olan Ahmed Efendi pek ok hattat yetitirmitir; Durmuzde Ahmed Efendi bunlarn en mehurudur. Eserlerinin bir ksm baz mze ve zel koleksiyonlarda bulunmaktadr.

BBLYOGRAFYA

Suyolcuzde, Devhatl-kttb, s. 63; Mstakimzde, Tuhfe, s. 364; Habb, Hat ve Hatttn, stanbul 1306, s. 236; evket Rado, Trk Hattatlar, stanbul, ts., s. 106, ayrca bk. ndeks. Ali Alparslan

AHMED EFEND, ikrzde


(. 1831) eyh, zkirba ve msikiinas. Trk msikisinde ikrzde lakabyla tannr. Hayat hakknda fazla bilgi bulunmamaktadr. stanbulda dodu ve orada yaad. lk yllar, yetimesi ve tahsili ile ilgili herhangi bir kayt da yoktur. Genlik yllarnda Snbliyye tarikatna intisap etti. Koca Mustafa Paa Hankah eyhi Seyyid Mehmed Him Efendiden hilfet* ald; uzun yllar bu tekkenin zkirbaln yapt. Bu vazifedeyken, 1791 ylnda Medine kads olan Mehmed Atullah Efendi ile birlikte Medineye gitti. Haccn ifa ettikten sonra bir yl kadar orada kald. Dndkten bir mddet sonra, eski tekkesinde zkirbaln srdrrken ayrca Yedikule civarndaki Hac Evhadddin Tekkesi eyhliine tayin edildi. Bu iki grevi hayatnn sonuna kadar devam ettirdi. 27 Haziran 1831de vefat etti. Mezar Koca Mustafa Paa Hankah hazresindedir. Uzun sre eyhlik vazifesinde bulunan Ahmed Efendi, daha ok devrinin nde gelen zkirbalarndan biri olarak tannmtr. Bu sebeple msiki ile de uram ve bilhassa din sahadaki besteleriyle mehur olmutur. eitli el yazmas gfte mecmualarnda pek ok eserine rastlanyorsa da bunlardan ancak dokuz tanesi zamanmza ulamtr. Ahmed Efendi hac dn Der Beyn- Ahvl-i Medne-i Mnevvere adl kk bir eser kaleme almtr. ki yazma nshas Millet Ktphanesinde bulunmaktadr (Ali Emr, T, nr. 305; eriyye, nr. 722). Medinede bulunduu sradaki ehir hayatn htrat slbuyla kaleme ald bu eser, Tayyibetl-ezkr (stanbul 1271, 1316) ve Tayyibetl-ezkr f Mednetil-envr (Kazan 1283) adlaryla baslmtr.

BBLYOGRAFYA

Ahmed ikrzde, Der Beyn- Ahvl-i Medne-i Mnevvere, Millet Ktp., Ali Emr, T, nr. 305, vr. 1b; Mehmed kr, Silsilenme, Hac Selim Aa Ktp., Hdy Kitaplar, nr. 1098, vr. 27; Hseyin Vassf, Sefne, III, 262, 305; Ezgi, Trk Musikisi, V, 327-328; Ergun, Antoloji, II, 403, 422-423, 478, 480; engel, lhiler, I, 88; II, 82-83; IV, 92-93; VI, 158-159; a.e., stanbul 1986, s. 10, 66, 132; ztuna, TMA, I, 21. Nuri zcan

AHMED EFLK
emseddn Ahmed el-Eflk el-rif (. 761/1360) Mevln Celleddn-i Rm ve etrafndakileri anlatan Menkbl-rifn adl eserin yazar. Asl ad Ahmed olup daha ok Eflk nisbesiyle tannr. rif nisbesi ise Mevlnnn olu Ulu rif elebiye intisabndan gelmektedir. Eski kaynaklarn hibirinde ailesi, ad, doum yeri ve tarihi hakknda bilgi yoktur. Hayatna dair bilgiler, Menkbl-rifn*deki kendisiyle ilgili dolayl bilgilerden ibarettir. Sultan Veledi (. 1312) grdne ve 1360ta ldne gre, 1286-1291 yllar arasnda doduu tahmin edilebilir. Ayrca babasnn Altn Orda Devletinin baehri Sarayda ldnde kendisine byk bir servetle birlikte kitaplar braktna baklarak da kltrl bir aileden geldii sylenebilir. Konyada doduu, Ah Ntrun olu olduu, lhanl Hkmdar Keyhatunun 1291de Konyaya geliinde orada bulunduuna dair rivayetlerin (Skb Dede, III, 5) gerekle ilgisi yoktur. Eflk, muhtemelen tahsilinin bir ksmn doduu lkede tamamladktan sonra devrin kltr merkezlerinden biri olan Konyaya gelmitir. Burada Sirceddin Mesnevhan, Abdlmmin Tokad ve Nizmeddin Erzincnnin talebesi olmu, byk bir ihtimalle bir astronomi liminden ders alm ve gzlemle urat iin kendisine Eflk nisbesi verilmitir. Mevlnnn olu Ulu rif elebiye (. 1316) intisap ederek lmne kadar yanndan ayrlmayan Eflk, onun Azerbaycan ve Anadolu seyahatlerine katld. eyhinin istei zerine Menkblrifnin ilk ekli olan Menkbl-rifn ve mertibl-kifn adl eserini yazd. Ulu rif elebinin lmnden sonra trbedar olarak bid elebiye, onun lmnden sonra da srasyla Vcid, ehzde ve Emr dil elebilere intisap etti. Bu arada daha nce yazd menkb, sadece Menkbl-rifn ad ile geniletmekle megul oldu. 30 Receb 761de (16 Haziran 1360) vefat etti. Eflknin ad geen eseri dnda ayrca drt Trke gazeli vardr. Bunlar, Kilisli Rifat ve Veled elebi tarafndan yaymlanan Dvn- Trk-i Sultan Veledin sonunda birinci ilve eklinde baslm olup (stanbul 1341, s. 117-119) daha sonra Abdlbaki Glpnarl (Mevlndan Sonra Mevlevlik, s. 469-472) ve Feridun Nfiz Uzluk (TDAY Belleten 1961, s. 291-296) tarafndan yeni harflerle de yaymlanmtr.

BBLYOGRAFYA

Eflk, Menkbl-rifn (nr. Tahsin Yazc), Ankara 1976, I, 8-10; Skb Dede, Sefne, III, 5; Dvn- Trk-i Sultn Veled (nr. Kilisli Rifat - Veled elebi), stanbul 1341, s. 117-119; Abdlbki Glpnarl, Mevlndan Sonra Mevlevlik, stanbul 1953, s. 129, 469-472; Feridun Nfiz

Uzluk, XIV. Yzyl Mevlevi airlerinden Eflk Dedenin 600. lm Yldnm Dolaysiyla Ahmet Eflk Dede, TDAY Belleten 1961, Ankara 1962, s. 291-296; F. Meier, Aflak, EI (ng.), I, 234; T. Yazc, Aflak, EIr., I, 567. Tahsin Yazc

AHMED EMN
Ahmed Emn b. brhm et-Tabbh (. 1886-1954) Msrl mtefekkir, medeniyet tarihisi ve yazar. Kahirede dodu. lk renimine babasnn yannda balad; zellikle babasnn din ve edeb alanlardaki katks onun dnce ve kltr hayatnn ekillenmesinde nemli rol oynad. lkokuldan sonra tahsiline bir mddet Ezherde devam etti. Birka yl ilkokul retmenlii yapt; ardndan Medresetl-kazi-erye kaydoldu (1907). Oradan mezun olup ayn medresede ahlk dersi okuttu. Daha sonra drt yl sreyle muhtelif kasabalarda hkimlik yapt. 1926 ylnda Th Hseyinin aracl ile Kahire niversitesi Edebiyat Fakltesine intisap etti. Burada tand baz msteriklerin ve Bat zihniyetine sahip retim yelerinin alma tarzlarn benimsedi. Arkadalar Th Hseyin ve Abdlhamd el-Abbd ile aralarnda yaptklar vazife taksimi gereince, balangcndan itibaren slmda fikir ve dnce hayatn aratrmaya balad. Fecrl-slm serisi bu almann sonucu olarak meydana geldi. 1939da Edebiyat Fakltesi dekan oldu. 1947de Arap Birlii (Cmiatddvelil-Arabiyye) Kltr leri mdrlne getirildi. lmne kadar bu grevini srdrd. Baz arkadalar ile 1914 ylnda kurduu Lecnett-telf vet-terceme ven-nerin de hayat boyunca bakanln yapt. Bu messese baz Arap klasikleri yannda Arap edebiyat ve kltr tarihine dair eserler neretmitir. er-Risle ve es-Sekafe dergileri bata olmak zere eitli dergi ve gazetelerde yazlar yazd. Kahire, Badat ve am dil kurumlarna ye seildi. Kahire niversitesince kendisine 1948 ylnda fahr doktor unvan verildi. 30 Mays 1954te Kahirede ld. mir el-Akkad, Ahmed Emn hayth ve edebh adl kitabnda (Beyrut 1402/1982, 2. bs.), Hamd es-Sekkt ile Marsden Jones Almledebil-musr f Msr serisinde neredilen Ahmed Emn (Kahire-Beyrut 1401/1981) ve William Shepard da The Faith of a Modern Muslim Intellectual: The Religious Aspects and Implications of The Writings of Ahmad Amin (New Delhi 1982) adl eserlerinde onu muhtelif ynleriyle incelediler. slm kltr tarihi ile uraan ve daha ok bu sahadaki eserleriyle hrete kavuan Ahmed Emn, msteriklerden bilhassa Brockelmanndan etkilenerek Bat dnce ve tenkit metodunu eserlerinde uygulayanlardan biridir. Ancak, XIX. yzyln son eyrei ile XX. yzyln ilk yarsnda oryantalizmin etkisinde kalan baz mslman yazarlar gibi o da bu akmn fazlaca tesirinde kalm ve bu yzden slm evrelerde pek rabet grmemitir. Ayrca baz fikirleri ve almalar uzmanlar tarafndan hakl tenkitlere mruz kalmtr. Mesel hadisle ilgili kanaatlerini Mustafa es-Sib (esSnne ve mekneth fit-teril-slm, s. 236-319) ve Muhammed Accc el-Hatb (es-Snne kablet-tedvn, s. 255-259); tefsir ve baz mfessir sahbler hakkndaki grlerini Muhammed Hseyin ez-Zeheb (et-Tefsr vel-mfessirn, I, 47, 48, 71, 74, 189, 190); Arap edebiyat tarihi hakkndaki grlerini Hseyin Nassr (el-Muceml-Arab, s. 33-36), Muhammed Hseyin elHalvn (el-Mufassal f trhin-nahvil-Arab, I, 50-61) ve Zeki Mbrek (Cinyet Ahmed Emn

alel-edebil-Arab, er-Risle, 12 Haziran-13 Eyll 1939 tarihleri arasnda kan saylardaki yirmi iki makale) tenkit etmilerdir. Art dnceli baz msteriklerin iddialarn paylaarak Sahh-i Buhr ve Sahh-i Mslimdeki bir ksm hadislerin, zellikle de baz ahslarn faziletine dair rivayetler ile tefsirle ilgili hadislerin uydurma olduunu, cerh* ve tadil* konusunda muhaddislerin tutarszlk iinde bulunduunu, hadis tenkidinde metnin muhtevasndan ok isnad*a deer verdiklerini, Eb Hreyrenin rivayetlerine pek gvenilemeyeceini, bn Abbas ile baz sahblerin daha sonra mslman olan Ehl-i kitap limlerinin tesirinde kaldn, Kb el-Ahbrn slmiyeti samimiyetle benimsemediini ileri srmesi ve benzeri grleri sebebiyle birok slm liminin hakl tenkitlerine hedef olmutur. Eserleri. Veld bir yazar olan Ahmed Emnin balca eserleri unlardr: 1. el-Ahlk (Kahire 1920). 2. Fecrl-slm (Kahire 1928), Duhal-slm (I-III, Kahire 1933-1936) ve Zuhrl-slmdan (I-IV, Kahire 1945-1955) oluan sekiz ciltlik seri halindeki eserinde, balangcndan IV. (X.) asra kadar slm medeniyet ve kltr tarihini tahlil ve tenkid bir ekilde ele alp incelemi, slm ve tarih konulardaki grlerinin birounu bu kitaplarnda ortaya koymutur. Fecrl-slm, Abbas Halil kdm tarafndan Pertev-i slm adyla Farsaya (Tahran 1315/1930), Ahmet Serdarolu tarafndan da Fecrl-slm adyla Trkeye (Ankara 1976) tercme edilmitir. Kadir Zkir Ugann Fecrlslm ve Duhal-slm tercmeleri ise henz baslmam olup Trk Tarih Kurumu Ktphanesinde bulunmaktadr. 3. Zaml-slh fil-asril-hads (Kahire 1948). Ahmed Emn bu kitabnda Muhammed b. Abdlvehhb, Midhat Paa, Cemleddn-i Efgan, Seyyid Ahmed Han, Seyyid Emr Ali, Tunuslu Hayreddin Paa, Ali Paa Mbrek ve Muhammed Abduh gibi kiilerin yaptklar ve yapmak istedikleri slahat hareketlerinin tahlil ve tenkidini yapmtr. 4. Hayt. Bir otobiyografidir (Kahire 1950, 1978 7. bs.). 5. Feyzl-htr (I-X, Kahire 1938-1956). eitli gazete ve dergilerde nerettii 700 kadar makale ve aratrmasndan yapt semeleri bu eserde toplamtr (makalelerinin tam bir dkm iin bk. Hamd es-Sekkt - Marsden Jones, s. 131-195). 6. el-Mehd vel-mehdeviyye (Kahire 1951). 7. Hrn er-Red (Kahire 1951). 8. es-Saleke vel-ftvve filslm (Kahire 1952). 9. Yevml-slm (Kahire 1952). Bu eserinde, ikbal gnlerinde mslmanlarn gayri mslimlere yaptklar muameleye karlk bugn onlarn mslmanlara yaptklarn dile getirmekte ve slm dnyasnn gerileme sebepleri ile kalknma arelerini mnakaa etmektedir. Eser Abdlvehhap ztrk tarafndan slmn Bugn adyla Trkeye tercme edilmitir (Ankara 1977). 10. en-Nakdl-edeb (I-II, Kahire 1952). 11. Kamsl-dt vet-tekald vet-tebril-Msriyye (Kahire 1953). 12. e-ark vel-Garb (Kahire 1955). Muhtelif kongreler vesilesiyle gezip grd Bat dnyas ile Dou memleketleri arasnda yapt mukayese ve deerlendirmeleri ihtiva etmektedir. 13. Sevretl-lemil-slmiyyil-yevm (Kahire 1960). 14. Muhammed Abduh (Kahire 1960). Bunlardan baka, Ahmed ez-Zeyn ile Eb Hayyn et-Tevhdnin el-mt vel-mnese (I-III, Kahire 1939-1944); yine Ahmed ez-Zeyn ve brhim el-Ebyr ile bn Abdrabbihin el-kdl-ferd (I-VII, Kahire 1940-1953); evki Dayf ile Ebl-Ferec el-sfahnnin Hardetl-kasr ve cerdetl-asr (III, Kahire 1951-1952, Msrl airler ksm); Abdsselm Hrn ve Ahmed Sakr ile Eb Ali elMerzknin erhu Dvnil-hamse li-Eb Temmm (I-III, Kahire 1951-1952); Ahmed Sakr ile Eb Hayyn et-Tevhd ve bn Miskeveyhin el-Hevmil ve-evmil (Kahire 1951); yine Ahmed Sakr ile Eb Hayyn et-Tevhdnin el-Besir vez-zehir (Kahire 1953) adl eserlerinin ilm nerini yapmtr. Ayrca, 1926-1954 yllar arasnda, Th Hseyin, Ahmed es-Sikender, brhim Mustafa, Muhammed Ahmed Cdlmevl, Ali Crim gibi yazarlarla birlikte ilk ve orta dereceli okullar iin

yirmi kadar ders kitab hazrlamtr.

BBLYOGRAFYA

Brockelman, GAL Suppl., III, 305; Ronart, CEAC, s. 27-28; Hseyin ez-Zeheb, et-Tefsr velmfessirn, Kahire 1381/1961, I, 47, 48, 71, 74, 189, 190; M. Accc el-Hatb, es-Snne kablettedvn, Kahire 1383/1963, s. 255-259; Hseyin Nassr, el-Muceml-Arab: neeth ve tetavvruh, Kahire 1968, s. 33-36; Ahmed Emn, Hayt, Kahire 1978; Kehhle, Mucemlmellifn, I, 168-170; Mustafa es-Sib, es-Snne ve mekneth fit-teril-slm, Beyrut 1398/1978, s. 236-319; Muhammed Hayr el-Halvn, el-Mufassal f trhin-nahvil-Arab, Beyrut 1399/1979, I, 50-61; H. es-Sekkt - M. Jones, Ahmed Emn, Kahire 1401/1981; mir el-Akkad, Ahmed Emn: hayth ve edebh, Beyrut 1402/1982; Zirikl, el-Alm (Fethullah), I, 101; Muhammed Mehd Allm, el-Mecmaiyyn f hamsne men, Kahire 1406/1986, s. 30-32; Zeki Mbrek, Cinyet Ahmed Emn alel-edebil-Arab, er-Risle, 12 Haziran - 13 Eyll 1939 tarihleri arasnda kan saylardaki yirmi iki makale; M. Abdul Muid Khan, Allama Ahmad Amn, IC, XXIX/1 (1955), s. ii; Issa J. Boullata, The Early Schooling of Ahmad Amn and Marun Abbud, MW, LXV/2 (1975), s. 93-99; H. A. R. Gibb, Ahmad Amn, EI (ng.), I, 279; Mv. A, I, 60; evki Dayf, Duhal-slm, T, I, 123-135. Hulsi Kl

AHMED ESAD EFEND


(bk. ESAD EFEND)

AHMED ESAD PAA


(. 1828-1875) Sultan Abdlaziz devri sadrazamlarndan. Sakzda dodu. Babas, Kuleaas lakabyla anlan Kolaas Mehmed Aadr. Kaptandery Halil Rifat Paann araclyla Mektebi Harbiyyeye girdi; 1857de buradan erkn- harbiyye yzbas rtbesiyle mezun oldu. Mesleinde hzla ykseldi ve Sadrazam Fuad Paann tevecchn kazanarak Paris sefareti ataemiliterliine ve Paristeki Mektebi Osmn mdrlne tayin edildi. Bu srada rtbesi de binbala ykseltildi. almalar takdir edilerek kaymakam ve miralay oldu. Sultan Abdlazizin 1867de Parisi ziyareti srasnda mirlivala ykseltildi ve padiah ile birlikte stanbula dnd. Bu arada l Paann da tevecchn kazand ve dnnden ksa bir sre sonra Dr- r-y Askeriyye zalna tayin edildi. 1868de ferik rtbesiyle Bosna Frka-i Askeriyyesi kumandan, yine ayn yl kodra vilyeti mutasarrf oldu. 1869da Dr- r-y Askeriyye reisliine ve ertesi yl Hassa Ordusu mirliine getirildi. 1871de, Alman mparatoru I. Wilhelmin imparatorluunu tebrik etmek zere gnderilen fevkalde heyetle birlikte Berline gitti. Dnnde Hseyin Avni Paann yerine seraskerlie getirildi. 1872de Bahriye nzr oldu; ayn yl iinde ikinci defa seraskerlie tayin edildi. 15 ubat 1873te sadrazam oldu. Gen yata sadrete tayin edilmesi devlet ricli arasnda uygun grlmediinden bu grevde ancak iki ay kalabildi. 15 Nisan 1873te azledilerek nce Konya valiliine, bir yl sonra da Beinci Ordu mirlii ile birlikte Suriye valiliine tayin edildi. 1875te tekrar Bahriye nzr oldu. Ayn yl ikinci defa sadrete getirildi, fakat drt ay sonra azledilerek nce Nfia nzrlna, ardndan Aydn valiliine tayin edildi. Bu grevde iken 28 Kasm 1875te vefat etti; zmirde eyh Seyyid Mkrimddin Dergh hazresine defnedildi. Yunanca, Almanca, Franszca ve ngilizce bilen Ahmed Esad Paa drst ve kanaatkr bir devlet adamyd. kinci sadreti srasnda maan 200.000 kurutan 50.000 kurua drm, dier devlet adamlarnn maalarn da ayn oranda indirerek devlet btesinde nemli bir tasarruf salamtr.

BBLYOGRAFYA

Kamsl-alm, I, 415-416; Cevdet, Marzt, s. 214, 221-224; bnlemin, Son Sadrazamlar, I, 415436; Karal, Osmanl Tarihi, VII, 133-134; TA, XV, 392-393. Ali hsan Gencer

AHMED b. FADLN
(bk. BN FADLN)

AHMED FZ EFEND
(. 1907den sonra) Son devir Osmanl limi ve devlet adam. ok sayda lim yetitiren ve Berzencler adyla tannan seyyid bir aileden gelmektedir. Babas, Berzenciyye eyhlerinden Mahmud Efendidir. 1842de Musul yaknlarndaki Sleymaniyeye bal )kynde dodu. zel hocalarn yannda balad tahsilini Sleymaniye ve Kerkk Addn ( medreselerinde tamamladktan sonra Sleymaniyede Nevtuzde Mft Efendi Medresesinde dersim oldu (4 Eyll 1859). Uzun sre bu grevi yrttkten sonra ailesinin kalabalklap geim zorluu ekmeye balamas zerine 1868de Merke kazas nibliine tayin edilerek idar greve geti. Kysancak (Musul), Karadak, Ktlamre ve Mntefek nibliklerinde bulunduktan sonra Kerbel sanca nibi oldu. dar ve ilm almalarndaki baarlar sebebiyle kendisine zmir pyesi verildi (1886). Kerbeldaki grevinde sresini tamamlaynca Dersim sanca nibliine getirildi (1888). Bir yl sonra Urfa nibliine tayin edildi ve burada ay kadar mutasarrf vekillii de yapt. Bu vazifedeyken kendisine Kuds pyesi verildi. 1891de Kastamonu merkez nibi oldu. Burada ayrca yedi ay valilie veklet etti 1892de Musul vilyeti nibliine getirildi. 1896da Musuldan ayrlarak Meclisi Marif yesi oldu (24 Austos 1897) ve ayn yl bild- hamse pyesini ald. 1901de Haremeyn-i muhteremeyn pyesine ykseltildi. 1 ubat 1906da Edirne vilyeti merkez nibliine tayin edildi. 1907de emekli oldu. Bu tarihten sonraki hayat hakknda bilgi yoktur. Eserleri. Faal bir idareci olan Ahmed Fiz Efendi, ayn zamanda slm ilimlerin eitli dallarnda Trke, Arapa ve Farsa eserler yazmtr. Hakknda bilgi bulunabilen baslm veya yazma halindeki eserleri unlardr: 1. Enfesl-fevid fil-kelm vel-aid. Dersim niblii srasnda kaleme ald fevid* trndeki bu Arapa eserde, balcalar kelm, akaid ve fkh olmak zere eitli slm ilimlerle ilgili konular ilenmitir. Ehl-i snnet kavramn aklayan bir blmle balayan eser 283 varaktr. Sonunda 284dan 289ya kadar devam eden bir ilve ksmda mellif Hz. Hseyine varan nesebi, doum yeri ve tarihi, tahsili, eserleri, mansplar ve rtbeleriyle ilgili bilgiler vermektedir. 1889 ylnda tamamlanan eserin bir nshas stanbul niversitesi Ktphanesindedir (AY, nr. 4783). 2. Hayrl-eser fin-nussil-vrideti f hakk li seyyidilbeer. Muteber kitaplarda yer alan Ehl-i beyt, ashap ve Hz. Muhammed hakkndaki bilgilerden derlenmi elli yedi varak hacminde bir eserdir. nsznde belirtildiine gre, 1888 Ramazan balarnda, gece gndz allarak on iki gnde tamamlanmtr. Mellifin talik hattyla yazd bir nsha stanbul niversitesi Ktphanesindedir (AY, nr. 4840). 3. Kitb kdil-lel fm hav tarftil-ulm ve yukra al isney aere minvl. Gubr talik hatla yazlm kk bir risledir. Ahmed Fiz Efendinin sanatkr ynn de ortaya koyan eser, satran usulyle hazrlanmtr. Sadan sola ve yukardan aaya doru okunduunda kelm, tefsir, hadis, rivayet usul, fkh, ilm-i hikmet, mantk, men, bed ve beyn gibi ilimlerin tarif edilip konularnn akland grlmekte, sonunda ise ayn tarzda yazlm Trke bir kaside yer almaktadr. Arapa olan kitabn kullanl nszde Trke olarak aklanmtr. Sultan II. Abdlhamidin doum yldnm gnne rastlayan 21 Eyll 1895te tamamlanan eserin bulunabilen tek nshas stanbul niversitesi Ktphanesindedir (AY, nr. 4691). 4. Evzahul-beyn f vcbi

itatis-sultn. Nassl-Kurn f vcbi itatis-sultn ismini de tayan bu Arapa eser (Hediyyetlrifn, I, 193) saray tercmanlarndan Abdlhamid Hamdi Baban tarafndan Trkeye tercme edilerek Sultan II. Abdlhamide sunulmutur ( Ktp., TY, nr. 9913). Arapa asl elde mevcut olmayan bu tercmenin nsznde mellif, grevli olarak bulunduu yerlerdeki gebe halkn halife veya sultan mefhumlarn bilmediine ahit olduunu, bundan dolay halk arasnda ldrme ve yamalama hadiselerinin tabii grldn sylemekte, eserini buna engel olmak ve devlete itaat etmenin vcip olduunu cahil halka retmek maksadyla kaleme aldn belirtmektedir. Hacim itibariyle kk olmasna ramen konunun ilenii ynnden dikkate deer bir eserdir. 5. Cilt-tarf f ilmis-sarf (stanbul 1300). Arapa bir dil bilgisi kitabdr. 6. Tuhfetl-ihvn f erhi Fethirrahmn (stanbul 1300). lm-i menden bahseden Trke bir eserdir. 7. Hamdiyye (stanbul 1303). Arap gramerinden bahseden Trke bir kitaptr. 8. Teshlt- Berzenciyye der Avmil-i Cedveliyye (stanbul 1303). Trke olan eser Avmilin yeniden tertip edilmi eklidir. 9. Hamdiyye f ihtisris-sarf ven-nahv bil-lugatit-Trkiyye (Kastamonu 1310). 10. Ebhel-kalid f telhsi Enfesil-fevid (Musul 1314). eitli din meselelerden bahseden Enfesl-fevid adl eserinin Arapa bir hlsasdr. Ahmed Fiz Efendi Enfesl-fevid adl eserinin sonunda (vr. 288) yazd kitaplarn bir listesini vermektedir. Bunlardan hakknda ayrca bilgi bulunamayanlar aada gsterilmitir. Mellif bu eserlerin adlarn, konularn ve kaleme alndklar diller ile yazldklar yer ve yllar u ekilde belirtmitir: Ravzatl-ezhr f erhi Gayetil-ihtisr (fkh, Farsa, Sleymaniye 1277); HulsatlAkde f erhi Drretil-ferde (akaid, Arapa, Sleymaniye 1278); el-Bedrl-kmil f ihtisrittasrf vel-avmil (Arap grameri, Trke, stanbul 1300); es-Seyfl-mesll fil-kati bi-necti uslir-Resl (Arapa, Dersim 1306); Zbdetl-ml f tercemeti Nussil-l (Trke, Urfa 1307); ed-Drerl-manzm f zh metemele al sebati ulm (Arapa, stanbul 1308); Behcetl-bnyn hiyet Tuhfetil-ihvn (Arapa, Kastamonu 1311).

BBLYOGRAFYA

Ahmed Fiz Efendi, Enfesl-fevid fil-kelm vel-akid, Ktp., AY, nr. 4783, vr. 284-289; Mizanc Mehmed Murad, Devr-i Hamd sr, stanbul 1308, s. 23-24; Hediyyetl-rifn, I, 193; Karatay, Arapa Basmalar, I, 3, 127; Sadk Albayrak, Son Devir Osmanl Ulems, stanbul 1980, I, 134-135. Mustafa Uzun

AHMED FAKH
Anadoluda, ou XIII. yzylda yaam baz mutasavvf ve airlerin tadklar ortak ad ve mahlas. Anadoluda Ouz-Trkmen Trkesinin ilk temsilcileri arasnda ad geen ve Konyada yaad bilinen Ahmed Fakih hakkndaki bilgiler genellikle Mevlev ve Bekta kaynaklarna dayanmaktadr. Bunlar arasnda Ahmed Eflknin Menkbl-rifni, Muhyiddinin Hzrnmesi, Seyyid Hrn- Vel Menkb ve Menkb- Hce Fakih Ahmed Sultan ile Hac Bekt- Vel ve Hacm Sultann Velyetnmeleri zikredilebilir. Bu kaynaklara Kirdeci Alinin Kitb- Kesikba gibi edeb eserleri de dahil etmek mmkndr. Kaynaklar dikkatli bir ekilde incelenip deerlendirildiinde, ad Hce Ahmed Fakih ve Sultan Hce Fakih ekillerinde geen kiinin, a) Kutbd-din, Kutb-ark vel-garb, Kutbl-bdel, Seyyidlmeczbn, Kdvetl-abdl gibi farkl unvanlarla kaydedildii; b) Konyaya geldii yerin Azerbaycan ve Horasan gibi deiik blgeler olarak gsterildii; c) lm tarihi iin 618 (1221) ve 650 (1252) gibi eitli yllarn zikredildii; d) Mezarlarnn Tebrizde Asbust (Esbust) ky, Konyada Akehir ve Hoca Fakih yresi gibi birbirinden uzak yerlerde bulunduu hususlar dikkat ekmekte ve sonuta en az be ayr kiinin bu ad tam olduu ve bunlarn birbirine kartrld gerei ortaya kmaktadr. Mevcut bilgileri karlatrarak Anadolu Seluklular dneminde ve XIII. yzyl ierisinde Konyada Ahmed Fakih adl iki ayr kiinin yaam olduuna ilk defa Abdlbaki Glpnarl iaret etmitir (Mevlndan Sonra Mevlevlik, s. 88, not 102). Abdlbaki Glpnarldan on bir yl sonra brahim Hakk Konyal, daha nce bilinmeyen Ahmed Fakih adnda bir ikinci kiinin ilk defa kendisi tarafndan tantlmakta olduu iddias ile konuyu yeniden ilemitir ki, Konyalnn ortaya kard ikinci ahsiyet Arap/Esved Fakih Ahmeddir (bideleri ve Kitabeleri ile Konya Tarihi, s. 395396, 1095). . H. Konyaldan on yl sonra ise Turhan Gence Arap Ahmed Fakihin de dnda bir baka kii daha ortaya karm ve bu Azerbaycan asll Ahmed Fakihe ve dierine isnat edilen eserler zerinde durmutur (Studi Preottomani e Ottomani, Atti del Convegno di Napoli, s. 101-104; Emine Grsoy - Naskali tarafndan Trke tercmesi: TK, XXV/286, s. 74-77). Kiilikleri birbirine kartrlm olan farkl Ahmed Fakihler, yukarda zikredilen almalar ve mevcut dier bilgilerin yardmyla u ekilde tesbit edilebilirler: Birinci Ahmed Fakih. Azerbaycanldr (?). Muhtemelen Tebrizin Asbust kyndendir. Anadoluda ah tekiltnn kurucusu Krehirli Ah Evran eyh Nasrddin Mahmd el-Hynin eyhi ve kaynpederi olan eyh Evhadddin Hmid b. Ebl-Fahr el-Kirmnnin mrididir. eyh Kirmnnin Konyay ziyareti srasnda 602de (1206) Anadoluya gelmi olmaldr. Mevln Celleddn-i Rm ve babas Baheddin Veledin Konyaya yerlemelerinden yedi sekiz yl kadar nce 1221 ylnda lmtr. Hfz Hseyin Kerbel, Ravzatl-cinn ve cennetl-cenn adl eserinde eyh Kirmnnin mridlerinden olan Fakih Ahmed-i Asbust adl bir kiiden bahseder (II, s. 48-49, 388; Turhan Gence, a.g.e., s. 103). Bu kiinin, mezarnn Tebriz yaknlarndaki Asbust kynde bulunmas sebebiyle, 618de (1221) Konyada len ve oraya defnedilen Ahmed Fakihten ayr olmas gerekir. Ancak Asbusttaki mezarn bir makam olmas ihtimali dnlrse, Asbust nisbeli Ahmed Fakihin

Konyada gml Ahmed Fakihle ayn kii olduu sylenebilir. Hzrnme adl menkbnmesinde Ahmed Fakihin Anadolunun ilk ah erenlerinden olduunu bildiren Muhyiddin, onu Kutbd-din unvanyla zikreder ve bu unvan Ynus Emre tarafndan da tekrarlanr: Ahmed Fakih Kutbd-din Sultan Seyyid Necmd-din/Mevln Cellddin ol kutb- cihn kan? (Abdlbaki Glpnarl, Yunus Emre Divan, I, 111). Ad etrafnda bir menkbe hlesi meydana gelen ve lmnden sonra da kerametlerine inanlan bu kii, Trkmenler arasnda meczup olarak hret bulmu abdal bir Trkmen derviidir. Mezar, Konyann batsndaki Yaka balar ile Beyehir yolunun kavak noktasnda bulunan Hoca Fakih Mescidinin bitiiindeki trbededir. Bu trbenin mescide alan kapsnn zerinde, mezar sandukasna ait olduu ve sonradan trbe kapsna nakledildii sanlan Seluklu sls ile yazlm bir kitbe yer almaktadr. Birka kere neredilen bu kitbedeki cmleler yledir: Allah, hzelkabr e-eyh el-ecel el-kebr el-lim el-mil es-slik en-nsik el-fzl el-bid el-muhakkik meliklabdl seyyidl-meczbn kutbu-ark vel-garb el-fakh Ahmed, nevverallahu madcaah, tahrruh f seneti semne aere ve sittemie (Abdlbaki Glpnarl, Mevlndan Sonra Mevlevlik, s. 88, resim 15; . Hakk Konyal, s. 391, 746; Mehmet nder, TY, sy. 276, s. 51). Bu kitbede zikredilen 618 (1221) tarihi Ahmed Eflknin Menkbl-rifnindeki bilgi ve kaytlarla da uygunluk gstermektedir (riflerin Menkbeleri, I, 452-453). kinci Ahmed Fakih (Kutbl-bdel). Konyaya Horasandan geldii kabul edilen bu ikinci Ahmed Fakihin Mevln Celleddn-i Rmnin babas Baheddin Veledin mridlerinden olduu bilinmektedir. Menkbl-rifnde kendisine geni yer veren Ahmed Eflk, onun bir gn el-Hidye okurken Baheddin Veledin ilmindeki byklk karsnda kendini kaybederek kitaplarn atee atp dalara ktn ve ancak Baheddin Veledin vefatndan sonra ehre dndn, Dervze-i Ahmedde oturarak gayb*da olanlar sylemekle ve baka kerametler gstermekle hret bulduunu anlatmaktadr. Yine Eflknin naklettiklerinden, onun henz gen yata bulunan Mevlnya byk sayg duyduu ve bunu onun getii yollarda cnn* halinde naralar atmak, secdeler etmek gibi davranlarla belli ettii, Mevlnnn da ona sayg gsterip bu ar hareketleri hogr ile karlad renilmektedir. Eflk, Fakih Ahmedin 618 (1221) ylnda ldn ve namazn da Mevlnnn kldrdn bildirmektedir (riflerin Menkbeleri, I, 452-453). Ancak Baheddin Veledin Konyaya 626 ylnda geldii ve iki yl sonra da ld gz nnde tutulursa sz konusu lm tarihinin yanl olduu ortaya kar. Herhalde Eflk, bu Ahmed Fakihin lm tarihini dierininki ile kartrm olmaldr. Baveklet Arivindeki 881 (1476) ylna ait Karaman Defterinde Ahmed Fakihin lm tarihi 650 (1252) olarak verilmektedir (ehabeddin Tekinda, TTK Belleten, XXX/117, s. 76-77). Buna gre, Mevlnnn yaad aa da uygun den bu tarihi ikinci Ahmed Fakihin lm yl olarak kabul etmek yerinde olacaktr. nc Ahmed Fakih. Ne zaman ld bilinmeyen Fakih Ahmed adl bir kiinin mezar ta Konya Akehirdedir. 1930-1931 yllarnda yerine ocuk bahesi yapmak gayesiyle, belediyenin Seyyid Mahmud Hayrn Kabristanndan sktrp Tamedresenin avlusunda muhafaza altna ald mezar talar arasnda bulunan bu ta (nr. 9) mermerden olup sls ile yazlm u cmleleri ihtiva etmektedir: Allah rahm, hz shibt-trbetil-merhm el-mafr es-sad e-ehd Fakh Ahmed, nevverallahu kabreh (Rfk Mell Meri, TM, V, 152).

Drdnc Ahmed Fakih (Hce Fakh-i Karamn, Hoca Kara Fakih). Seh Tezkiresinin beinci tabakasnda ad Hce Fakh-i Karamn eklinde gemekte ve Konyal olduu belirtilerek Trke, Arapa, Farsa szleri ile esiz gazelleri olduundan sz edilmektedir (Seh, s. 195). Tezkirenin baz nshalarnda bu kii Hoca Kara Fakih adyla geiyor (a.e., s. 367). . H. Konyalnn bahsettii Fakih Ahmed bu zat olmaldr. Bu Fakih Ahmedin torunu Seyyid Ahmed, Karamanda babas Seyyid brhim Arab ile dedesi melikl-meyih Fakih Ahmedin ve byk dedesi Seyyid Ahmedin adlarna 687 (1288) ylnda bir zviye yaptrmtr. Zviyenin yannda da Fakih Ahmedin mridlerinden eyh Alamann trbesi bulunmakta ve o yre bugn eyh Alaman mahallesi adyla anlmaktadr. Fakih Ahmedin olu Seyyid brhimin zviye kitbesinde ve hicr XI. yzyla ait bir mahkeme ilmnda Arab sfat ile zikredilmesi, Seh Tezkiresindeki Hce Fakihin Seyyid brhimin babas Fakih Ahmed olmas ihtimalini kuvvetlendirmektedir (. Hakk Konyal, s. 743747). Beinci Ahmed Fakih. Kitb Evsf mescidi-erfenin yazar olan bu Ahmed Fakihin eriat emirlerine bal, dzenli yaaya sahip bir kimse olduu anlalmaktadr. Mukaddes diyarlarda iken oul ve kz hasretine dayanamayp oralarda iki aydan fazla kalamadn belirttiine gre evli ve ocuk sahibi, aile babas olduu belli olan yazar, bu adan ilk iki Ahmed Fakihten ayrlr. Eserin dil zelliklerine dayanarak onun XIV. yzyln ikinci yarsnda, hatta XV. yzyln ilk yarsnda yaam olduuna hkmedilebilir. Kitb Evsf mescidi-erfenin sonunda yer alan Kudse dair drt methiyesinde mahlas Fakih Ahmed yerine yalnz Fakih eklinde geer. Bu iirler, stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Trk Dili ve Edebiyat Blm Seminer Ktphanesinde 4453 numaral yazmann sonunda da bu ekildedir. Ahmed Fakih Ad Etrafnda Toplanan Eserler. 1. arhnme-i Ahmed Fakh der Bvef-i Rzigr. Eridirli Hac Kemalin Beyazt Devlet Ktphanesinde (nr. 5782) kaytl Cmin-nezir adl nazire iirler mecmuasnda (vr. 289-291b) yer alan, aruzun mefln mefln faln kalb ile sylenmi seksen beyitlik bir kasidedir. Cmin-nezirin sonundaki listeye gre 100 beyit olmas gereken kasidenin son on yedi beytini ihtiva eden yapran eksik olduu anlalmaktadr. Ksa ad ile arhnme dnyann fniliinden, dnya zevklerine kaplmann yanllndan, kabir azabndan ve maherden bahsederek lm hatrlatan, bu dnyada hiret iin hazrlanmann gerekliliini tleyen, bunun da kanaat ve alak gnlllk ierisinde yaayp ibadet etmek ve ahlk gzelliklere sahip olmakla salanabileceini aklayan din-sfiyne bir eserdir. Halk iin yazlm basit bir iir olup nazm teknii ve sanat deeri bakmndan nde gelen bir manzume deildir. arhnme, M. Fuad Kprl tarafndan bulunmu ve ilk defa yazar hakknda bilgi ile birlikte seksen iki beyit halinde yaymlanmtr (Anatolische Dichter in der Seldschukenzeit. II. Ahmed Faqh, Krsi Csoma Archivum, II/1-2 [1926], s. 20-38). Ayrca Kprl bu makalenin Trkesini metinsiz olarak ayn yl Selukler Devrinde Anadolu irleri II: Ahmed Fakh ad altnda Trk Yurdu mecmuasnda yaymlam (sy. 22, s. 286-295), Ahmed Fakihin ve arhnmenin Trk edebiyatndaki yerini de ayn yllarda Trk Edebiyat Tarihi adl eserinde (s. 307-308) tekrar sz konusu etmitir. Daha sonra eser Mecdut Mansurolu tarafndan eski ve orta Trkeye yaknlatrlmak suretiyle

okunup transkribe edilmi, dil zelliklerinin aklanmas yan sra bir lugate ve gramer dizini eklenip metnin tpkbasmyla birlikte yaymlanmtr (Ahmed Fakih-arhnme, stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Yayn, stanbul 1956). Eser zerinde Fahir z ve Gnay Kut da alma yapmlardr (Fahir z - Gnay Kut, Divan Nazm ve Nesri, Balangcndan Gnmze Kadar Byk Trk Klsikleri, stanbul 1985, I, 264-268). Bu yeni yaynda, Mecdut Mansurolunun yapt birtakm zorlamalar ayklanp yanl ve deiik okuduu kelimeler dzeltilerek metin dil bakmndan ait olduu dnemin zellikleriyle verilmitir. 2. Kitb Evsf mescidi-erfe. British Museum Or. 9848de kaytl bir mecmuann ilk eseri olup 1b-21b yapraklar arasnda yer almaktadr. Aruz vezninin mefln mefln faln kalb ile yazlmtr. Esas ekli mesnevi olmakla beraber arada iki parada kafiyece gazel, sondaki drt manzumede ise gazel-kaside tertibini gsterir. Harekeli nesihle yazl 339 beyitten meydana gelen nshann istinsah tarihi yoktur. lk yapraktan sonra baz yapraklarn kaybolmu olduu anlalmakta ve bylece metnin tamamnn daha hacimli olabilecei tahmin edilmektedir. Eseri yaymlayan Hasibe Mazolunun melen zetledii zere konusu yledir: Bir blk arkada ile hacca giden Ahmed Fakih bu gezisi srasnda grd am, Kuds, Mekke, Medine ehirleri ile orada ziyaret ettii mukaddes yerleri anlatmaktadr. air gezdii yerleri dikkatle seyretmi, buradaki yaplarn ka kaps olduunu, kubbelerini, stunlarn, merdiven basamaklarn saym, enlerini boylarn admlayarak lmtr. Kudste iki ay kalan air eserin sonuna eklenmi olan Kuds methiyelerini o sralarda yazm olmaldr. air memleketine dnnce eserini hacca gidemeyen arkadalarna verir ve onlarn da oralar grmelerini tavsiye eder. Bu mesnevi ilk defa Hasibe Mazolu tarafndan bulunarak bir teblile ilim lemine duyurulmu (Anadoluda XIII. Yzyl rnlerinden Yeni Bir Eser, X. Trk Dil Kurultaynda Okunan Bilimsel Bildiriler-1963, Ankara 1964, s. 75-79), baz rnek paralar ayrca yaymlanm (Gemiin Trkesinden rnekler, TD, XIII/145 [Ekim 1963], s. 25-30), eserin transkripsiyon ve szlk eklemeli tpkbasm neri de yine onun tarafndan yaplmtr (Kitbu Evsf Mescidi-erfe, Ankara 1974; bu neirle ilgili mnakaalar hakknda bk. Orhan aik Gkyay, Okurken VIII: Glk Nerede?, TD, XXXII/289 [Ekim 1975], s. 549-550; bu yazya Hasibe Mazolunun cevab: Gln Nerede Olduu, TD, XXXII/290 [Kasm 1975], s. 665-666); buna O. . Gkyayn mukabelesi: TD, XXXII/291 [Aralk 1975], s. 707-710). 3. Fakih (Ahmed)in iirleri. stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Trk Dili ve Edebiyat Blm Seminer Kitapl 4453 numarada kaytl seksen yedi varaklk yazma Mekke, Medine ve Kuds methinde yazlan Trke bir eseri ihtiva etmektedir. Eserin tamam otuz bab olup her ehir iin on bab ayrlmtr. Bata ve sonda zikredildiine gre mellifi Muhammed b. Muhsin b. Hasan b. Hall b. mer el-Yemendir ve bu eseri Kudste yazmtr. Fakih mahlasl iirler, toplam beyit says altm dokuz olan be ayr manzume halinde yazmann sonuna rastlayan 83b-87b varaklar arasnda yer almaktadr. Bu be manzumeden drd, Kitb Evsf mescidi-erfenin 340-390. beyitleri arasndaki drt manzumenin on bir beyit fazlas ile ikinci nshasdr; yedi beyitlik beinci manzume ise Kitb Evsf mescidi-erfede bulunmamaktadr. Buradaki be manzume, Kitb Evsf mescidi-erfe ile baz yerlerde kk nsha farklar niteliinde, baz yerlerde de daha geni apta ayrlklar gstermektedir. M. Fuad Kprlnn arhnmenin Eski Anadolu Trkesinin en eski rnei olduu gr, hi

kontrol edilmeden Nihad Smi Banarl, Mecdut Mansurolu ve Hasibe Mazolu gibi aratrclar tarafndan aynen kabul edilmitir. Halbuki elde bulunan metinlerin hepsi de dil bakmndan en erken XIV. yzyln ikinci yars ile XV. yzyln ilk yarsna ait grndklerinden, ilk defa Turhan Gencenin iaret ettii gibi, bu metinlerin bilinen Ahmed Fakihlere ait olmalar phelidir.

BBLYOGRAFYA

Ahmed Eflk, riflerin Menkbeleri (trc. Tahsin Yazc), stanbul 1986, I, 452-453; Seh, Tezkire (G. Kut), s. 195, 367; Kprl, Trk Edebiyat Tarihi, s. 307-308; Hfz Hseyin Kerbel, Ravzatl-cinn ve cennetl-cenn (nr. Sultan el-Qurr), Tahran 1349, II, 48-49, 388; Ergun, Trk airleri, I, 281-283; Abdlbki Glpnarl, Yunus Emre: Hayat, stanbul 1936, s. 53; a.mlf., Yunus Emre Divan, stanbul 1943, I, 111; a.mlf., Mevlndan Sonra Mevlevlik, stanbul 1953, s. 88, resim 15; a.mlf., Yunus Emre ve Yatt Yer, Eskiehir 1963, s. 14; Kocatrk, Trk Edebiyat Tarihi, s. 119; . Hakk Konyal, bideleri ve Kitabeleri ile Konya Tarihi, Konya 1964, s. 391, 395-396, 743-747, 1095; Alessio Bombaci, Storia Della Letteratura Turca, Milano 1969, s. 270, 282; Banarl, RTET, I, 319-320; Mehmet nder, Mevln ehri Konya, Ankara 1971, s. 127-129; a.mlf., Konya Klavuzu, Ankara 1972, s. 99; a.mlf., lk Trkecilerden Ahmed Fakih Hakknda Yeni Bilgiler, TY, sy. 276 (1959), s. 51; Yalkn Safovna Ahmetgaleeva, Issledovaniya Trkoyazinogo Pamyatnika: Kisekba Kitab, Moskva 1979, s. 26; Rfk Mell Meri, Akehir Trbe ve Mezarlar, TM, V (1936), s. 152; ehabeddin Tekinda, Yunus Emre Hakknda Aratrmalar, TTK Belleten, XXX/117 (1966), s. 76-77; Turhan Gence, Notes on the Attribution and Date of the Caarhname, Studi Preottomani e Ottomani, Atti del Convegno di Napoli (24-26 Settembre 1974), Napoli 1976, s. 101-104; Trke trc.: Emine Grsoy-Naskali, arhnme Mellifi ve Tarihi Hakknda Notlar, TK, XXV/286 (1987), s. 74-77; TA, I, 255; Fahir z, Ahmed Fakh, EI Suppl. (ng.), I, 50; TDEA, I, 61. Osman F. Sertkaya

AHMED b. FRS
(bk. BN FRS)

AHMED FRS e-DYK


(bk. FRS e-DYK)

AHMED FERDUN
(bk. FERDUN AHMED BEY)

AHMED FEVZ es-ST


(bk. ST, Ahmed Fevz)

AHMED FEYZ
(. 1839-1909) Son dnem Osmanl din limi ve mellif. orumun Azap Ahmed mahallesinde dodu. lmiyeye mensup bir ailedendir. Babas Ali rif Efendi ve dedesi Osman Rif Efendi mftlk yapmlardr. Tahsilini memleketindeki eitli limlerden okuyarak tamamlad. Mehur limlerden skilipli Arapzde Mehmed Emin Efendiden (. 1888) iczet ald. Nakibendiyye tarikatnn Hlidiyye koluna mensuptu. orumda Kurtzde ve Alaybeyolu medreselerinde mderrislik ve 1851-1884 yllar arasnda aralklarla mftlk grevlerini yrtt. Ayn yerde eriyye mahkemesinde baktiplik ve kadlk vazifelerinde de bulundu. orumda vefat etti. Ahmed Feyzi Efendinin mderrislii srasnda pek ok talebeye iczet verdii, orum l Halk Ktphanesinde bulunan iczetnmelerden anlalmaktadr. Dedesi ve babasndan kalanlarla kendisinin edindii kymetli eserlerden oluan 6112 ciltlik bir kitap koleksiyonu ile orumun ilk mstakil kitapln tesis etti. Bu kitaplk Cumhuriyet dneminde kurulan orum l Halk Ktphanesinin nvesini tekil etmitir. Eserleri. yi bir mderris olarak tannan Ahmed Feyzi Efendi ayn zamanda birok eser telif etmitir. Bunlardan orum l Halk Ktphanesinde bulunanlarn balcalar unlardr: el-Feyzl-al f erhi Hizbin-Nevev (nr. 627/3); el-Fevidl-Feyziyye erhu Risletil-Emniyye (nr. 438/3); Risle f [teklfi] m l yutk (nr. 971/5); Tahkkat al Mukaddimetit-Telvh (nr. 1587); el-FevidlFeyziyye f ahvliz-zevctin-nebeviyye (nr. 3747/2); Feyz-i Rabbn Redd-i Btl- rn. Sonuncusu dndaki eserlerinin hepsi Arapadr. Trke olan Feyz-i Rabbn ilie reddiye olarak yazlm olup 471 varaktr (mellif hatt nshas Kmil ahinin zel ktphanesinde bulunmaktadr). Ahmed Feyzi Efendinin, eyhlislm Hmid Mahmud Efendinin (. 985/1577) el-FetvalHmidiyye* adl eserindeki fetvalarn dayana olan fkh kaynaklarn tesbiti konusunda bir eser kaleme ald da kaydedilmektedir (Osmanl Mellifleri, I, 250).

BBLYOGRAFYA

Ahmed Feyzi Efendinin Osmanckl Hseyin Sabri Efendiye verdii iczetnme, Mill Ktp., nr. 2291/2, vr. 5; orum eriyye Sicilleri, Ankara Etnografya Mzesi, nr. 2, s. 1, belge 3, s. 3, belge 8, s. 32, belge 64; nr. 10, s. 171, belge 278; Ankara Vilyeti Salnmesi (1290), s. 63; Arapzde Mehmed Emin Efendi, er-Risletl-Emniyye fil-stire, orum l Halk Ktp., nr. 2368/1, vr. 2; Hediyyetl-rifn, I, 195; Osmanl Mellifleri, I, 250; Kehhle, Muceml-mellifn, II, 47; orum l Yll (1973), s. 172; YA, III, 2017, 2103.

Kmil ahin

AHMED b. FURT
(bk. BNl-FURT, Ahmed)

AHMED GAZ CAM


Milasta XIV. yzylda Menteeoullar dneminde yaplm cami. Milasn en byk camii olan yap gnmzde Ulucami olarak da tannr. Halbuki 1671 ylna doru Milastan geen Evliya elebi, ehrin kuzeyinde kurun rtl, be kubbeli ve ii d mermer kapl Firuz Bey Camiini, Cmi-i Kebr olarak adlandrmaktadr. Kaps stnde yer alan iki buuk metre uzunluundaki bir mermer levhaya iki satr halinde yazlm kitbesine gre, Cemziyelhir 780de (1378) Emr Ahmed Gazi Bey tarafndan yaptrlmtr. Ayn ad tayan mahallede bulunan cami 1879 ve 1912 yllarnda tamir grmtr. Ahmed Gazi Camii 23 x 20.50 m. lsnde, st dz daml ve d mimarisi son derece sade ve iddiasz bir yapdr. Dam, l ve biimleri deiik olan iki sra pye tamaktadr. Sol tarafta uzanan sahnn blmlerinin be apraz tonozla rtl olmasna karlk, sa taraftaki sahnda uzunlamasna ve arada kemerlerle takviye edilmi bir beik tonoz uzanr. Bylece caminin i mimarisinin de bir btnle sahip olmad dikkati eker. Orta sahnn kble blmnde bir maksre* kubbesi bulunmaktadr. Yap eski binalardan devirilmi talardan yaplm, bunlar arasnda lkaa ait kitbe veya ilenmi sunak paralar da kullanlmtr. Duvarlar alma tehlikesi gsterdiinden baz ksmlarda dtan destek payandalar ilve edilmitir. Caminin cmle kaps yannda duvara bitiik olarak dtan ta bir merdiven bulunmaktadr. Bu merdiven caminin damna k salar. Ezan bu merdivenlerden klarak damdan okunurdu. Bu eit minarelere Milasta baka camilerde de (Hac lyas, Pazar) rastlandna gre, bir blge mimarisi zellii saylabilir. Bir yan kapsnn stnde de Hac Mehmed ile Sert Ahmed kz Fatma Hanmn camiye bir zeytinlik ile bir ev vakfettiklerini bildiren bir vakf kitbesi bulunmaktadr. Ahmed Gazi Camiinin sanat deerine sahip bir aksam yoktur. Evvelce deerli bir ahap minberinin olduu ve bunun kitbesinin de evval 781de (Ocak 1380) Ahmed Gazi Beyin emriyle yaptrld bildirilmiti. Ancak bu ahap minber 1879da yerinden sklerek lzumsuz eya olarak bir keye atlm, yerine de tatan yeni bir minber yaplmtr. Ahap minberin ok ufak ve kitbesiz bir paras sonralar zmir Mzesine gtrlm, kitbenin tam metni ise 1912ye doru Hfz Kadri Bey tarafndan kopya edilerek yaymlanmtr. Caminin etrafnda nceleri bir medrese bulunduu, fakat bunun daha sonralar harap olduu ileri srlmektedir.

BBLYOGRAFYA

Evliya elebi, Seyahatnme, IX, 208-209; a.e. (haz. Zuhur Danman), stanbul 1971, XIII, 139; Uzunarl, Kitbeler, stanbul 1929, II, 157-158; a.mlf., Mentee-oullar, A, VII, 729; P. Wittek, Das Frstentum Mentesche, stanbul 1934, s. 140-143; a.mlf., Mentee Beylii (trc. O. aik Gkyay), Ankara 1944, s. 137-141; Akdil Akarca - Turhan Akarca, Milas, stanbul 1954, s. 96-98; K. Ekrem Uykucu, Mula Tarihi, stanbul l983, s. 76; Ahmed Tevhid, Menteeoullarndan Ahmed Gazi

Beyin Hayrat Kitabeleri, TOEM, III (1328), s. 1148-1149; Besim Darkot, Milas, A, VII, 313. Semavi Eyice

AHMED GAZ MEDRESES ve TRBES


Milas Peinde Menteeoullar dnemine ait medrese ve trbe. Bugn Milasa 4 km. mesafede, vaktiyle Mentee Beyliinin merkezi olan Peinde (Perin, Berin, Barn) bulunan medrese, kaps stndeki ina kitbesine gre 777 (1375-76) ylnda Menteeoullarndan Ahmed Gazi tarafndan yaptrlmtr. Ahmed Gazi Peini beyliin merkezi yapm ve imarna byk nem vermitir. Evliya elebi 1671e doru buray ziyaret ettiinde, Ahmed Aa Medresesi adyla tannan medrese Menteeolu Orhan Bey Camiinin karsnda bulunuyordu. Eni ve boyu yzer ayak olan, toprak dam on alt am direk tarafndan desteklenen Orhan Bey Camiinden bugne pek az bir iz kalm, medrese ise harap bir halde gnmze gelebilmitir. Muntazam kesme tatan yaplan medresenin cmle kaps kademeli profilli iki sivri kemer iinde yer alr. Giri eyvanndan dikdrtgen biimli ve evvelce ortasnda bir adrvann olduuna ihtimal verilen bir i avluya ulalr. Eyvann tam karsnda ise dershane odasnn bulunmas gereken yerde yine geni bir kemerle avluya alan kubbeli trbe bulunmaktadr. Avlunun etrafnda zerleri beik tonozlarla rtl on hcre vardr. Bu hcrelerin nlerinde bir revak yoktur. Giri cephesinin i tarafnda iki yanda medresenin damna k salayan birer merdiven vardr. Bu merdivenler ayrca, trbeye bitiik bir ift odann stnde yer alan iki odann da aa ile balantsn salamaktadr. K. Erdmann tarafndan ortaya atlan, trbe blmnn dier ksmlardan daha nce yaplm olabilecei yolundaki gr ise inandrc deildir. Ahmed Gazi Medresesinde fazla bir ssleme olmamakla beraber, yap gerek mimari dzenlemesi, gerekse deta gotik slbu andran cmle kaps kemerleri ile Seluklu geleneklerinden farkl bir mimari anlayn belirtilerini tamaktadr. Menteeolu brhim Beyin olundan biri olan Ahmed Gazi, Sultns-sevhil unvanyla tannmaktadr. Medresenin kubbeli byk eyvan bir trbe haline getirilmi olup Ahmed Gazinin mezar burada bulunmaktadr. Trbenin dnda, duvarda Batdaki aslet armalarn andrr biimde mermere ilenmi arka ayaklar stnde duran birer arslan kabartmas grlr. Bu arslanlar n penelerinde birer sancak tutarlar. Sancaklardan bir tanesinde Ahmed Gazi ad okunmaktadr. Trbenin iinde iki kabir vardr. Bunlardan biri, Memlk neshi olarak adlandrlan hatla yazlm ve gerek ba, gerek ayak talarnn her iki yznde devam edecek biimde dzenlenmitir. Bundan, Ahmed Gazinin 793 bannda (Temmuz 1391) vefat ettii anlalmaktadr. Kitbeyi yazan ise Hac Hatib lakabyla tannan Mustafa b. sdr. kinci kabrin eski bir tarihte tamir grm olduu ve bu arada deiik talarn kullanld, hatta ayak tann esasnda bu mezara ait olmad ileri srlmektedir. nk bir tata 6 Reblevvel 823 (21 Mart 1420), dierinde 10 Zilhicce tarihi vardr. Bu ikincide ise yl eksiktir. Lahdin yapmnda kullanlan krk paralardan birinde de lyas kz Fatma ad okunmutur. Her halde bu kabir de Menteeoullar ailesinden birine ait olmakla beraber kimin olduu bilinmemektedir. Trbenin dip duvarnda dar alan bir kap vardr. Bein Dedesi adyla evrede bir ziyaretgh olarak tannan kabir, halk nazarnda bir evliya trbesi durumuna girmitir. Medresenin dnda yeni, arslan kabartmalar ile ssl bir de eme vardr.

BBLYOGRAFYA

Evliya elebi, Seyahatnme, IX, 210; a.e., (haz. Zuhur Danman), stanbul 1971, XIII, 141; Uzunarl, Kitbeler, stanbul 1929, II, 161-165; a.mlf., Mentee-oullar, A, VII, 724; P. Wittek, Das Frstentum Mentesche, stanbul 1934, s. 128, 138-140, 143, 152; a.mlf., Mentee Beylii (trc. O. aik Gkyay), Ankara 1944, s. 127, 136-137, 141, 149; Akdil Akarca - Turhan Akarca, Milas, stanbul 1954, s. 117-120; K. Erdmann, Vorosmanische Medresen und marets..., Studies in Islamic Art in honour of Prof. K. A. C. Creswell, London 1965, s. 57-58; K. Ekrem Uykucu, Mula Tarihi, stanbul 1968, s. 201-202; Metin Szen, Anadolu Medreseleri, stanbul 1970, I, 179-182; Ahmed Tevhid, Mentee Oullarndan Ahmed Gazi Beyin Hayrat Kitabeleri, TOEM, III (1328), s. 11461147; Ayl Arel, Mentee Beylii Devrinde Pein ehri, Anadolu Sanat Aratrmalar, I, stanbul 1967, s. 76-80. Semavi Eyice

AHMED el-GAZZL
Mecdddn Ebl-Fth Ahmed b. Muhammed el-Gazzl (. 520/1126) mam Gazzlnin kardei, viz ve mutasavvf. Tsta dodu. lk tahsilini burada yapt. Babasyla birlikte sflerin sem meclislerine katld. fi fkh tahsil etti. Badata giderek Nizmiye Medresesi mderrisliini brakp halvete ekilen mam Gazzlye vekleten bu medresede dersler verdi. Ancak daha sonra tasavvuf sevgisi ar bastndan inziva ve halvet yolunu seti. eitli yerleri gezdi ve sflere hizmet etti. Ebl-Kasm el-Crcnnin mridlerinden Eb Bekir en-Nesscn sohbetlerine katld. Kazvinde vefat etti. Ahmed el-Gazzl, tasavvufta aabeyi mam Gazzlden farkl bir yol tutmutur. mam Gazzl ilim, mrifet, er hkmler ve ahlk kaidelere ncelik tanyan bir tasavvuf anlayn hkim klmaya urarken, o ak ve vecde nem veren bir tasavvuf anlayn yaymaya alt ve ak zerine yazd Sevnihul-uk* adl Farsa eseri ile bu vadide r at. Onun bu eserindeki grleri Sen, Rzbihn- Bakl, Attr, Fahreddn-i Irk gibi byk mutasavvflar zerinde messir oldu. Talebesi Aynlkudt el-Hemedn, Temhdt ve Levih, Irk de Lemet isimli eserlerinde Sevnii rnek almlardr. Ahmed el-Gazzlnin bu tasavvuf anlay, Celleddn-i Rm ve bn Frizde en yksek seviyesine ulamtr. Tasavvuf hayatn esasn sem, ak, vecd, cezbe ve evkten ibaret grenler, Ahmed el-Gazzlyi mam Gazzlden stn tutarlar. Rivayete gre mam Gazzl, kardeine, eriata daha ok bal kalmak iin gayret gstermesini tavsiye etmi, kardei de ona hakikat hususunda mrifet sahibi olmaya daha ok nem vermesi gerektiini sylemitir. mam Gazzlnin tasavvufa kardeinin tesiriyle girdii ve Biz aradk, o buldu dedii rivayet edilir. lemde olan her eyi akla aklayan Ahmed el-Gazzl, ilh gzelliklerin gzle grlr gzeller eklinde tecell ettiine inanr. Bu konudaki dnceleri onu, Hallcdan itibaren eitli ekillerde kendini gsteren blisi mzur, hatta hakl grme fikrine gtrmtr. O, blisin deme secde etmemesini, ebed bedbahtl gze alarak yce muku Allahtan bakasna secde etmeme eklinde aklar. Onun anlayna gre blis, Allaha o kadar byk bir akla bal idi ki cehennemde ebed olarak azap grme pahasna bile olsa, Ondan bakasna secde etmedi ve gerek bir muvahhid olduunu bylece ispat etti. Sevnite, blisteki akn konusu, sfatlar yce olan muktur diyen Ahmed el-Gazzlnin blisten tevhid dersi almayan zndktr dedii nakledilir. Bu grlerinden dolay Ysuf el-Hemedn, bnl-Cevz ve i lim bn Ebl-Haddin iddetli tenkidine uramtr. bnl-Cevz, Ahmed el-Gazzlnin hikmet ve nkteleri bulunmakla beraber szlerinin ounun sama sapan eyler olduunu, uydurma hadisler, dzme hikyeler ve arpk szler naklettiini, uyankken Hz. Peygamberle grerek mkillerini hallettiini ileri srdn, blisi mzur grerek aleyhinde kimseye sz syletmediini anlatr. bn Hacer, Ysuf el-Hemednnin onun hakknda, Tasavvuf yolunu ifsat etti. Bir kere konumasn dinledim, sz ate gibiydi. Ama kayna rabbn deil, eytan idi. Sem meclisinde ba aa, ayaklar havada deveran ettiini grdm dediini nakleder (Lisnl-Mzn, I, 293). bn Ebl-Hadd ise, Kssac bir viz olan Ahmed el-Gazzl yanl yola girmiti der. Onu iyi tanyan bir arkada kendisini yalanclkta ve verdii vaazlarla mal

mlk sahibi olmada Allahn yaratt harikalardan biri olarak tantr. Bununla birlikte birok lim onu vm, zellikle bnl-Esr onu bnl-Cevzye kar savunmutur. Ahmed el-Gazzlnin en nemli eseri, konusu ak olan Sevnihul-utr (nr. H. Ritter, stanbul 1942). mam Gazzlnin hy ulmid-dnini Lbbl-hy adyla ilk defa o zetlemi, semnn haram olduunu iddia edenlerin grlerini reddetmek iin Bevrikul-ilmg adl eserini kaleme almtr. Eser J. Robson tarafndan Tracts on Listening to music (London 1938) adyla ngilizceye tercme edilmitir. et-Tecrd f tercemetit-tevhd isimli eseri et-Tefrd f tercemetit-Tecrd adyla Trkeye evrilmitir (trc. M. Fevzi, stanbul 1285). Dier eserleri ez-Zahre f ilmil-basre, Srrul-esrr ve tekll-envr, Havsst-tevhddir. Bu son eser, talebesi Sad b. Fris elLbbnnin onun vaaz meclislerinde tuttuu notlardan derlenmitir (Brockelmann, GAL, I, 546; Suppl., I, 756).

BBLYOGRAFYA

bnl-Cevz, el-Muntazam, IX, 260; bn Hallikn, Vefeyt, I, 97; Zeheb, Mznl-itidl, I, 150; Sbk, Tabakat, VI, 60; bn Kesr, el-Bidye, XII, 196; Safed, el-Vf, VII, 3; Yfi, Mirtl-cinn, Haydarbd 1334-39, III, 224; bn Hacer, Lisnl-Mzn, I, 293; Cm, Nefeht, s. 370; bnl-md, ezert, IV, 60; bn Hibetullah, et-Tabakat, Badad 1956, s. 71; Mirz Muhammed - Bkr Hnsr, Ravztl-cennt, Haydarbd 1925, s. 75; Rz Kul Han Hidyet, Tezkire-i Riyzl-rifn, Tahran 1305, s. 38; Masm Ali ah, Tarykul-hakayk, Tahran 1339 h., II, 564; Nebhn, Kermtlevliy, I, 293; Nasrullah Prcevd, Sultn- Tarkat, Sevnih-i Zindeg ve erh-i sr- Ahmed-i Gazzl, Tahran 1358 h.; Abdlhseyin Zerrnkb, Cstc der Tasavvufi rn, Tahran 1367 h., s. 85-110; Brockelmann, GAL, I, 546; Suppl., I, 756; A. Schimmel, Mystical Dimensions of Islam, North Carolina 1975, s. 91, 244, 291; H. Ritter, al-Ghazal, EI (ng.), II, 1041-1042. Sleyman Uluda

AHMED GRAN
(bk. AHMED el-MCHD)

AHMED b. HBIT
(. 232/846-47) Mutezile mezhebine mensup iken sonralar benimsedii baz grler sebebiyle slmdan ayrld kabul edilen kelmc. bn Hbt (veya bn Hit, bk. Hayyt, s. 107, 108, 110; Makrz, II, 347), hayat hakknda kaynaklarda bulunabilen pek az bilgiye gre Basrada yaam; ileride kendisiyle ayn grleri paylaacak olan Fazll-Hades ile birlikte Mutezile ileri gelenlerinden Nazzmn rencisi olmu; daha sonra slm akdesine aykr grler ileri srerek hocasndan ayrlm ve bu yzden Mutezile mezhebi mensuplarnn dahi tepkisine mruz kalmtr. Ahmed b. Hbta gre biri kadm olan Allah, dieri yaratlm olan s b. Meryem olmak zere iki ilh vardr. s Allahn oludur. Kinat yaratan, insanlar hirette hesaba ekecek olan da odur. Bu grlerine Kurandan destek arayan bn Hbt, Melekler saf saf olup rabbin geldiinde... (el-Fecr 89/22); ... onlar rabbinin gelmesini mi bekliyorlar? (el-Enm 6/158); onlar Allahn meleklerle birlikte bulut glgeleri iinde gelmesini mi bekliyorlar? (el-Bakara 2/210) melindeki yetlerde geen rab ve Allah lafzlaryla snn kastedildiini; ayn ekilde, Allah demi kendi sretinde yaratt (kaynaklar ve yorumu iin bk. bn Frek, s. 12-31) anlamndaki hadiste bulunan sretin sahibi olan ilhn, insan klna brnm kadm kelime* yani s olduunu savunmutur. lkel toplumlarn ve Hint dinlerinin briz zellii olan tensh* inancnn Ahmed b. Hbtn dncesinde byk bir yer tuttuu grlmektedir. Ona gre Allah, kullarn daha nce, bulunduumuz lemin tesinde baka bir lemde akll, yetikin ve salkl olarak yaratm, onlara kendini bilme zelliini ve btn nimetleri ihsan etmitir. Daha sonra Allahn kendilerine baz vazifeler ykledii bu kullardan ilh emirlere eksiksiz uyan zmre nimetler leminde braklm, tamamen si olanlar ise cehenneme atlmtr. Bu emirlere bazan uyup bazan uymayanlarsa bir beden kalbna konularak iinde bulunduumuz leme gnderilmitir. lk lemlerindeki amellerinin deerine gre gzel veya irkin bir canlnn sretine konulan bu kimseler, ilk lemdeki su ve gnahlar lsnde bel ve skntlarla imtihan edilirler. Ruhun safl ktlklerle bozulduu srece eitli kalplar iinde dnyaya geli devam edecektir. Ahmed b. Hbt, bu dncesinin sonucu olarak be lem (dr) kabul etmektedir. lk ikisi nimetler lemidir. Bunlarn birinde yeme ime ve cinsel hazlar bulunduu halde dierinde yalnz ruhan lezzetler vardr. nc lem, sadece azap yeri olan cehennemdir. Dier iki lemin biri kullarn ilk yaratld yer (drl-ibtid), dieri de iinde bulunduumuz mkellefiyetler dnyasdr (drl-ibtil). Ahmed b. Hbt, Allahn grlmesi (ryetullah*) ile ilgili hadisleri deiik bir ekilde ele almtr. Ona gre grlecek olan zt- ilh deil, varlklar ekillendiren (kendisinden ekillerin kt) faal akl veya akll-evveldir. Yine ona gre Hz. s beden haline gelmeden nce akldan ibaretti. bn

Hbt, ok evlilii sebebiyle Hz. Peygambere tanetmi, Eb Zer el-Gfrnin ona nisbetle nefsine daha hkim ve daha faziletli olduunu ileri srmtr. Onun ve arkada Fazll-Hadesnin mtereken benimsedikleri bu grler, daha nce mensubu bulunduklar Mutezile dahil, btn mslman limler tarafndan reddedilmi, fikirleri slma, ilm ve tarih gereklere aykr grlerek kfr saylm ve kendileri de lnetlenmitir. Baz kaynaklarda (bk. ehristn, I, 60) Ahmed b. Hbt ile Fazll-Hadesnin bu mterek grlerini benimseyenlere Hbtyye ve Hadsiyye ( )denildii kaydediliyorsa da tarihte byle bir zmrenin varl tesbit edilememitir.

BBLYOGRAFYA

Hayyt, el-ntisr (nr. M. Nyberg), Beyrut 1957, s. 107-110, 142-143; bn Frek, Mkill-had (nr. Abdlmut Emn Kalac), Haleb 1402/1982, s. 12-31; Badd, el-Fark, (Abdlhamd), s. 274-278; Beyrn, Tahkku m lil-Hind, Beyrut 1403/1983, s. 39; bn Hazm, el-Fasl (Umeyre), V, 64-65; ehristn, elMilel (Kln), I, 60-63; et-Tarft, el-Hityye md.; Makrz, el-Htat, II, 347; Ahmed, A, I, 170; Ch. Pellat, Ahmad b. Habit, EI (ng.), I, 272; a.mlf., Ahmed b. Hbt, UDM, II, 60-61. Mustafa z

AHMED b. HADRAVEYH
Eb Hmid Ahmed b. Hadraveyh el-Belh (. 240/854) lk sflerden ve Melmetiyyenin ilk temsilcilerinden. Din ilimleri rendikten sonra tasavvufa yneldi. Htim el-Asam ve Eb Trb en-Nahebden istifade etti. Byezd-i Bistm ve Eb Hafs el-Haddd ile grt. Sohbetine katlanlar arasnda, meddibl-evliy unvann alan Eb Bekir el-Verrk ile Ebl-Hseyin en-Nr ve Eb Abdullah el-Belhyi saymak gerekir. Ahmed b. Hadraveyh fakirlikteki izzetin ve dervilikteki erefin gizli tutulmasn ister ve dier ilk devir Melmetleri gibi, gnl dnyasnn srlarn aa vurmama konusu zerinde nemle durur. Eb Hafs onun iin, Ahmedden daha byk bir himmete, daha doru bir hale sahip bir bakasn grmedim derken Byezd-i Bistm, stadmz Ahmeddir demiti. Ahmed b. Hadraveyhin Horasann gnei ve ftvvet ehlinin yneticisi olduunu syleyen Hcvr onun melmet yolunu tuttuunu syler. Zevcesi Ftmann da en derin tasavvuf konular Byezd-i Bistm ile tartabilecek kadar bu hayatn iinde olduu rivayet edilir. Hcvr, Ahmed b. Hadraveyhin erRiye bi-hukukllh adl bir eseri olduunu kaydeder.

BBLYOGRAFYA

Slem, Tabakat, s. 103; Eb Nuaym, Hilye, s. 42; Kueyr Rislesi (trc. Sleyman Uluda), stanbul 1981, s. 133; Hcvr, Kefl-mahcb: Hakikat Bilgisi (trc. Sleyman Uluda), stanbul 1982, s. 219; Attr, Tezkiretl-evliy (trc. Sleyman Uluda), stanbul 1985, s. 382; arn, et-Tabakat, I, 95; Mnv, el-Kevkib, I, 198; Abdlhseyin Zerrnkb, Cstc der Tasavvufi rn, Tahran 1367 h., s. 39; Sezgin, GAS, I, 639. Mustafa Kara

AHMED HLD EFEND


(. 1882) Trk hukuk limi, Mecelle Cemiyeti zas. Ahmed Hlid Efendi, Kazasker Ysuf Efendinin olu ve Sultan II. Abdlhamid devri eyhlislmlarndan Cemleddin Efendinin babasdr. lmiye mesleine mderrislikle girdi. Mays 1853te Diyarbekir mollas, daha sonra mahre* pyesini alarak ubat 1861de am mollas oldu. Ardndan Mekke-i Mkerreme pyesini elde etti. Austos 1866da asker kassm*lk grevine getirildi ve ilm rtbesi stanbul pyesine ykseltildi. Nisan 1876da bilfiil stanbul kads oldu. Bundan sonra Anadolu kazaskerlii pyesini kazanarak Emvl-i Eytm Dairesi reisliine tayin edildi. Temmuz 1878de Tedkkat- eriyye ve ntihb- Hkkm meclisleri reisi oldu. 13 evval 1299da (28 Austos 1882) stanbulda vefat etti. Fatihte babasnn yanna defnedildi. Ahmed Hlid Efendinin Mecellenin alt, yedi ve sekizinci kitaplarnda kassm- asker, dokuz-on drdnc kitaplarnda Tedkkat- eriyye Meclisi zas, on be ve on altnc kitaplarnda da Drlhilfe kads unvanyla mhr vardr. Bize kadar intikal etmi mstakil eserleri bulunmamakla beraber lim, ayn zamanda mdebbir ve vakur bir zat olduu kaynaklarda belirtilmektedir.

BBLYOGRAFYA

Mecelle-i Ahkm- Adliyye, stanbul 1308; Sicill-i Osmn, II, 268; lmiyye Salnmesi, s. 615; Ebl-Ul Mardin, Meden Hukuk Cephesinden Ahmed Cevdet Paa, stanbul 1946, s. 164-165. Hulsi Yavuz

AHMED b. HLD en-NSIR


(bk. SELV, Ahmed b. Hlid)

AHMED HAMD, Serbestzde


(. 1864-1939) Son devir tefsir limi ve air. skilip Ulatepe mahallesinde dodu. Babas Serbestzde Hasan Efendidir. lk renimine skilip Hac Nuh Mektebinde balad. Rdiyeyi de ayn yerde bitirdi. Daha sonra skilip Tabakhane Medresesine devam etti. Bundan sonraki renimini Kastamonuda srdrd. Hocas Ballklzde Ahmed Mhir Efendiden iczet ald. lk resm grevi skilip belediyesi memurluudur. Daha sonra Kastamonu, skilip, Ara ve Takprde r* memurluu yapt. 1890-1891 yllar arasnda Safranbolu ve Tosyada mal mdr, 1895te de Bolu ve evresinde belediye mfettii olarak alt. Bundan sonra srasyla Boyabat mal mdrl, Hakkri ve Van muhasebe mdrl grevlerini yrtt. Bir ara Manastr vilyeti muhasebecilii ve kodra vilyeti defterdarl yapt. 1906 ylnda Trabzon defterdarlna tayin edildi. Bu grevi yrtrken bir sre valilie de veklet etti. Bu vekleti srasnda Trabzon Serasi Matbaasnda Mansur Beyrt mahlasyla nerettii Hicivnme, dnemin baz ileri gelenlerini rahatsz edince, kendisini teftie gidenleri zehirli kahve iirerek ldrd rivayet edilen Hicaz valisini tefti etmek zere oraya gnderildi. Daha nce bu rivayeti duyan ve Hicaza niin gnderildiini bilen Ahmed Hamdi Efendi, vali ile iyi mnasebetler kurarak grevini tamamlad. Hicaz dnnde Konya defterdarlna tayin edildi (1907). Bu grevde iken emekliye ayrlarak memleketi olan skilipe dnd. Emeklilii srasnda bir mddet Sleymaniye ve Ftih medreselerinde tefsir ve fkh dersleri okuttu. stikll Sava srasnda tekrar memuriyet hayatna dnd ve Ganim-i Harbiyye Komisyonu reisliine tayin edildi. Savatan sonra Konya Tasfiye Komisyonu reisliine getirilen Ahmed Hamdi Efendi, maliye tefti grup bakan sfatyla Gmhanede grev yaparken ya haddinden ikinci defa emekli oldu (1926). 2 Mays 1939da skilipte vefat etti. Memuriyetindeki baarl almalar dolaysyla Osmanl dneminde kendisine nc rtbeden Mecd nian verilmi (1907) ve Sultan II. Abdlhamidin zel iltifatlarna mazhar olmutur. Ahmed Hamdi Efendi ayn zamanda airdi. Hamd, Mansur Beyrt mahlaslaryla iirler yazm ve iirlerini bir divanda toplamtr. Baz iirleri ise 1935 ylnda orum Gazetesinde yaymlanmtr. Arapa, Farsa ve Franszca bilen Ahmed Hamdi Efendi, tefsir ve edebiyat sahasndaki almalaryla tannmtr. Eserleri. 1. Tercmn- Kurn Tefsru Kad Beyzv. Beyzv tefsirinin erh ve tercmesi mahiyetinde yedi ciltten oluan ve olu Sreyya Serbestin zel ktphanesinde yazma halinde bulunan bu eserin ilk cildi (Enm sresinin sonuna kadar) temize ekilmi, dier ciltleri ise msvedde halindedir. Eserin sonunda mellifin otobiyografisi de yer almaktadr. 2. lm-i Kelmdan Akaid-i Adudiyye erhi Cell Tercmesi. Adudddin el-cnin el-Akidinin metnine Celleddin ed-Devvn tarafndan yaplm erhin tercmesi olan bu eser, Fetvahanede bir komisyon tarafndan tetkik ettirildikten sonra yaymlanmtr (Trabzon 1310). 3. Dvn- Ahmed Hamdi. Mansr Beyrt mahlasyla yazp nerettii (Trabzon 1906) Hicivnmesi ile birlikte seksen drt varaktan oluan bu divann yazma nshas mellifin zel ktphanesinde bulunmaktadr. 4. Diplomasiden Hikmeti

Siysiyye (stanbul 1328). Edep Matbaasnda yaymlanan bu eser 341 sayfadr. 5. Seyahatnme-i Ahmed Hamdi. Seyahat htralarn, yolculuklar srasnda bandan geen olaylar anlatt bu eser de zel ktphanesinde yazma halinde mevcuttur. 6. erhu duy riclil-gayb. Yetmi risleden meydana gelen 166 varaklk bir mecmuadr. 7. el-Kevkibd-drriyye f uslil-cifriyye. Cifr ilmine dair olan bu eser de yazma halinde zel ktphanesindedir. Mellifin zel ktphanesinde yazma nshalar bulunan dier eserleri ise unlardr: Rehberi Vsl il ilmil-usl; Amel ve Nazar Talm-i Lisn- Arab; lm-i dbdan Mirt- Mnzara; Mutavvel zerine Talkat; nsan ldkten Sonraki Ahvline Dir Tetkkat- Felsefiyye.

BBLYOGRAFYA

Serbestzde Ahmed Hamdi Efendinin Sicil zeti, Mliye Nezreti Memurn ve Levzm Mdriyeti, 6 Haziran 1328 tarihli dosya, nr. 1242; zege, Katalog, II, 705; orum Gazetesi, XIII/750, orum 1935, s. 2 (ayrca olu emekli kaymakam Sreyya Serbestten alnan ifah bilgilerden faydalanlmtr). Kmil ahin

AHMED HAN, Seyyid


(. 1817-1898) Hindistanl tannm fikir adam ve yazar. 17 Ekim 1817de Delhide dodu. Babas Seyyid Muhammed Mttak Handr. Atalar, ah Cihan devrinde Herattan Hindistana gelip yerlemi ve burada eitli devlet hizmetlerinde grev almlardr. Neseplerinin Hz. Hseyin vastas ile Hz. Peygambere ulat yolundaki iddiadan dolay aile fertleri seyyid unvann tamaktadr. Ahmed Han, ilk tahsilini annesinin nezaretinde geleneklere uygun olarak tamamlad. Daha sonra Farsa, Arapa, matematik ve geometri renimi grd; iir ve edebiyatla ilgilendi; bu arada devrin nde gelen edipleriyle yakn iliki kurdu. 1838 ylnda babas Mttak Hann lm zerine hayatn kazanmak iin almak zorunda kald ve Delhi Ceza Mahkemesi zabt ktipliine tayin edildi. Burada hkim olan amcas Hallullahn yannda meslek bilgisini ilerletti. Bu srada alan hkimlik imtihann kazanarak 1841de Manipra stajyer hkim oldu. Bir yl sonra Fetihpr Sikriye ve 1846da Delhiye gnderildi. Delhide kald dokuz yl zarfnda, resm grevi yannda bir taraftan da kitap ve risleler yazarak byk bir hrete kavutu. 1855 ylnda daha yksek bir hkimlik derecesi olan sadr- emn unvan ile Bicnora tayin edildi. 1857 ylnda ngilizlere kar balatlan ve Hint tarihine sipahi ayaklanmas olarak geen hareket srasnda Bicnorda bulunan Ahmed Han, tamamen ngilizlere bal kald. Bicnordaki birok kadn ve erkek ngilizi Meeruta gndermek suretiyle hayatlarn kurtard. Bu hareketi ngilizler tarafndan takdirle karlanarak kendisine Star of India (Hint yldz) niannn Companion rtbesi verildi. Daha sonra intikam almak iin mukabil harekete geen ngiliz askerlerine kar, bu defa msum halkn kurtarlmasnda byk hizmetleri oldu. Hareketten sonra kendisine, hizmetlerine karlk olmak zere, yerlilerden msadere edilen ve yllk on be bin ngiliz liras gelir getiren bir mlk balandysa da kabul etmedi. 1857den sonra Murdbdda daha st bir derece olan sadrs-sadr unvan ile hkimlik grevine devam etti. Burada mslmanlarn sosyal hayat ve eitimle ilgili problemlerini dile getiren baz yaz ve brorler yaymlad. Loyal Mohammadan of India ve Esbb- Begavt- Hind adl eserlerini bu srada yazd. kinci eser Hindistanda skynetim uyguland srada neredilmi olup Hindistan halknn devlet kademelerinde temsil edilmedii ynnde birok tenkitler ihtiva etmektedir. 1859da eini kaybeden Ahmed Han, ayn yl Murdbddan Gazpra ve 1864 ylnda Aligarha giderek hkimlik grevini srdrd. Burada da mslmanlarn eitim dzeyinin mutlaka ykseltilmesi gerei zerinde nemle durdu. Ahmed Han, 1869 ylnda oullar Hmid ve Mahmudla birlikte ngiltereye gitti. On yedi ay mddetle meslek tetkiklerle birlikte ngiliz niversite tekiltn da inceledi. zellikle Kralie Victoriadan ve ngiliz devlet adamlarndan byk ilgi grd. Hindistana dnnde Tehzblahlk, adyla aylk bir gazete kararak mslmanlar Bat kltrne ve ngiliz hkmetine sndrmak iin aba gsterdi; din ile dnya ilerinin birbirinden ayrlmas ve dinin her ie kartrlmamas gerektiini savundu. 24 Mays 1875te, Kralie Victoiann doum yldnmnde, en byk eseri saylan Aligarhtaki Mohammadan Anglo-Oriental Collegei kurdu. 1876da mesaisini tamamen

okula vermek istedii iin hkimlik grevini brakt ve Aligarha yerleti. 1877de kraliyet nibi Lord Lytton yeni kolej binasnn temelini att; 1878de Cambridge ve Oxford rnek alnarak yksek retim snflar ald. Bu kolej Ahmed Hann lmnden sonra 1920 ylnda niversite haline getirildi. Hindistandaki gnmz mslman aydnlarnn birou Aligarh Koleji veya niversitesinde yetimitir. 1878den 1883e kadar kraliyet nibinin yasama meclisinde ye olan Ahmed Han, halkn direniinden korkan birok ngiliz memurun muhalefetine ramen, bulac hastalklara kar mecburi alanma kanununu kabul ettirdi. 1886da, lke mslmanlarn eitim, retim ve siyaset alanlarnda aydnlatmak amacyla ve her yl toplanmak zere, The Mohammadan Educational Conference (slm Eitim Konferans) balatt. Ayn yl Hint aydnlar tarafndan kurulan All-India National Congresse kar karak mslmanlarn bu harekete karmamalar iin btn gcyle alt. 1887deki slm Eitim Konferansnda Mill Kongreyi iddetle tenkit etti. Onun kanaatine gre mslmanlar, ngiliz hkmetinin aleyhine olan Mill Kongre ile birlik olduklar takdirde ngilizlerin tevecchn kaybedecekler ve bu kuruluun istedii seim tarz getirilirse madur olacaklardr. Onun bu abalar ngiliz hkmetince byk bir memnuniyetle karland ve kendisine Sir ve Knight Commander of the Star of India (Hint yldz niannn valye kumandan) unvan verildi. 1889da Edinburg niversitesi tarafndan fahr doktor unvanyla taltif edildi. 27 Mart 1898 tarihinde Aligarhta ld. Din ve Siyas Grleri. slmn aklla uzlatn kabul eden Ahmed Han, XIX. yzyl Avrupa aklcl ve tabiat felsefesinin geni lde tesirinde kalmtr. nan sistemlerini deerlendirirken tabiata uyma ilkesini kabul etmi ve slmn bu lye en ok uyan bir din olduu sonucuna varmtr. Akl en nemli standart sayarak slm buna gre aklarken radikal slm yorumu canlandrmak yerine, Ortaa slm filozoflarnn sudr* grn yoruma tbi tutarak benimsemi ve Allah ilk sebep eklinde ifade etmitir. Ahmed Han, Bat aklclna dayanarak slm kendi ahs yorum ve fikirleriyle uzlatrmaya almtr. Ona gre kinatta sebep-sonu prensibi hkimdir ve kinat bu prensibe bal olarak ynetilir. Btn varlklarn yaratcs, yani ilk sebebi Allahtr. Allah, tabiat kanunlarn yaratm ve kesinlie balamtr; bu yzden kinatta bu kanunlara aykr hibir ey cereyan etmez. Bu anlaytan hareket eden Ahmed Han, peygamberlerin mcizelerini ve vellerin kermetlerini kabul etmeyip bunlarla ilgili naslar tabiat kanunlarna uygun bir ekilde yorumlamaya alr. Ona gre vahiy tabii bir olaydr ve peygamberin melek vastasyla deil, kendi sahip olduu istidatla ilh kelm duymas halidir. Buna gre peygamberlik de istidada bal tabii bir olaydr. Nasl ki btn istidatlar insann fizik yapsyla ilgiliyse, Allah tarafndan verilen nbvvet de peygamberin fizik yapsna bal bir zelliktir. Bu bakmdan peygamber ana rahminde iken de peygamberdir. Nbvvet Hz. Muhammedle sona ermitir. slm Peygamberinin her sz, konusunda sylenecek en son szdr. te bu zelliinden dolay o son peygamberdir. Kendisinden sonra bin peygamber de gelse, onun sylediklerinden baka bir ey sylemeleri mmkn deildir. Kuran en mkemmel prensipleri ihtiva eder ve deitirilemez. Fakat onun btn muhtevas dinle ilgili deildir. Kuranda bulunan din mahiyetteki emirler (ahkm yetleri) be yz civarndadr. Kuranda dnyev konularn zikredilmesi, onlarn dinin bir blm olduunu gstermez. Hadisler Kuran derecesinde mevsuk deildir. nk onlarn ou sonraki nesillere aynen nakledilmemitir.

Sahbe ve halefleri, naklettikleri hadislerde bizzat Hz. Peygamberin kulland lafzlar kullanmayp kendi ifadeleriyle rivayet etmilerdir; bylece hadis metinleri kitaplara son rvinin ifadesi ile girmitir. Bundan dolay, bu rviye kadar Hz. Peygamberin ifadesinin ne derecede korunduunu tesbit etmek ok gtr. Rvinin, hadisi ve ifade ettii mnann mahiyetini anlayamamas sonucu, asl metnin tamamen yanl bir ifadeye brnmesi de mmkndr. Hadis bilginleri, hadis riclinin gvenilir olup olmad hakknda tenkitler yrttkleri halde, hadisin metni hakknda tenkitte bulunmamlardr. Buna gre hadis akl ve diryet* yoluyla sabit olmadka kabul edilemez. Ahmed Han, Hz. Peygamberin hadislerde beliren sz ve fikirlerine kar saygl olmakla beraber bu nakillerin peygamberin hayatndaki fonksiyonunu ifa edecei grnde deildir. O, bu kanaatiyle hadisin otoritesini kabul etmeyen ve Kuranla yetinen bir telakkiyi benimsemektedir. Ona gre, slm limlerinin gr ve kanaatleri doru veya yanl olabilir. Yanl olmas halinde dzeltilir ve bu durum Kurana zarar getirmez. nk Kuran slaha muhta deildir. Gemite slm limlerinin siyas, itima, hukuk, iktisad vb. meselelerle ilgili mnakaa ve mnazaralara getirdikleri zm tarzlar fkh kitaplarnda toplanm ve sonraki nesillere kanun, eriat ve slmn kendisi imi gibi sunulmutur. limlerin ahs gr ve kanaatlerinden ibaret olan bu zm tarzlarnn mkemmel ve deimez bir hayat nizam olduuna inanlm, fkhn her sahada yeterli olduu gr yaylm, bylece mslman topluluklar fikr donuklua srklenmilerdir. Ahmed Hana gre, dnya ile ilgili konularn temel olarak deimeyen dine dahil edilmesi byk bir hatadr. O, bizzat kendisinin de bu hataya dtn, nitekim konuyla ilgili olarak daha nce yaymlad Rh- Snnet ve Bidat adl eserinde din hkmleri iki gruba ayrdn, birinci grubu akde ve ibadetler, ikincisini de sosyal detler (yeme, ime ve dier muaeret kaideleri) olarak belirttiini, ancak ikinci ksm dinden saymakla hata ettiini syler. Bu dnceye gre din iman, ibadet ve ahlk hkmlerden ibarettir (IS, VI, 294-295). Siyasetin dinden ayrlmas Ahmed Hann nemle zerinde durduu konulardan biridir. Ona gre mslmanlar hibir devirde vahye dayanarak siyaset yapmamlardr. Bizzat Hz. Peygamber eitli konularda ashab ile istiarede bulunmu ve ona gre hareket etmitir. Daha sonra da hi kimse siyas meselelerle ilgili hadislerin ilh vahyin bir ksm olduunu dnmemitir. Gerek Kuran gerekse Peygamber, ynetim konusunda idarecilere lkelerindeki limlerle istiare esasna dayal olarak geni bir hareket serbestlii tanmtr. Ahmed Han, kendi zamannda Hindistandaki mslmanlarn bir ksmnn yahudiler gibi da dnk ve ekilci olduklarn, dierlerinin de Katolikler gibi ie yneldiklerini ifade ederek, her iki anlayn da mslmanlarn gerek slma olan imanlarn zedelediini ve din hayatlarn dejenere ettiini ileri srmtr. Halka yeni eyler telkin edilmek istendiinde sz konusu zmrelerin kar kndan yaknan ve modern ilimlerle uzlaacak yahut onlar aacak bir kelm ilminin gelitirilmesinin zaruri olduuna inanan Ahmed Han, fkh, hadis ve tefsir ilimleriyle bunlarn dayand prensiplerin yeniden mnakaa edilmesi gerektiini, bu bakmdan Hindistann bir Luthere ihtiyac olduunu iddia etmitir. Onun bu tr cretli fikirlerinden, Protestanlk reformuna benzer bir hareketin slm dnyasnda da meydana getirilmesini arzu ettii sezilmektedir. Ahmed Han bu dncelerini Tehzbl-ahl karmakla gelitirmeye balamtr. Bu gazete, mslmanlarda hkim olan detlerin ve sosyal alkanlklarn akl ve faydaclk ynnden mnakaa edildii bir yayn organ haline gelmitir. Ahmed Han, siyas gr bakmndan, ada olan Cemleddn-i Efgannin temsil ettii panislmizm*e kardr. Nitekim Hint mslmanlarn slm dnyasnn dier blgelerinden,

zellikle Osmanl lkesinden ayr tutmu, cihanmul bir islm hilfetine kar kmtr. Ahmed Han, dnce ve uygulamalarndan dolay baz slm limlerinin tekfir*e kadar varan tenkitlerine hedef olmutur. Onun bu allmam grlerine, zellikle Kuran tefsiri konusundaki anlayna ve Bat medeniyetini olduu gibi taklit etme fikrine kar kan limlerin banda, Deybend Drlulmunun kurucusu Muhammed Kasm en-Nnevtev (. 1881) gelir. Ahmed Han da Nnevtevnin ilm gcn, mnazaradaki ihls ve takvsn kabul etmitir (Ebl-Hasan en-Nedv, es-Sr, s. 72). Cemleddn-i Efgan ve Muhammed Abduh, Ahmed Hann ngilizlerin smrgecilik emellerine hizmet eden bir dehr (materyalist) olduunu syleyerek, yazd tefsirde Allahn kelmn bozmaya varacak kadar fahi hatalar yaptn ortaya koymular, ayrca Hint mslmanlar arasna ihtilflar soktuunu belirtmilerdir (el-Urvetl-vska, s. 412, 417). Ahmed Han hareketinin tabii ilimler ve maddeci Bat medeniyetine hayranlk ve ballk esasna dayand, onun slm modern hayata uydurmaya alt hususu da kendisine yneltilen tenkitler arasnda yer almaktadr (Muhammed el-Beh, s. 31-32). Bat kltr ve medeniyetinin sonularn hibir ekilde seime tbi tutmadan bunlarn mslman toplumlarca uygulanmasn istemesi, kurduu messeselerde ngiliz hocalara ncelik tanyarak yeni neslin ngiliz kltr ile yetitirilmesini salamas ve Batya gereinden fazla deer vermesi bir baka tenkit konusudur. Yine kurduu okullarda uygulamal ilimler terkedilip sadece teorik ilimler, dil ve edebiyat okutulmas da ayrca eletirilmitir (Ebl-Hasan enNedv, es-Srg, s. 83-84). Ahmed Han, XIX. yzyln koyu determinist tabiat felsefesinden etkilenerek, ndiren de olsa tabiat kanunlarn aan olaylar (mcize, kermet) kabul etmemi, bu sebeple Kuranda baz peygamberlere nisbet edilen bu tr olaylar dil ve mantk kurallarna uymayan yorumlarla aklamaya almtr (bk. KERMET, MCZE). Hadislerin tesbiti srasnda metin tenkidine nem verilmedii ve Hz. Peygamberin szleri rivayet edilirken onun kulland lafzlarn korunmasna dikkat edilmedii eklindeki iddias da gereklerden uzaktr (bk. HADS, SNNET). yle anlalyor ki Ahmed Han, yabanc tesirler altnda kendine has bir din anlayna sahip olmu, slmiyeti bu din anlayna uydurmak maksadyla baz teoriler gelitirmi ve benimsenmesi g yorumlara girimitir. slmiyetin siyas ve hukuk problemlere zm bulma dinamizminden mahrum olduunu ileri srmesi de ayn yabanc tesirlere balanabilir. Eserleri. Ahmed Hann yazarln devreye ayrmak mmkndr: 1. 1857 ylna kadar olan genlik dneminde eserlerinde geleneksel slp ve ifade hkimdir. Bu dnemde, din ve tasavvuf konularda Cill-kulb bi-zikril-mahbb (1839); Cm- Cem (Delhi 1840); aya reddiye olarak yazd Tuhfe-i Hasan (1844), Kelimetl-hak (1849), Rh- Snnet ve Bidat (1850); Delhinin arkeolojik tarihine dair srs-sandd (Delhi 1854, 2. bs.) ve Gazzlye ait Kimys-sadenin baz blmlerinin Urducaya tercmesi gibi almalar vardr. 2. 1857-1869 yllar arasnda, daha ok sipahi ayaklanmasnn meydana getirdii yeni artlar erevesinde memleketinin genel ve siyas durumu ile ilgili eserler yazd. Trh-i Serke-yi Bicnorda 1857-1858 yllar arasnda cereyan eden olaylar ele ald. Ayrca Esbb- Begavt- Hind (1859) ve Loyal Muhammadan of Indiay (18601861) yazd (bu eserler iin bk. Hafeez Malik, Political Profile of Sir Sayyid Ahmad Khan, s. 7-329). Onun bu dneme ait eserlerinde genellikle bir uzlama eilimi grlr. Gayesi mslmanlarla ngilizler arasndaki siyas balar glendirmektir. Tahkk-i Lafz- Nasr, ncil tefsiri olan Tibynl-kelm (Tebynl-kelm) (1862), Risle-i Ahkm- Tam- Ehl-i Kitb (1868) bu devrede

yazlan eserlerindendir. 3. 1869dan lmne kadar geen zaman, onun dnceleri ve eserleri itibariyle hayatnn en verimli devresidir. ngilterede bulunduu srada Sir William Muirin Life of Mohamet adl eserine cevap olarak Hutabt- Ahmediyyeyi yazd. Daha sonra telif etmeye balad ve ilk cildi 1880de yaymlanan Tefsrl-Kurn on yedinci cze kadar yazabildi. Bu eserin sr sresine kadar olan ksm alt cilt halinde yaymlanmtr (1880-1895).

BBLYOGRAFYA

W. H. T. Gairdner, The Reproach of Islam, London 1911, s. 205-207; A. H. al-Birun, Makers of Pakistan and Modern India, Lahor 1950, s. 1-60; Cemleddn-i Efgan - Muhammed Abduh, elUrvetl-vskaa, Beyrut 1389/1970, s. 412-417; Ahmed Emn, Zaml-l, Beyrut, ts. (Drl-Kitbil-Arab), s. 121-139; Bayur, Hindistan Tarihi, III, 380-386, 483; Abdlmtel esSad, el-Mceddidn fil-slm, Kahire, ts. (Drl-Hammm), s. 483-485; Ebl-Hasan en-Nedv, el-Mslimn fil-Hind, Dmak 1381/1962, s. 66-67; a.mlf., es-Sr beynel-fikretil-slmiyye velfikretil-garbiyye fil-aktril-slmiyye, Kuveyt 1388/1968, s. 70-90; Haydar Bammat, slmiyetin Mnev ve Kltrel Deerleri (trc. Bahadr Dlger), Ankara 1963, s. 402-404; Muhammed el-Beh, el-Fikrl-slm el-hads, Kahire 1384/1964, s. 27, 33; G. F. I. Graham, The Life and Work of Sir Syed Ahmed Khan, Karachi 1979, s. 1-40, 58-125; Fazlurrahman, slm (trc. Mehmet Da - Mehmet Aydn), stanbul 1981, s. 273-276; Morris Dembo, Political Profile of Sir Sayyid Ahmad Khan [Hafeez Malik], slmbd 1402/1982, Giri, s. XVI-XXII; a.e., s. 7-329; John Obert Voll, Islam, Continuity and Change in the Modern World, Colarado 1982, s. 112-113; Hseyin G. Yurdaydn, slm Tarihi Dersleri, Ankara 1982, s. 325-330; G. Allana, Eminent Muslim Freedom Fighters 15621947, New Delhi 1983, s. 111-123; A Comprehensive History of India, XI (nr. K. K. Datta), New Delhi 1985, s. 798-799, 817; Mazheruddin Siddiqi, Religious Thought of Sir Sayyid Ahmad Khan, IS, VI (1967), s. 289-308; Osman Keskiolu, Zuamul-Islh = Islht ncleri Hakknda Grler, AFD, XVII (1969), s. 143-144; Kan Kagaya, A Comparative Study of Islamic Modernism in Indo-Pakistan, Egypt and Iran, Orient, XIV, Tokyo 1978, s. 71-78; Blumhardt, Ahmed Hn, A, I, 182-183; J. M. S. Baljon Jr., Ahmad Khan, EI (ng.), I, 287-288; Seyyid Abdullah, Ahmed Hn, UDM, II, 116-122. Mustafa z

AHMED b. HANBEL
Eb Abdillh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel e-eybn el-Mervez (. 241/855) Hanbel mezhebinin imam, muhaddis, fakih. Hayat. 164 (780) yl Reblevvelinde (veya Reblhir) Badatta dodu. Ailesi Mervden Badata g ederken annesi ona hamile olduu iin Mervde doduunu syleyenler de vardr. Olu Slihin rivayet ettii ecereye gre soyu Hz. Peygamberin dedelerinden Nizrla birleerek Hz. smile kadar uzanr. Dedesi Hanbel b. Hill Emevler devrinde Serahs valilii yapm, Abbslerin idareyi ele geirmesinde nemli grevler stlenmi, babas da Abbs ordusunda grev almt. Ahmed b. Hanbel, babas otuz yalarnda ldnden, eybnoullarndan olan annesi Safiyye bint Meymnenin himayesinde byd. Kurn- Kermi ezberledikten ve Badatl limlerden bir mddet gramer ve fkh okuduktan sonra hadis renmeye balad (795). lk hocalarndan biri, kendisinden pek ok hadis yazd tannm muhaddis Heym b. Ber olup dier hocalar arasnda Sfyn b. Uyeyne, Yahy b. Sad el-Kattn, Abdurrahman b. Mehd, mam fi ve Abdrrezzk b. Hemmm gibi limler bulunmaktadr. En ok hadis yazd hocas Vek b. Cerrhtr. mam fiden ise fkh ve usl-i fkh renmitir. el-Msneddeki rivayetlerine gre hocalarnn says 280 kadardr. Birini dorudan, brn baka bir rvi vastasyla ondan iki hadis rivayet eden Buhrnin yan sra dier tannm talebeleri arasnda Mslim, Eb Dvd, Tirmiz, Nes, akranlarndan Yahy b. Man ile Ali b. Medn, Eb Zra er-Rz, Eb Htim er-Rz, iki olu Slih ve Abdullah bulunmaktadr. Hocalar mam fi, Abdrrezzk ve Abdurrahman b. Mehd de kendisinden hadis dinlemilerdir. Yalnz mm afi onun adn aka sylemek yerine, gvenilir kimse bana rivayet etti (haddesen es-sika) demeyi tercih etmitir (Zeheb, XI, 182-183). Ahmed b. Hanbel Badatl muhaddislerden faydalandktan sonra hadis tahsilini tamamlamak zere nce Kfeye (799), ardndan drt defa Basraya (802-816 yllar arasnda), ayrca Mekke, Medine, Dmak, Halep ve Cezreye seyahatler yapt. Bunlarn en uzunu ve en yorucusu, Abdrrezzk b. Hemmmdan istifade etmek zere ve yeterli paras olmad iin kervanclarn yannda deve bakcl yapmak suretiyle 198 (813-14) ylnda gerekletirdii Yemen yolculuudur. Fakat elli dirhemi bulunmad iin Cerr b. Abdlhamdden hadis okumak zere dier talebe arkadalaryla birlikte Reye gidemedi. kisi (veya ) yaya olmak zere be defa hacca gitti. Bu seyahatlerinde nemli hedeflerinden biri de Hicazdaki muhaddislerle grp onlardan faydalanmakt. Hadis sahasndaki derin bilgisi ve gl hfzas ilim muhitlerinde duyulduu iin onu gyaben tanyan muhaddisler, yanlarna gittii zaman istedii hadisleri memnuniyetle kendisine rivayet ederlerdi. Krk yana kadar devam eden talebelik hayatndan sonra hadis okutmaya balad. ok zaman 5000 kadar hadis talebesi onu dinlemek zere evresinde toplanr, bunlardan 500 kadar hadis yazarken dierleri onun tavrlarndan, ahlk ve edebinden faydalanmaya alrlard.

Abbs Halifesi Memn (813-833), hilfetinin son yllarnda Mutezile mezhebi ileri gelenlerinin tesiriyle, devrin tannm limlerini Kurann mahlk olduu grn kabul etmeye arncaya kadar Ahmed b. Hanbel hadis okutmaya devam etti. Baz limler nceleri Kurann mahlk olmadn sylemekle beraber ikence ile tehdit edildikleri zaman halifenin zulmne uramamak iin onun arzusuna uygun cevap verdiler; fakat o, bu gr benimsemediini aka belirttikten sonra da kanaatinde srar etti. Bu sebeple hapse atld. Zulmden kurtulmak maksadyla halifenin grn kabul eder grnmesini tavsiye edenlere gcendi. O sralarda Tarsusta bulunan Memn onunla grmek isteyince, halkul-Kurn* konusunda kendisi gibi dnen Muhammed b. Nh ile birlikte, Badat Valisi shak b. brhim tarafndan zincire vurularak yola karldlar. Ancak Rakkaya vardklarnda halifenin lm haberi geldi. Bu sebeple tekrar Badata gnderildiler. Fakat Muhammed b. Nh, Ahmed b. Hanbelden gen olmasna ramen skntlara daha fazla dayanamad ve yolda ld. Ahmed b. Hanbel Badata getirilerek hapsedildi. Yeni halife Mutasm (833-842) kardeinin siyasetini takipte kararl olduu iin bn Hanbelin hapiste tutulmasn istedi. Bir yl sonra da huzuruna getirterek bakad Ahmed b. Eb Dud ve gvendii dier kiilerle birlikte konu zerinde yaptklar mnakaalar dinledi. Onun yet ve hadis dnda ileri srlen delillere iltifat etmediini ve kanaatinden vazgemediini grnce ikenceye tbi tutulmasn emretti. iddetli kam darbeleri altnda inledii halde orucunu dahi bozmadn grnce, uygun bir ifade kulland takdirde serbest braklacan syledi. bn Hanbel buna da yanamad. kencenin hibir tesiri olmadn gren halife onu serbest brakmay dnd. Ancak bn Eb Dud, Kuran mahlk saymamak suretiyle dinden kan bir kimseyi serbest brakmann doru olmayacan, halkn bunu, Mutasm kardei Memnun yolundan ayrld, stelik bn Hanbel her iki halifeyi de malp etti diyerek yanl deerlendireceini syledi. Bunun zerine halife kzgn gne altnda celltlarn daha ok kamlamak suretiyle yaptklar ikencelere bizzat nezaret etti. Ahmed b. Hanbel iki yl drt ay sren bu hapis ve ikence hayatndan sonra serbest brakld. Yaralar iyileince yine fetva verip hadis okutmaya balad. Mutasmn lmnden sonra halife olan olu Vsik dneminde (842-847) halkul-Kurn meselesi mekteplerde resm program ierisine alnarak okutulma yoluna gidilince, bu hareket karsnda galeyana gelip isyan etmeyi dnen halk Ahmed b. Hanbele bavurdu. Bunun doru olmadn ve sabretmek gerektiini sylemesine ramen halkla grmesi ve hatta halifenin bulunduu yerde ikamet etmesi yasakland. Vsikn lmne kadar evinde gz hapsinde tutuldu. Cuma namazlarna bile gidemedi. Be yl boyunca oullar dnda kimseye hadis rivayet edemedi (Zeheb, XI, 264-265). Onun bu dnemde hadis rivayetini brakmas, bn Cevznin bir rivayetine dayanmaya alan H. Laoustun iddia ettii gibi (EI (Fr.), I, 281), Mutezile kadsnn bana yeni bir dert amasndan korktuu iin deildir. Mtevekkil devrinde (847-861) halkul-Kurn meselesi sona ermekle beraber, yine de Hz. Ali taraftarlarndan birini evinde barndrd ve ona biat edecei iddiasyla evi arand ve sorguya ekildi. leri srlen iddialarn aslsz olduu anlalnca halife ona ihsanlarda bulunarak gnln almak istedi. Fakat o bu hediyeleri halifeye kzd iin deil, iine haram karm bir mal olduu dncesiyle kabule yanamad. Bu tavrnn kendisine yine zarar getirebileceini dnen dostlar halifenin ihsanlarn reddetmemesini sylediler. Bunun zerine hediyeleri kabul etmekle birlikte tamamn ihtiya sahiplerine datt. Daha sonralar halifenin hibir ihsann kabul etmeyeceini kesin bir dille belirttii halde ailesine maa baland. Bu maan kabul edilmemesini istemesine ramen halifenin ihsann alan oullarna gcendi ve bundan sonra onlarn bir lokmasn bile yemedi. Ayrca olu Slihe kadlk grevini kabul ettiinden dolay krld. Son gnlerinde iyice halsiz dt iin

halife zel doktorunu gndererek onu tedavi ettirmek istedi. Ancak doktor onun bedenen rahatsz olmadn, az yemek, ok oru tutmak ve ibadet etmek sebebiyle halsiz dtn syledi. Vefat edeceini hissedince yannda bulundurduu Hz. Peygamberin tel sandan ikisini gzlerinin, birini de dilinin stne koymalarn vasiyet etti. kenceye tbi tutulduu gnlerde yapt gibi kelime-i ehdet getirerek oullarnn ve yaknlarnn buna ahit olmalarn istedi. Ahmed b. Hanbel 12 Reblevvel 241 Cuma gn (31 Temmuz 855) Badatta vefat etti. Halifenin muhtelif kimselere yaptrd tahminlere gre, cenazesinde altm bini kadn olmak zere 800 bin (veya bir milyon) kii bulundu. Hayatnda iki evlilik yapt. lk evliliinden olu Slih dodu. sfahan kads olan Slihin annesi vefat ettikten sonra ikinci defa evlendi. Bu hanmndan da el-Msnedi rivayet edecek olan olu Abdullah dnyaya geldi. kinci karsnn lmnden sonra bir criye ald. Ondan da olu ile bir kz oldu. ahsiyeti. Orta boylu, koyu esmer tenli ve gzel yzl olan Ahmed b. Hanbelin altm yandan sonra sakalna kna yakmaya balad, arbal hali ile evresindekiler zerinde derin bir sayg uyandrd ve son derece mtevazi olduu, nktedan bir kimse olan hocas Yezd b. Hrnun bu ok sevdii rencisi ile birlikte bulunurken yannda nkte ve aka yapmamaya dikkat ettii kaynaklarda zikredilmi; bir imtihan sayd hretten ok rahatsz olduu, Mekkenin bir mahallesinde tannmadan yaamay arzu ettii rivayet edilmitir. Bir gn muhaddis Ali b. Abdssamed onun feyzinden faydalanmak dncesiyle elini elbisesine srmt. Ahmed b. Hanbel bu harekete kzd ve eliyle elbisesini silkelerken Kimden aldnz bu deti? diye kt. Zhd ve takvsyla bilinen slm byklerinin faziletlerini anar, Onlar nerede, biz nerede! diye hayflanrd. Babasndan kalan dokuma tezghnn kirasndan ald para geimine yetmedii iin bazan cretle kitap istinsah eder, bazan ukur (kemer) dokur, bazan da karsnn eirip dokuduu kuma satard. Ekinler biildikten sonra tarlada kalan dkntleri -dier ihtiya sahipleriyle birlikte-toplad olurdu. Yaknlarnn sylediine gre, evinde yiyip iecek birey bulunmad zaman zlecek yerde sevinir, ekmek krntlarn slatarak zerine tuz dkp yerdi. Pahal yiyeceklere iltifat etmez, bunlar kendisine ikram edilse bile ya biraz tadar veya hi yemezdi. Tahsil hayat boyunca da ayn skntlara katlanm, bununla beraber kimseden yardm istememiti. Kendisinden hadis okumak zere Yemene kadar kervanclarn yannda deve bakcl yaparak gittii hocas Abdrrezzk b. Hemmm ona bir miktar yardm teklif edince, Eer birinden yardm almay kabul etseydim senden alrdm diyerek kabul etmemiti. Kendisini seven baz tcirlerin ve ona sayg duyanlarn srarla vermek istedii binlerce dirhem veya dinar almam, reddettii byk imknlar bakalarnn geri evirmediini syleyen olu Slihe Th sresinin 131. yetini okuyarak Allahn verecei rzkn daha hayrl ve daha kalc olacan ifade etmiti. Ayn konuda sitemde bulunan amcasna da, Biz parann peinde olmadmz iin geliyor, eer onun peinde olsaydk gelmezdi demiti. Mtevazi evinde eya olarak eski bir hasr ile basit birka anak mlekten baka birey yoktu. Bununla beraber uzaklardan ziyaretine gelenleri evinde arlar ve onlara kuru ekmek ikram ederdi; daha fazlasn yapamad iin de gnllerini alrd. Yardma muhta yaknlarna veya kendisinden yardm isteyenlere elindeki be dirhemin tamamn verirdi. Olu Abdullah, mihne* olayndan nce onun gnde 300 rekt namaz kldn, daha sonra vcudunun zayflamas sebebiyle ancak bunun yars kadar klabildiini syler. Her gn Kurn- Kermin

yedide birini okumay det edinmiti. Cihad sevabna nil olmak iin Tarsusta bir mddet snr bekilii yapm ve savaa da katlmt. Resl-i Ekremin bir tel san zaman zaman pp gzlerinin zerine koymas ve suya batrp bu suyu ifa niyetiyle imesi, onun minber ve hcresine hayr ve bereket umarak el srmekte bir beis grmemesi gibi olu Abdullahtan nakledilen halleri, Ahmed b. Hanbelin Hz. Peygambere duyduu sevgi ve hasretin birer ifadesidir (Zeheb, XI, 212). Zeheb bu bilgileri verdikten sonra, Ahmed b. Hanbelin byle davranlara taraftar olmadn ileri srenlerin ona iftira ettiklerini syler. Ahmed b. Hanbeli yakndan tanyan hocalarnn onun hakknda takdirkr ifadeleri vardr. Mesel Yahy b. Sad el-Kattn onun bir derya olduunu, talebeleri arasnda bir benzerini grmediini sylemi ve btn kitaplarn (veya hadislerini) istifadesine sunmutur. bn Hanbelin ok sevdii ve seher vakti kendilerine dua ettii alt kiiden biri olan mam fi, Badatta Ahmed b. Hanbelden daha faziletli, mttaki, lim ve fakih bir kimse grmediini sylemi, dier hocas Abdrrezzk b. Hemmm da ayn kanaati paylamtr. Ali b. Medn ise, Allah bu dini ridde* gn Eb Bekir ile, mihne gn de Ahmed b. Hanbel ile yceltmitir demek suretiyle, o etin imtihanda yaplan ikencelere onun kendisinden daha fazla dayandn itiraf etmitir. Mihne olaynda bn Hanbelin peygamber sabr gsterdiine iaret eden devrin tannm sfsi Bir el-Hf, kendisinin ayn sabr gsteremeyeceini belirttikten sonra onun atld ateten has altn olarak ktn sylemitir. Talebelerinden Eb Dvd, onun ilim meclislerinde uhrev lemin zevki bulunduunu anlatm, Eb Htim er-Rz de, Ehl-i snnet ile ehl-i bidat taraftarlarn birbirinden ayrmann en salam ls onu sevmektir, demitir. Ahmed b. Hanbelin vecize mahiyetinde hakmane szleri vardr. ok sevdii Ali b. Medn bir tavsiyede bulunmasn isteyince ona, Azn takv olsun, hiret hep gznn nnde bulunsun demitir. Yaknlarna da, Deerli bulduunuz hayrlar araya bir engel girmeden yapmaya bakn tavsiyesinde bulunmutur. Ahmed b. Hanbelin hal tercmesine dair yazlan eserlerin ilki olu Slihe aittir. Sretl-mm Ahmed b. Hanbel adn tayan bu rislenin Tunusta (Sezgin, I, 510) ve stanbulda Sleymaniye Ktphanesinde (ehid Ali Paa, nr. 2763/2) birer nshas bulunmaktadr. Yine olu Slih ile Ahmed b. Hanbelin talebesi ve amcazadesi shak b. Hanbelin Mihnet bn Hanbel adl birer risleleri daha vardr (Sezgin, I, 503). shakn eseri baslmtr (Kahire, ts.). Mihne olay hakknda Cemmlden baka (Sezgin, I, 503-504) W. M. Patton (Ahmad b. Hanbal and the Mihna, Heidelberg 1897) ve Ali Abdlhakkn da (Ahmed b. Hanbel vel-mihne, Kahire 1958) eserleri vardr. Menkbna dair yazlan kitaplarn en nemlileri ise Eb Bekir el-Beyhak (Sezgin, GAS, I, 503) ile bnl-Cevznin (bk. bibl.) eserleridir. Onun hakknda Muhammed Eb Zehre (bn Hanbel, hayth ve asruh, rh ve fkhuh, Kahire 1981; Ahmed b. Hanbel, trc. Osman Keskiolu, Ankara 1404/1984) ile Mustafa e-eka da (el-mm Ahmed b. Hanbel, Kahire-Beyrut 1404/1984) birer monografi kaleme almlardr. Eserleri. Ahmed b. Hanbel, en nemli eseri olan el-Msned dnda kendisine nisbet edilen kitaplarn hibirini bizzat kaleme almam, hatta kendi sz ve fetvalarnn yazlmasna izin vermemitir. Bundan dolay eserleri, bata olu Abdullah olmak zere dier talebeleri tarafndan ve lmnden sonra kaleme alnmtr. Gnmze ulaan ve hemen hepsi hadise dair olan eserleri unlardr: 1. elMsned*. Ahmed b. Hanbelin 700 bin hadis arasndan seerek tertip ettii otuz bin kadar hadise olu

Abdullah ile talebesi Eb Bekir el-Katnin birok (baz kaynaklara gre on bin) hadis ilve etmesiyle meydana gelen bu eser, en hacimli iki hadis klliyatndan biridir (dieri Bk b. Mahledin el-Msnedidir). Sadece sahih hadisleri ihtiva etmesi hedef alnmadndan eser hasen ve zayf hadisleri de iine almaktadr. bnl-Cevz el-Msnedde otuz sekiz mevz hadis bulunduunu sylemi, fakat bn Hacer el-Askaln bu iddiann doru olmadn gstermek zere el-Kavllmsedded fiz-zebbi an Msnedi Ahmed adl eserini yazmtr. bn Hanbel, yalanc olduu bilinen kimselerden hadis rivayet etmemeyi, doru szll ve dindarl herkese kabul edilen gvenilir rvilerden hadis almay prensip edindii iin eserde mevz hadislerin bulunmamas tabiidir. Ancak uzun hapis hayat ve bu hayatn getirdii eitli rahatszlklar sebebiyle kitabn tertip etmeye frsat bulamadndan baz zayf ve epeyce de mkerrer rivayetin eserde yer almasn nleyememitir (ayrca bk. ABDULLAH b. AHMED b. HANBEL). Kitapta slma giri tarihleri esas alnmak zere nce aere-i mbeere*nin, sonra Ehl-i beyt*, Himoullar, Mekkeli, Medineli, Kfeli, Basral, Suriyeli sahblerin ve en son da kadn sahblerin msned*leri sralanmtr. el-Msned Kahirede alt cilt olarak baslmtr (1313). Ahmed Muhammed kir, yer yer erhetmek suretiyle eserin yeni bir nerine balam, vefatndan nce te birini on alt cilt halinde yaymlamtr (Kahire 1369-1378/1949-1958). el-Msned zerinde muhtelif almalar yaplmtr. Nreddin el-Heysem, bu eserde bulunup da Ktb-i Sittede yer almayan sahih hadisleri Gayetl-maksad f zevidil-Msned adl kitabnda bablara gre tasnif etmitir. Eserdeki hadislerin gvenilir olup olmadna, rvilerinin hal tercmesine, Hz. Peygamberden rvi ile rivayet edilen hadislerine (slsiyyt*) dair yazlan kitaplarn yan sra eseri sahbe adlarna gre alfabetik olarak tertip eden, bablara gre yeniden tasnif eden, ndir (garb) kelimelerini aklayan, erh ve ihtisar eden kitaplar da yazlmtr (bk. Sezgin, I, 504-507). 2. Kitbs-Snne. tikad Ehlis-snne adyla da bilinen ve bn Hanbelin Cehmiyye, Mrcie, Kaderiyye, Havric, halkul-Kurn, kader, deccal, melike, ryetullah, krs ve hirete dair grlerinin olu Abdullah tarafndan derlenmesiyle meydana gelen eser Mekkede (1349) ve Kahirede (ts.), son olarak da Eb Hcir Muhammed Sad Besyn tarafndan Beyrutta neredilmitir (1405/1985). 3. Kitbz-Zhd. Olu Abdullahn rivayetlerinden meydana gelen eser balca iki blmden ibarettir. Birinci blmde Hz. Muhammed ile dem, Nh, brhim, Ysuf, Eyyb, Ynus, Ms, Dvd, Sleyman, Lokman ve s peygamberlerin zhdne dair rivayetler, ikinci blmde de bata Hulef-yi Ridn olmak zere ileri gelen on dokuz sahb ile on alt tbi bynn zhd ve bu konuya dair szleri bulunmaktadr. Eser Mekkede (1357) ve Beyrutta (1983) baslmtr. 4. Kitbl-Vera. Talebesi Eb Bekir el-Merrznin Ahmed b. Hanbele sorduu baz fetvalar ile zhd ve takvya dair 100 meselenin yine onun tarafndan kaleme alnmasyla meydana gelen eser nce Kahirede (1340), daha sonra biri Zeyneb brhim el-Kartun tahkikiyle Beyrutta (1403/1983), dieri Muhammed Sad Besynnin tahkikiyle yine Beyrutta (1986) yaymlanmtr. Eserin bir blm G. H. Bousquet ile Ch. Dominique tarafndan Franszcaya tercme edilmitir (bk. Sezgin, GAS, I, 507). 5. Kitbl-lel ve marifetir-ricl. lel* konusunda byk bir otorite olan Ahmed b. Hanbelin hadis rvileri hakkndaki tenkit ve grleri talebelerinden Eb Bekir el-Merrz, Eb Bekir el-Esrem, Halll ve olu Abdullah tarafndan derlenmitir. Bu kitap Abdullahn bir araya getirdii tenkitleri ihtiva etmektedir. bn Eb Htim, Ahmed b. Hanbelin muhtelif rviler hakkndaki grlerini olu Abdullahtan yazl olarak alm ve bunlar el-Cerh vet-tadl adl kitabnda oka zikretmitir. Talt Koyiit ile smail Cerraholu eseri iki cilt halinde yaymlamlardr (I, Ankara 1963; II, stanbul 1987). 6. Kitb Fezilis-sahbe. Abdullah b. Ahmedin ashb- kirmn faziletlerine dair babasndan duyduu hadisleri rivayet etmesiyle meydana gelen eserin Sleymaniye

Ktphanesinde (Yenicami, nr. 878) bulunan tek nshas, Vasiyyullah b. Muhammed Abbas tarafndan hadislerin kaynaklar da gsterilerek geni fihristlerle birlikte Ciddede neredilmitir (1403/1983). Zeheb, Abdullah ile Eb Bekir el-Katnin esere baz ilvelerde bulunduklarn sylemektedir (bk. Almn-nbel, XI, 330). 7. el-Mesil. bn Hanbelin gerek talebeleri gerekse bakalar tarafndan fkha, akaid ve ahlka dair sorulan sorulara verdii cevaplar, muhtelif talebelerince bu adla bir araya getirilmitir. Eb Dvd es-Sicistn tarafndan derlenen el-Mesil Kahirede (1353/1934), Abdullah b. Ahmedin derledii ise Zheyr e-vin tahkikiyle Beyrutta (3. bs. 1408/1988) yaymlanmtr. Dier talebelerinden shak b. Mansr el-Kevsec, Eb Bekir elEsrem, Hanbel b. shak, Abdlmelik el-Meymn, Eb Bekir el-Merrz, Harb b. smil el-Kirmn, brhim b. shak el-Harb gibi limler tarafndan toplanan mesillerin bir ksm da gnmze kadar gelmitir (bk. Sezgin, I, 507-508). 8. Kitbs-Salt. Rislets-Salt adyla da bilinen eser, bn Hanbelin Msedded b. Mserhede yazd mektupla birlikte 1311de Bombayda (ta basks, 42 sayfa), 1322de Kahirede, es-Salt ve m yelzem fh adyla ve bn Kayyim el-Cevziyyenin Kitbs-Salt ve ahkmi trikih adl eseriyle birlikte yine Kahirede (1323, 1347) ve son olarak er-Rislets-seniyye fis-salt adyla Muhammed Abdrrezzk Hamza tarafndan neredilmitir (Kahire 1964). Zeheb, Ahmed b. Hanbelin er-Risle fis-salt adl bir eserinin bulunmadn, bu kitabn ona sonradan nisbet edildiini sylemektedir (bk. Almn-nbel, XI, 287, 330). 9. Kitbl-Eribe. Baz kaynaklarda Kitbl-Eribetis-sagr adyla kaydedilen eser, haram olan ikilere dair Hz. Peygamberin hadislerini, ashap ve tbinin szlerini ihtiva etmektedir. Subh Csim el-Bedr tarafndan Badatta (1396/1976), Subh es-Smerr tarafndan da Beyrutta (2. bs. 1405/1985) neredilmitir. 10. er-Red alez-zendka vel-Cehmiyye*. Eser, sahasnda yazlanlarn ilki olmas, ilk asrlardaki inanlar ve selef akdesini aktarmas bakmndan nemlidir. Kvmddin Burslan kitab tercme ederek Topkap Saray Mzesi Ktphanesi (Revan Kk, nr. 510/4) nshasnn tpkbasmyla birlikte Drlfnun lhiyat Fakltesi Mecmuasnda yaymlamtr (1927, sy. 5-6, s. 278-327). Muhammed Hmid el-Fakk, ezertl-beltn min tayyibti kelimti selefnesslihn adl mecmuada (Kahire 1375, s. 4-40), ayrca Muhammed Fihr (Hama 1967) ve Ali Sm enNer ile Ammr et-Tlib Akids-selef (skenderiye 1971) adl kitaplarnda eseri neretmilerdir. er-Red, M. S. Seale tarafndan ngilizceye tercme edilmitir (Muslim Theology, London 1964, s. 96-125). 11. el-Akde. On kadar talebesinin naklettii eser, baz rivayetlere ait mstakil yazmalar yannda, sz konusu rvilerin ounun bn Eb Yalnn TabakatlHanbilesindeki biyografilerinde muhtelif hacimlerde zikredilmi olarak gnmze kadar gelmitir. el-Akde, Abdlvhid b. Abdlazz et-Temmnin (. 410/1019) rivayeti esas alnmak suretiyle M. Hmid el-Fakk tarafndan Tabakatl-Hanbilenin sonunda (II, 293-308), Eb Bekir el-Hallln (. 311/923) rivayeti esas alnarak da Abdlazz zzeddin es-Seyrevn tarafndan neredilmitir (Dmak 1408/1988). Baz nshalar Kitbl-tikad adyla bilinmektedir (bk. Kefz-zunn, II, 1393). 12. Kitb Fezili Al. bn Ebl-Haddin erhu Nehcil-belgas iinde bulunmaktadr (Kahire 1386/1967, IX, 167, 169, 171-174). 13. Kitbl-Vukuf vel-vesy. Halll tarafndan derlenen eserin Kahire ve Mekkede birer nshas bulunmaktadr (Sezgin, I, 508). 14. Bb ahkmin-nis. Mekkede (Mektebet Muhammed Hamza, 40 varak civarnda) yazmalar vardr. 15. KitbtTereccl. Sa bakmnn nemini fkh adan ele alan eserin Mekkede (Mektebet Muhammed Hamza, 27 varak civarnda) bir yazmas mevcuttur. 16. Kitb Ehlil-milel ver-ridde vez-zendka ve trikis-salt vel-feriz ve nahvi zlik. Eserin Mekkede (Mektebet Muhammed Hamza, 200 varak civarnda) bir nshas bulunmaktadr. 17. Cevbl-mm Ahmed b. Hanbel an sul f halkilKurn (Topkap Saray Mzesi Ktphanesi, Revan Kk, nr. 510/9, bir varak). 18. Kitbl-rc.

Hallln Kitbl-Cmigi iindedir (Sezgin, I, 508, 512). 19. Kitbl-mn (British Museum, Or. nr. 2675, s. 261-290). Ryasnda Hz. Peygamberden rivayet ettii sylenen hadisin bulunduu bir varak Zhiriyye Ktphanesinde (Mecmua, nr. 59), akaid ve snnete dair baz fikir ve fetvalarnn bulunduu bir dier varak da Tahranda Mektebet klliyetil-hukuktadr (251 C.). Ayrca ona lm, hiret gn, Allahtan bakasna ba ememe konularna dair bir iir nisbet edilmektedir (Sezgin, I, 506). Ahmed b. Hanbelin gnmze kadar gelip gelmedii bilinmeyen et-Tefsr ve Kitbl-Feri adlarnda iki eseri daha vardr. et-Tefsrin el-Msnedden birka misli daha hacimli olduu ve 120 bin hadis ihtiva ettii sylenmektedir (bn Eb Yal, I, 8; Zeheb, XI, 327-328). Zeheb KitblFeriin bir ksmn grdn sylemektedir (Almn-nbel, XI, 328). Ayrca Kitbn-Nsih vel-mensh, Kitbl-Mensik, Kitb Tatir-Resl, et-Trh, Hads ube, el-Mukaddem velmuahhar fil-Kurn, Cevbtl-Kurn, Nefyt-tebh ve el-mme adl eserler de kaynaklarda ona nisbet edilmektedir. Talebesi Eb Bekir el-Halllin yapt uzun seyahatler sonunda dier talebe arkadalarndan yz kadaryla grmek suretiyle derledii, bn Hanbelin szlerini, fetvalarn, ilel, rviler, snnet ve fkha dair grlerini ihtiva eden ve her biri er cilt hacminde olduu belirtilen Kitbl-lm, Kitbl-lel, Kitbs-Snne ve Kitbl-Cmig adl eserler de (British Museum, Suppl. 168, Or. nr. 2675, I, 212 varak) dolaysyla onun eserleri arasnda saylabilir. Hadis lmindeki Yeri. Ahmed b. Hanbelin hayatn dolduran yegne megale hadis olmutur. Hayatn hadise gre tanzim etmi, yazd her hadis ile mutlaka amel ettiini sylemi, kendisinden istenen fetvalar da hadise dayanarak vermitir. rnek davranlaryla bn Hanbelin takdirini kazanm olan muhaddis ve zhid Abdlvehhb b. Abdlhakem el-Verrk ona altm bin fetva sorulduunu, hepsini de haddesen ve ahberen diyerek hadislerle cevaplandrdn sylemitir. Eb Zra er-Rznin birlikte yaptklar mzakerelerde tesbit ettiine gre Ahmed b. Hanbel mkerrerleriyle birlikte-700 bin (veya bir milyon) rivayeti ezbere bilmekteydi. Olu Abdullah da onun bir milyon rivayet derlediini ve yazd her rivayeti ezberlemeyi prensip edindiini sylemektedir. Kuvvetli hfzasyla tannan Eb Zra, onun hfznn kendisininkinden ok daha salam olduunu eitli rnekler vererek itiraf etmitir. Ahmed b. Hanbele gre, fakih saylabilmek iin iyi bir muhaddis olmak, en az drt yz bin rivayeti ezbere bilmek ve shhatinden emin olunmayan rivayetlerle fetva vermekten kanmak gerekir. shak b. Hn, Fetva verme hususunda pek cretkr davrananlarnz, atee atlmakta en cretkr olanlarnzdr melindeki hadis hakknda grn almak istedii zaman, hadisteki tehdide muhatap olan kimselerin, duymad rivayetlerle fetva verenler olduunu sylemitir. Hadis kitaplarna sahip olmay onlarn iindeki rivayetlerle amel etmek iin yeterli grmemi, ayrca bu rivayetlerin mahiyetini bilmek gerektiini ifade etmitir. Olu Abdullah kendisine byle birinin durumunu sorduu zaman, zayf bir hadisle deersiz bir rivayeti, kuvvetli bir senedle rk bir senedi ayramayanlarn kitaplardaki hadislerle amel edebilmek iin bu sahalarda otorite olan limlere danmas gerektiini belirtmitir. mam fi, Irakllarla yapt bir mnakaada ele aldklar konuya dair hibir hadis hatrlayamadn syleyince, ona ayn konuda hadis okuyan talebesi bn Hanbele sahih hadisleri kendisinden daha iyi bildiini itiraf etmi ve kendi kanaat ve fetvalarnn aksine sahih bir hadise rastlarsa haber vermesini istemitir (Zeheb, XI, 213). Ahmed b. Hanbelin sahih hadisleri iyi bilmesine ramen el-Msnedde zayf hadislerin bulunmas, eserine malzeme toplarken kabul ettii artlardan kaynaklanmaktadr. Hadis mnekkitlerince yalanc olduu ileri srlen kimselerden kesinlikle hadis almam, bunun yannda doru szll ve

dindarl ile bilinen rvilerin rivayetlerini kabul etmekte bir mahzur grmemitir. Yalanc olmamak kaydyla rivayet artlarnn tamam kendinde bulunmayan baz rvilerden hadis almasnn sebebi, herkesin aradn bulabilecei byk bir hadis klliyat meydana getirme arzusuyla yakndan ilgilidir. Vefatndan bir mddet nce olu Abdullahtan el-Msneddeki zayf bir hadisi karmasn istemesi, eserini artlarna uymayan rivayetlerden tamamen ayklayamad kanaatini uyandrmaktadr. Ayrca ondan, hem kendisinin hem de yakn arkadalarnn hell ve harama, snnet ve ahkma dair rivayetleri kabul ederken son derece titiz davrandklar, fakat bir hkm getirmeyen, sadece faziletli amellere tevik eden, ayrca Hz. Peygambere isnad edilmeyen haberlerde ayn titizlii gstermedikleri rivayet edilmektedir (Hatb, el-Kifye, s. 134). Gerek Ahmed b. Hanbelin gerekse ayn kanaatte olan baz muhaddislerin zikredilen konularda msamahakr davranmalar, buna benzer rivayetleri baka tarik*lerle takviye edebilecekleri dncesinden ileri gelmektedir. uras da unutulmamaldr ki Ahmed b. Hanbel zamannda hadisler sahih ve zayf diye iki ksmda ele alnmakta ve zayf terimi, daha sonra ortaya kan hasen* rivayetleri de kapsamaktayd. Onun faziletli ameller konusunda delil olabileceini syledii zayf hadisler bugnk anlamda zayf rivayetler deil, en azndan hasen rivayetlerdir. Kyasa tercih ettii zayf hadisler de ayn ekilde hasen rivayetlerdir. Hasta yatanda bile eserini zayf rivayetlerden arndrmaya almas ve pek gvenilmeyen rvilerden alnmalar sebebiyle garb* saylan hadislerin yazlmasna kar kmas, onun bu kabil rivayetlere kar msamahakr davranmadnn delilidir. Nitekim nc tabakaya mensup hadis mnekkitlerinin en titizi olarak Yahy b. Man ile Ahmed b. Hanbel kabul edilmektedir. bn Sad, cl, Eb Htim er-Rz, Nes ve bn Hibbn gibi hadis mnekkitlerinin onun bu sahada otorite ve gvenilir bir rvi, hadisin hem fkhn hem de tefsirini bilen bir hfz olduunu sylemeleri hadisteki yerini belirtmeye kfidir. Rivayet ettii hadisten elde edilecek hkmleri bilmek, ancak byk muhaddislerde grlen bir zelliktir. Hadis hfz Slih Cezere, kendilerine yetitii muhaddisler iinde hadislerin fkhn en iyi onun bildiini belirtmektedir. Dier taraftan, pek az muhaddisin sz sahibi olduu ilel konusundaki grlerini ihtiva eden ve bu sahann ilk eserlerinden biri olan Kitbl-lel ve marifetir-ricli de bunu ispat etmektedir. Ahmed b. Hanbelin hadis rivayetinde stn bir yere sahip olmasnn eitli sebepleri vardr. Rivayet edecei hadisleri ezberinde olduu halde mutlaka kitaba bakarak okumas, baz hadisler arasndaki fark sadece ve, ev, li, bi, ileyhi, aleyhi gibi ekl farklardan ibaret bile olsa, bunlar byk bir titizlikle aynen rivayet etmesi, rivayetlerde l isnad* aramann seleften kalma bir snnet olduunu syleyerek l rivayetlere byk nem vermesi, hadislerin mna olarak rivayetine (bk. RVAYET) taraftar olmamas, bir hadisi ihtiva ettii hkmlere gre ilgili bablarda para para rivayet etmeyi (bk. TAKT) uygun grmemesi, kendisine bir hadisteki ndir (garb) bir kelimenin sorulmas zerine, bunun garbi bilenlere sorulmasn tavsiye ederek Peygamber buyruu hakknda zan ile konuamayacan sylemesi, onun hadis rivayetinde ne kadar titiz davrandn gstermektedir. Eb Zra ile hadis mzakere ettii srada, nfile ibadete pek dkn olduu halde, farzlarn dnda hibir namaz klmamas, hadis ile uramay daha byk ibadet saydn gstermektedir. Bu sebeple olmaldr ki cretle hadis rivayet etmeye cevaz veren baz muhaddislere karlk o byle kimselerin rivayetlerinin kabul edilemeyeceini ifade etmitir. Yats namazn mescidde kldktan sonra, derin ilmine ve geni hadis bilgisine hayran olduu hocas Vek b. Cerrh ile birlikte onun evine kadar yryerek baz hadisleri mzakere* ederlerdi. Bir gece bu mzakere kapnn nnde sabah namazna kadar devam etmi, her ikisi de vaktin nasl getiini farketmemilerdi. nk bu srada Ahmed b. Hanbel Vekin bir hocasndan onun duymad

rivayetleri nakletmiti. Hapishanede veya evinde gz hapsinde bulunduu zamanlarn dnda hadis rivayetini brakmamtr. Halife Mtevekkilin olu Mutezze zel olarak hadis okutmasn istemesi, hadis rivayetinde yneticilere imtiyaz tanmaya kar olan Ahmed b. Hanbeli zor durumda brakm, bir hadisi batan sona rivayet etmemeye daha nce yemin etmi olduunu syleyerek halifenin isteini geri evirmi ve bu sebeple vefatndan sekiz yl kadar nce aile fertlerinin dndakilere hadis rivayetini terketmitir.

BBLYOGRAFYA

bnn-Nedm, el-Fihrist, s. 285; Eb Nuaym, Hilye, IX, 161-233; Hatb, Trhu Bagdd, IV, 412423; a.mlf., el-Kifye f ilmir-rivye, Haydarbd 1357, s. 134; Tabakatl-Hanbile, I, 4-20; bnl-Cevz, Menkbl-mm Ahmed b. Hanbel, Kahire 1349/1931 Beyrut 1977; a.e. (nr. Abdullah b. Abdlmuhsin et-Trk - Ali Muhammed mer), Kahire 1399/1979; bn Manzr, Muhtasaru Trhi Dmak, (nr. Riyz Abdlhamd Murd), Dmak 1404/1984, III, 240-257; Mizz, Tehzbl-Keml (nr. Ber Avvd Marf), Beyrut 1403/1983, I, 437-470; bnl-Cezer, elMasadl-ahmed f hatmi Msnedil-mm Ahmed (Msned iinde, nr. Ahmed Muhammed kir), Kahire 1377/1958, I, 28-56; Zeheb, Almn-nbel, XI, 177-358; bn Kayyim, lmlmuvakkn, I, 28; IV, 205, 206; bn Kesr, el-Bidye, X, 325-343; bn Hacer, Tehzbt-Tehzb, I, 7276; Uleym, el-Menhecl-ahmed (nr. M. Muhyiddin Abdlhamd - dil Nveyhiz), Beyrut 1403/1983, I, 51-109; Kefz-zunn, II, 1392-1393, 1401, 1422-1423, 1680, 1844; Abdlazz edDihlev, Bustnl-muhaddisn (trc. Ali Osman Kokuzu), Ankara 1986, s. 68-70; W. M. Patton, Ahmed b. Hanbel vel-mihne (trc. Abdlazz Abdlhak), Kahire 1377/1958; Serks, Mucem, I, 8990; Brockelmann, GAL, I, 193-194; Suppl., I, 309-310; Sezgin, GAS, I, 502-510; Mneccid, Mucem, I, 15; II, 20; III, 19; M. Eb Zehre, bn Hanbel, Kahire 1981; Mustafa e-eka, el-mm Ahmed b. Hanbel, Kahire 1404/1984; Ziaul Haque, Ahmad bn Hanbal: The Saint-Scholar of Baghdad, HI, VIII/3 (1985), s. 69-90; Goldziher, Ahmed, A, I, 170-173; H. Laoust, Ahmad b. Hanbal, EI (Fr.), I, 280-286. M. Yaar Kandemir Fkh lmindeki Yeri. Ahmed b. Hanbelin hadis ilmindeki yksek seviyesi herkes tarafndan kabul edildii halde fakih olup olmad, en azndan kendisini takip eden birka asr boyunca tartma konusu olmutur. Onu fakihler arasnda zikretmeyen fkh tarihileri ve mukayeseli fkh (hilf) limleri arasnda bn Kuteybe, bn Cerr et-Taber, Tahv, Debs, bn Abdlber, Gazzl gibi isimler yer almaktadr. Hanbellerin sert tepkilerine ramen bu limleri zikredilen davrana sevkeden iki sebep vardr: Bizzat Ahmed b. Hanbelin bir fakih olarak deil muhaddis olarak bilinmesi iin sarfettii gayret, kendisininki de dahil olmak zere rey*in ve fkhn yazlmamas konusunda gsterdii ar titizlik. Bu sebeplere, onun fkh dalnda bizzat kaleme ald veya talebelerine yazdrd nemli bir eserinin bulunmay da eklenince, ilk fkh tarihi ve hilf yazarlar hakl olarak ona fakihler arasnda yer vermemilerdir.

Ancak Ahmed b. Hanbeli mehur drt fkh mezhebinden birinin imam yapan, ona bu lde bir fakih pyesi veren hakl, tarih sebepler vardr. 1. Saylar az da olsa kendisine nisbet edilen fkh kitaplar mevcuttur (Kitbs-Salt bunlarn en mehurudur). 2. Oullar ve bizzat kendisinden ders alan rencilerinden balayarak bunlar takip eden nesillerin ondan rivayet ettikleri mesil (fkh problemlerine ait zmler) onlarca cilde ulamaktadr. 3. mam Eb Ysuf, bn Uyeyne ve mam fiden fkh dersleri alm, fi onun iin, Badattan ayrldmda arkamda Ahmed b. Hanbelden daha fakih birini brakmadm demitir. 4. Hayatnn sonlarna doru kendisinden fkh mesilinin nakledilmesine ve bunlarn yazlmasna izin vermitir. 5. Nihayet drt byk fkh mezhebinden birisi ona nisbet edilmi, bu mezhebin fkh ve usul kitaplarnda onun fkh ilmindeki nemli ve mstakil yerini gsteren saysz rivayete yer verilmitir. Ahmed b. Hanbelin byk bir fakih olduunu kabul edenler de onun rey ve hadis medreselerinden hangisine mensup olduu konusunda birleememilerdir. Burada reye verilen mnann (rey kavramnn) ayrc rol oynad anlalmaktadr. Reyi kyas ve istidll mnasnda alanlar, Zhir olmayanlarn tamamn -bu arada Ahmed b. Hanbeli-reyciler iinde zikretmilerdir. Haber-i vhid ve sahbe kavli karsnda kyas kullananlar reyci telakki edenler ise Ahmed b. Hanbeli ehl-i hads* kategorisine sokmulardr. Bu mnada Ahmed b. Hanbelin reyci olmad kesinlik kazanmakla beraber, H. Laoustun da iaret ettii gibi, gerek hadisleri hadiselere uygularken gerekse ilk bakta elikili grnen hadisleri uzlatrrken reyi kullandnda phe yoktur. bn Hanbel, insanlarn hadisten yz evirip fkha ynelecekleri, bir fakihin eitli zamanlarda ayn konuda deiik ictihadlarda bulunabilecei ve bunlar bir arada grenlerin zihinlerinin karaca, reye dayal fkhn Kitap ve Snnet yerine geecei dnce ve korkusundan hareket ederek hem kendisinden fkh ve fetva nakledilmesine, hem de bunlarn yazlmasna iddetle kar kmtr. Kaynaklar bu konuda onun en yakn rencileriyle tarttn, onlar fkh ve rey yerine bunlarn asl olan Kitap ve Snnete ynelttiini kaydetmektedir. rencilerinden ve kendisinin fkhn nakledenlerden biri olan shak b. Mansr el-Kevsecin Horasanda onun fkhn rivayet ettiini iitince kalabalk bir mecliste, ahit olun, ben o ictihadlarn tamamndan rc ettim demitir. Ancak Ahmed b. Hanbelin bu tutumu sonuna kadar devam etmemi, bilhassa Kurn- Kermin mahlk olmad grnde ikencelere ramen direnmesinden sonra hreti yaylm, kendisine sorulan ve hadis ile sahbe kavlinde ak cevab bulunmayan binlerce meseleye cevap vermek mecburiyetinde kalmtr; bunlarn emin kiiler tarafndan yazlmasna da istemeyerek raz olmutur. Nitekim Kevsec Horasandan gelerek rivayet ettii Mesili ona yeniden arzetmi ve tasdikini almtr (Uleym, I, 191, 250). Ahmed b. Hanbelin fkhn ifah veya yazl olarak nakledenlerin banda u isimler yer almaktadr: Oullar Slih ve Abdullah, Eb Bekir el-Esrem, Abdlmelik b. Abdlhamd, Eb Bekir el-Merrz, Harb b. smil el-Kirmn, brhim b. shak el-Harb. Dank malzemeyi el-Cmig adl eserlerinde nce Eb Bekir el-Merrz, sonra da daha byk hacimde Eb Bekir el-Halll toplamlardr. bn Kayyim el-Cevziyye, Halllin eserinin yirmi cilt olduunu bildirmektedir (lml-muvakkn, I, 28). Bu eserin baz paralar zamanmza kadar ulamtr (Sezgin, GAS, I, 507, 512). Halllin eserini kendisinden sonra mer b. Hseyin el-Hrak ve Gulml-Halll diye mehur olan Abdlazz b. Cafer ilemi, karma ve ilveler yapmlardr. Daha sonra gelen Hanbel fakihler de genellikle bu iki mellifin eserlerinden faydalanm ve Hanbel fkhn gelitirmilerdir. Hanbel melliflerin fkh

kitaplarnda uyguladklar bir usul sayesinde hangi szn Ahmed b. Hanbele, hangilerinin de dier Hanbel fakihlere ait olduunu anlayp bunlar ayrmak mmkn olmaktadr. yle ki: Bu kitaplarda rivyt, tenbht ve evch ayrm yaplmaktadr. Rivyt Ahmed b. Hanbele ait szler ve grler, tenbht yine Ahmed b. Hanbelin aka sylememekle beraber iaret ettii grler ve hkmler, evch ise onun sylediklerine ve usulne bakarak dier Hanbel fakihlerin kardklar hkmlerdir. Ahmed b. Hanbelin fkhnn dayand kaynaklar ve kulland metodoloji, yalnzca kendisinden rivayet edilen zmlerden karlmamtr; bunun yannda ondan, dorudan usule ait rivayetler de intikal etmitir (icm, kyas, sahbe fetvas, mrsel hadis konularnda baz rnekler iin bk. Abdlkadir Bedrn, s. 42-43). Onun usulnn iyi bir hulsas bn Kayyim el-Cevziyye tarafndan verilmektedir (lml-muvakkn, I, 29-33). Buna gre bn Hanbelin birinci kayna muteber (sahih) naslardr. Burada naslardan maksat, Kitap ve Snnetteki ilgili metinlerdir. Ahmed b. Hanbel fkh bir konuda byle bir metin bulunca buna hibir reyi, uygulamay (ameli), kyas, sahbe kavlini ve muhlifi bilinmeyen mnasndaki-icm tercih etmemekte, deimemektedir. Herkesin bildii din hkmler (zarrt- dniyye) dnda kalan meselelerde icm iddias, bu konuda muhalif gr olan birisi bilinmemektedir mnasna gelir ve Ahmed b. Hanbele gre muhalifin bilinmemesi, icmn bilinmesi demek deildir. Bu gibi iddialar karsnda hadis terkedilemez. Birinci eit icmda ise hccet olan icm deil, Kitap ve Snnetin nassdr. bn Hanbelin ikinci hkm kayna sahbe kavlidir. Sahbeden birisi bir konuda belli bir hkm aklam veya fetva vermi olur, dierlerinin de buna kar bir gr ileri srdkleri bilinmezse, bu mnadaki sahbe kavline hibir rey, kyas ve uygulama tercih edilemez. Bir konuda birden fazla sahbenin birbirine aykr hkm ve fetvalar varsa bunlar arasnda Kitap ve Snnete en yakn, en uygun olan tercih edilir. Bu lye gre tercih mmkn olmuyorsa hepsi nakledilir. Byle bir hkm kayna da bulunamad takdirde sra zayf ve mrsel hadise gelir. Ahmed b. Hanbelin zayf hadisten maksad, daha sonralar hasen ismiyle anlan ve uydurma olmas ihtimal dahilinde bulunmayan hadis eididir. Ona gre byle bir hadise de kyas tercih edilemez. Mrsel veya zayf (hasen) hadis de bulunamazsa, zm bekleyen bir hadisenin hkm kyasa bavurularak elde edilir. Hallln bn Hanbelden naklettii, Kyas ancak zaruret halinde kullanlr sz, Daha nce zikredilen delillerin bulunmamas halinde kullanlr eklinde anlalmtr. Abdlkadir Bedrnn tesbitine gre Ahmed b. Hanbel istishb, istihsan, meslih ve sedd-i zera delillerini de kullanmtr (el-Medhal, s. 133 vd.). stishb, naslarn genel mnasndan anlalan hkmlerin, deitiren zel bir nas bulunmadka halde ve gelecekte var saylmas, devam etmesidir. Naslarn genel hkmlerine gre her ey insanlar iin yaratlmtr; u halde yasaklayan bir nas bulunmadka eyada aslolan ibhadr (mubah olmaktr). Naslarn genel hkmne gre ibadeti koyan Allahtr, O bir ibadeti buyurmadka ykmllk sz konusu deildir; mesel altnc bir vakitte namaz klnamaz. stihsan, daha kuvvetli bir delil sebebiyle kyas terketmek ve bu delile gre hkmetmektir. Kyasa gre teyemmm abdest gibidir, bozuluncaya kadar onunla namaz klnr. Ahmed b. Hanbel istihsana dayanarak, her vakit iin yeniden teyemmm edilir, demitir. Onun, Mushaf satmak ciz deildir, fakat satn almak cizdir, hkm de istihsana dayanmaktadr. Meslihten maksat, dinin itibar edip etmedii bilinmeyen, bu konuda bir delili (ahidi) bulunmayan faydal nesne ve davrantr ki meslihul-mrsele diye bilinmektedir. bn Hanbel sahbe uygulamasna bakarak bu kayna da kullanmtr. Halk dinin hedefledii amaca ulatrmak iin alnan tedbirler mnasndaki siyset-eriyye Hanbellerde oka kullanlm ve meslih prensibine dayandrlmtr. Ahmed b. Hanbelin, Fayda mtala olunduu takdirde casus ve bidatnn propagandasn yapan bidat katledilebilir; Barnacak yeri bulunmayan kimse, meskeninde bo ve uygun yeri bulunan kimsenin

mlk meskenine oturabilir; Baka are yoksa ipek elde edebilmek iin ipek bcekleri ldrlr gibi fetvalar siyaset ve meslih kaynana dayal rneklerdir (bn Kayyim el-Cevziyye, et-Turukulhkmiyye, s. 13, 227, 239). Sedd-i zera, ekil bakmndan mer grlen tasarruflarn, mer olmayan maksatlara ulatrc olmas gz nne alnarak iptal edilmesi, geersiz saylmasdr. Ahmed b. Hanbelin, damping yapan kiilerden mal satn alnmasn, anari dnemlerinde silh satlmasn ciz grmeyen fetvalar bu esasa dayand gibi, genellikle Hanbellerin kanuna kar hile konusundaki yaklamlar ayn temelden kaynaklanmaktadr. Ahmed b. Hanbelin usul, ictihad ve fetvalarnn nda, ou mstakil veya mezhepte mctehid olan talebe ve tbilerinin gelitirdii Hanbel fkhnn ayrc vasflarn ylece sralamak mmkndr: Ahmed b. Hanbelin fkh rey ve kyastan ok sra (yet, hadis, sahbe kavli) dayanmaktadr. Kendisine sorulan fkh meselelerinin byk bir ksmna bana ulaan filn hadise, filn habere gre diye cevap vermitir (Uleym, I, 193). Eb Hanfe ve fi, henz ortaya kmam fkh problemlerini tasavvur (takdir) ederek bunlara cevap hazrladklar halde Ahmed b. Hanbel ancak fiilen ortaya km problemler zerine eilmi, bunlarn zm iin ictihadda bulunmutur. Yaygn hreti sebebiyle Horasan, ran, Irak, Suriye, Hicaz gibi blgelerden kendisine birok mesele gelmi, bu sebeple cevap verdii fkh meselelerin says tasavvura dayal problemlerden az olmam, ayrca bu tutumu onun fkhna canllk ve uygulanabilirlik vasflarn kazandrmtr. sra dayal bir fkhn deien ve gelien toplum hayatna ayak uyduramayaca, geride kalaca dnlebilir. Halbuki bn Hanbel, sr ile istishb metodunu birlikte kullanp kendine gre yorumlamak suretiyle ibadet ve mumelt (hukuk, ekonomi, politika... sahasn) birbirinden ayrm, birincisine darlk, ikincisine genilik ve yumuaklk getirmitir. Ona gre Allah mrikleri iki sebeple knamtr: Onun haram klmad eyleri haram klmalar, Onun koymad usullerle Ona kulluk etmeye kalkmalar. u halde, Allahn koyduu ibadetler dnda ibadet yoktur, yasaktr; bu noktada darlk vardr ve bu sayede bidatlarn kaps kapanmaktadr. Allahn yasaklamad muamele ise serbesttir; bu sahada da genilik ve esneklik vardr. Dier baz mctehidler kyas ve kaidelerine bal kalarak muamele, art ve akid sahasn daraltrken bn Hanbel kaide ve kyas deil, naslar snrlayc telakki ettii iin bunlarn yasaklamad akid, art ve muamele ekillerini muteber saym, en geni akid ve art hrriyeti onun mezhebinde ortaya kmtr. Naslarla elimedii mddete maslahat* da deerlendiren, faydaly elde etme, zararly ortadan kaldrma sonucunu douran tasarruflara meruiyet tanyan bn Hanbel, bu prensibi ile de fkhna hayatiyet salamtr. mam fi ve Hanefler, gerek irade nazariyesinde gerekse akidlerin tefsirinde objektif nazariyeyi benimsemiler, da vuran sz ve davranlardan hareket etmiler, sebep ve saiklere nem vermemilerdir. Ahmed b. Hanbel ise sedd-i zera prensibini gelitirerek sbjektif nazariyesine temel klm, da vuran sz ve davranlar yannda kiilerin maksatlarn, hukuk tasarruflarn sonularn gz nne alm, ekil bakmndan mer grlen hukuk tasarruflar, mer olmayan saik ve sonularn gz nne alarak iptal etmitir. Ona gre mer yollarla ancak mer sonulara gidilebilir; mer olmayan sonuca ulatran yollar mer saymak mmkn ve ciz deildir (bn Kayyim el-Cevziyye, lmlmuvakkn, I, 344 vd.; III, 111 vd.; M. Eb Zehre, s. 199-204).

BBLYOGRAFYA

bn Eb Yal, Tabakatl-Hanbile (nr. Muhammed Hmid el-Fakk), Kahire 1371/1952, I, 4-20; bnl-Cevz, Menkbl-mm Ahmed b. Hanbel, Kahire 1349/1931 Beyrut 1977; bn Kayyim el-Cevziyye, et-Turukul-hkmiyye, Kahire 1317, s. 13, 222, 227, 239; a.mlf., lml-muvakkn (nr. M. Muhyiddin Abdlhamd), Kahire 1374/1955, I, 28-33, 344 vd.; III, 111 vd.; Sbk, Tabakat-fiiyye (nr. Mahmd Muhammed et-Tanh - Abdlfetth Muhammed Hulv), Kahire 1383-96/1964-76, II, 27-63, 118-120; Uleym, el-Menhecl-ahmed (nr. M. Muhyiddin Abdlhamd - dil Nveyhiz), Beyrut 1403/1983, I, 191, 193, 250; Ahmed Emn, Duhal-slm, Beyrut 135155/1933-36, II, 234 vd.; Abdlkadir Bedrn, el-Medhal il mezhebil-mm Ahmed b. Hanbel, Beyrut, ts. (Dru hyit-trsil-Arab), s. 42-43, 133 vd.; Sezgin, GAS, I, 507, 512; M. Eb Zehre, bn Hanbel, Kahire 1947, s. 199-204; Ali Hasan Abdlkadir, Nazratn mme f trhil-fkhil-slm, Kahire 1965, s. 223, 287 vd.; Muhammed b. Hasan el-Hacv, el-Fikrs-sm f trhil-fkhilslm, Medine 1396-97/1976-77, II, 25 vd.; Hayreddin Karaman, slm Hukuk Tarihi, stanbul 1989, s. 185, 190, 206-208, 211, 215; Goldziher, Ahmed, A, I, 170-173; H. Laoust, Ahmad b. Hanbal, EI (Fr.), I, 280-286. Hayreddin Karaman Akaid Konularna Dair Grleri. Ahmed b. Hanbel, akaide dair yazd eserlerden ve Mutezileye kar yrtt mcadelelerden anlaldna gre, nl bir muhaddis ve fakih olmakla birlikte ayn zamanda akaid problemleriyle yakndan ilgilenerek selef akdesini savunan ve Ehl-i snnet inancnn yerlemesine tesir eden bir akaid limidir. Onun akaide dair fikirlerinin yaylmasnda oullar Abdullah ve Slihin yan sra Msedded b. Mserhed, smil b. Yahy el-Mzen, Eb Bekir el-Halll, Ahmed b. Cafer el-stahr, Abdlvhid b. Abdlazz et-Temm ve Rzkullah b. Abdlvehhb et-Temm gibi rvilerin nemli rolleri olmutur. Zeheb, bu rvilerin bn Hanbele atfettikleri btn grlere gvenilemeyeceini belirterek onun itikad fikirlerini tesbit etmenin zorluuna iaret eder (Almn-nbel, XI, 286). Hanbellerin, imamlar hakknda kabul edilmesi imknsz baz mbalaal bilgiler nakletmeleri (Hatb IV, 423), hatta ona muhalefeti Hz. Peygambere ve ashaba muhalefet eklinde yorumlamalar (Tabakatl-Hanbile, I, 13, 17), bunlara ilve olarak tebih* ve tecsim* grn benimseyen baz gruplarn bn Hanbelin glgesine snarak kendi fikirlerini ona aitmi gibi gsterme abalar (Pezdev, s. 253), Zehebnin bu tesbitini hakl gsteren sebepler arasnda saylabilir. Dier taraftan Mutezile kelmclarnn, bn Hanbeli Hz. Peygamberin getirdii dini deitirmekle, hatta Maniheizmi benimsemekle sulayacak kadar tenkitte ar gitmeleri de (Zeheb, XI, 253, 261, 273) onun itikad cephesini gerek hviyetiyle belirlemeyi zorlatran hususlardandr. Buna bir de siyas basklar ve mihne olay eklenecek olursa iin daha da karmak bir ekil alaca ortaya kacaktr. Zira karlkl tenkit ve hcumlarn, ayrca devlet eliyle uygulanan ikencenin meydana getirdii psikolojik gerginlik fert ve toplum zerinde olumsuz etkilere sebep olmu, bunun sonucunda arla sapanlar grlmtr. bn Hanbelden bahseden kaynaklarn ou, onun naslara smsk bal olduu, bu sebeple kelm metodunun kullanlmasna kar kt noktasnda birleirse de bu tr rivayetlerden, onun itikad konularn akl istidlllerle teyit edilmesini reddettii sonucunu karmak kolaylkla savunulabilir bir

gr kabul edilmemelidir. Zira bn Hanbelin itikad konular Mutezile mensuplaryla mnakaa ettii ve bu mnakaalarda kelm saylabilecek deliller kulland bilinmektedir (Zeheb, XI, 313315; Sbk, II, 47-48). Mesel Cehmiyye ve Mutezilenin grlerini reddetmek iin yazd er-Red alez-zendka vel-Cehmiyye* adl eserinde kelm ilminde sk sk bavurulan ihtimalleri tartma usuln kullanr (s. 72, 91-92). Ayrca baz yetlerde artt ifade edilen imann (bk. el-Enfl 8/2; etTevbe 9/124) eksilebileceini savunurken, Artmas mmkn olan bir eyin eksilmesi de mmkndr (Temm, II, 302) eklinde kyas yaparak grn ispata alr. Btn bunlar, onun kelm metoduna yakn bir yol takip ettiini gsteren iaretlerdir. Ahmed b. Hanbelin reddettii ey mutlak mnada kelm metodu deil, akl nakilden stn tutan ve akaid meselelerini, dolaysyla metafizii aklla zmeye alan bidatlarn kulland metottur. Ahmed b. Hanbel her ne kadar Hz. Peygamberin ve ashabn aklamaya girimedii problemleri mnakaa konusu yapmay bidat kabul etmise de karlat sosyal ve siyas olaylarn tesiriyle, teorik olarak benimsedii prensiplerden pratikte vazgemek zorunda kalmtr. Mesel kendi dneminde nemli tartma konularndan birini tekil eden halkul-Kurn meselesinde, Kuran mahlk deildir tezini benimsemi, Kuran ve Snnette ak bir ekilde yer almayan bu tezi savunup ispatlamaya kendisini mecbur hissetmitir. Bu tutumuyla o, prensip olarak benimsemedii ve bidat olarak nitelendirdii kelma girmi oluyordu. Kuran ve Snnetin tevil edilemeyecei hususunda Ahmed b. Hanbele atfedilen grler de dikkatli bir tenkit szgecinden geirilmelidir. Bata Gazzl olmak zere ounluun kabul ettii gre gre o, naslar zhir mnalarnda anlam ve mtebih*lerin asla tevil edilemeyeceini savunmutur (hy, I, 103-104; M. Eb Zehre, s. 138). Beyhak ve bn Teymiyye gibi selef limleri ise bn Hanbelin sadece Cehmiyye ve Mutezileye ait aslsz tevilleri reddettii grndedirler (Beyhak, s. 304; bn Teymiyye, el-kll, XIII, 295). Ahmed b. Hanbelin temel grnn de bu olmas gerekir; nk o Kurandaki baz yetlerin mecazi mnada kullanldn belirtmekte ve bir ksm m, bir ksm hs olan yetlerin zhir mnalarna gre aklanamayacan srarla savunmaktadr (Ahmed b. Hanbel, s. 53-54). Nitekim er-Red alez-zendka vel-Cehmiyyeyi, Hz. Peygamberin yapt aklamalar terkeden, yetler arasndaki balantlar gz nnde bulundurmadan Kuran sadece zhirine gre tefsir etmeye alan frkalar reddetmek iin yazm olmas, onun tevil konusundaki tutumuna aklk getirmektedir. Ona gre Kurann akde ile ilgili yetleri mtebihtir. Mtebihtn tevili ise ancak Hz. Peygamberden rivayet edilen bir aklama varsa o dikkate alnarak yaplabilir. Mesel, Sen beni asla gremezsin (el-Arf 7/143) melindeki yeti, Dnyada asla gremezsin eklinde yorumlamas, ayrca, Nerede olursanz olun O sizinle beraberdir (el-Hadd 57/4) ve Biz ona ah damarndan daha yaknz (Kaf 50/16) yetlerindeki beraberlik ve yaknlka -ilim, sem ve basar sfatlarn dikkate alarak- Allahn yarattklarndan haberdar olmas mnasn vermesi, onun yapt tevillere rnek gsterilebilir (Ahmed b. Hanbel, s. 60, 90, 100). Ahmed b. Hanbelin, zerinde nemle durduu itikad meselelerin banda Allahn (sbt ve haber) sfatlar, ryetullah, halkul-Kurn, cennet ve cehennemin ebedlii, iman, gnah ve tekfir konular yer alr. Onun akaide dair grlerini ylece zetlemek mmkndr: 1. lhiyat Konular.

a) lh Sfatlar. Zt, sfatlar ve fiilleri bakmndan bir ve tek olan Allah sadece Kuran ve Snnette bildirilen sfatlarla nitelendirilebilir. Akln kendiliinden Ona sfat nisbet etmesi veya naslar dikkate almadan sfatlarn aklamas mmkn deildir. nk akl, mahiyet ve keyfiyetini bilemedii ilh sfat ve fiiller hakknda hataya dmekten kurtulamaz (Temm, II, 293, 300). Allah Telnn ilim, hayat, irade, kudret, kelm, sem ve basar sfatlar vardr. Zira Kuranda alm, hay, kadr diye nitelendirilmesinin yannda Onun ilminden (el-Arf 7/7) ve kuvvetinden (ez-Zriyt 51/58) bahsedilmi ve bu sfatlar ilimle lim, kudretle kadir olduu eklinde yorumlanmtr. Allahn btn sfatlar ezel ve kadm olup lemi yarattktan sonra bunlara sahip olmu deildir. ayet onun sfatlar yaratklarn mevcudiyetine bal olsayd vahdniyeti de ancak tevhid ehlinin onu birlikle nitelemesine bal olurdu. Byle bir akl yrtmenin tutarszl ise aktr. Hdis olan ey nasl ki zt ve sfatlaryla birlikte hdis ise kadm olan Allah da zt ve sfatlaryla kadmdir (Temm, II, 293, 298). Sfatlarn kadm oluu tevhid inancyla elimez, nk sfatlar ztn ayn olmad gibi gayr da deildir (Ahmed b. Hanbel, s. 91-92). Ahmed b. Hanbel, ihtiyar fiillerde kula tam bir serbestlik tanyan Mutezilenin irade gr ile bu tr fiillerin meydana geliinde kulun hibir rol olmadn iddia eden Cebriyyenin kaderci grn reddederek ikisi arasnda mutedil bir yol bulmak istemitir. Ona gre kullarn kt fiillerini ilh iradenin dnda tutmak, bu iradeyi snrlandrmay ve dolaysyla ulhiyyet hakknda acz ve eksiklii gerektireceinden mmkn deildir. Fakat sz konusu fiiller kulun iradesinin tamamen dnda da kabul edilemez. Aslnda akl, Allahn iradesi ile kulun iradesi ve fiilleri arasndaki ilikiyi tam anlamyla zmeye muktedir deildir (Temm, II, 295-300; bn Teymiyye, Muvfakat sahhil-menkul, I, 71). Ahmed b. Hanbele gre Allahn kelm sfat vardr ve ezeldir. Allah sesle konuur. Bu Onun az, dil ve dudaklara sahip olmasn gerektirmez. nk konumak iin bu vastalarn mutlaka mevcut olmas art deildir. Nitekim Kuranda konutuklar veya kyamette konuacaklar bildirilen arzn, gklerin, dalarn ve baz insan uzuvlarnn (bk. Fusslet 41/11; elEnbiy 21/79; Ysn 36/65) sz konusu organlar mevcut deildir. bn Eb Yal, Ahmed b. Hanbelin Allahn az vastasyla konutuu grnde olduunu naklederse de (TabakatlHanbile, I, 29) tebih ve tecsim ifade eden bu rivayetin ona ait olmas mmkn deildir. Ayrca bu gr olu Abdullahn naklettikleriyle elimektedir (Kitbs-Snne, s. 70-71). Ahmed b. Hanbele gre Allah naslarda belirtilen (sbt) sfatlarla nitelendirmek tebihi gerektirmez. Onu yaratklara benzetmek nasl hatal ise onlara benzetmemek iin naslarda bildirilen sfatlar nefyetmek de ayn ekilde hataldr. nk tenzihte ar gitmek baka trl bir tebihe yol aar ve yaratcnn grmeyen, iitmeyen, konumayan cansz varlklara (putlar) benzetilmesine yol aar (Ahmed b. Hanbel, s. 90). Buna gre, tebih ve ar tenzih grnn tad mahzurlardan kurtulmann yegne yolu, naslarda bildirilen sfatlar kabul edip bunlarn mahiyet ve keyfiyet itibariyle yaratklarn sfatlarndan farkl olduuna inanmaktr. Baz rivayetlerde yer alan iddialarn aksine (Tabakatl-Hanbile, I, 56, 144; bnl-Cevz, s. 155) bn Hanbel bir ksm haber sfatlar tevil etmitir. Ona gre istivnn mnas Allahn arn stne ykselmesi, nzl ise ilh rahmetinin inmesi demektir (Eb Dvd, s. 262). Allah arn stnde olmakla birlikte zerinde oturmu veya ona temas etmi deildir. Yedinci kat gn stnde bulunan ar ile Allah arasndaki mnasebet bizim bilgi snrlarmz aan bir durumdur (Eb Nuaym, IX, 196). bn Hanbel, Cehmiyye tarafndan ileri srlen Allahn her yerde mevcut olduu fikrini naslara aykr bulduu gibi bunu mantk asndan da tutarl kabul etmez. nk mekn kavram beraberinde

snrllk kavramn da getirmektedir. Ayrca lemin zt- ilhiyyenin dnda yaratlm olmasnn gereklilii de bu dncenin yanlln gsterir. Zira Allah vard, Ondan baka hibir varlk yoktu. lem hdis olduuna gre mevcudatn Onun zt dnda yaratlm olmas zorunludur, aksi grler ulhiyyetle badamaz (Ahmed b. Hanbel, s. 92-102). bn Hanbel, Allahn gkte ve st cihette bulunduuna dair grn birok yet ve hadise dayanarak ispat etmeye alr. Haber sfatlardan saylan yed, vech, nefs, gazap ve rznn Allahn ztna mahsus sfatlar olduunu ve bunlara mecazi mnalar vermenin yanl olacan savunur. Bunlarn insanlar tarafndan anlalabilecek mkul tevilleri mevcut deildir (Temm, II, 249). Ahmed b. Hanbel Allahn btn isimlerinin kadm olduunu belirtmekle birlikte kelmclarn isimmsemm tartmasna girmemitir. Eb Yal el-Ferr onun, Kuran ve Snnette yer almam olsa bile Allah ztna yarar gzel isimlerle anmay ciz grdn nakleder (el-Mutemed, s. 62). Ancak Ahmed b. Hanbelin naslara smsk bal kalma ilkesiyle bu anlay badatrmak olduka zordur. b) Halkul-Kurn. Kaynaklar Ahmed b. Hanbelin Kurann mahlk olup olmadna dair gryle ilgili olarak birbirinden ok farkl bilgiler naklederler. Bunlar drt grupta toplamak mmkndr. 1. Kuran Allah kelmdr, onun hakknda mahlktur demek kfr, mahlk deildir demek ise bidattr. Zira konuyla ilgili olarak Hz. Peygamber ve ashabndan bize intikal etmi inanlmas gereken bir esas mevcut deildir (Sbk, II, 55). 2. Nasl dnlrse dnlsn, hangi cmlede kullanlrsa kullanlsn Kuran Allah kelm olup mahlk deildir. Sayfalarda yazl bulunan harfler ile dillerde okunan sesler Allahn kelmn ifade eden (hikye eden yani dolayl olarak aksettiren) metinler ve szler deildir. Aksine bunlar bizzat ilh kelmn ta kendisidir ve yaratlm deildir. nk ashap, tbin ve tebet-tbin Kurann mahlk olduunu sylememi, bilakis onun mahlk olmadna inandklar nakledilmitir. Bunun aksini iddia etmek bidat ve kfrdr (Temm, II, 296; bn Eb Yal, I, 47, 62, 75, 76). 3. Kuran Allah kelmdr, onun iin mahlktur diyen kfre girecei gibi Kuran okuyuum (telaffuz ediim) mahlktur diyen de bidatlk yapm olur. Bu sebeple sadece, Kuran Allah kelm olup mahlk deildir demekle yetinmek ve Kuran telaffuz ediin mahlk olup olmad tartmasna girmemek gerekir (bn Kuteybe, s. 247; Abdullah b. Ahmed b. Hanbel, s. 36). 4. Ne ekilde ifade edilirse edilsin Kuran yaratlm deildir, fakat (Kuran okuma ve yazma) fiillerimiz yaratlmtr. Dolaysyla Kuran telaffuz ediin yaratlm olduunu kabul etmek, Cehmiyyenin grn paylamak mnasna gelmez (bn Teymiyye, Mecmatr-resil, III, 396; Zeheb, XI, 291). Bu rivayetlerden anlaldna gre Ahmed b. Hanbele atfedilen grler, Kurann yaratlmlkla vasflandrlamayaca noktasnda birlemektedir. Kuran mahlktur demeyen mslmanlar kfir kabul edip elerinin kendilerinden boanm saylacana hkmeden (Zeheb, XI, 263) ve bu ar grlerini Halife Mutasm ve Vsikn siyas nfuzlarndan faydalanarak btn slm limlerine zorla benimsetmek isteyen Mutezileye kar bn Hanbelin mcadele verdii ve Kuran mahlk deildir tezini savunduu, her eyden nce mihne olay ile sabittir. Buna gre ona atfedilen ve yukarda birinci srada yer alan Kuran mahlk deildir demek bidattr tarzndaki gr, onun nihai fikri olarak kabul etmek imknszdr. Nitekim olu Abdullahn rivayetinden anlaldna gre, Mutezilenin Kuran mahlktur iddiasyla ortaya kmasndan nce dier btn Snn limler gibi

o da sadece Kurann Allah kelm olduuna inanmaktayd ve bunun tesinde mahlk deildir tarznda bir beyan yoktu. Ne var ki Mutezile konuyu tartma alanna koyup kendi iddiasn yaymaya balaynca onlar da muhalefet etmek iin Kurann Allah kelm olduu inancn, Kuran Allah kelm olup mahlk deildir eklinde ifade etmeye balamlardr (Kitbs-Snne, s. 70). Ahmed b. Hanbelin grlerini aynen benimseyen ve onunla ayn dnemde yaam olan Eb Sad edDrim de onun bu konudaki tutumunu daha ak bir ekilde dile getiren u bilgileri kendisinden nakleder: Mutezile Kurann mahlk olduu meselesini gndeme getirmeden nce bu konuda skt etmeyi tercih ediyorduk; fakat onlar byle bir tezle ortaya knca biz de iddialarn rtmeyi gerekli grdk (er-Red alel-Mers, s. 467-468). Eer bn Hanbelin, Kuran mahlk deildir demek bidattr tarznda bir kanaat olmusa bile, daha byk bir ktl nlemek maksadyla bu bidat ilemek mecburiyetini hissetmitir. Baz kat tutumlu Hanbeller tarafndan Ahmed b. Hanbele atfedilmi olan ikinci ve nc sradaki grlerin de onunla bir ilgisi olmamas gerekir. Zira bn Hanbelin vefatndan itibaren aslnda ona ait olmayan baz grlerin kendisine nisbet edildii hususu zerinde ok durulmu ve bu ihtimal onunla ortak itikad grleri paylaan ve ayn asrda yaayan bir ksm nl hadis limleri tarafndan da vrit grlmtr. Bunlarn banda, bn Hanbelin takdirini kazanan ve kendisinden hadis rivayet eden Buhr gelir. O, halkul-Kurn meselesinde her iki frkann da mam Ahmedin grndeki incelii anlamadan onu kendilerinden gstermeye altklarn ve kendisinden pek ok nakilde bulunduklarn, halbuki ona isnat ettikleri rivayetlerin ounun aslsz olduunu belirtir. Buhrye gre bu konuda Ahmed b. Hanbel ile dier Snn limlere ait olarak bilinen tek ey udur: Kuran Allah kelmdr ve mahlk deildir, dier her ey (kullarn fiilleri de dahil) mahlktur. Zaten Ahmed b. Hanbel gibi limler zor ve karmak konular derinliine aratrmay tasvip etmemilerdir (Halku eflil-ibd, s. 154). Rivayet ilminde byk bir otorite olan ve nakillere son derece deer veren Buhr gibi mehur bir muhaddisin bn Hanbel ile ilgili rivayetleri sabit grmeyip reddetmesi, bu konuda dikkate alnmas gereken nemli bir husustur. Buna ilve olarak, Kuran telaffuz ediin insann fiili olmas itibariyle-mahlk olduunu benimseyen Buhrnin (a.g.e., s. 199) bn Hanbelden hadis rivayet etmesi ve onun da Buhrden, Horasanda Buhr gibi bir lim daha yetimemitir (Sbk, II, 223) tarznda takdirle bahsetmesi, o devirde din limleri arasndaki ilikilerin kopmasna yol aacak derecede nemli bir rol oynayabilen lafzul-Kurn meselesinde ayn gr paylam olmalar ihtimalini kuvvetlendirmektedir. Dier bir muhaddis olan bn Kuteybe de ikinci ve nc srada ifade edilen grlerin Ahmed b. Hanbele ait olamayaca hususunda Buhrnin kanaatine katlr ve onu teyit eder (el-htilf fil-lafz, s. 247). Akdede selef olan Beyhak ise konuya biraz daha aklk getirerek mam Ahmedin, Kurana mahlk sfatn vermenin mmkn olmad grn benimsedii iin lafz tartmasna girmek istemediini ve bu sebeple, Nasl ifade edilirse edilsin Kuran mahlk deildir tezini savunduunu belirtir. Beyhakye gre bn Hanbel, sadece Kuran kastedilerek onu telaffuz ediin mahlk olduunu sylemeyi ciz grmemi ve yaratlmln Kurann sfat olarak kullanlmasnn yanllna hkmetmitir; yoksa kullarn fiillerinin mahlk olmadn savunmamtr (el-Esm ves-sft, s. 338, 339). Abdullah b. Ahmedin babasndan naklettii bir rivayet de Beyhaknin bu yorumunu dorulayc mahiyettedir: Kim lafz ile Kuran kastederek mahlk olduunu sylerse o Cehmiyyedendir (Kitbs-Snne, s. 36). bnl-Cevz ile Zehebnin kaydettiine gre Ahmed b. Hanbel, Kuran telaffuz ediim mahlk

deildir tarznda bir gr kendisinden nakleden birini huzuruna arm ve Ben sana yle bir ey syledim mi, niin bu sz benim adma bakalarna naklediyorsun? Kime anlatmsan git, benim byle bir ey sylemediimi ona bildir! (Menkbl-mm Ahmed b. Hanbel, s. 203; Almnnbel, XI, 288) diyerek kendisini azarlamtr. Yukarda birinci srada ifade edilen grn Ahmed b. Hanbelin son kanaati olmadn dier rivayetler nasl ispat ediyorsa, bu rivayet de ikinci ve nc srada belirtilen grlerin ona ait olmadn gstermektedir. u halde halkul-Kurn meselesinde Ahmed b. Hanbele ait kanaat u olmaldr: Kuran Allah kelm olup mahlk deildir; kullarn (Kuran okuma ve yazma) fiilleri ve bunlarn sonucu olan ses ve yazlar ise mahlktur. Hi phesiz Ahmed b. Hanbel byle bir hkme varrken ilhamn Kuran, Snnet, ashap ve tbinden alyordu. Nitekim Kurana Allah kelm denilir, nk yetlerde ona bu ad verilmitir (bk. etTevbe 9/6; el-Feth 48/15). Hz. Peygamber, ashap ve tbin de Kuran iin kelmullah tabirini kullanmlardr (Eb Nuaym, IX, 217). Kuran Allah kelm olduuna gre yaratlmam olmas gerekir. Ahmed b. Hanbel bu konuda u delilleri de getirir: Kuran Allahn ilmindendir ve Onun gzel isimlerini ihtiva etmektedir (bk. l-i mrn 3/61; el-Har 59/22). Allahn isimleri ve ilmi mahlk olamayacana gre Kuran da mahlk olamaz. Kuranda emir ile halk (yaratma) atf edat olan vav ile birbirinden ayrlarak zikredilmitir (bk. el-Arf 7/54). Bu onlarn mahiyet itibariyle farkl olduklarn gsterir. u halde Allah Telnn ol! sznden ibaret olan emir mahlk deildir. nk Allah emirle yaratr. Eer emir mahlk olsayd yaratklarn onun vastasyla meydana gelmesi imknsz olurdu (Ahmed b. Hanbel, s. 73-75; Abdullah b. Ahmed b. Hanbel, s. 25). Ahmed b. Hanbel, Cehmiyye ile Mutezilenin Kurann mahlk olduunu ispat etmek iin Kurandan getirdikleri delilleri de tenkit ederek bunlarn halkul-Kurn iddiasn ispat edici nitelikte olmadn belirtir. nk ona gre Cehmiyye, mtebih olan bu yetlerin zhir mnalarndan hareket ederek hkm karmtr. Halbuki mtebihat zhir mnada anlamak yanltr (ayrca bk. HALKUl-KURN). c) Ryetullah. Allah hirette mminler tarafndan grlecektir. Zira yet ve hadisler bu hususu aka belirtmektedir. yette, Rablerine bakan yzler (el-Kyme 75/23) ifadesinin yer almas konunun ak bir delilidir. nk Allaha gzlerle bakmak kastedilmemi olsayd bakmann yz ile birlikte zikredilmemesi gerekirdi. Gzlerin Allah idrak edemeyeceini ifade eden yetin (el-Enm 6/103) hkm ise hirete deil dnyaya aittir. Yani gzler bu dnyada Allah gremez demektir. ayet Allah hirette mminler tarafndan grlmeyecekse, o takdirde inkrclarn rablerinden mahrum braklacan belirten yetin (el-Mutaffifn 83/15) bir anlam kalmaz ve bu konuda mminle kfir eit tutulmu olur. Ahmed b. Hanbelin Allahn dnyada grlemeyeceini kabul etmesine ramen baz rivayetlerde onun, Hz. Peygamberin miracda Allah grd eklindeki telakkiyi benimsedii belirtilir (Abdullah b. Ahmed b. Hanbel, s. 43, 175; Tabakatl-Hanbile, I, 242). Eb Yal elFerr da bu rivayeti tercih eder, ancak grn dorulayan herhangi bir delil getirmez (el-Mutemed, s. 84). bn Hanbelin ryetullah konusunda Cehmiyye ve Mutezileye kar ileri srd deliller dikkate alnrsa onun, Hz. Peygamber dahil olmak zere, Allahn hi kimse tarafndan bu dnyada grlemeyecei inancn benimsedii sylenebilir. 2. Nbvvet ve hiret. a) Nbvvet ve Velyet. Ahmed b. Hanbelin akdesinden bahseden kaynaklarda nbvvetle ilgili grleri hakknda pek az bilgi vardr. Onun bu konulara dair baz grleri yledir: Btn

peygamberler hata ve gnah ilemekten korunmutur. Peygamberlerin bir ksm dierlerinden stndr. Hz. Muhammed peygamberlerin en stndr. Mcize, benzeri meydana getirilemedii iin peygamberlerin nbvvetini ispat eder. Velnin keramet gstermesi mmkn olmakla birlikte hrikulde olay gstermek kiinin vel olduunu ispatlamaz. nk kimin vel olduunu bilmek mmkn deildir. Ashb- kirmdan ok sayda kerametin vuku bulmay, onlarn imanlarn kuvvetlendirecek vastalara muhta olmaylarndandr (Temm, II, 302; Eb Yal, s. 165). b) hiret Halleri. Ahmed b. Hanbel, btnyle naklin bildirmesine bal olan hiret hallerini naslarda haber verildii ekliyle kabul eder ve bunlardan, daha ok cennet ve cehennemin ebedlii konusu zerinde nemle durur. Zira Cehmiyye zmreleri baz naslar delil gstererek cennet ve cehennemin ebed olamayacan ne srmlerdi. Ahmed b. Hanbel bu grleri reddederek cennet ve cehennemin u anda mevcut olduunu ve ebediyen devam edeceini savunmutur. Ona gre yetler aka bu gr ifade etmektedir (bk. el-Bakara 2/167; et-Tevbe 9/89, 100; er-Rad 13/35; el-Kehf 18/29). Cehmiyyenin, Allahtan baka her eyin yok olacan bildiren yeti (el-Kasas 28/88) kendi grne delil gstermesini ise geerli saymaz. nk sz konusu yetteki her ey ifadesi cennet ve cehennemi ihtiva etmemektedir. Aksi takdirde hiret hayatnn ebed olacan ifade eden yetlerin bir anlam kalmaz (Ahmed b. Hanbel, s. 101-102). c) man ve Gnah Meselesi. Kaynaklar imann tarifi konusunda Ahmed b. Hanbele iki gr atfeder: 1. man sz ve amelden ibarettir; 2. man kalp ile tasdik, dil ile ikrar ve uzuvlar ile ameldir (Abdullah b. Ahmed b. Hanbel, s. 81; Tabakatl-Hanbile, I, 130; Temm, II, 301). Bu tariflerden ikincisinin ona ait olmas daha kuvvetli bir ihtimaldir. nk onun, kalbiyle tasdik ve diliyle ikrar edip itaati terkeden kimseye iman eksik mmin nazaryla bakmas (Eb Yal, s. 188), kalp ile tasdiki imann rknlerinden biri olarak kabul ettiini gstermektedir. Buna gre o, iman, gnlden samimi bir ekilde inanp balanma, bu inanc dil ile ifade etme, inanp dil ile ifade edilenin gereini hayata hkim klarak bilfiil uygulama eklinde unsurdan ibaret saymtr. Kuranda imann arttn bildiren yeti ise (el-Feth 48/4) imann iyi amel ile artp kt amel ile eksilecei eklinde yorumlamtr. Nitekim Kuranda iman ile amel-i slihin daima birbirini tamamlar mahiyette zikredilmesi (en-Nis 4/124; el-sr 17/19), bu grn doruluunun bir baka delili saylabilir. Ahmed b. Hanbelin amelin imana dahil bir unsur olduunu srarla savunmasndaki asl gaye, kmil bir iman iin kalbin tasdikini yeterli gren Mrcieyi reddetmek olmaldr. O, amelin imandan bir cz olduunu kabul etmesine ramen, iman olduu halde itaati terkeden kimseyi kfir saymamtr. Bu sebeple onun amel-i slihi kmil mmin olmann art olarak grd sylenebilir. Nitekim insan iin iman, slm ve kfr mertebeleri bulunduunu kabul etmi, iman ile slmn ayr ayr eyler olduuna hkmetmi ve ikrar ettii halde itaati terkeden kiinin slm mertebesinde bulunduunu sylemitir (M. Eb Zehre, s. 133). manda istisnay, yani inallah mminim demeyi ciz gren (Abdullah b. Ahmed b. Hanbel, s. 82) bn Hanbele gre kk veya byk gnah ileyen bir mslman dinden km olmaz. nk Kuranda gnah ileyenler de mmin kelimesinin kapsamna dahil edilmitir (et-Tevbe 9/38). Ancak bunlarn tvbe etmeleri farz- ayndr. Tvbe etmeden lenin durumu ise ilh iradenin tecellsine baldr. Allah Tel bylelerini dilerse balar, dilerse azap eder. Tekfir* konusunda Ahmed b. Hanbele iki farkl gr nisbet edilir. 1. Allaha irk komayan ve kbleye ynelip namaz

klan bir kimse tekfir edilemez. 2. Allahn sfatlar ve iman esaslaryla ilgili konularn aklanmasnda Ehl-i snnetten farkl yorumlar getiren btn ehl-i bidat frkalar tekfir edilir. Bu sebeple Allahn sfatlarn gerek mnasndan saptrp hdis kabul etmek, Kurann mahlk olduunu sylemek, ryetullah inkr etmek, kadere iman etmemek, Hz. Peygamberin ashabna dil uzatmak slmdan kmay gerektirir (Abdullah b. Ahmed b. Hanbel, s. 10, 71, 104-105, 119; Drim, er-Red alel-Cehmiyye, s. 101, 102; Tabakatl-Hanbile, I, 26-27, 132, 142, 145). Bu grlerden ikincisinin Ahmed b. Hanbele ait olmas uzak bir ihtimaldir. Zira Ehl-i snnet akdesini savunan birinin, savunduu zmrenin grne uygun olarak ehl-i bidat tekfir etmemesi gerekir. Geri onun, daha ok bidat fikirlerini mdafaa eden ve bunun ncln yapanlar tekfir ettii rivayet ediliyorsa da (Tabakatl-Hanbile, I, 95) byle bir anlay dahi Ehl-i snnet ounluunun gr ile badatrmak mmkn deildir. Ahmed b. Hanbele ait olmas daha kuvvetli bir ihtimal olan birinci gr de Ehl-i snnet prensipleri asndan pek tutarl grnmemektedir. nk burada bir taraftan gnah ileyen kimsenin tekfir edilemeyecei belirtilirken dier taraftan namaz terkedenin kfir olaca ifade edilmektedir. Halbuki Ahmed b. Hanbel byk gnah ileyen kimsenin tekfir edilemeyeceini sylerken nefsine zulmedenlerin de (cennet iin) seilmi kullar arasna gireceini bildiren yeti (el-Ftr 35/32) delil gstermitir (Temm, II, 303). Namaz terkeden kii nefsine zulmetmi saylacana gre, iman sahibi olduu iin onun da seilmi kullar arasna girmesi gerekir. Namaz klmayan kfir kabul etmek, bn Hanbelin gnah konusundaki grn ispat etmek iin getirdii delil ile eliiyorsa da o, konuyla ilgili hadisleri sahih grerek ve muhtemelen namaz klmay mmini kfirden ayran bir almet telakki ederek bu gr benimsemi olabilir. 3. mmet ve Tafdl. bn Hanbele gre mslmanlarn din ve dnya ilerini yrtecek bir imam (halife) semeleri gerekir. mamn, Hulef-yi Ridnin seilme ekillerinden biriyle belirlenmesi mmkn olmakla birlikte ehll-hal vel-akd*in tensibiyle seilmesi daha uygundur. mmetin Kureye ait ve yukarda belirtilen seim yollarndan biriyle belirlenmesi gerekli olmakla birlikte, onu zorla elde eden kii fitneye sebep olmamak iin mer halife kabul edilir. Bundan dolay Muviye de mer halifedir (Eb Yal el-Ferr, s. 238; Tabakatl-Hanbile, I, 108). Muhammed Eb Zehre, Ahmed b. Hanbelin, hilfetin herhangi bir Arap soyuna tahsis edilmesini gerekli grmediini belirtirse de (bn Hanbel, s. 162) bu ona atfedilen grlere uymamaktadr. Hulef-yi Ridnin fazilet dereceleri immet srasna gredir. Fazilet srasnda daha sonra Zbeyr, Talha, Abdurrahman b. Avf, Bedir Savana itirak edenler ve hicret srasna gre dier ashap yer alr. Ahmed b. Hanbel itikad konularda genellikle Eb Hanfe, mam Mlik ve fi ile benzer grleri paylamtr. Fakat namaz klmayan tekfir etmek gerekten ona ait bir gr ise bu gryle o dier mezhep imamndan ayrlm olmaktadr. Ameli imandan bir cz kabul etmek, iman ve slmn ayr ayr din mertebeler olduunu savunmakla Eb Hanfeden, Allahn ztyla lemin stnde ve yaratklarndan uzakta olduunu benimsemekle de Eariyye ve Mtrdiyye kelmclarndan ayrlr. Ahmed b. Hanbel akaidde Selefiyyeye nclk etmi ve bu mezhebin imam saylmtr. Grlerini kendisinden sonra her asrda savunan taraftarlar var olagelmitir. Eb Sad ed-Drim, bn Huzeyme, Beyhak, Eb Yal el-Ferr, bn Eb Yal, bnl-Cevz, bn Teymiyye, bn Kayyim, bn Ebl-z,

bn Kudme onun grlerini benimseyen mehur limlerden bazlardr. O, Selefiyye dnda Snn kelm limlerine de etkili olmutur. Bizzat Ear, kendi zerindeki tesirini eserlerinde aka ifade etmektedir (el-bne, s. 20). Sbk de Earnin Ahmed b. Hanbelden etkilendiini eitli nakillerle teyit eder (Tabakat, IV, 236).

BBLYOGRAFYA

Ahmed b. Hanbel, er-Red alez-Zendka vel-Cehmiyye (Akids-selef iinde, nr. Ali Smi enNer Ammr Tlib), skenderiye 1971, s. 53-54, 60, 72, 73-75, 90, 91-92, 100, 101, 102; a.mlf., Kitbs-Snne (nr. Muhammed b. Sad Besyn), Beyrut 1405/1985, s. 10, 25, 36, 43, 70-71, 81, 104-105, 119, 121, 175; Drim, er-Red alel-Cehmiyye (nr. Gsta Witestam), Leiden 1960, s. 101, 102, 103; a.mlf., er-Red alel-Mers (Akids-selef iinde), s. 467-468; Buhr, Halku eflilibd (Akids-selef iinde), s. 154, 199; Eb Dvd, Mesill-mm Ahmed b. Hanbel (nr. M. Red Rz), Kahire 1353, s. 262; bn Kuteybe, el-htilf fil-lafz, (Akids-selef iinde), s. 247248; Abdlvhid b. Abdlazz et-Temm, tikadl-mmil-mnbel Eb Abdillh Ahmed b. Hanbel (Tabakatl-Hanbile iinde), II, 249, 293, 294, 295, 296, 298, 300, 301, 302, 303; Ear, el-bne (Fevkyye), s. 20-21; Eb Nuaym, Hilye, IX, 196, 200-201, 217; Beyhak, el-Esm ves-sft, Beyrut 1405/1985, s. 304, 338, 339; Eb Yal el-Ferr, el-Mutemed f uslid-dn (nr. Ved Zeydn Haddd), Beyrut 1974, s. 62, 84, 165, 188, 238; Hatb, Trhu Bagdd, IV, 423; Ebl-Ysr elPezdev, Usld-dn (nr. Hans Peter Linss), Kahire 1383/1963, s. 253; Gazzl, hy, I, 103-104; Tabakatl-Hanbile, I, 13, 17, 26, 27, 29, 47, 56, 62, 75, 76, 95, 108, 130, 132, 142, 144, 145, 242; bnl-Cevz, Menkbl-mm Ahmed b. Hanbel (nr. Abdullah b. Abdlmuhsin et-Trk - Ali Muhammed mer), Kahire 1399/1979, s. 155, 203; bn Teymiyye, Mecmtr-resil, III, 396; a.mlf., el-kll fil-mtebih vet-tevl (Mecmu fetv iinde), XIII, 295; a.mlf., Muvfakat sahhil-menkul, Beyrut 1405/1985, I, 71; Zeheb, Almn-nbel, XI, 253, 261, 263, 273, 286, 288, 291, 313-315; Sbk, Tabakat, II, 47-48, 55, 223; IV, 236; zmirli, Yeni lm-i Kelm, I, 78, 109; M. Eb Zehre, bn Hanbel, Kahire 1981, s. 133, 138, 162. Yusuf evki Yavuz

AHMED HASB EFEND


(. 1166/1752-53) Silkl-leli li Osmn adl manzum Osmanl tarihi ile tannan lim ve mderris. Mminzde adyla da tannan Ahmed Hasb Efendi Bursada dodu. Medrese tahsilinden sonra 1120de (1708-1709) zamann mehur mderrislerinden Sleyman Efendiye mud* oldu. 1129da (1716-17) eyhlislm Eb shak smil Efendi tarafndan imtihan edilerek Esediyye Medresesinde vazifeye balad; daha sonralar eitli medreselerde mderris olarak hizmet etti. Nisan 1735te Bosnaya tayin edildi. Tokat, Kayseri ve Manisada kadlk yapt. Manisada kad iken azledildi. stanbula geldikten bir sre sonra vefat etti. Eserleri. 1. Silkl-leli li Osmn. Tevrh-i l-i Osmn trnde manzum olarak kaleme alnan hacimli bir eserdir; aruzun mefln mefln mefln mefln kalbyla yazlmtr. Yaygn olarak Silkl-leli li Osmn eklinde tannan eserde Ftih devri airlerinden, tabiplerinden, eyhlerinden, vzer ve mersndan, baz tarikat ehlinin menkbndan ve Ftih devrinde tamir edilen cami, trbe gibi binalarla baz yeni yaplardan bahsedilir. Gelibolulu lnin Knhl-ahbr ve Takprizdenin e-akikun-numniyyesi bu eserin kaynaklarndandr. Silkl-lelin bilinen nshasndan Sleymaniye Ktphanesinde (Hlet Efendi, nr. 596) kaytl olan mellif hattdr. Dier iki nsha ise stanbul niversitesi Ktphanesindedir (TY, nr. 104 ve 4132). 2. Ravzatlkber. Hadkatl-vzerya zeyil olarak kaleme alnd syleniyorsa da eser aslnda 1703 Edirne Vakasn anlatmaktadr. Mellif hatt olan nsha Murat Molla Ktphanesinde (nr. 1437; bu numara TCYKde yanl verilmitir), dier bir nshas da stanbul niversitesi Ktphanesinde (TY, nr. 85) kaytldr. 3. Mecma-i Tevrh. Hekimolu Ali Paann 15 Safer 1155 (21 Nisan 1742) tarihinde tekrar sadrete gelmesi mnasebetiyle sylenen kaside, gazel, tebrik gibi iir ve yazlarn onun istei zerine bir araya getirilmesinden olumutur. Bu mecmuada pek ok kiinin yan sra Ahmed Hasb Efendinin de tarihleri vardr. Eserin mellif hatt olan tek nshas Sleymaniye Ktphanesinde (Esad Efendi, nr. 3388) kaytldr. Bursal Mehmed Thir eseri grmedii iin onu gazavatnme sanm (III, 144), Babinger de eser hakkndaki bilgileri ondan aynen nakletmitir (s. 286). 4. Dergehnme. Ahmed Hasb Efendiye izfe edilen ve stanbulda mevcut doksan yedi tekkeden bahseden mesnevi tarzndaki bu eser 129 beyittir. Kaynaklar her ne kadar bu eseri Ahmed Hasb Efendinin yazdn belirtiyorlarsa da manzumede air kendi adndan Hasb olarak deil Hsib olarak bahsetmektedir; bu da manzumenin Hsib adl bir baka kii tarafndan yazldn gsterir. Osmanl Mellifleri, ayn yl len Ahmed Hsib adl baka birinden daha bahseder ki bu manzumenin yazar olmas ok muhtemeldir (II, 140), Eserin yazlndan bir asr sonra Kethdzde rif Efendinin (. 1848) menkbn toplayan Muzka-i Hmyun hocalarndan Emin Efendi, yeni kurulan on tekkenin adlarn da Dergehnmeye ekleyerek menkbnmenin sonuna koymutur. Kethdzde rif Efendinin menkb Kethdzde Efendinin Terceme-i Hline Zeyl-i ciznemdir adyla baslmtr (stanbul 1305). Dergehnme bu eserin 319-329. sayfalar arasndadr. Dergehnmenin Esad Efendi nshasnn (nr. 3465) bandaki bir nottan Ahmed Hsib Efendinin bu eser karlnda Bosna mevleviyetini elde ettii, ayrca hediye olarak bir at ile bir de Kurn- Kerm ald anlalmaktadr. Babinger bu eserden bahsederse de ne basksn ne de yazmasn grmtr. Gnay Kut, manzumenin ikisi Atatrk Ktphanesinde (Belediye Yazmalar,

nr. 043, s. 200-208; Osman Ergin Yazmalar, nr. 561, s. 208-210 ve 213-217), biri de Sleymaniye Ktphanesinde (Esad Efendi, nr. 3465, vr. 65b-68) olmak zere yazma nshasn tesbit etmitir.

BBLYOGRAFYA

Slim, Tezkire, stanbul 1315, s. 222; Fatn, Tezkire, s. 60-61; Osmanl Mellifleri, II, 140; III, 144; Babinger, GOW, s. 285-286; TCYK, I, 152; VIII, 659; Levend, Trk Edebiyat Tarihi, I, 368, 398; Gnay Kut - Turgut Kut, stanbul Tekkelerine Ait Bir Kaynak: Dergehnme, Trkische Miszellen: Robert Anhegger Armaan, stanbul 1987, s. 215-216. Gnay Kut

AHMED HM
(. 1887-1933) Trk airi ve deneme yazar. Badatta dodu. Doum tarihi olarak yakn zamanlara kadar 1883 ile 1887 arasnda deiik tarihler gsterilmise de M. Kaya Bilgegilin Mill Eitim Bakanl Arivinden (D/6490 numaral dosya) tesbit ettii yeni bilgilere gre, bu tarihin hicr 1304, rm 1303 (1887) olduu kesinlik kazanmtr. Baba tarafndan Badatl lszdelere, anne tarafndan da Khyazdelere mensuptur. Her iki aileden de mfessir, fakih ve din adamlar yetimitir. Babasnn Arabistan vilyetlerindeki vazifeleri sebebiyle dzensiz bir tahsil grd. ok sevdii annesinin lm zerine babasyla stanbula geldi. Bir yl Numne-i Terakk Mektebine devam ettikten sonra (1896), Galatasaray Sultnsine yatl olarak girdi (1897). Mezun olunca (1907) Reji daresine memur oldu, bir taraftan da Mektebi Hukuka devam etti. zmir Sultnsinde Franszca ve edebiyat muallimlii (1910-1914), daha sonra Maliye Nezreti mtercimlii yapt. I. Dnya Savandaki askerliinde Anadolunun eitli yerlerini grmek frsatn buldu. Askerlik sonrasnda bir mddet e Nezretinde ve Dyn- Ummiyyede (1922-1924) alt. Bu arada Sanyi-i Nefse Mektebinde (Gzel Sanatlar Akademisi) mitoloji dersleri verdi. Daha sonra tayin edildii Mlkiye Mektebi Franszca muallimliiyle beraber akademideki krssn lnceye kadar muhafaza etti. 1924te Dyn- Ummiyyeden ald ikramiye ile Fransaya giden Ahmed Him, o yln yazn Pariste geirdi. 1928de ikinci defa, bu sefer tedavi iin Pariste bulundu. Son olarak yine tedavi iin gittii Frankfurttan iyileemeden dnd. 4 Haziran 1933te Kadkydeki evinde ld. Mezar Eyptedir. Kaynaklar, babasnn memuriyeti gerei yer deitirmesi dolaysyla Himin stanbula geldii zaman Trkeyi iyi bilmediini yazarlar. Bir yl okuduu Numne-i Terakkye, bu eksikliin telfisi iin verilmi olmaldr. Onun sanat ve edebiyat meseleleri ile ilgilenmeye balamas Galatasaraydaki rencilik yllarna rastlar. Burada devrinin nl isimleri arasnda bulunan Arapa muallimi Zihni Efendi, Farsa muallimi Acem Feyzi, edebiyat muallimleri Tevfik Fikret ve Mftolu Ahmed Hikmet beylerden faydaland. Yine burada, sonralar her biri edebiyat alannda hret yapacak olan Hamdullah Suphi, zzet Melih, Emin Blent ve Abdlhak inasi ile de yakn mektep arkada oldu. Sanata ve edebiyata merakl bu evre iinde iirle uraan Haimin bilinen ilk manzumesi Hayl-i Akm, 7 Mart 1901 tarihli Mecma-i Edebiyyede neredilmitir. Bu iirle beraber, daha sonraki iki yl iinde kan on be iirinde, ksmen Muallim Nci ve Abdlhak Hmid, daha ok da Fikret ve Cenabn tesirleri grlr. Ahmed Him, Galatasaraydaki talebeliinin son yllarnda Fransz iirini, zellikle Fransz ve Belikal sembolistleri, bu yolla da Bat edebiyatnn estetik ve poetik temelini yakndan tanmaya almtr. Halit Ziya Krk Ylda, onun kendi nesli iinde Bat iirini en iyi aratran ve bilen bir sanatkr olduunu syler. 1906da Galatasaray Sultnsinin son snfnda iken tamamlayp 19081909 yllarnda nerettii ir-i Kamerlerde ahsiyeti ve orijinallii belirmeye balar. 1909da aralarna katld Fecr-i t evresindeki yazlar, topluluun yayn organ olan Serveti Fnn

dergisindeki on be kadar iir ve Edebiyt- Ceddecileri tenkit eden bir makaleden ibarettir. Gl Saatleri ve Piyle adn tayan kitaplaryla bunun dndaki iirlerinin toplam doksan be civarnda olan Him iin verimsiz olmaktan ziyade, titiz ve saf iir peinde bir air hkmn vermek daha doru olur. Bir mukaddime ktas ve iki kk iirin ilvesiyle on iki paradan ibaret olan ir-i Kamerler, Badatta geen ocukluuna ait htralar ve intibalarla, sonraki iirlerinde platonik akla karacak olan derin bir anne sevgisi, gneten kap le hayat veren geceye snma, hastalk, lm gibi airin ocukluundan gelen, bazan uur altnda gizlenmi duygularn izlerini tar. 1921de Dergh mecmuasnda kan Bir Gnn Sonunda Arzu adl iirinin fazla mphem bulunarak tenkit edilmesi zerine kaleme ald iirde Mna ve Vuzuh adl yazs, edebiyatmzda iir zerine yazlan nemli makalelerdendir. Daha sonra Piylenin mukaddimesi olarak iir Hakknda Baz Mlhazalar adyla neredilen bu yazda Him, iirde mna ve anlalabilirlik aranmayacan, iirin didaktik, fikr ve belgat deil, resullerin szleri gibi eitli yorumlara msait, szden ok msikiye yakn ifade sanat olmas gerektiini ileri srer. Gerekten de Himin iiri, genellikle bu tarife uygun olarak, Batl sembolist-empresyonist akmn tesiri altnda, netlikleri silinmi, glgelenmi, karartlm tablolar gibidir. Hemen hepsinde derin bir melankoli, mphemlik, uzak ve mehul diyarlara duyulan nostalji ve ok defa psiko-analitik yorumlara muhta renkler ve msiki hissedilir. Himin nesir yazlar, iirinden farkl bir karakter gsterir. Bu yazlarn ak, berrak, nisbeten sade, nkteli hatta mstehzi bir ifadesi vardr. Nesirlerinde de iirlerindeki kadar kelime seiminde titiz olan Him, kk obje ve vakalardan hareket ederek, fazla derinlii olmayan bir perspektiften yakalad d dnya intibalarn nakleder. Fkralar, edeb tenkitler ve seyahat notlarnn salnda neredilenleri, her zaman beenilmi ve aranmtr. Him, son devir edebiyatmzn cemiyet meseleleri ile en ilgisiz airidir. Bilhassa hretini yapt yllarda, Trk toplumunun iinde bulunduu alkantlar ve adalar olan dier airlerin katldklar siyas-fikr akmlar gz nne alnrsa, onun bu taraf daha da dikkati eker. Bunun yan sra din duygulara da ilgisiz kalmtr. lk iirleri arasnda Allahekber gibi din, Per-i Hrriyet gibi fikr ve Bayrak gibi mill motiflerden hareket eden iirini de salnda kan kitaplarna almamtr. Ancak onun sembolizm yoluyla bir eit mistisizme yaklam olduu sylenebilir. Fransz sembolist airi Mallarmden naklederek benimsedii kanaatlerine gre, ekilleri ve maddeyi tasvir eden realizmin deil, edeb olan ide ve duygularn tebcili, airlerin insanlar arasnda ruhan ve ldin mutasavvflar zmresi tekil ettii, gnlk dilin ancak kuds bir istihleden geerek iir dili haline gelebilecei gibi dnceler, iirin deta din yerine kaim olduu hkmn verdirir. iiri resullerin szleri olarak telakkisi, yahut Yollar iirindeki mbed motifleri de bu duygunun mahsulleridir. Eserleri. iirler: Gl Saatleri (stanbul 1921); Piyle (stanbul 1926). Birka defa yaymlanan iirleri son olarak, Btn iirleri (Piyle, Gl Saatleri, Dier iirleri) adyla nci Enginn-Zeynep Kerman tarafndan yaymlanmtr (stanbul 1987). Nesirler: Bize Gre (stanbul 1928); Gurebhne-i Laklakan (stanbul 1928); Frankfurt Seyahatnamesi (stanbul 1933). Nesirlerinin tamam Mehmet Kaplan tarafndan Bize Gre/Gurabahane-i Laklakan/Frankfurt Seyahatnamesi (stanbul 1969) adyla

yaymlanmtr.

BBLYOGRAFYA

Yakup Kadri Karaosmanolu, Ahmed Haim, stanbul 1934; bnlemin, Son Asr Trk airleri, I, 582-583; erif Hulsi, Ahmed Haim, Hayat ve Seme iirleri, stanbul 1947; Yaar Nabi, Ahmet Haim, Hayat, Sanat, Eserleri, stanbul 1954; Rfat Necdet Evrimer, Ahmed Haim, stanbul 1959; Abdlhak inasi Hisar, Ahmed Haim, iiri ve Hayat, stanbul 1963; Asm Bezirci, Ahmet Him, stanbul 1979; Akyz, Modern Trk Edebiyat, s. 146-149; a.mlf., Bat Tesirinde Trk iiri Antolojisi (1860-1923), stanbul 1986, s. 596-607; M. Kaya Bilgegil, Ahmed Hime Dir Bz Veskalar, Yakn a Trk Kltr ve Edebiyat zerinde Aratrmalar, II, Erzurum 1980, s. 483494; Doumunun Yznc Ylnda Ahmet Him [armaan], Ankara 1987; Nihad M. etin, Ahmed Haimin Kaynaklar Hakknda Bir Deneme, TM, XI (1954), s. 183-212. M. Orhan Okay

AHMED el-HM
Ahmed b. brhm b. Mustaf es-Seyyid el-Him (. 1878-1943) Msrl edip, yazar ve eitimci. Kahirede dodu. Akl ve nakl ilimleri tahsil ettii Ezher niversitesinde Muhammed b. Muhammed el-Enyb, Cemleddn-i Efgan, Abdlkadir b. Mustafa er-Rfi ve Muhammed Abduh gibi mehur limlerden ders ald. Mezun olduktan sonra Kahiredeki yerli ve yabanc okullarda uzun sre retmenlik, idarecilik ve mfettilik yapt. Hz. Hseyin vastas ile soyu Hz. Peygambere ulat iin seyyid unvan ile tannan Ahmed el-Him Kahirede vefat etti. Ahmed el-Him, dil ve edebiyatla ilgili ders kitaplarnda ve okullardaki eitim tarznda grd noksanlklar telfi etmek ve mslman bir nesil yetitirmek iin byk gayretler sarfetmitir. Onun dil, edebiyat ve din konulardaki balca eserleri unlardr: 1. Cevhirl-edeb f snati (edebiyyt ve ini) lugatil-Arab. Chiliye devrinden 1319 (1901) ylna kadar muhtelif air ve nsirlerden setii edeb paralar ihtiva eden ve pek ok defa baslan bu iki ciltlik antolojinin on dokuzuncu basks Kahirede yaplmtr (1381/1962). 2. slbl-hakm f menhecil-inil-kavm. Din, edeb, felsef ve tarih 117 ksa makaleden meydana gelen eser, daha sonra 179 makale ilvesiyle ve Dvnl-in ev slbl-hakm f menhecil-inil-kavim adyla yeniden defalarca yaymlanmtr (msl. 7. bs., Kahire 1348/1929). 3. Mznz-zeheb f snati iril-Arab. Aruz, kafiye ve iire dair olan eser Kahirede on drdnc defa baslmtr (1382/1963). 4. el-Kavidl-essiyye lil-lugatil-Arabiyye. bn Mlikin Elfiyyesi ile onun belli bal erhleri esas alnarak yazlm gramer hakkndaki bu derli toplu kitap Kahirede baslmtr (1354/1935). 5. nl-mktebtil-asriyye vel-murseltil-Arabiyye. eitli konulara dair mektup ve yazma rnekleri ihtiva eden bu kitabn altnc basks Kahirede yaplmtr (1377/1958). 6. Cevhirlbelga. Bugne kadar pek ok defa baslan men, bed ve beyana dair bu eserin ikinci basks Kahirede yaplmtr (1323/1905). 7. el-Mfredl-alem f resmil-kalem. Hemze, vav ve y harflerinin yazlna ve birbirlerine kalbedilmesine dairdir. 8. Muhtrl-ehds-in-nebeviyye velhikemil-Muhammediyye. Ktb-i Sitte, el-Muvatta, el-Cmius-sagr, el-Cmiul-kebr, et-Tergb vet-terhb ile dier muteber hadis kitaplarndan seilen ve ilk harflerine gre alfabetik olarak sralanan iki bin kadar hadisi ihtiva eder. Eser Ali Fikri Yavuz ile Abdullah Aydn (stanbul 1964), Ahmet Balc (Ankara 1965) ve Abdlkadir Akiek (stanbul 1967) tarafndan Trkeye tercme edilmitir. 9. es-Sadetl-ebediyye fid-diynetil-(e-eratil) slmiyye. Mellifin slm konulara dair muhtelif makalelerini ihtiva etmektedir. 10. es-Sihrul-hall fil-hikemi vel-emsl. Son drt eseri Kahirede birok defa yaymlanmsa da tarihleri tesbit edilememitir.

BBLYOGRAFYA

Ahmed el-Him, Dvnl-in ev slbl-hakm f menhecil-inil-kavm, Kahire 1348/1929, Mukaddime; Serks, Mucem, II, 1887-1888; Kehhle, Muceml-mellifn, I, 143; Zirikl, elAlm (Fethullah), I, 90. Hulsi Kl

AHMED HKMET MFTOLU


(bk. MFTOLU AHMED HKMET)

AHMED HLM, ehbenderzde


(bk. EHBENDERZDE AHMED HLM)

AHMED HLM EFEND


(. 1888) Trk hukuk limi, Mecelle Cemiyeti zas. Kastamonuludur. Meslek hayatna Kazasker Zeynelbidin Efendinin ocuklarna muallimlik yaparak balad. 1859da Galata, 1866da da Sofya mollas oldu. Ardndan Mekke-i Mkerreme pyesini elde etti. 1868de Dvn- Ahkm- Adliyye zalna getirildi; daha sonra stanbul pyesini kazand. Ekim 1875te Mahkeme-i Temyz reisi olduktan sonra Anadolu kazaskerlii pyesini ald. Nisan 1888de mlulen emekliliini istedi. 6 Zilhicce 1305te (14 Austos 1888) vefat etti ve Ftih Camii hazresine defnedildi. Ahmed Hilmi Efendi ilim ve fazileti, ve fkhtaki derin bilgisiyle mehur olmutur. Mecellenin btn kitaplarnn hazrlanmasna itirak etmi ve Mecelle Cemiyeti onun fkh meselelere vukufundan ok faydalanmtr. Mecellenin bir-on birinci kitaplarnda Dvn- Ahkm- Adliyye zas unvanyla, on ikinci kitabnda unvansz, on -on altnc kitaplarnda da Mahkeme-i Temyz res-i snsi unvan altnda mhr vardr. Mecelle Cemiyeti reisi Ahmed Cevdet Paa, Ahmed Hilmi Efendinin fkhtaki derin bilgisinden vgyle bahseder. Paa Yanya valiliinde bulunduu srada da Mecelle ile ilgili almalar Hilmi Efendi ile haberleerek takip etmitir.

BBLYOGRAFYA

BA, Yldz Tasnifi, nr. 553/173, Ks. 18, Zrf. 98, Kar. 3; Cevdet, Tezkir, IV, 84, 136-139; Mecelle-i Ahkm- Adliyye, stanbul 1308; Sicill-i Osmn, II, 241; Eblul Mardin, Meden Hukuk Cephesinden Ahmet Cevdet Paa, stanbul 1946, s. 162. Hulsi Yavuz

AHMED HULS EFEND


(. 1889) Devlet adam ve Mecelle Cemiyeti zas. Amasyaldr. irvn smil Efendinin olu, Sadrazam irvnzde Rd Paann kardeidir. Tahsilini Amasya ve stanbulda yapt. nce mderris, Mays 1867de de Galata mollas oldu; ayn yln aralk aynda Mekke-i Mkerreme ve daha sonra da stanbul pyelerini ald. Kendisine 1874te fiilen stanbul kadl, ardndan Anadolu kazaskerlii pyesi verildi. 1877-78 Osmanl-Rus Sava (93 Harbi) srasnda Afganistann Rusyaya taarruz ederek Osmanl Devletine yardmda bulunmasn ve ayn zamanda ngiltere ile diplomatik mnasebetlere girimesini temin iin 1877de fevkalde sefir olarak Sultan II. Abdlhamid tarafndan Afganistana, Emr r Ali Han nezdine gnderildi. Ahmed Hulsi Efendi, beraberinde Haremeyn pyesine sahip sr ktibi Mektbzde Ahmed Bah Efendi ve daha baz kiiler olduu halde, Hindistan yolu ile Kbile hareket etti. Austos aynda Kbile varabildi ve bir hayli zorluklardan sonra r Ali Han tarafndan kabul edildi. Ancak bu elilik grevinden istenilen sonu alnamad ve heyet II. Abdlhamidin mektup ve hediyelerini r Ali Hana verdikten sonra geri dnd. Ahmed Hulsi Efendi, dnte Diyarbekir nibliine tayin edildi (1878); iki yl sonra da Amasyada ikamete mecbur tutuldu. 15 Cemziyelevvel 1306da (17 Ocak 1889) orada vefat etti. Mecellenin birden bee kadar olan kitaplarnda Dvn- Ahkm- Adliyye zas unvan ile mhr vardr. Alt, yedi ve sekizinci kitaplarn hazrlanmasna katlmamtr. Dokuzuncu kitapta ayn unvan, onuncu kitapta r-y Asker mfts, on birinci kitapta Drlhilfe kads unvan altnda, on ikinci kitapta unvansz, on nc ile on drdnc kitaplarda da Meclisi Tedkkat- eriyye ve Meclisi ntihb- Hkkm reisi unvan altnda mhr vardr. Mecelle Cemiyetinin dier baz zalar gibi Ahmed Hulsi Efendinin de mstakil eserleri yoktur.

BBLYOGRAFYA

Mecelle-i Ahkm- Adliyye, stanbul 1308; Sicill-i Osmn, I, 307; Eblul Mardin, Meden Hukuk Cephesinden Ahmet Cevdet Paa, stanbul 1946, s. 161-162; M. Cavid Baysun, irvn-zde Ahmed Hulsi Efendinin Efganistan Eliliine id Vesikalar, TD, sy. 7 (1953), s. 147-158; a.mlf., Doktor Abdlhak Adnan Advar, a.e., sy. 11-12 (1956), s. 3. Hulsi Yavuz

AHMED HSMEDDN
(. 1848-1925) Mutasavvf, tefsir limi. Dastann Tabasaran blgesindeki Rkkl ehrinde dodu. Asl ad Ahmeddir. Tasavvuf mizac dolaysyla veys nisbesini ald; stanbulda daha ok Dastn nisbesiyle tannd. lk tahsilini Nakibend-Mceddid eyhlerinden babas Seyyid Mehmed Sad er-Rkklden yapt. 1861de babas ile birlikte hacca gitti. Ayn zamanda eyhi olan babasnn Mekkede lm zerine (1870) Medineye geti. Daha sonra Mekke yaknlarnda oturan Halil Hamdi Paa ile yapt bir grmenin ardndan stanbula geldi. Ayn yl Denizliye, oradan da babasnn mridlerinden eyh Hac Mustafa ile grmek zere Uluborluya gitti. Burada bir sre ders verdi. 1884te gittii Sivrihisarda verdii derslerin yan sra Hakaaykut-tecrd f menzilit-tevhd adl eserini kaleme ald. Yanl bir ihbar zerine Ankaraya arld (1887). Ankara Valisi bidin Paa durumu anlayarak kendisini bugn adn tayan semtte bulunan kknde misafir etti. ki yl Ankarada kalan Ahmed Hsmeddin daha sonra Bursaya giderek Maksem semtinde yaptrd mescid ve medresede ilim ve irad faaliyetine balad. Hakknda karlan birtakm sylentiler yznden II. Abdlhamidin emriyle Trablusgarpa srgne gnderildi (1897). Orada Tefsrl-kebr ile baz srelerin tefsirini ihtiva eden Mahhast sveril-Kurniyye adl eserleri telif etti. II. Merutiyetin ilnndan sonra Trablusgarp Valisi Recep Paa ile birlikte stanbula dnd. Yirmi gn stanbulda kaldktan sonra Bursaya gidip Maksemdeki harap olan mescid ve medreseyi tamir ettirdi. Ertesi yl eski Konya valilerinden rif Paann apadaki konan satn alp stanbula yerleti. 1915te davet zerine gittii Sivrihisarda iki yl kalarak dersler verdi. 1918de zmir yoluyla stanbula dnd. gn sonra byk Fatih yangnnda (10 Haziran 1918) evi ve istinsah ettii yz kadar eseri yand. Yangndan sonra tekrar Bursaya dnd. 1920 yl sonlarnda Balkesire gitti. 1921 ubatnda tekrar stanbula dnd. 12 Nisan 1925 Cumartesi gn Cerrahpaadaki evinde vefat etti. Ertesi gn Ftih Camiinde klnan cenaze namazndan sonra Edirnekap Kabristanna defnedildi. Mezar 1971de evre yolu inaat srasnda Silivrikap Kozlu Mezarlndaki aile kabristanna nakledilmitir. Ahmed Hsmeddin birok kiiye Nakibend hilfeti vermitir (bunlarn isimleri ve faaliyet gsterdikleri blgeler iin bk. Hseyin Vassf, II, 139-141). Arapa yazd eserleri, daha sonra Trke olarak yeniden kaleme almaya alm, ayrca aruz vezni ile baz Trke manzumeler de yazmtr. Tefsrl-Kurn, Lematl-fk fiz-zuhr vel-irk, ve Edvrl-lem adl eserler yangnda kaybolmu, Zbdetl-makal fil-kevni vel-hayl kurtarlm fakat baslamamtr. Thlhurf al cedvelil-marf ve Tuhfetl-ihvn adl iki eser ise bask srasnda kan bir yangnda telef olmutur. Mevld-i Ehl-i Beyt adl eserinde Menziln-ncm adl bir kitabndan sz edilmektedir. Yaymlanan eserleri unlardr: 1. Hakaykut-tecrd f menzrit-tevhd (stanbul 1328). Nakibendiyye, Kadiriyye, itiyye ve Shreverdiyye tarikatlarnn silsileleriyle slk*

mertebelerinden ve tarikat dbndan bahseden Arapa bir eserdir. 2. Mahhast sverilKurniyye. Eserin Abese, Meryem, Hac, Enbiy, Kehf ve Th srelerinin tefsirlerini ihtiva eden yirmier sayfalk alt blm yaymlanmtr: es-Sohbetl-meleil-al f tefsri sreti Abese ve tevell (stanbul 1328); Rhul-hikem f tefsri kelimeti Meryem (zmir 1332); Huccetl-hucec f tefsri sretil-Hac (zmir 1332); Burhnl-asfiy f tefsri sretil-Enbiy (zmir 1332); Hikmetlenvr f tefsri Kehfil-esrr (zmir 1332); Nrl-esrr f tefsri sreti Th (zmir 1332). 3. Mevld-i Ehl-i Beyt (stanbul 1341). Mevld Ehli beytin-nbvve adl Arapa eserin baz eklerle Trkeye tercmesidir. Eserin sonunda yer alan Ahmed Hsmeddinin biyografisi (s. 134-145) ile Hatm-i Kibriy-y Caferiyye ve manzum Silsile-i Ehl-i Beyt blmleri, eseri nereden mellifin olu Ali Rza tarafndan ilve edilmitir. Mevld-i Ehl-i Beyt, mellifin dier olu Kzm ztrk tarafndan slm Felsefesine Ik Veren Seyyidler adyla sadeletirilerek ayrca yaymlanmtr (Ankara 1969). 4. Esrr (stanbul 1339). Mellifin Veczetl-hurf al mentks-sver adl Arapa eserinin Amme czne ait baz blmlerinin Trke tercmesidir. 5. Edvrl-lem. Baz srelerin tefsirini ihtiva eden Arapa eserin yangndan kurtarlan Ns ve Felak srelerine ait ksmlar Edvr- lemden Paralar adyla Kzm ztrk tarafndan yaymlanmtr (zmir, ts.). 6. Mezhirl-vcd al menbiri-uhd (stanbul 1340, I-II). Kehf, sr, Nebe ve Mlk srelerinin tefsiridir. Kzm ztrkn Kurnn 20. Asra Gre Anlam adyla yaymlad kitaplar bu eserin gnmz Trkesine aktarlm ekilleridir (Ankara 1974, 1976, I-II). 7. Esrr- cebertil-al (stanbul 1342). nceki eserde geen stlah ve tabirlerin aklamalarn ihtiva eden eser sadeletirilerek Tevil adyla yaymlanmtr (nr. Kzm ztrk, stanbul 1987). 8. Zbdetl-mertib (stanbul 1341). Mellifin Hakaykut-tecrd adl eserinin yine kendisi tarafndan yaplm takrir tercmesi olup kz Ftmatzzehrnn tuttuu notlardan meydana gelmitir. 9. Makasd- Slikn (stanbul 1341). Tasavvuf ve seyr slk hakknda zl bilgiler veren Trke bir eserdir. Ahmed Hsmeddinin baz sz ve vecizeleri Tuba Aacndan iekler adyla yaymlanmtr (nr. Kzm ztrk, zmir 1980). Mellifin yazma halindeki baz eserleri olu Kzm ztrktedir.

BBLYOGRAFYA

Ahmed Hsmeddin, Mevld-i Ehl-i Beyt (nr. Seyyid Ali Rz), stanbul 1341, s. 134-145; a.mlf., Zbdetl-mertib (nr. Seyyid Ali Rz - Seyyid Mehmed smetullah), stanbul 1341, s. 70-79; Hseyin Vassf, Sefne, II, 135-142; Kzm ztrk, slm Felsefesine Ik Veren Seyyidler, Ankara 1969, s. 11-13, 158-171; a.mlf., Kurnn 20. Asra Gre Anlam, Ankara 1974, I, 17-20. Turan Alptekin

AHMED HSMEDDN DEDE


(. 1839-1900) Trk din eserler bestekr, icrac, kudmzen ve air. Yenikap Mevlevhanesi eyhlerinden Abdlbki Nsr Dedenin torunu, ayn mevlevhanenin abas Hac rif Dedenin oludur. 1839da stanbulda Yenikap Mevlevhanesinde dodu. Burada eyh Osman Selhaddin Dededen tasavvuf ve edebiyat, msikiinaslardan da msiki bilgileri alarak yetiti. Bir mddet sonra bu mevlevhanenin kudmzenbalna tayin edildi. 1900de stanbulda vefat etti. Oullarndan Cemal Dede (. 1899) bir mddet ayn mevlevhanenin neyzenbaln yapm deerli neyzenlerdendir. Ahmed Hsmeddin Dede, besteledii din eserlerle zamannn nde gelen msikiinaslar arasnda yer almtr. Bunlarn en nemlisi rhatlervah makamndaki Mevlev yinidir. Eserlerinden sadece bu yini ve iki uul zamanmza ulaabilmitir. Tabii bir ses gzelliine de sahip olan Ahmed Hsmeddin, baarl yin ve nat okuyuculuu ve mutribi idare etmekteki hkimiyeti ile de hret bulmutur. Msikiinasl yannda iir ile de megul olmu, ancak Nat mahlasn kulland manzumelerinin ou kaybolmutur.

BBLYOGRAFYA

Mehmed Ziy, Yenikap Mevlevhnesi, (stanbul 1329, s. 194; Mevlev yinleri (stanbul Konservatuar neriyat), stanbul 1938, XVI, 816-822; Zekizde Ahmet [Irsoy], Serkudm Ahmed Hsmeddin Dede, a.e., XVI, 824; Ergun, Antoloji, II, 49, 511, 512; bnlemin, Ho Sad, s. 190191; Sadettin Heper, Mevlev yinleri, Konya 1974, s. 368-374, 528; ztuna , TMA, I, 271-272. Nuri zcan

AHMED BRHM BEY


() (. 1874-1945) Msrl lim ve hukuku. Kahirede dodu. Ezherde tahsil grdkten sonra 1894te Drl-ulm Medresesine girdi. 1897de buradan mezun oldu ve 1906ya kadar Nsriyye, Rest-tn ve Seniyye medreselerinde Arapa mderrislii yapt. 1906da Medresetl-hukukta mderris yardmclna getirildi. 1907de Medresetl-kazi-er kurulunca oraya mderris tayin edildi. 1924 ylnda bu medresenin kapanmas zerine tekrar Medresetl-hukuka dnd. 1930da Kahire niversitesi Hukuk Fakltesi slm Hukuku Krss profesrlne getirildi. 1933te bu fakltenin dekan oldu. 1934 ylnda emekli olduktan sonra da fakltede doktora dersleri vermeye devam etti. 1942 ylnda Mecmaul-lugatil-Arabiyyeye ye seilen Ahmed brhim Bey, Mecmaul-mskalArabiyye ve Lecnetl-ahvli-ahsiyyedeki yelikleri yannda Cemiyyet-bbnilmslimnde de ynetici olarak alt. zellikle hukuk fakltesindeki hocal srasnda slm hukuku ve mukayeseli hukuk sahasnda deerli aratrmalar yapt. Yetitirdii talebeler arasnda Muhammed Eb Zehre, Abdlvehhb Hallf ve Ali el-Haff gibi tannm Msrl limler de bulunmaktadr. Kahirede Mecelletl-Kann vel-ktisdda kan birok aratrmas yannda yaymlanm belli bal eserleri unlardr: Mlahhasu Mridil-hayrn (1907); Ahkml-ahvli-ahsiyye fi-eratil-slmiyye (1925, I-II); el-Ahkm-eriyye lil-ahvli-ahsiyye (1930); Turukul-kaz fi-eratil-slmiyye (1930); Nizmn-nafakat (1930); Ahkml-mumelti-eriyye (1937); el-Vakf vel-mevrs (1937); Ahkml-mere fi-eratil-slmiyye (1937); et-Terike vel-hukukul-mteallikat bih (1938); elHibe vel-vasiyye ve tasarruftl-marz (1939); Turukul-isbti-eriyye (1939-1940); Ahkmttasarruf anil-gayr bi-tarkin-niybe (1940-1941); el-Mevrs ilmen ve amelen (1941-1942); elVasyye (1942-1943); el-Vakf (1943-1944); el-ltizmt fi-eratil-slmiyye (1944-1945). Son alt eser mukayeseli tarzda kaleme alnmtr.

BBLYOGRAFYA

Zek Mchid, el-Alm-arkyye, Kahire 1368-74, III, 4; Zirikl, el-Alm, I, 86; Kehhle, Muceml-mellifn, I, 133; a.mlf., el-Mstedrek, Beyrut 1406/1985, s. 35; Eb Bekir Abdrrezzk, Eb Zehre: mm asrih, hayth ve eserhl-ilm, Kahire 1985, s. 27-29, 73; Muhammed Mehd Allm, el-Mecmaiyyn f hamsne men, Kahire 1406/1986, s. 20-21; Abdlvehhb Hallf, e-eyh Ahmed brhm Bek, Mecelletl-Kann vel-iktisd, XV, Kahire 1945, s. 1-5; Karrtl-mecma f hzihid-devre: e-eyh Ahmed brhm Bek, MMLA, VI

(1951), s. 15-16. Ahmet zel

AHMED b. DRS
Ebl-Abbs Ahmed b. drs el-Hasen el-Ari el-Fs (. 1253/1837) drsiyye tarikatnn kurucusu Fasl mutasavvf. Fasn Atlantik sahilindeki Ari blgesinde bulunan Meysrda dodu. Fasta 172-363 (788-974) yllar arasnda hkm sren erf-drs hnedannn kurucusu mam drs b. Abdullah el-Mehdin soyundandr. Kaynaklarda doum tarihiyle ilgili olarak 1163 (1749-50) ve Receb 1173 (1760) eklinde iki farkl bilgi bulunmakla birlikte, ekseriyetle birincisi doru kabul edilmektedir. Yirmi yanda Fasa giderek Karaviyyin Camiinde din ilimleri renmeye balad. Burada adlar kaynaklarda zikredilen birok hocadan ders ald. bn Hacer el-Askalnnin eserlerini inceledi. Karaviyyindeki hocalarndan Abdlvehhb et-Tz vastasyla Hdriyye, Ebl-Kasm el-Vezr vastasyla da zeliyyenin Nsriyye koluna intisap etti. Yine hocalarndan inkt ona Hz. Aliye atfedilen Hizbs-seyf adl mehur mnct retti. Tefsir ve hadise nem veren, er ilimlerle tasavvufu kaynatran hocalarn yannda eitim grmesi onun ahsiyetini derinden etkiledi. Ksa bir sre sonra evresinde geni bir talebe halkas olutu. Ahmed b. drs onlara srekli dinin ana kaynaklar olan Kitap ve Snnete dayanmalarn tavsiye etti ve bu grn hayatnn sonuna kadar srarla savundu. Fas ulems ile Karaviyyin mensuplar arasndaki ihtilfa ad karnca bir daha geri dnmemek zere Fas terketti (1797). Cezayir, Tunus ve Trablusgarp zerinden Bingaziye geti. Orada Cebeliahdar ve Berkada dersler verdi. Msrn Franszlar tarafndan igal edilmesinden birka yl nce, muhtemelen 1798 yl balarnda Bingaziden deniz yoluyla skenderiyeye gitti. Buradan da Kahireye geerek Ezherde halka ak dersler okuttu. Derslerini dinleyip tesiri altnda kalanlarn bir ksmyla beraber 1213 sonu veya 1214 yl balarnda (1799) Mekkeye gitti. 1243 (1827-28) ylnda Yemene yapt mecburi seyahate kadar yaklak otuz yl Mekkede kald. Bu arada iki veya defa Msra gidip geldi. nceleri Mekke ulemsnca pek iyi karland. 1788-1814 yllar arasnda Mekke emirlii yapan erf Galib b. Msidin destek ve himayesini grd. Kendisine ve mridlerine Mekkedeki Caferiyye Sarayn tahsis eden Emr Galib, 1803te Sud b. Abdlazz idaresindeki Vehhbler tarafndan Mekkeden atld. Ancak Sud b. Abdlazzin de Ahmed b. drse byk sayg gsterdii, kendisine ipek bir kaftan hediye ettii ve maiyetini koruduu rivayet edilmektedir. bn drs Vehhblerin Mehmed Ali Paa kuvvetleri tarafndan Mekkeden karld 1813te ehri yalnz olarak terketti ve mridlerinden Mrgan ile birlikte Kzldenizi geerek Uksr ehri yaknlarndaki Zeyniyye kyne gitti. nemli bir din merkez olan Zeyniyye, Nilden Kzldeniz kysna kadar uzanan ksa bir ln ucunda bulunmaktayd. Bir rivayete gre bn drs Msra ilk gidiinde Yukar Msr da ziyaret etmi ve Zeyniyyede Hasan b. Hasan Bey el-Kn vastasyla Halvetiyye tarikatna intisap etmitir. Drt yl Zeyniyyede kalan Ahmed b. drs 1817de tekrar Mekkeye dnd. Bu yllarda Emr Galibin mensup olduu erf kabilelerle Mehmed Ali Paann kuvvetleri arasnda sregelen bir gerginlik vard. On yl sonra 1243te (1827-28) paa emirlii erf Zeyd kabilesinden alp Avn kabilesine verdi. Bunun zerine Mekke ulems Zeyd kabilesinin

desteinden mahrum kalan Ahmed b. drsin dinden saptn ileri srerek aleyhinde baz sulamalarda bulunmak isteyince, ayn yl Mekkeden kesin olarak ayrlmak zorunda kald. Vekili sfatyla Mekkede brakt Sens dndaki btn talebeleriyle birlikte Yemene doru yola kt. Yemen ulemsnn kendisine gsterdii yakn ilgi ile Mekke ulemsnn dmanca tavr arasndaki tezat ilgi ekici bir durumdur. bn drs nce gneydeki Mukha ehrine gitti, drt ay sonra Zebde geti. Zebdde ehrin mfts Abdurrahman b. Sleymann misafiri olarak bir yl kald. Zebdden Beytlfakih-Hudeyde yoluyla Ktay ve Bcile geti. Gittii her yerde grlerini yaymaya alt. Karlamad ancak hret asndan yart Yemenli lim evknnin kendisinden msbet olarak bahsetmesi, durumunun daha da kuvvetlenmesini salad. Yemenin nde gelen limleriyle tanarak ders okuttu. Ders verdikleri arasnda Beytlfakih kads Abdurrahman b. Ahmed el-Behkel de vard. Ancak bir sre sonra Fasta ve Mekkede karlat zorluklar Yemende de karsna kt. Eb Bekir b. Muhammed et-Tihm, Telbs ibls adl kitabnda, bn drsin baz yetlerin zhir tefsirlerini reddettiini ve tasavvuf kaidelerine dahi uymayan btn tefsirler yaptn ne srd. bnl-Cevznin kendi zamanndaki sflie eletirilerini ihtiva eden eseriyle ayn ad tayan bu kitaba brhim b. Yahy bir eserle cevap verdi. Tihm daha sonra baz talebeleri vastasyla bn drsle temas kurarak ondan zr diledi. Bylece yaylma eilimi gsteren aleyhindeki fikirler yatm oldu. ki yl sren bir seyahatten sonra Ekim 1828de Asr blgesindeki Sabya ehrine ulat. Asr Hkmdar Ali b. Mceil kendisini iyi karlad. Artk iyice yalanan bn drs Sabyaya yerlemeyi dnyordu. Ancak daha nce Fas ve Mekkede olduu gibi grleri burada da tepki uyandrd. Nsr el-Kubeybnin nderliini yapt bir Vehhb grubu kendisine kar muhalefete balad. Sabyaya geliinden bir yl sonra bn Mceil, Kleyb ile bn drs arasnda bir mnazara yaplmasn emretti (Cemziyelhir 1245/Aralk 1829). Mridlerinden Hasan Ah tarafndan kelimesi kelimesine kaydedilen bu mnazarann en nemli blm, Ahmed b. drsin Vehhbliin kurucusu Muhammed b. Abdlvehhbla ilgili grleridir. bn drs unlar sylyordu: Biz onun kymetini inkr etmiyoruz. Yaptklar doruydu; bidatlar tasfiye etti. Fakat onun bu hizmeti arlklar yznden berbat edildi. Ahmed b. drs 21 Receb 1253te (21 Ekim 1837) Sabyada vefat etti. Soyundan gelen bir kol, Asr drs Hnedan adyla Gney Arabistanda 1933e kadar devam eden ve bu tarihte Sud Devletine katlan mahall bir devlet kurdu. Ahmed b. drsin grleri iki temele dayanr: Fkhta taklidin ve mezheplerin reddi, Kurana, snnete ve ashabn icmna dn; tasavvufta ise Allaha giden yol olarak Hz. Peygamberin ruhaniyetine snmak. Taklidi reddederken Vehhblere ve evknye ok yakndr. Kuran ve hadisi tasavvuf adan ve tamamen kendine has bir ekilde tefsir eder. Bir mezhebi taklit etmemesi ve ictihadn gerekliliine inanmas Mekke ulemsnca tepkiyle karlanmtr. Onun bu fikirleri srarla savunduu, Mekke ulems, Msrl Ahmed es-Sv ve Yemen ulemsyla giritii btn mnazaralarnda grlmektedir. Ahmed b. drsin tasavvuf anlaynn znde Tarkat-i Muhammediyye fikri vardr. Ona gre Allaha giden yegne yol, Allah ile mmin arasna girmeye tek bana yetkili olan Hz. Peygamberin yoludur. Nitekim o, tarikatn nderleri mridler vastasyla bir yol buldular, ben tarikat Allahn resulnden herhangi bir arac olmakszn aldm demitir (bk. Slih elMeden, s. 26). XIX. yzylda Batllarn slm dnyasna madd ve mnev olarak hcumda bulunduklar bir srada yeni tarikat ve

tekkeler kuran sflerin bu yeni hareketlerine genellikle Tarkat- Muhammediyye adn vermeleri ilgintir. Nitekim Hindistanda Ahmed-i Birilv de (. 1831) bu yllarda ayn ismi benimsemiti. Ahmed b. drsin talebeleri Avrupann saldrlarna kar direni hareketlerine nderlik etmilerdir (Ahmed es-Sens ve halefleri Kuzey Afrikada, Abdullah Hasan Sumatrada, Pedri hareketi Sumatrada). Daha 1813te mridlerinden Muhammed Osman el-Mrganyi dini tebli iin Eritreye gndermiti. Ahmed es-Sens de satn ald esirleri zat ettikten sonra slm yaymalar iin memleketleri olan ada yollamt. Abdullah el-Mevrz adl Sudanl mridi de ayn amala Sudanda faaliyet gstermitir. Ahmed b. drs, grleri, talebeleri ve ailesi vastasyla oynad rol sebebiyle XIX. yzyl slm dnyasnda nde gelen din bir ahsiyet olup tesiri Kuzey Afrikadan Endonezyaya kadar yaylmtr. Yakn evresinden talebesi, Ahmed es-Sens Sensiyye, brhim Red Rediyye, Muhammed Osman el-Mrgan Mrganiyye adl tarikatlar kurmular, bu tarikatlardan da baka kollar domutur.

BBLYOGRAFYA

Harrzde, Tibyn, I, 66-70; Hseyin Vassf, Sefne, I, 249-250; L. Rinn, Marabouts et Khouan, Alger 1884, s. 402-403; A. Le Chatelier, Les Confrriers Musulmanes du Hedjaz, Paris 1887, s. 1415, 87; Muhammed Halil el-Hicris, el-Cevhern-nefs al salavti bn drs, Bulak 1310; Nebhn, Kermtl-evliy, I, 341-349; Abdlbki Glpnarl, Melmlik ve Melmler, stanbul 1931, s. 278; Emn er-Reyhn, Mlkl-Arab, saltanat Necd ve mlhakatih, Beyrut 1951, s. 229-392; N. A. Ziadeh, Sanusyah: A Study of a Revivalist Movement in Islam, Leiden 1958, s. 36; Slih elMeden, el-Mntekan-nefs es-Seyyid Ahmed b. drs, Kahire 1380, s. 2-3, 17, 26; Muhammed b. Ali es-Sens, kazl-vesnn bil-hads vel-Kurn, Beyrut 1968, Mukaddime, s. 8; Hasan b. Ahmed h, Mnzart Seyyid Ahmed b. drs radyallh anh ve fukahn-Necdiyye, Kahire, ts.; Muhammed Osman el-Mirgan, Menkb Seyyid Ahmed b. drs [bask yeri yok], 1391/1971; J. Spencer Trimingham, The Sufi Orders in Islam, Oxford 1971, s. 117-121; Slih Muhammed elCafer, Atru ezhr agsni hazratit-takds f kermtis-Seyyid Ahmed b. drs, Kahire 1394/1974; A. Schimmel, Mystical Dimensions of Islam, North Carolina 1975, s. 227, 373-374, 403-404; Abdullah Muhammed el-Hib, es-Sfiyye vel-fukah fil-Yemen, Sana 1396/1976, s. 38-39; elkdn-nefs f nazmi cevhirit-tedrs Seyyid Ahmed b. drs, Kahire 1399/1979; G. Delanoue, Moralistes et politiques musulmans dans lEgypte du XIXe sicle, Kahire 1982, I, 157-158, 210-211; Abdurrahman Zeki, Hareketl-islhid-dn f Garb frkiyye, Revista Del Instituto de Estudios Islamicos en Madrid, XIII/142, Madrid 1965-66, s. 139-160; J. O. Voll, Two Biographies of Ahmad bn dris al-Fasi (1760-1837), IJAHS, VI (1973), s. 633-645; J. Reissner, Die Idrsiden in Asr Ein historischer berblick, WI, sy. 21 (1981), s. 164-192; Rex S. OFahey - Ali Salih Karrar, The Enigmatic Imam: The Influence of Ahmad Ibn Idrs, JMES, XIX/2 (1987), s. 205-220; B. G. Martin, Smrgecilie Kar Kuzey Afrikada Sufi Direni (trc. Fatih Tatllolu), stanbul 1988, s. 136-137; L. Massignon, Ahmad b. Idrs, EI (ng.), I, 277.

Nihat Azamat

AHMED HSAN TOKGZ


(. 1867-1942) Gazeteci, matbaac, yaymc ve siyaset adam. Aslen Kastamonunun Takpr kazasndandr. Tokgzolu Sara Abdurrahman Aa ailesinden olduu iin soyad kanunu knca Tokgz soyadn almtr. Babasnn memuriyette bulunduu Erzurumda dodu. Byk babas stanbul defterdar Muhtar Efendi, babas ise Erzurum, Piritine, kodra, Kastamonu, stanbul, am, Ankara, Bursa defterdarlklarnda ve stanbul r-y Ml ile Patent Meclisi zalklarnda bulunan Ahmed Hlid Beydir. ocukluunu babas ile birlikte dolat eitli yerlerde geirdiinden srekli mektep deitirmek zorunda kald. am Asker Rdiyesi (1880) ile skdar ddsini bitirdi. Kk yata renmeye balad Franszcay am Asker Rdiyesinde ve daha sonra o yllarda Ankarada srgnde bulunan gazeteci gh Efendiden ders alarak ilerletti. Henz Mektebi Mlkiyede talebe iken Franszcadan ilk tercme eseri yaymland (E. Enol - L. Judiciden Bir Serseri, stanbul 1303). Diran Kelekyan Efendinin Ermeni harfli Trke mecmuas Cihanda ve Mustafa sm Beyin afak mecmuasnda tercme ve telif yazlar neredildi (1886). Daha sonra memuriyeti devam ederken Tercmn- Hakkat gazetesinde de tercme makaleleri kt (1889). Mektebi Mlkiyeyi bitirince Hariciye Tercme Kaleminde memurlua balad (1886) ve oradan Tophane Mirliinde tercmanla geti (1887). Bir yandan memurlua devam ederken dier yandan da 1303te (1887) mran ismiyle haftalk bir dergi yaymlamaya balad; ancak devrin hkmeti btn dergilerin ruhsatlarn iptal edince mran yirmi dokuzuncu saysnda kapand (1304/1888). Ahmed hsan daha sonra Jules Vernein Seksen Gnde Devr-i lemini tercme ve nerederek yaymcla balad (1890). Yapt bu ve dier tercmelerle Jules Vernein memleketimizde tannmasn ve sevilmesini salad. Aslnda kendisini btnyle yaymcla ve matbaacla vermek isteyen Ahmed hsan, 1890da memurluktan ayrlarak ayn yl lem Matbaas sahibi Mustafa ve dier arkada sm ile lem Matbaas Ahmed hsan ve reks basmevini kurdu. O yllarda ok basit olan Trk matbaacln Bat tekniiyle donatmak iin 1891de Avrupaya inceleme gezisine kan Ahmed hsan dnnde matbaasn baz teknik imknlarla donatt ve lkede ilk defa inkografi ve kliehaneye sahip Trk matbaasn kurdu. Bu seyahati hakkndaki incelemesini Avrupada Ne Grdm (stanbul 1307) adyla yaymlad. Ahmed hsann matbaaclk yllar memleketin en kark dnemidir. Bu dnemde matbaasnn ticar unvann ve binasn birka kere deitirmi, srayla lem Matbaas Ahmed hsan ve reks, Ahmed hsan Matbaas ve reks, Matbaa-i hsan, Ahmed hsan ve reks Matbaaclk Osmanl irketi, Matbaa-i Ahmed hsan ve reks unvanlarn kullanm, son olarak Ahmed hsan Matbaas ismini lmne kadar korumutur. Matbaasn Ebssuud caddesinden Eski Zaptiye caddesine, oradan Bbli binas karsna, nihayet Nuruosmaniyede yaptrd kendi binasna nakletmitir. lmne kadar devam ettirdii matbaaclk ve yaymclkta Trk kltrne kazandrd altm eserin krk dokuzunu kendi matbaasnda basmtr. Basn yayn dnyasna yapt hizmetlerden dolay, II. Merutiyette ihdas edilen Maarif nian ilk defa Ahmed hsana verilmitir (1910).

1888de mran dergisi kapatldktan sonra Rum Nikolaides Efendinin kard Servet gazetesinde tercman olarak almaya balayan Ahmed hsan, yeni bir mecmua karmak iin ruhsat alamadndan, Servetin sahibi ile anlaarak bu gazetenin ilvesiymi gibi Serveti Fnnu karmaya balad (27 Mart 1891). Harf inklb ile ismi 1681. saysnda Uyana evrilen (6 Aralk 1928) Serveti Fnn, Ahmed hsann vefatndan iki yl sonraya kadar (25 Mays 1944), II. Abdlhamid devrinde kapatld krk gn ve Mtareke srasnda kapal tutulduu drt yl hari, devaml olarak krk be sene ve 2464 say yaymlanabilmi tek dergidir. Haftalk olarak kan Serveti Fnn, basksnn ve bilhassa resimlerinin gzellii ile Sultan II. Abdlhamidin de takdirini kazanm ve padiah II. Merutiyete kadar dergiye ayda 3240 altn kuru yardmda bulunmutur. 1896dan sonra edeb bir dergi hviyeti kazanan Serveti Fnn, edebiyat tarihimizde Edebiyt- Cedde (1896-1901) ve Fecr-i t (1909-1912) gibi iki edeb topluluun kurucu yuvas olmutur. Ahmed hsan bir yandan Serveti Fnnu karp bir yandan da gizli ttihat ve Terakki Cemiyetinin bir yesi olarak stanbulda faaliyet gsterirken II. Merutiyet iln edildi. Bunun zerine bir bakma cemiyetin szcln yapmak zere Serveti Fnn dergisini gnlk gazete haline evirdi (26 Temmuz 1908). Ardndan bir de akam nshas karmaya balad (17 Austos 1908). Ancak ttihatlarn ksa zamanda ho karlanmayacak hareketlere balamalar, serbestlikten istifade eden muhalefetin zararl taknlklar, Ahmed hsan siyasetten uzaklatrarak gazetesinin nce sabah, daha sonra akam yaymn durdurmasna sebep oldu. Zaten gazetesinin gnlk yaymn srdrrken Serveti Fnnu haftalk olarak tekrar yaymlamaya balamt (26 Ekim 1908). Fakat I. Dnya Sava srasnda hkmetin istei zerine, dergiyi nce tekrar gnlk olarak (1914-1916, 914 say), daha sonra Franszca olarak (1917-1918) karrken, ayn zamanda Abdullah Zhdi ile Franszca Le Soir gazetesini yaymlad (14 Eyll 1916-15 Aralk 1918). Ahmed hsan bu faaliyetleri dnda Ahrkap Kereste Fabrikas mdrl (1900-1901), Ticaret Mektebi lsinde iktisad corafya hocal (1909-1917), Beyolu Belediye Dairesi reislii de yapmtr (1911-1913). Mtareke yllarnda stanbulda Piyer Loti Cemiyetini kurdu (1919); Mill Mcadele srasnda oturduu Deirmenderede Hzm arkl grubu ile yer alt mukavemet faaliyetini srdrd (1920). Tutuklanacan haber alnca Avusturyaya kaarak Ankarann emri zerine kurduu haber ajans ile Almanya ve Avusturya basnnda Anadolu harekt haberlerini yaymlatt (1920-1922). Lozan Konferansnda Trk Matbuat Brosu mdrl yapt. Cemiyeti Akvmda (1922-1938), Parlamentolar Birliinde (1932) Trkiyeyi temsil etti. Daha sonra Cumhuriyet Halk Partisinden Ordu mebusu seildi (1931-1942 aras; 4. 5. 6. devreler). 29 Aralk 1942de ld; Karamrsel Mezarlna defnedildi. Ahmed hsan, gerek telif eserlerinde gerekse Serveti Fnn ile dier gazete ve dergilerindeki yazlarnda, 1310-1314 yllar arasnda yaymlad be ciltlik Musavver Nevsl-i Serveti Fnn adl yllklarnda ve bilhassa iki ciltlik matbuat htratnda, Osmanl Devletinin son yarm asrnn siyas, iktisad, sosyal ve kltrel hayat hakknda pek kymetli bilgiler vermi bir yazardr. Elli iki yllk yaynclk hayatnda pek ok telif ve tercme eser yaymlayan Ahmed hsann hepsi de stanbulda baslan eserleri unlardr: Telif Eserleri. Takvm-i mran (1304); Nev-Usul Fotoraf (1306); lm-i Servet (1307); Asya-y arkye Seyahat (1307); Kk Fkralar (1307); Avrupada Ne Grdm (1307); Bir Fcia (1308);

Demiryollar (1308); Fenn Elenceler (1308); Postac (1308); Bahse Ne Dersiniz (1308); lfet (1309); Musavver Nevsl-i Serveti Fnn, hicr 1310, 1311, 1312, 1313, 1314 senelerine mahsus be cilt (1895-1898); Alt Hafta Nilde Seyahat (1312); Tunada Bir Hafta (1327); Musavver Serveti Fnnun Tarihesi (1328); Tirol Cephesinde Ate Hattnda (1917); Cemiyeti Akvma Mzheret Cemiyetleri Beynelmilel ttihad Sekizinci Lyon Kongresine Ait Rapor-Ble Ekalliyet Komisyonuna Ait Rapor (Cemil Bilsel ile, 1340); Hver (ts.). Tercmeleri. Bir Serseri (Etienne Enol-Louis Judiciden, 1303); Jules Verneden: Seksen Gnde Devr-i lem (1306), Gizli Ada (1306), Deniz Altnda 20.000 Fersah Seyahat (1307), Kaptan Grann ocuklar (1307), Cevv-i Havda Seyahat (1308), inde Seyahat (1308), ki Sene Mekteb Tatili (1308), Kaptan Hatrasn Seyahati Kutb- imlye Seyahat (1308), Mihveri Arz (1308), Siyah Hindistan-Yer Altnda Seyahat (1308), Araba ile Devr-i lem yahut Sezar Kaskabel (1309), Spenser Adas (1318), ansellor-Bir Yelken Gemisi Yolcusunun Defteri Htrt (1319), Antil Adalarna Seyahat (1320); Georges Ohnetden: Demirhane Mdr (1305), Kruva Mor (Croix Mort) Kadnlar (1306), Kontes Sara (1307), Hrsz Kadn (1308); ki Vlide (Emile Richebourgtan, 1306); Karnaval Cinayeti (Lapointeden, 1306); Mumyann zdivac (Marki de Montifordan, 1306); Haydut Bambo yahut Etfl-i Metrke Sefaleti (Eugne Sueden, 1306); Bir Kadnn Rznmesi (Octave Feuilletdan, 1308); Glle (1307); Paul de Kockden: Tuhaf Bir Hne (1307), St Kz (1308); Alexandre Dumas Filsten: Hermin (1308), Tek mi ift mi? (1309); Genlik (Franois Coppden, 1309); Andr Theurietden: Roz-Liz (1311), Hsn n (1313); Gen Fromon ve Byk Risler (Alphonse Daudetden, 1312); Paul Bourgetden: Sevd-y Hakk (1312), Mavi Des (1317); Graziella (Lamartineden, 1319); Sna, Ticar, ktisad Avrupa: 1. Ksm ngiltere ve Belika (Marcel Duboisdan, 1327); Ekmeki Kadn (Xavier de Montpinden, 1306); Rus Atei (Harao) (Paul Herigautdan, 1926); Yolda (1927); Rapa-Novi Adas (1928).

BBLYOGRAFYA

Ahmed hsan [Tokgz], SF, sy. 1000 (1326); sy. 2275 (1940); sy. 2419 (1942); sy. 2427 (1943) ve dier saylardaki eitli makaleleri [bu derginin say ve tarihlerinin birbirleri ile elikili olduu dikkate alnmaldr]; a.mlf., Matbuat Htralarm, I-II, stanbul 1930-31; Musavver Serveti Fnn Trihesi (Serveti Fnn yaynlarndan), stanbul 1328; Ali ankaya, Son Asr Trk Tarihinin nemli Olaylar ile Birlikte Yeni Mlkiye Tarihi ve Mlkiyeliler, Ankara 1969, III, 232; Server skit, A.A., stanbul 1944, I, 729; Gvsa, Trk Mehurlar, s. 383; Vedad Gnyol, Matbuat, A, VII, 371; K. Susheim - G. L. Lewis, Ahmad Ihsan, EI (ng.), I, 287. Ziyad Ebzziya

AHMED ZZET el-AZAM


(. 1880-1936) Arap milliyetisi, hukuku ve yazar. Badatta dodu. lk ve orta renimini orada yapt. Yksek renimini stanbulda tamamlad. Mektebi Hukuktaki rencilii srasnda, 1909da kurulup 1915te kapatlan el-Mntedal-edeb adl cemiyetin faal yeleri arasnda yer ald. Osmanl Devletinin eitli eyaletlerinden yksek renim iin stanbula gelen Arap rencilere eitim ve kltr hizmetleri sunmak gayesiyle Beyrutlu Abdlkerm el-Hallin bakanlnda kurulan bu cemiyet, daha ok siyas faaliyetlerde bulunuyordu. Ahmed zzet burada fiilen alt ve cemiyetin yaymlad el-Mntedal-edeb adl derginin mdrlk ve yazarln yapt. Ayrca, Msrda baslp gizlice stanbula gnderilen ve Arap genlerini Trklere kar tahrik eden beyannameleri de kendi kard Lisnl-Arab dergisi ile birlikte gizlice datt. Arap milliyetiliini tevik eden konferanslar dzenledi ve Red Rz gibi baz kimselerin bu konferanslarda konumalarn salad. Hama mebusu olarak Meclisi Mebsanda bulunan ve Arap bamszlk hareketinin nde gelen liderlerinden olan Abdlhamd ez-Zehrvnin yardm ve tevikleriyle hareket eden Ahmed zzet, 1914te I. Dnya Sava knca tevkif edildi. Daha sonra Badata yerleti, orada da el-Maraz adl bir dergi yaymlad. ki defa Irak Millet Meclisine seildi. Badatta ld. Osmanl Devletine kar balatlan Arap milliyetilik hareketlerini, bu amala kurulan cemiyetleri ve bunlarn faaliyetlerini el-Kazyyetl-Arabiyye esbbh ve tetavvuruh ve netich (Badat 1932, I-VI) adl eserinde geni ve ayrntl olarak anlatan Ahmed zzetin Fasll-kaz fil-fark beyned dd vez-zf adl baslm bir eseri daha vardr.

BBLYOGRAFYA

liye Dvn- Harb-i rfsinde Tedkk Olunan Mesele-i Siysiyye Hakknda zht, stanbul 1332, s. 5-16; Zirikl, el-Alm, I, 163; Kehhle, Muceml-mellifn, I, 312; Tark Zafer Tunaya, Trkiyede Siyasal Partiler, stanbul 1984, I, 608; Taj el-Sir Ahmet Harran, The Young Turks and the Arabs the Role of Arab Societies in the Turkish-Arab Relations in the Period 1908-1914, Trk Arap likileri: Gemite, Bugn ve Gelecekte: I. Uluslararas Konferans Bildirileri, 18-22 Haziran 1979 Ankara, Ankara, ts., s. 182, 184, 188-197. Mustafa Fayda

AHMED ZZET PAA


(bk. ZZET PAA, Ahmed)

AHMED b. KML
Eb Bekr Ahmed b. Kmil b. Halef b. ecere el-Badd (. 350/961) Kuran ilimleri ve fkh limi. Vek lakabyla da tannr. 260ta (874) dodu. Mehur mfessir bn Cerr et-Tabernin talebesi olup ayrca Eb Bekir el-sfahn, Muhammed b. Yahy el-Kis, Ahmed b. Yakub el-Badd ve Eb Bekir Muhammed b. Hrn gibi limlerden, bata Kuran ve kraat olmak zere fkh, tefsir, hadis, tarih ve edebiyat okudu. Eb smil et-Tirmiz, Muhammed b. Cehm, Muhammed b. Sad el-Avf, Muhammed b. Mesleme el-Vst, Eb Klbe er-Rek ve Hseyin b. Sellmdan hadis rivayet etmi, kendisinden de Drekutn, Eb Ubeydullah el-Merzbn, bn zn, bn Rizkaveyh, Ebl-Al Muhammed b. Hasan el-Verrk ve Yahy b. brhim el-Mzen rivayette bulunmulardr. Drekutn, Ahmed b. Kmilin hadis rivayetinde titiz olmadn (leyyinl-hads) ve bu konuda yazl metinlere deil de sadece hfzasna dayandn syleyerek onu tenkit etmektedir. Hocas bn Cerrin fkh grlerine tbi olduu rivayeti yannda herhangi bir mezhebi taklit etmedii ve kendine has mezheb grleri bulunduu da kaynaklarda zikredilmektedir. Bir sre Kfe kadl da yapan Ahmed b. Kmil, yazd eserlerin yan sra, aralarnda Eb Bekir b. Mehrn, brhim b. Ahmed el-Mervez ve Kad Ebl-Hasan Ahmed b. Muhammed es-Saydaln gibi limlerin de bulunduu birok talebe yetitirmitir. Ahmed b. Kmilin Mcezt-tevl an hkmi (mucizi veya mucizti)t-Tenzl adl tefsirinden baka Garbl-Kurn; Kitbt-Takrb f kefil-garb ve Kitbl-Krt isminde eserleri vardr. Dier eserlerinin ou fkh sahasnda olup balcalar unlardr: el-Muhtasar; Kitbl-Hayz; Kitbrtil-kebr; Kitb-rtis-sagr; Kitbl-Vukuf; Ahbrl-kudti-uar (bk. GAL Suppl., I, 226). Bunlardan baka Kitb mmehtil-mminn ve el-Fevidl-hisn (Hz. Osmann faziletlerine dair, bk. GAS, I, 524) adl eserleri de vardr.

BBLYOGRAFYA

bnn-Nedm, el-Fihrist (nr. G. Flgel), Leipzig 1871, I, 129; Hatb, Trhu Bagdd, IV, 357-359; Ykut, Muceml-deb, IV, 102-108; Zeheb, Mznl-itidl, I, 129; a.mlf., Almn-nbel, XV, 544-546; Safed, el-Vf, VII, 298-299; bnl-Cezer, Gayetn-nihye, I, 98; bn Hacer, Lisnl-Mzn, I, 249; Syt, Bugyetl-vut, I, 354; Kefz-zunn, I, 28; II, 1207; bnl-md, ezert, III, 2; zhul-meknn, II, 283, 305, 321, 350, 604; Hediyyetl-rifn, I, 64; Brockelmann, GAL Suppl., I, 226; Sezgin, GAS, I, 524. Abdurrahman etin

AHMED KML EFEND


(. 1820) lim ve msikiinas. Kk yata Krmdan stanbula geldi. Akrabalarnn yardm ile Enderuna alnd. Gzel sesi ve msikiye olan kabiliyeti ile dikkati ekerek ksa zamanda mekhanede msiki mekine balatld. Msikideki temel bilgileri Muship Kemn Hzr Aa, Am Corci ve Tanbr saktan rendi. nce Enderun avular arasna, I. Abdlhamid zamannda da mezzinbalk grevi ile Has Odaya alnd. III. Selimin saltanatnda ikinci imamlk, II. Mahmudun tahta kmasndan sonra da baimamlk vazifelerinde bulundu. 1811de Cennet Filizi lakab ile tannan Abdlkerim Efendinin saray baimamlna tayini ile bu vazifeden ayrld. Hayatnn son yllarnda iki defa (1812, 1818) Rumeli kazaskerliine tayin edildi. Bu arada 1813te hacca gitti. 17 ubat 1820de seksen yalarnda vefat etti. Tayyarzde, Trihinde ondan Ahmed Kmil Efendi diye sz etmektedir. Ahmed Kmil Efendi, Arapa ve Farsaya hkimiyeti, fkhta ve bilhassa ferizde derin bilgisi sebebiyle zamann limleri arasnda da yer almtr. Ayrca devrinin msiki statlar iinde hret bulmu, hayatnn byk bir ksmn sarayda geirmi, sz msikisinde III. Selimin hocaln yapmtr. Baz besteleri olduu sylenmekte ise de bunlardan hibiri gnmze ulamamtr.

BBLYOGRAFYA

nzde, Trih, II, 108; Hzr lyas, Letif-i Endern, stanbul 1276, s. 60; At Bey, Tarh, III, 23-24, 79; Cevdet, Trih, XI, 56-57; Zekizde Ahmed [Irsoy], Mevlev yinleri (stanbul Konservatuar neriyat), stanbul 1935, X, nsz, s. IV-V; Uzunarl, Osmanl Tarihi, IV/2, s. 565. Nuri zcan

AHMED-i KESREV
(bk. KESREV, Seyyid Ahmed)

AHMED KUDS EFEND


Topbazde eyh Ahmed Kudsi (. 1889) Son devir lim ve mutasavvf. Babasnn ad Mustafadr. Konyann Kadnhan ilesinde dodu. Tahsilini memleketinde tamamladktan sonra Mekkeye gitti. Mekke mfts Seyyid Muhammed b. Hseyin el-Kutbden fkh, hadis ve tefsir, Seyyid Muhammed b. Ali es-Sensden de hadis ve tasavvuf dersleri ald. Daha sonra memleketine dnerek Konyaya yerleti. Tedris ve iradla megul oldu. Yetmi yalarnda iken Konyada vefat etti ve Mevln Trbesi hazresine defnedildi. Ahmed Kudsi Efendi, Hlidiyye tarikat eyhlerinden Bozkrl Memi Efendinin halifesidir. Hidyetl-mrtb f fezilil-ashab (stanbul 1292) adl Arapa bir eseri vardr. Muhtelif kaynaklardan seilmi nakillerden oluan ve yirmi fasldan meydana gelen eser, sahbler hakkndaki yanl dnce ve deerlendirmeleri tashih etmek maksadyla, sahbe ile ilgili hadislerden deliller getirilerek yazlm olup konuya ait Snn anlay ortaya koymaktadr. Hidyetl-mrtb ilk defa Elmall Mahmud Bedreddin Yazr tarafndan Trkeye tercme edilmi ancak bu tercme baslmamtr. Eserin Mustafa Ayyldz tarafndan yaplan tercmesi Peygamberimiz ve Ashab adyla yaymlanmtr (stanbul 1985). Dier eserleri ise kaybolmutur.

BBLYOGRAFYA

Ahmed Kudsi Efendi, Peygamberimiz ve Ashb (trc. Mustafa Ayyldz), stanbul 1985, Mukaddime; Hediyyetl-rifn, I, 193; Osmanl Mellifleri, I, 250; Kehhle, Muceml-mellifn, II, 51. smail L. akan

AHMED LUTF EFEND


(. 1817-1907) Osmanl vakanvis ve airi. stanbulda dodu. Babas nalnc esnafna mensup Mehmed Aadr. lk tahsilinden sonra Mhendishne-i Berr-i Hmyuna girdiyse de ksa srede buradan ayrlarak Amcazde Hseyin Paa Medresesine devam etmeye balad; bylece ilmiye mesleine intisap etmi oldu. 1837de huzur dersleri*nde bulundu ve ayn zamanda Takvimhane mukabeleciliine getirildi. Ardndan Sadret Mektb Kalemine tayin edildi. Sadret Mektb mmeyyizliiyle birlikte Farsa mtercimlii de yapt. Nisan 1845te mar Meclisi seyyar ktibi olarak Vidin ve Ni taraflarnda bulundu. mar Meclisinin lavedilmesi zerine stanbula dnerek zaptiye baktibi oldu. 1848de geici olarak vergi tahsili iin Filibeye gnderildi. Dokuz ay sonra stanbula dnnce tekrar Anadolu eyaleti tefti ktiplii ile taraya kt. Ahmed Lutfi Efendi 1852-1865 yllar arasnda Takvimhane musahhihlii, Tbbiye Meclisi zal, Tbbiye Mektebi Trke hocal ve Matbuat nzrl grevlerinde bulundu. Bu srada stanbulda yaplan nfus saymna katlarak Boaziinde Yenikyden Kilyosa kadar uzanan sahann tahririni yapt. Meclisi Marif zas iken 1866da vakanvislie getirildi. Bir sre sonra kendisine stanbul kadl pyesi, ardndan Anadolu kazaskerlii pyesi verildi. 15 Ocak 1888de Rumeli kazaskeri oldu. Normal hizmet sresini (mddet-i rfiyye) tamamladktan sonra r-y Devlet zal ile birlikte vakanvislik hizmetini de srdrd. 18 Mart 1907de vefat etti. Kabri Aksarayda Sofular Camii hazresindedir. Osmanl vakanvisleri arasnda bu grevde en ok kalan Ahmed Lutfi Efendi, Arap ve Fars edebiyatna da vkf olup Mevlev tarikatna mensuptu. Eserleri. Ahmed Lutfi Efendinin en nemli eseri, Trh-i Cevdete zeyl olarak yazd tarihidir. Eserde 1241-1296 (1825-1879) yllar arasnda cereyan eden olaylar anlatlmaktadr. Lutf Trihi adyla hret bulan eser, Takvm-i Vekayi ve baz resm belgelerden istifade edilerek sade ve resm bir slpla kaleme alnmtr. Eserin yurt ii ve yurt dndaki eitli ktphanelerde yazma nshalar vardr. Mellif eserinin on be cildini II. Abdlhamide takdim etmi, bunlardan ancak ilk yedi cildini yaymlayabilmitir (1290-1306). VIII. cilt halefi Abdurrahman eref tarafndan baz ilvelerle (1328), IX, X, XI ve XII. ciltler ise Mnir Aktepe tarafndan neredilmitir (stanbul 1984; Ankara 1988; Ankara 1989). XIII. ( Ktp., TY, nr. 4812), XIV. (TTK Ktp., nr. Y 531/6) ve XV. (TTK Ktp., nr. Y 531/7) ciltler yazma halindedir. XVI. cilt ise eksik ve msvedde halinde olup Arkeoloji Mzesi Ktphanesinde (nr. 1346) bulunmaktadr. Ahmed Lutfi Efendinin iirleriyle iir formunda baz tarih bilgileri ihtiva eden eseri, Dvane-i Vakanvs Ahmed Lutf adyla yaymlanmtr (stanbul 1302). Mellif ayrca Talml-mteallim* isimli eseri baz ilveler yaparak Tefhmlmuallim adyla Trkeye evirmi ve sm Efendi tarafndan Arapadan Trkeye tercme edilen Kamstaki kelimeleri alfabe srasna gre tertip ederek 53.000 kelimelik Lugat- Kamsu hazrlamtr. Asl Arkeoloji Mzesi Ktphanesinde bulunan bu eserin elif ve b harflerini ihtiva

eden ilk iki cz 1282 ve 1286 yllarnda baslmtr.

BBLYOGRAFYA

bnlemin, Son Asr Trk irleri, s. 896-901; Cemleddin, Osmanl Trih ve Mverrihleri (yne-i Zuref), stanbul 1314, s. 121-125; Osmanl Mellifleri, III, 136-137; Gvsa, Trk Mehurlar, s. 230; Eblul Mardin, Huzr Dersleri (nr. smet Sungurbey), stanbul 1966, II-III, 262-265, 979-984; Mnir Aktepe, Vaka-nvis Ahmed Ltf ve Tarihi Hakknda Bz Bilgiler, TED, X-XI (1981), s. 121-152; a.mlf., Lutf Efendi, EI (ng.), V, 836-837; Bekir Ktkolu, Vekayinvis, A, XIII, 285-286. Mnir Aktepe

AHMED MHR EFEND, Ballklzde


(. 1860-1922) Son devir Osmanl din limi ve siyaset adam. Babas Seyyid Hfz Mehmed Said, dedesi Hfz Mehmed Nreddindir. Bal bulunduu aile aslen Kastamonulu olup Ballklefendizde lakabyla tannmtr. Ahmed Mhir eyh ve lim Ahmed Hicbden iczet ald (1300/1882-83). Kendisi de ders okutarak birok talebeye iczet verdi. 1901de stanbula gitti. Abdurrahman Paann himayesinde istnaf mahkemesi yelii ve eitli yerlerde hkimlik yapt. Bir sre r-y Evkaf bakanlnda bulundu. 1908den itibaren siyas hayata geerek Meclisi Mebsanda yedi yl, Byk Millet Meclisi ikinci devresinde de iki yl milletvekillii yapt. Meclisi Mebsanda bulunduu srada geici reislik ve birinci reis vekillii gibi grevlerde bulundu. Emekli olduktan sonra ehremaneti mavirliine tayin edildi. Drlfnun lhiyat Fakltesinde ve Medresetl-viznde on yl tefsir ve kelm okuttu. stanbul pyesini, ikinci rtbe Mecd ve nc rtbe Osmn nianlarn ald. Ayrca Sultan Read tarafndan kymetli bir krk, ferace*, ok deerli bir tesbih ve iki adet saatle dllendirildi. Grevli olarak Medne-i Mnevvereye ve Rumeliye seyahatler yapt. 4 Eyll 1922de Kastamonuda vefat etti. Eserleri. 1. el-Muhkem f erhil-Hikem. En hacimli eseri olup bn Atullah el-skenderye ait elHikeml-Atiyyenin erhidir. Asl eserde bulunan 321 hikmet*, Arapa asllar ve tercmeleri verildikten sonra olduka geni bir ekilde aklanmtr. Bu aklamalar tasavvuf, din remizler ve tabirler bakmndan ok zengindir. Eser iki cilt halinde baslmtr (stanbul 1323, 628 sayfa). 2. Hutbe Mecmuas. Trke bir mukaddimeden sonra yetmi iki Arapa hutbeden meydana gelen eserin (stanbul 1316, 87 sayfa) bir yazma nshas Mill Ktphanededir (06 Mil A 4987, 48 varak). 3. elFtiha f tefsril-Ftiha. Mellifin tefsir dersi notlarndan ibaret olup baslmtr (stanbul 1331, 69 sayfa). 4. Mucizt- Kurniyye. Kitabn birinci ksm, yazarn 1324-1325 (1908-1909) yllarnda gazetelerde yaymlanm makalelerinden meydana gelmi olup baslmtr (stanbul 1328, 280 sayfa). Aziz Demirciolunun zel ktphanesinde bulunan mellif hattyla 278 sayfa olan ikinci ksm ise henz baslmamtr. 5. Htrat. Gnlk hatralarn yazd doksan yapraklk bir eser olup torunu Ali Binkayann zel ktphanesinde mevcuttur. Ahmed Mhir Efendi kendi dneminde slbunun gzellii ve hitabetteki stn baarsyla dikkati ekmitir.

BBLYOGRAFYA

Abdlkerim Abdlkadirolu, Ahmed Mahir Efendinin stanbul Hayat, Verdii cazetler ve Eseri ile Elyazs Hatrat zerine Notlar, Trk Tarihinde ve Kltrnde Kastamonu Sempozyumu (19-21 Ekim 1988), Ankara 1989, s. 71-82; Tahsin nemli, Ahmed Mahir Efendinin Hikemiyat erhi, a.e., s. 83-89.

Abdlkerim Abdlkadirolu

AHMED el-MANSR
Ebl-Abbs Ahmed el-Mansr-Billh b. Muhammed el-Mehd es-Sad (. 1012/1603) Fas sultan (1578-1603) 956 (1549) ylnda Fasta dodu. Babas, hnedann ikinci sultan olan Muhammed e-eyh el-Mehd, annesi hayr ve hasentyla mehur Mesde bint Ebl-Abbas Ahmeddir. Ahmed el-Mansr devrin nl bilginlerinden fkh, hadis ve sarf-nahiv okudu. eitli asker grevlerde bulunduktan sonra byk kardei Eb Mervn Abdlmelik ile birlikte, taht ele geiren yeenleri Muhammed el-Mtevekkile kar mcadeleye giriti. Bir ara aabeyi ile birlikte Cezayire srld. Cezayire hkim olan Osmanl Devleti, Kuzey Afrika siyasetine uygun olarak Fas hkmdarlna Eb Mervn Abdlmeliki getirmeyi arzu ediyordu. Cezayir beylerbeyi Ramazan Paann yardm ile yeeni Muhammed el-Mtevekkili malp ederek tahta kan Abdlmelik, Ahmed el-Mansru veliaht tayin etti (983/1575-76). ki yl sonra Muhammed el-Mtevekkilin, dostu olan Portekiz Kral Sebastiyandan yardm istemesi ve kraln da 80.000 kiilik ordusuyla Fasa kmas zerine veliaht Ahmed, kardei Abdlmelikin yannda, Kasrlkebr yaknnda meydana gelen mehur Vdilmehzin Savana katld (4 Austos 1578). Bu savata Portekiz ordusunun hemen hemen tamam, Abdlmelike yardm eden Trk kuvvetleri sayesinde imha edildi, geri kalanlar da esir alnd; Kral Sebastiyan ise kaarken nehirde boularak ld. Abdlmelik de sava meydannda can verdi. Onun lm zerine veliaht Ahmed ayn gn el-Mansr unvanyla sultan iln edildi. 14 Austos 1578de Fasa girdi ve biat yenilendi. Ahmed el-Mansr Vdilmehzin Savandan sonra Osmanl Sultan III. Murada ve dier mslman hkmdarlara yollad beretnme*lerle bu zaferi mjdeledi. Bunun zerine mslman ve gayri mslim pek ok hkmdar deerli hediyeler gnderip hem bu zafer hem de tahta geii dolaysyla kendisini tebrik ettiler. Byk mitlerle tahta kan Ahmed el-Mansr ncelikle iteki eitli meseleleri halletti. Daha sonra ordu ve saray tekiltn Osmanllar rnek alarak yeniden tanzim etti. Kumandanlarna beylerbeyi ve paa gibi Trk unvanlar verdi. Osmanl Padiah III. Muradn gnderdii hediyeleri az bulan Ahmed el-Mansrun onun tebrik mesajna cevap vermeyi ihmal etmesi Sadlerle Osmanllar arasndaki mnasebetlerin bozulmasna sebep oldu. Kaptandery Kl Ali Paa (Ulu Ali Paa) Ahmed el-Mansru sevmedii iin Sultan Murad Maribe asker sevketmeye tevik etti ve sonunda padiah, Ahmed el-Mansrun zerine bir ordu gndermeye karar verdi. O bunu haber alr almaz mehur kumandan Ebl-Abbas Ahmed ile ktibi Ahmed b. Yahyy deerli hediyelerle stanbula gnderdi. Kl Ali Paa yolda karlat bu iki eliyi geri evirmek istedi. Daha sonra kumandan yannda alkoyup ktibin stanbula gitmesine izin verdi. Ahmed b. Yahy, Ahmed el-Mansrun gnderdii hediyeleri III. Murada takdim etti ve mesajn iletip zr diledi. III. Murad hediyeleri ve sultann mazeretini kabul etti; Kl

Ali Paaya da geri dnmesini emretti. Bylece iki devlet arasndaki mnasebetler dzeldi ve karlkl olarak eliler gidip geldi. Osmanl ordusunun Maribe hareketini haber alnca Fasa kaan Ahmed el-Mansr da geri dnd ve deta halife gibi Sahih-i Buhr okunarak karland (1581). eyrek asr devam eden hkmdarlnda Ahmed el-Mansru megul eden balca meseleler, yeeni Dvd b. Abdlmminin isyan (1579), Hlotlarn kard karklklar, kendini halife iln eden Karakuun (1585), Nsr b. Abdullah el-Galibin (1594) ve veliaht olu Memnun isyanlar olup hepsi ksa srede bastrlm ve devlet otoritesi salanmtr. Asker sahadaki baarlar arasnda, Sahra zerine byk bir ordu sevkederek buray hkimiyeti altna almas (1581), Sudan istil etmesi (1591) ve Tinbktye girerek bata tannm lim Ahmed Baba olmak zere ok sayda lim ve fakihi Merakee gndermesi saylabilir. Ahmed el-Mansrun Sudan btn mslmanlar kendi idaresi altnda toplamak gibi siyas maksatla zaptettii sylenirse de asl gayesi oradaki zengin altn yataklarn ele geirmek ve bunlar ileterek servet sahibi olmakt. Nitekim bundan dolay kendisine Zeheb lakab verilmitir. Ahmed el-Mansur hem mslman hem de gayri mslim hkmdarlarla diplomatik mnasebetler kurmu ve baarl sonular elde ederek bu sahadaki maharetini ispat etmitir. Msr ve Hicaz emrleriyle devaml irtibat halinde olmu ve Msrl mehur bilginlerin de desteini salamtr. spanya Kral II. Philip onun, kendi hkimiyetinde bulunan Portekizdeki taht iddiaclarn desteklemesine mni olmak iin Asleyi Sadlere terketmitir (1592). ngiltereyle karlkl dostluk ve yardmlamaya dayanan bir i birlii tesis etmi, hatta ngiltere Kraliesi Elizabeth ile spanyaya kar ortak bir sefer dzenlemeyi kararlatrmlarsa da her ikisinin de ayn yl vuku bulan lmleri buna engel olmutur. Fransa ile ilikiler daha dar bir ereve iinde tutulmutur. Zaten Fransa krk yl sren i savalarla megul olduundan buna imkn bulamamtr. Ahmed el-Mansr ayn baary, balangtaki hatal davranlar bir yana braklrsa, Osmanllarla olan mnasebetlerinde de gstermi ve Osmanl kuvvetlerinin Marib zerine yrmesine mni olmutur. Onun siyas sahadaki en byk hatas, idar kabiliyeti olmamasna ve kt ahlkna ramen olu Memnu veliaht tayin etmekte srar etmesidir. Son yllar oullarnn kard olaylar ve huzursuzluklarla geti. Saltanat boyunca baehir Meraketen pek az ayrlan Ahmed el-Mansr, olu Memnu veliahtlktan azl ve hapsettikten sonra tekrar Merakee dnmeye karar verdiyse de bu srada kan veba salgn sebebiyle ehre dnmekten vazgeti ve Fas yaknnda el-Mednetlbeyzdaki sarayna gitti; bir mddet sonra orada ld (11 Reblevvel 1012/19 Austos 1603). Baka bir rivayete gre ise olu Eb Frisi veliaht tayin etmek istedii iin dier olu Zeydnn annesi tarafndan zehirlenerek ldrlmtr. Naa, vasiyeti gereince daha sonra Merakee nakledilerek Mansr Camii yannda ina ettirdii trbeye defnedildi. Uzun boylu, geni omuzlu, ak tenli ve siyah sal bir kii olan Ahmed el-Mansr iyi bir diplomat ve gl bir devlet adamyd. nemli ilerde istiareyi ihmal etmezdi. aramba gnleri, mavere ve divan gnyd. O gn ileri gelen devlet adamlaryla grr, fikirlerini alr ve halkn ikyetlerini dinlerdi. Sadler en parlak devrini onun zamannda yaamtr. Ahmed el-Mansr, Vdilmehzin Savanda elde ettii ganimet, esirlerden ald fidyeler ve Sudann zaptedilmesiyle sahip olduu servetle baz slahat ve imar faaliyetlerinde bulundu. Kprler, kaleler ve Merakete yaklak yirmi ylda tamamlanan Kasrlbed adl muhteem bir

saray yaptrd. eker kam retimine ve eker sanayiine byk nem verdi. ekerin ihra mallar arasnda nemli bir yeri vard. Bu arada yeni ticar vergiler ihdas etti ve vergilerin nakit yerine ayn olarak denmesini istedi. Vergilerin ok ve ar olmas pahalla ve halk arasnda huzursuzluklara sebep oldu. Hatta halk bu yzden Nsr b. Abdullahn isyann destekledi. Onun zamannda mevlid kandilleri ve ramazan bayramlar resm bayram olarak kutlanr, trenlere lkenin her tarafndan gelen bilginler, sfler ve devlet adamlar katlrd. Ayrca fakir ocuklar snnet ettirir ve onlara hediyeler datrd. Onun giydii ve bundan dolay mansryye adn alan bir elbise eidi daha sonra fakihler ve devlet adamlar tarafndan da giyilmitir.

BBLYOGRAFYA

Les Sources indites de LHistoire du Maroc, Archives et Bibliothques dAngleterre (nr. Henry de Castries), Paris 1918, I, 490-514; bnl-Kad, Cezvetl-iktibs, Rabat 197-374, I, 114-116; Mehmed b. Mehmed, Nuhbett-tevrh vel-ahbr, stanbul 1276, s. 134; Muhibb, Hulsatl-eser, I, 222-225; Mneccimba, Sahifl-ahbr, stanbul 1285, III, 263; Ahmed es-Selv, Kitblstiks (nr. Cafer en-Nsr - Muhammed en-Nsr), Drlbeyz 1954-56, V, 89-194; Hammer (At Bey), VII, 44 vd., 110; Uzunarl, Osmanl Tarihi, III/2, s. 222-223, 268-269; Zirikl, el-Alm, I, 224; Abdlkerm Kerm, el-Magrib f ahdid-devletis-Sadiyye, Rabat 1398/1978, s. 97-336; brhim Harekt, el-Magrib abret-trh, Rabat 1405/1985, II, 262-277; a.mlf., es-Siyse vel-mctemea filasris-Sad, Drlbeyz 1408/1987, s. 75-89; Jamil M. Abun-Nasr, A History of the Maghrib in the Islamic Period, London 1987, s. 14, 214-219, 220, 223, 231-232, 234; C. Funck-Brentano, Mansur, A, VII, 296-300; Bekir Ktkolu, Murad III, A, VIII, 621-622; A. Cour, Sadler, A, X, 43; E. Lvi-Provenal, Ahmad al-Mansur, EI (ng.), I, 288-289; R. Le Tourneau, Fas, EI (ng.), II, 819. Hulsi Yavuz

AHMED b. MEN
Eb Cafer Ahmed b. Men b. Abdirrahmn el-Begav (. 244/858-59) Horasanl tannm hadis hfz. Mehur mfessir ve muhaddis Ebl-Kasm Abdullah el-Begavnin ana tarafndan dedesidir. Horasan bata olmak zere birok ilim merkezini gezerek Sfyn b. Uyeyne, Eb Bekir b. Ayy, Abdullah b. Mbrek ve Yezd b. Hrn gibi nl muhaddislerden ders ald. Hadis ilminde hfz* mertebesine ulat. Daha sonra Badata yerleip lnceye kadar orada hadis retimi ile megul oldu. Talebeleri arasnda, bata Buhr olmak zere, dier Ktb-i Sitte melliflerinin yan sra Muhammed b. shak es-Sgan, bn Huzeyme ve kendi torunu Ebl-Kasm Abdullah el-Begav de bulunmaktadr. Buhr ondan bir rvi aracl ile ald hadislere Sahinde, dorudan aldklarna da dier eserlerinde yer vermitir. Hadis mnekkitleri tarafndan sadk*, sika* ve hccet* kabul edilmitir. lm seviyesi bakmndan ada Ahmed b. Hanbele yakn olduu kabul edilen bn Menin Kurn- Kermi krk yl boyunca gnde bir hatmettii rivayet edilir. Btn kazancn ilim urunda harcamtr. Seksen drt yalarnda vefat ettii zaman, kitaplar dnda, satlan eyas ancak yirmi drt dirhem tutmutur. Kaynaklarda sz edilen Msnedinin gnmze gelip gelmedii bilinmemektedir.

BBLYOGRAFYA

Hatb, Trhu Bagdd, V, 160; Zeheb, Almn-nbel, XI, 483-484; a.mlf., Tezkiretl-huffz, II, 482; bn Hacer, Tehzbt-Tehzb, I, 84; bnl-md, ezert, II, 105. M. Ali Snmez

AHMED el-MENN
Ebn-Nech ihbddn Ahmed b. Ali mer el-Menn el-Osmn (. 1172/1759) Osmanl limi, tarihi, edip ve muhaddis. 6 Mart 1678de am kylerinden Mennde dodu. am blgesinin tannm bir ulem ailesine mensuptur. Trablusamn Birkail kynden olan babas, nce amda Slihiyyeye, daha sonra 1636da Menn kyne yerlemi lim bir kimse idi. lk tahsilini bu kyde yapan Menn, on yalarnda amda bulunan kardeinin yanna gitti ve orada tahsiline devam etti. Aralarnda EblMevhib el-Hanbel ve Abdlgan en-Nablus gibi tannm limlerin de bulunduu birok hocadan ders ald. amn nde gelen mutasavvflar vastasyla Nakibend, Kadir ve Halvet tarikatlarna intisap etti. Bata Emev Camii olmak zere birok medresede mderrislik yapt, edebiyat ve iirle de megul oldu. Emev Camiinde Beyzv Tefsiri ve Sahh- Buhrnin yan sra eitli dersler okuttu. Aralarnda Silkd-drer mellifi Murdnin babas Ali b. Muhammed el-Murdnin de bulunduu birok talebe yetitirdi. ki defa stanbula giden Menn, Trh-i Utb adyla bilinen Sretl-Yemnye yazd erh dolaysyla stanbulda byk ilgi grd ve kendisine Sleymaniye mderrislii pyesi verildi. Ayrca am Smeystiyye ve Umeriyye medreseleri mtevellilii ile Emev Camii hatipliini de yapan Menn, 17 ubat 1759da amda ld. Mennnin en nemli eseri, Utbnin Gazneli Sultan Yemnddevle Mahmd b. Sebk Tegin devrine ait Sretl-Yemn (et-Trhul-Yemn) adl tarihine yazd iki ciltlik erhtir (Kahire 1286). el-lm bi-fezili-m adl dier eseri ise yazma halindedir. el-lm erif Mehmed Efendi tarafndan Trkeye tercme edilmitir. Baheddin el-milnin Vesletl-fevz vel-emn f medhi shibizzamn isimli Mehd hakkndaki kasidesine yapt erh, milnin el-Kekl adl eseriyle birlikte baslmtr (Bulak 1288, Kahire 1305). Ayrca, el-Kavls-sedd f muttaslil-esnd (hocalarnn isnadlarn verdii eseri); erhus-sadr bi-erhi urczeti istinzlin-nasr bit-tevessl li-ehli Bedr (Kahire 1281); erhu Chiliyyetil-kader bi-esmi ashbi seyyidil-meliketi vel-beer; Mevhibl-mcb f hasisil-habb ve bunun erhi Fethul-karb; Dvn ve dier baz manzum eserleri ile detd-derr f erhi Sahhil-Buhr adl eksik bir Buhr erhi vardr.

BBLYOGRAFYA

Murd, Silkd-drer, Bulak 1301, I, 133-145; smet, Tekmilet-akaik, s. 30-31, 70; Serks, Mucem, II, 1305, 1311, 1808; Brockelmann, GAL, II, 364, 547; Suppl., II, 391-392, 596; Zirikl, elAlm, I, 175; Abdlhay el-Kettn, Fihrisl-fehris, II, 979; Kehhle, Muceml-mellifn, II, 1516; Babinger (ok), s. 318. DA

AHMED MDHAT EFEND


(. 1844-1912) Yazar, gazeteci, romanc ve nir. Rus igali zerine 1829da Kafkasyay terke mecbur kalan bir anne ile, Anadoludan gelip stanbula yerlemi bir babann olu olarak Tophane semtinde dnyaya geldi. Orta halli bir esnaf ailesi iinde ve g artlar altnda yetiti. Babasnn lm zerine, aabeyinin memuriyette bulunduu Vidine gitti (1857). Orada balad sbyan mektebini Tophanede bitirdi (1861). Midhat Paann Ni valilii srasnda yine aabeyi ile Nie gitti, rdiye tahsilini orada tamamlad. Mithat Paann Tuna valilii zerine Rusuka giden Ahmed Midhat, Vilyet Mektb Kaleminde ilk memuriyetine balad (1864). Kendi adn bu zeki ve kabiliyetli gence veren Midhat Paa, onu Franszca almaya tevik etti ve imknlar salad. Bylece Ahmed Midhata Bat kltrnn kaplar ald gibi o sayede Tuna gazetesinde muharrir (1868), bir yl sonra da bamuharrir olarak yaz hayatna balam oldu. Badat valisi olan Midhat Paa, yeni vazifesine giderken kalabalk maiyeti arasnda, aabeyi ile birlikte Ahmed Midhat da gtrd (1869). Burada Zevr gazetesinin mdr olan Ahmed Midhat, Badatta kendisini kltrl bir evre ve olduka programl bir sohbet meclisi iinde buldu. Bu evrede Ahmed Midhat Efendiye, ressam Osman Hamdi Bey Bat kltr, Muhammed Feyz ezZhv din ve medrese kltr, ak fikirli, yar meczup, feylesofmerep bir adam olan ve Arapa, Farsa, Hinte, brnce, ngilizce bilen irazl Bakr Can Muattar Dou ilimleri ve eitli felsef kltr sahalarnda tesir ettiler. lk kitaplar olan Hce-i Evvel serisi ile Kssadan Hisseyi burada yazd. Badat mutasarrf olan aabeyinin lm zerine memuriyetinden ayrlarak stanbula dnd (1871). Aabeyininki ile beraber ok kalabalklaan ailenin geim sknts omuzlarna yklendi. Cerde-i Askeriyyeye bamuharrir oldu. Bunun yan sra, Tahtakalede oturduu evde kurduu matbaada, aile fertlerinin de katlmasyla kendi kitaplarn nere balad. Bu neriyatta muharrir, mrettip, datc olarak kendisinden ve ailesinden baka yardmcs olmad. Bir yl iinde matbaay genileterek nce Sirkeciye, sonra Beyoluna nakletti. Ayn yl, arka arkaya kapanan Devir ve Bedir mecmualarndan sonra on say devam eden Daarck yaymlad. Bu dergide kan Duvardan bir Sad adl yazsnda ortaya koyduu, ancak daha sonra vazgetii (a. bk.) materyalist dncenin izlerini tayan ifadelerinden dolay Basret gazetesi tarafndan slm aleyhtarl ile suland. Muhtemelen bu sebepten 1873te, Gen Osmanllarn arasnda, onlarla ilgisi olmad halde Rodosa srld. yl devam eden bu srgn devresinde Rodosta ocuklar iin bir Medrese-i Sleymniyye kurdu ve orada ders verdi; ders kitaplarn ve ilk romanlarn nere balad. Otuz drt say devam edecek olan Krkanbar dergisi iin de buradan yaz gnderiyordu. V. Muradn padiah olmasyla affedilerek stanbula dnd. Gazetecilik, romanclk ve neriyat faaliyeti bundan sonra daha youn olarak devam etti. Gazetecilik tarihimizin en uzun mrl gazetelerinden olan Tercmn- Hakkati karmaya balad (1878).

Geim imknlarn ok defa kendisi salayan, bununla birlikte II. Abdlhamid devrinde sarayn himayesinden de mahrum kalmayan Ahmed Midhat, lmne kadar Takvm-i Vekayi ve Matbaa-i mire mdrl, Meclisi Umr- Shhiyye zal ile reisliinde ve eitli hocalklarda bulunmu, 1889da Stockholmde toplanan arkiyatlar Kongresi vesilesiyle iki buuk ay sren bir Avrupa seyahati de yapmtr. II. Merutiyetten sonra emekli olarak bir mddet Drlfnun, Medresetlvizn ve Drlmuallimtta genel tarih, dinler tarihi, felsefe tarihi, eitim tarihi gibi dersler okuttu. 28 Aralk 1912de fahr olarak hizmet ettii Drafakada ld. Mezar Fatih Camii hazresindedir. Ahmed Midhat Efendi, adalar olan dier Tanzimat yazar ve dnrlerinden baz nemli zellikleriyle ayrlr. Birtakm siyas dnceleri olmakla birlikte, devletin o asrda gzle grlr bir buhran halini alm olan skntlarndan kurtulu aresini, mesel Gen Osmanllar gibi bir rejim deiikliinde grmyordu. ok yakndan tand ve samimiyetle bal bulunduu devrin hkmdar II. Abdlhamid gibi, eitim ve kltrn belli bir seviyeye gelmedii milletlerde rejim meselelerinin n plana getirilmesinin zararl olacana inanmt. Bundan baka, geen yzylda Osmanl aydnlar arasnda yaygn olan Bat hayranl da Ahmed Midhatta farkl bir grntedir. O, hemen btn edeb ve fikr eserlerinde, Dou ve Bat medeniyetlerini mukayese ederek, sath de olsa bir tenkit szgecinden geirmi, o devir iin dikkate deer bir sentez oluturmaya almtr. Bu maksatla roman, hikye, tiyatro gibi edeb karakterdeki eserlerinde ve bunlarn dndaki inceleme-mlumat mahsl kitap ve yazlarnda, hemen her konuya duyduu ilgi ve tecesssn okuyucuya da alamaya almtr. Romanlarnda, ok defa tenkit edilen ve hatta alay konusu haline getirilen istitrat kabilinden bilgi verme tavrn ve okuyucusu ile diyalog kurma alkanln biraz da bu endiesi ile izah etmek doru olur. Ahmed Midhat ilk olarak 1896 Hazirannda Tercmn- Hakkatte yaymlanan Dilde Sadelii ltizam Edelim balkl yazsnda ve bunu takip eden dier yazlarnda, olduka yaygn ve ciddi tepkilere ramen dilde sadelii savunmu ve sadeletirmenin nasl olabileceini anlatmaya almtr. Edebiyat hakkndaki dnceleri, adalar olan yazarlardan fazla farkl deildir. yi vakit geirtirken ibret vermek artyla ve eski edebiyatmzla herhangi bir ilgisi olmakszn, rnek daima Bat edebiyatdr. Ona gre roman ve tiyotroya, nce Baty taklit yoluyla balamak, daha sonra mahall ve mill bir karakter vermek gerekir. Ahlk ynnden ise kendi mill ve itima gereklerimiz aksettirilmelidir. Ahmed Midhat, bu dncelerini hikye ve romanlarnda uygulamakla birlikte, belki farkna varmadan, edebiyat geleneimizden gelen birtakm unsurlar da ilve etmitir. Orta oyunu, karagz, bilhassa meddah hikyelerinin tahkiye ve diyalog tarz, yer yer Ahmed Midhatn romanlarn sslemitir. Bat edebiyatndan, kendi macera ve ak romanlarna rnek olarak ok defa ikinci snf Fransz yazarlarn semitir (A. Dumas, O. Feuillet, P. De Cock gibi). Says altm aan byk hikye ve romanlarndan pek ou Tanzimat devrinin karakteristik dalizmini sergiler. Dou medeniyetinin ahlk ve geleneklerine bal, Bat kltrn benimsemi msbet tiplerle, mill rf ve detlerimize ilgisiz, Batnn sadece serbest ve rahat yaama tarzn benimsemi menfi tipler arasndaki atma, hemen btn romanlarnn temelini tekil eder. Hilmi Ziya lkene gre, Trk fikir hayatnda ilk defa onunla Batnn felsefe problemleri zerinde

dnlmeye balanr. O, genlik anda yaymlad yazlarnda-slm inan sistemiyle atmayaca kanaatini muhafaza etmek kaydyla-birtakm materyalist ve pozitivist bilgileri benimsemi, fakat zamanla daha spiritalist grleri desteklemitir. Buna paralel olarak slm ahlkna ve doktirinine gittike artan bir ballk gstermitir. Daarckta yaymlad Felsefe ve Filozoflar balkl yazlarnda filozof kelimesinin dinsiz ve kaytsz insan anlamna geldii eklindeki avam telakkiyi eletirerek filozofun da dindar olabileceini savunmu ve mslman filozoflardan intikal eden eserleri buna delil gstermitir. Ahmed Midhat, bu suretle felsefenin nemini kabul etmek ve bu disipline saygsn korumakla birlikte, hakikati arama yolunda felsefe ile ayn gayeye yneldiine inand dinin, toplumu ynlendirmek bakmndan felsefeden daha etkili olduunu dnmtr. Din felsefesinde sadakatle slma balanan ve felsef grlerini bu temele dayandran Ahmed Midhat, Schopenhauern ktmser felsefesini, Draperin din ile ilmin att yolundaki grlerini eletirdi. Ateist Buchneri savunan Bah Tevfik ve arkadalarna kar cephe ald. Bununla birlikte o, aydnlanma dncesine ballkta ve bilgiyi halka yaymada rnek bir dnce adam saylmtr. Ahmed Midhat Daarckta yaymlad Hrriyetin Mahiyeti balkl yazlarnda ise insan hrriyetini btnyle reddeden mekanist grleri tenkit etmekle birlikte kaytsz artsz bir hrriyet grn de kabul etmemitir. Ona gre metafizik bakmdan mutlak hrriyet sadece Allaha mahsustur ve insan iin bu genilikte hrriyetten sz edilemez. O, bu snrl hrriyet grn siyaset ve ekonomi alanlarna da uygulam, hrriyetilik akmnn siyas ve ekonomik bakmdan, Sultan Abdlaziz dneminin son yllarnda tehlikeli sonular dourduunu grerek birok yazsnda kontrolsz ve snrsz hrriyet anlayn eletirmitir. Ahmed Midhatn II. Abdlhamid ynetimini savunmasnn temelinde bu hrriyet anlay vardr. Bilgi, mlhaza, mahede ve incelemeye dayanan bykl kkl 150 kadar baslm eseri arasnda, ders kitaplar (Hce-i Evvel, Medrese-i Sleymniyye); ansiklopedik tarih ve corafya klliyat (Kinat, Mufassal); Abdlaziz devrinin bir nevi siyas tenkidi olan ss-i nklb ve Zbdetl-hakayk; Hristiyanla kar slmiyetin mdafaas mahiyetinde Mdfaa, stibr, Beir, Niz- lm Dn; Bat felsefesinin Trk cemiyeti iin ykc taraflarn ele alp tenkit ettii openhavrn Hikmeti Ceddesi, Volter, Beir Fuad; Avrupa seyahatinden elde ettii mahede ve intibalarn ihtiva eden Avrupada Bir Ceveln; genlik ve srgn yllarna ait bir otobiyografi olan Menf zikredilebilir. Ahmed Midhatn roman ve hikyelerinde ortaya koyduu mill ve slm tavr da, yukarda ifade edilen davran tarzyla paralellik arzeder. Onun dorudan doruya din-didaktik bir konuyu ileyen roman yoktur. Ancak bu romanlarda idealize ettii tipler, Trk-Osmanl slm dnce ve hareket tarznn temsilcileri gibidirler. Mesel, Pariste Bir Trk romannda Nasuh, Demir Beyde Mustafa, Acib-i lemde Subhi ve Hicb, Ahmed Metin ve irzadda Ahmed Metin, Mesil-i Mulakada Abdullah Nahf bu tiplerden dikkate deer birka rnektir. Ak romanlarnda bu gibi kahramanlarla gayri mslimlerin veya geleneklerinden kopmu Osmanllarn mcadelelerine, Dou-Bat kltr ve medeniyetlerinin, rf ve detlerinin mukayesesi zerine tartmalara rastlanr. Ahmed Midhat, bilhassa din msamaha, baka dinden olanlarn inan ve ibadetlerinde hr olmalar konusunda slm ve Osmanl usul ve rfnn, Batnnkinden her zaman stn olduunu ifade eder. Mslman bir erkein ihtida etmemi hristiyan bir kzla evlenebilecei, bu durumda karsnn ibadetlerini yerine getirmesinde ona yardmc olaca motifi de birka romannda (Pariste Bir Trk, Demir Bey)

ilenmitir. Buna karlk baz romanlarnda da (Sleyman Musl, Kafkas) ayn konuda hristiyanlarn katl dile getirilir. Ahmed Midhatn ou 1883-1900 yllar arasnda kaleme alnm bu karakterdeki fikr ve edeb bir seri kitabnn yazlmasnda, muhtemelen devrin pozitivist ve materyalist yazar Beir Fuad tanmasnn ve onun intiharna ahit olmasnn tesiri vardr. Bu hadise onda, yeni Trk aydnlar arasnda Batdan gelen ve tehlikeli grd cereyanlara eilmek ve gen nesilleri uyarmak fikrini dourmu olmaldr. Ahmed Midhat Efendinin Ms Kzm Efendi ile mterek olarak bir tefsir ve Kurn- Kermin Felsefesi adyla yedi veya on cilt tutan almalarndan bahsedilmise de bu almann kbeti hakknda bilgi edinilememitir. Belli bal eserleri unlardr: Hikye ve Romanlar: Letif-i Rivyt (25 kitap, 1870-1893), Hasan Mellh (1874), Hseyin Fellh (1875), Feltun Beyle Rkm Efendi (1875), Pariste Bir Trk (1876), Sleyman Musl (1877), Kafkas (1877), Karnaval (1881), Acib-i lem (1882), Arnavutlar-Solyotlar (1888), Demir Bey (1888), Mhedt (1891), Ahmed Metin ve irzad (1892), Taafff (1895), Mesil-i Mulaka (1898), Jn Trk (1910). Dier eserleri: Ekonomi Politik (1874), Menf (1876), ss-i nklb (18771878), Kinat (1871-1881, I-XV), Mufassal (1885-1887), Mdfaa (1883-1885), openhavrn Hikmeti Ceddesi (1887), Beir Fuad (1887), Halll-ukad (1889), Ahbr- sra Tamm-i Enzr (1890), Avrupada bir Ceveln (1890), stibr (1892), Beir (1894), Niz- lm Dn (John W. Draperin History of the Conflict between Religion and Science adl eserinin Franszcasndan [Les de la Science et la religion] yapt kk boy drt ciltlik tercme 1895-1900). Ahmed Midhat, yapt aklama ve tenkitler dolaysyla esere slm ve Ulm adn da vermitir. Says iki yz bulan eserlerinin tam listesi Hakk Tark Usun hazrlad Ahmed Midhat Anyoruz adl kitapta bulunmaktadr (s. 169-171).

BBLYOGRAFYA

Mustafa Nihat zn, Trkede Roman, stanbul 1936, s. 186-332; Kmil Yazg, Ahmed Midhat Efendi, Hayat ve Htralar, stanbul 1940; Hakk Tark Us, Ahmed Midhat Anyoruz, stanbul 1955; Ahmet Hamdi Tanpnar, XIX. Asr Trk Edebiyat Tarihi, stanbul 1956, s. 433-466; Mnir Sleyman apanolu, deal Gazeteci Efendi Babamz Ahmed Midhat, stanbul 1964; Orhan Okay, Bat Medeniyeti Karsnda Ahmed Midhat Efendi, Ankara 1975; Hilmi Ziya lken, Trkiyede ada Dnce Tarihi, stanbul 1979, s. 107-121, 216, 224; Sabri Esat Siyavugil, Ahmed Midhat Efendi, A, I, 184-187. M. Orhan Okay

AHMED b. MUHAMMED el-BENN


(bk. BENN, Ahmed b. Muhammed)

AHMED b. MUHAMMED b. MESRK


(. 298/910-11) lk devir sflerinden. 214te (829) Tsda dodu; Badatta yaad. Ebl-Abbas b. Mesrk diye de tannr. Hris elMuhsib, Ser es-Sakat, Muhammed b. Mansr et-Ts ve Muhammed el-Brcln gibi mehur sflerin sohbetinde bulundu. Cneyd-i Baddye hizmet etti. lim tahsil etmek iin Rey ve Horasan civarn dolat. Kabri Badatta Bb Harb Mezarlndadr. Ahmed b. Muhammed zhd, Allahtan baka hibir eyin tesiri altnda kalmamak, takvy da dnya nimetlerine gz dikmemek ve kalpte bunlara yer vermemek eklinde aklar. Allah ve msiv* ile ilgili temel tasavvuf dnceyi nsiyet ve vahet terimleriyle aklamaya alan bn Mesrka gre vahet, bezm-i elest*ten sonra Allahtan ayr kalmaktr. Dnyaya geliin gayesi msiv ile deil, Allah ile nsiyet (dostluk) etmektir. Onun anlayna gre gurbet*te Allah ile nsiyet, taat ve ibadetle olur. bn Mesrk sem* konusunda olduka msamahaldr. Ancak onun bu msamahas daha ok d ve i dnyas istikamet kazanm kimseler iindir. Kalbi taate zorla alanlara sem iin bir ruhsat vermez; zira ona gre byleleri, kazanaym derken mnev hallerini kaybederler. Ahmed b. Muhammed, Ali b. Cad, bnl-Medn ve Ahmed b. Hanbel gibi muhaddislerden hadis tahsil etmekle beraber, Drekutn tarafndan hadis rivayetinde zayf kabul edilmitir. el-Kana (Czl-Kana) adl eserinin gnmze kadar gelip gelmedii bilinmemektedir.

BBLYOGRAFYA

Slem, Tabakat, s. 237-241; Eb Nuaym, Hilye, X, 213-216; Kueyr, er-Risle, I, 164; Hcvr, Kefl-mahcb, Hakikat Bilgisi (trc. Sleyman Uluda), stanbul 1982, s. 249-250; Attr, Tezkiretl-evliya (trc. Sleyman Uluda), stanbul 1985, s. 587-589; bnl-Cevz, Sfats-safve, IV, 128-129; a.mlf., el-Muntazam, VI, 98-99; Zeheb, Almn-nbel, XIII, 494-495; Lmi, Nefeht Tercmesi, s. 141-142; arn, et-Tabakat, I, 93-94; Mnv, el-Kevkib, I, 196-197. Mustafa Bilgin

AHMED b. MUHAMMED en-NHVEND


VIII. yzyln ikinci yarsyla IX. yzyln ilk yarsnda yaayan bir astronom ve matematiki. Hakkndaki bilgilerin tamam bn Ynusun (. 1009) rivayetlerine dayanmaktadr. Bu rivayetlere gre Nihvend, Halife Hrnrredin veziri Yahy b. Hlid b. Bermekin (. 805) zamannda Cndiprda astronomik gzlemler yapm ve bu gzlemlerinin sonularn ez-Zcl-mtemil adl cetvellerinde toplamtr. Yahy b. Bermekin 786-803 yllar arasnda vezirlik yapt gz nne alnrsa Nihvendnin, Batlamyustan (Ptolemaios) sonra gnein vasati hareketlerini belirleyen bu ilk gzlemleri 790 yl civarnda yapt tahmin edilebilir. O dnemde, eski Yunan ilminin slm dnyasndaki merkezi randaki (Hzistan) Cndiprdu ve yeni kurulmu olan Badat henz o seviyeye gelmi deildi. Bununla birlikte mslman yazarlar, Nihvendnin gzlemlerini yapt rivayet edilen rasathaneden bahsetmemektedirler. Kaynaklara gre slm dnyasndaki ilk rasathaneler Hrnrredin olu Memn zamannda (813-833), Badatta emmsiyye semtinde ve am yaknlarndaki Kasiyn danda kurulmutur. Bu durum Nihvendnin, sahasndaki ilk ve dolaysyla nemli olan almalarnn kendi dneminde yeterince duyulmadn gstermektedir. te yandan, modern aratrmaclardan De Lacy OLeary, slmdan nce randa mevcut rasathaneler arasnda yeri bilinen tek rasathanenin Cndiprdaki olduunu, ancak bunun Nihvendnin zamanna kadar ilerliini srdrp srdrmedii hususunda pheler bulunduunu, N. Ahmed ise Nihvendnin Cndipr Rasathanesinde altn ve kulland aletlerin de ok hassas olduunu yazmaktadrlar (bk. Sayl, s. 50-51). Eserleri. Ad bilinen u be eser Nihvendye izfe edilmektedir: 1. ez-Zcl-mtemil (mull rasat cetveli); 2. el-Mdhal il ilmil-heye (Ptolemaiosun kitaplarnn muhtevas zerine yazd otuz blmden oluan bir eser). 3. Kitbl-Mdhal il ilmin-ncm; 4. Kitbl-Cem vettefrk; 5. Kitb il Muhammed b. Ms fin-Nl (Nil hakknda Muhammed b. Msya gnderdii risle). Ancak ikinci ile nc eserin ayn kitap olmas kuvvetle muhtemeldir. te yandan beinci eserin ad da ortaya iki problem karmaktadr. Birincisi, Nihvend ile ayn dnemde yaam Muhammed b. Ms isimli bir yazarn varlnn bilinmemesi, ikincisi de baz aratrmaclarn ranl bir astronomun Msrdaki Nil nehriyle ilgilenmesini pek mantkl grmemeleridir (bk. EIr., I, 653). Ancak daha milttan nce IV. yzylda Aristonun Nil hakknda bir kitap yazd ve Helenistik dnemde de birok mellifin ayn konuda eser kaleme aldklar bilinmektedir ve dolaysyla Nihvend de byle bir eser yazm olabilir. Eer nlin Arapa neyl nil olma, murada erme, istee kavuma kelimesi olduu ihtimali (bk. Suter, s. 10) kabul edilirse o takdirde bu eserin ans, talih zerine yazlm bir yldz fal kitab ve Muhammed b. Msnn da tannmam bir mneccim olduu dnlebilir.

BBLYOGRAFYA

bnn-Nedm, el-Fihrist, Beyrut 1398/1978, s. 393; H. Suter, Die Mathematiker, Leipzig 1900, s. 10; Aydn Sayl, The Observatory in Islam, Ankara 1960, s. 50-51, 357-358; Sezgin, GAS, V, 226-227; VI, 90, 135-136; D. Pingree, Ahmad Nehavand, EIr., I, 653. Sadettin kten

AHMED b. MUHAMMED es-SGN


(bk. SGN, Ahmed b. Muhammed)

AHMED b. MUHAMMED b. SEHL


(bk. BN AT)

AHMED MUHAMMED KR
Ebl-Ebl Ahmed b. Muhammed kir b. Ahmed b. Abdilkadir (. 1892-1958) slm kltr kaynaklarnn ilm neirlerini gerekletirmekle n yapm Msrl lim ve muhaddis. Kahirede dodu. Soyu Hz. Hseyine ular. Babas Muhammed kir Ezher niversitesi rektr vekillii ve Sudan kadlkudtl yapmtr. 1900 ylnda babasyla gittii Sudanda Gordon Klliyesine devam etti. 1904te skenderiyeye giderek tahsilini orada srdrd. Daha sonra Ezher niversitesine girdi ve 1917de mezun oldu. Drt ay gibi ksa bir sre hocalk yaptktan sonra Zagazig kadlna tayin edildi. Yksek eriat Mahkemesi yeliinden emekli oluncaya kadar (1951) eitli yerlerde kadlk grevini yrtt. 27 Zilkade 1377de (14 Haziran 1958) Kahirede vefat etti. skenderiyedeki fkh ve usl-i fkh hocas Muhammed Eb Dakka ile tefsir, hadis, usl-i fkh, Hanef fkh ve mantk derslerini okuduu babas Muhammed kir onun hayatnda derin izler brakmlardr. Eb Dakka ona spor zevkini alam, binicilik, atclk ve yzmeyle megul olmasn salamtr. 1909dan itibaren babas onu hadise yneltmi ve kendisine bata Ahmed b. Hanbelin el-Msnedi olmak zere Mslimin es-Sahini, Tirmiznin es-Snen ve e-emilini, Buhrnin es-Sahinin de bir ksmn okutmutur. Ezherdeki rencilik yllarnda oray ziyarete gelen limlerle tanm ve onlardan da faydalanmtr. Marib muhaddisi Abdullah b. drs es-Sens, Muhammed b. Emn e-inkt, Ahmed b. ems e-inkt, kir el-Irk, Thir el-Cezir, Red Rz ve daha birok lim hocalar arasnda yer almaktadr. Onun hadis ilminde mstakil grlere sahip bir kii olarak yetimesinde ad geen limlerin byk tesiri olmutur. Kk kardei Mahmud Muhammed kir, onun, ilk asrlardaki ulemnn benimsedii usule uygun olarak hadis ilmini tam anlamyla renmi ndir limlerden biri olduunu, rvilerin tenkidi konusunda nceki ulemya muhalif birtakm deerlendirme ve ictihatlara sahip bulunduunu ifade etmektedir. Juynboll da onu, Ehl-i snnet yolundan ayrlmayan bir mctehid olmas yannda birok yerde ecdadnn reylerini reddederek kendi ahs deerlendirmelerini ortaya koymu bir ahsiyet olarak takdir etmektedir. Taklitilie kar oluu, otuz yl aan kadlk hayatnda da tesirini gstermi, er konularda hibir mezhebe bal kalmadan kendi rey ve ictihadyla kararlar vermitir. Kararlarnda, genlik yllarndan vefatna kadar esas megalesi olan snnet konusundaki engin bilgi ve aratrmalar balca dayana olmutur. Gerei her eyin stnde tutmas, onu nceki grlerinden vazgetiini iln edecek bir seviyeye sahip klmtr. Mesel, Ezher Rektr Mustafa el-Mergnin, kamer aylarn balangcn tesbit ederken hillin plak gzle grlmesine imkn bulunmad hallerde ryetin yerini hesabn almas lzm geldii grne babas ile birlikte kar kmken, bir sre sonra delillerin Mergyi desteklediini tesbit etmi, bunun zerine daha babasnn salnda bir risle yazarak Mergnin hakl olduunu itiraf etmi ve ay balangcnn mutlaka hesapla tayin edilmesi gerektii kanaatine vardn aklamtr. Matbu ve yazma pek ok eser ihtiva eden mehur ktphanesindeki henz ilm usullere gre tasnif edilmemi kitaplardan yapt nakiller, onun ok kuvvetli bir hfzaya sahip olduunu gstermektedir.

Eserleri. Ahmed Muhammed kirin telif eserleri de bulunmakla birlikte onun en nemli almalar ilm nerini yapt kitaplardr. nk bunlarn bir ksm herhangi bir neirden ok erh mahiyetindedir. Kendi yazd eserler unlardr: 1. Nizmt-talk fil-slm (Kahire). Herhangi bir mezhebe bal kalmadan, srf yet ve hadislere dayanarak yazd bu eser boanmaya dair olup neredildii zaman byk yanklar uyandrmtr. Hatta M. Zhid Kevser, el-fk f ahkmit-talk, adl bir risle ile bu kitaba reddiye yazmtr. 2. Kelimetl-hak (Kahire 1407). Yaz kurulu bakanln yapt el-Hedyn-Nebev dergisinde yaymlanan baz yazlar lmnden sonra bu balk altnda toplanp yaymlanmtr. lm neirlerini yapt balca eserler unlardr: Hadis. 1. el-Msned (Ahmed b. Hanbel). Vefatna kadar zerinde alt ve bete ikisini on be cilt halinde nerettii (Kahire 1369-1378/1949-1958) bu kitap onun en nemli eseri kabul edilmektedir. 40.000e yakn hadis ihtiva eden el-Msnedn 8100 kadar hadisi onun tarafndan deerlendirilmitir. Eserin 16. cildindeki 680 hadisin bir ksmn nere hazrladktan sonra vefat etmi, bu cildin geri kalan hadislerini Dr. el-Hseyn Abdlmecid Him tahkik etmitir. I. cilde yazd Taliulkitb balkl mukaddime, el-Msned hakknda deerli bilgiler ihtiva etmektedir. Eserdeki hadisleri numaralam, salamlk derecesini belirtmi, kimlii iyi bilinmeyen rvilerin tam adlarn yazarak onlar tantm, isnad zayf hadisleri takviye edecek baka rivayetler varsa bunlar kaydetmitir. 2. el-Cmius-sah (Tirmiz). Tamamlayamad almalarndan biri olan bu eserin iki cildini doksan alt sayfalk bir mukaddime ve geni dipnotlaryla neretmitir (Kahire 1357-1359/19381940). 3. Melims-snen (Hattb). Bu eseri Muhammed Hmid el-Fakk ile birlikte neretmitir (Kahire 1948). 4. htisru ulmil-hadis. bn Kesre ait olan bu usl-i hadis kitabn erhederek elBisl-hass il marifeti ulmil-had adyla neretmitir (Kahire 1355). Tefsir. 1. Cmiul-beyn (Taber). Kardei Mahmud Muhammed kirle birlikte, eserin brhim sresinin 27. yetine kadar olan ksmn on alt cilt halinde neretmilerdir (Kahire 1955-1960). Bu ok nemli neirde onun grevi, kardeinin almalarn kontrol ve hadisleri tahri etmekti. 2. Tefsrl-Kurnil-azm (bn Kesr). Bu kitab Umdett-tefsr adyla ihtisar etmi, on cz halinde yaymlamay dnd halde ancak be cz baslabilmitir (Kahire 1956-1957). Eserdeki hadislerin senedlerini zikretmemi, zayf ve srilliyat*a dair olan rivayetlerle mkerrer rivayetleri, ayrca fkh ve kelma dair baz teferruat terketmitir. Fkh. 1. er-Risle (fi). Doksan iki sayfalk bir mukaddime ve deerli dipnotlaryla nerettii bu eser onun nemli almalarndan biridir (Kahire 1938). 2. Cimul-ilm (fi, Kahire 1940). 3. el-Muhall (bn Hazm). Bu kitab Muhammed Hmid el-Fakk ile birlikte neretmitir. 4. KitblHarc (Yahy b. dem, Kahire 1347). Edebiyat. 1. e-ir ve-uar (bn Kuteybe, Kahire 1364-1366). 2. el-Muarreb (Eb Mansur el-Cevlik, Kahire 1942). 3. el-Mufaddaliyyt (Mufaddal ed-Dabb, Kahire 1952). 4. elAsmaiyyt (Asma, Kahire 1955). Son iki eseri daysnn olu Abdsselm Muhammed Hrn ile birlikte neretmitir. Bu edeb eserleri harekeledikten baka metinden daha ok dipnot koymak suretiyle btn mklleri halletmeye, mellifin temas etmedii, noksan veya mphem brakt noktalar aydnlatmaya almtr. Onun ilm nerini yapt btn eserlerin ortak bir zellii de,

ou kendi tarafndan icat edilen eitli fihristlerle zenginletirilmi olmasdr. lm nerini yapt eserlerin tamam yirmi drde ulamaktadr.

BBLYOGRAFYA

Mahmud Muhammed kir, Kelimetl-hak, [Ahmed Muhammed kir], Kahire 1407, Mukaddime (Ahmed Muhammed kir: mml-muhaddisn); dil nveyhiz, Muceml-mfessirn, Beyrut 1403/1983, I, 78; Zirikl, el-Alm (Fethullah), I, 253; Mahmud Muhammed et-Tanh, Medhal il trhi nerit-trsil-Arab, Kahire 1405/1984; Selhaddin el-Mneccid, Umdett-tefsr, Mecellet Mahedil-mahtttil-Arabiyye, IV/1, Kahire 1377/1958, s. 166; H. A. Juynboll, Ahmad Muhammad Shkir (1892-1958) and his edition of Ibn Hanbals Musnad, Isl., XLIX (1972), s. 221-247; Receb el-Beyym, enNehdatl-slmiyye f siyeri almihel-musrn, Kahire 1405/1984, IV, s. 115-140. Muhammed et-Tanh

AHMED MUHTAR BEYEFEND, Molla Bey


(. 1807-1882) Osmanl eyhlislm. 10 Austos 1807de stanbulda dodu. Ulemdan Mahmud Beyin olu, eski sadrazamlardan Koca Ysuf Paann torunudur. Hfz Ahmed Efendinin derslerine devam ederek iczet ald. Ayrca Evliya Hoca ile Arab Hocadan tefsir, hadis, Hzr Aazde Said Beyden de Farsa okudu. 1826da Dvn- Hmyun Kalemine girdi, 1846da rus* imtihann kazand. 1848-1855 yllar arasnda Takvm-i Vekayi gazetesinde musahhih olarak alt. 1855te Selnik kads oldu; 1856da Haremeyn, 1861de stanbul, 1868de Anadolu kazaskerlii pyelerini ald. Ayn yl Meclisi Tedkkat zalna tayin edildi, ancak bir sre sonra ayrld. Mzul olduu yllarda Karabiga, Bayrami, Grdes gibi yerler kendisine arpalk* olarak verildi. 17 Eyll 1871de Sadrazam Mahmud Nedim Paann gayreti ile eyhlislm oldu. 8 Aralk 1871de Ahmed Kemal Paann Maarif Nezretine gemesi zerine, Evkaf- Hmyun nzrl, Ahmed Muhtar Beyefendiye ikinci grev olarak verildi. Ahmed Nedim Paann azlinden ksa bir sre sonra eyhlislmlktan ayrld (5 Kasm 1872). II. Abdlhamidin saltanatnn ilk yllarnda kabinede baz deiiklikler yaplrken bu arada eyhlislmlk da 18 Nisan 1878de ikinci defa Ahmed Muhtar Beyefendiye verildi. Sekiz ay kadar kald bu grevden 4 Aralk 1878de ayrld. Ho sohbeti, iire ve edebiyata kar ilgisi ile tannan Ahmed Muhtar Beye fendi 22 Aralk 1882de ld; skdarda ndiye Tekkesi hazresine defnedildi. Murassa Osmn ve Birinci Mecd nianlarna sahipti. Paa torunu olduu iin beyefendi sfatyla anlmtr. eyhlislmlk makamnda bulunduu sre, toplam olarak bir yl dokuz ay kadardr.

BBLYOGRAFYA

lmiyye Salnmesi, s. 602-603; Evkaf- Hmyun Nezretinin Tarihe-i Tekilt ve Nzzrn Tercim-i Ahvli, stanbul 1335, s. 154; Abdurrahman eref, Trih Mushabeleri, stanbul 1340, s. 225; bnlemin, Son Sadrazamlar, V, 760; hsan Sreyya Srma, LInstitation et les biographies des ayh al-Islam sous le rgne du sultan Abdulhamid II. (1876-1909), Strasbourg 1973, s. 80-88. Mehmet pirli

AHMED MUHTAR EFEND, Giritli


(. 1848-1910) Tasavvuf mahiyetteki telif ve tercme eserleriyle tannan son devir Osmanl edib ve devlet adam. Girid Ahmed Muhtar Efendi veya sadece Muhtar Efendi olarak da bilinir. Giritin Hanya ehrinde dodu. Girit muhasebecisi Mustafa Kutb Efendinin oludur. Tahsilini Giritte tamamladktan sonra Girit ve Yanyada baz kk memuriyetlerde bulundu; daha sonra istifa ederek stanbula geldi. Mektb-i Serasker Odas mmeyyizlii, Erkn- Harbiye baktiplii, surre* eminlii, Makam- Serasker Dairesi reislii gibi st kademe yneticilikleri yapt. II. Merutiyetin ilnndan sonra Harem-i erf-i Nebev meihatna tayin edilerek Hicaza gitti. Burada iki yl grev yaptktan sonra hastalanarak stanbula dnd. 13 Eyll 1910da vefat etti ve Fndkzadede bulunan evinin yaknndaki Molla Grn Camii hazresine defnedildi. Daha sonra, caminin yklmas zerine kabri Merkezefendi Mezarlna nakledildi. Byk lde Muhyiddin bnl-Arabnin tesiri altnda kalan Ahmed Muhtar onun Mevkiunncm ve cnl-mescn gibi anlalmas g baz eserlerini tercme etmitir. Ayn zamanda air olan mellif, nemli olaylar ve bideler iin tarih drmekte pek mhirdi. Nitekim II. Abdlhamid devrinde yaplan resm binalarla ilgili tarihlerin ou ona aittir. Alman mparatoru Wilhelm tarafndan Atmeydannda (Sultanahmet) yaptrlan emeye drd tarih, bu tr manzumelerinin en gzelidir. Ahmed Muhtarn yukarda ad geen yaymlanmam iki tercmesinin yan sra ahlk ve tasavvuf mahiyette birok iir ve tercmesi vardr. Yaymlanm eserleri unlardr: 1. Hikmeti Tefekkr. Ahlk olgunluun, dnya ve hiret saadetinin ancak salam bir tefekkr gcne sahip olmakla elde edilebileceini konu edinmitir (stanbul 1318). 2. Mecl-i Fikret. Hikmeti Tefekkr ile bir arada baslan eser, ad geen risledeki temel fikirlerin nazmen tekrarndan ibarettir. 3. stimdd. Be blm ve 222 beyitten meydana gelen eser Nat-i nebev ile balamakta, bunu Hulef-yi Ridn, ensar ve muhcirni metheden beyitler takip etmektedir. Son blmde de eyh-i Ekber vlmektedir (stanbul 1312). 4. ntibh- Kalb. 108 beyitten oluan eserde nefsin sfl duygu ve ihtiraslardan arnarak geldii yce leme dn fikri ilenmektedir. Eser stimdd ile birlikte baslmtr. 5. dbl-mrd. bnl-Arabnin M lbdde minhu lil-mrd adl rislesinin tercmesidir (stanbul 1310). 6. Mehsin-i Ahlk. bnl-Arabnin Fahreddin er-Rzye yazd rislenin (Kefz-zunn, I, 875) tercmesidir (stanbul 1314). 7. Sircl-vehhc f leyletil-mirc. Abdlkadir-i Geylnnin eserinden yaplm olan bu tercmede mirac mcizesi tasavvuf adan ele alnmaktadr (stanbul 1312). 8. Merc-i Seba. Kutbl-rifn Ali b. Vefnn dem, drs, Nh, brhim, s ve Hz. Muhammedin ayr ayr mirac ettiklerini, yet-i kermeler nda tasavvuf mahiyette aklad eserinin tercmesidir. Sircl-vehhc ile birlikte baslmtr. 9. Mirthd li-seyyidil-vcd. Muhammed b. smil Nvvbn ayn adl eserinin tercmesidir (stanbul 1311).

BBLYOGRAFYA

Kefz-zunn, I, 875; Bursal Mehmed Thir, Ahlk Kitaplarmz, stanbul 1325, s. 37; Osmanl Mellifleri, II, 430; bnlemin, Son Asr Trk airleri, s. 986-989; Agh Srr Levend, mmet anda Ahlk Kitaplarmz, TDAY Belleten 1963, Ankara 1964, s. 95. Hsamettin Erdem

AHMED MUHTAR EFEND, Turucuzde


(. 1823-1875) Osmanl eyhlislm. stanbulda dodu. Turucular Kethds Ahmed Aann oludur. Gen yata tahsilini tamamlayarak Filibeli Halil Fevzi Efendiden iczet ald. Arap ve Fars edebiyatlarnda kendisini yetitirdi. Rus* imtihann kazanarak eitli medreselerde mderrislik yaptktan sonra stanbul mahkemesi bb niblii mahfil eriyyatl (bk. KAZASKER), Mektebi Mlkiye fkh hocal, Dvn- Ahkm- Adliyye yelii, iki defa da Dr- r-y Asker mftl grevlerinde bulundu. Ahlk, fazileti, zeks ve ifadesinin dzgnl ile evresinin dikkatini eken Ahmed Muhtar Efendinin Ayasofya Camiindeki bir vaazn dinleyen Sultan Abdlaziz, konumasn beenerek onu ehzade Ysuf zzeddin Efendiye zel hoca tayin etti. Ahmed Muhtar Efendi daha sonra Haremeyn ve stanbul kadl pyelerini ald. Bu grevlerde bulunduu srada Mtercim Rd, Midhat ve Ahmed Esad paalarla eitli temaslar oldu ve onlarn takdirini kazand. Henz stanbul kadl pyesinde iken ve kazasker olmadan, 6 Kasm 1872de eyhlislmla tayin edildi. Temle aykr olan bu tayin ulem arasnda tenkitlere sebep oldu. eyhlislmla geldiinde nibler iin umumi bir imtihan sistemi koydu; eyhlislmlk makamnn itibarn korumaya itina gsterdi. Vlide Pertevniyal Sultanla ilgili, eyhlislmlk dairesinde baklan bir vakf davasnda Vlide Sultann kahvecibasn kovmas azline zemin hazrlad. Bu srada ihtiaml meihat kayna binmeyip ehir vapuru ile Kadkye gemesi hafiflik sayld ve 11 Haziran 1874te azledildi. Bundan sonraki hayatn Kzltopraktaki kknde geirdi. 15 Ekim 1875te ld ve Karacaahmette babasnn yanna defnedildi. Murassa Osmn ve murassa Mecd nianlarna sahipti.

BBLYOGRAFYA

Takvm-i Vekayi, nr. 430; lmiyye Salnmesi, s. 604-605; Abdurrahman eref, Trih Mushabeleri, stanbul 1340, s. 307; Eblul Mardin, Huzr Dersleri (nr. smet Sungurbey), stanbul 1966, II-III, 183-185, 860; bnlemin, Son Sadrazamlar, s. 496; st.A, I, 397. Mehmet pirli

AHMED MUHTAR PAA, Ferik


(. 1861-1926) Asker okullardaki hocal ve topulua dair eserleriyle tannan Osmanl paas, Asker Mzenin kurucusu. stanbul Davutpaada dodu. Babas Kolaas Hasan Aadr. Mhendishne-i Berr-i Hmyunu mlzm olarak bitirdikten sonra bir yllk Erkn- Harbiyye snfnda okuyup yzba rtbesine ykseldi (1881). 1885-1894 yllar arasnda kolaas ve kaymakam rtbeleriyle Mektebi Fnn- Harbiyyede, Mhendishne-i Berr-i Hmyunda ve Mektebi Mlkiyye-i hnede topulukla ilgili dersler verdi. Miralay rtbesine ykseldii srada hocalk grevine ek olarak Umum Topu ve stihkm Komisyonu zalna tayin edildi (1895). Be yl sonra, Mektebi Fnn- Harbiyye dndaki hocalklardan ayrld. 1902de mirliva, 1906da ferik rtbesine ykseltildi. Sultan II. Abdlhamid tarafndan Osmanl ordusunun yeniden dzenlenmesi srasnda top, tfek gibi baz silhlarn temini maksadyla Almanya, Avusturya ve Fransaya gnderildi. Bu srada Tophne-i mire miri Zeki Paaya Avrupa mzeleri hakknda dncelerini bir yaz ile bildirerek Trkiyede de bu mahiyette bir mze kurulmasn teklif etti. Bu teklifin Sultan II. Abdlhamide bildirilmesi zerine padiah tarafndan, Alman topu ferii Gramkov Paa ve Hendese-i Mlkiyye Mektebi hocalarndan Alman mhendis Jasmund ile birlikte byle bir mzenin kurulmas iin grevlendirildi. Bu almalar sonunda Yldz Saraynda bir silh mzesi (silhhne) kurulduysa da bir sre sonra kapatld. II. Merutiyetin ilnndan sonra Tophane miri Ali Rz Paann eski projelere uygun olarak yeni bir mze kurulmas iin padiahtan ferman almas zerine, o srada Mhendishne-i Berr-i Hmyun nzr olan Ahmed Muhtar Paa bakanlnda bir kurucu mze komisyonu tekil edildi. Bu komisyon, esas binas yaplncaya kadar, eskiden beri Harbiye anbar olarak bilinen ve eski silhlarn muhafaza edildii, ayrca iinde ilk eski eserler (arkeoloji) mzesi de kurulmu olan Aya rini (Hagia Eirene) Kilisesini mze binas olarak seti. Bu amala stanbul ve Anadoludan eitli silhlar topland. Fakat baz skntlardan dolay bu komisyon, faaliyetlerine devam edemedi. Ancak ayn yl Ahmed Muhtar Paa, Harbiye Nzr Mahmud evket Paa tarafndan yeniden mzeyi kurmakla grevlendirildi ve 1908de Esliha-i Askeriyye Mzesinin ilk mdrlne tayin edildi. Esliha-i Askeriyye Mzesi, Ahmed Muhtar Paann 1908-1923 yllar arasndaki mdrl srasnda dnemin nde gelen kltr merkezlerinden biri oldu. Ad da Mze-i Asker-i Osmn olarak deitirildi. Gnmzde Askeri Mze adyla almalarn srdren bu kurulua ayrca bir ktphane, at poligonu ve sinema ilve edildi. Bnyesinde yenieri mehterini temsil etmek amacyla, aslna uygun olarak Mehterhne-i Hkan faaliyete geirildi (1914). Sergileme meknlar, ktphanesi ve sinemas ile halka alan mze, eitli konserler ve mehter gsterileri ile de devrin kltr hayatna hizmet eden bir kurulu olarak almaya devam etti. 1926da stanbulda len Ahmed Muhtar Paa mze mdrlnn yannda bilhassa asker okullardaki hocal ve bu sahada yazd eser ve makalelerle tannmtr. Ayrca msiki ile de

ilgilenmi ve 1911 ylnda mze salonunda verilen mehter msikisi konserinden sonra, 1914te tam tekiltl bir mehter takm kurdurarak mehteri ve msikisini yeniden ihya etmi, Trk kavminin be bin yllk yuvas msra ile balayan rast makamnda bir de mehter mar bestelemitir. Muallim smil Hakk Beyin mhur makamnda besteledii, Gafil ne bilir neve-i pr evk-i vegay msra ile balayan marn gftesi de ona aittir. Trk Marlar adl eserde her iki marn da Gazi Ahmed Muhtar Paaya ait olarak gsterilmesi isim benzerliinden doan bir yanllktr. Eserlerinden ve tercmelerinden Franszca ve Almancay iyi bildii anlalmaktadr. Gazeteci ve yazar Sermet Muhtar Alus, Ahmed Muhtar Paann oludur. Eserleri. Veld bir yazar olan Ahmed Muhtar Paann eserlerini, asker okullardaki hocal sebebiyle kaleme ald veya tercme ettii ok sayda ders kitab, Mehmed Thirin Malmat bata olmak zere devrin eitli gazete ve mecmualarnda yaymlad ou askerlikle ilgili makaleleriyle, Trk asker tarihine ait eserleri olmak zere grupta toplamak mmkndr. Feth-i Cell-i Kostantiniyye adl eserinin ilk cildinin sonunda (s. 310-311), o tarihe kadar yaymlanm yirmi eseri ile gazetelerde km nemli makalelerinin bir listesi verilmitir. Bunlar arasnda Osmanllarda Askerlik, Eski Osmanl Silhlar, Eski Osmanllarda Top Dkmek Sanat gibi Trk harp tarihi bakmndan dikkati eken yazlar vardr. Yine bu listede basma hazr olanlarla tamamlanmak zere olan toplam on iki eserinin ad da bulunmaktadr. Burada, arasnda daha sonra basld tesbit edilenlerin dnda, Viyana nnde Osmanllar, resimli ve harital olarak hazrlanan ciltlik Devleti Osmniyye Trh-i Askeriyyesi, Asya-y Osmnde Bir Ceveln isimli resimli seyahatnme, enlik Fienkilii, Envr- Hidyet veyhud Ondokuzuncu Asr- Mild Nihayetinde lem-i slmiyyet adl nemli eserler zikredilmitir. Eserleri arasnda, Ayd- Mefhir-i Milliyye-i Osmniyyeden Osmanlln Avrupada Tarz- Teesss yhud Feth-i Cell-i Kostantiniyyenin (stanbul 1316) ayr bir yeri vardr. Arz- Hakkat ve Eserin Mehazlar balkl nszde eserin hazrlan hakknda verdii bilgiye gre Ahmed Muhtar Paa kitabn krktan fazla yerli, ondan fazla Bizans ve Latin kaynandan, otuzu akn Rum, Yunan, Avrupal tarihi ve yazardan faydalanarak meydana getirmitir. Ayrca stanbul surlarnn eski ve yeni durumlarn yerinde inceleyerek tesbit etmi, bunlarla ilgili resim ve gravrler toplam, yeni durumlarn gsteren resimleri kullanmtr. Yazarn mml-fesd, Semml-ibd Bir Merb- Memn Hamr (stanbul, Terin 1329-Nisan 1330) adl eseri ise onun kltrnn geniliini gsteren bir kitaptr. Eser, Asker Mze mdr iken Ulviyyt- slm balyla Cerde-i Sfiyyede neredilen bir seri makale arasnda iki (hamr) ile ilgili yazlarndan derlenerek meydana getirilmi, konuya dair yet ve hadislere dayanlarak hazrlanmtr. Ayrca dnya tp otoritelerinin ikinin zararlar hakkndaki raporlar tercme edilerek eserin sonuna eklenmi, dnyadaki iki aleyhtar kurulularn ilgili yaynlar da derlenmitir. Kitap, genel zellikleriyle genleri ikiden korumaya ynelik din ve ilm bir eserdir. Yeilay Cemiyetinin kurulmasndan 6-7 yl nce konuyu bu apta gndeme getirmesi ve ikiye kar tekiltl bir mcadele teklif etmesi bakmndan nemlidir. Ahmed Muhtar Paann dier eserleri de unlardr: Fenn-i Corafya (d kapakta Corafya-y Cedd, stanbul 1286); Trh-i Esliha ve Zamn- Hzrda Dvel-i Muhtelife Topuluklar (1301); Dvel-i Ecnebiyye Topuluu Tedrisatna Mahsus Atlas (1301); Klliyyt- Fenn-i Esliha (eser evki Paa ile birlikte Von Der Naymandan ilvelerle tercme edilmitir, I, 1306; II, 1314; I. cilt geniletilerek 1314te tekrar baslmtr); Fenn-i Remy yhud Balistik (I-II, 1307); Topuluktan Fenn-i Remye Dir

Mlmt- Essiyye yhud Mlahhas Balistik (E. Fliprundan tercme, 1308); Muhteret- Ceddeden ap Byk Seri Ateli Toplar (1309); Dumansz Barutlar (Hasan Tahsin ile birlikte hazrlamtr, 1310); Fenn-i Tersm-i Riyz (1310); Fenn-i Tersm-i Riyz Tatbikatndan Yollara Dir Malmt- Mcmele (1311); Osmanl Topular (1315); Deniz ve Sahil Muhrebelerinin Vesit ve Kavid-i Essiyyesi yhud Rehberi Muzafferiyt- Bahriyye (1316); Ahvalnme-i Melleft- Askeriyye-i Osmniyye (1316); Rehberi Umran (1316); Rehberi Umran Zeyl 1 (1317); Zamanmzda En Mhim Bir Mesele-i Askeriyyenin Halli yhud Seri Ateli Sahra Toplar (1317); Avrupada Erkn- Harblik (1319); Muhrebt- Mehre-i Osmniyye Albm (1323); Sen Gotarda Osmanl Ordusu (1326); Krm Sefer-i Mehru Evilindeki 1270 Osmanl-Rus Tuna Seferi ve Bunun Nihayetindeki Silistre Mdfa-i Kahramnnesi (1338). Padiaha takdim ettii ciltlik nzibt- Asker adl eseri yaynlanmamtr. Bu eserin mellif hattyla yazlm nshas Asker Mzededir. Bunlarn dnda 1896dan nce yazd Endaht Cedvelleri, Eslihann Tecrbe ve Tedkki ve Mufassal Topuluk adl eserlerinin de bulunduu sylenmektedir.

BBLYOGRAFYA

Mehmed Esad, Mirt- Mhendishne-i Berr-i Hmyun, stanbul 1312, s. 230-231; O. Sermed Moukhtar [Alus], Guide Muse Militaire Ottoman Situ a Ste-Irene, Place de TopKapou-Srail, Constantinople 1920, I, 35-40; a.mlf., Asker Mzemiz, Resimli Tarih Mecmuas, III/31, stanbul 1952, s. 1610-1612; Haydar Sanal, Mehter Musikisi, stanbul 1964, s. 285; Etem Ruhi ngr, Trk Marlar, Ankara 1965, s. 180-181, 211-212; B. Emirolu v.dr., Askeri Mze, stanbul 1983, s. 6; Gvsa, Trk Mehurlar, s. 257-258; R. Ekrem Kou, Ahmed Muhtar Paa, st.A, I, 397-398; . Parmakszolu, Muhtar Paa, Ahmed, TA, XXIV, 397-398. Tlin oruhlu

AHMED MUHTAR PAA, Gazi


(bk. GAZ AHMED MUHTAR PAA)

AHMED MS
XIV. yzylda yaayan tasvir sanats. lhanl Hkmdar Eb Sad Hdbende (1316-1336) devrinde ve onu takip eden yllarda, muhtemelen 1360a kadar eser vermitir. slm dnyasnda ok tannan bu sanat hakknda en nemli kaynak, Topkap Saray Mzesi Ktphanesindeki, mukaddimesi Dost Muhammed tarafndan kaleme alnan Behrm Mirza Albmdr (Hazine, nr. 2154). Yaplan incelemede, bugne kadar 951 (1544) ylna tarihlenen mukaddimenin, tarih msrana ait elif harfinin altn yaldz cetvel altnda kalmasndan dolay yanllkla bir yl eskiye tarihlendii anlalm ve tarihin 952 (1545) olarak dzeltilmesi gerektii tesbit edilmitir. Bu mukaddimede sanatkr hakknda olduka ayrntl bilgi verilmekte ve sanatn babasndan rendii, Emr Devlet Yar ile nl bir tasvir sanats olan stad emseddine de hocalk ettii belirtilmektedir. Yine bu kaynaktan, Eb Sadnme, Cengiznme, Kelle ve Dimne ve Mevln Abdullah tarafndan istinsah edilmi Mircnme adl eserleri resimledii renilmektedir. Dost Muhammed ayrca, Ahmed Msnn resmin yznden peeyi kaldrdn ve o devirde geerli olan resim tarzn onun ortaya koyduunu yazmaktadr ki bu szler, Ahmed Msnn, devrin tasvir sanatna gereki bir resim tarz ve yeni bir slp getirmi olduu eklinde yorumlanabilir. Behrm Mirza Albmnde bulunan ve Mircnmeye ait olduu anlalan dokuz minyatrden ounun zerinde, albmn hazrlan srasnda talik hatla yazlm, bu resimlerin Ahmed Ms tarafndan yapldklarn belirten yazlar vardr. Bu dokuz minyatrde sanatnn muhayyilesine gre tasvir etmeye alt sahneler unlardr: Hz. Muhammedin kendinden nceki peygamberlerle Mescidi Aksda grmesi (vr. 62), Cebrilin omuzlarnda gkyzn dolamas (vr. 42), dalar ve nurlar arasndan geileri (vr. 42b), Cebrilin omuzlarnda denizi geii (vr. 121), cennet bekisi Rdvnn onlar karlay (vr. 61), yedinci kat gkte Beytlmamr*u ziyaret ederek Kevser rman grmeleri (vr. 61 ve 121), Hz. Muhammmedin horoz eklinde tahayyl edilen bir melekle tanmas (vr. 61b), Cebrilin Hz. Muhammedi byk bir melekle tantrmas (vr. 31b) ve Hz. Muhammedin, mirac yolculuuna inanmayanlara Kudsn zelliklerini anlatt srada Cebrilin ona ehrin suretini gstermesi (vr. 107). Resimlerin ebadndan Mircnmenin hacimli bir eser olduu anlalmaktadr. Farkl iki sanat dnyasnn sentezini yanstan Mircnme minyatrlerinde, Uzakdou ve Orta Asya etkilerinin yan sra, lhanllar dneminde tccar ve misyonerler vastasyla rana gelen Bat sanatnn etkilerini de grmek mmkndr. Ahmed Msnn resimledii dier eserler bilinmemekle birlikte, stanbul niversitesi Ktphanesindeki ah Tahmasb Albmnde yer alan dalm bir Kelle ve Dimne nshasna ait minyatrlerin, slp zellii bakmndan Ahmed Msya veya bir rencisine ait olmalar ihtimal dahilindedir.

BBLYOGRAFYA

I. Binyon - v.dr., Dust Muhammeds Account of Past and Present Painters, Persian Miniature Painting, London 1933, App. I, s. 184; Dust Muhammed, A Treatise on Calligraphists and Miniaturists (Hlt- Hnervern, nr. M. Abdullah Chaghtai), Lahore 1936, s. 22-23; Mazhar evket pirolu, slmda Resim Yasa ve Sonular, stanbul 1973, s. 51, 57; Filiz aman - Zeren Tannd, Topkap Saray Mzesi slm Minyatrleri, stanbul 1979, s. 13; E. Schroeder, Ahmed Musa and Shams al-Dn: A Review of Fourteenth Century Painting, AI, VI/2 (1939), s. 113-142; R. Ettinghausen, Persian Ascension Miniatures of the Fourteenth Century, Accademia Nazionale de Lincei XII. Convegno, Oriente e Occidente nel Medioevo, Rome 1957, s. 360-383; a. mlf., On Some Mongol Miniatures, KO, III (1959), s. 44-65; I. Schoukine, Les Peintures du Shahnameh Demotte, Arts Asiatiques, sy. 5, Paris 1958, s. 83-96; P. P. Soucek, Ahmad Musa, EIr., I, 652-653. Filiz aman

AHMED el-MCHD
Ahmed Gran b. brhm el-Mchid (. 950/1543) Habeistanda Mslmanln yaylmasnda byk hizmetler gren Harar emri. Abad Emirliinin Hubat blgesinde 1506da doduu rivayet edilmektedir. Habe kaynaklarnda Gran (solak) lakabyla anlan Ahmed el-Mchid, emr olduktan sonra devlet idaresinde byk deiiklikler yapt ve 1527den itibaren de Habeistan Krallna kar cihad at. Ksa bir zaman iinde Zeyladan Massavaya kadar btn sahili idaresi altna alarak lkenin byk bir ksmna sahip oldu. Buna karlk Portekizlilerle temas halinde bulunan Habe Hkmdar Lebna Dengel (II. David), onlardan salad yardmla kendi durumunu takviye edince Ahmed el-Mchid de Zebddeki Osmanl beylerbeyisi vastasyla Osmanl Devletine mracaat etti. Ahmed el-Mchid, Habeistan fethetmek iin balad ve 1543e kadar srdrd mcadelede askerleri iin gerekli malzemeyi gebe Somali airetinden temin etti. 1530da Fatagar ve Evft blgelerini, 1531de Davaro ve ve (Shoa) eyaletlerini, bir yl sonra Amhare ve Lastay, 1535te de Tigre topraklarn ele geirdi. Buralarda slmiyetin siyas bakmdan en byk yayl da bu devirde oldu. Bunun zerine Habe kral Portekizden tekrar yardm istedi ve 1541 ylnda gelen 400500 kiilik bir asker yardmla Habe ordusu ateli silh destei de kazanm oldu. Takviyeli Habe kuvvetleriyle yapt savata malp olan Ahmed el-Mchid yeniden Osmanllara bavurdu. Osmanl Devleti, Habeistanda kuvvet dengesinin mslmanlarn lehinde olmasn istediinden, Ahmed el-Mchide Yemendeki idarecileri vastasyla silh yardm yapt gibi, hristiyanlara kar verdii mcadeleyi tasvip mnasna onu Habe hkimi olarak tand. Kaynaklarda ona 900 tfeki ile on top ve bunlar kullanacak usta gnderildii kaydedilmektedir. Ahmed el-Mchid ald bu yardm sayesinde, 28 Austos 1542de Habe krallk ordusu ile Portekiz kuvvetlerini byk bir bozguna uratt. Fakat zaferden gurura kaplarak ihtiyatszca hareket etmeye balad. Habeistann tamamn ele geirmek iin 21 ubat 1543te yapt ikinci savata yenildi ve ldrld. Bu malbiyet Habeistanda slmiyetin yaylnn durmasna sebep oldu. Osmanllar ise bundan sonra bu lke ile, buray fethe karar verinceye kadar (1554), bir daha ilgilenmediler.

BBLYOGRAFYA

Kanunnme, Beyazt Devlet Ktp., Veliyyddin Efendi, nr. 1970, vr. 39; Wallis Budge, A History of Ethiopia, Nubia and Abyssinia, London 1928, I, 328, 339-340; Cengiz Orhonlu, Osmanl mparatorluunun Gney Siyaseti, Habe Eyaleti, stanbul 1974, s. 23-29; Muhammed Abdullah enNakre, ntirl-slm f ark frkyye ve mnhedetl-Garbi leh, Riyad 1402/1982, s. 226-239; Asa J. Davis, The sixteenth century jihad in Ethiopia and impact on its culture, Journal of Historical Society of Nigeria, II/4 (1963), s. 567-592; III/1 (1964), s. 113-128; J. S. Trimingham,

Ahmad Gr, EI (Fr.), I, 286. Yusuf Halaolu

AHMED MNR BAHEDDN


rekizde, Koyun Halfe (. 1183/1769) Osmanl hattat, bestekr ve air. reki esnafndan Mehmed Efendinin olu olduundan rekizde, stanbulun kasaplk hayvan ihtiyacn karlamakla grevli bulunduu iin de Koyun Halfe lakaplaryla tannmtr. stanbulda dodu; kk yata saraya alnarak Enderunda tahsil grd. nce Galata Saraynda Mestizde Ahmed Efendiden, daha sonra onun hocas Ebl-Kasm Mehmed Rsim Efendiden iir, edebiyat ve dier gzel sanatlarla beraber hat renerek iczet ald. Saraydaki hizmetini ra edilerek (bk. ENDERUN) bitirdikten sonra koyun halifelii ile grevlendirildi. Bu vazifede iken katld Rusya seferinde, ordu sakada (bugn Romanyada) bulunduu srada, vefatna tarih olmak zere sylenen hitm- aml terkibinin gsterdii 1183 ylnn Muharrem aynda (Mays 1769) vefat etti. Mstakimzde, Mecmasndaki besteciler fihristinde yanl olarak onun 1184 te vefat ettiini kaydetmektedir. Devrinde bestekr ve hattat olarak hret kazanan Ahmed Efendi, iirlerinde Mnr mahlasn kullanmtr. eitli yazma mecmualarda baz iir ve ilhileri bulunmakla beraber bunlar mstakil bir divanda toplanmamtr. Ayrca gfte mecmualarnda Koyun Halfe adna kaytl baz din ve din d bestelerine rastlanmaktaysa da bunlardan hibirinin notas zamanmza ulamamtr.

BBLYOGRAFYA

Mstakimzde, Mecma-i lhiyyt, Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3397, vr. 147; a.mlf., Tuhfe, s. 85-86; Fatn, Tezkire, s. 383; Habb, Hat ve Hatttn, stanbul 1306, s. 96; Ergun, Antoloji, I, 163; R. Ekrem Kou, Ahmed Mnir Efendi, rekizde, st.A, I, 399. Nuri zcan

AHMED NAM, Babanzde


(bk. BABANZDE AHMED NAM)

AHMED NAKKA el-HILT


Mengckoullar dneminde yaayan mimar Doum ve lm tarihi bilinmemektedir. Mengckoullarndan Hsmeddin Ahmed ah b. Sleyman ahn 626 (1228-29) ylnda ina ettirdii Divriideki Ulucaminin yapmnda almtr. Adna, caminin dousundaki sonradan pencere haline getirilmi olan ah Kaps adl portalin mukarnasl blm ile kap lentosu arasnda kalan ksmndaki tek satrlk kitbede rastlanmaktadr. Mimarlndan baka nakkal da bulunduu ve aslen Ahlatl (Hlt) olduu yine bu kitbeden renilmektedir. Bu yap, yine Ahlatl olan bir baka mimarn, Hrremah b. Mugsin idaresi altndaki bir sanatlar grubu tarafndan yaplmtr. Bu ekip iinde yer alan Ahmed Nakka el-Hlt, bamimar Hrremaha kalfalk yapm olmaldr. Caminin bitiiinde bulunan ve ayn tarihte Hsmeddin Ahmed ahn ei Melike Turhan Sultan tarafndan yaptrlan Divrii Drifasnda da ayn sanatkr grubunun grev yapt bilinmekte ve kitbelerde adna rastlanmamakla beraber, Ahmed Nakka el-Hltnin bu binada da alm olmas kuvvetle muhtemel grnmektedir.

BBLYOGRAFYA

A. Gabriel, Monuments Turcs dAnatolie, Paris 1934, II, 188; Divrii Ulu Camii ve Daruifas (haz. Ylmaz nge v.dr.), Ankara 1978, s. 51-53; Zeki Snmez, Balangtan XVI. Yzyla Kadar Anadoludaki slm ve Trk Devri Yaplarnda alan Sanatkrlar (doktora tezi, 1981), Ed.Fak., s. 129-131. Zeki Snmez

AHMED b. NASR el-HAFFF


(bk. EB AMR el-HAFFF)

AHMED b. NASR el-HUZ


Eb Abdillh Ahmed b. Nasr b. Mlik el-Huz (. 231/846) Mihne* olaynda Halife Vsik tarafndan ldrlen muhaddis. el-Mervez ve el-Badd nisbeleriyle de tannr. Dedesi Mlik, Abbslerin kurulu yllarnda devletin ynetim kadrosunda nemli grevler almtr. Daha sonra da babas Nasrn benzeri grevleri stlendii ve hatta Badattaki bir arnn (Sveykatnnasr) onun adyla anld dikkate alnacak olursa Ahmed b. Nasrn tannm bir aileye mensup olduu anlalr. Mlik b. Enes, Sfyn b. Uyeyne ve Hammd b. Zeyd gibi mehur muhaddislerden hadis tahsil etti. Kendisinden de Yahy b. Man, Ahmed b. brhim ed-Devrak, Devraknin olu Abdullah b. Ahmed, Seleme b. ebb gibi limler hadis rivayet etti. Ahmed b. Nasrn elinde Heym b. Berin 20.000 hadis ihtiva eden btn eserleri ile Mlik b. Enesten dinledii nemli rivayetler bulunduu iin birok hadis talebesi onun etrafnda toplanmaktayd. Halife Memn devrinin sonlarna doru, Kad Ahmed b. Eb Dudn tesir ve tevikiyle balatlan halkul-Kurn* meselesinde devrin ileri gelen limleri Kurann mahlk olduunu kabule zorlandklar, kabul etmeyenlerin ise ar hakaret grdkleri zaman Ahmed b. Nasr bu harekete kar kt. lmi, fazileti, doru bildiini ekinmeden syleyen salam ahsiyeti, ayrca ailesinden gelen nfuzu sebebiyle Badat halk onun etrafnda topland. Hatta onlarla iyi ve doru olan sylemek, yanl yolda olanlar uyarmak ve gerektiinde yneticilere kar ayaklanmak zere gizlice anlat. Halife Memn ve Mutasm devirlerinde iddetini biraz kaybederek devam eden mihne olay, Vsik devrinde (842-847) yeniden alevlenince, Badat halk tekrar Ahmed b. Nasrn etrafnda topland. htill hazrlklar ksa zamanda tamamlanp isyan gn kararlatrld. Durumu haber alan Badat Valisi shak b. brhim, bata Ahmed b. Nasr olmak zere bu hareketin nclerini yakalayarak Smerrda bulunan halifeye gnderdi. Vsik, Ahmed b. Nasrdan, nce Kurn- Kerm hakkndaki kanaatini sylemesini istedi. Onun Kurann Allah kelm olduunu belirtmesi zerine hirette Allahn grlp grlmeyeceini sordu. Ahmed b. Nasr bu konudaki hadislerin onun grlecei dorultusunda olduunu misaller vererek aklad. Halife ise gzle grlebilen ve meknda yer tutan mcessem bir varl ilh olarak kabul edemeyeceini belirtti. Sonra da huzurunda bulunan fakihlerin grne uyarak onu lme mahkm etti. Vsik, Ahmed b. Nasrn bunam bir ihtiyar olduunu ileri srerek lmnn geciktirilmesini arzu eder grnen Ahmed b. Eb Dudn isteini kabul etmedi; byle bir kfirin vcudunu ortadan kaldrmak suretiyle ilh mkfata nil olmay umduunu syledi ve celldn yardmyla onu ldrd (ban 231/Nisan 846). Halife, Ahmed b. Nasrn naan Smerrda, ban da Badatn dou ve bat kesimlerinde tehir ettirdi. Kulana takt idam fermannda, Kurann mahlk olduunu kabul etmedii, Allah mahlkata benzettii, stelik bu gnahlarndan tvbe etmeye yanamad iin onun kann heder ettiini iln ediyordu. Kaynaklar, Ahmed b. Nasrn kesik bann l ilhe illallah diyerek Kuran okuduunu srarla belirtmektedirler. Gnlerce tehir edilen kesik ba, daha sonra bir hcreye konarak zerine adr gerildi ve muhafaza altna alnd. Aradan be yl getikten ve halkul-Kurn konusundaki mnakaalar tamamen sona erdikten sonra, Halife Mtevekkilin emriyle, Ahmed b. Nasrn ba

hcresinden karlarak ailesine teslim edildi (851). Naa Smerrdan getirtilerek Badatn dou tarafndaki Mlikiyye Kabristanna defnedildi. ldrld srada sa sakal iyice aarm bir ihtiyar olan Ahmed b. Nasr el-Huzyi hayrla ydeden Ahmed b. Hanbel, onun gibi cann cmerte feda eden gnl zengin bir bakasnn zor bulunacan sylemitir. Ahmed b. Nasrn rivayet ettii hadislerden biri Eb Dvdun es-Sneninde bulunmaktadr.

BBLYOGRAFYA

Taber, Trh, (Ebl-Fazl), IX, 135-139, 190; Hatb, Trhu Bagdd, V, 173-180; TabakatlHanbile, I, 80-82; Semn, el-Ensb, V, 106-107; bnl-Esr, el-Kmil, VII, 20-23; Zeheb, Almn-nbel, XI, 166-169; Sbk, Tabakat, II, 37-54; bn Kesr, el-Bidye, X, 303-307; bn Hacer, Tehzbt-Tehzb, I, 87. M. Yaar Kandemir

AHMED NEYL
(bk. NEYL)

AHMED PAA
(. 1160/1747) Badat valisi. Badat Valisi Eypl Hasan Paann oludur. stanbulda dodu. ehrizor, Kerkk ve Basra beylerbeyiliklerinde bulundu; 1719da vezir oldu. 1724 yl balarnda, ran seferi ile grevlendirilen babasnn lm zerine Badat valiliine getirildi. Bu grevle birlikte ark seraskerliini de stlenen Ahmed Paa 1724te Hemedan ald. 1726da Afgan ah Eref ile yapt savata baar elde edemediyse de ertesi yl yapt antlama ile Hemedan, Tebriz, Revan ve Tiflis yresini iine alan geni bir blgeyi Osmanl topraklarna katt. Safev Hkmdar ah Tahmasb zamannda bu topraklarn kaybedilmesi zerine tekrar ran seferi ile grevlendirilen Ahmed Paa Kirmanah ve Erdeln alarak 1731de Hemedana girdi. 1732de yaplan antlama ile ele geirilen yerlerin bir ksm muhafaza edildi, baz ehir ve blgeler ise rana brakld. Fakat daha sonra yeniden anlamazlk kt ve Ahmed Paa Badat Ndir aha kar savunmak zorunda kald. 1733 ylnda uhdesine Basra valilii de verilen Ahmed Paa ertesi yl Halepe, sonra da Rakkaya gnderildi. Bu srada Kprlzde Abdullah Paann lm zerine tekrar ark seraskerliine getirildi ve Ndir ahla bir mtareke yapt. 1736 ylnda getirildii ikinci Badat valilii srasnda daha ok ran meseleleriyle ve si airetleri yola getirmekle megul oldu. ran snrndaki Baban sanca hkimi Selime kar yapt baarl bir seferden dnerken vefat etti; Badatta mm- zam Trbesi civarnda babasnn yanna defnedildi. Ahmed Paa toplam yirmi yl Badat valilii yapm, daha sonra da bu eyalet onun klelerinin vali tayin edilmesiyle idare edilmi ve deta bir klemen oca ortaya kmtr. Kz dile Hatunun bu ocan kurulmasnda nemli rol olmu ve bu durum 1831 ylna kadar srmtr.

BBLYOGRAFYA

BA, HH, nr. 20896; BA, MD, nr. 134, s. 120, 131, 170; nr. 136, s. 66; nr. 138, s. 1; nr. 140, s. 254, 255; Rid, Trih, IV, 57; Kk elebizde sm, Trih, stanbul 1282, s. 429-439, 450-452, 513524; Subh, Trih, stanbul 1198, vr. 39; Resl Hv Efendi, Trh-i Devhatl-vzer ve Zeyl-i Glen-i Hulef, Badad 1246, vr. 9-62b; Ayvansary, Vefeyt- Seltn, s. 113; Vsf, Trih, I, 171; emdnzde, Mrit-tevrih (Aktepe), I, s. 138; Sbit, Badadda Klemen Hkmetinin Teekkl ile nkrzna Dir Risaledir, stanbul 1292; Sicill-i Osmn, I, 250; Uzunarl, Osmanl Tarihi, IV/1, s. 184 vd., 218-234, 438-439; M. Cavid Baysun, Ahmed Paa, A, I, 199-200; a.mlf., Ahmad Pasha, EI (Fr.), I, 300. Abdlkadir zcan

AHMED PAA, Bonneval


(bk. HUMBARACI AHMED PAA)

AHMED PAA, Bursal


(. 902/1496-97) Divan airi. II. Muradn kazaskerlerinden Veliyyddin Efendinin oludur. Byk bir ihtimalle Edirnede dnyaya geldi. Bursal olarak tannmas, hayatn Bursada geirmesi ve orada lmesi ile aklanabilir. Tahsilini tamamladktan sonra babasnn da nfuzu sayesinde mderris olarak Bursa Muradiye Medresesinde ilk vazifesine balad, ardndan da Molla Hsrevin yerine Edirneye tayin edildi (855/1451). Ftih Sultan Mehmedin tahta gemesinden sonra ksa srede ykselerek nce kazasker, daha sonra da padiaha mushib ve hoca oldu. Bunda, iirlerinde padiah methederek ondan grd ilginin pay olduu kadar bilhassa bir devlet adam sfatyla gsterdii baarlarn da rol vardr. Bylece pyelerin en ykseine ulaarak vezirlik rtbesini elde etti. stanbulun fethi srasnda da Ahmed Paay yanndan ayrmayan padiah, ondan askerin mneviyatnn ykseltilmesinde faydaland. Seh, onun ok mdekkik olmasndan ve kl krk yarmasndan dolay orduda sipahi mfts olarak anldn kaydeder. Ancak Ftihin Ahmed Paaya olan kuvvetli tevecch ve onu deta bir glge gibi yanndan ayrmamas pek ok kiinin kskanlna da sebep olmutur. Bylece gnn birinde talihi ters dnen Ahmed Paa, baz dedikodular zerine padiahn gazabna urad ve tevkif edildi. Bu olay dier tezkirecilerden daha ayrntl bir ekilde anlatan k elebiye gre, Ftih Ahmed Paay nce katletmek istemise de sonra kapclar odasna hapsettirmekle yetinmitir. Latf ise onun Yedikulede hapsedildiini yazmaktadr. Ahmed Paa bu bdireyi padiaha yazp gnderdii mehur kerem redifli kasidesi ile atlatm, fakat bu olaydan sonra saraydan uzaklatrlmaktan kurtulamamtr. nce Bursada Orhan ve Muradiye medreseleri mtevelliliine tayin edilmi, ayrca gnde 30 ake de maa balanmt. Bursadaki debdebeli yaayn, sert ve cimri kiiliini aksettiren ve etrafna devrin airlerini topladn bildiren baz latifelere Lminin balayp olunun tamamlad Letifnmede rastlanmaktadr. Ftihin vefatna kadar Sultann, Tire ve Ankarada sancak beyi olarak grev yapan Ahmed Paa, II. Bayezid zamannda ayn grevle Bursaya tayin edildi. Ancak II. Bayezid, Ahmed Paay takdir etmesine ramen nedense saraya armam, o da eski gnlerine bir daha kavuamamann acsn mr boyunca ekmitir. Ahmed Paa Bursada ld; cenazesi Muradiye Medresesi yaknnda yaptrd trbeye defnedildi. Bata akaik Tercmesi olmak zere kaynaklarn ou Ahmed Paann hi evlenmediini kaydetmekle beraber, k elebi bunun doru olmadn syler. k elebi, Ahmed Paann vrisi olan amcazadesi Nzr elebinin, Ftih Sultan Mehmedin Ahmed Paay criyelerinden Tt adl bir kadnla evlendirdiini ve bu evlilikten bir kz olduunu, bu kzn da yedi sekiz yalarnda ldn sylediini yazmaktadr. Ftih, Tt kadna Edirne civarnda Etmeki adl bir ky bamaklk* olarak vermitir. Divann II. Bayezidin emri zerine tertip eden Ahmed Paann burada Bayezid iin yazm olduu sekiz methiye bulunmaktadr. Ali Nihat Tarlan tarafndan yaymlanan Divanna gre, Ahmed Paann Trke iirleri dnda Arapa ve Farsa iirleri de vardr. Bunlar iinde bir de Rumca

mfred*i bulunmaktadr. Besmelenin fazileti hakknda sekiz beyitlik bir girile balayan Divann ilk manzumesi, Sultan Bayezide vg ve dua ile sona eren mesnevi tarznda 120 beyitlik mncttr. Bunu srasyla Hazreti Peygambere nat, Emr Sultana (terciibend eklinde), eyh Tceddine, eyh Vefya, Ftih Sultan Mehmede, II. Bayezide ve Cem Sultana methiyeler takip eder. Ftih Sultan Mehmede yazd kerem kasidesi ile benefe ve b redifli kasideleri ok mehurdur. Divannda 352 gazel, bir murabba, dokuz Arapa manzume, on alt Farsa gazel ve on iki tamamlanmam iir ve mfred bulunmaktadr. Arapa, Farsa ve Trke toplam yirmi yedi tarihi, krk sekiz mukatta* ve krk yedi de mfredi mevcuttur. Ahmed Paann divan zerinde Davut Zeki Pnar edisyon kritik almas yaparak bir mezuniyet tezi hazrlamtr (stanbul 1938, Trkiyat, nr. 88). Fuad Kprlnn de takdirle bahsettii bu tezde Ahmed Paa divannn on drt nshas grlerek bunlar karlatrlmtr. Ali Nihat Tarlann hazrlad Ahmed Paa Divannda ise on be nsha esas alnmtr. Fakat uras muhakkaktr ki Ahmed Paa divannn bunlarn dnda gerek yurt iinde gerekse yurt dnda baka nshalar da vardr. Mesel bunlardan Berlinde bulunan bir nsha, Sleymaniye Ktphanesinde (Reslkttb, nr. 959) kaytl olup Ahmed Paann lmnden yl nce, 899da (1494) istinsah edilen nshadan on bir sene evvel yani 888 (1483) tarihinde istinsah edilmitir. Bu erken istinsahlar nshann nemini gsterdii kadar, Ahmed Paann daha hayatta iken sahip olduu hretin de birer delilidir. Ahmed Paann hayatndan bahseden kaynaklar onun zeksnn keskinliinde ve nktedanl konusunda birlemektedirler. Divanndaki ifadeler de bu grleri destekler mahiyettedir. Ahmed Paa, devrinde sultn-uar unvann alm, iirleri btn Anadolu ve Rumeliye yaylm, hatta Hseyin Baykarann Herattaki sarayna kadar ulamtr. k elebinin rivayetine gre, XV. yzyln nl aatay airi Ali r Nev, II. Byezide otuz gazelini gndermi, Byezid de bunlar Ahmed Paaya yollamtr. Bu iirlere nazire syleyen Ahmed Paa, Nevnin iirlerinin mkemmeliyete ulamasn, Hseyin Baykaradan grd ilgiye ve sarayda kendisine verilen neme balayarak nazirelerinden birinde Ftihin kendisine gsterdii alkann yeniden gsterilmesi gerektiine iaret etmitir. Ahmed Paa daha sonra gelen Trk airlerine kendisini stat olarak kabul ettirmitir. Ahmed Paaya nazire yazanlar arasnda Resm, Saf (Cezer Kasm Paa), Ah, Lmi, Nect, Bk gibi airleri sayabiliriz. Fakat Ahmed Paann, Nevnin iirlerini grdkten sonra ona yazd nazirelerle hret bulduu, Hasan elebi tarafndan ve belki de ona dayanarak Nmk Kemal, Gibb ve Browne tarafndan syleniyorsa da bu pek tabii aslsz bir iddia olarak kalmaktadr. Zira Nevnin iirleri II. Bayezid devrinde Anadoluya ulatnda Ahmed Paa oktan edebiyat tarihindeki yerini almt. Ahmed Paa, gerek tezkireciler gerekse XIX. yzyln ikinci yarsnda Ziy Paa ve Muallim Nci tarafndan eyh ve Nect arasnda yetien airlerin en by olarak kabul edilmitir. Btn bunlarn yan sra Uzun Firdevs, Cfer elebi ve Latf, Ahmed Paay ran edebiyatnn basit bir taklitisi ve aktarmacs olarak grmlerdir. Ahmed Paa ran airlerinden Selmn- Svec, Kemli Hucend ve Ktibnin tesirinde kalm ve onlar zaman zaman aynen tercme etmitir; ancak Trk airlerinden Ahmed, Melh, eyh ve Atnin de etkisinde kalmtr. Hatta hocas olan Melhyi Ftih Sultan Mehmede o takdim etmi ve saraya kabul edilmesini salamtr. Seh, Ahmed Paann Leyl v Mecnn adl bir eseri olduunu sylyorsa da bu bir yanlg sonucu olmaldr. Zira baka hibir kaynakta byle bir bilgiye rastlanmad gibi Seh de bu eserin ortada olmadn sylemektedir.

BBLYOGRAFYA

Ahmed Paa Divan (nr. A. Nihat Tarlan), stanbul 1966; Lmi, Latifeler (haz. Yaar alkan), stanbul 1978, s. 121-122, 132; Seh, Tezkire (G. Kut), s. 111; k elebi, Meir-uar, vr. 3636b; Latf, Tezkire, s. 78; Mecd, akaik Tercmesi, s. 218; Knalzde, Tezkire, I, 134-139; Davut Zeki Pnar, Bursal Ahmed Paa Divan (mezuniyet tezi, 1938), Trkiyat Aratrma Merkezi, T, nr. 88; Ergun, Trk airleri, s. 309; M. Gtz, Trkische Handschriften, Wiesbaden 1968, II, 211; Harun Tolasa, Ahmed Paann iir Dnyas, Ankara 1973; Muharrem Ergin, Melihi, TDED, II/1-2 (1948), s. 67-68; M. Fuad Kprl, Ahmed Paa, A, I, 187-192; Halil nalck, Ahmad Pasha, EI (ng.), I, 292. Gnay Kut

AHMED PAA, Cezzr


(bk. CEZZR AHMED PAA)

AHMED PAA, Dukakinzde


(bk. DUKAKNZDE AHMED PAA)

AHMED PAA, Gedik


(bk. GEDK AHMED PAA)

AHMED PAA, Hfz


(bk. HFIZ AHMED PAA)

AHMED PAA, Hain


(. 930/1524) Kann Sultan Sleyman devri Osmanl veziri ve Msr valisi. I. Selim zamannda i olan olarak saraya alnd; nce mrhur*- evvel oldu. 1516-1517de Memlklere kar yaplan savalara katld; 1519da Rumeli beylerbeyiliine ykseldi. Kann Sultan Sleymanla Belgrad Seferine katld ve Brdelenin alnmasnda (8 Temmuz 1521) nemli rol oynad. Belgrad kuatmasndaki hizmetlerine mkfat olarak kendisine vezirlik verildi. Rodos Seferine nce nc vezir olarak katld, ok gemeden de padiahn emriyle bu seferin serdarlna getirildi. Rumca bildii iin Saint-Jean valyeleri ile Rodos Kalesinin teslim artlarn bizzat grt nakledilir. Haris bir kimse olan Ahmed Paann asl emeli vezrizam olmakt. Nitekim Pr Mehmed Paann grevden alnmasnda rol oldu. Fakat temle aykr olarak bu makama Has Odaba brhimin getirilmesiyle byk bir hayal krklna urad ve Msr valiliine tayinini istedi (19 Austos 1523). O srada Msr byk bir karklk iindeydi. Ahmed Paa gayri memnunlar yattrd ve Yavuz Sultan Selim zamannda Msr beylerbeyiliine getirilen Hayr (Hayri) Beyin lmnden sonra byk bir anari iinde bulunan bedev reislerin aralarn bularak ileriye dnk emellerini gerekletirmek amacyla evresini glendirdi. Onun ihanet hazrlklar iinde olduunu haber alan Vezrizam Makbl brhim Paa, padiaha tesir ederek Kara Msnn Msr valisi olmasn salad. Kara Ms ayn zamanda Ahmed Paay ldrmekle de grevlendirilmiti. Bunu renen Ahmed Paa, elMelikl-mansr Sultan Ahmed unvann alarak bamszln ilna karar verdi (Ocak 1524). nce Kara Msy ldrtt, sonra Kahire Kalesindeki yenierileri imha ederek kaleyi ele geirdi; hatta hristiyan kuvvetlerle birlemekten bile ekinmedi. Kann Sultan Sleyman Msr meselesini kknden halletmek zere Ayas Paa kumandasnda bir ordu gnderdi. Ayrca Ahmed Paann birlikleri de ona kar gizlice ayaklanmaya kkrtld. Sonunda, kumandanlarndan biri olan ve kendisine vezir setii Kadzde Mehmed Bey, onu hamamda ykanrken ldrmeye teebbs etti. Ancak Ahmed Paa yaral olarak Ben Bekr airetine snd ise de onlar tarafndan yakalanp kafas kesildi. Sultan sfatn kullanp adna para bastrma ve hutbe okutma cretini gsteren Ahmed Paa, Osmanl tarihlerinde hain sfatyla anlmtr.

BBLYOGRAFYA

Cellzde, Tabakatl-memlik (nr. P. Kappert), Wiesbaden 1981, s. 111b-115b; Feridun Ahmed Bey, Mnet, stanbul 1274-75, s. 507-540; Hammer (At Bey), V, 15-52; Uzunarl, Osmanl Tarihi, II, 311, 314, 318-320; CI. Huart, Ahmed Paa, A, I, 192-193; Halil nalck, Ahmad Pasha Khin, EI (Fr.), I, 302; TA, I, 264. Abdlkadir zcan

AHMED PAA, Hersekzde


(bk. HERSEKZDE AHMED PAA)

AHMED PAA, Hezarpre


(bk. HEZARPRE AHMED PAA)

AHMED PAA, Humbarac


(bk. HUMBARACI AHMED PAA)

AHMED PAA, Kara


(bk. KARA AHMED PAA)

AHMED PAA, Kk
(. 1046/1636) Osmanl veziri ve kumandan. Doum tarihi belli deildir. Asker olarak yetiti ve mesleinde hzla ykseldi. IV. Murad zamannda devletin yeniden toparlanmasnda ve lke iinde asayiin salanmasnda nemli rol oynad. 1623te Hfz Ahmed Paa kumandasnda yaplan ran seferinde nc kumandanl yapt. 1627de Sivas, 1629da am, ertesi yl da Anadolu beylerbeyiliine getirildi ve bu eyalette ba gsteren lyas Paa ayaklanmasn bastrmakla grevlendirildi. 1632 ylnda siyi yakalayp stanbula gnderdi. Ayn yl Drz ayaklanmalarn bastrmak iin tekrar am valiliine tayin edildi. Yllardr devletin bana bel olan ve mstakil bir devlet kurmak isteyen Manolu Fahreddinin isyanna son verdi. Bylece Lbnanda asayii salad. Bu ok nemli hizmetlerine mkfat olarak tulu vezirlie ykseltildi ve IV. Murad Fahreddinin mallarnn tamamn kendisine balad. 1635te Erzurum beylerbeyi oldu ve IV. Muradn Revan Seferine katld. Padiah tarafndan, bir sreden beri rann tehdidi altnda bulunan Musulun mdafaas ile grevlendirildi. Ancak bu vazifede fazla kalamad, ranllarla yaplan savata Erdelnda ehid oldu. Ksa boylu ve kk yapl olduu iin kk sfatyla anlan Ahmed Paa, elde ettii serveti Haremeyn hizmetinde ve amn gneyinde hac yolu zerinde yaptrd tekkede kullanlmak zere kurduu vakfa tahsis etmitir. Bugn Assl Camii adyla bilinen bu tekke, XVII. yzylda amda yaptrlm dikkate deer sanat eserleri arasnda yer almaktadr. Ahmed Paann mezar da bu tekkenin hazresindedir.

BBLYOGRAFYA

BA, MD, nr. 87, s. 16-17; Badat Seferi Ruznmesi, TSMK, Badat, nr. 405, 131-b; Ktip elebi, Fezleke, stanbul 1146, II, 83-84, 171-173; Muhibb, Hulsatl-eser, Kahire 1284 Beyrut, ts. (Dru Sdr), I, 385-388; Nam, Trih, stanbul 1281-83, III, 290-295; Kmsl-alm, I, 797; Sicill-i Osmn, I, 213; M. aatay Uluay, XVII. Asrda Saruhanda Ekyalk ve Halk Hareketleri, stanbul 1944, s. 45-49; Uzunarl, Osmanl Tarihi, III/1, s. 190-191; Danimend, Kronoloji, III, 362, 368-369; [T.H.], Fahreddin, A, IV, 446-447; A. Abdel Nour, Ahmad Pasha Kk, EI Suppl. (Fr.), 49-50. Abdlkadir zcan

AHMED PAA, Melek


(bk. MELEK AHMED PAA)

AHMED PAA, ehl


(. 1166/1753) Osmanl sadrazam. Ailesi Alanyaldr. III. Ahmed devri sadrazamlarndan Kalaylkoz Ahmed ve Baltac Mehmed paalarn kethds Osman Aann akrabasndan Cfer Aann oludur. Foada dodu. Amcas Vezir Elhc Eb Bekir Paann yannda yetiti; onun Cidde valilii srasnda kethdln yapt. Daha sonra stanbula gelerek byk mrhur*lua ykseldi. Bu vazifede bulunduu srada, Silhtar Mehmed Paadan sadrazamlk mhrn almak ve bu arada sadret kethds Hlis Osman Efendiyi ldrmekle grevlendirildi. 1737 Austosunda bu vazifesini yerine getirerek mhr Bender muhafz serasker Muhsinzde Abdullah Paaya teslim etti ve bu hizmetinden dolay takdir kazand. 1738 Martnda kendisine vezirlikle Aydn muhassl*l verildi ve o yreleri kasp kavuran aki Sarbeyolu isyann bastrmakla grevlendirildi. Sarbeyolu karsnda baarl olamayan Ahmed Paa, vaz Mehmed Paann sadrazam ve serasker tayin edilmesi zerine sadret kaymakamlna getirilince, 27 Mart 1739da stanbula dnd. Ardndan 27 Eyllde niancla getirildi. stanbulda meydana gelen ayaklanmann bastrlmas srasnda gsterdii gayretten dolay padiahn takdirini kazand ve bu isyan sebebiyle azledilen vaz Mehmed Paann yerine 22 Haziran 1740ta sadrazam oldu. ki yla yakn bu vazifede kald; ancak hudut tahkimatn ihmal, devlet ileriyle ilgilenmeme, rvet ve yolsuzluk gibi ithamlarla 28 Nisan 1742de azledildi ve Rodos adasna srld. Bir mddet sonra tekrar eski itibarn kazand; 1743 Austosunda arpalk* olarak kendisine el sanca verildi ve ayn zamanda Rakka havalisindeki asayisizlii nlemekle grevlendirildi. Ayn yl Sayda valisi, 1744 yl balarnda da Anadolu valilii ile Kars seraskeri oldu; bu vazifesi srasnda ran kuvvetlerinin Karsa hcumunu geri pskrtmeyi baard. Ancak bir sre sonra hastal sebebiyle Kars seraskerliinden istifa etti. 10 Aralk 1744te Halep valiliine tayin edildi. Bir ara ikinci defa Anadolu valilii ve Kars seraskerliinde bulunduktan sonra, 5 Aralk 1745te tekrar Halep valisi, iki yl sonra da Diyarbekir ve Badat valisi oldu. Burada iken asker arasnda kan karklk yznden ikinci defa istifasn vermek zorunda kald. 1748 Nisannda kendisine el sanca tekrar arpalk olarak verildi. Ardndan Msr valiliine getirilip 25 Ekim 1750de Adanaya nakledilmesi Ahmed Paay ok zd; Adanaya gitmeyerek zmire ekildi. Bu hareketi yznden padiahn tekdirine urad ise de 1752 Austosunda tekrar Halep valiliine getirildi; alt ay kadar sonra da burada vefat etti (Reblhir 1166/ubat 1753). Kaynaklarda hrsl, kindar fakat iyi bir devlet adam olduu belirtilen Ahmed Paann stanbulda baz hayrat ve emeleri vardr. Ayrca hattatl da bulunan Ahmed Paa, devrin byk yaz ustalarndan dersler alm, zellikle divan yazda hret kazanmtr.

BBLYOGRAFYA

zz, Trih, stanbul 1199, vr. 3b, 18b, 31, 38, 124, 142b, 157b, 158; Subh, Trih, stanbul 1198, vr. 101-b, 178-b, 211; emdnzde, Mrit-tevrh (Aktepe), I, 69, 97-98, 141-142; Dilver Aazde mer, Zeyl-i Hadkatl-vzer, Freiburg 1969, s. 68, 71; Ayvansary, Hadkatlcevmi, I, 103; II, 210; Mstakimzde, Tuhfe, s. 63; brahim Hilmi Tank, stanbul emeleri, stanbul 1943, I, 162, 164, 166, 169-170; Uzunarl, Osmanl Tarihi, IV/2, s. 354-360; M. aatay Uluay, XVIII. ve XIX. Asrlarda Saruhanda Ekyalk ve Halk Hareketleri, stanbul 1955, s. 169, LXIII numaral vesika. Feridun Emecen

AHMED PAA CAM


Ktahyada XVI. yzyln balarna ait cami. Cumhuriyet caddesi zerinde Kk ar semtindedir. Cami, trbesi Ahrard Mezarlnda bulunan Anadolu Beylerbeyi ve Ktahya Valisi Karagz Ahmed Paa tarafndan, 915 (1509-10) tarihli vakfiyesine gre medrese, sbyan mektebi ve bir imaretle birlikte klliye halinde dzenlenerek yaptrlmaya balanm, fakat Ahmed Paann ah Kulu syannda ldrlmesi zerine (1511), ei hdevran Hanm tarafndan tamamlatlmtr (vakfiye tescil tarihi Zilkade 917/Ocak 1512). Camiyle birlikte medrese ve sbyan mektebinin tamamland, imaretin ise yapmndan vazgeildii bilinmektedir. Osmanl mimarisinin Sinan ncesi dnemine ait nemli bir rnek olan cami tek kubbeli, revakl son cemaat yeri bulunan, kesme ta kaplamal, tula minareli ve ta minberli bir yapdr. Pandantifli geileri bulunan kasnakl kubbe 11.50 m. apndadr. Orta da kubbeyle rtl iki stunlu son cemaat revak, iki yanda aynal tonoz rtl blmleriyle yapdan tamaktadr. Gney ve yan duvarlar sar olan bu tamalar, o devrin zviyeli camilerine yakn bir tasarmn deneme rn olarak deerlendirilebilir. D yzlerde, pencerelerin sivri kemerli alnlklar iinde, minarede olduu gibi tulalarn eitli ekillerde dizilmeleriyle elde edilmi sslemeler bulunmaktadr. Biri mihrap gibi sade bir iilikle meydana getirilmi olan cmle kapsnn, dieri douya alan yan kapnn zerinde yer alan iki inaat kitbesi 915 tarihini tamaktadr. 1970 ylnda cami ile kuzeyindeki avlu, Gediz depremi adyla bilinen byk depremden hemen sonra restorasyon kaidelerine olduka uygun biimde nemli bir onarm grm ve bu arada kiremit rtl kubbe de kurunla kaplanmtr. Bugn mevcut olmayan medrese ile sbyan mektebinin avluda yer aldklar bilinmektedir.

BBLYOGRAFYA

Uzunarl, Ktahya ehri, stanbul 1932, s. 117; H. Gner, Ktahya Camileri, Ktahya 1964, s. 29; Mustafa etin Varlk, XVI. Yzylda Ktahya Sanca (doentlik tezi, 1980), Atatrk nv.FenEd.Fak.; Ara Altun, Ktahyann Trk Devri Mimarisi, Bir Deneme, Atatrkn Doumunun 100. Ylna Armaan, Ktahya, stanbul 1981-82, s. 247-253. Ara Altun

AHMED PAA CAM


Lefkoede XVI. yzyla ait cami. Camiin bnisi Arap lakabyla tannan Ahmed Paa, XVI. yzylda yaadna ve Kbrs fethine katldna gre, caminin de ayn yzyl iinde ina edilmi olmas gerekir. Ayvansary Hadkatlcevmde, stanbulda Fndkldaki bir emenin Arap Ahmed Paa Vakf olarak 983te (1575-76) yaptrldn bildirirken, Vefeyt- Seltnde muhtemelen bir hata sonucu, Arap Ahmed Paann 966 (1558-59) tarihinde ldn kaydetmektedir. Lefkoedeki cami eitli tamirler grm ise de esas mimarisi bellidir. Cami muntazam yontulmu kesme talardan yaplm bir son cemaat yerini takip eden kubbeli bir harim meknndan ibarettir. ten ve dtan payandalarla takviye edilmi duvarlar bir kare meydana getirirler. Bu kareden, dtan sekizgen kasnakl ve 6 m. kadar apnda olan kubbe yuvarlana gei, ieride kelerde drt tromp ile salanmtr. Minare de erefe kmalarndaki mukarnaslar ile Trk mimarisinin klasik devresine iaret eder. Ahmed Paa Camii Kbrsta Trk mimarisinin en bata gelen rneklerinden biridir. Caminin kurucusu Ahmed Paann stanbulda Fndklda bir yalsnn bulunduu, trbesinin de hemen bu yalnn bitiiinde olduu bilinmektedir. Bugn Mimar Sinan niversitesi (eski Gzel Sanatlar Akademisi) nndeki bahenin yerinde bulunan bu trbe ile Ahmed Paann emesi ve zevcesinin vakf olan Hatuniye Camii ile tekkesi, 1955teki istimlkler srasnda yklm ve ortadan kaldrlmtr.

BBLYOGRAFYA

Ayvansary, Hadkatl-cevmi, II, s. 78-80; a.mlf., Vefeyt- Seltn, s. 38; G. Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus, Kbrs 1918, s. 55; Oktay Aslanapa, Kbrsta Trk Eserleri, stanbul 1975, s. 6. Semavi Eyice

AHMED PAA KLLYES


XVI. yzylda stanbulda Topkapda ina edilen cami, medrese, sbyan mektebi, eme ve trbeden meydana gelen klliye. Kann Sultan Sleyman devrinde sadrazamla kadar ykselen Kara Ahmed Paa tarafndan yaptrlmasna balanm, ancak Hrrem Sultan ile kz Mihrimah Sultan ve Rstem Paann entrikalar sonunda Ahmed Paann 13 Zilkade 962de (29 Eyll 1555) idam edilmesi zerine inaat bir sre durmutur. Topkapnn i tarafnda medrese, sbyan mektebi, eme ve trbeden ibaret bir klliyenin merkezi olan Ahmed Paa Camii Mimar Sinan tarafndan yaplmtr. Mevcut vakfiyesi 2 Ramazan 962 (21 Temmuz 1555) tarihrihlidir. Hadkatl-cevmide ise Rstem Paann emri zerine Ahmed Paann kethds Hsrev Beyin nezaretinde inaatn devamna 22 ban 972de (25 Mart 1565) tekrar balanp yedi ylda bitirildii kaydedilmektedir. Rstem Paa 1561de ldne gre, Hadkatl-cevmideki bu rivayet doru ise, inaatn yeniden balama tarihinin 1565 olmamas gerekir. Vakfiyeden renildiine gre, devletin eitli yerlerindeki evkaf gelirleri, stanbulun mnasip bir mahallesinde yaplacak cami, sbyan mektebi, on alt oda ve bir dershaneli medrese, on alt odal zviye, eitli mtemilt ile bir ahane-imarete tahsis olunmutu. Bugn Ahmed Paa Klliyesi sadece cami, medrese, trbe ve sbyan mektebinden ibaret olduuna gre, vakfiyede bahsi geen zviye ile ahane-imaretin ya hi yaplamadna veya klliyenin evresinde yaplm iken zamanla yklp ortadan kalktna ihtimal vermek gerekir. Cami 1696da bir tamir grmtr. 1894 zelzelesinde kubbesi zarar grm ise de derhal tamir edilmitir. Cmle kaps stndeki Tevfik imzal cel hatla yazlm yetin altndaki 1314 (1896-97) tarihi bu tamire iaret eder. Son yllarda, uzun sredir bakmsz halde olan caminin avlusunda ve evresinde biraz temizlik yaplarak avlu duvar yenilenmitir. Ahmed Paa Camii, ehrin kara tarafndaki balca girilerinden birinin hemen iinde ve bir taraf meyilli yksek bir arazide ina edilmitir. Sbyan mektebi ile trbe, d avlu duvarnn uzanda ve cadde kenarndadr. Caminin i avlusu ayn zamanda buray taraftan saran medresenin de avlusudur. Bylece burada, Kadrgadaki Sokullu Mehmed Paa Camii ile Edirnekapdaki Mihrimah Sultan Camiinde de rastlanan cami-medrese birleiminin bir rnei ile daha karlalmaktadr. Be byk kubbenin rtt son cemaat yerini takip eden esas cami mekn dikdrtgen biiminde olup stunlara oturan bir altgen orta ksm meydana getirir. Bunun stnde yer alan kubbe basks drt yarm kubbe ile karlanmtr. Avluya gre caminin daha dar oluuna baklarak, E. Egli tarafndan inanlmas olduka zor aslsz bir faraziye ortaya atlmtr. Buna gre Sinan, esas projesinde, burada Beiktataki Sinan Paa Camiine benzer bir eser yapmay tasarlamken, Ahmed Paann lm zerine yanlardaki kanatlar yapmaktan ve son cemaat yerini cami i meknna katmaktan vazgemitir. Caminin mermerden olan stun balklar ile mahfil korkuluklarnda ve mihrap ile minberinde gzel ve itinal bir iilik grlr. Bilhassa minber dantel gibi oyma tekniinde ilenmitir. Son cemaat yerinde dolap nileri ile ieride yetli pencere alnlklarn da deerli znik inileri ssler. Vaaz krss ile cmle kaps ve pencerelerin ahap kanatlar, XVI. yzyl gemeli ahap iiliinin gzel rnekleridir. Mahfillerin altlarndaki ahap tavanlar, benzeri bugne kadar pek az sayda gelebilmi

renkli ve altn yaldzl naklarla bezenmitir. Ahmed Paann alt keli bir plana gre, yine Mimar Sinan tarafndan yaplan kubbeli trbesi temiz bir ta iilii ile meydana getirilmi, gzel, nisbetli bir eserdir. Evvelce bir saakla korunmu, olan kaps stnde Kelime-i tevhid ve 966 (1558-59) tarihi vardr ki bu, trbenin Ahmed Paann lmnden -drt yl sonra mezar zerine yapldn gsterir. inde yalnz Ahmed Paann sandukas bulunmaktadr. Daha nce etrafn eviren hazredeki btn talar sklp kaldrlm, yalnz bir iki ta ile Ahmed Paann zevcesi ve Yavuz Sultan Selimin kz Fatma Sultann mezar kalmtr. Klliyenin dier paras olan sbyan mektebi, trbenin az tesinde kare planl iki mekndan ibaret, st ahap at ile rtl kesme ta ve tuladan yaplm bir binadr. Klliyenin Arpa Emini soka tarafnda bir hazre daha vardr. Bu sokak zerinde bulunan Ahmed Paa emesinin ise d yz tamamen tahrip edildiinden sadece tuladan yaplm su haznesi kalmtr. Ahmed Paann zevcesi Fatma Sultann da bu klliyenin Yenibahe taraf yaknnda, Ahmed Paa Klliyesi vakfna bal, son yllarda tamamen yenilenen kk bir mescidi vardr.

BBLYOGRAFYA

Ayvansary, Hadkatl-cevmi, I, 141; C. Gurlitt, Die Baukunst Konstantinopels, Berlin 1907-12, s. 83; A. Gabriel, Les mosques de Constantinople, Syria, Paris 1926, s. 393; Halil Edhem [Eldem], Camilerimiz, stanbul 1933, s. 58-59; . Hakk Konyal, Mimar Koca Sinann Eserleri, stanbul 1950, s. 10-31; E. Egli, Sinan, Erlenbach-Zrich 1954, s. 71-74; Nakka S Mustafa elebi, Tezkiretl-ebniye (nr. Rfk Mell Meri: Mimar Sinan Hayat, Eseri I: Mimar Sinann Hayatna, Eserlerine Dair Metinler), Ankara 1965, s. 26, 34, 75, 95, 103; erefeddin Yaltkaya, Kara Ahmed Paa Vakfiyesi, VD, II (1942), s. 83-168; A. Saim lgen, Topkapda Ahmet Paa Heyeti, a.e., s. 169-171; Tahsin z, Tavanlarmz, Gzel Sanatlar Dergisi, V, stanbul 1944, s. 29-49 (nakl tavann resmi); R. Ekrem Kou, Ahmed Paa Klliyesi, st. A, I, 431-434. Semavi Eyice

AHMED RKIM EFEND


(. 1866) Tannm Osmanl hattat. Mustafa Rkm Efendi ile kartrlmamas iin kinci Rkm veya Kk Rkm diye de anlmaktadr. Hayat hakknda kaynaklarda yeterli bilgi yoktur. Habb Efendinin belirttiine gre 1282 (1865-66) veya 1283 (1866-67) ylnda stanbulda vefat etmi, eyh Vef Trbesi hazresine defnedilmitir. Sls ve nesih yazlaryla tura ekmesini hattat Him Efendiden mekederek 1840ta iczet ald. bnlemin Son Hattatlarda, Him Efendinin verdii iczetin metnini nakletmektedir. Yazlarnda Mustafa Rkm Efendiyi oka taklit ettii grlmektedir. Rdiye mekteplerinde yaz hocal yannda matbaalarda hattatlk da yapmtr. Bu sebeple yazlarndan pek ok matbu rnek mevcuttur. Bunlar arasnda baz delil*lerle rdiye talebeleri iin hazrlad mek*ler zikredilebilir. Kaynaklarda birok delil ile be adet if-i erf* ve bir mushaf yazd belirtilmektedir.

BBLYOGRAFYA

Habb, Hat ve Hatttn, stanbul 1305, s. 179; bnlemin, Son Hattatlar, s. 291; M. Uur Derman, Trk Hat Sanatnn heserleri, stanbul 1982, levha XX. M. Uur Derman

AHMED RSM
(. 1865-1932) Gazeteci, deiik konularda eitli kitaplarn mellifi ve bestekr. Babas Baheddin Efendi Kbrstan Ermeneke gelip yerleen bir ailenin ocuudur. Posta ve telgraf memuru olmas dolaysyla ok dolaan ve her gittii yerde yeniden evlenen, ayrlrken de evlendiklerini terkeden Baheddin Efendi, Ahmed Rsimin annesi Nevber Hanmla stanbulda evlendi; ancak bir sre sonra Tekirdaa tayin edilince karsn ve ocuunu brakp stanbuldan ayrld. Bu yzden Nevber Hanm ocuunu g artlar altnda bytmek zorunda kald. Ahmed Rsim ilk tahsiline Sofulardaki mahalle mektebinde balad; sonra srasyla Krkemede Tezghlar, Haydarda ukureme, Sargzelde Hfz Paa mekteplerinde okudu. Himayesine girdii enitesi miralay Mehmed Beyin konanda Ykub Hoca adndaki bir muallimden yaz ve Arapa dersleri ald. Tahsil hayatndan sonra da bu hocann derslerine devam etti. 1876da Drafakaya girdi, burada devrin edeb ve fikr akmlarna kar byk bir ilgi duydu ve dirayetli hocalardan faydaland. Bir yandan Franszca renerek Fransz yazar ve airlerini tand, dier yandan da bilhassa insi, Nmk Kemal, Ziy Paa ve Ahmed Midhat Efendinin eserlerini okudu; biraz da onlarn tesiriyle iir ve makaleler yazmaya balad. 1883te okulu birincilikle bitirdikten birka ay sonra dier Drafaka mezunlar gibi Posta ve Telgraf Nezretine memur olarak girdi. Bu yllarda be vakit namazn kldn ve dzenli bir hayat srdn belirten Ahmed Rsim, tant bir Ermeni berberin kendisini ikiye altrmas ile elence ve hovardalk lemlerine girip kmaya, kendi tabiriyle yava yava olmaya balad. Binba Bill Beyin kz Sadberk Hanmla evlenen Ahmed Rsim memuriyeti bir trl benimseyemedii iin hayatn yaz yazarak kazanmak hevesine dt. Franszcadan evirdii baz yazlar Ahmed Midhat Efendiye gtrd ve grd ilgi zerine Tercmn- Hakkatte yaz hayatna girdi (1885). Baba Thir vastasyla Cerde-i Havdiste de fenn konularla ilgili yaz ve tercmeleri yaymlanmaya balad. Ahmed Midhat Efendiden grd takdir ve tevikle gveni artan Ahmed Rsim memuriyeti brakt ve kendisini bsbtn gazetecilie verdi. Muallim Ncinin, arkadalaryla birlikte Tercmn- Hakkatten ayrlmasnn ikinci gn Ahmed Midhat Efendi tarafndan vg dolu bir dille matbuat lemine takdim edildi. 1885-1908 yllar arasnda afak, Glen, Hamiyyet, Sebat, Berk, Envr- Zek, Marif, Resimli Gazete, Hazne-i Fnn, Mekteb, Mecma-i Ebzziy, Pul, Musavver Fen ve Edeb, rtikaa ve Serveti Fnn dergileriyle Tercmn- Hakkat, kdam, Sabah, Basret ve Sadet gazetelerinde makaleler, tercmeler ve iirler yaymlad. Hseyin Rahmi ile birlikte Boboaz ile Gllbi adl bir mizah gazetesi kard (1324). Bu arada okullar iin yazd tarih, dil bilgisi, iml ve aritmetik gibi eitli konulardaki eserlerini kitap halinde bastrd. Menkb- slm adl kitab dolaysyla II. Abdlhamidden Mecd nian ald. 1898de Alman mparatoru Wilhelmin Suriye gezisi srasnda Malmat gazetesi tarafndan Suriyeye, 1916da da Sabah gazetesince harp muhabiri olarak Romanya cephesine gnderildi. 1927de stanbuldan milletvekili seildi. nc

ve drdnc dnem milletvekili olarak Trkiye Byk Millet Meclisinde bulundu. 21 Eyll 1932de Heybeliadadaki evinde ld; cenazesi adadaki Abbas Paa Mezarlna defnedildi. Hayat boyunca durmadan yazan Ahmed Rsimdeki hkim zellik, ansiklopedist tavrl bir gazeteci karakteridir. Trkiyeye Batdan gelen yenilikleri, mahall hayat ve asrlar boyu teekkl eden mill zevki gzden uzak tutmadan benimsemenin doru olacana inanan Ahmed Rsim, kendi ifadesiyle mutavasst (orta yolu benimseyen) bir kimse idi. Onun edebiyat anlay ve dil zevkini dorudan doruya bu dnce ekillendirmektedir. Bir devrin stanbulunu, srdrlen yaay tarz, eitli hayat tezahrleri, insan, ses ve rengiyle en ince ayrntlarna kadar anlatan Ahmed Rsim, yazlaryla Trkenin insana has hal ve grleri anlatmada kvraklk kazanmasna ve zenginlemesine de hizmet etmitir. Daha ok bir nesir yazar olarak tannan Ahmed Rsimin iirleri de vardr. Bir ksm divan edebiyat yolunda, bir ksm da kendi tabiriyle alafranga tarzda yazlan bu iirlerin yalnz eski tarzda olanlarn baz dergilerde yaymlam, dierlerini Abdlhak Hmide yaplan hcumlar gz nnde bulundurarak yaymlamaktan ekinmitir. Hfzasn bir ses ve resim kayt cihaz gibi kullanan Ahmed Rsim, kendisinden sz ederken yaad dnemin zelliklerini, eitli insan ve tipleriyle gzler nne sermitir. Zaman zaman kendi ocukluunu ve genliine ait htralar dile getiren yazar, okuyucu karsna hayat tecrbelerine dayanan bir hviyetle kmasn da bilmitir. Onun yaz kaynaklar arasnda mahede nemli bir yer tutmaktadr. ehir Mektuplar evresinde toplanabilecek yazlar dorudan doruya byle mahede mahsuldr. Ahmed Rsim ele ald konularla Trk gazeteciliinin ufkunu geniletmi, dikkatleri bilhassa mahall hayat zerine ekmitir. Her trl elence yerlerinden evlerin ilerine, sokaklarn manzarasndan aile hayatna kadar devrinin hemen her eyi onun eserlerinde tesbit edilmi durumdadr. Mahede, htra ve incelemeye dayanan eitli eserleri yannda roman ve hikyeyi de denemitir. Ahmed Rsimin says yirmi bei bulan romanlarnn, cilt olan Kitbe-i Gam (stanbul 1315-1316) hari, hemen hepsi birer byk hikye saylabilir. Kenan Akyzn deerlendirmesine gre, modern Fransz romanyla temas kuramam ve hemen hemen Ahmed Midhat ile Nmk Kemalin roman ve hikyelerini okuyarak yetimi olan Ahmed Rsimin cep romanlar genel ad ile yaymlanan bu eserlerinde daha ok Nmk Kemal tarznda, maraz bir hassasiyetle ackl gnl maceralar ele alnmtr. Kahramanlar genellikle, Nmk Kemalin ntibah romannda olduu gibi hayat tecrbesi olmayan erkeklerle onlar batan karan afte kadnlardr. Romanlarnda teknik son derece zayftr. Zaten basit tutulan vakann bazan kaybolur derecede silikletii ve arada Ahmed Midhat tarznda bilgiler verildii grlr. Dil ve slpta da belli bir dzen yoktur. Konumalarn ok tabii olan diline karlk tasvirlerin dili hem ar hem de sbjektif bir karakter tar. Psikolojik tahlil ise hemen hemen yok gibidir. Devrinde ark bestekr olarak da tannan ve sevilen Ahmed Rsim, ilk msiki derslerini Drafakadaki talebelii srasnda okulun msiki muallimi bestekr Mehmed Zeki Dededen ald. Mezuniyetini takip eden yllarda, ayn zamanda Eypte Bahariye Mevlevhanesi kudmzenbal yapan hocasnn Mevlevhanedeki meklerine devam etti. Ondan pek ok din ve din d eser rendi. Sonralar, katld eitli msiki toplantlarnda bestekr evki Bey, Keman Tatyos Efendi ve Kemeneci Vasilaki gibi saz, sz sanats ve bestekrlardan oluan devrin ileri gelen

msikiinaslar ile tanarak dostluklar kurdu. nl ark bestekr evki Beyin pek ok bestesini ona okuyup tenkitlerini almas, Ahmed Rsimin msikideki kudretini gstermesi bakmndan nemlidir. Sadece ark formunda eserler besteleyen, ancak nota bilmeyen Ahmed Rsimin besteledii arklarn notaya alnmasnda ve bu eserlerin devrin pek msait olmayan artlar iinde geni bir yaylma sahas bulmasnda, mehur msikiinaslarla olan yakn mnasebetlerinin byk tesiri vardr. Ahmed Rsimin, hassas ve ar bal karakterini aksettiren, nee ile kark hzn ifadeli, sanat gstermek gayretinden uzak, sade ve zarif bir msiki slbu vardr. Gfteleri de kendisine ait olmak zere altm be kadar ark bestelemitir. Bunlarda bata szinak, uak, mhur, rast, segh ve hzzam makamlar olmak zere yirmiye yakn makam kullanmtr. Torunu bestekr Osman Nihat Akn msiki terbiye ve zevkini dorudan doruya ondan almtr. Msiki ile yakn ilgisi dolaysyla eitli kitap ve makalelerinde devrin msiki hayatn ok gzel aksettiren Ahmed Rsimin dorudan mahedelerine dayanarak verdii bu bilgiler devri iin birinci derecede kaynak niteliindedir. Eserleri. Tarih, corafya, seyahat, gramer gibi ok deiik konularda yzden fazla eser veren ve son derece veld bir yazar olan Ahmed Rsimin geni bir okuyucu kitlesi arasnda hret kazanmasna yol aan yazlar daha ok deneme, mushabe, fkra ve htralardr. Deneme, mushabe ve fkralarnda ounlukla ehir hayatnn ve kendi evresinin yaay, insanlar, alkanlklar, giyinileri, hayat ve dnya grleri btn ayrntlaryla ve kuvvetli bir gzlemle anlatlmtr. Ahmed Rsimin bu tarz eserleri, Trkiyenin 1890dan sonraki krk yllk sosyal hayatn inceleyecek olanlar iin ihmal edilemeyecek kaynaklar arasndadr. Bu yazlarn dil ve slbunda da konuma dilinin ve slbunun birok zelliklerini bulmak mmkndr. Onun bu trdeki belli bal eserleri unlardr: Makalt ve Mushabt (stanbul 1325). Ahmed Rsimin Abdlhamid dneminin son yllarnda kaleme ald bu yazlarn ortak zellii, sansrn dikkatini ekmeyecek konularda olmalardr. Bunlar dnemin yaama tarzn aksettirmeleri bakmndan nemlidir. ehir Mektuplar (stanbul 1316; I-IV, stanbul 1328-1329). Bu kitap yazarn bazlar kendi ad ile, bazlar da takma adlarla gazetelerde kan makalelerinden meydana gelmektedir. Bunlarda, zaman zaman mizah bir dikkatle, stanbulda srdrlen hayat eitli ynleriyle konu edilmekte, basn evresi ile ilgili kii ve olaylar ele alnmakta ve o devre ait alkanlklar, gelenekler, htralar zerinde durulmaktadr. Eserin I. cildi Ahmet Kabakl tarafndan sadeletirilerek gnmz Trkesiyle yaymlanmtr (Ankara 1969). Trih ve Muharrir (stanbul 1329). II. Merutiyet ncesinde ve sonrasnda kaleme alnm makalelerden meydana gelmitir. Dnemin baz sosyal olaylarn konu alan bu makaleler mahededen ok aratrma mahsuldr. Ekl-i Zaman (stanbul 1334). Bu kitaptaki yazlar I. Dnya Sava yllarnda Tasvr-i Efkrda yaymlanmtr. Yazldklar dnemin siyas durumuyla ilgili politik konu ve ahslar, gnlk hayatn ak iinde dikkati eken baz durumlar, zamann kabaday, klhanbeyi ve zppelerinin tavr, hareket ve konumalar yazarn kendine has bir anlatm tarzyla gzler nne serilmitir. Eser Orhan aik Gkyay tarafndan aklamalarla yeniden yaymlanmtr (Ankara 1969). Cidd Mizh (stanbul 1336), Glp Aladklarm (stanbul 1340) ve Muharrir Bu Ya (stanbul 1926) bu trdeki dier nemli eserleri olup Glp Aladklarm Ahmet Sevin tarafndan (Ankara 1978), Muharrir Bu Ya ise Hikmet Dizdarolu tarafndan aklama ve notlarla gnmz Trkesine evrilerek yaymlanmtr (Ankara 1969).

Ahmed Rsimin htralarn toplayan eserleri de unlardr: Gecelerim (stanbul 1312, 1316) ve Falaka (stanbul 1927) ocukluk htralarnn anlatld eserlerdir. Falaka Sedit Yksel (Ankara 1969), Gecelerim ise M. Sabri Koz tarafndan (stanbul 1987) gnmz Trkesiyle yayma hazrlanmtr. Fuh- Atk, Fuh- Cedd (I-II, stanbul 1340), eski zevk lemlerinin, Beyolu hayatnn ve basknlarn htra tarznda yazlm realist bir panaromasdr. Kitapta her trl elence yerine, mesirelere girip kmaya, afte kadnlar tanmaya, Galata-Beyolu bata olmak zere kadnl erkekli elencelerin tertiplendii yerleri i yzleriyle farketmeye balayan gen yazarn heyecanlar, aknlklar ve mahedeleri anlatlmaktadr. Yeni harflerle de baslan (stanbul 1958) eseri Nuri Akaliolu gnmz Trkesine Dnk stanbulda Hovardalk adyla evirip yaymlamtr (stanbul 1987). Muharrir, ir, Edib (stanbul 1342) adl eserde edebiyat heveslisi, gazete yazar olmaya istekli gen Ahmed Rsimin basn hayatna girii, o devrin basn organlar ve edeb muhitleriyle olan mnasebeti anlatlmaktadr. Eser Kzm Yeti tarafndan sadeletirilerek bir indeks ilvesiyle neredilmitir (stanbul 1980). Dorudan doruya tarihle ilgili eserleri olarak da unlar saylabilir: Resimli ve Harital Osmanl Trihi (I-IV, stanbul 1326-1328). Bu eserde Trklerin Anadoluya gelilerinden Abdlaziz devrine kadar geen olaylar anlatlmaktadr. Sayfa altlarna Fayda balyla eklenen hiyelerde, eski tarih kitaplarndan yaplan iktibaslar veya hulsalar vastasyla, Osmanl mparatorluundaki asker ve idar tekilt, terifat usulleri, tarih terimler, elenceler, dnler ve oyunlar hakknda medeniyet tarihi bakmndan son derece nemli bilgiler verilmitir. Eserden seilen baz blmler Osmanl Tarihi (Semeler) adyla smet Parmakszolu tarafndan gnmz Trkesiyle yaymland gibi (stanbul 1968) tamamn da H. Dursun Yldz Osmanl Tarihi adyla neretmitir (stanbul 1969). ki Htrat ahsiyet (stanbul 1332). XIX. yzyln sonu ile XX. yzyln balarnda defalarca sadrazam olan Said ve Kmil paalarn yaymladklar htralarndan hareketle kaleme alnan bir eserdir. Kitapta II. Abdlhamidin ve mehur iki sadrazam Said ve Kmil paalarn ahsiyet ve hususiyetleri belirtilmeye allmtr. Eser brahim Olgun tarafndan gnmz Trkesiyle yayma hazrlanmtr (stanbul 1976). stibdattan Hkimiyyet-i Milliyyeye (I-II, stanbul 1342). Bu eser Osmanl mparatorluunda yenilik hareketlerinin tarihini, siyas hadiseler arkasndaki gelimelere yer vererek anlatmay hedef almtr. Gayesi fikr olgunlamamzn merhalelerini gzler nne sermek, devre hkim ihtiraslar kendi erevesi ve artlar iinde ele almaktr. Eserin I. cildi I. Abdlhamidin lm ve III. Selimin padiah oluu ile balar, Krm Savana kadar cereyan eden olaylarla biter. II. cilt Krm Savandan balayarak Abdlazizin tahttan indirilmesi ve I. Merutiyete kadar gelen olaylarla sona erer. Eser bu haliyle, daha geni olarak dnlm bir almann giri ksm gibidir. Eserin I. cildi H. Veldet Velidedeolu tarafndan Osmanl mparatorluunun Reform abalar inde Bat Evreleri adyla sadeletirilerek yayma hazrlanmtr (stanbul 1987). Trh-i Muhtasar- Beer (stanbul 1304) ve Terakkiyt- lmiyye ve Medeniyye (stanbul 1304) bu konudaki dier nemli eserleridir. Bunlardan baka, II. Merutiyeti takip eden yllarda slm dini ve tarihi konularnda yazd makalelerini toplad Menkb- slm* (I-II, stanbul 1325-1326) ile seyahat yazlarn toplad Romanya Mektuplar (stanbul 1333), Trk basn tarihine ait ksa bilgilerle insinin hayatnn anlatld ve eserlerinden rnek paralarn yer ald lk Byk Muharrirlerden insi (stanbul 1927) onun nemli eserlerindendir. Romanya Mektuplarn Rdvan Yakn gnmz Trkesiyle yayma hazrlamtr (stanbul 1988). Ahmed Rsimin Ramazan aylarnda eitli gazetelerde

nerettii sohbetler de Ramazan Sohbetleri adyla Muzaffer Gkman (stanbul 1967) ve Reat Ekrem Kou (stanbul 1974) tarafndan iki ayr kitapta toplanm ve sadeletirilerek yaymlanmtr. Ahmed Rsim ayn zamanda Trk basnnda kendisinden en ok bahsedilen kiilerden biridir. Muzaffer Gkmann hazrlad Ahmet Rasim (I-II, stanbul 1989) adl geni almada, Ahmed Rsimin kitap halinde yaymlanan eserleriyle eitli balklar altnda tasnif edilen makaleleri ayr ayr ele alnarak tantlm, kitaba ayrca makale, kitap ve konu balklarna gre bir indeks konulmutur.

BBLYOGRAFYA

bnlemin, Son Asr Trk airleri, III, 1344-1348; R. Ekrem Kou, Ahmed Rasim: Hayat Seme iir ve Yazlar, stanbul 1938; Ergun, Trk airleri, I, 337-352; Suat Hzarc, Ahmed Rasim, stanbul 1953; Hilmi Yceba, Ahmed Rasim, Aklar, Htralar, stanbul 1957; Agh Srr Levend, Ahmed Rasim, Ankara 1965; Mustafa Rona, Elli Yllk Trk Msiksi, stanbul 1970, s. 76-80; smail Baha Srelsan, Ahmed Rasim ve Msik, Ankara 1977; Akyz, Modern Trk Edebiyat, s. 137-138, 139, 141; erif Akta, Ahmet Rasim, Ankara 1987; Muzaffer Gkman, Ahmet Rasim (stanbulu Yaayan ve Yaatan Adam): Hayat ve Eserleri, stanbul 1989, I-II; M. N. zn, Ahmed Rasim Bibliyografyas, Bibliyografya Blteni, II/12, Ankara 1933; Osman Nihat, Bestekr Ahmed Rasim, Radyo Mecmuas, V/53, Ankara 1946, s. 6; Ney Dede [Osman Nihat Akn], Ahmed Rasim ve arklar I-III, TMD, sy. 6 (1948), s. 4, 13; sy. 8 (1948), s. 5, 19; sy. 9 (1948), s. 5, 19; Muharrem Giray, lmnn 30uncu Yldnmnde stad Ahmet Rasim, Yakn Tarihimiz, III/30, stanbul 1962, s. 116-118; Burhanettin kte, Ahmed Rasim Bey, MM, sy. 191 (1964), s. 298-300; ztuna, TMA, I, 22-23; Sabri Esat Siyavugil, Ahmed Rasim, A, I, 200-202; W. Bjrkmann, Ahmad Rasim, EI (ng.), I, 293-294; Hasan Aksoy, Ahmed Rasim, TDEA, I, 71-73 (Ahmed Rasimin Trk msikisi ile ilgisi ve bestekrl hakkndaki bilgiler Nuri ZCAN tarafndan ilve edilmitir). erif Akta

AHMED RAF
(. 1170/1756-57) Mutasavvf, Halvetiyyenin Ramazniyye ubesinin Rafiyye kolunun kurucusu. 1068de (1657-58) skdarda dodu. Medrese tahsilini tamamladktan sonra skdar Kapaas Medresesi mderrisliine tayin edildi. Doanclar ile Salacak arasndaki Koca Sinan Paa Camiinde imam-hatiplik yapt. Halvetiyyenin Ramazniyye koluna mensup Kstendilli eyh Ali Efendiye (. 1143/173-031) intisap ederek ondan hilfet ald. Koca Sinan Paa Camii yaknlarndaki evinin yanna yaptrd tekkede iradla megul oldu ve yirmi kadar halife* yetitirdi. Sultan III. Osmann kendisini sk sk ziyaret edip duasn ald nakledilmektedir. skdarda vefat etti ve ad geen caminin hazresine defnedildi. hretten kanan ve mnzevi bir hayat sren Ahmed Rafnin yerine olu Muhammed Nrullah Efendi (. 1189/1775) geti. Raf mahlas ile iir ve ilhiler yazan Ahmed Rafnin baslmam bir divan ile Kurretl-uyn adl Trke bir rislesi ve Meclis adl Arapa bir meviza* kitab vardr (Sleymaniye Ktp., Hlet Efendi, nr. 294). Raf, Raf Efendi ve Ahmed Raf Efendi Tekkesi gibi isimlerle anlan Rafiyye sitnesinin kurulu tarihi tesbit edilememitir. Ancak XVIII. yzyln ilk yars iinde ina edilmi olduu sylenebilir. XX. yzyln balarna kadar faal olan tekke, 1920lerde kan Doanclar yangnnda tamamen yanmtr. Ahmed Raf Tekkesinin bir sitne olduu gz nne alnarak tam teekkll bir tarikat yaps eklinde kurulduu tahmin edilebilir. Tamamen ortadan kalkm olan bu tekkenin mimarisi hakknda herhangi bir bilgi yoktur. Rafyye tarikat, tekkeler kapatlncaya kadar Beykoz ve Yenikydeki iki tekke ile varln srdrmtr.

BBLYOGRAFYA

sitne Tekkeleri, s. 17; Mecma-i Cevmi, II, 64-65; Osmanl Mellifleri, I, 76; Tomar Halvetiyye, s. 95-96; Pakaln, III, 13; Zkir kr, Mecma-i Teky, s. 24; R. Ekrem Kou, Ahmed Raf Efendi, st.A, I, 460-461. M. Baha Tanman

AHMED REFK ALTINAY


(. 1937) Son devir Trk tarihisi. stanbulda Beiktata dodu (1880 veya 1881). Babas, Sultan Abdlazizin vekilharc rgpl Ahmed Aadr. Ailesi rgpte Grlkoullar adyla tannmakta idi. Ahmed Refik ilk renimini Beiktataki Vinezde Mektebinde yapt. Daha sonra asker rdiyeyi ve Kuleli ddsini bitirdi. 1898de Mektebi Harbiyyeden birincilikle mezun oldu. Uzun yllar asker okullarda corafya ve Franszca hocal yapt. 1907de yzbala ykseldi, ertesi yl Harp Okulu tarih retmenliine getirildi. 1909 ylnda Erkn- Harbiyye-i Ummiyye Cerde ubesinde grevlendirildi. Bu srada Asker Mecmuann yaymna nezaret etti ve burada asker konularda makaleler yazd. Ayn yl kurulan Trh-i Osmn Encmenine ye olan Ahmed Refik, Balkan Sava srasnda Erkn- Harbiyye-i Ummiyye tarafndan sansr mfettiliine getirildi. Sava bittikten sonra askerlikten emekli oldu. 1913te bir sre baz medreselerde tarih muallimlii yapt. I. Dnya Sava knca yzba rtbesiyle tekrar askere alnd ve Sansr Genel Mfettilii emrine verildi. Bir yazsnda Kavalal Mehmed Ali Paann Osmanl Devleti aleyhindeki faaliyetlerinden bahsetmesi zerine, Sadrazam Msrl Said Halim Paann gznden dt ve arpa saman memuriyeti ile Orta Anadoluya gnderildi. Bir sre bu grevle Ulukla, Nevehir ve rgp civarnda bulunan, bu arada baz tarih aratrmalar yapan Ahmed Refik 1915te Eskiehir Asker Sevk Komisyonu bakanlna getirildi. Ancak ok gemeden orada geirdii iddetli bir hastalktan dolay Enver Paann aracl ile stanbulda oturmasna izin verildi. I. Dnya Sava sonlarnda, Ermeni mezlimini yerinde incelemek zere yabanc gazetecilerden kurulan heyetin banda Dou Anadoluya gnderildi. Bu sradaki gzlemlerini daha sonra ki Komite ki Ktal (stanbul 1919) ve Kafkas Yollarnda Htralar ve Tahasssler (stanbul 1919) adl kitaplarda toplad. 1918de stanbul Drlfnunu Osmanl (Trk) Tarihi Krssne mderris olarak tayin edildi. 1925te Abdurrahman eref Beyin lm ile boalan Trk Tarih Encmeni bakanlna getirildi. 1933te niversitenin yeniden tekiltlandrlmasyla drlfnundaki hocal sona erdi. Bundan sonra geimini Cumhuriyet ve Akam gazeteleri ile Mill Mecmua ve Hayat mecmuasnda yazlar yazarak salad. Hayatnn son yllarn Bykadadaki evinde geirdi. 10 Ekim 1937de ld ve Bykadaya defnedildi. Daha ok popler bir tarihi olarak tannan Ahmed Refikin yaz hayat asker okullardaki retmenlii srasnda balar. Gnlk ve haftalk gazete ve dergilerde srekli olarak yazan A. Refik, bir sre Tercmn- Hakkat ve Millet gazetelerinin bayazarln da yapt. Daha sonra rtika, Malmat, Hazne-i Fnn ve Mecma-i Ebzziy, kdam ve Peyam ile ttihatlarn yayn organ olan Yeni Mecmua ve Anadolu Mecmuasnda da makaleler yaymlad. Bu arada alt ciltlik Byk Trh-i Ummyi neretti (stanbul 1328) ve Gemi Asrlarda Osmanl Hayat serisinden Lle Devri 1130-1143 (stanbul 1331); Trih Smlar (stanbul 1331); Kprller (stanbul 1331); Felket Seneleri 1094-1110 (stanbul 1332); Kadnlar Saltanat I-IV (stanbul 1332-1923); limler ve Sanatkrlar 900-1200 (stanbul 1924) gibi eserlerini kdamda tefrika etti. Bir yandan popler mahiyette yazlar yazarken te yandan Trh-i Osmn Encmeni Mecmuasnda ilm makaleler de yaymlyordu.

Enver Paann tevikiyle ilk defa Hazne-i Evrka (Ariv) girerek Osmanl belgelerini inceleyen Ahmed Refikin asl ilm almalar 1915te Anadoludan stanbula dndkten sonra balar. Deerli vesikalar ihtiva eden Memlik-i Osmniyyede Demirba arl (stanbul 1332); Onuncu Asr Hicrde stanbul Hayat 961-1000 (stanbul 1933, 2. bs., Onaltnc Asrda stanbul Hayat, 1935); Memlik-i Osmniyyede Kral Rakoczi ve Tevbii 1109-1154 (stanbul 1333); Osmanllar ve Byk Frederik 1133-1179 (stanbul 1333); Trkiyede Mltecler Meselesi (stanbul 1926); Anadoluda Trk Airetleri 966-1200 (stanbul 1930); Hicr Onikinci Asrda stanbul Hayat 1100-1200 (stanbul 1930); Osmanl Devrinde Trkiye Madenleri 967-1200 (stanbul 1931); Hicr Onbirinci Asrda stanbul Hayat 1000-1100 (stanbul 1931); Hicr Onnc Asrda stanbul Hayat 1200-1255 (stanbul 1932); Onaltnc Asrda Rfizlik ve Bektalik (stanbul 1932); Trk Hizmetinde Kral Tkli mre 1683-1705 (stanbul 1932) adl eserler buradaki almalarnn mahsuldr. stanbul hayatna dair eserlerinin faksimile neirleri 1988de yaplmtr. Demirba arl ile ilgili almasndan dolay sve hkmeti, Trk-Bulgar ilikilerine dair aratrma ve yaynlar dolaysyla da Bulgar limler Akademisi tarafndan nian ve madalya ile taltif edilen Ahmed Refik, bizde eski tarihiliin son, modern tarihiliin ilk, popler tarihiliin ise en iyi temsilcisidir. lm mahiyetteki makalelerini Trh-i Osmn Encmeni Mecmuas, Trk Tarih Encmeni Mecmuas, Drlfnn Edebiyat Fakltesi Mecmuas ve Trkiyat Mecmuasnda nereden Ahmet Refik, tarih konular halkn seviyesine indirirken gerei tahrif etmemeye gayret gstermitir. Bu arada ocuklar iin tarih kitaplar ile okul kitaplar yazan, Franszcadan da baz tercmeler yapan Ahmed Refik, ayrca Silhdar Trihi, Trh-i Glmn ile Evliya elebi Seyahatnmesinin dokuzuncu ve onuncu ciltlerini de yaymlamtr. Rindmerep ve neeli bir mizaca sahip olan Ahmed Refikin birou bestelenmi olan iirleri Gnl (1932) adl kitapta toplanmtr.

BBLYOGRAFYA

R. Ekrem Kou, Ahmed Refik, stanbul 1938; Muzaffer Gkman, Tarihi Sevdiren Adam: Ahmed Refik Altnay, stanbul 1978; Mkrimin Halil, Mverrih Ahmed Refik, Mill Mecmua, sy. 39, stanbul 1341; A. Tietze, Ahmad Rafk, EI (Fr.), I, 302-303. Abdlkadir zcan

AHMED REMZ DEDE


(bk. AKYREK, Ahmed Remzi)

AHMED RESM
(. 1783) Osmanl devlet adam ve tarihisi. 1700de Giritte dodu. Tahsilini tamamlamak zere geldii stanbulda reslkttblardan Tavukuba damad Mustafa Efendinin yannda yetiti ve daha sonra onun damad oldu. Devlet hizmetine girerek Bursa mukataa*s, Selnik, stanbul ve Gelibolu baruthaneleri nezaretleri, kk evkaf muhasebecilii grevlerinde bulundu. Sadrazam Rgb Mehmed Paa tarafndan III. Mustafann tahta geiini bildirmek zere kk- sn defterdarl pyesiyle Avusturyaya elilikle gnderildi (1757-1758). Daha sonra maliye tezkirecisi ve Anadolu muhasebecisi oldu. Yedi Sene savalar sonunda Prusya-Rusya yaknlamasnn Osmanl Devletine zararl olup olmadn incelemek, ayrca yolu zerinde bulunan Osmanl himayesindeki Lehlilere teminat vermek iin elilikle Berline gnderildi (Temmuz 1763). Prusya kralnn ifadesiyle, vazifesini zerfet ve fetnetle yapan Resm, stanbula dndnde (Temmuz 1764) sadret mektupuluuna tayin edildi. Ardndan avuba, matbah ve tersane emini, rznme*ci oldu. Moldovan Ali Paann sadretinde devlet ilerindeki bilgisi ve yararl dnlerek 23 Kasm 1769da sadrazam kethdlna getirildi ise de ksa sre sonra sadret deiiklii sebebiyle eski grevine iade edildi. Rznmeci olarak bulunduu Rus savanda Avrupay yakndan tanm olduundan 24 ubat 1771de tekrar sadret kethdlna getirildi. Bu hizmette iken nianc*lk pyesiyle bamurahhas olarak Kk Kaynarca Antlamas grmelerine katld. stanbula dnnde azledilen Ahmed Resm, bundan sonra matbah emaneti, kk- sn defterdarl, cizye muhasebecilii ve rznmecilikte bulundu. leri yata gzden dt ise de Halil Hamd Paann sadrazaml srasnda kendisine nce svari mukabelecilii, sonra da rznmecilik verildi. 30-31 Austos 1783 gecesi ld. skdarda Karacaahmet Mezarlna defnedildi. Eserleri. Tarihe kar zel bir merak olan Ahmed Resm Efendi, kk hacimdeki eserlerinden ikisini Hadkatl-vzery rnek alarak meydana getirmitir. Bunlardan, muhtemelen 1750 ylnda kaleme ald Halkatr-res*, kaynpederi Reslkttb Mustafa Efendiye kar duyduu saygnn mahsul olup Koca Nianc Cellzde Mustafa elebiden balayarak Rgb Paaya kadar gelen reslkttblarn hal tercmelerini toplamaktadr. Eser Rgb Paaya sunulduunda, onun tavsiyesi zerine daha ok Sefnetr-res adyla anlmaya balanmtr. Daha sonra 1178e (1764-65) kadar ilveler yapt bu eser, Sleyman Fik Efendinin Reslkttb Mehmed Sdk Efendiye (18121824) kadar gelen zeyliyle birlikte ta basmas olarak ve yanllkla Halfetr-res adyla yaymlanmtr (stanbul 1269). Drssade aalarnn biyografilerini ihtiva eden Hamletlkber adl eserinin telifi ise, Kzlaraas Snbl Aann korsanlarca ehid edilmesinin mellifin vatan Giritin fethine vesile tekil etmesi gibi bir sebebe dayanmaktadr. Ahmed Resm Efendinin bir dier biyografi denemesi, Alaybeyizde Emin Mehmed Efendinin 1666da telif ettii Vefeytna 1778e kadar getirdii zeyildir (Viyana National Bibliothekindeki nshasnn tavsifi iin bk. G. Flgel, II, 101).

Viyana eliliinden dnte, seyahati srasnda grdklerini, Avusturyann devlet idaresi ve politikas ile Viyanann durumu ve halknn yaayn bir rapor halinde tesbit ederek hkmete sunmutur. Bu kk Sefretnme ada vekayinmelerde yer ald gibi ayrca baslm (stanbul 1304) ve Hammer tarafndan da Almancaya evrilmitir (Berlin ve Stettin 1809). Berlin dn sunduu raporda ise yolu zerindeki Romanya, Polonya ve Prusya ehirleri, Byk Friedrichin faaliyetleri ve lkesi hakkndaki grleri yer almaktadr. Vekayinmelere konulan ve ayrca mstakil olarak da yaymlanan bu Sefretnme (stanbul 1303), Almanca (Berlin ve Stettin 1809) ve Leheye tercme edilmitir. Hazr bulunduu 1768-1774 Osmanl-Rus Sava hakkndaki gr, tenkit ve intibalarn kaydettii Hulsatl-itibr adl eserini 1781de kaleme almtr. Bu eser defa baslm (stanbul 1282, 1286, 1307) ve H. F. von Diez tarafndan Almancaya tercme edilmitir (Halle ve Berlin 1813). Yine 1768-1774 harbi srasnda, Osmanl tekiltnda ve hususiyle ordunun iae ve ikmalinde grlen aksaklklar, Sadrazam Halil Paaya sunduu 1770 tarihli Lyihada ( Ktp., TY, nr. mkerrer 419, vr. 1b-10b) dile getirdii gibi, Bucak ve Memleketeyni istil eden Ruslarn buralardan bir daha karlamayaca vehmine kaplan Sadrazam Muhsinzde Mehmed Paay, tarih hadiseleri zikrederek, devletin harp yerine hudut muhafazasna gayret gstermesi halinde Ruslarn geri ekileceini telkin eden takrir*i (faksimile ve metninin sadeletirmesi iin bk. . Parmakszolu, Bir Trk diplomatnn XVIII. yzyl sonunda devletler aras ilikilere dir grleri, TTK Belleten, XLVII/186 [1983], s. 527-535) ile tenvir ve teselliye almtr. Ahmed Resm Efendinin dier eserleri arasnda, Prusyadan dnte tercme ettii Corafya-y Ceddi (Sleymaniye Ktp., Hsrev Paa, nr. 268, 269), 1754te, Sadrazam Bhir Mustafa Paann ata dknl vesilesiyle, bu hayvana duyulan sevgiyi dile getiren Arapa, Farsa ve Trkedeki tabir, darbmesel ve beyitlerle, atn tabiat ve hasletleri hakknda yazd el-stns f ahvlil-efrs ( Ktp., TY, nr. 6667) adl rislesi ile Arapa nesirdeki kudretine delil saylan ve Arapa darbmeselleri toplayan Zlliyye adl makame*si ve Arapa Lugaz (Murd, I, 74-78) saylabilir.

BBLYOGRAFYA

BA, KK, Rus Defteri, nr. 261-6/61; zz, Trih, stanbul 1199, s. 70, 283; Hkim Mehmed, Trih, TSMK, Badat Kk, nr. 231, vr. 298b-310; Rmiz, db- Zuref, Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3875, vr. 43; a.mlf., Zbdetl-vkt, Ktp., TY, nr. 2395, vr. 15b, 24b, 25; Murd, Silkddrer, Bulak 1292, I, 72, 73-80; Enver, Trih, Ktp., TY, nr. 5994, vr. 69, 412; a.e., Millet Ktp., Trih, nr. 67, vr. 177, 193b, 194b; Vsf, Trih, I, 120, 132, 239, 262; kif Mehmed, Trh-i Cls-i Sultan Mustafa, Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 2108, vr. 15, 247; Ahmed Cevdet Paa, Trih, stanbul 1303, II, 236; Hammer, Wiener und Berliner Gesandtschafts Bericht; Resm Ahmed Efendi, Gesandtschaftliche Berichte von seinen Gesandtschaften in Wien im Jahre 1757 und im Berlin im Jahre 1763, Berlin 1809; J. J. S. Sekowski, Collectanea z Dziejopisow Tureckich, Warszawa 1825, II, 222, 289; Flgel, Handschriften, II, 101; Willy-Bey Bolland, Eine Trkische Botschaft an Friedrich den grossen, stanbul 1903; Sicill-i Osmn, II, 380 vd.; Osmanl Mellifleri, III, 58 vd.; Faik Reit Unat, Osmanl Sefirleri ve Sefretnmeleri (nr. Bekir Stk Baykal), Ankara 1968, s. 102105, 112-116; Babinger (ok), s. 337-340; a.mlf., Ahmed Resm, A, I, 202; Kemal Beydilli,

1790 Osmanl-Prusya ttifak, stanbul 1984, s. 14-16; a.mlf., Byk Friedrich ve Osmanllar, stanbul 1985, s. 81-92; Hseyin G. Yurdaydn, Ahmed Resm Efendi ve Baz Dnceleri, Mustafa Reid Paa ve Dnemi Semineri (Bildiriler), Ankara 1987, s. 65-70; Bekir Ktkolu, Ahmed Resm, Kk Trk slm Ansiklopedisi, stanbul 1974, s. 54-55; Bilge Ercilsun, Ahmed Resm Efendinin Trk Yenileme Tarihindeki Yeri, Atsz Armaan, stanbul 1976, s. 127-146. Bekir Ktkolu

AHMED RED EFEND


(. 1758-1834) Osmanl eyhlislm. 7 Austos 1758de dodu. I. Abdlhamid devri ilmiye riclinden Mehmed Sdk Efendinin oludur. Tahsili ve hocalar hakkndaki bilgiler yetersizdir. Balangta eitli medreselerde mderrislik yaptktan sonra kadlk mesleine geerek zmir, Mekke ve stanbul kadlklarnda bulundu. Daha sonra 1816da Anadolu kazaskeri, 1816 ve 1821de iki kere Rumeli kazaskeri oldu. 10 Kasm 1822de Ysincizdenin azli zerine eyhlislmla getirildi. eyhlislml dneminde ilmiye snfnn menfaatlerini koruyan Ahmed Reid Efendi, kendisinden nceki dnemlerde eitli sebeplerle srgne gnderilen ulemnn skntlarn gidermeye ve onlar memnun etmeye alt. Ancak, gerek yaknlarnn niblerden rvet ald yolundaki iddialar, gerekse Kasm 1823te mlzmlar arasnda yaplan rus* imtihanndan sonra baz hakszlklar yapld tarzndaki ikyetler zerine 25 Eyll 1823te azledildi (Cevdet, XII, 83). Bundan sonraki hayatn Rumelihisarndaki yalsnda geiren Ahmed Reid Efendi, 20 Ekim 1834te vefat etti; vasiyeti zerine Erikap civarndaki Toklu Dede Mezarlna defnedildi. Derin bir fkh bilgisine sahip olan, ancak kaynaklarda herhangi bir eserine rastlanmayan Ahmed Reid Efendinin eyhlislml on bir ay kadar srmtr.

BBLYOGRAFYA

Cevdet, Trih, XII, 56, 83; Devhatl-meyih, s. 127-128; lmiyye Salnmesi, s. 586-587. Mehmet pirli

AHMED RIDVAN
Hamse sahibi divan airi. Doum tarihi belli deildir. Kendi ifadesinden Ohrili olduu anlalmaktadr. Ttnsz veya Bduhan lakabyla da anlr. Resm kaytlarda baba adnn Abdullah olarak belirtilmesi devirme olduunu dndrmektedir. II. Bayezid, Yavuz Sultan Selim ve Kann devirlerinde yaam, defterdarlk ve sancak beylii yapmtr. skendernmesinde ve Divannda Moton Seferine (906/1500) katldn, kaleye sancak diktiini bildiren Ahmed Rdvann bu srada sancak beyi olduunu kaynaklar da dorulamaktadr. Ayrca II. Bayezide sunduu bir kasidede srasyla Karahisar, Hamd, Teke, Karaman ve Ankara sancak beyliinde bulunduunu belirtmektedir (bk. Divan, vr. 346b-347b). Divanndaki baz iirlerden ve Heft-peyker adl mesnevisinden anlaldna gre, II. Bayezidin ehzadeleri Ahmed ile Selim arasndaki taht mcadelesinde Ahmed tarafn tutmu, Selimin tahta gemesiyle de grevinden uzaklatrlmtr (bk. Divan, 327b-328, 328b329b). Bununla birlikte II. Bayezid devrinde kendisine mlk olarak verilen Dimetokadaki Ahmed Fakihl (Ece) ky, Selim zamannda da onun adna kaytlyd. Sehnin, Padiah sancan eker pek ar dirlikl bey idi demesine baklrsa, Kann zamannda eski itibarna kavutuu sylenebilir. lm tarihi kesin olarak bilinmemekle beraber eldeki bilgilere gre 1528-1538 yllar arasnda Edirnede ld sanlmaktadr. Ayrca Edirnede Aapazar semtinde kendi adyla anlan bir medresesi bulunduu ve burann XVIII. yzyln balarnda retime ak olduu bilinmektedir. Eserleri. Ahmed Rdvan 27.000 beyit tutarnda alt mesnevi ile hacimli bir divan yazmtr. Kaynaklarda hamse* sahibi airler arasnda zikredilen Ahmed Rdvann mesnevilerinden skendernme ve Hsrev rnini, tezkirelerde mesnevi nzm olarak adna rastlanmayan Hayt mahlasl bir air kendine maletmitir. Ayrca, elde yalnz Hayt mahlasl nshalar bulunmasna ramen Mahzenl-esrr ile Heft-peykerin de Ahmed Rdvann eserleri olabileceini aratrmalar gstermektedir (bk. nver, TTK Belleten, s, 73-125). 1. Divan. Kaside, mesnevi, terkibibend, gazel ve kta olmak zere toplam 1044 iir ile altm sekiz beyitten ibaret bu eserin bilinen tek yazmas Trk Dil Kurumu Ktphanesindedir (nr. B 32). 2. skendernme. Ahmednin skendernmesinden faydalanlarak 904te (1499) kaleme alnmtr. Yaklak 8300 beyit olan bu mesnevinin bir yazmas Dil ve Tarih-Corafya Fakltesi Ktphanesindedir (M. on, nr. B 20). Hayt mahlasl nshas ise Atatrk niversitesi Ktphanesinde bulunmaktadr (Agh Srr Levend Yazmalar, nr. 369/3). 3. Leyl v Mecnn. 4250 beyit kadar olduu tahmin edilen bu mesnevi, yer yer serbest tercme yoluyla Nizmnin ayn adl eseri rnek alnarak 1499-1502 yllar arasnda yazlmtr. Eksik olan tek nshas Atatrk niversitesi Ktphanesinde bulunmaktadr (Agh Srr Levend Yazmalar, nr. 414). 4. Hsrev rn. eyh ve Nizmnin ayn addaki eserlerinden faydalanlarak 907 (1502) ylnda tamamlanan eser, airin ifadesine gre 6308 beyittir. Ancak Berlin yazmas 4946, Gotha nshas ise 5700 beyit kadardr. Rdvan mahlasl iki yazmas Gotha ve Berlin ktphanelerinde bulunmaktadr (bk. bibl. W. Pertsch). Hayt mahlasn tayan iki nshadan biri Atatrk niversitesi Ktphanesinde (Agh Srr Levend Yazmalar, nr. 369/4), dieri Hasan zdemirin hususi ktphanesinde bulunmaktadr. 5. Rdvniyye. 914 (1508-1509) ylnda tamamlanan din-ahlk konulu bu mesnevi, air tarafndan

2080 beyit olarak bildirilmise de Sleymaniye Ktphanesindeki (Hac Mahmud Efendi, nr. 3330) bilinen tek yazmasnda 1743 beyit bulunmaktadr. 6. Mahzenl-esrr. Nizmnin ayn ad tayan din-ahlk ve tasavvuf mesnevisinin ayn vezinle yaplm serbest bir tercmesidir. Hayt mahlasn tayan tek yazmas Atatrk niversitesi Ktphanesindedir (Agh Srr Levend Yazmalar, nr. 369/1). 7. Heft-peyker. Nizmnin Behrmnme (Heftgnbed) adl mesnevisinin serbest tercmesidir. Ssn hkmdarlarndan Behrmn av ve eitli elencelerle geen gnlerini anlatan 4174 beyitlik bu mesnevinin 917-918 (1511-1512) tarihleri arasnda kaleme alnd tahmin edilmektedir. Bilinen iki yazmas Hayt mahlasn tamakta olup biri Atatrk niversitesi Ktphanesinde (Agh Srr Levend Yazmalar, nr. 369/2), dieri stanbul niversitesi Ktphanesindedir (TY, nr. 7575). airin bunlardan baka 104 beyitlik Kasde-i Bre Tercmesi (Sleymaniye Ktp., Ftih, nr. 5427; Lleli, nr. 3733; Lala smil, nr. 728), ayrca Cmiun-nezir (Beyazt Umumi Ktp., nr. 5782) ile dier baz iir ve nazire mecmualarnda da manzumeleri bulunmaktadr. Bu kadar ok eser vermi olmasna ramen Ahmed Rdvann baarl bir air olduu sylenemez. Mesnevilerinde Ahmed ve eyh gibi Trk airleriyle ranl Nizmyi rnek alm, hatta ele ald konular ve onlar ileyi bakmndan bu airleri adm adm takip etmitir. Dier iirleri ise baz tezkirecilerin de ifade ettikleri gibi, vezinli ve kafiyeli sz olmaktan teye gememektedir. Ancak hamse sahibi olmas sebebiyle Trk mesneviciliindeki gelimeyi tesbit asndan nemli bir yere sahiptir.

BBLYOGRAFYA

Ahmed-i Rdvn, Dvan, TDK Ktp., nr. B 32, vr. 327b-328, 328b329b, 346b-347b; Seh, Tezkire, s. 36; Latf, Tezkire, s. 88; Knalzde, Tezkire, I, 149; Abdurrahman Hibr, Ensl-msmirn f trhi Edirne, DTCF Ktp., smail Saip, nr. I/5200, vr. 16, 69b; eyh, Vekayiul-fuzal, Sleymaniye Ktp., Murad Molla, nr. 940, vr. 101, 126, 270b; W. Pertsch, Die Trkischen Handschriften der Herzoglischen Bibliothek zu Gotha, Wien 1864, s. 173-174; a.mlf., Die Trkischen Handschriften der Kniglischen Bibliothek zu Berlin, Berlin 1889, s. 457; Sicill-i Osmn, I, 198; O. Nuri Peremeci, Edirne Tarihi, stanbul 1940, s. 115, 177-178; M. Tayyib Gkbilgin, XV-XVI. Asrlarda Edirne ve Paa Livas, stanbul 1952, s. 283, 390; Agh Srr Levend, Arap, Fars ve Trk Edebiyatlarnda Leyl ve Mecnn Hikyesi, Ankara 1959, s. 177-195; a.mlf., Trk Edebiyat Tarihi, Ankara 1973, I, 580; a.mlf., Ahmed Rdvann skendernmesi, TD, sy. 3 (1951), s. 143-151; a.mlf., Haytnin skendernmesi, a.e., sy. 4 (1952), s. 195-201; a.mlf., Ahmed Rdvann Leyl v Mecnnu, a.e., sy. 7 (1952), s. 389-394; a.mlf., Ahmed Rdvann Hsrev irini, TDAY Belleten 1966, Ankara 1967, s. 215-258; smail nver, Trk Edebiyatnda Manzum skendernmeler (doktora tezi, 1975), ADTCF Ktp., nr. 205; a.mlf., Ahmed-i Rdvn, Hayat, Eserleri ve Edeb ahsiyeti (doentlik tezi, 1982), ADTCF; a.mlf., Ahmed skendernme, Ankara 1983; a.mlf., Ahmed Rdvann skendernmesindeki Osmanl Tarihi (Nusretnme-i Osman) Blm, TDe., VIII (1979), s. 378-379;

a.mlf., Ahmed-i Rdvan, TTK Belleten, L/196 (1986), s. 73-125. smail nver

AHMED RIZ
(. 1858-1930) Jn Trk hareketi liderlerinden ve Trk siyaset adam. Babas, devrin ngiliz kyafeti modasna uygun giyindii iin ngiliz lakabyla tannm r-y Devlet ve yan Meclisi yelerinden Ali Bey, annesi ise ihtida etmi Avusturyal asil bir ailenin kz Nile Hanmdr. Ahmed Rz, Beylerbeyi Rdiyesini bitirdikten sonra Mahrec-i Aklma, daha sonra Galata Saray Mektebi Sultnsine devam etti. Annesinin tesiriyle kk yatan itibaren Bat kltryle yetiti, zel hocalardan dersler ald. Bu arada iire merak sard ve henz on be yanda iken birka arks bestelendi. Kklnde astm hastalna yakalandndan, ocukluu Vaniky srtlarndaki iftliklerinde avclk yapmak ve bahe ileriyle uramakla geti. Memuriyete Bbli Tercme Odasnda balad. Daha sonra istifa ederek Antalyada srgnde bulunan babasnn yanna gitti. Anadoluya yapt bu gezide yakndan grd kylnn sefaleti onu, bunun sebeplerini aratrmaya yneltti. Bu durumun, tarmn geriliinden ileri geldii dncesiyle Fransaya gidip ziraat renimi yapmaya karar verdi. Pariste yl iinde Grignon Ziraat Mektebini bitirdi ve uzman ziraat olarak yurda dnd (1884). Ziraat Nezretinde bir memurlua tayin edildi. Burada, devrin yeni ziraat makinelerini kullanarak bir iletme kurmaya altysa da baaramad. Kylnn geri kalnn, onlarn modern tarm metotlarn bilmeyilerinden ileri geldii kanaatiyle Ziraat Nezretinden ayrlarak Maarif Nezretine geti. Niyeti, eitim yoluyla kylnn aydnlanmasna almakt. nce Bursa Mlk dd mdrlne, ardndan da Bursa Maarif mdrlne tayin edildi. Drt yl sonra bu alanda da bir ey yapamayacan grerek istifa etti (1887) ve Antalyaya babasnn yanna gitti. Fransz htillinin yznc yl dnm mnasebetiyle tertiplenen milletleraras sergiyi ziyaret bahanesiyle Parise gitti (1889) ve orada kald. Parise gitmeden nce pozitivizm ve Auguste Comte dncesiyle ilgilenmi olan Ahmed Rz, Pariste bir yandan Sorbonne niversitesinde trh-i tab derslerine, bir yandan da Pierre Laffittein verdii pozitivizm derslerine devam etti. Ayn zamanda pozitivistlerin cemiyetine ye oldu. Cemiyetin dsturu olan Ordre et progrs (nizam ve terakki) esasna da sonuna kadar bal kald. Bu kuruluun yayn organ olan La Revue Occidentalede slmiyeti tantc ve yceliini belirtici makaleler yazmaya balad. Osmanl mparatorluu ile ilgili olarak Fransz basnnda kan yazlara cevap verdi. 1891de Osmanl kadnlaryla ilgili bir konferansnda hrriyetperverne ifadeler kulland gerekesiyle yurda dnmesi iin Paris sefaretine merkezden emir verildi. Ahmed Rz buna uymad gibi, stanbula Posta ve Telgraf Nezretine yazd mektupta hibir gizli cemiyete mensup olmadn, vatan ve milletin menfaat ve hukukunu mdafaa gerektii zaman bunu Paris gazetelerinde yaymlayaca yazlarla yapabileceini ifade etti. Bir yandan da talebeliini srdrebilmek iin II. Abdlhamid ynetiminden maa talebinde bulundu. Bu arada lkelerin ilerleme ve milletlerin geri kalma sebeplerini incelemeye koyuldu. Bu incelemelerinden sonra, lkeyi ve halk iinde bulunduu tehlikeli durumdan kurtarmak iin eitimden ve msbet ilimleri yaymaktan baka yol olmad sonucuna vard. Dncelerini bir lyiha halinde Sultan Abdlhamide gnderdi (1893). Padiahn tevik edici cevap vermesi ve fikirlerini bildirmekte devam etmesini istemesi zerine

lyihalarn gndermeye devam etti. Ayn zamanda Sadrazam Cevad Paaya da lyihalar hakknda arzalar takdim etti. Ahmed Rz padiah, merutiyet rejiminin kt bir ey olmadna inandrmak iin eriatn meveret usuln emrettiini anlatmaya alyordu. Fakat altnc lyihasn da gnderdii halde hibir hareket gremeyince, bunlardan bir sonu kmayacana kanaat getirerek, babasnn arkada eski Suriye mebusu Halil Ganem ile temasa geti ve onun yaymlamakta olduu Franszca La Jeune Turquie gazetesinde siyas yazlar yazmaya balad. Ayn zamanda Sultan Abdlhamide daha nce takdim etmi olduu reform programn Londrada Lyiha ve Mektub adlaryla risle halinde neretti. Ahmed Rz, 1889da stanbulda Mektebi Tbbiyyede kurulan ttihd- Osmn Cemiyeti ile de ilgilenmekte idi. 1891 sonu veya 1892 balarnda cemiyetin ilk nizamnme taslann Ahmed Rzya gnderildii ve onun bu konuda baz eletirilerde bulunduu anlalmaktadr. 1892de cemiyetin ileri gelenlerinin tutuklanp bir sre sonra serbest braklmalarndan sonra Jn Trklerin byk bir ksm Pariste toplanmaya balamt. Ahmed Rznn yaynlar, 1894te Pariste olumakta olan muhalif Trk grubu arasnda byk yank uyandrd. Selnikli Dr. Nzm Bey, cemiyetin merkez komitesi adna Ahmed Rz Beye kendilerine katlmasn teklif etti. Ahmed Rz teklifi kabul ettii gibi, cemiyetin ad konusunda stanbul merkezi ile bir mnakaaya giriti ve sonuta kendisinin Auguste Comtetan ilham alarak teklif ettii Osmanl ttihat ve Terakki Cemiyeti ad kabul edildi. Ahmed Rznn katlmasyla Jn Trklerin Avrupa kamuoyundaki faaliyetleri birden hzland. Ahmed Rz, Ali efkatnin Londrada karmakta olduu stikbal gazetesinde yazlarna devam etti. Bu yaymlar zerine II. Abdlhamid, Ahmed Rznn da Jn Trklere katlmakta olduunu grnce, kendisini Trkiyeye dnmeye ikna etmesi iin Paris sefiri Ysuf Ziy Paay grevlendirdi. 2500 altn lira ihsan gndererek stanbula geldii takdirde nemli grevlere getirileceini duyurdu. Ahmed Rz ihsan kabul etmedii gibi, Paris Jn Trk grubunun ve stanbul ttihat ve Terakki Cemiyetinin yayn organ olarak yayna balayan Trke Meveret gazetesinin bana geti (1895). Ayrca bu gazeteye ek olarak Franszca Mechvret Supplment Franaisyi de karmaya balad. Ahmed Rz, gazetenin ilk saysnda Dou kltrn Batdan alnacak ilim ve kltrle yourmay, halkn eitim seviyesini ykseltmeyi ne karan bir program yaymlad. lerleme uruna iddet kullanlmasn knayan bir tavr ortaya koydu. ttihat ve Terakki Cemiyetinin programn da ilk defa olarak Meverette yaymlamas, Ahmed Rzy Avrupa Jn Trklerinin lideri durumuna getirdi. Ancak Mizanc Murad Beyin stanbuldan Msra kaarak Mzan gazetesini orada karmaya balamas ve gazetesinin Msr Jn Trklerinin mihrak haline gelmesi, Ahmed Rznn durumunu sarst. Esasen Ahmed Rznn kendi grlerini benimsemeyenlere kar kat tavr, laik ve pozitivist fikirleri, baz yabanc evrelerle kurduu sylenen mnasebetler, muhafazakr Jn Trkler arasnda iddetli tepkilere yol ayordu. Meveret, ttihat ve Terakki Cemiyetinin resm organ olduu halde, daha balangta Ahmed Rznn ahs mal haline gelmiti. Kendi fikirlerinden asla fedakrlk yapmaya yanamamas, cemiyette ba gsteren fikir ayrlklarnn esas sebebi oldu. Yabanc postahaneler kanalyla Trkiyeye sokulan iki cemiyet yaynndan Mzan, Meveretle kyaslanamayacak kadar fazla ilgi gryordu. Abdlhamide suikast dzenlenmesine kar kt iin stanbuldaki Jn Trklerle de aras almt. mparatorluk iindeki Jn Trkler artk gerek lider

olarak Murad Beyi gryor ve gazetesi Mzan elden ele dolayordu. Murad Beyin byle bir ortamda Parise gelmesi, Jn Trklerin muhafazakr kanadn onun liderlii altnda toplanmaya sevketti. Bir sre sonra cemiyet iinde yeni bir dzenlemeye gidilerek Ahmed Rz Beyin yerine Murad Bey ttihat ve Terakki Cemiyeti reisliine getirildi (Aralk 1896). Dier taraftan, II. Abdlhamidin istei zerine Lon Bourgeoisin bakanlndaki Fransz hkmeti Mevereti kapatmaya ve Ahmed Rzy Fransa dna srmeye karar vermiti (1896). Fakat Fransz basnnn ilk defa birleerek kararn geri alnmas iin yapt basklar sonucunda Fransz hkmeti, Pariste Trke baslan Meveretin Fransa iinde datm dndaki yasaklar geri almak zorunda kald. Bunun zerine Ahmed Rz, Trke Mevereti svirede karmaya balad (Mays 1896). stanbul hkmeti bu sefer gazeteyi basan matbaacdan Trke hurufat satn aldndan Ahmed Rz gazetesini ta basks ile yaymlamaya alt ise de bunun gl karsnda Mevereti Belikaya nakletti (Eyll 1897). Ahmed Rz Trk-Yunan Harbi (1897) srasnda gazetesinde Girit syann destekler mahiyette yaymlad bir yazy tekzibe yanamamas zerine ttihat ve Terakki Cemiyetinden karld. Ayrca pozitivistlerin takvimini kullanmas delil gsterilerek dinsizlikle suland. Sultan Abdlhamid Belika hkmetine bask yaparak gazetenin baslmasn yasaklatt (26 Ekim 1897). Belika Parlamentosu hkmetin kararn iddetle protesto ettii gibi mebuslardan Georges Lorand Meveretin yaymlanmasn zerine ald. Ancak Belika kral olaya mdahale ederek hem gazeteyi kapattrd (16 Mays 1898), hem de Ahmed Rzy snr d ettirdi (13 Aralk 1898). Mevereti Trke olarak yaymlamaktan vazgeen Ahmed Rz, II. Merutiyetin ilnna kadar Franszcasn yaymlamaya devam etti. Osmanl hkmeti, basn yoluyla dorudan doruya padiahn ahsna hakaret edildii iddiasyla, Fransz mahkemelerinde Ahmed Rz aleyhine dava atrd. Fakat kayda deer hibir sonu alnamad ve Ahmed Rz kk bir para cezas ile kurtuldu. Damad Mahmud Celleddin Paann 1899 sonlarnda iki olu Prens Sabahattin ve Lutfullah beylerle Avrupaya kamasyla Jn Trk hareketine yeniden canllk geldi. Prens Sabahattinin ars zerine Pariste I. Jn Trk (Osmanl Umum Muhlifn) Kongresi topland (4 ubat 1902). Arap, Arnavut, Ermeni, Rum ve Bulgar milliyetilerinin de katld kongrede eitli grler ortaya kt. Ermenilerin padiaha suikast da dahil olmak zere iddet hareketlerini srdreceklerini aka ifade etmeleri, Ahmed Rz taraftarlarn kzdrd. Yine Ermenilerin padiaha kar yabanclardan, bu arada Ruslardan destek istenmesi hususundaki talepleri Sabahattin Bey tarafndan ngiltere ve Fransann da ilvesiyle kabul edildi. Bylece kongreye katlanlar bir tarafta Sabahattin Bey ve Ermenilerden oluan mdahaleciler, dier tarafta ise Ahmed Rz ve taraftarlarndan oluan adem-i mdahaleciler olmak zere ikiye ayrld. Bu ayrl ortadan kaldrmak iin Ahmed Rznn bakanlnda toplanan ikinci kongrede (1907) Ahmed Rz ve taraftarlar aznlkta kald. smil Kemalin ileri srd orduyu ayaklandrma tezi, pek ok grup tarafndan benimsendi. iddet taraftarlar Ahmed Rzy da ikna etmeyi baard. Yine de Ahmed Rz, lkeyi ate ve dehete sokarak yabanc mdahaleyi davet edecek tedhiilie kar kyordu. Abdlhamide kar yaplacak ihtille Ermenilerin katlmasn kesinlikle istemiyordu. Ahmed Rznn fikir deitirmesinin balca sebebi, Abdlhamid dmanlnn ve merutiyet tutkusunun Makedonyadaki nc Ordu subaylar arasnda ok artm olmas idi. 1907de Selnikte gizli olarak Osmanl Hrriyet Cemiyetini kuran Talat, smil Canbolat, Midhat kr gibi ttihat ve Terakkinin Selnik grubu yeleri, Ahmed Rznn Paristeki arkadalaryla birlemiti. Jn Trklerin en byk baars

1908 Merutiyetini gerekletiren Makedonyal Trk subaylarnn kendi saflarna katlmas oldu. Rusya ile ngiltere arasnda Revalde yaplan grmelerde Osmanl Devletinin paralanacan dnen bu subaylarn 1908 Temmuzunda isyan ederek daa kmalarndan sonra II. Abdlhamid, 23 Temmuz 1908de merutiyeti yeniden yrrle koymak zorunda kald. II. Merutiyetin ilnndan sonra ebl-ahrr (hrriyetilerin babas) sfatyla byk trenlerle stanbula dnen Ahmed Rz, stanbul mebusu olarak girdii Meclisi Mebsanda oy birlii ile bakanla getirildi (17 Aralk 1908). Ancak, 31 Mart Vakasnda gazeteci Hasan Fehmi, Zeki ve Ahmed Samim beylerin ldrlmeleri gibi tedhi hareketleri yznden ttihat ve Terakki ile aras alnca, 1910da merkez komitesinden karld. 18 Ocak 1912de ilk meclisin feshinden sonraki seimlere katlmad ve padiah tarafndan 18 Nisan 1912de yan Meclisi yeliine getirildi. Bu dnemde ttihatlar sert biimde eletirdi. Bbli Basknndan (23 Ocak 1913) sonra ttihatlarla aras tamamen ald. Mtareke dneminde Sultan Vahdeddin tarafndan yan Meclisi reisliine getirildi. Bu mevkide iken vatann kurtuluu iin Vahdeti Mill Cemiyetini kurduysa da bir sonu alamad. Damad Ferid Paa ile anlamazla dnce Mustafa Kemalin 22 Haziran 1919da Havzadan kendisine yazd mektup zerine Parise gitti. Anadolu hareketi lehine burada bir kamuoyu oluturmaya alt. stikll Harbi boyunca yaymlad bror, makale, beyanat ve konferanslarla mill hareket lehine bir hava meydana getirmeyi baard. Ankara hkmetiyle anlamak zere Fransz temsilcisi Franclin Bouillonun gnderilmesinde messir oldu. Lozan Antlamasnn imzalanmasndan sonra 1926da yurda dnd. Vanikydeki iftliine ekilerek htralarn ve ttihat ve Terakkinin tarihini yazmaya balad. 26 ubat 1930da kaza ile dp kala kemiini krd; ayn gn kaldrld ili Etfal Hastanesinde ld. Cenazesi Kandilli Mezarlna defnedildi. Ahmed Rz, muhatabna hrmet telkin eden ve tesir altnda brakan bir ahsiyete, kuvvetli bir kltre, felsef gre ve ileri derecede meden cesarete sahipti. Baz evrelerce dinsizlikle itham edilmesinin sebebi, eriat hkmlerinin geerli olduu bir devirde dini, bir devlet nizam deil, tamamen ind ve ahs bir inan olarak kabul etmesindendir. Devrinde iddetli tepkilere yol aan bu anlay bir tarafa braklrsa Ahmed Rz, Fransada yaymlamaya balad ilk makalelerinden itibaren hemen btn eserlerinde slm dininin dinlerin en mkemmeli, en mkul ve insan olan, sosyal haklar tanyan ve sosyal deeri bulunan tek din olduu gibi, cennet analarn ayaklar altndadr diyecek kadar kadn ycelten ve insan sayan yegne din olduunu srarla belirtmitir. Asrlar boyunca, Trk ve Osmanl imparatorluklarnn slm dininin esaslarndan olarak benimsedikleri ahlk, adalet ve msamahay, siyasetlerinin temeli kabul ettiklerini ve uygulamada bunlardan asla amadklarn, her frsatta tarih misalleriyle aklamtr. Osmanl Devletinin bana gelen btn felketlerin de anlay ve msamahadan kaynakland grndedir. Ahmed Rznn Tolrance Musulmane isimli eseri ile yine La Faillite morale de la politique Occidentale en Orient adl son eseri, mslmanlarn insan davranlarna kar Batnn hainliklerinin misalleri ile doludur. Bu misallerin tamam da Batl yazarlarn eserlerinden derlenmi itiraflardr. Memleketin kalknabilmesi ve felketten kurtulabilmesi iin halkn eitilmesinden baka are olmad kanaatindedir. Bunun iin Hz. Muhammedin, ilim tahsil etmek her mslmana farzdr, sznde grld gibi bilgiye bu kadar nem veren baka bir din olmadn belirtir ve idarecilerin bu uyary samimiyetle benimseyip ona gre hareket etmelerini arzu eder. Sultan Abdlhamidin

yrrlkten kaldrd Kann- Essnin tekrar yrrle konulmasn, ancak daha nce elden geirilerek devletin idareci unsuruna idar hkimiyet verici ksmlarn ilve edilmesini ister. Aznlklardan milliyetilik yaparak ayrlk peinde koanlarn dman saylmalar gerektiini belirtir. O, Abdlhamide deil, hatal grd idare sistemine ve onun her eyi bilfiil halletmek isteyen sonsuz kudret ve selhiyetine kardr. Tanzimattan beri Batllarn bir mdahale vastas olarak kullandklar slahat projelerinin eyaletlere ve aznlklara gre ayr ayr deil, btn memlekete mil olarak ele alnmas fikrindedir. Hilfet hakkndaki dncesi ise pek kesindir: Hilfet, l-i Osmnn mutlak ve mer hakkdr, asla elinden alnamaz, terkedilemez. Braklmas demek, Trkiyeyi kendi elimizle byk devletlikten kk devletlie indirmek demek olur der. Ordunun vazifesinin vatan korumak olduu, ancak memleketteki siyas ortamn tehlike arzetmesi halinde mdahalesinin art sayld, tehlikeyi nledikten sonra da klaya dnmesinin zaruri bulunduu fikrindedir. Ahmed Rznn Islhat, Osmanl, Meveret ve r-y mmet gazetelerinde Trke, La Revue Occidentale ve Mechvret dergilerinde Franszca, Positivist Review dergisinde de ngilizce yaymlad makalelerinden baka kitap halinde kan eserleri unlardr: Vatann Hline ve Marif-i Ummiyyenin Islhna Dair Sultan Abdlhamid Hn- Sn Hazretlerine Takdim Klnan Alt Lyihadan Birinci Lyiha (Londra 1312); Vatann Hline ve Marif-i Ummiyyenin Islhna Dair Sultan Abdlhamid Hn- Sn Hazretlerine Takdim Klnan Lyihalar Hakknda Makam- Sadrete Gnderilen Mektub (Cenevre 1313, 1314); Vazfe ve Mesliyet Serisinden: 1. cz Mukaddime, Padiah, ehzdeler (Kahire 1320), 2. cz Asker (Kahire 1323), 3. cz Kadn (Paris 1324). Eser iki defa baslmtr. Franszca eserleri: Tolrance Musulmane (Paris 1907); La Crise de lOrient (Paris 1907); Echos de Turquie (Paris 1920); La Faillite morale de la politique Occidentale en Orient (Paris 1922). Bat dnyasnn asrlar boyunca Hristiyanlk taassubuyla Trklere ve mslmanlara kar besledii kin, nefret ve dmanlk kadar yapmaktan ekinmedii korkun zulm ve hakszlklar da dorudan doruya Avrupal yazarlara dayanarak ortaya koyan bu eser, aslnda Bat kamuoyunu uyarmak gayesiyle kaleme alnm ve bunda da bir lde muvaffak olmutur. Ayn zamanda muhteva itibariyle de hristiyan Avrupann slm dnyasna bak asn anlatmas bakmndan nemli grlerek daha yaymland yl Tunuslu tannm gazeteci ve fikir adamlarndan Sdk ez-Zemerl ve Mehmed Burgiba tarafndan flsl-edeb lis-siysetil-garbiyye bil-merk, adyla Arapaya evrilmitir (Tunus 1922). Grd ilgi dolaysyla daha sonra da bakalar tarafndan tekrar tercme edildii gibi, bu ilk tercme el-Haybetl-edebiyye lis-siysetil-garbiyye fi-ark, adyla ikinci defa da yaymlanmtr (Tunus 1977). Eser, Batnn Dou Politikasnn Ahlken fls adyla Trkeye de evrilmitir (trc. Z. Ebzziya, stanbul 1982; 2 bs. Ankara 1989). lmnden sonra Halk ehsuvarolu tarafndan tefrika halinde neredilen htrat (Cumhuriyet, 26 Ocak 195029 ubat 1950) kitap halinde de yaymlanmtr (Meclisi Mebusan ve Ayn Reisi Ahmed Rz Beyin Anlar, stanbul 1988). Zengin ktphanesi ve evrak ise Atatrk Kltr Dil ve Tarih Yksek Kurumu Ktphanesindedir.

BBLYOGRAFYA

Paul Fesch, Constantinople aux derniers jours dAbdulhamid, Paris 1907; Carra de Vaux, Les Penseurs de lIslam, Paris 1921-26 1984, V, 159-170; Ahmed Bedev Kuran, nklp Tarihimiz ve Jn Trkler, stanbul 1945; a.mlf., nklp Tarihimiz ve ttihad Terakki, stanbul 1948; a.mlf., Osmanl mparatorluunda nklp Hareketleri ve Milli Mcadele, stanbul 1956; Z. Fahri Fndkolu, Auguste Comte ve Ahmed Rz, stanbul 1962; Feroz Ahmad, ttihad ve Terakki 1908-1914 (trc. Nuran Yavuz), stanbul 1971; zege, Katalog, V, 2008-2009, 2012; Ernest Edmondson Ram-Saur, Jn Trkler ve 1908 htilali (trc. Nuran lken), stanbul 1972; Y. Aatovi Petrosyan, Sovyet Gzyle Jn Trkler (trc. Mazlum Beyhan - Aye Hachasanolu), Ankara 1974; Birol Emil, Mizanc Murad Bey, Hayat-Eserleri, stanbul 1979; a.mlf., Jn Trklere Dair Vesikalar, stanbul 1982, s. 1013 ve index; M. kr Haniolu, Bir Siyasal Dnr Olarak Dr. Abdullah Cevdet ve Dnemi, stanbul, ts.; a.mlf., Bir Siyasal rgt Olarak Osmanl ttihad ve Terakki Cemiyeti ve Jn Trklk (1889-1902) I, stanbul, ts.; erif Mardin, Jn Trklerin Siyas Fikirleri 1895-1908, stanbul 1983; Sdk ez-Zemerl, Alm Tnisiyyn (trc. Hamad es-Shil), Beyrut 1986, s. 19. Ziyad Ebzziya

AHMED er-RF
Seyyid Ahmed b. Al el-Mekk b. Yahy er-Rif (. 578/1182) Rifiyye tarikatnn kurucusu. 512de (1118), Badatla Basra arasnda kalan Batih blgesinde mmabde kynde dodu. Atalarndan Rifa el-Hasan el-Mekkden (. 331/943) dolay Rif nisbesini ald. arn ise etTabakatl-kbrsnda (s. 140), bu nisbenin ayn ismi tayan bir Arap kabilesine mensup olmasndan ileri geldiini yazar. Ancak onun hayatndan bahseden ilk kaynaklarda byle bir bilgi yoktur, son devir kaynaklar da bu gr kabul etmezler. Doum tarihi baz melliflerce 500 (1107) olarak verilmekle birlikte ilk kaynaklar 512 (1118) tarihi zerinde ittifak etmilerdir. Ahmed er-Rifnin Hz. Hseyin soyundan gelen bir seyyid olduunda btn kaynaklar birleirler. mam Ms el-Kzmn olu brhim el-Murtaz neslinden olan ceddi Rifa el-Hasan el-Mekk, Karmatlerin sebep olduu kargaa ve isyanlar srasnda Mekkeden spanyaya hicret ederek bliyeye yerleti. Torunlarndan Seyyid Yahy, ailesiyle birlikte bliyeden tekrar Hicaza dnm (450/1058), daha sonra Basraya gitmiti. Orada kendisine ilerle Snnler arasndaki kavgalara son vermesi iin Tlibiyynun nakiblik grevi verilmi, Basra, Vst ve Batih blgelerinde huzuru salamt. Ahmed er-Rifnin babas olan Seyyid Ali bu zatn oludur; annesi ise Eb Eyyb el-Ensrnin soyundan Ftma el-Ensrdir. Seyyid Ali de babas Seyyid Yahy gibi Tlibiyynun nakib*i iken Snnlerle Btnler arasnda yeni bir mcadele balamt. Durumu Halife Msteride arzetmek iin Badata giden Seyyid Ali fitneye sebep olanlarn susturulmas gerektiini sylemi, ancak halife dier siyas meguliyetlerini ileri srerek bu hadiseye ilgi gstermemiti. Seyyid Ali Batihe dnerken Badat yaknlarnda vefat etmi (519/1125), on sene sonra da Halife Msterid Btnler tarafndan ldrlmtr. Babas ldnde yedi yanda olan Ahmed er-Rifyi, devrin byk sflerinden days Mansr elBatih, annesi ve kardeleriyle birlikte himayesine ald. Kuran renimini ve hfzn tamamladktan sonra, devrin lim ve mutasavvflarndan Ali Ebl-Fazl el-Vst ve dier baz limlerden slm ilimleri rendi. Eb shak e-rznin fi fkh ile ilgili Kitbt-Tenbhini okudu. Bu kitaba yazd erh Mool istils srasnda kaybolmutur. Vst ona iczet verdi ve hrkasn giydirdi. Herkes stadyla ben ise talebem Rif ile iftihar ederim diyen Vst, zhir ve btn ilimlerine sahip bir lim ve sf olduunu belirtmek zere ona ebl-alemeyn unvann verdi. Ahmed er-Rif, Vstnin lmnden sonra days Mansr el-Batihnin terbiye ve irad halkasna girdi. Rifye hilfet* ve eyh-yh unvann vererek kendisine bal btn tekkelerin eyhliini de tevdi eden Batih, mmabdedeki tekkeye yerleip mridlerin irad ve terbiyesiyle megul olmasn istedi. Birka sene sonra blgesindeki eyhlerin baz ciddi tenkitlerine mruz kalm, hatta erkek ve kadn mridlerini ayn zikir meclisinde bir arada bulundurmak gibi snnet d uygulamalarda bulunduu iddiasyla Halife Mktefye ikyet edilmise de bu durum onun almalarna ve tesirlerinin yaylmasna engel tekil etmemitir. Mridlerinin saysnn artmas, o blgedeki eyhlerin haset ve kskanlna sebep oldu. Ancak o birok iftira, itham ve hakaretlerle karlamasna

ramen, byk bir sabr ve tevazu gstererek irad vazifesine devam etti. Kendisini ekemeyenler Halife Mktefye, erkek ve kadn mridlerini ayn zikir meclisinde bir arada bulundurduu iddiasyla ikyet ettiler (1155). Durumu yerinde aratrmakla grevlendirilen memur, kanaatlerini halifeye, Bu seyyid ve mridleri snnet yolunda deillerse yeryznde snnet zere hareket eden hi kimse kalmam demektir eklinde aklad. Bunun zerine Halife, Ahmed er-Rifye, yaptrd tahkikattan dolay zr dileyen bir mektup gnderdi. 1160ta baz yaknlar ve mridleriyle birlikte hacca gitti. Dnte Medineyi ziyaret etti. Medine uzaktan grnnce devesinden inip yryerek Ravza-i Mutahharaya girdi. Rifnin bu ziyaret srasnda zuhur ettii ileri srlen bir kerametiyle ilgili menkbe olduka mehurdur. Rivayete gre, Hz. Peygamberin kabri nne gelince es-Selm aleyke y cedd! diyerek selm vermi, orada bulunanlar Hz. Peygamberin Aleykes-selm y veled! szyle selma karlk verdiini duymular; cezbeye gelen Rif diz kp, Uzakta iken benim yerime varp topran psn diye sana ruhumu gnderiyordum; imdi bu devlet bedenime de nasip oldu; uzat elini de dudaklarmla peyim mnasna gelen mehur iirini okumu; bunun zerine Hz. Peygamberin kabrinden darya nrn bir el uzanm ve Rif bu eli pm; aralarnda Hayyt b. Kays el-Harrn ve Adi b. Msfir gibi zatlarn da bulunduu byk bir topluluk hadiseye ahit olmulardr. Ahmed er-Rifnin biyografisini yazan mellifler pek ok ahit ismi sayarak bu menkbeyi mtevtir bir haber eklinde deerlendirirler. Gayett-tahrr mellifi Abdlazz ed-Drn, Hz. Peygamberin selma karlk vermesinin ve kabrinden darya nrn bir elin uzanmasnn mmkn olduu hakknda devrin kadsna ait bir fetvay da zikreder. Celleddin es-Syt bu haberi inceledii e-erefl-muhtem adl rislesinde hadisenin tevtr derecesine ulatn syler. Rif eyhlerinden Ebl-Hd es-Sayyd de bu menkbe hakknda kaleme ald el-Kenzl-mutalsem f meddi yedin-Neb li-veledihil-gavs er-Rif adl eserinde bu menkbeye yer veren pek ok kitap ve melliften iktibaslar yapmtr. Rifye saygs ve ball olanlarn bu menkbeyi mtevtir haber olarak gsterme gayretlerine ramen, bizzat Rif, prensip olarak keramete nem vermemitir. Abbs Halifesi Mstencid, Ahmed er-Rifye bir mektup gndererek kendisine nasihat ve tavsiyelerde bulunmasn istedi. Rifnin cevab mektubunu beenen halife ona ve dervilerine birok hediye gnderdi, bir sene sonra da sarayna davet etti. Halife, maiyetindekiler ve Badat eyhleri ona byk bir sayg ve ilgi gsterdiler. rdl-mslimn mellifi Frs, halifenin onu ikinci ve nc gn yalnz bana saraya davet ettiini, babasnn kabri civarnda icra ettii zikir meclisine kendisinin de katldn anlatr. Bu ve benzeri kaytlardan onun Abbs halifelerinden hrmet gren, devrinin tannm ve itibarl bir sfsi olduu anlalmaktadr. kinci defa hacca gittii kaynaklarda ifade edilmekle birlikte tarih verilmemektedir. Ahmed er-Rif, iddetli bir ishal hastal sonunda 22 Cemziyelevvel 578de (23 Eyll 1182) vefat etti. Trbesi Badatn gneyinde Vst yaknlarndadr. lk ei Hatce bint Eb Bekir el-Vst enNeccrden Ftma ve Zeyneb adlarnda iki kz, onun vefatndan sonra evlendii Rbiadan Slih adl bir olu olmu, ancak Slih evlenmeden vefat ettii iin nesli kzlar ile devam etmitir. Ftmadan brhim el-Azeb (. 609/1212) ve Ahmed el-Ahdar (. 645/1247) adlarnda devirlerinde mehur iki sf, Zeynebden ise ikisi kz alts erkek olmak zere on torunu olmutur. Bunlardan zzeddin Ahmed es-Sayyd (. 670/1271) Rifiyyenin Sayydiyye kolunun kurucusu olup

tarikatn Irak, Hicaz, Yemen, Msr ve Suriyede yaylmasnda tesiri olmutur. Ahmed er-Rifnin nesli gnmze kadar devam etmitir. Rif aileler Suudi Arabistan, Irak, Suriye, Msr, Lbnan gibi lkelerde bulunmaktadr. Mirtz-zamnda zikredilen ve D. S. Margoliouth tarafndan tekrar edilen (bk. A, I, 203-204) Rifnin kt huylu bir kars olduu, ondan boanabilmesi iin yaknlarnn 500 dinarlk mihri aralarnda topladklar ve buna ramen boanamadna dair rivayette ad geen kadn onun deil, rdl-mslimn mellifinin bildirdiine gre, eyh Harbnnin karsdr. Bu hadiseyi bizzat Ahmed er-Rif, baz makamlara erimek iin eziyetlere tahamml etmek gerektiini belirtmek iin anlatmaktadr. Btn kaynaklar pek ok mridi olduunu, tekkesine her gn binlerce kiinin geldiini, sabah akam bunlara yemek verildiini yazar. Tekkesinin vakf, hediye ve ba yoluyla ok byk geliri olduu da ifade edilmektedir. Kaynaklar onu lim, muhaddis, fi fakihi ve mfessir bir sf olarak tantrlar. Ahmed er-Rifnin menkbe ve eserlerinde grlen tasavvuf ve tarikat anlay Kitap ve Snnete tamamen uygundur. Buna gre slm, zhir ve btn ile bir btndr. Btn zhirin z, zhir btnn zarfdr; zhir olmasa btn da olmazd. Kalp cesetsiz olmaz, kalbi olmayan ceset ise rr. Tasavvuf btn ilmidir. Tarikat eriat demektir. Dervi olmak iin toplumdan uzaklamak gerekmez. Mridler dnyev meguliyetlerini terketmeksizin, hell ve harama dikkat ederek ve gafletten uzak kalmak suretiyle hak yolunda ilerleyebilirler. Tasavvuf batan sona edepten ibarettir ve btn edepler Hz. Peygamberin snnetine tbi olarak elde edilir. Kaynaklarn zl, meskenet, fakr, inkisar ve tevazu sahibi olarak tanttklar Ahmed er-Rif, Allaha bu faziletlerle vsl olduunu, bunlar tasavvuf yolunun birer esas olarak tercih ve tesbit ettiini syler. Menkbeleri iinde onun fevkalde tevazuunu gsteren birok hikye yer almaktadr. Menkbnmelerin, birka keramet istisna edilirse hemen hemen daima onun ahlkn ve insan mnasebetlerdeki tevazuunu gsteren hikyelere yer vermeleri dikkat ekicidir. Bu menkbeler ve eserlerinde ifade edilen fikirler, onun sf ahsiyeti ve tarikat prleri arasndaki zelliklerini ortaya koyan ana izgilerdir. Drt byk kutub*dan biri kabul edilen Ahmed er-Rifnin kutbiyyet makamna Abdlkadir-i Geylnden sonra ykseldiini kaynaklar yazar. Gavsiyyet (bk. GAVS) ve kutbiyyet leminin kendisine daha nce de teklif edildii, ancak bu vazifeden affedilmesini istedii, bunun zerine ayn vazifenin Abdlkadir-i Geylnye verildii, onun lmnden sonra tekrar kendisine tevcih edilince kabul ettii ve on alt sene bu makamda bulunduu kaydedilmektedir. Kurmu olduu tarikat bir sre Rifiyye, Ahmediyye ve Batihiyye adlaryla anlmakla birlikte sonralar sadece Rifiyye ad kullanlr olmutur. Eserleri. 1. el-Hikemr-Rifiyye. Kendisinin telif ettii gnmze kadar intikal etmi tek eseri olup kk bir risledir (am, ts.). Mridlerinden Abdssem el-Himye ithafen yazlan bu eseri, Ebl-Hd es-Sayyd Kalidz-zeberced al Hikemir-Rif adyla erhetmi (Beyrut 1885), Muallim Nci bu eserden ald Rifnin sekiz hikmetli cmlesini erhederek Hikemr-Rif adyla

yaymlamtr (stanbul 1304). Geylnzde Seyyid Muhammed Seyfeddin, eseri Terceme-i Hikem-i Rifiyye adyla Farsaya tercme etmitir (stanbul 1302). el-Hikemr-Rifiyye, Trkeye de birka defa evrilmi, son olarak Hak Yolcusunun Dsturlar ad altnda aada verilen iki eseriyle birlikte yaymlanmtr (trc. Yaman Arkan, stanbul 1985, s. 39-100). 2. el-Burhnl-meyyed. Sohbetlerinden derlenmitir. Birok konuya temas etmekle birlikte tevhid, sem, irad lm, eriattarikat mnasebetleri daha geni olarak ilenmitir. Mtebih yetler meselesinde mam fi, Mlik b. Enes, Eb Hanfe, bn Hanbel ve Cafer es-Sdkn szleri zikredilmi, kelmclarn grlerine yer verilmemitir. Muhtelif basklar olan eserin (stanbul 1301; am, ts.) Trkeye ilk tercmesi Kudszde Kadri tarafndan yaplm (stanbul 1313), son olarak Delilleriyle Marifet Yolu adyla yaymlanmtr (trc. H. Kmil Ylmaz, stanbul 1985). 3. el-Mecliss-seniyye. Menkbnmelerde nakledilen meclislerin sonradan Mustafa Red er-Rif tarafndan derlenmi ekli olup yedi meclis ihtiva eder. Meclisler tasavvuf sohbet ve mevizalardan ibarettir. Eser, Kudszde Kadri tarafndan Meclis-i Hazreti mm Rif adyla tercme edilmitir (stanbul 1313). 4. Erbane hadsen. Krk hadisi kendisinden itibaren Hz. Peygambere kadar ulaan bir senedle vermektedir (am, ts.). Risledeki hadisler Ktb-i Sitte ve mehur hadis kitaplarnda mevcuttur. Trke tercmesi Hak Yolcusunun Dsturlar adl kitabn iinde yer almaktadr (s. 9-36). 5. Hlet ehlil-hakka maallah. Yukarda geen krk hadisin erhidir. 549 (1154) yl Receb ayndan itibaren her perembe gn bir hadisin tasavvuf erhini yapt sohbetlerinde tutulan notlarn, mridlerinden Eb c b. Menhec tarafndan derlenmesinden meydana gelmitir (Msr 1315, Halep 1962). Tasavvuf ve hadis mnasebeti bakmndan dikkat ekici olan bu eser, Onlarn lemi adyla Trkeye tercme edilmitir (trc. Abdlkadir Akiek, stanbul 1964). 6. en-Nizml-hs li-ehlil-ihtisas. Kaynaklarda ad gemeyen bu eserin slbundan Ahmed er-Rifnin sohbetlerinden derlendii anlalmaktadr. Tasavvuf meviza ve nasihatlardan meydana gelen eser el-Hikem ve Erbane hadsen ile birlikte yaymlanmtr (am, ts., s. 57-92). Trkeye ilk tercmesi Mehmed Nzm tarafndan yaplan eserin (stanbul 1328), yeni bir tercmesi Hak Yolcusunun Dsturlar adyla yaymlanan kitap iindedir (s. 103-189). 7. el-Er. Baz iirleri Ebl-Hd es-Sayydnin Ahmed er-Rif hakknda yazd Kldetl-cevhir adl geni biyografide bir araya getirilmitir. Bu iirler Kenan Rifnin Ahmed er-Rif (stanbul 1340) isimli eserinde de bulunmaktadr. 8. el-Ahzb vel-evrd. rdlmslimnin yazar Frs, Ahmed er-Rifnin 662 hizbinin mevcut olduunu sylyorsa da, muhtelif eserler iinde (bk. zzeddin Ahmed es-Sayyd, s. 91-112; Ebl-Hd es-Sayyd, Kldetlcevhir, s. 246-274; Kenan Rif, ek, s. 1-103) bunlarn ancak bir ksm bir araya getirilmitir. Bu eserlerden baka, Muhammed Sirceddin er-Rif (. 885/1480) baz szlerini Rahkul-kevser min kelmil-gavs er-Rif el-ekber (Beyrut 1887), Ebl-Hd es-Sayyd ise baz sz ve meclislerini el-Fecrl-mnr (stanbul 1300) ve Kitb Klliyytil-Ahmediyye (Kahire 1316) adl kitaplarda bir araya toplamlardr. Kaynaklarda ismi geen Tarkus-sirn ilallah adl eseri gnmze ulamamtr. Ahmed er-Rif hakknda kaleme alnan balca eserler unlardr: 1. Abdlkerm b. Muhammed er-Rfi el-Kazvn (. 623/1226). Sevdl-ayneyn f menkbilgavs Ebil-Alemeyn (Kahire 1301, 31 sayfa). Ahmed er-Rif hakknda kaleme alnan grebildiimiz en eski eser olup mellifinin ifadesine gre 588de (1192) yazlmtr. Ahmed erRifnin hayat, ahsiyeti

nesebi hakknda ksa ve zl bilgiler ihtiva eder. Sonraki eserlerde ismi gemekte ve ondan nakiller yaplmaktadr. 2. Abdlazz b. Ahmed ed-Drn (. 694/1295). Kitb Gayetit-tahrr (Kahire 1315, 28 sayfa). Mellif bu kk risleyi, bir ahsn, Ahmed er-Rifanin Ben Rifa adl bir Arap kabilesine mensup olduuna dair szlerini reddetmek ve onun seyyid olduunu ispat etmek iin yazmtr. Elimizdeki ilk kaynaklardan biridir. 3. mml-berhn f ba menkb sultnil-rifn e-eyhil-kebr es-seyyid Ahmed er-Rif (Sleymaniye Ktp., ehid Ali Paa, nr. 1123). lk menkblardan biri olduu anlalan eseri Brockelmann anonim olarak zikreder. Yine Brockelmannn Behcet-eyh Ahmed er-Rif adyla Sad b. Hlid es-Sill tarafndan yazldn ifade ettii eserle, baz kk farkllklar bir tarafa braklrsa, ayn olduu grlmektedir. 678 (1279) tarihlerinde veya daha nce yazlm olmas muhtemel olan eser, Rif hakkndaki rivayetleri ve baz szlerini ihtiva eden geni bir menkbdr. ehid Ali Paa nshasnda ad verilmeyen ve Brockelmann tarafndan baka bir isimle zikredilen mellifini, Rif kaynaklarna dayanarak Kasm b. Muhammed b. Haccc eklinde tesbit etmi bulunuyoruz. 4. zzeddin Ahmed es-Sayyd (. 670/1271). el-Marifl-Muhammediyye f vezifil-Ahmediyye (stanbul 1305). Mellif, Rifnin torunu ve Rifiyyenin Sayydiyye kolunun kurucusudur. Eserin yazl tarihi belli deildir. Rif hakknda yazlan en eski ve muteber eserlerden biridir. 5. Ahmed b. brhim el-Frs (. 694/1294). rdl-mslimn li-tarkati eyhil-mttakn (stanbul 1307). Rif ile ilgili eserlerin en sistematii olup birok yeni bilgi ihtiva eder. Mellif, Rifnin mridi mer el-Frsnin torunudur ve rivayetlerinin ifah kayna umumiyetle dedesidir. 6. Abdurrahman Ebl-Ferec el-Vst (. 744/1343). Tabakat hrkatis-sfiyye el-msemm Tirykul-muhibbn (Kahire 1305). Mellif, yukarda ad geen rdl-mslimn yazarna intisap etmi bir mutasavvftr. Ahmed er-Rifnin Halife Mstencide gnderdii mektup sureti gibi baz yeni bilgi ve malzemeyi ihtiva eder. 7. Abdullah Muhammed Sirceddin el-Mahzm (. 885/1480). Shhul-ahbr (stanbul 1306). Yukarda ad geen eserlerden olduka sonra yazlmakla birlikte, mellifin yaad devre kadar Rifnin soy ve tarikatndan gelenlerden bahsettii ve bizim gremediimiz birok eserden faydaland iin Rif menkbe ve kaynaklar arasnda mhim bir yer tutmaktadr. 8. Eb Bekir b. Abdullah el-Ayders (. 914/1508). en-Necms-s f kermti stzil-kebr er-Rif (Sleymaniye Ktp., Hasib Efendi, nr. 423). slp itibariyle dier menkblardan bir hayli farkldr. Baz rivayetler ilk kaynaklara gre olduka deiikliklere uramtr. Menkbn ilk yarsnda Anadoluda faaliyet gsteren baz Riflerin adlar gemektedir. Heidelberg Ktphanesindeki (nr. A 179/2), ifl-eskam f sreti gavsil-enm adl kitabn en-Necms-snin bir baka nshas olduunu tesbit etmi bulunuyoruz. Nitekim matbu nsha da (Kahire 1970) Sleymaniye ve Heidelberg nshalarnn baz ufak farklarla aynsdr. 9. ifl-eskam f sreti gavsil-enm (Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 3461). Tirykul-muhibbnde ad geen bu Farsa eserin, Ahmed er-Rifnin salnda yazldn, mellifin kitab takdim iin Rifye getirdiinde onun lm haberini aldn en-Necms-s adl eserden reniyoruz. Ancak Tirykul-muhibbnden ve Abdullah el-Yfinin (. 768/1366) Hulsatl-mefhirinden iktibaslar yapldna gre Ahmed erRifnin salnda yazld sylenen menkb olmas mmkn deildir. Baz ynleriyle enNecms-sye benzeyen eserin baka bir nshasn grmeden mellifi ve ad hakknda kesin bir hkm vermek mmkn deildir. 10. Ebl-Hd es-Sayyd (. 1909). Kldetl-cevhir (Beyrut 1301). Birok kaynaktan istifade edilerek hazrlanan bu kitap, Ahmed er-Rif hakknda en geni biyografik eserdir. Bu Rif eyhinin eserinden hareketle gemi devirlerde yazlan eserlerin izini tesbit etmek mmkndr. 11. Kenan Rif (. 1950). Ahmed er-Rif (stanbul 1340). Ahmed er-Rif hakknda Trke yazlm en geni biyografi kitabdr. lk doksan sayfas Rifnin hayat, menkb ve szlerine, 121-169. sayfalar tarikatn db ve erknna ayrlm, sonundaki 103 sayfalk ekte

ahzb* ve evrd* harekeli olarak verilmitir. Yukarda saylan bu eserlere Ahmed b. brhim el-Frsnin en-Nefhatl-miskiyye (stanbul 1301), Ali b. Hasan el-Vstnin (. 733/1333) Hulsatl-iksr (Kahire 1306) adl eserleri de ilve edilmelidir.

BBLYOGRAFYA

Abdlkerm b. Muhammed er-Rfi, Sevdl-ayneyn f menkbil-gavs Ebil-Alemeyn, Kahire 1301, s. 3-26; Sbt bnl-Cevz, Mirtz-zamn, s. 370-371; zzeddin Ahmed es-Sayyd, elMarifl-Muhammediyye fil-vezifil-Ahmediyye, stanbul 1305, s. 2-68; bn Hallikn, Vefeyt (nr. F. Wstenfeld), Kahire 1367/1948, I, 154-155; Abdlazz b. Ahmed ed-Drn, Kitb Gayetittahrr, Kahire 1315, s. 6-27; Ahmed b. brhim el-Frs, en-Nefhatl-miskiyye fis-slletirRifiyyetizzekiyye, stanbul 1301, s. 6-12; a.mlf., rdl-mslimn li-tarkati eyhil-mttakn, stanbul 1307, s. 22-39, 89-92, 126-127; attanf, Behcetl-esrr ve madinl-envr, Kahire 1330, s. 236; Ali b. Hasan el-Vst, Hulsatl-iksr, Kahire 1306, s. 5-19, 27-35, 65-72; Abdurrahman Ebl-Ferec el-Vst, Tabakat hrkatis-sfiyye, Kahire 1305, s. 3, 32-35; a.mlf., Tirykulmuhibbn f sreti sultnil-rifn, Bibliothque Nationale de Paris, code 5291, vr. 243-270; Zeheb, el-ber, Kahire 1948, I, 154-155; a.mlf., Almn-nbel, XXI, 77-80; Sbk, Tabakat, VI, 2327; bn Kesr, el-Bidye, XIII, 342; bn Hacer, ed-Drerl-kmine, III, 37; Muhammed Sirceddin el-Mahzm, Shhul-ahbr, stanbul 1306, s. 63-73, 76-83, 138; Syt, e-erefl-muhtem, Kahire 1307, s. 6; arn, et-Tabakat, s. 140-145; Mnv, el-Kevkib, II, 75-79; bnl-md, ezert, IV, 259-261; Harrzde, Tibyn, II, vr. 52-62; Ebl-Hd es-Sayyd, Kldetl-cevhir, Beyrut 1301, s. 523; a.mlf., Kitbl-Kenzil-mutalsem, stanbul 1313; Kenan Rif, Ahmed er-Rif, stanbul 1340; Brockelmann, GAL, I, 780-781; Ynus es-Smerr, Seyyid Ahmed er-Rif hayth ve srh, Badad 1970, s. 85-101; Mustafa Tahral, Ahmad al-Rif, sa Vie, son oeuvre et Tariqa (doktora tezi, 1973), Sorbonne Nouvelle Paris III; D. S. Margoliouth, Ahmed Rif, A, I, 203-204. Mustafa Tahral

AHMED RFAT EFEND, Topal


(bk. RFAT EFEND, Topal)

AHMED RFAT EFEND, Yalkzde


(. 1895) Tanzimat dnemi ansiklopedi yazar ahlk ve tarihisi. stanbulda dodu. Daha ok Yalkzde adyla tannan banzde ailesinden Ispartal Mehmed Emin Efendinin oludur. Kk yata maliyeye girdi, burada yetiti ve srasyla Bahriye muhasebecilii, dre-i Bahriyye reislii, Girit defterdarl, zmir Rsmat mdrl, Islahat Komisyonu yelii, Eshm- Fevkalde mdrl, Selnik defterdarl gibi memuriyetlerde bulunduktan sonra Muhsebt- Atka muhasebeciliinden emekli oldu. 1895 yl balarnda vefat etti. Kabri Fatihte Emr Buhr Tekkesindedir. Devlet hizmetlerinin yan sra ilm almalar yapan ve kaynaklarda ressam olduu kaydedilen Ahmed Rifat Efendi, tarihe ve ahlka dair baz eserler kaleme alm, fakat daha ok Lugat- Trihiyye ve Corafiyye* adl kitab ile tannmtr. Bu eser, aslnda mehur ahslar ve melliflerin biyografileri, nemli olaylar, tarih boyunca kurulmu devletler, milletler ve belli bal ehirlerin tarih corafyalar hakknda alfabetik maddeler halinde bilgiler verdiinden dolay kapsaml bir tarih ve corafya szl saylrsa da, teki ilim ve fenlere dair pek ok bilgiyi de ihtiva etmesi bakmndan genel bir ansiklopedi nitelii tamaktadr. Lugat- Trihiyye ve Corafiyye, Osmanllarda XIX. yzylda hazrlanmasna ferd olarak teebbs edilip tamamlanabilmi ansiklopedi almalarnn iyi bir rnei kabul edilebilir. Baz yanl ve eksikliklerine ramen, gnmzde bile mracaat kitab olma zelliini koruyan eser, ilk iki cildi 1299, son be cildi ise 1300 tarihinde olmak zere, yedi cilt halinde stanbulda baslmtr. Ahmed Rifat Efendinin dier eserleri unlardr: 1. Nakdt-tevrh. Yaratltan 1878 ylna kadar gelen bir genel tarihtir. Kronolojik olarak zet bilgiler veren bir el kitab olup kaynak eser niteliini tamamaktadr (stanbul 1296). 2. Tasvr-i Ahlk. Alfabetik bir ahlk terimler szldr (stanbul 1305). Eser, ayn zamanda Latin harfleriyle de neredilmitir (stanbul 1975). 3. Bergzr. Knalzdenin Ahlk- Alsinden zetledii bir kitaptr (Hanya 1291). Bu eser Bergzr- Ahlk adyla iki kere daha baslmtr (stanbul 1315, 1318).

BBLYOGRAFYA

Ahmed Rifat Yalkzde, Nakdt-tevrh, stanbul 1296, s. 3-5; Sicill-i Osmn, II, 410; Osmanl Mellifleri, III, 61; Babinger (ok), s. 408; Gvsa, Trk Mehurlar, s. 325; TDEA, I, 75. Abdlkadir zcan

AHMED-i RM
(. 750/1349 [?]) Hindistanda Mevlevlii yaymaya alan Anadolulu bir sf ve mellif. Hayat hakknda kendi eserlerinden karlan baz mlumatn dnda bir ey bilinmemektedir. Bu yzden o ok defa Osmanl dnemi melliflerinden Ahmed-i Rm-yi Akhisr (. 1041/1631-32) ile kartrlm, hatta Deiul-ai, gibi baz eserleri de Akhisrye nisbet edilmitir (bk. Osmanl Mellifleri, I, 26). Halbuki bunlarn ayn ahs olmalarna imkn yoktur. Zira, eserlerini 720 (1320) ve 727de (1327) yazm (bk. Alphons C. M. Hamer, Studia Iranica, III, 238) ve bu eserlerinden biri 924te (1518) istinsah edilmi bulunan Ahmed-i Rmnin, 1041de (1631-32) len Akhisr olmas dnlemez. Ktip elebiye dayanarak (bk. Kefz-zunn, II, 1362) onun 717de (1317) len Ahmed b. Muhammed er-Rm el-Hanef ile ayn kii olduu da ileri srlmtr. Ancak bu da gerekle badamaz; zira elimizde Ahmed-i Rmye ait olan ve Ahmed b. Muhammedin lmnden on yl sonra yazlm bulunan bir eser vardr. Ahmed-i Rmnin Sultan Veledin torunu Muzafferddin Ahmed Paa (. 740/1340) olduunu syleyenler de olmutur (bk. Massignon, s. 111). Bu da doru deildir; nk kaynaklarda Ahmed Paann yazarl ile ilgili herhangi bir bilgi yoktur. Ahmed-i Rm Deiul-ai, adl eserini yazd srada (720/1320) elli yanda olduuna gre (bk. Alphons C. M. Hamer, Studia Iranica, III, 234) 670 (1271-72) ylnda domu olmaldr. Anadolunun neresinde doduu belli deildir. Hindistana ne zaman gittii de bilinmemektedir. Ancak ed-Dei fi-ar, adl eserinde (XXXVII. fasl) deniz kenarnda Alna adl bir ehirden sz etmektedir ki tavsifinden burann Alanya olduu anlalmaktadr. Alanyadan deniz ve kara yolu ile Hindistanda Ganjn dousunda, Leknev ve Zaferbd civarndaki Avada (Oudh) gitti. mmlkitb adl eserinde (XXXII. fasl) bu ehri tasvir eder. Hindistanda ylesine byk bir n salad ki hkmdar onu saraya davet ettii halde o bu daveti kabul etmedi; krk sekiz beyitlik bir kaside yazp kendisini davet iin gelenlerle hkmdara gnderdi. Bu arada Bengale gitti. Buradan arkadalarna yazd bir kasidede Bengaldeki emr ve onun hizmetilerinden memnun kalmadn bildirmekte, devlet adamlaryla limlerin kskanlklarndan dert yanmaktadr. Ahmed-i Rmnin lm tarihi belli olmamakla birlikte en ge 750 (1349) tarihlerine kadar yaad tahmin edilmektedir. Eserleri. 1. Deiul-ai. Farsa kadar Arapaya da vkf olduu anlalan Ahmed-i Rmnin Farsa eserlerinin banda Deiul-ai, adl kitab gelmektedir. Bu ad mevcut el yazmalarnn ounda burada kaydedildii gibi ise de bazlarnda Haiud-dei, ve Hai ve Dei, biiminde gemektedir. Ancak kitabn tertip ve muhtevasna bakldnda bu son ad daha doru gibi grnmektedir. Seksen fasldan ibaret olan eserde her fasln banda yer alan yet ve hadislerin hakaik, bunlar aklamak zere anlatlan fkralarla Mesnev ve Dvn- Kebrden alnm paralarn da dekaik diye adlandrld ve eserin adnn buradan geldii kabul edilebilir. Mellif eserin nsznde, Allaha hamd ve Peygambere salt ve selmdan sonra Mevlnnn soyunu baba tarafndan Hz. Eb Bekire, anne tarafndan da nl sf brhim Edheme balar. Etrafndakilerin kendileri iin hirette kurtulma vesilesi olur midiyle bir kitap yazmasn

istediklerini anlatr. Eserde her fasl bir yet veya hadisle balar. Mesnev ve Dvn- Kebrden paralar nakledildikten sonra konu ile ilgili din ve ahlk nitelikte fkralar anlatlr. Baz yazarlarca (mesel Frzanfer) Mesnevnin erhi olarak tantlan bu eserin byle bir nitelii yoktur. Kitabn Trkiye ve dnya ktphanelerinde ok sayda yazmalar vardr. Trkiyedeki balca yazmalar unlardr: Millet Ktphanesi, Ali Emr, Farsa Eserler, nr. 978; Sleymaniye Ktphanesi, Hac Mahmud Efendi, nr. 2248 (istinsah 924); ehid Ali Paa, nr. 1349; stanbul niversitesi Ktphanesi, FY, nr. 942; Mevln Mzesi, nr. 2102, 2103 (dnya ktphanelerindeki dier yazmalar iin bk. Alphons C. M. Hamer, Studia Iranica, III, 248-249). 2. ed-Dei fi-ar. Bir tarikat db kitab niteliindedir. Mesnevnin etkisi ile konulara ok defa binev (dinle!) hitab ile balanr. Mesnev vezninde (remel) yazlm olan bu eser sem iin zaman, mekn ve ihvan*a ihtiya olduunu bildirmekle beraber tarikat db ile ilgili olarak burada verilen bilgiler Trkiyedeki uygulamalardan farkldr. Alphons C. M. Hamer ed-Dei fi-arn Kahirede Drl-ktb, nr. 59da kaytl bir yazma nshasn geni olarak tantmtr (bk. Studia Iranica, III, 233 vd.). 3. mml-kitb. Krk blmden oluan bu eser baz yazarlar (mesel Blochet) tarafndan bir krk hadis kitab olarak kabul edilmi ve Deiul-aile birletirilmek istenmitir. Ancak bu iki eser arasnda birtakm benzerlikler bulunmakla birlikte ayn eser saylmalarn imknsz klan pek ok fark vardr. Nitekim krk fasllk bu eserin batan alt fasl Deiul-aite olduunun aksine, yet ve hadisler yerine sf imam ve eyhlerin szleriyle balar. XVI. faslda Kurann mahlk olup olmadna dair (bk. HALKUl-KURN) Mutezile ile Snnlerin kart grleri yer alr (eserin yazmalar iin bk. Alexander von Kgl, ZDMG, LX [1906], 549-592, Suppl. Persan, nr. 115).

BBLYOGRAFYA

Kefz-zunn, I, 66, 737, 856; II, 159, 1362; E. Blochet, Catalogue des manuscrits Persans de la Bibliothque Nationale, Paris 1905, I, 96, nr. 143; Osmanl Mellifleri, I, 26; Bedzzaman Firznfer, erh-i Mesnev, Tahran 1346 h., nsz; The Alphabetic Catalogue of MSS found by 1959-1963 Expedition in Gorno-Badakhshan Autonomous Region (nr. B. G. Gafurov - A. M. Mirzoev), Moskow 1967, s. 94; Mnzev, Fihrist, I, 41; Abdlbki Glpnarl, Mevlna Mzesi Katalou, Ankara 1971, II, 53, 162; Nabibaxa Qazi, A rare manuscript of Daqiq at-Tarq-a Persian mathnawi by Ahmed-e Rm, Proceedings of the 27 th International Congress of Orientalists, Ann Harbor 1967, Wiesbaden 1971, s. 279; J. E. Bregel, Persidskaya Literatura, Moskow 1973, s. 1334-1335; Alexander von Kgl, Zu Blochet, Catalogue des manuscrits persans, ZDMG, LX (1906), s. 549-592; a.mlf., Daqiqul-Haqiq, a.e., s. 590 vd.; Louis Massignon, La Lgende de Hallac Mansur en pays Turcs, RI (1941-1946), s. 111; Alphons C. M. Hamer, An Unknown Mavlaw-Poet: Ahmad-i Rm, Studia Iranica, III, Leiden 1974, s. 229-249; a.mlf., Ahmad-i Rum, EI Suppl. (ng.), s. 49-50. Tahsin Yazc

AHMED b. SLH et-TABER


Eb Cafer Ahmed b. Slih et-Taber el-Msr (. 248/862) Msrl hadis hfz. Babas Taberistanl bir asker olduu iin bnt-Taber diye de tannr. Msrda dodu. Hicaz, Yemen, Irak ve Suriye blgelerinde hadis tahsil ettikten, kraat ilmini de Ver ve Kalndan rendikten sonra Msra dnd, ilmini orada yaymaya balad. Muhaddis ve hfz* olduu kadar kari*, fakih ve nahivci olarak da kabul edilir. lel* ve ihtilfl-hads* konularnda mtehassst. zellikle Msr ve Hicazl hadis limleri kanalyla gelen hadisleri ok iyi biliyordu. Henz krk yana gelmeden hadis rivayet etmeye balad. Msr merkez olmak zere Badat, am, Antakya ve dier birok yerde ders verdi. dil olduunu iki ahit ile ispat edenlere ve sakal km bulunanlara hadis rivayet ediyordu. Sakalsz olmasna ramen kendisini imtihana tbi tuttuu ve baarl olduuna inand Eb Dvdun olu Abdullaha da rivayette bulunmutur. Zhl ve Eb Zra ed-Dmak gibi birok byk muhaddisin hadis rivayet ettii Ahmed b. Slihten Buhr de yirmi sekiz hadis rivayet etmitir. Ayrca Buhr onun gvenilir bir muhaddis olduunu ve kendisine yneltilen tenkitlerin hibir delile dayanmadn sylemitir. Btn kaynaklar bnt-Tabernin sika* olduu noktasnda mttefiktir. Ancak kibirli oluu, yegne kusuru olarak zikredilir. Her ne kadar Nes onu cerhetmi ise de bu cerh*, Nesyi meclisinden kovduu iin aralarndaki krgnlktan ileri geldiine hkmedilerek, itibar grmemitir. bn Manin cerhi ise gerekte ona deil, hadis uydurmakla mruf olan Mekke eyhi Ahmed b. Slih e-emmnye (emmm) yneliktir. Zira bnt-Taber birok konuda bn Man seviyesinde grlm, hatta Msr ve Hicazllarn rivayet ettii hadisleri bn Manden daha iyi bildii kabul edilmitir. Ahmed b. Slihin salam ve gvenilir bir muhaddis olduunu gsteren bir husus da bn Zebleden yz bin kadar hadis yazdktan sonra onun hadis uydurduunu anlaynca btn hadislerini terketmesidir. Kaynaklarda Kitbs-Sahbe adl bir eserinden bahsedilmektedir. bnt-Taber Msrda vefat etmitir.

BBLYOGRAFYA

Buhr, et-Trhul-kebr, II, 6; el-Cerh vet-tadl, II, 56; Hatb, Trhu Bagdd, IV, 195-202; Tabakatl-Hanbile, I, 48; Kad yz, Tertbl-medrik (nr. M. Tvit et-Tanc), Rabat 1383/1963, IV, 38-39; Zeheb, Tezkiretl-huffz, I, 496; a.mlf., Almn-nbel, XII, 160-177; a.mlf., Mznl-itidl, I, 104; a.mlf., Marifetl-kurr (Cdelhak), I, 152; Sbk, Tabakat-fiiyye, Kahire 1324, I, 186; bn Hacer, Tehzbt-Tehzb, I, 39-42.

Kemal Sandk

AHMED SRBN
(bk. SRBN AHMED)

AHMED es-SV
(bk. SV, Ahmed b. Muhammed)

AHMED b. SELEME
Ebl-Fazl Ahmed b. Seleme b. Abdillh el-Bezzz (Bezzr) en-Nsbr (. 286/899) Tannm hadis hfz. mam Mslimin Belh ve Basraya yapt yolculuklarda ona arkadalk etti. Kuteybe b. Sad, shak b. Rhye, Osman b. Eb eybe, Eb Kreyb, Ahmed b. Men gibi birok mehur limden hadis ald. Devrin nl muhaddisi Kuteybe b. Sadin yanna gidip ondan hadis okumak istedii zaman, ok sevdii olundan ayrlmak istemeyen babas, bu seyahatin gerekli olup olmad hususunu da shak b. Rhye ile istiare etti. shak b. Rhyenin, Ahmedin kendisinden ok ey rendiini, ancak Kuteybenin de farkl kiilerden elde ettii bilgileri bizzat ondan renmesinin isabetli olacan sylemesi zerine, memleketi dnda hadis tahsil etmesi iin babas ona izin verdi. Kendisinden de Eb Zra er-Rz, bn Vre, Eb Htim er-Rz gibi hocalar ve Eb Hmid b. ark, Yahy b. Mansr ve dier rencileri hadis rivayet etmilerdir. dil ve emin olmasnn yan sra hadiste hccet* unvanna da sahip bulunan Ahmed b. Selemenin Mslimin Sahine benzer bir mstahrec*i olduu bilinmektedir. Sahh, ad da verilen bu eser gnmze ulamamtr. 232 (846-47) ylnda Badatta hadis iml* ettiini Hatb el-Badd kaydetmektedir. Sk sk gidip hadis okuttuu Badatta vefat etti.

BBLYOGRAFYA

el-Cerh vet-tadl, II, 54; Hatb, Trhu Bagdd, IV, 186-187; Zeheb, Almn-nbel, XIII, 373; a.mlf., Tezkiretl-huffz, II, 637-638; a.mlf., el-ber, I, 412; Syt, Tabakatl-huffz, (mer), s. 279; bnl-md, ezert, II, 192; Kettn, er-Risletl-mstetrafe, s. 28. smail L. akan

AHMED-i SERHEND
(bk. MM- RABBN)

AHMED b. SNN
Eb Cafer Ahmed b. Sinn b. Esed el-Kattn el-Vst (. 259/872-73) Tannm hadis hfz. Hayat hakknda fazla bilgi yoktur. Vek b. Cerrh, Abdurrahman b. Mehd, Yahy b. Sad el-Kattn ve mam fi gibi devrinin hretli muhaddislerinden hadis okudu. Kendisinden de mam Buhr, Mslim, Eb Dvd, bn Mce, bn Huzeyme gibi muhaddisler hadis rivayet etti. Olu Cafer b. Ahmed de talebelerindendir. Yine onun talebelerinden olan Eb Htim er-Rz, zamann imam diye vd hocasnn sika* ve sadk* bir muhaddis olduunu syler. Dier talebeleri mam Nes ile Drekutn de ayn gre katlrlar. Hkim enNsbr, bir hocasndan naklen, Yaad asrda Abdullah b. Mbrek ne ise kendi devrine gre Ahmed b. Sinn da odur dendiini anlatr. Rivayet ettii hadislerden biri Buhrnin Sahinde, dierleri ise Mslimin Sahi ile Eb Dvd ve bn Mcenin snenlerinde ve Nesnin esSnenl-kbrsnda yer almtr. Kaynaklarda onun, rvilere gre tertip edilmi bir msned*inden sz edilmekle beraber, bu eserin gnmze kadar gelip gelmedii henz bilinmemektedir. Ahmed b. Sinndan nakledilen szlerden biri udur: Her bidat muhaddislere dmandr, bidat illetine yakalanan kimsenin kalbinden hadis zevki ekip alnmtr. Kaynaklarda vefat tarihi iin 250, 254, 256, 258 ve 259 yllar yer almaktadr. Zeheb (el-ber, I, 370), Safed (el-Vf, VI, 407), bn Kesr (el-Bidye, XI, 31) ve bnl-md (ezert, II, 137) 258 ylnda vefat ettiini sylemekte, bn Hacer ise bu ihtilflarn istinsah hatasndan meydana geldiini, dorusunun 259 yl olduunu belirtmektedir (bk. Tehzbt-Tehzb, I, 34).

BBLYOGRAFYA

el-Cerh vet-tadl, II, 53; Mizz, Tehzbl-Keml, Beyrut 1403-1405/1983-85, I, 322-323; Zeheb, Tezkiretl-huffz, II, 521; a.mlf., Almn-nbel, XII, 244-246; a.mlf., el-ber, I, 370; Safed, elVf, VI, 407; Sbk, Tabakat, II, 5-6; bn Kesr, el-Bidye, XI, 31; bn Hacer, Tehzbt-Tehzb, I, 34-35; Hazrec, Hulsat Tezhb, s. 6-7; bnl-md, ezert, II, 137. M. Yaar Kandemir

AHMED SHEYL
(bk. SHEYL, Ahmed)

AHMED-i SHREVERD
XIII. yzylda yaayan stdn- sitteden ranl hattat. Yazd eserlerdeki imzalarndan renildiine gre tam ad Ahmed b. Yahy b. Muhammed b. mer b. Muhammed es-Shreverddir. eyhzde lakabyla da anlan Ahmed, nisbesinden anlaldna gre rann Shreverd ehrindendir. Fezil ve Beyn, tarihini belirtmeden Badatta doduunu kaydetmektedirler. Bilinen eserleri zerindeki 697-728 (1297-1328) tarihleriyle dier baz kaytlardan anlaldna gre, XIII. yzyln ikinci yars ile XIV. yzyln birinci yarsnda Badatta yaamtr. Ykut el-Mstasmnin (. 1298) aklm- sitte*yi rettii stdn- sittenin nde gelen alt talebesinden biridir. Aklm- sittenin her birinde mahir olmakla birlikte bilhassa nesih ve cel hatlar mkemmel bir surette yazard. Bu sebeple Badattaki binalarn birounun hatlarn onun yazd rivayet edilmektedir. Bunlar arasnda Badat Camiinin tezyin i yazlarndan olan Kehf sresi bilhassa zikre deer bir eserdir. Ayrca, yazd mushaf ve czlerle eitli murakka*lar Trkiye, ran ve Badat ktphanelerinde bulunmaktadr. 718 (1318) tarihli mushaf Trk ve slm Eserleri Mzesinde (nr. 486), 705 (1305-1306) tarihinde yazlp tezhip edilmi Kuran cz ile Sultan Hseyin Mirza ve ah Tahmasb murakkalaryla dier baz murakkalarda yer alan yazlar Topkap Saray Mzesi Ktphanesindedir (Emanet Hazinesi, nr. 249). 728de (1328) istinsah ettii bir Nehcl-belga nshas Ktphne-i Saltanatde, 706 (1306-1307) tarihinde yazd Kurn- Kermden drt cz ise Tahranda Mze-i rn- Bstnda bulunmaktadr.

BBLYOGRAFYA

l, Menkb- Hnervern, s. 18, 19, 23; Glzr- Savb, s. 46; Suyolcuzde, Devhatl-kttb, s. 9; Mstakimzde, Tuhfe, s. 93-94; Habb, Hat ve Hatttn, stanbul 1305, s. 55; Beyn, Honvsn, IV, 1024-1026; Kad Ahmed Kumm, Glistn- Hner (nr. A. S. Hnsr), Tahran 1352 h., s. 21; Habbullah Fezil, Atlas- Hat, sfahan 1362 h., s. 203, 317; A. Schimmel, Calligraphy and Islamic Culture, New York 1984, s. 22, 71; Y. Hamid Safadi, Calligraphie Islamique, London 1978, s. 25-71. Mustafa Uzun

AHMED AH DRRN
(. 1187/1773) Afganistan Devletinin kurucusu (1747-1773). 1722de dodu. XVII. yzyln sonlarna doru Herat civarna gelip yerleen ve 1731de ran ah Ndirin idaresine giren Abdl kabilesinin reisi Muhammed Zaman Hann oludur. 1737de Kandehar zapteden Ndir ah, o sralarda Galzaylarn elinde esir bulunan Ahmed Han serbest brakarak himayesi altna ald. Ahmed Han cesareti, zek ve kabiliyeti ile ksa zamanda Ndir ahn gzde kumandanlar arasna girdii gibi seferlerinin ouna katlarak byk tecrbe edindi ve Mzenderan valisi oldu. 1747de Ndir ahn ldrlmesinden sonra rann iine dt karklktan faydalanarak Kandeharda hkmdarln iln etti. Bu arada kendisine hkimiyeti altndaki kabile reisleri tarafndan, inciler incisi mnasna gelen drr-i drrn unvan verildi. Ahmed ah ksa zamanda Kbil ve evresini lkesine kattktan sonra, srasyla Galzay, zbek ve Tacikleri hkimiyeti altna alarak Afganistann mutlak hkimi oldu. Daha sonra, kurduu devletin snrlarn geniletmek iin fetih hareketlerine balad. Batda ranllarn, gneyde Bbrllerin iinde bulunduklar kt durumdan faydalanarak baz yerleri topraklarna katt. 1748de Hindistana yapt ilk sefer baarszlkla sonuland; fakat ikinci seferinde Kuzey Hindistandaki Lahor ve Multan ele geirdi. Daha sonra batya dnp rana yrd. nce Herat, ardndan da Mehedi ald; buralar Ndir ahn torunu hruha brakarak Kandehara dnd (1750). Kahdehardaki ikameti srasnda Bbrllerin Lahoru geri aldklarn duyunca 1756da yeniden Hindistan seferine kt ve Bbrl ordusunu ar bir yenilgiye uratt. Ancak bu harekt Hindistandaki karklklar yattrmaya yetmedi; Ahmed ah 1760ta drdnc defa sefere kmak zorunda kald. Bu sefer sonucu, huzursuzluun kayna olan yerli Hindlardan Maratalar ar bir hezimete uratp byk ganimetlerle Kandehara dnd. randa ise Ndir ahn lmnden sonra ortaya kan karklk uzun zaman devam etmemi ve lke toparlanarak Afganistana kar dmanca bir tavr iine girmiti. lkenin batsnda kuvvetli bir i rann tehdidini hisseden Ahmed ah, bu tehlikeyi nleyebilmek iin Osmanl Devletine bavurarak yardm istediyse de bu istei reddedildi (1763). Bu arada Hindistandaki kaynamalarn gn getike artmas, Maratalar ve Sihlerin kuvvetlenip hkimiyet peinde komaya ve Afganllar lkeden atmak iin faaliyet gstermeye balamalar zerine, Ahmed ah emniyeti salayabilmek iin 1762-1767 yllar arasnda buraya sefer daha yapmak mecburiyetinde kald. Onun devaml olarak Hindistan seferleriyle megul olmasndan faydalanan Trkistandaki zbek devletlerinden Buhara Emirlii, Afgan Trkistan olarak bilinen ve Afganistann kontrolnde bulunan blgenin byk bir ksmn igal etti. Bunun zerine Ahmed ah 1770te Buharaya yrd. Afgan ve Buhara ordular Kar ehri civarnda kar karya geldiler, fakat hamiyyet-i slmiyyeye binen savamadlar. Amuderya snr olmak zere iki taraf arasnda bar yapld. Btn mrn savatan savaa komakla geiren Ahmed ah, ok bitkin ve hasta

dmt. Bu sebeple hkmet ve devlet ilerini olu Timura devrederek istirahate ekildi ve bir sre sonra da vefat etti. Mill Afganistan Devletinin kurucusu olan Ahmed ah, byk bir kumandan ve devlet adam idi. Mtevazi ve dil bir hkmdar olarak Afganistandaki btn kabileler tarafndan sevilip saylrd. Hkmdarl srasnda Afgan halkn vergilerle skntya sokmad gibi, bilhassa Hindistana yapt seferlerden getirdii ganimetlerle onlar ihya etti. Onun en byk kusuru mensup olduu Abdl kabilesine, kurduu devletin iinde byk imtiyazlar tanyarak onlar dier kabile mensuplarndan daha stn tutmu olmasdr. Sevilen bir lider olmasna ramen bu hatas, Afganistandaki kabileleri birletirerek mill birlii tesis edememesine sebep olmutur. Afgan ahalisi arasnda bunun izleri bugn dahi grlmektedir.

BBLYOGRAFYA

J. P. Ferrier, History of the Afghans, London 1858; A. Hamilton, Afghanistan, London 1906; The Cambridge History of India, Cambridge 1937, IV, 371-373, 416-417; P. Sykes, History of Afghanistan, London 1940; W. K. FraserTytler, Afghanistan: A Study of Political Developments in Central Asia, Oxford 1950, s. 61-65; A. Flatcher, Afghanistan: Highway of Conquest, New York 1966, s. 41-57; Mehmet Saray, Afganistan ve Trkler, stanbul 1987, s. 11-17; M. Longworth Dames, Ahmed ah, A, I, 204-207; C. Collin Davies, Ahmad Shah Durran, EI (ng.), I, 295-296. Mehmet Saray

AHMED EHD
Seyyid Ahmed b. Muhammed rfn- Birlv () (. 1246/1831) Hindistanda ngilizlere ve Sihlere kar verilen mcadelede nemli rol oynayan Tarkat- Muhammediyye hareketinin kurucusu. Hz. Hseyin soyundandr. 6 Safer 1201de (28 Kasm 1786) Hindistann Utar Prade eyaletinin Ray Bereyl ( - Rai Bareilly) ehrinde dodu. lk renimini burada grd. Genlik yllarnda ilm almalara ilgi duymuyordu. Fakat daha sonra mehur lim ah Veliyyullah ed-Dihlevnin olu Abdlazizden ders almaya karar verdi ve bu maksatla Delhiye giderek ondan Nakibendiyye, Kadiriyye, itiyye, Shreverdiyye iczetlerini ald. Ayrca Abdlazz ed-Dihlevnin kardei ah Abdlkadirden de kraat okudu ve hadis derslerini takip etti. Tahsilini tamamladktan sonra Ray Bereylye dnd (1809). Daha sonra cihad akyla Racptanaya giderek Tonk Devletinin kurucusu Emr Hann ordusuna katld. Alt yl boyunca onun emrinde alt. Ancak nde gelen subay Feyzullah Hann ngilizlerin safna gemesi zerine Emr Han onlarla anlamak zorunda kalnca oradan ayrlarak Delhiye gitti (15 Aralk 1817). Kendisini Abdlazz ed-Dihlevnin hizmetine adad ve onun tevikiyle Tarkat- Muhammediyye adyla bilinen cihad harektn balatt. Selef akdesini ihya gayesiyle balatlm olan bu hareket daha sonra sosyopolitik bir karakter kazand. Mensuplar Hz. Peygamberin snnetinin yaatlmas, toplumdaki irk ve bidatlarn temizlenmesi, ictihad messesesinin canlandrlmas ve slm topraklarn igal eden gayri mslimlere kar cihad almas gibi gayelerle ok geni bir sahada faaliyet gsterdiler. Seyyid Ahmed de almalarn daha ok Kuran ve Snnetin retilmesi zerine younlatrd. Hareketin esaslarn anlatmaya alt Delhi ve Utar-Pradete halk tarafndan ilgiyle karland; etrafna binlerce mrid topland. ki nemli talebesi ve arkada Abdlhay b. Hibetullah ile ah smil b. Abdlgan ed-Dihlev slmiyeti yaymak zere ona biat ederek hareketin yaylmasnda nemli rol oynadlar. Seyyid Ahmed Austos 1821de birok mridi ile birlikte hacca gitmek zere yola kt. KalktaBengal-Bihr yoluyla Bombaya geldi. ubat 1822de Bombaydan deniz yoluyla Ciddeye hareket etti. Arabistanda yaklak bir yl kaldktan sonra ayn yolla geri dnd. O sralarda Hindistanda Bbrllerin hibir nfuzu kalmam, ngilizler lkeye hkim olmutu. Seyyid Ahmed, lkeyi igal etmi olan yabanclara kar byk bir cihad harekt balatmak zere Hint, Sind ve Horasanda youn bir propaganda faaliyetine giriti. Onu cihada sevkeden sebeplerden biri de Sihlerin Pencaptaki zulm ve katliamlaryd. Tonk emrinden salad yardmla Afganistan zerinden Sinde ulat. Sind emri ile Belcistanda bir kabile reisi olan Mihrb Han da onu

destekledi. Daha sonra Kandehar, Gazne ve Kbili dolat. Bu arada baz sebepler yznden aralar ak olan Afgan emrlerini bartrmaya alt. 1826da Pevere vard ve Nevereye (Nowera) yerleti. Buradan Sih yneticilerine bir mesaj gndererek yaptklar zulmlere son vermelerini istedi. Ancak Sih yneticilerinin kaytsz tavrlar karsnda onlarla savamaktan baka are kalmadn anlad. 21 Aralk 1826da Akrede (Akora) Sihlere kar baar ile sonulanan bir hcumda bulundu, daha sonra Hazrodaki atmada da onlar pskrtt. Bu baarlar sayesinde blgeye hkim oldu. Ocak 1827de yaplan bir toplantda Seyyid Ahmed ittifakla imam* kabul edildi. Bu arada Yr Muhammed Han ve dier Pever reisleri de Sihlere kar Seyyid Ahmedin safnda yer aldlar. Aslnda bu bir tuzaktan baka bir ey deildi. Seyyid Ahmede bal kuvvetler Atk (Attock) Kalesini almay planlarken Sihler Akre yaknlarnda Yr Muhammedin gizli yardmyla binlerce mslman ldrdler. Bu yenilgiden sonra Seyyid Ahmed Hindistann kuzeybat snrndaki Ysufzay blgesine yardm iin bir gezi dzenlerken talebesi ah smil de ayn grevle Hezreye gitti. Yr Muhammedin dmanca tutumuna ramen hareket Drrnler ve mahall hkmetler tarafndan destekleniyordu. 1830da Peveri ele geiren Seyyid Ahmed Kemire doru ilerlerken Blkotta tekrar Sihlerle kar karya geldi. ok gl bir orduya sahip olan Sihlerle yaplan iddetli savata Seyyid Ahmed, yardmcs ah smil ve ok sayda taraftar ehid edildiler (24 Zilkade 1246 / 6 Mays 1831). Sihler Seyyid Ahmedin cesedini yaktlar. Bu savatan sonra her iki mcahid de ehid lakabyla mehur oldu. Onlarn izinden gidenler eitli imknszlklara ramen ngilizlere kar cihada devam ettiler. Mcadelelerle dolu hayat boyunca baz eserler de kaleme alm olan Ahmed ehidin Farsa yazlm balca eser ve risleleri unlardr: Tenbhl-gafiln (Delhi 1285/1868); Risle-i Namz; Risle der Nikh- Biygn. Ayrca henz yaymlanmam Farsa mektuplar vardr. Yakn arkada ah smil Urduca Takviyetl-mn ve ayrca eyh Abdlhay ile birlikte yazd Farsa Srt- Mstakm adl eserlerinde Ahmed ehidin slm dnceleri ve Tarkat- Muhammediyye hareketi hakknda bilgi verir. Bunun yan sra, Ebl-Hasan Ali en-Nedv Sret-i Seyyid Ahmed ehd, Gulm Resl Mihr Seyyid Ahmed ehd, eyh Cafer Ali el-Bestev Manzrats-sad, eyh Muhammed Ali b. Abdssbhn Mahzeni Ahmed, Muhammed Cafer et-Tehnser Sevnihi Ahmed, Mft lhbah el-Kandehlev el-Mlhemtl-Ahmediyye, eyh Muhammed Ali de el-Veiul-Ahmediyye adyla eserler kaleme almlardr (bk. Abdlhay elHasen, VII, 31-32; UDM, II, 142-143).

BBLYOGRAFYA

Abdlhay el-Hasen, Nzhetl-havtr, VII, 27-32; Mohiuddin Ahmed, Saiyid Ahmad Shahid, Lucknow 1975; M. A. Aziz, A History of Pakistan, Lahore 1979, s. 74-79; M. T. Titus, Indian Islam, New Delhi 1979, s. 181-186; A. Schimmel, Islam in the Indian Subcontinent, Leiden 1980, s. 182-

183, 207; Fazlurrahman, slm (trc. Mehmet Da - Mehmet Aydn), stanbul 1981, s. 255-257; Abdlmnim en-Nemr, Trhul-slm fil-Hind, Beyrut 1401/1981, s. 530-539; Muceeb Ashraf, Muslim Attitudes Towards British Rule and Western Culture in India, Delhi 1982, s. 79, 123-133; Christian W. Troll, Islam in India, Studies and Commentories, New Delhi 1982, s. 52-53; John Obert Voll, Islam Continuity and Change in the Modern World, Colorada 1982, s. 59, 111, 126; Santimoy Ray, Freedom Movement and Indian Muslims, New Delhi 1983, s. 5-20; M. Mujeeb, The Indian Muslims, New Delhi 1985, s. 395, 396, 398, 445-446; Meryem Cemile, slam ve ada ncleri (trc. Selahattin Ayaz), stanbul 1986, s. 179-184; P. N. Chopra, Indian Muslims in Freedom Struggle, New Delhi 1988, s. 3-5; Muhammed Abdul Bari, The Politics of Sayyid Ahmed Barelwi, IC, XXXI/2 (1957), s. 156-164; Muind-din Ahmad Han, Tariqah- Muhammadiyyah Movement: Analytical Study, IS, VI/4 (1967), s. 375-388; a.mlf., Sayyid Ahmad Shahids Campaign Against the Sikhs, IS, VII/4 (1968), s. 317-338; Sh. Inayatullah, Ahmad Brelw, EI (ng.), I, 282-283; Gulm Resl Mihr, Ahmed ehd, Seyyid, UDM, II, 137-143. Rza Kurtulu

AHMED EMSEDDN
(bk. MOLLA GRN)

AHMED EMSEDDN, Kadzde


(bk. KADIZDE, Ahmed emseddin)

AHMED EMSEDDN, Yiitba


(. 910/1504) Halvetiyye tarikatnda orta kol olarak bilinen Ahmediyye ubesinin kurucusu. 839da (1435-36) Akhisarn Gl Marmaras veya Marmarack kynde dodu. lk renimini muhtemelen bir Halvet eyhi olan babas s Halfeden grd. Zhir ilimleri tahsil ettikten sonra, Uakn Kabakl kynde irad faaliyetinde bulunan Halvet eyhi Aleddin Ukden feyiz ald; slk*n tamamlayarak Manisaya gitti ve orada mridlerini irad etmeye balad. Bir ara stanbula da giderek tarikatlar arasndaki ihtilflar bir sonuca balad (bu ihtilflarn neler olduu konusunda kaynaklarda bilgi yoktur); bu sebeple kendisine Yiitba (Fetel-fityn, Ebl-fityn) lakab verildi. eyhi Aleddin Uknin vefatndan sonra onun yerine geti. Manisann merkezinde eitli camilerde srdrd irad grevine daha sonra defnedildii Seyyid Hoca mahallesindeki trbesinin yannda bulunan tekkesinde devam etti. Zamanla yklan ve kaybolmak zere olan bu tekkenin yerine bugn onun adna kurulan Yiitba Vakf tarafndan bir mescid ina ettirilmitir. Yiitba Ahmed emseddinin kurucusu olduu Ahmediyye tarikat Ramazniyye, Sinniyye, Ukyye ve Msriyye adyla drt kola ayrlmtr (bk. AHMEDYYE). Eserleri. 1. Cmiul-esrr. Sftullah, mrid-i kmil, mahabbetullah, lem, tecell ve ryetullah, nefis gibi konularn ilendii manzum bir eserdir (Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 233/1, Hsrev Paa, nr. 182/2; Ktp., TY, nr. 317, 2311). 2. Risle-i Tevhd. Allahn peygamber ve kitap gndermekteki maksadnn ne olduu hususunu aklamakla balayan eser itikad, eriat, mye, telkin, zikir, tevhid, hakaik- insn, ervah ve enfs, vkat, ryet-i enbiy, tecelliyat ve ilm-i hikmet konularn ihtiva eden mensur bir eserdir (Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 438; Lleli, nr. 1371). 3. Kefl-esrr. Mellif Cmiul-esrr ve Risle-i Tevhd adl eserlerinde genie ele ald konular burada mridlerin anlama ve renmelerini kolaylatrmak gayesiyle mensur olarak ve ksaca yeniden kaleme almtr (Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 2331/2, 2555/2; Nuruosmaniye Ktp., 1793/2; Ktp., TY, nr. 317). 4. Ravzatl-vsln. Allahn birlii ve mahlkat yaratmas ile ilgili blmn ardndan tevhid hakknda eitli sorular sorulmu ve cevaplar verilmitir. F beyni tabirtil-vkt adn tayan blmde ise rya tabiri ile ilgili meseleler zerinde durulmutur. Htrat ve ilhmata dair olan eserin son blm yine soru-cevap eklinde tertip edilmitir (Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 2628, 2645/1; Ktp., TY, nr. 9774/4, 317/1). 5. Atvr- Seba. Slik*in seyr slk srasnda amas gereken merhaleleri aklayan bir eserdir (Sleymaniye Ktp., Hekimolu Ali Paa, nr. 438/9; ehid Ali Paa, nr. 2820/7; Hac Mahmud Efendi, nr. 2688/5). 6. Risletl-hd. Tasavvuf nasihatlardan ibaret bir eserdir (Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 2688/6). 7. Kenzl-hakayk. Allahn sfatlaryla ilgili bir eserdir (Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 2688/4). 8. Hurde-i Tarkat. Tarikat db ile ilgili be varaklk bir eser olup tek nshas Sleymaniye Ktphanesindedir (Hekimolu Ali Paa, nr. 438, vr. 385-390). 9. Tabakatl-evliy. Ricll-gayb* temsil eden abdal, evtd, gavs, ahyr vb. hakknda bilgi veren yedi varaklk bir risledir (Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 2745). 10.

Mukaddimets-sliha. Bu eserde Ehl-i snnet, mttakiler, zhidler, btn ulems hakknda bilgi verildikten sonra eyh ve mridlerin hallerinden bahsedilir. Eserin sonunda ryetullah ile ilgili bir blm yer almaktadr (Sleymaniye Ktp., Hekimolu Ali Paa, nr. 438/10, Hac Mahmud Efendi, nr. 2645/3; Ktp., TY, nr. 1886, 9774/3). 11. rfnl-marif. Zhir ve btn ulemsnn irad usullerinden, eriat, hakikat ve tarikata uygun tavrlardan bahseder ( Ktp., TY, nr. 317/6). Ahmed emseddinin bu eserleri dnda Bahreyn-i Ak (Millet Ktp., nr. 1335/8); Ftvvetnme (Sleymaniye Ktp., Hekimolu Ali Paa, nr. 438/9; Hac Mahmud Efendi, nr. 2688/4) ve Silsile-i Ehl-i Tarkat (Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 2745/1) adlarnda rislesi daha vardr.

BBLYOGRAFYA

Harrzde, Tibyn, I, vr. 53-65b; Hseyin Vassf, Sefne, IV, 156-157; Mehmed Smi, Esmr- Esrr, stanbul 1316, s. 35; Osmanl Mellifleri, I, 197; Tomar-Halvetiyye, s. 91; Mehmet Akku, Yiitba Veli Ahmed emseddin-i Marmaravnin Hayat ve Eserleri, lim ve Sanat, sy. 21-22, stanbul 1988, s. 29-33, 60-63. Sleyman Uluda

AHMED EMSEDDN KARAHSR


(bk. KARAHSR, Ahmed emseddin)

AHMED ERF es-SENS


(bk. SENS, erf)

AHMED EVK
Ahmed evki b. Al b. Ahmed evki (. 1868-1932) Son devir Arap airlerinin en mehuru. Kahirede dodu. Adn tad dedesi Ahmed evki, Mehmed Ali Paa devrinde Osmanl Devletinin Kahirede yksek seviyedeki memurlarndan biriydi. yanda iken brhim Paann zatl criyelerinden olan anneannesi tarafndan Hidiv smil Paann himayesine verildi ve onun saraynda byd. lk ve orta tahsilini tamamladktan sonra 1885 ylnda Kahirede yeni alan Hukuk Fakltesine girdi; fakat hukuktan holanmad iin ayn fakltenin Tercme Blmne geerek 1887 ylnda bu blm bitirdi. Doutan sahip olduu iir kabiliyetinin geliip ortaya kmasna, Arapa hocas ve ayn zamanda air olan eyh Muhammed el-Besyn yardmc oldu. el-Veiul-Mriyye gazetesinde Hidiv Tevfik Paay metheden ilk iirleri yaymlanmaya baladktan sonra Ali Mbrek Paann delletiyle sarayda bir memuriyete tayin edildi. Bu greve baladktan ksa bir sre sonra Hidiv Tevfik Paa tarafndan, yarm brakt hukuk renimini tamamlamak zere Fransaya gnderildi (1888) ve drt yl sreyle Montpellier ve Paris niversitelerinde hukuk ve edebiyat tahsil etti. Bu suretle Bat edebiyatn yerinde ve yakndan tanma frsatn da bulmu oldu. renimi srasnda ngiltere ve Cezayiri ziyaret etti. Tahsilini tamamlayp Msra dndkten sonra Hidiv Abbas Hilmi Paann divannda Frenk Kalemi mdrlne getirildi. 1894 ylnda Cenevrede toplanan Msterikler Kongresine Msr temsilcisi olarak katld. I. Dnya Sava ktnda stanbulda bulunan Hidiv Abbas Hilmi Paann ngilizler tarafndan azledilerek ngiliz smrgeciliine kar faaliyette bulunan milliyetilerin srgne gnderilmesi srasnda Hidiv Abbas Hilmi Paa taraftar olan Ahmed evki de spanyaya srld (1915). 1919 yl sonlarna kadar kald spanyada Endls slm medeniyetini, Arap ve Bat edebiyatn derinliine inceleme imknn buldu. Msra dnnce bir kahraman gibi karland. 1927de Msr yan Meclisi (Meclis-yh) yeliine seilen Ahmed evki 13 Ekim 1932de Kahirede ld ve resm trenle defnedildi. Arap edebiyatnn uzun bir durgunluk devresinden sonra gelen ve modern Arap nazmna mkemmel eklini veren en byk air olarak kabul edilen Ahmed evkinin iirlerini, muhteva itibariyle, srgnden nce, srgn srasnda ve srgnden dndkten sonra yazd iirler olmak zere grupta incelemek mmkndr. Srgnden nceki iirlerinde, bir saray airi olarak gelenee uygun bir ekilde klasik Arap nazmnn hicviye dndaki btn trlerini denemi, ancak insanlarla iyi mnasebetler iinde bulunmay dstur edindii iin hicviye yazmamtr. Gazel tarznda yazd iirlerde ise fazla baarl saylmamaktadr.

Madd menfaat salamak iin methiye sylemeye kar olan Ahmed evki, yaplmamasn tavsiye ettii bu ii kendisi yapmtr. Ancak srgnden nceki methiyeleri ile srgnden sonrakiler mahiyet bakmndan farkl olmutur. Srgn dn saraya baml olmaktan kurtulduu iin kendisini daha serbest hissetmi, bu dnemdeki methiyelerini daha sade ve ar vglerden uzak olarak kaleme almtr. Srgn esnasnda eski konular ilemekle beraber bunlarn yannda vatan ve aile hasretini dile getiren iirler de yazmtr. Srgnden dndkten sonra halktan yana bir tavr taknm, iirlerinde gnlk olaylar, din, siyas ve tarih konular Mehmed kif gibi mill uurla ilemi, cemiyetin dikkatini slm dnyasndaki sosyal ve ahlk alkantlara ve modern Batnn smrgeciliine ekmeye almtr. Milletler ahlklar ile yaarlar, ahlk olmayan millet kntye urar anlamndaki darbmesel haline gelen beyti onun bu devredeki hkim dncesini gsterir. Bu dnemde yeni nazm trlerinde de eser veren Ahmed evki, Abdlhak Hmid tarznda manzum piyesler, hikyeler ve fabller yazm, La Fontaine, Victor Hugo ve Shakespeare gibi Avrupal air ve ediplerin etkisinde kalmtr. Sarayda bulunduu zamanlardaki siyas, din ve sosyal konulara ait grleriyle srgn dn sarayla ilikisinin kopmasndan sonraki fikirleri elikilidir. nceleri sarayn grne uygun olarak ngilizlerin Msr siyaseti aleyhinde bir ey sylemedii halde daha sonra ngilizlere kar km, yine nceleri, Msrda ve slm dnyasnda feminist hareketin nclerinden olan Ka sm Emne karyken srgnden sonra onu desteklemitir. Ancak hilfetin ve slm dnyasnn liderliinin Trklerin elinde kalmas gerektii konusundaki siyas kanaatlerinde deiiklik olmam, bu fikirlerini sonuna kadar savunmutur. Her vesile ile halifeyi, hilfet makamn ven kasideler yazm, Trk stikll Savan dikkatle takip etmi, baz iirlerinde bu savan kumandanlarna ve Trk genlerine takdir ve kranlarn dile getirmitir (bk. e-evyyt, I, 52, 280-281). iirlerinde birok din konuyu samimiyetle ileyen Ahmed evki, din olaylar ve peygamber kssalarn malzeme olarak bol bol kullanmtr. Bsrnin mehur Kasde-i Brdesine Nehcl-Brde, Hemziyyesine de el-Hemziyyetn-nebeviyye adyla e-evyyt iinde baslm bulunan iki nazire yazmtr. mrnn sonlarna doru tiyatro ile de ilgilenmi, alts trajedi biri de komedi olmak zere yedi tiyatro eseri yazmtr. Klasik Fransz tiyatrosunun tesirinde kalmakla beraber romantizmden de faydalanan Ahmed evki piyeslerinde zaman-mekn-konu birliine pek bal kalmamtr. Tiyatro eserlerinde fazla baarl olmasa bile modern Arap edebiyatna tiyatroyu sokmak suretiyle bu alanda da hizmet etmi saylr. Yazd piyeslerin ou hem airin salnda hem de lmnden sonra Msrda defalarca oynanmtr. En baarl tiyatro eseri Marau Kleopatradr. Ahmed evki srgnden sonra din, mill ve sosyal meselelerle dier Arap lkelerindeki olaylar konu edinen iirler yazmaya balaynca btn Arap dnyasnda tannp sevildi. 1927de, e-evyyt adn verdii divannn birinci cildini yeniden dzenleyerek yaymlamas mnasebetiyle yaplan ve eitli Arap lkelerinden gelen heyetlerin de katld bir trende edip ve airler tarafndan kendisine emr-uar unvan verildi. Arap edebiyat tarihinde ilk defa bir aire byle bir unvann verilmesi eitli tepkilere yol at ve Akkad, Th Hseyin, Mzin gibi Ahmed evkiye muhalif airler, genliinde saray airi olduunu ileri srerek ona bu unvann verilmesine kar ktlar. Ancak Ahmed evki gnmzde de bu unvanla anlmaktadr. Ahmed evkinin balca eserleri unlardr: 1. e-evyyt. Drt cilt halindeki divandr. Kahirede 1898de baslan birinci cildi Dr. Muhammed Hseyin Heykelin bir mukaddimesiyle birlikte 1927

ylnda ikinci defa yaymlanm, dier ciltleri de 1930, 1936 ve 1943te Kahirede baslmtr. Divann Kahirede 1970te yaplm yeni bir basks daha vardr. 2. Marau Kleopatra (Kahire 1929). 3. Mecnn ve Leyl (Kahire 1931). 4. Kambz (Kahire 1931). 5. Al Bek el-Kebr (Kahire 1932). 6. Antere (Kahire 1932). 7. Dvell-Arab ve uzaml-slm (Kahire 1933). Bu eserlerin divan dnda kalanlar trajedi tarznda manzum piyeslerdir. 8. es-Sitt Hd (Kahire, ts.). Bu eser de komedi tarznda manzum bir piyestir (eserin genie bir tantm iin bk. Ali Ahmad Mahmoud, Journal of Arabic Literature, XIX/2, s. 183-191). 9. Emretl-Endls (Kahire 1933). Trajedi tarznda mensur bir piyestir. 10. Esvkuz-zeheb (Kahire 1932). Sosyal konulara dair makalelerinden meydana gelmitir.

BBLYOGRAFYA

Ahmed evki, Mukaddimetl-czil-evvel mine-evyyt, Kahire 1898; a.mlf., e-evyyt, Kahire 1925-30; Th Hseyin, Hfz ve ev, Kahire 1933; Ahmed Abd, Zikre-ireyn: irnNl ve Emr-uar, Dmak, ts. (el-Mektebetl-Arabiyye); M. Sad el-Uryn, Mukaddimetl-czir-rbi mine-evyyt, Kahire 1943; Brockelmann, GAL Suppl., II, 21-48; evki Dayf, ev: irl-asril-hads, Kahire 1953; Zirikl, el-Alm, I, 133-134; Kehhle, Muceml-mellifn, I, 246-250; Ahmed Kabbi, Trhu-iril-Arabiyyil-hads, Beyrut 1971, s. 74-85; Fevzi Atv, Ahmed ev: Emr-uar, Beyrut 1973; Ahmed Muhammed elHf, Vataniyyet ev, Kahire 1978; Butrus el-Bustn, debl-Arab, Beyrut 1979, III, 273357; Muhammed Krd Ali, el-Musrn (nr. Muhammed el-Msr), Dmak 1401/1980, s. 59-94; a.mlf., Hayt Ahmed ev, MMADm., XIII/2 (1933), s. 69-77; Hann el-Fhr, Trhuledebil-Arab, Beyrut, ts. (el-Matbaatl-Blisiyye), s. 970-1013; Muhammed Ali el-Marib, elslm f iri ev, Cidde 1404/1984; Mhir Hasan Fehmi, Ahmed ev, Devha 1985; Mzekkirt ev, RAAD, XIII (1928), s. 69-113; Fusl, III/1, Kahire 1982; III/2 (1983) [bu iki say Ahmed evki ile Hfza ayrlmtr]; Ali Ahmad Mahmoud, Ahmad Shauqis al-Sitt Huda as a Satirical Comedy of Manners, JAL, XIX/2 (1988), s. 183-191; TA, XXX, 265; J. A. Haywood, Ahmed ev, UDM, II, 135-137. Ramazan een

AHMED UAYB
(. 1876-1910) Edeb tenkit sahasndaki seviyeli makaleleriyle tannan Serveti Fnn dnemi yazar. stanbulda dodu. Orta renimini Ftih Rdiyesi ile Vefa ddsinde tamamlad. Mektebi Hukuku bitirince, daha sonra sadrazam olan Hakk Paann muavini olarak ayn okulda idare hukuku derslerini okutmaya balad. 1908den sonra devletler hukuku dersleri de verdi. Bu srada Meclisi Marif yelii, Tedrst- btidiyye mdrl, stanbul Maarif mdrl, son olarak da Dvn- Muhsebat mddeiumumilii grevlerinde bulundu. Zamannda mdahale edilemeyen bir apandisit yznden otuz drt yanda ld. Son derece alkan ve ilgi sahas olduka geni bir fikir adam olan Ahmed uayb, din ve mill meselelere herhangi bir ilgi duymayan Edebiyt- Cedde topluluunun fikr alandaki en gl temsilcisidir. Onun, 1899dan itibaren, bata XIX. yzyl Fransz realist ve natralist yazarlar olmak zere, Bat dnce ve edebiyat dnyasnn baz tannm ahsiyetlerinin hayat ve eserlerini tantan incelemeleri, devrinde ilgiyle karlanmtr. Edeb eserlerin ilm metotlarla ve salam bir kltre dayanarak ele alnmas gerektiine inanan ve bu konuda sosyoloji ile psikolojiden de faydalanlmasn savunan Ahmed uayb, yazarlk hayat sresince sadece Batl tenkit anlayn Trkiyeye getirmeye almtr. Hayat ve Kitaplar bal altnda nce Serveti Fnnda yaymlayp daha sonra kitap haline getirdii makale serisinde Hippolyte Taine, Gustave Flaubert, Gabriel Monod, Ernest Lavisse, Niebuhr, Ranke ve Mommsen gibi Batl yazar, fikir adam ve tarihiler zerinde durur. eitli ilm ve edeb meselelerin tarih bir olaya dayanlarak akland bu makalelerde, Batl edeb akmlarn da o devir iin iyice anlalm ve aklanm olduu kabul edilmektedir. Kendisinin de etkisi altnda kald Taine ve Flaubert zerinde geni ekilde duran yazar, daha ok, eserle evre ve ahsiyet arasndaki mnasebeti esas alan XIX. yzyl romantik tenkidini benimsemi grnmektedir. Bu erevede, ou yakn arkada olan Edebiyt- Cedde air ve yazarlarnn ie dnk ve hiss sanat anlaylarn da gereklikten uzaklama olarak grp tenkit etmitir. II. Merutiyetin ilnndan sonra, eitli davetlere ramen politikaya karmayarak arkadalar Rz Tevfik ve Mehmed Cvidle birlikte, Trkiyedeki pozitivist hareketin balca yayn organlarndan biri saylan Ulm- ktisdiyye ve ctimiyye Mecmuasn karan (Ocak 1908 Austos 1910 arasnda 24 say) Ahmed uayb, burada Fransa nklb, Rusya Tarihi, Avmil-i ctimiyye gibi Avrupa siyas tarihi ile ilgili dikkate deer makaleler yaymlamtr. Eserleri. Hayat ve Kitaplar (stanbul 1317); Hukuk- dre (I-II, stanbul 1326-1329); Hukuk- dre, II. Snf (stanbul 1327); Hukuk- Ummiyye-i Dvel (stanbul 1328).

BBLYOGRAFYA

Musavver hika (Ahmed uaybn lm mnasebetiyle kan ve aralarnda Halid Ziya, Cenab ahabeddin, Rza Tevfik, Mehmed Cavid, Hseyin Cahid ve Sleyman Nesib gibi devrin tannm ahsiyetlerinin yazlarnn da bulunduu zel say), sy. 2, Knunuevvel 1326 / Aralk 1910; Hilmi Ziya lken, Trkiyede ada Dnce Tarihi, Konya 1966, s. 237-247; Banarl, RTET, II, 10221023; Akyz, Modern Trk Edebiyat, s. 75; Bilge Ercilsun, Serveti Fnnda Edeb Tenkid, Ankara 1981, s. 280-289; Ekrem In, Osmanl Modernlemesi ve Pozitivizm, TCTA, II, 359-361, 367; TDEA, I, 76. Abdullah Uman

AHMED TB, Osmanzde


(bk. OSMANZDE AHMED TB)

AHMED TEKEL
XVI. yzyl Osmanl saray kuyumcusu. Topkap Saray Hazine Dairesi'nde bulunan Kann Sultan Sleyman iin yaplm 933 (1527) tarihli yataann altn kakma sls yazlar ile grkemli sslemelerinin sanatkr olduu, yataann srtndaki Ahmed Tekel imzasndan anlalmaktadr. Saray ehl-i hirefinin kuyumcular blne mensup olduu da, muhtemelen 1533-1534 yllarna ait, bayramda getirdii ie inam* verilen usta adlarnn tutulduu bir defterde yer alan Ahmed Tekel, kuyumcu, 3000 ake ve bir benek kaftan kaydndan renilmektedir. Bu durumda, sarayn o dneme ait ehl-i hiref maa defterlerinde cemat- zergern bl ile zernian* blnde ad Ahmed Grc olarak geen sanatlardan birinin Ahmed Tekel olmas gerekir.

BBLYOGRAFYA

Rfk Mell Meri, Trk San'at Tarihi Vesikalar, Trk San'at Tarihi Aratrma ve ncelemeleri, stanbul 1963, I, 774; Filiz aman, Serzergern Mehmet Usta ve Eserleri, Keml 'a Armaan, stanbul 1984, s. 68-71. Filiz aman

AHMED TEKDER
(. 683/1284) lk mslman lhanl hkmdar (1282-1284). Doum tarihi kesin bilinmemekle birlikte 645 (1247) ylnda doduu tahmin edilmektedir. Hlg Hann oullarndan olan Tekder (Tegder), annesi Kutuy Hatun tarafndan yetitirildi. Fakat annesinin dinini benimsemeyerek slmiyeti kabul etti ve Ahmed adn ald. 1282 ylnda ikinci Mool hkmdar ve aabeyi Abakann lm zerine, Merga yaknlarnda toplanan kurultayda han seildi ve Abakann en byk olu Argunun muhalefetine ramen bir ay sonra Aladada yaplan bir merasimle ta giydi. Henz Aladadayken, mehur Cveyn ailesinin itibarn iade edip emseddin Cveynyi shib*-i dvn makamna getirdi. emseddinin tavsiyelerine uyarak lhanllarn en byk dman olan Msr Memlkleriyle dostluk anlamas yapmak iin, aralarnda devrin mehur ulemsndan Kutbddn-i rznin de bulunduu bir heyeti Kahireye gnderdi. Ancak bu teebbs bir sonu vermedi. Memlk Sultan Kalavun, Tekderin kardei Kongurtayn Anadoluda yapt tahribat ileri srerek sulh tekliflerini reddetti. Mool emrlerinin ou zaten Msra yeniden sava amay arzu ediyorlard. Bu arada kurultaydan sonra Horasana ekilen Argun, amcasn tahttan indirmek iin eitli yollara bavurdu. lk nce Kongurtayn taraftarln kazanarak Tekdere kar bir suikast hazrlatt. Ancak bunu zamannda haber alan Tekder, 1283 ylnda Karabada Kongurtay ldrtt. Ardndan, damad Alinak Argunu takip etmekle grevlendirdi. Bunun zerine Argun amcasyla bar yapmak istedi. Fakat Temmuz 1284 tarihinde esir alnp Tekderin huzuruna getirildi. Alinakn btn srarna ramen Tekder, Argunu ldrtmedi; ancak bu ona pahalya mal oldu. Zira bu srada Mool emrlerinden Buka, Alinak ldrp Argunu serbest brakt. Bunu haber alan Tekder, Altn Orda topraklarna snmak maksadyla kamaya kalktysa da yolda yakalanp Arguna teslim edildi. 26 Cemziyelevvel 683 (10 Austos 1284) tarihinde Mool geleneklerine gre srt krlarak Kongurtayn akrabalar tarafndan ldrld. Samimi bir mslman olan Tekder, inanc dolaysyla Mool yasalarna ihanet etmekle sulanmtr. Ancak tahtn ve hayatn slmiyeti kabulnden ok, dirayetsiz bir hkmdar olmas sebebiyle kaybetmitir. Tasavvufa ar ekilde ilgi duyard. Bundan dolay vaktini sem ve dier sf yinleriyle geirerek devlet ilerini annesine brakt. Bununla beraber Moollar arasnda slmiyetin faal bir ekilde yaylmasna gayret etmedi. Bu grevi on bir yl kadar sonra, Argunun olu ve lhanllarn en kabiliyetli hkmdar olan Mahmud Gazan Han zerine almtr.

BBLYOGRAFYA

Redddin, Cmiut-tevr (nr. A. A. Alizde), Bak 1958, III, 165-194; Aksary, Msmeretlahbr (nr. Osman Turan), Ankara 1944, s. 136, 141; Vassf, Trh, Bombay 1269/1853, s. 105-136; A. A. Alizde, Sotsialno-Ekonomieskaya i Politieskaya storiya Azerbaycana XIII-XIV vv., Bak 1956, bk. ndeks; B. Spuler, ran Moollar (trc. Cemal Kprl), Ankara 1957, s. 89-98; Abbas

kbl, Trh-i Mogul, Tahran 1341 h./1962, bk. ndeks; CHIr., V, 364-368; Faruk Smer, Tekder, A, XII/1, s. 144-145; P. Jackson, Ahmad Takudar, EIr., I, 661-662. Hamid Algar

AHMED TEVFK PAA


(. 1845-1936) Hariciye nzr ve son Osmanl sadrazam. skdarda dodu; Krm hanzdelerine mensup soylu ve zengin bir ailedendir. lk tahsilinden sonra asker okula devam etti. Svari mlzm iken askerlik mesleinden ayrlarak Bbli Tercme Odasna girdi. Liyakat, sebat ve alkanl sayesinde ksa zamanda ykseldi. 1872den Hariciye Nezretine getirildii 1895e kadar Roma, Viyana, Berlin, Atina ve Petersburg eliliklerinde ikinci ktiplik ve maslahatgzarlk yapt. On drt yl gibi uzun bir sre hariciye nzr olarak hizmet eden Tevfik Paa, Sultan II. Abdlhamidin de gven ve takdirini kazanmtr. Nitekim 1908de kendisine nzrlkla birlikte Meclisi yan yelii de verildi; ancak 1909 ubatnda Kbrsl Kmil Paann istifas ve hkmetin dalmas zerine o da grevinden ayrld. Ksa bir sre sonra Londra eliliine tayin edildi ise de 31 Mart hadiseleri sebebiyle ortaya kan hkmet buhran zerine, doru ve tarafsz, hibir partiye mensup olmayan, herkesin gvenini kazanm bir ahsiyet olarak yeni hkmeti kurmakla grevlendirildi (14 Nisan 1909). Ancak II. Abdlhamidin tahttan indirilmesi ve V. Mehmedin padiah olmas zerine 6 Maysta sadretten ayrlarak Londra eliliiyle tekrar ngiltereye gitti. 1914te I. Dnya Savann balamasna kadar bu grevde kald. Sava sonunda Talat Paann yerine hkmeti kurmakla grevlendirildi, ancak ttihat ve Terakki Partisinin devam eden mdahaleleri yznden grevi kabul etmedi. Buna karlk yeni padiah Vahdeddin tarafndan, Mondros Mtarekesinin imzalanmasndan sonra istifa eden zzet Paann yerine sadrete tayin edildi (11 Kasm 1918). Tevfik Paann sadrazam oluunun ikinci gn tilf devletleri donanmas stanbula girerek ehri igal etti. Padiah ise eitli sebepler ve mttefiklerin srar karsnda meclisi feshetti. Tevfik Paa da kabinede yapmay tasarlad deiiklikler dolaysyla bir mddet sonra grevden ayrldysa da ardndan yeniden hkmeti kurmakla vazifelendirildi. Ancak, kabineyi istedii gibi kurmasna ramen hibir i gremeyerek istifaya mecbur oldu ve yerini Damad Ferid Paaya brakt (12 Ocak 1919). Bundan sonra iki yl yan reislii ve Pariste toplanan bar konferansnda murahhaslk yapt. Daha sonra sadretten ekilen Damad Ferid Paann yerine 21 Ekim 1920de Osmanl Devletinin son kabinesini kurdu. Anadoluda srdrlen Mill Mcadelenin zafere ulamas zerine 27 ubat12 Mart 1921 tarihleri arasnda Londrada toplanan konferansa, Ankara hkmetinin yan sra stanbul hkmetini temsilen katld. Toplant salonuna, olduka yal ve hasta olmas sebebiyle koluna girilerek getirilen Tevfik Paa, kendisine sz hakk verildiinde, Sz asl millet vekillerine aittir, binaenaleyh Anadolu heyetine sz verilmesini teklif ve rica ederim diyerek yerini Ankara temsilcilerine brakt. Mill Mcadelenin son ve kesin zaferi ve dmann denize dklmesi zerine saltanat resmen ilga edilince (1 Kasm 1922), Tevfik Paa ayn gn istifa ederek idareyi Ankara hkmetinin temsilcisi Refet Paaya teslim etti. Ksa aralklarla drt defa sadrazam olan Tevfik Paa, toplam olarak iki buuk yl kadar bu makamda kald. 8 Ekim 1936da ld. Yirmi bir gn sren ilk sadretinin Sultan II. Abdlhamidin tahttan indirilmesi hadisesine, ikinci sadretinin dman donanmasnn stanbulu igaline ve son sadretinin

de devletin k ve saltanatn kaldrlmasna rastlamas, eitli evrelerce kendisinin bahtszlna veya uursuzluuna yorulmutur. Tevfik Paa namuslu, memuriyet hayatnda son derece drst, muamelede sabrl, ak szl ve doru bir kimse idi. Herkes tarafndan saylr ve kendisine gvenilirdi. En kritik anlarda sadrete getirilmi olmas bu meziyetleri dolaysyladr. Htrat, torunu A. efik Okday tarafndan, hayat hakknda geni bir incelemeyle birlikte Bykbabam Son Sadrazam Ahmet Tevfik Paa adyla yaymlanmtr (stanbul 1986).

BBLYOGRAFYA

Ltfi Simvi, Sultan Mehmed Red ve Halefinin Saraynda Grdklerim, stanbul 1340; Ali Fuad Trkgeldi, Grp ittiklerim, Ankara 1951, s. 27-32, 163-182; bnlemin, Son Sadrazamlar, III, 1704-1712; IV, 1713-1762; Danimend, Kronoloji, stanbul 1971, V, 106; Ar nan, Son Sadrzam Tevfik Paa ve Oullar, TT, sy. 5 (1984), s. 55-60; sy. 6, s. 17-23; sy. 7, s. 50, 54. Kemal Beydilli

AHMED TEYMUR PAA


Ahmed b. sml b. Muhammed Kif et-Teymr (. 1871-1930) Msrl edip, aratrmac ve tarihi. 5 Kasm 1871de Kahirede dodu. Asl ad Ahmed Tevfiktir. aylkken babasn kaybettii iin eitimini, devrin ileri gelen airlerinden ablas ie smet Teymur stlendi. Trke ve Farsay Hasan Abdlvehhbdan rendi. Be yl devam ettii Fransz okulunda Franszcann yan sra Bat kltrn yakndan tanma imknn buldu. Din ve akl ilimlerde Muhammed Mahmd e-inkt, Hasan et-Tavl, Rdvn Muhammed el-Mahallt, Allme Thir el-Cezir ve Muhammed Abduh gibi dneminin nl limlerinden faydaland. Muhammed Abduhun Ayniemse gelmesi zerine ona yakn olmak iin ayn semte yerleti. Ahmed Teymur tahsil hayatnn ilk dnemlerinden itibaren kitaba ok dkn olduundan birok yazma ve basma eser toplad. Elde ettii her eseri dikkatle okur ve gerekli grd yerlere not derdi. Bu sebeple ktphanesindeki pek ok kitabn banda karanhu (okuduk) ibresi bulunmaktadr. Bu notu tayan kitaplar onun tashih edip fihristini hazrlad eserlerdir. nl ktphanesini 1901de kurmaya balad. Bunun iin Kahirede zel bir ktphane binas yaptrd ve buray modern bir ekilde tanzim etti. Vaktinin ounu burada geirdiinden kendisi iin de iki oda ilve ettirdi. Ktphanesinden faydalanmak isteyenlere rahat alma imkn vermek iin gayret gsterdi. Bu ktphanenin koleksiyonunu, bir yandan elinde kymetli eserler bulunan kiilere byk meblalar deyip bunlar satn alarak, dier yandan stanbul ve Avrupann muhtelif ktphanelerindeki yazmalarn mikrofilmlerini temin ederek zenginletirdi. Bir ksm mellif hatt olmak zere yarsndan ou yazma eserlerden meydana gelen 20.000 ciltlik deerli bir koleksiyona sahip bulunan bu ktphaneyi Msr Mill Ktphanesine (Drl-ktbil-Msriyye) vakfetti. Kitaplar burada Muhammed Abdlcevad el-Asma tarafndan mkemmel bir ekilde tanzim edildi. Ktphanesindeki kitaplarn 2390 dil, 2675i edebiyat, 4956s din, ahlk ve er ilimler, 3974 szlk ve ansiklopedik szlk, 4273 tarih, corafya ve sosyoloji, 1286s fihrist, koleksiyon ve resimler, 1708i de deiik ilimlerle ilgilidir. Hicr VI-X. yzyllar arasnda yaayan mehur limlerin hatlar ile kaleme alnm baz vesikalar, ayrca astronomi aletleri, in porselen eitleri, mehurlarn kalem, hokka ve divitleri, nefis ciltler, Selhaddn-i Eyyb, Cemleddn-i Efgan, Kasm, Cezir, Hasan et-Tavl gibi nemli ahslarn resimleri de Ahmed Teymur Paann muhafaza ettii mze malzemesi deerindeki bir kltr hazinesidir. Ahmed Teymur, ilmin ve slm kltrnn hizmetinde kullanmak gayesiyle ok gzel fotoraflar da ekmitir. Bugn yklp yok olmu olan birok tarih eser onun kamerasndan kan fotograflarda yaamaktadr. Devrinin ilim ve fazilet erbab sk sk onun evinde toplanr, ilm ve edeb sohbetler yaparlard. Mahmud Smi el-Barud, smil Sabri, eyh Ahmed ez-Zerkan, eyh Hasan Mansur, Muhammed Abduh ve daha pek ok lim bu meclislere devam etmilerdir. eyh Thir el-Cezir ve Allme Muhammed Krd Ali ile bu meclislerde tant. Muhammmed Krd Ali, Arap lkelerinde Ahmed Teymur kadar ilmi seven ve bu yolda hizmet veren bir baka kiiyi tanmadn syler.

Ahmed Teymur Paa resm grev ve unvanlardan pek holanmazd. Nitekim, ne paalk rtbesi ile taltif edilmesi ne de senato yeliine tayini onu sevindirdi. Ancak Kral I. Fuada olan sevgisinden dolay bu tayin ve taltifi reddetmemitir. O daha ok Msr Dil Akademisi (el-Mecmaul-Msr), am limler Akademisi (el-Mecmaul-ilmiyyl-Arab bi-Dmak) ve Msr Mill Ktphanesi gibi nemli ilm kurumlarn yesi olarak byk hizmetler yapt. slm leminin meseleleriyle de yakndan ilgilenen Ahmed Teymur Paa, Dou ve Bat kltrlerine hakkyla vkf, slma son derece bal, ahlk faziletleri ahsnda toplayan rnek bir insand. 26 Nisan 1930da vefat etti. Vefatndan sonra her biri bir kaynak nitelii tayan eserlerini nere hazrlamak iin kurulan heyet halen almalarna devam etmektedir. Eserleri. Ahmed Teymur Paann din, dil, edebiyat, lugat, biyografi ve tarih gibi eitli sahalarla ilgili olan eserlerinin balcalar unlardr: 1. Tashhu agltil-Kamsil-muht (Kahire 1343). elKamsl-muteki yanllar dzeltmek maksadyla kaleme alnmtr. 2. Tashhu aglt LisnilArab (birinci ksm Kahire 1334, ikinci ksm 1343). 3. Nazra Trhiyye f huslil-mezhibilerbaa (Kahire 1344). Drt mezhebin meydana geliini tarih adan ele almaktadr. 4. KabrsSyt (Kahire 1346). 5. el-Yezdiyye ve mene nihletihim (Kahire 1347). 6. Trhul-alemil-Osmn (Kahire 1347). 7. Tercim aynil-karnis-slis aer ve evill-karnir-rbi aer (Kahire 1359). Murdnin Silkd-drerine zeyil olarak kaleme alnmtr. 8. el-srn-nebeviyye (Kahire 1971). Hz. Peygamberin eitli slm lkelerinde bulunan sanca, hrkas, kadem-i erifinin izi, klc ve yz gibi mukaddes emanetlerden bahseden bir eserdir. 9. el-Kinytl-mmiyye (Kahire 1970). Msr halk dilinde bulunan kinye*leri ihtiva etmektedir. 10. el-Emsll-mmiyye (Kahire 1970). Msr halk tarafndan kullanlan ataszlerini iine alan bir eserdir. 11. Mucem Teymr el-Kebr fil-elfzil-mmiyye. Tamam alt cilt olan bu eserin birinci cildi Hseyin Nassr tarafndan 1971de Kahirede neredilmitir. Dier ciltler de yayma hazrlanmaktadr. 12. Nevdirl-mahtttil-Arabiyye ve emkin vcdih. lk defa 1919da Hill mecmuasnda tefrika halinde, daha sonra Selhaddin Mneccid tarafndan Beyrutta 1968 ve 1980de el-Muhtr minel-mahtttil-Arabiyye fil-sitne adyla neredilmitir. 13. Tabakatl-mhendisn. slm lemindeki mhendislik faaliyetleri ve mhendisler konusunda nemli bir kaynak olan bu eserin byk bir ksm 1922-1923 yllarnda Kahirede Mecelletl-hendesede tefrika edilmitir. Eser 1957de baz ilvelerle Alml-mhendisn fil-slm adyla Ahmed Abduh e-irbs tarafndan Kahirede yeniden yaymlanmtr. 14. er-Resill-mtebdele beynel-Kermil ve Teymr (Badat 1974). Ahmed Teymur ile Anastas el-Kermilnin edeb ve ilm konularda biribirlerine yazdklar mektuplar ihtiva etmektedir. 15. el-Hub indel-Arab (Kahire 1964). 16. Mifthul-Hizne. Baddnin Hiznetl-edeb adl eseri iin hazrlanan nemli bir fihristtir. 17. el-Elkab ver-ruteb. Hz. merden beri asker erkna, ilim ve kalem erbabna verilen lakap ve rtbelerden bahseden bir eserdir. Ahmed Teymur Paa ayrca u eserleri de kaleme almtr: Alml-fikril-slm fil-asrilhads, Muhammed Reslllah, et-Tezkirett-Teymriyye, el-Elfzl-mmiyye, EsrrlArabiyye, Emsll-Arab, el-Mntehabt fi-iril-Arab, Evhm uaril-Arab filmen, Habyez-zevy ev el-Elfzl-lugaviyyetl-mezkre fit-trh, Muceml-fevid, esSem vel-kys, Ebytl-men vet-tadt; el-Berkyyt lir-risle vel-makale, Trhul-

sretit-Teymriyye, Men ellefe fit-trh, Dru bn Lokmn fil-Mansre, Nakdl-ksmit-trh min Direti Marifi Ferd Vecd, el-Halekatl-mefkude f trhi Msr, Zeyl trhil-Cebert, Zeyl Tabakatil-etbb, Zabtl-alm, el-mm Al b. Eb Tlib iruh ve hikemuh ve emslh, Ebl-Al el-Maarr ve akdeth, el-Krtl-Arabiyyel-arzyye vel-felekiyye, Satn Arabiyyetn f zemenil-Mstansril-Abbs, es-Sfnl-slmiyye ve esmh, el-Medfi vel-mekhil indel-Arab, el-Msika vel-gn indel-Arab, et-Tasvr indel-Arab, Labl-Arab, ifr-r (Mahmud Teymur tarafndan A. Teymurun eserlerinden yaplan semeler). Bunlardan baka muhtelif dergi ve gazetelerde pek ok makale ve aratrmalar yaymlanmtr.

BBLYOGRAFYA

Ahmed Teymur Paa, Tercim aynil-karnis-slis aer ver-rbi aer, Kahire 1359/1940, s. 157-163; a.mlf., el-Emsl-abiyye, Kahire 1986, s. 1-7; Serks, Mucem, I, 652-653; Kehhle, Muceml-mellifn, I, 166-167; XIII, 357; el-Kamsl-slm, I, 524; Enver el-Cnd, Alm ve ashbl-aklm, Kahire 1968, s. 17-24; Muhammed Krd Ali, el-Musrn (nr. Muhammed elMsr), Dmak 1401/1980, s. 37-47; a.mlf., Haytl-allme Ahmed Teymr B, MMADm., XI (1931), s. 129-147; Muhammed Receb el-Beyym, enNehdatl-slmiyye f siyeri lmihelmusrn, Kahire 1405/1984, IV, 5-23; Zirikl, el-Alm (Fethullah), I, 100; Emn Murs Kandl, el-Hiznett-Teymriyye, Ahbrt-trsil-slm, sy. 2, Kuveyt 1985, s. 22-23; a.mlf. - s skender el-Malf, Allme Ahmed Teymr B el-Msr, MMADm., VIII/6 (1928), s. 363467; von Joseph Schacht, Ahmed Pascha Taimur, ZDMG, 1930, s. 84. Fuat Gnel

AHMED b. TOLUN
Ebl-Abbs Ahmed b. Tolun (. 270/884) Tolunoullar hnedannn kurucusu. Buhara asll bir Trk olan Ahmedin babas Tolun, Halife Memn zamannda 816 yllarna doru Badata gelmi ve ksa sre iinde halifenin saraynda ve kumandanlar arasnda itibarl bir mevkiye sahip olmutur. 835 yl sonlarna doru Badatta doan Ahmed, ertesi yl Smerrnn kurulmas zerine babasyla birlikte oraya gitmi ve ocukluk yllarn bu ehirde geirmitir. Yirmi yalarnda (854) babasn kaybetmesine ramen Trk kumandanlarnn yardm ve destekleriyle hadis ve Hanef fkh zerindeki tahsiline devam etti. te yandan, halifenin muhafz birlikleri arasnda yer alabilmek iin de asker eitimini srdrd. Ahmed b. Tolunun genlik yllar Smerrda halifelerle Trk kumandanlar arasndaki mcadele devresine rastlamaktadr. Trk asll Vezir Ubeydullah b. Yahy b. Hkann takdirlerini kazanan Ahmed, merkezdeki entrikalardan uzak kalmak iin onun yardm ile, Bizansa kar yaplan gazlarn merkezi olan Tarsusa gitti. Ayn zamanda bir ilim merkezi olan Tarsusta hem ilm almalarn devam ettirdi, hem de asker tecrbesini arttrd. Tarsusta ne kadar kald kesin olarak bilinmemektedir; muhtemelen 862 ylnda MstanBillhn halifeliinin ilk ylnda tekrar Smerrya dnmtr. Smerrda Halife Mstanin gvenini kazanan Ahmed, sarayda sz geen nfuzlu kiiler arasna girmekte gecikmedi. 866 ylnda Mstan halifelikten azledilip Vsta srld zaman ona refakat etti ve Mutezzin annesi Kabhann Mstani yolda ldrme teklifini kabul etmedi. Halife MutezBillh devlet idaresinde byk bir nfuz kurmu olan Bayk Begi merkezden uzaklatrmak dncesiyle Msr valiliine tayin etmiti. Ancak Bayk Beg Msra gitmek istemiyordu; yerine vekili sfatyla vey olu Ahmed b. Tolunu gndermeye karar verdi. Ahmed, siyas karklklarn hkm srd Smerrdan uzaklamak istedii iin onun bu teklifini kabul etti ve 15 Eyll 868de Msra gitti. Fustat merkez olmak zere sadece evresinin idaresinden sorumlu idi. skenderiye ve evresi ise kaynpederi Yrchun elinde bulunuyordu. Ahmed b. Tolun Msra gittii zaman iki kuvvetli rakiple karlat. Bunlardan biri, 856 ylndan beri Msr maliyesinin banda bulunan ve dorudan doruya halifeye kar sorumlu olan Ahmed b. Mdebbir, dieri de berd* tekiltnn reisi ukayr idi. Ahmed b. Mdebbir yeni valiyi byk bir merasimle karlad ve ona hediye olarak 10.000 dinar ile kleler takdim etti, ancak Ahmed bunlarn hibirini kabul etmedi. Dier taraftan onun maiyetinde bulunan 100 kiilik seme muhafz birliini kendi emrine ald. Bu gelimeler karsnda her iki taraf da rakibini ypratmak iin merkezdeki faaliyetlerini hzlandrd. Neticede nce ukayr, arkasndan da Ahmed b. Mdebbir bertaraf edildi.

mparatorluk iinde hkm sren karklklardan faydalanmak isteyen s b. eyh, 870 ylnda Dmak igal ederek halifeye demekte olduu vergiyi kesti. Halife Mhted-Billh, snn isyann bastrmaya Ahmed b. Tolunu memur etti. Zaten Suriyede gz olan Ahmed bu teklifi frsat bilerek derhal hazrlklara balad ve bu bahane ile ileride giriecei harektta gvenebilecei salam bir ordu kurdu. Bu srada Mhted-Billh haledilmi, yerine MutemidAlellah halife olmutu. Yeni halife, Ahmedin Suriyeye mdahale etmesine taraftar deildi. Nitekim onun Filistine geldiini renince, isyan bastrmak zere Trk kumandanlarndan Amacurun grevlendirildiini bildirerek derhal Msra dnmesini istedi. Ahmed bu emre boyun emek zorunda kald, fakat artk salam bir orduya sahip bulunuyordu. Ahmed b. Tolun Msra geldii zaman, Abbslerin ilk yllarnda bir yangn sonunda harap olan Fustatn kuzeyinde el-Asker (ordugh) ad verilen yerde oturmak mecburiyetinde kalmt. Fakat asker birlikleri oalnca Smerrda olduu gibi yeni bir ehir kurarak hkmet merkezini oraya nakletmek ihtiyacn duydu. Yaplan aratrma ve hazrlklardan sonra Fustatn kuzeydousunda Yekur dann eteinde yeni merkezini kurmaya karar verdi ve derhal harekete geti. Yine Smerrda olduu gibi ehrin kurulaca blgeyi kumandanlarna ve yksek mevkilerdeki memurlarna, milliyetlerine ve vazifelerine gre gruplandrarak ikt* etti. Bu sebeple kurduu ehre el-Kati ad verilmitir. Yeni merkez zamanla genileyerek Fustat ve el-Askerle birleti. Burada yaplan nemli binalar arasnda bn Tolun Camii ile saray, byk bir bahe, evgn sahas ve hastahane saylabilir. Ahmed b. Tolun Msrda gittike kuvvetlenirken Abbs hilfeti de giderek zayflyordu. Mutemid halife olduu zaman iki byk tehlike ile kar karya bulunuyordu. Bunlar Fars blgesinde ortaya kan Saffrler ile Basra ve evresinde isyan ederek ksa srede tehlikeli bir hale gelen Zencler idi. Bu tehlikeli durumda, siyas ve asker otoriteyi ele geirmi olan halifenin kardei Muvaffak ise devleti iine dt zor durumdan kurtarmaya alyordu. Bu arada merkeze devaml olarak Ahmed aleyhinde haberler ulatrlyor, ancak merkezden Ahmede kar herhangi bir harekete geilemiyordu. stelik 873 ylnda kaynpederi Yrchun lmnden sonra btn Msr Ahmedin eline geti. Hilfet nibi Muvaffak, Zenclere kar yapt mcadelede Ahmedden mal ve asker yardm salamak maksadyla Nihrr adnda birini Msra gnderdi. Ahmed merkez hkmetle arasnn almasna meydan vermemek iin Muvaffaka 1.200.000 dinarla kleler ve atlar gnderdi. Fakat Muvaffak bunlarla yetinmeyerek Ahmede ar bir mektup yazd ve bylece bu iki kuvvetli ahsiyet arasnda iten ie devam eden rekabet ak bir mcadeleye dnt. Muvaffak, Ahmed b. Tolunun asker bakmdan kuvvetli olduunu bilmesine ramen Ms b. Boa el-Kebr kumandasndaki bir orduyu 873 ylnda Msr zerine gnderdi. Merkezden zerine ordu gnderildiini renen Ahmed, gerekli savunma tedbirlerini ald gibi ordu ve donanmasn da takviye ederek beklemeye balad. Ancak Ms Rakkadan teye gitmedi ve on ay kadar burada bekledikten sonra geri dnd. Bu ordunun geri dnmesi Ahmedin siyas hayatnda bir dnm noktas tekil etti. Bu tarihten itibaren Ahmed b. Tolun kuvvetli bir orduya sahip oldu ve ismen halifeye bal olmasna ramen mstakil bir hkmdar gibi hareket etmeye balad. Suriye Valisi Amacur et-Trknin 878de lm ve yerine zayf bir ahsiyet olan olu Alinin tayin edilmesi, Ahmedin Suriyeye mdahale etmesi iin iyi bir frsat oldu. Ahmed b. Tolun, Aliye

yazd mektupta babasnn lm sebebiyle tziyetlerini bildiriyor ve Bizansa kar yapaca seferde erzak yardm yapmasn istiyordu. Bu maksatla Nisan 878de olu Abbas yerine vekil brakarak Msrdan hareket etti. Hibir mukavemetle karlamadan Remleye geldi. Remle Valisi Ahmedin hkimiyetini kabul etti. Buradan Dmaka gelen Ahmed, Ali b. Amacur ile grt. Ali hutbede onun adn zikredeceini, yani ona tbi olacan aklad. Halep, Hms ve Hama valileri de ayn yolu takip ettiler. Ancak Antakya Ahmed b. Tolunun hkimiyetini kabul etmedi. Uzun bir muhasaradan sonra bu ehir de ele geirildi. Ahmed genlik yllarn geirdii Tarsusta bekledii kabul grmedi. Bizans lkesine kar harekete geecei srada olu Abbasn isyan haberini ald. Zevk ve elenceye dkn olan Abbas, babasnn yokluundan faydalanarak etrafna toplad kimselerle elenceye dalmt. Dier ynden, bu yaptklarnn babas tarafndan duyulduunu renince devlet hazinesinde bulunan iki milyon dinar alarak skenderiyeye, buradan da Berkaya kat. Abbasn isyannda Muvaffakn tahrik ve teviklerinin de rol olmutur. Olunun isyan haberini alan Ahmed Suriyedeki ilerini dzenledi ve buraya zatl klesi Ll vali tayin ettikten sonra Msra dnd (879 ortalar). Abbas ise etrafna toplad kuvvetlerle batya doru ilerlemeye alrken Alebler ve Berberlere yenildi ve her eyini kaybetti. Bu durumda geri dnerken babasnn gnderdii kuvvetler tarafndan yakalanarak Msra getirildi ve hapse atld (882). Ahmed b. Tolunun Suriye seferi son derece baarl olmu ve Fratn batsndaki btn vilyetler onun hkimiyetine gemiti. Ahmed b. Tolun ilk defa 266 (879-80) ylnda kendi adna sikke bastrd. Daha nce baslan sikkelerde onun ad gemiyordu. Geri son bastrd sikkede nce halifenin ad zikrediliyordu; ancak bu, Ahmed b. Tolunun her hususta ona balln gstermiyordu. O sadece halifenin din otoritesini tanyordu. Aslnda onun mcadelesi Halife Mutemide kar deil, kardei Muvaffaka kar idi. Ahmed b. Tolunun Suriye ve Filistini zaptetmesi ve hemen ardndan kendi adna para bastrmas Muvaffak harekete geirdi. Muvaffak Tolunoullarnn Suriye Valisi Lle tesir ederek onu kendi tarafna ekmeyi baard. Buna karlk Ahmed de Halife Mutemide tesir ederek onu Msra gelmeye ikna etti. Halife bir av bahanesiyle Smerrdan ayrlarak Musul zerinden Msra gitmeye karar verdi. Fakat onun hareketini haber alan Muvaffak Musul Valisi shak b. Kundacka bir mektup gndererek halifenin Msra gitmesine engel olmasn ve onu merkeze geri dndrmesini emretti. Bylece Ahmedin Muvaffak ypratma teebbs de neticesiz kalm oldu. Halife Mutemidin Smerrya geri getirilmesinden sonra Muvaffak, hibir tesirinin olmayacan bildii halde Ahmed b. Tolunu Msr valiliinden azledip yerine shak b. Kundack tayin ettiini aklad. Ancak ne shak ne de Muvaffak Msr ele geirmek iin teebbse getiler. Buna karlk bn Tolun da blgenin ileri gelen limlerini Dmakta toplayarak Muvaffak veliahtlktan azlettirdi. Halife Mutemid, muhtemelen Muvaffakn basklar neticesinde bir ferman kararak Ahmedi lnetlediini bildirdi ve hutbelerde onun telin edilmesini emretti. Bu iki amansz rakip arasndaki mnasebetlerin tehlikeli bir ekilde gelimesine ramen her iki taraf da kuvvet yoluyla rakibini bertaraf etmeye cesaret edemedi. Halifenin Msra gelme teebbsnn baarszla uramasndan sonra Ahmed b. Tolun Mekkeyi ele geirmek iin buraya kuvvet gnderdi. Ancak Muvaffakn, zamannda yardmc birlikler sevketmesi sonucu Msr birlikleri malp olarak geri ekilmek zorunda kaldlar. Bu srada Dmakta bulunan Ahmed, Suriye halknn sevgisini kazanmak gayesiyle, Abbsler tarafndan tahrip edilmi olan Emev Halifesi Muviyenin mezarn tamir ettirdi. Bundan sonra Tarsustaki

karklklar ortadan kaldrmak ve Yzmn ile arasndaki ihtilf halletmek zere bizzat Tarsusa hareket etti. Adanada birka gn birliklerini dinlendirdikten sonra Tarsusu kuatt. Fakat Yzmnn ald tedbirler neticesinde muhasaray kaldrmak zorunda kald. Tarsusta urad yenilgi Ahmed b. Toluna ok ar geldi. Adanadan Misise gelince hastaland, yolda hastal iyice arlat. Sedye ile Faramaya gtrld, oradan da gemiyle hkmet merkezine dnd. Gsterilen btn gayretlere ramen iyileemedi ve Mart 884 tarihinde elli yanda ld. Naa byk bir merasimle Mukattam da eteinde topraa verildi. Ahmed b. Tolunun, devrinin hkmdarlar arasnda sekin bir yeri vardr. On be yllk idarecilii zamannda Msr, tarihinin en parlak devirlerinden birini yaamtr. uurlu ve memleketinin hayrna olan idaresiyle isim yapm byk bir hkmdardr. dil, cmert ve ok cesur idi. Mtevazi olmasna ramen bilhassa emirlerine aykr hareket edenlere ve devlet otoritesini zayflatmak isteyenlere kar sert davranrd. Devlet ilerinde nemli kararlar kendisi alr ve uygulard. Memleketin ilerini ve ihtiyalarn tayin hususunda takdire deer grleri vard. lke halk arasnda rk, din ve mezhep fark gzetmeden herkese eit muamele etmitir. Zaman refah, imar, ilim ve irfan devri olmutur.

BBLYOGRAFYA

Yakb, Tr, II, 503-505, 507-509; Taber, Tr (de Goeje), bk. ndeks; Belev, Sret Ahmed b. Toln (nr. Muhammed Krd Ali), Dmak 1358; bnd-Dye, el-Mkfee (nr. Emn Abdlazz), Kahire 1914; a.mlf., Sret Ahmed b. Toln (nr. K. Vollers), Weimar 1895; Mesd, Mrcz-zeheb (nr. Ysuf Esad Dar), Beyrut 1965, II, 381, 383, 391-394, 410; III, 78, 123, 124; IV, 416; Eb mer el-Kind, Kitbl-Vlt ve Kitbl-Kudt (nr. R. Guest), Leiden 1912, s. 212-232; bnl-Esr, el-Kmil, bk. ndeks; bn Sad el-Marib, el-Mugrib f hulel-Magrib (Fragmente aus dem Mughrib, nereden K. Vollers), Weimar 1825; Makrz, el-Htat, I, 313 vd.; bn Tagrberd, enNcmz-zhire (nr. W. Popper), Leiden 1902-12, II, 1-49; T. Roorda, Abul Abbasi Amedis, Tulonidarum primi vita et res gestae, Leiden 1825; F. Wstenfeld, Die Statthalter von gypten, Gttingen 1875-76, III vd.; C. H. Becker, Beitrge zur Geschichte [gyptens, Leipzig 1924, II, 149198; a.mlf., Ahmed, A, I, 174-175; M. Zaki Mbarak, La Prose Arabe au IVe Sicle de lHgire, Paris 1931; Zaky Mohamed Hassan, Les Tulunides, Paris 1933, s. 26-106; a.mlf., Ahmad b. Tulun, EI (ng.), I, 278-279; Corbett, The Life and Works of Ahmad bn Tulun, JRAS (1891), s. 527 vd. Hakk Dursun Yldz

AHMED b. TOLUN CAM


(bk. BN TOLUN CAM)

AHMED b. UBEYDULLAH
(bk. SADRERA)

AHMED URB PAA


(bk. URB PAA)

AHMED VSIF EFEND


(bk. VSIF, Ahmed Efendi)

AHMED VEFK PAA


(. 1891) Trk devlet adam, Trkiyenin ilk trkolog ve Trklerinden, lugat limi, tiyatro edebiyatnn nde gelen bir kurucusu. Byk babas ve babas taraf ile devlete tercmanlar vermi mnevver bir aileden gelen Ahmed Vefik, btn tahsil yllarn ve ilk memuriyet hayatn iine alan II. Mahmud devrinde stanbulda dodu. Doum yl iin 1823ten (1238) balayp 1813e (1228) kadar kan farkl tarihler verilmektedir. Bunlardan, torununun bildirdii 3 Temmuz 1823 (23 evval 1238) tarihi daha yaygn ise de, girdii mektep ve tayin edildii ilk vazifeler iin gerekli ya durumu, ayrca vefatnda yann yetmii akn olduuna dair beyanlar gz nnde tutularak doum yln 1818 veya 1819 almay uygun grenlerden baka bnlemin de 1238 kaydn 1228 eklinde dzelterek 1813 olarak gstermeyi tercih etmitir. Ayrca kendisini ok yakndan tanm Batl melliflerin ya hakknda syledikleri de onun doum yln hep 1823ten teye gtrmektedir. Ubicini ve Ch. Rollandn ya ile ilgili tahminlerine gre bu tarih 1818-1819 yllarna gitmekte, Seniorunkinde ise 1812ye kmaktadr. Babas, Dvn- Hmyunun ilk mslman tercman olan ve Bulgaristan asll olduu iin Bulgarzde diye tannm Yahy Nci Efendinin (. Temmuz 1824) olu olup Hariciye Nezreti Tercme Odasndan balayarak sefaret tercmanlk ve maslahatgzarl, daha sonra da Bb- Serasker Tercme Odas mdrl gibi memuriyetlerde bulunan Rhuddin Mehmed Efendidir (. 4 Eyll 1847). Ahmed Vefik, ayn zamanda Abdlhak Hmidin babas tarihi Hayrullah Efendi ile karde ocuklardr. Abdlhak Hmidin aile evresinden edindii bilgiye gre, Hayrullah Efendinin annesi Hasenetullah Hanmn babas, te yandan Ahmed Vefikin de byk babas olan ve milliyeti hakknda birbirini tutmaz rivayetler nakledilen Yahy Nci Efendi, Hmidin soyad ald Tarhanzdeler ailesinin bir ara Bulgaristanda iken slmiyeti kaybettikten sonra ihtida eden fertlerinden biri olup zbez Trktr. Ahmed Vefik ilk tahsilden sonra 1831de, evvelce byk babas Yahy Nci Efendinin tercman ve hoca olarak vazife grd ve sekin aile ocuklarnn alnd Mhendishne-i Berr-i Hm-yuna girdi. shak Hocann bahocal srasnda balad bu drt snflk mektebin ikinci snfn okumu iken buray bitiremeden, 1834 Temmuzunda Parise tayin edilen Mustafa Reid Paann yannda elilik tercmanlna getirilen babas ile birlikte Parise gitti. Tahsiline Parisin en gzde mekteplerinden olan Saint-Louis Lisesinde devam etti. Rivayete gre Alexandre Dumas-Fils ile burada snf arkada olmutu. Aile muhitinden baka, Mhendihnede de grd Franszcasn bu mektepte mkemmel hale getirdii gibi Fransadaki mfredat dolays ile Latince ve Greke de rendi. Bir yl sonra memlekete arlan Reid Paa geici olarak Paristen ayrlrken babas elilik mstearlna ykselen Ahmed Vefik, ay kadar sonra elilikle yeniden dnp 13 Eyll 1836da Londra sefiri tayin edilene kadar Pariste kalan Mustafa Reid Paaya meziyet ve kabiliyetlerini tantma frsatn buldu. Reid Paann ayrlndan sonra da maslahatgzar babas ile bir mddet daha Pariste kalan Ahmed Vefik 1837de stanbula dndnde, daha nce dedesi ve babasnn da vazife grm olduklar Tercme Odasna memur olarak tayin edildi. leride iinden

yetimi en sekin elemanlarndan biri saylaca Tercme Odas, kendisi iin, daha sonra devlet hizmetinde ykseldii makamlarn ilk kaps oldu. ark kadar, sahip olduu parlak ve zengin Bat kltr ile de buraya gelen yabanclarn bandan beri dikkat ve takdirini zerinde toplayan Ahmed Vefik, stanbuldaki Garp kolonisinin sekin ahsiyetleriyle kurduu dostluk evresinde aranlan bir sma oldu. Deer ve meziyetlerini II. Mahmudun son yllarnda iyiden iyiye tantmaya balayan A. Vefik, Abdlmecidin saltanat ve hmisi Reid Paann sadretleri rasnda memuriyet hayatnda devaml ve hzl bir ykseli gsterdi. Tanzimattan sonra devletin Avrupada temsili iin yeni dzenlemeler yaplrken 21 ubat 1840ta Londra bykeliliine tayin edilen, zamann parlak ve dirayetli bir diplomat olarak hret yapm Mustafa ekib Efendinin maiyetinde sefaret ktipliiyle rtbesi de rbiaya ykseltilerek Londraya gnderildi. Bu yeni vazife, kltrne baka bir kap aan ngilizceyi kazandrd. ki sene sonra, kaynaklarda mahiyeti belirtilmeyen hususi bir vazife ile Srbistana gnderiliinden (1842) balayarak, rtbe ve kademe ilerlemeleri hep Tercme Odas kadrosunda olmak zere, 1842-1849 yllar arasnda Hariciye Nezretince uhdesine, birinci snf huleflna ykselii yan sra, pasaport muayene dairesi bakanl, zmirde tbiiyet meselelerinin halli ii (1843), iki yl sonra stanbula dnnde de 184S sonlarnda terfi ettirilerek Tercme Odas mmeyyizlii verildi. 1847de kendisine devletin ilk resm salnamesinin hazrlanmas ve neri ii havale edildi. Bir ara Trkiyeye yerlemek isteyen Lamartinee verilecek iftlik meselesini halletmek iin, onun vekili ve arkada Charles Rollandn yannda 1849 Eyllnde Aydna gnderildi. Ekim ortalarna doru dnnde Tercme Odas bammeyyizliine ykseltildi. Enerjisi ve stn kabiliyetleriyle dikkatleri ekerek bundan sonra birbiri ardnca st dereceden memuriyetlere getirilen Ahmed Vefik, kendisine etin siyas meselelerin halli ile ilgili mhim vazifeler emanet ve havale edilen gzde bir sma oldu. Bunlarn banda, sonulandrmaya memur olduu Macaristan mltecileri ve Besarabyay igal altna alm Rus kuvvetlerinin oradan geri ekilmeleri meselesi gelir. Rusya ve Avusturyann iade edilmeleri iin 1849da giritikleri ve harp iln tehdidine kadar vardrdklar basklar dolaysyla devletin bana ciddi bir gaile olan Trkiyeye snm Macaristan ihtilli mltecileri konusunda. Balta Liman Konferansnda ve ar nezdinde srdrlen temaslarla varlan kararlan yerinde yrtme ii yan sra, Fuad Paann yerini alacak en uygun kimse olarak 1849 Aralnda Memleketeyn komiserliiyle vazifelendirildi. Gerekli hazrlklardan sonra stanbuldan hareket edip 5 ubat 1850-de, Rumelideki Trk topraklarna snm Macar ve Lehli mltecilerin toplu olarak sevkedildikleri umnuya vardnda onlar tarafndan alklar ve fener alaylar ile karland. Rusya ve Avusturyann kendilerine iade edilmeleri isteklerinin reddine karlk, Rusyann srar dorultusunda imparatorluun Rus snrndan ve Balkanlardan uzak merkezlerinde gzetim altnda bulundurulmalar kararlatrlm olan, ancak kendilerini akbetlerinden dolay vehim ve endieye kaptrm ihtill ileri gelenlerinin ikna edilip belirlenen yerlere gnderilmesi ve haklarnda kstlayc kayt bulunmayan dier mltecilerin de istedikleri lkelere evki iini bir ay bile srmeyen bir zaman iinde baar ile gerekletirdi. Kesif politik temaslarla geen gnlerden sonra 21 Mart 1850de fevkalde komiserlik vazifesini devralmak zere Bkree gitti. Ahmed Vefikin Fuad Paann yerini al, Rusya karsnda Romanyaya yeni bir stat verilmesini isteyen Rumen evrelerince mit. ve sevinle karlanmt. Rus igalinin ar yk altnda ezilen Rumen halknn meselelerini o Fuad Paadan daha farkl ve vukuflu bir surette gryordu. Romanya prensliklerinde Rus nfuzu gnden gne artarken A. Vefik Rus entrikalarna set ekerek Rumen halknn gnln kazanmasn ve buradaki Trk menfaatlerini korumasn bilen bir idare tarz ortaya

koydu. Romanyadaki istikll hareketlerini nlemek gayesiyle Besarabyay igal eden Rus ordusunun girmi olduu topraklardan, onlarn hareketine kar Eflaka evkedilmi bulunan Trk birlikleriyle ayn zamanda ekilmesi iinin Ruslarca srncemeye braklmasna meydan vermeden gereklemesinde yine onun, azimli tedbirleri ve taviz vermez tutumu ile mhim rol oldu. Kendisi hakknda, oktan beri Babli ar ordularnn karsnda, o zamana kadar politika ile r olmam bu gen adamn azndan olduu ekilde yksek ve kararl konumamt diyen Ubicininin belirttii gibi, on Rus taburlar Prutun tesine ekildikten sonradr ki o da Romanyay terketmekteydi. On sekiz ay sren bu memuriyeti srasnda mkemmel bir diplomat olduunu ispatlayan A. Vefik, vazifesi bittiinde buradaki hizmet ve baarlarndan dolay Sultan Abdlmecid namna hususi bir takdirname ile taltif edildii gibi, bata Rumenlerinki olduu halde yabanc basnda da ahsiyetini ve baarlarn ven yazlar kt. Bodan Prensi Stirbey de Rumen halk adna kendisine bir teekkrname yaymlamt. Dnnde efkr- ummiyece hariciye nzrl iin biilmi bir kaftan gibi grlen Ahmed Vefik, daha Romanyadan ayrlmadan Encmen-i Dniin 1 Haziran 1851de kuruluu ile birlikte adlar da iln edilen krk kii arasnda buraya asl ye seilii ardndan, stanbula geliinden birka gn sonra da 15 Haziran 1851de Tahran bykeliliine tayin edildi ve bu mnasebetle rtbesi l snf- snsine ykseltildi (haziran sonu). ki ay sonra da pek az kimseye lyk grlen iftihar nian verildi. Yeni vazifesine hemen gittiinin sanlmasnn aksine ancak bir senelik gecikme ile Tahrana hareket edebildi. Bylece Encmen-i Dniin balangtaki toplantlarna katlma frsatn elde etti. ranla siyas mnasebetlerin istenilen seviyeye getirilmesi dnld bir srada kabiliyetlerinden, ayn zamanda Rusya ve ngiltere elileri ile yakndan temas kurabilecek durumda olmasndan dolay bu i iin en uygun kimse olarak bilhassa seilmi bulunan Ahmed Vefik, Tahran eliliinde meziyetleriyle kendini bir kere daha ispatlad. Daha 4 Eyll 1852de ahn huzuruna kabul merasiminden balayp ran hkmetinin btn itirazlarna ramen elilie Trk bayrann ekilmesine kadar protokolde Osmanl Devletinin arln eitli vesilelerle hissettirmeye dikkat eden Ahmed Vefik, Krm Harbi dolaysyla randa eitli Rus entrikalarnn dnd bir zamana rastlayan bu vazifesinde Trk menfaatlerinin korunmas bakmndan byk bir dirayet gsterdi. 1854 ilkbaharndaki bir mektubunda, ran bizim iin tamamen kazanlm bir sava meydandr demesi bu diplomatik baarnn ifadesidir. Krm Harbinin patlak vermesinden az nce, bir sene iinde randaki ilerini bitirebileceini mit eden Ahmed Vefik vazifesinden 1854 Eyllnde izinli olarak ayrlrken Badat mntkasn ve dou snr blgesini teftie de memur edilmiti. 1 Eyllde ran hkmdar Nsrddin ah tarafndan huzura kabul olunup g artlar altnda dirayetle yerine getirdii hizmetlerinden dolay kendisine ahn elmasl portresiyle birlikte rann en byk nian verilmi, ertesi gn ahn hassa alayndaki bir birliin refakatinde yola kmt. Blge teftii mnasebetiyle bir sre Badatta kalp 25 Kasm 1854te stanbula dnnden az sonra, Reid Paann drdnc sadretinde, hizmetlerine mkfat olarak rtbesinin l evveline ykseltilmesinden baka, kendisine yeni ihdas edilen Mecd niannn ikinci rtbesi verildi; ayrca Tahran sefirlii sfat uhdesinde kalmak zere, ileri gelen devlet adamlarna mahsus bir mevki olan Meclisi Vl-y Ahkm- Adliyye zalna getirildi (8 Ocak 1855). Birka gn sonra da ceza ve

muhakemat kanunlarn yeni batan kaleme almak vazifesiyle memur klnarak burann Muhakemat Dairesi bakanlna tayin edildi. Ardndan da bl rtbesiyle birlikte 14 Mart 1857de Dev nzrlna ykseltildi. sahiplerine kar tutumunun sertlii ve usulsz muamelelerde bulunduu yolundaki ikyetler yznden, Reid Paann ksa bir mddet iin sadretten ayrld srada bu vazifeden alnarak Meclisi Vl zalna dnd (Eyll 1857). Meclisi Vldaki vazifesini, biribirini takip eden sadrazam deiiklikleri ve bu arada l Paann sadreti srasnda da muhafaza eden Ahmed Vefike Kbrsl Mehmed Emin Paann ksa sadreti zamannda 10 Aralk 1859da Paris bykelilii verildi. Bu vazifesinde Trkln erefini ve devletin itibar ve haysiyetini korumak yolunda -mesel Hz. Muhammed ile ilgili bir tiyatro temsilini daha perde alrken bizzat sahneye karak durdurmas gibi- eitli fkra ve menkbelere konu olacak derecede enerjik davranlar, mill menfaatler hususundaki hassasiyeti ile nam yapt. Varndan buuk ay kadar sonra Lbnanda mslmanlarla yerli hristiyanlar arasnda 1860 Hazirannda patlak verip Temmuz balarnda Suriyeye srayan ve Avrupada byk heyecan ve tepki douran katliamlarn devletler aras mhim siyas bir mesele halini alarak Fransann nizam kurmak bahanesiyle Suriyeyi igale kalkmasnn sebep olduu buhran esnasnda, ban mparator III. Napolonun ektii Fransz ihtiraslarnn gemlenmesinde mhim bir rol oynad. Fransann Beyrut ve ama asker gndererek mdahalede bulunmak teebbs zerine Pariste ngiltere, Fransa, Prusya, Avusturya, Rusya ve Trkiye arasnda durumun mzakare edilip bir szlemeye balanmas iin toplanan konferansta diplomatik oyalamalar ve yapt iddetli klarla meselenin Avrupa efkr- ummiyesindeki ilk heyecannn yatt bir zamana kaymasn salayarak ngiltere delegesinin de kendisini desteklemesiyle Fransann isteklerini snrlamay baarm, bu arada Rusya delegesinin Osmanl mparatorluunun baka taraflarna da byle mdahalelere zemin hazrlamak gayesiyle srarl bir ekilde ortaya srd teklifi de kati surette akamete uratmt. Pariste be byk Avrupa devletinin temsilcileriyle birlikte 3 Austos ve 5 Eyll 1860 antlamalarna imza koyan Ahmed Vefikin grd byk hizmeti, zamann hadiselerini gazeteci sfat ile de yakndan takip eden Mordtmann, Fuad Paann fevkalde vazifesi bittiinde Fransz askerinin Suriye topraklarn terketmesini Trkiye ona borludur diye ifade etmektedir. Lbnan ve Suriye hadiseleri ilk duyulduunda efkr- ummiyenin din taassupla galeyana geldii Fransa, Suriyeye byk bir ordu sevki iin hazrlklara giriirken Ahmed Vefik daha iin banda Bbliyi uyarp Hariciye Nzr Fuad Paann fevkalde komiserlikle bir an nce gnderilerek ona, az sonra Paris anlamas gereince gelen Fransz kuvvetlerine Suriyede yapacak hibir ey brakmayan tedbirleri alma frsatn kazandrmt. Ahmed Vefik btn elilik sresince gsterdii eilmek bilmez siyas tutumu ve salam karakteriyle Avrupa diplomatik evrelerinin hayretle kark takdirlerini zerine ekmiti. Emellerini kstekleyen ve iddetli klarndan sklan III. Napolon onun geri alnmasn istedi. Suriye meselesinde ortaya koyduu cretkr tavr, devletin menfaatini korumasna karlk kendisinin vazifesinden uzaklamas neticesini dourmutu. 20 Ocak 1861de yerine Veliyyddin Paann tayin edilmesiyle Ahmed Vefikin Paris elilii sona erdi. Veliyyddin Paann Parise varmas nisan ortalarn bulurken Ahmed Vefik, daha nceki protokollerde Suriyede alt ay mddetle kalmas kabul edilen Fransz kuvvetlerinin kal srelerinin bir alt ay daha uzatlmasn kararlatrmak iin byk devletler arasnda Pariste yeniden toplanan konferansa Trkiyenin fevkalde murahhas sfat ile katld ve 19 Mart 1861 antlamasn imzalad. Bu arada ubat 1861de Meclisi Vl zalna ikinci defa tayini kmt.

Meclisi Vl zas olarak 14 Nisan 1861de stanbula dnen Ahmed Vefik, 23 Kasm 1861de kurulan Fuad Paa kabinesinde, paa henz fevkalde komiserlikle amda bulunmakta iken, Ysuf Kmil Paann sadret kaymakaml srasnda dorudan doruya hkmdar iradesiyle Evkaf- Hmyun nzr oldu. Burada, Sleymaniye Camiinin srdrlmekte olan i tamir ve restorasyonunda gsterdii fevkalde gayret ve hizmetten dolay, cami ksmen tekrar ibadete aldnda (15 ubat 1862) ikinci rtbeden Osman nian ile taltif edildi. Byk bir kararllkla bu nezarete bal messeselerdeki birok yolsuzluklarn stne gitmesi yznden bunlar ileyenlerin hmisi veya yakn durumunda olan baz ileri gelenlerin kin ve dmanlklarn zerine ekti. Evkaf Nezretinde alt ay kaldktan sonra yaplmak istenen mal slahat iin Sadrazam Fuad Paann kurulmasna n ayak olduu Dvn- l-i Muhsebat bakanlna bakan stats ile getirildi (29 Mays 1862). Bte teftii gibi mhim bir vazife ile de yetkili klnan bu yeni devlet messesesini tekiltlandrp iler vaziyete getirmek ii kendisine havale edilmiti. Ancak memuriyetine balayal henz hafta olmuken, Belgrad varolarndaki halka ve asker karakollara Srplarca stste saldrlara geilmesi ve bunlara kaleden topla karlk verilmesi zorunda kalnmas neticesinde kan hadiseleri yerinde incelemek ve byk devletlerin mdahalesini davet edecek politik bir gaile haline gelmeye msait bulunan bu nazik meselenin dal budak salmasna meydan vermeden gereken tedbirleri almak vazifesiyle Belgrada gnderildi (19 Haziran 1862). Belgradda iki ay kalan Ahmed Vefik gerekeni kendinden beklenen ekilde baaryla yerine getirdi. Meydana gelen hadiselerden Srp beyi Prens Mihaili sorumlu tutan raporuna dayanarak harekete geen Bblinin byk devletlere Temmuz 1862 tarihli memorandumu zerine Srp meselesini grmek iin bu devletlerin elileriyle stanbulda yaplacak konferansa katlmak tlimatn alnca 16 Austos 1862de stanbula dnd. Geliinde alt ay kadar daha srdrd Dvn- Muhsebat bakanl vazifesinden 1863 ubat sonlarnda ayrlarak yine Meclisi Vl Kavnn Diresi zalna geti. Bu yln knda Drlfnunda umuma ak derslerin verilmeye balanmasndan ksa bir mddet sonra Dvn- Muhsebat bakanlndan ayrlaca srada, kendi arzusuyla zerine ald Hikmeti Trih ad altndaki derslerine 17 ubat 1863ten itibaren balamt. Hulsalar Tasvr-i Efkr gazetesinde tefrika halinde baslan bu dersler ancak bir buuk ay kadar devam edebildi. Sresinin bu kadar ksa olduunu bilememek yznden, bir oklarnca Drlfnun mderrislii Ahmed Vefik iin bal bana bir sfat ve stelik tayinle getirildii bir makam ve vazife gibi sz konusu edilmitir. Yolsuzluklar ve idar aksaklklar yerinde tesbit edip gidermek gayesiyle Anadolu ve Rumelide geni apta bir idar tefti hareketine teebbs edildiinde, 2 Nisan 1863te Ysuf Kmil Paann sadreti srasnda Anadolu sa kol mfettiliine tayin edildi. 4 Mays 1863te stanbuldan ayrlan A. Vefikin tefti sahas Bat Anadoluda Kocaeliden ele kadar olan gzerghtaki merkezleri iine almakta idi. Daha Darca, zmit gibi ilk merhalelerinden balayarak vard her yerde giritii yapc olduu kadar hzl ve ok baarl parlak icraatn devrin gazeteleri husus surette verdikleri haberlerde takdirle aksettiriyorlard. hmal ve byk zelzele dolaysyla batan baa harap vaziyette grd Hdvendigr (Bursa) vilyetinin imar ii, A. Vefiki tefti sahasnn ileriki duraklarna gitmekten alkoydu. Devletin ilk payitahtn iinde bulunduu harap halden kurtarmay mill bir izzet-i nefis meselesi kabul eden A. Vefik, Bursay iptida ve ykk dkk bir ehir olmaktan karp mmur bir hale getirmek iin byk gayret sarfetti. Kendisine gelinceye kadar Bursann pek ihmal edilmi

yol meselesini bal bana bir i edinerek dolambal yollarla boulmu ehir iini kestirme ve geni yeni yollar aarak ferahlatmay bata gelen bir belediyecilik siyaseti bilmi, hastahane bakmndan fakir olan ehrin kendisinden sonra tamamlanacak bir memleket hastahanesine kavumasna n ayak olmu, ehre dalardan -bir tanesine halkn Mfetti Suyu diye de kendi adn verdii-sular indirmi, bataklklar kurutmu, ekyaln kkn kazmt. Bursann tarih eser ve bidelerinin kurtarlmas ise Ahmed Vefikin adn, daha sonra valiliinde yaptklar ile beraber yllarca dillerden drmeyen en byk hizmet ve baarlarndan oldu. Zelzelenin tahribatyla kubbesi yklmak zere olan Yeilcamiyi, inileri dklmekte olan elebi Mehmed Trbesini ihyaya muvaffak oluu, her iki mimari bidenin, Cem Sultan Trbesi de dahil, ayrca zerleri rtlp zamanla grnmez olmu duvar naklarn ve inilerini Fransz seramiki ve mimar Parville eliyle tekrar gn na kar, A. Vefikin Bursada giritii byk imar ve restorasyon hareketinin banda yer alr. Ulucami de tekrar eski gzelliini bulurken ehirdeki btn seltin cami ve trbeleri onun gayretiyle tamire girer. Bu arada Osmanl Devletinin ilk iki hkmdar Osman ve Orhan gazilerin khne ev ynlar arasnda grnmez olmu trbelerini de evrelerini aarak ortaya kard. Engel tanmayan azmi sayesinde ayrca vakf gelirlerini temin ettii daha birok cami ve tarih binay restore ettirerek ehre kazandrd. Ahmed Vefik, tamir edilen camileri, hanlar, eme ve adrvanlar ile Bursay bir imar antiyesi haline getirmiti. Buray gzelletirme ve mmur klma urundaki hizmetleri herkese teslim edilen Ahmed Vefik Paa ehir halk tarafndan yllarca Bursann kurtarcs diye anld. Geni apl imar faaliyeti yannda idar bozukluklara ve eitli yolsuzluklara da el koyan A. Vefik hakknda, bundan menfaati bozulan bir ksm memur ve erafn halktan baz kimseleri kkrtmalar, merkezdeki siyas dmanlarnn da bunlar desteklemesiyle ortaya atlan iftira ve ikyetlerden dolay, memuriyeti bir buuk seneye vard sralarda tahkikat almt. Bu arada 2 Ekim 1864te btn mfettilikler lavedildi ve kendisine yeni bir vazife verilmedi. Dmanlarnn rol oynad tahkikat sonunda, 11 Mart 1865te emeklilik ad altnda azli iln edildi. Bylece yirmi yedi yl baar ile srm bir devlet hizmetinden sonra artk memuriyet hayatna uzun sreli kesintiler getiren aziller devresi balad. Rumelihisarndaki kkne ekilen Ahmed Vefik, azlini gerekletiren Fuad Paa kabinesini takip eden Rd ve l paalarn sadretleri zamannda yedi sene boyunca vazifeden uzak kald. Daha nceleri, l Paann 25 Austos 1860 tarihli bir mektubunda Fuad Paaya bizzat haber verdii zere, 1860 yaznda Pariste sefir bulunduu srada ngiltere elisi Sir Henry Bulwer tarafndan sadrete gelmesi iin allan, Yeni Osmanllarn 1867de bir ksm zasnca da sadrazamla en uygun namzet olarak dnlen A. Vefikin bu kadar uzun sre mzul tutulmasnda siyas bir rakip gibi grlmesinin de mhim bir tesiri olmaldr. Ayrca, devrin iktidar elinde tutan ricline kar Abdlaziz tarafndan Ahmed Vefikin sadrete getirilmesi alternatifinin zaman zaman bir tehdit gibi ortaya atld da bilinmektedir. Mektuplarnda grld zere mzuliyet yllarn eitli skntlar iinde geiren Ahmed Vefik, bu devrede kendini adn edebiyat ve fikir hayatmzda bir hret yapacak almalara verdi. lk Molire tercmeleriyle mektepler iin kaleme ald Fezleke-i Trh-i Osmn, mhim bir folklor ve dil derlemesi olan Atalar Sz (Trk Durb-i Emsl) ve Micromgas tercmesini bu yllarda ortaya koydu. Tlmaque ve Gil Blasn tercmesine balad. Bir maarifi taraf her zaman kendini gsteren A. Vefik, bu arada talebe iin yer adlarn Trke okunularna gre tertipledii dnya kresi ile

eitli haritalar da bastrd. Mnev straplardan baka geim skntlar ile de bunald bu uzun mzuliyet hayat Sadrazam l Paann lm (12 Eyll 1871) ile son buldu. Mahmud Nedim Paa onun yerine sadrazam olur olmaz kendisine tekrar mhim makamlarn yolu ald. lkin 25 Eyll 1871de Rsmat emini tayin edilip hemen ardndan birinci rtbeden Mecd nian ile taltif edildi. Ancak burada fazla kalamayp kendisini tutan Mahmud Nedim Paann sadreti mddetince, keyf ve usullere aykr muamelelere meyleden mizacnn daha da aa vuran tesiriyle hibirinde uzun sre kalamad st seviyede deiik makam ve memuriyetlerin ardarda birinden bir bakasna geirildi. Rsmat eminliinden drt ay sonra vazifesi 26 Ocak 1872de Sadret mstearlna, buradan da yine bir drt ay kadar sonra 16 Mays 1872de Maarif nzrlna, alt buuk ay kadar bir zaman takiben de Mtercim Rd Paann sadretinde 5 Aralk 1872de r-y Devlet zalna evrildi. Bu son memuriyetinde henz dokuz ay doldurmamken yine yeni bir azille vazifesinden alnd (15 Austos 1873). Ahmed Vefik, iki sene esnasnda birbiri ardnca getirildii bu makamlar iinde anlmas gereken en mhim icraat Maarif nzrlnda gstermitir. lkokul tahsilini yaygnlatracak tedbirlerin alnmas zerinde durmas, ky mekteplerine tahsisat temini, maarif ilerinin dzenli bir ekilde yrtlebilmesi iin vilyet merkezlerinde hususi komisyonlarn kurulmas, bu ksa sreli nzrlnn memleket maarifine bilhassa kazandrdklarndandr. r-y Devlet zalna son verilmesiyle hayat bu defa buuk seneye yaklaan yeni bir mzuliyet devresine girdi. Ancak yaz ve neir faaliyeti iin yeniden frsat bularak bu srada, devrin artlarna gre alacak bir derleme kudreti ve byk bir sabrla hazrlad, ayn zamanda Trk lugatiliinde yeni bir a balatan iki ciltlik Lehce-i Osman adl almasn ortaya koydu. Lugatnn neri srasnda 1876 Austosu banda hkmete memur edildii 1876 Eyllnde toplanan Petersburg Orientalistler Kongresinde Trkiyeyi temsil etti ve ayrca Trk-Tatar seksiyonunun bakanln yapt. On alt yllk saltanat srasnda, hayatnn toplam on buuk yl kadar bir ksmn azillerle geirdii Abdlazizin lmnden (4 Haziran 1876) sonra vazifeye getirilmek iin yeniden hatrlanan Ahmed Vefik bu devrede devlet hizmetinde gelinebilecek en yksek makamlara eriti. zellikle Abdlhamidin saltanatnn ilk yllarnda mhim siyas vakalarn iinde yer ald. I. Merutiyetin ilnnndan sonra stanbuldan mebus seilerek, Midhat Paa ve taraftarlarnn siyas grlerine sempati gstermeyen Ahmed Vefike siyas kanaatleri bakmndan gven duyan Abdlhamid tarafndan, Midhat Paann yurt dna karld 5 ubat 1877 gn, memlekette hi denenmemi, yepyeni bir vazife olan Meclisi Mebsan reislii emanet edildi. Az bir zaman sonra da 19 Mart 1877de meclisin al ile kendisine paa unvann kazandran vezirlik rtbesi verildi (26 Mart 1877). 19 Mart - 28 Haziran 1877 arasndaki ilk alma devresi iin Kann- Essnin geici maddesi gerei seilmeden tayinle getirildii geici bakanl srasnda mecliste ok otoriter bir davran ortaya koyan Ahmed Vefik, mebuslara kar sert, hep kendi iradesini hkim klmak isteyen tutumu yznden o zamandan bu yana bir tenkit konusu tekil etmekle beraber, on drt farkl dile sahip on ayr milliyete mensup kark ve seviyece ok deiik unsurlardan teekkl eden, usul ve nizam bakmndan henz bir ananesi bulunmayan mecliste disiplini ve verimli bir mzakere zeminini kurmaya, ayrca birtakm gereksiz, ayn zamanda mill menfaatler asndan zararl mnakaalar da

nlemeye muvaffak oldu. Ne var ki onun bu disiplinli yn hep Abdlhamidin emelleri dairesinde hareket etmekle izah edilmek istenmitir. teden beri yardm teekkllerinde vazife almaktan holanan Ahmed Vefik bu arada, zas arasnda ileri gelen Midhat Paa taraftarlar bulunan ve faaliyetleri gittike hkmdara endie verici bir ynde gelien Hediyye-i Askeriyye Cemiyetinin bakanln da, Ziya Paann Suriye valiliine tayin edilerek buradan uzaklatrlmas ile, zerine almt (20 ubat 1877). Bakanlk ona geince Nmk Kemal, Ebzziy Tevfik gibi Midhat Paa yanllar cemiyetten ayrldlar. Ahmed Vefik de bir mddet sonra cemiyeti kapatt. ay aan bakanl ardndan Meclisi Mebsann birinci alma devresi 28 Haziran 1877de sona erdiinde 24 Austos 1877de, Temmuz bandan beri Balkanlara doru gelien Rus ileri harekt dolaysyla harp havas iine girmi olan Edirne valiliine tayin edildi. Ancak ay kadar sonra shh mzeret sebebiyle 29 Kasm 1877de bu vazifeden alnp aradan bir buuk ay gememiken, ikinci alma devresine girmi bulunan yan Meclisine za yapld (27 Aralk 1877). ki hafta sonra da 11 Ocak 1878de Ahmed Hamdi Paa kabinesinde kendisine ikinci defa olarak Maarif nzrl verildi. Yirmi drt gn sonra ise 4 ubat 1878de, Dhiliye nzrl da kendi stnde olmak zere, bavekil unvan ile Hamdi Paann yerine hkmet bakanlna getirildi. Daha meclis bakan iken, Mordtmannn efkr- ummiyede onun sadrete gelecei yolunda domu bulunduundan bahsettii beklenti bylece gereklemi oldu. Ahmed Vefik Paa, Rus harbinin ar yenilgisiyle lkenin bitkin bir vaziyete dt bir zamanda kendisine verilen kabine reisliini, icraatnda bir lde hareket serbestlii verecek artlar ileri srerek kabul etmiti. Ancak, millete bir lm-kalm hali yaanmakta iken, daha ilk gnnden itibaren, sadret unvannn bavekillie evrilmesini, byle bir unvan Kann- Essde mevcut olmad gerekesiyle kabul etmeyen, bundan dolay hkmetin merluunu tanmak istemeyen Meclisi Mebusann iddetli muhalefetiyle karlat. Ahmed Vefik, ikinci alma devresinde birincisinden ok daha kendine gven duygusu ile, uranlan yenilginin saraya kadar uzanan mesullerinden hesap sorma havasna kaplarak hkmeti tanmak istemez ve hkmdar da hedef tutar mahiyetteki byle bir muhalefetin meclisin kapanmasna sebep olaca hususunda uyarmaya alt ise de bu hareketin ban eken, kendilerine Nmk Kemalin bile itidal tavsiye ettii mebuslar yollarndan dndremedi. Ahmed Vefik Paa kabinesi kuruluunun dokuzuncu gn, bavekillik ad en bata olduu halde eitli formaliteler etrafnda dizginlenemeyen bir muhalefete srklenen Mebsan Meclisini hkmdarn da arzusuna uyarak, devrenin bitmesine bir ay kala, faaliyetinin geici olarak tatil edildii kayd ile kapatmak kararn almak zorunda kald (13 ubat 1878). Ertesi gn, yani 14 ubat 1878de hkmdarn iradesinin tebli edilmesinden sonra meclis dald. Batda olduu gibi ar hrriyetlerin hkim bulunduu bir merut idarenin memleketin artlarna uygun dmeyeceine inanan, hzl ve ap byk deiikliklerden ekinen Ahmed Vefik Paa, hadisenin iindeki yeri dolaysyla devrin artlar tam dikkate alnmadan siyas tarihimizde tek ynl tenkit ve ithamlara hedef olmutur. Felketle neticelenen 93 Harbi sonunda Rus ordusunun stanbul kaplarna dayand, yerinden yurdundan olmu yz binlerce muhacirin kn en dehetli gnlerinde yollara dp payitahtn kar ve buz iindeki sokaklarna a ve plak dkld, devlet hazinesinin gelir kaynaklarnn tkenme noktasna vard, parann deeri kalmayp ehirdeki geim skntsnn gittike arlat, frnlarn ekmek karamaz duruma derek halkn alk tehdidi ile karlat, bir taraftan siyas durum daha

da vahimleirken ngiliz donanmasnn anakkaleyi ap Marmaraya girmeye dayatmakla stanbulu Rus igaline uratmak tehlikesine soktuu, Ruslarla ok etin artlar altnda sulh mzakerelerinin yrtlmeye alld bir zamanda omuzlarna byk bir mesuliyet yklenen Ahmed Vefik, ald enerjik tedbirlerle duruma hkim olmak ve iinde bulunulan deiik plandaki skntlar hafifletici areler bulmak dirayetini gsterdi. Rus ordusunun her an ehre girme tehdidi ve hkmdarla birlikte hkmetin payitahttan ayrlmas gibi ihtimallerin yan sra kar karya gelinen iktisad krizin eiinde bir panik havasna dlmesini, toparlayc ve gven verici ahsiyetiyle nledi. Sokaklarda, cami kelerinde srnen muhacir kitlelerinin Anadoluya yerletirilmesini salamak gibi o gnlerin etin bir gailesinin de stesinden geldi. craat halkn gnlne biraz su serpen Ahmed Vefik, i ve d zorluklara gs gerip memleketi iinde bulunduu elemli durumdan syrmaya abalamakta iken dier vekillerle birlikte veliaht Read Efendiyi tahta karma tertibi peinde olduunu haber veren aslsz bir jurnal zerine, Ayastefanos Antlamasn da iine alan iki ay dokuz gnlk ok yorucu ve ykl bir hizmetten sonra 18 Nisan 1878de azledildi. Btn msbet icraat yannda, Edirneye doru Rus ileri harekt karsnda son Trk kuvvetlerini evrilip esir veya imha olmaktan kurtararak Ege zerinden Geliboluya getirmeye muvaffak olan Umum Rumeli Ordular Kumandan Sleyman Paay, Serasker Rauf Paann kin ve tertiplerine alet olarak, Mebsan Meclisi zalarn saltanat ve hkmet aleyhine kkrtmak suu ile tevkif ve muhakeme altna aldrmak gibi bir hatadan beri kalamamt. ngiltere elisi Layardn Berlin Kongresinde Trk bamurahhas olmas iin Abdlhamidi ikna etmeye ok alt Ahmed Vefik, on ay kadar mzul kaldktan sonra 4 ubat 1879da Bursaya vali tayin edildi. Bursann imar ve tanzimi iin daha nce mfettilii srasnda balam olduu faaliyetlere daha geni imknlarla devam etti. Aleyhindeki sylentilere bir cevap olurcasna, buradaki stn hizmetlerine mkfat olarak valiliinin nc senesine girdii srada kendisine devletin en byk nian olan birinci rtbeden murassa nin- Osmn verildi (12 Ocak 1882). Bursada ipekilii gelitirmek, glclk ve glya sanayiini ilerletmek, pirin ekimini tevik etmek, harap mektepleri tamir ettirip ayrca yenilerini de aarak mektep saysn arttrmak, kz ocuklar da dahil okuma yandaki btn ocuklara ilkokul mecburiyetini getirmek, Bursay kstebek yuvasna eviren kmaz sokaklardan kurtarmak, geni caddeler amak gibi ehrin iktisat, maarif ve meden seviyece kalknmasn gaye edinen iler valiliinin bata gelen hizmetlerinden oldu. Ayrca negldeki itli maden suyunu da ileterek mfettilii srasnda kurulmasna n ayak olduu memleket hastahanesine vakf eklinde gelir kayna haline getirdi. Bir taraftan da restorasyonlarn salayarak yine bir hayli harap cami ve tarih eseri yklmaktan kurtard. Bir de stanbuldan Bursaya gelmi oyuncular ayla balayarak her yl dokuz ay mddetle haftada er defa temsiller veren ve gelirinin bir ksmn memleket hastahanesine ayrd bir tiyatro kurdu, halka tiyatro kltr ve sevgisini kazandrmaya alt. Btn bu iler arasnda, daha ncekilere burada oynanmak iin tercmelerini hazrlad yenilerini katarak on alt kitaplk Molire klliyat ile Tlmaque tercmesini ve bir de Atalar Sz adl eserinin ok daha gelitirilmi basksn ortaya koydu. Bir ara 1881 yl sonlarna doru Anadolu slahatna memur edilmesi dnlerek Abdlhamidin emriyle bu hususta bir lyiha dahi hazrlayp 1882 Ocanda Mbeyne takdim etti ise de bu bir tasavvurdan teye gemedi. Bursann imar ve kalknmasnda yapt hizmetlerden dolay vali olarak

kendisine byk ve unutulmaz bir hret kazandran bu vazifeden, yl yedi buuk ay srm gayret ve almalarnn sonunda, hakkndaki eitli ikyetler dolaysyla 16 Ekim 1882de azledildi. Vekiller Heyetince alnm azil karar kendisine hemen telgrafla bildirilmi olan Ahmed Vefik Paa aleyhinde bir ksm basnda dmanlarnn tesiriyle ar sulamalarla dolu bir yayn kampanyas balatld. Hazrlanan soruturma tutananda kendisine yneltilen sulamalar arasnda hkmet ilerinde Bbli ile zt gitmek, ahslara kar kanun ve usullere aykr muamelelerde bulunmaktan baka, tiyatroyu sevdirmek ve gelitirmek yolunda gsterdii gayretler de yer almakta idi. Cezaya arptrlmasnn beklendii bir srada, hakknda alm olan idar tahkikat bir netice vermeyerek stanbulda bir buuk ay akta kaldktan sonra 30 Kasm 1882 Cuma gn Said Paa yerine ikinci defa bavekillie getirildi. Ancak krk sekiz saat sonra azledilerek sadret yine Said Paaya verildi. Belirtildiine gre srpriz yaratan bir sratle azline, bu vazifeyi kabullenmek iin ileri srd artlarn bir beyannme ile tesbiti ve kabine arkadalarn seme yetkisinin kendisine verilmesi gibi isteklerde bulunmas ve bunda srar etmesi sebep olmutur. Gerekte azledilmeyip isteklerinin kabul olunmamas zerine kendisinin istifa ettii Ahmed Vefik Paadan naklen sylenmektedir. steklerinde direnmesine duyulan kzgnlkla bu istifann azil eklinde duyurulduu tahmin edilmektedir. Bu onun balang ve biti snrlar ile krk alt yl iine alan devlet hizmetinde son vazifesi olmutu. Ahmed Vefik, hayatnn bu defaki dokuz sene drt ay sren son ve en uzun azil devresinde Rumelihisarndaki harap kkne ekilerek kitaplar arasnda mnzevi bir yaay iine gmld. zerinde yeniden emekler sarfederek Lehce-i Osmnnin gelitirilmi, deiik bir tertibe sokulmu yeni basks ile Cil Blas Santillaninin Sergzeti ve eytan Avclar adl iki tercmesi basl son eserleri oldu. Geride, baslmasna imkn ve meydan bulamad daha birok yazs vard. mrnn, ailesini yoksullua gtren geim skntlar ve gittike artan rahatszlklarla dolu bu ileli devresi 1891 ylnn 1 Nisan aramba gn (21 ban 1308) Rumelihisarnda son buldu. lm gn istisnasz denecek ekilde yanl olarak hep bir gn sonraki tarihle gsterilmektedir. Aslnda bunun iin verilen 2 Nisan (Perembe), Vefik Paann lm gn deil bunu bildiren haberin gazetelerde kt tarihtir. Tercmn- Hakkat gazetesinde (nr. 3813, 22 ban 1308 - 2 Nisan 1891) Eypte hazrlatm olduu mezara gtrlecei yazlmken Rumelihisarnda Kayalar Mezarlnda topraa verilmesi, A. Vefikin vaktiyle Boazii srtlarndaki dededen kalma bir ksm arazisini ina edilecek Robert Kolej binas iin satm olmasndan dolay, bu yabanc okulun kilisesinin an seslerinin duyulduu bir mevkie bir mnev ceza olmak zere Abdlhamidin emriyle defnolunduu yolunda bir rivayete yol amtr. Babas ve byk olu Refik Beyin Eypte yatmasna karlk byk babas ile aabeyisi Nreddin Mehmed Emin Paann da mezarlarnn Kayalarda bulunuu yan sra, vefatnn ertesi gn baka bir gazete ve daha da sonra torununun, buraya kendi vasiyeti zere gmldn belirtmeleri, ayrca Kayalarn konaa yan banda denecek kadar yakn oluu, mezar konusunda bir mdahaleden ziyade Vefik Paa tarafndan gelme bir tercihi dndrr. Paann devlet riclinden birok kimsenin katld cenazesine Abdlhamid saraydan baz ahsiyetlerle birlikte yaverini gndermiti. Bat ilim ve siyaset evrelerinde teessr uyandran lm haberinin duyulmas ile ailesine Avrupadan gnlerce tziyet telgraflar gelmiti. Trk siyas tarihine elilik, parlamento bakanl, unutulmaz Bursa valilii ve bavekillik gibi yksek sfat ve hizmetleriyle geen Ahmed Vefik Paann krk alt yllk bir devre iine giren resm hayatnda drstlk, daima devlet ve millet menfaatini gzetmek ve kollamak en esasl vasf olmu; mhim ve nazik vazifeler kendisine, dirayetinden

baka, bir hret haline gelmi namus ve drstl dolaysyla emanet edilmitir. Ykselileri, vazife hayatnn ilk yirmi yedi senesinden sonra hep aziller ve sreksiz memuriyetlerle beraber yrm, uzun azil devrelerinde fikir ve edebiyat yn, devlet adaml grnn arka plana geirmitir. Getirildii vazifelerin eitlilii ve sayca bakalarnda kolay rastlanamayacak derecede okluu ile hal tercmesi zamannn ricline nisbetle ok ykl bir kimse olmak gibi bir farkllk gsteren Ahmed Vefikin dilini saknmaz, devlet ilerinde msamaha tanmaz, abuk parlar, bana buyrukluk ve keyfliklerden holanr mizac kendisine pek ok dman kazandrm, devlete ve memlekete yapt hizmetler ve gerek ahsiyeti, dmanlarnn sulamalar ve aleyhindeki szleriyle bir lde glgelenip zamanla bilinmez olmutur. Devrin vesika ve kaynaklarna inilmek yerine tek tarafl rivayetlerde kalnd iin hal tercmesi, hemen hemen sadece hibirinde tutunamad, azil ve nakillerle kesintiye uram, ii bo memuriyet ve vazife isimleri silsilesinden ibaret bir liste gibi kalmtr. Ahmed Vefik Paann bilinmi yahut unutulmu hizmetlerle dolu devlet adaml yannda kltr ve edebiyat hayatmzda, bilhassa mill dnce bakmndan tarihten dile ve hatta tiyatroya kadar kendisini bir nc durumuna getiren, deiik kollarda mhim faaliyet ve almalar vardr. Mill varl Arapa-Farsa lugatlarn hkimiyeti altnda hissedilmez olmu yaz dilini sadeletirip Trkeletirmek, ifade zenginliklerini ortaya koymaya alt Trkeyi n plana geirmek ve snrlar Osmanl mzisinde kalm bir tarih anlayna Orta Asya Trklnde ok eski devirlere kan bir derinlik kazandrmak isteyen bir dnce, Ahmed Vefik Paann ahsiyetinde almalarnn hareket noktas olmu bir merkezdir. Ahmed Vefik Osmanlln milliyette, dilde ve tarihte daha geri bir mzide ve Anadoludan ok daha doudaki bir Trkln bir ube ve devamndan baka bir ey olmad bilgisini bizde ilk uyandranlardandr. Dilinin ve tarihinin Osmanl ve Kk Asya ncesi hakknda hibir fikri olmayan muhitimizi herkesten nce Orta Asyadaki Trk varlndan haberdar etmek gibi bir rol olmutur. ecere-i Trkyi aatay lehesinden Osmanl Trkesine nakletmesi, Osmanlcay geni bir Trk dili ailesinin bir kolu olarak gstermek gayesiyle Trk lehelerinin bir tablosunu izdii lugatnda Dou Trkesine al, Nevynin Mahbbl-kulbn bastrarak Trkiyede aatay Trkesi ile neredilmi ilk kitab ortaya koymas, byk bir aatay lugatna hazrlan, Nevynin divann bastrmak, Dou Trkesi metinlerinden bir antoloji meydana getirmek tasavvuru, kltrmz Trkln Orta Asyadaki kaynaklar ile temasa getirmek dncesinin birer tezahrdr. Osmanl sahasnda zamanla cahil kyl, kaba adam, apulcu bir taife gibi menfi mnalar alp millet iin kullanlmaktan kanlr hale gelmi Trk szne, mzisi hicretten be bin yl ncesine kan, inden Avrupaya doru muazzam devletler kurmu, ilim ve sanatta byk adamlar karm, eitli etnik adlar altnda geni bir corafyaya yaylan kollarnn kendisinde topland mterek ve tek bir milliyeti ifade eden bir kavram muhteva ve derinliini vererek itibarn iade etmeye almas, onu adalar iinde Trk dncenin en n safna koyar. Kaba Trke diye hor grlm halk dilinin szlerini ve deyimlerini itibara kavuturmak, Arapa ve Farsann tesiriyle unutulan kelimeleri yeniden ana dile kazandrmak, bu ikisinin hkimiyeti altnda esas kendi lugatndaki servetinden uzaklam ifadeyi halk deyimlerine, onun kuytuda kalm

szlerine ve gemiteki Trkenin kaynaklarna amak, Ahmed Vefik Paada nazariyat yerine tatbikat ile ifadesini bulan mill dil lks olmutur. Bu grle, halk azndan eitli hikmet ve deyimleri derleyen Atalar Sz kitabnn yan sra, deer verilmemi kelimelerini toplayp Trkenin zenginlik ve ifade kabiliyetini gstermek istedii lugat ile temellendirmeye ve onlar Molireden Tlmaquea kadar edeb tercmelerinde, yadrganacaklarndan ekinmeden canlandrmaya almas onu dilde sadeleme ve Trkleme hareketinin ncs yapar. Tarih ve dil sahasnda bu ortaya koyduklar Ahmed Vefik Paay adalar iinde kaynan Trkoloji bilgisinden alan Trk dnn uurlu ve ilk srada bir temsilcisi olmak mevkiine ykseltmitir. Dil ve tarih sahasndaki almalar bunun yannda Ahmed Vefik Paaya memleketimizin en eski, hatta ilk trkolou olmak sfatn kazandrmtr. Ahmed Vefikin lkede anlalmak istenmeyen deerini devrinde yabanclar en iyi ekilde takdir etmilerdir. lme olan merak ve alma azmi sayesinde Dou ve Batnn balca dillerini elde eden, Arapa ve Farsadan baka bildii aatayca yannda Fransz, ngiliz, Rus, Alman, talyan dilleriyle Latince, Greke, hatta brnceye kadar uzanan, Bat ve Dou kltrlerini birlikte iine alan engin bilgisiyle Ahmed Vefik Paa, bu meziyetlerini yakndan tanyan yabanclarca Dounun en lim arkiyats, Trkiyenin en sekin ve ilmi en yksek bir insan saylmtr. On alt dil bildii rivayet edilen Ahmed Vefik, Trk dili ve arkiyat sahasndaki vukufunu devrinin oryantalizm lemine kabul ettirmi, msteriklerin aratrmalarnda karlatklar mklleri zmek iin yardmna devaml mracaat ettikleri, lim ahsiyeti hrmetle anlan bir kimse olmutur. Barbier de Meynardn ifade ettii gibi, Avrupa ilim dnyas ile Dou ilmi arasnda yksek vukuflu bir arac, byk almalarn gayretli bir yaycs olma roln yerine getirmitir. Daha Tercme Odasnda pek gen yata iken hayret verici geni kltr ile stanbula gelen yabanclarn alka ve takdirini toplayan Ahmed Vefik ile Paris elilii srasnda Fransz arkiyatlarnn Barbier de Meynard, Pavet de Courteille gibi nde gelen smalar arasnda sk ve devaml bir dostluk kurulmu; Rumelihisar srtndaki muazzam ktphanesinin bulunduu kk payitahta ayak basan Batl lim ve sanatkrlarn sohbetinden istifade etmek iin kendisini ziyaret ettikleri bir urak haline gelmiti. Ahmed Vefik Paann aratrma ve ilim sevgisinin kuvvetiyle kurduu ve mevcudu zamanla 15.000e varan bu ktphane dillere destand. Ahmed Vefik Paann mrnn byk bir ksmn, hele vazifeden uzaklatrld uzun mzuliyet yllarn iinde geirdii ve o devirde stanbulun en zengin ktphanesi olarak tannan bu hazine, Dou ve Batnn bilhassa tarih ve edebiyat sahasndaki klliyatlar ve en muteber kitaplar yannda, elde edilmesi g aatayca eserleri, Evliya elebi Seyahatnmesi gibi seme yazmalar barndrmakta idi. Ktphane paann lmnden sonra borlarn deyebilmek iin ksm ksm satlm, geri kalanlarn da iki sene sonra ayrca basl bir katalogu yaplarak sata arzedilmiti. Buradaki kitaplar Rz Paa gibi kitap merakllarndan Prag niversitesine kadar eitli ellere dalm bulunmaktadr. Yaad devrin Trkiyesi ile ilgili birok Bat eserlerinde kendisine sk sk yer verilen A. Vefik Paa, ayrca henz hayatta iken girdii Grande Encyclopdieden balayarak Encyclopaedia

Britannica, Grosse Brockhaus, Larousse Illustre, Enciclopedia Italiana gibi muteber Avrupa ansiklopedilerine de gemitir. Eserleri. 1. Salnme. Osmanl Devletinin mlkiye, askeriye ve ilmiye snflarna gre idar tekiltnn, bunlar iinde yer alan makam ve memuriyet sahiplerinin isimleriyle birlikte geni bir tablosunu veren 1263 (1847) ylna ait bu ilk resm salnmesi Batl melliflerce Ahmed Vefikin en mhim eserlerinden biri olarak deerlendirilmi, uyandrd alka dolaysyla hemen Franszcaya da tercme edilmitir. Eserin Bianchi tarafndan yaplan tercmesi ayn yl Journal Asiatiquede nere balandktan sonra ayrca kitap olarak da baslr: Le premier annuaire de lempire Ottoman, ou tableau de ltat politique, civil, militaire, judiciaire et administratif de la Turquie, depuis les rformes (Paris 1848). Ahmed Vefik, bilinen ilk basl kitab olan ve hazrlanmas devlet tarafndan kendisine havale edilmi bu kk eseriyle Salnme-i Devleti Aliyye-i Osmniyye ad altnda imparatorluun son yl 1918e kadar gittike daha gelierek yetmi iki kitapla srecek bir resm ananenin kurucusu ve balatcs olmutur. Eser sadece tekilt erevesinde kalmayp sosyal hayatn bir yl iinde Osmanl lkesindeki btn panayrlar ve din gnler gibi tezahrlerini gsteren takviminin yan sra, imparatorluun hayat damarlarndan kara ve deniz postalarnn teferruat ile mkemmel bir cetvelini meydana getirmesinden ve Trk parasnn eitli yabanc paralar karsndaki deerini belirten bir dviz tarifesini vermesinden baka, payitahttaki yabanc devletlerin elilik erknn kaydeden, btn bir Bat dnyasn, her devletin hkmdar, idar ekli, kabineleri, nfusu, yzlm, paras ve askeri hakknda istatistik bilgiler vererek tantmak isteyen muhteviyat ile de ilgi ekmektedir. mparatorluun btn kazalarna kadar eyaletleriyle mlk taksimatn, yabanc devletlerin Osmanl lkesindeki elilik ve konsolosluk erknn, aznlklarn her vilyet ve kazadaki ruhan temsilcilerini gsteren cetvelleri ve be vaktin ilve edildii takvimi ile Salnmenin daha zenginleip gelimi 1264 (1848) ve 1265 (1849) yllarna ait olanlarn da Ahmed Vefikin tertip ettii anlalmaktadr. 2. Hikmeti Trih. Drlfnunda ksa bir sre verebildii derslerin 26 ubat - 9 Nisan 1863 tarihleri arasnda Tasvr-i Efkr gazetesinde sadece batan krk drt sayfasyla bir kitap gibi tefrika edilip (nr. 70, 8 Ramazan 1279 - nr. 82, 20 evval 1279) ayn zamanda yine byle eksik olarak ayrca kk bir cilt halinde nerolunan bu eser, tad modern tarih anlay ile devri iin yeni bilgiler ve grler getirir. Ahmed Vefik tarihin ilim olarak mahiyetini ve metodunu, kinatn yaratlndan balayp rklarn ve en eski milletlerin ortaya kn ele alan bu eserinde Bat kaynaklarndan olduu kadar bn Haldndan gelen rasyonalist bir tarih gr ortaya koyar. Sadece vakalar ve ahslar etrafnda dnen nakl ve tasvir tarih tarzn red ile, gerek tarihin vesikalara dayanarak hadiselerin sebep ve tesirleriyle neticelerini aratrp insanln tekml artlarn, millet ve devletlerin dou, ykseli ve k hallerini inceleyen bir ilim olduunu anlatmaya alr. Arkeoloji, jeoloji ve etnografya gibi o zamana kadar bizde iyi tannmam yeni bilgi sahalarndan faydaland eserin dikkate deer taraflarndan biri, imal rk diye gruplandrd Trk rknn Altaylardan dnyann drt kesine nasl yayld zerinde durmasdr. A. Vefik, Trk rknn Yfese nisbet edilmesini red ve tenkit etmektedir. Irklarn teekkln ve buna bal olarak yeryzndeki dil ailelerini anlatan bahisler, eserin devrin okuyucusuna sunduu yeni konulardandr. 3. ecere-i Trk. Hrizm zbek Hkmdar Eblgazi Bahadr Hann efsanev devirlerden balayp daha sonra hnedannn geldii Cengiz ve oullarna geerek Cuci Han yolu ile onlarn devam olan eyban - zbek hanlar sllesinin kendisine kadar sren safhas ile, ann kaynaklarnn elverdii

nisbette, Orta Asya tarihini anlatan bu eserini (1663) aatay lehesinden Trkiye Trkesine aktararak mill tarihimizin Osmanl Trklnn bilgisine uzak kalm bir sahasn tantmak istemitir. 28 Eyll 1863 - 23 ubat 1864 arasnda dieri gibi Tasvr-i Efkr gazetesinde kitap sayfas eklinde tefrika edilip (nr. 131, 14 Reblhir 1280 - nr. 173, 16 Ramazan 1280) orada kan kadaryla ayrca 152 sayfalk bir kitap halinde ortaya konan bu tercme, dokuz babdan meydana gelen eserin batan sadece bablk ksmn vermektedir. Tefrikann bu noktada kesilmesinden sonra devamnn sonraki bir vakte brakld iln edilmi ise de (Tasvr-i Efkr, nr. 175, 23 Ramazan 1280/ 1 Mart 1864), tercme tamamlanamadan bu kadar ile kalmtr. Cengizin hayatnn anlatld nc babda, onun oullarn Hrizm fethine yollamasna ait fasln sonlarnda kesilen bu tercme, bilhassa Orta Asya Trklnn Moollarla birlikte efsanev tarihini nakleden ilk iki ksm ile lkemizde geni bir ilgi ekerek, Trkln Anadoluya gelmeden nce anayurttaki gemiini tantmak gibi bir mill tarih hizmetini yerine getirmitir. A. Vefikin neri, Desmaisonsun neir ve Franszca tercmesinin 1872den beri ortada olmasna ramen, Necip smdan Ziya Gkalp ve 1920den nceki yazlar ile Fuad Kprlye kadar birok trkologa Ouz Han menkbesi ve dier mill efsaneler konusunda dorudan doruya kaynaklk etmitir. Eserin kapana balk olarak konulan, 1824 Kazan basksnn banda mevcut Ual ecere-i Trk ibresindeki bu, ibu mnasna gelen aatayca ual sznn mahiyetinin bilinmemesi yznden, Ahmed Vefikin tercmesinin ad yanl bir okuyula yakn zamanlara kadar hep Evl-i ecere-i Trk ve daha da tahrife urayarak ecere-i Evl-i Trk eklinde gsterilmitir. 4. Fezleke-i Trh-i Osmn. 1869dan (1286) nceki ilk iki basksnda ad Trh-i Osmn olan bu eser rdiyelerde Osmanl tarihinin okutulmas iin sahasnda hazrlanm ilk ders kitabdr. 708 oklarnn iki ayr eser gibi gsterdikleri Trh-i Osmn ile Fezleke-i Trh-i Osmn ereve ve muhteviyata birbirinin ayn olup ncekinin ok bol olan dizgi hatalarnn dzeltildii bu ikincisinde muhteviyata tesir etmeyen baz ehemmiyetsiz ifade deiiklikleri ve ufak tefek birka ilvenin yan sra, Orhan Gazi ve slahat devri fasllarnn geniletilmi olmasndan baka ikisi arasnda kayda deer hibir fark yoktur. Talebenin kolaylkla kavrayaca zl bilgiler vermek gayesiyle yazldndan A. Vefik eserinin kk olmasna dikkat etmi, bundan dolay adna Fezleke demeyi uygun bulmutur. Grd rabet ve byk bir ihtiyaca cevap vermesi dolaysyla 1885e kadar, kaak olanlar da dahil on beten fazla basks yaplm, kendinden sonraki birok esere de model olmutur. Balangcndan Abdlazize kadar getirdii Osmanl tarihini, klasik Osmanl tarihlerinde olduu gibi Osman Gazinin ecdadnn Mool istils nnde kap Horasandan Anadoluya geliiyle balattktan sonra, kurulu, byme, ykselme, gerileme, bozulma ve slahat a olmak zere alt devreye gre tasnif ederek ele alan eserde, her devrin en karakteristik vakalar ve ynleri ok veciz ekilde belirtilmi, siyas ve asker hadiseler yannda tekilt ve messeselerin durumu ile kltr ve sanat hayatnn ksa, fakat baarl tablolar izilmitir. A. Vefikin buradaki tasnifi, kendinden sonraki tarih yazarlar tarafndan uzun sre benimsenmi, eser, sonraki mektep kitaplarna, hatta Mustafa Nri Paann Netyicl-vukt nevinden terkib eserlere de rehber olmutur. Bu kk hacimli kitabn en ehemmiyetli taraf, Osmanl tarihini ilk defa mektep programlarna sokmak gibi bir mill rol olmasdr. Eser, kendisini tanyanlarca ok geni bir tarih kltrne sahip olduu belirtilen A. Vefikin yerli ve yabanc kaynaklardan edinmi olduu szme bilgileri ne derece vukufla bir terkip

haline koyduunu da gstermektedir. Devletin kurucusu Osman Gazinin soyunu dier Osmanl tarihlerinin hep yapt zere Kay gibi erevesi dar bir isimle gstermek yerine, burada ok daha geni bir grle bir Trk aireti, dedesi Sleyman ah b. Kayaalp da bir Trk beyi diye tavsif ederek Osmanll Trk kavramna balamas, onun daha sonra bilhassa Lehce-i Osmnde daha ak ifadelerine kavuacak mill tarih anlaynn kk, fakat dikkatten karlmamas gerekli bir iaretini verir. Ahmed Vefik, eserinde gerileme devrinde yetimi byk insanlar arasnda sayd Evliya elebiyi de zamann henz onu hurafeler, olmayacak eyler anlatan biri olarak gren anlayna kar, seyyh- muhakkik diye gerek deeriyle herkesten nce gstermesini bilmek gibi baz ileri gr rnekleri ortaya koyar. 5. Atalar Sz-Trk Durb-i Emsl. Mill kltre ve halkn diline duyduu byk ilgi, insi gibi A. Vefiki de Trk ataszlerini toplamaya sevketmitir. insinin 1863teki ilk basksndan sonra 1870te daha geniletilmi yeni basksn yapt Durb-i Emsl-i Osmniyyesinin ardndan A. Vefikin 1871de ortaya koyduu bu eserin hep 1852de basldnn sanlmas sonucu, insiye ve devrin 1852den beri bu sahadaki dier eserlerine nclk ettii gibi yaygnlam pek yanl bir hkm vardr. insinin, ataszlerini ok defa hlis ifadeleri yerine divan iirinde ve mnevverlerin dilinde deiiklik grm ekilleriyle nakleden eserini kendi elindeki malzemeye nisbetle yetersiz bulduu anlalan Ahmed Vefik, esas arl halk azndaki syleyilere verdii ok geni derleme mahsul olan kitabnda insideki mevcudu birka misline karr. Bursa valilii srasnda eserini daha da gelitirerek 168 sayfa olan ilkinden en aa bir kat kadar hacim kazanm ve ataszlerini yer yer varyantlar ile gsteren, bu defa adn Mntehabt- Durb-i Emsl-Atalar Szne evirdii 303 sayfalk yeni bir basksn yapar. Bursal Mehmed Thir onun, eserindeki malzemeyi Bursann ihtiyarlarndan topladn belirtiyor. A. Vefik, kitabnda yalnz ataszleriyle yetinmeyip her eit halk deyimlerini bir araya getirmeye almtr. Bylece says 5000e varan bir malzeme tesbit etmi bulunmaktadr. Ahmed Vefikin Trk halk dilinin ifade zenginliini ve mecaz kabiliyetini aksettiren eseri memleketimizde kendisininkine kadar yaplan atasz derlemelerinin en zengini olmu, daha sonra bu sahadaki almalara devaml ve kolay kolay tketilmez bir kaynak olma hizmeti grmtr. Atalar Sz kitab, ayn zamanda onun Lehce-i Osmnyi hazrlama yolunda giritii geni malzeme almasnn da ilk admn tekil eder. ki ayr basks olduunun bilinmeyip sadece bir basksnn tannmas sonucu hakknda verilen bilgi ve hkmler hep eksik ve sath kalm, iki bask arasnda fark diye bir mesele hatra gelmemitir. Srmekte olan yanllara, son zamanlarda ataszleriyle ilgili baz monografilerde Ahmed Vefikin kitabnn ayrca Trk Durb-i Emsl adn da tayan ilk basksnn 1288 olan neir tarihinin 1287ye evrilerek Ahmed Midhat Efendiye mal edilmesi, buna karlk Bursa basksnn Mntehabt- Durb-i Emsl-i Trkiyye eklinde uydurma bir ad altnda, iinde 300 atasz vardr diye de bir kaytla, 1871de stanbulda Matbaa-i mirede baslm gsterilmesi gibi birtakm yenileri daha ilve olunmutur (mesel bk. mer sm Aksoy, Ataszleri ve Deyimler, Ankara 1965, s. 516; a.mlf., Ataszleri ve Deyimler Szl, III, Dizin ve Kaynaka, Ankara 1984, s. 1271; ayrca bk. Aydn Oy, Tarih Boyunca Trk Ataszleri, stanbul 1972, s. 360). 6. Lehce-i Osmn*. almalar iinde en mhimi olmaktan baka, Ahmed Vefik Paann fikr ve ilm ahsiyetini tam mnasyla aksettiren bu eseri Trk lugatlnda bir dnm noktas tekil

etmitir. Lehce-i Osmn, memleketimizde Trk dilinin lugatn yapmaya asrlarca gerek grmemi bir zihniyeti aarak Osmanl sahasnda Trkeden Trkeye ilk mill lugat olmak gibi bir deer tamaktadr. Eser avam sz diye hor grlegelmi sz ve deyimlere n planda yer vermekle dilde demokratlama ve millleme dncesinin uurlu bir gerekletiricisi oluu yannda, Trkiye Trkesindeki kelimelerin asl mna ve imllarn Dou Trkesinde arayan, Trkenin szlerini tredikleri kk etrafnda toplayp aklayan bir yol takip etmesi ile de Trk lugatlnda bir merhale saylmtr. Lehce-i Osmn zengin malzemesiyle Batda ve bizde gnmze kadar, Barbier de Meynard, Redhouse ve Radloffunkiler de dahil, Trkenin birok lugatna kaynak olma vazifesini grmtr (Ehemmiyeti dolaysyla bal bana bir konu tekil eden eser hakknda gereken etrafl bilgi LEHCE-i OSMN maddesindedir). Edeb Eserler. Tiyatro almalar. Ahmed Vefik Paann fikir ve kltr tarihimizde kendisini sekin bir mevkie getiren bu almalarndan baka, edebiyatmzn yenilemesinde ve fikr hayatta sade bir Trkeyi hkim klmaya ynelik mill dil uurunun uyanmasnda yol hazrlayc tesirleriyle n planda hizmeti olmu tercme edeb eserleri de, onun ahsiyetinin tekiler derecesinde deer ifade eden bir cephesini tekil eder. Bu vadideki almalarnn en banda Molireden, onu bal bana bir mektep klacak kuvvet ve zenginlikte Trkeye kazandrd eserler gelmektedir. Trk sahnesinin henz kurulmakta bulunduu, tiyatro nevinin tek tk birka deneme ile edebiyatmza yeni yeni girmekte olduu srada Ahmed Vefik, ok isabetli bir seme ve programla Molire gibi her seviyeden insana hitap edebilecek bir klasik ile ie balam, teebbse daha bandan salam bir temel getirmek istemitir. Halk Bat tarz tiyatroya sndrmak iin 1869da Molireden ilk admda Trk zevkinin kolaylkla benimseyebilecei, basl (Zor Nikh, Zorak Tabib, Yorgaki Dandini), br ikisi de henz baslmayp az sonra temsile konmu (Tabb-i Ak ve Hayal Hasta = Merk) olmak zere be adapteden hareket ederek daha sonraki yllarda kattklar ile birlikte onun otuz eserinden en mhim ve yadrganmayacak olanlarn gzeten bir seimle on alt oyununu Trkeye mal eder. 1869-1871 yllar arasnda hemen sahnede yerlerini bulan be adaptesi ile bunlarn ardndan gelen dierleri, henz telif sahasnda yeterli tecrbe ve birikim olmay dolaysyla yeni nevin ilk eserlerinde varlamayacak olan sekin ve teknik mkemmeliyetteki rnekleri bir hamlede Trkeye getirir. Kendisininkini takip eden bakalarnn da bir dizi tercme ve adaptesi ile edebiyatmzda Molire geleneinin kurucu ve balatcs olan Ahmed Vefikin onu semesi kadar, yeni nevide ilk admlar atlrken yapt dier isabetli bir hareket, kitblie dmekten uzak bir tutumla halkn azndaki Trkenin zevkini, konuma dilinin imknlarn bir istikamet olarak gstermesidir. Trke, onun verdii rneklerde deyimleri, nkteleri, mecazlar ve ataszlerinden, kendisininkinden baka lugatlarn uzun sre tanmad kuytularda kalm szlerine kadar alan bir zenginlikle komedinin ayrca kuvvet ald bir kaynak olur. Ahmed Vefik, Molirein herhangi bir eviricinin elinde esprisinden ve komik tesirinden ok ey kaybedip kuruluk ve yavanla decek ifadesini, oyunlarn iindeki ahslarn hangisinin azndan olursa olsun her eyden nce bir yerlilik enisi katan, lezzetle okunur zengin bir dil rahatl ile Trkede karlamak gibi, bir balang iin beklenmeyecek bir baar ortaya koymutu. Molire ile yarrcasna dilde komii yakalama ve yaratma kabiliyeti gsteren Ahmed Vefik Franszca kadar,

btn kaynaklarndan beslenmesini bildii ana diline fevkalde hkimiyetiyle onun eserlerini deta telif denebilecek bir ifade seviyesine ykseltir. Adaptasyonlarnda alacak bir kudretle, Fransz cemiyetinin Molirede yer alm tiplerini ahsiyetlerinden ve komiin unsurlarndan hibir ey eksilmeyerek, hatta bu taraflar daha da zenginleip kuvvetlenmi surette Trk cemiyetindeki tam elerini bularak deta ikinci defa yaratmtr. Vaka erevesini deitirmeden, tertibi fazla zorlamadan ele ald oyunlarn iindeki her ahs bizden birer insan haline getirmi, onlarn azndaki komii kyl ivesinden allme lugatna kadar ykselten bir Trke ile yeniden kurmutur. Ahmed Vefikin Trk edebiyatnda Batdan edeb adaptasyonun ilk olduu kadar en baarl rnekleri olan eserleri asllar derecesinde kuvvetli sayldktan teye, hele bunlardan Zor Nikh gzellik ve stnlkte asln da aan bir zirve kabul edilmitir. Herkese paylalagelen bu takdir onun adapte ve tercmelerini nihayet birer aheser sayacak noktaya kadar varmtr. Hibir dile onunki gibi bir ustalkla nakledilmedii belirtilen Molirein kendi dehasna en uygun eviriciyi Ahmed Vefik Paann ahsnda bulduu ifade edilmektedir. Onun bu emsalsiz baarsna olan hayranlk, Ahmed Vefik, Moliree eserlerini Trkede yazdrmtr hkm ile en veciz ifadesine erimitir. Molirein insanlarna Trklemi, Trk cemiyetinin rflerini temsil eden yerli ve mill bir hviyet kazandran adaptasyonlar ve ayrca kitblie uzak kalmasn bilen, halk kaynandan gelme canl ve renkli dili ile Ahmed Vefik, devrinin edebiyatna yerli ve mill bir tiyatronun yolunu ve imknlarn iaret etmekteydi. Ne var ki l Bey gibi birka imza mstesna, taklit bir romantizmin peinden giden bir edebiyat ounluu, onun edebiyatmz orijinal bir Trk tiyatrosuna gtrecek mesajn deerlendirememi, verdikleri eserler zamanla okunmaz olacak baka ve yabanc istikametlere uzaklamlardr. Moliredeki asllar gibi manzum alt tercmesinde ifadeyi zorlayaca endiesiyle bile olsa aruzdan uzak durup hece veznini semesinde de kendisini hissettiren mill bir tercihten bahsedilebilir. Kendisini takip edenlerin hibiri gerek tercme gerek adaptasyon olsun, Molirei Trkeye nakletmekte sayca da Ahmed Vefike eriememi, birka eserden daha tesine gidememilerdir. Ahmed Vefikin Trkede Molirein klliyatn kurduu on alt eserden nesir (nfil-i Ak = Le Dpit Amoureux -Franszca aslnda manzum-, Dudu Kular = Les Prcieuses Ridicules, Don Civani = Dom Juan); alts manzum (Savruk = Ltourdi, Kocalar Meksebi = Lcoledes Maris, Kadnlar Mektebi = Lcole des Femmes, Tartf = Le Tartuffe, Adamcl = Le Misanthrope, Okumu Kadnlar = Les Femmes Savantes) olmak zere dokuz tercme; yedisi de (Zor Nikh = Le Mariage Forc, Zorak Tabib = Le Mdecin Malgr Lui, Yorgaki Dandini = Georges Dandin, Azarya = LAvare, Tabb-i Ak = LAmour Mdecin, Merk = Le Malade maginaire, Dekbazlk = Les Fourberies de Scapin) adaptasyondur. Herhalde daha tabii olabilmek dncesiyle adaptelerinde manzum tarza lzum grmemitir. Yedi adaptasyonu iinde Trk hayatna ve rflerine gitmeyecek ikisi (Yorgaki Dandini ve Azarya) Trkiyedeki Rum ve Msev evresine ayn baar ile tatbik edilmitir. Ahmed Vefik ile ilgili birok konuda olduu gibi tercme ve adaptasyonlarnn

tasnifinde ve saysnda da devaml yanllara dlmtr. Yorgaki Dandini, stelik ok baarl bir adapte olarak takdir de grm olmasna ramen onun tercmeleri arasnda gsterilmi, yedi olan adaptelerinin says altya indirilmi, tercmeleri de dokuzdan ona karlmtr. Molireden, neredilmemi olmakla beraber sahneye konulmu Tabb-i Ak ve Hayal Hasta = Merk ile birlikte hepsi adapte ilk be oyunu 1869-1871 yllar arasnda veren Ahmed Vefik, Bursada kurduu tiyatronun getirdii hzla onun dier eserlerinin de Trkesini, nce baslm de dahil Bursa Vilyet Matbaasnda Molire Tercmesi ad altnda klliyat olarak on alt kitaptan meydana gelme bir cilt halinde ortaya koymutur. Bu cilde zeyil olarak gsterilen be eserden son n tekil eden Prpr Kibar (Le Bourgeois Gentilhomme), Ak- Musavver (Sicilien, ou lAmour Peintre) ve Muaccizlerin klliyattaki piyes saysn on dokuza karan nshalar ele gememitir. Ahmed Vefik Paann Bursa valiliinden el ektiriliiyle ilgili soruturma tutananda izinsiz bastrd on dokuz oyunundan bahsedilmesi, on alt kitab meydanda olan klliyatn gerekten on dokuz eseri iine aldn dorulamaktadr. Bursada kurmu olduu tiyatronun aktrlerinden Kk smil ve Ahmed Fehimin belirttiklerine gre Ahmed Vefik burada oynanmalar iin, bilinenlerin dnda Molirein br eserlerini de tercme etmiti. Ahmed Fehim kendisinin rol aldn da syledii bu eserlerin saysn toplam otuz drt olarak verir ki bu Molire klliyatnn tamam demektir. Kendi ann tiyatro yazarlarnn eserleri zamanla eskidikleri halde Ahmed Vefik Paannkiler, dilde meydana gelen deimelere ramen, lezzetli Trkeleri, eskimeyen komik yaplar ile Trk sahnesinde yerlerini korumulardr. fadesindeki baz ayklanmam yadrgatc unsurlar, hatta ivesizliklerden dolay bunlar dilimizin kusursuz ve przsz birer klasii olamamlarsa da ihmal olunamaz eserleri arasnda yerlerini aldklar da inkr edilemez. Ahmed Vefik, Molireinkiler dnda baka tiyatro eserleri de vermitir. Hemen hepsi kaybolmu olan bu almalardan L. Thiboust ile E. Lehmannn Le Tueur de Lionsundan Arslan Avclar yhud Hak Yerini Bulur ad ile evirdii iki perdelik komedi baslabilmitir (1303/1886). Bursada baslan Molire klliyatndan M. N. zn elindeki bir nshaya baz sayfalar karm bir Hernani tercmesinin ona ait olduu kabul edilmektedir. Bu Victor Hugo tercmesinin M. N. znnkinden baka nshalarda bugne kadar ne bu, ne de baka sayfalarna rastlanamamtr. Bursada vlilii srasnda kendisi ile gren Edmond Dutemple, seyahatnmesinde Ahmed Vefik Paann Shakespeareden isimleriyle birlikte baz tercmelerini haber verdii gibi, La Grande Encyclopdie de Shakespeareden baka Schillerden de tercmeleri bulunduundan bahseder. Bursa Tiyatrosunun aktrlerinden Ahmed Fehim de A. Vefikin Schillerden manzum olarak yapt ve Alman veliaht Wilhelmin Bursay ziyareti erefine kendilerinin de oynadklar Haydutlar tercmesini haber vermektedir. Ancak ne bunun ne de Shakespearein bahis konusu tercmelerinin metinleri ortada yoktur. Ahmed Vefikin, ilerinden biri Oyuncuya Bir Oyun adn tayan kk telif oyunlar da yazd, onlarla birlikte Bursa Tiyatrosu iin hazrlad dier btn eserlerinin, tiyatronun bunlar beraberinde bulunduran ba aktr Faslyeciyann Msrda lm ile yok olduu da yine Ahmed Fehimden renilen bilgilerdendir. Roman Tercmeleri. Dnya edebiyatndaki yaygnlk ve zenginliine iaret ederek ne derece geni bir okuyucu evresi yarattn belirttii roman ve hikye nevindeki eserlerin, kltrn yaylp ilerlemesi, insan zeksn fen ve medeniyet sahasndaki gelimelere hazrlamas bakmndan mhim bir hizmet

yerine getirdii inancnda olan Ahmed Vefik, bu grn tesiriyle Bat edebiyatlarndan o sahada da baz tercmeler yapmtr. Bunlar rastgele tercmeler olmayp ilerindeki mesaj dolaysyla seilmi eserlerdir. Ehemmiyeti ve grd rabet bakmndan bunlarn en banda Tlmaque tercmesi gelir. Truva Seferi dnnde kaybolan babas Ulysi aramak zere kt deniz ar byk yolculukta Tlmaquen bandan geen maceralar iinden beraberindeki mridi Mentorun hakmane tleri vastasyla Fnelonun memleket idaresi hakknda siyas ve ahlk telkinlerde bulunmak gayesiyle yazd bu romann Ahmed Vefik, Ysuf Kmil Paann divan nesrinin sslerine ve lafz sanatlarna boulmu tercmesine kart olmak zere evirmitir. Ahmed Vefikin ssten uzak, mmkn olduu kadar yaln bir ifade ile aslna uygun olarak yapt tercmede, fikr muhtevas bakmndan bir nevi siyasetnme saylan bu hikem romann iindeki siyas ve ahlk mesaj, devrin okuyucusunun memleket idaresi, hkmdarn durum ve tutumu gibi ynlerden kendi zaman ile ilgili benzerlikler bulup lkesi namna birtakm hisseler karabilecei ekilde ok daha farkedilir bir hale gelir. Ysuf Kmil Paann, btn ile, fakat hlsa ederek tercme etmesine karlk Ahmed Vefik Paannki, asl on sekiz blm olan romann ancak batan ilk alt ksmn arada hibir atlama veya eksiltmeye gitmeksizin verir. Yeniden canlanmalar ve edebiyat diline mal olmalar dncesi, Ahmed Vefikin bu tercmesine Trkenin halk dilinde kalm, hatta unutulmu szlerini getirir. Fakat bunlar yannda en allmadk Arapa, Farsa szlerin yer alvermesi, onun ifadesinde daima olduu gibi bu bakmdan insicam kaybettirir. Ahmed Vefik Paa, Ysuf Kmil Paann tercmesine kar st kapal bir tenkit tayan nsznde, Trkenin zenginliini gsterecek yeni bir nesir tarz getirdiinden bahsettii, baz paralar daha 1869da hazr olan bu iddial tercmesini Kmil Paann lmnden sonra neretmitir. Bursa valilii srasnda 1880de ilkin Hdvendigr gazetesinde tefrika edilip ayn yl yine Bursada kitap eklinde basldktan baka 1885te stanbulda nc basks yaplr. Mekteplerde kitbet derslerinde okutulan tercme, grd rabet dolaysyla be yl iinde defa baslmtr. Voltaireden Hikye-i Hikemiyye-i Mikromega adyla yapt Micromgas tercmesi ise Tlmaquen nerinden ok nce 1871de Diyojen gazetesinde yarm kalan tefrikas (nr. 62, 15 Ternievvel 1287 - nr. 68, Ternisni 1287) ardndan hemen kk bir risle haline konulmutur. imdiki chiliyet devri adn verdii zamanede Voltaireden sz edip alm taslayan yeni yetme birtakm edepsizler diye bahsettii bir kesime trizler tayan nsznde, bu gibilere gerek Voltairei gsterecek bir rnek olarak ortaya koyduunu syledii bu tercme, dili ve slbu bakmndan Nmk Kemalin alayc tenkitlerine hedef olmutur. Namk Kemalin mahalle kars sz sayd tasalanmak, umursanmak gibi kelimelere byle bir edeb eserde yer verilmesini yakksz bulup ayplamas, her eyden nce Trke karsnda Ahmed Vefiki adalarndan ileriye gtren bir zihniyet farkn gstermektedir. Dier eserleri gibi zerinde kendi ismi bulunmayan bu tercmenin Ahmed Vefike aidiyeti nceleri aratrclarca bilinmeyip daha sonra farkolunmutur. Ahmed Vefik, bu sahada baka bir rnek olarak Lesagen Histoire de Gil Blas de Santillane adl romann da Cil Blas Santillaninin Sergzeti adyla Trkeye evirdi (1886). Lesagen 1000 sayfay bulan eseri A. Vefikin tercmesinde 111 sayfada kalr. Baz paralarnn 1868de hazr

olduu bilinen bu tercmede yaz diline Trkenin unutulmu yahut halkn aznda kalm kelimelerini kazandrmak gayreti daha da hissedilir. Duyurulmak istenen mesajlar ne olursa olsun A. Vefikin Tlmaque ve Gil Blas tercmeleri, baslma frsatn bulduklar yllarda Bat edebiyatlarndan yeni modeller semi, farkl bir nesir zevkini benimsemi nesiller iin olduka gecikmi eserlerdi. Ahmed Vefik Paa ile yakndan temasta bulunanlar, onun baslmam birok alma ve yazlar olduunu bildirirler. lminden ok istifade ettiini belirten Ahmed Midhat Efendi, gazetesinde lm haberini verirken Ahmed Vefikin geride brakt eser ve yazlarnn millete bir yadigr olmak zere iyice muhafaza edilip gereken itina ile neredilmeleri dileini dile getirmekten kendini alamaz. Bunlar iinde bilhassa zikrolunan, hazrlad byk aatay lugatdr. 9000 kadar kelime ihtiva edecei, hatta bir ara baslmak zere bulunduu bile sylenmi ise de eser ortaya kmamtr. Ubicini daha 1855te onun baslmam eitli yazlar ve istatistik aratrmalar olduundan bahseder. Metinleri ele gemeyen Schiller ve Shakespeare tercmeleriyle kaybolan sahne oyunlarna yukarda temas edilmiti. Sicill-i Osmnde de yine byle Harrnin el-Mamtna yapt bir tercmesinden bahsedilir. Ayrca, var olduu rivayet edilen Mifthut-tefsr ve yand sylenen Trh-i Kint adl iki eserine de ulalamamtr. bnlemin ve onu tekrarlayanlarn 1873 Viyana sergisi iin dilde hazrlanp Trke metni Edhem Paa ile kendisi tarafndan yazlm gsterdikleri Usl-i Mimr-i Osmn adl eserin Ahmed Vefik Paa ile dorudan doruya bir ilgisi yoktur. Nfia nzr sfat ile Edhem Paann himayesi altnda neredilen ve zerinde hazrlayanlarn isimleri aka belirtilen eserde, mellif olarak herhangi bir itiraki olmakszn Ahmed Vefik Paa, Yeilcami ve elebi Sultan Mehmed Trbesinin ihyasndaki hizmetinden dolay sadece byk bir takdirle bahis konusu edilir. Eski Melliflerden Yapt Yaynlar. Ahmed Vefik Paann btn bu almalarndan baka, eski melliflerin tarih ve edebiyat sahasndaki neir imknna kavuamam mhim eserlerinin basmn salamak suretiyle kltr ve fikir hayatmza yapt, ancak lyk ile bilinememi ayr bir hizmeti daha vardr. Ali r Nevnin, o devirde Fransz arkiyatlarnn kendi lkelerinin zengin ktphanelerinde o kadar aradklar halde elde edemedikleri, Douda da nshalarna az rastlanan Mahbbl-kulb adl aatayca eserini ilim dnyasna kazandrmas bunlarn banda gelir. A. Vefik, Ali r Nevnin son eseri olan bu mhim kitab, Nev zerinde ciddi aratrmalar balatm olan Belin ile birlikte stanbuldaki birka mhim nshasna dayanarak 1873te (1289) Matbaa-i mirede ilk defa olarak bastrd. te yandan bir aatayca metinler antolojisinden baka Nevnin Dvns-sagri ile Krm Han Halim Girayn hayat hakknda bir nsz ekleyerek divannn yapmay dnd neirleri ise gerekletirmedii bir tasavvur olarak kalr. Ahmed Vefik 1861-1873 yllar arasnda gerekletirdii bu neir faaliyetinin ilki olarak Londrada Koi Bey Rislesini bastrd (Zilhicce 1277 = Haziran/Temmuz 1861). Banda kendisinin kk bir deerlendirme yazs da bulunan bu nerin, Ebzziy Tevfik tarafndan Ahmed Vefike aidiyeti belirtilmeden, sadece bir ikinci nsz daha ilvesiyle tekrar basks yaplmtr. Ktphanesinde Hoca Sdeddinin iki yazmas bulunan Tct-tevrhinin baslmas (1862-1863), Meclisi Vl zas iken onun yardm ile oldu. Yine 1862de Ramazanzdenin Trh-i Nianc Mehmed Paa adyla tannan eserini de bastrd. Kendi matbaasnca basld iin dorudan doruya insiye ait grnen, Ayn-i Ali Efendinin Osmanl maliye ve tekilt tarihi iin mhim bir kaynak

olan Kavnn-i l-i Osmn der Hulsa-i Mezmn-i Defteri Dvn ve Risle-i Vazfe-hrn ve Mertib-i Bendegn- l-i Osmn ile Ktip elebinin nce Tasvr-i Efkrda tefrika eklinde neredilen (nr. 122, 12 Reblevvel 1280 - nr. 127, 29 Reblevvel 1280) Dstrl-amel li-slhilhalelinin daha sonra Reblevvel 1280 = Eyll 1863te hepsi bir arada Tasvr-i Efkr Matbaasnda yaplan basksnn da Ahmed Vefikin yardm ile gerekletirildii Belinden renilmektedir. Osmanl Devletinin Tanzimattan sonraki kanun ve nizamnmelerini bir araya getiren Dsturun bir basks da ona havale edilmi olduu gibi, Halim Girayn Glbn-i Hnn da 1870te onun eliyle neir sahasna kar. A. Vefik, ayn yl ondan az nce eyh Sadnin Glistnnn gvenilir eski nshalarla karlatrlp tashih edilmi ve manzum paralar Yesrzdenin talik hattna ekilmi ok itinal bir basksn da gerekletirdi. Lukiyanusun, Franszca tercmelerinde Le Parasite adn tayan eserinin Rum patrikhanesi sekreteri ve Encmen-i Dni zas Vasilaki Efendi tarafndan Greke aslndan Dalkavuknme ve Der Tarf-i Saltanat- Dalkavukn- hret-ir gibi iki ad altnda yaplm, devrin durumu ile ok mnidar benzerlikler ve ahlk tenkitler tayan tercmesi de mtercimin lmnden on be yl sonra 1871de onun eliyle ortaya konulmutur. Bunlardan baka A. Vefik, daha nce de iaret edildii gibi yer kresiyle be ktann Avrupada baslm haritalarnn, Trkeletirdii yer isimlerini kolayca grnecek ekilde ve ehemmiyetlerine gre hattatlara yazdrd deiik byklk ve eitte yazlarla tabasklarn da yaptrmtr. Bunlara mehur hattatlarn elinden kma, bir ksm kendi ktphanesinde mevcut yaz numunelerini bir araya getiren birka albmn nerini yapmas da ilve edilirse onun bilinmeyen faaliyetlerinden biri daha tannm olur. Ahmed Vefik Paann eserleri ve baka melliflerden yapt neirler konusunda belirtilmeden geilmeyecek bir nokta, onun bunlara kendi ismini koymak istemeyiidir. Eserleri iinde sadece Hikmeti Trih ve yalnz ikinci basks ile Lehce-i Osmnde ismi grlr. Bir de Trh-i Osmnnin baz ilnlarda Ahmed Cevdet Paaya ait gsterilmesi dolaysyla 1868 (1285) basksnn arka sayfasnda, bunun Ahmed Vefike ait olduunu bildiren bir kayt konulmutur. Ahmed Vefik Paa, devrinde kendini takdir edenlerce memleketimizin ndir yetitirdii ve dil, lugat, tarih, corafya, edebiyat gibi eitli sahalar kuatan engin bilgisiyle vatana eref veren bir ahsiyet olarak grlmesi karsnda, sahip olduu bilgi ve kltr derecesinde verimli olmad, mhim ve kalc eser ortaya koymad gibi grlere de hedef olmutur. Kendisini kmsemek isteyenler, XIX. asr yenileme a nesillerinin ansiklopedist tutum ve zihniyeti ap belirli bir ihtisas sahasnda derinleememi, hlis erdisyon eserleri ortaya koyamam olduklar gereini bir tarafa brakarak, onu devrinin artlar dnda mcerret llere vurmaya kalkmakla Ahmed Vefik Paann gerek fikr hviyetini gzden karmlardr. Trh-i Cevdet rneindeki istisnann dna klrsa, ilim ve kltr sahasnda ilk yenilik nesillerinin insi, Mnif Paa, Ziy Paa, Nmk Kemal, Ali Suvi, Ahmed Midhat gibi nde gelen isimlerinden hangisinin gnmze kadar devam eden kalc eser brakm olduu dnldnde, onu kalc eser brakmamakla sulayan grn tek tarafll anlalr. Kald ki, Trk dilinin o kadar arzu edilmesine ramen yenileme a melliflerinden hibirinin ortaya koyamadklar lugatn ilk defa o meydana getirmeye muvaffak olmu ve eseri

stelik gnmze kadar da istifade sahasnda kalabilmitir. Ahmed Vefikin dar, eskimi ve gayri ilm bir ereve iine hapsedilmi dil ve tarih anlayna getirmeye alt mill uyantaki nc hisse ve tesirini grmek istemeyen, hizmetini bugne kadar srdren Lehce-i Osmn ile yapt byk ii kavrayamayan, edebiyatmz iin bal bana bir hadise olan Molire adapte ve tercmelerini dahi kale almayan aleyhteki bu kabil grler bugn artk ciddi saylamazlar. En baarl taraf olduu teslim edilen Molire tercme ve adaptelerinin bile onun kaleminden km olmayp bu Fransz yazardan bir iki eseri Farsaya evirmi Mirza Habib adl, Trke bilgisi Trk dilini derin kaynaklarndan tanyp ileyen A. Vefikin vukufu karsnda zavall kalacak bir ranlya mal edilmek istenmesi, onun ahsiyetini inkrda ne derecelere kadar gidilmi olduunu gz nne serer. Nmk Kemal, Ebzziy Tevfik ve Kemalpaazde Said onun deer ve meziyetlerini inkr edenlerin banda gelmilerdir. Kendisine kar ar bir dmanlk duygusu iinde olan Nmk Kemal, kanaatlerinde tezada dmek bahasna onu her ynden ktleyip batrmaya almtr. Nmk Kemal, A. Vefikin Trk diline ve kltrne yapmak istedii mill hizmeti idrak edemedikten baka ona bilhassa bu ynlerinden cephe almtr. Reid Paa evresinde yetimekle beraber kendisini devrin reform hummasna kaptrmayan Ahmed Vefik, sosyal hayatta gemiin gelenek ve treleriyle alkay kesmek yoluna giren Avrupa hayranlna iyi gzle bakmam, getirilmek istenen reformlarda slmiyetin medeniyete ykseli iin kaynak hizmetini grecek deerlerinden istifade edilmesi gerekliliine inanmt. Giyiniinden aile hayat ve ev ii dekoruna kadar kendisini gsteren mill yaay slbu ile A. Vefik, Tanzimat yapan ve devam ettiren neslin ricli iinde Avrupa heveskrlna uzak kalm, Batnn taklit edilmek istenen ynlerine kar daima mill deer ve gzellikleri ne koymu bir insan olarak XIX. asrda Trk cemiyetinin medeniyet deitirmesi anda ok ayr bir yere sahip olmutur. Ahmed Vefikin, zamannda kendisini takdir edenler dnda gerek hizmet ve deeri ancak mill grlerin iyice gelitii II. Merutiyet sonrasnda anlalmaya balamtr. Daha hayatta iken Batda kendisinden yabanc dildeki kitaplarda bahsedilen, ansiklopedilere dahi girmeye balayan Ahmed Vefik Paa zerinde bandan beri memleketimizde yazlanlar uzun sre basit ve yetersiz hal tercmeleriyle, eserleri ve ahsiyeti hakknda sath makalelerden teye geememitir. Teferruatlca bir hal tercmesi ilk defa torununun kaleminden 1896da ortaya km, daha sonra btn yazlanlara esas tekil eden, ancak muhtelif yanltc ve eksik taraflar da bulunan bu yazy da ok sonralar bnleminin buradaki bilgileri daha ileri gtren iki hal tercmesi almas takip etmitir (1917, 1944). Kendisiyle ilgili incelemeler pek ge balad gibi gnmze kadar da yeterli bir seviyeyi bulamamtr. smil Hakknn Osmanl Mehir-i debs serisinin ikinci kitab olarak neredilecei 1896da haber verilmekle beraber baslmayan kitabndan bu yana hakknda kan ilk eser, smail Hikmetin vesika yerine hayale dayanan 1932deki kk rislesi olmu, ikinci eseri de M. Zeki Pakalna ait, incelemeden ziyade A. Vefik Paa hakknda yazlanlar bir araya getirmekten ibaret kalan hacimli bir derleme tekil etmitir. Ahmed Vefik Paaya dair bibliyografyada adlar grlecek daha sonraki monografi ve yazlar bunlardaki bilgileri eksik, hatta daha da yanl ekilde tekrarlamaktan baka bir ey yapmamlardr. Ahmet Hamdi Tanpnarn ansiklopedi maddesi (1941), getirdii dikkatler ve deerlendirmelerle Ahmed Vefik hakknda yazlanlar arasnda ayr bir yer tutmaktadr. 1941den bu yana Ahmed Vefik Paaya dair olan eitli ansiklopedi maddeleri hep A. H. Tanpnarn bu yazsnn hlsa ve tekrar durumundadr. F. A. Tanselin byk makalelik almas imdiye kadar A. Vefik Paa hakknda yaplm en ciddi

inceleme olmakla beraber birok fhi hatann yan sra yanltc bilgi ve hkmlerden kurtulamamtr. Buradaki btn yanl bilgiler ondan faydalanan birok yazya da gemi bulunmaktadr.

BBLYOGRAFYA

Hal Tercmeleri: E. Dutemple, Ahmed-Vefyk Pacha, La Grande Encyclopedie, Paris (1891den nce), I, 913-914; [Ahmed hsan], Ahmed Vefik Paa, SF, nr. 3 (28 Mart 1307), s. 28-29; Ahmed Vefik Paa, Resimli Gazete, nr. 3 (28 Mart 1307), s. 37-38; Sicill-i Osmn (1308), I, 308-309; 1311, II, 420-421; IV, 531; Fik Read, Tercim-i Ahvl, stanbul 1313, s. 16-18; Osmanl Trih ve Mverrihleri (Cemleddinin yne-i Zurefsna zeyillerden, Vefik Paann torunu Hayrnnis Hanmn Mverrih Ahmed Vefik Paa adl makalesi), stanbul 1314, s. 126-144; Kmsl-alm (1316), VI, 4688-89; Salnme-i Nezret-i Marif-i Ummiyye, stanbul 1317, s. 44-47 (Hayrnnisdaki kronolojinin aynen tekrardr); E. W., Ahmed Vefik Pasha, EBr. (1910), I, 432433; 1972, I, 411-12; Musavver Diretl-marif (1913), I, 737-740; bnlemin, Evkaf- Hmyun Nezretinin Trihe-i Tekilt ve Nzzrn Tercim-i Ahvli, stanbul 1335, s. 114-122; Osmanl Mellifleri (1342), III, 160-162; Fr. Babinger, GOW (1927), s. 105, 141, 185, 373-374; (T trc.), s. 116, 157, 204, 405-406; smail Hikmet [Ertaylan], Ahmet Vefik Paa, stanbul 1932; Fr. Giese, Amed Wefik Pasha, EI (Alm.), I, 216-217; Luigi Bonelli, Amed Vefiq Pascia, Enciclopedia Italiana, Milano 1929, II, 22; M. Turhan Tan, Ahmed Vefik Paa, Hayat Ansiklopedisi, stanbul 1936, X, 4444-4445; M. N. zn, Zorak Tabib, stanbul 1940, nsz, s. 523; Ahmed Hamdi Tanpnar, Ahmed Vefik Paa, A (1941), cz 3, s. 207-210; M. Zeki Pakaln, Ahmed Vefik Paa, stanbul 1942; bnlemin, Son Sadrzamlar (1944), V, 651-738; Murat Uraz, Ahmet Vefik Paa, stanbul 1944; Gvsa, Trk Mehurlar [1945], s. 26-27; Dnimend, Kronoloji (1961), IV, 511-512; F. A. Tansel, Ahmed Vefik Paa, TTK Belleten, nr. 109 (1964), s. 117-139; a. mlf., Ahmed Vefik Paann Eserleri, TTK Belleten, nr. 110 (1964), s. 249-283; a. mlf., Ahmed Vefik Paann ahsiyetinin Teekkl-Huss Hayat ve Muhtelif Karakterleri, TTK Belleten, nr. 113 (1965), s. 121-175; J. Deny, Ahmad Wafk Pasha, EI (Fr.), I, 307-308; EI (ng.), I, 298; Kmil Kepeciolu, Bursa Kt, Bursa l Halk Ktphanesi-Eski Eserler Ksm, nr. 4159, IV, 328-329; Sevim Gray, Ahmet Vefik Paa, Ankara 1966. Edebiyat Tarihleri: smail Hikmet [Ertaylan], Trk Edebiyat Tarihi, Bak 1925, I, 248-285; brhim Necmi, Trh-i Edebiyyt Dersleri, stanbul 1341 r. (1925), II, 93-100; smil Habib, Trk Teceddd Edebiyat Tarihi, stanbul 1340 (1926), s. 408-413, 606; a. mlf., Tanzimattan Beri Edebiyat Tarihi, stanbul 1942, s. 145-149, 215-216; Agh Srr [Levend], Edebiyat Tarihi Dersleri: Tanzimat Edebiyat, stanbul 1934, s. 89, 162, 167-208; Mustafa Nihat [zn], Metinlerle Muasr Trk Edebiyat Tarihi, stanbul 1934, I, 215-232, 295-462; a.mlf., Son Asr Trk Edebiyat Tarihi, stanbul 1941, s. 142-147, 183, 225, 310, 447; Ahmed Hamdi Tanpnar, XIX. Asr Trk Edebiyat Tarihi, stanbul 1956, s. 256-257, 260; O. Spies, Die moderne Trkische Literatur, Handbuch der Orientalistik, Leiden-Kln, 1963, V (Trkologie), s. 377, ayrca bk. 334; Banarl, RTET (1978), cz, 14, s. 1067-1069.

eitli Ynleri: Ch. White, Tree Years in Constantinople; or, Domestic Manners of the Turks in 1844, London 1846, II, 151-152, 176; Destrilhes, Confidences sur la Turquie, Paris 1855, s. 34, 38, 78, 79, 246; Ch. Rolland, La Turquie Contemporaine, Paris 1854, s. 149-152; A. Ubicini, La Turquie Actuelle, Paris 1855, s. 184-187; W. N. Senior, Journal Kept in Turkey and Greece in the Autumn of 1857 and the Beginnig of 1858, London 1859, tr. yer.; Belin, Essais sur lhistoire conomique de la Turquie, JA, VI. seri, IV (1864), s. 243, 305; V (1865), s. 138; a.mlf., Trkiye ktisad Tarihi Hakknda Tetkikler (trc. M. Ziya [Karamrsel]), stanbul 1931, s. 67, 106, 126, 146; Marie de Launay v.dr., LArchitecture Ottomane, Constantinople 1873, s. 25-26 / Usl-i Mimr-i Osmn, stanbul 1290, s. 22-24; Lon Parville, Architecture et Dcoration Turques au XVe Sicle, Paris 1874, s. 4, 14-15; E. de Kratry, Mourad V: Prince-Sultan-Prisonnier dtat, Paris 1875, s. 275; [A. D. Mordtmann], Stambul und das moderne Trkenthum, Leipzig 1877, I, 167-173; E. Dutemple, En Turquie dAsie, Paris 1883, s. 38-41; Ch. Mismer, Souvenirs du Monde Musulmane, Paris 1892, s. 143-148; Cevdet, Marzt, s. 60-61; Lutf, Trih, IX, 140; 1988, X, 56, 68, 73, 87, 105; Sleyman Paa, Umdetl-Hakyk, stanbul 1928, VI, 332-338, 413, 418-19, 436, 459-460; Sir Austen Henry Layard, Autobiography and Letters, London 1903, II, 47-55, 74-77, 82, 86, 89-90, 92-93; Beli, Gldeste (Eseri nereden ve Paann valilii zamannda Bursa belediye bakan olan Bursal Eref Beyin A. Vefik Paann mfettilik ve valilii srasnda Bursadaki icraat hakknda derkenar notlar), s. 195, 237, 246-247, 332-334, 372, 391, 433-436, 438, 440, 471-472, 478; P. Fesch, Constantinople aux derniers jours dAbdul-Hamid, Paris 1907, s. 287-292, 307-318; Ahmed Sib, Abdlhamidin Evil-i Saltanat, Kahire 1326, s. 157-158, 160-161, 174-177; Mahmd Celleddin, Mirt- Hakkat, stanbul 1326, I, 272-273; II, 77; III (1327), 61-62, 67, 69-71, 85-87, 113, 116, 125, 129-131; Mehmed Memduh, Esvt- Sudr, zmir 1328, s. 32-34; Washburn, Fifty Years in Constantinople, Boston-New York 1909, s. 7, 11, 54-56, 74, 118-119, 130; Ali Kemal, Trkln Pri, Peyam-Sabah, Edeb ilve, nr. 25, (29 Knunusni 1336); Ali Ekrem, Sahyif-i Htrat, Yeni Gn, nr. 302 (17 Knunusni 1336-1920); Mahmd Cevad, Marif-i Ummiyye Nezreti ve crat, stanbul 1338, s. 127-128; Abdurrahman eref, Trih Musahabeleri, stanbul 1339, s. 172-173, 223224, 261, 264-266, 284-286; Ziya Gkalp, Trkln Esaslar, Ankara 1339, s. 6-7, 12; Abdlhak Hmid, Htrat, kdam, nr. 9635 (28 Knunusni 1924); . Kuno, Trk Halk Edebiyat, stanbul 1925, s. 43-56 (Veled elebinin nsz, s. 6, 8); Ali Fuad, Ahmed Vefik Paa, SF, nr. 1554-80 (27 Mays 1926), s. 26-29; nr. 1555-81 (3 Haziran 1926), s. 43-44; nr. 155-682 (10 Haziran 1926),s. 57-59; a.mlf., Trih Fkralar: Ahmed Vefik Paa Fkart, SF, nr. 1627-153 (20 Ternievvel 1927), s. 362-363; nr. 1628-154 (27 Ternievvel 1927), s. 378-379; nr. 1629-155 (3 Ternisni 1927), s. 394-395; Akuraolu Yusuf, Trklk Fikri, Trklk Cereyan, Trk Ocaklar, Trk Yl, stanbul 1928, s. 301-304; Fuad Kprl, Mill Edebiyat Cereyannn lk Mbeirleri, stanbul 1928, s. 44; a.mlf., Ahmed Vefik Paa, Cumhriyet, nr. 1383 (13 Mart stanbul 1928); Raschdau, Ein sinkendes Reich, Berlin 1934, s. 120-121, 143-144, 157, 160, 179, 186; M. N. zn, Ahmed Vefik Paa ve Ernani Tercmesi, Kalem, nr. 2 (15 Nisan Ankara 1938), s. 54-60; Mkrimin Halil Ynan, Tanzimattan Mertiyete Kadar Bizde Tarihilik, Tanzimat I, stanbul 1940, s. 577, 585, 592; Osman Ergin, Trkiye Marif Tarihi, stanbul 1940, II, 649-650; hsan Sungu, Ahmet Vefik ve Ziya Paalarn Tartuffe Tercmeleri, Tercme, nr. 4, 1940, s. 62-78; nr. 6 (1941), s. 558-571; Necip Aksoy, Bursaya Gelen Vliler: A. Vefik Paa, Uluda, nr. 56-57, Bursa 1943, s. 17-26; Z. Velid Togan, Eblgz Bahadr Han, A (1946), cz 30, s. 82; a.mlf., Tarihte Usl, stanbul 1950, s. 181-182, 2. bs. 1969, s. 169-170; Karal, Osmanl Tarihi, VIII, 280-284; R. Deverieux, The First Ottoman Constitutionnel Period,Baltimore 1963, s. 156-163; Haluk lman, 1860-1861 Suriye

Buhran. Osmanl Diplomasisinden rnek Bir Olay, Ankara 1966, s. 62-70, 113; Yulu Tekin Kurat, Henry Layardn stanbul Elilii, Ankara 1968, s. 9, 58, 61-63, 67, 94, 118, 164, 166-167, 169; Sheyl nver, Ahmed Vefik Paa Ktphanesi, Trk Ktphaneciler Dernei Blteni, XVI, nr. 1, Ankara 1967, s. 26-35; Orhan F. Kprl, Ahmed Vefik Paa Ktphanesinin Katalou Hakknda, TK, nr. 100 (ubat 1971), s. 306-310: Adla Krikavov, Der Bericht ber Persische Handschriften aus der Hinterlassenschaft von Ahmed Vefik Paa und aus zwei weiteren Trkischen Bibliotheken, TTK Bildiriler IX, Ankara 1988, II, 1079-1086. Tiyatro Faaliyeti: Ahmed Fehim, Sahnede Elli Yl, Vakit, nr. 3058 (8 Temmuz stanbul 1926); nr. 3060 (10 Temmuz 1926); nr. 3117 (5 Eyll 1926); nr. 3131 (9 Eyll 1926); Ahmed hsan, stanbul Postas-Ahmed Vefik Paa, SF, nr. 1495-21 (9 Nisan 1341), s. 340; Hmid Zbeyir, Orta Oyuncularndan Pekr Kk smilin Htrat, TY, nr. 204-210 (Ternievvel 1928), s. 9-10; K. Kemal, Klasikleri Oynamal myz?, Drlbedyi, nr. 14 (15 ubat 1931), s. 6-7; Reat Nuri Gntekin, Ahmed Vefik Paann lm Yl, Vatan (1 Nisan stanbul 1941); Kemal Kmil Akta, Kk smail, Perde ve Sahne, nr. 3 (Haziran stanbul 1941), s. 8-9; Selim Nzhet Gerek, Bursa ve Adana Tiyatrolar, Perde ve Sahne, nr. 10 (kinci Knun stanbul 1942), s. 3-4; Cevdet Perin, Tanzimat Edebiyatnda Fransz Tesiri, stanbul 1946, s. 82-99; Refik Ahmet Sevengil, Trk Tiyatrosu Tarihi III. Tanzimat Tiyatrosu, stanbul 1961, s. 112-138; Metin And, 100 Soruda Trk Tiyatrosu Tarihi, stanbul 1970, s. 160-162, 170; a.mlf., Tanzimat ve stibdat Dneminde Trk Tiyatrosu, Ankara 1972, s. 75-76, 88-89, 261-262. Vesikalar: Catalogue de la Bibliothque de Feu Ahmed Vfyk Pacha/Ahmed Vefik Paa Ktbhanesinin Defteridir, stanbul 1893; Mehmed Selahaddin, Bir Trk Diplomatnn Evrk- Siysiyyesi, stanbul 1306, s. 94-95, 103-104, 120-121, 175, 201-202; G. Noradounghian, Receuil dActes Internationaux de lEmpire Ottoman, Paris 1902, III, 125-130; Ahmed Refik, Lamartine, Trkiyeye Muhceret Karar, zmirdeki iftlii (1849-1853), stanbul 1925, s. 23-26, 28; a.mlf., Trkiyede Mlteciler Meselesi, stanbul 1926, s. 146, 148, 152, 159, 170-171, 176, 196, 198, 215; Hakk Tark Us, Meclisi Mebusan 1293 = 1877, stanbul 1939-54, I-II; Ion Matei, Sur les relations dAhmed Vefik Pacha avec les Roumains, SAO, VII (1968), s. 95-131; VIII (1971), s. 71-102 (trc. Z. Kerman, Ahmed Vefik Paann Rumenlerle Mnasebeti), TDED, XX (1973), s. 49-51; Ahmed Vefik Paann Rumenlerle Olan Mnsebetlerine Dir, TDA, nr. 20 (1980), s. 123-160. mer Faruk Akn

AHMED VEFK EFEND


(. 1161/1748) Mutasavvf-air, bestekr, zkir ve hattat. Trk msikisi tarihinde Draman mezzini ve Draman zkiri lakaplaryla hret bulmutur. stanbulda skdarda dodu. Babasnn ad Ramazandr. lk yllar ve tahsili hakknda bilgi yoktur. Genlik yllarnda, Halvetiyyeden Draman Tekkesi eyhi ve ayn zamanda enitesi olan s Mahv Efendiye intisap etti. Ondan ve ehreminide Hul-v Efendi Tekkesi eyhi Dervi Ali ruganden tarikat terbiyesi ve bilgisi alarak kendini yetitirdi. Bu arada Draman Tekkesi bamezzinlii ve zkirlii, ardndan zkirbal ile grevlendirildi. Bir mddet sonra Kasmpaada orlulu Ali Paa Camii cuma vaizliine tayin edildi. Hayatnn son yllarnda, bu vazifelerinin yannda Eyp Niancasndaki Sivs Tekkesi eyhliinin vekleti de ona verildi. 1161de Sivs Tekkesindeki odasnda vefat etti. Mezar tekkenin hazresindedir. Tuhfe-i Hatttnde 1165 olarak kaydedilen vefat tarihi yanltr. Ahmed Vefki Efendinin tasavvuf sahadaki ilm seviyesi manzumelerine de aksetmitir. iirlerinde Vefk ve Dervi Ahmed mahlaslarn kullanm, ancak mrettep bir divanna bugne kadar rastlanmamtr. Hat ve msiki ile de megul olmu, zellikle din sahadaki besteleriyle n kazanmtr. Msikide Dervi Ali ruganden faydalanm, talik hattn ve Sleyman elebinin bestelenmi mevlidini, hattat ve musikiinas Zeyrek Camii mezzini Hseyin Efendiden meketmitir. Bestelerine daha ok Draman zkiri Ahmed bal ile eitli el yazmas gfte mecmualarnda rastlanmakta ise de bunlardan ancak bir tevih ile bir ilhisi zamanmza ulamtr.

BBLYOGRAFYA

Ayvansary, Vefeyt- Seltn, Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 1375, vr. 29b; Mstakimzde, Mecma-i lhiyyt, Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3397, vr. 52, 147a; a.mlf., Tuhfe, s. 642, 659-660; smet, Tekmilet-akik, s. 490-491; Mehmed kr, Mecma-i lhiyyt (smail E. Ernsal zel kitapl), s. 34; Mevlid Tevihleri (stanbul Konservatuar neriyat), stanbul 1931, I, 26-27; Ergun, Antoloji, I, 147, 158-159; Ezgi, Trk Musikisi, III, 78-79, 1053; V, 323-324; engel, lhler, I, 56-57. Nuri zcan

AHMED VESM PAA


(. 1824-1910) Son Osmanl kaptan- derys, Bahriye nzr ve hattat. Tersne-i mire kereste mahzeni emini Mehmed Reid Efendinin oludur. stanbulda Yeniemede dodu; sbyan mektebinde okuduktan sonra zel hocalardan Farsa rendi. 1836 ylnda girdii Mektebi Bahriyyeyi baar ile bitirdikten sonra 1841de Kaptandery engelolu Thir Paann yannda, Girit ve Sisam adalarndaki karklklar bastrmak iin sefere kan donanmaya katld. Damad Halil Paann ikinci kaptan- deryl srasnda (1843-1845) mlzm oldu, 1848de yzbala ykseldi. Bundan sonra eitli gemilerde zbitlik, svarilik ve kumandanlk yapt. 1850de ngiltereye gnderildi; on alt ay kadar orada bilgi ve grgsn arttrd; dnnde donanmada topu retmeni oldu. Krm Harbi srasnda (1853-1856) ordu ve donanmann her trl ihtiyacn temin ettii gibi Sivastopol nlerinde gsterdii baar sebebiyle de Krm imtiyaz nian ile mkfatlandrld. Ayrca bu hizmetleri dolaysyla kendisine mttefik ngiliz ve Fransz donanma kumandanlklar tarafndan takdirname verildi (1856). Ertesi yl binba oldu ve veliaht Abdlazize tahsis edilen Peyk-i evket vapurunun svariliine tayin edildi. 1859da miralayla ykseltilerek sahil muayene memuriyetiyle grevlendirildi. Bu srada alt ay kadar Rus amirali Pedakof ile Karadeniz limanlarn dolap haritalarnn yaplmasnda onunla birlikte alt. Abdlazizin tahta kmas zerine onun yaveri oldu (1861). Bir sre sonra Mekke Emri erif Abdullah Paaya nian ve hediye gtrmek zere Hicaza gnderildi. Bu ziyareti esnasnda Hac farzasn da yerine getirdiinden Hac Vesim Paa diye de anlmtr. Sultan Abdlazizin Msr seyahati srasnda da onun yaverliini yapt (1863). 1865 yl balarnda nce Meclisi Bahr zalna, ardndan da reisliine getirilerek vezir rtbesiyle kaptan- deryla tayin edildi. Drt buuk ay kadar sren bu grevinden Sadrazam Fuad Paann donanma masraflarn ksma teklifine kar kt iin azledildi. Bundan sonra Meclisi Vl-y Ahkm- Adliyye zal (1867), Bahriye Meclisi ikinci reislii gibi grevlerde bulundu. Yine bu srada ikinci defa kaptanpaala getirildi. Donanma bakumandan olarak katld ve dokuz ay sren Girit ablukas esnasnda silere ait bir vapurun ele geirilmesini temin ettii iin takdirname ald. Tekrar tayin edildii Meclisi Vlnn r-y Devlete evrilmesi zerine (1 Nisan 1868) grevinden ayrlarak dokuz yl kadar bota kald. 1877-1878 Osmanl-Rus harbi srasnda Tuna dre-i Nehriyye kumandnlna getirildi. Bir mddet sonra Karadeniz Boaz muhafzl ile Bahriye kumandanlna, ilveten liman muhafzlna tayin edildi. Bahriye Nezretinin kurulmasndan sonra 20 Haziran 1878de Sultan Abdlhamid tarafndan Bahriye nzrlna getirildi. Padiahn donanmann silhszlandrlmas teklifini kabul etmedii iin grevinden alnarak evinde ikamete mecbur edildi (1879). Ayn zamanda hattat olan Ahmed Vesim Paann on be yl kadar sren bu mddet zarfnda sekiz mushaf yazd bilinmektedir. Mevlev tarikatna mensup olan Ahmed Vesim Paa, 8 Ramazan 1328de (13 Eyll 1910) skdardaki yalsnda vefat etti ve skdar Mevlevhanesi Trbesine defnedildi. Ahmed Vesim Paa asker ve idar eitli almalar, tok gzll ve ak szll ile bilhassa

Abdlazizin tevecch ve itimadn kazanmtr. En nemli hizmeti, donanmann glendirilmesinde ilk zrhl gemilerin sipari edilmesini temin etmesi ve Osmanl donanmasnn onun zamannda dnyann nc byk deniz kuvveti haline gelmesidir. Hattatlnn yan sra resim ve msiki ile de megul olan Ahmed Vesim Paa devrindeki sanatkrlarla dostluklar kurmutur. Sheyl nver, yazd mushaflarn tezhibini de Vesim Paann yaptn, bugn Deniz Mzesinde bulunan Kurn- Kermin rokoko tarzndaki sslemelerinin ve Kbe minyatrlerinin ise yakn dostu ve Sultan Abdlmecidin bamzehhibi Slih Efendi tarafndan yapldn bildirmektedir. Yazd mushaflardan bir dierini Eyp Sultan Trbesine hediye etmi, bu mushaf daha sonralar Vakflar Genel Mdrlne intikal etmitir. Ahmed Vesim Paann kznn damad Sabahattin Volkandan alnan belge ve bilgilerden, yal ve sulu boya resimleri yannda ak ile oyarak baston, sigara azl gibi eyalar yapt renilmitir. Eserlerinden baz rnekler Sabahattin Volkann koleksiyonunda bulunmaktadr.

BBLYOGRAFYA

Memrn, Ketebe ve Mstahdemnin Tescil Olunan Tercme-i Hallerinin Tahrrine Mahss Varakadr (Merhum S. Volkandan temin edilmitir); Cevdet, Tezkir, IV, 188; Mahmud Celleddin Paa, Mirt- Hakkat (nr. smet Mirolu), stanbul 1983, III, 612; Lutfi, Trih, X, 102, 113, 115, 117, 129, 138-139; Ali Fuat Trkgeldi, Mesil-i Mhimme-i Siysiyye (nr. Bekir Stk Baykal), Ankara 1986, III, 164, 168; Ali hsan Gencer, Bahriyede Yaplan Islahat Hareketleri ve Bahriye Nezaretinin Kuruluu, stanbul 1985, s. 323; Danimend, Kronoloji, IV, 597; Gvsa, Trk Mehurlar, s. 397-398; TA, I, 273; st.A, I, 487-488. Mustafa Uzun

AHMED b. YAHY b. MURTAZ


(bk. MEHD-LDNLLH, Ahmed b. Yahy)

AHMED b. YAHY es-SALEB


(bk. SALEB)

AHMED YESEV
Orta Asya Trklerinin din-tasavvuf hayatnda geni tesirler icra eden ve pr-i Trkistan diye anlan mutasavvf-air, Yeseviyye tarikatnn kurucusu. Ahmed Yesevnin tarih ahsiyetine dair vesikalar azdr, mevcut olanlar da menkbelerle karm haldedir. Bunlardan salam bir neticeye varmak olduka g, hatta baz hususlarda imknszdr. Buna ramen hikmetlerinden, onunla ilgili tarih kaynaklardan, menkbnmelerden elde edilecek bilgiler ve karlacak sonular, menkbev de olsa, hayat, ahsiyeti, eseri ve tesiri hakknda bir fikir vermektedir. Bat Trkistandaki imkent ehrinin dousunda bulunan ve Tarm rmana dklen hyr nehrinin kk bir kolu olan Karasu zerindeki Sayram kasabasnda dodu. spcb (sfcb) veya Akehir adyla da anlan Sayram kasabas eskiden beri nemli bir yerleme merkeziydi. Baz kaynaklarda onun Yeside, bugnk adyla Trkistanda doduu kaydedilmektedir. Ahmed Yesevnin doum tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Ancak Ysuf elHemednye (. 535/1140-41) intisab ve onun halifelerinden oluu dikkate alnrsa XI. yzyln ikinci yarsnda dnyaya geldiini sylemek mmkndr. Sayramn tannm ahsiyetlerinden olan babas, kerametleri ve menkbeleri ile tannan ve Hz. Ali soyundan geldii kabul edilen eyh brhim adl bir zattr. Annesi ise eyh brhimin halifelerinden Ms eyhin kz Aye Hatundur. eyh brhimin Gevher ehnaz adl kzndan sonra ikinci ocuu olarak dnyaya gelen Ahmed Yesev nce annesini, ardndan da babasn kaybetti. Ksa bir mddet sonra Gevher ehnaz, kardeini de yanna alarak Yesi ehrine gitti ve oraya yerleti. Tahsiline Yeside balayan Ahmed Yesev, kk yana ramen birtakm tecell*lere mazhar olmas, beklenmeyen fevkaldelikler gstermesi ile evresinin dikkatini ekmitir. Menkbelere gre, yedi yanda Hzrn delletine nil olan Ahmed Yesev Yeside Arslan Babaya intisap ederek ondan feyiz almaya balar. Yine menkbeye gre, ashaptan olan Arslan Babann Yesiye gelerek Ahmed Yesevyi bulmas ve Hz. Peygamberin kendisine teslim ettii emaneti vermesi, terbiyesi ile megul olup onu irad etmesi, Hz. Peygamberin mnev bir iaretine dayanmaktadr. Arslan Babann terbiye ve irad ile Ahmed Yesev ksa zamanda mertebeler aar, hreti etrafa yaylmaya balar. Fakat ayn yl veya ertesi yl iinde Arslan Baba vefat eder. Ahmed Yesev, Arslan Babann vefatndan bir mddet sonra zamann nemli slm merkezlerinden biri olan Buharaya gider. Bu ehirde devrin nde gelen lim ve mutasavvflarndan eyh Ysuf el-Hemednye intisap ederek onun irad ve terbiyesi altna girer. Ysuf el-Hemednnin vefat zerine irad mevkiine nce Abdullah- Berk, onun vefatyla eyh Hasan- Endk geer. 1160 ylnda Hasan- Endknin de vefat zerine Ahmed Yesev irad postuna oturur. Bir mddet sonra, vaktiyle eyhi Ysuf el-Hemednnin vermi olduu bir iaret zerine irad makamn eyh Abdlhlik- Gucdvnye brakarak Yesiye dner; vefatna kadar burada irada devam eder. Ahmed Yesev altm yana geldiinde gelenee uyarak tekkesinin avlusunda mridlerine bir

ilehane hazrlatr, vefatna kadar burada ibadet ve riyzetle megul olur. ilehanede ne kadar kald belli deildir, fakat lnceye kadar buradan kmad ve hcrede vefat ettii muhakkaktr. Doum tarihi bilinmediinden ka yl yaad hususunda da kesin bir ey sylemek mmkn deildir. Sayramda mam Muhammed b. Ali neslinden gelenlere hce denildii gibi onlara bal olanlara da ayn isim veriliyordu. Ahmed Yesev de bu silsileye bal olduu iin Hce Ahmed, Hce Ahmed Yesev, Kul Hce Ahmed ekillerinde de anlmaktadr (bk. HCEGN). Kerametlerinin vefatndan sonra da devam ettii ileri srlen Ahmed Yesev, rivayete gre, kendisinden ok sonra yaayan Timurun ryasna girer ve ona zafer mjdesini verir. Timur zafere eriince, Trkistan ve Krgz bozkrlarnda hreti ve nfuzu iyice yaylm olan Ahmed Yesevnin kabrini ziyaret iin Yesiye gelir. Kabrin stne, devrin mimari aheserlerinden olan bir trbe yaplmasn emreder. Birka yl iinde inaat tamamlanr ve trbe, camii ve dergh ile bir klliye halini alr. Ahmed Yesevnin trbesi civarna gmlmek bozkr gebeleri iin ayr bir deer tar. Bu sebeple birok kii daha hayattayken trbe civarnda toprak satn alarak kabirlerini hazrlarlar. Hatta kn len bir kimse keeye sarlarak aaca aslr ve bahara kadar bekletilir; bahar gelince gtrlp Ahmed Yesevnin trbesi civarna defnedilir. Bu gelenek Ahmed Yesevnin Orta Asya Trkl zerinde ne derece tesirli olduunu aka gstermektedir. Rivayete gre Ahmed Yesevnin brhim adnda bir olu olmusa da kendisi hayatta iken vefat etmitir. Ayrca Gevher ehnaz ve Gevher Honaz adlarnda iki kz dnyaya gelmi, soyu Gevher ehnaz vastasyla devam etmitir. Trkistan, Mvernnehir ve dier Orta Asya blgelerinde olduu gibi Anadoluda da kendilerini Ahmed Yesevnin neslinden sayan pek ok nl ahsiyet kmtr. Bunlar arasnda Semerkantl eyh Zekeriyy, skpl ir At ve Evliya elebi zikredilebilir. Ahmed Yesevnin Yeside irada balad sralarda Trkistanda, Yedisu havalisinde kuvvetli bir slmlama yannda slm lkelerinin her tarafna yaylan tasavvuf hareketleri de vardr. Medreselerin yannda kurulan tekkeler tasavvuf cereyannn merkezleri durumundayd. Yine bu yllarda Mvernnehiri kendi idaresi altnda birletiren Sultan Sencer vefat etmi (1157), Hrizmahlar kuvvetli bir slm devleti haline gelmeye balamlard. Bu uygun artlar altnda Ahmed Yesev Takent ve Siriderya yresinde, Seyhunun tesindeki bozkrlarda yaayan gebe Trkler arasnda kuvvetli nfuz sahibi olmutu. Etrafnda slmiyete btn samimiyetiyle bal olan yerli halk zmresi ile yar gebe kyller toplanyordu. slm ilimlere vkf olan, Arapa ve Farsa bilen Ahmed Yesev, evresinde toplananlara slmn esaslarn, eriat hkmlerini, tarikatnn db ve erknn retmek gayesiyle sade bir dille ve halk edebiyatndan alnma ekillerle hece vezninde manzumeler sylyor, hikmet ad verilen bu manzumeler, ayrca dervileri vastasyla en uzak Trk topluluklarna kadar ulatrlyordu. Hikmetlerin muhtevas, Ahmed Yesevnin hayat hakknda baz bilgiler vermektedir. Ancak bunlarn tarih hakikatlere ne derece uygun olduunu tesbit etmek gtr. Buna ramen Yesevnin iirlerinde yer alan bu bilgiler hayatna, tahsiline, slk*ne, ulat makam ve mertebelere dair baz aklamalar getirmesi bakmndan olduka deerlidir. Rivayete gre, Ahmed Yesevnin on iki bini kendi yaad muhitte, doksan dokuz bini de uzak lkelerde bulunan mridleri ve gelenee uygun olarak hayatta iken tayin ettii pek ok halifesi bulunmaktayd. lk halifesi Arslan Babann olu Mansr At idi. Mansr At 1197 ylnda vefat

edince yerine olu Abdlmelik At, Abdlmelik Atnn vefatndan sonra yerine olu Tc Hce, daha sonra da onun olu Zeng At irad mevkiine getiler. kinci halifesi Hrizmli Sad At, nc halifesi, Yesev tarzndaki hikmetleri ve menkbeleri ile Trkler arasnda byk bir hret ve nfuz kazanan Sleyman Hakm Atdr. Hakm At Hrizmde yerleip irada balad, 1186 ylnda vefat edince Akkurgana defnedildi. Hakm Atnn en mehur mridi Zeng At idi. Zeng Atnn balca mridleri ise Uzun Hasan At, Seyyid At, Sadr At ve Bedr Atdr. Yeseviyye silsilesi bilhassa Seyyid At ile Sadr Atdan gelmektedir. Mridi eyh Ysuf el-Hemedn gibi Ahmed Yesev de Hanef bir limdir. Kuvvetli bir medrese tahsili grm, din ilimleri yannda tasavvufu da iyice renmitir. Bununla beraber devrinin birok din lim ve mutasavvf gibi belli bir sahada kalmam, inandklarn ve rendiklerini evresindeki yerli halka ve gebe kyllere anlayabilecekleri bir dil ve altklar ekillerle aktarmaya almtr. Bir mrid ve ahlk hviyetiyle onlara eriat hkmlerini, tasavvuf esaslarn, tarikatnn db ve erknn retmeye almak, slmiyeti Trklere sevdirmek, Ehl-i snnet akdesini yaymak ve yerletirmek balca gayesi olmutur. Bu reticilik vasflar sebebiyle hikmetleri, bazlarnca lirizmden uzak ve sanat endiesi tamadan sylenmi iirler olarak kabul edilmitir. slm eriatna ve Hz. Peygamberin snnetine sk skya bal olan Ahmed Yesevnin eriat ile tarikat kolayca telif etmesi, Yesevliin Snn Trkler arasnda sratle yaylp yerlemesinin ve daha sonra ortaya kan birok tarikatlara tesir etmesinin balca sebebi olmutur. Ahmed Yesev edeb ahsiyetinden ziyade fikr ahsiyetiyle, tarih hayatndan ziyade menkbev hayatyla Orta Asya Trk dnyasnn en byk ismidir. Onun gibi geni bir sahada ve asrlarca tesirini devam ettirebilmi bir baka ahsiyet gsterebilmek mmkn deildir. Eserleri. Dvn- Hikmet*. Ahmed Yesevnin hikmetlerini iine alan mecmuann addr. Dvn- Hikmet nshalarnn muhteva bakmndan olduu kadar dil bakmndan da nemli farkllklar arzetmesi, bunlarn farkl ahslar tarafndan deiik yerlerde meydana getirildiini aka gstermektedir. Bir ksm kaybolan veya zamanla deiiklie urayan hikmetler derlenirken araya ayn ruh ve ifadedeki yeni hikmetler de ilve edilmi, bylece gittike aslndan uzaklalmtr. Kime ait olursa olsun btn hikmetlerin temelinde Ahmed Yesevnin inan ve dnceleri, tarikatnn esaslar bulunmaktadr. Hikmetler Trkler arasnda bir dnce birliinin teekkl etmesi bakmndan ok nemlidir. Ahmed Yesevye izfe edilen Fakrnme ise Dvn- Hikmetin Takent (Hikmeti Hazreti Sultnlrifn Hce Ahmed b. brhim b. Mahmd ftihr- Yesev, 1312, s. 2-15) ve baz Kazan basklarnda (mesel, Sultnl-rifn Hce Ahmed b. brhim b. Mahmd ftihr- Yesev, 1311, s. 3-17) yer almaktadr. Mstakil bir risleden ok Dvn- Hikmetin mensur bir mukaddimesi durumunda olan Fakrnmenin Dvn- Hikmet yazmalarnn hibirinde bulunmamas, Ahmed Yesev tarafndan kaleme alnmadn, daha sonra Dvn- Hikmeti tertip edenler tarafndan yazlp esere dahil edildiini gstermektedir. Fakrnme, metnin dil hususiyetlerinin ele alnd geni bir incelemeyle birlikte Kemal Eraslan tarafndan yaymlanmtr (TDED, XXII, s. 45-120).

BBLYOGRAFYA

Ali r Nev, Nesyiml-mehabbe min emyimil-ftvve (haz. Kemal Eraslan), stanbul 1979; Kprl, Trk Edebiyat Tarihi; a.mlf., Aratrmalar; a.mlf., lk Mutasavvflar; a.mlf., Ahmed Yesev, A, I, 210-215; a.mlf., Ahmed Yesev, UDM, II, 157-166; Kemal Eraslan, Dvn- Hikmetten Semeler, Ankara 1983; a.mlf., Yesevnin Fakr-nmesi, TDED, XXII (1977), s. 45120; a.mlf., agatay Edebiyat, A, III, 270-323; Banarl, RTET, I, 276-281; M. Kemal zergin, Dn-Tasavvuf Edebiyatmzdan Dvn- Hikmet, Nesil, sy. 45-46, stanbul 1980, s. 8-12; F. z, Amad Yasaw, EI (ng.), I, 298-299. Kemal Eraslan

AHMED YESEV KLLYES


Yeside Ahmed Yesevnin trbesi etrafnda cami, tekke ve ktphaneden teekkl eden klliye. Klliye Siriderya nehrinin dousunda Trkistan ehrinin kurulduu ovada bulunmaktadr. Bu evrenin, Gktrk Hakanl devrinde (550-745), kalntlar 8 km. gneyde bulunan vegar () adl ehre bal olduu ve burada Yass (Yas, daha sonraki syleyiiyle Yesi) adl bir kale bulunduu bilinmektedir. Gktrk Hakanl zamanndan kalma seramik rneklerine Ahmed Yesev Klliyesi etrafnda yaplan kazlarda da rastlanmtr. slm ordular 752de vegara vararak ehrin beyi ile sulh akdetmiler, daha sonralar ise ehir halk kendiliinden mslman olmu ve vegar, mslman-Trk illeri ile gayri mslim Trkler arasndaki kuzeybat snr ehirlerinden biri haline gelmitir. Surlarla evrili olan, mescidi, i kalesi ve ars bulunan vegar, Ahmed Yesevnin yaad ada, etrafndaki d mahalleler ve balar ile birlikte byk bir merkez grnmndeydi ve din ulems yetitirmekle hret bulmutu. Ykut, XIII. yzyl balarnda Mool istils devrinde bu blge iin vegar, lak ( )ilindeki (Takent evresi) Trk beldelerinden biridir demektedir (Muceml-bldn, III, 315, 316). vegarn az gneyinde, ilk slm Trk merkezlerinden spcbda (Sayram) doan Ahmed Yesev, hikmetlerinde, ocukken Siriderya boyunca daha kuzeydeki vegar evresine geldiini u msra ile anlatmaktadr: Yeti yada Arslan Bbga kldm selm. Arslan Bb veya Arslan Babaya atfedilen klliye, vegar ve Frbnin doum yeri olan Keng-Tarban (Otrr/Turr) ile Karacuk arasndadr. Buharada iken karndalk vilyeti Trkistan ve Ulu Baba ravzalar Ak Trbeti zleyen Ahmed Yesevnin, nisbesinin de gsterdii gibi, vatanna dnnce o Ak Trbenin biraz gneyinde, Yass Kalesinde makam tuttuu anlalmaktadr. Klliyenin bir blmnn Ahmed Yesev hayatta iken mevcut olduu, yaplan kazlardan belli olmutur. lk klliye, imdiki binann kuzey ksmnda mescid ve trbenin bulunduu yerdedir. Burada, Hakan Trk mimarisi slbunda, kelebek biiminde kesilmi tula sslemeleri bulunan bir duvar ortaya karlm, ayrca ilk klliyenin iinin sslenmesinde kaymak tandan oymal kaplamalar kullanld da tesbit edilmitir. Bu kazlarda, trbenin yerinin deimedii ve evrede bulunan kemiklerden Ahmed Yesevnin lmnden sonra klliyenin etrafnda byk bir mezarln teekkl ettii anlalmtr. Arkeoloji almalar ile vel airin, Altm te kirdim yirge snnet diy / Mustafaga mtem tutup kirdim muna beytinin mnas da aydnlanabilmitir. Klliyenin yaknnda yer altnda bulunan dehliz, kubbeli mescid ve yine kubbeli daha kk ilehane, Ahmed Yesevnin, Hz. Peygamberin ld yata onun iin matem tutmak gayesiyle nasl yer altna girdii sorusunu cevaplandrmtr. Yer altndaki bu mescid ve ilehanenin yaps da Ahmed Yesevnin yaad devre uyan zellikler gstermektedir. Ahmed Yesevnin lmnden sonra, Yassnn (Yas) ziyaretgh ve din merkez olarak gelimeye devam ettii vakfiyelerden anlalmaktadr. Balar, baheler iinde baka trbeler ve bu arada Ahmed Yesevnin kz Gevher Hatunun mezar da bulunmaktadr. Trk velleri silsilesinin serhalkas saylan Ahmed Yesevye hazreti Trkistan denmesi sebebiyle, mezarnn bulunduu Yass ve onun bulunduu vilyet de ayn ad almtr. Yassnn merkez olduu Trkistan ehri ve vilyeti XIV. yzylda, birbiri ile rekabet halinde bulunan Cengiz ahfadndan douda aatay, batda Cucioullar ile Timur arasnda el deitirmekte idi. Rakiplerini yenip Cengiz soyundan bir hatun ile evlenerek kregen (hakan damad) unvann alan Timur, hamd ninesi olarak Ahmed Yesev

Klliyesini yeniden ina ettirmitir. Timurun emriyle, eski klliyenin yklarak bidev ekilde yeniden ina edilmesi iin tayin edilen Mevln Ubeydullah (baz kaynaklarda ise Abdullah) Sadr tarafndan 1396 ylnda almalara balanm ve inaat birka yl iinde tamamlanmtr. Drt yne gre mihverli olan bide 46.5 x 65 m. ebadnda bir yer kaplamaktadr. Gneyde 18 metreye ykselen giri taknn iki yannda ifte minareler bulunmaktadr. Buradan, kazanlk denen tekke meydanna girilir. Kazanln kubbesi 37.5 m. yksekliktedir. Ortada duran, sanat eseri kazan ve ejder azl kandiller Leningradda Ermitaj Mzesine gtrlmtr. Adak sahibi asker riclin braktklar tular da artk kazanlkta bulunmamaktadr. Klliyenin kuzeybat kesinde mescid, batsnda ktphane, kuzeydou kesinde ve douda aksaray denilen hkmdar ve eyh maksre*leri yer almaktadr. Trbe mihver stnde, kuzeyde bulunmaktadr. Ahmed Yesevnin sandukas yeim tandandr. Klliye cephelerinin byk ksm ini ile kapldr ve ini tulalar zerinde byk boy kf harflerle yazlm Allah, Muhammed gibi yazlar ve binann st ksmn evreleyen Bakara sresinin elli sekizinci yeti okunmaktadr. ok ince oymaclk sanat gsteren ahap kaplar ve altn yaldzl tun tokmaklar da ndir gzelliktedir. XVI-XVIII. yzyllarda, Cengizin olu Cuci ahfadndan zbek ve Kazan hanlar denilen sllelerin idaresine geen Yass, Abdullah Kazan Han zamannda (1557-1583) yeniden imar grd. ran Hkmdar ah smil 1510da Bat Trkistann gney illerini istil edip Alev mezhebini kabul ettirmek isteyince, ou Hanef olan Trkistanllar, Ahmed Yesev Klliyesini bu mezhebin timsali olarak grdler ve onun mnev himayesine sndlar. Devlet merkezi bir mddet orada bulundu. Daha sonraki devirlerde ise Yassda sikke basld ve Im (Esim) Han (. 1628) zamannda da bu ehrin ortalk (baehir) olduu grlmektedir. Klliye iinde bulunan han ve hatun mezarlar bu dneme aittir. Trkistann 1864te Rusyaya ilhak edilmesinden sonra da nemini kaybetmeyen Ahmed Yesev Klliyesi, bugne kadar Asyada mslman Trkln en byk ziyaretgh olmaya devam etmitir. Bugn de bayram namazlar iin Ahmed Yesev Camiinin dnda toplanan cemaatin btn ovay doldurduu grlmektedir.

BBLYOGRAFYA

Taber, Tr (de Goeje), II, 83; Makdis, Asent-tesm, s. 274; Semn, el-Ensb, VIII (nr. Muhammed Avvme), Dmak 1976 Beyrut 1396/1976, s. 43; Ykut, Muceml-bldn, II, 315, 316; Handmr, abbs-siyer, Tahran 1333 h., III, 468; M. E. Masson, Mavzoley Hoci Ahmeda Yasevi, Takent 1930; W. Barthold, Histoire des Turcs dAsie Centrale, Paris 1945, s. 186; G. Le Strange, The Lands of the Eastern Caliphate, Cambridge 1966, s. 485, 486; Kazak SSR Tarihi, AlmaAta 1979, II, 72, 110; H. Nurmuhammedov, Mavzoley Hoci Ahmeda Yase, Alma-Ata 1980, s. 29, 32, 226; A. Mankovskaya, Nekotorie arhitekturoarheologieskie nabludenniye po restavratsii kompleksa Hoca Ahmeda Yasavi v g. Turkestana, zvestiya An Kazak SSR, XXVII, Alma-Ata 1958, s. 66-67; T. N. Senigova, Unikalnoe kultovo sorujenie v rayone g. Turkestana, Prosloe Kazaxstana po arheologieskimi istonikov, Alma-Ata 1976, s. 112-113; Kazak Soviet Entsiklopediyas, Alma-Ata

1977, XI, 215-216. Emel Esin

AHMED ez-ZHD
(bk. ENDERB)

AHMED ZEK PAA


Ahmed Zek b. brhm b. Abdillh (. 1867-1934) Msrl lim ve edip. 23 Muharrem 1284te (27 Mays 1867) skenderiyede dodu. Aslen Mariblidir; dedesi veya babas bir ticaret kafilesiyle Yafaya gelmi ve daha sonra Rede yerlemitir. lk ve orta tahsilini skenderiye, Ben Sveyf ve Kahirede yapt. Kahire Hukuk Mektebinden (Medresetl-idre velhukk) mezun oldu (1888). smiliyede mtercim olarak greve baladktan bir sre sonra ileri Bakanl Matbuat Kalemine (Kalem matbti vezretid-dhiliyye) geti. el-Veiul-Mriyye adl resm gazetede mtercim ve redaktr olarak alt. Daha sonra Bakanlar Kuruluna (Meclisnnzzr) mtercim ve ikinci sekreter, ardndan da genel sekreter tayin edildi. Bu srada paa unvann ald (1916). Msr temsilen pek ok ilm kongreye itirak etti. Msr niversitesinin (bugnk Kahire niversitesi) kurulu almalarna da katlan Ahmed Zeki Paa el-Meclisl-ilm el-Msr, el-Cemiyyetl-corfiyyetl-Hidviyye, el-Mecmaul-ilm (am), Royal Asiatique Society (Londra), Real Academia de Historia (Madrid) gibi kurulularda da ye idi. Msr halkna vakfettii byk bir ksm tarih ve edebiyata dair olan Latince, Almanca, ngilizce, Franszca, talyanca, spanyolca ve Arapa 18.700 ciltlik yazma ve matbu eserden meydana gelen ktphanesine (el-HiznetzZekiyye) nce Drl-ktbil-Msriyyede zel bir yer ayrld (1910-1921), daha sonra Kubbetl-Grye tand. Ktphane lmnden sonra tekrar Drl-ktbil-Msriyyeye nakledildi (1935). slm dnyasnn kltrel ve teknik ynden gelimesi iin ilme, dolaysyla kitap ve ktphanelere byk nem verilmesini zaruri gren Ahmed Zeki Paa, stanbul ktphanelerini birer birer dolatktan sonra grd dzensizlii, kitaplardan faydalanma hususunda karlalan glkleri, bu konuda gerekli dzenlemelerin yaplmas ve kitaplarn korunmas iin alnmas icap eden tedbirleri kapsayan doksan alt maddelik bir rapor hazrlayarak Sadrazam Hilmi Paaya sunmutur (Ternisni 1325 / Kasm 1909). Bu tanzim ve slah almalar erevesinde stanbul ktphanelerinin Osmanl ktphaneleri adyla tek at altnda toplanmasn da ngren bu rapor ayn yl Matbaa-i Ahmed hsanda baslmtr. Ahmed Zeki Paa hayatnn son yllarn Doulu ve Batl ilim adamlaryla dolup taan Beytlurbe adn verdii Fustattaki evinde geirdi. 21 Reblevvel 1353te (4 Temmuz 1934) Kahirede ld ve Czede kendi yaptrd kabre defnedildi. Eserleri. slm leminin uyan urunda byk gayret gsteren, slm tarihi ve medeniyeti ile corafya sahasnda uzman olan Ahmed Zeki Paann eitli dergi ve gazetelerde Arap medeniyeti, slm byklerinin hayat ve slm tarihine dair Arapa-Franszca veya sadece Arapa olarak yaymlanm konferans ve aratrmalaryla bir ksm henz yaymlanmam pek ok eseri vardr. Yaymlanan belli bal eserleri unlardr: 1. Mevstl-ulmil-Arabiyye ve ba al resili vni-af (Kahire 1308). Arapa yaymlanm ansiklopediler zerine bibliyografik bir inceleme mahiyetindeki bu eserinde ilm mecmua ve eserlerin isimleri ile ihtiva ettikleri konular

belirtir ve mellifleri hakknda ksa bilgi verir; ayrca hvn- Saf risleleri zerinde durur. 2. esSefer ilel-mutemer (Bulak 1311/1894). Msr hkmeti adna IX. Milletleraras Msterikler Kongresine katld srada yazd risleleri ihtiva eder. 3. msl-corfiyyetil-adme bilArab vel-Fransev (Bulak 1317/1899). 4. ed-Dny f Brs (Kahire 1900). Parisin 1900 ylndaki durumu hakknda bilgi verir. 5. Erbaate aere yevmen saden f ilfeti Abdirramn el-Endels (Kahi re 1303). 6. Trul-Mer (Bulak 1314/1897). Fransz yazar Gaston Maspronun Histoire ancienne des peuples dOrient (Paris 1894-1899) adl eserinin zet halinde tercmesidir. 7. et-Term fil-luatil-Arabiyye (Bulak 1331/1913). 8. el-adretl-slmiyye (Kahire, ts.). niversitede verdii konferanslardr. 9. er-R fil-slm (Bulak 1309). Ahmed efikin LEsclavage au point de vue musulman (Kahire 1891) adl Franszca eserinin tercmesidir. Eser, erRk fil-slm Tercmesi adyla Trkeye de evrilmi ve kdam Yaynevi tarafndan yaymlanmtr (stanbul 1314). Bunlardan baka bnl-Kelbnin Kitbl-Enm (Kahire 1342), bn Fazlullah el-mernin Meslikl-ebr (Bulak 1312), Chizin et-Tc f ahlil-mlk (Bulak 1312), Safednin Nektlhimyn f nketil-umyn (Kahire 1910), Nveyrnin Nihyetl-ereb f fnnil-edeb adl eserlerini nere hazrlamtr. Ahmed Zeki Paa ile Anastase el-Kermelnin birbirlerine yazdklar mektuplar Hikmet Rahmn tarafndan er-Resill-mtebdile beynehm adyla yaymlanmtr (Mecelletl-Mevrid, VI/2 [1977], s. 143-192).

BBLYOGRAFYA

Serks, Mucem, I, 971; Brockelmann, GAL Suppl., III, 281-283; Kehhle, Muceml-mellifn, I, 225-226; III, 17; S. M. Ali, Arab Geography, Aligarh 1960, s. 172-173, 175; Muhammed Krd Ali, el-Murn (nr. Muhammed el-Msr), Dmak 1401/1980, s. 48-58; Mneccid, Mucem, V, 49; Zirikl, el-Alm (Fethullah), I, 126-127; Bichr Fars, Amad Zak Pasha, REI, III (1934), s. 383392; s skender el-Malf, Amed Zeki B, MMADm., XIII/9-10 (1935), s. 394-398; Adnan tken, stanbul Ktphaneleri Hakknda 48 Yl nce Zamann Sadrazamna Sunulmu Bir Rapor, Trk Ktphaneciler Dernei Blteni, V/3, Ankara 1956, s. 206-226; el-Muteaf, XV, Kahire 1981, s. 269-270; Enver el-Cnd, el-iznetzZekiyye, Abrt-tril-slm, sy. 3, Kuveyt 1985, s. 31-35; sy. 4 (1985), s. 26-28; Mv.A, I, 61. Ahmet Araka

AHMED b. ZEYN DAHLN


(bk. DAHLN, Ahmed b. Zeyn)

AHMED ZYEDDN GMHNEV


(bk. GMHNEV, Ahmed Ziyeddin)

AHMED ZHD PAA


(bk. ZHD PAA)

AHMEDBD
Bat Hindistanda Gucert eyaletinin en nemli ehri. Gucert Devletinin nc hkmdar I. Ahmed ah (1411-1442) tarafndan Sabarmati nehrinin kysnda, eski Asaval ehrinin yaknnda kuruldu (1411) ve bu tarihten itibaren devletin baehri, ticaret, sanayi, kltr ve sanat merkezi oldu. I. Ahmed ahtan Bahadr aha (1526-1537) kadar btn hkmdarlar camiler, saraylar ve arlar yaptrarak ehri gzelletirdiler. Bylece Gucert Sultanlnn ilk yzylnda ok gelierek XVI. yzylda Hindistann en gzel ve en byk ehri haline geldi, sanat ve mimaride zirveye ulat. ehir, Hmyn (1530-1540) tarafndan ksa bir sre ilhak edildi. Ekber ahn 1572-1573 yllarnda yapt iki sefer sonunda btn Gucert Devleti ile birlikte Bbrllerin hkimiyeti altna girdi. Ekber ah ve daha sonraki hkmdarlar zamannda giderek geliti, fakat Evrengzbden (. 1707) sonra gerilemeye balad ve gneyindeki Srat ve Bombay gibi sahil ehirlerinin ticar bakmdan n plana gemesiyle eski nemini kaybetti. 1758de Maratalarn, 1818de ise ngilizlerin eline geen ehir, bu tarihten Hindistann bamszln elde ettii 1948e kadar ngiliz hkimiyeti altnda Bombay eyaletinin bir il merkezi olarak kald. 1960tan 1970e kadar da Gucert eyaletinin geici baehri oldu. Hindistann dier eyaletleriyle balantsnn salanmas ehrin hzla bymesinde nemli bir rol oynamtr. ar-pazarlar, cami-mescidleri, ktphaneleri ve dier sanat eserleriyle n kazanan ehir, Gucert slm hkmdarlar tarafndan birou bugn de mevcut olan eitli sanat eserleriyle sslenmitir. Devrin mehur airi Pr Muhammed ahn derghndaki ktphane sadece Ahmedbdn deil, o blgenin de en byk ve en nemli ktphanesi idi. nalarnda Osmanl mimarlar, hattat ve inicileri de alm olduundan bu bidelerde gerek mimari, gerekse tezyinat bakmndan Osmanl sanatnn izleri grlmektedir. Modern sanayinin kurulmasyla devaml gelien ve kalabalklaan Ahmedbdda tekstil nemli bir yer tutar. ehrin ayrca altn ve gm ilemeli brokarlar, ipekli kuma ve dokumalar, kemh*lar da ok nldr. Pndn denilen mehur Hint kutu ve ekmeceleri, gerek bir sanat eseri olarak ok deerli tahtalara ilenmi, lake teknii de kullanlarak tahtalar dantel gibi sslenmitir. Fakat ehre esas karakterini veren, mslman ve Hind mimarlarn yaptklar din yaplardr. Daha XVII. yzylda 1000 kadar mescidin bulunduu Ahmedbdda, zam Han Saray ve Medresesi, Serdar Han Camii ve Trbesi en nemli mimari eserler arasnda yer almaktadr. ehrin 1981deki nfusu 2.059.725 idi.

BBLYOGRAFYA

Gul Badan Begam, The History of Humyn: Humyn-Nma (trc. A. S. Beveridge), New Delhi 1983, s. 71, 132-133; Muhammedan Architecture of Ahmedabad (1412-1520), Bombay 1900; A. K. Coomaraswamy, History of Indian and Indenosian Art, New Delhi 1972, s. 93, 111-112, 116, 120; Abul Khair Muhammad Farooque, Roads and Communications in Mughal India, Delhi 1977, s. 93-95, 134-136; A. Chandra Banerjee, The State and Society in Northern India, Calcutta 1982, s. 330-337; K. V. Soundora Rajan, Islam Builds in India, Delhi 1983, s. 168-177; Ashvani Agrawal, Studies in Mughal History, Delhi 1983, s. 44, 193, 196, 200; W. H. Moreland, India at the death of Akbar, New Delhi 1983, s. 8, 157, 175; Bayur, Hindistan Tarihi, I, s. 366, 393; M. Mujeeb, Indian Muslims, New Delhi 1985, s. 11, 193, 369; Britannica Book of the Year 1986, Chicago 1986, s. 384; B. G. Gokhale, Amadbd in the XVIIth century, JESHO, XII/2 (1969), s. 187-197; H. C. Fanshawe, Gucart, A, IV, 819; Ahmedbd, UDM, II, 167; Ahmadbd, EI (ng.), I, 299; Z. A. Desai, Ahmadabad, EIr., I, 663-665. Mustafa Ouz

AHMED
(. 815/1412-13) Trk edebiyatnda ilk skendernme ve sonundaki Dstn- Tevrh-i Mlk-i l-i Osmn ksm ile hret bulan divan airi. Muhtemelen 735 (1334-35) ylnda dodu. Asl ad brhim, lakab Tceddin, babasnn ad Hzrdr. Hayat hakkndaki bilgiler yetersiz ve tutarszdr. Seh, Latf, Hasan elebi ve lnin verdii bilgiler bn Arabah, Takprizde ve Mecdden alnm olup dank ve zayftr. Kaynaklar Ahmednin Germiyanl (Takprizde, Mecd) veya Sivasl (Latf, l) olduuna dair iki ayr rivayeti tekrar etmektedirler. lk renimini nerede ve nasl yapt da bilinmemektedir. Ancak kaynaklar bilgisini arttrmak iin Msra gittiinde birlemektedirler. Msrda eyh Ekmeleddinin rencisi olan Ahmednin oradan dnnce bir ara Aydnoullarna intisap ettii, s Beyin (13601391) olu Hamza iin yazm olduu Mznl-edeb ile Miyrl-edeb adl Arap sarf ve nahvine dair kaside tarznda Farsa iki ders kitabndan anlalmaktadr. Ahmednin Germiyanoullarna intisabnn s Beyin saltanatndan nce mi yoksa sonra m olduu meselesi henz aydnla kavumad gibi, Osmanoullarna intisabnn da ne zaman olduu kesin ekilde belli deildir. Yalnz Emr Sleymanla olan mnasebeti onun lmne kadar (1410) devam etmitir. Nitekim skendernmedeki Mevlid ksm Bursada Emr Sleyman zamannda yazlmtr (810/1407). Ahmednin Emr Sleymana yaknl, eserlerinin ounu ona ithaf etmesinden anlalmaktadr. Emr Sleymann lmnden sonra kendisine bir hmi arayan Ahmed, o srada Bursaya gelen I. Mehmedin evresine girmeye almtr. Mecd, onun seksen yan gemi olarak Amasyada ldn kaydetmektedir. Eserleri. 1. Divan. Ahmednin hayli hacimli olan divan, iirlerinden semeler dnda (Ankara 1988) btnyle henz yaymlanmamtr. Divann Vatikan Ktphanesi (Vat. Turco 196) ile Sleymaniye Ktphanesindeki (Hamidiye, nr. 1082 m.) yazmalar nemli nshalardr. Tunca Kortantamer alt nshay ayrntl olarak tantm, Yaar Akdoan da tenkitli metnini hazrlayarak dil hususiyetleri zerinde bir doktora almas yapmtr. 2. skendernme*. Ahmed, edebiyatmzda daha ok bu mesnevisiyle tannr. 792de (1390) telif edilen eserin eitli yazmalarndaki farkllklardan, mellifin eserine bu tarihten sonra da 813 (1410) ylna kadar baz ilveler yapt anlalmaktadr. Mevlid blm ile Dstn- Tevrh-i Mlk-i l-i Osmn ksm daha nceki nshalarda da bulunmaktadr. Telif tarihi Osmanl Melliflerinde 808 (1405) olarak belirtilmitir (II, 735). Eser, I. Bayezidin olu Emr Sleymana sunulmutur. Trkiyede otuz iki kadar yazma nshas bilinen skendernmenin yurt dnda da pek ok yazmasnn bulunmas, bu eserin ne kadar beenilip okunduunu gstermektedir. stanbul niversitesi Ktphanesinde (TY, nr. 921) kaytl skendernme nshas faksimilesi, bir inceleme ile birlikte smail nver tarafndan yaymlanmtr (Ankara 1983). Eserin Mevlid blm iindeki mirciye de Yaar Akdoan tarafndan neredilmitir. Ayrca skendernmeden Semeler adyla halk iin yaplm bir yaym da vardr (bk. bibl.). 3. Cemd Hurd. Ahmednin Emr Sleymann istei zerine kaleme ald bu

mesnevi Selmn- Svecnin (. 778/1376) ayn addaki eserine dayanmaktadr. Fakat Ahmed, mesneviyi Trkeye evirirken eklemi olduu yeni ksmlarla deta yepyeni bir eser vcuda getirmi ve eseri 806da (1403) tamamlamtr. Aslnda I. Mehmede sunulmak zere hazrlanan, fakat Emr Sleymana sunulan bu mesnevinin 847 (1444) ylnda istinsah edilmi tek nshas stanbul niversitesi Ktphanesindedir (TY, nr. 921; skendernme de ayn yazma iindedir). Aruzun mefln mefln feln kalb ile yazlan mesnevide konu, Cemd ile Hurd arasndaki ak hikyesidir. Cemd in fafurunun olu, Hurd ise Rum kayserinin kzdr. Eser ilk defa Nihad Smi Banarl tarafndan ilim lemine tantlmtr. Mehmet Akaln 1969 ylnda eser zerinde bir doktora almas hazrlayarak gramer hususiyetlerini tesbit etmi ve metin ksmn neretmitir (Ankara 1975). 4. Tervhul-ervh. Tp konusunda bir mesnevidir. Emr Sleyman adna 1403-1410 yllar arasnda kaleme alnm, daha sonra baz ilvelerle birlikte I. Mehmede sunulmutur. Bir nshas Sleymaniye Ktphanesinde bulunmaktadr (Ayasofya, nr. 3595). Aruzun mefln mefln feln kalb ile yazlan bu eserin fazla nshas yoktur. 5. Bedyius-sir f anyiiir. Bu Farsa risle, Redddin Vatvtn (. 573/1177-78) adaius-sir adl eseri, edeb sanatlara ait aklamalar zetlenip Farsa rnekleri arttrlarak meydana getirilmitir. Rislenin tek nshas, Konya Mevln Mzesinde bulunan bir mecmuada yer almaktadr (nr. 2540/1, vr. 1b-71). Ahmednin Mirtl-edebi ile daha nce varlndan bile haberdar olunmayan Mznl-edeb ve Miyrl-edeb adl rislelerini de ihtiva eden mecmua, ilim lemine ilk defa Nihad etin tarafndan tantlmtr. Yazma, byk bir hattat ve mzehhip olan Ahmed b. Hac Mahmd el-Aksary tarafndan 22 Ramazan 835te (23 Mays 1432) istinsah edilmitir. Ayn hattat bu mecmuadan baka Ahmednin Sleymaniye Ktphanesindeki (Hamidiye, nr. 1082 m.) Divann da istinsah etmitir (istinsah tarihi 840 [1436]). Eserin nemli bir zellii, Ahmednin tevih bahsinde bu sanat tarif ettikten sonra kitaptaki tek Trke rnek olan kendi kasidesinden u iki beyti vermesidir: Ey ki fk senn hamdn iderler yekser / Vey ki kuldur sana ber-beste-kemer Rm u Hazer / Cmle erf- zaman senden alur izzet ch / Kamu etrf- zemn kadr al senden umar. Bu iki beytin yazmada krmz mrekkeple yazlm (yukarda alt izili) harf ve kelimelerinden u beyit ortaya kmaktadr: Ahmed kuldur sana beste kemer / zzet ch al senden umar. Bu drt msran bandaki kelimelerin okunmamas halinde ise ortaya bir ruba kmaktadr. Bylece bu rnekle, Ahmednin Sleymaniye Ktphanesindeki divannda da yer alan ve airin iinde alt kta, dokuz ruba, iki beyit bulunduunu syledii bu kasidesini daha iyi anlamak mmkn olmaktadr. 6. Mirtl-edeb. Bu eser hakknda uzun zaman Ktip elebinin verdii bilgiden (Kef-unn, II, 1656) baka bir ey bilinmiyordu. Mirtl-edeb, Aydnoullarndan s Beyin olu Hamza Bey iin yazlmtr. Arapa-Farsa manzum bir lugat olan eserin alt nshas Nihad etin tarafndan tavsif edilmitir. 7. Mznl-edeb. Arapa sarfna dair Farsa bir kaside olup ayn mecmuann 113b-121b varaklar arasnda yer almaktadr. 8. Miyrl-edeb. Mecmuada drdnc srada yer alan (vr. 124b-130) bu risle Arap nahvine dair Farsa bir eserdir. Mirtl-edebin sadece Konya nshasnda bulunan mensur mukaddimesinden, son iki rislenin Aydnolu s Beyin olu Hamza Bey iin Mirtledebe bal olarak bir ders kitab halinde yazld renilmektedir. Ahmednin Kasde-i Sarsar erhi ile Hayretl-ukal adl eserleri ise imdiye kadar ele gememitir. Bu iki eserden Ktip elebi (Kef-unn, I, 694; II, 1340) ve ona dayanarak dier kaynaklar (M. Thir, Sadeddin Nzhet Ergun, Fuad Kprl) bahsetmektedirler. Latf, Lik maddesinde Ahmednin Ysuf ile Zleyh adl mesnevisinden sz ederek Liknin bu esere nazre yazdn bildirmitir. Fakat eser imdiye kadar ortaya kmad iin aratrmaclar Ahmed ile ilgili yazlarnda onun byle

bir eseri ile karlamadklarn belirtmilerdir. Son zamanlarda Marmara niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesince alnan yazma eserler arasnda (Marmara niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi Ktp., nr. 51) bir Ysuf u Zleyh mesnevisi bulunmutur. Bu eser zerinde Nihat Azamatn yapt alma ile, bu mesnevinin yazar Ahmednin Akkoyunlu Hkmdar Sultan Ykub devri airlerinden olduu ve mesnevinin muhtemelen 883-896 (1478-1490) yllar arasnda kaleme alnm olabilecei tesbit edilmitir (bk. AHMED, Akkoyunlu). Osmanl Melliflerinde, Ahmednin, ayrca Esrarnme adnda bir eser daha yazd kaytl ise de Fuad Kprl bu eserin yazarnn bir baka Ahmed olabileceini, kendi nshasnda grd 880 olarak tesbit edilmi telif tarihine dayanarak sylemektedir. Marmara niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi Ktphanesinde (nr. 16) kaytl Esrarnmenin ayn aratrmacnn tetkiki sonucunda yine Akkoyunlu airi Ahmed tarafndan kaleme alnd, fakat Fuat Kprlnn verdii 880 tarihi yerine 884te (1479-80) Tebrizde yazld kesinlik kazanmtr. Eser Ferdddin Attrn Esrarnme adl eserinin tercmesi olmayp Mubetnmesinin baz paralarnn tercmesidir. Bylece bu iki eserin de bir baka Ahmedye ait olduundan artk phe edilemez. Halilnme yazar Abdlvsi elebi, mesnevisinin Sebeb-i Nazm- Kitb blmnde Ahmednin lm ile yarm kalm Vs Rmn adl bir mesnevisinden bahseder ki bu mesnevi de bugn elde mevcut deildir. Bununla birlikte Ahmednin Vs Rmn adnda yarm kalm bir mesnevisi olduunu Abdlvsi elebiye dayanarak sylemek mmkndr. Ahmedye atfedilen Sleymannme (A, I, 220), Knun ve if Tercmesi (Latf, s. 84 ve ondan naklen l, Bursal M. Thir ve Sadeddin Nzhet Ergun) ve nihayet Cengnme (Kef-unn, I, 607) adl eserlerin onun tarafndan kaleme alnmad ve tercme edilmedii anlalmtr. Cengnmenin de engnme olduu ve Ahmed-i D tarafndan yazld artk bilinmektedir.

BBLYOGRAFYA

Ahmed, Cemd Hurd (nr. Mehmed Akaln), Ankara 1975; a.mlf., skendernme (nr. smail nver), Ankara 1983; Seh, Tezkire, s. 54-55; k elebi, Meir-uar, vr. 39b-40; Latf, Tezkire, s. 82-84; Mecd, akik Tercmesi, s. 70-71; Knalzde, Tezkire, I, 146-148; Kefunn, I, 607, 694; II, 1340, 1656; Osmanl Mellifleri, II, 735; Tunca Kortantamer, Leben und Weltbild des altosmanischen Dichters Ahmed, unter besonderer Bercksichtigung seines Divans (doktora tezi, 1973), Islamkundliche untersuchungen; a.mlf., Yeni Bilgilerin Inda Ahmednin Hayat, ESBFD, sy. 1 (1980), s. 165-166; a.mlf., Leben und Weltbild des altosmanischen Dichters Ahmed, TAnz., sy. 1 (1975), s. 33; Yaar Akdoan, Ahmed Divan I-II: Tenkitli Metin ve Dil Hususiyetleri (doktora tezi, 1979), Ed. Fak., Trkiyat Aratrma Merkezi, T, nr. 2054; a.mlf., Ahmed Divanndan Semeler, Ankara 1988; a.mlf., skendernmeden Semeler, Ankara 1988; a.mlf., Mirac-nme ve Ahmednin Bilinmeyen Mirac-nmesi, Osm. Ar., sy. IX (1989), s. 263310; Necib sm, Osmanl Tarihnvisleri ve Mverrihleri, TOEM, I (1329), s. 41-52; Nihad Smi Banarl, XIV. Asr Anadolu irlerinden Ahmednin Osmanl Tarihi: Dsitn- Tevrh-i Mlk-i l-i Osmn ve Cemd Hurd Mesnevsi, TM, VI (1939), s. 111-176; brahim Kutluk, Kltr ve Dil Tarihimizin Yeni Bir Vesikas, Attrn Esrarnme Tercemeleri, TDED, II/2 (1948), s. 125-132;

Nihad M. etin, Ahmednin Bilinmeyen Birka Eseri, TD, sy. 3-4 (1952), s. 103-108; a.mlf., Ahmednin Mirktl-edebi hakknda, TM, XIV (1965), s. 217-230; Ali Alparslan, Ahmednin Yeni Bulunan Bir Eseri: Mirkt- Edeb, a.e., X (1960), s. 35-40; smail nver, Ahmednin skendernmesindeki Mevlid Blm, TDAY Belleten 1977, Ankara 1978, s. 355-411; Nihat Azamat, Yeni Bir Ahmed ve ki Eseri: Ysuf u Zelha, Esrarnme Tercmesi, Osm.Ar., sy. VIIVIII (1988), s. 347-364; M. Fuad Kprl, Ahmed, A, I, 216-221; Orhan ik Gkyay, skendernme, A, V/2, s. 1088-1090; G. L. Lewis, Ahmad, EI (ng.), I, 299-300. Gnay Kut

AHMED, Akkoyunlu
(. 884/1480den sonra) Akkoyunlular zamannda yaayan Trk airi. Trk edebiyat tarihinde yakn zamana kadar varl bilinmeyen bu Akkoyunlu airi yeni bulunan bir Ysuf u Zelha mesnevisinden hareketle ilim lemine tantlmtr (bk. bibl.). Latf, tezkiresinde Likyi anlatrken onun Ahmednin Ysuf u Zelhasna bir nazre yazdn syler. Ahmed ve Liknin Ysuf u Zelhalar bugne kadar ele gemediinden Latfnin bahsettii Ysuf u Zelhann, XV. yzyl divan airlerinden skendernme ve Dstn- Tevrh-i Mlk-i l-i Osmn yazar Ahmedye ait olabilecei kabul edilmiti. Marmara niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi Ktphanesinde (yazma nr. 51) Ahmed adna kaytl bulunan Ysuf u Zelha, ilk bakta skendernme mellifi Ahmedye isnat edilen eser olabilecei izlenimini uyandrmakta ise de sebeb-i telif blmnden, Akkoyunlu hkmdarlarndan Sultan Ykub zamannda (1478-1490) kaleme alnd anlalmaktadr. Bu durumda eserin 815te (1412-13) vefat eden Ahmedye ait olamayaca kesindir. Nitekim air de eserini Akkoyunlu mersndan Sf Hallin istei zerine yazdn belirtmektedir. Osmanl uar tezkireleri ve dier kaynaklarda bu tarihlerde yaam ayn ad tayan bir baka air bulunmadna gre, ortaya yeni bir air ve eseri kmaktadr. Ahmed hakknda imdilik btn bilgimiz Akkoyunlu hkmdarlarndan Sultan Ykub zamannda yaad, Anadoluya sefere kan Sf Hallin bir gece kendisini ararak bir kssa-i Ysuf yazmasn istedii, onun da ertesi gn ordudan ayrlarak Tebrize gelip eserini elli yedi gnde tamamladndan ibarettir (vr. 4-5b). Btn bunlardan, Latfnin Ysuf u Zelhas olduunu syledii Ahmednin Akkoyunlu Ahmed olduu ortaya kmaktadr. Eserin Brill Yaynevi tarafndan sata karlan dier bir nshas grlememitir (bk. The Middle East 568, October 1987, nr. 705). Akkoyunlu Ahmednin baka bir eseri de bugne kadar Ahmedye ait sanlan Attrn Esrarnme adl eserinin tercmesidir. 884te (1479-80) Tebrizde ve yine Sf Hall adna kaleme alnan Esrarnme Tercmesinin birok yazma nshas bulunmaktadr.

BBLYOGRAFYA

Latf, Tezkire, s. 340; Levend, Trk Edebiyat Tarihi, I, 129; Nihat Azamat, Yeni Bir Ahmedi ve ki Eseri: Ysuf u Zelha , Esrarnme Tercmesi, Osm.Ar., sy. VII-VIII (1988), s. 347-364. Nihat Azamat

AHMEDLLER
Merga ve Tebrizde hkm sren bir slm hnedan (1108-1227). Hnedann kurucusu olarak kabul edilen Ahmedl b. brhim b. Vehsdn er-Revvd, Seluklu Sultan Muhammed Taparn Merga emri idi. Dedesi Tebriz hkimi Vehsdn b. Memln da Turul Beyin hizmetinde bulunmutu. Kaynaklar Ahmedlden ilk defa, Sultan Muhammed Tapar ile Hille Emri Sadaka b. Mezyed arasnda cereyan eden sava (501/1108) mnasebetiyle bahsederler. Ahmedl daha sonra, Sultan Muhammed Tapar tarafndan Hallara kar cihada memur edilen Musul Emri Mevddun Urfa blgesindeki ikinci seferine ve Tel Bir kuatmasna katld (1111). Krk be gn sren muhasara srasnda Tel Bir senyr Joscelin de Courtenay ile anlaarak slm ordusunu kuatmadan vazgeirmeye alt. Dier emrler buna raz olmaynca, ordunun byk bir blmn tekil eden askerleriyle Tel Birden ayrlp onlar da muhasaradan vazgemek zorunda brakt. Bu orduda bulunan Ahlatah Skmen el-Kutbnin lm zerine, Sultan Muhammed Tapardan onun hkimiyeti altndaki Tebriz ve dier yerleri kendisine ikt* etmesini istedi. Sultann onun bu isteini yerine getirip getirmedii bilinmemektedir. Ahmedl, Dmak Atabegi Tutegin ile beraber Badatta sultann saraynda bulunduu srada Btn fedaileri tarafndan hanerlenerek ldrld (510/1116). Sbt bnl-Cevzye gre 5000 svarisi vard ve iktnn yllk geliri 400.000 dinar idi. Ahmedlin yerine gulm*larndan Aksungur geti. Zeki Velidi Togan ve Ahmed-i Kesrev gibi baz aratrmaclar Aksungurun Ahmedlin olu olduunu sylerlerse de bu doru deildir. nk kaynaklarn kendisinden el-Ahmedl nisbesiyle bahsetmeleri onun Ahmedlin gulmlarndan biri olduunu gsterir. Aksungur el-Ahmedl Sultan Muhammed Taparn lm (1118) zerine, Irak Seluklu sultan olan olu Mahmudun hizmetine girdi ve kardeler arasnda cereyan eden taht kavgalarnda nemli rol oynad. Sultan Mahmud, kardei Mesudun eski atabegi Kasmddevle Aksungur el-Porsukyi Mergaya vali tayin ettiini duyunca, o srada Badatta bulunan Aksungur el-Ahmedlyi derhal Mergaya gnderdi (1120). Bir yl sonra Mahmudun dier kardei Turulun atabegi Gndodunun lm zerine Aksungur el-Ahmedl ona atabeg olmak iin alt, hatta onu Sultan Mahmuda kar kkrtarak Mergaya geldii takdirde emrine 10.000 svari ve piyade vereceini syledi. Turul bu teklifi kabul edince birlikte Erdebil istikametinde yola ktlar, fakat ehre giremeyip Tebrize gittiler. Bu srada Sultan Mahmudun byk bir orduyla gnderdii Emr Cy Begin Mergay ele geirdiini rendiler. Tasarladklar plan gerekletirme mitleri kalmaynca Ebher ve Zencan Emri rgre mracaat edip yardm istediler. Ancak bir sonu alamaynca Sultan Mahmuddan af dileyerek itaat arzettiler (1122). Aksungur el-Ahmedl 1128de Mezyedlerden Dbeys b. Sadakann kard karklklar bastrmakla grevlendirildiyse de baarl olamad. Ertesi yl Sultan Mahmud Dbeysin Hilleyi igal ettiini duyunca Emr Kzl ile Ahmedlyi arp Dbeyse siz kefil olmutunuz, onu yakalayp bana teslim etmenizi istiyorum dedi. Bunun zerine Aksungur Badata geldi ve Dbeysi takibe koyuldu. Sultan Mahmud 1130da Aksunguru olu Dvuda atabeg tayin etti. Bir yl sonra sultann lm zerine Aksungur Dvudu sultan iln ederek Irk- Acem, Azerbaycan ve Arrnda (Errn) onun adna hutbe okuttu. Dvudun amcalar Mesud, Turul ve Seluk ah da saltanat davasyla harekete geince Aksungur, himayesindeki Sultan Dvudu alp Azerbaycana hareket etti. Mesud onlardan daha erken davranp Tebrizi ele geirdiyse de Aksungur ehri geri ald. Taht mcadeleleri sonunda kardelerden Turul sultan, Mesud Gence meliki, Seluk ah da Fars meliki oldu. Bunun zerine Dvud ile birlikte

Azerbaycana hkim olan Aksungur byk bir orduyla, Hemedanda bulunan Turul zerine yrd, fakat malp oldu (1132). Turul, Merga ve Tebrizi ele geirdi. Aksungur Dvud ile birlikte Badata kat ve Dvudun dier amcas Mesudun Azerbaycana hkim olmas iin alt. Halife Msterid Turula dmanl sebebiyle Mesudu sultan, Dvudu da veliaht kabul ederek hutbeyi onlar adna okuttu. Halifenin de desteini salayan Mesud, Dvud ve Aksungur ile beraber Azerbaycanda bulunan Turul zerine yrd. Mergaya vardklarnda Aksungur onlara erzak ve silh verdi. Turul, Karasungur adl emrini Aksungur zerine gnderdi. Erdebil ehri nlerinde vuku bulan savata Aksungur malp oldu. Fakat daha sonra Turulu yenerek Hemedan ele geirdi. Ksa bir mddet sonra da Karategin ayrnda Btnler tarafndan ldrld (527/1133). Aksungurun yerine geen olu, baz kaynaklarda babasnn adyla, dier baz kaynaklarda ise Nusretddin Hasbeg, Arslanapa veya sadece Arslan eklinde de kaydedilmektedir. bnl-Esr ondan ilk defa 530 (1135-36) yl olaylarn anlatrken bahseder ve Sultan Mesuda kar Halife RidBillh desteklemek iin Badata gelen emrler arasnda onu da zikreder. Arslanapa daha sonra kardei r ile Sultan Muhammed b. Mahmdun hizmetine girdi (549/1154-55). Sultan da onu olu Dvuda atabeg tayin etti. Bu durum Azerbaycandaki rakibi ldeniz ile aralarnn almasna sebep oldu. Atabeg ldeniz, Arslanapaya haber gnderip Sultan Arslanaha itaat arzetmesini isteyince o bu teklifi reddetti ve Ahlatahlarn da desteiyle ldenizin olu Pehlivan Sefdrdda (Kzl ren) ar bir bozguna uratt (1161). Arslanapa, Grclerin Dvini igal etmeleri zerine Grcistan seferine kan ldenizin saflarnda sefere katld ve Grc Kral Giorgi bozguna uratld. Ancak bu dostluk ve bar dnemi uzun srmedi. Birka sene sonra aralar yine bozuldu. Halifenin Arslanapann isteine uyarak yannda bulunan ehzade Dvudu sultan iln edip adna hutbe okutmas ldenizi fkelendirdi ve olu Pehlivan byk bir orduyla Arslanapa zerine gnderdi. Arslanapa yenilip Mergaya kat (563/1167-68). Pehlivan onu muhasara etti, fakat sonunda taraflar arasnda anlama saland. Arslanapa 570te (1174-75) ld ve vasiyeti zerine yerine olu Felekddin geti. ldenizlilerle Ahmedller arasndaki mcadele bu dnemde de devam etti. Pehlivan b. ldeniz Felekddin zerine yrd ve Revndiz Kalesini kuatt. Kaleyi ele geiremeyeceini anlaynca kuatmay kaldrp Mergaya hareket etti, kardei Kzlarslan da Tebrize gnderdi. Pehlivan Merga halkyla savarken askerlerinden bir grup Mergallarn eline esir dmt. Akll ve ileri grl bir kii olan Merga kads Sadreddin bu esirlere ok iyi davrand ve hilat giydirip onlar serbest brakt. Bu davran Pehlivann houna gitti; kad Sadreddinin teklifi zerine Tebrizin teslim edilmesi artyla Mergay muhasara etmekten vazgeti. Felekddinden sonra Ahmedl hnedannn bana kardei Aleddin Krpearslan (Karasungur) geti (584/1188-89). Aleddin, Irak Seluklu Sultan Turulun Halife Nsra kar savaa hazrland srada Hemedana giderek onun emrine girdi ve sultandan yakn ilgi grd; Sultanolu Berkyaruku ona teslim etti. Aleddin 602 (1205-1206) ylnda ldenizli Eb Bekire kar Erbil hkimi Muzafferddin Gkbri ile ittifak yapt; fakat Eb Bekir eski klelerinden Aydomu ailesinin yardmyla Merga zerine yrynce Aleddin Urmiye ve Unu karlnda ehri ona terketmek zorunda kald. 604te (1207-1208) len Aleddin Krpearslan o devrin en dil hkmdarlarndan biri idi. Edebiyata kar byk bir ilgi gsteriyordu. Mehur air Genceli Nizm Heft Peyker (Behrmnme) adl eserini ona ithaf etmitir. Aleddinin lm zerine gulmlarndan biri, oullarndan Felekddin Ahmed (veya Nusretddin Muhammed) adna ynetime el koydu ve Revndiz Kalesine kapand. Ancak Felekddin Ahmed ertesi yl lnce ldenizli Eb Bekir Mergann geri kalan ksmlarn da zaptetti (605/1208-1209).

Ahmedl hnedan bu tarihten itibaren kadnlarn eline geti. bnl-Esr, Moollar Mergay zaptettikleri srada (1221) hnedann banda bir kadn bulunduunu ve Revndiz Kalesinde ikamet ettiini belirtir. Celleddin Harzemahn veziri ereflmlk 1227de Revndizi kuatt zaman kalede muhtemelen Aleddin Krpearslann kz torunlarndan biri bulunuyordu ve ldenizlilerden zbekin olu Hm ile evliydi. Celleddin Harzemah, Hmtan boanan bu kadnla evlenmi, onu kendi valisi sfatyla Revndize tayin etmi ve bylece Ahmedl hnedan sona ermitir. Ancak Cveyn, Nusretddin adl bir Ahmedl ehzadesinin Anadoluda gizlendii srada Gyk Han tarafndan Azerbaycan ve Tebriz valiliine tayin edildiini (1246) yazar. Bu ehzade muhtemelen Ahmedl prensesinin Hm ile olan evliliinden doan ocuudur.

BBLYOGRAFYA

bnl-Kalnis, Tru Dmak, (nr. Sheyl Zekkr), Dmak 1403/1983, s. 279, 281-282, 315; Azm, Tr (Seluklular Dnemiyle lgili Blmler: h. 430-538, nr. Ali Sevim), Ankara 1988, s. 32, 63; Rvend, Rat-udr (trc. Ahmed Ate), Ankara 1957-60, s. 42, 235, 252, 320-321; Ahbrd-devletis-Selkyye (trc. Necati Lugal), Ankara 1943, s. 73, 75, 100, 138; Nesev, Sret-i Celleddn-i Mengbirt (trc. ve nr. Mcteba Mnov), Tahran 1344 h./1965, s. 161, 366-367, 404405; bnl-Esr, el-Kmil (trc. Abdlkerim zaydn), stanbul 1987, X, 359, 368-369, 410, 472, 517-518, 528, 537, 540-541; XI, 42, 169, 208, 221-222, 234, 239, 268-269; Sbt bnl-Cevz, Mirtz-zamn, s. 53; Bndr, Irak ve Horasan Seluklular Tarihi (Zbdetn-Nura ve nubetl-Ura, trc. Kvameddin Burslan), stanbul 1943, s. 151, 210-212, 223-224; bnl-Adm, Zbdetl-aleb (nr. Smi ed-Dehhn), Dmak 1373/1974, II, 158-161; Juvain, The History of the World Conqueror (trc. J. A. Boyle), Manchester 1958, I, 148; II, 511; Redddin, Cmiut-tevr (nr. Ahmed Ate), Ankara 1960, s. 161; Zeheb, Almn-nbel, XIX, 383; Browne, LHP, II, 408 vd.; C. E. Bosworth, The Political and Dynastic History of the Iranian World, CHIr., V, 33-34, 169-171, 176-179, 183; a.mlf., slm Devletleri Tarihi, s. 112-113; In Demirkent, Urfa Hal Kontluu Tarihi: 1098den 1118e kadar, stanbul 1974, s. 133-136, 144; Ali Sevim, Biyografilerle Seluklular Tarihi (bnl-Adm, Buyet-aleb f tri aleb, Seluklularla lgili Ksmlardan Semeler), Ankara 1976, s. 146-148, 160, 354; a.mlf., Suriye ve Filistin Seluklular Tarihi, Ankara 1983, s. 217-219; Osman Turan, Dou Anadolu Trk Devletleri Tarihi, stanbul 1980, s. 89; Abdlkerim zaydn, Muhammed Tapar Devri Seluklu Tarihi (doktora tezi, 1983), Ed. Fak. Genel Kitapl, s. 181-182, 185, 223; M. Altay Kymen, Byk Seluklu mparatorluu Tarihi, Ankara 1984, II, 144-147, 174, 205-210, 212, 215, 217; H. brhim Hasan, slm Tarihi (trc. smail Yiit v.dr.), stanbul 1986, V, 75; S. Runciman, Hal Seferleri Tarihi (trc. Fikret Iltan), Ankara 1987, II, 100-101; Erdoan Meril, ldenizliler, Doutan Gnmze Byk slm Tarihi, stanbul 1988, VIII, 84, 87, 90; Cokun Alptekin, Irak Seluklular, a.e., VII, 321-326; a.mlf., Dimak Atabeglii, stanbul 1985, s. 40-42; Ahmed Kesrev, ehriyrn- Gumnm, Tahran 2535 ., s. 226246; A. Zeki Velid Togan, Aksungur, A, I, 275-276; V. Minorsky, Merga, A, VII, 733-736; a.mlf., Ahmadls, EI (ng.), I, 300-301; Ahmet Ate, Nizm, A, IX, 323; Faruk Smer, Pehlivan, A, IX, 545-546. Abdlkerim zaydn

AHMEDYE KLLYES
skdarda Ahmediye semtinde bulunan XVIII. yzyla ait klliye. Cami, medrese, dershane, ktphane, sebil ve iki emeden teekkl eden klliye, Gndoumu caddesi ile Esvap sokann birletii bayrda kurulmutur. Meyilli araziye oturtuluu ve mimari tanzimi ok baarldr. Kitbelerinden anlaldna gre 1134te (1722) Eminzde Hac Ahmed Aa tarafndan yaptrlmtr. Gndoumu caddesi zerinde bulunan ve ayn zamanda tekkenin de kaps olan avlu, cmle kapsnn sanda mermerden gayet zarif bir eme, solunda da yine ayn zarafette bir sebil yer almaktadr. emenin kitbesinden ayr olarak ayna ta zerinde bulunan 1280 (1863-64) tarihli tamir kitbesine gre, bu eme menbandan itibaren II. Mahmudun ikballerinden Tiryal Hanm tarafndan tamir ettirilmitir. emenin ve yzl olan sebilin arkalarnda birer oda vardr. Cmle kaps, sebil ve eme lsnn zerinde klliyenin fevkan sekiz yzl ve kubbeli dershanesi bulunmaktadr. nnde yuvarlak kemerli l bir revak olan dershane alts altta, alts da stte olmak zere toplam on iki pencereden k almaktadr. Revakn orta kubbesi apraz tonozdur ve mermer mihrab ile stun balklar mukarnasldr. Gndoumu caddesinin bitiminde keye yakn bir mesafede kitbesiz ve daha sade olan ikinci bir eme bulunmaktadr. Bunun solundaki kk blmn klliyenin muvakkithanesi olduu sylenmektedir. Girite cmle kapsnn solunda yer alan medrese iki kollu ve on bir odaldr. Odalarn nnde kubbeli ve yuvarlak kemerli bir revak bulunmaktadr. Odalar kubbeli olup revaka ve dar alan ikier pencere ile birer dolap ve ocaa sahiptir. Medresenin arkasnda alt hel, giriin sol tarafnda da dokuz tane abdest musluu vardr. Klliyenin Esvap soka tarafndaki ikinci kapsnn yannda kubbeli ve n l revakla rtl fevkan ktphane binas yer almaktadr. Stun balklar baklavaldr. Binann sekiz alt, alt st penceresi, bir oca ve iki dolab bulunmaktadr. Revaka alan bir de hels mevcuttur. Binann altnda bugn umumi tuvalet vardr. Cadde ve sokan birletii kede yer alan cami kare planl olup moloz tatan ina edilmitir; solunda bulunan minaresi kesme tatandr. 1931de yapld sylenen ahap son cemaat yeri 1965teki onarm srasnda kaldrlm ve yenisi yaplmamtr. Kapnn solundaki son cemaat yeri mihrapldr. Kapdaki 1134 (1722) tarihli be satrlk sls kitbede, evvelce burada bulunan Kepe Hoca Mescidinin harap olduu ve yerine Hac Ahmed Aann bu camiyi yaptrd yazldr. Klliyenin dier kitbeleri taliktir. Caminin kubbesi dilimli tromplara oturmakta, sekiz kenarl kasnan her kenarnda birer pencere bulunmaktadr. Mihrap, sval basit bir ni eklindedir. Mermer minber kk fakat devrin gzel bir eseridir. Caminin altta yedi, stte sekiz penceresi vardr. Kapnn solunda bulunan st pencerenin son cemaat yerinden mahfile klan bir kap olduu anlalmaktadr. Klliyenin bnisi Eminzde Ahmed Aann 1143 (1730-31) tarihli mezar ta ve ilk mescidi yaptran Kefe (Kepe) Dedenin alt stunlu st kubbeli ak trbesinin de bulunduu kabristan, caminin kble ve kuzey tarafnda iki ksm halinde yer alr.

Bugn medresenin bir blm Kuran kursu, dier blm ise ahane imaret olarak kullanlmaktadr.

BBLYOGRAFYA

Ayvansary, Hadkatl-cevmi, II, 206; Sicill-i Osmn, I, 245; . Hakk Konyal, bideleri ve Kitbeleriyle skdar Tarihi, stanbul 1976, I, 87-89, 322, 323; II, 127; Mbahat S. Ktkolu, 1869da Faal stanbul Medreseleri, TED, sy. 7-8 (1977), s. 277-392; a.mlf., Drl-HilfetilAliyye Medresesi ve Kuruluu Arefesinde stanbul Medreseleri, TED, VII/1-2 (1978), s. 186-187; st.A, I, 378-382. . Aydn Yksel

AHMEDYYE
(bk. BEDEVYYE)

AHMEDYYE
(bk. KDYNLK)

AHMEDYYE
(bk. MCEDDDYYE)

AHMEDYYE
(bk. RFYYE)

AHMEDYYE
itiyye tarikatnn Ebl-Abbas Ahmed b. Abdlhak er-Rudavlye (. 838/1434) nisbet edilen bir kolu. (bk. TYYE)

AHMEDYYE
Halvetiyye tarikatnn Yiitba Ahmed emseddine (. 910/1504) nisbet edilen ana kollarndan biri. Halvetiyye tarikatnda orta kol diye bilinen Ahmediyye tarikatnn silsilesi, kurucusu Yiitba Ahmed emseddinin eyhi Aleddin Uk, brhim Tceddin Kayser ve Pr Muhammed Erzincn vastasyla Seyyid Yahy irvnye ular. Ahmed emseddin Halvetiyye tarikatnda usl-i esm denilen Allahn yedi ismiyle (lilhe illallah, Allah, h, hak, hay, kayym, kahhr) zikretmeyi esas alan zikir usulne vehhb, fetth, vhid, ahad, samed isimlerini ilve ederek zikri on iki esmaya karmtr. Ahmediyye tarikatndan doan ilk kol, Ahmed emseddinin halifesi zzeddin Karamnnin mntesibi brhim mm Sinana nisbet edilen Sinniyyedir; daha sonra silsileleri Yiitba Ahmed emseddine ulaan Ramazniyye, Ukyye ve Msriyye ubeleri ile bunlarn kollar meydana gelmitir. Sinniyye. Kurucusu mm Sinandr (. 976/1568). Kollar Muslihiyye (kurucusu Tekirdal Muslihuddin Mustafa, . 1099/1688) ve Zhriyyedir (kurucusu Kayserili Ahmed Zhr, . 1157/1744). Ramazniyye. Kurucusu Ramazan Efendidir (. 1025/1616). Kollar Cihangriyye (kurucusu Cihangirli Hasan Burhneddin, . 1074/1664); Buhriyye (kurucusu Edirneli Mehmed Buhr, . 1039/1630); Rafiyye (kurucusu Ahmed Raf, . 1170/1757); Cerrhiyye (kurucusu Nreddin Cerrh, . 1083/1672) ve Haytiyyedir (kurucusu Mehmed Hayt Efendi [. ?]). Ukyye. Kurucusu Hasan Hsmeddin Ukdir (. 1001/1593). Kollar Cemliyye (kurucusu Edirneli Mehmed Cemleddin Efendi, . 1164/1751); Salhiyye (kurucusu Selhaddin Uk, . 1130/1718) ve Chidiyyedir (kurucusu Edirneli Ahmed Chid, . 1070/1660). Msriyye (Niyziyye). Kurucusu Niyz-i Msrdir (. 1105/1694).

BBLYOGRAFYA

Harrzde, Tibyn, I, vr. 53-65b; Tomar-Halvetiyye, s. 91-113; Hseyin Vassf, Sefne, IV, 155160. Sleyman Uluda

AHMEDNAGAR
Bat Hindistanda bir ehir ve bu ehrin merkez olduu il. 1495te Behmenlerin blge valisi Ahmed Nizam ah tarafndan tesis edildi. Behmen Krallnn 1496da sona ermesi zerine Ahmed Nizam ah istikllini iln edip Nizamahlar Devletini kurunca buray da kendisine baehir yapt. ehre, kurucusu Ahmed Nizam ah ve veziri Ahmed Gucertye nisbetle Ahmednagar (Ahmed ehri) ad verilmitir. ehir, Ahmed Nizam ah idaresinde en yksek refah seviyesine ulat; onun olu Burhan zamannda da (1510-1553) bir ilim ve kltr merkezi haline geldi. Burhan ah dneminde Kn blgesinden gelen ah Thir Hseynnin almalaryla blgede ilik epeyce yayld; Safevlerle iyi mnasebetler srdrld ve hutbelerde Safevlere ballk ifadeleri kullanld. I. Hseyin devrinde de (1553-1565) yine ayn akdeye ballk devam ederek bu durum ara sra grlen kesintilere ramen Nizamahlarn sonuna kadar srd. I. Murtaza (1565-1588) dneminde devletin durumu bozuldu; onun lm zerine kan i karklklardan istifade eden Ekber ah 1600de blgeyi ele geirerek Trk-Hint mparatorluuna katt. Bununla beraber lke topraklarnn resmen ilhak, yaklak otuz yl sonra gerekletirilebildi. Bu devirde Dekken eyaletine balanan Ahmednagar, daha sonra da Haydarbdda hkm sren Nizam (safchler) hnedannn idaresine geti. Evrengzbin lmnden sonra ehir Maratalara baland, 1803 ylndan sonra da ngilizlerin idaresi altna girdi. Hindistann bamszln kazanmas zerine Maharatra eyaletine baland. 1981de Ahmednagar ehrinin nfusu 143.937, ilin nfusu ise 2.708.309 idi. Byk lde edeb ve kltrel faaliyetlere sahne olan Ahmednagar bamsz bir resim ekolne adn vermitir. ehirde slm sanatlar ve kltrnn o devre mahsus rneklerini grmek mmkndr. Bu sanat eserleri arasnda II. Salbet Hann trbesi, 1576da balanarak 1583te tamamlanan Ferahb Saray ve Agradaki Tac Mahal gibi Bbrl eserlerinden ilham alnarak yaplm birok bina yer almaktadr.

BBLYOGRAFYA

J. Talboys Wheeler, India under the Muslims Rule I, Delhi 1975, s. 181-182, 204; Rafi Ahmad, Studies in the History of Medieval Deccan, Delhi 1977, s. 1-19; Krishna Chaitanya, A History of Indian Painting, Delhi 1979, s. 71-72; Bayur, Hindistan Tarihi, I, 401, 428, 436, 446; Ashvani Agrawal, Studies in Mughal History, Delhi 1983, s. 9-12, 26, 123, 136-138, 139-150, 154, 156-157, 169; M. Mujeeb, Indian Muslims, New Delhi 1985, s. 248; Sqi Mustad Khan, Masir-i Alamgiri (trc. Jadunath Sarkar), New Delhi 1986, s. 146, 157, 309; Amednagar, UDM, II, 167; C. Collin Davies, Nizmh, A, IX, 328-329; Z. A. Desai, Ahmadnagar, EIr., I, 665. Mustafa L. Bilge

AHMED BAMBA
(. 1850-1927) Senegalde en gl tarikat olan Mrdiyyenin kurucusu. Byk dedesi Mame Maramn 1772 ylna doru Baolda kurduu MBack kynde dodu. Mame Maramn burada at Kuran okulunda kendisinden sonra da olu Mame Balla burada retimi srdrmtr. Mame Ballann tahsil iin Bambada Ahmed adl bir eyhin yanna gnderdii olu Momar Antassaly renimini bitirip kyne dndkten sonra, doan ocuuna hocasnn htrasna Ahmed Bamba adn koymutu. Arapa isim zinciri kaynaklarda Ahmed (Muhammed) b. Muhammed b. Habbullah eklinde gemektedir. Maba Diakhunun Baolda cihad hareketine giritii yllarda Ahmed Bamba dokuz yandayd. Bu arada baz kylerle birlikte MBack yklm, Momar da ailesini alarak Ripte Porokhane kyne yerlemiti. Momar burada ksa zamanda Maba Diakhunun takdirini kazand, Maba kendisine bir Kuran okulu at ve ocuklarnn eitimini de ona tevdi etti. Cayorda Franszlara kar sava aldnda (1866), direni hareketinin lideri Lot Dior memleketini terketmek zorunda kalmt. Maba tarafndan kabul edilen ve Bambann babas Momarla dostluk kuran Lot Dior 1871 ylnda yaplan antlama zerine Cayorun yneticiliine getirildi. Lot Diorun Volof Krallna kad olma teklifini kabul etmeyen Momar, Diourbel yaknlarndaki Patar kyne yerleti. 1874 ylna kadar burada kalan Momar ayn yl Cayora giderek daha nce yklan kylerinin htrasna orada MBack-Cayor kyn kurdu. Babasnn 1880de lmne kadar burada kalarak onun yannda Arapa, Kuran ve fkh bilgisini gelitiren Ahmed Bamba, ilim ve takvsyla byk hrete kavutu. Kendisine yaplan kadlk teklifini kabul etmedi ve Saint-Louise giderek o srada Bat Afrikann en mehur tarikat olan Kadiriyyenin halifesi el-Hc Kamaraya intisap etti. Daha sonra mehur Kadir eyhi Sidyann iradndan faydalanmak zere Moritanyaya gitti. eyh Sidya tarafndan ok iyi karlanan Ahmed Bamba ondan tasavvuf, akaid, Mlik fkh ve a-i Bur okudu. eyh Sidya daha sonra onu Volof blgesine halife tayin etti. Ahmed Bamba bir Kadir halifesi olarak Senegale dndnde Lot Dior Franszlara kar savaa girmiti. Uzlete ekilmek maksadyla byk merkezlerden uzak kalmay tercih eden Ahmed Bamba Darou-Marnne adl bir ky kurarak burada mridlerinin eitimiyle megul oldu. Bu yeni kyde byk ilgi grd ve ziyareti aknna urad. Bir sre sonra Baolda Tb kyn kurarak oraya yerleti (1886). 1891 ylnda baehir Saint-Louise gitti ve Fransz smrge ynetiminin ortaya kan karklklardan duyduu endieler karsnda, baehirle zellikle Baol ve Colofta kan siyas karklklarla ilgisi bulunmad yolunda aklamada bulundu. Daha sonra gittii N. Diambourda da karklklarn srmesi zerine Baola dnd. Fakir bir dervi olduunu ve mridlerinin eitimiyle uramaktan baka bir gayesi bulunmadn her defasnda belirtmesine ramen Franszlar tarafndan Baol tahtnn iddiacs eklinde takdim edildi; mahall yneticiler merkez ynetime Ahmed Bamba ile mensuplarnn tehlike arzettii yolunda raporlar verdiler. 1895te baz mridleriyle birlikte Colofa giderek orada Tb adyla yeni bir ky kurdu. Fakat etrafnda oluan talebe halkas, akn akn gelen ziyaretiler, direni hareketleri mensuplaryla baz liderlerin ona biat etmeleri, vergilerin denmemesi ve ba gsteren karklklar smrge ynetimini iyice rahatsz etti. Bamba, mridlerini

datmas yolundaki istei kabul etmemesi zerine 10 Austos 1895te tutuklanarak Saint Louise gtrld ve oradan Gabona srld. 7 yl 7 ay Mayomb adasnda, hristiyanlatrlm halk arasnda srgnde yaad. Eserlerinin birounu bu srada kaleme ald. 1902de srgnden dnd ve bu defa son derece ateli bir tarzda vaaz ve irada balad, ballarnn ziyaret aknna urad. Ertesi yl tekrar tutuklanan Ahmed Bamba bu defa Moritanyaya srld. 1906da mridleri, eyhlerinin dnmesi iin eitli blgelerde yer yer iddet hareketlerine varan gsteriler dzenlediler. Ynetim ondan bunlara engel olmasn isteyince, gsterilere katlan mridlerinin kendisini ziyaret etmelerini yasaklad. Buna ramen ona olan sevgi ve ballk gittike artt. Ynetim Ahmed Bambay nce Colofta Thine kyne, daha sonra da kolaylkla gzaltnda bulundurulabilecei Diourbele nakletti (1912). Smrge ynetimi I. Dnya Savann arefesinde Ahmed Bambayla iyi ilikiler iine girmenin ve onun otoritesinden faydalanmann uygun bir siyaset olduu dncesiyle, mridleri arasndan Fransz asker birliklerine asker seimini kendisine brakt. Bu yumuama politikasnn bir baka sebebi de tarikat mensuplarnn yer fst retimindeki etkinlii ve bu suretle kavutuklar byk ekonomik gc kanalize edebilme arzusudur. Ayrca, Ahmed Bambann kendisini ibadet ve tefekkre vermi bir kimse olarak rahat braklmas istei ve siyas karklklarla ilgisi bulunmad yolundaki aklamalarna Fransz otoritelerinin inanmaya balam olduklar da dnlebilir. Ahmed Bambayla ilikilerini gelitiren smrge ynetimi onu mslmanlarn din ileriyle ilgili ra meclisinin yeliine tayin ettikleri gibi asker alanda salad yardmlardan dolay da Lgion dHonneur nianyla taltif ettiler. Fakat o bu nian sembolndeki ha iaretinden dolay kabul etmedi. Ahmed Bamba, hayatnn son dneminde birok Mrdiyye merkezi kurarak ibadet, ilim ve mridlerinin eitimiyle megul oldu. 1924te Tby resmen tarikatn mnev merkezi yapmak istedi ve orada bir cami ina ettirmeyi kararlatrd. Ancak bu arzusunu gerekletiremeden 19 Temmuz 1927de ld ve Tbda topraa verildi. Ahmed Bambann kurduu ve Bat Afrikann birok lkesinde yaylm bulunan Mrdiyye tarikat temelde Kdiriyyenin bir kolu olmakla birlikte baz farkl zelliklere sahiptir. Ahmed Bamba Kdiriyye ve Ticniyyenin tesirlerinin de grld kendine has bir evrd* tertip etmitir. Ahmed Bambann ilim tahsiline ve beden almaya son derece nem verdiini de belirtmek gerekir. almaya zel bir nem atfedilmesinin sebebi, tarikatn ortaya kt tarih artlarda aranmaldr. Franszlarn blgeyi smrgeletirdikleri bir ortamda Ahmed Bamba, mridlerinin ihtiyalarn karlamak ve onlar ekonomik ynden glendirmek iin daralar (kollektif iftlik) kurarak mridlerini Senegal ekonomisinin gelimesinde nemli yeri bulunan yer fst retimine ynlendirmi ve bu ite byk bir baar salamtr. Ahmed Bamba Fransz smrgeciliine kar dorudan bir savaa girimedii gibi onun byle bir niyetinin de bulunmad anlalmaktadr. Fakat smrgecilerle i birliine girmeyi devaml reddetmesi, bask ve srgnleri i birliine tercih etmesi, lkedeki nfuzu sebebiyle bal bana bir direni oluturmu ve smrge ynetimine kar ba kaldrlarda nemli rol oynamtr. Esas itibariyle din tefekkre nem veren ve zhidne bir hayat yaayan Bambaya din-siyas hkimiyet arzu ve niyetini Fransz ynetimi yaktrm grnyor. Mridlerinin faaliyetlerinden dolay rahatsz edilen ve i birliine girmedii iin kendisine bask yaplan Bamba, hayatnn sonlarna doru

smrgecilerle nisb bir i birliine girmi ise de aralarnda karlkl gven hibir zaman olumamtr. Tasavvuf kaynaklara ve Ehl-i snnet esaslarna vkf olan Bambann Snn istikametten ayrlmad anlalmaktadr. Yirmiyi akn eserinden belli ballar unlardr: adiul-feil (Dakar 1958); Celbetl-merb (Dakar 1962); el-Cevhern-nefs (Dakar, ts.); Meslkl-cinn (Dakar 1962); Mecmul-mfde (Dakar 1958); Sefnetl-emn (Kazablanka, ts.); Menr-udr (Kazablanka, ts.); Mevhibn-neb (Tunus, ts.); Meliun-nrn ve Meftul-cinn (Dakar 1963); Celbetssade (Dakar 1958); Cebl-ulb il lemil-uyb (Dakar 1965); Teysrl-esir fi-alt alel-berin-ner (Dakar 1962); Muaddimetl-idme fi-alt al nebiyyir-rame (Dakar, ts.).

BBLYOGRAFYA

P. Marty, Etudes sur LIslam au Senegal, Paris 1917, I, 217-315; Cheikh Tidiane Sy, La Confrrie Senegalaise des Mourides, Dakar 1969, s. 104-128; L. E. Creevey, Ahmad Bamba 1850-1927, Studies in West African Islamic History, London 1979, s. 278-307; V. Monteil, LIslam noir, Paris 1980, s. 126, 127, 156, 157, 371-372; Fazlurrahman, slm (trc. Mehmet Da - Mehmet Aydn), stanbul 1981, s. 201; P. B. Clarke, West Africa and Islam, London 1982, s. 203-206; J. O. Voll, Islam Continuity and Change in the Modern World, Boulder 1982, s. 249-250; M. Hiskett, The Development of Islam in West Africa, New York 1984, s. 288-289; J. Spencer Trimingham, A History of Islam in West Africa, Oxford 1985, s. 227; E. Marty, Les Mourides DAmodou Bamba, RMM, sy. 25 (1913), s. 3-164. Rza Kurtulu

AHMED LOBBO
eyh Ahmed (ehu Hamed) (. 1844) Sudandaki Bari kabilesinin bir kolu olan Fullarn din lideri. Msnya bal Malangal veya Mareval yerlilerindendir. Lobbo adn annesinden ald. Doum yeri ve tarihi ile ilk dnemleri hakknda bilgi edinilemeyen Ahmed Lobbo, Kdiriyye eyhi Sd Muhammedin (. 1826) mridi olup mehur slm mcahidi Osman b. Fdnin (Osman dan Fodyo) 1800 civarnda slmiyeti yaymak iin giritii baarl seferlerine katld ve Cenne yaknndaki bir mezraaya yerleti. Ancak onun faaliyetlerinden rahatsz olan Fasllar Ahmed Lobboyu oradan uzaklatrdlar. Bunun zerine annesinin doum yeri olan Seberaya giden Ahmed Lobbonun evresine bir hayli talebe topland. Talebeleriyle Dyallo hnedan arasnda meydana gelen bir olay Ahmed Lobboyu isyana sevketti. syan bastrmak zere gnderilen Bambara ordusu malp edilerek Dyallo hnedannn hkimiyetine son verildi (1810). Bunun zerine yredeki Fullar Ahmed Lobboya itaat ettiler. Dokuz hafta sren bir kuatmadan sonra Cenne ele geirildi. Ahmed Lobbo bundan sonra Kunarilerin lideri Muhammed Geladjoyu yendi ve Bani nehri kysnda Hamdullahi (Hamdallay) ad verilen yeni bir baehir kurdu (1815). Daha sonra s Ber ile Timbkty ele geirdi ve hkimiyetini lkenin dou ve gneydousu istikametinde geniletti. Emrl-mminn unvann alan ve on ikinci imam olduunu iddia eden Ahmed Lobbo, slmiyeti yaymak iin byk gayret sarfetti ve devleti slm esaslarna gre ynetmeye alt, bu maksatla baz reformlar gerekletirdi. Baarl ve dil bir ynetici olan Ahmed Lobbo lnce yerine olu II. Ahmed (Hamed) geti. 1852de onun yerini olu III. Ahmed ald. Byk Tekrr ftihi el-Hc mer Tal 1862de Hamdullahiyi zaptetti. III. Ahmed Tinbktye doru katysa da yakaland ve el-Hc merin emriyle idam edildi.

BBLYOGRAFYA

Ch. Monteil, Monographie de Djenn, Tulle 1903, s. 266-277; L. Tauxier, Moeurs et histoire des Peuls, Paris 1937, s. 163-185; H. L. Labouret, La Langue des Peuls ou Foulb, Dakar 1952, s. 162165; Peter B. Clarke, West Africa and Islam, London 1984, s. 128-131; J. Spencer Trimingham, A History of Islam in West Africa, Oxford 1985, s. 177-180; M. Rodinson, Ahmadu Lobbo, EI (ng.), I, 303. Ndir Devlet

AHMER HANI
Filistinde Beysn yaknlarnda XIV. yzyla ait Memlk kervansaray. Filistin blgesindeki en eski yerleim birimlerinden biri olan Beysn, ayn zamanda am-Msr kervan yolundaki nemli konaklama noktalarndan da birisidir. Burada bulunan Ahmer Han, kitbesinden anlaldna gre, Memlkler devrinde Slr b. Abdullah tarafndan 1 Cemziyelevvel 708 (17 Ekim 1308) tarihinde yolcularn faydalanmas iin vakf olarak yaptrlmtr. nas Slrn amda bulunan yardmcs Seyfeddin Bektemrn idaresi ve Nsr b. Ysufun nezareti ile gerekletirilmitir. Kervansaray 82 x 71 m. lsnde olup, ortasnda bir adrvan veya havuzu bulunan bir avlusu vardr. apraz tonozlu galeriler avlunun etrafn epeevre sarmaktadr. Giri dehlizinde dama k salayan merdivenler yer alr.

BBLYOGRAFYA

C. R. Conder, Survey of Western Palestine, London 1881-83, II, 120; J. A. Jaussen, Inscription arabe du Khan al-Ahmar, BIFAO, XXII (1923), s. 99-103; L. A. Mayer, The Name of Khan alAhmar, Beisan, The Quarterly Department of Antiquities in Palestine, I, Amman 1931-32, s. 95-96; J. Sauvaget, Caravanserails Syriens du Moyen-Age, AI, VII (1940), s. 3-4. Semavi Eyice

AHNEF b. KAYS
Eb Bahr Sahr b. Kays b. Muviye el-Ahnef es-Sad et-Temm (. 67/686-87) Fetihleri, cesareti ve zeks ile tannan tbi. slmiyetten nce dodu. Asl ad Sahrdr. Fakat doutan arpk bacakl olduundan Ahnef lakabyla mehur olmutur. Hz. Peygamberle gremedi. Hz. Peygamberin slma daveti karsnda menfi tavr taknan kabilesi Temmi mslman olmaya tevik ve ikna etti. Hz. mer devrinde rann fethine memur edilen orduya katld ve yeni kurulan Basra ehrine yerleti. Basrada ksa srede kabile reisliine ykseldi. Hz. mer ve bilhassa Hz. Osman devrindeki fetihler srasnda byk baarlar gsterdi. 644-650 yllarnda Herat, Merv, Merverrz, Belh ve blgedeki dier ehirleri fethetti. Ssn Hkmdar III. Yezdicerdin son direniini de krarak Tohristana kadar ilerledi ve bir mddet Horasann bir ehrinde valilik yapt. Onun htrasn yaatmak iin Merverrz civarndaki bir kaleye Kasrl-Ahnef, o yredeki bir yere de Rstkul-Ahnef ad verilmitir. Bu fetihlerden sonra Basraya dnen Ahnef b. Kays, Hz. Osmann ehid edilmesinden sonra meydana gelen i olaylarda Temm kabilesi reisi olarak Hz. Alinin halifeliinin balangcndaki hadiselere karmad ve Cemel Vakasna itirak etmedi. Bununla beraber onun Hz. Ali taraftar olduu, Temm kabilesini bu olaydan uzak tutarak Hz. Ali lehine nemli bir rol oynad ve olaylar perde arkasndan Hz. Ali lehine ynlendirdii sylenmektedir. Ahnef, Hz. Ali ile Muviye arasndaki olaylarda Hz. Aliyi aka destekledi ve Sffnde Muviye kuvvetlerine kar savat. Mesele hakemlere havale edilince hakemlik grevinin kendisine verilmesini srarla istedi ve Eb Msnn hakemliine iddetle kar kt. Fakat isteini kabul ettiremedi. Ahnef b. Kays, Muviye devrinde de nfuz ve itibarn korudu. Muviyenin, olu Yezdi veliaht tayin etmek istedii zaman Dmaka ararak fikirlerine mracaat ettii ahslar arasnda o da vard. Bu meseleyle ilgili olarak herkes muvafakat ve takdirlerini belirtirken Ahnef, Yalan sylersem Allahtan korkarm, doru sylersem sizden diyerek muhalefetini ifade etmekten ekinmedi. Ahnef, Muviye ve Yezd dnemlerinde daha ok Basrada birbirleriyle ihtilf halinde olan kabileleri birletirmek iin gayret sarfetti; hatta zaman zaman bu kabileler arasnda kan silhl atmalar nleyip bar temin etmek iin ahs servetini bile harcamaktan kanmad. Onun asl maksad birlik ve beraberlii salayp ortak dman Hriclerle mcadele etmekti. Bu srada Abdullah b. Zbeyr, kardei Musab b. Zbeyri Iraka vali tayin etmiti. Ahnef, Musab ile samimi bir dostluk kurdu. Bu sebeple Kfeyi elinde bulunduran Muhtra kar 67 (686-87) ylnda harekete geen Musabn ordusunda Temmlilere kumandanlk etti. Ayn yl, ya olduka ilerlemi olduu halde Kfede vefat etti ve orada defnedildi. Ahnef, darbmesel haline gelecek derecede yumuak huylu, zeki, cesur, iyilik sever ve lim bir kimse idi. Savalarda ald bir yara veya geirdii bir hastalk sebebiyle bir gzn kaybetmiti. Tek olu Bahrn ocuu olmad iin nesli devam etmemitir.

BBLYOGRAFYA

bn Sad, e-abat, III, 110-112; VII, 93-97; bn Kuteybe, el-Marif (Sv), s. 186-187; Taber, Tr (Ebl-Fazl), IV, 89, 94, 167-171, 301, 310-314, 500-501, 504, 511; V, 52, 78, 518, 621; bnl-Esr, el-Kmil, II, 550; III, 33-37, 238-239, 508; IV, 137-142; bn Hallikn, Vefeyt, II, 499506; Zeheb, Almn-nbel, IV, 86-97; M. t Hattb, el-Anef b. Kays et-Temm, MMIr., XI (1964), s. 33-73; Reckendorf, Ahnef, A, I, 223-224; Ch. Pellat, al-Anaf b. ays, EI (ng.), I, 303-304. Ahmet nkal

AHNES b. KAYS
Hric frkalarndan biri olan Selibeye bal Ahnesiyye kolunun reisi. (bk. SELBE)

AHNES b. ERK
Eb Salebe beyy b. erk b. Amr el-Ahnes es-Sekaf Mekke ileri gelenlerinden bir sahb. Tifte yaayan Sakf kabilesinin lc boyuna mensuptur. Zhreoullarnn mttefiki olarak Mekkeye yerlemi ve buradaki kabileler arasnda nfuz ve itibar kazanmtr. Balangta iddetli bir slm dman idi. Hz. Peygamberin slma davetini engellemek iin ok alt ve mslmanlara eitli ikenceler yapt. Bununla beraber baz geceler Eb Sfyn ve Eb Cehil ile buluarak mslmanlarn okuduu Kuran gizlice dinler ve onu beendiini sylerdi. Mekkelilerin basks zerine Tife giden ve orada da iyi karlanmayp tekrar Mekkeye dnmeye mecbur kalan Hz. Peygamber ehre girebilmek iin eraftan Ahnesin himayesini istemi, fakat o bu istei reddetmiti. Ahnes slm dman olmasna ramen mriklerin safnda Bedir Gazvesine katlmad gibi mttefiki Zhreoullarn da geri evirmiti. Savatan geri dnp emrindeki askerleri de caydrd iin kendisine el-ahnes (geri eviren) denilmi ve bu lakapla mehur olmutur. slma kar taknd menfi tavr bu hadiseden sonra da devam ettiren Ahnes, Mekkenin fethini takip eden gnlerde mslman oldu ve mslmanlarn safnda Huneyn Gazvesine katld. Mellefe-i kulb*dan olmas sebebiyle Hz. Peygamber, gnln ho tutmak iin, zekt ve ganimetten ona da pay ayrrd. Baz rivayetlerde, onun slmdan dnd ve mslmanlara ait bir otla atee verdii kaydedilmekte ve hibir zaman samimi bir mslman olmad belirtilmektedir. Fakat Ahnesin irtidad ettikten sonra tvbe ederek tekrar slm dinine girmi olmasn ihtimal dahilinde gren bn Hacer, farkl rivayetleri birletirerek bnl-Esr gibi onu ashb- kirm arasnda saymaktadr. Ahnes, Hz. merin halifeliinin ilk yllarnda lmtr.

BBLYOGRAFYA

Vkd, el-Mez, s. 44-45, 361, 624, 628; bn Him, es-Sre, I, 282, 315, 360; II, 381, 619; III, 179, 323; Belzr, Ensbl-erf, I, 116, 211, 231, 291; Taber, Tr (Ebl-Fazl), II, 347, 438, 638; bnl-Esr, sdl-be, I, 60, 70; bn Hacer, el-be, I, 25-26. Ahmet nkal

AHNESYYE
Haric frkalarndan Selibeye bal olan Ahnes b. Kaysn grlerini benimseyenlere verilen ad. (bk. SELBE)

AHRR, Hce Ubeydullah


(bk. UBEYDULLAH AHRR)

AHRRYYE
Nakibendiyye tarikatnn Ubeydullah Ahrra (. 895/1490) nisbet edilen bir kolu. (bk. UBEYDULLAH AHRR)

AHREM b. EBl-AVC
Hz. Peygamberin hicr 7. yln zilhicce aynda (Nisan 629) Sleym kabilesini slma davet iin gnderdii elli altm kiilik seriyyenin kumandan. (bk. SLEYM)

AHREM el-ESED
(bk. MUHRZ b. NADLE)

el-AHRUFs-SEBA
Kurn- Kermin lafzlar ve kraati ile ilgili yedi vecih veya lehe. el-Ahrufs-seba tabiri hadislerde zikredilmi olup muhtelif ekillerde aklanmtr. Kurn- Kermin nzil olduu dil olan Arapada kelime, mna, telaffuz veya iml farkll gsteren eitli leheler vardr. Bunlarn iinde Kurey lehesi fesahat, zenginlik ve incelik bakmndan brlerine gre stnlk kazanmtr. nk hac ve panayrlar vesilesiyle dier kabilelere mensup kiiler Mekkeye geliyor, Kureyliler bylece onlarn lehelerindeki gzellikleri duyma ve bunlardan faydalanma imknna sahip bulunuyorlard. Btn insanla hitap edecek olan ilh mesajda da Kurey lehesi esas alnm (bk. Buhr, Feill-urn, 3), Peygamber bu kabile iinden seilmitir: Biz gnderdiimiz her resul ancak kendi kavminin dili ile gndeririz (brhm 14/4). Kurn- Kermde Kurey lehesinin esas alnmas, aralarnda karlkl mnasebetler bulunan ve ayn edeb dili besleyen dier lehelerden onun metninde kelimelerin bulunmasna mni olmayp Kurann yedi harf (lugat, lehe) zere okunabilecei Hz. Peygamber tarafndan aklanmtr. Bu ruhsat*n verildiini bildiren hadislerin senedlerinden, konunun yirmiyi akn sahb tarafndan rivayet edildii grlr. Nitekim Hz. Osman bir gn minberde, Hz. Peygamberin, Kuran yedi harf zere indirilmitir; her biri geerlidir, yeterlidir buyurduunu iiten varsa sylesin deyince birok kii ayaa kalkarak bunu duyduunu sylemi, bunun zerine Hz. Osman, Sizlerle beraber ben de bunun ahidiyim demiti (bk. bn Hacer, III, 285). Bata Ktb-i Sitte olmak zere pek ok hadis kitabnda eitli rivayetleriyle yer alan yedi harfle ilgili hadislerde, sahblerden bazlar arasnda Kurann okunuunda ihtilf meydana geldii ve Hz. Peygambere bavurduklarnda her iki taraf da hakl grerek, Kuran yedi harf zere indirilmitir dedii (Buhr, Feill-urn, 5; Mslim, Msfirn, 270); Cibrl ile bir bulumasnda Hz. Peygamberin, Ben mm (okuma yazma bilmeyen) bir topluma gnderildim; onlarn iinde klesi, hizmetisi, yals var diyerek Kuran okumada kolaylk istedii, Cibrlin de, Kuran yedi harf zere okusunlar diyerek yedi harfle okuma ruhsatn bildirdii (Taber, I, 35); bir baka olay zerine konuyu anlatrken, ...Cibrl yediye kncaya kadar, mmetimin buna gc yetmez, diye tekrarladm. Sonunda, onu yedi harf zere oku ... dedi eklinde bilgi verdii (a.g.e., I, 38); baka vesilelerle de, Kuran yedi harf zere indirilmitir: ... gibi (bn Eb eybe, II, vr. 61b). Onu -yedi harften dilediinizle-okuyunuz; bunda beis yoktur; ama rahmet yetini azapla, azap yetini de rahmetle bitirmemeye dikkat ediniz (Taber, I, 46). Bunlarn hepsi, ve misallerinde olduu gibi, azap yeti rahmetle, rahmet yeti azapla bitirilmedike geerlidir, yeterlidir (Msned, V, 41; bn Eb eybe, II, vr. 61b) buyurduu zikredilmitir. Eb Ubeyd el-Herev ve Eb Amr ed-Dn gibi limler yedi harf hakkndaki haberin mtevtir olduunu sylerler (Eb Ubeyd, Feill-urn, vr. 76-b; Ganim Kaddr elHamed, s. 130). Goldziher, Eb Ubeydin bu hadis hakknda, zdr, msned deildir dediini iddia ederse de (Goldziher, s. 54) bu yanltr. nk Eb Ubeydin zdr, msned deildir dedii Kurann yedi harf zere indiini bildiren hadisler deil, yedi harfi hell, haram, emir, nehiy... diye aklayan rivayettir (arbl-ad, III, 160).

Btn bu harflerin ve deiik okuyularn Hz. Peygamberden iitilmi olmas esas olup (Syt, I, 136), sz edilen ihtilflar, nokta ve harekesi olmayan ve iml zellikleri bakmndan farkl okuyulara elverili bulunan o gnk Arap yazsndan kaynaklanm deildir. Kuran okuyuunda ihtilfa den ve eitli rivayetlerde adlar anlan sahblerden her birinin, hakl olduunu ispat etmek zere bu ekilde okumay Reslullahtan rendiini ileri srmesi, Hz. Peygamberin de bunlar dinledikten sonra her iki tarafn okuyuu iin byle nzil oldu demesi, bunu gstermektedir. Bu konuda aksi gr ileri sren msteriklerin (Goldziher, s. 49 vd., EI [Fr.], V, 409), sz edilen ruhsatla ilgili rivayetlerden bazlarnda yer alan ...azap yeti rahmetle, rahmet yeti azapla bitirilmedike deiik okuyularn hepsinin geerli olduu veya yerine okunmasnda mahzur bulunmad eklindeki ifadelere dayandklar anlalmakta, buradan hareketle, gerek Kuran lafzlarnn gerekse yetlerin tesbit ve tedvninde ahs tercihlerin rol oynad gr ile el-kre bil-man (Kurann kendi lafzlar dnda ayrca e veya yakn anlaml lafzlarla okunabilecei) sonucuna varmak istedikleri grlmektedir. Hz. Peygamberin Kuran okurken yerine demenin veya benzeri deiikliklerle okumann nemli olmadn, bunda mahzur bulunmadn sylemesi tabiidir. Nitekim sehivden kaynaklanan bu gibi eyler her gn pek ok kii tarafndan yaplmakta, mnay bozacak nitelikte deilse bunda bir mahzur olmad, bu eit bir okuyu namazda olmusa namazn iadesinin gerekmedii zerinde gr birlii bulunmaktadr. O halde bugn de geerli olan bu msamahadan, Kuran metni yazlrken de faydalanld sonucunu karmak mmkn deildir. bnl-Cezer de bn Mesdun el-kre bil-many ciz grd yolundaki bir haberi reddetmi, bunun bir iftira olduunu sylemitir (en-Ner, I, 32). Bkllnnin konuya yaklam daha farkldr. Ona gre yerine okunabileceine msaade edilmesi ve mnay bozmayacak deiik okuyulara msamaha gsterilmesi slmn ilk yllarnda olmu, daha sonra bu izin kaldrlm, mslmanlarn Kuranda herhangi bir eyi deitirmeleri yasaklanmtr (Nketl-intir li-nalil-urn, s. 115116). Hadislerin muhtevas incelendiinde, yedi harfle okumann bir farz, bir asl hkm deil, ruhsat olduu, Kuran okuma ve renmeyi kolaylatrma ve yaygnlatrma amac gtt, rivayetlerin hibirinde Kuran yetlerinin imlsndan sz edilmedii ve ruhsatn sadece okuma ile ilgili olduu, ayrca bu harflerin mna ve hkm bakmndan nemli bir deiiklie yol amad grlr. bn ihb ez-Zhrnin dedii gibi, ...Onlar ayn mnay ifade edip hell ve haramda bir deiiklie yol (el-Mzzemmil 73/6) yetinde amaz (Taber, I, 14). Enesin yerine , bn Mesdun ( Ysn 36/53) yetinde yerine , bey b. Kbn ( el-Bakara 2/20) yetinde yerine okumalar bunun rnekleri olarak zikredilebilir. Dikkati eken bir baka husus da yedi harfle ilgili ruhsatn hicretten sonra Medinede verilmi olmasdr. Mslmanlarn saylarnn ve evrelerinin snrl olduu Mekke devrinde buna ihtiya duyulmam, hicretten sonra slmiyet Medine dna da tanca, deiik leheleri kullanan mslmanlarn Kurn- Kermi ayn lehe ve ive ile okumada zorluk ekmeleri sz konusu olmutur. nk, mesel Hzeyl kabilesi mensuplar yerine , Esedler yerine diyor, Temmli hemzeyi belirtirken (tahkk) Kureyli belirtmiyordu. Bu deiik ive ve leheleri kullanan insanlarn alk olmadklar bir okuyua zorlanmalar uzun bir eitime ihtiya gstereceinden ve hatta bazlar iin bu mmkn de olmadndan, herkesin kendi lehesi ile Kuran okumasna izin verilmi, bu ekilde Kuran reniminin ksa zamanda yaygnlamas amac

gdlmtr. Yedi Harfin Mnas zerindeki Grler. Harfin eitli mnalara gelmesi ve hadislerde yeterli aklama bulunmamas sebebiyle, yedi harfi izah etmek zere pek ok gr ileri srlmse de bunlarn ou geree yaklamaktan uzak, hatta bir ksm kime ait olduu bilinmeyen iddialardan ibarettir. Bu grlerden zerinde durulmaya deer olan bazlar yledir: 1. Yedi harften maksat, yedi Arap lugatdr. Ancak bu, her mna iin yedi ayr kelime demek deildir. Bu lugatlar Kuranda dank halde bulunurlar. Baz kelimeler Kurey, bazlar Hzeyl, bazlar Hevzin ve dier kabilelere ait lugatlarla nzil olmutur. nce Eb Ubeyd el-Ksm b. Sellm tarafndan ileri srld anlalan ve daha sonra dier baz limlerce de tercih edilen bu gre bn Kuteybe kar km, bunun Kurann Kurey lugat ile indiini bildiren rivayetlere aykr olduunu sylemitir (Eb me, s. 94; Syt, I, 135). Kurann indirildii ileri srlen yedi Arap lugatnn hangileri olduu hususunda, bata Eb Ubeyd olmak zere bu gr benimseyen limler arasnda gr birlii bulunmamas ve Hz. merle Him b. Hakmin ayn kabileden (Kurey) olduklar halde Furkan sresinin okunuunda ihtilfa dmeleri, bu grn kar klan baka yanlardr. Eb Ubeydin bu gr ile yedi harf konusunu aydnlatmaya imkn yok gibidir. Bu harflerle bugn de okunup okunmad, ashaptan bazlarna nisbet edilen ve mushaf yazsna uymayan okuyularn nasl aklanaca, bugn okunan mehur kraatlerin yedi harf ruhsat ile ilikilerinin ne olduu gibi sorular cevapsz kalmaktadr. 2. bn Kuteybe yedi harften maksad, Kuranda dank olarak bulunan ve yedi grupta toplanan vecihler (okuyular) olarak yorumlam ve tezindeki yedi anlayn u misallerle aklamtr: a) Hatt ayn olduu halde kelimenin irab ve harekesinde grlen, mnay - ( Hd 11/78). b) Hatt ayn olduu halde kelimenin deitirmeyen ihtilflar: irab, hareke ve mnasn deitiren ihtilflar: - (Sebe 34/19). c) Hat deimedii halde kelimenin harflerinde meydana gelen ve mnay deitiren ihtilflar: ( el-Bakara 2/259). d) Hat deitii halde mnann deimedii ihtilflar: - ( Ysn 36/29). e) Hat ve mnann deitii ihtilflar: - ( el-Vka 56/29). f) Takdim tehir suretiyle meydana gelen ihtilflar: - ( Kf 50/19). g) Fazlalk veya eksiklik cinsinden olan ihtilflar: - ( Ysn 36/35). bn Kuteybenin gr, kraat ihtilflar ile ilgili snflandrmas zerinde yaplan baz deiiklikler bir yana braklrsa, Bklln, Mekk b. Eb Tlib ve bnl-Cezer gibi limler tarafndan da benimsenmitir. bn Kuteybenin bu snflandrmasnda yer alan ihtilflardan bir ksm, Hz. Osmann Kurey lugatn esas alarak yazdrd mushaflarn hattna uygun olduundan bugne kadar okunagelmi, dierleri ise kolaylk ruhsat erevesinde ashap tarafndan okunmu, ancak mushaf hattna uymad iin okunmalar ve mushaflarda yazlmalar Hz. Osman tarafndan yasaklanmtr. Yedi harfi metot olarak bu ekilde ele alan limlerin ihtilf eitlerini tasnifte deiik sonular ortaya koymu olmalar tenkit edilmise de prensip olarak yaklamlar tutarl ve konuya eitli ynleriyle aklk getirecek nitelikte grnmektedir. 3. Yedi harften maksat, hepsi de gel demek olan rneinde grld zere, ayn mnaya gelen yedi ayr lugattr (lafz, vecih); kelimelerin e anlamllaryla okunmasdr. Sfyn b. Uyeyne, bn Vehb, bn Cerr et-Taber ve Tahv gibi limler bu grtedir. Taberye gre bu yedi lugatn hangi kabilelere ait olduu nemli deildir. Ruhsat gerei mslmanlar bunlardan kolaylarna gelen biriyle okumular, hepsini renmek ve korumakla emrolunmamlardr. Hz. Osman, mushaf bir harf zere yazdrm, dier harfler mmetin icma ile terkedilmitir. Tabernin bu gr, baz kelimelerin mterdiflerinin bulunmad, bazlarnn ise yediden ok veya az olduu ileri srlerek tenkit edilmi (Bklln, s. 119), ayrca yedi harften herhangi bir eyi ihmal veya terketmenin ciz olmayacan ileri srenler

olmutur (bnl-Cezer, I, 31). 4. Hadislerde geen yediden maksat say deil, genilik ve okluktur. Nitekim yetmi ve yedi yz saylar da ayn maksatla kullanlr. Kad yza ait olan ve amzn baz ilim adamlar tarafndan da tercih edilen (Goldziher, s. 54; Abdssabr hin, s. 43, A, VI, 1008) bu gr, hadislerdeki ak ifadelere aykr olduu ileri srlerek bnl-Cezer ve Syt gibi limler tarafndan reddedilmitir (en-Ner, I, 26; el-tn, I, 131-132). Bugnk Mushaflarda Yedi Harfin Durumu. Kurann indirildii yedi harf tabirindeki yedi ile ister gerek say, ister genilik ve okluk kastedilmi olsun, bu harflerin tamamnn Hz. Osman tarafndan oaltlan mushaf nshalarnda mevcut olup olmad ve dolaysyla bugn okunan mehur kraatler arasnda yer alp almad konusu da limlerce tartlm, bu hususta ayr gr ortaya kmtr: 1. Yedi harfle okumak, Kurann sratle renilmesi ve deiik lehelerle konuan Araplar arasnda ksa zamanda yaygnlatrlmas bakmndan bir ruhsatt. Bu ruhsat sahbler tarafndan kullanlm, gaye gereklemitir. Kuran okuyup ezberleyenler ve yazanlar oalp bir harf zere okumaya alkanlk yaygn hale gelince ruhsat kaldrlmtr. Dier alt harf neshedilmi, bize ulamamtr. Hz. Osman da mushaf nshalarn, Cibrl ile Hz. Peygamber arasnda gerekleen son okuyuu (arza-i ahre) esas alarak ve Kurey lehesi zere yazdrm, buna aykr okuyular yasaklam, bu mushaflarn hattna uymayan Kuran nshalarnn yaklmasn emretmitir. 2. Yedi harf bir ruhsat deil, asldr. mmetin onu belleyip korumamas, ondan herhangi bir eyin terkedilebilecei grnde birlemesi dnlemez (bnl-Cezer, I, 31; Syt, I, 141). 3. Yedi harften olup Hz. Osmann yazdrd mushaflarn hattnn okunmalarna imkn verdii vecihler (deiik okuyular) gnmze kadar gelmitir. Hz. Osman, yazdrd mushaflarn hattna aykr olan okuyular yasaklaynca, kelimenin deiik yazlndan veya cmle iindeki takdim ve tehiri gibi sebeplerden kaynaklanan farkllklarla ilgili okuyular terkedilmi, harekesiz ve noktasz olan mushaf hattnn okunmalarna izin verdii kraatler -tevtr yolu ile sabit olmalar artyla-yedi harfin kalan cz saylmtr. Konuya yedi harfle ilgili hadislerde yer alan bilgiler, kraat ilmindeki rnekler ve Kuran tarihi asndan genel bir bak yapldnda bu grlerden sonuncusunun doruya daha ok yaklatn, yedi harfle kraatler ilikisini daha iyi ortaya koyduunu sylemek mmkndr. Burada u husus da belirtilmelidir ki yedi harf, yedi kraat demek deildir. Yedi kraat, Eb Bekir b. Mchidin, okuyularna ait kaideleri Kitbs-Seba adl eserinde toplad mehur yedi imamn kraatleridir (bk. KIRAAT).

BBLYOGRAFYA

Msned, V, 41; Buhr, Feill-urn, 3, 5; Mslim, Msfirn, 270;Eb Ubeyd, Feillurn, Drl-Ktbil-kavmiyye Ktp., Hads Talat, nr. 741, vr. 74b-78b; a.mlf., arbl-ads, Beyrut 1396/1976, III, 159-160; bn Eb eybe, el-Muannef, TSMK, Medine, nr. 334, II, vr. 61b; bn Kuteybe, Tevl mkilil-urn (nr. Seyyid Ahmed Sakr), Kahire 1373/1954, s. 29-32; Taber, Tefsr (kir), I, 14, 21-67; Bklln, Nketl-intir li-nalil-urn (nr. Muhammed Zall), skenderiye 1971, s. 109-123; Mekk b. Eb Tlib, el-bne (nr. Abdlfetth smil ibl), Kahire, ts., s. 2-22; Eb Amr ed-Dn, Cmiul-beyn fil-rtis-Seb, Nuruosmaniye Ktp., nr. 62/1; Eb me, el-Mridl-vecz (nr. Tayyar Altkula), Beyrut 1395/1975, s. 77-167; Zerke, el-Burhn (nr. Muhammed Ebl-Fazl), Kahire 1376-77/1957-58, I, 211-227; bnl-Cezer, en-

Ner, I, 23-34; bn Hacer, el-Melibl-liye (nr. Habbrrahman el-Azam), Kuveyt 1393/1973, III, 285; Syt, el-tn, I, 131-142; I. Goldziher, Mehibt-tefsril-slm (trc. Abdlhalm Neccr), Kahire 1374/1955, s. 49, 54; T. Nldeke, Geschichte des Qorns, Leipzig 1909, I, 49-50; Subh es-Slih, Mebi f ulmil-urn, Kahire 1376/1957, s. 221-227; R. Blachre, Introduction au Coran, Paris 1959, s. 69, 124-131; Abdssabr hin, Trul-urn, Kahire 1966, s. 23-44; Gnim Kaddr elHamed, Resml-muaf, Badad 1402/1982, s. 129-152; F. Buhl, Kuran, A, VI, 1008; A. T. Welch, al-urn, EI (Fr.), V, 409. Suat Yldrm

AHS
(bk. LAHS)

AHS
Ahmed b. Zeyniddn b. brhm el-Ahs el-Bahrn (. 1241/1826) eyhiyyenin kurucusu, a kelmcs, muhaddis ve fakihi. 1166da (1753) Bahreynin Ahs ehrinde dodu. Kklnden itibaren zhidne bir hayat yaad. Din ilimleri rendikten sonra yirmi yanda Irakn ilerce mukaddes saylan blgesini ziyaret etti. Necef ve Kerbelda i mctehidlerden Ahmed b. Hasan el-Bahrnden iczet ald. Bu sralarda ada grd bozulma ve karklklardan rahatsz olan Ahs, kendisini bu durumu ortadan kaldrmakla grevli sayd. Bu maksatla Irak, Bahreyn ve randa pek ok seyahatler yapt. 1806 ylnda Yezde yerleti. Burada geirdii on iki yl boyunca kendini ilme verdi; bir yandan da messir vaazlaryla byk ilgi ve taraftar toplad. Daha sonra Kaar Hkmdar Feth Ali ahn daveti zerine Tahrana gitti ve orada byk sayg grd. hiretle ilgili grleri dolaysyla mutedil i kelmclarn iddetli tenkitlerine hedef oldu. Kerbely son defa ziyaret edip Kirmanaha yerleti. Molla*larn kendisine kar gsterdii dmanlktan tedirgin olarak hac niyetiyle yola kt. Bu yolculuk srasnda Medine yaknlarnda ld ve Cennetl-baka defnedildi. lmnden sonra saylar gittike artan taraftarlar eyhler adn aldlar ve Ahsnin dncelerini yaymak iin byk aba harcadlar. Ahs, din ilimler yannda tp ve matematikte de dirayet sahibi bir lim ve ayn zamanda airdi. Mutasavvflar, zellikle bnl-Arabyi iddetle tenkit etmi, bu konuda Sadreddin e-rznin grlerini hareket noktas olarak almtr. rencisi ve eyhiyyenin dier nemli simas Kzm Ret de ayn yolu takip etmitir. eyhler arasnda Allah ve peygamber telakkilerinin, Btniyye ve Hulliyye akmlarndan doduu hakknda yaygn bir kanaat vardr. Mehd Tabtab ve Muhammed Tak-i Rz gibi i limler, Ahsye mensup olduklarn iddia edenleri ar bir dille tenkit etmilerdir. Ahsnin iki lim olunun da babalarn iddetle reddettikleri nakledilmektedir. lmnden sonra eyhler Rkniyye ve Bbiyye adl iki frkaya ayrlmtr. Ancak Retnin halefi Mirza Hasan Gevher bu iki frkay da reddeder ve bunlarn Ahs ve Ret ile hibir ilgileri olmadn syler. Mirza brhim de Rcm-eyn fir-red alel-Bb vel-mteeyyin adl eserini bu frkalar reddetmek iin yazmtr. Ahs, Mehdlik anlaynda mmiyyeden ayrlr. Ona gre mehd alelde bir insan olup vakti gelince zuhur edecektir. Ahsnin tefsir, hadis, fkh, kelm, tasavvuf ve felsefe konularnda ou baslmam yzden fazla eseri vardr (bk. Muhsin el-Emn, I, 591-592). Baslm eserleri unlardr: Mefhul-ayb (Tala lafe aler-risletil-msemmt bil-Ariyye [Tahran 1236, 1271; Tebriz 1278]); Cevmiulkelim (I-II, Tahran 1273; Tebriz 1276); Beynl-eds (Tahran 1274); erul-Fevid (Tahran 1276); eruz-ziyretil-cmiatil-kebre (Tahran 1276). Hseyin Ali Mahfz tarafndan Ahsnin hayat hakknda bir risle yaymlanmtr (Sret-ey Amed el-As, Badad 1957).

BBLYOGRAFYA

Brockelmann, GAL Suppl., II, 845; Browne, LHP, IV, 410, 421-422; Masm Ali ah, aryulay, Tahran 1339 h., III, 217, 337; Mirza Muhammed Bkr Hnsr, Ravtl-cennt, Tahran, ts., I, 88-94; Muhsin Abdlhamd, slma Ynelen Ykc Hareketler (trc. M. Saim Yeprem - Hasan Gle), Ankara 1973, s. 55-62; Ayn-a, II, 589-593; E. Ruhi Flal, amzda tikd slm Mezhepleri, Ankara 1983, s. 186; Abdullah Nimet, Felsifet-a, Beyrut 1987, s. 128131; A. Bausani, al-As, EI (ng.), I, 304; D. M. MacEoin, As, EIr., I, 674-679. Mehmet Demirci

AHSEN-i TAKVM
nsana Allah tarafndan verilen en gzel ve en mkemmel biim. Ahsen-i takvm ifadesi, Andolsun ki biz insan en gzel ekilde yarattk (et-Tn 95/4) melindeki yette gemektedir. Yaratklarn en mkemmeli olan insandaki gzelliin kayna, baz yet ve hadislerde dile getirildii zere, Allahn onu tesviye etmesi, kendi eliyle yaratp ruhundan flemesi (bk. Sd 38/72), kendi sreti zere yaratmas (bk. Buhr, En, 11; Mslim, Birr, 32) ve onu yeryznde kendine halife klmasdr (bk. el-Bakara 2/30). nsan, bazlarna gre hem ruh hem beden, bazlarna gre ise sadece ruh ynnden yaratlmlarn en gzelidir. Birincilere gre ruh gzellii daha nemli olmakla beraber, o vcut ve ekil itibariyle de yaratlmlarn en gzelidir; tam mnasyla mkemmel bir varlktr. kinci gr savunanlara gre illiyyn*de ruh olarak en gzel ekilde yaratlan insan daha sonra beden kafesine konularak esfeli sfiln denilen madde lemine indirilmitir (bk. et-Tn 95/5); tekrar ilk ve en gzel eklini elde etmek iin abalamaktadr. Abdlkerm el-Clye gre insann kmil ve en gzel oluunun sebebi, Hakkn nshas olmasdr. nsann sahip olduu fevklade gzellii hem ilh, hem beer akn kayna olarak gren sfler bu gzellie duyulan mecazi ak hakiki akn vastas saymlardr.

BBLYOGRAFYA

Buhr, En, 11; Mslim, Birr, 32; Bakl, Abherl-n, Tahran 1981, s. 33, 42; Fahreddin er-Rz, Tefsr, stanbul 1308, VII, 614; bnl-Arab, el-Ft, I, 274; Necmeddn-i Dye, Mirdl-ibd, Tahran 1353, s. 39; Abdlkerm el-Cl, el-nsnl-kmil, stanbul 1300, II, 63; Sar Abdullah, Semertl-fud, stanbul 1288, s. 26. Sleyman Uluda

AHSENYYE
Mceddidiyye tarikatnn dem b. smil el-Benrye (. 1052/1643) nisbet edilen demiyye kolunun dier ad. (bk. BENR)

AHSENl-HADS
Kurn- Kermin isimlerinden biri. Mfessirler ahsenl-hads ifadesini Kurn- Kerm olarak tefsir etmilerdir. Baz sahbler bir gn Hz. Peygamberden kendilerine gzel szler sylemesini ve gemi milletlerden bahsetmesini istemilerdi. Bunun zerine, Allah Tel szn en gzelini (ahsenl-hads) vahyetti (ez-Zmer 39/23) yeti nzil oldu. Buna gre, szlerin en gzeli Kurn- Kermdir. Ondan daha gzel ve daha doru hibir sz ve haber yoktur. nk Kuran yetleri elikiden uzak ve birbiri arasnda son derece henklidir. Rablerine sayg duyanlar onu dinledikleri zaman tyleri rperir ve kalpleri titrer. Sonra Allah anmakla ileri alr ve yrekleri ferahlar. Szlerin en gzeli olan Kurn- Kermin insan zerindeki bu tesir gcn onun fesahati, belgati ve kendine has slbunda aramak gerekir. Kurn- Kermin bu lafz zellii yannda onda herhangi bir eliki ve tutarszln bulunmamas, gemi ve gelecee dair baz olaylar haber vermesi ve birok faydal ilimleri ihtiva etmesi, onun mcize oluu ile izah edilir. Hadislerde geen ahsenl-kelm ve hayrl-hads ifadeleriyle yine Kurn- Kerm kastedilmektedir.

BBLYOGRAFYA

Buhr, Edeb, 70, tim, 2; Mslim, Cuma, 43, 45; bn Mce, Muaddime, 7; Taber, Tefsr, XXIII, 134-135; Hkim, el-Mstedrek, II, 345; bnl-Cevz, Zdl-mesr, IV, 176-177; VII, 175-178; Fahreddin er-Rz, Tefsr, XXVI, 267-268; Kurtub, Tefsr, XV, 248-249; Syt, el-tn, I, 144; ls, Rul-men, XXIII, 258. Muhammed Erolu

AHSENl-KASAS
Hz. Ysufun Kurn- Kermde anlatlan hayat hikyesi. Ysuf sresinin nc yetinde geen ahsenl-kasas terkibindeki kasas kelimesi, hikye etmek mnasnda masdardr. Buna gre ahsenl-kasas en gzel anlat demektir. Ancak masdarlar meful yerine de kullanldndan ahsenl-kasas terkibi, kssalarn en gzeli mnasn da ifade eder. Hz. Ysufun kssas, hem bir tek srede (Ysuf sresi), hem de btn tafsiltyla anlatlmas bakmndan dier peygamber kssalarna gre farkllk arzetmektedir. Bu kssaya ahsenl-kasas denmesi konusunda limler eitli grler ileri srmlerdir. Kurn- Kermde hibir kssann bu kadar ibret ve hikmet ihtiva etmemesi veya Hz. Ysufun, kardelerinin eziyetlerine sabretmesi, onlar affederek kendilerine iyilikte ve gzel muamelede bulunmas yahut da kssann melekler, insan, cin, eytan ve hayvanlar gibi her trl varlk ile peygamberler, slihler, limler, cahiller, erkek ve kadnlar gibi birok insan tipini ve bunlarn davranlarn ele almas; tevhid, fkh, siyer, idare, siyaset, iktisat ve muaeret gibi din ve dnya ileriyle ilgili temel konular ilemesi sebebiyle en gzel kssa eklinde adlandrlm olaca ileri srlmtr. Baz limler de bu tabirdeki en gzel ifadesinin ok ilgi ekici mnasnda olduunu belirtmilerdir.

BBLYOGRAFYA

Taber, Tefsr, XII, 89-90; bnl-Cevz, Zdl-mesr, IV, 178-179; Kurtub, Tefsr, IX, 119-120; evkn, Fetul-adr, Kahire 1383/1964, III, 4-5; Srr Paa, Ahsenl-kasas, stanbul 1309, I, 8; Elmall, Hak Dini, IV, 2485-2846; . Nasuhi Bilmen, Byk Tefsir Tarihi, stanbul 1973, I, 85-90. Celal Krca

AHSENt-TEKASM
Makdisnin (. 381/991den sonra) corafyaya ait mehur eseri. Eserin tam ad Kitb Asenit-tesm f marifetil-elmdir. Ykt el-Hamev 985 ylnda tamamlandn sylerse de, eserdeki bir blmden, Kuzey Suriyede hkm sren Hamdn Emri Sadddevle b. Seyfddevlenin (. 381/991) hkmdarlnn sonuna doru telif edildii anlalmaktadr. Makdis, Ortaa slm dnyasnda seyahat trnde eser yazan Ceyhn, Belh, Hemedn, bn Hurdzbih gibi melliflerin belli konulara bal kaldklarn, yeterli ve gerekli bilgileri vermediklerini, eserlerinin pratik fayda salamadn ileri srerek onlar tenkit etmitir. Bu yzden kendisi eserini ok geni tutmu, tcirler, seyyahlar ve kltr sahibi insanlara hitap eden faydal bir kitap yazmay planlamtr. Belh (. 934) ekolne bal kalan Makdis de ayn ekole mensup stahr ve bn Havkal gibi sadece slm lkelerini anlatm, Arap yarmadasn tasvir ile balad eserinde zellikle Mekke ve Medineden tafsiltl olarak bahsetmitir. Kendisinin de belirttii zere, kfirlerin lkesini ziyaret etmedii gibi oralarn tasvire de ihtiya duymamtr. Makdis, slm dnyasn on drt blgeye ayrm ve altsn Arap lkeleri (eklml-Arab) olarak ele almtr ki bunlar Arap yarmadas (Hicaz, Yemen, Uman vb.), Irak (Gney Mezopotamya), Akr (el-Cezre veya Kuzey Mezopotamya), am (Suriye, rdn), Msr ve Maribdir (Kuzey Afrika lkeleri). Geri kalan sekizini de Acem lkeleri (Arap lkeleri dndaki lkeler) bal altnda incelemi ve bu blmde Merk (Horasan, Mvernnehir, Hrizm, Sstan), Deylem (Crcndan Kafkas dalarnn batsna kadar Elburz dalar), Rihb (Azerbaycan, Ermenistan), Cibl (Rey ve Bat ran), Hzistan (Mediann gneyi ve Mezopotamyann dousu), Fars (eski ran), Kirman (rann gneyindeki blgeler) ve Sind (Hint yarmadas) lkelerini anlatmtr. Eserde bu blgelerin her biri gayet ak snrlarla birbirinden ayrlmtr. Mellif her blgenin haritasn izmi ve burada blge snrlar ile ticaret yollarn krmz, kumluk kesimleri ak sar, denizleri yeil, nehirleri mavi, dalar da koyu sar ile boyamtr. Haritalarn ou kaybolmu olmasna ramen bunlar yine ayn ekolden dier corafyaclarn eserleriyle bir dereceye kadar tamamlamak mmkn grlmektedir. Kitabn birok yerinde secili ifadeler kullanlmtr. Mellif gittii lkeleri tasvir ederken her blgeyi orada kullanlan mahall tabirlerle anlatmaya alm, fakat daha ok am Arapasn kullanmtr. Makdis, slm corafyacln yeni bir temele oturtmak ve kendi zamanna kadar deta bir seyahat rehberi mahiyetinde yazlm olan eserleri gelitirmek istiyordu. Bu bakmdan corafyaya yaklam bugnk modern anlaya ok benzemektedir. Eserinde, grd yerler hakknda fizik ve beer corafya ile ilgili geni bilgiler vermekte, bu arada din, iktisad ve ticar meselelere de temas etmektedir. Eserde ayrca ehirlerin birbirlerine ulam ile evredeki kk yerleim merkezleri hakknda da tafsiltl bilgiler vardr. Blgedeki halkn nfusu, rf ve detleri, din ve mezheplerine dair geni bilgiler yannda yine ayn blgelerde retilen gda maddeleri, ithal ve ihra maddeleri, kullanlan arlk lleri ve paralar hakknda, iktisat tarihine malzeme tekil edecek izahlara da yer verilmektedir. Topografik ve jeolojik baz bilgilerin de yer

ald eserde arazinin ziraat bakmndan verimi ve bitki rts de anlatlmaktadr. Telif srasnda ayrca, Bveyh hkmdarlarndan Adudddevle ve vezir Shib smil b. Abbdn zel ktphaneleri ve resm arivleri kullanlmtr. Makdis, kendinden nce yaam melliflerin eserlerinden faydalanm, fakat mahedeye dayanan bilgilere daima ncelik vermitir. Gidemedii lkeler hakkndaki rivayetleri ciddi bir tahlilden geirerek alm, nceki melliflerin eserlerinde yer alan birtakm bilgileri eletirmitir. Eser ayrca o devirde vuku bulmu baz hadiselere kaynak tekil etmesi, X. yzyl sonlarnda slm dnyasnn fizik ve beer corafyas hakknda bilgiler vermesi, slm yaay ve messeselere dair ayrntl bilgiler ihtiva etmesi bakmndan da olduka nemlidir. Asent-tesmin asl nshas stanbulda (Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 2971), bundan istinsah edilmi dier bir nshas ise Berlindedir (Ahlwardt, nr. 6033). stanbul yazmasnda eserin ad Kitbl-Mesft vel-vilyt eklinde kaydedilmitir. Makdis ile ayn blgeden yetien tarihi Mcrddin el-Uleym (. 1522), el-nsl-cell bi-tril-uds vel-all adl eserinde bu kitab el-Bd f tafli memleketil-slm eklinde gstermektedir. Eserin tenkitli neri M. J. de Goeje tarafndan yaplmtr (Bibliotheca geographorum arabicorum, III., Leiden 1877, 1906). Bu neirden Dr. Alinak