You are on page 1of 122

C E P

N V E R S T E S

Anarizm
Uanarchisme HENRI ARVON
Paris X hiveraitesi'nde retim yesi

eviren
AHMET KOTtL

iletiim Y aynlan P resses Un iv e r s it a ir e s

de

Fr a n c e

iletiim Y a yn la rP r esse s U n iv e r s it a ir e s d e F r a n c e

C E P

N V E R S T E S

letiyim Yaynclk A.. Adna Sahibi: Murat Belge Genel Yeyin Ynetmeni: Fahri Aral Yayn Ynetmeni:Erkan Kayl Yayn Danman: Ahmet Insel Yayn Kurulu: Fahri Aral, Murat Belge, Tanl Bora, Murat Gltekingil, Ahmet nsel, Erkan Kayl, mit Kvan, Turul Paaolu, Mete Tunay. Grsel Tasarm: mit Kvan Dizgi ve Sayla Dzeni: Hsn Abbas - smail Abbas Bask: efik Matbaas (i) / Seda Matbaas (kapak) Dalm: Hr Basn Datm A.. letiim Yaynclk A.. Cep niversitesi 17 ISBN 975-470 097-4 1. Basm - letiim Yaynlar, ubat 1991. ubat 1987 Tarihli 9. Basksndan evrilmitir. Que sais-je?, Presses Universitaires de France, 1951 108, Boulevard Saint-Germain, 75006, Paris-France letiim Yaynclk A.., 1991 Klodfarer Cad. letiim Han. No:7 34400 Caalolu-STANBUL, Tel: 516 22 60 - 61 - 62

YAZARIN DER ESERLER Le bouddhisme, Paris, PUF, 191. Aux sources de rexJstentiallsme: Max Stirner, Paris, PUF, 1954. Le marxisme, Librairie Armand Colin, 1955. Ludwig Feuerbach ou la Transformation du sacr, Paris, PUF, 1957. La philosophle du trava, Paris, PUF, 1961. Ludwig Feuerbach, Paris, PUF, 1964. Michel Bakounne ou la Vie conre la science, Paris, Editions Seghers, 1966. L athisme, Paris. PUF, 1967. Georges Lukacs ou le Front populaire en Httrature, Paris, Editions Seg hers, 1968. La philosophic allemande, Paris, Editions Seghers, 1970. L festhtiqu$ mantiste, Paris. PUF. 1970. Lnine, Paris, Editions Seghers, 1970. Le Bouddha, Paris, PUF, 1972. Bakounine. Absolu et Revolution, Paris, Editions du Cerf, 1972. Max Stirner. Le Faux Principe de ntre Education ou l'humanisme et le r6a* lisme. L Anticritique, Paris, Aubier-Montaigne, 1973. Max Stirner ou L expdrience du n6ant, Paris. Editions Seghers, 1973. Le gauchlsme, Paris, PUF, 1977. Les Juifs et l'idologie, Paris, PUF. 1978. L'anarchisme au 20. slcle, Paris, PUF, 1979. L'autogestion, Paris, PUF, 1980. La Rvolte de Cronstadt, Paris, Editions Complexe, 1980.

nsz

Gnmzde bilgi bir yandan en nemli deer haline gelirken dier yandan da artan bir hzla geliiyor, eitleniyor. Ama kat lanarak byyen bilgi retiminden yararlanmak, zellikle gn delik yaam kayglarnn basks altnda, zorlayor. Her eye ramen bilgiye ulama abasn srdrenler iin de imknlar pek fazla deil. Ayrca, zellikle Trkiye gibi lkelerde bir konuda kendini ge litirmek ya da srf merakn gidermek iin herhangi bir konuyu renmek isteyenlerin ans ok az. niversitelerimiz, toplumumuzun yetikin blmne katkda bulunmak iin gerekli imkn lardan yoksun. Cep niversitesi kitaplar ite bu olumsuz ortamda, evlerinden kendilerini yetitirmek, otobste, vapurda, trende harcanan za mandan kendileri iin yararlanmak isteyenlere sunulmak zere hazrland. 20. yzyl Fransz kltr hayatnn en nemli rnlerinden olan, bugn yaklak 3000 kitaplk dev bir dizi oluturan Que saisje" ( Ne Biliyorum?) dizisini letiim Yaynlar Trkeye kazan dryor. letiimin Cep niversitesi, bu byk diziden seilmi,

Trkiyeli okurlar iin zellikle ilgi ekici olabilecek eserlerin yansra, Avrupann baka yaynevlerinin benzer bir erevede ya ymlad kitaplar da ieriyor. Ayrca, Trkiye'nin siyaset, kltr, ekonomi hayatyla ilgili ko nularda zel olarak bu dizi iin yazlm telif eserler "niversite nin "renim programm" tamamlayacak. Cep niversitesinin her kitab alannn ndegelen bir uzman tarafndan yazld. Kitaplar, hem konuya ilk kez eilen kiilere hem de bilgisini derinletirmek isteyenlere seslenebilecek bir kap sam ve derinlikte. Bilginin yeterli ve anlalr olmas, temel ks tas. Cep niversitesi kitaplarn lise ve niversite rencileri yar dmc ders kitab olarak kullanabilecek; retmenler, retim ye leri ve aratrmaclar bu kitaplardan kaynak olarak yararlanabi lecek; gazeteciler youn i temposu iinde abuk bilgilenme ih tiyalarn Cep niversitesinden karlayabilecek; alt meslek dalnda bilgisini gelitirmek isteyen, evinde, kendi programlaya bilecei bir meslek eitim imknna kavuacak; ayrca, herhangi bir nedenle herhangi bir konuyu merak eden herkes, kolay oku nur, kolay tanr, ucuz bir kayna Cep niversitesi'nden te min edebilecek. Cep niversitesi kitaplar sk aralklarla yaymlandka, ben zersiz bir genel kltr kitapl oluturacak. nsan Haklar'ndan Genetike, Kanser'den Ortak Pazara, Alkolizmden Kapitalizme, statistik'den Cinsellike kadar uzanan geni bir bilgi alannda hem zahmetsiz hem verimli bir gezinti iin ideal mekn", Cep niversitesi.

letiim Yaynlar

indekiler

GR ......................................... BRNC KISIM Anarizm in Kkenleri

........................................................... 7

.......................................................................... 10

. BLM Tarihsel T e m e lle r .....................................................................................10 Devlet ve Toplum .................................................................................. 10 Sosyalizm ve A n arim .............................................................- ............13 II. BLM Felsefi T e m e lle r ........................................................................................ 17 Rasyonalizm ..............................................................................................17 idealizm ................................... ....... ........................................................ 19 Hristiyanlk............................................................................................... 21 KNC KISIM Anarizm in K u ra m c la r.........................................................................23 I. BLM W illiam Godwin ( 1 7 5 6 - 1 8 3 6 ) ........................................................ 25 Mutlak T e k ilik ................................. ...... ...............................................28 Godwin'in E tkisi....... ............ ................ .............................. ...................31 II. BLM M ax Stirner ( 1 8 0 6 - 1 8 5 6 ) ..................................................................... 33 Mutlak T e k ilik .........................................................................................36 Stimer ve N ietzsche............................................................................... 39 III. BLM Pierre-Joseph Proudhon ( 1 8 0 9 - 1 8 6 4 ) ........................................... 41 Pozitif A nari............................................................................................. 44 Proudhon ve zynetim ........................................................................48 IV. BLM Mihail Bakunin .............. .......... ............. ..................................... f............49 Komnist A narizm .......................... ........ .............................................52 Bakunin ve Federalist K u ra m .............................................................. 56 V. BLM Leon Tolstoy (1 8 2 8 -1 9 1 0 ) ................................................................. 57 Tolstoy Anarist m id ir? ......................................................................... 57 Dinsel anarizm ......................................................................................59

NC KISIM Anarizmin Genei G r le ri........................... ....................................64 . BLM Siyasal G r le r .............................................................................. 66 Anarist Szleme ve Toplumsal Szleme ......... .......................... 66 Federalizm..................................................................................- ..... ........ 67 II. BLM Toplum sal G r le r................................................................................ 73 Ortaklamaclk (Dernekilik)................................................................-74 Yardm lam adk.................................................................... .................. 76 Kom nizm ............................................................................................. 79 III. BLM Ahlki G r le r.........................................................................................82 Bencillik................................................................................................... . 82 Y ardm lam a............................................................................................. 84 DRDNC KISIM A narist H a r e k e t ............................................................................... . 87

I. BLM I. E n te rn a s y o n a l............................................... ....................................... 87 Stirner ve M a r x ...................................................... ............................... . 88 Proudhon ve M a r x ........................................:.........................................89 II. BLM Eylem Yoluyla P ro p a g a n d a ............................................................. 97 Siyasal Cinayet ve Anarist C in ayet........................... ......................97 Neayevstina............................................................................................. 97 Eylem Yoluyla Propaganda............................................- .....................98 III. BLM D evrim ci S e n d ik a liz m .... .................................................................. 107 i H areketi............................................................................................ 107 Dorudan E y le m ..................................... ................................ ............. 110 Genel G re v ............................. ..........................................- .....................111 ;v. BLM spanyol D e v r im i................................ ................................ - ................. 114 Devletletirmeye Kar Sosyalletirm e...........................................114 spanyol Anarizminin Bozgunu..................... .................................. 116
so nu ..............................................................................................................118

BBLYOGRAFYA .............................................................................................. 120

GR

spanyada zellikle giil olan CNT (IJlusal Emek Konfederasyonu) ve FAI (spanyol Anarist Federasyonu) gibi anarist rgtlerin nemli bir rol oynadklar spanya Savamn 1939da sona er mesinden bu yana, anarizm, tarihin karanlklar na gmlm gibiydi. Anarizmden esinlenen bir ka yaznsal ya da felsefi giriim zsuyun gdm g dm kabildii bir aa gvdesinin son dip srgn leri gibi gzkyorlard. '601 yllarda niversite genlii arasnda birden ortaya kan "dzen kart hareketler" sayesinde, anarizm yeni bir uyan yaad. 1964te Berkeleyde ortaya kan, iki yl sonra Berlinde salam bir biimde kk salan renci hareketi Mays 1968de Pariste anarinin kara bayran barikatlarda dal galandrd ve bu bayraklar 27 Maysta Charletydeki byk gsteride ortal kaplad zaman, zirve noktasna ykseldi. Mays gnlerinde zgl olarak iki anarist tema tekrar tekrar dile getirildi: Her trl parti aygtn dan vazgeen devrimci kendiliindencilik ile, "genel meclis" kurumunda somutlanan aadan yukarya doru bir itilim salayan dorudan demokrasi. Bu dorudan demokraside, etkin aznlklar tarafndan rgtsz ve dank bir kitle zerinde uygulanan mutlak bir iktidarn ve her trl otoritenin redde dilmesi Bakuninin nerdii ve sk sk uygulad bir taktiktir. Ancak dar anlamda anarist hareket, hazrlksz 7

yakalanr ve anarizme duyulan bu ani ilgiden ya rarlanamaz. Anaristlerin yaymlad bltenlerden birinde, liberter (salt erkinlik yanls) fikirlerin ye niden canlanmasna kout olarak, anarizmin bir hareket olarak ortadan kaybolduu belirtilmektey di. Birka yldr ve zellikle esirgeyici devleti ve bu devletin yurttalarn iktisadi, toplumsal ve zel ya amna mdahalelerini yadsyan ekonomik buna lmdan bu yana, neo-liberal ekonomistlerin gitgide daha keskinleen eletirileri, en ldrc silahlar n anarist dnrlerden almaktan kanmamak tadr. zellikle ABDde, liberalizmin radikallemi bir trnden baka bir ey olmayan "bireyci anar izm in gnmzde "anarko-kapitalizm" olarak g rnte elikili, gerekte tamamlayc bir biimde geri dn szkonusudur; "anarko-kapitalizm" b tn devletsel tahditlerin kaldrlmasnn, temelde anarist olan giriim ruhu ve kiisel sorumluluk gi bi deerlere dnlmesine yol at bir ekonomik re jimdir. Bu andan itibaren, o zamana kadar ihmal edilmi olan yeni bir anarist izgi ortaya kar; bu yeni anarist izgi Justice Politique'in (Siyasal Ada let, 1793) yazar William Godwinde balar, Instead o f a Book 'un (Bir Kitabn Yerine, 1893) yazan Ben jamin Tuckerden geer. Tuckerin esas iyi yn, bi reyci Anglo-Sakson geleneini LVnique et sa Prop riety nin (Biricik ve Mlkiyeti, 1844) yazan Max Stirnerden ve Proudhondan alnm bir dizi fikirle zenginletirmi olmasdr. Bu akm "liberterler'e kadar uzanr. Liberterlerin anarist deilse bile en azndan anarist esinli hareketi, *70*11 yllardan beri Amerikann ideolojik tablosunda yerini almtr. Byk lde birbirinden habersiz olan bir Avru pa anarizmi ile bir Amerika anarizminin birarada varl, anarizmin 19. yzyln sonunda brnd

iki biime yeniden gncellik kazandrr. O sra lar anarizm, iinde bulunduu ve liberalizmle sos yalizm arasnda yalpalayan bir toplumdan da esin lenerek iki akma blnmt. Bakunin ve Kropot kin liberalizme yneltilen sosyalist eletiriyi kendi zgllklerini koruyarak benimseyen komnist bir anarizmin ncleri olarak tannyorlard. Max Stirnerin adyla anlan bireyci anarizm ise, sosya lizmin liberal eletirisini en u noktasna vardr yor, sosyalistlerin istedii kat toplumsal ve siyasal rgtlenmeyi bireyin zerkliine yer vermemek ve bireyi ezmekle suluyordu.

BRNC KISIM

ANARZMN KKENLER
BtRtNC BLM

TARHSEL TEMELLER

D evlet ve T oplum - Tarihiler anarizmin sade ce iddetli spazmalann, "fiil yoluyla propaganda" sularn dikkate almlar, dier yanlaryla anariz mi ihmal edilebilir nitelikte grlerdir. Anarizm belirli bir siyasal ve toplumsal ereveye girmeye pek yatkn deildir. Anarizm hakknda yazlanlar okununca, anarizmin kendiliinden bir kuan yaratt mucize sonucunda 19. yzyl sonunun skandallarla rm topranda biten ve olutuu gibi ayn hzla ortadan kaybolan bir tr zehirli mantar olduu sanlr. Oysa hibir ey geree bu saptama kadar aykr deildir. Yzyln genel devi niminin dnda kalmayan anarizm, bu devinimin en hakiki grnmlerinden biridir. Salt ideolojik bak asyla soruna yaklanca, anarizmin bir mantki gereklilik nitelii de vardr. Oysa 19. yzy ln evriminin koulland dier retilerde byle bir nitelik ayn derecede yoktur. Fransz Devriminin liberalizmin zaferi olduu bilinir. Fransz Devrimi bireyin kendi bana bir ama olduunu ve btn toplumsal ve siyasal bi imlerin bireyin tam ve eksiksiz geliimine katkda bulunmak iin varolduunu ilan etmitir. Kutsal zgrlk ilkesini yceltir. Ancak bu zgrlk sade ce bir' seraptr, bir yandan serbest rekabet oyunu mcadele iin yeterince silahlanm olmayan ezer, te yandan zel mlkiyetin korunmas mlk sahip lerinin bamszln gvenceye kavuturur, ama

10

mlk sahibi olmayanlar da bamlla, hatta kle lie mahkum eder. Bu kartlk hemen hemen zlmez niteliktedir ve liberalizmi ar bir ipotek al tna sokmaktadr. Siyasal rgtlenme ebedi zgrlk, eitlik ve kardelik ilkelerine dayanr. Toplumsal yaamda ise iktisadi klecilik, toplumsal eitsizlik ve snf mcadelesi egemendir. Fransz Devrimi ile ilgili olarak Hegel unlar sylyordu: "Gk yere inmi olacaktr". Ne yazk ki, devlet biimini alm olan bu gk, herkesin eriebilecei bir yerde idi ve top lumsal yaamn sefil koullarn daha fazla gn na karyordu. Liberalizme ikin olan bu eliki, yani ancak so yutta gerekletirilebilir olan ve gerek yaama uy gulannca kendi kendisiyle elien liberalizmin ha rekete geirici ilkesinin ikircilikli nitelii, hemen li beralizme ilkesel kar klara yolat. Liberaliz me ilkesel olarak kar kanlar iki kart grupta yer alr. Bir yandan, Burke (Reflections on the revolution in France , [Fransada DevTm zerine Dnceler], 1790) ve Joseph de Maistre (Soirees de SaintPetersbourg [Saint-Ptersburg Akamlar], ya da Le Gouvernement Temporel de ta Providence, [Tanr nn Cismani Hkmeti], 1821) gibi kar-devrimciler vard. Bunlar Tannnn kurduu irrasyonel bir d2 eni mutlak bir entelektalizmin dinsiz saldrla rna kar, modern devletin soyut ve rasyonel kuru luunu iddetle reddederek, korumaya alrlar. Herkesin olan Devletle mallarn miras yasalarna gre dalm olduu Toplum arasnda giderek b yyen uurumun bilincinde olan kar-devrimiler, organik ve geleneksel gelimeden kt ekliyle Toplumun, yeniden, Devlet'in iinde yansmasn istemektedirler. 11

te yandan, "sper-devrimciler" olarak adlandr mak istediklerimiz vardr. Bunlar dnsz mantk lardr, Fransz Devriminin ideologlarm insan ak imn insani ve eitliki gereklerini sadece Devletin inasna uygulayarak dncelerinin sonuna kadar gitmemekle sulamaktadrlar. Hiyerarik toplum sal yaamn egemen olmasn isteyen gelenekilerin aksine, siyasal dzeyde kabul edilen ve uygulanan ilkelerin ayn zamanda Toplumu da ynlendirmesi ni, siyasal zgrln onsuz anlamszlaaca top lumsal eitlikle dile gelmesini, ksacas Toplumun Devlete benzemesini istemektedirler. 19. yzyl devrimcilerini besleyen, ou zaman gzkmeyen ve alttan alta ileyen, gcn ve s rekliliini koruyan bu son fikir akmdr. Bu dn ce akmnn ilk tezahr kukusuz, Babeufn y nettii Eitler Komplosudur. La Conspiration de Babeuf [Babeufn Komplosul (1828) adl yaptyla kamuya duyurulan nl Manifestolarnda Eitler, Devrimcin getirdii eitlie kar kyorlar, bunun "yasann gzel ve ksr bir yaratcs" olduunu ileri sryorlard. nsan ve Yurttalk Haklan Bildirge sinde ilan edilen eitliin, yani siyasal eitliin ye rine "gerek eitlii, yani toplumsal eitlii koyma y neriyorlard. "aa zg iten bir tonla, insan isyan ettirici zengin ve yoksul, byk ve kk, efendi ve uak, yneten ve ynetilen ayrmlar kay bolun* diye baryorlard". Modem dnyann en nemli sorununu ilk hissedenler sper-devrimciler olmutur: Bireysel zgrlk herkesin zgrl ile nasl uzlatnlabilir? Bu sorun son derece etin bir sorundur, nk herkesin zgrlnn gvencesi olan toplumsal eitlik bireysel zgrln bir l de snrlanmas postlas ile ortaya kmaktadr. Oysa siyasal eitlik tam anlamyla bireysel zgr lkten ayrlamaz.

12

Bu anti-liberal tutuma, yani maddi yaamnn gvence altna alnmad bir toplumda yurttan gerekten zgr saylamayaca grne, sosyaliz min ncleri saylan btn dnrlerde rastlanr. Bu gr Victor Considrant Le Socialisme Devant le Vieux Monde'da [Eski Dnya Karsnda Sosya lizm], Louis Blanc L Organisation du TravaiFds. [Emein rgtlenmesi] gelitirir. Karl Marxin n cl olan Moise Hess, erken dnem sosyalistlerinin bu geleneksel temasna sadk kalr. Philosophic de laction adl yaptnda [Eylemin Felsefesi] Devrimle ilgili su saptamay yapar: "Zorbalar deiti, ama zorbalk devam ediyor." Ama bu dnce dzeni iinde, konuyu en iyi or taya koyan yaz Karl Marxin Question Juive [Yahu di Sorunu] adl yaptdr. Devrimin daha nceki eletirilerinin bir demetini sunduktan sonra, bu de meti derli toplu bir biime sokar. Marx ustas Hegelden ald bir dnceyle, feo daliteyle liberal rejimi kar karya koyarak, konu nun anahtarlarn sergilemeyi baarr. Feodalite devrinde Devlet Toplumun sadk bir kopyasyd: Toprak mlkiyetinin datm senyrlk rejiminde kendini gsterir. Ama retim aralarnn hzla ge limesi ve zenginliklerin hzl dolam feodal teh ditlerin sona erdirilmesi ve daha geni bir zgrl e geilmesi arzusunu uyandrnca, Ortaadn ken di iinde uyumlu yaps iki birbirine benzemeyen paraya ayrlr: Bir yanda btn bireyciliklere ve btn bencilliklere snrsz bir etkinlik alan sala yan bujuva Toplum, te yanda zgeciliin alan olan Devlet (nk Devlette bireyin amalar toplu luun amalan ile uyumlular). Hegelin yabanclama kavram Marxin bu dalizmin nemi ve anlamn aydnlatmasn salar. n sann z olarak toplumsal bir varlk olduunu ka

13

bul eden Marx, toplumsal idealin Devlet balamn da tand kuramsal ve yanltc gereklikte, insan znn yabanclamasn grr. Devlet toplumsal ideali engelledii iin, Toplum byle bir idealin yok luunu ac bir biimde hisseder. "Karl Marx elikili olarak, siyasal kuruluun bir yandan insann burjuva Toplumunun yeliine in dirgenmesi, te yandan yurttan manevi ahsiyete indirgenmesi olduunu ifade eder." Devlet ve Toplum dalizmi Marxa gre, nsan Haklan ile Yurttalk Haklanmn birbirinden ayrl masnda kendini gsterir. nsann zel haklan ne lerdir: eitlik, zgrlk, gvenlik ve mlkiyet. z grlk kendi kendisiyle snrlanm bireyin hakk dr, demek ki bencilliin hakllatmlmasdr. Bu z grlk adna insann zel mlkiyet sahiplii gven ce altna alnr. Eitlik herkesin bamsz ve bencil bir yaam srme hakknn tannmasdr. Nihayet gvenlik bencilliin yararland korumadr. Karl Marxin nerdii zm, yapt kantlama nn Hegelci taslaklanndan karsanr. nk Ru hun FenomenolojisVnin yazarna has diyalektie g re, her blnme, her yabanclamay bir yeniden edinme, yeniden uzlama izlemelidir. Marx Devlet'i Toplumda yeniden btnletirmenin, yurttala burjuvay yeniden uzlatrmann gereklilii sonucu na vanr. deal gereklikten aynldktan sonra, ru huyla gerei canlandrp yine gereklie geri dn melidir. Marxm bu metni zerinde bilinli olarak uzun uzadya durduk. Anarizmin tarihsel kkenleri ze rine daha aydnlatc bir aklama nerede bulunabi lir? Marxin yapt gibi, liberalizmin egemenlii al tnda insan yaamnn Devlet ve bujuva Toplumu kartlna uygun olarak birbirine kar izgiler halinde bir dzene kavutuu aksiyomundan hare

14

ket ederek, sonular yelpazesini amak ve soruna ikinci bir zm bulmak olanakldr. Kartl aamak ve iki kart terimi uzlatrmak yerine, Dev letin aka reddini ve Toplumun devlet-d ilkeler uyarnca yeniden kurulmasn dnmek olanakl dr. Anaristlerin tercih ettii gerekte budur. Sosyalizm ve A n a rizm - Bylece sosyalizmle anarizmi birletiren manevi akrabalk ve ayn za manda onlar ayran derin uurum yakalanm olur. Devletin eletirisinde iki hareket birbirine balanr ve birbirini tamamlarsa da, bu iki hareke tin toplumsal yaam yeniden kurma ynndeki a balar birbiriyle eliir. Anarizm zgrlk serapnn bir nebze gsterildii ve maruz kald toplum sal eitsizlikleri isyan ettirici bulan 19. yzyl insa nnn tepkisini dile getirir. Devlet tarafindan alda tldm hisseden bu insan, Devletten uzaklar ve kendi iine kapanr. Urad d krkl Devlet gereklii nnde kamasna yolaar. Buna karlk sosyalizm, Devletin bireyi kendi gerek znden uzaklatrdn kabul etse bile, yine de elikili gerekliin gerisinde ve Devletle Toplum arasnda ki kartln tesinde yeniden kurmay vaat ettii birlii bulmak amacyla, tarihin akn kendine balamaya alr. Tmyle tarihsel adan anarizm, sosyalizmin bir epifenomeni* gibi gzkr. Anarizm I. Dnya Savann bana kadar, sosyalizme kar bir g oluturduktan sonra, 1920de Nestor Makhnonun Ukrayna'da Boleviklere kar anarko-komnist tipte bir federe belediyeler sistemini ayakta tutma abas, ya da spanya Savana anaristlerin ka tlm gibi 20. yzyln ilk yarsnda grlen baz atlmlara karn, sosyalizm tarafindan tmyle massedilmitir.
(*) Epifenomen: Bir olaya eklendii halde onu etkilemeyen olay (.n.)

15

Ancak bu varsaym giderek daha az gerekleebi lir olmaktadr. Sosyalizmin yolat hayal krklk lar ve bu nedenle sosyalizmin eletirilmesi anariz me duyulan ilginin yeniden artmas sonucunu ver di. Bu ilginin nedeni anarizmin sosyalizm tarafn dan desteklenen mevcut Devletin ar gllne kar kmasdr. Anarizm Devlete ve Devletin iinde zorunlu olarak yeralan brokrasiye siyasal ve ekonomik yetkilerin tmn vermekten ekin mez.

16

KNC BLM

FELSEF TEMELLER

Anarizm, elikili niteliini ortaya koyduu libe ralizmin bir eseridir. Ayn ekilde anarizmin felse fi temelleri de, liberal yapnn ideolojik temeli ile vini gren fikir hareketi erindedir. Anarizm ya da fikir hareketlerine kar bir tutum taknr, ya da bu fikir hareketlerini en u noktasna vardrarak karsamalar yapar. Anarizmin felsefi temelleri ba zen ok karanlktr, "bilmediimiz gizli bir gemi"le ilgisinden szedilir. Ancak anarizmin felsefi te mellerini, kendisine yakn byk ideolojik akmla rn incelemesiyle kartmak mmkndr: Bir yan dan Fransz rasyonalist bireycilii, dier yandan zaten byk lde Fransz rasyonalist bireyciliin den kaynaklanan Alman mutlak idealizmi. R asyonalizm - Fransz rasyonalizminin temel esi moral bir apriorizmdir: nsan dier btn var lklardan farkl olarak akla sahip olduundan, k keni, toplumsal durumu ve yetenekleri ne olursa ol sun doutan bazj dokunulmaz ve zaman amna uramayan haklan vardr, bu haklar her trl si yasal rgtlenmeye nceldir. Bu anlay 1789 nsan Haklan Bildirgesinin dayand eitliki ve evren sel doal hak anlaydr. Ama evrensel akla katlan ve bu nedenle zgr le hakk olan bir birey, iki kart duygu arasnda kalr: Bir yandan mutluluu genel mutlulukla bul masn salayan toplumsal igd, yani zgecilik, te yandan onu benzerleriyle kar karya getiren kendini koruma igds, yeni bencillik. nsanln

17

evrimi srecinde, bencillik zgecilie ar bast: n san insann "kurdu" oldu. Bencilliin zaferi herkesin herkese kar mcade le ettii bir ortam yaratt. Bu mcadelenin tehdit ettii bireysel zgrlklere sayg duyulmasn sa lamak iin devlet kuruldu. nsanlarn birarada ya amas zorunluluundan kaynaklanan bu devlet, devleti oluturanlarn kendi aralarnda yapt sz lemeye, Contrat Sociale (Toplumsal Szleme) da yanr. Rousseau bu Toplumsal Szleme'nin dou unu yle aklar: "nsanlar her ortan ahsn ve mallarn btn gcyle koruyan ve savunan bir r gtlenme tarz" oluturmak iin biraraya gelirler, "bu rgtlenme etrafnda herkes birleir; ama bir birey kendi iradesiyle hareket etmeye ve eskisi ka dar zgr olmaya devam eder". Bu devletin yetkileri nelerdir? ncelikle, bu dev lete verilmi ve bu devletin bireysel mutluluu, her hangi bir yksek, akn dava uruna feda etmesine izin veren tanrsal misyon fikri bertaraf edilmelidir. Bu devletin tek varlk nedeni Toplumsal Szleme*nin savunulmas, bireysel zgrlklerin savunul masdr. Bu rol etkin bir biimde yerine getirebil mesi iin, devlete bir lde tahdit hakk verilir. Btn yasalarn tek manevi yaptrmnn, bireyin savunulmasna getirdikleri yardm olduunu unut mayalm. Ortak bir rgtlenmenin olmasna ra men, insan temelde tek bana ve atomlam bir varlktr. Ancak devletin zerinde ykseldii bu temel, sa dece son derece snrl olmakla kalamaz, ayn za manda ok krlgandr da. Her bireyin zamanla de imeyen bir zgrlk hakk olsa bile, szleme (bi reyin savunulmas bir yaplm olsa dahi) geici, ko ullara bal ve deitirilebilir bir badan baka bir ey deildir. Birey kendisini edeer bir karlk

18

vermeden bir haktan mahrum ettiini dnd bir rgtten her an ekilmekte zgrdr. Ayrca haksz bir szlemeye kar kmak birey asndan kutsal bir grevdir, nk insann grevi kendi bi reysel gelimesini rahatsz eden ve engelleyen her eye kar mcadele etmektir. Fichte toplumsal sz leme hakknda unlar sylemekten ekinmez: "Bir szleme aleyhinde ileyen bir yurtta,, bir szle menin lehinde olduu yurtta karsnda lehinde ol mayan bir konuma drldn farkedince, ken di aleyhinde olan szlemeden caymak hakkna sa hiptir". Rasyonalist bireycilikten kaynaklanan Toplum sal Szleme kavram dolaysyla, zorunlu olarak, deitirilebilirlik fikrini ierir. Bunun tamamen far knda olan Rousseau, bu paktn maddelerinin "hi bir zaman formel olarak ifade edilmediini" belirtti ve Toplumsal Szlemenin genel ve kesin bir dee rinin olmas iin bu Toplumsal Szlemenin bir kurgu olarak grlmesi gerektiini belirtti. Bu, da yanksz ve hayali bir korkuluktur. Toplumsal Szlemeden kaynaklanan devlet nosyonu, mantksal olarak devletin tmyle zlmesiyle sonulanr. Tek geriye kalan, bireylerin ihtiyalar ve arzular na gre kaybolan ve yeniden ortaya kan serbest birleme nosyonudur. Rasyonalist bireycilik, haberi olmadan ve arzusu hilafna, barnda anarizmi ta r. dealizm - Anarizm Fransz rasyonalizminden daha fazla, Alman mutlak idealizmiyle ilikilidir. Hegelci tekiliin dayand temel fikrin ne olduu bilinir. Nesnel gereklik Akln bir eseridir, ya da daha doru bir deyile, birbirinden bamsz gibi gzken zne ve nesne, mutlak Fikirin meydana getirdii bu birlikte, Aklda biraraya gelir. Her eyin kaynakland ve her eyin dnyann

19

tarihi olan bir snav dneminden sonra yerine dn d bu Hegelci Akl nedir? Kiisel Tanrnn felsef sureti olan, sonlu znelere stn gelen sonsuz bir Akl mdr? Fakat Hegelci Akl sonlu akllarn bir sre iinde bilincine varlmas sayesinde gerekle ir; bu Aklm sadece kendi kendisinin bilincine var m nsan Akl olup olmadn sorduracak lde, Hegelci Akl sonlu akllarn kendi kendilerinin bi lincine varmalar ile ilgilidir. Hegelin ardllarnn nemli bir blm bu gr e katlr. Hegelin sisteminde aknlkla ikinlik arasnda kurduu denge, lmnden hemen sonra ikinlik ynnde bozulur. Hegelci sol -Hegelci Okul'un ikinci kanad byle adlandrlr-, Hegelci tekilii en u mantksal uzantlarna kadar gt rr. Bu radikalleme birbirini koullayan iki yolda geliir. Bir yandan, Hegelci Akl giderek "insanile ir". Ludwig Feuerbachm Hristiyanlkm Esas ad l nl yaptnda insan, yeni kelimenin genel anla mnda insan denilen varlk Bruno Bauerin Saf Eletirisinde nsan Akl haline gelir. Bu reti de iik bir biimde de olsa baz izgileriyle Marxm Kutsal Aile kitapnda bulunur. Max Stirnerin yaptnda artc bir biimde zgn Ben, "tek" Ben zelliini kazanr. te yandan, Hegelci Akl iinde gerekleen birlik aray gitgide daha zorlamakta dr. Btn dalizmlere kar, okul kavramlar ile konumak gerekirse btn yabanclamalara, din sel yabanclamaya, yani Kiliseye kar, siyasal ya banclamaya, yani Devlete kar, insani yabanc lamaya, yani Benin btn emellerine kar Bizin yasalarn kabul ettirmeye alan hmanizme kar , bir imha sava balatld. L. Feuerbach ya da Klasik Alman Felsefesinin Sonu7 nda Friedrich Engels, Hegelci felsefenin man

20

tksal olarak tarihsel ve diyalektik materyalizme ulatn kantlamaya alr. Ama "biricik" Benin egemenliini savunan ve Ben'in kurban olduu b tn "yabanclamalara kar isyana ar karan anarizm de, Hegelci felsefeden kaynaklanr. Bu durum iki hareket arasndaki derin balanty bir kez daha kantlar. Hegel-Feuerbach-Stimer-Bakunin izgisi Hegelden Marxa gtren izgiden daha az meru deildir. Hatta sisteme sadakati nedeniy le, ilk srann anarizme verilmesi gerektii de sy lenebilir. Klasik Alman felsefesinin en st aamas, zincirin en son halkas, olas en son uzants anar izmdir. Oysa tarihsel materyalizm klasik Alman felsefesinin almasn ifade eder, nk 18. yzyl Fransz materyalizmi ve ngiliz ekonomi politii Hegelcilie yabanc unsurlar bnyesine kabul eder. Bu balantlar tablosu zorunlu olarak eksiktir. Btn bir yzyl (ve 19. yzyln ne lde tohum ekicisi olduu bilinir) etkileyen bir hareket; birbi rinden farkl etkilenmelere maruz kalmadan ede mezdi. Anarizmin tam ve ayrntl bir incelemesin de belki, Comte pozitivizmine ve Darwin evrimcili ine daha nemli bir yer ayrmak gerekecektir. Ama bunlar retinin daha sonraki geliiminde or taya kan etkilerdir ve belirleyici bir rolleri olma m gibidir. H ristiya n lk - Byle bir giriim kfr saylsa bile, bu hzla yaplm eskizi son bir izgiyle ta mamlamak istiyoruz. Tanrtanmaz ve din kart esinli szel arlklarna karn, hemen hemen b tn anarist metinlerde ncirden ve hatta Hristi yanlktan esintiler vardr. H. de Lubac Proudhon et le Christianisme (Proudhon ve Hristiyanlk) adl incelemesinde, Proudhonla ilgili olarak, ayn za manda hem anti-klerikal hem teolog bir reti ada m, "Kader efsanesine kar kan ve Mutlak'a

21

Adalet olarak tapan bir doktriner portresi izer. Anarizm dinle, Devletin birey zerinde kurduu baskya benzer bir snrlama oluturduu iin m cadele eder, ama sann u nl szne de uyar: "Sezarm hakkn Sezara, Tannnn hakkm da Tanrya vermek gerekir." Dnyevi iktidarla uhrevi iktidar (dinsel iktidar) arasndaki ayrm ortaya koyan bu cmleye anaristler, ak bir biimde Dev let kart bir anlam verirler. sa'da vurgu devlet yerine insan varl denilen mutlak deerdedir. sa'da Devletle birey ayn ey deildir, iki farkl ev ren olutururlar. abalarn sadece bireysel evri min savunulmasna hasreden sa, Devleti misyonu na verdii anlam nedeniyle mahkm eder. Stirner, Devleti bilmezlikten gelerek aan sann davran yla kendi davran arasnda uygunluk olduunu ileri srmekten ekinmez. Proudhon Hristiyanlkm .politik niteliini ortaya koyar, "sann retisi nin ne siyasal ne de teolojik olduunu, tmyle top lumsal bir nitelik tadn" ileri srer. Anaristle rin en Hristiyan olan Tolstoy ise, Hristiyanlkn "kiiliki" niteliini yceltir, "sann retisinin ki i yaamn tehdit eden kanlmaz yokolutan kur tulmak iin tek kurtulu ans" olduunu belirtir. Anarizmin aydnlatmaktan ok krletiren, tu tarsz ve belirsiz bir reti olduunu ileri srmek adettir. Ama daha yakndan incelenince, bu hareke tin kklerinin 19. yzyln derinliklerinde yerald grlr. Btn zsuyunu oradan alr. Soyut zgr lk fikrinden yola karak gerek zgrlk fikrine, egemen Akl kavramna, "biricik" Ben fikrine ula r.

22

KNC KISIM

ANARZMN KURAMCILARI

Anarizmin belli bal kuramclarn tantmak, hemen nemli bir seim sorununu gndeme getirir. Anarizmin nc olan ok sayda kii arasnda, ba lca kuramclar nasl ve hangi ltlere gre seile bilir? Sadece kamuoyu nnde elde edilen baar dik kate alnsayd, seim yapmak nisbeten kolaylard. 19. yzyl sonunun anarist alm srasnda, nl corafyac Elise Reclus, zellikle UEvolution, la Revolution et Vidial Anarchique (Evrim, Devrim ve Anarist deal) adl yapt, L Anarchie. Son But. Ses Moyens (Anari. Amac. Aralar), Ulndividu et la Socit (Birey ve Toplum), La SocUU Mourante et Vanarchie (lm Halindeki Toplum ve Anari) ve dier yaptlaryla sendikac Jean Grave, La Conquite du pain (Ekmein Kazanlmas) adl yaptyla Prens Kropotkin gze arpar. Ama sadece bunlarla yetinmek, farkl katklaryla zengin bir retinin ayrc zelliklerini glgede brakmak olurdu. Bu yazarlar olgunluk ann adamlardr, ou zaman nclerinin cmerte etrafa satklarn an bir ek lektizmle toplamakla yetinirler. Bunlar kukusuz nemli kuramclardr. Esas deerleri henz koordi ne edilmemi ilkeleri bir sistem halinde ortaya koy maldr. Kubbeyi koyanlarla yetinmek yerine, ta ta, di rekleri yerletirenleri gzden geirmek bize daha uygun gibi gzkyor. Byle bir seim yapmann ne kadar sbjektif olduunun farkna vararak, anar

23

izmin zgn dnrlerinin saysn bele snrla dk: ngiliz William Godwin, Alman Max Stirner, Fransz P.-J. Proudhon, Rus Mihail Bakunin ve Leon Tolstoy.

24

BNCt BLM

WILLIAM GODWIN (1756-1836)

B iyogra fi - William Godwin 1756? da Wisbeachde (Cambridgeshire) dodu. Kiliseyle anlamazla dm bir Protestan papaznn olu olan ve kendi si de vaizlik iin yetitirilen Godwin, Kalvinizmden derinlemesine ekilenir. Godwinin entelektel geli iminin hareket noktas, ahlkn kesin kurallarna uymas kouluyla her mminin serbeste karar ver me, yani kendi kiisel inancn tayin etme hakkna sahip olmas gerektii grdr. Godwinin biyog rafisini yazan Fransz yazar Henri Roussin hakl olarak u hususu saptar: "Godwinin Kalvinist so yuna ve eitimine borlu olduu drt nitelik vardr: Neredeyse sfr noktasnda bir duyarllk, felsefi tartma ak, tam anlamyla a priorist bir zeka, ke sinlik ve drst bir karakter.1 ' 1778de Waree papaz olarak atanr. Okumalar srasnda 178 l*e doru tesadfen, Rousseau, Mably ve Helvetiusu kefeder. Bu yazarlar Kalvinist inan cn sarsar ve onu belirsiz bir deizme srkler. 1782de grevinden ayrlr ve Londraya gider. Ora da kalemiyle Whig (liberaller) partisinin sol kanad iin alr. Ama 1789da, devrimin ilk klar Fran sa semalarn kapladnda sarsnty tam olarak hisseder. 1789da Gnlknde, yaamann bu belir leyici dnemecini u szlerle anlatr: "Fransz Devriminin olduu yld. Kalbim zgrlk duygusuyla kuvvetle arpyordu. Rousseau, Helvetius ve dier Fransz yazarlarn en tannmlarnn yazlarn b yk bir tatmin hissiyle okumutum. Onlarda ayn

25

konulan ileyen ngiliz yazarlann ouna gre, da ha genel ve daha sade bir biimde felsefi bir sistem gzlemliyordum. Bu yazarlarn mjdecisi olduu bir Devrim bende byk umutlar uyandrmamazlk edemezdi." Aklnda hemen byk bir fikir belirir. Sadece, Fransz Devrimi zerine Dnceler*de Burken bu devrime ynelttii saldmlann geersizliini kant layarak Fransz Devriminin savunmasn stlenen bir kitap deil, ayn zamanda her zaman iin dev rimci fikirlerin zaferini salayacak temel bir yapt yazma iini stlenir. unlar yazar: "Cokunun ilk ateiyle, kayadan yle bir ta karma umudu ta yordum ki, bu ta enejisi ve arlyla her trl muhalefeti ezsin ve siyasal ilkeleri deimez bir te mele oturtsun." lk devrimci atele alnan ve izle yen yllarda bal kalnan bu karar, ubat 1793te uzun sredir beklenen bir yapta hayat verdi: An enquiry concerning political justice and its influence on general virtue and happiness (Siyasal adalet ve siyasal adaletin evrensel erdem ve mutluluk ze rinde etkisine ilikin bir aratrma). Oysa bu sra lar, ngiliz kamuoyunun nemli bir blm her tr l anla yolaan bir siyasal olaya kar mesafeli davranmay yeliyordu. Godwin ise o sralarda n nn zirvesine ulamt. evresinde ngiliz komuoyunu hem eken hem de iten bir kutup oluturmu tu. Bazlar, zellikle Godwinin retisine kendi Nfus lkesi zerine Deneme*si ile kar kan Malhus, Godwinr le mcadele ediyordu. Bazlan, zellik le niversite genlii ise Godwini gklere kanyordu. Bir bakma niversite genliinin fikri ynlen diricisi olmutu. Nitekim 1794te, her biri air olan Southey, Colleridge ve Wordsworth Godwinci Top lumcu kurmak iin Amerikaya gitmeyi tasarlarlar. Ancak bu geici an ve erefi, unutulmuluk, 26

k, hatta sefalet izlemekte gecikmez. Ksa bir sre sonra, btn ngiltere Fransz Devriminden nefret etmeye balar. Ayn nefret Fransz Devrimini savu nan Godwinci fikirlere ynelir. 1836da lmne ka dar Godwin, on iki kadar eser yazarak kamuoyu nun desteini yeniden kazanmaya alr. Ancak btn bu emei bounadr, nk o, tek bir kitabn adam olarak kalacaktr. Yaam da fikirleriyle eliki halindedir. Bu da, bir kuramcnn bana gelebilecek en zc olaydr. Akl her trl tahditten ve baka ilkelerin ekicili inden koruma tutkusuyla, "evlilik bir yasadr ve yasalarn en ktsdr; evlilik mlkiyettir ve ml kiyetlerin en ktsdr" szlerini etmekten kork mayan kii, 1797de gizlice Mary Wollstonekraftla evlenir. Daha sonra ShelleyMn nikahsz ei olacak olan kznn doumu srasnda, kars lr. Kars nn bu erken lm zerine Godwin 1801de ikinci kez evlenir. Kzyla birlikte kaan Shelleye kar tavr da eletirilir niteliktedir. Kendi mahkum ettii saygn lk kaygsyla, aklarn evine girmesini yasaklar. stelik hi de ho olmayan bir tonla, kzn batan kartann parasal yardmn istemekten ekinmez. Battktan ve erefine leke srldkten sonra, son gnlerinde, 1832de Maliye Bakanlnda bir grev alr. Yeni bir dnyann yksekten bakan kurucusu kk bir memurlukla yetinir. Haziran 1836da l mnn hemen ertesinde, Gentleman Magazine*de u gr ileri srlr: "nsanlk asndan byle bir adamn hibir zaman yaamam olmas daha iyi olur." Bu gr biraz an saylabilir. nk Godwinin retisinin insanla bir zaran dokunmamtr. stelik bizzat Godwinin kendisi, retisinin ne lde yaamn gereklerine uymadn gstermi tir.

27

R a syon a list A n a rizm - Fransz Devriminin il kelerinin anarizme gtrebileceini gstermek iin bir kant gerekli olsayd, Godwinin Siyasal Adalet'inde bu trden kantlara bolca rastlardk. Bu kant lamann Godwinin kiilii ile ilgili iki zel faktrn yardm gerektirdii dorudur. Bir kez Godwin ngilizdir. Fransa'da cereyan eden olaylar sadece ideolojik ynyle farkeder. Tec rbenin oklarna kar korunmadadr. Devrimci gereklikle dolaysz bir iletiimden yoksun olduu iin, olaylarn getirdii hibir elikinin sarsamayaca yaratclklar yapabilir. Onu deiken, uar ve karmak bir yaamdan ayran, en azndan 40 ya nda Mary WollstonekrafVla evliliine kadar, ken di karakteridir. Sarslmaz mantnn hapisanesine kapanm gibidir. Onu bireysel aklla ilgili olmayan her eye kar tam bir kaytszlktan ekip alabile cek hibir ey yoktur. "Man is a rational being (nsan rasyonel bir var lktr), ite retisinin alfa ve omegas budur. Akln mutlak egemenlii ve sonsuz bilgeliine inanm olan Godwin, hibir i ve d tahditin akln serbest e kullanmn engelleyemeyecei bir toplumsal du rum arar. Akla yabanc gler varolduu srece ak ln kar karya bulunduu lmcl tehlikenin bi lincinde olan Godwin, tam bir ykm eserini bala tr. Sadece bireyi ezen d glere sava amakla kalmaz, ayn zamanda akln dinginliini ve olaan ileyiini bozan insan igdlerine kar da sava aar. Godwinin en iddetli saldrlan Devlete ynelik tir. Devlete temel olan fikirler gerekte nelerdir? Ya Devlet gce dayanr, ama bu da her trl mut lak adalete bir meydan okumadr, nk zorla ka bul ettirilen her hkmet meru ilan edilebilir. Ya da Devlet Tannsal Hukuktan kaynaklanr. Byle

28

bir hakllatrma Tannnn onaylad hkmetler Tanrnn onaylamad hkmetlerden ayrt edil medii srece, kabul edilemez. Veya, Devlet bir sz lemenin rndr; ama Devletin manevi zerkli inden vazgeilmez; zel yargmzn deitirilmezlii dikkate alnrsa, her trl szleme geersizdir. Demek ki Devlet, ister despotik, ister demokratik olsun, akla kardr. Godwin yle der: "Her trl hkmetin bir ktlk olduunu hibir zaman unutmayalm; bu, kendi yargmzn ve bilincimizin feragatidir." Hukuk da akln dmandr. Hukuk ou zaman, babalarmzn bilgeliinin deil, tutku ve korkular nn rndr, hukuka mutlak bir deer verilirse baskc olur. Hukukun hkmranl akln serbest-. e gelimesiyle uygun dmez. Gerekte "biri itaa tin ana uzun sre takl kald, admlarn bir bakasnn admlarna uydurmaya alt srece, akl ve zekas kanlmaz olarak uykuda kalr." Yine ayn nedenlerle Godwin, zel mlkiyeti kal drr. Godwine gre zel mlkiyet, tahayyl edilebi lecek en sama, en tiksindirici mlkiyet dalm bi imidir. Bir yanda, gnlk ekmek iin kavga derdi ne dm yoksullar vardr, bunlar varlklarnn en deerli paras olan akllarn kullanacak ne zama na, ne de gce sahiptirler. te yandan kendilerine den mallarn fazlalnn batan kard zengin ler vardr. Bunlar zihinsel uralar yerine kendile rini baya zevklere verirler. "Mlkiyet birikimi fik rin gcn krar, dehann kvlcmn sndrr, in sanlarn ounu pis endielere esir eder. Zengini en iyi ve en etkili etkinliklerden yoksun brakr." En son olarak, Godwin evlilie de kar kar. Daha genel olarak, her trl karlkl baa kar dr. Bakalarnn etkisinin bireyin sesini bomasn dan, hatta daha fazlas, igdlerin ve duygularn

29

kr tepkilerinin akln emirlerine stn gelmesin den ekinir. Godwinci Toplumun grnm nasl olacaktr? Rasyonalist bireycilie uygun olarak Godwin, Dev letin insanlarn ktlnn bir eseri olduunu, Devlete kar korunulmas gerektii kansndadr. Ama akim zaferi btn kt igdleri yokeder. yle ki Devlet gereksiz hale gelir. Toplum'a dner sek, Toplumun tek boyutu zgeciliktir (bakalarn dnrlk .n.). Birbirimize ihtiyacmz olduu s rece, yaam bizden zgecilik ister. Godwin unlar syler: "Devlet ve Toplum sadece nitelikleriyle de il, kkenleri nedeniyle de birbirinden farkldr. Toplum ihtiyalarmzn rndr, Devlet ise kt lklerimizin. Toplum iyi bir eydir, Devlet ise en fazlas, gerekli bir ktlktr." Yardmlama ihtiyacndan doan Toplum sonsu za kadar paralanmahdr. Sadece tek bir Toplum deil, karlkl ilikilerin mmkn olduunca az ol' duu ok sayda toplum olacaktr. tidal ve hakka niyet ancak snrl ve kstl bir alanda gerek olabi lir. Bu toplumlarn iinde mallarn eit dalmna gidilecektir. Gndelik kayglardan kurtulan ve ge reksiz mallarn alnmasyla pek ilgili olmayan in sanlar, ksa bir sre sonra almay bir teneffs ya da fiziksel glerini korumalarn salayan bir id man olarak greceklerdir. Zaten yarm saatten faz la kol ii yaplmayacaktr. Gnmzde Devlete den grevlere gelince, bunlarn sadece ikisi Toplumca korunacaktr: Topluniun tek tek yelerinin Toplumun baka bir ye sinden gelen saldrlara kar korunmas ve bizzat Topluniun bir baka Toplumdan gelecek muhtemel saldrlara kar korunmas. lk grevle ilgili olarak Godwin, yarglar hibir yasaya bal olmayan, sa-

30

dece aklla hareket eden bir jrinin kurulmasn n grr. kinci grevle ilgili olarak, arada bir alnacak nlemleri belirleyecek ulusal meclislerin toplanma s gerekecektir. Godwinci Toplumun kuruluunda iddete bavu rulamaz. Akln zaferi kanlmaz olduundan, her kesin refahnn akln zaferine bal olduunu ilk kabul eden insanlarn, dier insanlar yakn bir ge lecekte yeni bir an balayacana ikna etmeleri yeterli olacaktr. ki zellik Godwinci topyaya kendine zg bir fizyonomi kazandrr: Bir yandan usuz bucaksz bir iyimserlik, zel bir yargnn deerine duyulan kr bir inan, insann sonsuza dek mkemmelleeceine ilikin sarslmaz bir umut. Toplumun da yand tek temel yaptrmlar olmayan bamsz bir ahlktr. Akl her trl tahdite esin kayna ol makla kalmaz, ayn zamanda kendisi de bir tahdit oluturur. te yandan, bireysel bilincin oynad arlkl rol nedeniyle, tavizsiz bir ahlki ciddiyet gereklidir. Godwinin balarndan kopard salt ek siksiz birey deildir, akl cisimlendiren, yani ig dlerini bastran ve tamamen aklyla hareket eden, karar veren bir bireydir ayn zamanda. Bireye hak lar salamak yerine vazife yklemekten baka bir ey dnmeyen rasyonalist Godwinin anarizmi iin tuhaf bir anarizm denilecektir, oysa ilerde g receiz ki anarizmin z budur. G odw inin E tk isi - Siyasal Adalet hemen etki yaratt, ama baars snrl kald, nk koyu kapi talist bir lkede mlkiyet zerine tezleri skandal yaratmt. niversite genliinin Godwinin antiotoriter retisini cokuyla benimsedii ve hemen destekledii dorudur. 1794te air Southey; Colleridge ve Wordsworth Godwinci bir Toplum kurmak zere Amerikaya getmeyi hayal ederler. Ama k

31

sa bir sre sonra, Fransz Devrimi fikirlerinin ngil terede etkisini yitirmesiyle, Godwinin eserleri unutulur. Godwinin eserinin modern anarizmin ilk rnei olarak kefedilmesi iin bir yzyl geme si gerecektir. Bylece Godwinin oynad nder rol kabul edilmitir. Ge de olsa byle bir rol oynadnn kabul edil mesinden nce Shelleyin ba dndrc iirleri gel mitir. Shelleyin^ iirleri Godwinin retisinin dev rimci nemini aydnlatr. Shelley zgrlne Ka vumu Prometheus 9 da anarist insann arpc bir portresini izer. Yzdeki iren maske dnce, geriye insan kald Krallk asas olmadan, zgr, snrlar kalkm bir biimde Eit, snfsz, kabilesiz, ulussuz, Korkusuz, yapmacksz, hiyerarisiz, kralsz Kendi bana, adil, yumuak, bilge, hatta Tutkusuz? Tutkusuz deil, ama su ve acdan kurtulmu, Bunlar onun eski efendileriydi, nk ifadesi onlar yaratyordu ya da onlar ekiyordu zerlerinde hakimiyet kurmu olsa bile, henz baz eylerden kurtulamad Tesadften, lmden ve deiiklikten, Bu engeller olmasayd gelimesi iinde imdiye kadar hi ulalmam bir gn en uzaktaki yldzna ulard Ki bu, zar zor grlebilen yldz, sonsuz boluun en derinlerindedir.

32

KNC BLM

MAX STERNER (1806-1856)

B iyogra fi - Max Stimerin gerek ad Johann Caspar Schmidt'tir. Bu ad Almanyada ok yaygn dr. Aim haddinden fazla uzun olduundan (Stim= aln) meslektalar kendisine Stirner adn takm lardr. Daha sonra bu ad yazlarnda kullanmtr. Bu, "nemsiz bir ayrnt denilecektir. Ancak bu ay rnt bir bakma, szkonusu kiinin iindeki para lanmann yansmasdr. Stirner bir yandan son de rece zgn bir dnrd, te yandan yaamnda her eyin ve herkesin kurban, psrk ve iradesiz berbat bir "kk burjuva" prototipi oluturuyordu. Stirner 1806da, pek zengin olmayan bir flt ima latsnn olu olarak Bayreuthde (Bavyera) dodu. Babas gen yata lr, annesi yeniden evlenir ve Bayreuth terkeder, olunu akrabalarna brakr. Ortarenimini doduu kentteki lisede tamamla yan Stirner niversiteye balar. Alman renciler arasnda yaygn olan bir adete uyarak birok ni versite kentini dolar. Hegel'in derslerini izledii Berlinde, Erlangende ve Knigsbergfde bulunur. retmenlik kariyerini seer. almalar emek rndr; hazrlanmas be smestr gerektiren bir snavn hazrlanmasna yedi yldan fazla zaman aynr. Nihayet 1833te aralarnda din eitiminin de bulunduu be dalda ders verebilmek iin, kendini pro facilitate docendi snavna girmeye hazr hisse der. Maalesef jri ona, sadece snrl bir facultas do cendi verir. Stirner hibir zaman devlet profesr olmayacaktr. Bu diki tutturulmam aydna i

33

vermeyi, Berlindeki zel bir gen kz kurumunun kabul etmi olmas ac bir alay niteliindedir. 1839dan 1844'e be yl boyunca, Stirner mdirenin ve rencilerinin honut olmasn salayarak grevini yerine getirir. Biyografisini yazanlardan birinin szleriyle, bu "kan ve ate dkn anarist" nereye saklanyor du? Gndz gen burjuva hanmlarn iyi bir eitim grmesine nezaret ettikten sonra, akam "Hr n sanlar" mahfiline gidiyordu. "Hr nsanlar" mahfili herkese nee veren bir kii olan gen Hegelci, Kari Marxin n kazandrd bir deyimle Eletirel Ele tirinin ya da Saf Eletiri'nin gelecekteki papas Bruno Bauerin ynettii bir tr neeli bir bohemdi. Orta radikalizmin kremasyla karlayordu: Kutsal Aile*nin yeleri Bruno, Edgar ve Egbert Bauer kardeler, Hegelci Patriot dergisinin mdr Louis Buhl, II. Friedrich ve Hasmlar kitabnn yazar Kppen, o sralar Berlinde askerlik hizmetini ya pan Engels. Az bir zaman farkyla Karl Marxla karlaamad. Stirner mahfille ilikiye gemeden nce Marx Berlin'den ayrlmt. Dierleri sesli ko nuarak ve patrtl davranlar sergileyerek bujuvalan korkutmadan zevk alrken, Stirner purosunu tttrerek (yaamndaki tek lkst) dncelerini sigara dumanlarnn kvrmlarna ilitiriyor, arka dalarn glmseten skunet ve ekingenliini s rekli koruyordu. Engelsin u muzip msralar me hurdur: Stirnere bakn, o btn snrlamalarn kendi halinde dmanna bakn, imdi bira iiyor, yaknda suymuasna kan iecek, tekiler "kahrolsun kral" diye vahi lklarn atar atmaz,

34

Stirner hemen "yasalar da kahrolsun" diye tamamlar. Karsna da bu mahfilde rastlar. Kars Marie Daehnhardt serbest yaamyla George Sandnn si lik bir takliti idi. Stirner hie saylan bir kocayd. Ancak Biricik ve Mlkiyeti kitabn karsna ithaf etti. Yaamnn en fazla yoruma yolaan olay evlili i oldu. Biyografisini yazan Fransz yazar Victor Baschn bu konuda anlattklarna bakalm: "Evlilik treni kilisede deil, Sm erin evinde oldu. Papaz geldiinde, Sm er'i ve tanklan ceketsiz, kat oy narken buldu. Kans trene ge kald ve adet olan giysileri giymemiti. Alyans takma vakti gelince, al yans almay unuttuklan farkedildi. Bunun zerine tanklardan biri olan Bruno Bauer, kesesinin ulann tutan iki bakr halkay kard ve papaz gen evlilerin parmaklarna bu halkalan geirdi." Btn n belirtilere uygun olarak, iki e birka yl sonra boandlar. 1844 sonunda Max Sm erin bayapt Biricik ve Mlkiyeti yaymlanr. Bir tr gnlk olan bu kitap, mantnn kesinlii ve slubunun berrakl ile gerekten byk bir yapttr. Bu yaptta arpc bir ksalkla, tayin, edici yllar olan 1843 ve 1844 dne minde btn Hegelci sol hareket betimlenir. Max Stirner ne kavuur. Ama n uzun srmeyecektir. Bir sre sonra unutulur ve sefalet iine der, ade ta diri diri topraa gmlr. Filozof elinde kalan son parayla bir i kurmaya alr, bir st dkka n ama abasna girer. Ancak st toplamak fazla zor olmasa da, st satmak ok daha zordur. flas eder ve an bir yoksulluk iine der. Birka eviri ve derlemeyle yeniden kamuoyunun ilgisini ekme ye alr. Ancak abalar boa gider. Toplum 1853de onu hatrlar, ama bor yznden iki kez hapse

35

atmak iin. lmnde bile gln bir ge vardr. Zehirli bir sinek onu ensesinden sokar. Nfusta l myle ilgili unlar yazldr: M Ne annesi, ne kars, ne ocuu var." M utlak T ek ilik - Biricik ve Mlkiyetinden da ha yanl anlalm bir kitap zor bulunur. Bu kitap sylenildii gibi, kkeni bilinmeyen ve hibir yldz kmesine dahil olmayan bir tr "felsef kuyruklu yldz" deildir. Korkun yarn sonuna gelmi Hegelciliin artc olmasna artc, ama hakiki bir rndr. Orada gelitirilen retinin mant bu felsefi hareketin ekici elerine, yani yabancla ma ve yeniden edinim kavramlarna bavurulmas n gerekli klmaktadr. Stirner'de yabanclama bi reyden kaynaklanmayan btn gleri kapsar, zellikle de Feuerbachc insan, yani zel insandan stn olan kategori olarak insan. Yeniden edinim ise, btn bu gleri zgn bireyin kalbine dndr mek iin sarfedilen umutsuz bir abadr. Bundan byle, kendisine kar duran her eyi mlkiyeti ola rak gren, onlan kendi iradesine bah sayan Biri cik vardr sadece. Ama yine de dikkat etmek gere kir. Stirner mutlak zgrl yceltmez, sadece mutlak olarak zgnlk hakkna sahip olmak ister. Stirner tam kuralszlk nermez, ama hibir soyut normun ortadan kaldramayaca teklii (biriciklii) savunur. Smer'in nerdii isyan bir i isyan dr, bak as deitirmemizi olanakl klacak biricikliimizin bilincine varlmasdr. Glerini ege men ve mutlak yaratc rolmzn bilincinde olma mzdan alan baskc glerin farkna vardmz l de, bu gleri yeneceiz. Biricik ve Mlkiyeti iki blmdr. Birinci blm "nsan", ikinci blm "Ben" balkldr. Yazarn amac hakknda en ufak bir kuku olsayd, balkta kullanlan cmle bize dncesinin izledii yolu

36

gstermi olurdu. Stirner Feuerbachn u nl s zn aktarr: "nsan insan iin, stn varlktr" ve yle devam eder: "Bu stn varla bakalm." Ya zarn amac ilk a a m ada btn yabanclamalara, zellikle en yeni yabanclama tr olan Feuerbachc hmanizme kar mcadele etmek, ikinci bir aamada birbiri ard sra yeniden edinimlere (yeni den kazanmalara) girimektir. Devlete kar mca dele ve Devletin "Benim gcm" tarafndan aln mas, Topluma kar mcadele ve Toplumun "Tica retim" tarafindan alnmas ve hepsini talandran hmanizme kar mcadele ve hmanizmin "Benim kiisel zevkim" tarafnda zapt. Devlet ve Devletin dayand hukuk Bene kar dr. Devlet kutsal bir kurumdur, nk kendini s tn bir zden, tanm icab deimez bir zden sayar, nk srekli ve ebedi olduu lde hkmranl salama balanm olur. Bu nedenlerle Devlet, s rekli deien ve yaratc olan Benin dinamizmini snrlar. Stim ere gre, "Devletin tek bir amac var dr: Bireyi kstlamak, bastrmak, tabi klmak, onu herhangi bir genel eye baml klmak; Devlet bi rey her ey olmad srece varln srdrebilir; Devlet benim kstlanmamn, snrlanmamn, kleli imin somut grnmdr. Hibir zaman bir Dev let bireyin serbeste faaliyet gstermesini salama y srekli amac haline getirmez, bireyin etkinliini kendi amacna balar." Devletin bizi aldatmasna izin vermeyelim; onda bir hayalet, Benin bir eserini grmesini bilelim; kendi sahip olduumuz bir hakk onun bize verme sini istemeyelim. Sadece kendi "gcmze" gvene lim. Stirner yle haykrr: "Ben hibir hak istemi yorum, bu nedenle de hibir hak tanmaya mecbur deilim. Elde etmeye muktedir olduumu elde ede rim. Elde edemediim benim hak alanmn dmda-

37

dr. Elden alnamaz hakkmla ne vnrm ne de kendi kendimi avuturum." Stirner, toplumsal yaamn doal halimiz olduu nu kabul eder. Bunun iin anne babasna gereksi nim duyan ocua bakmak yeterlidir. Bu, Toplumc un onun gznde balanmaya mazhar olmasna yeter mi? Ama Toplum gerekte, Bene hizmet et mek yerine Beni bask altnda tutan donuk, hare ketsiz, tkanm bir toplumsal yaamdr. Topluma akn bir nitelik tanmayalm, bu niteliini kopartp alalm, bu gasba bir son verelim. Bize toplumsal va zifeler vermek Topluma dmez, bizim Toplumdan ihtiyalarmz tayin etmesini istememiz gerekir. "Toplum'u "demek" halinde dntrelim. Stirner u hususu vurgular: "Dernek halinde (birlik halin de) btn gcn, yeteneklerini ve kendini Toplum iinde, Topluma kar gsterirsin; buna karlk i gcn smrlr, Toplumda bencil olarak, dem ek te insan olarak, yani dinsellikle yaarsn; dernek senin iin ve enle vardr, buna karlk Toplum se ni mal gibi grr ve sensiz bile varln srdrr; ksacas Toplum kutsaldr, demek ise senin maln dr; toplum seni tketir, ama demei sen tketir sin." Dier btn yabanclamalar ieren hmanizm ise, abalarmz kendinde btn mkemmellikleri birletiren ideal bir insann yaratlmasna ynelt memizi ister. Bu da bouna bir abadr, nk nite liklerimizle donattmz bu insan bile btn zgn lmz yanstmaz, varlmzn dier Benlerle paylatmz blmn ierir. Bu, pis bir itir, n k gerekletirilmesi mmkn olmadndan bizi srekli endie iinde tutar. Benimin bilincinde ol mak, ama dier Benler arasnda bir ben olarak de il, tanmlanamaz bir Ben, "biricik" bir Ben, hibir ortak nvarsaym kabul etmeyen bir Ben olarak bi-

38

lininde olmak, Stimerin "Benim kiisel zevkim1 1 dedii eye erimemizi salar. Stirner unu der: "Kendi bilincime vardm zaman kendi kendimi aramam, gerekten kendi kendimin mlkiyeti olu rum: Kendime sahibimdir, dolaysyla kendimi kul lanrm ve kendi kendimden yararlanrm. Buna karlk, gerek Benimi bulmam gerektiini, Bende gerek Benin deil de sann, ya da baka tinsel, yani dsel Benin, rnein gerek insann, insann znn, vb. yaadn dndm srece, Benimden hibir zaman zevk alamam." S tirner ve N ietzsch e - Stirnerin retisinin ok tuhaf bir kaderi olmutur. Biricik ve Mlkiyeti yaymlanmasndan ksa bir sre sonra unutulur, buna karlk yzyln sonuna doru artc bir ne kavuur. 48 ncesinin bir yazarnda kkl bir biimde bireyci bir felsefenin ilk seslerini duyunca aran ve sevinen konunun en yetkili azlan, Stirneri Nietzschenin ncs olarak kutsarlar. Oysa hibir gerek kanta dayanmayan bu balant pek ciddi saylamaz. Bu iki dnrn felsef soyaalan farkldr. Birinin felsef atas Hegel, tekininki ise Hegelin fkeli hasm Schopenhauerdir. Stirner'in Biriciki Hegelin Mutlak Aklnn (Mutlak Ruh) civatalarn yerinden oynatr. Mutlak Akln zelle genel arasnda kurduu ilikileri tersine evi rir. Buna karlk, Nietzschenin stn nsan 7 1 Shopenhauerin yaama istei kavramndan kay naklanr, bu kavram ortadan kaldrmaz, zmser. Bu iki felsefe arasndaki temel fark 1899da Angfclee gnderdii bir mektupta ak seik bir bi imde ortaya koyan Andr6 Gidedir. Sekinci Gide bakalan kle olduu iin efendi olan Nietzschenin stn nsanma kendini yakn hisseder; hibir ay rm gtmeden herkese bahedilen Stirnerin biricik lik kavramn horgrr. Stimerle Nietzscheyi ayn

39

dnce ailesinden iki dnr olarak grmek yeri ne, Andre Gide bu iki dnr birbirine taban ta bana kart davalan savunan iki kart kii olarak addetmeyi uygun grr. Saf anarist bireycilikle, yani kiileraras iliki lerde her trl otoriteye kar kan bireycilikle, s nrsz bireysel iradeyi ve Benin kendini bakalar nn zararna da olsa mutlak bir biimde ispatn y celten Nietzschenin aristokratik bireyciliinin bir birinin zararna da olsa birbirine karmas, 19. yzyl sonunun anarist cinayetlerinden ksmen so rumludur. Bu cinayetler haksz bir biimde hem Nietzsche hem de Max Stirneri benimsediklerini ilan eden bireyci anaristlerce, "eylemle propagan da" olarak niteleniyordu.

40

NC BLM

PIERRE-JOSEPH PROUDHON (1809-1864)

B iyografi - Anarizm kuramclar arasnda Proudhonun zel bir veri vardr. Proudhonun d nce sistemi dier anarist dnrlerinkinden daha zgn ya da daha gl deildir. Aksine bazen silinip gittii, bazen tehlikeli belirsizlikler iine dt olur. Ama kamuoyunun ilgisini ekmesini salayan zel bir slubu da vardr. Proudhon bu olaanst serveti kkenine ve kkeninden kay naklanan yaamna borludur. Proudhon bir entelektel deildir. Doymak bil meyen bir entelektel ala varsa da, yzylnn btn kaynaklarndan beslenmitir. Bir fc ve bir ahnn oluydu. Btn yaam boyunca maddi zor luklarla boutu. Hibir zaman sakin bir retim grebilmesine yetecek bir zenginlie kavuamad. Yaamnn maddi yn nedeniyle dncesi ideolo jik derinlik bakmndan kayba urad, ama bu kay bn etkinlii sayesinde giderebildi. Proudhon d ncelerinin meyvelerini yaam aacndan toplad. Anarizm eylem retisi olarak ortaya knca, admlarn nasl atacan bilen bir tek Proudhon vard. Proudhon retisinin pratik ynn ihmal etmeyen tek anaristti, zaten anarist retinin zaaf ykc bir eletirinin tam egemenlik kurmu olmasndan kaynaklanr. Proudhon sadece halk kkenli olmakla kalmaz, halka vcudunun ve akimn btn telleriyle bal kalr. O, isyann btn deerleri reddeden bir nihi lizme itecei kiilerden deildir. Aksine itaatsizlik

41

bayran, Fransada basit halkn ok sevdii ve mo dern Toplumdaki bozulmayla tehdit altnda olan eski ahlki deerleri savunmak iin kaldrr. Ayn zamanda hem devrimci, hem geleneki olan reti sinin son derece artc olan ikili nitelii byle aklanabilir. Hegel gibi Proudhon da iki okul yara tr: Bir sa okul bir de sol okul. Proudhon gibi yn tam belli olmayan bir dnre akla ya da ilgiyle eilenler arasnda, dinsizlerin yan sra Hristiyanlar, faistlerin yan sra sendikaclar vardr. Hepsi Proudhonu kendilerine ekmeye alr, ona belki de onaylamayaca eyleri syletmek ister. Ama b tn bu aratrmalarn sonucunda kendi kendine benzeyen bir Proudhon ortaya kar: Halk kahra man, dierlerinden daha fazla da Fransz halknn kahraman olan Proudhon bireysel deer kavramn koruyabilmitir. 1809da Besanonda doan Proudhonun genlii, yoksulluk ve ou zaman sefalet iinde geer. On sekiz yanda, doduu kentte basmevi yneticisi olur, ama isizlik yznden ok ksa bir sre sonra, ailesini geindirmesini salayan bu iini yitirir. Yir mi dokuz yanda bakaloryay alr ve Besanon aka demisinden Suard pansiyonunu ister. Bu pansiyonu elde eder ve 1838de Parise gider. Her trl konuya, alana yeni giren birinin ate iyle sarlr. Ama esas ilgisini eken ekonomi poli tiktir. I8397 da De VUtilit de la calibration du dimanche (Pazar Gnnn Kutlanmasnn Yaran zerine) balkl bir inceleme yazar. Bu konuyla Besanon akademisinin yanmasma katlr. Bu in celemeden sonra, 1840da, kamuoyunda tannmas n salayacak olan bir bror yaymlar. Bu bro rn ilgin bir bal vardr: Quest-ce que la proprit? (Mlkiyet nedir?) ya da Recherches sur le principe du droit et du gouvernement (Hukuk ve 42

Hkmet lkesi zerine Aratrmalar). Ve daha az anlaml olmayan u cevab verir: Mlkiyet hrszlk tr. Kendi balam iinde yerletirildiinde daha az patlamaya eilimli olan ve daha sonra zerinde du racamz bu cmle, Proudhon'un ne kavumasn salar, ayn zamanda onun kesin bir biimde Toplum'un dmanlan arasnda saylmasna da yolaar. stesin ya da istemesin, Proudhon artk bu formln esiri olacaktr. Proudhon kk bir basmevinin orta olur, ama bu basmevinin satl srasnda 7.000 frank ak verilince, yeniden maddi glk iine der. 1843te Lyon'da bir ocukluk dostunun yannda kk bir ii kabul etmeye mecbur olur. Ayn yl iinde, ilk byk yapt olan De la crtion de Vordre dans VhumanitPyi (nsanlk Dzeninin Kurulmas zeri ne) yaymlar. Proudhon evinin ileri nedeniyle sk sk Paris'e gitmek zorunda kaldndan, orada baz entelektel balanm srdrebilir. 1844'te Paris'te Alman mltecilerle, bunlar arasnda da Kari Marx'la tanr. 1846'da Systmes des contradictiona 6conomiques (Ekonomik eliki Sistemleri) ya da Philosophie de la misere (Sefaletin Felsefesi) balkl iki ciltlik yeni bir yapt yaymlanr. Bu son eserle ilgili Marx'in eletirisi mehurdur. Felsefenin Sefaleti adl bu eletirinin nkteci bal katln affettirmeye yetmez. 1846'da Proudhon yeniden Paris'e yerleir. Ora da, ynlendirici fikirleri kendi fikirleriyle uyuma yan '48 Devrimi'ne tank olur. Bununla birlikte, 4 Haziran 1848'de on yedi bin oyla milletvekili seilir. Millet Meclisi'nde yapt bir konumada, burjuva zinin kurban olarak niteledii halk yceltir. Bu konuma genel bir tepkiyle karlar: Proudhon ar tk "terr adam" olacaktr. Prens-Bakana saldr lar yznden 1849'da, yl hapse ve 3.000 frank

43

para cezasna arptrlr. Belikaya kaar, ama ksa bir sre sonra evlenme isteiyle Fransaya geri d ner. Atld Sainte-P^lagie hapisanesinde mtevazi bir kadn ii olan Euphrasie Pi<gardla evlenir. Ptegard bu sert mcadeleci insana aile yaamnn sevinlerini tattran son derece fedakr bir kadn dr. Gustave Courbertnin Proudhon et ses filles (Proudhon ve Kzlan) adl nl tablosu bu yaamn dokunakl bir ahididir. Proudhon, Sainte-Beuven yargsna katlmak gerekirse bir edebi bayapt olan Confessions d'un rivolutionnaire (Bir Devrim cinin tiraflar) adl eserini hapisanede yazar. 1852de serbest braklan Proudhon La Revolu tion sociale dmontrie par le caup d Etat (Hkmet Darbesiyle spatlanan Sosyal Devrim) adl yaptyla Prens-Bakana seslenir ve ondan toplumsal dn celerini gerekletirmesini ister. 1858de Besanon bapiskopusunun kendisine saldmlar zerine, De la Justice dans la Revolution et dans VEglise (Devrimde ve Kilisede Adalet zerine) adl yaptyla Kiliseye saldrr. "Dine ve ahlka bu hareketi" ne deniyle, yl hapis ve 4.000 frank para cezasna arptrlr. Proudhon yeniden Brksele kaar ve 1862ye kadar ortada kalr. mparator tarafndan affedilince Parise dner. Youn alma yaamnn erken yata tkettii Proudhon, Pariste 1864de lr. Bu youn alma yaamnn son nemli rn leri La Guerre et la Paix (Sava ve Ban) [1861], Du Principe fdratifet de Vuniti en Italie (talyada Fe deratif lke ve Birlik zerine) [I863]dir. P o z itif A n a ri - Proudhon dncesinin eliki leri ile alay etmek kadar kolay bir ey yoktur. ste lik yaam kavramaya alan bir dncenin, yaa mn ok deiik ynleriyle ilgilenmesi doaldr. Ama Proudhonun dncesinin seyrini ynlendiren ve Proudhonun dncesine tartmasz bir btn 44

lk kazandran bir ilke vardr. Bu ilke Adalet ilke sidir. Nedir bu Adalet? Bizzat Proudhon, Adalet ilkesi nin ikin nitelii zerinde durmu, bu ilkenin her hangi daha stn bir otoriteye gnderme yapmas na kar kmtr. Ama ne olursa olun Proudhoncu Adalet bireysel erevenin dna taar ve ancak toplumsal yaam dzeyinde anlalabilir. Proudhonun Adalet ilkesi kukusuz, belli bir akmla sahiptir. De Lubac daha nce szn ettiimiz Proudhon et le Christianisme (Proudhon ve Hristi yanlk) adl yaptta, "Proudhondaki Adalet hayranl'ndan sz eder. Hemen hemen tanrsal bir Adalete gre kurulan Proudhonun anarizmi, din sel olarak nitelenebilir. "Toplumlan yneten merkezdeki yldz, siyasal dnyann zerinde dnd kutup, btn ilemle rin ilkesi ve kural" olan bu Adaletin gerekleri zel mlkiyete sert bir eletiri yneltmesinin de neden leridir. gal hakk adil olmayan ve vahi bir haktr, nk ilk gelenin sonradan gelenlerin haklarna el koymasna yolaar. Mlkiyetin bir kamu yarar da hi yoktur, nk peinden bir dizi sefaleti srkler: isizlik, an retim, iflas ve kntler. zel ml kiyeti mahkm eden Proudhon, ortak mlkiyet kav ramna kar daha az acmasz deildir. Liberal re jimde gller zayflan smrr, komnist rejimde ise zayflar glleri smrr. Dolaysyla mlkiye tin yerini temellk (possession) almaldr. Temellk Toplumun hakkaniyetli bir denetimi sayesinde, her trl ktye kullanmann yasakland greli bir mlkiyet biimidir. Mlkiyet, kullanma ve ktye kullanma hakkn verdii lde hrszlktr. Buna karlk, temellk bireyin geliebilmesi iin gerekli dir: "Temellk insann yreinde almay srekli tevik eden ge, yokluu emei atalete ve lme d

45

recek bir kart ge olarak yaamaldr'1 . Devletin mahkm edilmesi Adaletin kesin bir biimde uygulanmasnn sonucudur. Karlkl z grlklerine sayg duyan insanlar arasndaki tek iliki, zgrce aktedilmi bir szlemeye ve bu sz lemeden kaynaklanan ykmllklere dayanan bir iliki olduuna gre, kendine zg hukuksal normlar zerinde ykselen ve bireylerin zerinde hibir iktidarnn olmad Devletin yasal bir teme linin olmayaca aktr. Otoritenin savunucular ister muhafazakr olsun ister sosyalist, kim otorite den sz ediyorsa ayn zamanda baskdan sz ediyor demektir, kim stn bir iktidardan szediyorsa ay n zamanda mutlak bir iktidardan sz ediyordu. "nsann insan tarafndan ynetimi esarettir." Proudhon aka anarist olduunu aklar. "Ne parti olacak ne de otorite, insann ve yurttan mut lak zgrl olmal. szckle siyasal ve top lumsal inancm akladm." Ancak Proudhonun Mlkiyet zerine denemesin den sonra gururla savunduu anari, tam bir ilke sizlik deildir. Proudhonun anarisi zgrln dzenin kz deil, dzenin annesi olduu "pozitif' bir anaridir. Proudhonun inceledii, Hegelci felse fenin karsnda yerald ve karsnda yer alarak deer kazandrd verimli bir fikirdir. Hegelci diyalektik ile Produhoncu diyalektik ara snda temelde bir eliki vardr. Hegel elikilerin daha stn bir sentezle uzlatnld nermesiyle ortaya kyordu, yle ki bu sontez bu elikilerin hem ortadan kaldrlmas hem . orunmas hem de gelitirilmesi anlamna gelmektedir. Almanca ama (Aufhebung) szc bu anlam da iermektedir. Toplumu oluturan ok sayda unsurun herhangi bir btnle indirgenemeyeceini, srekli kartl n btn yaamn deimez yasas olduunu d

46

nen Proudhon, aamann yn arasnda sadece zelin keyfi olarak ortadan kaldrlmasn dikkate alr. Bireysel zgrlk adna Hegelci btnlkle bilinli bir biimde kar kan Proudhon, "kar tln zmlenemeyecei" grndedir. Sentezi ynlendiren Adalet deildir. Sentezi sadece g sa layabilir. Adalet, mdahalesi sonucunda etkileri bertaraf edilen elikili eler arasndaki bir denge dir. Oysa sentez ynetimle ilgilidir -Devlet kart toplumsal glere egemen olabilmek iin btn zel insiyatifleri yoketmeye alr, denge ise aksine her trl yabanc vesayetten kurtulmu bir toplumda kurulabilir. Pozitif anari o halde Ekonomikin Politike galebe almas, hkmetin iktisadi orga nizma iinde zlmesi anlamna gelir. Proudhon u peygamberce gr aklar: "Atlye hkmetin yerini alacaktr." Ama Proudhonun Topluma sokmak istedii bu Adalet, her birimizin yaamn belirlemeseydi ger ekletirilemez olurdu. Ailenin ve geleneklerin bu denli saldrlara uram devrimci kadar ateli bir savunucusunu bulmak zordur. rf ve adaletlerin safiyeti, evliliin ve aile disiplininin kutsall szkonusu olunca, Proudhon ar hrnlar. "Aileye kar her davrann adaletin ihlali, halka ve zgr le kar ihanet, Devrime hakaret" olduunu ilan eder. Burjuvaziyi ahlk koruduu iin eletirmez, aksine burjuvaziyi ahlki ierikten yoksun brakt , aileyi "evlilie duyulan inan"tan yoksun braka rak gln bir hale getirdii iin sular. unu da ekleyelim: Adalete kar duyduu sar slmaz inan iddetli bir devrimi savunmasn en geller.. "leri aceleye getiren biri deilim" demeyi severdi. Pozitif anari barl evrimin rn olma ldr, bize den imdiden imknlarmz lsnde Adalet'in stnln salayarak bu evrimi hzlan

47

drmaktr. P rou d h on ve zynetim - Proudhoriu gncel klan dncesi, ana hatlarn izdii zynetimci Federalizmdir. Tannsal hukukun otoritesine oldu u kadar Rousseaunun toplumsal szleme dne de kar olan Proudhon, hem siyasal alana hem de iktisadi yaama uygulanabilecek bir szleme ve dayanma sistemi kurar. Proudhonda eanl ola rak, biri siyasal, dieri iktisadi iki yapnn kurul masna tank olunur, yle ki bu yaplarn zerklii oulcu bir btnn dinamizminin kouludur. re tim toplumu siyasal ilikiler toplumundan farkldr, ama ayn zamanda bu ikisi birbirini tamamlar. Bu iki yapnn karlkl birbirine uyarlanmas zorunlu olarak, her iki yapnn tepeden itibaren deil de, ta bandan itibaren, yukardan aaya deil de, aa dan yukarya rgtlenmesinin sonucudur. ktidar tepeden tabana indirmeyi amalayan z ynetimin ilk ve en nemli kuramcs Proudhondur. En azndan Dou lkelerinde amzn balca so runlarndan biri haline gelen zynetimci sosya lizmle devlet sosyalizmi arasndaki kartlk, rakibi ve siyasi hasm Louis Blancdan farkn ortaya ko yarken ak-seik grlr. u satrlar yazar: "Louis Blanc hkmet sosyalizmini, iktidarn devrimini temsil eder, ben ise demokratik sosyalizmi, halkn devrimini temsil ediyorum."

48

DRDNC BLM

MHAL BAKUNN (1814-1876)

B iyogra fi - Fikirlerin iinden ktklar entelek tel evreden ok, o fikirleri tasarlayan ve derinler de yatan arzularn o fikirlerle ifade eden bireyle il gili olduu doru ise, Bakuninin anarizminden da ha iyi bir rnek bulmak zordur. Atletik bir yaps olan, "tyleri diken diken olmu nefis yelesi ile bu aslan bal dev adam", kelimenin tam anlamyla doann bir gcdr. Kendi ilkel ve vahi gcnn dzeyine eriememi olan bir uygar ln ilmekleri arasnda skm takn bir hayati yetle dolu olan Bakunin, srekli devrimci faaliyetle yava bir boulmadan kurtulmaya alr. Kendisi gibi bir Rus devrimcisi olan dostu Herzen, Bakuninin anarizmin psikolojik ve neredeyse psikolojik nedenini grebildi. Herzen Bakunin hakknda un lar der: "Bu adamn doasnn temelinde, devasa bir etkinliin temelleri bulunur, ama bu devasa et kinlik iin i yoktur." Bakunin Rus, tam anlamyla bir Rus'tur. Yaa mn tesadfleri sonucu Bat uygarlnn tam orta sna atlm bir kii, Bat uygarlnn barnda giz lenmi olan zlmenin kaynaklarn kefeder. He gelci solun cesur eletirileri onu ylesine etkiler ki, bu eletirileri benimser, ama burjuva uygarlnn idi ettii Batnn bu eletirileri uygulamaya muktedir olmayaca grndedir. k yaa madklar iin sadece S avlar, Devrimin iddeti yo luyla dnyay yeniden canlandrabilirler. lgnca bir milliyetiliin titretii Slavlara artsimn u

49

birka satnn tekrardan okuyalm: "Rus hayaleti nin boyun edirdii halklarn ve btn Slav halkla rnn klelii Moskovada krlacaktr; Avrupadaki btn klelik yine burada, kendi ykntlar arasn da gmlecektir. Moskovada gklerin yksekliin de, kan ve ate denizi iinde Devrimin yldz ka cak ve bu yldz zgrle kavumu insanln k lavuzu olacaktr." Devrimci Panslavizmin mutucu su olan Bakunin Rus Samsonu olmay hayal eder; tapnan kolonlann ykarak rm bir uygarl ortadan kaldracaktr. Kendisi bu uygarln ykn tlar altnda kalsa bile... Mihail Bakunin 1814te, o sralar Tver eyaletine (imdilerde Kalinin) ait olan Premukino kynde dodu. Byk bir senyr olan babas Floransada ve Napolide elilik ataesi olmutu ve liberal fikirler den etkilenmiti. 1831de Saint-Petersburgda Aske ri OkuPa girer. 1835te topu subay olur. Ancak birka ay sonra istifasn verir ve Moskovaya gider. Orada her trden renim grr (Hegelci felsefeyle ilk temaslar bu tarihtedir). Bamsz karakterine uygun den bir bohem hayat srdrr ve bu, l mne kadar srer. 1840ta Berline gider. Prusyann bakentinde gen Hegelcilerle har neir olur ve bu sayede "isyanc ynelimi" hzla bi imlenir. 1842de Jules Elysard takma ad altnda, Hegelci solun krss ilevini gren, Arnold Rugenin ynettii Alman Yllklar dergisinde "Alman yada Gericilik" adl dikkat ekici bir deneme yazar. Bu denemede Bakuninin Hegelci diyalektii artk zmsendii grlr: Bakunine gre pozitif ge olan gericilik gereklidir, nk negatif eyi olutu ran demokratlar kendi kendilerini "amalar" salayan bu kartlk sayesinde zgrln zaferini salayabilirler, diye dnr. 1844te Bakunin, ilk kez Parise gider. Orada ara50

lannda Karl Marxin da bulunduu Alman mlteci lerle ve ok sayda Franszla, zellikle de "zaman mzn en dikkate deer Franszlarndan biri olarak niteledii Proudhonla ahbaplk kurar. 1848'de bari katlardadr. Gerek bir Devrim dehas olan Baku nin, savalan her yerde olmak ister. Parise geldi inde atmalara katlmak iin ok getir. Alman yada birok yeri dolar. Dresdende sonradan Al man mzisyenlerinin en milliyetisi haline gelecek olan Richard Wagnerle birlikte bir ayaklanma r gtler. Bu devrimci giriimin baarszla urama sndan sonra tutuklanr (Richard Wagner ise ka may baarr), zindan zindan dolatrlr ve sonunda Rusyayg teslim edilir. nce mebbet hapse mah km edilir, ar cezasn hafifletir ve onu Sibiryada gzetim altnda bulundurulma cezasna arptrr. Bu ceza fazla ar gelmez, katlklarndan arndrl m bir srgne benzer. Bakuninin ara gnderdi i tuhaf tiraf Rusyadaki esaretinin ilk zamanlar na rastlar. Baemez devrimcinin gemi hatalarn herkesin nnde kabul ettii bu yapt, Rus Devriminden sonra imparatorluk arivleri aldnda bulunur. Bu iler acs ani dn nasl mazur gr lrse grlsn, Karl Marxm Bakunin hakknda ya ratt kukuyu hakl karmasa bile, yine de fazla syla artcdr. 1861de Bakunin Sibiryadan kaar, Japonya ve ABD zerinden Londraya girer. Akl almaz baz maceralardan (1863te Polonya ayaklanmas sra snda lejyonerlerle birlikte Rusyann Baltk kyla rna kmay nerir, ama kiralad geminin kapta n korkar, gemisindeki tehlikeli yk Stocholmda boaltr, efi ve takipilerini sve otoritelerine tes lim eder) sonra, Bakunin I. Enternasyonal adyla tannan Uluslararas Emekiler Derneine girer. Kendisi de Sosyalist Demokrasi ttifakn kurar.

51

Gizli bir dernek olan ttifakm programn bir Dev rimcinin Din kitab ekliyle kendisi yazar. 1870-187rde Bakunin Almanya'ya kar Fransa y destekler: Germen mparatorluu ve Sosyal Dev rim adl yapt, bahtsz Fransaya duyduu sevginin bir ifadesidir. Bir operet darbesine benzeyen Lyon macerasn da belirtmek gerekir. 28 Eyll 1870de Komnden alt ay nce, Bakunin Lyona gider ve orada bir Kamu Selmeti Komitesinin bana ge er. Hemen o akam tutuklanr, ama karklklar dan yararlanarak kamay baarr. ktidar sahibi olabildii bu tek gn anarist fikirleriyle eliki ii ne dmesine yeter. Lyonda kurmaya alt bir serbest federasyon rejimi deil, kelimenin tam an lamyla bir diktatrlkt. Marx 1872de Bakunini I. Enternasyonalden at trr. Kendisini hep hayal krklna uratan siya sal mcadelelerden yorulan Bakunin, Locamoda ardllarnn birinin mlkne ekilir. Ancak bu ard lnn mirasn dncesizce arur ettikten sonra (Bakunin yaamn maddi ynlerine hep bir byk senyr kmsemesi ile bakmt), snd bu yeri terketmek zorunda kalr. Alacakllar tarafndan te dirgin edildii iin, lmne kadar diyar diyar dola r. 1876da Bernde lm bu zahmetli dknle bir son verir. K om n ist A n a rizm - Bakuninin retisi Hegelcilikten derinlemesine etkilenmitir. Aslnda Bakunin sisteminin tm karmakln benimsememitir. Zaten sistem kuruculardan pek holanmazd. Ama kendi "kavga nihilizmine gerekli olan kantlan bu sistemden karmasn da bilmitir. Hegelci diyalektiin iki yn, yani kartlk ve sen tez birbirini tamamlar. Bakunin bu iki ynden sa dece ilkini, yani mcadele kavramn kapsayann dikkate almtr. Sentezde temsil edilen sistemin 52

yapc ynn ihmal eden Bakunin, kartlarn ka nlmaz atmasndan kaynakland iin srekli bir ykmn gerekliliini vurgular. Hegelin leme sinin sadk bir kopyas olmakla birlikte, Bakuninin lemesi gerekte iki kavramdan oluur: Olumlama insann hayvansalldr, yani gorilin kuzeni olan insann kt igdlerinin esiri olduu adr; olumsuzlama insana zg olan ve tedricen btn esaretleri ortadan kaldran dnme yetisinin ola nakl kld isyandr; olumsuzlamann olumsuzlanmasma gelince, Hegelci lemenin nc kavram sadece itici g ilevi grr; bu kavram insanlk, ya ni gereklemesi btn isyanlarn amac olan insan zgrldr. Bakunin, "Tarih insann ilk hayvansallmn insanlnn gelimesiyle tedricen olumsuzlanmasdr" der. Bylece yabanclamalara, yani insanln kendisine yabanc ve esasen hayali olan gler yararna urad btn yoksunlatrmalara kar mcadele iine girer. Bakunin anaristlerin belki de en tanrtanmaz dr. Kendini Tannnn kiisel dman iln eder. Bakuninci ttifakn bildirgesinin ilk noktas tanr tanmazla olan inanc aklanmasdr. Ama bu tanrtanmazln kaba ve zevk dkn bir madde ciliin eseri olduunu dnmemek gerekir. nsan ln evrimine kartlara dayal bir yaklam geti ren Bakunin, dinin insan hayvanlktan kurtar makta yararl olduunu inkr etmez. Ama hayvan sal klelikten kmak gerektii gibi, insann tanr sal klelikten kurtulmas da zorunludur. Tann'ya, insani, niteliklerinden bu niteliklerine el koyarak yoksun brakt ve insann zgrlne kendi ya rarna gasbettii iin kar kan bu tanrtanmazl n anahtarn, Feuerbachm Hristiyanln z adl yaptnda aramak gerekir. Dm yerleri 19. yzylda yer alan "Tanrtanmaz hmanizmin dra-

53

mi'njia, Bakunin Feuerbacliin en radikal ve en ka rarl ardl olarak yeralr. Feuerbachn ? Tarihin d nm noktas insann, insann tek Tannsnm insa nn bizzat kendisi olduunun bincine vard an olacaktr. Homo komini deus" yolundaki yargs, Bakuninin u aklamasyla daha bir g kazanr: "Tanr varsa, insan kledir; oysa insan zgr olabi lir ve olmaldr: Dolaysyla Tann yoktur. Devlet dinden kaynaklandna gre ve yery znde tanrsalln temsilcileri mutlak ve neredey se tanrsal bir iktidara sahip olduklar iin, ayn eletirilere o da urar. Devlet hayvanl insanla balayan zincirin gerekli halkasdr. Ama Devlet kopmaz bir biimde dinle balantl olduu iin, din gereksiz hale geldii zaman Devlet de ortadan kalk maya mahkmdur. Devlet mutlak, kesin bir ey de ildir. "Tarihsel, geisel nitelik tayan bir kurum, Toplumun geici biimidir." Devlet yabanclamaya ikin olan btn ktlk leri iinde tar. Bir yandan, ynetilenleri kleleti rir ve alaltr. Devletin gcnn sadece iyiliin hiz metinde kullanldn kabul edelim. Ama iyilii zo raki benimsettirdii iin onun niteliini deitirir, nk bir emir zgrln meru bir tepkisine yolaar. Ayrca iyilik emirle gelirse ktle dnr, nk insan vakar iyilie zgrce ister. te yandan, Devlet yneticilerin maneviyatn k rar ve onlan batan kartr. Yneticiler donmu, deimez bir dzeni savunmakla ykmldrler. Bu nedenle, tarihsel geliimin gerisinde kalmamak iin gerekli olan yaratc cesareti, byk enerjiyi yi tirirler. Yararlandklar ayrcalklar sadece ruhlar n khneletirmekle kalmaz, kalplerini de sertleti rir. "Siyasal bakmdan olsun, iktisadi bakmdan ol sun ayrcalkl insan ruhunu ve kalbini yitirmi in sandr. Bu, hibir istisnas olmayan, uluslara oldu 54

u gibi, snflara, irketlere ve bireylere de uygula nabilen bir toplumsal yasadr." Bakuninin yakn bir gelecek iin ngrd dev letin yokoluu da zgrlk adna olacaktr. Ama Bakuninin anarizmini Stirnerin anarizminden ayran temel bir olgu vardr. Bakuninin anariz minde, tek bana bireyin kendi zgrln tam anlamyla gerekletirmesi deil, btn Topluma evrensel bir zgrl yaatmaktr szkonusu olan. yle ki bu zgrlk bireysel zgrle saygldr, nk herkesin zgrce akdettii bir szlemeye dayanr. Benim zgrlm herkesin zgrlnn ilevidir. Bazlarnn ezilmesinin doal uzants, di er bazlarnn kleliidir. Efendi de kleleri kadar zgrlkten yoksundur. "Ben, evremdeki btn in sanlarn zgrln ve insanln kabul ettiim lde insan ve zgr olurum." Bakuninin anariz mi onu, birden fazla noktada sosyalizme yaknlat ran toplumsal gereklilikler ierir. Bakuninin retisinin bu zgll, mallarn paylalmas iin nerdii zmde daha ak seik bir biimde ortaya kar. Devletin mahkm edilme si Devletin doal temelini oluturan zel mlkiye tin de mahkm edilmesini gerektirir. Ama Devletin yerini herkesin zgrlnn gvencesi olan Toplumun almas gerektii gibi, zel mlkiyet de ko lektif mlkiyete dntrlmelidir. Bakunin tke tim mallarnn zel mlkiyetinin devam etmesine kar kmaz, buna karlk retim aralarnn, top ran, i aralarnn ve genel olarak her trl ser mayenin btn Toplumun ortak mlkiyeti haline gelmesini ister. Bu kolektivizm komnizme o kadar yakndr ki, bizzat Bakuninin kendisi kendi toplumsal anariz mi ile Devlet sosyalizmi arasnda ayrm yapma ihti yacn duyurmutur. Bakunin kollektivizminin bi

55

reysel zgrln korunmasyla uyumasn sala yan, hibir baskya bavurulmaydr. Toplumsal piramit herkesin zgrce anlamas temelinde yk selir, yoksa stn bir gcn emri temelinde kurul maz. Bakuninde tepeyi taban belirler, taban tepe deil. "Ben Toplumun ve kolektif ya da toplumsal mlkiyetin, aadan yukarya, zgrce anlama yoluyla rgtlenmesini isterim, yoksa yukardan aaya herhangi bir otorite yoluyla deil" diye ko nuur Bakunin. B a k u n in ve F ed era list K uram - Bakuninin dncesi Proudhonun almalarndan esinlenen siyasal ve ekonomik federalizmi vastasyla, a mzla sk bir iliki iindedir. Siyasal alana uygu landnda Bakuninci federalizm komn al zgr lkleri savunur; bu zgrlklerin yeniden canland rlmasn, monarinin yasaclar tarafndan neri len merkeziyetilie (bu gr Fransz Devriminin Jakobenleri tarafndan glendirilmi, daha sert bir biimde Devlet sosyalistlerince benimsenmitir) kar her ne pahasna olursa olsun savunulmasn tavsiye eder. Bakuninci federalizm ekonomik alana uyguland nda tercihen birbirine bal, ama karar almada bamsz ve zgr ii irketleri ya da demeklerine dayanr. ilerin tabandaki rgtlenmelerini savu nur, tepeden ald iktidar onlara aktarr.

56

BENC BLM

LEON TOLSTOY (1828-1910)

Tolstoy A n a rist M id ir ? - Leon Tolstoy'u, gerek yazarn kendisi hakknda, gerekse retisi hakkn da nceden birka deinme yapmadan, anarist ku ramclar galerisine sokamayz. Romanc olarak Tolstoy'un anarist tanmna uy mad aktr; edebi retimi burada bizi ilgilendiremez. Aynca filozof Tolstoy'un, yani 1874 sonra sndaki Tolstoy'un "fikir deitirmelinden nceki romanlarndan kendisine szedilince sinirlendii dorudur. Btn baskc gleri mahkm etmesi anlamnda anarist olan retisine gelince, bu reti zaman kavram olmayan bir gizemcilik tar. Tolstoy sade ce Incil'in gerek ruhunu yaatmak ister. Btn di er anarist kuramlarn hareket noktas olan Fran sz Devrimi'nden kaynaklanan Toplum ile Devlet arasndaki kartlk, onu pek ilgilendirmemie ben zemektedir. Bu da artc deildir. Liberal Avru pa'da egemen olan bu kartlk otokratik Rusya'da henz yoktur. Tolstoy, siyasal zgrlkle ekonomik klelii kar karya getirmek yerine, kendi lkesi dzeyinde insan zgrl sorununu inceler, kent lerin incelmi ve yozlam uygarl ile krlarn z gr ve saf yaamn kar karya getirir, bu kart l genelletirerek sanat ahlk adna reddeder. Bu nedenle Tolstoyculuk bize aa aykr gibi g zkmektedir. Tolstoy'un ,r bulant"snda kendini gs teren Rus aristokrasisinin manevi rahatszlnn eseri olan bu reti, bize tuhaf bir biimde Fransz

57

Devrimine ngelen duyarllk ve kyllk an hatrlatmaktadr. Rus Devrimi'nin n belirtisi ola rak ilginlik tayan anarizm, dier benzer reti lerin yannda kenarda kede kalr. Tarihsel evrim ce alm ve pek zgn olmayan Tolstoyun felsefi dncesi, parltsn, dnrn kiiliinin byk lne borludur. B iy o g ra fi - Tolstoyun yaamnn ilk yans za mannn herhangi bir Rus soylusunun yaamna benzer. asnaya-Polianadaki (Moskovann yz kilo metre kadar uzanda yer alr) aile mlknde 1828de dnyaya gelir ve orada yetiir. Bir sre Ka zan nivesitesinde renci olduktan sonra, Fransz ve Alman retmenlere teslim edilir. Bu retmen ler ona kendi ulusal edebiyatlann tantrlar. Gen Tolstoy Rousseaunun etkisinde kalr. Rousseau*nun resmini tayan bir madalyonu gsnde tar. Iasnaya-Polianada skld iin, Kafkasyada s lenmi bir topu alayna subay olarak katlr. Sivas topol'n kuatlmasn izler. Sonra istifa eder ve bir sre Saint-Petersburg saraynda kalr. svire ze rinden Fransa \e Almanyaya uzun yolculuklar ya par. Serflerin zgrle kavutuu yl olan 1861de, asnaya-Polianaya dner. 1862'de evlenir: Bu mut lu evlilikten on ocuk doacaktr. Tolstoyun k yne dndkten sonraki mutluluu youn edebi faaliyetinden bellidir. Bu youn edebi retime zel likle Sava ve Bar veAnna Rarenina!y\ borluyuz. Deiik evrelerini Tolstoyun tiraflarm*da. orta ya koyduu vicdani bir bunalm, 1874e doru kal binde patlak verir. Kaderin dllendirdii bu aris tokrat, bu nl yazar, bu mutlu aile babas intihar dnmeye balar: Yaamn anlam zerine kendi ne soru sormaya balar. Bu konuda sorular o kadar srarla aklna gelmektedir ki ancak kesin bir yant onu, bu boucu skntdan kurtarabilecektir. Ne bi

58

limler ne de felsefe onu tatmin etmez. Sonunda kur tuluu, ak kavramnda ve bu kavramdan doal olarak kaynaklanan "ktle kar iddet yoluyla direnmeme" kavramnda bulur. Tolstoy Hristiyan lk retiminin ilkel olduunu dnr. Bundan byle, bakasnn srtndan yaamasna yasak ko yan bu ak adna, btn ihtiyalarn kendi karla maya alr: Kyl gibi yaar, btn toprak ilerini yapar; giysilerini ve ayakkablarn sadece kendi el emeine borlu olmak istemektedir. Tolstoyun mu jik giysileri iinde alrken ekilmi fotoraf bili nir. Sansrn yasaklad, ama buna ramen Rus yada ve yurtdnda ellerde dolaan bir dizi yap tnda (sonunda Kilise tarafndan aforoz edilir) iki bin yla yakn bir sre hata ve yalan-dolandan son ra yeniden kefedilen Hristiyanlk dile getirdii ileri srlen retisini sergiler. En nl yaptlar arasnda unlar saylabilir: tiraflarm, Kutsal Ki taplar, Dinim , Kurtulu Kendinizdedir, Sanat Ne dir? Btn gcyle Akla gitgide daha sk bir duy gu ve dnce birliine ynelen bu mistik dnre gre, almas gereken son bir engel vardr. Aristok ratik kklerini, edebi ann ve sanatkr yetenekle rini inkar ettikten sonra, en deerli varln, ailesi ni feda etmesi gerekiyordu. Seksen iki yanda Tolstoy evden kaar. Kk Apostowo istasyonunda lm onu bulur. Trende hastalanan Tolstoy, bu Mutlakn araycs gar efinin brosunda basit bir karyolada lr. D insel A n a rizm - Tolstoy bir Hristiyan, ateli bir Hristiyan olduunu iddia eder. Ancak sa'nn ardl olduu iin, kendini Hristiyan Kiliselerine kar sava amaya mecbur hisseder. Bu Kiliseler sann ilkel retisini ne hale getirmilerdir? Yal nzca bu retiyi herkesin isteine gre dzenle mekle kalmamlar, ayn zamanda onu gerek H-

59

ristiyanhkla dogmatik Hristiyanlk kar karya getirecek ekilde deitirmilerdir, "anlalmaz ve bu nedenle yararsz dogmalara" balanacak yerde, Isa'nn retisinin "akln kendisi" olduunu, yaa mn gerek anlamn ortaya koyan tek dnce ol duunu kabul etmesini bilelim. sann bize alad ve onsuz yaamn btn anlamn yitirecei yasa, Aktr. Tolstoy bencil aka kukusuz kar kar. Bencil akn geici ve lml nitelii bizimle birlikte kay bolur ve yaama mutlak bir deer vermez. Her ya amn zemberei olan ve etkisi lme kadar sren zgeci yaamda durum tamamen farkldr. Tolstoyculuun temel yasas olan ktle id det yoluyla direnmeme" ilkesi dorudan doruya bu aktan trer. sa u szleri etmemi midir: "Ktye kar direnme/' Tolstoy bunu yle aklar: "Ktye kar direnme gstermeme u anlama gelir: Hibir zaman direni gsterme, yani hibir zaman iddet yoluyla cevap verme, bir baka deyile aka kar olan hibir ey yapma." Tolstoy ktle kar her trl mcadeleye kar kyor deildir. Aksine, ke sinlikle kar kt kuvvet kullanlmasdr. iddet kullanmama ezilenlerin izledii bir tevekkl okulu da deildir. Tolstoy'un dersleri klelerden ok efen dilere, "her insana, dolaysyla iktidar elinde tutan lara da, hatta zellikle bunlara" seslenir. Devletin varl Hristiyan retisinin uygulan mas ile badamaz. Her Devletin, onu sa'nn retisini izlemekten muaf tutar, bir zerklii olduu doru deildir. sann sunduu Tannnn oullar arasnda eitlie siyasal hiyeraride uyulmaz. H ristiyan ak her Devletin bavurmak zorunda ol duu iddet eylemleriyle hibir zaman uyuamaz. Dolaysyla "mutlak monari, Konvansiyon, Konsllk, I. ya da II. imparatorluk, Boulangernin h60

kmranh, anayasal monari, Komn veya Cum huriyet" ne olursa olsun, her trl devletsel rgt lenmeye kar klmaldr. Tolstoy devlet iktidarnn brnd her trl biime kar, keskin ve zehirli oklar atmaktan bk maz. Btn anaristler arasnda Devlete en yrek tututurucu szleri ynelten yine kokusuz Tols toydur. yle ki bunlarn birounu kopya etmekten dahi ekinilmektedir. ktidarn batan kartc, y netilenler iin olduu kadar ynetenler iin de za rarl etkisi ve her tr Devlete ikin olan ve Devleti kanlmaz olarak en korkun arlklara srkle yen g istenci zerinde bu kadar tutku ve bu ka dar fke ile, hi kimse Tolstoy kadar durmamt. Demokratik bir hkmetin bile bu tr arlklar kolay kolay kabul etmeyecei dnlrse, Tols toyu hi rahatsz etmeyen arlk hkmetinin ho grsnn tek bir aklamas vardr. Bu grleri ileri sren ahs daha nceden byk bir edebi ne kavumutu. Tolstoyun retisi konusunda dn vermezlii hakknda soluk da kalsa bir fikir vermek iin, Tolstoyun Devleti iine soktuu cehennemi dngy izelim. Devlet drt etki arac sayesinde varln srd rr. Bu drt ara bir zincirin halkalar gibi birbiri ne baldr. Birinci ara Devletin din ve yurtsever lik sayesinde birey zerinde uygulad bir tr ip nozdur. Devlet kamuoyunun hileyle yamltlmasma dayanr. kinci ara suistimaldir. Vergiler sayesin de devlet, grevleri halk kleletirmek olan me murlar besler. nc ara gz korkutmadr. Dev let mutlak bir saygya ve herkesin yceltmesine hakk olan kutsal bir ey gibi sunulur. Nihayet dr dnc ara zorunlu askerlik hizmetidir. Tolstoy'a gre bu ara, Devletin ezdiklerinin yardmyla bas ky srdrmesini salar. Tolstoyun inanc nede

61

niyle askerlik hizmeti yapmamay nasl evkle sa vunduu bilinir. Her trl baskya kar olan Tolstoy, mlkiyet kurumuna ancak isyan edebilirdi. Zenginlik bir su tur, nk mlk olann mlk olmayan zerinde egemenlik kurmasn salar. Mlkiyetin bu sonucu, retim aralar, toprak ve aletler szkonusu oldu unda, zellikle belirgindir. retim aralarnn sa hibi iiyi sadece kendi hesabna almaya zorlaya bilir. Tolstoyun ngrd zm ak postlasmdan kaynaklanr. Her insan kendi kuvvetine gre al r; ama kendi iin gerekli olandan daha fazla bir ey elde etmez. Bylece insan sadece kendi geimini salamakla kalmaz, hastalarn, yallarn ve ocuk larn geimini de salar. Tolstoy her trl kiisel kardan vazgeilmesini ncil adna ister. Bu istei nin bir baka temeli daha vardr: Rus krsal kom n mirin ileyi ilkeleri. Mir*de herkes kendi kiisel yararna bakmadan ortaklaa bir aba iinde al r. Rus gerekliine yaplan bu gnderme Tolstoy'un mlkiyet kuramn ifade etmesinin yan sra, ayn zamanda Tolstoy'un btn retisini anlamamzda anahtar ilevini de grr. Tolstoy'un havarisi oldu u mistik doaclk Rousseauculuun gecikmi bir meyvesi olduu gibi, daha fazla Rusya'ya zg bir Mesihiliktir. Tolstoyun nefret ettii Devlet B ati nn liberal Devlet'i deil, keyf ve zorba arlk Dev letidir. Hayal ettii Toplum bilimlerin ve tekniin gelimesinin yaratt sanayi Topluuiu deil, mer keziyeti bir iktidara ihtiyac olmayan ilkel tarm sal Komn'dr. Tolstoy'un Mesihilii kaybedilmi mutluluun aranmasndan baka bir ey olmayan ve bykl sadece hayranlk uyandrc manevi gcnde yatan ocuksu bir Mesihiliktir.

62

Tolstoy ve G andhi - 1900 yl dolaylarnda Tolstoyculukun bir etkisi oldua tartlmaz. Bu moda da zaten, o sralar anarist fikirlerin uyandr d genel itahla ilgilidir. Aydnlara "basit bir ya am srmeleri" iin yaplan an, sanatlara sana t bir zevk olarak deil de, duyguyla insanlarn bi lincini dile getiren insanlk yaamnn bir organ olarak grmeleri iin yaplan ar Batl evreler de, Tolstoyun Devlet kart uzun aklamalarn dan daha fazla yank uyandrmtr. Buna karlk, iddet aleyhtar postlas Avrupal zihniyete ok yabancyd; bu nedenle uzun sre dikkat ekmedi. Ktle kar direnmenin adaletsizlii ortadan kaldrmak yerine adaletsizlii daha da pekitirdii ni kantlamak kolayd. Bununla birlikte, bu ok elikili tutum Asya balamna oturtulduunda tam bir zafer kazanr. Bu zaferi Tolstoy nceden grm ve aklamt. 1910da lmnden iki ay nce, ezilen rkdalarna iddete bavurmamay ve pasif direnii salk veren Gandhi adl JohannisbourgHu (Transvaal) gen bir Hindu avukata u satrlar yazyordu: "Bize dnya nn bir ucunda gibi gzken Transvaaldeki faaliye tiniz bizim ilgimizin merkezindedir; u anda yery znde btn faaliyetler arasnda en nemlisidir." "Ktle kar iddete bavurmadan direni" Hin distanda da baarl oldu. Tolstoy btn felsefesi nin temel ta olan bir ilke iin daha arpc bir ka nt bulmay hayal edebilir miydi?

63

NC KISIM

ANARZMN GENEL GRLER

B ireyci A n a rizm ve K om nist A n a rizm Anarizm ona tartlmaz biimde bir bak as birlii kazandran tarihsel yasalara bal olmasnn (liberalizmin doutan gelme elimelerinin bir rn olduunu kantlamaya altk) yansra, bir birine benzeyen, ama birbirinin ayn olmayan ok sayda retinin eseri olduu iin, deiik kurucu deerlerine ortak bir payda bulmann mmkn olup olmadn sormaya ve bilinli ya da bilinsiz ou zaman farkllamaya alan bu sistemler b tnnden genel grler karmaya hakkmz var dr. zetlersek: Deiik anarist akmlar ayn siya sal, toplumsal ve ahlki ufka yneltmek olanakl mdr? 19. yzyln sonlarna doru genellikle bireyci anarizm komnist anarizmden ayrdedilirdi. lki nin temsilcisi olarak zellikle Proudhon ve muhte melen Stirner (Stirner daha ok bir anarist bireyci olarak grlrd, nk iktidar yokluundan ok Benin savunulmasn vurguluyordu), ikinci akmn temsilcisi olarak ise Bakunin ve ardl Kropotkin belirtilebilir. Bu iki anarist okul sistem ykcs olumsuz ynleriyle birbiriyle uyusa bile, Topluniun yeniden kuruluu szkonusu olunca birbirinden derinlemesine ayrlyorlard. Yumuatlm bir bi imde de olsa bireyci anarizm zel mlkiyeti ko rur, oysa komnist anarizm ortak mlkiyeti savu nur. Bu nedenle anarizmi, birbirine dman deil se de, iki farkl fraksiyon halinde dnmeye hak 64

kmz vardr. Ancak bize yle gzkmektedir ki, sa dece toplumsal topyaya gnderme yaparsak soru na bir yanyla yaklama tehlikesi vardr. Bir reti her zaman az ya da ok d faktrlerin etkisinde ka lan uygulamalarndan (nitekim komnist anarizm radikal bir biimde kar kt halde, sosyalizmin etkisi altnda kalr) ok, hareket ettirici ilkesinden tannr. Oysa bir reti tek bir merkez noktaya in dirgenme ajantajma sahip olsayd, bu, anarizm olurdu. Anarizm btn ynleriyle tek bir endie den kaynaklanmtr: Bireysel iradenin zerkliini koruma. Anarizmin deiik ynleri zerinde durulunca farkna varlmayan reti birlii, anarizmin zne inilince hemen farkedilir. Anarizmin siyasal, top lumsal ve ahlki grlerinde, bireysel zerkliin savunusunu bulmaya alacaz.

65

BRNC BLM

SYASAL GRLER

A n a rist S zlem e ve Toplum sal S zlem e Anarizm bireysel zgrlk kavramna aykr oldu u iin her trl otorite fikrine kar ktna gre, korkulu bir problemi zmesi gerekmektedir. Sitede bask ve zorlama dnda hangi arala, dzen ve adaleti korumak olanakl olabilir? Eu sorunun yan t biliniyor: Toplumsal yaam gnll hukuksal ili kilere, yani ilgili taraflarca zgrce aktedilen ve b tn taraflar iin yararl olan maddelerine zgrce uyulan gnll hukuksal ilikilere dayanmaldr. Byle bir reti hemen Rousseaunun Contrat So cial'ini (Toplumsal Szleme) akla getirmektedir. Ancak anarist szleme bu retiden farkldr. Bu fark aklamak iin Proudhondan daha iyi bir kla vuz yoktur. Proudhon IcUe gnrale de la Revolution au XX . siecle (19. Yzylda Devrim Genel Fikri) adl yaptnda, kendi szleme kavramyla Rousseaunun szleme kavramn ayran noktalan kesin bir biimde ortaya koyar. Proudhon ok yerinde olarak, Rousseaunun sz lemesinin sadece adnn toplumsal olduunu belir tir. Rousseaunun szlemesi gerekte, btn ku surlaryla bugnk toplumsal durumu a posteriori merulatrmaya ynelik bir hukuku yaratsdr. Bilgie bir kurnazlkla u noktay belirtir: "Tek ke limeyle toplumsal kaosun yasallamas, halk ege menliine dayanlarak sefaletin kutsanmasdr." Bu ilk farklla, yani anarist szlemenin po tansiyel deil de gerek olduu, siyasal bir soyutla

66

mann sonucu deil, ilgili taraflarn karlarnn birbirine uydurulmasyla (yle ki bu anlama kar larda deiiklik olunca deitirilebilir) sonulanan tartmalarn rn olduu hususuna, daha az nemli olmayan ikinci bir farkllk eklenir. Anar izm kaderin bir oyunu olarak toplumsal yaamn karmakln ve ok ynlln bozan tek bir szlemeye deil, bireyin binbir trl gereksinimine en iyi biimde tekabl eden snrsz sayda szleme btnne dayanr. Son olarak unu belirtelim, anarist szlemenin etki alan kesinlikle snrldr. Rousseau toplumsal szleme gereince yurttalarn zgrlnn ta mamen artadan kalkmasn, "her ortan btn haklaryla her trl topluluktan tamamen yabanclamasi'n isterken, Proudhon bir szleme yapln ca szlemede taraf olan her bir kiinin verdii ka darn alacan, szleme maddelerinde kesin ola rak belirlenmi ykmllkler dnda, tamamen zgr ve egemen olmaya devam edeceini belirtir. Ksacas, anarist szlemenin hedefleri snrldr; bireye aldndan daha fazla zgrlk verir ve ste lik bireye baz gvenceler getirir. F ederalizm - Szlemenin kapsad alann ge niletilmesinin sonucu federalizmdir. Anarizm bu byl formlle devlet rgtnn zleceini ve anarizmin bu rgtn yerini alacan dnr. Birbiri ard sra gelen ve deimez ve kesin olma dklar iin, ister profesyonel dzeyde olsun, ister blgesel veya ulusal, hatta uluslararas dzeyde ol sun kolayca dengeye kavuan sonsuz sayda szle me. te grnte kaotik ve tutarsz, ama btn kademelerde bireysel iradenin zerklii ilkesinin korunmas sayesinde serbeste karar verilmi bir birlikle sonulanan (bu birliin varl zorla kabul ettirilmi bir birlikten daha fazla gvencededir) bir

67

yap. Federalizm devletin yapt gibi bireysel iradeyi bask altnda tutmak yerine, bireysel iradenin son suza kadar oalmasn salar. Bu birbirini izleyen federasyonlar, korporatif federasyon, komnal fede rasyon, vb. bir tan suya d noktasn evrele yen ve her birinin merkezi ayn yerde olan ember lere benzer: En geni federasyonun kkeni bile bire yin zerk iradesindedir. Proudhon bu konuda un lar syler: "Binleriyle yaptm szlemeyi herkes le yapabilseydim, herkes bu szlemeleri kendi ara larnda yenileyebilseydi; birbirine benzeyen szle melerin oluturduu ve manevi ahsiyet olarak g rlen her yurtta grubu, belediye, ile, il, korporasyon, irket, vb. sonradan ve yine ayn ereve iinde dier gruplann her biriyle ve herkesle iliki iine girebilseydi, iradem sonsuza kadar tekrarlanyor gi bi olurdu. Cumhuriyetin btn noktalannda ve milyonlarca farkl insiyatif eklinde bylece yaplan yasann, benim yasamdan farkl bir ey olmayaca na emin olurdum. K om n - ok sayda ve kademeli gruplamalara dayanan bu federalizm, Jakobenler tek bir bln mez bir btn olmasn istediinden beri an d zeyde merkezilemi bir lke olan Fransa'da, zel likle taraftar buldu. Federalizm, Proudhonun deyi miyle "pozitif anari" ilk kez Paris'te uygulamaya konulmutur, denilebilir. 1871 Paris Komnnn ideolojik temeli, gerekte szleme fikridir. Buna ikna olmak iin, 23 Martta Komn seimleri arife sinde Parisli Enternasyonalcilerin yaymlad ma nifestoyu tekrardan okumak yeterlidir. Bu bildirge de yle deniliyor: "Komnn bamszl, serbest e tartlan maddeleri uygulannca snf atmalanna son verecek ve toplumsal eitlii salayacak bir szlemenin gvencesidir." Birka satr ilerde de

68

unlar yazldr: "Her komnn zerk olmas bu ko mnlerin taleplerinin baskc bir nitelik kazanmas n nler ve Cumhuriyeti en yce ifadeyle dile geti rir." Oysa bu manifesto l bir belge olarak kalmad. Genel kargaalk Komnn somut eserleri yarat masn salad lde, Komnn birka federalist giriimi oldu. Kamu hizmetlerinin, ilgili taraflarn serbeste ibirlii temelinde yeniden rgtlenmesi iin kararnameler yaymland. Bu uygulama zel likle top malzemesi atlyelerinde ve rencilerle profesrlerin karlkl anlama temelinde rgtlen dii Tp Fakltesinde yaand. Komnn alanacak yenilgisinin federalist for mln kesin iflas demek olduu sylenebilir mi? Her trl merkeziyeti iktidarn ortadan kaldrl mas Komnn direncini byk lde zayflatm ve hzla kmesine kukusuz katkda bulunmutur. Ama federalizme gerek deerinin verilmesi iin, btn Fransada ve belki de evrensel lde uygu lanmas gerekirdi. Tecrit edilmi Paris, tercih ettii rejim ne olursa olsun boulmaya mahkmdu. Proudhon u son satrlar yazarken federalist for mln her trl ksmi uygulamasnn iflasm nce den grmt: "Paris duvarlar arkasnda devrimler yapsn. yi, ama Lyon, Marsilya, Toulouse, Bor deaux, Nantes, Rouen, Lille, Strasbourg, Dijon, vb. izlemezse, kendi kendilerinin efendisi olan iller izle mezse, Paris bu devrimlerin zararn grecektir," Baarsz Paris Komn deneyine ramen veya topyac niteliini ortadan kaldrd iin bu ilk de neme sayesinde, federalizm fikri III. Cumhuriyette, anarist propagandann temel ta oldu. Devletin fethedilmesi fikrini savunan Marxm bile Komnden etkilendii dnlrse, Komn yenilgisinin bu olayn temsil ettii ynlendirici fikir olan federa

69

lizmi ne lde saygn kld kolayca anlalabilir, Marx u szlerle federal formln vgsn yap yordu: "Gerekte Komn anayasas, o zamana ka dar Topluniun cevheriyle beslenen ve Topluniun serbeste hareket etmesini engelleyen Devletin ge limesini tkad btn biimlerin, toplumsal bn yede boy atmasn salad. Sadece bu nedenle, Fransann yeniden canlanmasnda hareket noktas oldu." A n ti-D em okra tizm - Anarist federalizm, yani farkl gruplamalar arasnda srekli yenilenen bir denge aray, sentetik ve birliki eilim tayan her trl demokratik formln kesinlikle reddedilmesi ni gerektirmektedir. Sm er'e gre, Eski Rejimle Devrimin kz olan egemen Ulus arasndaki fark, gerekte nedir? Eski Rejimde monarik iktidar tebann zerinde dorudan uygulanmyordu. Kralla tebas arasnda, ara unsur olarak korporasyon yer alyordu. Kiiler ncelikle bir toplumsal gruba men suptu, yle ki szde "mutlakl" snrlayan ok sayda ikincil iktidar vard. Ulus egemenliini ilan edince, teba iktidara dorudan baml hale geldi. Eski Rejinideki ayrcalklarn hkmranl hi kimsenin isyan etme hakkna sahip olmad huku kun hkmranl haline dnt. Doru konu mak gerekirse, ne kadar elikili gzkrse gzk sn, Devrim Eski Rejimin lml monarisinin yeri ne modem Devletin mutlak monarisini koydu. Es ki Rejinideki dsal klelik isel bir klelik, yani meruiyetini kabul ettiimiz bir klelik haline d nt. Max Stimere gre, Eski Rejim bir bakma Katolikti, nk st iktidar kabul etmesi sadece dsal nitelikliydi; buna karlk, modern demokrasi Protestan dr, nk yurttala Ulusun isel bir an lamasn gerektirir. Proudhon da kendi yanndan, eitliki ve evren70

selci demokrasi ile bireyin zgnl arasndaki in dirgenemez kartlk zerinde durur. Sorunun pra tik ynyle daha fazla ilgili olduundan, demokra sinin zellikle parlamentarist ynn mahkm eder. Proudhona gre insan bir reticidir, yani faa liyetleri kendinden sonrakinin faaliyetlerinden farkldr. Yoksa oy pusulas herhangi bir baka yurttan oy pusulasnn arlnda bir semen de il. Ksacas Merovenj anda retilmi kutsal i eyi oy sandna tercih eder. Anarizmin her trl demokratik hkmet bii mine kar besledii horgr iyice anlald za man, ancak o zaman, anarizmin en tartmal te zahrleri ve en beklenmedik uzantlar anlalabi lir. Niin Proudhon La Revolution sociale dmontre parle Coup d'Etat du 2 decembre (2 Aralk Hk met Darbesinin Kantlad Sosyal Devrim) adl ya ptnda Louis-Napoteona seslenip sosyal devrimi gerekletirmesini istemekten ekinmedi? Bakunin tiraflarmda. ara gvenilebileceini nasl dn d? Bu rnekler kendi hayalleri iinde kaybolmu doktrin adamlarnn yersiz giriimleridir. Ama ayn zamanda, salt siyasal biime kar duyduklar mut lak horgrnn tezahrleri, toplumsal grlerini gerekletiremeyeceini dndkleri demokrasiye kar gvensizliklerinin sonulandr. Proudhonda baz nedenlerle, 19. yzylda kar devrimin byk ustalarndan biri grlmek isten mitir. Ancak Proudhon iin doru olan, belli bir noktaya kadar btn anaristler iin de dorudur. Lenin bir gn, "Anarist bir gericidir" demiti. Bu sz elikilidir, ama derin bir anlam tar. Anarist anti-demokratizm demokrasinin gerek olan, ama dzeltilebilir eksikliklerine are olacak yerde, hal kn halk iin iktidanna, bunun iren bir aldatma ca olduu gerekesiyle temelden kar kar. Bu ne

71

denle, tamamen baka kaynaklardan esinlenen an tidemokratik eilimlerle kartrlmas tehlikesi vardr. Benito Mussolini Proudhoncu Georges Soreiin ardl olduunu ilan etmemi miydi? A nti-S osyalizm - Anaristlerin anti-sosyalizmi daha az kararl, daha az saldrgan deildir. Anar izmin her trl kolektivizme kar duyduu d manl en arpc biimde dile getiren, Stirnerdir. Stirnere gre, liberal devlet bireye snlabilecek son bir alan brakmtr. Bu alan zel mlkiyettir. Oysa komnizm bireysel zerkliin bu son kalnts n Toplum adna talep eder. Bylece kutsal Toplum her eyin sahibi olacak, bireyin hibir eyi olmaya caktr. Komnizm (ve bu forml tutmutur) "evren sel bayaln" hkmranldr. Ayn anlamda ol mak zere Proudhon, her trl zgnlkten yoksun braklm insanlarn oluturduu belli belirsiz bir kitle olan proletarya ile, ok sayda deiik ve ba msz bireyden oluan halk kar karya getirir. Anonim ve farkszlatrlm bir birliin tiranl onu dehete drr. Zanaatkr, kyl ve hatta burjuvalardan oluan, zerkliini ve zgrln korumak iin mcadele eden halkn yannda yeralr. 19. yzyln ikinci yansnda anaristlerle sosya listler arasndaki mcadelelerde, bu reti farkll btn tartmalann temelinde olmutur. Gerekte iki farkl dnce ailesi szkonusudur. Bir yanda, dzeyleri eitleyen byk sanayinin haddehanesin den gememi zanaatkrlar, Marxm deyimiyle ,r kk burjuvalar"; te yanda, onlar asndan bireysel zgrln anlamsz bir kavram haline geldii ve sadece toplumsal zgrlkle ilgilenen proleterler yeralr.

72

t KNC BLM

TOPLUMSAL GRLER

Devlete kar tmyle olumsuz bir tutum belki olanakl deildir, ama anlalabilir. Btn ynetsel arklarn dosdoru tasfiyesi, btn devletsel tahdit lerin toptan ortadan kaldrlmas, kukusuz, insan ilikilerinde gitgide artan karmakl hesaba kat mayan tarih d bir grtr, ama akln a priori yadsd sama bir gr olmad da aktr. Topluma gelince durum daha farkldr. Dnya dan el etek ekmedii takdirde, insann bakalarna ihtiyac vardr. Toplumsal bir dzenle btnlemek zorundadr. Ayn zamanda hem bireysel hem top lumsal olmak szkonusudur. Bakalarna kar ko ruduu zsaygsna ve ancak bakalarnn gvence altna alabilecei yaamna dkn olan insan s rekli olarak, doasnn bu birbirine kart iki eili mi arasnda dengeyi koruyacak bir toplumsal biim aray iindedir. Oysa bireyin mutlak egemenliini koulsuz ola rak savunan anarizmin, her trl uzlama z mn reddetmekten baka k yolu yoktur. Ama buna karn, yeni bir toplumsal rgtlenmenin oluturulmasna da kar kmaz. Bireysel zerklii toplumsal gerekle uyumlu klarak korumak iste mek, tuhaf bir iddiadr. Bu ilgin giriimi, bize tem sil yeteneine sahip gibi gzken anarist z mn nda incelemek istiyoruz. Bu zm un lardr: Stirnerin ortaklamacl (dernekilii), Proudhonun yardmlamacl, daha nce saptama frsat bulduumuz gibi anarizmin deiiklie u

73

ram bir biimi olsa da Bakuninin komnizmi. O rta kla m a clk (D ern ek ilik ) - Stirner u anda varolan biimiyle Toplunila kurulmasn nerdii dernek arasnda temelde bir farkllk oldu unu dnr. Toplum bireylerce yaratlmamtr; Toplum bireylerin dnda ve stndedir. Kesin ola rak kurulmu, istikrarl, hatta kabuk tutmu bir eydir. Kendi yaratc iktidarlarnn sonucu olduu nu, kendi elleriyle. yorulduunu anlamadklar s rece, kurgusal olduu kadar gerek de olan egemen liiyle gl. Toplum, bireysel iradeyi bozar, ezer ve yokeder. Buna karlk demek, bireylerin istikrar sz ve srekli deien birlii, anlk karlamasdr, yle ki bireyler bu demein kontroln hibir za man kaybetmezler. Dernek Benlerin egemenliine tabidir; bireylere hizmet edebildii srece yaar ve yararsz hale gelir gelmez ortadan kalkar. Bununla birlikte, Stirner emein rgtlenmesine kar kmaz. Aksine, liberalizmin erimesine ola nak tand her eyi elde etmeye susam olan in sann, kltc bir materyalizmin kurban haline geldii serbest rekabet rejimine bir son vermenin zaman geldiini dnr. Emein rgtlenmesi in sann yaamn salt maddi gereklerine, yani Stirnerin "insani olarak niteledii ilere daha az za man ayrmasna olanak salar. Bireyi "insana zg ilerin ar ve bunaltc y knden kurtaran demek, onun, tmyle, "biricik iler'le, yani sadece kendisine bal olan, sadece ken dinin gerekletirebilecei, sanatsal ve edebi ilerle uramasn salar. Demekte sadece "insan" emei nin rgtlenmi olduu dnrlerse, benin birey sellii her trl kolektif denetimin dndadr. Dernein iinde para dolamna izin vermek ge rekir mi? Bireyi kendinden bamsz bir gcn kr ve anonim iradesine terketmek doru olur mu? 74

Ama insan parann mutlak deerine inand iin, paraya despotik bir iktidar verir. Para, insan onu deme arac olarak kabul ettii ve para kazanmak istedii lde deerini korur. Bu nedenle, parann elinde tuttuu iktidar yitirmesi ve her zaman ola geldii zere insann yaratt bir ey haline gelme si iin, parann btn kredisinin geri alnmas ye terli olacaktr. Bir kez Ben'in egemenlii altna gir dikten sonra, para bask arac olmaktan ok, hare ketlilii sayesinde dinamik bir yaamn, demei s rekli bir git-gel iinde tutan bir yaamn en iyi g vencesidir. Dernek balamnda bireyler arasndaki ilikiler nasldr? Toplumda insanlar, birbirlerine kar "in sani" bir ak, yani tek nesnesi zel birey deil de so yut ve normatif insan olan bir ak duyarlar. Bu ak kolaylkla nefrete dnebilir, yeterki zel birey, ge nel olarak insan hakknda oluturulmu imaja uy masn. Bu ak btn zulmleri hakllatrr. Der nekte sadece "bencil" ak, yani sevilen varl bencil bir tatmin nesnesi, "Benin tutkularna sunulmu bir gda" olarak gren ak tannr. Nitekim duygu lar alannda bile, birey iradesinin zerkliini korur. Dernek bireyin zgrln gvence altna alr m? Bir noktaya kadar diye yantlar Stirner, nk demekte toplumsal tahditler kaldrlacaktr. Ama unun iyice bilincinde olunmaldr ve Stirner insan sorununun bu yn zerinde zellikle durur: nsan zgr olamaz, en azndan bedeninin kendine koydu u snrlamalar nedeniyle. Dernein avantaj hep kurgusal olmu bir zgrln ele geirilmesi deil, bireyselliimizin korunmasdr. Demein getirdii btn kstlamalar szleme temelli olduu iin, bi rey tamamen egemen bir biimde, baz haklarn kullanmaktan geici olarak vazgeer. zetlersek, Stimerin dernekilii olduka muha

75

fazakrdr; zel mlkiyeti, emein rgtlenmesini, para dolamn ortadan kaldrmaz. Gerekte basit bir im deiiklii olmutur: Toplum deitirilmez, ama bireyci bir biimde yorumlanr. Son Filozoflar adl kitapnda Moise Hess Sm ere hakl olarak, sadece burjuva Toplumunun tablosunu izdii su lamasn yneltir. Karl Marx hakl olarak, Stirnerin benciller derneinde varolan dnyann yeni bir yorumunu grr. Y ard m la m a elik - Stimerin demei, tama men ahlki verilere dayanan, akln kurduu bir ya pdr. Oysa Proudhonun yardmlamacl salam bir biimde toplumsal gerekliin iinde yeralmaktadr. stelik bunun iin de, anarizmin ana fikri olan bireysel zerkliin savunulmasndan soyutla namaz. Proudhon gerek fazla bir ey elde edemedii kendi basmevinin ynetimi sayesinde, gerekse bir ka yl boyunca yrtt muhasebecilik grevi ne deniyle, fikirleriyle olgular karlatrmak olana buldu. Bu nedenle, Proudhoncu yardmlamaelik yanlsamalardan tamamen kurtulamasa bile saf ideoloji deildir. Bu toplumsal grn hareket noktas ok ak tr. Proudhon stn bir iktidarn kendisine tabi olanlara kar ancak baskc ve yldrc bir rol oy nayabileceine kani olduundan, bireyleri bu stn iktidarn vesayetinden kurtarmak ister. Ayn ekil de, nesneleri normalde aralarnda kurulabilecek olan ilikileri bozan ve arptan zorbalktan kurtar maya alr. Devletin insani varlklar arasnda sa hip olduu konum, Proudhona gre, rktc b yl bir gc olan altnn emein rnleri karsn da sahip olduu konumun aynsdr. Siyasal iktidar karlkl oyunlarn arptmam olmasayd, birey lerin deiik karlar arasnda sonunda kurulacak olan denge, eer sermaye srekli olumsuz olan etki

76

sini srdrmyor olsayd, ayn zamanda nesnelerin uyumlu dolam biiminde gerekleecekti. Proudhonun gndemindeki sorun udur: Serma yeye bavurmadan mallarn dolam nasl rgt lenmelidir? Bunun iin Proudhon iki ara ngrr. Bu aralardan biri tekinin tamamlaycsdr. Bir yandan, madeni para kaldrlarak dolam salkl bir yapya kavuturulacaktr; te yandan, kredi ve iskonto bedava hale getirilecektir. Parann yerini, deeri mal olduklar emek miktarna gre belirlene cek rnlere karlk gsterilen kredi katlar ala caktr. Kredi ve iskonto, yksek faizlerle emein rnlerinden aslan payn alan kapitalist bankala rn yetki alanndan alnacak, yardmlamac bir toplumun, yani reticilerin karlkllna dayanan bir toplumun yetki alanna girecektir. Proudhon kuramda kalacak adam deildi. 1848 devrimci bunalmnn tam ortasnda, nl "Halk Bankas "m kurarak toplumsal grlerini uygula maya geirecektir. "Halk Bankas" ilk ilkeye dayanr: Bir yandan bankann kendi mterileri hisse alarak bankay fi nanse ederler; te yandan dn alnan parann fai zi idare masraflarn karlamak iin gerekli raka ma, yani yzde 1/2 veya hatta yzde 1/4e indirge nir. Bunun sonucu emekle sermaye arasndaki ili kilerde, derinlemesine bir dnmdr. Toprak mlkiyeti rneini alalm. Bugnk top lumsal rgtlenmede, mlk sahibi ile kirac da s rekli bir kira bedeli der. Kiracy iledii toprakla rn sahibi olmay hibir zaman umut edemeden, emeinin rnlerinin byk blmn bakasna vermeye mahkm eden bu sistem adil deildir. Ama yzde 3le otuz drt yl kiraclkta denen para aa yukan mlkiyetin deerine eit olduundan, kirac eer faizsiz para bulabilse, iledii topran

77

deerini hemen hemen eit bir srede karlayabi lirdi. Gerekli miktar kendisine Halk Bankas bor olarak verecektir, sonra bu paray yldan yla de yecektir. Bylece kira tutan mlkiyet belgesine be del olmaktadr. Sanayiye gelince, sermaye faizinin kaldmlmas sosyal yapy da deitirir. Artk sermayesini bir i i ordusunun emei sayesinde deerlendiren sana yici olmayacaktr, yle ki bundan nce sanayici ii ye emeinin gerek fiyatn demek yle dursun, sadece geimi iin gerekli olan creti veriyordu. Bundan byle sanayi, ifte szlemeyle ynlendiri len ii kooperatiflerinin ynetiminde olacaktr. Kendilerine gerekli sermayeyi salayan Halk Bankasna ise, ii irketi, rnlerini maliyet fiyatna vermeyi ve tketicilerin teknikteki btn gelime lerden ve dzelmelerden yararlanmasn salamay taahht eder. Bir bakma rekabetin serbeste ile yiini bozmama ve defterlerini dzenli bir denetime tabi tutma ykmll altna girer. irkette yeralan kiilere gelince, irket onlara irket iinde b lnmez mal paydal, btn grevlerin seimle belirlenmesi, kurallarn birlikte saptanmas, kra ve irketin masraflanna katlma hakkn tanr. Her biri irketi istedii anda terkedebilir. Aynca irket de yeni yelere aktr. Proudhonun dncesine gre, halk giriimcilii nin bir rneini sunmas ve siyasal ve sinai zgr ln temellerini atmas gereken "Halk Bankas"nn faaliyet gsterecek zaman olmad. Yardmlamaclk temeline dayanan bir kurumun kurulu t znn yetkili mercilere sunulmasndan iki ay sonra, Proudhon bir mahkmiyet alr ve projesini terketmek zorunda kalr. Bu hzl son, topik olan iin ele aln biiminden de anlalaca gibi uzun bir can ekime ve sonunda iflas etmekten belki de

78

daha iyi oldu. Oysa gerek mbadele gerekse kredi ynyle ol sun yardmlamaelik, sonradan baz ksmi baar lar elde eti. Bir yandan kooperatifler, te yandan yardmlama sandklar bu fikrin ne kadar hareket li olduunun kantdr. Bougie Socialismes Franais (Fransz Sosyalizmleri) adl yaptnda, kalknmann bir bakma "Proudhonun intikam" olduunu doru olarak saptar. Kom nizm - Sosyalizmle etin bir ekime iin de olan ve devrimci kitlelerin kontrol iin bu rakip hareketle dnsz bir mcadele iine giren anar izm, yava yava iddeti savunan toplumsal gr lere kayar. Bu grlerin de ana fikri bireysel z grln korunmasdr, ama zellikle sosyalist hasmlannn nerdii toplumsal zmleri amaya y neliktirler. Komnist anarizme atfedilen ve ger ekte bireyin nceliini deil de herhangi bir stn iktidarn olmasn ifade ettii lde anarist olan bu grler, yzyln sonundaki doktrin adamlar tarafndan gelitirilmitir; Emein Kazanlmas1 nda Kropotkin, Evrim, Devrim ve Anarik deal*de ElisSe Reclus tarafndan gelitirilen grler. Bu ada anarizmin uyandrd geni ilgi sayesinde, komnist forml anarizmin gerek ifadesi olarak grlebilmitir. Anarizmin o sralar yaratt ve son yanklan hl kafamzdan kmam olan kor ku, byk lde bu yanl anlamdan kaynaklan maktadr. Anarizmin iki byk kuramcs bireyin "mlkiyet"siz olmayaca dncesiyle zel mlkiyetin ko runmasn savunmutur: Biri zgnlk eklinde, di eri de temellk biiminde. Komnist anaristler ise her trl mlkiyeti, adaletsizlikten kaynaklan d ve yeniden adaletsizlie yolat bahanesiyle kaldrmlardr. "Herkese emeinin btn rn

79

n" vermekle vnn sosyalizmi amak istedikleri iin de, "yaam hakk, zenginlik hakk, herkes iin zenginlik talep etmektedirler. Sermayenin acma sz esneklikten yoksunluu ve bask gcne kar isyan ederek, mlk sahibi olmayanlar iddet yoluy la mlkszletirmeyi gerekletirmeye arrlar. Kropotkin unlar syler: "Kyller byk mlk sa hiplerini kovacak, mlklerini ortak mlkiyet haline getireceklerdir, tefecileri ykacak, ipotekleri kald racak ve tam bamszlklarn ilan edeceklerdir." Komnizm bir kez kurulunca, herkesin "yaam leni"ne davet edebilecektir. Gerekte, nfusun yirmi be yldan yirmi be yla iki katma ktn, buna karlk retimin bu hzl ritmi izleyemediini savunan Malthusun yasasna kar kan komnist anaristler, bilimdeki artc ilerlemeler sayesin de, retim gcnn nfustan daha hzl arttn savunmaktadrlar. Bylece toplumsal sorunun zm basit bir adil blm sorununa indirgen mektedir. Mallann bolluuna ulalnca, bu bl m yeteneklere gre deil, herkesin ihtiyacna g re yaplacaktr. Btn ihtiyalarn karlanmas amacyla yn lendirilmi ekonominin ilk uygulamalarna amz da rastlamyor muyuz? Byle bir ekonomi sadece sosyalizmin ak amac olan retim aralarnn or tak mlkiyetini deil, tketim aralarnn ortak mlkiyetini de gerektirir. Gemite bir kprden veya yoldan gemek iin denmesi gereken ayak bast paras tamamen ortadan kalkt; herkesin kul lanmna ak bedava ktphaneler ve okullar, t ketilen miktar pek dikkate alnmadan evlere kadar datlan su, btn bunlar anarist an mjdecisi olan belirtilerdir. Anarist ada sadece u ilke ge erli olacaktr: "Size gerekeni aln." retim aralarndaki olaanst gelimeden

80

kaynaklanan ayn iyimserlik, igcnn dalmn da belirler. nce alma sresi gerek bir zaman ve mal tketicisi olan rekabetin ortadan kalkyla birlikte ve tketim mallarnn en iyi koullarda re tilmesini salayacak organizasyon sayesinde, azala caktr. Kropotkin yirmi ile krk be ya da elli ya arasndaki btn yetikin nfusun gnde drt ya da be saat almasnn, herkesin maddi yaamn gvence altna almak iin yeterli olacan dnr. Geri kalan zaman ise, sanatsal ve bireysel ihtiya lar tatmin etmek iin kullanlacaktr. Zamann bu ikili kullanmnn manevi avantaj muazzamdr. Bi reyin kendisi ayn zamanda hem maddi hem mane vi ihtiyalaryla ilgilendii zaman, kol emei ile ka fa emei arasnda almaz duvar kalmayacaktr. Gi derek snf farklar, eitsizlik, adaletsizlik ortadan kalkacaktr. te yandan, almak zevkli bir ey haline gelecektir. Ekonominin motor gc bazlar nn kn deil de herkesin refah olunca, almann insan alaltc ve kt yann ortadan kaldrmak iin, bilimsel ilerlemeden yararlanlacaktr. Bu d nm son derece yararldr, nk zevkli alma "bu aa kadar klelik, serflik ve cretlilik koullannda gerekletirilen retimden ok daha stn ve byk" olacaktr.

81

NC BLM

AHLAK GRLER

B en cillik - Anarizme btn kar klarn ha reket noktas genellikle, anarizmin ahlki grle rinin mahkum edilmesidir. Benin mutlak haklar nn koulsuz aa vurulmasndan daha ahlk-d bir ey yok gibi gzkmektedir. Bireyin lgncasna yceltilmesi en snrsz babozukluu, en zorba keyfilii hakllatnr gibidir. Anarizmin savundu u bencillik btn igdlerin, btn kaprislerin dizginden kmasna yolayora benzemektedir. Anarizmleriyle vnenlerin davran dorusu, o u kez byle bir yorumu doruluyordu. Kklerinden kopmular -bunlar kendilerini "dtakiler" olarak adlandryorlard- tercihen bu bencillie sahip k yorlar, burjuva nyarglar olduu bahanesiyle b tn manevi ve toplumsal balardan patrtl bir bi imde kurtulduklar zaman bu bencillii hayata ge irdiklerini sanyorlard. Oysa anarizm kuramclarnn ne yazdklarnn okunmas kklerinden kopmulara anarist etiin, bireyin kendini kantlamak yerine yokolup gittii takatsiz bir geveklik ynnde deil de, artan bir bireysel sorumluluk ynnde gelime gsterdiini kantlayacaktr. Godwinin anarist rasyonalizmi nin ne lde priten bir erdemi salk verdii, Proudhonun nasl canla*bala aile ahlk ve ulusal gelenein kesinlikle korunmasn istedii bilinir. Yzyl sonunun anaristlerinin bu iki dnrden ok Stimere gnderme yaptklar dorudur. Stirner kitabnn giriine, btn tahditleri ykp geen u

82

szleri koymam myd? "Davam dayandrdm hibir ey yoktur? "Stirner Devleti, Topluniu ve ah lk put sayarak ykmyor muydu? "Biricikler'i n Mlkiyetler,fini almaya tevik etmiyor muydu? Ama Stirner erdeme, Bene dardan dayatlan bir tahdit olduu iin kar kt gibi, gnah eili mine de ayn ekilde kar kar; igdler Benin bir parasn olutururlar, ancak Benin esas deil dirler. Gnah klelii Bene egemen olunca, erdem klelii kadar ekilmez ve knanlacak bir olgudur. Bunun kantlanmasndan gdlen gerek ama, bi reye zgn yapsn gstermektir. Stirner ahlk anlayn "kiisel zevk" olarak ni teler. Stimerin ycelttii kendinin zevkine varma, hangi adan sanatsal zevk almadan ayrlr? O sa natsal zevk ki zgnlk bilinciyle Ben'in gizlerini Benden kopartp almay baarr, bylece normatif insan varl anlayn aan amlamalar getirir, bu amlamalar sanatnn biricikliini vurgulayarak her birimizde yadsnamaz zgnlk ve zsaygy duygusunu glendirir. Rousseauya can veren de ayn duygudur. Bu duygu ona Confessions'un (tiraflar) balarnda u satrlar yazdrtr: "Ben tek bana. Kalbimi duyu yorum ve insanlar tanyorum. Varolanlardan hibi ri benim gibi deil. Bakalarndan daha iyi deil sem de, en azndan bakaym." Wilhelm Meisterin yazarnn inanlarndan fark l olan inanlar, anarizmin ahlki grlerine zellikle yakn deil midir? "Goethe kahraman va stasyla yle der: Doann beni yapt ekil teme linde kendi kendimi gelitirmek gen yamdan be ri, belli belirsiz bir ekilde arzum ve amacm olmu tur." Anarist bencillik 19. yzyln genel devinimi iinde iyi oturur. 19. yzyln genel devinimi top

83

lumsal determinizm ve soyut idealizm yceltmekli ine cevap verebilmek iin, insanidendi zgnl n hatrlamaya ve ada uygarln ve sarih sonu cu gibi gzken sre iinde insanln yitirme ol gusuna kar direnmeye arr. Anarizmin siyasal ve toplumsal grleri ne kadar topik ve kabul edilemez gzkrse gzksn, olumlu ynleriyle anarist etik bize olduka ekici renklerde gzkr. 1914 ncesinin Proudhoncu fikirlerden etkilenmi Fransz iisi anonim bir proletarya deil, gelenek leriyle vnen bir halk olmak ister. Eitim ve ince leme evrelerine devam eden ve ateli bir otodidakt olan Fransz iisi, sadece kendi abasyla kurtulu u arar. Yaad alalmadan Toplum ve Devleti so rumlu tuttuu olursa da, ykseliinin ilk koulu nun kendi kendini yetkinletirme almas olduu nu hibir zaman unutmaz. Byle bir ahlkn zorluu egemen olmak isteyen ve anlamalarna zemin oluturacak hibir norm kabul etmeyen bireyler arasnda uyum salamak szkonusu olduu zaman balar. Stirner, bizi ho grl olmaya itenin farkllk duygumuz olduunu belirtir. Adna onlara uymayanlar cezalandrma nn ve bu kiilere zulmetmenin serbest olduu or tak idealler olmayacana gre, hogr ilkemizin farkllk duygumuzdan kaynaklandn dnr. Proudhona gelince, o, her zaman baskc ve yapay olan bir sentezden ok birbirine kart Benler ara sndaki dengeye daha fazla gvenir. Baka anar izm kuramclar da bu ego-zgecilie bilimsel bir temel salanmas gerektiini dnrler. zellikle Kropotkin Yardmlama adl yaptnda anarist da yanma kavramn gelitirmeye, bu kavram Darwinin evrimci kuramna yaknlatrmaya alr. Y ardm lam a - Darwinci evrimcilikten zgecili e dayal bir etik karsamak epeyce elikili gibi 84

gzkyor. Doa-d yasalardan yoksun braklm insann yardmlama ve dayanmaya dayal bir toplumsal yaama eriemeyeceini stkapal bir biimde kantlayarak, varlk iin mcadele kuram n gelitiren Darwin deil midir? Oysa Kropotkin Trlerin KkenVni inceleyen Darwinin ilk kitabnn byle bir yoruma olanak tandn kabul etmek is tese de, nsann Soyu adl ikinci kitabnn bu yoru ma kesin bir biimde kar ktn ileri srer. Dar win ayn tr iinde bir dayanma duygusu olduu nu kantlar. Bu dayanma duygusu trn devam ve refah iin zorunludur. Trler birbiriyle eliki iindedir, ama sadece kendini koruma duygusu ay n trden olanlar arasnda dayanmann kurulma sn gerekli klar. Kropotkine gre, "Yardmlama doada egemen olan olgudur." Darwine gre, yar dmlama igds srekli bir igddr. nsanda ahlki bilinci douran bu igddr. Yardmlama duygusu bir kez bilimsel bir temele kavuturulduktan sonra, insan trnn yava ama srekli gelimesi sayesinde, balangtaki toplum sal yaknlamann dncenin etkisiyle adalete ve sonunda cmertlie dneceini kantlamak kolay dr. Bundan sonra, cmert ve kar gtmeyen bir ahlkn douunu aklamak iin, metafizik veriler den yola kmaya artk gerek yoktur. Yardmlama, adalet, ahlk: Hayvanlar dnyas ve insan inceleyerek rendiimiz psiik halin yk selen dizisinin dereceleri bunlardr. Bunlar hakll kendinden kaynaklanan ve hayvanlar dnyas nn ilk kademelerinden (protist kolonileri biimin de) balayarak en mkemmel insan toplumlanna kadar derece derece ykselen evriminin kantlad organik bir gereklilik olutururlar. Ve bunun, orga nik evrimin genel ve evrensel bir yasas olduunu syleyebiliriz. Bu yasaya gre, yardmlama, adalet

85

ve ahlk duygulan doutan igdlerde olan bir gle, insanda derinlemesine yer etmitir. Bu n den ilki, yardmlama igds en gl olandr; en ge ortaya kan ncs kararsz bir duygudur ve en az zorunlu olandr. Anarist bak asna gre, evrimin doal bir ol gusu olarak yardmlama kavramnn geleneksel ahlk zerinde tartlmaz bir avantaj vardr. Ah lkn gerek kayna herhangi bir stn g deil, insan doas, Bendir. Doal igdlerin bu igd leri aan bir ilke tarafndan massedilmesi artk szkonusu deildir. Buna karlk, insann iinde varolan iyilii bir sav kant haline getiren anarizm, nceden kurul mu uyum yanlsamasna ve 18. yzyln iyimserli ine geri dner. Yardmlama fikriyle Kropotkin, bir bakma "iyi vahi" imgesine dner. Benin z gnln ortaya karmay grev edinen anar izm, insan varlnn an lde kuralc bir tasanmna der.

86

DRDNC KISIM

ANARST HAREKET
BRNC BLM

I. ENTERNASYONAL

Anarizmi sosyalizmden ayran reti farklar ne kadar byk olursa olsun, tarihte bu iki hareketin birbirine sk skya bal gzkmesi hi de artc saylmaz. Ortak kkenleri, ortak hasmlar vardr. Bu, yollarnn birleme eilimi gstermesi iin gere kenden fazla bir nedendir. Bu nedenle, I. Enternasyonalin tarihi sosyalist hareket kadar, anarist harekete de aittir. 1. Enter nasyonalcin Fransa ubesinin ise, hemen hemen t myle anarizmin tarihine ait olduunu sylemek pek abartl saylmaz. I. Enternasyonalce farkl, ama tek bir ama iin birlemi fraksiyonlar arasn da gvene dayal bir ibirliinden ok, birbirine ta ban tabana kart, her biri ortak rgtn ynetimi ni ele geirmeyi umut eden iki eilim arasnda ba zen gizli ve sessiz, bazen ak ve iddetli bir mca dele vard: Bir yanda federalist ve otoriterlik kart kanat olan anarizm, te yanda sosyalizmin merke ziyeti ve otoriter kanad yeralmaktayd. Gerekte, I. Enternasyonal tarihinin ortaya kard kartlk yeni deildir. ok uzun sreden beri, taraflar tavrlarn belirlemilerdir. ki rakip devrimci g arasnda bu iki gerek atmann dra matik niteliini daha iyi anlamak iin, onlar daha nce kar karya getiren tartmalara deinmek iyi olur; bu tartmalar aslnda I. Enternasyonalin dramnda gerek bir perev olduu gibi, bu dramn geliimini de aydnlatr.

87

S tirn er ve M a rx - Max Stirner Biricik ve Mlki yetinde bireyin gerek anlamda savunulmas ile, sosyalizmin bireye vaadettii hayali savunma ara sndaki fark, kendine zg bir kesinlik ve amansz bir mantn yardmyla ortaya karmt. Bireyin serpilip gelimesi ancak zgnl gvence altna alnd lde olanakldr. Sosyalizm ise, buna pek nem veremez, yle ki btn bireysellikleri soyut bir kollektivizmin tek dzeye indirgeyiciliine tabi tutmaktan ekinmez. Stimerin de aydnlk zekas n beendii Karl Marx, Annales Franco-Allemandes*da (Alman-Fransz Yllklar) yaymlad ok dikkat ekici iki makalesinden sonra, gerek insan es geip soyut insan, L. Feuerbachn Hristiyan lkn znde tanrsallatrd insan n plana karmak istemekle suland. yi bir Hegelci olan Stirner, Marxi Beni zelliklerinden yoksun brak mak ve eski kiisel Tann'dan daha az hayali ve a kn olmayan yeni bir varlk yaratmakla eletiriyor du. Bu eletirilerden ok rahatsz olan Marx, ste lik sulanan metin incelendiinde eletirilerin do ruluu yadsmamayaca iin (Biricik ve M lkiyeti nin yaymlanmasndan sonra Feuerbachc olmak tan vazgeer, yle ki Stirnerin saldrsnn bu vaz geite etkili olup olmad sorulabilir), sadk dostu Engelsin de yardmyla Aziz Max balkl uzun ve sert bir eletiriyle cevap verir. Alay esi de ieren bu ad, Marxm Bruno Bauer ve yandalar gibi Berlinli gen Hegelcilere verdii ad olan "Kutsal Aile " ile akrabaln ortaya koymak iin Marx Stirnere atfedilmitir. Bu metin tam olarak 1932de yaym land. Alman deolojisinin en nemli paras ol makla birlikte, bu kitaplkla yeterince ilgilenilememitir. Bu kitapk geri can skcdr (aynca okunmas sadece Biricik ve Mlkiyetini okumam olanlar iin zordur), ama son derece nemlidir, n

88

k -geerken belirtelim- o zamana kadar Marxin savunmu olduu Feuerbachc hmanizmden tarih sel maddecilie geii anlamada yardmc olur. Ko nudan pek uzaklamamak iin, bu yazdan anariz me getirilen artc biimde berrak eletiriyi ak tarmakla yetineceiz. Marxa gre anarizm, anarist kuramclar her trl siyasal ve toplumsal ballktan kurtulmu ol duklarn ilan etseler de, toplumsal yaamn bir ol gusudur. Anarizmin domu olmas, yani insann kendi bilincinin mutlak ve egemen olduu yanlsa masna kaplmas iin, kafa emeinin kol emein den tmyle ayrlm olmas gerekir, yle ki filozof lar fikirlerinin toplumsal kkenini unutabilsinler. te yandan, filozofun ekonomik evrim tarafndan alm, yeni retici glerin saldrsna kar kul lanmak amacyla, hibir toplumsal altyaps olma yan bir bilince sarlmaya alan bir snftan olmas gerekir. Oysa bu tanm Karl Marx, Biricik ve Ml kiyeti*nin yazarna uygulamaya alr. Ufku "z grler" mahfilinden teye gitmeyen, akl yrtmek iin Hegelci kategorileri koltuk denei gibi kulla nan, stelik Alman kk burjuvas, yani 19. yzy ln ekonomik devriminin kanlmaz sonularndan umutsuzca kurtulmaya alan bir snfn yesi olan, ekonomik gereklikleri bilmeyen ve mahkum ettii btn hayallerden daha fazla hayalet olan bir Bene tapan "aziz Max", bakalarn ilemekle su lad bir suu iler; bo bir iddial bir retoriin su nanda gerek varl kurban eder. Stim erle Polemiinde Marx, sosyalistlerin anar istlere srekli yneltecekleri eletiriyi formle eder: Tarihsel geliime almalarn engelleyen retilerinin dayand tarihdlk. P roud hon ve M a rx - Proudhonla Marx arasn daki polemik zerine birok inceleme yapld. Kut 89

sal Aile1 de Proudhonun Mlkiyet Nedir? adl yaz syla Siey&sin nc Erkn Nedir? adl yazsn karlatran ve Sieyesin Fransz burjuvazisinin ta leplerini ilk kez ortaya koyan kii olma deerine sa hip olduunu, Proudhonun ise proletaryann ilk bi limsel manifestosunu yazmakla vnebileceim be lirten, iki yl sonra da ayn yazarn Systeme des Contradictions Economiques ou Philosophie de la Misere (Ekonomik elikiler Sistemi veya Sefaletin Felsefesi) adl yaptn Misere de la Philosophie (Felsefenin Sefaleti) adl kitapnda glnleti ren Karl M arxin bu ani fikir deiiklii zerine uzun uzun konuulmutur. Bu nl polemiin yeni bir trn iziktirme g lnlne dmeyeceiz. Yine de birka hzl de inmede bulunalm. Proudhonun Quest-ce que la propriety (Mlkiyet Nedir?) adl ince kitabnda ta nmlad anarinin, 1842den sonra Almanyada birok insann kafasn kurcalam olmas artc olabilmektedir. Lorenz von Stein 1842de yaymlan m Bugnk Fransa'da Sosyalizm ve Komnizm adl, Fransz sosyalizminin eitli ynlerini Alman kamuoyunu tantt nl incelemesinde, Proudhonu ikincil bir yazar olarak grr. Ama 1843ten beri, Moise Hess Proudhonu Fransz Feuerbachi olarak grr ve Engels bir ngiliz gazetesinde ya ymlanan makalesinde bu kitapk hakknda unla r yazar: "ngilizceye evrilmesine sevineceim bir Fransz kitab varsa, o da bu kitaptr." Daha henz yeni tannan bir yazara yneltilen bu vglerin yine de bir snr vard. Daha bu ada, gen Hegelciler Proudhonun olaanst nemini kabul ediyor, ama onu, anarinin temeli yapmak istedii Adalete yeni bir akmlk atfederek dinsel yabanclamay yeni bir biim altnda yeniden canlandrmakla eletiri yorlard. Gen Hegelcilerden biri yle yazar: 90

"Proudhon mutlak bir ey, tarihe ebedi bir temel, insanl ynlendiren bir Tanr bulur: Bu, insan Toplumunun merkezindeki yldz, kutuptur." Marx Kutsal Aile 9 de kabul etmedii bu aknhk eletirisi ni Felsefenin Sefaleti7 nde yeniden ele alr ve byl tr. Demek ki Proudhoncu anarinin eletirisi zel olarak Marxa ait deildir. Marxtan uzun sre n ce, Proudhoncu adaletin akn niteliini ortaya ko yan anarizme yakn Gen Hegelcilere aittir. Felsefenin Sefaleti*nin ana temas nedir? Marx Proudhonu soyut speklasyonlara kaplmak ve bu soyut speklasyonlarn bir akml varsaydnn bilincine varmamakla sular. Bu sulama Gen Hegelcilerin ynelttii sulamann aynsdr. Ancak Marx Proudhonun bir ekonomik kategoriler bt nn kat bir sisteme dntrerek yanldn gs tererek sulamann kapsamn geniletir. Oysa bu ekonomik kategoriler esas itibaryla geicidir ve s rekli bir tarihsel hareketin etkisiyle devaml dn rler. Toplumsal sorunu devletin koyduu snrla rn dnda zmek istemek derin bir hatadr. Proudhonun belirttii gibi, hibir ekilde sosyal ve siyasal hareketleri birbirinden ayrmamak gerekir. Marx yle der: "Toplumsal hareketin siyasal hare keti dladn sylemeyin; hibir zaman ayn za manda toplumsal olmayan bir siyasal hareket ol mamtr." zet olarak, Marxm ikili polemii I. Enternasyo nal tarihini kapsayacak olan ikili tartmann bir nbelirtisi gibi gzkr. Stirner Benin biricik oldu unu aklamt; buna karlk Marx, bireyin tarih sel balamnn dnda dnlemeyeceini akla d. Proudhon Ekonomik dzeyin Politik dzey ze rinde nceliini ilan etmiti; Marx ise bu yapay ay rla kar kt. Hem ekim hem geri itim kutbu ilevi gren bu iki temay yeniden ele alan enter

91

nasyonal anaristleri, bir yandan bireye kendi z deerinin bilincini vermeye, te yandan Devleti or tadan kaldrarak Toplumsal Devrimi gerekletir meye alrlar. Buna karlk sosyalistler kurtulu u sadece, proleter kitlenin rgtlenmesinde ve si yasal iktidarn ele geirilmesinde grrler. Bu in dirgenemez nitelikteki ikilem I. Enternasyonalce srekli i mcadelelere neden olacak, I. Enternas yonalin tedricen zayflamas ve sonunda zlmesi ne yolaacaktr. J. E n tern a syon a l - I. Enternasyonal 28 Eyll 1864te Londradaki Saint-Martin-HalPde, Ulusla raras Emekiler Demei adyla kuruldu. Yer sei minin yarataca kukunun aksine, fikir ngiliz trade-unionculanndan deil Fransz delegelerinden geldi. I. Enternasyonal "Paris atlyelerinde domu ve Londrada stanneye verilmi bir ocuktur" de meye hakkmz vardr. Yeni rgtn tznn ha zrlanmasnda Fransz delegasyonunun bildirgesi temel oluturmutur. Bu bildirgenin asl yazarnn ad Tolaindir. Bu Parisli zanatkr -bronz maden ilemecisidirProudhoncu fikirlerden etkilenmitir. 1861de Londra Sergisine bir ii heyeti gndermek szkonusu olunca, Tolain Parisli iilerin szcs oldu. Dikkat eken bir makalede bu delegasyonun seimi nin bizzat iiler tarafndan yaplmas gerektiini akladktan sonra, Prens Napoleondan iilerin zerkliine sayg duyulmasn istedi ve bu isteini kabul ettirdi. Tolainin o srada patronlara yazd cmle yle idi: "Tek bir yol vardr. O da unu sy lemektir: Serbestsiniz, rgtlenin, ilerinizi kendi niz yapn, biz buna engel olmayacaz". Fransz i isinin kendi kaderini belirleme isteini olaanst bir netlikle yanstan bir cmle, btn bildirgede i lenecek temay Vermektedir. 92

Proudhoncu anlay rgtn tznn giri b lmnde grlr. Kendi kendini kurtarma ilkesi ile gerekede ilan edilir; gerekenin metni yledir: " ilerin kurtuluu iilerin eseri olmaldr; iilerin kendilerini kurtarmak iin abalar yeni ayrcalk lar yaratmamal, herkese ayn hak ve vazifeler ve rilmelidir." Bu paragrafn ayn zamanda snf mcadelesine bir ar olarak yorumlanabilecei, Marksistlerin szkonusu paragraf sonradan byle yorumladklar dorudur. Ekonomik olguya ncelik verilmesi ikinci ve nc gerekededir; bu ncelik hibir yanl an lamaya mahal vermeyecek bir biimde ifade edil mitir: "inin sermayeye tabi klnmas her trl kleliin kaynadr: Siyasal olsun, ahlki olsun, maddi olsun; bu nedenle, iilerin ekonomik kurtu luu her trl siyasal hareketin tabi klnmas gere ken byk bir amatr." Ama Enternasyonalin tznde grlebilen Proudhoncularn arl yldan yla trplendi. Yardmlamaclar olarak adlandrlan Proudhoncularla kolektivistler olarak adlandrlan sosyalistler arasndaki ve pe pee yaplan kurultaylarda cere yan eden mcadele bireysel mlkiyet sorunu evre sinde younlat. Tolain her bireyin zerklii adna bireysel mlkiyeti savunurken, kolektivistler topra n kolektif mlkiyetini Toplum iin gerekli grr ler. Tolain anarist tezi ok gzel bir biimde sergi leyerek yle der: "ilerin kurtuluunu gerekle tirmek iin, insann rettii rnn tmne temel lk etme ve btn kira szlemelerini sat szle melerine dntrme hakk vardr: O zaman srek li tedavl halinde olan mlkiyet bizzat bu nedenle, ktye kullanlmaz; dolaysyla tanmda olsun sana yide olsun btn iiler, uygun grdkleri biimde ve uygun grdkleri zaman, zgrce aktedilen bir

93

szlemenin gvencesi altnda, bireyin ve gruplarn zgrl korunarak birleeceklerdir." Brksel Kurulfcayinda kolektivistlerin tezi kaza nr (1868). Enternasyonal bireysel mlkiyet kavra mn kesin olarak reddeder. Kurtuluu "zgrce bir lemede, btn biimleriyle ibirliinde aramaz. Toprak mlkiyetinin kolektifletirilmesinde, ksa cas komnizmde arar. Proudhonun etkisi krldktan sonra bile, anar izm sosyalizme kar kmaya devam eder. Enter nasyonalce yeni bir anarist kanat ortaya kar, ama kolektif mlkiyeti kabul eden bu kanat federa list rgtlenme anlayna kesinkes bal kalr. Marxin istedii merkezileme "zgr sanayi ve ta rm derneklerinin zgr federasyonu" anarist idea liyle kar karlar. efleri isvireli James Guillau me, Belikal De Paepe ve Fransz Varlin olan bu anaristler otoriter olmayan komnistler olarak adlandnlrler. Oysa M arxin taraftarlarna otoriter komnistler denilir. ki fraksiyon arasndaki mca dele, anaristler 1868de Enternasyonale katlan gl bir kiilik olan Bakunini liderleri yapnca, daha da sertleir. Marxia Bakunin arasndaki epik mcadele En ternasyonalin ikinci evresine damgasn vurur. Marxla Bakunin arasndaki mcadele sadece iki reti arasndaki mcadele deildir, ayn zamanda iki miza arasndaki mcadeledir. Marxda souk akl egemenken Bakunin'de, tutku egemendir. Ayn zamanda iki milliyet arasndaki mcadeledir szkonusu olan: "Kzl Prusyal" ile Panslavizmin savu nucusu arasndaki mcadele. Bu mcadele La Have Kurultayinda (1872) Bakunin ve James Guillaumeun kovulmas ve Enternasyonalin merkezinin New Yorka tanmasyla sonulanr. Enternasyonalden atlmasndan hemen sonra

94

anarist hareket, Bern Jurasndaki kk bir svi re kenti olan Saint-Imierde yeni bir federasyonun temellerini atar. Deiik milliyetlerden tek tek de legelerin yan sra, federasyon bu toplantda temsil ediliyordu: spanyol federasyonu, talyan fe derasyonu, Jura federasyonu. Ispanyol F ederasyon u - Anarizm spanyada gelimek iin elverili bir ortam bulur, nk bu l kede federalist kanat lkenin eitli blgelerinde, zellikle Katalonyada hakim olan ayrlk istekler le zdeleir. Nitekim federasyonun arlk merkezi Barselonadr. 1872den itibaren spanyol anarist hareketi byk bir hayatiyet gsterir. Edouard Dolteansn i Hareketinin Tarihi*nde verdii ra kamlara gre, kendini "zgr reticilerin zgr der neklerinin zgr federasyonu'u olarak tantan fede rasyon o sralar, 236 sendika ve 20.000 yeden olu uyordu. Devrimci sendikalizmin yokoluundan sonra, anarist ideale sadk kalan tek ii rgt, Ulusal Emek Konfederasyonu, CNTdir. spanya Savainm balarnda, CNTnin bir milyona yakn yesi vard; ye says sosyalist esinti UGTnin ye saksndan kaz fazlayd. Italyan F ed era syon u - talyan federasyonu nem bakmndan spanyol kardeine yaklar. Bakuninin etkisi en fazla bu federasyonda kendini gstermiti. Costa, Malatesta ve Cafiero gibi deerli efleri olmutur. Tarihi, ayaklanmaya ynelik komplolar ve giriimlerle doludur. Ama hkmetle anaristler adeta kibar ve hemen hemen tiyatro zellii tayan bir tr dans yaparlar. Yneticiler son derece hogrl davranrlar, devrimciler ise tehlikeli olmaktan ok gsterili isyan jestleriyle yetinirler. B6n6ventn serveni bu bakmdan ok anlamldr. 1877 ilkbaharnda, Cafiero ve Malates ta isyan balatmaya karar verirler. evrelerinde

95

ancak 40 kadar militan olmasna karn, B6n6vent eyaletinde iki ky istila ederler ve Mlkiyet hakk n kaldrmak amacyla arivleri meydanda yakar lar. Birka gn sonra, kolluk glerine teslim ol mak zorunda kalrlar. Komploya kartklar iin deil de (son olarak karlan af siyasal sular kal dryordu), bir jandarmann lmne neden olduk lar iin yarg nne karldklarnda, kendilerini serbest braktrmakta pek zorluk ekmezler. J u ra F ed era syon u - Jura federasyonu ise iki kanada blnmt: Bir kanat Proudhonculuktan esinlenmiti, pek patrts yoktu, zellikle federas yon yelerinin maddi ve manevi ykselii iin elve rili koullar yaratmakla ilgileniyordu; teki kanat Bakunincilik'ten esinlenmiti, ayaklanma ve geni apta iddet kullanmn neriyordu. Birinci kana dn efi James Guillaume, ikinci kanadn efi ise LAvant-Gardem (nc) yazileri mdr Brousse'du. Balangta glenen federasyon, yava ya va yelerinin ounluunu yitirir; bu yeler sosya list harekete katlmay tercih ederler. Federasyon*un son kurultay 1880de Chaux-de-Fonds'da yapl d. Bu andan itibaren, svire anarizminin merkezi Cenevre'ye kayar; bu kentte Elisee Reclus ve prens Pierre Kropotkin taraftarlarn Le Rvolte (syan) gazetesi evresinde toplarlar.

96

KNC BLM

EYLEM YOLUYLA PROPAG AN D A

S iyasal C inayet ve A n a rist C inayet - Siyasal cinayetin yceltilmesi sadece anarist harekete z g bir olay deildir. mparator I. Wilhelme yaplan suikastten sonra, anarist eflerden biri olan Brousse, gazetesi UAvant-Garde'da, kral katlini y celtmekle sulannca, gemiteki siyasal cinayetle rin arkasna saklanmak ve bu cinayetlerin ou za man tarihin en gzel sayfalar arasnda yer aldn sylemek onun asndan kolayd. Sezarn katille rinden biri olan Brutus, Plutarcos tarafndan tek eylem saiki "erdem" olan Romal tipi olarak nitele nir. Gessleri ldren Wilhelm Tell svirelilerin ulusal kahraman haline geldi. Charlotte Corday Maraty cesurca hanerledii iin efsane kahrama n oldu. N eayevstin a - Anarist cinayet Rus nihilizmi nin barndan kt. evrede byk yanklar uyan dran suikastler dizisini 1865de II. Aleksandr'a ate aarak balatan Rus terristi KarakazoVdur. Anarizm kendisini kesin olarak iddet yoluna s rkleyecek olan ktlk meleini Serge Neayevde bulur. Gen bir devrimci Rus renci olan ve karan lk bir fanatizmin ynlendirdii Neayev, 1869'da svirede Bakuninin yanna gider ve ondan bir tr berat ister. Yal devrimciyi kendi terrist grne kazandktan sonra, birka ay iinde Rusya'ya d ner, Moskova ve Saint-Petersburgda iki ar renci grubu rgtler. Neayev rgtsel almasn da arlk otokrasinin yaratt kank ve baskc

97

atmosferden yararlanr. arlk otokrasisi rejim kar tlarna hibir gvence salamyor, onlar komplo ya bavurmak zorunda brakyordu. Bu an tan ve oyuncusu olan Dostoyevskinin "Cinler"de tuttu u ayna sayesinde bu atmosfer kolaylkla anlala bilir. Szkonusu dnem tarihe, bu yeralt mcadele sinin eytani nderinin adyla Neayevsktina adyla geecektir. Ncayevin yandalarna benimsettii davran kurallar nelerdir? tutukland srada zerinde bu lunacak ve bizzat Bakuninin yazd kantlanacak olan devrimci Kateizme (ilkeler kitab) gre, bu kurallar korkutucu bir kar-ahlklktan esinleni yordu. Naayev kavga arkadalarn, dzen adam larn en iren yollar da dahil olmak zere her tr l yolu deneyerek gzden drmeye, mcadelenin srdrlmesi iin gerekli aralar'salayabilecek bi ricik yol olan hrszlk fikrini cesurca kabul etmeye, gerekirse cinayet ilemeye ve kanun-d bir yaam srdkleri iin kanunlarn alaltc etkisini yaa mam ve bu nedenle kanunlarn zerinde olan haydutlarla ibirliine gitmeye anr. Polis hesabna altndan kukuland ren ci vanovu kendi elleriyle ldrmekten ekinmez. Yeniden svireye sndktan sonra, hrszlk ve suistimal ilkelerini kendi silah arkadalarna uygu lamaya devam eder. 1872de svire tarafndan Rus yaya iade edilir. On yl sonra Saint-Petersburg hapisanesinde lr. Ama fikirleri lmnden sonra da etkisini srdrr. Terr doktrineri Neayevin mili tanlarn ruhu zerinde etkisi, anarizmin gelecei ni ar bir biimde ipotek altna sokar. Eylem Y oluyla P rop a g a n d a - Antenleri kuv vetli bir filozof olan Nietzsche, 1887de G sten cinde u peygamberane szleri ediyordu: "Benim anlattm gelecek iki yzyln tarihidir. Ben neyin

98

olacan ve neyin olmamazlk edemeyeceini anla tyorum. Bu, nihilizmin ykseliidir." Nietzsche tarafndan kendisine olaanst bir yazg izilen bu nihilizm zehri, Nietzsche'den on yl kadar nce beyinlere ilenmeye balamt. Nihi lizm fikri 1877 Saint-Imier Kurultaynda Bat dn yasna girer. Ne szl ne de yazl propagandann anarist fikrini kitlelerin desteini salamaya yet mediine kani olan Jura federasyonu, yelerine ey lem yoluyla propaganday tavsiye etmekten ekin mez. Rzgar ekilmitir, frtna patlak vermekte gecik mez. Bir yl sonra, Avrupann btn tal kafalar tehdit altndadr. Almanyada tenekeci Hoedel ve doktor Nobiling imparatorun canna kastederler. s panyol ii Olive Moncasi spanya kraln ldrme ye kalkr. Ah Passamante talya kralna el kal drr. Anaristler bu lgnca ve caniyane giriimleri yadsmak yle dursun, sorumluluunu stlenirler. Uzun yllar boyunca Avrupa, anaristlerin att bombalarn sesiyle nlayacaktr. Bir Nessus gmle ine benzeyen eylem yoluyla propaganda, gitgide daha ok anarizmle balantlandnlacak (retiyle olduu kadar anarizm yanllarla da) ve sonuta anarizmi tketecektir. A n a rist T errizm ve B elle E p oqu e (Gzel a) - Anarist terrizm son derece merak uyand ran ve Belle Epoque denilen dneme zg bir olay dr: Anaristten korkulur, ama daha ok ona hay ranlk duyulur. Anarizmin yapc niteliini tmy le yitirdii ve kr iddet kullanmna kayd bir s rada, bu derin sempati nereden kaynaklanmakta dr? Bunun sorumlusu, dnemin kolaylndan kay naklanan st yaldzlanm yetersizlik midir? Bu yaldz kaldrmaya birka sansasyonel cinayet yet mitir. Yoksa, nisbeten cesur birka gl kiiliin

99

Topluma ilkesel bir hayrla deil de, canl bir eylemsel hayrla kar kan mcadelesinde her der din devasn bulacan sanan bkkn bir elitin uya n mdr? Ya da sadece her birimizde uyuyan is yan romantizmini mi sulamak gerekir? yle ki bu romantizm gen Schillerin btn isyanclarn pro totipi olan Kari Mooru yaratmasn olanakl klm ve Sicilyal ekiya Giulianonun gnmzde kahra man saylmasn salamtr. Ama her eyin tesin de, anaristlerin entelektel evrelerde baarsn salayan eylemleri iin "bir karlk beklememeleri"dir. Hareket halindeki bir trenden zararsz bir ihtiyar sadece zgr olduunu kantlamak iin atan Andr Gidein Lafcadiosunun nclleri yzyl sonunun baz anaristleridir. Bunlar geliigzel bombalar atarak adalarnn gznde, tercih z grln ve dolaysyla bireyin egemenliini ka ntlamaya almaktadrlar. Anarizm yanls elitin konumu rahat ve hi de tehlikeli deildi; bu elit anarist eylemleri alklar ken birka bireysel eylemin Topluma vurulmu bir fiskeden baka bir ey olmadm bilir. Yarm yz yl teden bakldnda terrist anarizm, zlme tohumlarndan etkilenmeyeceini bilen ve bu ne denle istikrarn snamay seven bir an lks olarak gzkr. Bu toplum kendisinden ylesine emindir ki Lau rent Tailhadein bahtsz macerasyla alay etmitir. Anarist eilimli bir air olan ve Stirnerci felsefesi nin coturduu Tailhade ineli bir msrada yle der: "Biricik ve Mlkiyeti yaz mevsimimi sslemeye yetiyor." Oysa anarist bir suikastle iligili olarak estet air, u muhteem szleri etmiti: "Jest gzel olunca kurbanlar nemli deil. Belirsiz insanlarn lm nemli deil, yeter ki bireysellik kendini ka ntlasn. Ne yazk ki tesadf, bir sre sonra onun

100

da bu "belirsiz insanlar" arasnda yeralmasma yolaacaktr. Btn Paris'in gittii bir yer olan Foyot restorannda dostlaryla akam yemei yerken, anaristlerin att bir bombayla ar bir biimde yaralanr. Alt yl gibi uzun bir sre ac ektikten sonra, barut tanelerinin kald sa gz alnr. Szkonusu olan bir beeniden ok snobizmdi. Gi rite de belirttiimiz gibi, anarizm fikri zamann entelektel yaamnda ok etkili oldu. zellikle anarizmle sembolizm arasnda ok sk bir ba ku ruldu. Viel6-Griffin Entretiens Politiques et Littirai res (Siyasal ve Edebi Grmeler) dergisini karr. Bu dergi sembolist okulun zaferine katkda bulun duu gibi, ayn zamanda anarist iarlar da yayar. Amerikan kkenli olan bir dier sembolist air, Stuart Merrill modern Toplumu kt yazlm bir iire benzetir ve iki grev stlenir: iiri sembolist reti, Toplumu ise anari ile kurtarmak. Daha sonra akademisyen olacak olan Jean Richepin ise, Chanson des Gueuxde (Serserilerin arks) Topluniun hep vey analk yapt, kt stanne nin memelerinde st bulamaynca, aklklarn gi dermek iin eti sran bu isyan halindeki ocukla rn, bu cesur insanlarn, bu maceraclarn vahi iirini yceltir. Hemen hepsi 1892 ile 1894 arasnda gerekleti rilen en nl anarist suikastleri sralayarak, ey lem yoluyla propaganday betimlemeye sra geldi. R a v a ch ol O lay - iddetli kesitleri ve ngrlemeyen gelimeleri, korkun ve komik eler arasn da gerekletirdii karmla Ravachol olay, melod ram ok hatrlatyor. Dolaysyla bu olay, her biri dierinden daha artc perdelere bleceiz. Birinci perde: Ravachol Saint-Etienne dolaylarn da iki cinayet iler. Cinayetler ateizm adna ilenir, nk ldrlenler sofu kiilerdir. Ancak ldr

101

lenlerin sakl parasnn katil tarafndan alnmas, bu ate lal seferinin samimiyeti asndan can s kcdr. Yaama sayg duymad gibi lme de say g duymayan Ravachol, mezarlara saldrr, cesetler den mcevher alr. Saint-Etiennede polis tarafn dan tutuklanr, ama kamay baarr. kinci perde: Paris'e gelir. Bir sre, anaristlerle ii olmu yarglarn oturduu evlerin sahanlklar na bombalar yerletirerek btn kenti soluk solua brakr. nc perde: V6ry restorannda le yemei yerken garson Lherot basnn verdii ekalden onu tanr ve polise haber verir. Restorandan tam ayr lrken Ravachol tutuklanr. Ancak ihbarcnn ba belaya girer, ksa bir sre sonra anarist intikamc lar olayn cereyan ettii restoran havaya uurur lar. Lherot korktuuyla kalr, ama restorann sahi bi olan kaynbiraderi Vry ve o srada restoranda bulunan bir mteri ar ekilde yaralanrlar. Drdnc perde: Birbiri ard sra iki kez ar ce za mahkemesinde yarglanr: Suikastlerini yargla yan Paris mahkemesinde ve cinayetlerini yargla yan Montbrison mahkemesinde. dama mahkum edilir ve giyotine ark syleyerek gider. Beinci ve son perde en rktc olandr: dam kutsama izler. Boucu ve gnah zelliklerini ta yan Ravachol, bylece kutsallatrlr. Ravachol'da yaamn dnyann iyilii iin cesurca feda eden bir ehit grlr. Namuslu bir bilgin olan Elis6e Reclus bu modem zamanlarn valyesinin cesaretini, ruh yceliini ve cmertliini yceltir. Ravachol'un su ortaklarndan birinin ocuklar iin para verenler arasnda Lucien Descaves, Octave Mirbeau, Michel Z6vaco, Henri de Regnier, Camille Pissaro, SaintPol Roux, Jehan Rictus, Tristan Bernard, Emile Verhaeren vardr. Anarizm en gudubet ehresine 102

brnse bile, lke elitinin onun hakknda olumlu bir nyargs vardr. V a illa n t O lay - 9 Aralk 1893de Bourbon Sarayinda "mthi" bir patlama duyulur. Iklar yann ca 80den fazla yaral olduu anlalr. Yaral says nn fazlal, daha sonra ivili orba denilecek olan bu bombada ok sayda ivi olmas ve patlamayla bu ivilerin salona yaylmas ile aklanr. Kargaa ln en berbat annda, soukkanlln koruyarak u tarihsel szleri eden Meclis Bakan Charles Dupuy*e, kendi zamanndaki insanlarn da yapt gibi, saygmz ifade edelim: "Baylar, toplant de vam ediyor." Meclis'in btn klar hemen kapa tlr ve bu sayede sulu yakalanr: Bu kii, her trl meslei denemi, o sralar air olan ve anarist ev relerle ilikisi bulunan Auguste Vaillant adl ya amda diki tutturamam biridir. Bombas hi kimseyi ldremedii halde lme mahkum edilir ve giyotinden kurtulamaz. Mezar bir haclk yeri haline gelir. Kara tllere brnm neredeyse din sel bir atele tutuan gzel hanmlar mezarna e hitlik zeytin dallan brakr. Sadi C arnoV nun ldrlm esi - Anarist ter rizm Cumhurbakaninn ldrlmesiyle zirve nok tasna kar. Bir snai ve ticari sergiyi amak iin gittii Lyon'da, o sralar Cumhuriyetin en yksek ahsiyeti olan Sadi Camot 24 Haziran 1894te ld rlr. Caserio adl gen bir talyan anarist ba kanlk arabasnn basamana srar ve kurban "Yaasn Devrim" lyla hanerler. Bu kez l karlmtr. Uzun sre birka kendinden gemi kiinin mantksz terrizmiyle flrt eden lke, ener jik nlemler alnmasn istemeye balar. "erir Y a sa la r - Anarist terrizmle mcadele amacn tayan bir ilk yasa, Vaillant suikastinin hemen ardndan 12 Aralk 1893'te kabul edilir. Sadi 103

Carnotun trajik lm hkmeti "anarist giriim leri bastrmaya ynelik" ikinci bir yasa hazrlamaya zorlar. Yasa 26 Temmuz 1894te kabul edilir. Terrizmin balca kaynann o sralar ok say da yayndan (en nemli yaynlar unlardr: Jean Graviin haftalk dergisi terns Nouueaux, Le Liber taire, L\Education Libertaire, Le Rvolti, Emile Pougetnin Le P&re Peinard') oluan anarist bas nn cinayetleri tevik etmesi olduuna kani olan hkmet, basn sular ile ilgili nlemleri artrmaya karar verir. Ama muhalif basn susturmak iin bu yasalardan yararlanlaca korkusuna kaplan sos yalistler, erir olarak niteledikleri bu yasalara kar iddetli bir kampanya balatrlar. Bu konuda, Jean Jaures ve Millerandnn Mecliste verdikleri sylevler nldr. Jean Jaur&s anar izmin gelimesini siyasi-mali skandallann saysn daki arta balar ve bu nedenle hogrr: Wilson olay (Wilson kaynpederinin cumhurbakan olma sndan yararlanarak nian-madalya ticaretine giri ir), Gney demiryollar skandali ve zellikle Pana ma Kumpanyasinm ok byk dolandrcl. Jaursin hitabet yetenei ok sert eletiriler ynel tirken kendini btn parlaklyla gsterir: "Karan lk iler eviren politikac ile cani anarist ateli srgn topraklarna ayn gemi ile giderken, birbiriyle konuacaklar ve birbirlerinin ayn toplumsal dzenin tamamlayc iki yn olduklarnn farkna varacaklardr." Millerand da ayn temay iler, ama daha ok ba sn zgrlnn gereklilii zerinde durur. Basn zgrln son derece gerekli grr, yle ki top lumsal bedendeki ok sayda ban hemen boaltl maldr. yle konuur: "Basn zgrl, yzyl nce Camille Desmoulinsnin Vieux Cordielier (hti yar Ermi) adl lmsz yergisinde "dzenbazlarn

104

terr" diye adlandrd eydir." Bu yasalardan du yulan korku pek hakl kmad; bu zel yasalara ok az bavuruldu; stelik sadece anti-militarist propa gandayla mcadele etme amacyla bavuruldu. Bu baskc yasalarn etkisi tam oldu. Eylem yo luyla propaganda o kadar hzl bir biimde kaybol du ki, yeni yasalar gereince anarist efler ve adi sulularn ayn davada birarada bulunduu Otuzlar Mahkemesi (Mahkeme zaten gerekli ayrm yapt ve sadece adi sulular cezalandrd) istisnasyla, bu yasalar uygulamaya gerek bile olmad. Terristler hedefledikleri amac amlard. Kiteleri ayakland racaklarna bezdirmilerdi. Anarizmin yokolmad dorudur, ama yeni bir servenden, devrimci sendikalizmden geerek saflk kazanmtr. Eylemleri 1911-1913 yllarnn gazetelerini renk lendiren "trajik haydutlar"a gelince, bunlar sadece su-cinayet tarihi ile ilgilidirler. lan ettikleri anar izmleri herhangi bir ideolojik kaygdan yoksun ci nayet eylemlerini pek rtemeyen bir bayrakt. U luslararas A n a rist Terrizm - Berndeki Jura dalarnda alman eylem yoluyla propaganda kararnn zararlar sadece Fransa'da deil, btn Avrupa'da, hatta Birleik Amerikada hissedildi. Adeta uluslararas apta bir lgnlk yaanyordu. Hzl bir dnya turu bu lgnln boyutlarn l memizi salayacaktr. 1898de dnya, anarist Lucchesinin iyiliksever lii ve zverisiyle hayranlk uyandran Avusturya imparatoriesi Elisabeth'i ldrmesini aknlkla rendi. 1882de Endlsde, "Kara El" adyla tan nan bir anarist etenin eylemleri yaand. 1893, 1894 ve 1896'da Barselona ok sayma anarist suikaste tank oldu. 8 Austos 1897de spanya Konse yinin bakan Canovas del Castillo ldrld. talya'da, 20 Temmuz 1900de anarist Bresci Kral

105

Humberts ldrr. Alman anarist efi Johann Mostun ABDye gelmesiyle, terrist dalga Atlan tikin teki kysna srad. Kanl grevlerin ardn dan, 1887e Chicagoda anaristler idam edildi. Ni hayet 6 Eyll 1901de, Amerika Birleik Devletleri Bakan da bir anarist suikaste kurban gitti.

106

NC BLM

DEVRMC SENDKALZM

i i H a rek eti - Eylem yoluyla propagandann if lasyla birlikte, anarist hareket yeni bit baarsz la urar. Anarist hareket I. Enternasyonal iin de, sosyalist harekete kar koymutu; sekiz yla yakn bir sreyi kapsayan bu mcadeleden sonra, Enternasyonalden kovulur. Sosyalizmden ayn ola rak gerekletirilen ikinci bir giriim, iddet kulla nm da daha fazla sonu getirmemitir: anarist te rrizm kendi arlklarnn kurban olur. Bu du rumda anaristlerin nnde nc ve yeni bir yol alr. Ne sosyalizme kar ne de sosyalizmsiz hare ketleri sonusuz kalnca, sosyalizmle ortak bir yol izlemek daha iyi olmaz myd? Bu bir akl evlilii idi. Szleme yapan taraflar evlilie mallarnn t myle geliyorlard, ama tam bir kaynamaya kar ydlar. Bu ittifak son derece verimli bir ittifak ola caktr, yaplan katklar, sonunda katk yapanlarn zenginlemesinde kendini gsterecektir. Sosyalizmle anarizmin kavanda devrimci sendikalizm yeralr. Sendikalizmin sosyalizme bor lu olduu eyleri belirlemek bizim konumuz deil dir. Dayand rgtlenme ve disiplin ilkesinin sa dece sosyalizmin mlkiyeti olduunu belirtelim. Anarizm byle bir ilkeden yoksundu, bu ilkenin benimsenmesi kk salmasn salad. Bizi burada ilgilendiren sendikal hareketin salt anarist niteli idir. Bu katknn nemini anlamak iin, nce Fransadaki ii hareketinin hzl bir eskizini iz mek gereklidir.

107

Edouard Dollans daha nce zikredilen Histoire du Mouvement Ouvrier (i Hareketinin Tarihi) ad l gzel yaptnda, evre ayrdeder. lk evre 1872den 1879a kadar srer. Komnn yenilgisi i i hareketlerine son derece ar Bir darbe indirir. Enternasyonal yasas denilen 12 Mart 1872 yasas Enternasyonalce yelii yasaklar, ama buna ra men, iiler gruplamaktan caymazlar. Ancak der nekleri temkinli bir lmllk rnei sunar. Talepleri sadece alma koullarnn iyiletirilmesi ile ilgili dir ve bunu da mcadeleyle deil, snf ibirlii ile elde etmeyi umut ederler. Bu, korporatizmin zaferi dir. Ama 1879dan itibaren taleplerin tonu ve der neklerin ynelimi deimeye balar. Jules Guesdein gl kiilii sayesinde, ayn zamanda Komn clerin siyasal mcadeleler arenasna girmesini salayan af sayesinde, ii hareketi artk siyasal ik tidarn ele geirilmesini hedeflemektedir. Tek credo (ilke) olarak sosyalizmi kabul eden ii hareketi, salt siyasal eylemden baka kavga arac tanmaz, siyasal mcadelenin glklerinin kendilerini zor lad uzlamalardan bkan militanlar, bu melez devrimci eylem biiminden vazgeerler ve Genel Emek Konfederasyonumun kurulduu yl olan 1895e doru devrimci sendikalizm grne varr lar. ou bu formle 1914e kadar sadk kalr. Anaristler anti-devletiliklerinin mhrn ii ha reketinin bu nc devresine vururlar. Her trl soyut otoriteye kardrlar. Bireyin ruhunun derin liklerinden kaynaklanmayan, bireylere d bir g tarafndan kabul ettirilmi olan bir kuruluu horgrrler. Anaristler ii hareketini dt zor du rumdan kurtarrlar. Sendikalizmin apolitik nitelii ni aadaki terimlerle ortaya koyan 1906 Amiens Belgesi anaristlerin etkisiyle kabul edilmitir. "rgtlere. gelince, Kurultay sendikalizmin en

108

fazla etkiyi yaratmas iin, ekonomik eylemin do rudan patronlar hedef almas gerektiini ilan eder. Konfedere rgtler sendikal topluluklar olarak par ti ve tarikatlarla ilgilenmezler; onlar darda ve yan tarafla tamamen zgr olarak toplumsal dnm srdrebilirler." Bu etki kalc olacaktr, nk farkl nedenlerden tr burada sunulmas uzun zaman alacak olan bu metin, 1936 Toulouse Kurultayinda onayland. i L ok a li (B ourse du Travail) - Devrimci sendikalizme anarist fizyonomisini veren sendika dan ok, i Lokalidir, Sendika ayn meslekten i ileri nce yerel dzeyde, sonra blgesel dzeyde, nihayet ulusal dzeyde biraraya getirirken, i Lo kali ayn kentteki deiik mesleklerden iileri bi raraya toplar. Sendikalarn dikey yaps salamca rgtlenmi bir kitle olarak daha iyi hareket edil mesini salar. Buna karlk i Lokalinin yatay yaps iinin bireysel kuruluu asndan elverili dir. Gerekte i Lokalinin esas rol nedir? iye eitim sayesinde insan onurunun bilincini yeniden vermektir. Verilen gzel tanma gre i Lokali, "iinin niversitesi'dir. Bu i Lokallerini geliti ren kii, 32 yanda grevi banda len ve lmn den bir yl sonra yaymlanan Histoire des Bourses (i Lokallerinin Tarihi) adl yapt klasiklemi gzel bir militan rnei olan Fernand Pelloutierdir. Bu anarko-sendikalistin en ok bal olduu fikir "kendi kendinin kltr", srekli bir i mkemmel leme almas sayesinde kendi kendinin kurtulu unun salanmasdr. Gerekte devrimci sendikalist asndan, Marksizm'in kukusuz yanl, ama ok sk benimsenen bir yorumunun dndrebilecei gibi, toplumsal Devrim kanlmaz bir evrimin mukadder sonucu deildir. i byle bir kurulua

109

layk olduu lde kendi kendini gerekletirecek tir. Devrimci sendikalizm doktrinerlerinden biri olan Edouard Berth, bu retici abann "Kanta ge ri dn"le edeer olduunu dnr. "Eer Kanta geri dn sosyalizmin nesnel gerekliliini reddetme ve bunun sonucu olan her trl ahlki kaygy kmseme anlamna geliyorsa..." i Lokalinden renilenler zellikle militanla rn ocuklar iin yararl olacaktr. Sadece kafa emeine dayal olan ve bu nedenle iide aalk duygusu uyandran klasik bir eitim deil de, o cuklarn kol emeiyle gurur duymalarn salayan bir eitim, kol iilerinin renilmesinin sonucu bi limsel bir eitimdir szkonusu olan. Sendikalist ha reketin yorumcularnn en by olan Georges Sorelin, gnmzde teknik eitimin hayal edebile cei en gzel yceltme olan pek az topik grleri ni dile getirdii u satrlar, sendikal eitimin ama larn saptar: "Gelecekteki kurtuluu salamak iin gen insanlara almay sevdirmek, yaptklar her eyi dzeltilemez bir sanat eseri olarak grmek, atlyede olup biten her eyi kavramaya almak gerekir. Onlarn retimle ilgili olan her eyde, bi linli, sanat ve bilgin klmak gerekir." D oru d a n Eylem - Eitim eylemin gvencesi dir. Kuramda i Lokali btn iilere aktr, ama gerekte aralarndan sadece bir blm Toplumda kendilerine verilen alaltci konumdan kurtulmak iin gerekli abay gstermek isteyecektir. Nitekim anarko-sendikalistler kendilerni, proleter dram nn koro ba olarak grmektedirler. radesini do rudan eylem yoluyla, yani demokrasinin normal yollarn (parlamentarizm yolu) tutmayan, iddete bavuran bir eylem yoluyla kabul ettirebilecek etki li bir aznlk olduklarnn bilincindedirler. Anarko-sendikalist, ounluun ele geirilmesine 110

nem vermez; aksine ounluun ele geirilmesi ona genel bir gszlk ve cehaletin ifadesi olarak gzkr. Demokratik hakka sendikal hakla, kle kalabala zgr insanla, bilinsiz ounluu bilin li aznlkla kar kar. Anti-demokrat ve seimlere katlmaya kar olan sendikalist militan yetki veril mi herhangi bir temsilcinin kendi grlerini baa rya ulatracana gvenmez. Herbert Lagerdelle yle der: "i hareketi gelecein yazgsn tar. Kltrn edebi eleri olan onur duygusu, zgr lkten alnan tad, bamszlk, fedekrlk ve mca dele ruhu sadece ve sadece ii hareketinde yaar." G enel G rev - Dorudan eylem, yani bizzat emekilerin abas kendini en arpc biimde grev de gsterir. Grev hakk kabul edildiinden beri, dammal olarak i durdurmalar pasif bir kitle gste risi olarak grmeye altmzdan, proletaryaya z g bu silahn icadn a priori olarak proletaryaya atfetmiyoruz. Oysa devrimci sendikalizm siyasal sosyalizmi nce, genel grev fikrini kabul ederek aar. Guesde taraftarlar genel grevi bir topya ola rak gryor ve bjuvazi iktidar elinde tuttuu s rece genel grevin geekletirilebilirliine inanm yorlard. Buna karlk, Pelloutier bu fikri 1892 Tours Kurultayma, Aristide Briand ise ayn yl Marsilya sendikalar Federasyonunun Kurultayina kabul ettirir. Yzyln banda III. Cumhuriyetin tarihini dolduran ok sayda grevi anarkosendikalistler balatmtr. ki rnek vermek gere kirse, 1906da Clemanceaunun bastrd Pas-deCalaisdeki madencilerin grevi anarko-sendikalist Broutchoux, 1907'de Pariste elekrikilerin grevi yi ne bir anarko-sendikalist olan Pataud tarafndan ynetilmitir. Pataud Pouget ile birlikte Comment Nous Ferons La Revolution (Devrimi Nasl Yapaca z) adm tayan bir bror yaymlamt. Bu bro

111

rde yazarlar, parlamenter sosyalizme iddetle saldryorlard. Grevin legaliteden ayrlmas neredeyse mukad der olduuna ve iddet eylemleriyle birlikte geliti ine (yle ki grevi rgtleyenler asndan gerek bir devrimci kahramanlk gerektirir) gre, grev her trl bireysel eylemi olanaksz klan kollektif bir eylem saylamaz, ama aksine kiisel cesaret ve ve zverinin mkemmel bir denek tadr. Georges Sorel Reflexions Sur La Violence (iddet zerine D nceler) adl temel kitabnda, genel grev zerine blmde yle der: "Genel grev bireyci gcn en arpc ifadesidir." Tam bir sava olan iiden iste dii cesaret, iiye kendi kurtuluunun yaratcs olarak verdii gurur duygusuyla grev, eittii ka dar iiyi piirir de. Grev, proletaryann okuludur. Eski anaristlerin anlayyla soruna yaklalr sa, grevin lehinde bir baka etmen daha vardr. Grev yerine grevi sona erdirsinler diye jandarma gndererek patronlar destekleyen Devlet, bylece gerek doasn ortaya koyar. Bu, demokrasinin h kmranln srdrdn iddia ettii toplumsal barn bittii anlamna gelir. Demokratik rejimin yapay olarak koruduu snflarn birbirine karma s halinin de sona erdii anlamn tar. Devlet mlk sahiplerinin elinde bir bask arac gibi gz kr. Grev sadece iiyi yceltmekle kalmaz, ayn zamanda onu kendi gerek dman olan Devletie kar karya getirir. SorePin genel grev efsanesi fikri bu tfryle anarist grte bir aklama bulur. Gerekte Sorel grevin pratik sonularndan ok, bu olayn militan larn yaamnda oynad nemli manevi rol zerin de durur. Efsanelere, "bugnk davrann dayan d umutlara bir g e r e k l i k grnm vermek ama cyla sanatkrane yaplm kompozisyonlara" ben

112

zeyen genel grev, hibir zaman gereklememi olsa da, proletaryada "sahip olduu en asil, en derin ve en tevik edici duygulan" uyandrr. imdi sra anarist fikrin bu nc tecessmnn bilanosunu karmakta. Bu bilano olduka olumlu gibi gzkmektedir. Anarizm sendikalizme, btn sendikalist hareketlerin temelinde yeralan iki ynlendirici ilke kazandrmtr: Sendikal eylemle siyasal eylemin birbirinden ayrlmas ve sendikann militanlar arasnda gerekletirmesi gereken eitsel almann nemi. Ama anarizm bu kalc baarlarnn meyveleri ni toplayamamtr, nk tek tek isyan eylemle rinden vazgeerek ve iktisadi dzeyle siyasal dzey arasnda bulduunu sand kartln (ki bu kar tlk devlete kar mcadelesini hakllatmyordu) yerine, iktisadi eylemle siyasal eylemi kar karya getirecei yerde bu ikisini st ste koyan basit bir dalizmi koyarak dn vermezlikten yava yava uzaklamt.

113

DRDNC BLM

SPANYOL DEVRM

D evletletirm eye K a r Sosyalletirm e - Dev rimci sendikalizmin, bir seviyeye gelmi olduu l kelerde neredeyse tamamen ortadan kalkmasna yolaan I. Dnya Savaindan sonra, anarizm sa dece spanyada ayakta kalabildi; sendikal rgtler sayesinde anarizmin Ispanya'da nemli bir yeri vardr. Anarizmden esinlenen CNT (Ulusal Emek Konfederasyonu) ve vurucu gc FAI (berya Anar ist Federasyonu), Cumhuriyeti spanyada oun lukta olan sendikalist gruplardr; sosyalist eilimli UGTnin (Genel Emek Birlii) ye says CNTnin ye saysnn te biri kadardr. spanyol Devrimi anarizmin uzun tarihi boyun ca, ilkelerini ilk kez geni apta ve belli bir sre uy gulamasna olanak tand. Madrid, Valensia, Barse lona gibi byk kentlerin ounda, i ekimelerin ypratt ve zayf yasal iktidarn mdahalesinin deil de, spanyol hakknn kahramanlnn, zel likle anaristlerin insanst cesaretinin rn olan askeri ayaklanmann baarszla uramasndan sonra, siyasal ve brokratik iktidarn neredeyse ta mamen ortadan silinmesine tank olunur. Patronla rn ve idarecilerin ounun kamas zerine, fabri ka ubeleri, sanayi sendikalar ve tanm iisi rgt leri kendilerini iine eken ekonomik bir bolua gi rerler. Siyasal iktidar engeli kalknca muzaffer emekiler ekonomik iktidar da ele geirirler; sendi ka yaplar gemiteki kapitalist yaplarn yerini alr. Halkn pronunciamentd 1 ya kar zaferinin tari-

114

hi olan 19 Temmuz 1936dan 1937 bana kadar, spanyada bir tr "rgtl disiplinsizlik" hkm srer. "La Passionaria" i savan liberter zellikler tayan ilk gnleriyle ilgili u saptamay yapar: n Btn Devlet aygt ykld, iktidar sokan eline geti." Merkeziyeti ve planlamac devletle anarist d nrlerin srekli vurgulad ok merkezli ve fede ralist zynetim arasndaki kartlk, hibir zaman bu kadar saydam bir biimde gzkmemiti. Anar ist Frd^rica Montsenynin spanyol Devriminin balangtaki kazanmlarn savunmaya alt 21 Temmuz 1937 tarihli sylevinde altn izdii, devletsel otoriterizmle bireysel zerklik temelli zyne timi birbirinden ayran, bu almaz uurumdur. yle der: "Bir yandan, otorite ve totaliter Devletin, Devlet tarafndan ynetilen ekonominin, btn in sanlar askerletiren, Devleti byk bir patron, b yk bir arac haline getiren bir toplumsal organi zasyonun taraftarlar, te yandan madenlerin, tar lalarn, fabrikalarn ve atlyelerin bizzat, sendikal bir federasyonda rgtlenmi alan snf tarafn dan iletilmesi." Anarist fikirler tayan spanyol sendikaclar gerekte, inanlarna uygun olarak, devlet sosya listlerinin nerdii devletletirmeden farkl bir ey lem olan sosyalletirmeye, yani retim aralarnn onlan altranlar tarafndan edinilmesini sala maya altklarnn tamamen bilincindedirler. Baz ynleriyle sosyalletirme devletletirmenin kart dr, nk devletletirmeyle retim aralar Dev lete verilir, dolaysyla yeni bir smrc mlk sa hibi snf olma eilimi gsteren brokrasiye veril mi olur. Nitekim birka ay sonra, hkmet toprak lar milliletirmek isteyince, devrimci sendikaclar buna, u kaamaksz szlerle kar karlar: "Tarm

115

iisi sendikalar topra ve retimi kolektifletirdi ler, oysa imdi hkmet topraa Devlet yararna el konulmas gerektiini ilan ediyor. Bu, kitlelerin devrimci iradesinin tanmazlktan gelinmesidir... Srekli u iar duyulmutur: Topran emekiler ta rafndan ve emekiler adna sosyalletirmesi! Sos yalletirme, devletletirme deil! retimin iilerin snf rgtlerince gerekletirilmesi!" sp a n yol A n a rizm in in B ozgunu - Bununla birlikte, Devletin aniden ortadan kalkmas anar istlerin isteklerine uyuyordu, ama onlan zor du rumda da brakyordu; geleneksel olarak Devletin zerine den baz grevleri yerine getirmeleri g lerini aar. Bu grevler unlardr: Ulusal maliye, diplomasi, d ticaret, zellikle savan yrtlme si. 19 Temmuz 1936 zaferinin ardndan aknlkla r yle bir noktadadr ki, kanlmaz bir gerekliliin verdii itilirinle devletten duyduklar igdsel deh eti aarlar ve genel srprize karn iktidar yolla rnda dolamay kabul ederler. Mays 1937ye kadar komnistlerle anaristler arasndaki kanl atma lara kadar, Katalonya hkmetinde ve Madriddeki Frente Popular hkmetinde anarist bakanlar yer alacaktr. Ancak bakan olan anaristler zlmez elikiler iin derler: Gerek siyasal gc, esas rol siyasal gc yadsmak olan bir sendikal hare ketin hizmetine komada srar, ederler. 1937de anaristler bozguna urar, Stalinci ko mutanlk altndaki gvenlik gleri anaristleri si lahszlandrr; bunun sonucunda sosyalletirme du rur ve sosyalletirmenin durmasn giderek hzla nan bir gerileme izler; sava merkeziyeti ve b rokratik akm kazanr. 22 Austos 1937 tarihli bir kararname, Ekim 1936da Katalan hkmetinin kard toplumsallatrma kararnamesinin, "Anayasamn ruhuna aykr olduu" bahanesiyle, meta

116

lrji ve maden iletmelerinde uygulanmasn askya alr. Nihayet 11 Austos 1938 kararnamesiyle, sa va sanayileri Silahlanma Bakanlina verilip as keriletirilerek, sosyalletirmeden devletletirmeye tedrici gei tamamlanr. Dier sanayi dallarnda Katalan zynetimcilii, Cumhuriyeti spanv^nm yklmasna kadar, yle byle ayakta kalr.

117

SONU

Anarizm, onu sosyalizme ya da liberalizme yak latran deiik ynlerine ramen, temel bir gerek lilie balanabilir: Fransz Devriminden kaynakla nan Devlet ile Toplum arasndaki ayrln rn dr, Devlete kar kar ve Topluniu zerk bireysel irade temelinde kurmaya alr. Oysa Ben'in z gn, zel, tersinmez deerini srarla vurgulamas, her birimizin her an iin egemenliini kurmasn salayan kopma gcn yceltmesi anarizmi ta nm icab, acmasz ve anonim modern dnyayla ilintili topluluun lsne gre dnlm btn ideolojilere dman yapar. Anarizmin bir noktaya kadar gelecein yolunu gsterdiini ileri srmek, acaba arya kamak m olur? Anarizm merkeziyeti, totaliterizm yaratcs brokrasiye, sorumluluklar herkes arasnda pay latran federalist ilkeyle, bilimdeki gelime saye sinde olanakl hale gelen, insan insanlktan kar c teknokrasiye kar herkesin onurunu ve zgrl n gvence altna alan zynetimle kar kar* Sadece insana zg boyutlar dikkate alan anarist bir siyasal ve toplumsal rgtlenme anlay kar snda gerilemesine karn gndemde kalan ademi merkeziyetilik ve katlma ilkeleri, bir yzyldr du yulmadan nlayan seslere yank verir gibidir. Her halkrda anarist mesaj, bizzat arl ne deniyle kukusuz, kamlayc bir etki yaratr. Tari hin hzland ve bu nedenle dncenin srekli eletiriye urayarak yenilendii, genlik emesine 118

sk sk dal yapt bir ada, insan hakknda ar pc bir kavraya sahip olan, yerleik deerleri b tn ynleriyle incelemekten hibir zaman vazge meyen, "ne Tann ne Efendi"den korkan, dnce nin btn alanlarnda sonuna kadar giden anarist dnrlerin bilgisi, kkrtc bir tehlike, bir red ya da savunma tutumundan ok, herkesin olumsuz so nulan zerinde hemfikir olduu bir toplum ve dnyadaki tkanlkla bir son vermeye, palamarlan koparmaya ard arkas kesilmeyen bir ardr.

119

BBLYOGRAFYA
Arvon, Henri; Aux sources de Uexistentialisme. Max Stirner, Presses Universitaires de France, 1954. Arvon, Henri; Marti, Casimir; UAnarquisme; Uanarquisme en el moviment obrer a Catalunya, Edicions 62, Barselona, 1964. - Ni Dieu ni MaZtre, anthologie kistorique du mouvement anarchiste, Editions de Delphes, Paris, Arvon; Henri; Michel Bakounine ou la vie contre la science, Editions Seghers, 2. bask, 1970. Arvon, Henri; Uanarchisme au XX. si&cle, Presses Universitaires de France, 1979. Basch, Victor, Uindividualisme anarchiste. Max Stirner, Pa ris, 1904. Carr, E.H.; Michael Bakunin, Londra, 1937. Gu6rin, Daniel; UAnarchisme, Gallimard, 1965. Gurvitch, Georges; Proudhon, Presses Universitaires de France, Paris, 1965. de Lubac, Henri; Proudhon et le christianisme, Editions du Seuil, Paris, 1945. Helms, Hans G.; Die Ideologic der anonymen Gesellschaft. Max Stimers "Einzlger"und der Fortschritt des demokratischen Selbst-bewusstseins vom Vormdrz bis zur Bundesrepublik, Verlag M. Dumont Schauber, Kln, 166. Hepner, Benoit-P.; Bakounine>et le panslavisme rtvolutionnaire, Marcel Rivi&re, 1950. Kaminski, H.E.; Bakounine, la vie dun Hvolutionnaire, Paris, 1938. L6vy, Albert; Stimer et Nietzsche, 1904. Horowitz, Irving L.; The Anarchists, New York, 1964. Joll, James; The Anarchists, Oxford, 1964. Matron, Jean; Histoire du mouvement anarchiste en France (1880-1914), 1955. Roussin, Henri; William Godwin, Plon-Nourrit, 1913. Sergent, Alain; Harmel, Claude; Histoire de VAnarchie, 1949. Weisbein, Nicolas; Tolstoi, Presses Universitaires de France, 1968. Woodcock, George; Anarchism, Londra, 1962.

120