You are on page 1of 622

Eski Yunan Topl umu st ne ncel emel er

Ta r h n c e s Eg e
George Thomson
I SBN -10: 9944-483-13-3
ISBN-13: 978-9944-483-13-1
Eski Yunan Toplumu stne ncelemeler
Tarihncesi Ege
George Thomson
zgn Ad
Studies in A ncient Greek Society - The Prehistoric Aegean
George Thomson varisi Margaret Alcxiou
eviren
Cell ster
Editr
Betl Avtn
Tasarm
Sinan Turan
Ofset Hazrlk
H omer Kitabevi
Bask ve Cilt
Altan Basm Ltd. ti.
1. Basm 1983
3. Basm 1995
H omer Kitabevi'nde 1. Basm 2007
H omer Kitabevi ve Yaynclk Ltd. ti.
Tm metnin yaynn hakk sakldr.
TaniLim iin yaplacak ksa alntlar dnda yazarn ve yaymcnn
yazl izni olmakszn hibir yolla oaltl am az.
H omer Kitabevi ve Yaynclk Ltd. ti.
Yeni ar Cad. No: 12/ A
Galatasaray 34433 stanbul
Tel: (0212) 249 59 02 (0212) 292 42 79
Faks: (0212) 251 39 62
e-mail: homer@hoinerbooks.com
Eski Yunan Toplumu stne ncelemeler
Ta r h n c es Eg e
George Thomson
eviren: Cell ster
homer kitabeui
George Thomson'n, zgn ad Studies in Ancient Greek Society olan
bu yapt, Lawrence and Wishart Yaymevi'nin 1961 tarihli nc ba
surundan Trke'ye evrilmitir. Kitabn ngiltere'deki birinci basm
1949'da, gzden geirilmi ikinci basm da 1954'de gene ayn yayne-
vince yaymlanmtr.
Notlar, Dizin ve Kaynakaya likin Bir Aklama
George Thomson, Eski Yunan ve Latin yazarlar ile onlarn yaptla
rna degin notlan sunarken, Liddel ve Scott'm Greek-English Lexicon'un
daki (Yunanca-ngilizce Szlk) ve Lewis ve Short'un Latin-English Dic
tionary' sindeki (Latince-ngilizce Szlk) ksaltmalar olduu gibi ko
rumutu. Biz de, Trke'de yaymlanan bazlar dnda, ounu bu k
saltmalarla verdik.
Kii ve yer adlar dizinlerinin yan sra kapsaml bir kaynakay ki
tabn sonunda bulabilirsiniz.
George THOMSON 19 Austos 1903'te Londra'da dodu. Cam
bridge'deki King's College' bitirdikten sonra rlanda'ya giderek, bir
sre dil stne incelemeler yapt. almalarn Cambridge niversi
tesi ve King's College'da srdrdkten sonra, 1937'den 1970'e kadar
Birmingham niversitesi'nin Eski ve ada Yunan Dili ve Edebiyat
Blm'nde dersler verdi. Eski Yunan iiri ve dili stne incelemeler
yaymlad, Eski Yunan klasiklerinden eviriler yapt. I 960'ta ekoslo
vakya Bilim Akademisi yeliine seildi. 1979'da Selanik niversitesi
tarafndan kendisine onursal doktora verildi. Aiskhylos, Zincire Vurul
mu Prometheus (1938) ve Aiskhylos ve Atina (1941) gibi ilk dnem yapt
larnda, Aiskhylos'un oyunlarndan yola karak Yunan tragedyasn
inceledi. Antropolog Lewis Henry Morgan'n Friedrich Engels tarafn
dan Marxla mal edilen grleri temelinde, Yunan tragedyasn ana
erkil toplumdan erkek egemen bir topluma geiin bir ifadesi olarak
yorumlad. 1946'da yaymlanan Marxgihkve iir' de ise, iirin douu
ve geliimini, sz ve byyle olan ortak kkenini, emek sreciyle olan
ban ele ald. Antik a stne yaplm en yetkin Marx aratrma
lardan biri olan Eski Yunan Toplumu stne ncelemeler' in ilk cildi Tari
hncesi Ege' yi 1949'da, ikinci cildi lk Eilozoflar 1955'te yaymlad.
1970'lerde, daha ok sosyalizmin sorunlarn ele alan kuramsal yapt
lar verdi. 3 ubat 1987'da Birmingham'da ld.
Cell STER 8 Mays 1947'de stanbul'da dodu. ngiliz Erkek Li
sesi ve Robert Academy'yi bitirdikten sonra stanbul niversitesi Ede
biyat Fakltesi ngiliz Dili ve Edebiyat Blm'nde renim grd.
1970'lerin sonlarnda Aydnlk gazetesinin sanat servisini, 1980'li yllar
da Cumhuriyet gazetesinin kltr servisini ynetti, Cumhuriyet Kitap' n
yayn ynetmenliini stlendi. George Thomson'm Tarihncesi Ege ad
l kitabnn evirisiyle, 1983'te Yazko eviri dergisinin Azra Erhat e
viri diil'ne deer grld. Marx klasiklerden yapt eviriler d
nda D. H. Lawrence, Yaroslav Haek, Liam O'Flaherty, George Or
well, Juan Rulfo, Iris Murdoch, Mario Vargas Llosa, Jorge Luis Borges,
John Berger gibi yazarlarn yaptlarn dilimize kazandrd. Can Yayn
lar ve P Dnya Sanat Dergisi' nin genel yayn ynetmeni. "Yeryz Ki
tapl" bal altnda yazd yazlarn Radikal Kitap' ta srdryor.
Hugh Fraser Stewart'm ansna
indekiler
evirmenin nsz.................................................................................13
G i ri ............................................................................................................. 15
BRNC B l m
A KRA BA LI K
I. TOTEMCLK
1. Etnoloji ve Arkeolojinin Karlatrmal Bir ncelemesi 27
2. Totemciliin Kkeni.................................................................................30
3. Dtan Evlenmenin K keni................................................................... 34
4. Totemcilikte Doum ve lm evrimi..............................................39
5. Totemcilikten Dine...................................................................................42
6. Yontmata a Avrupasnda Totemcilik.......................................44
II. AKRABALIK AD LII
1. Kabile Y aps..............................................................................................51
2. Snflandrma Sistemi: Tip I .................................................................53
3. Kuttrenlerdeki Rastgele Cinsel liki................................................59
4. Snflandrma Sistemi: Tip I I ................................................................. 60
5. Kme Evl i l i i ............................................................................................62
6. Snflandrma Sisteminin Bozulmas..................................................64
7. Betimleme Si stemi...................................................................................69
III. KABLEDEN DEVLETE
1. rokua Birlii..............................................................................................80
2. Romallarda Kabile Sistemi................................................................... 85
3. Roma'da Kralln Ana Soyundan Gemesi.....................................90
4. Populus Romanus...................................................................................93
8 TARHNCES Eg e
/ V. YUNAN KABLE KURUMLARI
1. Aiol'lar, Dor'lar ve on'lar..................................................................... 95
2. Attika Kabile Sistemi..............................................................................97
3. Ev H alk.....................................................................................................102
4. Attika'da Hellenlerden nceki K lanlar..........................................104
5. Totemci Kalntlar: Ylana Tapnma.................................................. 106
6. Totemci Kalntlar: Klan Belirtkeleri................................................113
7. Klan Tapmlar ve Devlet Tapmlar................................................115
8. Eleusis MysteriaTarmn Klan Temel i ..................... 119
9. Adam ldrmeye Kar Tutum.........................................................124
10. Kz Kalt Y asas ...................................................................................129
11. Eski Yunan Etnolojisi............................................................................ 131
12. Anayanl Soyun Dilbilimsel Kantlar..............................................136
k n c B l m
ANAERK
V. EGENN ANAERKL HALKLARI
1. Anaerki N edir?....................................................................................... 141
2. LykiaTlar.................................................................................................. 155
3. Karia'llar ve L eleg'ler..........................................................................158
4. Pelasg'lar.................................................................................................. 162
5. M inos'lular >.......................... 167
6. H ititler.......................................................................................................169
7. Amazonlar Sylencesi . . . ................................................... 170
8. MinyTer.................................................................................................. .174
9. Baz Anaerkil Kalntlar........................................................................189
V7. BR TANRIANIN YARATILMASI
1. ocuk Dourma ve Ayba................................................................. 194
2. Aya Tapnma........................................................................................... 200
3. Halk Arasndaki Yunan Dininde A y................................................205
4. Bitki Bys........................................................................................... 208
5. Thesmophoria ve Arrhephoria...........................................................211
6. Arnma K uttrenleri............................................................................213
7. Proitos'un K zlar...................................................................................216
8. Yunan Tanralar ve A y......................................................................218
NDEKLER 9
9. Persephone'nin K arlmas..............................................................221
10. Kk Kadn Yontular...................................................................... 227
VII. EGEDEK BAZI ANAERKL TANRIALAR
1. Demeter.....................................................................................................239
2. A thena.......................................................................................................247
3. Ephesos'lu A rtemi s.............................................................................. 258
4. Brauron'lu A rtemis...............................................................................264
5. H era...........................................................................................................268
6. A pol l on.....................................................................................................280
n c B l m
ORTAKLAMAC1L1K
VIII. TOPRAK
1. zel Mlkiyetin Balangc................................................................. 285
2. Yunanistan'n lk Dnemlerinde Mlkiyet Sorunu..................... 287
3. lkel Toprak K ullanm........................................................................291
4. ngiliz Ky Topluluu..........................................................................295
5. Eski Yunan'da iftilik........................................................................297
6. Gnmz Yunanistan'mda Toprak K ullanm............................301
7. Eski Yunan'da Ak Tarla Sistemi.................................................... 302
8. Topran Yeniden Bllmesi.........................................................308
9. Blm Yntemi...................................................................................313
10. Ayrcaln Gelimesi...........................................................................317
IX. NSANIN YAAMDAK PAYI
1. Meslek Klanlar....................................................................................... 323
2. plik Bken Moira'lar............................................................................ 325
3. Hora'lar ve Kharit'ler............................................................................ 330
4. Erinys'ler.................................................................................................. 332
5. Moira'larn Hint-Avrupa Kkeni...................................................... 334
6. Moira'nm Dnm..........................................................................336
X. KENTLERN OLUUMU
1. Thukydides Eski Yunanistan' A nlatyor......................................339
2. Tarihsel Dnemde Kentlerin Oluumu........................................... 341
3. Kabile Kampndan Kent-Devletine..................................................343
4. PhaiakTann lkesi ve Pylos...............................................................351
5. Atina'nn lk Dnemi............................................................................354
D r d n c B l m
KA HRAMANLI K AI
X/ . MYKENE HANEDANLARI
1. Geleneksel Sredizin............................................................................361
2. Arkeolojik ereve................................................................................ 363
3. Geleneksel Hanedanlar........................................................................366
XII.AKHA'LAR
1. AkhaTarn Dalm.............................................................................. 377
2. AiakidTer..................................................................................................379
3. on'lar.........................................................................................................382
4. Peloponnesos AkhaTar........................................................................384
5. Akha'lann K keni ................................................................................ 387
6. PelopidTer................................................................................................392
XIII. KLTRLERN ATIMASI
N
1. Akha'lann Toplumsal zellii...........................................................404
2. Anaerkil Toplumun Homeros'da Ele A lm................................ 409
3. Odysseus'un K rall............................................................................416
4. Bat Yunanistan'daki Leleg'ler...........................................................422
5. A kha'lann stnl..........................................................................427
Be n c B l m
H OMEROS
XIV. R SAN ATI
1. Sz ve By..............................................................................................433
2. Ritim ve alma.....................................................................................443
3. Doatan Syleme ve Esinlenme...................................................... 453
lO TARHNCES EGE
XV. YUNAN EPK RNN KUTTRENSEL KKENLER
1. Sorun.........................................................................................................462
2. Strofi...........................................................................................................463
3. Heksametron........................................................................................... 468
4. K oro...........................................................................................................472
5. Epik Giri ..............................................................................................483
6. Akam Yemeinden Sonra Sylenen arklar.............................. 487
XVI. ARKEOLOJ AISINDAN HOMEROS
1. Tarihlendirilebilir el er...................................................................495
2. Gmme Bi i mi .......................................................................................497
3. H el ena.......................................................................................................500
4. Epik Biem................................................................................................511
XVII. HOMEROSOULLARI
1. Aiolis ve onia......................................................................................... 527
2. Homeros'un Doum Y eri ................................................................... 533
3. Saraydan Pazar Yerine..........................................................................536
4. Homeros K lliyat.................................................................................539
5. Destanlar emberi.................................................................................547
6. lyada ve Odysseia'mn Yaylmas....................................................552
7. Peisistratos'un Metin Saptamas......................................................559
8. Epik iirin Sonu.....................................................................................564
9. lyada ve Odysseia'mn Y ap s ...........................................................566
EK
YUNANSTAN'DA TOPRAK KULLANIMI STN E 573
Kaynaka.................................................................................................. 585
Sreli Y aynl ar.......................................................................................603
Kii Adlan Dizini...................................................................................605
Sylence Kiileri Dizini........................................................................607
Yer Adlan D i zi ni ...................................................................................611
Resimler Dizini....................................................................................... 614
izelgeler Dizini.....................................................................................617
Haritalar Dizini.......................................................................................618
NDEKLER II
Nerede gerek?
Parlak szler
elmesin akln.
Arama kayna, bulamazsn
Kendi iinde, ey nsan!
-Birlemenin simgesi, ey Kurtarc-
Gerei ancak akln
Ve yrein tm yaamla
Uyumunda bulacaksn.
PALAMAS
3
EVRMENN NSZ
Elinizdeki kitap, Tarihncesi Ege, dil, edebiyat ve felsefe alanlarnda
Eski Yunan toplumu stne birok yapt vermi olan ngiliz Marx
aratrmac ve kuramc George Thomson'n Eski Yunan Toplumu st
ne ncelemeler adl bayaptnn ilk kitab. Antik a stne yaplm en
yetkin aratrmalardan biri olan Eski Yunan Toplumu stne nceleme
ler, 1949'da yaymlanan Tarihncesi Ege ve 1955'te yaymlanan lk Filo
zoflar adl iki kitaptan oluuyor.
Tarihncesi Ege' de, zellikle Tun a'na denk den dnemde
Ege'de anaerkillik, topra kullanma hakk, kentlerin geliimi ve des
tann douu inceleniyor; Ege'nin ilka toplumlar, uygarlklar ve
kltrlerinin oluumu, yaps, evrimi ekonomik gelime temeli stn
de derinliine ve kapsaml bir incelemeyle gzler nne seriliyor.
20. yzyln ikinci yarsnda bilim dnyasnn eitli alanlarnda ger
ekleen gelimeler gz nne alndnda, 1940'l yllarda yazlm bir
kitabn eskimi olabilecei dnlebilir. Hi kuku yok ki, Tarihnce
si Ege'nin kaleme alnm olduu gnlerden 2000'li yllara uzanan d
nemde, insanln tarihncesi stne yeni bulgular elde edilmi, yeni
bilgilere varlm, yeni kuramlar gelitirilmitir. Ama yle sanyorum
ki, George Thomson'n artc bilgi donanm ile hayranlk uyandr
c emeinin rn saylmas gereken Tarihncesi Ege, bugn de alan
ve konusunun en temel almalarndan biri olarak kabul edilmelidir.
Thomson'n, insanln tarihncesinin karanlkta kalan bir kesini ay
dnla karrken, antropoloji, etnoloji, arkeoloji, dilbilim, sosyoloji,
felsefe ve edebiyat gibi birbirinden ok farkl alanlarn birikim ve ola
naklarn birbirini sonsuzca destekler biimde seferber etmi olmas,
bu almay gnmzde de onsuz edilemez klmaktadr.
Eski Yunan Toplumu stne ncelemeler' in Mehmet H. Doan tarafn
dan dilimize evrilen ikinci cildi lk Filozoflarda ise, Eski Yunan'daki
doa felsefesi, toplumda gerekleen kkl deiikliklerin dnsel bir
rn olarak ele almyor, Yakndou ve in felsefeleriyle karlatr
ma iinde inceleniyor. Doa felsefesinin geliiminde meta retimi ve
para dolamnn ilevi vurgulanrken, ilkel dnceyle bilimsel bilgi
i 4 T a r h n c e s Eg e
arasndaki gei sreci, kleciliin gelimesi ve bilimin kkenleri teme
linde aklanyor.
Tarihncesi Ege' yi 1980'lerin balarnda dilimize evirmeye alr
ken, gerek Antik a dnyasna ilikin szck, ad ve terimleri, gerek
Thomson'm kuramsal evrenini oluturan birok bilim dalnn ierdii
terminolojiyi Trke'ye doru bir biimde aktarmakta zorluklarla kar
latm. eviriyi gerekletirdiim srete, masamn bir ucunda du
ran ve ikide bir el attm szlklerin says srekli artt. eviriyi bitir
diimde, salt Tarihncesi Ege' yi daha salam bir kavrayla evirebil
mek iin yzden fazla kitap okumu bulunuyordum. Diyeceim, Thom-
son'n yaptn evirmek, bir eviri almasnn ok tesine geti, bir
"okul" oldu benim iin.
Bu zorlu eviri srecinde Hilmi Yavuz, Cevat apan ve artk ara
mzda olmayan sevgili arkadam Cem Taylan zendirmeleriyle hep
yanmda oldular, yardmlarn esirgemediler. Onlara binlerce teekkr
borluyum.
Cell ster
Mart 2007
S
GR
Cilalta a ekonomisinin gelimesi, son Buzul a'mn sona er
mesini izleyen bir dizi iklim deiiklii sonucunda gerekleti. Bu ge
lime ilk nce Ortadou'da bir yerlerde balad. Buzullar kuzeye do
ru ekildike, bu blgenin balarda lman olan iklimi giderek astropi
kal bir iklime dnt. Hemen hi aralksz Fas'dan ran'a kadar uza
nan usuz bucaksz otlaklar yar llk alanlara blnd. Bu yar l
lk alanlarn ortasndan, yeil vahalar ve stleri sk bitki rtleriyle
kapl rmak yataklar geiyordu. Avclk ve yiyecek toplayclyla ge
inen gezginci topluluklar eskisi kadar rahat dolaamaz oldular. Avla
dklar hayvanlar ve topladklar bitkilerle birlikte daha verimli yre
lerde ymak zorunda kaldlar. Bunun sonucunda eitli olanaklar
daralnca, av eti ve meyve elde etme olanaklarnn da snrlandn
grdler. Eski avlanma ve yiyecek toplama uygulaym artk yetersiz
kalyordu. Hayvanlarn ve bitkilerin oalmasn insanolunun dene
timi altna alarak, onlar korumann bir yolunu bulmak gerekiyordu.
Bu yreye zg trler arasnda hepsi de kolayca evcilletirilebilen ko
yun, kei, domuz gibi hayvanlar ve bizim arpa ve budaymzn yaba
nl atalar bulunuyordu. Hayvanlar gdlyor ve allara konuluyor,
bitkiler ekilip yetitiriliyordu. Her iki i de insan emeiyle gerekleti
riliyordu elbette. Avclk ve yiyecek toplayclnn yerini hayvan ye
titiricilii ve iftilik ald. Yeni ekonomi dzenli bir st, et ve tahl re
timi salamasnn yan sra dokumaclk ve mlekilik gibi, yaama
dzeyinin daha da ykselmesine neden olan bir dizi ikincil uygulay
mn domasna yol at. nsanlar oald. Yerleik olmaktan uzak, dur
madan yer deitiren kabile kamp, derlitoplu, kendi kendine yeterli,
dirlik dzenlikli bir kye dnt. Ama nfus fazlasn, srekli olarak
ayn rnee gre kurulan yeni kylere yerletirmek zorunda kalmyor
du. Bylece Cilalta a ekonomisi btn blgeye, onun da tesinde
ekilebilir topraklarn bulunduu her yere yayld. Yaylmann snrla
rna yaklaldka, nfusun artan basksyla daha youn tarm yntem
leri ortaya kt ve bu arada dei tokuun gelimesi kylerin kendi
kendine yeterliliini zayflatt.
6 T a r h n c e s i Eg e
Nil, Frat ve Dicle rmaklarnn her trden canlyla dolup taan ba
taklk blmleri avclar ve balklar iin her zaman ekici bir alan ol
mu, ne var ki ilk iftilerin karsna etin bir engel olarak dikilmiti.
Topran tarma elverili klnmas, ancak belirli bir tasar uyarnca a
lan rgtlenmi yn emeini gerektiren geni apl bir sulamayla
salanabilirdi. Cilalta a ekonomisi komu blgelerde de iyiden
iyiye gelimedike, bu koullarn gerekletirilmesi olanakszd. te
yandan bu alvyonlu topraklarda byk bir gizil verimlilik yatyordu.
Nitekim, engeller alr almaz, nfusta gzle grlr bir artn ve ya
ama dzeyinde eski Cilalta a ekonomisinin olanaklarnn ok te
sinde bir gelimenin yolu ald. Kylerin yerini kentler ald. Kentler
kylerden yalnzca daha byk deil, ayn zamanda daha kalabalk ve
daha gnenliydi. Ekonomik temeli bakmndan da deiiklik gsteri
yordu. Kentlerin tahl ve hayvan fazlas o denli bykt ki, evredeki
dalarda yaayan kabilelerin (trib'lerin) kereste, ta ve madenleriyle
srekli olarak ve geni lde dei toku edilebiliyordu. Bylelikle,
evre dalardaki kabilelerin ky ekonomisi de giderek deiiklie u
rad ve kente baml bir duruma geldi. Uzak yreleri saymazsak, eko
nomik kendi kendine yeterlilik gemite kalmt artk. Gidilmedik ko
yak brakmayan, aradaki koca lleri aan zanaatkarlar, tccarlar ve
trl trl araclaryla birlikte ticaret yaygnlatka, dank kyler de
i tokuun burgacna ekildi ve kyle kent arasnda ilkel de olsa bir
iblm dodu. Kentlere gelen hammaddeler arasnda madenler de
vard. Bunlarn bazs, szgelimi gm ve altn, ss eyalarnda kul
lanlyordu. Ama bazs da, rnein bakr ve zellikle de kalay kart
rlm bakr, ara yapmnda tahtayla tan yerini ald ve bylece el sa
natlarnda devrime yol at. Yeni kent ekonomisi, tun madeni temeli
zerinde ykseliyordu.
Msr'da tek bir rmak vardr. Bu rmak da her yl taar ve tm ko
ya sular kaplar. Her yl gerekleen bu takn, topran veriminin art
masnda tek etkendir, ite bu yzden, o zamanlar her renberin takn
dan su yollarn dolduracak, ama tarmayacak kadar su elde edebil
mesi canalc bir sorundu. Hi kukusuz, her iftinin takndan nce
uyarlmas gerekiyordu. Dolaysyla, taknn, koyan balangcndan
denize kadar uzanan yata boyunca denetim altna alnmas gereki
yordu; bu da, gkbilimcilerle tarmbilimcilerin ancak merkezi bir y
netimle salanabilecek ok ustalkl abalarn gerektiren dev bir rgt
lenmeyi zorunlu klyordu. te, Yukar Msr ve Aa Msr krallkla
rnn hzla glenmelerinin ve .. 3000 ylndan ksa bir sre sonra tek
bir kraln ynetiminde birlemelerinin nedeni buydu. Akas, Msr
firavunu yerini ekonomik bir gereksinmeye borluydu. Rahiplerin de
netledii merkezi bir devlet aygtnn bayd firavun.
Mezopotamya'da Msr'daki gibi bir birleme grlmedi, nk ta
rmsal koullar bir deildi. Mezopotamya'da eitli kollardan beslenen
ve bu suyollar ayla birbirine balanan iki rmak vard. Onun iin eki
li alanlar birbirlerine o kadar baml deildi. te bu yzden, burada
ki kentler geliip glenerek, kendi rahipleri ve rahip-kral bulunan ba
msz kent-devletlerine dnebildiler. Bu kent-devletleri arasnda
amansz bir yarma sryordu. En sonunda tm lke silah zoruyla
Babil egemenlii altnda birleti.
Bu farkllklar bir yana braklrsa, Msr ve Mezopotamya toplum-
larmn snf yaps temelde aynyd. Her iki lkede de geni apl tarm
yaplyordu. Bu tarmsa, yeni bir iblm temelinde, reticiler ile re
timi rgtleyenler arasndaki blnme temelinde gelimiti. retimi
rgtleyenler rahiplerdi. En azndan kol emekileri kadar vazgeilmez
olan kafa emekileri, bir baka deyile gkbilimciler, matematikiler,
mhendisler, mimarlar ve yazmanlar hep rahipler arasndan kyor
du. retim aralarnn denetimini ellerinde tutan bu kiiler zamanla
retim aralarnn sahipleri oldular. Grevlerinin niteliinden doan
yetkeyi kullanarak retim fazlasn kendi ellerinde topladlar. Gerek
te, bu da. yeni uygulaymlarn gelimesi asndan ekonomik bir gerek
lilikti. zellikle tun madeninin ilenmesi karmak ve pahal bir ilem
di, anamalsz gereklemesi olanakszd. Bylece, yeni ekonominin b
ymesi, devletin saltk dinerki biiminde pekimesi sonucunu dour
du. Msr'da btn lke, kraln kiiliinde somutlaan tanrnn maly
d ve toplumun retimle ilgili btn ilevleri, szgelimi tarm, el sanat
lar ve deiim sk skya denetleniyordu. Mezopotamya'daysa her
kent bir tanr-evi oluturuyordu. Bu tanr-evi kentin ortasnda oturan
bir koruyucu tanrnn malyd ve bu tanr adna bir rahip-kral tarafn
dan ynetiliyordu. Kral ve rahiplerin ellerinde toplanan yetke, kabile
toplumunun ileri aamalarnda kabile bakanlnn evresinde geli
mi olan by derneklerinden geliyordu. Gene bu ilk kent-devletinin
gl ortaklaacl da Cilalta a ky topluluunun bir kaltyd.
Ama egemen snf, kral ve rahiplerde toplanan yetkeyi, sistemli bir bi
imde kendi ayrcalklarn korumann bir arac olarak kullanyordu
artk. Gerekte, toplumdaki kah katmanlama, kentin yapsnda da ak
seik grlyordu. Kentin ortasnda byk, grkemli ve gz kamat
rc bir tapnak ykseliyordu. Tapnan evresindeyse grevlilerin, za-
GR 17
18 TARHNCES EGE
naatkrlarn ve her trden kol emekilerinin altklar yaz odalar,
hazine odalar, tahl ambarlar, eya depolan ve ilikler yer alyordu.
Burada alanlardan bazlar savata ele geirilen tutsaklard; bazlar
da szde zgr olmakla birlikte, ekonomik ynden rahiplere, yani ken
tin en byk ivereni durumundaki efendilerine bamlydlar. Kent
dnda ekilebilir topraklar uzanyordu. Bu topraklarn bir blm ya
kirac iftilere kiralanyor ya da bir tr emek hizmeti biiminde do
rudan doruya tapmak adna ileniyordu. Geri kalan topraklar aile
mlklerine blnmt; bunlar kiraya ya da daha baka biimsel y
kmllklere bal deildiler, ama gl bir rahipler snfnn halk y
nlarnn inancm her zaman smrd birtakm trel sorumluluk
lara bamlydlar. Ortak kalan, yalnzca otlaklard.
Gene de, Gordon Childe'm da belirttii gibi, Mezopotamya'da en
dk cretle altrlan emekilerin bile bir Cilalta a kynn
zgr ve eit yelerinden daha iyi durumda olduklarn unutmamak
gerekir. Kent devrimi insanlarn yaama dzeyinde su gtrmez bir
ykselmeye yol amt. te yandan, emek retkenliindeki byk ar
t gz nne aldmzda, Mezopotamya'daki emekilerin greli ola
rak kt durumda bulunduklar aktr. Kent devriminin salad ka
zanlar eitsiz bir biimde blld. Nitekim yeni ekonominin yay
gnlamasn duraklatan etken de bu oldu. Bir yanda egemen snf re
tim fazlasnn gitgide artan bir blmn lks mallara ayryor, te
yanda satn alma gc ister istemez snrlanan halk ynlar artk ge
reksinme maddesi durumuna gelmi bulunan birok eyi yeterince edi-
nemiyordu. Bu arada kent-devletleri hammadde ve pazar uruna bir-
birleriyle yarmaya giriyorlar, bunun sonucundaysa egemen smf ken
di yaam dzeyini ancak reticiler zerindeki smrsn yeinle
tirerek koruyabilir bir duruma geliyordu. Kanlmaz bir elimeydi
bu. Ticaret alanndaki yarma ve dmanlklar gitgide tuntan silah
larla ve byk hrslarla yrtlen savalara yol at En sonunda, b
tn lke, daha da keskinleen smf atmasnn yeni biimlere brn
d ve ok daha geni boyutlara eritii bir dizi imparatorluun bo
yunduruuna girdi.
Msr llerle kuatlm ve gemi yapmnda kullanlan keresteden
yoksun bir lkeydi, d ticareti daha geriydi, bu yzden ilk reticiler
zerindeki smr hem daha youn, hem de daha dolayszd. Kyl
ynlar egemenler iin grkemli gmtler yapmaya zorlandlar. Bu
gmtler ayn zamanda bakmlar iin rahipleri gerektiren birer tap
nak da olduklarndan, ller iin dikilmi birer ant olduklar kadar,
yaayanlar iin de birer gelir kaynaydlar. Angarya ve amansz ver
giler halk ynlarn neredeyse klelerden farksz bir duruma dr
d. Ayn zamanda krallk, daha gl soylularn kar koyuuyla yz
yze geldi, nk bu soylular krallara denen vergilerden kurtulma
ya, kendi mlklerinin bana buyruk egemenleri olmaya alyorlard.
I.. 2200 dolaylarnda Eski Krallk i savalar sonucunda ykld. Ne
var ki, merkezi bir ynetime duyulan kar konulmaz gereksinmenin
bir kez daha dayatmasyla krallk yeniden kuruldu. Orta Kralln fira
vunlar kuzeyde Suriye'ye kadar uzanan temkinli bir yaylma, ticaret
ve yamalama siyaseti izlediler ve bylece Onsekizinci Sllenin tam
anlamyla gelimi emperyalizminin yolunu atlar. Bylelikle impara
torluklar aras bir atmann temeli yaratlm oldu. Babil mparator
luu ykld, yerini Asur mparatorluu'na brakt; sonra Asur mpara-
torluu'nun yerini Pers mparatorluu, Pers mparatorluu'nun yeri
ni de Makedonya mparatorluu ald. Msr srasyla Asurlular, Persler
ve Makedonyallarca alnd. Bunlar daha sonralar Romallar ve Arap-
lar izledi. Ve Nil kylleri, efendilerinin durmadan deitii bu be bin
yl akn dnem boyunca, yeryznn bu en bereketli topraklarn yok
sulluk ve hastalklarla bouarak ekip ilemeyi baardlar.
Kent devriminin bir zellii de, madenlerin geni lde ilenmesi
iin gerekli retim fazlasn tek bana salayabilecek usuz bucaksz
alvyonlu topraklarn madensel zenginlik bakmndan doal olarak
yetersiz olmalaryd. Madenlerin dardan alnmas gerekiyordu. r
nein, bakr ran'dan, Suriye'den ve Sina Yarmadas'ndan; kalay ran
ve Suriye'den; altn Nubya'dan; kurun ve gmse Kappadokia'dan
geliyordu. Demek ki, yeni ekonominin can damar ticaretti. Ticaret yay
gnlatka, Cilalta a kyleri ve da kabilelerini kapsayan daha da
geni bir alan uygarln yrngesine ekti.
.. 3000 dolaylarna gelindiinde bakr kullanm tm Ortadou'ya
yaylm olmakla birlikte, henz evrensel bir dzeye ulamaktan uzak
t. Mezopotamya'da bile bakrn maliyeti henz yksekti ve Msr'da
btn bir Tun a boyunca kyller almalarn tahta ve ta ara
larla srdrdler. Daha geri blgelerdeyse bu yeni madeni kullanma
ya ancak kabile bakanlannn gc yetiyor, onlar da bakr saban de
miri yapmnda deil de, daha ok kl yapmnda kullanyorlard. Ba
krn bol olduu yerlerde bile insanlarn yerel bir sanayi gelitirmek-
tense, bakr ilenmemi olarak da satmay yeledikleri, bu ii daha
krl bulduklar anlalyor. Demek ki, Mezopotamya ve Msr dnda
ortaya kan ilk kent topluluklar balangta ticaretle uraan yerle
GR 19
20 TARHNCES Eg e
im merkezleriydi. Szgelimi, Kappadokia'daki Kani kentini, arala
rnda Toros dandaki madenleri elinde tutan Hititlerin de bulundu
u yerel kabilelerle alverie girien Mezopotamyal tccarlar kurmu
tu. Gene, topraklarnda zengin bakr ve kalay yataklarnn yan sra s
tn nitelikli keresteyi de fazlasyla barndran Suriye'de, ilerinde Byblos
ile Ugarit'in de bulunduu birok kent Msr'la ok canl bir ticarete gi
rimi ve sonralar gitgide byyerek Msr, Mezopotamya ve Anado
lu arasndaki alveriin byk bir blmn ellerinde tutan varlkl
kent-devletlerine dnmlerdi.
Deniz ulamnn salad btn stnlkleriyle birlikte Akdeniz,
kent devrimine almt artk. Ugarit'den denize alan ilk tccarlar sa
nrz rotalarn ya Nil Deltas'na evirmilerdi, ya da bakr adas Kb
rs'a. Kbrs'n bakrca zengin olmasnn bu adada kentlerin gelimesi
ni geciktirdii anlalyor. Adallar Suriye kylarndaki ileri topluluk
lara yaknlklar dolaysyla btn abalarn kendi sanayilerini geli
tirmeye deil de, darya kle kle bakr satmaya yneltmilerdi.
Gene de, Anadolu'nun girintili kntl gney kylarnn tam karsn
da bulunan Kbrs adasnn konumu ticaret asndan hi de elverili
deildi.
Girit adasnn durumuysa farklyd. Suriye ve Msr'a eit uzaklk
ta bulunan Girit, karayla kuatlm kk krfezlerden, dolambal
koyaklardan geerek Balkan dalarna, oradan da Tuna'ya ve Orta Av
rupa'ya kadar geit veren Ege havzasnn, adalar ve dalaryla basa
mak basamak ykselen o grkemli blgenin giriini tutuyordu. Dr
dnc bin boyunca, Cilalta a gmenleri rkek rkek Thessalia
ve Peloponnesos ilerine sokulmulard. Bilindii kadaryla, Girit ada
sna ilk yerleenler de, kimi Anadolu'dan, kimi Nil Deltas'ridan gelen
Cilalta a insanlaryd. Bunlar adann dousuna ve gneyine yer
letiler. Bu arada bakr kullanm Anadolu'nun ilerinden geerek Ege
kylarna ulamt. Bakr kullanmyla birlikte nfus giderek artt ve
bunlardan bazlar .. 3000 dolaylarnda denize alarak Kyklad'lara
ve Girit adasna yerletiler.
Msr ya da Mezopotamya'yla karlatrldnda Girit'in tarmsal
kaynaklar yetersizdi. Geri yemyeil otlaklar ve ekin, zm balar,
hurma aalar ve zeytinlikler iin elverili yaylalar yok deildi, ama
gene de adann byk bir blm dalar, ormanlarla kaplyd; sonra
deniz de hi kukusuz yaylmann nne dikilen bir engeldi. Buna kar
lk, bol kereste ve ok sayda elverili limann bulunmas, adallarn
daha ilk balarda drt bir yanlarnn deniz olmasndan yararlanmak-
H
a
r
i
t
a

I
.

D
o

u

A
k
d
e
n
i
z
rm salad. Bunun sonucu olarak, Girit kentlerinin zenginlii byk
lde ticaretten geliyordu ve ticaretin hzl gelimesi iktidarn byk
toprak sahiplerinin elinde toplanmasn engelleyici bir rol oynuyordu.
Minos kentleri, genellikle, bir prensin saraynn bitiiindeki bir ak
ln evresinde kuruluydu. Bu prens hem yksek rahip, hem ba y
netici, ama hepsinden nce bir tccar-prensti. teki tccarlar da sara
yn hemen yaknnda bulunan ve prensin saraymdan yalnzca biraz da
ha az gsterili olan konaklarda oturuyorlard. Gerek prensi, gerek te
ki tccarlar topluluun geri kalan blmnden ayran hibir ey yok
tu. Bu kentlerin belirli bir dzene gre kurulmam olmalar bile, top
lumsal ilikilerin daha bir zgr ve esnek olduunu gsteriyor. Demek
ki, Mezopotamya ve Msr'la karlatracak olursak, Girit'de kent dev-
riminin, kabile toplumu yapsnda daha az zlmeye yol aarak ger
ekletiini grrz.
Madenlerin kullanlmaya baland Erken Minos dneminde (..
2900-2200) ticaret byk lde Msr ve Kyklad'lara ynelikti; kentler
de daha ok adann dousunda ve gneyinde gelimiti. Tun kullan
mnn gelimesiyle belirlenen Orta Minos dneminde (.. 2200-1600)
nfusun durmadan artt, Msr'la ticaretin younlat, Suriye'yle
dolaysz bir ilikinin kurulduu gze arpar. .. 1700'den bir zaman
sonra Kassitler, Babil'i ele geirip de dounun dzeni bozulunca, Su
riye'yle ilikiler koptu ve Minos prensleri Ege'de yeni olanaklar ara
maya koyuldu. Kyklad takmadalaryla ilikilerini glendirdiler, Ar
gos yaylasnda ve Orta Yunanistan'da yerleim merkezleri kurdular.
Bu gelimeler, Girit adasmda Knossos kentinin nem kazanmasyla so
nuland. Ge Minos dneminde (.. 1600-1200) Knossos prensleri ka
lelerin koruduu bir yollar a kurarak adadaki egemenliklerini peki
tirdiler ve imparatorluklarn denizar yrelere kadar, Kyklad'lara,
Argolis ve Attika'ya, dahas belki de Sicilya'ya kadar genilettiler. Bu
prenslerin iktidarn, byk bir olaslkla .. 1450 dolaylarnda Yuna
nistan anakarasndan gelen ve Girit adasn batan baa ele geirerek
kentleri yerle bir eden Minoslulam kabilelerin bakanlar ykt. Mer
kezi, Msr ve dou Akdeniz kylaryla dolaysz ilikilere giren Myke-
ne'de bulunan imparatorluk, varln birka yzyl daha korudu. Da
ha sonralar, barbar srlerinin Ege'ye dolumalar ve tm Dou Ak
deniz'i karadan ve denizden ta Nil deltasna kadar ele geirmeleri so
nucunda ykld gitti.
Mykene tipik bir Minos kenti deildi. Kentin ekirdeini son dere
ce gl bir kale oluturuyordu. Kalenin iinde soylularn evleriyle ev
ZZ TARHNCES EGE
relenen ve ok iyi korunan saray ve ambarlar yer alyordu. Kalenin du
varlar dibinde aklk bir yerleim merkezi bulunuyor, burada sarayn
gereksinmelerini karlayan zanaatkarlar ve tccarlar oturuyordu. Ba
taki ynetim, egemenliini, ncelikle savalarda kulland tun ma
denini tekeline alarak kurmutu. Tiryns, Thebai ve Troya gibi teki mer
kezler de ayn tipe uyuyordu.
Bu Mykene prenslerinin egemenlii pek uzun srmedi. Bunlar Mi
nos kltrnn uygulaymsal baarlarn savama sanatna uygulaya
rak baa gemilerdi. zellikle atl sava arabasn, yeni kl trlerini,
me, tolga ve zrh kullanmaya balamlard. Ama retim uygulay
mn ilerletmek iin pek az aba harcadlar, ite bu yzden de, demir
le donatlp silahlandrlm yeni bir istilaclar dalgas karsnda bo
yun emek zorunda kaldlar; tuntan silahlar ve zrhlaryla Mykene
savalar bu yeni istilaclarla baa kamadlar. Dor'lar tuntan ucuz
olmasna karn demir kullanyorlard, stelik hl kabile dzeni teme
linde rgtlendiklerinden demiri yalnzca nderler deil, herkes kul
lanyordu, ite stnlklerini bu olguya borluydu Dor'lar. Demir tek
bir snfn tekelinde deildi. Dolaysyla, Tun a'mn sona ermesi,
Yunan toplum yapsmda ortaya kan nemli deiikliklerle ayn d
neme rastgeldi.
GR 23
Birinci Blm
AKRABALIK
lk Yunanllarn bugnk barbarlara benzer bir
biimde yaadklarn ortaya koyan birok kant
gsterilebilir.
THUKYDDES
27
TOTEMCLK
I
1. Etnoloji ve Arkeolojinin Karlatrmal Bir ncelemesi
Gnmzde kabile dzeninde yaayan topluluklar yiyecek elde et
me biimlerine gre u snflara ayrlyorlar: Aa Avclar (yiyecek top
lama ve avlanma); Yukar Avclar (avlanma ve balk tutma); obanlk
(iki evre); Tarmclk ( evre).1Yukar Avclarn Aa Avclardan ba
lca fark, karg kullanmalarnn, mlekilik ve dokumaclk sanatlar
nn ve hayvanlan evcilletirmelerinin yan sra bir de yay kullanmala
rdr. kinci obanlk evresinde srtmalk tarmla btnleir; n
c Tarmclk evresindeyse apayla yaplan bahe tarmnn yerini sa
banla yaplan tarla tarm alr ve tarm srtmalkla birleir. Bu iki ev
rede el sanatlarnn, kalc yerleim merkezlerinin, kabileler aras dei
tokuun ve madenlerin ilenmesinin daha da gelitiini grrz. Da
ha geri evrelerden kalma kabile toplumu yaps bu aamada artk
zlmeye yz tutar.
Bu snflandrma bir soyutlamadr elbette. Organik bir sreci ele al
d iin baka trl olmas da beklenemez. Szn ettiimiz snfla
malarn birbirini btnyle dlad dnlmemelidir. Avclk ve
hatta yiyecek toplayclk bile daha ileri evrelerde de varlklarn sr
drrler, ama hi kukusuz nemlerini yava yava yitirerek. Sonra,
1 L.T. Hobhouse, G.C. Wheeler ve M. Ginsberg, Material Culture and Social Instituions of the Simpler
Peoples (ilkel Halklarda Maddesel Kltr ve Toplumsal Kurumlar), (Londra, 1930), s. 16-29. Yalnlk
kaygsyla Baml Avclk evresini almadm. Totemcilie ilikin gnmzdeki grler iin bkz. A.
Van Gennep, Litatactuei du problime tatimique (Totem Sorununun imdiki Durumu), (Paris, 1920).
Benim grm A.C. Haddon tarafndan da sezinlenmitir: Bkz. A.W. Howitt, Native Tribes of South-
East Australia (Gneydou Avustralya'daki Yerli Kabileleri), (Londra, 1904), s. 154. R. V. Russel ve
R.B.H. Lal, Tribes and Castes of the Central Provinces of India (Hindistan'n Orta Eyaletlerindeki Kabileler
ve Kastlar), (Londra, 1916), c. I, s. 96.
28 TARHNCES EGE
belirli bir zaman sras da izlemez bu snflamalar. Her yerde ilk nce
avclk ve yiyecek toplaycln ortaya kt sylenebilir, ama daha
ileri evrelerin gereklemesi yerel hayvan ve bitki toplamna ve teki
evresel etkenlere baml olmutur. Doa koullarnn elverili oldu
u birok yrede iftilik ile srtmalk daha bandan oban iftilik
ya da karma iftilik biiminde birlemitir.2
Tarihncesine ilikin arkeolojiye dnersek, avclk evrelerinin aa
yukar Yontmata a'na, teki evrelerin de Ortata a ve Cilalta
a'na denk dtn grrz. Bir Cilalta a ekonomisinin ar
dk evrelerini somut bir rnekle ortaya koyabiliriz. Arkeologlar, Tu
na havzasnn tarihncesi kltrn evreye ayryorlar.3 Birinci ev
rede avclk oktan ikincil duruma dmtr. Geri kk domuz, ko
yun ve sr srlerine rastlanr, ama insanlar daha ok apayla ile
nen bostanlarda arpa, fasulye, bezelye ve mercimek yetitirerek salar
lar geimlerini. Elyapm mleklere ilikin kaba bir uygulaym ve bi
raz da dokumaclk bilgisi gze arpar, ikinci ve nc evrelerdeyse,
el sanatlarnn gelitii, ekilebilir topraklar zerindeki basknn artma
sndan dolay da srtmalm yaygnlat grlr.
nsan toplumunun tarihncesine degin btn bilgilerimizi bu iki
aratrma alanndan, etnoloji ile arkeolojiden elde etmemize karn, bu
iki bilim dal henz verimli bir egdm iine girmi deildir. Etnoloji
alanndaki bilgilerin bir arkeoloa byk yararlar salayacan kimse
yadsyamaz. Bunu Tuna kltrne ilikin bir rnekle aklayabiliriz. Ya
plan kazlar, Tuna havzasndaki yerleim merkezlerinin btn blge
de youn ve benzeik bir dalm gsterdiini, ancak, bunlarn hibirin
de uzunca bir zaman oturulmadn ortaya karmtr. Bu durumun
aklamas, Afrika'nn eitli yrelerinde bugn hl varln koruyan
koullara baklarak yaplabilir. Ekilebilir topraklar zerinde bir yerle
im yeri kurulur, sonra bu topraklar verimliliini yitirinceye kadar i
lenir, ekilir. Topran verimlilii tkenince de yerleim merkezi terk edi
lir, ekiciler de kalkar baka bir yere giderler. Gebe tarmdr bu.
Arkeoloji, yok olmu topluluklarn maddi kalntlaryla urar; top
lumsal rgtlenmeyle ilgili dorudan doruya hibir ey sylemez. Oy
sa bazlar, bu boluun gnmzde ayn maddi dzeyde varlklarn
srdren kabilelere ilikin bilgilerimizle doldurulabileceini yadsyor
2 V.C. Childe, Man Makes Himself (Kendini Yaratan insan), (Londra, 1936), s. 85. F. Heichelheim,
Wirtschaftsgeschichte des Altertums (Eskiada Ekonomi). (Leiden, 1939), I, s. 48.
3 V.C. Childe. The Dawn of European Civilization (Avrupa Uygarlnn Douu), (nc basm, Londra,
1939), s. 96-108.
TOTEMCLK 29
lar. Gordon Childe soruyor, diyor ki: "Bu kabilelerin ekonomik ve mad
di kltrnn, AvrupalIlarn onbin yl kadar nce getii bir gelime
aamasmda kaldna bakarak, onlarn zihinsel geliiminin o noktada
donup kaldn m varsayacaz?"4Sonra da bu soruya ok hakl ola
rak olumsuz bir yant veriyor. Ne var ki, sorun bu kadarla bitmiyor, iki
bilgi kmesinin karlatrlabilir olduu kabul edildiine gre, uygun
karlatrma yntemini bulup ortaya karma ykmllyle yz
yzeyiz demektir. Bu, nemli olduu kadar g bir itir. Burada ancak
baz yol gsterici ilkeler saptamakla yetinebiliriz.
Modern anamalc uygarlk, olaanst bir hzla gelien tarihncesi
Avrupa ve Yakndou kltrlerinin barndan dodu. Bu kltrlerin
tersine, yeryznn teki yrelerinde varln hl koruyan ilkel kl
trlerse, geciktirilmi ya da durdurulmu bir gelimenin rndr. Hi
kukusuz bunlar iki u rnektir ve bunlarn tartmasna girmeden n
ce bu karkln zmlemesini yapmann bir yolunu bulmalyz. Bu
rada bir eitsiz gelime sorunu sz konusudur.
Gordon Childe'n belirttii gibi, gnmzdeki bu kabilelerin top
lumsal kurumlan olduu gibi kalmamtr. Gelimelerini srdrm
ler, ama elbette bu gelime egemen retim biiminin belirledii yn
lerde olmutur. Kald ki, sorunun anahtar da buradadr. Szgelimi, to
temcilik, dtan evlenme ve erginleme trenlerinin Avustralya'da rast
lanan biimlerini inceler ve baka yerlerde grlen ayn kurumlarla
karlatrrsak, bunlarn uzun bir gelime dneminden getiklerini ve
olaanst bir yetkinlie ulatklarm grrz. Ama bunlarn hepsi de
basit bir avclk ekonomisine zg kurumlardr. Baka bir deyile, bu
kabilelerin ekonomik gelimesi nasl durakladysa, kltr de yle ie
dnk kalmtr. Dolaysyla, bu kurumlara Yontmata a Avrupa-
snda ayn biimde rastlanmasn bekleyemeyiz, ama u ya da bu bi
imde rastlamamz olasdr.
Sonra, bu kabileler, salt geriliklerinden tr, ilikiye girdikleri da
ha zengin ve ileri kltrlerin etkisine uzun bir dnem ak olmular
dr. Kltrel yaylma hi kukusuz btn alarda grlen bir olaydr,
ama etkileri belli bir birikim sonucunda kendini gsterir, gnmzde
ki bu kabilelerdeyse bu etkiler son derece uzun sreli ve gl olmu
tur. Bu noktada da AvustralyalIlar u bir rnektir. nk Avustralya
lIlar, Yontmata a ekonomilerini korumakla birlikte, son zamanlar
da kendilerini hzla yutan Avrupa anamalclnn etkisine girdiler. Bu
4 Man Makes Himself, s. 51; bkz. n. 61.
gn varln srdren ilkel topluluklara ilikin bilgilerimizin, bunla
rn arasna giden tccarlarmzn, misyonerlerimizin, devlet grevlile
rimizin ve etnologlarmzn bilgileriyle snrl olduunu unutmamak
gerektir. Bu ilkel topluluklar baz durumlarda Gney Afrika'nn altn
madenlerinde alan Bantular gibi aktan aa proleterlemilerdir.
Baz durumlardaysa bunlarn kendi kurumlan, ngiliz Smrgeler Ba
kanl tarafndan, dolayl bir egemenliin arac olarak kullanlmak
amacyla, bile bile korunmutur. Bu tr kltrler, ilikilerinin sertliin
den dolay, ister istemez kendine zg baz zellikler gsterir. Bunlar
ancak anamalc smrnn etkilerinin sistemli bir biimde zmlen
mesiyle aklanabilecek zelliklerdir. Oysa hibir kentsoylu etnoloun
kendiliinden stlenmeye yanamayaca bir itir bu.
Bu durumda, konumuzu gelitirmek istiyorsak, karlatrmal yn
tem, yararlanabileceimiz ve yararlanmamz gereken bir aratr. De
Pradenne korkusuzca sylyor "Tarihncesi konusunda dar bir bak
asyla bir yere varlamayaca kantlanmtr, nk kmaza giril
mekte, yerinde saylmakta ve batakla saplanlmaktadr. Btn bir s
re boyunca karmza dikilen btn sorunlarn stne stne gitmek,
bir zme varmann tek yoludur."5stelik elimizdeki aralar yetkin-
letirinceye dek beklememiz de olanakszdr. nk aralar ancak kul
lanarak gelitirebiliriz. Gerei gruma karabilmek iin yanlma
y gze alabilmek gerekir.
2, Totemciliin Kkeni
Kabile toplumuna zg bysel-dinsel bir sistemdir totemcilik. Ka
bileyi oluturan her klann doadaki bir nesneyle bants vardr. To
tem ad verilen bu nesne, ou zaman ya bir bitkidir ya da bir hayvan.
Klan yeleri, totemi akraba bilirler ve onun soyundan geldiklerine ina
nrlar. Totem saylan bitki ya da hayvan yemek yasaktr,6tam tersine
totem trn oaltmak amacyla her yl tren dzenlenir. Ayn tote
min yeleri birbirleriyle evlenemezler.
30 TARHNCES EGE
5 A.V. De Pradenne, La PrMstoire (Tarihncesi Dnem), (Paris, 1938), s. 14.
6 Burada yasak olan, totem trnn ldrlmesi deil, zellikle yenmesidir: B. Spencer ve F.J. Gillen,
Northern Tribes of Central Australia (Orta Avustralya'daki Kuzeyli Kabileler), (Londra, 1904), s. 149.
Baka bir klann totem trnn izinsiz yenmesi de yasaktr: Ayn yerde, s. 159, 296. B. Spencer ve
F.J. Gillen, Native Tribes of the Northern Territory of Australia (Avustralya'nn Kuzey Yresindeki Yerli
Kabileleri), (Londra, 1914), s. 324.
TOTEMCLK 31
Bugn totemcilik en eksiksiz biimiyle Avustralya'da aa avclk
evresindeki kabilelerde grlyor. Totemcilie az ok zlm biim
leriyle Amerika, Afrika, Hindistan ve Asya'nn teki baz yrelerinde
de rastlanyor.7 Avrupa, Sami ve in uygarlklar ya totemciliin so
mut uzantlar ya da bu ideolojinin kalntlar saylan birok gelenek
ieriyor. Totemci uygulamalardan doan bu gelenekler derinlere kk
saldklar iin direnli oluyor.
Avustralya'daki totemcilik bizim iin nemlidir, nk dolaysz bil
gi edinebildiimiz en ilkel dzeyi gzler nne sermektedir. Avustral
ya'daki totemciliin imdiki biiminin bir zmlemesini yaparak ilk
bataki biimini ortaya karabilir ve her iki biimi tutarl bir evrim s
recine oturtabilirsek, genel olarak totemciliin tarihi konusunda yak
lak da olsa bir sonuca varm saylabiliriz.
Avustralya totemlerinin byk ounluu yenilebilir bitki ve hay
van trleridir.8Geri kalanlar da okluk ya talar ve yldzlar gibi doa
daki nesneler ya da yamur ve rzgr gibi doa olaylardr. Bu cansz
totemler nceden varolan kalba rnekseme yoluyla oluturulmutur
ve ikincildir. Sistemin kkenini aratrrken daha ok bitkiler ve hay
vanlar zerinde durmak gerekir; bunlarn ounun yenilebilir olmas
totemciliin kkeninin yiyecek salamayla bantl olduunu dn
dren nemli bir ipucudur.
Totem trnn oaltlmas iin dzenlenen trenler, iftleme mev
siminin bamda toteme bal olan klamn avlanda, totem merkezi de
nilen nceden belirlenmi bir yerde gerekletirilir. Totem merkezi ge
nellikle sz konusu trn gerek iftleme yeridir.9rnein, trtl kla
nnn atalarnn, bugn trtllarn oalmas iin trenlerin dzenlendi
i yere bir zamanlar hangi nedenle gelmi olabileceklerini dnd
mzde, akla gelen tek yant trtl yemek iin geldikleri olmaktadr.
Gnmzde klan yelerinin totem trn ldrmeleri deilse bile
yemeleri yasaktr, ancak bu konuda kurald rnekler de vardr. Orta
7 Hirt-Avrupa totemcilii sorununa Frazer yle bir deinmi [Totemism and Exogamy (Totemcilik ve
Devlilik), Londra, 1910, 4, s. 12-14], Lowie ise bu sorunu gzard etmitir [Primitive Society (lkel
Toplum), New York, 1929, s. 131). Sami, in ve Hindistan totemcilii iin bkz. W. Robertson Smith,
Religion of the Semites (Samllerin Dini), (nc basm, Londra, 1927); M. Cranet, La Civilisation
Chinoise (in Uygarl), (Paris, 1929), s. 180; O.R. Ehrenfels, Mother-right in India (Hindistan'da
Ana Tresi), (Oxford, 1941).
8 Speneer ve Gillenn saydklar iki yz totem trnn yz elliden fazlas yenilebilir trlerdir: Northern
Tribes of Central Australia, s. 768-773.
9 Ayn yerde, s. 147, 288; J.C. Frazer, Totemica, (Londra, 1937), s. 59, 62, 69, 70, 99, 185, 189. Tren
her yl iftleme mevsiminin banda dzenlenir: Ayn yerde, s. 72, 78,195.
Avustralya'daki oaltma treni srasnda klan bakannn totem t
rnden bir para yemesi zorunludur. Klan bakan, bu durumu, by
yapabilmek iin "totemi iine almas" gerektiini syleyerek aklyor.10
Yasan tren srasnda inenmesi, ilk balardaki genel bir uygulama
dan geliyor. Klan atalarnn bir alkanlk olarak, hatta salt kendi totem
trlerini yiyerek besleniyormu gibi gsterildikleri kabile gelenekleri
bunu kantlyor.11Bu da, totemciliin, avlanma uygulaymnn son de
rece geri olduu dnemlere kadar uzandn, yiyecek aramaya kesin
snrlamalarn konulduu ve ancak belirli trlerin yenildii dnemle
re kadar uzandn gsteriyor.12Totemci klan, beslendii belli bir hay
van ya da bitki trnn redii yere gelen kk bir gebe topluluk
ya da "sr"den kaynakland. imdi geriye, bu durumun nasl olup da
kartna dntn ortaya karmak kalyor.
oaltma treni srasnda, totemin, eer bir bitkiyse bymesi, bir
hayvansa belirleyici davranlar, devinimleri ve kard sesler, kimi
zaman da o hayvann yakalanp ldrlmesi oyunlatrlarak sunulur.
O hayvann ya da bitkinin klna girmi danslar genellikle o tr ku
sursuz bir biimde yanslayarak dans ederler, kimi zaman da kayalara
ya da topraa onun resmini izerler. Sanrz, bu gsterilerin ilk bataki
amac, sz konusu tr daha kolay yakalayabilmek iin onun davran
larn olduu gibi yanslamak, bylece onun alkanlklarn, devinim
lerini iyice renmekti. Daha sonralarysa, avlanma uygulaymnn ge
limesiyle birlikte bu ilev yerini bysel bir denemeye brakt. Klan
yeleri baarh bir avlanma eylemini nceden yansdayarak gerek av
lanma srasnda gerek duyacaklar g ve yetiyi bedenlerinde toplam
oluyorlard. Bynn z budur. By, insanolunun gereklii denet
ledii yanlsamasnn yaratlarak, gereklii gerekten denetleyebilme
sinin salanmas ilkesine dayanr. Gerek uygulaymn yetersizlikleri
ni gideren aldatc bir uygulaymdr by. nsan bilinci, retim dzeyi
nin geriliinden dolay, henz d dnyann nesnelliinin tam anlamy
la farknda deildir. Bu yzden d dnyay diledii gibi deitirebile
ceini sanr ve gerek eylemde elde edilen baary nceden dzenle
nen trene balar. Ama ayn zamanda, bir eylem klavuzu olarak by
32 TARHNCES EGE
10 Northern Tribes of Central Australia, s. 323; Native Tribes of the Northern Territory of Australia, s. 198;
B. Spencer ve F.J. Gillen, The Arunta, (Londra, 1927), s. 82.
11 Northern Tribes of Central Australia, s. 321, 324, 394, 405; The Arunta, s. 331, 332, 334, 339, 341, 342;
bkz. G. Thomson, A/skhylos ve Atina.
12 Totem trnn tek besin durumuna geldiini sylemek istemiyorum. Besin elde etme temelde yiyecek
toplaycla bamlln srdryordu. Ama avclarn zerinde younlatklar yiyecek totem tryd.
TOTEMCLK 33
ideolojisi nemli bir gerei de ierir: nsanolunun d dnya karsn
daki znel tutumu, d dnyann gerekten deitirilmesini salayabi
lir. Yanslama dans srasnda g ve yetilerini uyaran ve rgtleyen av
clar artk hi kukusuz eskisinden daha iyi birer avc olmulardr.
Klan yeleri totemleri olan tre byk bir yaknlk duyar, dahas
kendilerini onunla bir tutarlar.13Beslenmelerini trtllardan salayan
insanlar, trtllar semirdiinde semirir, trtllar alk ektiinde alk e
ker, trtllar denetimleri altna alabilmek iin onlarn devinimlerini yan
slar, bylece onlarla tam anlamyla btnleirler. Kald ki, bu ilikiyi
kendilerinin trtl olduklarm syleyerek dile getirirler. Dolaysyla, klan
yallarnca kullanlan yetke atalara tapnmay dourduunda14insan
biiminde atalara deil de, totem hayvan ya da bitkisi biiminde ata
lara tapnlr.
yleyse, totemciliin evrimindeki ilk aamann, ilkel srnn fark
l yiyecek kaynaklarnn elde edilebilmesi amacyla blnmesiyle be
lirlenmesi gerekir. Ortaya kan bu topluluklar birbirleriyle balantla
rn yitirdikleri srece bu deiiklik niceliksel bir deiiklik olmaktan
teye gidemedi. Yani bir topluluk yerine iki topluluk kmt ortaya.
Ama belli bir aamaya gelindiinde bu deiiklik niteliksel bir durum
ald. ki topluluk yiyeceklerini kendi balarna elde etmekten vazgee
rek, birbirine baml iki klan biiminde btnleti. Her birinin retti
i yiyecek iki klan arasnda blld ve bu ibirlii dzeni totem t
rnn dolayszca edinilmesine konulan tabu araclyla korundu. Ba
ka bir deyile, totem trnn bulunduu anda ve yerde yenilmesi ya
sakt, bllmek zere klana getirilmesi gerekiyordu. Her topluluk,
rnlerini teki klanla paylaan bir totem klan durumuna geldi. Bu
dei tokuun nasl gerekletirildiini daha ileride ele alacaz.
retim biiminin gelimesiyle birlikte bu sistem ekonomik temeli
ni yitirdi. Trtl arama artk zel bir uygulaym olmaktan ktndan,
trtl klannn ilevi totem trnn topluluk yararna artp oalmas
n salamakla snrl salt biiysel bir nitelie brnd,15totem tr ze
rindeki tabu da artk ekonomik kkeninden koptuu iin saltklat.
Bu arada trenler de deiiklie urad. Artk totem trnn devi
nimlerini, davranlarn yanslamak yerine, totem atalarnn yaamn
13 Aruntalardan biri kendi fotorafn gstererek, "Bu tpk ben," demi, demek ki bir kanguru" (totemi
kanguruydu); The Arunta, s. 80.
14 C. Landtman, Origin of the Inequality of the Social Classes (Toplumsal Snflardaki Eitsizliin Kkeni),
(Londra, 1938), s. 125.
15 Northern Tribes of Central Australia, s. 327.
daki olaylar kutlanyordu. Bu deiiklii de Orta Avustralya'ya baka
rak inceleyebiliriz.16Tren, totem trnn dllenmesi asndan hl
gerekli saylmakta, ama bu i artk dansn eyleme gemeye ard
atalar araclyla yaplmaktadr. Bu biimiyle tren, ayn zamanda klan
geleneklerinin yeni yetien kuaa aktarlmasna da hizmet etmekte
dir.17Bylelikle, retim biiminin ayrlmaz bir paras olarak ortaya
km bulunan bir yntem, salt bysel-dinsel bir sisteme dntrl
m olmaktadr. Kendi barndan doan bir toplum yapsnn onay
lanmasn salayan bir sistemdir bu.
Avustralya'da totemcilik ideolojisi, doa dnyasna ilikin kapsam
l bir kurama vardrld. Toplumsal organizma nasl her birinin kendi
totem tr bulunan birok klandan ve klanlar topluluundan oluu
yorsa, doa dnyas da (deniz, rmaklar, dalar, tanrsal varlklar ve
doada varolan her ey) totemci rnee uygun bir biimde snfland
rlmtr. eitli aa cinsleri o aalarda yuva yapan ku cinsleriyle
ayn kmede toplanm, su ise su kular ve balklarla ayn kmeye so
kulmutur.18Doann topluma dayatt rgtlenme yanstlarak do
a dnyasna bir dzen verilmitir. Dnyann dzeni toplum dzeni
nin bir yansmasdr; insanolunun doa karsndaki gszlnden
tr hl basit ve dolaysz olan bir yansmadr bu.
Ekonomik gelimenin bu ilk aamada tkanp kalmad dnyann
daha baka yrelerinde sistem btnyle kt, geriye yalnzca ortak bir
soydan esinlenen bir akrabalk duyarl, ayrt edici bir atalara tapnma,
dtan evlenme uygulamas, belli bir bitki ya da hayvann salt biimsel
olarak tabu saylmas ve totem sylencelerinin oaltlmas kald.
3. Dtan Evlenmenin Kkeni
Klan yeliini belirleyen soydur. Geen yzylda, Bachofen'in ar
dndan etnologlar soyun ilk bata anadan geldii konusunda birlemi
34 TARHNCES E g e
16 Ayn yerde, s. 297.
17 Ayn yerde, s. 328-392; G. Landtman, Origin of the Inequality of the Social Classes, s. 21. 31; H. Webster,
Primitive Secret Societies (lk nsanlarda Gizli Dernekler), (kinci basm, New York, 1932), s. 27. 32,
60, 140.
18 Native Tribes of South-East Australia, s. 454. 471; A. R. Radcliffe-Brown, "The Social Organisation of
the Australian Tribes (Avustralya Kabilelerinde Toplumsal Yap). Oceania, (Melbourne/Londra,
1931); R.B. Smyth, The Aborigines of Victoria (Victoria Yerlileri), (Londra, 1878), c. I. s. 91; E. Durkheim
ve M. Mauss, "De quelques formes primitives de classification, Annie sociologique, (Paris. 1896);
P. Radin, Indians of South America (Gney Amerika Yerlileri), (New York, 1942), s. 141.
TOTEMCLK 35
lerdi. Oysa bugn bu gr Sovyetler Birlii dnda hemen herkese
yadsnyor, ancak zerinde birleilen baka bir gr de getirilemiyor.
Geen yzylda kabul edilen gr son zamanlarda Briffault tarafn
dan yeniden doruland. Kanmca, kart grtekilerden ok daha b
yk bir abayla derledii ok sayda belge ve bilgiyle Briffault eski g
rn doruluunu kantlam bulunuyor.
Gnmzdeki kabilelerde anayanl soydan babayanl soya geildi
ini gsteren birok rnek saptanmasna karn, bu srecin tersini or
taya koyan hibir duruma rastlanmamtr.19Her ikisinin de hemen he
men eit oranlarda ve genellikle birbirine karm olarak bulunduu
Avustralya'da, baz blgelerde yakn zamanlarda gelimi bir sistem
olan dtan evlenme sistemi yetkinletike babayanl soya da daha sk
rastlanmaktadr. Ayrca kadnlarn durumunda son zamanlarda mey
dana gelen deiikliklere ilikin daha baka kantlar da vardr.20 Ba
ka yerlerdeyse anayanl soydan babayanl soya geiin Avrupa klt
ryle kurulan balar sonucunda daha da gelitirildii bilinmektedir.
Bir zamanlar bir Chocta yerlisi karlat bir misyonere Amerika Bir
leik Devletleri uyruuna gemek istediini, nk o zaman kaltnn
kz kardeinin oluna deil, kendi oluna kalacan sylemiti.21Bu
geiin yeni gerekletii Nijerya'da, yerliler bunu, baba-oul ilikisi
konusundaki kendi kentsoylu deerlendirmelerinde direten ngiliz yar
glarn etkisine balyorlar.22
Eldeki kantlara bir btn olarak gz attmzda, avclk evrelerin
de anayanl soyun az ok ar bastn, ama sonralar obanlk evrele
rinde hzla, tarm evrelerindeyse ok daha ar bir biimde geriledii
ni gryoruz.23 Bu da soy biiminin retim biimiyle karlkl bir ili
kisi olduunu gsteriyor.
Avclktan nceki aamada retim diye bir ey yoktu, yalnzca to
humlarn, meyvelerin ve kk hayvanlarn basit bir biimde elde edil
mesi sz konusuydu ve dolaysyla iblm diye bir eyden sz et
19 Bkz. E.W. Smith ve M. Dale, The lla-speaking Peoples of Northern Rhodesia (Kuzey Rodezya'da la Dili
Konuan Halklar), (Londra, 1920), c. I, s. 292. Son zamanlarda toplum yaamna parann girmesiyle
birlikte deien anaerkil bir Hint topluluu rnei iin bkz. Mother-right in India, s. 62.
20 The Arunta, s. 150,167, 328, 340, 346.
21 l. H. Morgan, Ancient Society (Eski Toplum), (Chicago, 1910), s. 166.
22 C. K. Meek, A Sudanese Kingdom: an Ethnographical Study of the Jukun-speaking Peoples of Nigeria (Bir
Sudan Krall: Jukun Dili Konuan Nijerya Halklar zerine Etnografk Bir inceleme). (Londra, 1931),
s. 49, 61.
23 Material Culture and Social Institutions of the Simpler Peoples (lkel Halklarda Maddesel Kltr ve
Toplumsal Kurumlar), s. 150-154.
36 TARHNCES Eg e
mek de olanakszd. Oysa kargnn bulunmasyla birlikte avclk erkek
lerin ii oldu, kadnlarsa yiyecek toplama iini srdrdler. Kadnla
rn gebelik ve emzirme dnemlerinde eskisi kadar rahat devinememe-
lerinden kaynakland iin24bu cinsel iblm avc kabilelerde ge
nel bir olgudur.25
Avclk giderek hayvanlarn evcilletirilmesine yol at. Av hayva
n ldrlmyor, canl olarak eve getirilip bir yere kapatlyordu. Do
laysyla, srtmalk hemen her yerde erkek iidir.26 te yandan, yi
yecek toplaycl da yerleim merkezinin hemen yanndaki toprak
paralarna tohum ekimiyle sonuland ve bylece bahe tarm da ka
dnlarn ii oldu.27 Daha sonralar, kzle ekilen sabann bulunmasy
la birlikte iftilik de erkeklere geti.28 Afrika'da sabann yeni yeni kul
lanlmaya baland yrelerde iftiliin kadnlardan erkeklere gei
ini bugn de gzlemlemek olasdr.29
Kadnla erkein retim biimiyle olan ilikilerinde grlen bu yer
deitirmeler babayanl soyun ortaya kn aklyor. Bu sre avc
lkla balad, sr yetitiriciliiyle younluk kazand, ama tarmn ilk
evresinde tersyz oldu.
Bazlar, soy ilk bata anayanl olduuna gre nasl oluyor da en ge
ri halklarn bir blm soylarnn baba yanndan geldiini varsayyor,
buna karlk daha ileri kimi halklar eski biimi koruyor diye bir soru
sormulardr. Bu soru, avclk ekonomisine zg cinsel iblmnn
24 S. Zuckermann, The Biological Background of Human Social Behaviour", Proceeding of the Second
Conference on the Social Sciences at the Institute of Sociology ("Sosyoloji Enstits'nde Yaplan Toplum
Bilimleri Konulu ikinci Konferansn Tutanaklar" adl kitapta insann Toplumsal Davrannn Biyolojik
Temelleri" blm), (Londra, 1936), s. 10.
25 B. Malinowski, The Family Among the Australian Aborigines (Avustralya Yerlilerinde Aile), (Londra,
1913), s. 275-283; H.H. Bancroft, Native Races of the Pacific States of North America (Kuzey Amerika'nn
Pasifik Kysndaki Eyaletlerinde Yaayan Yerli Irklar), (Londra, 1875-76), c. I, s. 66, 131, 186, 196,
218, 242, 261-65, 340; Wirtschaftgeschichte des Altertums (Eskiada Ekonomi), c. I, s. 14, Erkeklerin
yalnzca silahlaryla dolamalarnn gereklilii ykleri niin kadnlarn tadn aklyor: H. Basedow,
The Australian Aboriginal (Avustralya Yerlileri), (Adelaide, 1929), s. 112; J. Roscoe, The Baanda,
(Londra, 1911), s. 23; Origin of the Inequality of the Social Classes, s. 15.
26 Ayn yerde, s. 15; E. Westermarck, The Origin and Development of Moral Ideas (Ahlaksal Fikirlerin
Douu ve Gelimesi), (Londra, 1906-8), c. I, s. 634, c. II, s. 227.
27 Material Culture and Social Institutions of the Simpler Peoples, s. 22: Wirtschafi-geschichte des Altertums,
c. I, s. 14; bkz. Hold. Pont. RP. s. 23; Eus. PE. 6.10.18.
28 R.H. Lowie, Primitive Society (ilkel Toplum), (New York, 1929), s. 71,174,184; Mon Mokes Himself
(Kendini Yaratan insan), s. 138.
29 E.J. Krige, Social System of the Zulus (Zulu'larda Toplumsal Dizge), (Londra, 1936), s. 190: "Bugnlerde
bu kural [topran kadnlar tarafndan ilenmesi) byk lde Avrupa uygarlnn etkisi yznden
gevemi bulunuyor, kzlerin koulduu sabann kullanlmasyla birlikte ift srme iini tmden
erkekler stlendi, nk kadnlar kzlerle baa kamamakta."
TOTEMCLK 37
doas gerei o ekonomiye babayanl soya ynelik bir eilim kazandr
d ileri srlerek yantlanabilir. Gnmzdeki avc kabilelerin b-
vk bir blmnn babayanl olmalarnn nedeni ekonomik yaamla
rnn o dzeyde tkanp kalm olmasdr. Ne var ki, ileride de grece
imiz gibi, uygar halklarn tarihncesinde anayanl soyun, etnolojik
bilgilere bakarak umabileceimizden ok daha ileri bir aamaya kadar
varln koruduu gze arpyor. Bu olgu da bu halklarn avclktan
tarma hzla gemi olmalaryla aklanabilir.
On dokuzuncu yzyl uzmanlarnn yanlgs, anayanl soyun kke
nini hesaba katma abalarnda yatyordu. Morgan, toplumun ilk aa
malarna denk dtn varsayd ortaklaa evlilik koullarnda o
cuklarn babalar bilinmedii iin ister istemez analarnn klanna ba
l sayldklarn ileri sryordu. Ama o koullarda ocuun anasnn ya
da babasnn kim olduu hi nemli deildi.30 Ortaklaa evlilii ker
ten de, bireysel mlkiyet haklarnn gelimesi sonucunda ana ve baba-
n ilerici bir biimde tanmlanmas oldu. Dolaysyla Morgan'm kura
mnn bu noktada dzeltilmesi gerekir.
Bol bol bilgi edinme olana bulduumuz birbirine epey uzak iki
Avustralya kabilesinde, evli erkeklerin yakaladklar avn btnn ya
da en iyi parasn karlarnn ana-babasna vermelerini zorunlu klan
ayrntl kurallara rastlyoruz.31Benzer kurallar dnyann baka yerle
rinde de karmza kyor.32 Bu kurallar, erkeklerin gidip karlarnn
klannda, kadnlar merkez alan anayanl bir klanda yaadklar bir top
lum dzeninin gstergesidir.
Yukumbil adl baka bir Avustralya kabilesinin eskilere uzanan bir
geleneine gre, erkekler ava giderken kanlaryla ocuklarn da yan
larna alrlarm, ama sonralar ocuklar yal bir kadnn gzetimin
de geride brakmay uygun grmler.33 Avcln gelimesiyle doan
iblm halkn belleinde iyice yer etmi. lk kurulan kamp kadn
lar ekip eviriyordu. Klan, kadnlar merkez alyor ve ocuklar hangi
klanda domularsa o klana bal saylyorlard.
30 Yeni Britanya Adasnda yaayan bir yerli kendisinin ii anas olduunu ileri srerek bbrleniyordu.
stelik kadnlar da "Onu mz dourduk," diyorlard: J.G. Frazer, Totemism and Exogamy
(Totemcilik ve Devlilik). (Londra, 1910), c. I, s. 305.
31 The Arunta, s. 494; Howitt, Native Tribes of South-East Australia, s. 756-66.
32 A.C. Haddon, Reports of the Cambridge Anthropological Expedition to the Torres Straits (Cambridge
Tarafndan nsanbilimsel ncelemeler Amacyla Torres Boazna Yaplan Gezi Raporlan), (Cambridge,
1908), 5, s. 149-50; R. Briffault, The Mothers (Analar), (Londra, 1927), c. I. s. 268-430.
33 A. R. Raddiffe-Brown. 'Totemism in Eastern Australia", Journal of the Anthropological Institute (Antropoloji
Enstits Gazetesi'nde "Dou Avustralya'da Totemcilik balkl yaz), (Londra, 1872), s. 403.
38 T ar i h n ce s Ege
lkel srde ister istemez iten evlenme kural egemendi. Avustral
ya gelenei bu olguyu anmsatan ipular da ieriyor. Kabile atalar
kendi totemlerinin kadnlaryla geliigzel cinsel ilikide bulunuyor-
larm gibi gsteriliyorlar.34 lkel srden kabileye (dtan evlenme ku
ralna dayal klanlar toplancasma) geiin, basit yiyecek edinme aa
masndan retim aamasna gei tarafndan zorunlu klndn; klan
larn ekonomik karlkl bamllnn totem trne konulan bir tabu
biimini aldn ve bunun da her klan kendi avlanda edindii yiye
cekleri teki klanlarla paylamak zorunda braktn sylemitim. Pe
ki, bu klanlar neden soyundan geldikleri ilkel sr gibi kendi ilerin
de oalmay srdrmyorlard? Balangta her klann yalnzca zel
bir yiyecekle geindiini, erkeklerin evlendikleri kadnn klannda ya
adklarn ve emeklerinin rnlerini o klann yelerine verdiklerini
nedenleriyle birlikte grmtk.
Bu koullarda, baka klanlardan koca alma uygulamas, her klann
kendi retmedii yiyecekleri de elde etmesini ve bylece yiyecekleri
ni oaltmasn salad. Dtan evlenmenin balangtaki ilevi, yiye
cek dolamnn gerekletirilmesiydi.
Kabile, dk retim dzeyince belirlenen, dtan evlenmeyle ger
ekletirilen, yanslama bysyle btnletirilen ve ideolojik izd
mn hayvans atalara tapnma biiminde bulan bir iblm teme
linde ilkel srden evrilip ortaya kan ok-gzeli bir organizmadr.
Aa Avclk evresindeki kabileler arasnda bu totem kurumlan,
dorudan doruya balangtaki ekonomik ilevlerinden doup geli
mi olmalarna karn, hl kabilelerin kendileri kadar kalc ve belir
lenmi olan uyumlu bir sistem oluturmaktadr. Ama kabile yaps, o
banlk ya da iftilik ekonomisi koullarnda zldnde, kutsal bit
ki ya da hayvanla ilgili yanslama danslar ve resimleriyle, tm canl
larn akrabalna ilikin rtk kuramyla birlikte totem bys ve onun
d dnyann denetim altna alnmasn salayan somut ilevi de da
lr ve retim glerinin daha da gelimesi sonucunda boy atan yeni i-
blmleriyle beslenen ve sanatlar, bilimler, sylenceler, dinler, felsefe
ler biiminde ortaya kan birbiriyle bantl bir yn etkinlie dn
r. Basit yiyecek edinmeden retime gei, insanolunun hayvanlar
dan ayrld andan balayarak, insan kltrnn zerinde geliecei
temeldir artk.
34 B. Spencer ve F.J. Gillen, Native Tribes of Central Australia, (Londra, 1899), s. 419.
4. Totemcilikte Doum ve lm evrimi
Totemcilik bireyin yaam tarihi zerinde de izini brakt.
Balangta btn alma ortaklaayd. Birey ancak bir topluluun
yesi olarak srdrebiliyordu varln, topluluk dnda varlm sr
drmesi olanakszd. Topluluun oalmas, geim aralarnn retil
mesinden ayramazd.
Avclkla geinen kabilelerde, daha nce szn ettiimiz cinsel i
blmnn yan sra klan yeleri ocuklar, yetikinler ve yallar diye
snflara ayrlrlar. ocuklar yiyecek toplama iinde kadnlara yardm
eder, erkekler avlanr, yallarsa ynetir ve denetler.35 Bu ya snflar
ilevsel bir temele dayanr. Genlerle yallar yiyecek bakmndan ye
tikinlere bamldr. Dolaysyla, bu ya snflarnn en basit biimleri
avclktan ncelere rastlar. lk balarda i gremez olanlar lmeye b
raklrd, ama daha sonralar yallar uzun deneyimleri sonucu btn
gelenek ve grenekleri doal olarak ok iyi bildiklerinden ekonomik
bir deer kazandlar ve bylece topluluun rn fazlas zerinde hak
sahibi oldular.
te yandan, ocuk edinme her zaman yiyecek edinme kadar dirim
sel bir iti. Genlerin tm eitimi bu iki uygulaym stnde younla
mt ve kadnn oalmadaki rol erkeinkinden ok daha belirgin ve
zor olduundan oalmaya yardmc olmak zere yaratlan by da
ha bandan diil bir damga tayordu.
Bir ya snfndan brne gei, erginleme trenleriyle gerekle
tirilir. Bu trenlerin en nemlisi, ergenlik anda dzenlenenidir; re
tim ve oalma konularnda eitilen delikanl topluluun tam bir ye
si olur artk. Bu canalc deiikliin (bedensel, zihinsel, toplumsal, eko
nomik) nemi, ilkel dncedeki anlatmn, bireyin tren srasnda
lp yeniden doduu inancnda bulur.36 Bu, btn bir din tarihinin
temelinde yatan ana kavramlardan biri olduundan ne anlama geldi
ini kavramak nemlidir.
Yeni doan bir ocuk, klan atalarndan birinin yaama geri dnme
si, klan toteminin yeniden bir bedene kavumas olarak karlanr.37
TOTEMCLK 39
35 Bu konuda yaplm en iyi nceleme hl H. Webster'in Primitive Secret Societies (ikinci basm, New
York, 1932) adl yaptdr. Bal bana kadnlarn erginlenmesine ilikin bir yapt yoktur.
36 Bkz. A. L. Cureau, Sovage Man in Central Africa (Orta Afrika'da Yabanl insan), (Londra, 1915), s.
167: Yerliler fiziksel yaamdaki btn nemli olaylar, ardndan bir diriliin geldii lmle zdelerler.
37 R. Karsten, The Civilisation of the South American Indians (Gney Amerika Yerlilerinin Uygarl),
(Londra, 1926), S. 416: Bir ocuk dnyaya geldii zaman, varedilen yaam yeni bir yaam deildir.
40 TARHNCES E g e
Dnyann hemen her yerinde ocua dedelerinden birinin adn verme
grenei buradan kaynaklanmaktadr;38ad verilen kiinin lm ol
masn gerektiren kuralla ou zaman ilintili bir grenektir bu.39 Ad, to
teme ilikin bir simgedir, bu yzden de byseldir. lkellerin adlarm
yabanclara sylemeye yanamadklar ok iyi bilinir. nk bu adlar
toteme degin gizlerdir.40Bu dnceler ylesine kkldr ki, kendi
dil ailemizde bile name (ad) ve mark (iaret), kin (akraba) ve know (bilme,
tanma) szcklerinin kkeninde (latincesi nomen, nota, gens, gnosco) or
tak bir temel grlr. Ad ile iaret ayn eydir; ad szl olarak, iaret
ise grsel olarak, o ad ya da iareti tayanda cisimleen totemi dile ge
tirirler. Erkek akraba tad ad ya da iaretle, yani totemiyle bilinir.
Klann atas bir ocuk olarak nasl yeniden doarsa, ocuk da ergen
lik ama eritiinde bir ocuk olarak lr ve bir erkek ya da kadn ola
rak yeniden doar. Bu olay ona yeni bir ad verilerek belirlenir. Yeti
kinin yalla gemesi de ayn biimde gerekletirilir. Geri bu ikin
ci aama birincisi kadar kalc olmamtr, ama gene de otacla ya da
bycle alnma trenlerinde varln yaygn bir biimde srdr
mektedir. Bu trenlerde de raa yeni bir ad verilir.41Yal bir adam
en sonunda ld zaman en yksek snfa, totem atalarnn arasna
girmi saylr, zaman geldiinde bu snfn iinden yeniden ortaya
karak ayn evrimden bir kez daha geecektir. Doum lmdr, lm
de doum. Doum ve lm, sonsuz bir deiim srecinin birbirini b-
tnleyen iki yndr.
yelie alman kiinin yeniden douu oyunlatrma yoluyla sunu
lur. ou zaman son derece gerekidir tren. lme ve dlyatandan
doma eylemi olduu gibi yanslanr, otacla ya da bycle al
nacak olan rak, bir tanr ya da ruh tarafndan yutulup kusuluyormu
gibi devinimlerde bulunur.42 Daha ileri kltrlerde tren daha ince bi
Doan ocuun varlnda yeniden dnyaya gelen atalardan birinin yaamdr. te yandan, bir yerli
lnce yaam sona ermez. lm, yaamn sona ermesi demek deildir, bir yaam biiminden baka
bir yaam biimine geitir yalnzca."
38 Totemism and Exogamy, 2, s. 302, 453, 3, s. 298; The Civilisation of the South American Indians, s. 417;
Social System of the Zulus, s. 74; A.C. Hollis, The Masai, their Language and Folklore (Masai Halk,
Dilleri veTresel Yaamlar), (Oxford, 1905), s. 305.
39 Ancient Society (Eski Toplum), s. 78; J. H. Hutton, The Sema Nagas, (Londra, 1921), s. 237; A. Playfair,
The Caros, (Londra, 1909), s. 100.
40 Totemism and Exogamy (Totemcilik ve Devlilik), c. I, s. 196-7, 489.
41 Native Tribes of South-East Australia (Gneydou Avustralyadaki Yerli Kabileleri), s. 738; A. Van
Gennep. Les rites de passage (Gei Trenleri), (Paris, 1909), s. 89; Webster. Primitive Secret Societies
(lkel insanlarda Gizli Dernekler), s. 174-5.
42 Primitive Secret Societies, s. 38; J. Hastings, Encyclopaedia of Religion and Ethics (Din ve Ahlk
TOTEMCLK 41
imler alr. Szgelimi, by uykusu ya da by dnde rak bir o
cuk olarak yatrld uykudan bir yetikin olarak uyanr43 ya da yeni
kimliine brnmeden nce eski kimliinden kurtulmas gerektii d
ncesiyle erkek ocuksa kz ocuk gibi, kz ocuksa erkek ocuk gibi
giydirilir.44 Erginleme treninden geecek adaylar kyden alnp gt
rldklerinde, analar, sanki lmler gibi arkalarndan yas tutar. Aday
lar trenden dndkleri zaman konumasn ve yrmesini bilmeyen
ya da akrabalarn tanmayan kk ocuklar gibi davranrlar.
Bu trenlerin yaygn zelliklerinden biri de bedenin bir parasnn
ameliyat edilmesi ya da kesilmesidir. Kzlk zarnn delinmesi, snnet
derisinin kesilmesi ya da alttan yarlmas, dilerden birinin ekilmesi,
salarn kesilmesi gibi ilemlerdir bunlar 45 Kzlk zarnn delinmesi d
nda, bunlarn hibiri yararc bir deer tamaz; snnetin de balan
gta kzlk zarm delme treninden rnek alnd ileri srlmtr.46
Btn bu rneklerde, kesilen parann zenle saklanmas zorunludur.47
Dolaysyla, bu ilemler, llerin yeniden doabilmeleri iin bedenle
rinin tm ya da bir parasnn alkonulduu gmme trenleriyle bel
li bir koutluk gsterir. Yeryznn birok yerinde, lnn, kollary
la bacaklar gsnn stnde toplanm olarak iki bklm durumda
gmlmesinin temelinde de ayn ilke yatar; bylece ocuun dlyata-
ndaki duruu benzetlenmi olur.48
Ayrca bir de arndrma ve snama trenleri vardr. Genler su ya da
kanla temizlenir, rmak ya da denizde ykanr ya da ateten geirilir
ler; kimi zaman da zorlu engelleri amak zorunda olduklar yarlara
girer ya da okluk lmle sonulanan dzmece dvlere sokulurlar;
baylncaya dek kamlanrlar, kulak memeleri ya da burunlar delinir,
bedenlerinde yaralar alr ya da dvmeler yaplr. Bu snama trenle
rinin ounda rastlanan bedensel ac ekme her yerde baarszln ye
tersizlik ve aalanma anlamna geldii bir g snamas olarak ak
Ansiklopedisi). (Edinburgh, 1908-18). 7, s. 318: "Benediktin rahipliine alnma treninde rahip aday
drt mumun arasna yatrlr ve zerine bir kefen rtlerek bir l iin yaplan ilemler yaplr, orada
bulunan topluluk da hep bir azdan Mezmurlar Kitabndan 51. Mezmuru okur."
43 Totemisin and Exogamy, 3, s. 370-456; Primitive Secret Societies, s. 154.
44 W.R. Halliday, The Hybristika", Annual of the British School at Athens (Atina Ingiliz Okulu Yll),
(Londra, 1894), 16, s. 212.
45 Primitive Secret Societies, s. 32-8.
46 The Mothers (Analar), s. 325-33.
47 Primitive Secret Societies, s. 36.
48 E.D. Earthy, Vaknge Women (Oxford, 1933) adl yaptnda, "amacn, ocuu dnyaya geldii sradaki
koullarda ve durumda gmmek olduunu" aka belirtir.
41 TARHNCES EGE
lanr.49 ou zaman treni yneten yallar snamann acmaszln
bile bile artrrlar, bylece genleri iyice sindirerek onlarda tartmasz
boyun eme alkanlnn yer etmesini salamaya alrlar.50Ama b
tn bunlarn ardnda bedensel istekleri krletme ya da arndrma, dl
lendirme ya da yeniden dou drts yatar. Nasl kirlenme hastalk,
hastalk da lm anlamna gelirse, arndrma da yaamn yenilenmesi
anlamna gelir.
En sonunda genlere cinsel ve toplumsal davranla ilgili bilgiler ve
rilir. Bu i vazlar, sorgulamalar ve yanslama danslaryla ve kutsal nes
nelerin, zellikle de cinsellik simgelerinin aklanmasyla gerekleti
rilir.51Tren tmyle gizlidir; yerleim merkezinin uzanda, genellik
le nceden hazrlanm bir tren alannda yaplr. Yallar ve erginle
me treninden gemi yardmclar dnda herkes tren alanndan uzak
latrlr ve oraya yaklarlarsa lm cezasna arptrlacaklar yolunda
uyarlr. ou zaman gerek erginleme treninden nce adaylar de
nenmek amacyla bir sre yalnz braklrlar, trenden sonra salveri
lince de yaptklar, grdkleri ya da duyduklar konusunda trenden
gememi olanlara hibir ey sylememeleri yolunda sk skya tem
bihlenirler.
5. Totemcilikten Dine
Totemcilik gelimi dinden, Tanr yakarlarna bavurulmamasyla,
buyruklarn bulunmasyla ayrlr. Tapnclar kendi istemlerini toteme
bynn zorlayc gcyle dayatrlar52 ve bu ortaklaa zorlama ilkesi
topluluun her bir yeden ve yelerin tmnden stn tutulduu bir
toplum dzeltine uygun der. Btn topluluun birleik abas top
luluun varln korumayla snrl kald srece, bireysel yetilerle ka
zanlan saygnlk dnda hibir ekonomik ya da toplumsal eitsizlik
sz konusu olamaz.53 Avustralya'da durum hl byledir. Kabilenin
49 Primitive Secret Societies, s. 34-5.
50 Ayn yerde, s. 59-66.
51 Ayn yerde, s. 49-58. Avc kabilelerin ounda delikanllar erginleme trenlerinin hemen ardndan
evlendirilir ve evlenme srasnda ayr bir tren yaplmaz. Delikanllarn erginleme treni srasnda
verdikleri snavlar evlilik iin bir nkoul saylr ve bazan gelinin klanndan erkekler tarafndan uygulanr.
Sonradan btn dnyada yaygnlaan evlenme ncesi yarmalar buradan kaynaklanmtr.
52 J.G. Frazer, Totemica, (Londra, 1937), s. 257.
53 Aa Avclk evresinin kabilelerinde yallarn durumu, C. Hose ve W. McDougall'n Pagan Tribes of
Borneo (Londra, 1912), ve B. Spencer ve F.j. Gillen'in The Arunta (Londra, 1927) adl yaptlarnda
TOTEMCLK 43
bandaki adamn durumu herkesin onayna baldr. Avustralya ka
bilelerinde ne efler vardr, ne de tanrlar.
Din adn verdiimiz eye zg daha ileri tapnma biimleri, aznl
n ounluun srtndan geinmesini olas klan retim fazlasn ge
rektirir. Bakanlk giderek seime dayanma niteliini yitirir, soydan
geme bir eflik olur kar. Toteme yakanlar ve vglerle yaklalr, to
tem insan biimine brnr ve Tanr olur.34Uyruklar iin ef neyse,
topluluk iin de Tanr odur. Tanr, ideal efe yaktrlan tm nitelik
lerle donatlr. Tanr'ya, gerek efe sunulan hizmetlerin rnek alnd
trenlerle tapnlr.55 Bir Yunan atasznde belirtildii gibi, arma
anlar tanrlar da yola getirir, yce krallar da.56 Tanr dncesi kral
lk gerekliinin bir izdmdr. Ama insan bilincinde bu iliki ters
yz edilmitir. Kraln gcn Tanr'dan aldna inanlr ve kraln is
temi Tanr'nn istemi olarak kabul edilir.
Kendi dorulann tanrsal glerde bulan snf ayrcalnn daha
da artmas, bu tanrsal glerin gitgide karmaklamasna yol aar.
Egemen klan, yetkesini genilettike, teki klanlarn totem tanrlarn
kendine balar ve kendi totem tanrsna katar. Egemen klann totemi,
kabilenin ya da kabileler birliinin tanrs durumuna gelir ve en sonun
da da devletin tanrs olur. Kimi tanrlar teki tanrlara stn gelir; kral
lar ve lkeler arasnda patlak veren savalar bir kez de gkyznde ve
rilir. Msr firavunlarnn grkemli giysilerini ssleyen totem belirtke-
leri gerekte kabilelerin zlerek bir krallk altnda birlemelerini sim
geler. Tigris (Dicle) ve Euphrates (Frat) kentleri arasndaki bitmek t
kenmek bilmeyen dmanlklar ve savalarn yansmas, Babil tanrla
rnn birleik ve deiken niteliklerinde grlr.57
Ama gene de bu tanrlar kkenlerinin izini hibir zaman srtlarn
dan atamamlardr. Hl hayvan klna brnp cisimleebilmekte-
dirler; hl evrelerinde uaklar ya da belirtkeleri olarak ortaya kan
ok gzel anlatlmtr: "Bal bana yallk hibir ayrcalk getirmez, yallk ancak zel bir yetenekle
birletii zaman belli bir ayrcalk salar, kabilenin efi diye bir ey kesinlikle yoktur."
5 4 Northern Tribes of Central Australia (Orta Avustralya'daki Kuzeyli Kabileler), s. 490-1; Native Tribes of
South-East Australia (Gneydou Avustralya'daki Yerli Kabileleri), s. 488-508.
55 A Sudanese Kingdom: an Ethnographical Study of the Jukun-speaking Peoples of Nigeria (Bir Sudan
Krall: Jukun Dili Konuan Nijerya Halk zerine Etnolojik Bir inceleme), s. 217.
56 Platon (Eflatun), Devle t, (nc basm, Haziran 1975, Remzi Kitabevi, evirenler: S. Eybolu - M.
Ali Cimcoz), 390.
57 Totemism and Exogamy (Totemcilik ve Devlilik), 1, s. 81. 2, s. 139,151,166; A. Moret ve G. Davy,
From Tribe to Empire (Kabileden mparatorlua). (Londra. 1926), s. 143-5; W. Robertson Smith,
Religion of the Semites (Samilerin Dini), (nc basm, Londra, 1927), s. 73; F. Engels. Ludwig
Feurbach, s. 65-9.
kutsal hayvanlar dolamaktadr;58 hl olaand bir biimde hayvan
lar tarafndan dnyaya getirilmektedirler. Dinsel simgecilik hl Ta-
r'nm kkeninde yatan hayvanlarn izlerini tamaktadr.
Totemin tanrya dnmesiyle birlikte totem treninin yerini de kur
ban treni ald. oban topluluklarn ounda srlarn etinden deil,
stnden yararlanlr ve dolaysyla da zellikle ineklerin etinin yenil
mesi yasaktr.59 Bylece totem tabusu yeni bir ileve uyarlanmt. Bu
arada oaltma treni de ortak bir lene dnmt; klan yeleri za
man zaman eflerinin ynetiminde bir araya geliyor ve tren gerei
kutsal srlerin etinden bir para alyorlard. len bir kurbanla bal
yordu; yani ilk kesilen et klan yeleriyle birlikte sofraya oturan klan
tanrsna sunuluyordu. nk klan tanrs klan yelerinin akrabasy-
d ve eflerin efi sayld iin klan efinden nde geliyordu. Tarm
topluluklarnda, ilk hasadn Tanr'y simgeleyen ef ya da rahibe su
nulmas da, ekin bliilrken ilk payn efe ayrld zamanlardan kal
ma bir grenektir.60 Daha sonralar bile, gizemsel derneklerin trenle
rinde de ayn rnee rastlanabilir. Snf atmalar karsnda belleri
bklen ve ezilen insanlar, rahiplerinin ynetimi altnda, tanrlarnn
etini yiyip kann iiyor, bylece yitirilmi bir eitliin yanlsamasyla
besleniyorlard. Kullarnn yaayabilmesi iin Tanr'nn lmesi gerek
tii inanc, daha o zamanlar, rtk bir biimde de olsa totem trenle
rinden birinde vard; her yl dzenlenen bu trende kutsal hayvan l
drlr, bylece oalacana inanlrd. Dinsel tren nasl totem ya
sann tren srasnda inenmesinden kaynaklanmsa, paylam t
reni de klann ortaklaa emeiyle yaratlan zenginliin ortaklaa ola
rak tketilmesinin yceltilmi bir imgesidir.
6. Yontmata a Avrupasnda Totemcilik
ada arkeologlarn ou karlatrmal yntemi yadsyor.
44 TARHNCES Eg e
58 ilinti kurulan nesne ilk azda tanrsal gcn bir yna olarak grlr; The Civilisation of the South
American Indians (Gney Amerika Yerlilerinin Uygarl), s. 207.
59 Religion of the Semites, s. 223;). Roscoe, The Bakitara or Banyoro, (Cambridge, 1923), s. 6; Social
System of the Zulus (Zulu'larda Toplumsal Dizge), s. 55. Bu kural evrensel deildir:). H. Hutton, The
Sema Nagas, Londra, 1921; P. R. T. Gurdon, The Khasis, Londra, 1914. Daha sonralar saban kznn
kesilmesi de yasaklanmtr.
60 Religion of the Semites (Samilerin Dini), s. 244-54.
TOTEMCLK 45
Yalnzca arkeoloji tarafndan bilinen baz halklarn baz eyleri nasl ger
ekletirmi ya da nasl aklam olabileceklerini gzler nne serebil
mek iin sk sk gnmzdeki ilkellerin dnce ve uygulamalarna
bavuracaz. Ne var ki, gnmzdeki bu tr uygulama ve inanlarn
somut olarak gzlemlenen eski nesneler, yaplar ya da ilemlere ilikin
birer aklama ya da yorumlama olarak kullanlmalar dnda hibir
geerlilikleri yoktur. Kalc sonular brakan ve arkeologun kazmasy
la ortaya karlabilen eylemlerde dile getirilmi olanlar saymazsak, ta
rihncesi insanlarn dnceleri ve inanlar bir daha geri gelmemece-
sine yok olup gitmitir.61
Burada kimi noktalar abartlrken, kimi noktalar da kmseniyor.
Bir kere, etnolojik bilgilerin toplumsal balamlarn zmleyip snf
landrmadka, onlar bir aklama ya da yorumlama olarak bile kulla
namayz. rnein, Bantularn yaamsonrasna ilikin dncelerinin
Aurignacien gmme trenlerinin yorumlanmasyla bir bants oldu
unu kabul edemeyiz, nk Bantu toplumu Aurignacien kltrn
den daha ileri bir aamann toplumudur. Buna karlk, tarihncesi in
sanlarn dnce ve inanlarnn, kazlarla ortaya karlabilenler d
nda, yok olup gittiini ileri srmenin hemen hibir anlam yoktur.
Btn sorun, bunlarn ne lde yok olup gittiidir. Bunu yantlamann
tek yolu da, genel olarak ilkel dncenin niteliini gzden geirmek,
yani karlatrmal yntemi uygulamaktr. Soruna bu adan yaklar
sak, sorunu uygun bir temelde ele alrsak, arkeoloun kazmasnn ge
nellikle sanldndan ok daha derinlere indiim grebiliriz.
Arkeoloun gnna kard Yontma ta a kalntlar arasn
da kpek kemiklerine rastlanr. Bu hayvanlarn evrelerine kar tpk
Pavlov'un kpei gibi tepki gstermi olmalar gerekir, nk onunla
ayn trdendirler. Hayvan davrann belirleyen, d uyarmlara tep
ki olarak gsterdii bedensel gdlerdir. nsandaysa bu gdleri, hem
de uygarln gelimesiyle orant olarak artan bir lde gelitiren,
toplumsal gelenektir. Dahas, insanolunun toplumsal geleneinin ge
limesini belirleyen de, aralar kullanmasdr, retimdir. Uygar d
ncenin zengin bireysellii, toplumsal ilikilerimizin karmakl, ok
ynl iblmleri, modern sanayinin stn uygulaym hep retim
61 Man Makes Himself (Kendini Yaratan insan), s. 53. Childe bu tutumunu deitirmitir, bkz.
Southwestern Journal of Anthropology dergisinde (2. s. 343) Arkeoloji ve Antropoloji" balkl yaz:
Yaam biliminde paleontoloji ile zooloji nasl karlkl bir onsuz edilemezlik tayorsa... arkeoloji
le antropoloji de insan biliminde birbirini btnleyen iki gelimedir."
46 TARHNCES EGE
glerinin yksek gelimesinin farkl dzeylerdeki yansmalardr. Kal
d ki, insan bilincinin evresi zerindeki denetimini durmadan geni
letebilmesini salayan da bu retim gleridir. Daha alt dzeylere git
tike, retim uygulaymnn gerilediini, iblmlerinin bir bir orta
dan kalktn, toplumsal rgtlenmenin yalnlatm, insan bilinci
nin daha yalnkat bir nitelie brndn ve salt varolma savam
tarafndan daha dolayszca belirlendiini ve en sonunda da hayvanla
rn dzeyine indiimizi grrz. De Pradenne'in deyiiyle, "insann
gelime aamas ne kadar ilkelse, yaam da o kadar daha fazla evre
si tarafndan koullandrlr."62
Bu, gnmzdeki AvustralyalIlar iin ne denli doruysa, Yontma
ta a insan iin de o lde dorudur. Ve bu iki durumda da, yi
yecek toplaycl ve avcla baml olan retim biimi ayndr. Bu
yzden, ortak bir ekonomik temele dayanmalar bu iki kltrn kar-
latrlabilirliini kantlamaktadr.
Hi kuku yok ki, tarihncesi kltr inceleyip renme yolunda
ki btn abalar arkeoloun kazmasnn aa karabildikleriyle snr
ldr. Peki, nedir arkeoloun aa kard?
AvustralyalIlar kayalar ve maaralar insan ve hayvan resimleriy
le bezemlerler.63 Bu "resimli maaralar"a Bat Avustralya, Kuzey Bl
gesi ve Queensland gibi birbirinden epeyce uzak yrelerde rastlanm
tr. zellikle oka rastlandklar Kuzey Kimberley'de her yerel toplu
luun avlanda mutlaka bir resimli maara bulunduu anlalmakta
dr. nsan resimleri arasnda hem erkek, hem de kadn resimleri bulun
makta ve kadn resimlerinde abartlm cinslik iaretlerine rastlanmk-
tadr. Hayvanlar ve bitkilerse, anlalabildikleri kadaryla, hep yenile
bilir trlerdir: Kangurular, kertenkeleler, nalgo meyvalar.64Ayn za
manda, kanguru tayan bir erkei ya da ceplerinde yavrularyla bir
dii kanguru srsn gsteren bileik resimler de grlmektedir. Sk
rastlanan izimler arasmda bir de insan elinin izi ya da kalb gze arp
maktadr; bunlar elin ayasna ya boya srlerek ya da el kayann s
tne konulup elin tersine toz dklerek yaplmlardr.65
62 A. V. De Pradenne, Prehistory, (Londra, 1940), s. 12.
63 C. Grey, Journals of Two Expeditions of Discovery in North-Western and Western Australia (Kuzeybat
ve Bat Avustralyada yaplan iki Keif Seferinin Tutanaklar), (Londra, 1841), 1, s. 201-6; A. P. Elkin,
Rock Paintings of North-West Australia" (Oceania, (Melburn/Londra, 1931), s. 257-79.
64 Ayn yerde, s. 277.
65 Journals of Two Expeditions of Discovery in North-Western and Western Australia, s. 204; Rock Paintings
of North-West Australia (Kuzeybat Avustralyadaki Kaya Resimleri), s. 261.
66 Ayn yerde, s. 261-3.
TOTEMCLK 47
Bu resim ve izimleri yorumlayabilmek iin, bunlar bugn de tren
sel amalarla kullanmakta olan yerlilerin kendilerine danabiliriz. ift
leme mevsiminin banda, yamur yamasn ya da betimlenen trle
rin oalmasn salamak amacyla resimler yeniden boyanr ya da d
zeltilir. Bylelikle kangurularn ya da nalgo meyvalarnm bollamas
salanr ve kadnlar dourgan klnr.66oaltma treninin deiik bir
biiminden baka bir ey deildir bu. Resim sanat adm adm bam
szlna yrmektedir, ama gene de henz byden kopmu deildir.
Bu resimlerde kullanlan uygulaym, kaba ve ilkeldir. ou zaman
resimlere ulamak olduka gtr. Kuzey Kimberley'de tavannda be-
zemler bulunan bir maara vardr; bu bezemleri grebilmek iin emek
leyerek epeyce gitmek, sonra da srtst dnmek gerekir.67 Bu da, kut-
trenin yerli kltrn zlmesinden nceki dnemlerde daha karma
k olduunu gstermektedir.
Maara resimlerine Avustralya dnda da rastlanyor. Avclkla ge
inen baka bir totemci topluluk, Afrikal Bumanlar azala azala en so
nunda Gney Afrika'da yaayan birka bin kiiye inmilerdir, ama bir
zamanlar tm Afrika'y dolatklar anlalmaktadr, nk bunlarn
yapt resimler Byk Sahra'da ve Tanganika Gl yresinde de g
rlmtr.68Geri bu sanat bugn artk lmtr, ama bundan elli yl
ncesine kadar Transval'da hl yayordu ve gnmzde de yerliler
tarafndan hl aklanabiliyor. Bumanlarn bu maara resimleri Avus-
tralya'dakilerle karlatrldnda, uygulaymsal bakmdan daha ile
ri ve anlay bakmndan daha salamdr. En gzel rneklerden birin
de, bir devekuu srs betimlenmitir; devekularndan biri ok ve yay
tamaktadr ve ayaklar insan ayadr.69Hayvanlara ok atabilecek ka
dar yaklamak amacyla devekuu klna girmi bir avc olmaldr bu.
Belki de bu avc bir devekuu klannn yesiydi. Bir baka resimdeyse,
dans eden alt erkek vardr. Kafalarna antilop ba geirilmi dans
larn evresinde kadnl erkekli toplanm el rpan izleyiciler grl
mektedir.70 Bu da olsa olsa bir antilop klannn yanslama dansdr.
Yukar Yontmata a Fransasmdaki ve zellikle de dou Ispan
ya'daki maara resimlerini Bumanlarn bu sanatyla karlatrabili
riz.71Aralarnda o denli byk bir benzerlik vardr ki, kimi uzmanlar
67 Ayn yerde, s. 258.
68 L. S. B. Leakey. Stone Age Africa (Ta a Afrikas), (Oxford, 1936), s. 137-60.
69 L. Adam, Primitive Art (lkel Sanat). (Londra, 1940), s. 88.
70 Ayn yerde, s. 4.
71 M. C. Burkitt, Prehistory, (kinci basm, Cambridge. 1925). s. 192-221.
48 TARHNCES Eg e
bunlarn hepsini ayn halkn elinden kma yaptlar olarak grmekte
dir. Yontmata a'nda basit oyma ve kabartmalara, sarmallara ve ka
ba hayvan resimlerine rastlanmaktadr. Zamanla bunlarn yerini insa
n artacak kadar canl erkek geyikler, yaban srlar ve daha baka
hayvanlar, av ve sava sahneleri ve geyik ba takm erkekler alm
tr. Sk grlen izimlerden biri de insan eli kalbdr.72 Maaralarda
srekli oturulduunu gsterir hibir belirti yoktur, stelik resimlerden
bazlar Kuzey Kimberley'dekilerden bile daha zor eriilebilir yerler
dedir. rnein, Niaux'daki bir maara bir buuk kilometre derinliin-
dedir. Maara aznda resim yapmaya elverili birok yzey bulun
masna karm, ilk resimlere ancak alt yz metre kadar ierilerde rast-
lanmaktadr. Bugn btn arkeologlar bu resimlerin bysel amalar
la yapld konusunda birlemektedirler.
sslendii grlmektedir.74Bu da baka bir totem dansdr.
Bu Yontmata a topluluklar totemci topluluklard. Totemci ol
duklarna gre, totemcilikteki doum ve lm evrimiyle bantl ol
72 R. A. S. Macalister, Textbook of European Archaelogf (Avrupa Arkeolojisinin Ders Kitab), (Cambridge.
1921), 1, s. 456. El izine Libya maaralarnda da rastlanmaktadr: R. F. Peel, 'Rock Paintings from
the Libyan Desert', ('Libya lnde Kaya Resimleri') An. 13. 389.
73 Prehistory, s. 311.
74 Ayn yerde, s. 308: Res. I. Macalister'in, bu resimlerin totemcilii ele verdii yolundaki yorumlara
kar kmas, totemcilii yanl anlamasndan kaynaklanmaktadr.
Resim 1. Dakeisi dans: Yontmata a
geyik boynuzu.
Hi kukusuz, hayvan kl
na girmi bir erkekle hayva
nn kendisini birbirinden ayrt
etmek kolay deildir, ama ki
mi rneklerde bu ayrm yanl
gya yer brakmayacak kadar
aktr. Pirene Dalarndaki
maaralardan birinde kafasna
geyik boynuzlar geirmi, ar
kasna da ksa bir kuyruk tak
m bir erkek resmi vardr.73
Mege'deki bir kaya snan
da bir geyik boynuzu bulun
mutur. Boynuzun, dakeisi
postlarna brnm, kafalar
na dakeisi balan geirmi
dans eden insan resmiyle
TOTEMCLK 49
duklarn varsaymamz gerekiyor. Burada da arkeolog bir kere daha
elini uzatyor bize. llerin iki bklm olarak, baka bir deyile ocu
un anasnn dlyatamdaki durumunda gmlmelerine Avustral
ya'da olmasa bile teki btn anakaralarda ileri kabileler arasnda yay
gn bir biimde rastlanmaktadr. llerin bu durumda gmlmesi Yont-
mata a'ndaki l gmmelerde byk bir yaygnlk gstermekte,
Cilalta a'ndaysa nerdeyse her yerde grlmektedir.75
Erginleme trenlerinde gvde sakatlamann Avustralya'ya zg bi
imleri gvdede yaralar ama ve di skmedir. Gvdede yaralar ama
nn Yontmata a Avrupasnda uygulanp uygulanmad sorusunu
arkeolojinin yantlamas hibir zaman olas deildir. Ama Kuzey Afri
ka'daki Kapsiyen kltrn kalntlar arasnda st ndileri sklm
birok kafatas bulunmutur. Bu dilerin kendiliinden sklmedii
aktr.76 Burada sz konusu olan, Yontmata a'na zg bir ergin
leme trenidir.
Alm el izi, Akdeniz ve Yakndou'da ktlklere kar koruyu
cu bir simge olarak hl yaygndr. Bu yrelerde kaplara ve duvarla
ra karlm ya da kadnlarn yzlerine dvme olarak yaplm el izle
rine rastlanabilmektedir.77 Yontmata a'na degin eitli rnekler
de bir ya da birka parman bir blmnn ya da tamamnn kopuk
olduu grlmektedir.78 Bu da, erginleme trenlerindeki gvde sakat
lamann baka bir rneidir ve bunu uygulayanlar arasnda Avustral
yalIlar ve Bumanlar da vardr.79 Bylesine garip bir grenein do
masnn birden ok nedeni olamaz.
Son olarak, bu tarihncesi kltrler totemciyseler, ayn zamanda
dtan evlenme kuralna bal olmalar gerekir. nk dtan evlenme,
totem klannn yapsnn znde varolan bir kuraldr. Bylece kout
luk tamamlanyor. Morgan'n yetmi yl nce ortaya att savn, yani
evrensel olarak insann toplumsal evrimdeki ilk aamann kabile d
zeni olduunu ileri sren savn dorulanmasnda arkeoloji ile etnolo
ji birleiyor. Morgan'n o zamanlar bilmedii arkeolojik veriler tartl
myor; Morgan'n yol gstermi olmasna karn bu veriler yorumlan
madan ylece braklmtr. Oysa kaz almalar yaplmtr, hem de
byk bir ustalkla. yleyse Morgan'dan sonrakiler ellerinde bunca
75 Ayn yerde, s. 163.
76 A. V. De Pradenne. Prehistory, s. 161.
77 Textbook of European Archaelogy, 1, s. 509.
78 Ayn yerde. 1. s. 458.511.
79 Native Tribes of South-East Australia (Gneydou Avustralya'daki Yerli Kabileleri), s. 746-7.
gere de bulunmasna karn gerekli sonular karma konusunda ne
den bu kadar isteksizlik gstermilerdir? nk onlar, Morgan'm, in
san ilerlemesinin birlik ve srekliliine ilikin kavrayn yitirmiler
dir. Birbirlerinin bahesine girmemek, toplumsal bilimler alanndaki
kentsoylu uzmanlar iin bir onur sorunu olup kmtr. Geliigzel ve
blk prk abalar dnda arkeologlarn etnoloji alanndaki bilgiler
den yararlanmalar nerdeyse "yasad" saylmaktadr. Gene, etnoloji
ve toplumsal antropoloji uzmanlarnn arkeoloji konusunda vardkla
r sonulan aklamalar da ayn lde yasaddr; bu tr aklamala
r ancak rastlantsal bir "merak" sonucu yapabilirler. Bakn, byle d
nenlerden biri ne diyor:
Arkeolog gemile deil, imdiyle ilgilenir... Uzak gemie gmlm
bulunan ilk insanlarn ve belki de kendi unutulmu atalarmzn baz
inan ve greneklerinin merak sonucu aa karlm ve tanmlanm
olmas ise bir baka konudur.80
Demek ki, etnologlar, tarihncesi totemcilii, arkeologlarn genel
olarak totemcilii ele aldklar gibi ele alyorlar. Her iki durumda da,
geriye anlatacak kimsenin kalmad "bir baka konu"dur bu. Tm
konunun batan sona anlatlmas, yalnzca gemiin bir uzants ola
rak imdiyi gnna karmakla kalmayacak, ayn zamanda gelece
in zerindeki rty de kaldracaktr. Gerekte, btn sorun da bu
radadr.
50 TARHNCES EGE
80 A. Goldenweiser, Anthropology (Antropoloji), (Londra, 1937), s. 47.
51
AKRABALIK ADLII
II
1. Kabile Yaps
lkel sr kendi iinde blnerek evrildi. nce ikiye blnd, son
ra her yarm yeniden iki ya da daha fazla birime ayrld. Bylece, her
biri birok klan ieren iki yarm'dan oluan kabile domu oldu. Da
ha sonralar bu klanlar da blndler ve ortaya, her biri birok fratri
ya da klan kmesi ieren iki yarm'dan oluan bir kabile kt. Temel
birim, klandr. Fratri, tek bir klandan evrilen bir klanlar kmesidir. Ya
rm ise, balangtaki blnmeden doan bir fratriler kmesidir.1Ka
bile, bataki ekirdein birliini koruyan tm toplancadr.
Kabile sistemi, hi kuku yok ki, gerek yaamda bu denli yetkin bir
btnlk iinde gelimedi. Karmaklklar ve sapmalar oldu. Bu da, el
bette, deiik evrelerde gerekleen organik bir srete kanlmazd.
Kabile sisteminin, kabaca ve tek bana ekonomik glerce srdrl
dn sylemek de gtr. Bylesine zenli bir yap, savalar ve kt
lklarla sk sk bozulmu olsa gerek. Kald ki, kimi zel durumlarda, d
ardan yeni klanlarn sisteme katlmasyla ya da eski klanlarn bir frat-
riden brne aktarlmasyla kabile sisteminin yapay bir biimde ye
niden oluturulduunu biliyoruz. Ama byle istediince yeniden d
zenlemeler, kabile sisteminin ne denli canl olduunu ve insan zihnin
de ne denli gl bir biimde yer etmi olduunu gsterir.
1 Yarm, ilevsel bir birim olarak daha ok Avustralyada varln srdrmektedir, ancak yarma
dnyann her yannda rastlamak da olasdr: TheArunta, s. 41-3; W. H.R. Rivers. History of Melanesian
Society (MelanezyaToplumunun Tarihi), (Cambridge, 1914), 2. s. 500-6; W. H.R. Rivers. Kinship and
Social Organisation (Akrabalk ve Toplumsal Yap), (Londra, 1942), s. 205-6; J. Layard, Stone Men of
Malekula, (Londra, 1942), s. 53-73); Ancient Society (EskiToplum), s. 90-3.
2 A.C. Hollis, The Nandi, their Language and Folklore (Nandi Yerlileri, Dilleri ve Tresel Yaamlar),
imdi, dtan evlenme kuralm daha ak seik formle edebilecek
durumdayz. Bu kural, yalnzca evlilik ilikisi iin deil, her trl cin
sel iliki iin geerlidir.2Yasaklama Afrika ve Amerika'da genellikle
klan ii evlenmeyle snrldr, ama dtan evlenme kuralnn uygulan
d birimin bir zamanlar fratri olduu yolunda Kuzey Amerika'da ka
ntlar elde edilmitir;3daha geri Avustralya kabilelerindeyse yasakla
mann uyguland birim hl yarm'dr.4Fratrinin dtan evlenme ku
ral bu birimin tek bana bir klan olduu zamana kadar uzanmakta,
yarm'da grdmz dtan evlenme kuralysa srnn ilk bataki
blnmesinde yatan kuraln kkenine kadar gitmektedir.
Yarm'lar, kabile sisteminin olumasndaki belirleyici admdr. Be
lirleyicidir, nk ilk admdr. Dtan evlenmeye dayal yarm'lara b
lnm kabileye zg akrabalar aras srekli evlenme, kendiliinden,
her bireyin teki btn bireylere ifte bir bala, kan ve evlilik balary
la bal olduu aprak bir ilikiler a yaratr. Bu karlkl ilikiler,
bunlar dile getirmek amacyla dzenlenen akrabalk adlmda (no-
manklatura) yansr. Akrabalk adl, gerekte, temel ald edimsel ili
kiler deitikten sonra da varln srdrme eilimindedir. Dolaysy
la, ilkel akrabalk adlklarnn incelenmesi, evliliin tarihncesine ili
kin ipular salar.
Szcklerin kendilerine yaktrlan anlamlardan daha yava dei
meleri, bu incelemenin bal olduu tarihsel dilbilimin temel nerme
lerinden biridir. Bu terimler sistemlerini incelediimizde, gerekte va
rolan ilikiler ile akrabalk adlmm yanstt ilikiler arasnda hemen
her durumda ayrlklar bulunduu grlr. Bu tr ayrlklar, o akra
balk adlnn gereklie uygun dt daha eski bir aamadan dev-
ralndm kantlar. Bu ilke, her iki bilimin de, yani dilbilimin ve etno
lojinin de ocukluk anda olduklar bir dnemde Morgan tarafndan
aklanm ve doann ve toplumun evriminin incelenmesiyle de do
rulanmtr.
Varln koruyan canl organizmalarn yapsnn incelenmesi olan
biyoloji, nasl tallarn incelenmesi olan paleontolojiden destek aldy
sa, biz de tarihlerini baka trl renemeyeceimiz ilkel toplulukla
ra dilbilimsel yntemi uygulayarak onlarn gemilerinin derinlikleri
ne uzanabiliriz.
52 TARHNCES EGE
(Oxford, 1905), s. 6;). Roscoe, The Bagesu and other Tribes of the Uganda Protectorate (Ugandadaki
Bagesu Kabilesi ve Dier Kabileler), (Cambridge, 1924), s. 33.
3 Eski Toplum, s. 90.
4 Totemism and Exogamy (Totemcilik ve Devlllik), c. 1, s. 339-95.
imdi, bu saptamadan yola karak, Morgan'n belirledii balca
akrabalk terimleri sistemini gzden geirelim. Morgan'n vard
sonular, Avustralya dnda btn anakaralardan toplanm yz el
li dile ilikin bir zmlemeye dayanmaktayd. Ben, gnmzde
Avustralya'da bulabildiklerimiz de iinde olmak zere, yz otuz ka
dar dil daha topladm ve bunlar zmledim.5 Bu konudaki alma
larm sonucunda, Morgan'n vard genel sonularn salam olduu
kansna ulatm, ancak bu sonular baz bakmlardan, zellikle Mor-
gan'm bilmedii ya da aklamad trden belli sapmalar asndan
gelitirdim.
2. Snflandrma Sistemi: Tip I
Tip I'e birok Polinezya dilinde ve bir Avustralya dilinde, Tip H'ye
ise Avustralya, Polinezya, Hindistan, Kuzey Amerika ve Afrika'nn ki
mi yrelerinde rastlyoruz. Bunlar, Morgan'n, snflandrma sistemi
olarak tanmlad sistemin iki ayr biimidir. Betimleme sistemi ola
rak tanmlanan Tip III ise seyrek olarak Asya ve Amerika'da, zellikle
de Eskimolar arasnda grlmektedir, ama bu ayrks durumlar dn
da Hint-Avrupa ve Sami dilleriyle snrldr.
Tip I ok basittir. Her kuak iin yalnzca bir ya da iki terim kulla
nlr. Szgelimi, benim kuamdaki herkes benim "erkek kardeim"
ya da "kz kardeim"dir; baka bir deyile, gerek erkek karde ya da
kz karde iin kullanlan terimler, ayn zamanda en uzak dereceden
de olsa btn kuzen ve kuzinler iin de kullanlmaktadr. Buna uygun
olarak, bir nceki kuaktan herkes de ya "baba" ya da "ana"dr, bir son
raki kuaktan olanlar ise "oullar" ya da "kzlar" ya da baz dillerde
cins aynn yaplmakszn yalnzca "ocuklar"dr. ki nceki ve iki son
raki kuaklar iinse, btn yar eleriyle birlikte hem bykbaba ile
AKRABALIK ADLII 53
5 Morgan dnda balca kaynaklarm unlardr: Avustralya: Native Tribes of Central Australia (Orta
Avustralya'daki Yerli Kabileleri), s. 66, 77, 79; Northern Tribes of Central Australia (Orta Avustralya'daki
Kuzeyli Kabileleri), s. 77-8, 80-8. Okyanusya: C. Hose ve W. McDougall. Pagan Tribes of Borneo,
(Londra, 1912), s. 80; C. G. Seligman, The Melanesians of British New Guinea (ngiliz Yeni Ginesindeki
Melanezyallar), (Cambridge, 1910), s. 66,481,707. Afrika: C. G. Seligman, Pagan Tribes of the Nilotic
Sudan, (Londra, 1932). s. 52. 117, 152, 218. 258, 315, 379, 434, 507. Amerika: F. Eggan, Social
Anthropology of the North American Tribes (Kuzey Amerika Kabilelerinin Toplumsal Antropolojisi),
(Chicago. 1937); A. V. Rojas, ''Kinship and Nagualism in a Tzeltal Community", American
Anthropologist (Washington/New York, 1888-). Avrupa: P. Kretschmer, Die griechische Benennung
des Bruders (Yunanca'da Erkek Karde Adlari), Glotta, (Gottingen, 1907-), c. 2, s. 201.
54 TARHNCES E g e
bykanneyi, hem de torunlar ieren ve iki cins iin de ortak olan tek
bir terim sz konusudur.
Morgan, bu tipin, her kuakta cinsel ilikiye hibir snrlamann ko
nulmad bir dneme ilikin olduunu ileri srmtr. rnekse, ba
bam annemin erkek kardei olabilir, annem de babamn kz kardei.
Erkek kardelerimle kaynlarm, kz kardelerimle baldzlarm birdir,
onlarn ocuklar ile benim ocuklarm arasnda da bir ayrm yoktur,
ite ilkel srde grlen iten evlenme kural budur.
ki ayr kuak iin tek bir ortak terimin kullanlmas, topluluun
genler, yetikinler ve yallar diye ya kmesine blnmesinin bir
yansmasdr. Her ocuk, konumay renirken, "bykbabalar" ya
da "bykanneler"e, "babalar" ya da "anneler"e ve "erkek kardeler"
ya da "kz kardeler"e blnm bir topluluun en alt kmesinde bu
lur kendini. ocuk, ergenlik ama geldiinde, ikinci ya kmesine gi
rer ve bylece "oullar" ya da "kzlar"dan oluan yeni bir ya kme
si doar, ama bu arada "bykbabalar" ve "bykanneler" yitip git
mitir.6
"Erkek karde" ve "kz karde" iin kullanlan iki terim vardr. Bun
lardan birini erkek kendi erkek kardeleri iin, kadn kendi kz karde
leri iin kullanr. tekiniyse, erkek kendi kz kardeleri iin, kadn ken
di erkek kardeleri iin kullanr. Dolaysyla, rnein Tikopia dilinde,
taina, konuan erkekse "erkek karde", konuan kadnsa "kz karde",
anlamna gelir. Kav e, konuan kadnsa "erkek karde", konuan erkek
se "kz karde" anlamna gelir. Bunlar, "karlkl olarak birbirinin ye
rini alan" terimlerdir. Eer A, B'ye gre taina ise, B de A'ya gre tai-
na' dr. "Bykbabalar" ya da "bykanneler" ve "torunlar" iin kul
lanlan terim de bu trden terimlerdendir. Bu nedenle, Dobu dilinde
benim bykbabam ve bykannem benim tubuna'm olurlar, ama ben
de onlarn tubums olurum. Bu ilke, snflandrma sisteminin temel
zelliklerinden biridir. Bu ilkeye, kimi Polinezya dillerinde ana-baba
ve ocuklar iin kullanlan terimlerde bile rastlamak olasdr. rnein,
zgn Polinezya dilinde "baba" anlamna gelen tama, kimi dillerde
"oul" ya da "kz" anlamna gelir. Tikopia dilindeyse, "baba" anlam
na gelen tamam"ran yan sra, "oul" ya da "kz" anlamna gelen tama
grlr.
6 Aabey ve ablann kk kardelerden ayr terimlerle belirtilmeleri genel bir kuraldr, hele Avustralya'da
nerdeyse btnyle byledir. Sistemde grlen tek ya ayrm da budur ve bunun zgn olmad,
byk olaslkla erginlemeden doan kdemlilie dayand konusunda Krichevsky ile ayn kandaym
(W.H.R. Rivers, Kinship and Social Organisation, s. 187-9).
AKRABALIK ADLII 55
yle anlalyor ki, btn bir sistem daha bandan karlkl olarak
birbirinin yerini alan terimlerden olumaktadr. Bylece, balangta
karmza, terim dizisi kmaktadr. Bunlardan birincisi birbirini iz
leyen kuaklar arasnda, kincisi yakn kuaklar arasnda, iincsy-
se ayn kuak arasnda kullanlmaktadr. Ve bu terim, ayr ya
kmesine zg deiik davran biimlerine uymaktadr.
Rivers, snflandrma sisteminin en ilkel tipinin, daha geri halklar
saymazsak Polinezyallar tarafndan pek korunmadn ileri srerek,
Morgan'n Tip Ti yorumlamasna kar kmtr. Rivers, Polinezyal-
larn bu tipe ilikin terimcelerinin soysuzlat kansndayd. Tip IJ'yle
karlatrldnda, bu dillerde bulunmayan ayrmlar yitirilmitir. Bu,
karlatrld kadaryla, i kantlarla dorulanm deildir. "Anne
nin erkek kardei" ya da "babann kz kardei" iin kullanlan Polinez
ya szckleri, varolduklar yerlerde, ya tek bir dil ya da yreyle snr
l yaltlm biimlerdir, dolaysyla da zgn Polinezya sistemine ba
lanmalar olas deildir; ya da bunlar, btn yreye kusursuz bir ben
zerlik iinde dalm bulunan, "baba", "anne", "erkek karde" ve "kz
karde" iin kullanlan ilk bataki szcklere dayal bileik szckler
dir.7 Fotuna dilinde "annenin erkek kardei" anlamna gelen tua-tina;
"erkek karde" demek olan tua ve "anne" demek olan tim szckleri
ne dayanmaktadr. Noka-noka dilinde "babann erkek kardei" anla
mna gelen nganei-tama bileik szc; "kz karde" anlamna gelen
ngane ve "baba" anlamna gelen tava szcklerine dayanmaktadr.8
Tonga dilinde, annenin erkek kardeinin olu ya da kz iin kullan
lan szck de ayn biimde bu iliki iin kullanlan ilk bataki terim-
7 lk bataki Polinezya terimlerinin ne denli geni bir alan kapsad u rneklerden anlalabilir: "baba
anlamna gelen tama ayn biimiyle Motu, Trobriand, Tube-tube, New Ireland, Bugotu, Florida,
Eddystone, Cuadalcanar, Pentecost. Fiji ve Samoada grlr ve bu terimin benzerleri de yle
sralanabilir, tantana (Tikopia. Aniwa, Fotuna, Dobu), taman (Kayan), tamau (Kingsmill), tamai
(Mota, Tonga), sama (DulT, sna anne"), etma (Anaiteum, etpo "bykbaba" ve "bykanne), timin
(Weasisi), rimini (Kwamera. rini anne"), to (Tavua, Navatusila, ngwani-ta babann kz kardei),
ama (Noka-noko. ina "anne), amai babann erkek kardei" (Kayan), ma (Nggao. Loh, Narambula),
maa (Lau, Fiu), mou (Savo. Arosi mat "annenin erkek kardei"), 1vama (Rafurafu, waforo), mama
(Koita, Vella Lavella, Hiw. Rafurafu mamou "annenin erkek kardei), imam (Vanua Lava, Rowa),
makua (Hawaii) vb.: anne" anlamna gelen tina ayn biimiyle Solomon ve Fiji adalarnda grlr
ve benzerleri de yle sralanabilir: tinana (Tikopia, Fotuna), tinan (Kayan), sina (Motu, Tube-tube,
Duff), snano (Dobu), tinau (Kinsgmill), rini (Kwamera). etna (New Ireland, Anaiteum) etma baba
ina (Noka-noka), vb.
8 Ngane biiminin, ya akrabann ya da konuann cinsini belirten ikinci e olan tua-kane'den (Samoa
tua-ngane. Duff to-kant, vb.) tretildii anlalyor: Demek ki, Tavuada ngtvandi (ngvone-tina) "annenin
erkek kardei". Ayrca, Motada, ululama neki ra ile birlikte, "anne demek olan veveden babann
kz kardei anlamna gelen ra-veve.

i
z
e
l
g
e
!

A
K
R
A
B
A
L
I
K

T
E
R

M
C
E
L
E
R

C
e
r

e
k

i
l
i

k
i
/
I
I
I
I
I
D
o
b
u
T
i
k
o
p
i
a
U
r
a
b
u
n
n
a
T
e
l
u
g
u
T

r
k

e
s
i
B
a
b
a
n

n

b
a
b
a
s

k
a
d
n
i
n
i
t
a
t
a
b

k
b
a
b
a
A
n
n
e
n
i
n

b
a
b
a
s

t
u
p
u
n
a
t
u
p
u
n
a
t
h
u
n
t
h
i
B
a
b
a
n

n

a
n
n
e
s
i
n
o
w
i
l
l
i
e
a
v
v
a
b

k
a
n
n
e
A
n
n
e
n
i
n

a
n
n
e
s
i
k
a
d
n
i
n
i
B
a
b
a
n
i
a
t
a
n
d
r
i
b
a
b
a
B
a
b
a
n

n

e
r
k
e
k

k
a
r
d
e

i
a
m
c
a
A
n
n
e
n
i
n

k

z

k
a
r
d
e

i
n
i
n

k
o
c
a
s

t
a
m
a
n
a
t
a
m
a
n
a
m
a
m
a
m
e
n
a
-
m
a
m
a
m
a
m
a
e
n
i

t
e
B
a
b
a
n

n

k

z

k
a
r
d
e

i
n
i
n

k
o
c
a
s

A
n
n
e
n
i
n

e
r
k
e
k

k
a
r
d
e

i
t
u
a
t

n
a
k
a
w
k
u
k
a
d
a
y

K
a
y
n
a
t
a
.
b
w
o
s
i
a
n
a
t
a
m
a
n
a

f
o
n
g
o
v
a
i
k
a
y
n
a
t
a
A
n
n
e
l
u
k
a
t
a
l
l
i
a
n
n
e
A
n
n
e
n
i
n

k

z

k
a
r
d
e

i
h
a
l
a
B
a
b
a
n

n

e
r
k
e
k

k
a
r
d
e

i
n
i
n

k
a
r

s
i
n
a
n
a
t
i
n
a
n
a
t
e
y
z
e
A
n
n
e
n
i
n

e
r
k
e
k

k
a
r
d
e

i
n
i
n

k
a
r

n
o
w
i
l
l
i
e
a
t
t
a
B
a
b
a
n

n

k

z

k
a
r
d
e

i
m
a
s
i
k
i
t
a
n
g
a
m
e
n

-

a
t
t
a
y
e
n
g
e
K
a
y
n
a
n
a
l
a
w
a
n
a
t
i
n
a
n
a

f
o
n
g
o
v
a
i
a
t
t
a
k
a
y
n
a
n
a
E
r
k
e
k

k
a
r
d
e

e
r
k
e
k

k
a
r
d
e

B
a
b
a
n

n

e
r
k
e
k

k
a
r
d
e

i
n
i
n

o

l
u
t
a
i
n
a

1

k
a
v
e

1
/

n
u
t
h
i
e

1
/

a
n
n
a
A
n
n
e
n
i
n

k

z

k
a
r
d
e

i
n
i
n

o

l
u
*
t
a
s
i
n
a
1

k
u
p
u
k
a

1
i

t
a
m
m
u
d
u
k
u
z
e
n
A
n
n
e
n
i
n

e
r
k
e
k

k
a
r
d
e

i
n
i
n

o

l
u
n
u
u
n
a
\

/
V
B
a
b
a
n

n

k

z

k
a
r
d
e

i
n
i
n

o

l
u
w
i
t
t
e
w
a
b
a
v
a
K
a
y

n
m
a
.

t
a
i
n
a
k
a
y

n
58 T a r i h n c e s i Eg e
izelge I 'e likin Aklama
lk stunda akrabalk ilikileri geni bir biimde sralanmaktadr. Ksaltmalar: e.k erkek
konuurken, k.k. kadn konuurken.
I, II, III. stunlardaysa, bu ilikilerin, snflandrma sisteminin Tip I ve Tip llsi ve betimleme
sistemi (111) iinde nasl snfland gsterilmektedir. Snflamalar yatay izgilerle belirlenmitir.
teki stunlarda da, be dilde kullanlan terimler verilmektedir. Ancak baz ayrntlar
darda braklmtr. Dobu (Polinezya) dili, hepsi de Tip II dorultusunda birer gelime olan
kaynata ve kaynana, erkek kardein ocuklar (k.k.) ve kz kardein ocuklar (e.k.) iin ayr
terimlere sahip olmas dnda, Tip Te uygun dmektedir. Tikopia (Polinezya) dili ise, Tip I
ile Tip II arasnda bir yerdedir. Bu iki dilde, erkek karde ve kz kardei karlayan e terimler,
konuann cinsine gre kullanlmaktadr. Urabunna (Gney Avustralya) ve Telugu (Gney
Hindistan) dilleri, Tip ITye girmektedir. Bu iki dilde, erkek karde ile kz kardei karlayan e
terimler, konuanla ilikisine gre daha yal ve daha gen olan ayrt etmek iin
kullanlmaktadr.
lerden tretilmitir (tama-a-tuasim); buna karlk, Fiji dilinde buna denk
den terim (tavale), szc szcne concumbens anlamna gelmek
tedir,9 dolaysyla da erkek karde ve kz karde iin ilk balarda kul
lanlan terimlerin bir sfatdr. Eer bu bileik szckler ikincilseler, ki
aka yle olmalar gerekmektedir, o zaman belirtmekte kullanldk
lar ayrmlar da ikincildir.
Polinezya toplumunun birok bakmdan ileri olduu dorudur,, ama
bu toplumda madenlerin ilenmesi diye bir ey sz konusu deildir.
Bu olgu, baka bir durumla ilintili olarak gz nne alnmaldr. Poli-
nezyallarm yaad yre, Byk Okyanus'da geni bir alana dalm
bir yn adacktan olumaktadr ve yeryznn dil asndan en ben-
zeik blgesidir. Polinezyallar bu yreye, o zamanki kltrlerinin im
dikinden ileri olduunu ortaya koyan bir denizcilik baars sonucun
da, .. onuncu yzylla on drdnc yzyl arasnda yerlemilerdir.
Bir baka deyile, Polinezyallarm kltr, gler dnemiyle belirle
nen en yksek noktasna ulatktan sonra duraanlamtr. Bu da, Po-
linezyallarn dillerinin ayr ayr varolduklar dnem boyunca niin bu
denli kk deiikliklere uradklarn aklamaktadr. Glerden n
9 B.H. Thomson, "Concubitancy in the Classlficatory System of Relationship", Journal of the
Anthropological Institute (Antropoloji Enstits Dergisinde "Snflayc Akrabalk Dizgesinde Kadn-
Erkek Birliktelii" balkl yaz), (Londra, 1872), 24, s. 371.
AKRABALIK ADLII 59
ce, balangtaki ilkel koullarda ok hzl bir gelime gerekleseydi,
ilkel tipte bir akrabalk sisteminin kurald bir biimde varln sr
drmesi, son derece keskin diyalektik elimeler tarafndan belirlenen
bir srecin paras olarak yerli yerine oturacakt.
3. Kuttrenlerdeki Rastgele Cinsel liki
lkel sr bugn artk yeryznde kalmamtr, dolaysyla Mor-
gan'n ahlk anlaylar incinen hasmlar rastgele cinsel ilikinin do
laysz kantlarnn artk nasl olsa bulunamayaca dncesiyle gnl
rahatlna kavuabilirler. Ne var ki, totemcilikten rendiimiz gibi,
ekonomik ilerlemenin skartaya kartt toplumsal kurumlar, tarihi
nin salt terk edilmi uygulamalarn ve gzden dm inanlarn st
ste dizildii bir ymak olduu iin ilgi duyduu dine snrlar. n
sanlar, gndelik yaamlarnda atalar gibi davranmay braktktan ok
sonralar da, dirlik dzenliklerinin her naslsa atalarnn iyi niyetine
bal olduu inancna sarldlar, bunun sonucunda, bireyin yaamnn
canalc anlarnda ya da toplumun bir ykmla yz yze geldii zaman
larda atalarn grenekleri yeniden canlanma eilimi gsterir oldu.
Orta Avustralya'daki Arunta kabilesinde, her kadnn evlenmeden
nce belirli akrabalk ilikileri iinde bulunduu eitli erkeklerle bel
li bir sraya gre cinsel ilikide bulunmas gerekir; stelik bunlardan
sonuncusu dnda hepsi cinsel ilikinin yasak olduu akrabalk dere-
cesindendir.10Evlenme ediminden nce, daha geni olan eski haklarn
biimsel olarak tannmas gelir.
Gene Aruntalarda ve daha birok kabilede, her evli kadnn yaa
mnda bir kez bir trene katlmas gerekir. Bu tren sresince evli ka
dna, babas, erkek kardeleri ve oullar dnda, dtan evlenme ku
rallarna baklmakszn orada bulunan btn erkeklerin ortak maly
m gibi davranlr. Yerliler, kurallarn inendii bu trenlerin, atala
rnn uygulamasna uygun dtn sylemektedirler.11
Fiji Adalan'nda, bir kabile efi hastalandnda, olu babasnn iyi
leebilmesi iin erginlenme isteiyle bir rahibe bavurur. Hastann ya
ayabilmesi iin erginleme trenine katlan aday lr. Erginleme tre
ninden sonra, dtan evlenme kurallarnn ve mlkiyet haklarnn tm
10 The Arunta, s. 412-6.
11 Ayn yerde, S. 472-6: Northern Tribes of Central Australia, s. 73.
60 TARHNCES EGE
den bir yana brakld bir enlik dzenlenir. "enliin sonlarnda do
muzlardan bir farkmz kalmamtr artk," diye aka belirtmektedir
bir yerli. Olaan yaamda birbirlerine dokunmalar bile yasak olan er
kek ve kz kardeler kar-koca gibi davranrlar. Bu enliklerde ortak-
lamacla hem cinsel, hem de ekonomik ynlerden trensel olarak ge
ri dnn ifte nemi, yerlilerin bu durumlarda "domuzlarn da, ka
dnlarn da sahibinin bulunmadn" sylemelerinde aka dile geti
rilir. Bu olayn ayrntlarn belgelemi olan dini btn, ama drst bir
Hristiyan misyoneri, Fison yle demitir:
Bunun, herhangi bir anlam ve ama tamayan, salt kurald bir patla
ma olduuna inanmamz hibir zaman sz konusu olamaz. Bu, dinsel
bir trenin parasdr ve atalarn houna gittii varsaylmaktadr. Ama,
atalarn ok eski zamanlardaki davranlarna uygun dmese, neden
holarna gitsin?12
4. Snflandrma Sistemi: Tip II
Snflandrma sisteminin Tip H'sinde, Tip I'in her snflamas ikiye
blnr. Baba ve babann erkek kardeinden farkl olarak, annenin er
kek kardei iin ayr bir terim kullanlr ve bu terim kaynatay da kap
sar. Anne ve annenin kz kardeinden farkl olarak, babann kz karde
i iin ayr bir terim kullanlr ve bu terim kaynanay da kapsar. Baba
nn erkek kardeinin ve annenin kz kardeinin ocuklaryla hl bir
tutulan erkek karde ve kz kardeten farkl olarak, annenin erkek kar
deinin ve babann kz kardeinin ocuklar iin ayr terimler vardr ve
bu terimler kayn ile baldz da ierir. Oul ve kz iin kullanlan terim
ler, erkek tarafndan kendi ocuklar ve erkek kardeinin ocuklar iin,
kadn tarafndan da kendi ocuklar ve kz kardeinin ocuklar iin
kullanlr. Ama bir erkein kz kardeinin ocuklar ve bir kadnn er
kek kardeinin ocuklar iin ayr terimler kullanlr ve bunlar damat
ile gelini de kapsar. Babann anne ve babas annenin anne ve babasn
dan, oulun ocuklar da kzn ocuklarndan ayr tutulur.
Tip I'de olduu gibi, her terim snflandrma amacyla kullanlr, ya
ni her terim sonsuz bir soydalar zincirini kapsar. rnein, baba iin
kullanlan terim, babann erkek kardeini, babann babasnn erkek kar
12 L. Fison, "The Nanga "J ournal of the Anthropological Institute, (Londra, 1872), 14, s. 30.
AKRABALIK ADLII 6l
deinin olunu, babann babasnn babasnn erkek kardeinin olunun
olunu, vb. ierir. Anne iin kullanlan terimse, annenin kz kardeini,
annenin annesinin kz kardeinin kzn, annenin annesinin annesinin
kz kardeinin kznn kzn, vb. ierir. Babann kz kardei iin kulla
nlan terim, babann babasnn erkek kardeinin kzn; annenin erkek
kardei iin kullanlan terim de, annenin annesinin kz kardeinin o
lunu ierir. Ayn biimde, erkek karde ve kz karde iin kullanlan te
rimler, "baba" ya da "anne" denilen herkesin ocuklarn da kapsar.
Oul ve kz iin kullanlan terimlerse, bir erkek tarafndan "erkek kar
de" dedii herkesin ocuklarn kapsayacak biimde; bir kadn tara
fndan da "kz karde" dedii herkesin ocuklarn kapsayacak biim
de kullanlr.
Konuan kiinin kuann iki snflamaya ayrld grlr. Birin
cisi, erkek kardele kz kardei, babann erkek kardeinin ocuklarn
ve annenin kz kardeinin ocuklarn ierir. Bunlar, "kout kuzen ya
da kuzinlerdir. kincisiyse, annenin erkek kardeinin ocuklarm ve ba
bann kz kardeinin ocuklarn kapsar. Bunlar da, "apraz kuzen ya
da kuzinler"dir. Bu ayrmn kavranmas nemlidir.
apraz kuzen ya da kuzinler, konuan erkekse kayn, konuan ka
dnsa baldz da ierir. Dolaysyla, bir erkein apraz kuzeni kayn olu
yorsa o zaman apraz kuzinin de kars olmas gerekir; gene, bir kad
nn apraz kuzini grmcesi oluyorsa apraz kuzeninin de kocas ol
mas gerekir.
Birok dilde kan ve koca birazdan inceleyeceimiz zel terimlerle
belirtilir. Ama Avustralya'da, apraz kuzen ya da kuzin iin kullan
lan terim, konuan erkekse kary, konuan kadnsa kocay da ierir.
Baka bir deyile, annenin erkek kardeinin ve babann kz kardeinin
ocuklarnn bir erkekle ilikisi kayn ile kar arasndaki iliki; bir ka
dnla ilikisi de koca ile baldz arasndaki ilikidir. Ayn biimde, bir
nceki kuakta kaynata annenin erkek kardeidir, kaynana da babann
kz kardei. Bir sonraki kuaktaysa, bir erkein damad onun kz kar
deinin oludur, bir kadnn damad da onun erkek kardeinin olu.
Btn sistem, apraz kuzen ya da kuzinlerin srekli olarak kendi ara
larnda evlenmeleri zerine dner.
apraz kuzen ve kuzin evlilii, evlilik ilikilerinin, dtan evlenme
kuralna bal iki kmenin her kuandaki karlkl evlenmeden do
an bir biimidir. Btn akrabalar, konuan kiinin kendi kmesine
ya da teki kmeye bal olmalarna baklarak snflandrlr. Demek
ki. Tip I'in iten evlenmeye dayal srye zg ilikileri yanstmasna
karlk, Tip II dtan evlenmeye dayal iki yarm'dan oluan bir top
lulua uygun der. Bunlar arasndaki farkllk, yani Tip IPnin Tip Pin
her snflamasn ikiye blmesi, srnn ikiye blnmesinin bir sonu
cudur.
62 TARHNCES EGE
5. Kme Evlilii
Sistemin mantn anlalr klan biricik yorum budur. Dilbilimsel
kantlar ylesine kesindir ki, dayanaksz bile olsalar kabul edilmek zo
rundadrlar. Ne var ki, gerekte, apraz kuzen ve kuzin evlilii, btn
Avustralya'da, Polinezya ve Melanezya'mn baz yrelerinde, Hindis
tan'da kimi kabileler arasnda, Kuzey, Orta ve Gney Amerika'nn ve
Afrika'nn eitli yrelerinde hl kural durumundadr.13
apraz kuzen ve kuzin evlilii, bireysel ya da ortaklaa olabilir. G
nmzde, Avustralya dnda her yerde bireyseldir, ancak kz karde
lerin en byyle evlenen bir erkek, erginlik ana geldikleri zaman
kk kz kardeler stnde de hak ileri srebilir. Bu koullarda, or
taklaa ilikiler ilkesine dayanan terimce, gerekteki uygulamayla e
liir. Ama Avustralya'nn kimi blgelerinde apraz kuzen ve kuzin ev
lilii ortaklaadr, en azndan son zamanlara dein ortaklaayd. Bir er
kek karde kmesi bir kz karde kmesiyle evlendirilir.14Burada ad-
lk sistemi gereklie uygun dmektedir. Bir zamanlar Tip II'nin du
rumunun her yerde byle olduu su gtrmez bir gerekliktir. Tpk
Tip I'in her snflamasnn ikiye blnmesinin srnn iten evlenme
kuraln dtan evlenme kuralyla snrlamas gibi, yeni snflamalar ier
sinde daha ileri ayrmlarn bulunmamas da cinsel ilikilerin daha sk
bir kstlamaya baml olmadn gstermektedir. Evlilik ortaklaay-
d. Aslna baklacak olursa, bu aamada evlilik szcn kullanmak
bile pek doru deildir. nk, ilerde de grlecei zere, biimsel ev
lilik, en sonunda ortaklaa ilikilerin yerini alan bireysel ilikilerin ta
nmn belirler.15Her kuakta, bir yarm'n erkekleri teki yarm'n ka
dnlarnn edimsel ya da gizil eleriydiler.
Morgan'n kme evlilii kuramna byk bir aba ve inatla kar
kld. Yetmi yl nce ortaya atlm olmasna karn, bu kuram bugn
13 The Mothers (Analar), c. 1, s. 563-84.
14 Northern Tribes of Central Australia, s. 73. 95; Native Tribes of South-East Australia, s. 173-87.
15 The Mothers (Analar), c. II, s. 1-96.
de eskisi kadar tantanal bir dille sulanyor. Gerekte, Morgan'n sa
vnn bu denli dayankl ve direnli olmas artcdr. Onun vard
sonularn yeni kantlarca eskitildii birok kez sylendi. Dorusu, bu
tutum, elde edilen bilgiler biraraya getirilerek desteklenseydi, hi ku
kusuz daha etkili olurdu; ama anlalan, Morgan'n kuramn rten
kantlar o kadar ok ki bir trl toparlanp biraraya getirilemiyor. Sz
gelimi, Morgan'n derledii yz elli kadar dil bugn iki katna, dahas
katma karlabilirdi, ama bu yaplmamtr. Bir yn tamamlayc
bilginin ve gerecin yzlerce monografi ve dergide dank bir biimde
yatmasna karn, bugn bu konudaki ana derleme hl Morgan'n Kan
dal k ve Akrabalk Sistemleri (1871) adl yaptdr. Edimsel evlilik alk
lar asndan, terimcelerden ayr olarak, Morgan'n yaptn gnm
ze ulatrma konusunda yalnzca tek bir yntemsel aba gsterilmitir,
o da Briffault tarafndan.16 Briffault, Morgan'n en gl savunucula
rndan biridir; Morgan'a kar kanlarn bilimsel olmayan uslamlama
larn tmden gzler nne sermekte ve Morgan'a kar ortaya atlm
olanlardan ok daha geni ve eksiksiz bir somut bilgi ynn Morgan'
destekler nitelikte sralamaktadr. Bunu sylerken, VVestermarck'm n
san Evliliinin Tarihi adl yaptn unutuyor deilim. Bu yapta gven
duyan her okur Briffault'ya bavurmaldr.17
Morgan'n gnmzdeki kartlarndan Lowie, onun toplumsal iler
lemeye olan inancnn "zellikle 1870'lerin evrimci iyimserliiyle bir
letii zaman, doallkla, tarihsel yasalara duyulan inanca yol at
n" gzlemlemektedir.18Demek ki, Lowie tarihsel yasalara inanma
maktadr. Kendi tarih anlaynn bilimsel olmadn kabul etmekte
dir. yleyse bizim inanmamz nasl bekleyebilir. Burada syledikle
ri, hi kukusuz, Morgan'n hakl olarak Darwin'inkiyle kyaslanan ya
ptnn,19 olgunluk andaki anamalcln dnsel bir bayapt ol
mas bakmndan olduka dorudur. Ayn zamanda, Lowie'nin, "uy
garlk denilen o karmaa, o yamal boha"20 konusundaki ineleyici
zdeyilerinde dile getirdii toplumsal ilerlemeye olan inanszlnn,
ayn lde, ryen anamalcln kendine zg bir rn olduu da
dorudur.
AKRABALI K ADLII 63
16 Ag.yc, I, s. 614-781.
12 Ag.y., c. I, s. 764-5, c. II, s. 16-64.
18 R.H. Lowie, Primitive Society (lkel Toplum), (New York, 1929), s. 427.
19 F. Engels, Ailenin, zel Mlkiyetin ve Devletin Kkeni, s. 31.
20 Primitive Society, s. 428.
64 T a r h n c e s Eg e
6. Snflandrma Sisteminin Bozulmas
Kme evliliinin balang noktas srnn ikiye blnmesi oldu
una gre, ilikinin ortaklaa nitelii ilk bata tamd anlalan; baka
bir deyile, bir klann btn erkekleri teki klandaki btn kadn ya
tlaryla evleniyorlard. Ama balangtaki iki klan, klan kmelerine
ya da yarm'lara ayrlnca, cinsel ilikiler alan szde hl yarm iinde
balayp bitmekle birlikte, uygulamada yarm' oluturan klanlardan
biri ya da tekiyle snrland. Tek bir ortaklaa birliin yerini eitli or
taklaa birlikler ald. Ayn sre, klan fratriye dntnde de yine
lendi; ta ki, en sonunda, dtan evlenme kural tek bana klanda yo
unlancaya kadar. Bu, farkllamam srden yola karak, bir ya-
rm'lar, fratriler ve klanlar toplancas durumuna gelmi bulunan kabi
le dzeninin evriminin en yksek noktasdr.
Bu nokta geride brakldktan sonra, sistemin gelimesini belirleyen
ekonomik ve toplumsal farkllamann oalan gleri ykc bir nitelik
ald. retim biimi, bireyselletike, reticilerin ortaklaa rgtlenmesi
ile atr duruma gelir. Her reticinin kendi kendine yeterlilii arttk
a, sahip olduu mallar da artar. Ve bylece ortaklaa evlilik ker. Bir
erkek kardeler kmesinin bir kz kardeler kmesiyle eit koullarda
birlemesinin yerini, her erkek kardein bir ya da daha fazla kz karde
le evlenmesi alr; ancak burada, evli olan erkek karde evinden uzakla
ra gittiinde karsnn ya da karlarnn teki erkek kardelerce kullanl
mas sz konusudur. Daha da sonralar, klann yaa daha byk ye
si olarak kalt zerinde ncelik hakk kazanan en byk erkek karde,
bu hakka uygun olarak, kz kardeler kmesinin btn zerinde hak
elde eder, ancak kendisi lnce kz kardeler kk kardelerine kalr.
Bir kz kardeler kmesinin ayn erkekle evlenmesine baldzla ev
lenme; aabeyin dul kalan kars ya da karlar zerinde hak sahibi ol
maya da kaynla evlenme denir.21Bu yaygn alklar, bireysel evlili
in, artk retimde egemen rol oynamakta olan cinsin yararna, tek-
yanl geliiminin bir gstergesidir. Baldzla evlenmenin tersi olan kar
de ok-kocallna -bir erkek kardeler kmesinin ayn kadnla evlen
mesi- ok daha az rastlanr, nk kadnn toplumdaki stnl or
tak mlkiyetin, dolaysyla da bozulmam biimiyle kme evliliinin
varln korumasyla birarada varolma eilimindedir.22
21 Kaynla evlenme ve baldzla evlenme iin bkz. The Mothers, c. I, s. 614-29, 766-81.
22 Ag.y., c. I, s. 628.
AKRABALI K ADLt I 65
Tip Il'ye dndmzde, yarm, dtan evlenmeye dayal temel bi
rim olmaktan kar kmaz sistemin bir elime ierdiini gzlemleriz.
Her snflama iinde, adlk sisteminde grlmeyen bir ayrm domu
tur uygulamada: Bir erkein aym ortaklaa birlemeden domu ger
ek erkek kardeleri ve kz kardeleri ile teki ortaklaa birlemelerden
domu snflandrc "erkek kardeleri" ve "kz kardeleri" arasnda
ki bir ayrmdr bu. Bu ayrma, "yakn erkek kardeler" ve "uzak er
kek kardeler", "z erkek kardeler", vb. gibi betimleyici sfatlarn kul
lanlmasyla karlanmtr. Birincil terimleri snrlamak zere dzen
lenen bu trden sfatlar, sistemin yaygn bir zelliidir.23 Bunlar yeni
bir ilke getirirler, nk "yakn erkek kardeler" ve "yakn babalar" bi
imindeki bu yeni snflamalar belli sayda bireyle snrlanmtr. Ve bu
durumda bile, yalnzca geici bir nlem niteliindedirler.
Bireysel evlilik haklarnn benimsenmesiyle birlikte, gerek kar-ko
cay teki apraz kuzen ve kuzinlerden, gerek ana babay teki "ba-
balar"dan ve "analar"dan, gerek kaynatayla kaynanay "annenin er
kek kardeleri" ve "babann kz kardeleri"nden ayrt etmek ok ko
laylat. Bu yeniliin oluturduu gerilim, doallkla, dolayszca etki
lendii noktada son derece yeindi ve bundan dolay da Avustralya ve
Melanezya'nm baz blgeleri dnda kalan dillerin ounda kar ile ko
ca iin ayr terimler geliti. Bu terimlerin ikincil kkenleri, birok du
rumda anlamlar hl anlalabilen szckler tarafndan ele verilmek
tedir: "erkek", "kadn", "ortak", "ift", "ikisi birarada", vb 24 Ne var ki,
bir kez benimsendikten sonra bu betimleme ilkesi, yeni birimin, yani
bireysel ailenin snrlar son biimini alncaya kadar kendini btn di
rimsel noktalarda ortaya koydu. Bylece, akrabala ilikin snflandr
ma sistemi, kabile toplumu sisteminin yklyla birlikte ortadan kalk
m oldu.
Bu srecin ayrntlarn gzler nne sermeden nce, gelimeleri ka
bile toplumu aamasnda duraklayan halklarn akrabalk terimceleri-
nin ne olduunu grelim.
Tip Il'den balca iki sapma olmutur. Birinci sapma, kabile dzeni
nin olduu gibi kald Avustralya'ya zgdr. Avustralya anakara
sndaki birok dilde, karmaklyla insan artan bir terimce tipine
rastlarz; oysa Tip II nasl Tip I'den olutuysa, bu terimce tipi de Tip
23 L.H. Morgan, Systems of Consanguinity and Affinity of the Human Family (insan Ailesinde Kandalk
ve Evlilik Yoluyla Akrabalk Sistemleri), (New York, 1871), s. 523.
24 Ayn yerde, s, 369.
66 TARHNCES Eg e
Il'den olumutur. Tip II Tip I'in her snflamasn nasl ikiye bldiiy-
se, bir anlamda Tip Ha da Tip Il'nin her snflamasn yle ikiye bler.
Tip II rastgele cinsel ilikiyi apraz kuzen ve kuzin evlilii kuralyla na
sl snrlamsa, Tip Ha da baz apraz kuzen ve kuzinleri evlenilemez
diye ayrarak apraz evlilii snrlar.25
Btn bu kabilelerde birinci dereceden apraz kuzen ve kuzinler
arasnda evlenme yasaklanm ve btn terimce buna uygun olarak
yeniden kurulmutur. Tek bir apraz kuzen ve kuzinler snflamasnn
yerini, evlenilemez ve evlenilebilir diye iki snflama almtr. Birinci
snflama, annenin erkek kardeinin ve babann kz kardeinin ocuk
laryla birlikte bunlarn "erkek karde" ya da "kz karde" dedikleri
herkesi, yani annenin annesinin kz kardeinin olunun ve babann ba
basnn kz kardeinin kznn ocuklarn, vb. ierir. kinci snflamay
sa, kar ve kocay, kaynlar ve baldzlar, annenin annesinin erkek kar
deinin kznn ve babann babasnn kz kardeinin olunun ocukla
rn, vb. ierir. Annenin erkek kardei, kaynata ve bunlarn "erkek kar
de" dedikleri herkes iin kullanlan tek bir terimin yerini, biri anne
nin erkek kardei ve onun snflayc "erkek kardeleri", br de kay
nata ve onun snflayc "erkek kardeleri" iin olmak zere iki terim
alr. Ayn alt blnme, kabile rgtlenmesinin kendinde de ortaya
kar. Yarm'lar ve fratrilerden oluan olaan yap yerine; her yarm'n
iki fratri, her fratrinin de iki alt-fratri ierdiini grrz.26 Bu, akraba
lk sisteminde somutlaan evlilik kuralnn baka bir anlatmndan ba
ka bir ey deildir. Bal olduum yarm'a kart yarm'daki bir alt-frat-
riden bir kadnla evlenmem gerekir. Bu alt-fratrinin benim kuam
dan olan yeleri, yukarda tanmladmz gibi, evlenilebilir apraz ku
zen ya da kuzinlerdir.
Aruntalar bir zorluk daha karmlardr. Evlenilemez apraz kuzen
ve kuzinler snflamasndan bir kadnla evlenmem yasak olduu gibi,
eer benimle ayn yerel kmedense evlenilebilir snflamadan bir ka
dnla evlenmem de olanakszdr. Bu kstlama da akrabalk terimleri
ne yansr.
Pek hakl olarak, bu koullarda bir Arunta erkeinin kendisine bir
e bulmasnn ok g olduunu dnebilirsiniz. Gerekten de yle
dir. Hem de e bulmak o denli gtr ki, kabilenin soyunun tiikenme-
25 G. Thomson, Aeschylus and Athens (Aiskhylos ve Atina), (ikinci basm, Londra, 1946), s. 395.
26 8u, "sekiz-snf sistemi diye bilinen eydir Native Tribes of Central Australia, s. 77-9; Northern Tribes
of Central Australia, s. 78-85; Native Tribes of the Northern Territory of Australia, s. 73-5; The Arunta,
s. 41-6.
AKRABALIK ADLI1 67
si dorudan doruya evlilik kurallar tarafndan abuklatrlmadadr.
Avustralya toplumunun bu zellii sayrlkl bir zelliktir.
Burada gene, bu ilkel yerlilerin nasl olup da, bir izge zerinde in
celenmesi bile adamn akln kartracak lde ayrntl bir adlk sis
temini alglayabildikleri sorulabilir. Gerekte, bu konuda en kk bir
zorluk ekmezler. Tartacak ekinleri, yetitirecek srlar olmayan bu
ilkel insanlar bee kadar saymay zor becerirler,27ama akrabalkla ilgi
li olgular akllarnda yle bir beceriyle tutarlar ki, aar kalrsnz. te
yandan, onlarn terimcesi bizim iin ne denli artcysa, bizim terim
lerimiz de onlar iin o lde artcdr. Aslna baklrsa, kullandkla
r snflandrma sistemini bylesine karmaklatrm olmalarnn ne
deni, sistemi bireysel ilikiler asndan yeniden dnmelerini sala
yacak bir dnsel devrimi gerekletirememeleridir.
Tip ila her yerde babayanl soyla bantldr ve gnmzde hl
yaylmakta olduu belirtilmektedir 28 Gerekte, son zamanlarda gs
terdii bu gelime, onu aklayabilmemiz iin baz ipular salamak
tadr.
Bu kabileler, geri olmalarna karn, bir yzyl akn bir sredir Av
rupalI altn arayclar, koyun yetitiriciler, misyonerler, polisler ve bi
zim kltrmzn daha baka savunucularyla srekli bir iliki iin
de olmulardr. Tanrya inanmann yan sra, zel mlkiyete sayg duy
may renmilerdir. Birinci dereceden apraz kuzen ve kuzinler ara
snda evlenmeyi yasaklayarak, kar-koca arasndaki kanbam en aza
indirgemiler ve bylelikle kocann yetkesini glendirmilerdir. Spen
cer ve Gillen'n saptadklar gibi, bunlarn akrabalk sistemlerinin ken
dine zg nitelikleri, "bireylerin, terimin bizim kullandmz anlamy
la belirli aileler oluturmak zere ayrlmasnn ilk aamasn" gster
mektedir.29 Btn bunlar, lp gitmek zere olduu iin kkl bir bi
imde yeniden kurulamayacak kadar katlam bir sistem iinde bir
bireysel evlilik kural formle etme abasdr.
Benzer etkenler, ikinci sapma olan Tip Ilb'nin en zyapsal rnekle
rini sunan Kuzey Amerika yerlileri arasnda grlmtr. Kuzey Ame
rika'nn bat ve orta blgelerinde, erkein yalnzca kendi klan dn
dan deil, ayn zamanda ilk dereceden akrabalarnn da dndan
bir kadnla, baka bir deyile aralarnda hibir gerek kanba bulun
27 Spencer, The Arunta, s. 21.
28 Totemita, s. 5. 52. 256.
29 The Arunta, s. 49.
68 TARHNCES Eg e
mayan bir kadnla evlenmek zorunda olmas, genel bir kuraldr.30 Sa
nrz, bu da son zamanlarda meydana gelen bir gelimedir, nk ba
z kabileler apraz kuzen ve kuzin evliliinin yaln biimini hl koru
maktadr.31
Bu Amerika yerlilerinin byk bir blm Yukar Avclk evresine
ya da Birinci Tarm evresine baldr. Bunlarn kabile kurumlan Avus
tralyalIlara oranla daha ileri, dolaysyla daha deikendir. Demek ki,
bireysel evlilik bunlarda snflandrma sisteminin genilemesine deil,
bozulmasna yol amtr.
apraz kuzen ve kuzin evliliinin braklmasndan sonra, sistemin
en zayf noktas doallkla apraz kuzen ve kuzin ilikisidir. Kar ile
kocay, kayn ile baldz apraz kuzen ve kuzinlerden ayrt etmenin bir
yolu bulunmak zorundadr. Bu dillerin byk bir blmnde kar ve
koca iin ayr terimler vardr, ama gene de birounda hl koca kar
l kullanlan terim kayn da (kadn konuurken), kar karl kul
lanlan terim baldz da (erkek konuurken) kapsamaktadr.32 Tinneh-
ler ve Kayalk Dalar kabileleri arasnda, annenin erkek kardeinin ve
babann kz kardeinin ocuklar, artk evlenilebilir olmaktan ktkla
r iin, erkek karde ve kz karde snflamasna aktarlmlardr.33 Da-
kota'da bunlar, kayn (takar, shechay) ve baldz Umnka, eclapan) iin kul
lanlan terimlere bir sonek konularak (tahanshe, shechayshe, hankashe, ec-
la-panshe) belirtilirler.34 Bu nlemlerden birisinin benimsendii yerler
de terimce olduu gibi kalmtr. Ne var ki, pek ok dilde, apraz ku
zen ve kuzinler kendi kuaklar dndaki snflamalara aktarlmtr.
Bylelikle de, kimi durumlarda olaanst bir karklk yaratan yeni
bir elime getirilmitir sisteme. Dolaysyla, MinnitareeTerde annenin
erkek kardeinin ocuklar oul ve kzla bir tutulmaktadr. Buna uy
gun olarak, bunlarn kartlar, babann kz kardeinin ocuklar anne
ve babayla, babann kz kardei bykanneyle, vb. bir saylmaktadr.
Osagelerdeyse tam tersi bir yntem benimsenmitir. Babann kz kar
deinin ocuklar oul ve kzla, annenin erkek kardeinin ocuklar da
annenin erkek kardei ve anneyle zdelenir. Daha ileri yansmalar i
30 Systems of Consanguinity and Affinity of the Human Family, s. 164; Ancient Society, s. 467.
31 F. Eggan, Social Anthropology of North American Tribes, (Chicago, 1937), s. 95; The Mothers, c. I, s.
572.
32 Systems of Consanguinity and Affinity of the Human Family, s. 291; Social Anthropology of North American
Tribes, s. 105.
33 Systems of Consanguinity and Affinity of the Human Family, s. 291. Bu sistemlerden bazlar, byk
bir olaslkla, dorudan doruya birinci tipe uzanmaktadr.
34 Ayn yerde, s. 291.
AKRABALI K ADLII 69
zelge I l'de grebilirsiniz.35Amerika yerlilerinin btn bozulmu sis
temleri bu iki tipten birine yaknlk gsterir.
Sanrz, oul ve kz iin kullanlan terimlerin kimi dillerde annenin
erkek kardeinin ocuklarn, kimi dillerde de babann kz kardeinin
ocuklarn kapsayacak biimde geniletilmesinin nedeni, zaman za
man annenin erkek kardeinin karsyla ya da babann kz kardeinin
kocasyla evlenmeyle ilintilidir.36 Birinci durumda annenin erkek kar
deinin ocuklar, ikinci durumdaysa babann kz kardeinin ocukla
r vey ocuk olacaklardr, ancak bu dillerde vey ocuklar genellikle
z ocuklarla bir tutulurlar. Bu trden evlenmeler, doalar gerei, ay
rks ya da seyrek olduklar iin bozulmaya yol am olamazlar, olsa
olsa bozulmann ynn belirlemi olabilirler.
Art arda bozulma ilkesi salt Amerika'yla snrl deildir. Melanez-
ya ve Afrika'da da grlr.37 zellikle anababa ile ocuklar arasnda
ki ilikilerde yaratt karklk, snflandrma sisteminin gereklikle
bantsn yitirdiini gsterir. Yeni oalma birimi, bir erkek, bir ya da
daha fazla kz karde ve onlarn ocuklarndan oluan bireysel ailedir.
Oysa bambaka bir birime gre dzenlenmi olan snflandrma siste
mi artk parampara olmaktadr. Bu kabilelerin durakladklar bundan
sonraki adm, smflandrma sisteminin yerine, yeni gereklie uygun
den yeni bir sistem koymaktr.
7. Betimleme Sistemi
Hint-Avrupa dilleri ailesi, Ukrayna'dan douya uzanan geni dz
ln bir blmnde yaayan halkn konumasndan kaynaklanm
tr. I.. nc binde, bu halk dald, eitli ynlerde ge balad ve
bu halkn konutuu dil birok trevine blnd; bu trevlerden de
gnmzde hl varln koruyan ya da yazl belgelerde sakl duran
Hint-Avrupa dilleri dodu.
35 Minnltaree tipi: Ayn yerde, s. 291; Social Anthropology of North American Tribes, s. 289. Osagetipi:
Systems of Consanguinity and Affinity of the Human Family, s. 191; Social Anthropology of North American
Tribes, s. 252
36 Ayn yerde, s. 274.
37 Minnitaree tipi: History of Melanesian Society, c. I, s. 28, 30-31, 192 (hepsi anayanli). Osage tipi:).
Roscoe, TheBakitara or Banyom, (Cambridge, 1923), s. 18; J. Roscoe, The Northern Bantu, (Cambridge,
1915), s. 292; Pagan Tribesofthe Nilotic Sudan, s. 117, 258; C. Bateson, Nven, (Cambridge, 1936),
s. 280 (hepsi babayani).
izelge II
AMERKA YERLLERNN AKRABALIK SSTEMLERNDEK BOZULMALAR
MNNTAREE
Gerek liki
Annenin erkek kardeinin olu
kz
olunun kars
kznn kocas
70 TARHNCES EGE
Bir Tutulduu liki
Oul
Kz
Celin
Damat
Babann kz kardeinin
Babann kz kardei
Babann kz kardeinin
Annenin erkek kardeinin
olu
kz
olunun kars
kznn kocas
kocas
olunun olu
olunun kz
kznn olu
kznn kz
Baba
Anne
Anne
Baba
Bykanne
Bykbaba
Erkek torun
Kz torun
Erkek torun
Kz torun
OSACE
Gerek liki
Babann kz kardeinin olu
kz
olunun kars
kznn kocas
Bir Tutulduu liki
Oul
Kz
Gelin
Damat
Annenin erkek kardeinin olu Annenin erkek kardei
kz Anne
olunun kars Annenin erkek kardeinin kars
kznn kocas Baba
Babann kz kardeinin olunun olu
olunun kz
kznn olu
kznn kz
Erkek torun
Kz torun
Erkek torun
Kz torun
AKRABALIK ADLIJ 7t
Baz arkeologlar, dalp blnmemi Hint-Avrupallar, Gney Rus
ya'daki Cilalta a Kurgan Kltryle zdelerler. Bu kltre ad
n veren "kurgan'Tar ya da hyklerde anak mlek, at gemleri ve te
kerlekli araba paralar bulunmutur. Btn bunlar, ormanlarn bol ol
duu bir yredeki gebe oban ekonomisinin gstergeleridir.38 Dilbi
limsel kantlar, Hint-Avrupallarn daldklar dnemde iftilik ve
madenlerin ilenmesi konularnda az ok bilgi sahibi olmakla birlikte,
obanlk yanlarnn ar bastn; bir tr kabile eflii ya da krallk y
netiminde klan yerleim alanlarnda rgtlendiklerini; soyun erkek ya
nndan geldiini varsaydklarn ve kadnlarn evlendiklerinde erkein
klanna ya da evine gelin gittiklerini ortaya koymaktadr.39 Bu yzden,
ikinci obanlk evresine bal olduklar sylenilebilir.
Bunlarn ilkel akrabalk adlklar, smflandrma sisteminden haber
siz dilbilimciler tarafndan, varln srdren dillerin karlatrmal
zmlemesine dayanlarak yeniden kurulmutur. Aslnda, bu adlk
sistemi, hemen gze arpan ve dilbilimcilerin de aklayamad birta
km aykrlklar tamaktadr.40 Bu sistemin, evlilikle ilgili olarak en
azndan be ayr iliki kabul ettii anlalmaktadr; ayrca, annenin er
kek kardei, kuzen ve kuzinler, erkek yeenler ve kz yeenler, amca,
day ve eniteler, teyze, hala ve yengeler iin hibir ilkel terime rastlan
mamtr. Bu adlk sistemi, btn bu noktalarda, daha sonraki Hint-
Avrupa terimceleri ve dnyann her yresinde grlen az nce incele
diimiz snflandrma sisteminin eitli biimleriyle arpc bir kart
lk iindedir.
Varlm koruyan Hint-Avrupa terimceleri iinde en eskisi, Latin te-
rimcesidir. imdi buna bir gz atalm.
Klasik Latince'de babann kz kardeinin ya da annenin erkek kar
deinin ocuklar iin zgl terimler yoktur, ama babamn erkek kar
deinin ocuklar benim patrueles' im, annemin kz kardeinin ocukla
r da benim cotsobrini' m olurlar.41Bunlar, snflandrma sistemindeki
ikinci tipin erkek karde ve kz kardele bir tuttuu dz kuzen ve ku
38 ).L. Myres, Cambridge Ancient History'de, (Cambridge. 1925-39), c. I, s. 83-5.
39 V.G. Childe, The Aryans, (Londra, 1926), s. 78-93.
40 A. Meillet, Introduction d l'tlude comparative des langues indoeuropinnis (Hint-Avrupa Dillerinin
Karlatrmal incelemesi), (ikinci basm, Paris, 1937), s. 389-92.
41 Consobrinus terimi kimi zaman genel olarak karde ocuklar iin kullanlyordu, ama ilk bataki
kullanm kkenine (consuesrinus) baklarak belirlenmitir. Annenin erkek kardeinin olu karl
matruelis ve babann kz kardeinin olu karl amitinus daha sonralar, Roma imparatorluk hukuku
hazrlanrken mekseme yoluyla oluturulmulardr.
72 TARHNCES Eg e
zinlerdir. Demek ki, Latince'de, bu szckler, / rater ve sorar'un sfat
landr; gerekten de, "z erkek karde" anlamna gelen frater germa-
ms' un kart olarak frater patruelis ve frater consobrinus biiminde sk
sk kullanlrlar.42 Dahas, bu sfatlardan vazgeilebilir de. Frater ve so
rar, babann erkek kardeinin ya da annenin kz kardeinin ocuklar
iin ou zaman tek balarna kullanlrlar; baka bir deyile, snflay-
c anlamda kullanlrlar 43
Snflandrma sisteminin Tip H'sinde, babamn erkek kardei benim
"babam"dr, annemin kz kardei de benim "annem"; ama babamn kz
kardei ve annemin erkek kardei ayr terimlerle belirtilirler. Demek
ki, Latince'de, babamn erkek kardei, paterin bir uzantsndan baka
bir ey olmayan pat runs' umdur, annemin kz kardei de ma ter' in bir
uzants olan matertera' mdr; te yandan, babamn kz kardei benim
amita' m, annemin erkek kardei de benim auonculus' umdur.
Auonculus, Latince'de bykbaba anlamna gelen fl/ os'dan tretilmi
bir kltmeli addr. Snflandrma sisteminde, babann babas, annenin
annesinin erkek kardeiyle ayn terimin kapsamna girer. nk apraz
kuzen ve kuzin evliliinde, babann babas, annenin annesinin erkek kar
deidir. Eer benim annemin annesinin erkek kardei benim ouos'um
idiyse, annemin erkek kardei de doallkla auonculus' um olabilir.
Latince'de, oul ve kz ocuk iin kullanlan ilkel Hint-Avrupa te
rimleri yitmitir. Keltede de yle. Vendryes'in gzlemledii gibi, tal-
yanca-Kelte dil kmesinin bu zellii, Kelte'nin talyanca'dan ayrl
masndan nce meydana gelen toplumsal bir deiiklikten kaynaklan
m olsa gerektir.44 Latince'de, filius ve filia, "ana st" anlamna gelen
felo' dan tretildii varsaylan sfatlardr.45 Dolaysyla bunlar, az nce
snrlayc terimlerin betimleyici sfatlar olarak kabul ettiimiz patrue
lis ve conobrius' la benzeirler.
Hint-Avrupa terimcesinin snrlayc kkeni belirlenir belirlenmez,
kurald zelikleri de kendi kendini ele verir.
Hint-Avrupa terimcesinde snflayc bir terim olarak yer alan au-
os, babann babasn ve annenin annesinin erkek kardeini kapsyor-
42 Cicero, Oratiopro Plancio, 11. 27; Cicero, De Finibus, 5.1.1.; Plautus, Aulularia, 2.1.3.
43 Cicero, Oratiopropre Cluentio. 24. 60; Cicero, Epistuloc ad attieum, 1. 5.1; Catullus, 66. 22; Ovidius,
Metamorphoses (Dnmler), 1. 351.
44 J. Vendryes, "La Position linguistique du celtique, Proceedings of the British Academy (ngiliz Akademisi
Ders Metinleri), (Londra), 33, s. 26.
45 A. Walde ve). Pokomy, Vergleichendes Woterbuch der indogermenischen Sprachen, (kinci basm.
Leipzig, 1928-33), c. I, s. 830.
izelge III
HNT-AVRUPA AKRABALIK ADLII
9
\
I
Hint-Avrupa Latince
Babann babas
*auos auos
pahann annesi
*auia
Tnnenin annesi
*ana
Baba
pater
Tabann erkek kardei
*patr patruus
"annenin kz kardeinin kocas
Babann kz kardeinin kocas
Annenin erkek kardei
*sukuros aunculos
Kaynata
socer
Anne
mater
Annenin kz kardei
-mitSr matertera
"Babann erkek kardeinin kars
Annenin erkek kardeinin kars
Babann kz kardei *suekrus amita
Kaynana
socrus
Erkek karde
Babann erkek kardeinin olu *bhrt#r frater
Annenin kz kardeinin olu
Annenin erkek kardeinin olu
Babann kz kardeinin olu *daiuer
Kayn leuir
Kz karde
Babann erkek kardeinin kz susr soror
Anhenin kz kardeinin kz
Annenin erkek kardeinin kz
Babann kz kardeinin kz *g(e)l6u
Baldz
glos
Oul
Filius
Erkek kardein olu (e.k.)
*sunus
Kz kardein olu (k.k.)
nepos
Erkek kardein olu (k.k.)
Ktz kardein olu (e.k.)
*geme
Damat
gener
Kz
filia
Erkek kardein kz (e.k.) *dhught6r
Kz kardein kz (k.k.)
nepos
Erkek kardein kz (k.k.)
_'z kardein kz (e.k.) *snuss
Celin
nurus
^ulun olu
*anp6tios
Kzn olu
nepos
_gulun kz
*aneptia
Kzn kz
74 TARHNCES Eg e
du. Daha sonra Latince, Ermenice ve Eski Norvee'de salt "byk
baba" anlamn ald; Latince'deki auonculus' da, Eski rlanda dilinde
ki amnair' de, eski Standart Almanca'daki oheinda ve Litvanyaca'da-
ki avynasda. gvdeye bir -en esi eklenerek gelitirildi ve annenin
erkek kardei anlamn ald.46 Franszca'da, Modern Almanca'da ve
Gal dilinde bu gelimi biim "uncle" (day, amca) olarak genelleti
rilmitir.
Aos'un annenin erkek kardei anlamn almas, bu iliki iin kulla
nlan daha eski bir terimin ortadan kalkm olduunu gsterir. Yitiri
len terim, Hint-Avrupa terimcesindeki seukuros idi ve bu terim anne
nin erkek kardeini, kaynatay ve babann kz kardeinin kocasn kap
syordu. Bu terim, kaynata (Latince'de socer) tarafndan sahiplenilmi-
ti. Hint-Avrupa terimcesinde, babann kz kardeini, kaynanay ve an
nenin erkek kardeinin karsn karlayan sekrs da ayn biimde kay
nana (Latince'de socns) tarafndan sahiplenilmiti. Bylece, babann
kz kardei iin kullanlan terim de ortadan kalkt. Babann kz karde
i Latince'de cmita szcyle karlanr oldu ve bu szck her ikisi de
"bykanne" anlamna gelen Eski Standart Almanca'daki ana ve Eski
Prusyaca'daki ane ile ilintiliydi.
Bundan da anlalyor ki, Latince'de "annenin erkek kardei" anla
mna gelen auonculus nasl babann babas ve annenin annesinin erkek
kardei iin kullanlan Hint-Avrupa teriminden oluturulmusa. La
tince'de "babann kz kardei" anlamna gelen amita da Hint-Avrupa
terimler sisteminde annenin annesini ve babann babasnn kz karde
ini belirten ana teriminin gvdesi uzatlarak oluturulmutu.
Babann erkek kardei ve annenin kz kardei, gvde uzatlarak ba
ba ve anneden ayrld. Latince'deki patruus ve matertera ile benzeen bi
imler Yunanca'da, Sanskrite'de, Eski Standart Almanca'da, Anglo-
Saksonca'da ve Galce'de vardr 47
Hint-Avrupa terimcesindeki bhrater ve suesor, Latince'de dz kuzen
ve kuzinleri kapsayarak varln srdrd. Slav dillerinde bunlar ap
raz kuzen ve kuzinleri de kapsayacak biimde geniletildi. Ayrca ele
alacamz Yunanca'y saymazsak, teki dillerde bu terimler z erkek
karde ve z kz kardele snrlandrld. Bylece dz kuzen ve kuzin
ler iin kullanlan terimler yitip gitti.
46 A. Emout ve A. Meillet, Dictionnaire 6tymologiquc de la langue latine (Kkbilgisel Latince Szl),
(Paris, 1932), bkz. Avonculus.
47 teki dillerde benzeri olmayan Yunanca'daki metroos, polroos'dan rnekseme yoluyla kurulmutur.
AKRABALIK ADLII 75
Hint-Avrupa terimcesinde kayn ve apraz kuzeni kapsayan daier,
kayn (Latince'de leir) tarafndan sahiplenildi. Bu terimin diili olan
g(e)lot- da ayn biimde baldz (Latince'de glos) tarafndan sahiplenil
di. Sonu olarak da, apraz kuzen ve kuzinler iin kullanlan terimler
ortadan kalkt.
Hint-Avrupa terimcesinde sunus ve dlmghter z oul ve z kzla s
nrlandrlmt, yalnzca talyanca-Kelte'de bunlar ortadan kalkm
t. Bu durum, bir erkein erkek kardeinin ocuklar ve bir kadnn kz
kardeinin ocuklar iin kullanlan szcklerin kalkmasna yol at.
Hint-Avrupa terimcesinde kz ocuun kocasn, bir erkein kz karde
inin olunu ve bir kadnn erkek kardeinin olunu kapsam olan ge
me-- ve onun diili smsos srasyla kz ocuun kocas ve oulun kar
syla (Latince'de gener ve nms) snrlandrld. Bylece, erkek yeen
lerle kz yeenler iin kullanlan terimler kaldrlm oldu.
apraz kuzen ve kuzin evliliinde, babamn babasnn, annemin an
nesinin erkek kardei olduunu grmtk. Demek ki, erkek konuur
ken, olumun olu kz kardeimin kznn oludur. Bunlar, birbirinin
yerini alan ilikilerdir. Buna uygun olarak, Hint-Avrupa terimcesinde
aos nasl bykbaba ile annenin erkek kardei arasnda blndyse
ve annenin erkek kardei en sonunda "day" olarak genelletirildiyse,
onun kart olan nnepotios da erkek torun ile kz kardein olu arasn
da blnd ve kz kardein olu "erkek yeen" olarak genelletirildi.
Ancak, flies'un ikinci kullanmnn gvdeyi gelitirerek belirlenmi ol
masna karlk, aepotios' un ikinci kullanm byle deildi, dolaysy
la da blnme daha belirsizdi. Terim, Sanskrite'de erkek torunla. Es
ki Irlandaca'da kz kardein oluyla snrlandrlmt; Yunanca, Eski
Norvee, Eski Standart Almanca ve Eski Slav dillerinde "erkek yeen"
olarak genelletirilmiti; Latince, Eski Litvanyaca ve Anglo-Sakson di
linde erkek yeen ile erkek torun arasnda deiiyordu.
Geriye, Hint-Avrupa terimcesinde kocann erkek kardeinin kars
n belirten icnaier kalyor.48 Bu terim, kocann erkek kardeinin kars
nn kz kardele zdelendii snflandrma sistemine yabancdr.49Do
laysyla, kaynak dilin, daha nce grdmz gibi toplumsal birimi
teki kmelerden gelen karlaryla birlikte yaayan erkek kardeler k
mesinin oluturduu son evresine degin bir terimdir.
48 Ltince'de ianitrices, Yunanca'da einateres, Sanskrite'de yatar. Eski Slavca'da jentry. Bu akrabalk
likisi iin kullanlan betirrileyici terimlere snflandrma sistemlerinde de rastlanr.
49 Systems of Consanguinity and Affinity of the Human Family, s. 291; Social Anthropology of North American
Tribes, s. 105.
76 T a r h Nc e s Eg e
Bylece, Hint-Avrupa adi, snflandrma sisteminin olaan bir r
nei olarak, yani Tip II olarak yerli yerine oturmaktadr. Bu adlk siste
mi, her terim yklendii eitli akrabalklardan yalnz biriyle snrlan
drlarak, bu yaplrken de daha yakn akrabalk ilikileri daha uzak ak
rabalk ilikilerine ve koca tarafndan akrabalklar kar tarafmdan akra
balklara ye tutularak yeniden kuruldu. Ortadan kalkm snflamalar
iin, gvdede deiiklikler yaplarak, betimleyici sfatlar getirilerek ve
baz durumlarda da baka kuaklara aktarmalar yaplarak yeni terim
ler bulundu. Bunlar, dnyann her yanmdaki ilkel dillerde uyguland
n grdmz ayn nlemlerdir. teki sistemlerin brakt yerden
Hint-Avrupa sistemi devralr. Eer btn bulgu ve kantlar biraraya
getirecek olursak, bunun tek bir kesintisiz tarihsel sre olduunu apa
k grebiliriz. zellikle, Hint-Avrupa sisteminde saptadmz terim
leri kendi kuaklarmn dna tararak onlara baka anlamlar ykleme
eilimi, Kuzey Amerika dillerine zg daha yaygn bozulmalara ilikin
zmlememizi dorulamaktadr. Ayrca, bu eilimin, Kuzey Amerika
dillerinde Hint-Avrupa dillerine oranla daha ileriye gtrlmesinin ne
deni, Amerika yerlilerinin kabile dzeninin tesine gemeyi baarama-
malarma karlk, Hint-Avrupa dilleri konuan halklarn ksa bir durak
sama dneminden sonra sistemlerini tmden yeni bir temel zerinde
yeniden dzenleyebilecek kadar byk bir hzla gelimeleridir.
Bu yeni temel, bireysel aileydi. Betimleme sisteminde, baba erkek
kardelerinden, anne kz kardelerinden, erkek kardeler ve kz kar
deler dz kuzen ve kuzinlerden, oullar ve kzlar erkek yeenlerden
ve kz yeenlerden ayrlr; kaynata ile kaynana, kayn ile baldz, damat
ile gelin de ayr terimlerle belirtilir. Aile tanmlanr. te yandan, snf
landrma sisteminin ikinci tipinin tersine, babann erkek kardei ve kz
kardei annenin erkek kardei ve kz kardeiyle, dz kuzen ve kuzin
ler apraz kuzen ve kuzinlerle, erkek kardein ocuklar kz kardein
ocuklaryla, baba tarafmdan bykbaba ve bykanne ana tarafndan
bykbaba ve bykanneyle, oulun ocuklar kzn ocuklaryla i ie
geerler. apraz kuzen ve kuzin evliliinin zorunlu kld bu ayrm
lar gerekliliini yitirmitir artk.
Morgan bu sorunlar stnde alrken, Hint-Avrupa adln yeni
den kurmak iin gerekli olan gereler daha elde edilmemiti; ama gene
de, Hint-Avrupa dilbilimi asndan snflandrma sisteminin nemine
ilk dikkat eken Morgan oldu.50 Morgan, bizim dillerimize zg betim-
50 Ancient Society (Eski Toplum), s. 491.
AKRABALI K A d LII 77
[eme sisteminin balangtaki sistem olamayacan grd. Morgan'dan
sonra bu sorun stnde almalar yapanlar da onun izinden yiirse-
lerdi, Hint-Avrupa adl ok nceleri akla kavuturulabilirdi.
Morgan'm snflandrma sistemi kuram, Fison, Howitt, Spencer ve
Gillen gibi AvustralyalI klasik alan-antropologlar tarafndan kabul
edildi. Bunlar Morgan'm lmnden sonra, onun vard sonular
dorulayan yeni bilgileri gnna kardlar. Fison'un duraksad
tek nokta, Morgan'a yazd bir mektupta da itenlikle kabul ettii gi
bi, dinsel meslektatan arasnda doan utancadan kaynaklanyordu.51
Morgan'm da kendi blgesinin papaz J. H. Mcllvaine'le ba beladay
d; Eski Toplum adl yapt stnde alrken, Tevrat'a ters dmekle
sulanabilecei korkusuyla Mcllvaine'le birok ciddi tartmaya giri
miti. Kitap yaymland zaman, Morgan'm manevi danmam, belki
biraz da dostuna olan sevgisinden dolay kavrama yetisini yitirerek
yle yazyordu ona: "Bence byk bir yapt bu. Bugne kadar Dar-
vvincilere kar ve trlerin deimezliinden yana ortaya atlm en g
l sav."52
Ne var ki, bu kadar kolay aklanmayanlar da yok deildi. Marx ki
tab hemen alklad; tpk bir zamanlar, bilim adamlarnca fkeyle su
land sralarda Trlerin Kkeni'ni alklad gibi. Engels, "Darwin'in
evrim kuram biyoloji asndan, Marx'm art-deer kuram ekonomi
politika asndan ne denli nemliyse, bu yaptn da antropoloji asn
dan o lde nemli olduunu" aklad.52Gerekte, hi kukusuz, te
kiler gibi bu yaptn da sulamalara uramasnn nedeni buydu. Dar-
vvin'e kark en sonunda yklp gitti, nk Darwin'in getirdii ku
ram sanayinin gelimesi asndan vazgeilmez nitelikteydi. Ama Mor
gan ile Marx, dnyann pek ok yerinde hl birer tabudur.
Bu iin iinde dinsel nyargdan te bir ey vardr. Tanr gibi aile de
zel mlkiyetle el ele yrr. zel mlkiyeti "batan beri varolan" bir
51 Fison yle yazd: "Aslnda onun (blnmemi komn yani iten evlenmeli srnn) varlnn
yeterince kantlandn kabul ediyorum, ama u iki nedenle bunu aka belirtmiyorum: 1) Byle bir
aklama karsnda iddetli bir kartlk oluacan sanyor ve tartma ortamn elimden geldiince
dar tutmaya alyorum; 2) Blnmemi komn, 'cinsel ilikilerin rastgele gerekletii' bir dzenden
baka bir anlam tamamaktadr, bu durumsa rahiplerimizden pek ok yakn dostum iin korkun
bir olgu olarak alglanacaktr..,. Ksacas, Blnmemi Komn'n daha nce yaand konusunda
kukum yok ama kendi amalarm dorultusunda bunu aklamay gerekli grmyorum; dahas,
(evremden dolay) bir aklama gereksiz olduu srece bunu belirtmemeyi yeliyorum [B. J. Stern,
Lewis Henry Morgan, (Chicago, 1931), s. 162). Yaam yolu dikenlidir ve fsltl diller hakikati
zehirleyebilir.
B. J. Stern, Lewis Henry Morgan, (Chicago, 1931), s. 27.
59 F. Engels, Ailenin, zel Mlkiyetin ve Devletin Kkeni, s. 31.
78 T a r h n c e s Eg e
ey sayan kentsoylu dnrler, Morgan'a batan sona karklmas
gerektiini igdsel bir biimde ayrmsamlardr. Gel gr ki, ona el-
birliiyle kar kmalarna karn, ortak bir cephe kuramamlardr,
bunun nedeni de baka bir seenek zerinde anlamay bir trl bece-
rememi olmalardr.
Radcliffe-Brown unu ileri srmt:"... Morgan'a ve onun izinden
gidenlere kar, herhangi bir kabilenin akrabalk terimcesi ile bu kabi
lenin bugn varolduu biimiyle toplumsal rgtlenmesi arasnda ok
kapsaml bir ilevsel ba olduu ortaya konulabilir," dolaysyla, "ak
rabalk terimcesinin, salt varsaymsal bir gemiteki bambaka bir top
lumsal rgtlenme biiminin gnmzdeki bir uzants olduunu d
nmek iin en kk bir neden yoktur."54Baka bir yerde de ayrnt
l olarak ele aldm gibi, Radcliffe-Brown'm snflandrma sistemini bu
temele dayanarak aklamas, savunulmas olanaksz bir aklamadr.55
Bu arada, bir baka sekin antropolog, Kroeber bunun tersini kant
lamaya almtr. Kroeber, akrabalk terimcelerinin toplumsal rgt
lenmenin nda aklanabileceini tmden yadsmaktadr:
Eer akrabalk terimlerinin ncelikle dilbilimsel etkenlerce belirlendii
ve toplumsal koullara ancak arasra, o da dolayl bir biimde bal ol
duklar daha ak seik kavransayd, sanrz betimleme sistemi ile snf
landrma sistemi arasndaki ayrmlarn znel ve yapay olduu herkes
e ok nceleri anlalrd.56
Arunta sistemini iyice anlayabilmek iin kafa patlatan okur, b sis
temin nesnel olarak kendisininkinin ayns olduunu renince rahat
layacaktr.
Ve elbette, bundan sonra tm sorunu gereklik dnyasnn dna
karmak iin atlmas gereken bir adm kalyordu. Bu adm da Mali
nowski att. Malinowski, "snflandrma sistemlerinin gnmzde va
rolmadklar gibi, daha nce de hibir zaman varolmadklarnn ak
bir gerek olduunu" kefetti.57 Lowie, ayn eyi totemcilik konusun
da yapt. Lowie, "bu konuda ortaya serilen btn ura ve bilgilerin,
54 A. R. Radcliffe-Brown, The Social Organisation of the Australian Tribes", Oceania, (Melburn/Londra,
1931-.), c. I, s. 427.
55 Bkz. Aeschylus and Athens (Aiskhylos ve Atina), s. 396-401.
56 A. L. Kroeber. The Classiflcatory System of Relationship, Journal of the Anthropological Institute,
(Londra, 1872-.), 39, s. 82.
57 B. Malinowski, "Kinship", Man (insan adl yaptta "Akrabalk" blm), (Londra, 1901-,), 30, s. 22.
AKRABALIK ADLII 79
totem olgusunun gerekliini kantlayamad" kansndadr.58 Ak
as, sorun, sorunun varl yadsnarak zlmekledir. Her zaman ol
duu gibi, sonunda bilir bilmez sz sylemeye varan kentsoylu ku
kuculuunun son sz budur ite.
Ama hi kuku yok ki, Malinowski'nin kefinden teselli bulanlar,
onun ada Anglo-Amerikan toplumsal antropoloji okulunun temel
grevini yerine getirmede tam bir baarszla uradn itiraf ettii
ni grdklerinde biraz dkrklma urayacaklardr:
in iinde olan biri olarak diyebilirim ki. Bayan Seligma ya da Dr. Lo-
wie ile ne zaman biraraya gelsem, Radcliffe-Brown ya da Kroeber'le ne
zaman baz konular tartsam, o anda karmdakinin konudan haberi
bile olmadn fark ediyor ve sonunda ou zaman bunun benim iin
de geerli olduu duygusuna kaplyorum. Akrabalk konusunda yaz
dklarmzn hepsini de buna katabiliriz ve bu hepimiz iin geerlidir.59
Grld gibi, bir trl kafa kafaya verip anlaamyorlar! Mor-
gan' rteceiz diye yllar yl abaladktan sonra yalnzca birbirleri
ni rtmeyi baarabiliyorlar. Bu arada, Engels tarafndan gelitirildi
i biimiyle Morgan'm yaptndaki savlar, Sovyetler Birlii'ndeki et
nologlar ve arkeologlar tarafndan geni bir cephede srdrlyor.
58 Primitive Society, s. 137.
59 Kinship, s. 21.
80 TARHNCES EGE
KABLEDEN DEVLETE
III
1. rokua Birlii
Morgan'n rokua'lara ilikin incelemesi, antropoloji alannda nc
bir alma ve kendi trnn bir bayaptdr. Morgan, eski Yunan ve
Roma'daki kabile rgtlenmesiyle ilgili ipucunu, bu yerlilerin arasna
gittii sralarda bulmutu.
Morgan, Amerika yerli toplumuna ilikin genel grlerini yle be
lirtir:
Amerika yerlilerinin ynetim tasar, gens (klan) ile balyor, ynetsel
kurumlarnn eritii en yksek nokta olan genbirlikte (konfederasyon,
.n.) sona eriyordu. Bu ynetim tasar organik olarak yle sralanyor
du: Birincisi, bir kandalar topluluu olan gens; gens yesi kandalar
gens'i ralayan ortak bir ad tayorlard, kincisi, birtakm ortak ama
larla daha yksek bir birlikte biraraya gelmi bulunan bir akraba gen-
tes (gens'in oulu, .n.) topluluu olan fratri. ncs, genellikle frat-
rilerde rgtlenmi, btn yeleri ayn leheyi konuan bir gentes'ler
topluluu olan kabile (trib, .n.). Ve drdnc olarak da, her biri ay
n dil ailesinin ayr lehelerini konuan kabilelerden meydana gelen gen-
birlik. Bu, bir siyasal toplum ya da devletten (civitas) farkl olarak, bir
gentilice toplum (societas) ortaya karyordu, ikisi arasnda byk ve
kkl bir ayrm vardr. Amerika bulunduu zaman orada ne bir siya
sal toplum vard, ne bir yurtta, ne bir devlet, ne de herhangi bir uygar
lk. Amerika'daki en ileri yerli kabileleriyle genellikle bilindii anlamy
la uygarln balangc arasnda koskoca bir budunsal dnem vard.1
1 Ancient Society (Eski Toplum), s. 65. irokualar yeniden inceleyen Quain, onlarn son derece ilen
Ka b i l e d e n D e v l e t e 8i
Alt ayr lehe konuan alt rokua kabilesi vard. Bunlarn drdn
den her biri iki fratri ve sekiz klana blnmt. teki ikisindeyse, frat-
j-j yoktu, yalnzca klan vard.2Bunlarn ortak kkeni klan adlaryla
gsterilmitir; klan adlarndan alt kabilede de gemekte, buna kar
lk yalnzca ikisi tek bir kabileyle snrl kalmaktadr.
Biri dnda btn klanlar hayvan adlar tamaktadr. Bunlar, klan
totemleridir. Szgelimi, bir sylenceye gre, ok scak bir yaz gn g
ne bir kaplumbaann yaad kk gl kurutuvermi, kaplumba
a da kabuunu srtndan att gibi insana dniivermi. te bu in
san, kaplumbaann adn ve belirtkesini tayan klann atasym.3
izelge IV
ROKUA BRL
Kabile
Fratri
Klanlar
Seneca
1
II
Ayr
Geyik
Kurt
ulluk
Kunduz
Balkl
Kaplumbaa
ahin
Cayuga
1
II
Ay
Geyik
Kurt
ahin
Kaplumbaa
Kunduz
ulluk
Ylan Bal
Onondaga
1
II
Kurt
Geyik
Kunduz
Ay
Kaplumbaa
Ylan Bal
ulluk
Top
Tuscarora
1
II
Ay
Bozkurt
Kunduz
Sar Kurt
Byk Kaplumbaa
Kk Kaplumbaa
Ylan Bal
ulluk
Mohawk Ay Kurt Kaplumbaa
Oneida Ay Kurt Kaplumbaa
Morgan'n zamannda dtan evlenmeye dayal birim kland, ama
geleneklere bakldnda bu birimin bir zamanlar fratri olduu anla
lyordu. rokua'larn "fratri" iin "kardelik" anlamna gelen bir sz
ck kullanmalar da bunu dorulamaktadr. Ayn fratriye bal klan
lar, "karde" klanlard; ayr fratrilere bal klanlarsa "kuzen" klanlar
d.4Senecalar, balangta kabilelerinin Ay ve Geyik adlarn tayan
askeri rgtlenmelerinin, Avrupal smrgecilerle ilikiler sonucunda gelitiini ileri srmektedir.
B.H. Quain, "The Iroquois", Meade, s. 240.
2 Ancient Society (Eski Toplum), s. 69.
2 E. A. Smith, Myths of the Iroquois", Annual Reports of the Bureau of Ethnology (Etnoloji Kurumu
Yllk Raporlar, "irokua Yerlilerinin Sylenceleri"), (Washington, 1887-.) II, s. 77.
4 Ancient Society, s. 90.
82 TARHNCES EGE
yalnzca iki klan bulunduunu, daha sonralar bunlarn blnd
n, ilk bataki birimlerin her birinin kendi fratrisi iinde eski ve saygn
klanlar olarak varlklarm koruduklarn ileri sryorlard.
Klan yeleri "uzun ev" denilen ortak bir konutta yayorlard; bah
elerle evrili olan "uzun ev"in kapsnn zerine klan totemini belir
ten bir simge ilenmiti.5 Ev ve bahelerin bakm kadnlar tarafndan
yaplyor, erkeklerse avclk ve savalkla urayorlard. Topran i
lenmesinde apa kullanlyordu. Balca ekin msrd. Toprak on ile yir
mi yl arasnda deien bir srede rn vermez duruma geliyor, o za
man kabile yeni bir yerleme yerine tamyordu.6
Soy ve kaltm anayanlyd. Her klann kendi zel adlar kmesi var
d. Bu adlardan herhangi biri, klann yaayan yelerinden birinin ad
olmamas kouluyla ocua verilebiliyordu.7 Bir erkein kiisel eya
lar daylar, erkek kardeleri ve kz kardelerinin oullar arasnda pay
lalyordu. Kendi ocuklarna kalmyordu. Bir kadnn kaltlarysa,
kendi ocuklar, kz kardeleri ve kz kardelerinin ocuklaryd. By-
lece, klann mallar gene klan iinde kalm oluyordu. lnn ardn
dan kendi klannn yeleri yas tutuyor, ama gm tn hazrlanmas ve
gmme ilemi br klanlarca yerine getiriliyordu. len nemli bir ki
iyse, ardndan btn fratrisi yas tutuyor, gmme treniyse teki frat-
ri tarafndan gerekletiriliyordu. Morgan'n zamannda ller gelii
gzel gmlmekteydi, ama Morgan eitli belirtilere bakarak eskiden
her klann kendi gmtlnn bulunduu sonucuna varmt.8
rokua'lar her yl alt enlik dzenliyorlard. Bu enlikler, nceden
her klandan seilmi belirli sayda kadn ve erkek grevli tarafndan
ynetilmekteydi, rokua'larda zel bir klan tapm yoktu, bunun yeri
ni klan rneine gre kurulmu gizli derneklerin tapnma trenleri al
yordu. Gerekte bu, Amerikan yerli kabilelerinin genel bir zelliidir,
ancak kimi kabilelerde totem oaltma treninin deiik bir biimine
rastlanlabilir. Szgelimi, Mandan'larn her mevsim yaban srnn o
almas iin yaptklar yaban sr dansnn bilinen tipten tek fark, bel
li bir klana zg olmamasdr.9
5 L. H. Morgan, The League of the Iroquois (irokua Birlikleri), (Kochester, 1851), s. 318. Gemi
bulgulamadan nce kaleme ald bu yaptnda, Morgan, bunu bir kabile aygt olarak tanmlyor.
6 H. Hale, The Iroquois Book of Rites (rokua'larda Kuttrenler), (Philadelphia. 1883), s. 50; Totemism
and Exogamy, III, s. 3-4.
7 Ancient Society (Eski Toplum), s. 77-80.
8 Ayn yerde, s. 74-5, 83-4, 96.
9 Totemism and Exogamy (Totemcilik ve Devlilik), III. s. 137, 472.
KABLEDEN DEVLETE 83
Klan, yabanclar evlat edinme hakkna sahipti. Bu yabanclar, ken
dilerini evlat edinen kiilerin "erkek kardei" ya da "kz kardei" ola
rak klann gerek yeliine kabul ediliyor ve bir klan ad alyorlard.
Tutsaklar ise ya evlat ediniliyor ya da ldrlyordu. Klecilik diye
bir ey yoktu.10
Klan, yelerinin davranlarndan ve onlarn karlarnn korunma
sndan sorumluydu. Bir klann yesi baka bir klann yesince ld
rldnde, ldren adamn klanna yaknmada bulunuluyor ve za
rarn denmesi iin bir istem sunuluyordu. stenilen dence verilirse -
genellikle mal olarak deniyordu- sorun kalmyordu. Yok verilmezse,
o zaman lenin klannn yeleri arasndan bir alma bl kurulu
yor, bunlar ldreni yakalayp ldrmekle grevlendiriliyordu. Eer
lenle ldren ayr fratrilerdense, dava ilgili klan adna fratri tarafn
dan ele alnyordu.11
Klan iinde adam ldrme konusunda belirlenmi bir ilem yoktu.
Kald ki, bu trden sular ok ender ileniyordu. zel mlkiyetin bu
lunmad bu koullarda bu trden sularm ilenmesine yol aan ba
lca drt baz eksikliklerdi, ama klana can veren gl dayanma ru
hu bu konuda olumlu bir caydrc rol oynamaktayd.
Klann, her iki cinsten yetikinlerin zgr oylaryla seilen bir efi
(1scchen) vard. Geri klan efi yaam boyu grevde kalmak zere sei
lirdi ama, semenleri honut edemezse her zaman grevden alnabilir
di.12eflik kaltmsal bir eilim gsteriyor, ef lnce eflik onun erkek
kardelerinden birine ya da kz kardelerinin birinin oluna geiyor
du, rokuaTarda eflie yalnzca erkekler seilebiliyordu, ama bunun
ok eskilere dayanp dayanmad belli deildir. Wisconsin'deki Win-
nebago'lar, len efin erkek kardei ya da kz kardelerinden birinin
olu yoksa, efliin ana tarafndan en yakn kadn akrabaya gemesi
kuraln uyguluyorlard.13
Her kabilenin kendi blgesi ve kendi kabile konseyi vard. Kabile
konseyi, sava ve barla ilgili sorunlar karara balamak ve seilen klan
eflerini onaylamak zere kabile halk nnde toplanrd ve seilen klan
efini veto etme hakkna sahipti. Kararlarn oybirliiyle almak zorun
dayd. Kabile konseyi, klan eflerinden ve ayrca kiisel kahramanlk
larndan dolay seilmi baz askeri eflerden ve belli klanlarda kalt
10 Ancient Society, s. 80-1.
U Ayn yerde.s.77,9S.
12 Ayn yerde, s. 70-3.
13 Ayn yerde, s. 161-2.
sal olarak geen ve kabileyi genbirlik konseyinde temsil etmekle g
revli zel bir efler snflamasndan olumaktayd.14
rokua'larn en yksek organ olan genbirlik konseyi, az nce sz
n ettiimiz zel eflerden oluuyordu. Bu konsey de halk nnde top
lanrd ve kararlarn oybirliiyle almak zorundayd. Genbirlik konse
yinin grevini yrtebilmesi iin alt kabilenin de onay gerekliydi.15
Askeri eylemlerin yrtlmesi grevi, Seneca'larm Kurt ve Kaplum
baa klanlarndan seilen iki yksek askeri efe verilmiti.16
Morgan, bu kabilelerin, ata soyundan nasl ayrldklar ve sonun
da nasl yeniden birletikleri konusunda baz uyarc grler ne s
ryor:
Doal byme sonucunda durmadan yeni kabileler ve yeni gentes'ler
olumaktayd. Amerika anakarasnn usuz bucaksz alanlar bu sre
ci gzle grlr bir biimde hzlandrmaktayd. Yntem basitti. En ba
ta, yaama olanaklar bakmndan ok elverili olan, dolaysyla da a
r bir ylmaya urayan bir corafi merkezde giderek bir tama mey
dana geliyordu. Yldan yla srp giden bu tama sonucunda, kabile
nin balangta yerlemi olduu merkezden uzakta bir yerde bir n
fus birikimi gerekleiyordu... Bylece yeni bir kabile douyordu.
Artan insan says yaama olanaklarn zorladnda, insan fazlas ye
ni bir yere tanyor ve oraya byk bir beceriyle yerleiyordu, nk
her gens'de ve bir blkte bir araya gelen gentes'ler de yetkin bir yne
tim vard...
Genbirliklerin olutuu koullar ve dayand ilkeler son derece ba
sittir. Bu genbirlikler, doallkla, belli bir zaman sreci iinde nceden
varolan elerin barndan doup gelimilerdir. Bir kabile eitli ka
bilelere blnm, bu altblmler birbirinden bamsz, ama snrda
blgelere yerlemiler, genbirlik de bunlar ierdikleri ortak gens'ler ve
konutuklar yakn leheler temelinde daha yksek bir rgtlenme iin
de yeniden btnletirmitir. Gens'de somutlaan akrabalk kavram,
gens'lerin ortak bir soydan gelmeleri ve birbirlerinin konutuklar leh
eleri hl anlayabilir durumda olmalar, bir genbirlik iin gerekli mad
di eleri salamaktayd. Demek ki, genbirliin temelinde ve merke
zinde gentes'ler, daire evresindeyse dil ailesi yer almaktayd.17
84 TARHNCES Eg e
14 Ayn yerde, s. 113-20.
15 Ayn yerde, s. 35.
16 Ayn yerde, s. 150-1.
17 Ayn yerde, s. 105,125.
KABLEDEN DEVLETE 85
Grld gibi, kabile sistemi, durmadan yer deitiren bir toplu
ma son derece yetkin bir biimde uyarlanmt. Kabilelerin oalmas,
kabilenin kendisini yaratm olan blnme srecinm bir devamndan
baka bir ey deildi. Ne var ki, genbirlikte bu gelime tersine dnm
tr ve ite tam bu noktada, yksek askeri eflerin grevinde eitlik ilke
sinden ilk uzaklamay gzlemleriz. rokua Birlii'nde, kabileler, daha
ileri, ama snflara blnm devlet biriminde birlemek zeredirler.
rokua Birlii, savaa gre dzenlenmitir. Birlik, Algonkin'lerin ko
vulmasndan sonra, bugn New York eyaletinin bulunduu blgede
kurulmutu.18O srada Irokua'lar, varolan retim dzeyinde zgrce
yaylmann snrna varm bulunuyorlard. Ama, hl gebe tarm
aamasnda olduklar iin, yalnzca toprak urunda savan veriyor
lard. Eer Birliin oluumundan nce tarmlar daha ileri bir dzeye
erimi olsayd, onlar da Orta Amerika'daki Ky Yerlileri gibi yerleik
dzene geerlerdi; ya da, Birlik ynetimi altnda tarmlarn gelitire-
bilselerdi, Meksika'da daha snrl bir blgede Aztek Birlii'nin yapt
gibi, bu aygt hi kukusuz teki kabileleri u ya da bu biimde s
mrmekte kullanrlard. Ne var ki, rokua'larn gelimesi, Kristof Ko-
iomb'un izleyicileri tarafndan bu noktada kesiliverdi.
2. Romallarda Kabile Sistemi
Her Romalnn ya da hi deilse her soylu Romalnn ad vard.
Nomen ya da "ad", proenomen ya da "ilk ad" ve cognomen ya da "soya
d". Proenome kiisel add. Nomen o kiinin geus'ini ya da klann be
lirtiyordu. Cognomen ise familiasini ya da ailesini belirtiyordu. rne
in, Gaius lulius Caesar, lulia gens'inin Caesar ailesindendi.
Familia, gens' in bir altblmyd. Paterfamilias' (erkek aile reisi, ..),
onun karsn, oullarn ve evlenmemi kzlarn, oullarnn oullar
n ve evlenmemi kzlarn, klelerini ve teki mal mlk kapsyordu.19
Gens, ortak bir ataya bal erkek soyundan gelen bir fa m il iae ler kme
siydi. Familia szc balangta mlk edinilmi kleler (famuli), ya
ni gens' m ortak mlkiyetinden ayr olarak edinilmi mallar anlamna
gelmekteydi.
18 Ayn yerde, s. 169: Systems of Consanguinity and Affinity of the Human Family (nsan Ailesinde Kandalk
ve Evlilik Yoluyla Akrabalk Sistemleri), s. 150-1.
19 Ancient Society, s. 293-5; H. F. Jolowitz, Historical Introduction to the Study of Roman Law, (Cambridge,
1939). s. 122.
86 T a r i h n c e s Eg e
Vasiyetname brakmadan gp giden birinin mal mlk ilk az
da karsna ve ocuklarna kalrd. ocuklar yoksa, erkek tarafndan
gelen dolayl torunlarna, daha sonra baba soyundan gelen akrabalar
na, yani erkek kardelerine ve evlenmemi kz kardelerine, babasnn
erkek kardelerine ve evlenmemi kz kardelerine ve son olarak da
bunlarn hibiri yoksa gens'ine kalrd. Bu ncelik kurallarn tersine e
virirsek, onlar, gens'in ortak mlkiyetinin ardk inenilerini gste
ren tarihsel sralar iinde grrz. Evlenmi kz kardelerin ve kz o
cuklarn dlanmasnn nedeni, kadnn evlendii zaman kocasnn
ges'inin bir yesi durumuna gelmesiydi.
Romallarda evliliin tarihinin balang dnemi belirsizdir ve ancak
el yordamyla aklanabilir. Cumhuriyetin ilk dnemlerinde evlilik
biimi vard: Usts, confarreatio ve coemptio.20 Birincisi, birlikte yaama
dan te bir ey deildi. Hibir tren gerektirmiyor, istenildii anda bo
zulabiliyor ve mal mlkn aktarlmasna ilikin hibir koul getirmiyor
du. lk Etrisklerin az sonra anlatacamz gevek anaerkil birliklerini
andryordu ve byk bir olaslkla, pleblerin evlenmelerinin ve mlki
yet haklarnn patriciler tarafndan tannmad dneme uygun d
yordu.21Patricilerin evlenme biimi, confarreatio idi; gelini kocasnn yet
kesi altna sokan bir aktarma olayyd. Coemptio da pleblere uygun d
en biimdi; bu, kocaya, karsnn sahibi olduu konusunda szleme
ye dayal bir hak tanyan bir satn almayd. Sonradan, patricilerle pleb-
ler arasndaki ayrm ortadan kalktnda, bu evlilik biimlerinin yerini,
eski sus kadar gevek bir birleme ald, ama bu kez zel mlkiyet
karlar vasiyetname dzenleme hakkyla gvence altna almyordu.
Bu ataerkil patrici birlemelerinin ardnda yatan ama olduka aktr:
Eer, der Cato, karn seni aldatrken yakalarsan, onu yarglamadan l
drebilirsin ve en kk bir ceza yemezsin; ama eer sen karn alda
trsan, karn senin klna bile dokunamaz.22
Confarreatio, kaltmn babadan oula gemesini salama almak ama
cyla kadnn zgrln snrlyor; coemptio da, ayn ilkeyi daha alt
20 C. W. Westrup, "Recherches sur les formes antiques de mariage dans lancien droit romain ("Eski
Roma Yasalarndaki Evlilik Biimleri") Oversigt over det kongelige Danske Videnskabernes Selskobs
Forhondlinger, (Kopenhag, 1816-.), 30,1. Historical Introduction to the Study of Roman Law, s. 113-6,
243-4.
21 Usus'un eskiliine ilikin bilgi iin bkz. C. W. Westrup.
22 Cellius, 10. 23.
KABLEDEN DEWLETE 87
katmanlara yaygnlatryordu. Bunlar, eski kabile haklarnm tzel bir
kstlamas olarak mlkiyetin gelimesi sonucunda resmi ev/ liliin na
sl ortaya ktn gstermektedir:
Tarihte ortaya kan ilk snf ayrl, tekeli evlilikte erkek ile kadn ara
sndaki kartln gelimesiyle, ilk snf basks da erkein kaodn ze
rindeki basksyla ayn zamana rastlar.23
Familic, ges' in bir altblm olduundan, aile adna cognonen, "so
yad" ya da ek ad deniliyordu. Nomen, kesin olarak gens' i bellirtiyordu.
Gene, edinilmi mlkiyeti belirten fannlia'nu daha ge ortaya km
bir szck olmasna karlk, gens ve nomen, yani "akraba" vce "ad", da
ha nce de grdmz gibi, erkek akrabann kendi klan ad ya da
klan belirtkesiyle tannd ilkel klandan gelmektedir. Ve bu nominala-
ra baktmzda, kkenleri apak grlr. Aquilia Gensi Kartal klan,
Asinia Gensi Eek klan, Aurelia Gensi Altn klan, Caecilia <Gensi Ker
tenkele klan, Caninia Gensi Kpek klan, Capraria Gensi Kei klan,
Cornelia Gensi Kzlck Aac klan, Fabia Gensi Fasulye klan, Divdi-
a Gensi Koyun klan, Porcia Gensi Domuz klan, Vlaeria Gensi Kara
Kartal klan, Vitellia Gensi Buza klandr, vb. Romulus ihe Remus'u
bir aakakann beslemesi ve bir kurdun emzirmesi, masallara zg
dgcnden ok te bir olaydr. nk kabile ve blge adlar bu hay
vanlarn kutsal olduunu gstermektedir.
Totem kalntlarna yer yer daha somut bir biimde rastlyoruz. Sz
gelimi, Quintia Gensinde altn taklar takmak tabuydu, Acilia Gensi-
nin Serrani ailesi kadnlarnn keten giysi giymelerini yasaklamt.24
Manlia Gensinden Torquati ailesi zel bir gerdanlk takar, Quintilia
Gensinden Cincinnati ailesiyse kendine zg bir balk takard.25Bun
lara benzer gelenekler ilkel halklar arasnda o denli oktur ki, bunlarn
totemci bir kkenden geldikleri son derece aktr.
Her ge/ s'in kendi efi (princeps),26kendi suna (sacellum), kendi g
mtl27 ve ilk zamanlarda kendi topraklan vard.28 Claudia Gensi,
23 Ailenin, zel Mlkiyetin ve Devletin Kkeni, s. 94.
24 Historia Naturalis, 33. 21. 19. 8.
25 Suetonius, Caius Caligula, 35.
26 Cicero, Epistulac ad Familiares, 9. 21. 2; Festus, 61; D. H. AR. 6, 69. 1.
27 Cicero, De Lagibus, 2. 22. 55; Cicero, De Ojjciis, 1.17. 55; Cicero, Tusculanae Diputationes, 1. 7;
Cicero, Oratio pro A. Ucinio Archia, s. 22; Valerius Maximus, 9. 2.1; Suetonius, Nero1, 50; Plutarkhos,
Pop/. 23; D. C. 44.51; P. Velleius Paterculus, 2.119. 5; CIL. 1.65-72.375.
28 T. Mommsen, History of Rome, (Londra, 1868), I, s. 39,74.
88 Ta r i h n g e s Eg e
Sabin lkesinden Roma'ya g ettiinde, kendilerine Roma'daki upi-
ter Tapna'nn yannda bir gmtlk ve Anio Irma kysnda bir
toprak paras verildi.29Gens'in tapm, adn ata ruhu demek olan Re
mus'dan ya da ges'in adyla belirlenen halk tanrlarnn birinden al
yordu: Naevii'lerin Silvanus Naevianus'u, Calpurnii'lerin Diana's, u-
lii'lerin Veiovis'i gibi.30 Ata ruhunun gens adn tayan tanrya dn
mesi, totemin tanrya dnmesidir.
Geri salt belli bir gensle ilintili bir kii adna rastlanmamaktadr,
ama Marcus Manlius'un yks gens'n kendi yelerine ad vermesin-
de sz hakk bulunduunu gstermektedir: Marcus Manlius, Manlii-
ler iin yle bir yzkaras olmutu ki, Manlii'ler Marcus adnn herhan
gi bir gens yesine verilmesini yasaklamlard.31Evlat edinme konu
sunda da gensin onaynn alnmas gerekiyordu; evlat edinilen oul,
kendisini evlat edinen babann nomen'ini ve cognomen' ini alyordu. Ev
lat edinme treni, ocuun dnyaya geliinin bir benzetlemesi olarak
anlatlmaktadr.32 Bu anlaya hemen her yerde rastlanr. Evlat edin
me, zel bir erginleme treninden baka bir ey deildir.33 Burada, ev
lat edinilen yabanc, bir yabanc olarak lr ve bir klan yesi olarak ye
niden doar.
Ges'deki dayanma, yz kii kadar olan Fabii'lerin Veii'lere kar
kendi balarna nasl savatklarn anlatan ykde btn akly
la grlr.34 Appius Claudius hapse atldnda, onun kiisel dma
nyla birlikte btn Claudii'ler yas tutmulard.35 Gens ayn zamanda
yoksulluk ya da sknt eken bir yesine yardmc olmakla ykmly
d.36 Gentilis ile generosus, yani "akrabalk" ile "iyilik" (ngilizce'de
"kinship" ile "kindness", .n.) arasndaki bant birok dilde ortaktr
ve btn klan balar arasnda en srekli olandr. Tpk Hardy'nin
Tess'inin "akrabalar olduunu ileri srmek" zere D'Urberville'lere
gidii gibi, yurt dnda parasz kalan baz rlandalIlarn ortak bir so-
29 Suetonius, Tiberius, 1.
30 CIL. 6.645; Cicero, Oratio de Horispicum Responsis, 32; CIL. 1. 807.
31 Titus Livius, 6. 20. 14; C. Daremberg ve E. Saglio, Dictionraire des antiquitts grecques et romaines
(Eski Yunan ve Roma Sylenceleri Szl), (Paris, 1877-1919), 2. 2. s. 1510.
32 Corp. Gloss. Lat. 4. 304. 44; C. Plinius Caecilius Secundus, Ponegyricus. 8.1.
33 Hristiyanlktaki vaftiz treni hem bir yeniden bedenleme, hem de bir evlt edinmedir; Bu bebei
yeniden dnyaya getirmek ve evlt edinerek kendi ocuun klmak seni mutlu etti." Ayrca bkz. R
Eisler, Opheus the Fisher, (Londra, 1921), s. 63-5; J.G. Frazer, Folklore in the Old Testament (Eski
Ahitte Tresel Yaam), (Londra, 1919), 2. s. 27-38.
34 Titus Livius, 2. 48-50.
35 Titus Livius, 6. 20. 2-3.
36 Titus Livius, 5. 32. 8-9; D. H. AR. 2. 10. 2.
Ka b l e d e n D e v l e t e 89
yad tamalarna gvenerek tmden yabanc kiilere bavurup para
istediklerini duymutum.
Geri gensm dtan evlenmeye dayal olduu hibir yerde aka be
lirtilmi deildir, ama gene de Romallarn yakn akrabalar arasnda
evlenmeyi doru bulmadklarn biliyoruz.37 Greneksel bir yasa ola
rak hibir zaman yazl belgelere geirilmemi olmasnn nedeni, bu
kuraln ok eski zamanlardan bu yana uygulanyor olmasdr belki de.
lk balarda eit bir biimde otuz cunae' ye blnm 300 gentes bu
lunduunu reniyoruz.38 Yunan yazarlarnn her zaman phratria di
ye sz ettikleri curia,39 ya bir akraba gentes[er kmesidir ya da fratri.
Her criamn curio ad verilen bir rahip tarafndan ynetilen bir tapma
vard. Otuz curiones, comitia curiata tarafndan seilen curio maximusa
bal kutsal kurulu oluturuyordu.40 Bu, eli silah tutan btn erkekler
den meydana gelen bir meclisti, gerek bir "klanlar kurultay" idi. Co
mitia curiata denilmesinin nedeni, oylamann curiae' ler tarafndan ya
plmasyd. Her cino'nn, kendi gentesTerinin ounluunca belirlenen
bir oyu vard.41Yabanclarn yurttala alnmasna ve yurttalarn ev
lat edinme yoluyla bir aileden brne aktarlmasna ilikin btn so
runlar bu kurul karara balyordu.42
Nasl on gentes bir cria oluturuyorsa, on criae de bir tribus olu
turuyordu. U kabile vard: daha ok Latin soyundan gelen Ramn'lar,
daha ok ahinlerden gelen TatiTer; Etrsk esini de ieren Lucer'ler 43
Bunlarn her birinin kendi kabile efi vard ve hep birlikte Populus Ro-
manus diye bilinen kabile birliini oluturuyorlard.44
Birliin en yksek organ, senatus ya da yallar konseyiydi. Sena
trlerin says daha ilk balarda artrlmt. Niebuhr, bunlarn balan
gta klan efleri (principes gentium) olduklarm ileri srmektedir.45 Y
rtme erki, senato ve comitia curiata tarafndan ortaklaa atanan bir rex
ya da kraln elindeydi.46 Rex hem bakomutan, hem barahip, hem de
ba yargt. Kralln yklmasndan sonra Rex' in siyasal grevleri ye-
37 Plutarkhos. M. 265d. 289d.
38 Titus Livius, 1.13. 6; Plutarkhos, Rom. 20.
39 D. H. AR. 2. 7. 3, 6. 89.1; Plutarkhos. Rom. 20, Publ. 7; D. C. 5. 8-9.
40 Titus Livius. 27.8.1.
41 D. H. AR. 2.14. 3. 4. 20. 2.
42 Caius. 1.99; Historical Introduction to the Study of Roman Law, s. 86.119.12S.
43 Titus Livius. 1.13.8.
44 D.H.AR. 2.47.
45 B. G. Niebuhr, History of Rome, (Londra. 1885), 1. s. 338-9.
46 Titus Livius. 1.17, 32.1, 35. 6; Cicero. De Republico, 2.12. 3.
90 TARHNCES EGE
i oluturulan konsllere aktarld, ama krallk rahiplii rex sacrorum
grevinde varln korudu.47
Nedendir bilinmez, ada tarihiler, btn bu bilgilere kar ku
kucu bir tutum takmyorlar. Szgelimi, Jolowitz'e baklrsa, comitia ct-
riatc'nm kral tarafndan getirilen nerileri yrrle koyup koymad
"son derece kukuludur"; ayrca "ada tarihiler, Roma tarihile
rinin kraln comitia tarafndan seildiini dnmekte hakl olduklar
n sanmaktadrlar", nk "bildiimiz kadaryla temsil dncesi da
ha yakn dnemlerdeki senatonun bileimine o denli yabancdr ki, bu
dncenin en eski dnemlerde bile uygulandna inanmamz olanak
szdr."48 Roma tarihileri bu elimenin hi deilse ayn lde farkn
daydlar sanrz, ama gene de anlalan o sralar yadsnamayacak ka
dar gl olduu iin gelenei kabul etmilerdi. Rex szc Kelt dil
lerinde benzer bir biimde vardr ve ayn anlama gelmektedir, stelik
Keltlerde krallar seimle baa gelmekteydi.49 Dolaysyla, Romallarn
kendi senatolarna benzettikleri Galyallarn meclislerinde de byk
olaslkla durum aynyd; te yandan, meclisten baka bir de askeri e
fi bulunan baz Galya kabileleri rokua'larla benzerlik gstermektedir.50
Szn ettiimiz tarihilerin iin iinden kamamalarnn nedeni, Ro-
ma'nn ilk dnemindeki kabile kurumlarm, kabile toplumunun ne ol
duu sorusunu ortaya getirmeden aklamaya almalardr.
3. Roma'da K rall n A na Soyundan Gemesi
Populus Romanus'un ilk kral, Roma kentinin kurucusu Romulus'du.
O sralar ahinlerin byk ounluu kendi krallar Titus Tatitus'un
ynetiminde bamsz yayordu. Romulus'un yerini, bir Sabin ald:
Titus Tatius'un damad Numa Pompilius. Daha sonraki kral, Latin so
yundan gelen Tullus Hostilius'du. Onun yerine de baka bir Sabin, Nu-
ma'nn kznn oullarndan biri olan Ancus Martius geti. Ardndan
Etrsklerin fethi bagsterdi. Bir sonraki kral, Tarquinius Priscus bir
Etriiskt. Onun ardlysa, ne Etrsklerdendi, ne de Latin soyundan:
Tarquinius Priscus'un kzyla evlenen Servius Tullius bir kleydi. Kral
47 Titus Livius, 2. 2. 1, 6. 4. 1, 9.
48 Historical Introduction to the Study of Roman Law, s. 16-7.
49 H. Hubert, Greatness and Decline of the Celts (Keltlerin Bykl ve D), (Londra, 1934), s.
220.
50 Ayn yerde, s. 221-2.
KABLEDEN DEVLETE 9!
ln Servius Tullius'un damadna, Priscus'u oullarndan birine ge
mesiyle birlikte tekerki de sona erdi.
Bu gelenekte krallk dzenli olarak kadn soyundan geer.51Ancus
Martius, ncelinin kz Pompilia'nm oludur ve bu da ana yanndan ba
a getiini gstermektedir. Pompilia'nm babas Numa da ncelinin k
zyla evlenmiti. Servius Tullius, Priscus'un kzyla; Lucius da Servius
Tullius'un kzyla evlenmilerdi. Daha sonraki bir an Romallar, n
yarglarna ok ters den bir gelenek yaratma benzememektedirler.
Kralln kaynatadan damada gemesi, ok bilinen bir anayanl kal
tm biimidir. Taht erkeklerdedir, ama kadnlardan gemektedir. roku
a'larda grlen annenin erkek kardeinden kz kardein oluna biimin
deki kural da ayn ilkeye dayanmaktadr; aradaki tek ayrm, Romallar
daki kuraln evlenmenin daha ileri bir gelime aamasn gerektirmesi
dir. Bu durumda, eer krallk kaynatadan damada geerse, kralielik de
anadan kza geer. Acaba bu, kraln bir anlamda kars adna ynettii
ni mi gsterir? Bir sonraki blmde, bunun byle olduunu greceiz.
Etrskler anaerkil olarak bilinirler. Etrsklerin baz gmt yazla
rnda, lenin adndan sonra babasnn ad yazldr. Bu, babayanl bir
tutumdur. Bazlarnda da hem annenin, hem babann ad yazldr. Bu
rada durum belirsizdir. Kimi gmt yazlarndaysa, lenin adnn ar
dna yalnzca annesinin adnn eklenmi olduu grlr.52 Genus hic
ma tema superbum nobilitas dabnt, incertum de patre ferebatP Bu mezarya-
ztlar, analk hukukunda bir gerileme olduunu gstermektedir.
Yunan tarihileri, Etrsklerin "ortak karlar bulunduunu" ve "o
cuklarn babalarn tanmadn" sylyorlar.54Ayn eyi tarihncesi
Atinallar iin de belirtiyorlar.55 Kadnn kendi setii diledii sayda
ki erkekle evlenmekte zgr olduu anaerkilliin allagelmi bir ta
nmlanndan baka bir ey deildir bu. E aldatma diye bir ey sz
konusu deildir -bu, erkein icadyd- ve kadn ocuklarnn denetimi
ni ocuklarn baba soyuna baklmakszn elinde tutar. Dolaysyla, Ana
dolu'da yaam anaerkil bir halk olan Lykia'Ularda, zgr bir erkein
51 J.G. Frazer, The Golden Bough'da (Altn Dal), (Londra, 1923-7), The Magic Art and the Evolution of
Kings, ("By Sanat ve Krallarn Evrimi), 2. s. 270-2.
52 Bkz. Cambridge Ancient History'de (Cambridge, 1925-39) R. S. Conway, 4. s. 405. Lykia yaztlarnda
da ayn d urum sz konusudur: CIC. 4266b, 4316a, 4278, 4215, 4300. Latincede "anababa anlamna
gelen parens balangta anne" anlamna geliyordu; M.M. Odgers, The Latin Parens. (Philadelphia,
1928).
53 Vergilius. Aeneis, 11. 340-1.
54 p. 222; Kar. Titus Livius, 4. 2. 6.
55 Bkz. Bu kitapta Yunan Kabile Kurumlan blmnn Eski Yunan Etnolojisi balkl altblm.
izelge V
ROMANIN SABN VE ETRSK KRALLARI
Titus Tatius
I
Tatia = Numa Pompilius
I
Pompilia = Martius
Ancus Martius
Tanaquil = Tarquinis Priscus
92 T a r h n c e s Eg e
Kz = Servius Tullius
I
Lucius Tarquinius = Tullia
bir kadn kleden olan ocuu kle saylr, buna karlk bir erkek k
lenin zgr bir kadndan olan ocuu zgr olurdu.56 Bu da, bir kle
nin bir Etrsk prensesiyle evlenerek nasl Kutsal Kent'in kral olabildi
ini ve prensesin erkek kardeinin prensesin kzyla evlenip durumu
nu salamlatrarak nasl onun yerine geebildiim aklamaktadr.
ahinlerin analk hukukuna ilikin anlar, annesi yoluyla Rutulle-
rin efi olan Drances'in ve Volsklarm sava kraliesi Camilla'nn y
klerinde varln srdryordu.57 ahinler, Rutuller ve Volsklar ay
n soydan geliyorlard. Sabin kadnlarnn rzna geilmesi, genellikle
zorla elde etme yoluyla evlenme durumu olarak aklanr; gerekten
de byleydi, gene de bu yoldan kar edinmenin bir zamanlar sanld
ndan daha az rastlanlan bir durum olduu anlalm bulunmakta
dr. Ancak, Sabinler anaerkil idiyseler, Romallarn gerekte bu hanm
larn kendilerinden ok, mlklerini elde etmeyi amalam olduklar
pekl dnlebilir.
Latin krallarnda anayanllk kural grlmemektedir. Peki bu, La-
tinlerin ataerkil olduklar anlamna m gelir? Eer byleyse, Latmler
teki talyan kabilelerinden bir adm ndeydiler; dnyann ele geiril
mesi yolunda bata gidiyorlard.
56 Herodotos, Herodot Tarihi, (Remzi Kitabevi, 1973, Trkesi: Mntekim kmen), 1. 173. Ayn kural
eski in'de de geerliydi: K. A. Wittfogel. Wirtschaft und Cesellschaft Chineas (in Ekonomisi ve
Toplumu) (Leipzig, 1931), s. 400.
57 Verg.A. 11.
Ka b i l e d e n D e v l e t e 93
Bir soru daha: ahinlerin anaerkillii, Hint-Avrupa soyunun dal
ma dneminde ataerkil olduunu gsteren kantlarla nasl badatr
lacaktr? Bu sorunun yant, talya'nn arkeologlar tarafndan henz ay
dnla karlmam tarihncesinde yatmaktadr. Unutmamak gerekir
ki, kalt yasalar ekonomik gler tarafndan belirlendikleri iin, dei
meye yatkndrlar. Bazlar, Italyan halklarm, tarma dayal olduu iin
byk olaslkla anaerkil olduu sanlan lerramara kltrne58 bal
yorlar. Ama ne olursa olsun, bu halklar Etrsk etkisi altnda gelimi
ler ve bu da ister istemez onlarm kendi zgn kurumlann etkilemi
tir. Bu, Yunan tarihncesinde yeniden karlaacamz bir sretir.
4. Populus Romanus
Gens, cria, tribus ve populus, rokua'lardaki klan, fratri, kabile ve bir
lie uygun der. Populus Romanus ile rokua Birlii ayn tipte yap
lardr. Ancak aralarnda nemli bir ayrm vardr.
rokua kabileleri, doal genileme yoluyla evrimlemiler ve i ya
plarn bozmakszn birlemilerdir. Romallarn genbirliiyse, kendin
ce bir edimle ayr trden elerden yapay bir biimde kurulmutur.
Roma genbirliinin yapay kkeni, gentes'in ve curiae'nin bakml k
melenmesiyle kantlanamaz, nk bu szl gelenein yuvarlak say
lara yatknlndan ileri geliyor olabilir; ama bu yapay kken, tribus
szcyle kantlanmaktadr, nk tribus "te bir" anlamna geldi
inden kabilenin birliini gerektirmektedir. Aktr ki, genbirlik, Ro-
ma'da kurulan yeni yerleim merkezini rgtlendirmek amacyla olu
turulmutur. Nitekim, rokua'lar yerleik bir yaama geecek kadar
varlklarn koruyabilselerdi, onlarn tarihindeki bir sonraki adm da
bu olacakt. Gerekten de, Morgan'n ortaya koyduu gibi, Roma gen-
birlii, Mexico kenti kurulduu srada Aztek Birlii'nce benimsenen
yapya ok benzemektedir.59 Populus Romanus, klan yesinin bir yurt
ta olmak zere bulunduu ve kabile sisteminin de bir devlete dn
menin eiinde olduu noktay belirlemektedir.
Tersinden baklacak olursa, rokua kabileleri, Romallarn sona eren
bir aamasn rneklemektedir. Daha da eski zamanlarda eski talyan
soyunun eitli kollan talya yarmadasnda, tpk Amerikan yerlileri
38 Bkz. Cambridge Ancient History'de T.E. Peet, 2. s. 568-74.
59 Ancient Society (Eski Toplum), s. 191-220.
nin Kuzey Amerika'da yayldklar biimde yaylmlard. Eski talyan
kabileleri, gelenek uyarnca, her yl erginleme treninden yeni gemi
gen kzlar ve delikanllardan oluan bir topluluu yeni bir yurt ara
maya gnderirlerdi.
Bu gmenlerin Tanrlar Mars'n kzn simge olarak benimseyen
bir bl gneye, "kz-kent" Bovianum dolaylarndaki koyaklara
uzand ve sonradan orada Samnitler adn ald; kurda (hirpus) bala
nan ikinci bir blyse ayn ynde daha ilerilere gitti ve Hirpinler ola
rak ortaya kt; aakakan (picus) nder sayan nc bir blk Um-
bria'n gneyine, Adriyatik kylarna doru kuzeydouya yneldi ve
bu blgeye onlarn adndan esinlenerek Picenum ad verildi; kendi Tan
rlar Mars'a daha aktan aa bal olan drdnc bir blk de da
lk bir blgenin ortasndaki Fucine Gl yaknlarnda, sava Marslar
kabilesini oluturdu.60
Populus Romanus'un kurulmasnn gerek amac, Tiber Irma ze
rindeki yeni yerleim merkezini rgtlendirmekti. leride umulmadk
sonular douracak bylesine bir giriimi tek bir kiiye maledenler,
tmden yanlmam olabilirler. Romulus'un Capitolium tepesinde kur
duu snakta kendisine katlmalar iin herkese yapt arnn Yu
nan tarihinde de bir benzeri vardr. .. altnc yzylda Kyrene'deki
Yunanllar, anayurttakilere bavurarak, topra yeniden blmek ze
re kendilerine katlmaya armlard. Topran yeniden blm
kabile sistemi yeniden kurularak gerekletirilmi, yeni gelen eski yer
lemecilerle kabileden oluan bir genbirlik iinde btnletirilmi,
kabilelerden her birine ortak topraklar ayrlm ve btn bu ilem zel
olarak atanan bir denetmenin denetiminde yrtlmt.61 Bundan
da anlyoruz ki, sz konusu dnemde, hem Yunanistan'da, hem de Ro-
ma'da kabile yaps salt biimsel bir kurulu -ii bo bir kabuk- olma
yolundayd ve gerek kanba ise yalnzca adda kalmt. Yunan kent-
devletleri bu kabuu hibir zaman karp atmadlar. imdinin gemi
e bamllnn bilinsizce bir kantn sunarcasna, ortadan kalknca
ya dek yurttalarn kabilelerde rgtlendirmeye devam ettiler.
94 T ar I h n ces E ge
60 J.L. Myres, History of Rome (Roma Tarihi), (Londra, 1914), s. 19.
61 Herodol Tarihi, 4,159,161.
95
YUNAN KABLE KURUMLARI
IV
1. A iol'I ar, Dor'lar ve on'l ar
Yunanllar, ana leheleriyle bantl olarak, soylarnn kolu
nu tanyorlard. Aiol'Iar Thessalia'ya, Boiotia'ya ve Anadolu kysn
daki Aiolis'e yerletiler. Dor'lar Peloponnesos'un dousuna ve gne
yine yerleerek buralardan denizlere aldlar ve gneydeki Kyklad Ta
kmadalarna, Girit ve Rodos Adalar'na ve Karia kylarna kadar uzan
dlar, on'lar ise Attika'y, orta ve kuzey Ege'yi ve Anadolu'nun on'lar-
dan dolay onia adn alan ky blgesini ele geirdiler.
En son gelenler Dor'lard, dolaysyla Dor'larn kabile gelenekleri en
gelimi olandr. Dor'lar .. ikinci binin sonlarnda gney Yunanis
tan'a girdiler. O sralar kabileden kurulu bir birlik oluturmaktayd
lar: Herakles'in oullarndan biri olan Hyllos'un soyundan gelen
Hylle'ler; tanr Apollon'a tapman Dyman'lar, Demeter'e tapman ve ad
lar "tm kabilelerin erkekleri" anlamna gelen PamphyTler.1Bunlar,
orta Yunanistan'daki dalk Doris blgesinden geliyorlard.2 Doris bl
gesi, verimli Boiotia yaylasn sulayan Kephisos Irma'nm kaynaklan
d yerdeki Parnassos ve Oita dalarnn arasndayd. Pamassos'un g
neyinde, Apollon'un yce kenti Delphoi vard; Apollon tapm buraya
tarihncesi dnemde Girit'ten ve gneybat Anadolu'dan getirilmiti.3
Oita daysa, Boiotia blgesindeki Thebai kenti kahraman Herakles'in
ld yerdi.4 Kephisos koyandaki Lebadeia'da ve gney Tesalya'da
1 W.R. Paton ve E.l. Hicks, Inscriptions of Cos (Istanky Yaztlar), (Oxford, 1891), s. 341.
2 Strabon, 475-6; Herodol Tarihi, 1,56; Pausanias, 5, 1.2.
^ Bu kitabn "Anaerki" balkl ikinci blmnn Ege Blgesindeki Baz Anaerkil Tanrlar baln
tayan altblmndeki Apollona baknz.
4 Apollodoros, 2. 7. 7.
izelge VI
TARHNCES YUNAN SREDZN
96 T a r h n c e s Eg e
Tarih Anakara Kykladlar Girit Msr
3300
3200
Cilalta a
Slaleler
1III
3100
3000
2900 Cilalta a Alt Cilalta a
2800 Erken Minos 1 IV
2700
2600
Erken Kyklad
Erken Minos II V-VI
2500
2400 Erken Hellas
2300 Erken Minos III VII-X
2200
2100
Orta Minos 1 XI
2000
1900
Orta Kyklad Orta Minos II XII
1800 Orta Hellas
1700
Orta Minos III XIII -XVII
1600
1500 Ge Hellas 1 Ge Minos 1
1400 Ge Hellas II
Ge Kyklad
Ge Minos II XVIII
1300
Ge Hellas III Ge Minos III XIX
1200
1100 Alt Mykene XX
Bkz. J.D.S. Pendlebury, Archaelogy af Crete (Londra, 1039), s. 301.
Ge Hellas dnemleri ayn zamanda Mykene dnemleri diye de bilinir.
Pyrasos'da, Dor'larn gneye gitmeden nce ele geirdikleri sylenen
tarihncesi Demeter tapm merkezleri vard.5 nc kabilenin adna
ve kabilenin tapmalarna baklrsa, Dor Birlii, tarihncesi Delphoi
ve Boiotia kltrlerinin etkisi altnda Orta Yunanistan'da kurulmutu
5 Pausanias, 9.39.1-5; Homeros, ilyada, (Sander Kitabevi, 1967, Trkesi: Azra Erhat - A. Kadir), 2.695-
6; Herodot Tarihi, 1. 56.
ve populus Romanus gibi yapay bir kurulutu. nce Peloponnesos'a,
ardndan da denizi ap gney Ege'ye yerletiklerinde, kabile rgtlen
melerini de birlikte getirdiler.6Elbette bu, kabilenin de her devinime
edimsel olarak katldklar anlamna gelmez. Kabile sisteminin gler
sonucunda karlda uram ve Dor'larn yeni yurtlarnda gelenek
sel kalba gre yeniden kurulmu olmas daha akla yakndr.
on'larda drt kabile vard. Bu kabilelerin adlar -Aigikorlar, Hop-
lesler, Argadlar, Geleonlar- akla kavumamtr. Buna da hi a
mamak gerekir, nk ada etnolojide, btnyle rastlantsal olarak
alnm kabile adlarna degin pek ok rnek grlr.7 Bu kabilelerin
tapmalarna ilikin btn bildiimiz, Geleonlarn Zeus Geleon'a tapn
dklar ve on Birlii'nin koruyucusunun bat Boiotia'daki Helikon Da
tanrs Poseidon Helikonios olduudur.8 Birlik, hi kukusuz, onia'ya
topluca yerleilen dnemden daha eskilere dayanyordu, nk ayn
drt kabileye Attika'da da rastlanmaktadr. Ne zaman ve nasl olutu
una gelince, bu sorunu ileride yeniden ele alacaz.9
2. Attika Kabile Sistemi
Kabile, fratri ve klann Yunanca karlklar Attika lehesinde pln/le,
phmtria ve geuos'dur. Phyle, bir "rn" ya da "soy" anlamna gelir. Phrat-
ria, ayn birim iin rokuaTarda kullanlan terim gibi, kendisini olutu
ran klanlar arasndaki karlkl ilikiyi belirten bir "kardelik"tir. La
tince'deki gens' e uygun den genos ise, Hint-Avrupa dillerinin derin
lerinde yatan bir kke kadar uzanr.
Aiol ve Dor lehelerinde, genos' un yerini, soyun erkek yanndan gel
diini belirten patra, yani "babalk" alr.10Attika lehesinde, "klan ye
si" anlamna gelen gennetes szcnn yan sra, soyun kadn yann
dan geldiini belirten ve "ayn st emmi" anlamna gelen homogalak-
tes szcne rastlarz.11Eer ardllk biiminde deiiklikler olduysa,
bu tr eitlemelerin de beklenmesi gerekir.
Y u n a n Ka b l e Ku r u m l a r i 97
Bu kabileye birok Dor yerleim merkezinde rastlanmaktadr, ama Telosa yerlemedikleri
anlalyor.
7 Ancient Society (Eski Toplum), s. 114.
8 Herodot Tarihi, 1.148.
S Bu kitabn "Kahramanlk a" balkl drdnc blmnn "Akhalar baln tayan
altblmndeki ionTar"a baknz.
10 Herodot Tarihi, 2.143.
11 Aristoteles, Politika, (Remzi Kitabevi, Nisan 1975, Trkesi: Mete Tuncay), s. 8.
98 T a r i h n c e s i Eg e
Kabile sistemi zldke, bu szckler de daha geni uygulama,
larla gevek bir biimde kullanlr oldular. Pliyle (plylon) genel olarak
kanbana dayal her trl soy iin, dahas kimi zaman bir klan iin bi
le kullanlabilmektedir.12Genos daha da deikendi. Kabile kkeni be
lirtilmeksizin "akrabalk", "cins", "soy", "rk" anlamlarna gelebiliyor
du.13Ayn olay hi kukusuz modern dillerde de olmutur. Bu birim
ler iin kullanlan eski szckler yitip gitmitir ve etnologlarn benim
sedii "kabile" ve "klan" gibi szckler genellikle ok belirsiz bir bi
imde kullanlmaktadr.14Ama eski Yunanllar kabile toplumua biz
den ok daha yakn olduklarndan, bu szckleri kimi zaman gevek
bir biimde kullansalar da kavramlar hibir zaman kartrmyorlard.
Aristoteles, ilk AtinalIlarn drt kabilede rgtlendiklerini, her kabi
lenin ii fratriden, her fratrinin otuz klandan, her klann da otuz kiiden
olutuunu sylyor. Sonra da, drt kabilenin mevsimlere, on iki frat
rinin aylara ve her fratrideki otuz klann da bir ayn gnlerine uygun
dtn ekliyor.15Her kabilede fratri bulunmas son derece akla
uygundur, klanlarn dalm da Romallardakinden daha izemsel (e
matik) deildir, peki takvimle kurulan koutluun anlam nedir?
Demokraside, kabilelerin says ona karlm, takvim yl da on d
neme blnmt. Her dnemde kabilelerin birinden seilen bir y
rtme kurulu grev bana geliyordu. Eer bu kabilelerin her dnem
srayla grev bana gelmeleri ilkesi yeni bir ilke idiyse, o zaman Aris
toteles'in belirttii gelenekte gemie ynelik bir izdm yapld
n dnebiliriz. Ama bu ilkenin yeni olduu su gtrr. Demokratik
kurulu yerini ald eski sistemin d zelliklerini yeniden retecek bir
biimde dzenlenmiti.16Eer bu drt eski kabile yln her eyreinde
belli amalarla ayr ayr grev bana geliyorduysa, byle bir dzenle
menin her yerdeki kabile toplumlarnn zellii olan kuttrenlerdeki
elbirliiyle uygunluk iinde olmas gerekirdi. Bu durumda, tarihsel ba
kmdan aykrlk tayan tek e, koutluun fratrilerden klanlara yay-
gnlatrlmasdr, nitekim, bu da, szl geleneklerin her zaman yatkn
lk gsterdii biimsel bir yalnlatrmadn
12 Homeros, Odysseia, (Sander Kitabevi, Eyll 1978, Ttkesi: Azra Erhat - A. Kadir), 14. 68; Herodot
Tarihi, 4. 149.
13 Dolaysyla, Platon, Philebos, 30d; gennctoi"lar kanbayla ya da doutan akraba olan bireyler deil,
fratriierde kmelenmi; genos'larn yeleridirler.
14 Bkz. Eski Toptum, s. 64.
15 Aristoteles, fr. 385.
16 Aeschylus and Athens (Aiskhylos ve Atina), s. 207-8.
Y u n a n Ka b i l e Ku r u m l a r i 99
Geriye, takvimle aklanamayan bir nokta, her klana otuz kiinin
dmesi kalyor. Bu say, belki de, zorunlu askerlik ya da vergilendir
me asndan hesaplanm beylik bir oranlamadan kaynaklanyordu;
tpk Anglo-Saksonlarda evlerden toplanan yz kiiyi temsil eden "yz"
says gibi. Bu benzeme Grote tarafndan saptanmt. Bugn rastlan
mayan baka bir benzeme de, Samos'da bulunan yaztlarda grlmek
tedir. Bu yaztlara baklrsa, her kabile "binler"e, her "bin" de "yz-
ler"e blnmektedir.17
Bu sistemin bakm ve takvimle olan koutluk nasl yorumlanrsa
yorumlansn, gelenein birim arasndaki organik baa ilikin z
deimez. Bu noktada, Aristoteles, hepsi de pliyle, phratria ve genos' u
Latince'deki tribus, curia vegens' in edeeri sayan Polybios, Dionysi-
os, Plutarkhos ve Dio Cassius ile ayn grtedir.18Kabile bir fratriler
kmesiydi, fratri de bir klanlar kmesi. Eskiler bu konuda gr birli
i iindedirler ve gnmzde dnyann her yannda kabile sistemiyle
ilgili olarak yaplan aratrmalarda da ayn sonuca varld iin tari
hncesi Yunanistan'n toplumsal rgtlenmesine ilikin btn olgular
arasnda daha salam bir temele dayanan yoktur.
Dsal kantlar grmezden gelerek Aristoteles'in tankln varg-
leriyle rtmeye abalayan son zamanlarn tarihilerinin grn i
te bu somut artalan temelinde deerlendirmemiz gerekir. Gardner ve
Cary'nin Cambridge Ancient History' de yazdklarna baklrsa, ilk Atina
kabileleri "bir yn bamsz sava topluluundan" oluuyordu; k
kenleri bakmndan "her eyden nce silah arkadalarndan oluan g
nll birlikler olduklar anlalan" fratrilerin, kabilelerin altbliimleri
olduunu kabul etmek gerekirdi; ama "kendi iinde bantl tek bir
kmeden ok, yapay aile topluluklarn" oluturan "blgesel birlikler"
diye tanmlanan klanlar, fratrilerin altbliimleri deildi.19Bu aklama
lar desteklemek iin bavurulan savlarn nitelii dikkate deerdir.
Daha birok Yunan devletinde, belki de btn Yunan devletlerinde
olduu gibi, Atina'da da, kabileler ordunun birimleri olarak ilev g
ryordu.20 lyada' da Akha'lar "kabile kabile ve fratri fratri" sava d
zeni alrlar.21Hi kuku yok ki, kabile sisteminin askeri ilevleri sava
'7 C. Crote, History o/Creece (Yunanistan'n Tarihi), (ikinci basm, Londra, 1869), 3. s. 54.
18 Bkz. "Kabileden Devlete" balkl blmn 39. notu.
19 Cambridge Ancient History'de M. Cary, 3. s. 583-5.
20 Is. 2. 42; Herodot Tarihi. 6. 111: Thukydides, Peloponnesos Sava, (Hrriyet Yaynlar. Mart 1976,
Trkesi: Tanju Ckl), 6.98. 4.
21 lyada, 2. 362-3.
t o o T a r i h n c e s i Eg e
n kendisi kadar eskidir, ama sistem daha da eskidir. Kabile sistemi
nin kkeninin savata yatt gr, geliigzel bir uydurmadr.
Cary, fratri ile klan arasndaki iliki konusunda, "Fratrilerin yalnz
ca klan yelerini deil, teki yurtta snflarn da ye olarak kabul et
meleri gerektiini ngren eski bir Attika yasasnn gnmze ulam
bir paras, Aristoteles'e kar kesm bir sav oluturmaktadr," diyordu.22
Aslnda bu, eski Attika sisteminin zlmekte olduu altnc yzyla
degin bir yasadr. Bu yasa, fratriyi bir klanlar kmesi olarak tanmla
yan Aristoteles'i haksz karmak yle dursun, hakl olduunu kant
lamaktadr. nk klan yesi olmayanlar daha nce dlanm olmasa
lard, onlarn klan yeliine alnmalarn zorunlu klan bir yasann ka
rlmasna da gerek kalmazd. Yasalar, insanlar zaten her zaman kendi
istemleriyle yapm olduklar eyleri yapmaya zorlamak iin karlmaz.
yle olsayd tarihinin ii de baya kolaylard, ama yle deildir.
"Gene," diye sryor sav, "klanlarn fratrilerin altblmleri olma
d kesindir. Genel bir kural olarak, klan yeleri tmden ayn fratriye
bal deildi, bu kmeler arasnda rastgele dalmlard; Eteobutad'la-
rn durumunda olduu gibi, yeleri tmden ayn fratriye bal bir klan
ayrks bir rnek saylmaldr.23Bundan anlalyor ki, klanlarn fratri-
lerle en kk bir kesin ba yoktur." Bu aklama bu kadaryla son de
rece dorudur, ne var ki eski sistemin varln hl koruduu duru
mu, yani demokratik devrimden nceki durumu aklamay amalad
ndan, iyi niyetli okuru bir noktada uyarmamz gerekir: Aklamann
dayand kantlar eski sistemin ortadan kalkt, devrimden sonraki
dnemden alnmtr. Bu kk, ama zorunlu dzeltme yaplnca g
rlecektir ki, doru sonu, burada kesin diye aklanan eyin tam kar
tdr. Az nce, yurttalk haklarm tayan fratri yeliinin altnc yz
ylda klan yesi olmayanlara kadar aldn grmtk. Bu, fratriye
indirilen ilk darbeydi. kinci darbe, yzyln sonlarnda geldi. O zaman,
yeni demokratik yap koullarnda, yurttalk haklar fratriye dayan
maktan btnyle kt. Sonu olarak, siyasal yaamdan kopan fratri
de, klan da zlmeye yz tuttular. Ve bu koullarda asl stnde du
rulmas gereken durum "genel kural" -bu birimler arasndaki organik
ban kopmas- deil, burada rastgele olduu gerekesiyle bir yana b
raklan ayrkslktr. Btn Atina klanlar arasnda Eteobutad'lar ya da
Butad'lar en eskimi yapy tayan ve da en kapal olanyd. Bunlar,
22 Bkz. bu blmn "Attika'da Hellenlerden nceki Klanlar balkl altblm (s. 139).
23 Aeschin., 2.147.
Y u n a n Ka b l e Ku r u m l a r i i o i
damarlarnda topraktan doma Erikhthoniosn kann tamakla v
nyorlard.24 Kaltmsal ayrcalklar arasnda, teki eski rahipliklerin
yan sra, devletin koruyucu tanras Polias Athena tapm da vard.25
Altna yzylda, tccar snfnn istedii reformlara kar, teki byk
toprak sahiplerini tutuculuk bayra altnda birletirmilerdi.26 Demok
ratik devrim dneminde ata mallarnn hi deilse bir blmn hl
ellerinde tuttuklar anlalmaktadr; nk o sralar bir kollar hl Bu-
tadai'da yayordu27 ve adndan da anlalaca gibi buras onlarn en
bata yerletikleri yerdi. Demek ki, bir yzyl sonra, bu eskiye bal ve
inat klann tmden ayn fratriye katldn grdmzde, bundan
ancak, bir zamanlar genel kural olan eye gurur duyarak uyduu so
nucunu karabiliriz.
Son olarak, "klanlarn yapay niteliinin eski alarn yazarlarnca
ak seik gzler nne serildii; klanlarn adlarm aldklar atalarnn
aktan aa birer sylence rn olmalarnn ve varlklarm Roma im
paratorluu zamanna kadar aralksz srdrm eitli klanlarn uzun
mrllnn de bu gerei ortaya koyduu" ileri srlmektedir.
Eski yazarlarn klanlarn yapaylna tanklk etmelerinin akla uygun
tek yan, klana alnmann tek yolunun evlat edinme olmasdr. Ama bu
da, ilkel dncede dou ile yeniden dou arasnda hibir ayrm ya
plmadndan, dnyann her yerindeki klanlar iin geerlidir. Ayn bi
imde, Yunan klannn ortak soydan gelmesi, klana adn veren atann
genellikle bir sylence rn olmasna dayanlarak iirtlyorsa, o
zaman gnmzdeki totemci klanlarn sahip kt ve gnmze dek
uzanan soyaalarmn da birok durumda dorulad ortak soyun da
bir sylence olmas gerekir, nk bu soyaalarndaki ata genellikle
ya bir hayvan ya da bir bitkidir. Cary'nin, klanlarn yapaylnn uzun
mrl olmalaryla da ortaya konulduu yolundaki giderayak edilmi
keskin szlerine gelince, umutlarn tmden yitirildii durumlarda ka
zanann yanma geiveren beyler her zaman bulunur demekten baka
bir ey yapamayz.
Soruna byle bir yaklam Grote'da balanabilirdi; nk Grote,
Morgan'dan nce yazd iin, "gens ve fratriyle ilgili birlikler ilk d
nemlerini pek iyi bildiimizi ileri sremeyeceimiz sorunlardr,"28 di
24 Apollodoros, 3.14.8; Plutarkhos, M. 843e.
25 Apollodoros. 3.15.1; Pausanias, 1. 26. 5; Aeschin., 2.147.
26 Herodot Tarihi, c. I, 59-60.
27 Plutarkhos, M. 841b.
28 History of Creece, 3. s. 58.
102 TARHNCES EGE
ye bir sonuca varrken bir bakma haklyd. Ama toplumsal antropolo
ji alannda elde edilen teki baarlar bir yana braksak bile, Morgan'm
bulgular yarm yzyldr elimizin altndadr. Dolaysyla, Aristoteles'in
Attika kabile sistemine ilikin ak seik tanmlamasn, Cambridge An
cient History' ran bamsz sava topluluklar, gnll birlikleri ve ya
pay kmeleri arasnda grltye getirmenin, gnma karlm ola
n karartmaktan baka bir ie yaramadn grdmzde, Grote'un
ardllarnn karanl aydnla neden bylesine kararllkla ye tuttuk
larna armamak elde deildir. Sakn, Grote'un pek kavrayamad
ve ardllarnn da kavramaya niyetli olmadklar bu sorunun iinde
onurlarna leke drecek bir giz, ailenin, zel mlkiyetin ve devletin
kkeni sakl olmasn?
3. Ev Halk
Atinal bir yurtta, resmi olarak, kiisel ad, baba ad ve bucak ady
la tannrd. Bucak, doumunun kaytl olduu kent ya da ky yresiy-
di. teki devletlerdeyse, baba ad yerine klan adna rastlanr.29Aileyi
belirten bir cognomen yoktu. Fanilia'nn Yunanca'daki karl "ev hal
k" anlamna gelen oikos ya da genos'un daha geni emberi iinde "en
yakm akraba"y belirten anchisteia idi.30 Oikos, bu birimin kurucusun
dan, onun ocuklarndan, oullarnn ocuklarndan ve oullarnn
oullarnn ocuklarndan oluuyordu. Kurucu ld zaman var yo
u oullarna kalyordu; oullar bu kalta ya ortaklaa sahip oluyor ya
da aralarnda blyorlard. Ama her iki durumda da ortak kaltlar
olarak kalta ortaklaa sahip oluyorlard. Oullardan biri kurucudan
nce lmse, onun pay kendi oullarna, eer oullar da lmse er
kek torunlarna veriliyordu. Ama drdnc kuakta, mallar son ola
rak kurucunun her biri yeni bir ev halk oluturmu bulunan torunla
rnn oullar arasnda bltrlyordu.31Bu snrlama kurumun b
tn ynleri iin geerliydi. Yallnda kurucunun geimini salama
ve ld kten sonra gm tne bakma devi de oullara, erkek torunla
ra ve torunlarn oullarna aktarlyordu.32 Biri ldrld zaman da
29 C/C. 3064.
30 H. E. Seebohm, The Structure of Creek Tribal Society (Yunan Kabile Toplumlarnn Yaps). (Londra.
1895), s. 54-64, 88-97.
31 Ayn yerde, s. 56-64.
32 IS., s. 4. 19. 8. 32; Aeschin. c. 1,13.
Y u n a n Ka b i l e Ku r u m l a r i 103
vac olma ykmll ldrlenin karde ocuklarnn ocuklarna
kadar uzanyordu ve bunlar ayn byk dedenin torunlar olarak ev
halk iinde yer alan en uzak akrabalard.33 Bir erkek, ocuu olmadan
lrse, onun kaltlar srasyla babas, erkek kardeleri ve onlarn o
cuklar, babasnn erkek kardelerinin ocuklar, babasnn erkek kar
delerinin oullarnn ocuklar oluyordu. Bunlarn hibiri yaamyor
sa, mallar daha uzak torunlara deil, annesinin ev halkna kalyordu.34
Oikos ile familia arasndaki ayrlklar, Attika'daki mlkiyet yasasnn
Roma'daki kadar olgunlamam olmasndan kaynaklanr. Drdnc
kuakla snrlandrma, byk bir olaslkla, familia'nn mlkn baka
sna braklabilir olmasndan sonra yitirdii ok eski bir zelliktir. At
tika yasalarnda, zgrce vasiyetname dzenleme hakk tannmam
t, bu yzden mlk de hi deilse yasal olarak bakasna braklamyor-
du.35Ayrca, Roma'da kadn, kocasnn familia' snn bir yesi, dolay
syla da mallarnn ortak kaltlarndan biriydi. Buna karlk, Atinal
kadn, kendi oikos'uvun vasiliinde kalyordu. Onun iin kocasnn ka
ltnda en kk bir haktan yoksundu; bu konuda tek bir kurald du
rum vard, o da kadnn kocasnn o/ 7cos'unun soyu tkenmise malla
rn kadnn oikos' una kalmasyd.36
Oikosa ilikin bilgilerimizin byk ounluu Atina'dan kaynaklan
maktadr, ama ayn snrlamann bulunduu benzer kalt kurallarna
gnmze ulam baka bir yasa olan Gortyn (Girit) yasasnda da rast-
lanmaktadr.37 Nitekim, dnyann Kronosoullar arasnda paylald
Homeros sylencelerinin temelinde ortak ardllk ilkesi yatmaktadr.
Zeus g alr, Poseidon denizi, Hades de yeraltm; yeryz ve Oly-
mpos ise ortaktr.38 Bllen ilk e, zel mlk temsil etmektedir,
tammaz mala, yani topraa ve eve ise ortaklaa sahip olunmutur.
Oikos'un kkeni H. E. Seebohm tarafndan yle aklanmtr:
Bir erkein lmeden nce torununun ocuklarndan sonrasn grebil
mesi son derece uzak bir olaslkt. Ayrca, sava ya da istila dnemle
rinde oullan ya da erkek torunlan orduyla birlikte uzaklara gidebilir,
33 D. 43. 57; Platon, Leg. 871b. Ayn snrlama kadn akrabalarn lenin evine alnmas konusunda da
geerliydi; D. 43. 62. 57. 66, S/C. 1218. Her iki durumda da ama, bir klan kan davasn nlemekti.
34 IS. 7. 22. II. 1-2.
35 Bu hak ilkel yasalarda yoktur: A. S. Diamond, Primitive Low (lkel nsan Yasas), (Londra, 1935), s.
248-50.
36 The Structure of Creek Tribal Society, s. 27-8.
37 Lex. Cort. 5.10-21.
38 ilyada, 15.187-93.
104 TARHNCES EGE
geride yal adamla torunlarnn ocuklarn brakabilirdi... Dolaysy
la, zellikle babann lmnden sonra mal mlke blnmeden sahip
olunduu durumlarda, karde torunlarnn (yani ortak byk dedeye
kadar gtr lebilen herkesin) belli bir oikos'un dolaysz soyunun do
al bir snrn oluturduunu ve bunlarn atalarn kalt stnde hak
ileri srebilecek en uzak akrabalar olduklarn kolayca grebiliriz. Evin
reisi olan byk dedenin lmnden sonra, onun torunlar byk bir
olaslkla mallan blmek ve kendi balarna yeni evler kurmak iste
yeceklerdir. Genellikle en byk oul babasnn babasnn adn alr, en
yal kolun adn srdrr ve byk dedenin gmt banda dzen
lenen dinsel trenlerin yerine getirilmesinden sorumlu tutulurdu... By-
lece, doal olarak, genos'un teki ve dtaki yelerine ancak dolayl bir
biimde ulaan balarn smsk birletirdii kan ilikilerine dayal bir
i kmenin doduu anlalmaktadr?39
Kimi durumlarda aym snrlamay ieren benzer ev halk tiplerine
Keltler, Cermenler, slavlar ve Hindular arasnda da rastlanmtr40 ve
bunun kkeninin ortak olduuna ilikin bir belirti vardr. Hint-Avrupa
akrabalk terimleri arasnda kocann erkek kardeinin kars iin kulla
nlan terimin snflandrma sistemine girmediini grmtk. imdi bu
durum, ataerkil ev halknn bir yenilii olarak aklanabilir; ataerkil ev
halk, kurucudan sonraki her kuakta, birbirleriyle salt bir erkek karde
ler kmesiyle evlendikleri iin akraba olan bir kadnlar kmesini ayn
at altnda toplamaktayd. Demek ki, Hint-Avrupa klan daha bu ilk d
neminde bile modern ailenin tohumunu tayordu; bu da, snflandrma
sistemlerinin kmesi kadar bu halklarn dalmasmn nedeninin de bi
reysel mlkiyet haklarnn basks olduunu gsteren bir belirtidir.
4. Attika'da Hellenlerden nceki Klanlar
Cary'nin Aristoteles'e kar ileri srd savlardan biri de, klan ye
si olmayanlarn fratrilere alnmasn ngren eski Attika yasasyd. Ya
sada szc szcne yle deniliyor: "Fratrinin orgeores' len ve ho-
mogalaktes'leri kabul etmesi zorunludur."41Ancak Cary bu snflama-
39 The Structure of Creek Tribal Society, s. 54-5.
40 Ayn yerde, s. 49-54.
41 Philoch, 94.
Y u n a n Ka b l e Ku r u m l a r i 105
lan tanmlamaya almad. Bunlarn klan yesi olmadklarn hi d
nmeden kabul etti. Oysa bu varsaymn tartmasz benimsenmesi
olanakszdr, nk sz konusu yasadan alnt yapan Philokhoros, ho-
mogalaktes' lerin, "bizim klan yeleri (gennetai) dediimiz ey olduu
nu" eklemektedir.
Orgeones'ler, her ay yerel Tanrya ya da kahramana kurbanlar sun
mak zere bucakta toplanan bir dinsel dernein yeleriydiler.42 Bu At-
tika'ya zg derneklerin toplumda resmi bir yeri vard. Bir yurtta bir
erkek ocuu evlat edindii zaman, onu kendi fratrisinin yelerine
(phrateres), kendi bucann yelerine (demotai) ve kendi orgeones' leri-
ne tantrd.43 Fratri blgesel bir birim deildi, ama gerek demotai' lar,
gerek orgeones'ler aym yredendiler. Denilebilir ki, orgeones'ler dinsel
bir sfat tayan demotai' lard.
Bu kantlar, bucaklarn yerel ynetim birimleri olarak yeniden d
zenlendikleri demokratik devrim sonrasyla ilintilidir. Hi kukusuz,
bucaklar demokratik devrimden nce de vardlar, ama tpk kyler gi
bi resmi bir nitelikten yoksundular. Sonu olarak, orgeones' lerin, ky
tapmn ynetmek zere demotai'lardan ve denotai' larca atanan kii
lerden oluan bir kurul olduunu syleyebiliriz.
Adlarn bildiimiz yaklak iki yz kadar Attika bucann en azn
dan otuzu klan addr.44 rnein, Philaidai buca, Philaidai klanna
adn veren Philaios'un Attika'ya ayak bast yer olan Brauron yakn
larnda kurulmutu 45 Hi deilse bu tr rneklerde bucak kesinlikle
bir klann yerletii yerdi. Ayrca, yirmi be kadar da adn aa ya da
bitki trlerinden alm bucaa rastlyoruz; rnekse, Aigilia (yaban yu
laf), Hagnus (st), Marathon (rezene), Myrrhine (mersin), Rhamnus
(cehri). Bunlar elbette tarihncesi Yunanistan'da ok yaygn olduklar
bilinen bitki bys ve aaca tapnmayla ilgili yerel tapnlan akla ge
tirmektedir. Orgeon szc, byk bir olaslkla, gizli dinsel trenler,
"cinsel enlikler" anlamna gelen orgia ile ve thaka kentinin hemen d
ndaki kutsal kavak korusu46 gibi ilenmi ya da ilenmemi kutsal
toprak paras demek olan orgas ile bantldr.47 Bu tr korular onia
42 Phot, orgeones; Poll. 8. 107.
43 IS. 2. 14. Belki de Attika'nn tm yrelerinde bulunmadklar iin bu formlde orgeones'terden her
zaman sz edilmemektedir.
44 A. Pauly ve G. Wissowa, Realencycbpadie der klassisehen Alurtumswissenschaft, (Stuttgart, 1894-1937).
45 Plutarkhos, Sol. 10.
46 Harp, orgeones.
47 Odysseio, 17. 204-11,
ro6 TARHNCES Eg e
Adalar'nda hl vardr.48 Avrupa ve Asya'nn birok yresinde ky
lerin deimez birer zelliidirler ve Hindistan'da bugn bile yerel yer
yz tanrasna buralarda tapnlmaktadr.49
Attika'mn bilinen en eski halk, Hellenlerden olmayan Pelasg'lard;
bu halktan daha ileride sz edeceiz. Bana yle geliyor ki, orgeones'ler
ilk bata PelasgTarm klan yeleriydiler. Bu klanlar anayanhyd; dola
ysyla "ayn st emmi" demek olan homogalaktes ad da buradan ge
liyordu. Bu klanlar ky yerlerinde yayorlard ve her birinin klan ta-
pmnn (orgia) srdrld kendi kutsal korusu (orgas) vard. Yunan
ca konuan istilaclar kendi kabile sistemlerini de getirdiler ve bu yer
lileri kendi sistemlerinin dnda tuttular. Bylece, yeni klanlarca zm-
lenenleri bir yana brakrsak, eski Pelasg ky tapnlan belirsizlie d
tler. Ama yok olup gitmediler. Bu ky tapmalar, altnc yzylda top
raklara el konulmas sonucunda yerinden yurdundan olan gezginciler,
yurtsuzlar, evsiz barkszlar ve kabiled kalm teki eler iin doal
bir toplanma yeri oluturdular ve demokratik devrimden sonra eski
soylu klanlarn yerine geen yeni bucaklar sisteminde yerlerini alarak
yeniden eski durumlarna kavutular.
5. Totemci Kalntlar: Ylana Tapnma
Atina genosu, zel bir tapmakta bir archon ya da ef50 tarafndan y
netilen bir ata tapmn srdryordu ve llere kahramanlar olarak
tapnlan kendi gmtl vard.31llere tapnma ve belki de tm
klan tapm, ky orgia'lan gibi her ay dzenlenen trenlere dayanyor
du.52 Peki, bu tapmalar totemci miydi acaba?
Totemciliin karlatrmal bir incelemesi, bu soruyu olumlu ya
ntlamamz iin ylesine gl ipular getirmektedir ki, kantlama
zorunluluu ister istemez soruyu olumsuz yantlayanlarn srtna y
klmaktadr. Yunan dininde totemci elerin bulunduunu yadsyan-
lar, grlerini, ancak konuyu dinin genel tarihi iindeki balamn
dan yaltarak savunabilmilerdir. Bunun sonucunda da, Yunan kl
trnn en arpc zelliklerinden biri, yani bitkilerin ve hayvanlarn
48 D. T. Ansted, The Ionian Island (Yunan Adalar), (Londra, 1863), s. 191-5.
49 B.H. Baden-Powell, The Indian Village Community (Kzlderili Ky Topluluu), (Londra, 1896), s. 23.
50 1C. 2. 605; 3. 97. 680, 702.
51 Plutarkhos, Them. 1; Herodot Tarihi, 5. 61. 2.
52 S. 1.281.
Y u n a n Ka b l e Ku r u m l a r i 107
sylencelerde ve dinsel trenlerde oynad rol akla kavuturula
mamtr.
Cambridge Ancient History' de klann "yapay bir aileler topluluu"
diye ele alnarak ailenin kkeninin nasl eriilmez bir gemiin belir
sizliine gmldn grmtk. Bu yzden, klan tapmyla ilgili
olarak, bu yetkililer, irkin bir szm gibi totemcilik szcn kul
lanmaktan kanarak "Yunan dininin bu varsaylan tanr-ncesi kltr
aamasyla olan bantsnn suya dtn" ileri sryorlar.53 Lykei-
os Apollon'un bir kurt-tanr olduunu herkes kabul ediyor;54gelin g
rn ki, bu kurt-tanr belki bir zamanlar gerekten bir kurttu, ama bu o
kadar eskide kalmtr ki imdi ortaya kp iimize burnunu sokmas
bir uval inciri berbat edecektir. Yunan arkeolojisine byk katklarda
bulunan Nilsson bile, "Yunan dininde ille de totemci bir aklama ge
rektiren hibir ey bulunmad" ve "Yunanllarn atalar arasnda to
temciliin olup olmadnn bile kantlanmad ve bunun su gtrr
olduu" konusunda diretmektedir.55 Nilsson'un genellikle son derece
ak seik ve inandrc olan uslamlamasnn, bu sorunla yz yze gel
diinde yklp gittiini ayrntl bir biimde gsterebiliriz.
Yunan dininin, Mykene uygarl zamanndan Hristiyanlk ama
kadar durmadan kantlanan balca zelliklerinden biri, ylana tapn
madr. Yunan totemcilii konusuna bu tapmalarn ksa bir incelemesiy
le girilebilir. stelik bu, genel olarak totemcilie de biraz daha k tu
tacaktr.
lkenin her zaman en geri yrelerinden biri olan Epeiros blgesin
de ta Hristiyanlk ana kadar kutsal bir Apollon orman vard. Bu
ormana yalnzca bir rahibenin girmesine izin veriliyor, rahibe de ora
da Delphoi ejderinden doduklarna inanlan ylanlara bakyor, onla
r ball reklerle besliyordu. Ylanlar rekleri bir lokmada yutarlar
sa, o yln iyi geeceine inanlyordu.56 Burada karmza kan, Delphoi
tanrs Apollon'un yrngesine girmi bulunan tanr-ncesi bir ylan
tapmdr.
Kronos danda ebe tanra Eileithyia'nn Olympia'daki kutsal ko
rulua bakan bir tapna vard. Bu tapnakta Sosipolis, yani "devletin
kurtarcs" ad verilen bir ylan yayordu. Bu ylan da bir rahibe tara
fndan ball reklerle besleniyordu. Oraya yalnzca bu rahibe, o da an
53 Cambridge Ancient History'de, W.R. Halliday, 2.613.
54 Ayn yerde. 2.632.
55 M.P. Nilsson, History ofCreek Religion (Yunan Dini Tarihi). (Oxford, 1925), s. 77-8.
56 Ael, NA. 11,2. Lavinium'da da benzer bir tapun vard: Ayn yerde, 11.16.
o 8 T a r h n c e s Eg e
cak ba rtl olarak girebiliyordu.57 Sylenceye gre, Elis'li erkekler
Arkadia'llarla savaa tutumak zereyken Elis'li kadnlardan biri ye
ni domu bebeini getirip iki ordunun arasna brakm. Bebek ann
da ylana dnnce Arkadia'llar o kadar korkmular ki tabanlar ya-
layvermiler. Daha sonra ylan topraa girip kaybolmu ve sonradan
tam oraya bir tapmak yaplm.58
E. N. Gardiner, klasik Yunan atletini karlatrmal antropolojinin
saygszlklarndan korumaya zen gsterdii Olympia kentine ilikin
yaptnda, bu tapm ve onunla ilgili sy
lenceyi "drdnc yzyln bo inanla
ra dayal safdilliinin tipik bir rnei" di
ye nitelendirerek bir yana atyordu.59Oy
sa btn bir klasik dnem boyunca Yu
nanistan'n olanca grkeminin ortasnda,
Atina'daki akropoliste nerdeyse zde bir
tapmn boy attn unutuyordu. Hero-
dotos'un yaptnn nl blmlerinden
birinden, Persler Atina'ya yaklatklar s
rada Erekhteus tapmanda yaayan ko
caman bir ylann kendisine aydan aya ve
rilen ball rei yemeyerek kent halkn
uyardm, bylece Atmallarn kenti bo
altmalarn saladn reniriz.60 Bu r
nekte de, srngene her ay ball rek su
nulmakta ve devletin gvenliini sala
dna inanldndan ona Koruyucu Y
lan denilmektedir.61Bununla toprak tan
rasnn ya da baka bir yoruma gre At-
hena'nm olu Erikhthonios sylencesi
arasnda bant kurulmaktadr.62 Erikh-
thonios'un bir ylan olarak doduu ya
Resim 2. Athena ve ylan: Melos ^ doduktan sonra bir ift ylan tarafn-
Adasndan bir kabartma '
57 Pausanias, 6. 20. 2.
58 Pausanias, 6. 20. 4-5.
59 E. N. Gardiner, Olympia, its History and Remains (Olympia, Tarihi ve Kalntlar), (Oxford, 1925), s.
125.
60 Herodot Tarihi, 8. 41.
61 Hsch. oikuron ophin,
62 Apollodoros, 3.14. 6.
Y u n a n Ka b l e Ku r u m l a r i 109
dan bytld sylenmektedir.63Erikhthonios'un ruhu tapnakta
beslenen hayvann bedenine girmi, Atina kral Erekhtheus da onun
soyundanm; Erekhtheus'un kz Kreusa terk ettii bebeinin boynu
na babasnn ansna ylandan bir gerdanlk takm.64
Nilsson bu tapmla ilgili olarak yle diyor "Eer My kene dnemin
de ortaya ktysa, Athena'nm niin tapnan koruyucu ylanyla bir
letirildii anlalabilir. Minos'daki ev tapmaklarnda tapnlan tanr
a bir ylan-tanrayd." Peki, ylan-tanra nereden geliyordu yleyse?
"Ylann, lenin ruhunu temsil ettii sanlmtr," diyor Nilsson. "Ne
ki, ylan her zaman llerin temsilcisi deildir. Gerek eski halkbilim
de, gerek modern halkbilimde ylan evin koruyucusu olarak bilinir ve
bugn Yunanistan'da hl ylana Evin Efendisi diyenler ve sunular su
nanlar vardr. Minos'un evcil ylan-tanrasm aklamak iin daha uza
a gitmek gereksizdir."65 Nilsson, Athena ile ylan arasnda daha son
raki dnemde ba kurulmasnn nedeninin ayn ban tarihncesi d
nemde de kurulmas olduunu ve ayn nedenle bugnk Yunan ky
llerinin ylana Evin Efendisi dediklerini ve eitli sunular sunarak onu
beslediklerini ileri sryor. Tamam da, niin? Daha uzana gitmemi
ze izin verilmeyen bu aklama gerekte hibir eyi aklamamaktadr.
Resim 3. Gmt tepesi ve ylan: Attika vazosu
63 Pausanias. 1. 24. 7; Hyg. Ast. 2.13.
64 Euipides, ton18-26.
65 History of Creek Religion, s. 26-7.
n o Ta r h n c e s i Eg e
Resim 4. ller leni: Lakonia kabartmas
Eski Yunanistan'n incelenmesi asndan modern Yunan halkbili
minin tad deer yadsnamaz. Ama hi kuku yok ki, iki bin yllk
bir dnemi bir srayta gemeden nce, Jane Harrison'm szn et
tii o eski gmiit kabartmalarna bir gz atmamza izin verilebilirdi.
nk bu kabartmalardan birinde, l yemek yerken ardndan bir y
lan ykseliyor ya da lnn elindeki iki kulplu tastan iiyor. Ylan l
nn kendisidir. Sonra gene, Jane Harrison'm szn ettii o siyah re
simli vazo var, bu vazodaki resimde, bir gmtten ykselen bir ylan
geriye ekilen bir adam kovalyor.66Orestes'e annesinin ylan ya da
ylans kadn klndaki perileri tarafndan nasl ikence edildiyse,
burada da kamakta olan adamn gerekte kurbannn ruhu tarafndan
kovalanan bir katil olduu aktr. Bu ylans Erinys'ler, llerin ruh
66 J.E. Harrison, Prolegomena to the Study of Creek Religion (Yunan Dinine Giri) (nc basm,
Cambridge, 1922), s. 237, 325-31. Bkz. Resim 3ve 4.
Y u n a n Ka b l e Ku r u m l a r ! I l l
larydlar. Gene, Nilsson'un kendi aklamalar sonucunda, Yunanl
lardaki kahraman tapmlarnn llere tapnmadan kaynakland ko
nusunda gr birliine varlmtr.67 Kahramanlar hep ylan kln
da ortaya kyorlard. Plutarkhos, lsnn gvdesine dolanan bir y
lan tarafndan akbabalardan kurtarlan Kleomenes'in lmn anlat
tktan sonra, "eskiler ylann kahramanlarla btn teki hayvanlardan
daha yakn bir bants olduuna inanrlard," diye ekliyor.68
Baka bir ylan-kahraman olan Kykhreus da Salamis Sava'na ka
tlan baz Yunan kadrgalarnda belirmiti... Anlatldna gre, Sala-
mis'den kovulan Kykhreus, Demeter tarafndan Eleusis'de karlanm
ve hayvan klnda kalarak Demeter'in buyruuna girmi ve orada
kalm.69 Demeter de Minos'un ylan-tanrasyd. Saygdeer Hesio-
dos, bu tanklyla, Nilsson'un modern halkbilime snarak geitir
dii noktay akla kavuturuyor.
Gnmz Avrupasndaki kyl grenek ve gelenekleri, eskiyip git
mi bir dinsel trenin kalntlarndan baka bir ey deildir, bu yzden
de aklanabilmeleri iin o dinsel trene gereksinme duyulur. Eer y
lan modern Yunan halkbiliminde ilk bataki nemini btnyle yitir
mi olsayd, eski kantlar pek az bir deer tayacakt. Ama yitirmemi-
tir. Vaftiz edilmemi bebekler halk arasnda dmkoilcs, yani "ylanlar"
diye anlr, nk ylana dnp ortadan kaybolabileceklerine inan
lr.70Olympial bebein bana gelen de budur.
Geri dolaysz kantlar belirleyicidir, ama karlatrmalar da yarar
l olabilir, nk bu sorunlara olabilecek en geni adan bakmak her
zaman bir stnlk salar. Kald ki, eski Yunanistan'n da telerine
uzanmay dnyorsak, neden gnmz Yunanistan'nda durup ka
lalm? Gerekte, Yunanllar ylana tapnma konusunda eski Msrllar
la, Samilerle ve yeryznn drt yanndaki ve her adaki ilkel halk
larla ayn tutumu paylayorlard. llerin ylanlarda cisimlenmesi, in
sanln ortak kalt olan bir inantr.71Ylan, deri deitirerek yeniden
canllk kazanr ve bylece lmszln ve yeniden doma gcnn
bir simgesi olup kar. Bu da, lmn ve btn aclarmzn nasl orta
ya ktn aklamay amalayan saysz masalda ylann ne arad
n akla kavuturuyor. Gnmzde Melanezya dillerinde "sonsuz
67 History of Greek Religion, s. 103-4.
68 Plutarkhos, Cleom. 39.
69 Pausanias. 1. 36.1; Apollodoros, 3.12. 7.
70 Prolegomena to the Study of Greek Religion, s. 331.
71 The Mothers (Analar), 2. s. 641-51, 660-73.
112 TARHNCES EGE
yaam" anlamnda kullanlan deyim, tam tamna "deri deitirmek"
anlamna gelmektedir.72Msrllarn ller Kitab'nda l, ylan olmak
iin yakarda bulunur: "Ben, ylan Sata'ym... lrm ve yeniden do
arm."73Fenike'liler ise, ylann, yalnzca yall kovup yeniden gen
leme yetisine deil, gcn artrma ve boyunu uzatma yetisine de sa
hip olduuna inanrlard.74Ylan, derisini deitirmekle yall att
na gre, "deri" karl kullanlan Yunanca szcn aklamasn
daha fazla aramamza gerek yoktur; bu szck "yallk" anlamna ge
len gems'd ur (Latince'de senects).
Zulu'lar llerini kutsal ormanlara gmerler. Her ormanda, o yre
de ne kadar ky varsa o kadar da gmtlk vardr. Ormanlara herke
sin girmesi yasaktr, yalnzca rahip girebilir. ller, rahibe, kimileyin
memeli hayvan, genellikle de ylan biiminde olmak zere sk sk g
rnrler/ 5Bir keresinde, ky halk uzaklarda bir yerde bir dn
leninde elenirken, kydeki kulbelerden birinde kalm olan yal ka
dnlar duvarda iki ylann dolatn grnce korkuya kaplmlar. He
men ky bakanna haber salmlar. Ky bakan gelip durumu anla
ynca onlar u szlerle yattrm: "Korkacak bir ey yok, bunlar bi
zim ata tanrlarmz, lene katlmaya gelmiler!"76Masai'lerde tann
m biri ld zaman adamn ruhu bir ylana geer ve ocuklarna
bakmak iin kyne gelir.77 Bunu bir Yunanlya anlatsanz, adamn bir
kahramana ya da evin koruyucusuna dntn sylerdi sanrm.
Masai'lerde btn aile ve klanlarn kendi ylan trleri vardr ve bir kla
nn atalarnn bu ylanda cisimlendiine inanlr. Savata yenik den
bir erkek, aile ylanlarn arrken yle barn "Anamn evinin
alclar, kn ortaya!"78Klytaimnestra ve Sosipolis'in yklerini din-
72 Ayn yerde, 2. s. 643.
73 E.A.W. Budge, The Cods of the Egyptians (Msr Tanrlar), (Londra, 1904), 2. s. 377. Minosun olu
Glaukosla ilgili Yunan sylencesinin temelinde de ayn dnceler yatar (Apld. 3. 3.1-2).
74 Eusebios, PE. 1.10. 46-9.
75 H. A. Junod, Life of a South African Tribe (Bir Gney Afrika Kabilesinin Yaants), (ikinci basm.
Londra, 1927), 2. s. 367-7,384-5.
76. Ayn yerde, 2. s. 384. Bathongalarn yal bir rahibi, Junod'a, sunuda bulunmak iin kutsal bir ormana
girmek zereyken karsna birden bir ylann, yani Makundju'nun babasnn ktn, kendisini ve
yanndakileri evreleyerek onlara, "Saolun! Demek hl buradasnz, ocuklarm! Bana armaanlar
getirmisiniz, dediini anlatmt. )unod, rahibe, bu anlattklarnn gerek mi yoksa uydurma m
olduunu sorduunda yal adam yle yant vermiti: "Elbette gerek... Bunlar byk hakikatlerdir!
(Life of a South African Tribe, 2. s. 384-5). Yunan ve Bantu ylan tapmlar arasndaki tek nemli ayrm,
Yunan taprtlarnn kadnlar tarafndan ynetilmesidir.
77 A.C. Hollis, The Masai, their Language and Folklore (Masai Yerlileri, Dilleri ve Tresel Yaamlar)
(Oxford, 1905), s. 307-8.
78 Ayn yerde, s. 308.
jeyerek byyenler, bu ary duyduklarnda sanrz hibir yoruma
gerek duymazlard. Bu Bantular zgrlklerine kavutuklarnda, hi
kukum yok, aralarndan ok iyi arkeologlar kacaktr.
Ylana tapnmada, klan toteminin yerini genelletirilmi bir yeniden
cisimlenme simgesi almtr. Bu da, totemciliin deitirilmi bir bii
midir.
6. Totemci Kalntlar: Klan Belirtkeleri
Atina akropolne dnersek, Erekhteus'un ailesinde ylann hem ata
olarak, hem de belirtke olarak ortaya ktn grmtk. Bu da, Erekh-
teid'lerin nerdeyse bir ylan klan olduklarn gsterir. Ama Erekhte-
id'lerin bir klan olduklar bilinmemektedir. Bu ad Atmallar iin iirsel
bir san olarak kullanlmt ve tarih dneminde tapmn kendisi de Bu-
tad'lar tarafndan ynetilmiti.79 Bu rnekteki kant yeterli deildir, do
laysyla tek sylenebilecek ey, bunun totemci bir ideolojiyi ngrd-
Y u n a n Ka b i l e Ku r u m l a r ! 113
Thebai'l Spartoi'lara bu adn verilmesinin nedeni, Kadmos'un Thebai
kentinin temeline ektii ejder dilerinden km olmalardr.80 ..
362'de Leuktra'da len Thebai'l nder Epameinondas, bu klann ye
si olduu iin bir ejderle bezenmi bir kalkan resmi tayan bir gm-
te gmlmt.81 Klann atas da, belirtkesi de ejder olduuna gre,
klan toteminin de ejder olmas gerekir.
Phrygia'da, Ophiogeneis, yani "ylandan doma" adm tayan bir
klan vard. Ylan srmasna kar kaltmsal bir bakl bulunan bu
klann soyu, Artemis'in kutsal korusunda bir ylann dlledii bir ka
dndan doan ocua dayanyordu.82 Burada, bilinen trden bir sy
lence, Epeiros'da grdmze benzeyen bir tapmla birletirilmek-
tedir.
Btn byk Attika klanlar, tpk Spartoi'lar gibi, kalkanlarnn s
tne ata belirtkelerini ilerlerdi. rnein Alkmaionid'lerin triskeles'i, Pei-
sistratid'lerin at, Philaid'lerin at sars, Butad'larn kz ba ve han
gi klanlarn olduu anlalamayan daha biroklar.83 Triskeles, kkeni
79 Harp. Eleobutadai; Pasanias, 1. 26. 5; Apollodoros, 3.15.1.
80 Pi. P. 5.101.
81 Pausanias, 8.11. 8.
82 Strabon, 588; Ael. NA. 12. 39.
83 C. T. Seltmar, Athens, its History and Coinage, (Cambridge, 1924), s. 24,30,49.
114 TARHNCES EGE
belirsiz bir simge olan gamal hatr.84Pei-
sistratid'lerin soyaac Nestor'un olu Pei-
sistratos'tan geerek, hayvanlan arasnda
bir de at bulunan Poseidon'a kadar uzan
maktadr.83Philaid'lerdeki at sars ger
ekte bir klann blnmesi sonucunda or
taya kan bir "yarm totem "di.86 Bu kla
nn teki yars byk bir olaslkla Eury-
sakid'lerdi. Aias'n iki olu Philaios ve
Eurysakes Salamis'de Attika'ya g et
miler, Philaios Brauron'a, Eurysakes de
Atina'ya yerlemiti.87 kz ba ise, Bu-
tadiarn siyasal etkisinin doruunda ol
duu dnemde sikkelerin stnde grn
mesiyle saptanmtr. Pek kesin olmasa da,
"srtmacn oullar"nm {boutes), komii-
nal bir klan leninden alndn gste
ren ak belirtiler tayan bir enlik olan
Athena Bayramlar'nda88 kaltmsal bir
yerlerinin bulunmas olasdr.89Bu enlik
te nce bir kz kurban ediliyor, sonra da
totem yasann inendii durumlarda
genellikle yapld gibi bir balatma treni dzenleniyordu.90
Baka bir Attika klan, Dionysos Melpomenos rahipliini ellerinde
tutan Euneid'ler, arap tanrs Dionysos'un torunu Lemnos'lu Hypsipy-
le'nin soyundan geliyorlard.91Bir keresinde, Hypsipyle tam ldrl
mek zereyken birden oullar ortaya kmlar, klan belirtkesi olan al
tn rengi asmay gstererek kimliklerini kantlamlar ve Hypsipyle'yi
kurtarmlard.92 Bir de, Theseus'un soyundan gelen Lykia'h oksid'le-
rin kukonmaz yakmalar yasakt, nk kadn atalar Perigune'nin
84 A.C. Haddon, Evolution in Ari (Sanatn Evrimi), (Londra, 1895), s. 282.
85 Herodot Tarihi, 5. 65. 4.
86 Totemism and Exogamy (Totemcilik ve Devlilik), 1. s. 10, 58, 77, 2. 397, 520, 3.100, 4.175.
87 Plutarkhos, Sol. 10.
88 W. Robertson Smith, Religion of the Semites (Samilerin Dini), (nc basm, Londra, 1927), s. 304-
6.
89 ). ToepfFer, Attische Cenealogie, (Berlin, 1889), s. 136.
90 Totemism and Exogamy, 1. s. 18-20, 2.156-8, 160, 3. 67, 81.
91 1C. 3. 274. 278.
92 A P. 3.10.
ansna kukonmaza tapmyorlard; Perigune, Theseus tarafndan ko
valandnda kukonmazlarn arasna saklanmt.93
Bu geleneklerin "ille de totemci bir aklamay" gerektirip gerektir
mediine okur kendisi karar vermeli, ama bu aklamaya kar kan
larn baka bir aklama getirmediini de unutmamaldr. zellikle, to
tem tabusunun srdne ve bitkiye hl totemci biimiyle tapmld-
ma tank olduumuz son rnee kar kmak biraz g grnmek
tedir. Totemcilii hi deilse incelemi olan Frazer, "bir aile ya da kla
nn btn yelerinin belli bir hayvan ya da bitki trne kar kuaktan
kuaa gsterdikleri saygnn totemcilii anmsattm" kabul etmi,
ama temkinlilii elden brakmayarak, "bunun ille de totemciliin bir
kant olmadn" eklemiti.94 Dorusu, bylesine kl krk yaran bir
ayrm, totemcilik sz konusu olduunda kantlar oaldka kantla
ma ltnn de ykseltildii kansn uyandryor insanda. Gene de,
Frazer'a hakszlk etmemek iin, az nce aktardmz aklamasn yap
madan yirmi be yl nce "totemciliin Msrllarda kesinlikle, Samiler,
Yunanllar ve Latinlerde de byk bir olaslkla varolduunun kabul
edilebilecei" kansnda olduunu dile getirdiini belirtmeliyiz.95 O
gnlerde kentsoylu dnrler genel sonular karma konusunda im
dikinden daha cmerttiler.
Y u n a n Ka b i l e Ku r u m l a r i 115
7. Klan Tapnlan ve Devlet Tapnlan
Olympos tanrlarnn hepsiyle eitli hayvan ve bitkiler arasnda u ya
da bu biimde bir ba kurulduuna gre, Yunan dininin genellikle to
temci bir temele dayand sonucunu karmak sanrz yanl olmaz. Bu
dorultuda giriilecek kapsaml bir incelemeden deerli sonulara var
labilir. Ben burada yalnzca, birka somut rnek vererek kabile dzeni
nin dalmas ve kent-devletinin domas sonucunda klan tapmlarmn
devlet tapmalarna dnmesini ortaya koymaya alacam; nk bu
nun, Yunan dininin evrimindeki temel sre olduuna inanyorum.
.. 514 ylnda Atinal tiran Hipparkhos ldrld. Hipparkhos'u
ldrenler, Gephyra'llardan Harmodios ve Aristogeiton adl soylu iki
genti. Bu klan, Kadmos soyundan gelen bir baka koldu. Klann Yu
93 Plutarkhos. Thes. 8.
94 j.G. Frazer, Apollodoros, (Londra, 1921), 2. s. 125.
95 Tolemism and Exogamy, 1. s. 86.
I l 6 TARHNCES Eg e
nanistan topraklarndaki ilk yurdu, Eretria (Euboia) idi, Daha sonra bo
azlardan geerek Tanagra'ya (Boiotia) g etmilerdi. Troya Sava-
'ndan sonra Tanagra'dan kovulunca Atina'ya yerlemiler ve orada
Akhaia Demeterinin gizli bir ta pimim kurmulard. Bunu Herodo-
tos'dan reniyoruz.96 Bu, aka, varln beinci yzyla kadar sr
dren bir klan tapmdr.
Yunanllarn Fenike'li olduunu syledikleri Kadmos, Zeus'un Su
riye kylarnda ele geirip Girit'e kard kz kardei Europa'y arar
ken yapt yolculuk srasnda Thebai kentine varm.97 Europa, Knos-
sos'un sylencelik kral Minos'un anasyd. Europa'nn Demeter'e ko
ut bir kiilii vardr, nk her ikisi de Minos Ana Tanrasndan do
madrlar.98 Lebadeia'da, Thebai yaknlarnda, sanrz Kadmos'lular ta
rafndan kurulmu olan bir Demeter Europa tapm yer alyordu.99
Thebai kentindeki Demeter Thesmophoros tapnann da bir zaman
lar Kadmos'un saray olduu sylenir.100Btn bunlardan, Kadmos'lu-
larn Girit'ten g etmi ve Minos Ana Tanrasna bal bir tapm da
birlikte getirmi olduklar sonucunu karmak olasdr. Bunlarn Feni-
ke'li atalar nmzdeki blmlerden birinde incelenecektir.
Kadmos ld zaman bir ylana dnm. Nitekim, Troya'ya do
ru yelken aan Boiotia gemileri, Kadmos'u elinde ylanla gsteren oy
malarla sslyd.101Demek ki, KadmosTularm Demeteri, tpk Erekh-
theidlerin Athenas gibi, bir ylan-tanrayd ve Gephyra'llann Akhai-
a Demeteri tapmnda varln srdryordu.
Akhaia Demeterine Tanagra'da, Thespiai'da ve Marathon'da da ta
pnlyordu.102Tanagra ile Marathon arasnda, Harmodios ve Aristo-
geiton'un doum yeri Aphidnai yer alyordu.108 Gerekte bu, Atina'ya
yerleen klann kollarndan yalnzca biriydi.
Herodotos'a gre, bu Lapm Atina'da salt klanla snrlyd. Ama ya
ztlardan, beinci yzylda Dionysos Tiyatrosu'nun en n srasnda te
96 Herodot Tarihi, 5. 57.61.
97 Apollodoros, 3.1.1.
98 M.P. Nilsson, Mycenaean Origin of Creek Mythology (Yunan Sylenceleri ve Mikene andaki
Kkenleri), (Londra, 1932), s. 33.
99 Pausanias, 9.39.5.
100 Pausanias, 9.16. 5. Thebai Thesmophorialar Kadmeiada kutlanyordu: X. He/l. 5. 2. 29.
101 Apollodoros, 3. 5.4; Euripides, phigenia Aulis'de, 253-8.
102 L.R. Famell, Cults of the Creek States (Yunan Devletleri Taprtlar), (Oxford, 1896-1909), 3. s. 323-4.
Tanagra yaknlarndaki Oropos, ortak bir Eretreus tapm ve ortak bir lehe araclyla Eretria'yla
bantlyd.
103 Plutarkhos, M. 628d.
Y u n a n Ka b i l e Ku r u m l a r i 117
ki din ve devlet grevlilerinin yan sra Akhaia Demeteri rahibesine de
yer ayrldn reniyoruz.104 Bu, tiranln yklmasnda oynadklar
rolden dolay Gephyra'llara tannm bir ayrcalk da olabilir. Byle-
ce, Gephyra'llann klan tapmn, devlet tarafndan devralmd nok
taya kadar izlemi oluyoruz.
teki rneklerdeyse klan tapmmdan devlet tapmna gei somut
olarak grlmektedir. Messenia'llar drdnc yzylda Sparta boyun
duruunu krdklarnda Demeter MysteriaTarm (nananlara gnahla
rndan arnma, br dnyada mutluluk iinde yaama salayan gizli
kuttrenler, .n.) eski bakentleri Andania'da yeniden balattlar. Tap
nm bal olduu klan varln hl koruyordu. Bugn elimizde, klan
efi Mnasistratos'un yeni ynetimin ba biliciliine atandn belirten
ve MysteriaTarn ynetilmesini de devlete brakan bir buyruun met
ni bulunmaktadr.105
Bir baka rneeyse, bir Zeus Patroios tapmmn ve bir de Klytidler
adl alt klanlk fratrinin bulunduu Keos adasndaki bir yaztta rastl
yoruz. Sz konusu dnemde, fratriyi oluturan klanlardan hibirinin
yesi olmayan birok yurtta fratri yeliine kabul edilmiti. Attika'da
olduu gibi Keos'da da fratri da kapal olmaktan kyordu. Artk bu
yurttalar tapma katlmaya hak kazanmlard. Tann iin bir tapmak
yaplmas ve klan yelerinin evlerindeki sacra'lar (kutsal saylan ey
leri, .n.) bayram gnlerinde tapmaa getirmeleri iin buyruk karl
mt. Bu buyruk hemen yrrle konulacak ve belirli bir sre sonra
da sacra'lar srekli olarak tapmakta kalacakt.106Giderleri hi kuku
suz devlet tarafndan karlanan tapman yaplmas, tapmn klandan
devlete aktarlmasn belirlemektedir.
Yunanistan'n her yresinde, doutan kazanlm bir hak olarak g
rev yapan rahiplere rastlarz.107Tapm devlete aktarldnda da klan
genellikle bu eski hakk korumutur. thome'de ve gene Aigion'da ra
hibin tanr grntsn kendi evinde tutmaya hakk olduunu ve bu
nu yalnzca yllk enlik srasnda evinden kardn reniyoruz.108
Bundan da, o tanr grntsnn bir zamanlar o rahibin klannn ol
duu sonucunu karyoruz. Halikarnassos'da da, her yl herkese ak
104 IG. 3. 373.
105 S/G. 736. Messenia krallar Andania'da otururlard (Pausanias, 4.3.7.); bu yzden Thebai'daki gibi
bu da bir saray tapm olarak balam olabilir.
106 S/C. 987.
107 IG. 12.3. S 4-9, 522. 865. 869.
108 Pausanias, 4. 33. 2, 7. 24. 4.
8 T a r i h n c e s i Eg e
olarak dzenlenen bir enliin yan sra, her ay yeniay srasnda g2j
olarak dzenlenen bir treni ieren bir tapm bulunduunu gryo
ruz.109Bu, klan tapm ile devlet tapmmn birletii bir gei aamas
dr. Buna benzer baka rnekler de verebiliriz. Aslnda, btn bu r
nekler, demokrasinin bir zelliinin de tapmlarn saysn azaltmak ve
onlar halka ardna kadar amak olduunu sylerken Aristoteles'in ie
demek istediini gstermektedir.110Eski aileler mlkszletirilmemi,
ama devlet denetimini kabullenmek zorunda braklmlard.
Hi kukusuz, btn bu klan tapanlarnn kabile dzeni dnemin
den balayarak varlklarn kesintisiz olarak srdrdklerini sanma
malyz. Dinsel ynetimle el ele yryen siyasal iktidar ele geirmek
iin dman klanlar arasnda srekli savamlar oluyordu. Bir klan ken
disinin olmayan tapmlar ele geirebildii gibi, kendi tapmmn bir b
lmn baka bir klana brakmak zorunda da kalabiliyordu. Daha n
ce de szn ettiimiz Butad'lar bu savamlarda etkin bir rol oyna
mlard. Atina akropolndeki en eski tapmalar, Athena Polias ve Po
seidon Erekhtheus tapmalaryd ve her ikisi de Butad'lar tarafndan y
netiliyordu.111Ama balangta bamsz olmu olmalar gerekir. At
hena ile Poseidon akropol iin yara girmilerdi.112Erekhtheus tap
nandaki ylan Athena'mnd113ve bu ylanda cisimlenen kahraman,
Erekhtheus'un dedesi Erikhthonios olduuna gre, Erekhtheidlerin sa
ray tapmnda hem Athena'ya, hem Poseidon'a tapnlm olmas ge
rekir. Butad'lann, adn aldklar atalar Butes'in Erekhtheus'un erkek
kardelerinden biri olduunu ve dolaysyla onun da Erikhthonios'un
soyundan geldiini ileri srdkleri dorudur;114ama burada Butad'lar
taraftrlar ve Hesiodos'a gre Butes Poseidon'un oullarndan biridir.115
te ipucu da buradadr. Butad'lar, krallk tapmn ele geirip kendi
Poseidon tapmalaryla birletirdikten sonra, kendi atalar ile yerine ge
tikleri shle arasnda yakn bir ba kurarak ii salama balamlard.
Ayn duruma baka yerlerde de rastlanr. Syrakusa'da, Demeter
Mysteria'lar, Gela'l bir gmen olan tiran Hieron'un klannda soydan
gemeydi. Demeter Mysteria'larm Gela'ya klan atas Telinos getirmi-
109 S/C. 1015. 24.
110 Politika, s. 42.
111 Apollodoros. 3. 14. 8; Plutarkhos, M. 843b.
112 Bu kitabn Anaerki" balkl ikinci blmnn Ege Blgesindeki Baz Anaerkil Tanrlar" baln
tayan altblmndeki Athena"ya baknz.
113 Hsch. oikuron ophin.
114 Apollodoros.3.14. 8.
115 Butesi onun torunu kabul eden bir baka yorum daha vardr (Apollodoros, 1.9. 16; Hyg. F. 14.)
Y u n a n Ka b i l e Ku r u m l a r i i 19
fi; Telinos ise, tanra Demeter'in baka bir tapmnn bulunduu Kni-
dos Burnu aklarndaki Telos adasmdan gelmiti.116Ama Syrakusa'da-
ki Demeter ayn zamanda "ekin" anlamna gelen Sito ve kesinlikle Yu
nanca bir szck olmayan Simalis diye de bilinir.117 Bu da, Syrakusa
kentinin Yunanllardan nceki halknn Sicilyal bir ekin-tanrasma ta
pndn ve sonradan Syrakusa devletinin bana geen Hieron'un bu
tanray kendi tanras Demeter'e kattn akla getirmektedir.
8. Eleusis MysteriaTarmn Klan Temeli
Byk panhellenik enliklerin kklerinin uzand klan tapmlarnn
altnda yatan karmak rgy aydnla kavuturmak istiyorsak, Eleu
sis Mysterialarnn balangcn incelemekten daha iyi bir ey yapamayz.
Ynetimde biri Eumolpid'ler, br de KerykTer olmak zere iki
klan vard; KrokonidTere de ynetimde ikincil rol tannmt.118Kuru
cu Eumolpos, EumolpidTerle Keryk'lerin ortak atayd. Ynetimde en
nde gelen klann gelenekte de en nemli yeri tutmas doald, ama bu
gelenekte belirgin baz sakatlklar vardr,
EumolpidTerin tanrs, Mysteria'larm adand Demeter deil, Po-
seidon'du. stelik Eumolpos Trakya'dan gelmi bir yabancyd.119Ger
ekten de, Eumolpos, kuzeyle olan birok balarn bildiimiz Posei-
don'un bir tapmn Trakya'dan getirmi olabilir. Ama Demeter'le ilgi
li bir tapm getirmi olmas uzak bir olaslktr, nk eski ada De
meter gney Thessalia'dan daha yukarlara ulamamt.120Aslnda
Eumolpos'un barbar atalar, onun torunlar iin bir utan kaynayd,
nk yetkili bir azdan Mysteria'larm kurucusunun Trakyal Eumol
pos deil, ayn ad tayan baka biri olduunu reniyoruz.121Bu fark
l yorumun benimsenmemi olmasnn nedeni, belki de, Mysteria'lar-
da gzle grlr Trakya elerine, zellikle de Demeter ya da Persep
hone im kullanlan Brimo adna rastlanmasdr.122Dinsel trenler sy
lenceler kadar esnek deildirler.
116 Herodot Tarihi, 1.153-4.
117 Ath. 109a, 416b.
118 Krokonidler bir safran klanyd ve mistiklerin sa el ve sa ayaklarna baladklar safran lifleriyle
(krokos) ilintiliydiler.
119 Apollodoros, 3. 15. 4.
120 lyada, 2. 695-6.
121 st. 21.
122 Clem. Pr. 2.13.
120 TARHNCES EGE
Keryk'lerin Eumolpos'la akrabaln Keryk'lerin kendileri kabul et
miyorlard. Keryks'in Hermes'in olu olduunu ve Atina'nn ilk kral
Kekrops'un kzlarndan birinden doduunu sylyorlard.123 Kek-
rops ise bizi Eumolpos'un da, Demeter'n de ortaya kndan drt ku
ak nceye gtrmektedir. Mysteria'larda Hermes'in de izlerine rast
lanr. Eski bir kutsal evlilik biimine gre, Hermes, Aiskhylos'un Per-
sephone'yle zdeledii Daeira'nn kocasyd.124Anlalan, Eleusis'de-
ki gizemsel tanr evlenmeleri Demeter'in geliinden daha eskiydi. Pe
ki, Demeter'i kim getirmiti oraya?
Demeter'e Atina'da ilk balardan beri Demeter Thesmophoros (Ya
sa Getiren Demeter, .n.) olarak tapmlmaktayd.125Herodotos, Thes-
mophoria bayramnn Argolis'e yerleen ve bu bayram da orada otu
ran Pelasg kadnlarna da reten Danaos'un kzlar tarafndan M
sr'dan getirildiini sylyor.126Eer tarihinin Msr kaynaklarna olan
o pek iyi bilinen eilimini, Girit'in Msr'la Yunanistan arasnda yer al
dn dnerek deerlendirirsek, bu yorumunu kabul edebiliriz.
Demeter'in Argolis'de eitli yerlere, rnein Argos'a, Hermione'ye,
Troizen'e geliiyle ilgili gelenekler vard. Argos'lular, Demeter'den top
ra ilemesini renen ve bunu halkna da reten Eleusis krah Trip-
tolemos'un aslnda Demeter'in Eleusis'e yerlemi Argos'lu rahiplerin
den birinin olu olduunu savunuyorlard.127Akas, Eleusis Deme-
terini kendi Demeterlerinin bir uzants olarak grmekteydiler. Ama
Atmallar ayn kanda deildiler. Bu ite Argos'a en kk bir yer ayr
myorlard. Ama Arkadia'hlar ayryordu. Arkadia'llar, Mysia Deme-
terine bu adn verilmesinin nedeninin, Mysos ("mistik"?) adl birinin
Demeter'i Argos'da arlam olmasndan kaynaklandn sylyor
lard.128Bu nokta nemlidir, nk Eleusis Demeterinin Arkadia'yla
balar vard.
Demeter, Eleusis'de Metaneira ve kzlar tarafndan iekler Kuyu-
su'nda karlanmt.129Kralie Metaneira, Eleusis kral Keleos'un ka
rsyd. Metaneira'nn kzlarndan biri, Krokonidlerin atas olan ve y
kk saray Pausanias tarafndan eski Attika snrnn Eleusis yannda
123 Pausanias, 1. 38. 3.
124 C. A. Lobeck, Aglaophamus, (Knigsberg, 1825), s. 1212-5.
125 Bu kitabn "Anaerki balkl ikinci blmnn "Bir Tanrann Yaratlmas adl altblmndeki
"Thesmophorialar ve Arrhephorialar"a baknz.
126 Herodot Tarihi, 2.171.
127 Pausanias, 2. 18, 3, 2. 35. 4-8, 1. 14. 2.
128 Pausanias, 7. 27. 9. 2.18. 3.
129 Homeros, Hymnos (Homerik vgler), 2.105-10,161,184-7, 206-7; Pausanias, 1. 39.1.
Y u n a n Ka b i l e Ku r u m l a r i 121
Harita II. Demeter tapmlar
122 TARHNCES EGE
grlen Krokon'la evlenmiti.130iekler Kuyusu kentin teki yann
da, Megara yolundayd.131Tanra Eleusis'e Peloponnesos'da gelmi
se bu yoldan gelmi olmas gerekir.
Peloponnesos'a Megara ynnden girdiimiz zaman Phlius kenti
ne geliriz. Burada, Keleai denilen bir kyde Keleos'un kardelerinden
Dysaules'in kurduu yerel Demeter Mysteria'lar vard.132Keleos ile
Keleai arasnda amaz bir bamt olduu aktr. Nasl Thespios Thes-
piai'm, Alalkomeneus AlalkomenaiYn, Eleuther de Eleutherai'm ata
adysa, Keleos da Keleai'n ata addr.133Keleos, Eleusis kral olmakla
birlikte, bir Peloponnesos ad tamaktadr. Bundan da, Keleos'un tem
sil ettii tapmn Peloponnesos kkenli olduu anlalr. Gelenekteyse,
Eleusis'in saygnln korumak amacyla gerek tersyz edilmitir. Ke
leos bir Eleusisliymi gibi gsterilmi ve onun Peloponnesos'la olan ba
nts Keleai'daki tapmn Eleusis'deki tapnm bir kolu olduu ileri
srlerek aklanmtr.
Keleai, ok rastlanan trden bir yer addr. Tpk Thespiai, Alalko-
menai, Eleutheria Potnia ve Alesiai gibi Keleai da kadnlarn yerel bir
tapmdr ve "baran kadnlar" (kaleo, kcloma') anlamna gelir.134Ky
l kadnlar her ay yol kavana gider, aya barrlar. Bu grenee
dnyann her yerinde rastlarz.135Bu grenek Yunanistan ve talya'da
Artemis'e, daha sonralar sis'e, ama en bata Demeter'e balanyor
du. Servius, talyan kyl kadnlarnn, Demeter'in yitirdii kz Per-
sephone'yi arayn yanslayarak yol kavaklarnda haykrdklarn
anlatr.136 Gene bu blgeden baka rnekler de vardr. Megara'da,
Anaklethra, yani "yakar" (anakaleo) kayas denilen bir kaya vard. Bu
rada Demeter yitirdii kz iin alayp yakarm, Megaral kadnlar
da bu olayn ansna gizli bir dinsel tren dzenlemilerdi.137Eleu-
sis'de de tanra Demeter'in oturup alad bir Glmez Kaya var
d.138Bu olayla ilgili dinsel tren yazl belgelere gememitir, ama
Megara'dakinden farkl olmasa gerek.139Demeter Akhaia, yani Yas-
130 Pausanias, 1. 38. 1-3.
131 Pausanias, 1. 39. 1.
132 Pausanias, 2. 14. 1-4.
133 D. S. 4. 29; Pausanias, 9. 33. 5; St. B. Eleutherai.
134 Klazomenai, "haykran kadnlar", Phliusdan kmt; Pausanias, 7. 3. 9.
135 J. Hastings, Encyclopaedia of Religion and Ethics, (Edinburg, 1908-18), "Cross-roads" maddesi.
136 Apuleius, Dnmler 11.2.
137 Pausanias, 1. 43. 2.
138 Apollodoros, 1. 5. 2.
139 F. M. Cornford, bkz. e. C. Quiggin, Essays and Studies Presented to William Ridgeway (W. R.e sunulan
Deneme ve ncelemeleri), (Cambridge, 1913), s. 161.
Y u n a n Ka b i l e Ku r u m l a r i 123
h Demeter (achos, "ac") adna ilikin ipucunu da bu trende bulabi
liriz.140
Phlius'un batsndaki tepelerde Pheneos kenti vard. Bu kentte iki
Demeter tapm bulunuyordu. Sylendiine gre, bunlardan biri Eu-
molpos'un torunlarndan biri tarafndan kurulmutu. Daha eski oldu
u sylenen brndeyse, tanra, Demeter Thesmophoros'un141de
iik bir leheyle sylenii olan Demeter Thermia adyla anlmaktay
d.142Bu tapmn kurucusu, ad Keleos'un kardei Dysaules'i art
ran Trisaules'di. Attika gibi Arkadia da Pelasg'larn eski bir yurduy
du, ilk kral Arkas'm, tpk Triptolemos gibi, Demeter'den rendii
iftilii orada balatt sylenir.143Arkas'n oullarndan Azan, top
raklar Pheneos'u da iine alan144Azanlardan almt adn.145Bir ba
ka olunun ad olan Apheidas ise, Tegeia dolaylarndaki Apheidantes
kynn ata adyd.146Bunlarn her ikisi de Attika'da yeniden kar
mza kmaktadr: Azan, Azania bucanda;147Apheidas da Apheidan-
tidai klannda.148Dahas, analarnn, yani Arkas'm karsnn, Krokon'un
kz Metaneira olduu sylenmektedir.149
Herodotos haklyd. Eleusis'deki Demeter tapmnn kkeninde, bu
tapm Argolis Pelasg'larndan alan Pelasg Krokonidleri tarafndan Ar-
kadia'dan getirilen Thesmophoria'nm150yerel bir biimi yatyordu.
Eleusis'de Demeter'e tapman klan arasnda tanrayla en yakn ba
olan, tarih dneminde en az gze arpanyd.
Eleusis Mysteria'larnm klan kkeni konusunda yaptmz incele
me bylece Yunan dinindeki en nemli tapmlardan birinin tarihnce-
sini ortaya koymamz salam bulunuyor. Demeter, Minos ana-tan-
rasnn bir biimi olarak, Minos kltrnn birok bann bulundu
140 Plutarkhos, M. 378e.
141 Troizendeki Demeter Thermesia iin bkz. Pasusanias, 2. 34. 6.
142 Pausanias, 8.15.1-4.
143 Pausanias, 8. 4.1.
144 Pausanias, 8.4.2. Demeter'e Azanion Da'nda ve Arkadia'dan gelen Azanlarn Phrygia'da kurduklar
bir yerleim merkezinde de tapnlyordu.
145 St. B. Azania.
146 Pausanias, 8.45.1.
147 Polem. 65; Strabon, 398.
1481C. 2. 785.
149 Apollodoros, 3. 9.1.
150 Eleusis'deki Thesmophoria bayramnn, Eleusis kral olduu zaman Triptolemos tarafndan getirildii
sylenir. te yandan. Thesmophoria'nm Boiotia'dakl biimine ok benzeyen Atinadaki biiminin
Demeter Akhaia taprtmdan etkilenmi olmas gerekir, nk bu bayram dolaysyla piirilen ekmeklere
akhainai deniliyordu (Ath. 109e).
124 TARHNCES E g e
u Msr'dan gelmi olabilir.151Demeter Yunanistan'a Kadmos ve Da-
naos tarafndan temsil edilen iki ana yoldan gelmiti. Birinci yol, Eu-
boia'dan geerek Boiotia'ya; ikinci yol da, Argos'dan geerek Pelopon-
nesos'a varyordu. Her iki yol da, Attika'da birleiyordu. Demeter Ak-
haia, Boiotia'dan; Eleusis Demeter'i ise Peloponnesos'dan geliyordu.
9. Adam ldrmeye Kar Tutum
Kabile toplumunda lmle cezalandrlan iki su vardr. Bunlardan
biri kandala cinsel iliki, biri de byclktr. Kandala cinsel iliki,
gerekte dtan evlenme kuralnn inenmesinden baka bir ey de
ildir. Byclkse, btn topluluun yararna sunulan bynn bi
reylerce gereksiz yerlerde kullanlmasdr.152 Her iki su da topluluk
tarafndan annda topluca cezalandrlr. Adam ldrme de iinde ol
mak zere teki sularsa haksz edimler diyebileceimiz sulardr. Hak
arama ykmll kurbann akrabalarna der. lkel anlamda ken
di iini kendi grme olarak bilinen ilemdir bu.153
Attika hukukunda, adam ldrmeden alan davalar, kamu dava
lar (grnphai) deil, zel davalard (tTc?/ ).154ldrlen kiinin ev halk
ya da fratrisi tarafndan giriimde bulunulurdu.155 Kovuturma ve sa
vunma iin kullanlan terimler szc szcne "kovalamak" (dio-
ko) ve "kamak" (pheugo) anlamna gelmekteydi. [G. Thomson, bura
da, ngilizce'deki "hue and cry" rneini veriyor. Bu deyim, halkn "Tu
tun! Yakalayn!" diye sokaklarda barmas anlamna geliyor. .n.]156
Eski ada adam ldrme hibir aktresel damga tamadndan,
bilerek adam ldrme ile istemeden adam ldrme arasnda hibir ay
rm yaplmyordu. Eer ldren adam uygun bir dence vermiyor ya
da veremiyorsa lkeden ayrlmak zorunda braklyordu. Dorusu bu
da byk bir glk dourmuyordu, nk nereye giderse gitsin ba
derde girmi biri olarak, bavurduu her yabanc tarafndan ister iste
mez konukseverlikle karlanyordu. Od/ sser'da, Telemakhos tam t-
1S Danaos'un Msr'la olan ilikileri iin bkz. bu kitabn Kahramanlk a" balkl drdnc blmnn
"Mykene Hanedanlar" adl altblmndeki "Geleneksel Suredizin".
152 A. S. Diamond, Primitive Law (lkel insan Yasas), (Londra, 1935), s. 280.
153 G. M. Calhoun, Growth of Criminal Law in Ancient Greece (Eski Yunan'da Ceza Yasasnn Gelimesi),
(Beikeley, 1927), s. 62-7.
154 Ayn yerde, s. 9.
155 D. 43.57.
156 Growth of Criminal Lour in Ancient Greece s. 64.
Y u n a n Ka b l e Ku r u m l a r i 125
haka'ya gitmek zere gemiye binecei srada yanma bir kaak yakla
r, birini ldrdn, len adamn erkek akrabalarnn ardnda ol
duklarn anlatr. Telemakhos bir an bile duraksamadan adam gemi
ye alr, kendi evine gtrr, kalmak istedii srece evinde arlar.157
Kaan yalnz arlanmakla kalmad durumlar da vardr. Ev sahibi
nin konuuna bir tarla, dahas bazan kzn bile verdii olur.158 Bu g
renekler aslnda bir toprak fazlas bulunduunun belirtisidir. leyebi
leceinden daha fazla topra olan her ef, karsna kan her yaban
cy, igcne sevindirici bir katk olarak barna basmaya hazrdr.
dence ile alma arasndaki seim ve almann uygulan bii
miyle ilgili olarak rokua'larn ne yaptklarn biliyoruz. Ama Home-
ros'da bir ayrnt eksiktir, ldrlenin akrabalarnn almakla ykm
l olduklar aktr, ama ldrenin akrabalarnn onun sorumluluu
nu paylatklarna ilikin bir ipucu yoktur. Homeros ozanlarnn bu
noktay neden aklamadklarn burada tartmak gereksiz. Bu konu
da daha baka kaynaklardan bilgi edinilebilir. Klanm, yelerinin dav
ranndan sorumlu olduuna ya da bir zamanlar sorumlu olduuna
ilikin Homeros-sonras kantlar vardr. .. 621'de Kylon, ynetimi de
virmeye kalkp da baarszla uraynca, yandalaryla birlikte ta
pmaa snmt. Orada Alkmaionidlerden baz erkekler tarafndan
yakalanp ldrlmlerdi. Ama Alkmaionidler byle davranmakla
bedenlerini o denli kirletmilerdi ki, aradan iki yzyl getikten sonra
bile ilenli saylmlard.139Mantineia'da bulunan bir yaztta, baz ki
ilerin Alea Athena tapmanda adam ldrdkleri iin para cezasna
arptrldklar aklanmakta ve para cezas denmezse sulularn klan
larnn bir daha tapnaa alnmayaca belirtilmektedir.160Klann artk
paralanm olduu daha sonraki dnemlerde bile, ortaklaa sorumlu
luk ilkesi, herkesin nnde ant ime biimindeki trede varln sr
drmekteydi: "Eer bu and bozarsam, ben de yok olaym, klanm da
yok olsun! "161ya da kimi zaman "ben de, ev halkm da, klanm da yok
olsun!"162Ayn szler gnmzdeki ilkel halklar arasnda da kullanl
maktadr.163
157 Odysseia. 15. 272-81, 508-46.
lS8/ yodo.6. 155,14.120.
159 Peloponnesos Sava, 1.126; Herodot Tarihi, 5. 71.
160 1C. 5.2.262; SC. 9.
161 1C. 37.1. 360. 50, 526.40; Herodot Tarihi, 6. 86.
162 D. 23. 67.
163 J. H. Hutton. The Sema Nagas. (Londra, 1921), s. 166.
126 T a r h n c e s Eg e
Bu grenekler, Yunan dncesindeki temel elerden birini zm
lememizi olanakl klmaktadr.
Yunanca'da zarar vermekten, zellikle de adam ldrmekten dola
y dence alnmasnn karl, onia lehesinde tisin lambano, Attika
lehesinde ise diken dioko idi. onia lehesindeki deyim, yukarda anlat
tmz dence verme kuralna uygun olarak, "bedel almak" anlamna
gelir. Attika lehesindeki deyimse, dioko' nun kovuturma anlamnda
kullanlna dayanr. Dike, Homeros'da "yol yordam", "grenek" ya
da "yarg" anlamnda kullanlr. Hesiodos bu szc "yarg" ve kii-
letirilmi Adalet'e uygular. Bu szck, Attika lehesinde, graphe' nin
kart olarak ncelikle zel dava anlamna; dikaios, "adil" szcn
den oluturulmu dikaiosye ile dile getirilen soyut adalet dncesi an
lamna gelmekteydi. Szcn teki sfat biimleriyse, endikos, "ada
letli" ve ekdikos, "adaletsiz" idi.
Dike'mn kk anlam "yol"dur. "Belirtmek" ya da "gstermek", "yol
gstermek" anlamna gelen deikmjmi (Latincesi dico) ile ayn kkten ge
lir. Dolaysyla, diken dioko tim tam olarak "bir adam yol boyunca iz
lemek", "bir adam kovalamak" demektir. Yol bulmak ilkellerin yaa
mnda nemli bir yer tutar164ve Hint-Avrupa dillerinde "yol" anlamn
da kullanlan szckler epeyce gerilere uzanr.165 ilek yoldan ayrlmak
tehlikeliydi; Attika'nm ilk dnemlerinde yabanclara yol gstermeyen
ler ilenlenirdi.166Yollar ayn zamanda toprak mlklerinin ve blgele
rin snrlarn olutururlar. Yollara ve kavaklara iaret koyma biimin
deki yaygn grenek ve bunun yol at ktlk kovma trenleri de
buradan kaynaklanr.167
stnde yrnen yol anlamnda "yol"dan gelenek-grenek anlamn
da "yol"a gei, dpedz somuttan soyuta geitir. Ayn biimde> adam
ldrme yasasna baktmzda, "yol"dan balayp " alma"dan gee
rek genel olarak cezalandrma dncesine varan gelimeyi izlemekte
hi de glk ekmeyiz." Yol"dan balayan "yn"den geerek "yarg"ya
erien adm adm gelimeyi grmek de ayn lde kolaydr. Bu da, yar
glardan niin "doru" ya da "eri" diye sz edildiini aklamaktadr.168
164 Life of a South African Tribe, 2. s. 54-5.
165 A.C. Moorhose, The Name of the Emine Pontus, Classical Quarterly, (Londra, 1906-.), s. 123-8.
166 Diph. 62; Bkz. Social System of the Zulus (Zulu'larda Toplumsal Dizge), s. 214; Sorulduunda yol
gstermek btn Zulu'larn greviydi, yol gstermeyi reddedecek olurlarsa cezalandrlabiliyorlard.
167 Encyclopaedia of Religion and Ethics (Din ve Ahlk Ansiklopedisi), Crossroads" maddesi.
168 lyado, 18. 508.23. 579-80; Hesiodos, ler ve Cnler, 216-19,250, (Hesiodos, Eseri ve Kaynaklan, Trk
Tarih Kurumu Yaynlar, 1977, evirenler: A. Erhat-S. Eyubolu).
Y u n a n Ka b i l e Ku r u m l a r i 127
Doru bir yarg, "yolda" anlamna gelen endikos' dur. Eri bir yarg ise,
"yoldan km" anlamna gelen ekdikos'dur. Buradaki eretileme, sz
cn zgn anlamm ortaya koymaktadr. Ve son olarak da, Dike'nin
cezalandrma ya da yarglama tanrasnda kiiletirilmesi, soyut adalet
dncesinin formllendirilmesine yol amaktadr.
Buraya kadar, taraflarn ayr klanlara bal olduu adam ldrme
durumlarm inceledik. Peki, birisi kendi klannn bir yesini ldrd
zaman ne oluyordu? Buradaki ayrm ok nemlidir. Klan dayan
mas ortaklaa retime dayalyd, bu da bireyin varln ancak toplu
luun bir yesi olarak koruyabilecei anlamna geliyordu. Daha son
ralar bile, mlkiyet klanda topland srece, klan akrabal btn
balarn en balaycs oldu.169Dolaysyla ayn klandan birini ldr
menin cezas, bu suun seyreklii lsnde ard.
Eski Cermen toplumunda da benzer grenekler yrrlkteydi. Grn-
bech, klanlar arasnda adam ldrme durumlarnda uygulanan ilemi
yle anlatyor:
ldrlenin akrabalar topluca davac olurlar. dence vermeyi stle
nen de, denceyi veren de ldrenin klandr. denceyi alansa ldr
lenin klandr ve alnan dence topluluun tek tek btn yeleri ara
snda paylatrlr.170
Grnbech ayrca, klanlar arasnda adam ldrmenin "yaamn kendi
sine kar ilenmi bir su olmadn, dahas doaya aykr bir davra
n olarak bile grlmediini" aklyor. Ama klan iinde adam ldr
me bambaka bir sorundur.
Klann iine girdiimiz andan balayarak yaamn kutsall tartlmaz
bir dokunulmazlk iinde boygsterir; kan dkme kutsal olana saygsz
lk, krlk, canna kyma olarak deerlendirilir. Tpk bir sinir ucuna i
ne batrlmcasna, apansz ve amaz bir tepki gelir... Ilenleme bir kez
azdan kt myd, klan trelerin "kan dkeni sulu bulduu"nu belir
ten and ierek mahkm edilen adam bir kez reddetti miydi... yasay
ineyen lmtr. nsanlarn yaamnn dna frlatlmtr.171
169 E.W. Smith ve M. Dale, The lla-speoking Peoples of Northern Rhodesia (Kuzey Rodezya'da la Dili
konuan Halklar), (Londra, 1920), 1. s. 296.
170 V. Grnbech. Culture of the Teutons, (Cermenlerin Kltr), (Oxford, 1931), c. I, s. 55.
171 Ayn yerde, c. I. s. 343. Galler'de de, erkek akrabasn ldren birisi ldrlmez... para cezas |go/oms|
almaz, yalnzca ilenlenir ve aalanarak srlr." The Structure of Creek Tribal Society (Yunan Kabile
128 TARHNCES EGE
Yunanistan'da da byleydi. Erkek akrabasn ldren bir kimse top
luluun dna srlr, akrabalarnn ilenleri ya da kendi deyileriy
le len adamn cn arayan ruhu tarafndan kovalanr, yakalanr ve
yutulurdu; ta ki, geriye bir kemik yn kalncaya kadar.172len ile
arayan ruh ayn eylerdir. alma tanralar Erinys'ler, yasalar i
neyeni ayaa kalkp yok etmeleri iin atalarn ruhlarn aran klann
ortak ilencini simgelerler.173Btn bunlarn sonucunda adam ldrr
ya da belki de ldrme ediminde bulunduu srada ldrmtr bile.
Yapt ylesine korkun, ylesine grlmemi bir eydir ki, byle dav
ranmakla toplumun olaan bir yesi gibi yaama yeteneinden yok
sun olduunu kantlamtr zaten. lkellerin, mutlak bir tabuyu bilme
den inediklerini anladklar zaman korkudan gerekten ldklerini
ortaya koyan birok rnek saptanmtr.174lkel bilin, uygar insann
bilinci kadar karmak olmadndan, bozulmas da daha kolaydr. Do
laysyla, iledii su ayn zamanda kendi cezasdr. Byle bir ey ya
pabilmesi iin ancak ldrm olmas gerekir, akln bana topladn
da, yapt iin korkunluunu fark ederek geirecei sarsnt onu ye
niden ldrtacaktr.
Yunanca'daki ate kavramnn domasna yol aan ruhsal durum bu-
dur; Erinys'lerin, yani alma tanralarmn kkrtt lmcl gafle
ti yanstr ate kavram. Szck, Homeros iirlerinin uygar ortamnda il
kel ieriinden byk lde arnm, anlam bakmndan genellikle in
sanolunun kendisini ykma srkleyen bir yanlgya dmesine ne
den olan bir tr yar lgnlk durumuna dnmtr. te yandan, Gi
rit adasndaki Dor lehesinde, ceza ya da dence anlamnda kullanlan
bir hukuk terimi olarak varlm srdrmtr.175 Birinci durumda z
nel yndr; ikinci durumdaysa kartn dlayarak baat bir nitelik ka
zanan nesnel yndr. Ama szc hem su ilemeye yol aan ani bir
lgnlk, hem de bu lgnln sonucu olan kendi kendini ykma sii-
Toplumunun Yaps), s. 42. Kelt ve Cermen hukukunda kapsaml olarak grlen bu ayrm, ortaa
balarndaki ngiltere'de neden erkek akraba ldrmenin genellikle hl tzel bir ilem grmediini
ve cezalandrlmadn; ldren adamn yalnzca Kiliseye teslim edildiini ve manevi bir ceza ektiini"
aklamaktadr. (Ayn yerde, s. 336).
172 Aiskhylos. Eumenides, 244-66.
173 Aiskhylos, Eumenides, 240.
174 Bir Melanezya yerlisine eer kandayla seviecek olursa neler hissedecei sorulduunda u yant
vermiti: "Biz byle bir ey yapmayz. Birisinin byle bir ey yapabilmesi iin akln karm olmas
gerekir. Akl bana geldiinde de mutlaka canna kyar (F. Wertham, Dork Legend: a Study in Murder-
New York, 1941. s. 179).
175 Lex.Gort. 11, 34.
rkleme anlamnda kullanan Aiskhylos, szcn balangtaki birli
ini korumutur.176
10. Kz Kalt Yasas
Aristoteles'in rencilerinden Dikaiarkhos'un Yunan kabile siste
minin evrimine ilikin baz grleri, bir Bizans yorumunda korun
mutur. Dikaiarkhos'un bu grleri, sz konusu srecin snfl toplu
mun nyarglaryla ele alndnda kanlmaz olarak nasl yanl yo
rumlandn gzler nne sermektedir.
Klan (patra), Yunanllarn klan, fratri ve kabile ad verilen toplum
biriminden biridir, ilk basta evli iftle snrl olan akraba kmesi, ikinci
dereceden akrabalara yaygnlatrldnda, en yal ya da en saygn
yesinin adn alan (Aiakid'ler, yani Aiasoullar; Pelopid'ler, yani Pe-
lopsoullar gibi) ve klan denilen birim dodu. Kz ocuklarnn evlen
dirilerek baka bir klana verilmesi sonucunda fratri olutu. Gelin artk
kocasnn klanna girdiinden babasnn klannn dinsel yaamnda yer
almyordu. Dolaysyla, erkek kardele kz karde arasnda kopan bir
liin yerini doldurmak amacyla baka bir dinsel birlik, fratri oluturul
mutu. Demek ki, klan nasl anababa ile ocuklar arasndaki ilikiden
doduysa, fratri de erkek kardeler arasndaki ilikiden domutur. Ka
bile ise, btn bunlarn kentler ve budunlar iinde eriyip birlemeleri
srecinde evrilmitir; kent ve budunlar oluturan elere kabileler de-
nmitir.177
retmeni Aristoteles gibi Dikaiarkhos da, toplumun ilksel birimi
nin evli ift olduu nermesinden yola kyor. Aristoteles, kendi g
rne gre, bu birimin nasl genilediini ve giderek aile, ky ve ken
te dntn aklamt.178Burada Dikaiarkhos ayn uslamlamay
kabileye uyguluyor. Aslnda yola kt nerme hi kukusuz yanl,
bu yzden de nermesini olgulara uydurmakta epey glk ekiyor.
Ne var ki, olgularn kendileri doru olarak ortaya konulmu. Klan, ara
larnda evlenen klanlarn bir kmesi olan fratri iinde organik bir bi
Y u n a n Ka b i l e Ku r u m l a r i 129
176 Aiskhylos, Agamemnon, 396-7.
177 Die. 9.
178 Politika, s. 8-9.
rimdir. nermeye uygun den olgular rtmek ise gnmz tarih
ilerine dyor.
Aslnda, Dikaiarkhos'un kafasmdaki ncelikle Attika sistemi deil.
Bunu, Attika lehesindeki genos teriminin yerine patra terimini kullan
masndan ve gelinin kocasnn klannn bir yesi durumuna geldiini
aklamasndan karyoruz. Ayrca, "kz ocuklarn evlendirilerek ba
ka bir klana verildiini" sylyor. Dikaiarkhos'un bu tankl zellik
le deerlidir, nk tarih dnemi Atinasnda dtan evlenme kural
tmden kalkmt. Ancak, bu kuraln bozulabilecei durumlar tanm
layan kaltm yasalarndan, dtan evlenmenin daha nceleri varoldu
unu karsamak olasdr. Ama ilkin bir benzeme zerinde duralm.
Sami halklar balangta anayanlydlar,179ama srailliler Kenan l-
kesi'ne yerletikten sonra tarma getiklerinde ataerkil olmulard bi
le. Tanmaz ve tanr btn mallar oullara kalyordu. Peki, ya ada
mn hi olu olmamsa? Tevrat'n Saylar Kitabnda yle deniliyor
(xxvii. 8):
Bir erkek ldnde hi olu yoksa, kaltnn kzna kalmasn salaya
caksnz.
Bu da, kalttan yararlanma hakknn, kz ocuun dtan evlenme
kural uyarnca baka bir klandan olmas gereken kocasna getiini
gsteriyordu. Dolaysyla, yle bir yasa getirilmiti (xxxvi. 8):
Ve srailoullarnn herhangi bir kabilesinde kendisine kalt kalan her
kz ocuu, babasnn kabilesinin ailelerinden birine kar gidecektir, ki
srailoullarnn her erkei babasnn kaltndan yararlanabilsin!
"Kabilenin ailesi" denilen ey klandr.180Mlkn erkek tarafnda
kalabilmesi iin kadn kalt kendi klanndan biriyle evlenmek zorun
da braklyordu.
Altnc yzylda dzenlenen Attika hukukuna gre, babann var
you erkek ocuklara kalyordu, ama evlenirlerken kz kardelerine e
yiz dzmeleri kouluyla. Kz ocuun kalttaki payyd eyiz. Eer hi
erkek ocuk yoksa her ey kz ocuklara kalyordu, ama o zaman da
i 3o T a r h n c e s Eg e
179 W. Robertson Smith, Kinship and Marriage in Early Arabia (Erken Arabistanda Akrabalk ve Evlilik),
(ikinci basm, Londra, 1903), s. 27-34.
180 W.R. Smith, Religion of the Semites (Samilerin Dini), (Londra, 1927), s. 276.
Y u n a n Ka b l e Ku r u m l a r i 131
kzlar evlendiklerinde babalarnn en yakn akrabas kaltta hak sahibi
olabiliyordu.181Gortyn'de de ayn kural geerliydi, yalnz kz ocuk er
kek ocuunkinden az olmakla birlikte kendi hakk olan pay alabili
yor ve kadn kalt kaltn bir blmn kendisine brakmak kouluy
la en yakn akrabayla evlenmeyi reddedebiliyordu.182Tarih bakmn
dan daha sonralara rastlamakla birlikte Gortyn'deki yntem Attika'da-
kinden daha eskicildir (arkaik) ve her ikisi de Yahudilerdeki yntem
le ayn ilkeye dayanmaktadr. Erkein zel mlkiyetteki kar uruna
dtan evlenme kural ve onunla birlikte kadnn zgrl gzden
karlmt.183
zetlersek: Yunan kabile sistemi Romallarn ve rokuaTarn kabile
sistemine benzemektedir. Yaps, kkeni ve geliimi bakmndan ayn
dr. Klann iinde giderek en sonunda bamsz duruma gelen daha k
k birimlerin gelimesi sonucunda, tpk ges'in iinde familianr\ ev-
rilmesi gibi genos'un iinde de oikos evrilmiti. Yunan dininin temelin
de totemci klan tapmlar yatar. Yunanllar, Cermenler ve Amerikan
yerlileri arasndaki kout greneklerde gzlemlediimiz klan dayan
mas ilkesi, Yunan ceza hukukunun terimce ve ynteminin temelini
oluturur. Dtan evlenmeyle ilgili kantlar dolayl olmakla birlikte ke
sindir, nk dtan evlenme klan yapsnn znde vardr.
Geriye, yerine geme ve kalt biimi kalyor. Bu konu ilerideki b
lmlerde durmadan karmza kacak. nk bu konu yalnzca Ege'de
ki Hellenler-ncesi kltrler sorunuyla deil, ayn zamanda Helleniz-
min belirleyici zelliiyle de sk skya ilintilidir. imdi bu blm,
nmzdeki daha kapsaml sorunlara doru bir bak asyla yakla
mamz salayacak genel baz dncelerle bitirebiliriz.
11. Eski Yunan Etnolojisi
Bir yandan yabanllk ve barbarln eitli aamalarndaki daha ge
ri halklarla, bir yandan da Yakndou'nun ileri, ama eskidi imparator
luklaryla evrili bulunan uygar Yunanllar, kadnlarn bu evre lke
lerdeki durumunun kendi lkelerindekinden ok farkl olduunu gz
181 Kz kalt erginlik ana eriir erimez en yakn erkek akrabayla evlenmekle ykmlyd (Is. 6.14),
en yakn erkek akraba ise, o srada evliyse kz kaltyla evlenebilmek iin karsndan ayrlmak zorundayd
(Is. 3.64). Hi kuku yok ki, bu durumda kz ocuk bir kalt deil, malvarlna bir katkyd (epikleros).
'82 Lex. ort. 4. 31-44, 7. 54-8. 6.
1-83Plutarkhos, Sol. 21; "Mallar lenin genos'unda kalmaldr."
132 TARHNCES EGE
lemlemekte gecikmediler. Bu konuya ilikin yazanak ve yorumlar ok
ilgintir. Hi kukusuz, baka kaynaklardan dorulanabildikleri nok
talar dnda tartmaya aktrlar ve klasik bilim adamlarnn ou bun
lar her duyduuna inanan gezginlerin anlatt masallar olarak kabul
etmi ve pek nemsememitir. Modern etnologlar ise bu konuda daha
saygldr. Ne var ki, bunlar, tam olarak doru olup olmadklar bir ya
na, nemli belgelerdir; nk etnoloji diye bir eyin bulunmad bir
dnemde, ilkel kurumlan tanmlamak iin geleneksel olarak kullan
lan szckleri akla kavuturmaktadrlar.
En eski bilgi kaynaklarmzdan biri Herodotos'dur. Anadolulu He-
rodotos yalnzca Yunanistan'daki lkelerde deil, Afrika, Msr, Suri
ye, Mezopotamya ve Karadeniz kylarndaki lkelerde de uzun bir za
man gezip dolamt. Herodotos'dan edindiimiz bilgiler her zaman
gvenilir olmayabilir, ama baz anlattklar daha baka eski ve yeni ya
zarlardan rendiklerimizle sk bir uygunluk iindedir.
skityal Agathyrslerde, diyor Herodotos, "kadn herkesindir, by-
lece herkes birbiriyle karde olur ve bu genel akrabalk karlkl ks
kanlk ve kin duygularn kaldrr".184Kadnlarn ortaklaalnm ml
kiyetin ortaklaa lyla el ele yrd dncesi hi de yabanc de
ildi. Bu dnceye Aristophanes ve Platon'da yeniden rastlarz.183
aml Nikolaos, bir baka skityal kabile olan Galaktophaglarda
"mlkiyetin de, kadnlarn da ortaklaa olduunu; kendilerinden b
yklere baba, kendilerinden kklere oul, yatlarna da erkek kar
de dediklerini" anlatr.186Bu rnek,.snflandrma sisteminin birinci ti
pini andrmaktadr. Eusebios'un anlattklarna baklrsa, gene skityal
olan Gelonlar arasnda, kadnlar "topra iliyor, evleri yapyor, btn
ileri ekip eviriyor ve e-aldatma sulamasyla karlamakszm can
larnn ektii erkekle yatyorlard".187 Kadnlarn retim almasn
daki etkinlii cinsel zgrlkleriyle btnleniyordu. Aristoteles, Yuka
r Libya'nn baz halklarnda "kadnlarn ortaklaa olduunu" syl
yor.188Ayrntlarysa Herodotos'da buluyoruz. Libyal Makhlyeslerde,
diyor Herodotos, "kadn herkesindir; birarada yaamazlar ve hayvan
gibi iftleirler". Kim bilir ka misyoner bu korkun durum karsnda
184 Herodot Tarihi, 4.104.
185 Aristophanes, Plutos. 510-626; Platon, Devlet, (Remzi Kitabevi, nc basm. Haziran 1975, Trkesc
Sabahattin Eyubolu, M. Ali Cimcoz), 416d.
186NC. Dam. 123.
187 Eusebios. PE. 6.10.18.
188 Politika, s. 34.
Y u n a n Ka b l e Ku r u m l a r i 133
aknlktan kk dilini yutmutur! "Doumdan sonra iki ay beklenir,
sonra erkekler biraraya toplanrlar, ocuk hangisine benziyorsa o adam,
ocuun babas saylr."189 Buras biraz d rn olabilir ama, gene
de bu koullarda bireysel babalk diye bir kavram olamayaca aktr.
Libyal Nasamon'lar kadnlar "MassagetTerde olduu gibi, ortak kul
lanrlar; nlerine bir denek diker, sonra iftleirler".190Bu konuda da
gnmzde benzerlik gsteren saysz rnek sunulabilir. "Bir Nasamon
ilk karsn ald zaman, gen kadn ilk geceyi davetlilerle geirir."191
Daha nce gnmz Avustralyasnda da rastladmz gibi bu uygu
lama o denli yaygndr ki, Herodotos'dan esinlenilerek Nasamonculuk
ad verilmitir. Herodotos LydiaTlardan, KyprosTulardan (Kbrsllar)
ve Babillilerden, Plautus da Etrsklerden sz ederlerken, gene evlen-
me-ncesi rastgele cinsel ilikinin baka bir biimine deinmektedir
ler.192Orta Asyal Massaget'lerle ilgili olarak yle diyor Herodotos:
"Kadnlardan ortak yararlanrlar... Bir kadn arzulayan bir Massaget
ok torbasn kadnn arabasnn nne asar ve hi ekinmeden onunla
kalr".193in kaynaklar, Massaget'ler ya da Byk Getai'larn anaer
kil olduklarn gstermekte ve baz yetkililer onlar Hindistan'daki
Jat'Iarla bir tutmaktadrlar.194Eer bu doruysa, o zaman onlarn g
renekleri bizim kltrmzn tarihncesine balanmaldr.
Anadolu'yu, Msr', talya'y ve bat Akdeniz'i ok iyi bilen Strabo,
spanya'daki Can trabilerde "bir tr anaerki (gynaikokratia) olduunu;
kz ocuklarn erkek kardelerinin sorumluluunu stlenip onlar ev
lendirdiklerini" sylyor.195Ayn kalt kural eski Msr'da da geer
liydi.196Nikolaos'a gre, EtiyopyalIlar "kz kardelerini el stnde tu
tarlard; kraln yerine de kraln kendi olu deil, kz kardeinin olu
geerdi".197 Msr'daki Ammon sllesine ilikin tutanaklar da bunu
dorulamaktadr.198 Lykia'da, diyor Herodotos, "bir Lykia'h brne,
kimlerdensin, diye sorsa, kendi adndan sonra anasnn adm ve onun
189 Herodot Tarihi, 4.180.
190 Ayn yerde, 4.172.
191 Ayn yerde, 4.172.
192 Ayn yerde, 1.93, 1. 199.
193 Ayn yerde, c. I. 216.
194 The Mothers (Analar), c. 1. s. 354-9.
195 Strabon, 165.
196 Bu kitabn "Anaerki" balkl ikinci blmnn Ege'nin Anaerkil Halklar" adl altblmndeki
Anaerki Nedir?"e baknz.
197 Nic. Dam. 142.
198 E. Revillout, L'ancienne Egypte (Eski Msr), (Paris, 1909), 2. s. 147.199 Herodot Tarihi, 1.173.
134 TARHNCES EGE
soyadn syler".199Theopompos'a gre, Etrskler'de de erkekler "ka
dnlar ortaklaa kullanyorlard" ve "ocuklar babalarn tanmyorlar
d".200 Arkeoloji, gerek Lykia'llarn, gerek Etrsklerin anaerkil olduk
larn kantlam bulunmaktadr.
Bu alntlar, "kadnlar ortaklaa kullanyorlard" denilirken, ortak
mlkiyetle i ie gemi bir tr kme evliliinden sz edildiini; "o
cuklarn babalarn tanmadklar" sylenirken de soyun ana yanndan
geldiinin belirtildiini gsteriyor. Yunanllar, ilkel toplumun gerek
liklerini yakndan tanyorlard.
Evliliin kurucusu olduu sylenen ilk Atina kral KekropsTa ilgi
li bir gelenei ite bu bilgilerin nda yorumlamamz gerekir. Kek-
rops'dan nce "evlilik diye bir ey yoktu; cinsel iliki rastgele olduun
dan ne ocuklar babalarn tanyordu, ne de babalar ocuklarn. o
cuklar analarnn adn alyorlard".201Demek ki, bir zamanlar Atina'da
anayanl kme evlilii egemen olmutu.
Bu gelenein varlna inanmamamz iin bir neden yoktur. Sanrz,
Atmallar atalarn yabanllar olarak tantan bir masal uydurmazlard.
"Yunanllar da bir zamanlar bugnk barbarlar gibi yayorlard."
Thukydides'in bu unutulmaz szleri, benzersiz bir kavrayla, toplum
sal antropolojinin karlatrmal yntemini mutulamaktayd.202 Ay
n gerei Aiskhylos ve Hippokrates'in yazlarndan da karmak ola
sdr.203 Bu, materyalist gelenekti. Ne var ki, daha Thukydides'in za
mannda gericilik iin iine girmiti. Materyalist toplumsal evrim g
r, kleciliin gelimesiyle krklenen ve Yunanllar ile barbarlarn
doutan farkl olduklarn savunan retiyle uzlamazlk iindeydi,
ilkel ortaklamaclk, kme evlilii ve anaerkillik gibi eylerin Yunan
uygarlnn balangcnda varolduu kabul edildiine gre, kent-dev-
letinin kmeye yztutmasyla birlikte egemen snfn gittike daha faz
la srtn dayad dogmay, hani u zel mlkiyet, kle emei ve ka
dnlarn bask altna alnmasna dayal ekonomik temelinin doal ada
lete dayandn savunan dogmay ne yapacaz acaba? Demokritos ve
Epikuros gibi daha sonraki materyalistlerin yazlar yok olmasayd, bu
gn elimizde eski Yunan toplumu konusunda ok daha derinlikli bir
zmleme bulunmas iten deildi. Ama bu yazlar biraz da bu yz
199 Herodot Tarihi, 1.173.
200 Theop. 222.
201 Clearch. 49; Charax. 10; 10. Ant. 13.
202 Peloponnesos Sava, 1. 6. 6.
203 Aeschylus and Athens (Aiskhylos ve Atina), s. 218-9.
den yok olmulardr belki de. Platon, Demokritos'un yaptlarnn ya
klmasn istemi204 ve bu istei de yerine getirilmiti.
Hi kimse A ristoteles'in Politika' sm okuyup da yazarn engin bilgi
si ve derin kavray karsnda hayranla kaplmadan edemez. Eer
bu kitap da ortadan kalksayd, sanrz dnya ok ey yitirmi olurdu.
Ne var ki, bu bizi Aristoteles'in yaptnn baz snrllklarn grmek
ten alkoymamaldr. Aristoteles, Yunanllarn bir zamanlar kabile d
zeninde yaadklarn biliyordu; eskiden Yunanllarda kle diye bir ey
bulunmadn da iyi biliyor olmas gerekir.205 Evliliin tarihinde Kek-
rops'a ayrlan yerin de byk bir olaslkla farkndayd, stelik nn
de kendi dneminin Sparta rnei duruyordu. O dnemin Spartasn-
da tekelilik kural o kadar az balaycyd ki, alt karde bir kadn pay
laabiliyor ve e-aldatma cezalandrlmak yle dursun ayplanmyor
du bile.206 Gene de, kent-devletini uygar yaamn biricik olas temeli
sayan Aristoteles, toplumun ilk ekirdeini, erkein egemen olduu ve
kle emei kullanan evli ift olarak tanmlad bir kuram yaratyor 207
Thukydides'in ortaya koyduu ilke daha bandan dlanmt.
Aristoteles'in baaramadn Herodotos'dan bekleyemeyiz. Thuky
dides'in benzersiz bir durulukla dile getirdii gerei Herodotos b
tn o yolculuklar boyunca hibir zaman sezinleyemedi. Msr'daki ana
erkil toplum konusunda, kaltm kuraln antrarak btn syleyece
i udur: "Ana babalarna bakmak istemeyen erkek ocuklar buna zor-
lanamazlar, ama kzlar, istemeseler de ana babalarna bakmak zorun
dadrlar."208 stelik Herodotos'un bu aklamas, gerekleri yorumla
maktan ok, okurlarn elendirmeyi amalad bir blmde yer al
maktadr. Dolaysyla, Lykia'llarn anaerkil toplumundan sz ederken,
onlarn bu zelliini "baka hibir ulusta rastlanmayan" bir ey olarak
yorumlamasna amamak gerekir.209 stek dnceye ar basmt.
Bu yanl aklamann nemi, yeri gelince anlayacamz nedenlerden
dolay, Herodotos'un zamanndaki Yunanllarn inanma eiliminde ol
duklar eyi yanstmasmdadr.
Y u n a n Ka b i l e Ku r u m l a r i 135
204 Aristox. 83.
205 Herodot Tarihi, 6.137.
206 Evlenme alks, bir "karde okkocal" durumundadr. ocuklar ortak kabul ediliyordu: Plb. 12.
6. 8. te yandan, kocalar karlarn geici olarak dei toku edebiliyorlard: Herodot Tarihi, 6.62.
Erkeklerin karlarn dn vermeleri Romada da eski bir alkyd: Strabon, 515.
207 Politika, s. 8.
208 Herodot Tarihi, 2. 35.
209 Ayn yerde, 1. 173.
12. Anayanl Soyun Dilbilimsel Kantlar
Anamalc snfn gemii de, gelecei de tam bir kendine gvenle in
celedii on sekizinci yzyln sonlar ve on dokuzuncu yzylda Adam
Smith, Ferguson, Millar, Bachofen, Morgan, McLennan ve Tylor gibi
ilerici dnrler, eski toplumun kendi eliyle yapt ve son fra dar
belerini de Platon ile Aristoteles'in vurduu geleneksel portresini d
zeltmek iin ellerinden geleni yaptlar. Ama anamalclk gerilemeye
yztuttuka, zel mlkiyet ve kadnlarn durumu gibi sorunlar mo
dern kentsoyluluun Aristoteles'de de tank olduumuz ayn nyarg
larla ele ald anlald. amzdaysa bu nyarglar daha da bir du
yarllk kazanmlardr, nk yeni kurulan toplumlardaki baz geli
meler bu nyarglarn samalm daha da ak bir biimde gzler n
ne sermitir.
Bylece eski uygarln bu ynleri tarihte ikinci kez bir yana brakl
mtr. Hi kukusuz, bu kuraln dnda kalan rnekler vardr. Evans,
Ridgeway, Harrison, Glotz, Briffault ve brleri, tarihncesi Yunanis
tan'n anaerkil olduunda diretmilerdir. Ne var ki, sonunda Marx-
la bavuran Briffault dnda bunlarn hepsi de her eyden nce ko
nularnn z gerei materyalist bir tutum taknmak zorunda kalan ar
keologlard. Byleyken bile, gerei grm olmalarna karn, nemi
ni kavram olduklar sylenemez. Tarihilerin ounluu arasnda ve
elbette "katksz bilim"in gzkamatrc dnyasnda bu sorun tart
ma konusu bile edilmemektedir. "Demokrasi," diyor Rostovtzeff, Eski
Dnyann Tarihi adl yaptnda, "kadn sokaktan eve srd".210 Ros
tovtzeff gerei belirtiyor ama, demokrasinin neden byle kabalk et
tiini aklamyor; daha dorusu, demokrasinin kadn o zamana ka
dar hep bulunmas gereken yere oturttuunu kabul ediyor. Cambridge
Ancient History ise byle bir geree deinmiyor bile.
Szcklerin barnda ne ykler sakldr! Yitip giden gemiin ya
ayan tanklardr szckler.
Yunanllarn tipik klan adlarnda, Yunanca'da diil olan -id- esi
ne dayanan ve ata adn belirten -idas Udes) biiminde bir sonek var
dr.211Bundan da anlalyor ki, ilk dnemlerde klanlar erkeklerin de
il, kadnlarn temsil ettii dnlyordu.
136 TARHNCES E g e
210 History of the Ancient World (Eski Dnya Tarihi), c. I, s. 287.
211 A. Meillet ve J. Vendryes, Crammaire comparte des langues classiques (Klasik Diller Karlatrmal
Dilbilgisi), (kinci basm, Paris, 1927), s. 390-1.
Y u n a n Ka b i l e Ku r u m l a r i 137
Yunanca'da "erkek karde" anlamna gelen adelphos ile "kz karde"
anlamna gelen adelphe' nm, teki Hint-Avrupa dillerinde benzeri yok
tur.212Hint-Avrupa dilindeki blrater ve suesor, Yunanca'da phrater ve
eor olarak varln srdrm, ama akrabalk terimi olarak kullanl
mamtr. Bu terimlerdeki anlam deiiklii, Yunan terimcesinin en
ayrt edici zelliidir ve aklanmas gerekir.
Plrater, fratrinin bir yesini belirtmek amacyla kullanyordu. Sz
gelimi, Atina'da bir erkek ocuk erginlik ama geldiinde, "ayn ba
balarn oullar"nn bayram olan Apaturia'larda babasnn fratrisine
kabul edilirdi.213 Peki, phrateres'ler hangi anlamda "erkek kardeler"
ve "ayn babalarn oullan" oluyorlard?
Erkek ocuklarn agelai ad verilen arkadalk derneklerine yazld
Sparta'da214 "erkek karde" anlamna gelen kasios terimi, ayn agela
iindeki btn erkek kardeler ve kuzenler iin kullanlyordu.215 Ge
ne ayn szck, kasis ya da kases biimini alarak konuan kiiyle ayn
kuaktan erkekleri belirtmekte kullanlyordu.216 Sonu aktr. Atti-
ka-onia lehesindeki phrateres'ler ve Dor lehesindeki kasioi' ler, ba
langta her kuakta, ayn babann oullar, babann erkek kardeleri
nin oullar, babann babasnn erkek kardeinin oullarnn oullar,
vb. anlamnda kullanlyordu. Yani snflandrc anlamda "erkek kar
deler" diler.
Eor ise yalnzca daha sonraki dnemlere ilikin bir Yunanca szlk
te gemektedir ve bu szln bir yerinde "kz ocuk ya da kuzin" ola
rak, baka bir yerinde de "akraba" olarak aklanmaktadr.217 Bu ak
lamalar elbette eksik ve karktr, ama gene de szcn balangta
ki anlam aktr. nk bu szck, Hint-Avrupa dilindeki suesor'un
Yunan dilindeki karldr.
Adelphos ve adelple terimleri sfat niteliindedir. Yani bunlar, phra
ter adelphos ve eor adelphe biimlerinde kullanlan betimleyici sfatlar
dr. Adelphos'un anlam, "ayn dlyatamdan domu"tur.218 Demek
ki, "ayn babadan erkek karde" anlamna gelen phrater opatros' dan
farkl olarak phrater adelphos ana bir baba ayr erkek karde olmaktadr.
212Adelphos'l ilgili bu aklama iin bkz. P. Kretschmer, Die griechische Bennennung des Bruders",
Glotta, (Cttingen, 1907-.), 2. s. 201.
213A. Mommsen, Feste der Stadt Athen. (Leipzig. 1898), s. 323-49.
214Plutarkhos, Lyc. 16-21.
215 Hsch. kasioi.
216 Hsch.
217 Hsch. eor, eores.
218F. Kuiper, Beitrage zur griechischen Etymologie. Clotta, (Cttingen, 1907-.), 21. s. 287.-
Bu szckler kendi yklerini kendileri anlatyorlar. Eski Girit ve
Anadolu kltrlerinin yrngesine giren Ege'nin Yunanca konuan is
tilaclar anayanl kalt benimsediler ve erkek karde ile kz karde iin
kullanlan terimlerin yeni uygulamas en sonunda onlarn yerini alan
betimleyici sfatlarla belirlendi. Ne var ki, erkekler babayanl fratrivi
korudular ve buna bal olarak phrater de varln korudu. Kadnlarn
buna denk den bir rgt bulunmadndan, eor szc yaamad.
Grld gibi, dilbilimsel bilgiler ancak bu varsaym temelinde b
tnyle aklanabilmekte, baka hibir varsaymdan yola klarak ak
la kavuturulamamaktadr.
Yunanca'daki adelphos szcnn ne demek olduunu okula gi
den her ocuk bilir. Ama bunlann ka, erkek kardein neden "ayn dl-
yatamdan domu" biri olarak tanmlandn aratrmaya zendiril-
mitir acaba? Bunu bir kez olsun dnmemi dilbilimciler bile vardr.
Bilgelie ancak aratrc bir ruhla varlabilir. Bize srekli olarak anm
sattklar gibi, Yunanllarn erdemlerinden biri de dnsel merakt.
Gel gr ki, klasik eitimin metafizik "dnce"si altnda dnsel me
rakn serpilip boy atmas beklenemez.
138 T a r i h n c e s i Eg e
212 Adelphos'li ilgili bu aklama iin bkz. P. Kretschmer, Die griechische Bennennung des Bruders".
G/otta. (Gttingen, 1907-.), 2. s. 201.
213 A. Mommsen. Feste der Stadt Athen, (Leipzig, 1898), s. 323-49.
214 Plutarkhos, Lyc. 16-21.
215 Hsch. kasiol.
216 Hsch.
217 Hsch. eor, eores.
218 F. Kuiper, Beitrage zur griechischen Etymologic, Giotto, (Gttingen. 1907-.), 21. s. 287.
kinci Blm
ANAERK
Sizin adnza, anneler, bir taht gibi
snrszlkta, sonrasz yalnzlklarda,
ama hep paylatnz. Yaamn grntleridir
banz evreleyen, kprtl, ama cansz.
Ne vardysa bir zamanlar, tm grkemiyle
oradadr, kprdanr; sonraszlk iin.
GOETHE
EGE'NN ANAERKL HALKLARI
1. Anaerki Nedir?
nsanolunun hayvanlardan farkllamasndaki balca etkenlerden
biri, kendisini biimlendiren eitime ak olduu byme dneminin
uzunluuydu. Bu eitimi, ekonomik retimin bulunmad koullarda,
analk ilevleri dolaysyla topluluun denetimini ister istemez ellerin
de tutan kadnlar yerine getirmekteydi. Bu aamada erkeklerin yerine
getirdii biricik igdsel ilev dllenmeydi. Topluluun, hep birlikte
insan kltrnn ekirdeini oluturan alklar, davran kurallar ve
kalt ald gelenekleri kadnlarca biimlendiriliyor ve aktarlyordu.1
Birinci Blm'de de grdmz gibi, kadnla erkek arasnda son
radan boygsteren atma, retimin gelimesinin bir sonucuydu. Av
clk ekonomisi koullarnda, erkeklerin ekonomideki rol ile toplum
daki konumlar arasnda bir eliki dodu; her ikisi de avcln birer
uzants olan hayvanclk ve savan da pekitirdii bu eilim, zgr
ce iledii yerlerde, kadn ile erkein toplumdaki konumlarn en so
nunda tersyz etti. te, tarmla uramayan gnmz kabilelerinde
anayanllk kuralnn avc topluluklarn yaklak yzde ellisinde, o
ban topluluklarn da hepsinde yklm olmasnn nedeni budur.2
Morgan'm savma kar, anayanl soyun ille de toplumun kadnlar
ca denetlendii anlamna gelmeyecei ileri srlmtr. ok doru
' R. Briffault, TheMothers (Analar), (Londra, 1927), c. I, s. 96-110.195-267,
2 L.T. Hobhouse, G.C. Wheeler ve M. Ginsberg, Material Culture and Social Institutions of the Simpler
Peoples (ilkel Halklarn Maddesel Kltr ve Toplumsal Kurumlan), (Londra, 1930), s. 152. Bu kitapta,
Arizona'daki Navaholarn obanl ve anayanl olduklar belirtiliyor. Oysa Frazer'a baklacak olursa,
Navaholarn obanl olarak snflandrlp snflandrlamayacaklar tartmaldr. Totemism and Exogamy
(Totemcilik ve Devlilik), (Londra. 1910) 3. s. 242.
142 TARHNCES Eg e
dur. Bildiimiz anayanl kabilelerin birounda, belki de byk bir o
unluunda gerek denetim erkeklerin elindedir. Ardllk kural da
ak uygulamalarla denetlenir; szgelimi, bir erkek oullarna kendi
klannn adn verir ya da lmeden nce varm younu oullarna ar
maan olarak aktarr.3lkel insan, birtakm aklar bulma konusunda
gnmz hukukusundan hi aa kalmaz. Deiiklik, deien bir ey
yokmu gibi davranlarak dorulanr.
Erkein stnlne yol aan etkenler tarmn ortaya kyla den
gelendi. Her ikisi de gebe ura olan avcln ve hayvancln ter
sine, insanln btn bir geliimindeki en byk admlardan birinin,
yerleik yaamn benimseniinin yolunu aar tarm. nsan, ancak top
ra ilemeyi rendikten sonra, szcn gerek anlamyla bir "siya
sal hayvan", kentlerde yaayan bir hayvan olabilmitir.4rokuaTar, Av
rupalIlarn fetihleri tarafndan engellendiklerinde ite tam bu adm at
mak zereydiler, dolaysyla, gebe yaamndan yerleik tarma ge
tikleri iin kendi anak mleklerini, madeni eyalarm, mimarilerini,
kendi grntsel yazlarm ve ay-gn takvimlerini yaratabilmi olan
Azteklere eriemediler. Eski Dnya'da bu atk daha da arpcdr.
Avrasya bozkrlarnn baz yreleri ancak gnmzde uygarlaabil
mi, buna karlk gney Asya'nn alvyonlu zengin koyaklarnda ok
eski zamanlardan bu yana birok imparatorluk kurulmu ve yklm
tr. Nil, Frat ve nds'n, zenginliklerini topraktan alan kent uygarlk
larnn balangc ta .. drdnc bine kadar uzanr, oysa bu kent uy
garlklarnn aralarnda yer alan ller bugne kadar "adrlarda yaa
yp sr yetitirenler"in3yurdu olagelmitir. Tarmn ne kadar nem
li olduunu daha fazla vurgulamak gereksiz. Asl belirtilmesi gereken,
bu retim biiminin kadnlar tarafndan balatlm olmas ve dolay
syla da kadnlarn uygarln douunda belirleyici bir rol oynam ol
malardr.
Peki, anaerki nedir yleyse? Bu soruyu yantlayabilmek iin, ynte
mimize uygun olarak, ilk nce etnoloji alannda canl bir anaerkil top
luluk rnei aramamz gerekiyor. Ne ki, araymzn kendinde varo
lan bir glkle yz yzeyiz burada. Anaerkinin varolabilmesinin en
elverili koullar yiyecek toplayclktan hzla tarma geitedir. Ama
bunlar uygarln gelimesinin en uygun koullardr. Ereimize ula
3 Totemisin and Exogamy, 1. s. 71; 3. s. 42, 72, 308; 2. s. 195; 3. s. 245; 4. s. 290.
4 Aristoteles, Politika, 1253a. 9.
5 Gen. 4, 20.
EGE NN ANAERKL HALKLARI 143
abilmemiz iin gerekli olan koullar ereimize ulamamz engelle
mektedir. Anaerkil toplumun gnmzde pek az rnei bulunmas
nn nedeni de budur. zerinde ykselen uygarlklarn altnda gm
l yatmaktadr anaerkil toplum.
Aradmz, byk bir olaslkla, barbarln st aamalarna hzla
geii bir durulmann izledii yrelerde bulabileceiz. Byle yrelere
gney ve gneydou Asya'da rastlanr. Marx'tan aktaryorum:
Bazlar gnmze kadar varln korumu olan bu kk ve son de
rece eski Hint topluluklar, ortak toprak sahipliine, tarmla el sanatla
rnn karmna ve her yeni topluluun kuruluunda hazr ve kalpla
m bir plan ve taslak yerine geen deitirilemez bir iblmne da
yanr... Asyatik devletlerin srekli olarak dalp yeniden kurulmala
ryla ve ard arkas kesilmeyen hanedan deiiklikleriyle ok arpc bir
kartlk iinde olan Asyatik toplumlarn deimezliinin gizi, kendile
rini ayn biim iinde durmadan yeniden oluturan ve bir rastlant so
nucu ykldklar zaman da ayn yerde ve ayn adla boy atan bu kendi
kendine yeterli topluluklarn retim iin rgtlenmesinin basitliinde-
dir. Toplumun ekonomik elerinin yaps, siyasal alandaki frtna bu
lutlarndan zerre kadar etkilenmez.6
Khasi'ler, Dakka'nn kuzeydousunda, Bengal ile Assam arasnda
ki dalarda yaayan iki yz bin kiilik bir topluluktur. Kltrel bakm
dan yaltlm durumdadrlar. Konutuklar dil, orta eyaletlerdeki u-
tia Nagpur'da ve Satpura Dalar'nda yaayan Santhallar ve Munda-
larn temsil ettii Kolarien ailesindendir. Khasi'lerin balca ura ta
rmdr; tarmn yan sra avclk, balklk ve hayvanclk da yaparlar.
En ok pirin yetitirirler. Gbrelemenin iyi kavranm olmasna kar
n, lkenin birok yresinde insanlar sabandan habersizdir.
Khasi lkesinin aa yukar yars ok kk yerel devletlere b
lnmtr, geri kalan blmyse ngiliz Hindistantna baldr. ngiliz
ynetimi, doayl ya da dolaysz, 1835'ten bu yana srmektedir; 1842'den
bu yanaysa bir Gal misyoner okulu halka hizmet sunmaktadr. Neyse
ki, bu hizmetin mutlu sonularn, kaleme ald deerli monografiden
dolay kendisine ok ey borlu olduumuz yarbay Gurdon'dan re
nebiliyoruz. "Hristiyanl benimseyen Khasi'ler," diyor yarbay Gur-
don (bunlarn says yirmi binden fazladr), "genellikle dine byk bir
K. Marx, Dos Kapital, s. 350-2.
itenlikle sarlyorlar... pazar ayinlerini hi karmyorlar. Pazar sabah
lar, en temiz giysilerini giyip, yzlerinde ancak ngiltere'de rastlaya
bileceiniz pazar gnne zg bir anlatmla kilisenin yolunu tutan er
keklerin, kadnlarn ve ocuklarn seyrine doyum olmuyor".7Khasi'ler,
kendilerine sunulan bu yararlara karn -ne kadar nemli olduu
Lyall'm aadaki aklamasndan da anlalabilecek olan- alklarn
korumay baarmlardr:
Khasi'lerin toplumsal rgtlenmesi, babann konum ve yetkesini top
lumun temeli olarak grmeye alm olanlar artacak bir mantk ve
kusursuzlukta srdrlen anaerkil kurulularn hl koruyan en yet
kin rneklerinden birini oluturmaktadr. Anne yalnzca ailenin baka
n, kayna ve tek birletirici halkas olmakla kalmaz, ayn zamanda en
ilkel dalk yre olan Syneteng lkesinde mlkn biricik sahibidir, ka
lt ancak annenin araclyla aktarlr. Babayla ocuklar arasnda hibir
akrabalk yoktur, ocuklar annelerinin klanna baldr. Erkein kazan
c kendi anaerkil soyuna gider, ldnde de kemikleri annesinin ak
rabalarnn gmtlne konulur. Jowai'da erkek karsnn evinde ne
oturur, ne de yemek yer, yalnzca karanlk ktkten sonra urar ora
ya. Kabile dininin temeli olan atalarn ululanmasnda, yalnzca ba di
i ataya ve onun erkek kardeine sayg gsterisinde bulunulur. lle
rin ansn srdrmek amacyla, klan temsil eden kadn adna yass ant
talar konulur, bunlarn ardnaysa ana yanndan erkek akrabalar ad
na dik talar dizilir. Atalara tapnmann bu biimine uygun olarak, ulu
lanan teki ruhlar arasnda erkeklere de rastlanmakla birlikte bunlarn
da ounluu kadndr. En sk tapnlan hastalk ve lm gleri de di
idir. Ev halknn iki koruyucusu da tanradr, ama bunlarn yn sra
klann ilk babasna da sayg gsterilir. Btn kurban trenlerini kadn
lar ynetir, erkek grevlilereyse onlarn yardmcln yapmak der.
nemli bir devlet olan Kirim'de en yksek din grevlisi ve devletin ba
bir kadndr, din ve ynetim ileri bu kadnn kiiliinde toplanr.8
Khasi'lerin yaamnn merkezi kydr. Genellikle, lkenin bulun
duu tepelerden birinin hemen dibinde yer alr ky. Bir kez kurulduk
tan sonra, bask ya da zor altnda kalnmadka, baka bir yere tan
maz. Ky bir kasrga ya da yamaclarn saldrs sonucunda yklp
144 TARHNCES F.GE
7 P. R. T. Gurdon, The Khasis, (Londra, 1914), s. 6.
8 Bkz. ayn yerde, xix-xx, C.). Lyall.
EGE NN ANAERKL HALKLARI 145
yerle bir olabilir, ama tehlike getikten sonra orada oturanlar geri d
np ky ayn yerde yeniden kurarlar. Evler birbirine ok yakndr; e
fin ailesinin evi ile tekilerin evleri arasnda hibir ayrm yoktur. K
yn evresi antlar ve klan gmtleriyle doludur. Bir de, ky tanrsna
adanm olan kutsal korular vardr. Aalar ller tapmna ayrlm
olduundan bunlara dokunmak yasaktr.9
Kyn mal olan bo topraklarda herkes damlarn rtmek iin ot ve
ate yakmak iin al rp toplayabilir. Ekilebilir topraklar klann or
taklaa mlkiyetindedir; rahiplik arazisi rahiplerin geimi iin, krallk
arazisiyse efin ve ailesinin geimi iin ayrlmtr. Bir de, satn alna
rak elde edilmi olan belli lde zel arazi vardr. Bu, topraklarn ka
dnlarn mal olmas kuralnn tek ve ayn zamanda snrl kurald ya
ndr. Dou yrelerinde bir toprak paras satn alan erkek onu kullan
ma hakkna sahiptir, ama ld zaman toprak annesine ya da anne
sinin kz kaltsna geer. Erkek, evli olmas kouluyla, batda da ayn
hakka sahiptir; dahas topran bir blmn kendi ocuklarna bile b
rakabilir, ama evli deilse topra kendi klan adna kazanm saylr.10
Khasi'ler arasnda, "Klan kadndan dodu" diye bir deyim vardr.
Klanlarn dtan evlenme kuralma sk skya bal olduu grlr. Klan
iinden biriyle evlenmek bir Khasi'nin ileyebilecei en byk gnah
tr. Klann teki yeleri byle birisiyle btn ilikilerini annda keser
ler. Bu suu ileyen Khasi ayn zamanda klan gmtlne gmlme
hakkm da yitirir. Her klan ev halklarna blnmtr. i kpoh, yani
"bir dlyata" diye bilinen bu birim, ayn dii atadan drdnc kua
a kadar ana yanndan gelen herkesi kapsar. Anaerkil bir oikos' dm bu.
Materfamilias, hem aile tanrasnn tapmn, hem de eer ailesi klann
en kdemli ailesiyse klann dii atasnn tapmn ynetir. Klann btn
yelerinin geimini gvence altna alan klan topraklar, en kdemli ma
terfamilias adna onun annesinin erkek kardei tarafndan ynetilir. Ma
terfamilias' m yerine en ufandan balayarak ablalar geer, kz karde
leri yoksa yerini kzlar alr. Bu durumda ev en kk kza kalr, b
yk kz ise tanabilir mallarda pay sahibi olur yalnzca. Materfamili-
s'n kzlar da yoksa, o zaman mlk kz kardelerinin kzlarna, daha
sonra annesinin kz kardelerine ve onlarn ana tarafndan kz torun
larna kalr.11
9 Ayn yerde, s. 33.
10 Ayn yerde, s. 82-7.
11 Ayn yerde, s. 77,82-3,88.
146 TARHNCES EGE
Bu durum erkein alann bir hayli daraltr kukusuz. Bir koca ola
rak erkek, kendisini yalnzca bir "dlleyen" olarak gren karsnn hj.
smlarnn gznde bir yabancdr. Bir lde tekeli evlilik sz konu
sudur, kadnn ayn anda birden ok kocas olamaz. Ama boanma y
lesine kolaydr ki, Gurdon'n dedii gibi, "ocuklar ou zaman baba
larnn adn bile bilmezler". Babalarnn adn bilmemek ocuklarda
bir kayg yaratmaz. Annelerinin evinde yetimilerdir ve babalarn bil
sinler bilmesinler orada kalrlar.12
Klan tapmlarndan ayr olan halk dini genellikle rahipler tarafn
dan ynetilir, ama bu rahipler zerinde tuhaf bir snrlama vardr. Ger
i tanrlar adna hayvan kesme, onlara yiyecek, iecek sunma gibi g
revleri yerine getiren rahiptir, ama bu tr grevler yerine getirilirken
orada mutlaka bir de rahibe hazr bulunur. Rahip, bu rahibenin yar
dmcsdr aslnda. Gurdon'n belirttii gibi, rahibenin treni tek ba
na ynettii dnemlerin bir kalntsdr bu.13
efin erkek olduu yerlerde, onun yerini, en bynden balaya
rak erkek kardeleri, kz kardelerinin oullar, kz kardelerinin kz
larnn oullan ve annesinin kz kardelerinin oullan alr. Erkek ka
ltlar yoksa, kalt hakk kadnlara, yani efin kz kardelerine, onla
rn kzlarna vb. geer. Gurdon bu incelemesini yapt sralar Kirim
efi bir kadnd. Gurdon nemli bir ayrntya deinerek, bu kadn e
fin dind grevlerini oluna ya da kz kardeinin oluna braktn
belirtiyor.14Dolaysyla rahipler gibi eflerin de daha sonraki konum
larna nceleri kadnlarn yardmcln yaparak eritikleri ortaya k
maktadr.
Artk, ardlln btn gemiine yeni bir k altnda bakabiliriz.
Anayanllln varln koruduu yerlerde ardllk genellikle annenin
erkek kardeinden kz kardein oluna biimini alr; bu durum gide
rek bir kural olarak benimsenmitir. Gerekte bu bir gei biimidir.
Khasi klamnda erkeklerin dland, ardlln anneden kz ocua ge
tii ilk biim korunmutur. Bu biim, kadnn grevlerinin yetki olarak
erkee (ya Khasi'lerde ve rokua'larda olduu gibi erkek kardee ya da
Roma krallnda olduu gibi kocaya) aktarlmasyla deiiklie ura
mtr. Bu durumda ardllk, kadn tarafndan kalmak kouluyla, er
kekten erkee, yani annenin erkek kardeinden kz kardein oluna ya
12 Ayn yerde, s. 81-2; Ailenin, zel Mlkiyetin ve Devletin Kkeni, s. 62.
13 The Khasis, s. 120-1.
14 Ayn yerde, s. 70-1.
Eg e n i n A n a e r k i l Ha l k l a r i 147
da kaynatadan damada geer. Bylelikle, anaerkil kuraln tam kart
olan ve ardlln erkek yan tarafndan belirlenerek erkekten erkee
getii, kadnlarn bu iin btnyle dnda brakld ataerkil kura
la varyoruz.
Khasi'lerin anaerkil dzeni, kadnn baka yerlerde blk prk ya
da gemiten gelen gelenekler biiminde rastlanan btn haklarn i
levsel bir birlik biiminde korumas bakmndan benzersizdir. Ancak
Asya'nn zellikle bu blgesinde bu tip kurumlarn bir zamanlar yay
gn olduuna ilikin bol kant bulunmaktadr. Assaml Garolarda ay
n mlkiyet ve kaltm kurallarna rastlanr, ama iki nemli deiiklik
le. Koca karsnn mlknden btnyle yararlanabilir ve dul kalan ka
dn en kk kznn kocasyla evlenmek zorundadr, bylelikle en k
k kzn kocas anayanllk ilkesi inenmeksizin kalt alabilir.15in'in
gneyinde bugn bile kadn eflerin ynettii kabileler vardr;16eski
in ise btn btne anaerkildi. Granet, "kadnlarn ocuklarna adla
rn verdiklerini, kocalarnsa bir karlar kmesine katlm elerden ba
ka bir ey olmadklarn" belirtiyor.17in tarihilerinden rendiimiz
kadaryla, .S. onuncu yzylda kuzey Tibet'te Nu-kuo, yani Kadnlar
Krall ad verilen son derece rgtl bir anaerkil dzen vard. Krali
enin kocas ynetimde en kk bir yeri olmayan nemsiz biriydi.
Kralie tarafndan toplanan ve sarayl kadnlardan oluan bir devlet
konseyinin elindeydi ynetim. Bu kadnlarn buyruklar "kadnlarn
vekilleri" denilen erkek grevlilerce yerine getirilmekteydi.18Burada
gene kralienin kocasnn giderek en sonunda nasl kral olduunu g
ryoruz. Bu nokta o denli nemli ki, daha baka rnekler de vermemiz
gerekiyor. Bu rnekleri verebilmemiz iin de Afrika'ya dneceiz.19
Bugn Bagandalarda totem babadan devralnr, eskidense anayan-
lyd. Dine ilikin olduundan doallkla tutucu bir nitelik tayan es
ki kural kral ailesinde bugn de korunmaktadr. Kral mutlak bir des
pot olmakla birlikte, ne gariptir ki iki kadna bamldr. Kralie ile ana-
kralie krallk sann paylarlar. Her birinin kendi maiyeti ve kendi g
revlilerince ynetilen maliknesi vardr. Ana-kralienin bir grevi de,
krala her gn yiyecek armaanlar sunmaktr. Ana-kralienin lm
zellikle kral iin byk bir ykm saylr; kral onsuz edemezmiesi-
15 Totemizm and Exogamy, 2. s. 323.
16 TheMothers, 3. s. 23.4.
17 M. Cranet, La civilisation chinoise (in Uygarl), (Paris, 1929). s. 343-4.
TheMothers, 3. s. 23-4.
^ Ayn yerde, 3. s. 28-36.
148 TARHNCES EGE
ne ana-kralienin yerine hi vakit yitirmeden gene onun klanndan bir
ardl belirlenir. Kralie kralla ayn tahtta oturur ve ta giyme trenin,
de kralla ayn and ier. Ana-kralie tarafndan seilen kralie kraln kr
kardelerinden biridir.
izelge VII
BABAYANLl ARDILLIIN EVRM
E, erkek. K, kadn. Kaltlar siyah yazyla gsterilmitir.
rh
E K E Dolaysz anayanl ardllk (anneden kz ocua)
K = E
K = E Dolayl anayanl ardllk (annenin erkek kardeinden kz
| kardein oluna). Kadnn haklar erkek kardeine aktarlr.
K = E
K = E Dolayl anayanl ardllk (kaynatadan damada) Kadnn
haklar kocasna aktarlr.
K = E
E K = E Babayanl ardllk (babadan oula).
E gen n A n a er k i l H a l k l a r i 149
Bagandalarda ana-kralienin grevi daha ok dinseldir, buna kar
lk gney Nijerya'daki Benin krallnda ana-kraenin kendi maiye
tinin bulunmasnn yam sra kral btn devlet ilerini ona danr. Ana-
kralieyle kzlar birlikte otururlar. Bu kzlar hi evlenmezler, ama top
lumun her katndan istedikleri kadar sevgiliyle gnl elendirebilir-
ler. Lunda'da ana-kralie lkeyi kralla birlikte ynetir. Kral btn ka
rarlarnda ana-kralienin onaym almak zorundadr; halkn nne mut
laka ana-kralieyle birlikte kar. Kraln yokluunda btn yetke ana-
kraliededir.
Afrika'daki daha ileri krallklarn hepsi de kraln yalnzca kralie
nin kocalarndan biri olduu daha nceki bir aamann uzants olan
bu yar anaerkil tipe uyar. Loango ve Daura gibi daha geri krallklar
da ve Fildii Kys'ndaki Abronlarda, bir klenin olu olan kraln he
men hibir yetkisi yoktur. Agonna'da, Latuka'da, Ubemba'da ve daha
baka yerlerde kral diye bir ey yoktur. lkeyi bir kralie ynetir; bu
kralie hi evlenmez, ama kle gibi kulland sevgilileri vardr.
Bu Afrika krallklarndaki ataerkil gelimeler, balangta kabilenin
genileme srecinden doan, ama giderek kle ticaretinin uyandrd
yanklar ve AvrupalIlarla Mslmanlarn Afrika'ya girmeleriyle iyi
den iyiye yeinleen fetih savalar tarafndan hzlandrlmtr. Byle-
ce, tarm bys zerine kurulmu bulunan anaerkil dzen birdenbi
re deiiklie uramtr. Geri bu gl ve salam zenci kadnlar or
dularn AvrupalIlarn sngleri stne amanszca ve umutsuzca sr
mler, ancak uzun sren savalar bunlarn yetkesinin zayflatmasna
yol amtr. Oullarn ve kocalarn bylesine gl bir biimde de
netimleri altnda tutabilmelerinin gizi, tarma ilikin olduu iin ken
di cinslerinin elinde bulunan dinsel ilevleridir.
Hi kukusuz, Afrika'da krallarn yetkilerinin salt dind yetkiler
olduu samlmamaldr. Tam tersine, kral her yerde barahip, zellikle
de yce yamurcudur. Ama, Briffault'nun gsterdii gibi, kraln bu din
sel ilevleri de bizi ayn sonuca vardrmaktadr. Szgelimi, kraln sa
rayl kadnlar zerinde kesin bir denetiminin bulunduu Dahomey'de,
kendisiyle birlikte sarayda oturduuna inanlan yamurtanrmn torun
larndan biri olarak ululanr kral; ama gene de, tren suyunu kuyular
dan eken ve yamur yadrma bysn gerekletiren, kralm Ana
lar ad verilen karlardr. Onun iin, Dahomey'den daha geri topluluk
larda yamurcularn genellikle kadm olmasnda hi de alacak bir yan
yoktur. Orta Afrika'daki igunda'da yamur yadrmak amacyla b
tn kabile bir araya gelir, ama asl treni btnyle kadnlar ynetir.
150 TARHNCES Eg e
Damaralarda, yamur dualar, bu amala hi sndrlmeyen kutsal
atei bekleyen efin kz tarafndan okunur. Hererolarda da, yamur
duasn okuyan ve efin ba karsnn kulbesindeki kutsal atein ba-
mda bekleyen, efin kzdr. Burada, Frazer'm belirtmi olduu gibi
balangta Roma krallarnn karlar olan Romal Vesta rahibelerinin
durmadan yanan ocak ateini anmsayacaksnz sanrm.20
Kralln balangta tarm bysnden doduu, askeri ve siyasa]
ilevlerininse ikincil olduu bugn artk Frazer'm olaanst aratr
malar sonucunda anlalm bulunuyor. Kral, insann ve doann be
reketinin artrlmasna yneltilen tm toplumsal gc kendi kiiliin
de ya da kendi denetimi altmda toplayarak konumunu salamlatrr.
Bylece halknn esenlii konusunda her trl yetkiyle donatlan kral
bir tanr gibi ululanr ve zel bir trenle (kraln yeniden doduunu ve
artk bir insan deil, bir tanr olduunu gsteren ta giyme treni) g
reve getirilir 21Nijeryal Jukun'larn yeni bir kral esenlerken syledik
leri szler kraln nasl yceltilip ululandn ok canl bir biimde di
le getirmektedir; kraln nnde yerlere kadar eilip yle haykrr Ju-
kun'lar: "Yamurumuz, ekinimiz, salmz, zenginliimiz!"22
Kral ilk balarda topluluu yneten kadnlarn yalnzca ei olduu
na gre, gnmz insannn gznde kraln ilk zelliklerinden en ar
tcsnn hangisi olduunu anlamak olasdr. Kraln grev sresinin ilk
zamanlar nceden belirlenmi olduunu, bu srenin bitiminde kraln
ldrldn gene Frazer'dan reniyoruz. Elerine, kle olduklar iin
kle gibi davranan bu Afrikal kralielerin evlilik trelerine baktmz
da, o koullarda kraln lmnn kadnlarn kuttren evriminde sra
dan bir olay olduunu grebiliriz. Daha yakn zamanlara kadar, kralla
rn ldren Sudanl illuklarda prensesler aym zgrce sevime hakk
na sahiptiler ve eskiden kral kendi elleriyle boarak ldrrlerdi.23
Topran rn verebilmesi iin bu "kralieler"in gebe kalmalar zo
runluydu. Cinsel yaamlar, bir yknme bys dngsyd. Dola
ysyla, dlleyen, bir tanr olarak (ilk bata, hi kukusuz, ilkel dn
ceye gre kadnlarda gebeliin, toprakta bereketin nedeni olan ay tan
rs olarak) diileniyordu. Bu tanrnn kendilerinde cisimletii erkek
20 J.G. Frazer, The Golden Bough (Altn Dal), (Londra, 1919), The Magic Art and the Evolution of Kings
(By Sanat ve Krallarn Evrimi), 2. 5. 228.
21 A. M. Hocart, Kingship (Kral Olmak), (Oxford, 1927), s. 70-98.
22 C. K. Meek, A Sudanese Kingdom; an Ethnographical Study of the Jukun-speaking peoples of Nigcf'0'
(Londra, 1931), s. 137.
23 The Mothers, 3. s. 36-7; The Golden Bough, The Dying God" (Altn Dal "len Tanr"), s. 17-8.
Eg e ' n n A n a e r k i l Ha l k l a r i 151
ler grevlerini yerine getirdikten sonra ldrlyorlard. Ekinlerin ya
amas iin onlarn lmesi gerekiyordu. tar ile Temmuz, sis ile Osi
ris, Aphrodite ile Adonis mitoslarnn esin kayna olan bu kuttren,
tekelilik koullarna uyarland Yunan kutsal evliliinin mutucu
sudur.
Bu Bantu krallklarn incelerken Firavunlarn kralln anmsama
mak olanaksz. Eski Msr'da krallk kadn yanndan aktarlyordu.24
Hkmdar ailesinden bir annenin ocuklar da hkmdar ailesinden
saylyordu; ama kraln ocuklarnn hkmdar ailesinden saylabil-
mesi iin kraln, kz kardelerinden biriyle ya da annesinin kz karde
lerinden birinin kzyla evlenmesi gerekiyordu.25 Bu, gnmzde Ba-
gandalarda olduu gibi eski Msr'da da gzlemlenen anaerkil iten ev
lenme kuraldr.
Eer kraln annesi hkmdar ailesindense, kral lkeyi kendi adna
ynetiyor, annesi de tpk Bantu ana-kraliesi gibi ayn yce yeri pay
layordu. Nitekim kimi antlarda kralla ana-kralienin yan yana otur
duklar grlr.26 Eer kral doutan hkmdar ailesinden deilse, o
zaman lkeyi evlilikten doan hakla ynetiyordu.27 Kral nasl cisim-
lemi tanrysa, kralie de "tanrnn kars"yd ve kraldan hi de aa
olmayan bir konumdayd. XVIII. Slalenin iinl kraliesi Hatepsut l
keyi otuz yl akn bir sre, nce babasyla, sonra da yeeni III. Tut-
mozis'le birlikte ynetmiti.28
Eer kral hkmdar ailesi dndan biriyle evlenirse, ardllk kadn
yanma geiyor, bundan dolay da yeni bir slalenin kurucusu genel
likle eski slaleden biriyle evlenmek gibi bir nlem alyordu.29Roma'da-
ki Sabin ve Etrsk slalelerinde grdmz ilkenin aynsdr bu.
Eski Msr ile gnmzdeki Bantu krallklar arasndaki ayrm, M
sr'da toplumun btnnn az ok anaerkil olmasdr. Geri bir erkek
belirli mallarn oullarna brakabiliyordu, ama genel kalt kural uya
rnca bir erkein mlk en byk kzma kalyordu.30 ikinci kuakta
nlk kadnn olduuna gre, birinci kuakta nasl erkein olduu so
rulabilir. Oysa erkek mlkn sahibi deildir. Evlenme yoluyla mlkn
24 W.M.F. Petrie, History of Egypt (Msr'n Tarihi), (Londra, 1894-1901), 2. s. 183.
25 Ayn yerde, 2 s. 95-6.
26 Ayn yerde, 1. s. 114.
22 Ayn yerde, 2. s. 240.
28 Ayn yerde, 2. s. 183.
29 E. Revillout, L'oncienne Egypte (Eski Msr), (Paris. 1909), 2. s. 57.
30 H. Breasted, History of Egypt, (2. basm, New York, 1910), s. 86.
152 T a r h n c e s Eg e
kullanm hakkm elde etmitir, o kadar. Bu da bizi, KhasiTerdeki, b
tn mlkiyet haklarm kadnlarda toplayan kuraln Garolarca deiti
rilmi biimine geri gtrmektedir. Dolaysyla, firavun rneine uy
gun olarak, erkek ocuk kendi kz kardeiyle evleniyordu. Msrllar
daki bac karde evlilii, anaerkil toplum dzeni iersinde erkeklerin
mlkiyet haklarnn ortaya atlmasnn zorunlu kld bir olguydu. Pet
rie'nin belirttii gibi, "bac karde evlilii, anaerkil mlkiyeti baba ta
rafndan kalt almayla uzlatryordu".31
Eski Krallk'da kadnlarn toplumda saygn bir konumu vard, ka
dnn aile iindeki yeri en azndan kocasmnkine eitti. Ne var ki, V. S
laleden balayarak deiiklik belirtilerine rastlyoruz. Bugn, o dne
min soylu erkeklerinin nept pa ya da evin hanm ad verilen ba kar
larnn yan sra "ikinci bir kar"yla daha evlenebildiklerini reniyo
ruz.32Rahiplik de giderek artan lde erkeklerin denetimine girmi,
kadnlar kamu yaammdan ekilmilerdir. Kadnlarn kamu yaamn
dan ekilmesi ilgin zellikler tamaktadr. Revillout'ya gre, "Beni
Hasan'm yaztlar, ynetim ilevlerinin kaltsal ve egemenin onayna
ya da vetosuna baml olduu o dnemde, kadnn ynetimindeki hak
larn oluna ya da kocasna aktardn kantlamaktadr".33 Baka bir
deyile, "kadnn vekili" kadnn yerine gemitir.
Hall'a gre, "Msr'da Mutterrecht'in her zaman gl izleri vard,
oysa Babil'de byle bir ize hi rastlanmyordu".34 Burada Hail'un sy
lediklerine herhangi bir ey eklemeyi gereksiz buluyorum. Robertson
Smith, btn Sami halklarnn balangta anaerkil olduuna inanyor
du;35Hall'un szn ettii ilk Smer kent-devletlerinde anaerkil top
lum dzeninin izden de te eyler brakt anlalmaktadr:.
Her kent, ayn zamanda yerel tanrnn barahibi olan ve tanrlarn yer-
yzndeki vekili olduu kabul edilen pat esi sann tayan soydan gel
me bir vali tarafndan ynetiliyordu. Smer dilinde, daha yksek bir si
yasal rgtlenmenin ban belirten bir szck vard: Lgal, yani "kral"
(szck anlam, "byk adam"). Bu szck hibir dinerkici yan anlam
31 W.M.F. Petrie, Social Life in Ancient Egypt (Eski Msr'da Toplumsal Yaam), (Londra, 1923), s. 110.
32 Vancienne Egypte, 2. s. 31, 39, 57-8. Erkein ikinci bir e almas kurumuna Babil ve Hitit yasalarnda
ve eski rlandalIlar arasnda da rastlanmaktadr.
33 Ayn yerde, 2. s. 57, 91.
34 H.R. Hill, Ancient History of the Near East (Yakndou'nun Eskia Tarihi), (10. basm, Londra, 1947),
s. 205.
35 W. Robertson Smith, Kinship and Marriage in Early Arabia (Eski Arabistan'da Akrabalk ve Evlilik), (2-
basm, Londra, 1903).
Eg e n i n ANAERKL HALKLARI 153
tamyordu. (...) anlalan, zor kullanp ya da dzen kurup eidi kent
leri kendi ynetimi altnda birletirerek baa geen her patesi iin kulla
nlyordu.36
Patesi' lik dinerkine dayanyordu, lugal' likse askeri gce. Bu ayrm,
kralln anaerkil dzenin gerileme srecindeki olaan gelimesine uy
gundur. Smer tarihinin balarnda, Laga patesi'si Lugalanda'nm ka
rs Baranamtarra'nn kenti kocasyla ortaklaa ynettiini gryoruz.
Saygn "Kadn" samn tayan Baranamtarra'nn, patesi'nin "Erkek Oca
ndan ayr olarak kendi maiyeti, "Kadn Oca" var. Bir sonraki pa
tesi Urukagina'nm kars da ayn konumdayd. Ad agag, sanysa
'Tanra Bau" idi. Devletin ba yneticisine Lugalanda ynetiminde
"Kadn Ocann yazmam", Urukagina ynetiminde de "Tanra Ba-
u'nun yazman" deniliyordu. Demek ki, her iki ynetimde de patesinin
karsnn maiyetindeydi ba ynetici. Dahas, her iki ynetimde de res
mi belgelere patesi' nin kars adma tarih dlmekteydi. Btn bunlar,
Langdon'm da belirttii gibi, patesi' nin yalnzca bir e olduunu, ger
ek yetkeninse karsnn elinde bulunduunu gsteriyor.37 Bu anaerki
deilse, en azndan anaerkine ok benzer bir eydir. stelik bu koul
lar yalnzca Laga kentine de zg deildi. Zabali'de ve Anzan'da bir
patesinin lugal' in kzyla evlendiini; sonra tek bir rnek de olsa, Mar-
kasi'de bir lugal'in kznn gerek bir patesi gibi grev yaptn biliyo
ruz.38
Anaerkil kurumlar eski Elam'da da boygstermi39 ve oradan Pers
imparatorlarna aktarlmtr. Aiskhylos okurlar, olunun yokluun
da krall yneten ana-kralie Atossa'nm grkemli kiiliini anmsa
yacaklardr.40 Kserkses'i babas Dareios, Atossa'nm ikinci kocasyd.
Atossa'nm ilk kocasysa, erkek kardei Kambyses'di. Herodotos'a g
re, Kambyses'in lmnden sonra da "btn yetkileri elinde tutmay"
srdrd Atossa.41Hi kukusuz, Dareios'un onunla evlenmesinin ne
deni buydu. Byk skender'le ayn dnemde yaayan bir baka Da
reios ise, hepsi de "hkmdar soyundan prensesler" olan kz karde-
36 Ancient History of the Near East, s. 178-9.
32 S.H. Langdon, Cambridge Ancient Historyde (Cambridge Eskia Tarihi), c. I, s. 385-6.
3? R.C. Thompson, Cambridge Ancient History'de, c. I, s. 509-10.
39 F.W. Knig, Mutterecht und Thronfolge im altem Elam, Festschrift der National-bibliothek in Wien,
(Viyana, 1926).
40 Aiskhylos, Persler, s. 153-60. Aiskhylos'un, Perslerin yaamn iyi bildii anlalyor: F.W. Knig, Relief
und Insehrift des Knigs Dareios von Bagistan, (Leiden, 1938), s. 88-90.
41 Herodot Tarihi, 7. 3. 4.
i 54 T a r h n c e s E g e
lerinder biriyle evlenerek tahta gemiti.42 Makedonya krallndaki
hanedan savamlarnda kadnlarn nemli bir rol oynam olmalar da,
bu kralln da anaerkil eler ierdiini dndrmektedir 43 Kald
ki, bac karde evlilii, Byk skender'in ardllar olan Ptolemaios'lar,
Arsakid'ler ve SeleukosTar iin kesinkes ileri srlmektedir. Ptolemai-
os'lar firavunlardan, Arsakid'lerle Seleukos'larsa Perslerden almlar
dr bac karde evliliini. rnein, III. Antiokhos'un kz Laodike sray
la erkek kardei Antiokhos, IV. Seleukos ve IV. Antiokhos ile evlen
mitir. Laodike'nin Seleukos'dan gelen Antiokhos ad verilen bir olu
dnyaya gelmi; bu ocuk, daha kkken, anasnn sonradan evlen
dii nc erkek kardei IV. Antiokhos'un kral naipliinde kral ilan
edilmitir. Tarn'm sylediine baklrsa, kral naibinin Laodike'yle ev
lenmesinin amac, vasilii altndaki ocuun tahta kmasn gvence
altna almakt.44 Ama anas ve babas dolaysyla, tahta kmas zaten
gvence altndayd ocuun. Onun iin, IV. Antiokhos'un kendisinin
kral olmak istemi olmas daha akla yakndr. Nitekim yle de olmu
tur. ok gemeden ocuk ldrlm, IV. Antiokhos kral olmutur.
ocuu kim ldrmt dersiniz?
Arrianus, Semiramis'in destans zamanndan bu yana Anadolu'nun
srekli olarak "kadnlarca ynetildiini" syler.45 Arrianus Anadolu
ludur, dolaysyla bu durumu iyi bilmesi gerekir, ama gene de bir abart
ma pay brakmakta yarar var. amzda kaleme alnan Yakndou
tarihlerinde, kadnlarn konumunun gzard edilmesinin iki nedenin
den biri anaerkini ne olduu konusundaki genel kavrayszlk, fark
ll kesinkes kantlanmadka eki toplumun bugnk topluma ben
zemesi gerektii yolundaki enge varsaym; tekiyse genellikle si
yasal bir nitelik tadklar iin tek yanl bir grnm izen eski belge
lerdir. Anaerkil toplum dzeninin gerilemesinden sonra, kadnlarn
toplum yaamnda da benimsenmi olan ayrcalklar dinle snrl bir
nitelie brnm, ama bu durum kadnlarn dind ilere karma
larn nleyememitir. Biimi terk ettikten ok sonralar gereklii ko
rumular, bylece cinslerinin belirleyici zelliklerinden birini gelitir
milerdir.
42 Arr. An. 2.11-2.
43 Plutarkhos, Alex. 9.
44 W. W. Tam. The Greeks in Bactria and Indio (Baktria ve Hindistan'da Yunanllar), (Cambridge, 1938).
s. 185.
45 Arr. (nd. 1.23. 7.
EGE NN ANAERK L HALKLARI 155
2. Lykia'llar
imdi a biraz daha daraltalm. Dilbilimsel kantlar, bizi, Ege'ye ge
len Yunanca konuan gmenlerin anaerkil etkiler altna girdikleri so
nucuna vardrmt. Peki, onlarn kendi geleneklerinde, bu sonucu des
tekleyen neler vard acaba?
Ege havzas hibir zaman btnyle Hellenletirilmemiti. Ege'nin
kuzeyi durmadan yeni saldrlarla kar karya kald: Trakiallar,
phyrgiallar, daha sonralar da Makedoniallar, Galyallar ve Slavlar.
Yunan dili, ancak skender'in fetihlerinden sonra Anadolu'nun i bl
gelerine sokulabildi. Aiolis'in ardnda Phrygia'llar, onia'nm ardnda
Lydia'llar, en gneydeki Dor yerleim merkezlerinin ardnda da Ka-
ria'hlarla Lykia'llar yayorlard. .. drdnc yzyla gelininceye
dein, Girit'in kimi yrelerinde hl Yunanca olmayan bir dil konuul
maktayd.46
Lykia'llarn bu ad almalarnn nedeni, tanrlar Apollon Lykeios'a
bir kurt (/ / tos) olarak tapmlmasyd.47 Apollon tanr domadan nce
anas Leto'nun bir kurta dnt ya da kurtlarn onu Apollon'm do
aca yere gtrd sylenir 48 Gerekte Lykia'llar kendilerine
Trmmli diyorlard; bu ad Yunanca'da nlleerek Termiller biimini
almtr. Lykia'llarn, Yunanca adlaryla (Luka) getikleri Msr vaka
yinamelerine baktmzda, .. on n
c yzylda teki Ege halklaryla birlikte
Nil Deltas'na aknlar dzenlediklerini
reniyoruz. Bir yzyl sonra Lykia'llarn
bir blmyle KariaTlar, Pamphylia'dan
ve Kilikia'dan geerek Filistin'e g etmi
ler ve orada Filistinliler adru almlardr 49
Bunlarn anaerkil kuramlarna daha
nce deinmitik. Soy zincirleri anayan-
lyd. Plutharkhos, Lykia klan oksid'ler-
den sz ederken, dorusunun diil biim
olduunu belirtircesine "I oksidai ya da
loksides" adn kullanr.50 Lykia'llarda
46 M.P. Nilsson, Homer and Mycenae (Londra, 1933), s. 65-6.
42 Ser. Myth. Cr. 77.
48 Ael. NA. 10. 26.
49 H.R. Call, Cambridge Ancient History'de, 2. s. 282-4.
30 Plutarkhos, Thes. 8.
Resim 6. Bir Filistinli: Msr resmi
156 T a r h n c e s Eg e
kalt da anayanlyd. Kalt braklrken, kz ocuklar erkek ocuklara
ye tutuluyordu.51Gmt yaztlarnn da dorulad gibi, toplumun
temel birimi, anaerkil ev halkyd. Bu yaztlardan kimilerinde, bildik
anaerkil trden bir formle rastlarz: "Parthena olu Neiketes... Lalla
olu Neiketes... Euthykes, babas bilinmiyor... Aleksandros, babas bi
linmiyor."52 Bu blgede yaplacak sistemli kazlar, Anadolu'daki ana
erkil toplum dzenine ilikin bilgnize hi kukusuz byk katklar
da bulunacaktr.
Yunan geleneinde, kral Proitos'un, Argos ovasndaki en nemli
Mykene kentlerinden biri olan, koca talardan surlarla evrili Tiryns'i,
Lykia'llarn yardmyla ele geirdii belirtilir.53 Ayn kuaktan Glau-
kos'un olu ve Sisyphos'un torunu Bellerophontes, Proitos'un saray
na konuk olduktan sonra Lykia'ya g etmi, orada kraln kzyla ev
lenip krallktan pay almtr. Bellerophontes'in Laodameia adl bir k
z, Hippolokhos adl bir olu olmutur. Laodameia, Zeus'dan, Troya
Sava'nda Lykia'llara komutanlk eden Sarpedon'u dnyaya getir
mitir. Hippolokhos ise, Troya'da Sarpedon'la omuz omuza dven
baka bir Glaukos'un babasyd.54 Yunanllar onia'y koloniletirdik-
izelge VIII
SISYPHOS SOYU
Sisyphos
Glaukos Amisodaros
1 r
Bellerophontes = Philonoe
Hippolokhos Laodameia = Zeus
Glaukos Sarpedon
51 Nic. Dam. 129.
52 TAM. 2.176. a. 48, b. 20,46. Her iki durumda da, anne, Babillilerin Nin-An (Tanrnn gelini) trnden
bir rahibe olabilir. Annesinin bir Nin-An olduu sanlan Sargon babasn tanmyordu": R.C-
Thompson, Cambridge Ancient History'de, 1. s. 536-7.
53 Apollodoros, 2.2.1. Burada Bellerophontes'in kaynatas, Amphianaks ya da iobates diye verilmitir,
obates bir Lykia adyd: TAM. 2. 283.
54 ilyada, 6.152-206. Bellerophontes'in yksne ok benzeyen bir rlanda gelenei vardr: M. Dillon,
The Cycles of the Kings, (Oxford, 1946), s. 35. skandinavya mitologyasnda, ardlln kaynatadan
Eg e n i n A n a e r k i l Ha l k l a r i 157
lerinde, bu ailenin yeleri Miletos'da ve baka yerlerde kral seildiler.55
Ailenin bir baka koluysa, Lykia'da, Glaukou Demos denilen bir ken
tin bulunduu Ksanthos'da kald.56
Lykia'llarn Troya'daki komutannn Glaukos deil de, Sarpedon
olmas, eski Homeros yorumcularnn ilgisini ekmi ve bunlar Sarpe-
don'un komutanln, hakl olarak, anas adna bir onur belirtisi bii
minde aklamlardr.57 Bellerophontes, kraln kzyla evlenerek h
kmdar ailesine girdiinden, ardllk karsnn kz araclyla gemek
teydi. Bu da, daha nce grdmz gibi, dolayl anayanl ardlln
bir biimidir.
Glaukid'ler, sanrz, Yunanca konuuyorlard; yoksa onia'llar on
lar kendilerine kral semezlerdi. Yunanca'y Lykia'da renmi ola
mazlar, nk Lykia'nm yerel dili Hristiyanlk dnemine dein varl
n korumutur. Dolaysyla da, Sisyphos soyunun, Peloponnesos'dan
ayrldnda Yunanca konuuyor olmas gerekir. Dilbilimsel zmle
memiz bizi byle dnmeye yneltiyor. Yabanc bir anaerkil halkn
arasna yerleen bir Yunan klan, o halkn kendi ardllk kuralna uya
rak baa gemektedir.
Kendi trnde tek rnek deildir bu. Argolis Dor'lan ata kabile
si iinde rgtlenmilerdi, ama bunlarn yan sra fethedilen yrenin
halkyla kaynama sonucunda ortaya kan drdnc bir kabileleri,
Hyrnathlar vard.58 Bu kabilenin ata ad Hyrnetho'nun (Dor dilinde,
Hyrnatho) yks yleydi: Argolis'in ynetimi kendisine verilen Dor
efi Temenos, oullarn, kz Hyrnetho'yla evlenen Deiphontes'i ka
yrmakla sulam. Bunun zerine, ardll yitirmekten korkan oul
lar, birka haydudu kkrtmlar, haydutlar da Temenos'u pusuya d
rp ldrmler. Ne var ki, Temenos lmeden az nce krall kz
na ve damadna braktn aklam; kzyla damad da halka onan
dktan sonra Argolis'i birlikte ynetmiler.59Bu yk belki de tarihte
gerekten olmamtr, ama bu gene de onun eski bir grenei dorula
masn engellemez. Bu yk, analk hukukundan babalk hukukuna
gei srasmda doan atmalar yanstmasnn yan sra, belirli bir il
damada getiine ilikin izlere rastlanr: H.M. Chadwick, The Origin of the English Nation (ngiliz
Ulusunun Kkeni), (Cambridge, 1906), s. 312.
55 Herodot Tarihi, 1.147.
56 Alex. Polyh. 82-3.
57 ilyada, 12.101.
58 /C. 4.517.
59 Nic. Dam. 38; Apollodoros, 2. 8. 5.
kenin Yunanistan'daki rneini de sunmaktadr bize: Bir erkek, kay
natasnn yerine geerek kral olduunda, kendi hakkyla hkmdarlk
eden kraliesinin ei olarak yapar bunu.60
3. Karia'llar ve Leleg'ler
Gerek Karia'llar, gerek Leleg'ler Anadolu kylarnda yayorlard.
Aralarnda pek belirgin bir ayrm yoktur. Herodotos, Leleg'leri, eski
budunsal ad koruyan Karia'hlarn bir kolu olarak grmektedir. Leleg-
lerin, Karia'hlarca kleletirilen ayr bir halk olduu ve ilk balarda Sa
mos ve Khios adalarnda yaad yolunda grler de vard.61Tarih
sel dnemde, Leleg'ler artk bir an olmaktan teye geemezken, Karia'l-
lar kendi adlarn tayan lkenin Yunanl olmayan sakinleri olarak her
kese bilinmekteydiler.
Karia'daki balca Yunan yerleim merkezi, Herodotos'un doum
yeri olan Halikamassos'du. Tarihi Herodotos'un kendisinin de Karia'l-
larn soyundan gelmesi olasyd, nk babasnn ad Lykses, amcas
nn adysa Panyasis'di; bunlar, Yunan adlar deildir.62 Geri Yunan
etkisine Lykia'hlardan daha aktlar ama, Karia'llar da kendi dilleri
ni ve kltrlerini korudular. Samnz, Herodotos onlar iyi tanyordu;
Lykia'llarn anaerkil toplumunun baka hibir budunda grlmedii
ni sylediine baklrsa, onun zamannda Karia'llarda babayanllk
egemendi. Ancak, burada bile, yanlma pay brakmakta yarar var.
Karia'hlarn en nl kral, drdnc yzylda hkm srm olan
Mausolos'du. Mausolos'un karsysa, kz kardei Artemisia'yd. drie-
us ve Piksodaros adl iki de erkek kardei vard Mausolos'un. drieus
da baka bir kz kardeiyle, Ada'yla evliydi. Mausolos ocuu olma
dan lnce, ansna nl Mausoleum'u yaptran Artemisia geti yeri
ne. Daha sonra, Artemisia'mn yerini drieus, drieus'un yerini de Ada
ald. Ada ise, Perslere boyun een, krall kzyla evlenen Pers satra-
bna brakan Piksodaros tarafndan tahttan indirildi, en sonunda Sat-
158 TARHNCES Eg e
60 Megara kentinde de yleydi: Sikyon, Pandion'un kzlarndan biriyle evlenerek, bacana Nisos'a kar
krallkta Hak ileri srm, sonunda krallk ikisi arasnda paylatrlmt. Nisos'un yerine damad
Alkathoos, Alkathoos'un yerine de onun damad Telamon geti: Pausanias, 1. 39. 6, 41. 6, 42 4
Korinthos kentinde iason Medea'yia evlenerek tahta kt (Pausanias, 2. 3. 10); Troizenli Orosun
yerine kznn olu geti (Pausanias, 2. 30. 5).
61 Herodot Tarihi, 1.171. 2; Strabon, 321, 661.
62 Ouassos ve Onzossyasos gibi yer adlarnn varln srdrmesi (S/ C. 46) Karia dilinin
Halikarnassosda da konuuladurduunu dndryor.
Eg e n i n A n a e r k i l Ha l k l a r i 159
rap da, Ada'nn istei zerine Byk skender tarafndan tahttan indi
rildi, bylelikle Ada bir kez daha kendi hakkyla baa geti.63 Herodo-
tos'dan yz yl sonra, Karia hanedannn, firavunlarla ayn anaerkil i
ten evlenme kuralna uyduunu gryoruz.
Herodotos'dan, doum yeri Halikarnassos'un, Pers Sava srasn
da adnn Artemisia olduuna baklrsa ayn hanedandan gelen Karia-
h bir kralienin ynetiminde olduunu reniyoruz. Bu kralienin an
nesi Giritliydi; babasnn adysa Lygdamis'di. Kocas lmt, ama ye
tikin bir olu olmasna karn, "giriken ruhu, erkeke korkusuzlu
uyla" tiranl kendisi ynetmekteydi.64Ksekses Yunanistan' istil
ettiinde, Artemisia kendi komutasnda be sava gemisiyle ona katl
d. Salamis Sava'nda, Pers bozgunu baladnda, Artemisia'nm ge
misinin ardna bir Atina gemisi takld, ama Artemisia ustaca bir d
nle Pers gemilerinden birine bindirerek kendini kurtard. Atmallar
Artemisia'nm kendi saflarna getiini sanarak onu kovalamaktan vaz
getiler. Perslere gelince, onlar da Artemisia'nm gemisinin bindirdii
geminin bir dman gemisi olduunu sandlar; sava kydan izleyen
ve kendi amirallerinin baarszlna fkelenen Kserkses yle dedi:
"Erkekler bugn kadn gibi, kadnlar da erkek gibi davrandlar."65 Bu
olayn belki de asl ilgin yan, olup bitenlere Atina gemilerinden bi
rinde tank olan bir oyun yazarnn, erkeke korkusuzluuyla Artemi-
sia'y bile geride brakacak byk bir oyun kiisi yaratacak olmasyd.
Miletos'u ele geiren on'lar, ana-babalarn ldrdkleri Karia'l ka
dnlar aldlar. Gel gr ki, bu kymdan dolay Karia'l kadnlar, yeni ko
calaryla birlikte yemee oturmamaya, kocalarnn adn anmamaya ant
itiler.66Bu da, koloninin ilk dnemlerinde, kadnlarn kendi yerli d
zenlerini bir lde koruduunu gsteriyor. Bir baka on yerleim mer
kezi olan Teos'da bir yllk bir mahkeme listesi bulunmutur.67 Her da
vada, erkein adndan sonra klannn ve pt/ rgos'unun ad belirtilmekte
dir. Pyrgos, erkein kyyd ve Attika'daki bucakla eanlamlyd. Bu lis
tede, yirmi be davadan on birinde klan adyla ky ad ayndr; rnein,
"Boioslu Euthyrrhemon Boides". Bu da gsteriyor ki, bu iki birimin z
delii o sralar hl bozulmamt. Klan adlar kendi anlamlann kendi
63 Strabon, 656-7.
64 Herodot Tarihi, 7.99.
Aym yerde, 8. 87-8.
5Aym yerde, 1.146.3. Herodotos. ionial kadnlarn giyim kuamnn Karia kkenli olduunu syler
(5.887).
67 C/C. 3064.
.o
'
H
a
r
i
.
t
a

I
I
I
.
.

E
g
e
'
n
i
n

t
a
r
i
h

n
c
e
s
i

h
a
l
k
l
a
r

EGE' NN ANAERKL HALKLARI l 6l


ilerinde tamaktadr. Bunlardan biri, Philaides, Attika'dandr, bir ba
kas, Kothides, Euboia'dandr;68bir ncs, Maliades, Thessalia'dan-
dr.69Bryskides ve Daddeios gibi biroklar Karia'ldr.70 Bu Karia klan
lar yerli adlaryla kendi yerleim merkezlerinde kaldklarna gre, ken
di yerli kurumlarm da korumu olsalar gerektir; hem sonra, Teos'da
byle olduysa, teki on kolonilerinde de byle olmu olmas gerekir.
Karia'llar ile Leleg'ler tarihncesi dnemde Karia'nn ok telerine
uzanmlard. Szgelimi, Troya Sava'ndan sonra Troas'dan srlp
atldklar sylenir.71Kos'un eski ad Karis'di, Khios'da da Karides ad
l bir kent bulunuyordu.72Karia'llardan Naksos'da ilk oturanlar ola
rak sz edilmektedir,73 sonra, Naksos'da Lygdamis diye bir zel ada
rastlyoruz74ve Naksos kendisi de Naksia adl Karia kentiyle ilintili g
rnyor.75Naksos'daki Karia'llarn Thessalia'nn en gneyindeki La-
mia'dan gelmi olduktan sylenir.76 Argos kylarndaki Epidauros ve
Troizen, Karia'llarn yerleim merkezleriydi.77Megara'daki akropoli-
se, "Karia'l" anlamna gelen kral Kar'dan dolay Karia denilmektey
di.78 Ayrca, merkezi Karia bakenti Mylasa'da bulunan Zeus Karios
tapmna Boiotia'da79ve gene Attika'da80da rastlanmtr.
Megara kentinin ilk krallarndan bir bakasnn ad da Leleks'di; Me-
gara'dan gelen Leleg'ler, Messenia'daki Pylos kentinin ilk kuruculary
dlar.81Leleks, en eski sakinlerinin Leleg'ler olduu sylenen Sparta'nn
da ilk kralyd.82 Ayrca, Leleg'lerin adna Leukas'da, Akarnaia'da, Lok-
ris'de ve Boiotia'da rastlanyor.83 Son olarak, Thukydides, Minos de
niz egemenlii dneminde Karia'llarn Kyklad'lardan kovulduunu
68 Strabon, 447.
69 Strabon. 433.
70 Pausanias, 7. 3. 6.
71 Strabon, 321; i iyoda, 21. 85-8. Antandros. Skepsis, Pedasos, Gargara, Assos kentleri hep Leleglerindl:
Strabon, 605-10.
72 Hellanikos. 112. Samos ve Khiosda ilk oturanlar Kariallar olarak tanmlanr: Pausanias. 7. 4. 8-9.;
Slrabon, 637.
73 D.S.5. 51.
74 Herodot Tarihi, 1. 61. 4.
75 Alex. Polyh. 54-5.
76 D. S. 5. 51.
77 Aristoteles, fr. 491 - Strabon, 374.
78 Pausanias, 1. 40. 6.
79 Herodot Tarihi, 1.171. 6; Strabon, 6591.
60 Herodot Tarihi, 5. 66.
61 Pausanias, 1. 39. 6, 4, 36. 1.
62 Pausanias, 3.1.1.
63 Aristoteles, fr. 560 =Strabon, 321-2.
6z T a r h n c e s Eg e
sylyor ve Delos'da baz eski gmtler aldnda bulunan sava giy.
silerinden llerin yarsndan fazlasnn Karia'l olduunun anlald-
n ekliyor.84
Ama gene de, Karia'hlarn yaad alann belirli snrlar vardr. Bu
alan, Leukas'dan Lamia'ya kadar ekilen, sonra da Khios'a kadar uzanan
bir izgiyle belirlenir. Bu izginin kuzeyinde kalan blgede tarihncesi
dnemde yaayanlarsa, Yunanllarn anmsad kadaryla Pelasg'lard.
4. Pelasg'lar
Pelasg'lar, kuzey Ege'nin eitli yrelerinde, kendi dillerini koruya
rak yaamlardr: rnekse, Makedonia kylarndaki Akte'de, ayn y
rede bir yerlerde bulunan Kresto'da, Lemnos ve mbros adalarnda,85
Propontis kylarnda Kyzikos blgesinde Plakia ve Skylake'de.86 Ay
rca Samothrake'de, Troas'da, Lydia'da, Lesbos'da ve Khios'da yaa
dklarndan da sz edilmitir.87
Pelasg'lar, Yunanistan'da, Zeus Pelasgios'un Dodona'daki eski ta
pmanda88 ve Pelasgikon Argos ya da Pelasgiotis diye bilinen Thes-
salia ovasnda89adlarn brakmlardr. Pelasg'lardan, Boiotia'nn ve
Peloponnesos'daki Akhaia blgesinin ilk sakinleri90 ve zellikle de At
tika, Argolis ve Arkadia'nn yerli halk91olarak sz edenler de olmu
tur. Olympia yaknlarnda, bir zamanlar btn bir Elis blgesinde g
rlen Kaukon'lar adl bir kabilenin kalntlar vard. Bunlar da byk
bir olaslkla Pelasg'lardadlar.92h/ada' da, Pelasg'larm yan sra Kau-
kon'lar adn tayan bir kabileden Troyallarm balaklar olarak sz
edilmektedir; ayn ada, daha kuzeyde Karadeniz kysndaki Paphla-
gonia'da yaayan Kaukon'larda bir kez daha rastlanmaktadr.93Gney
84 Thukydides, Peloponnesos Sava, (Hrriyet Yaynlar, Mart 1976, Trkesi: Tanju Cki), s. 19.
85 Ayn yerde, s. 265; Herodot Tarihi, 1. 57, 5. 26. Pelasglara degin gelenekleri Lesboslu Hellanikos
derlemitir. Hellanikos'un Phoropis adl yapt, sanrz bu ad tayan bir destana dayanmaktadr: L.
Pearson, Early Ionian Historians (ilk Ionia Tarihileri) (Oxford, 1929), s. 159.
86 Herodot Tarihi, 1. 57.
87 Ayn yerde, 7. 42; Strabon, 221, 621.
88 ilyada, 16. 223; Strabon, 327; Plutarkhos, Pyrrh, I.
89 ilyada, 2. 681, 840, Strabon, 221. 443.
90 Strabon, 410; Herodot Tarihi, 7. 94.
91 Herodot Tarihi, 1. 57, 4. 145. 6. 137; Peloponnesos Sava, s. 101; Herodot Tarihi, 2. 171, 1. 146;
Pausanias, 8. 1. 4.
92 Strabon, 345, 542; Odysseia, 3. 366.
93 ilyada, 10. 429, 20. 329; Strabon, 345.
Eg e n n A n a e r k i l Ha l k l a r i 163
Peloponnesos'da ya da Kyklad'Iarda Pelasg'lann hibir izine rastlan-
jrtamakla birlikte, Odysscia'da onlardan Girit'de yaayan halklardan bi
ri olarak sz edilmektedir.94
Kretschmer'e gre, Pelasg'lann ad, pelcgos'un budunsal bir trevi
dir.95 Pelagos, Hint-Avrupaca'da dz yzey, ova anlamnda kullanlan
bir szcktr, Yunanca'daysa denize degin olarak kullanlmtr (La
tince'deki aequor gibi). Gndelik Yunanca'da "deniz" thalassa'yd ve bu
szck Hint-Avrupa kkenli deildir. Acaba Ege'yi istila eden Yunan
llar bu szc orada karlatklar "deniz msanlar"ndan, Pelasg'lar-
dan m almlard?
Epeyce dalm olmalarna karn, Pelasg'lann trde bir kltr
olduu anlalyor. Pelasg'lann ayrt edici yer adlarndan biri olan La-
rissa'ya Thessalia'nn, Attika'nn, Argolis'in, Elis'in, Girit'in, Troas'n,
Aiolis'in ve Lydia'nn eitli yrelerinde rastlamak olasdr.96Hellen-
lerden nce varolduu kesin saylan ate-tanr Hephaistos'u tapm
Atina'da ve Lemnos'da odaklanyordu 97 Hephaistos, ayrca, Samot-
hrake'de, Lemnos'da ve mbros'da yaam olan Kabirlerin Pelasg ta-
pmnda da karmza kmaktadr.98 Kald ki, A.B. Cook da, Hephais-
tos'un bir Pelasg tanrs olduunu ne srmtr.99 Dolaysyla, Her
mes de bir Pelasg tanrsdr byk bir olaslkla. mbros'da Yunan k
kenli olmayan bir tapm bulunan Hermes'in de Kabirlerle bantl ol
duu ileri srlmtr.100 Hermes'in anakarada bulunduu en eski
yerlerse Arkadia ve A ttika'yd. Kendisine bir ata tanr olarak tapn
lan101A rkadia'daki Kyllene Da'nn yamalarnda dnyaya geldii
sylenir Hermes'in. Eis'deki Kyllene'd eyse, Hermes imgesi bir penis
erecf/ s'du102ve bu da Pelasg'lardan kaynakland sylenilen ve hermai
ad verilen kam yontularn andrmaktadr.103Keryk'lerin klan atas
olan Eleusis Hermes'i Daeria sylencesine, bu sylence de Samothra-
ke Mysteria'larna balanmtr.104
M Odysseia, 19.177.
95 P. Kretschmer. "Zur Gcschichte der griechischen Dialekte", Glotta, (Gttingen, 1907-,), s. 9.
96 ilyado, 2. 841; Strabon, 430, 440, 620-1; Pausanias, 2.24. 1,7.17. 5.
97 ilyada, 1. 593.
98 Herodot Tarihi, 2. 51. 3. 37; Strabon, 472: Pausanias, 9. 25. 5-10.
99 A.B. Cook, Zeus, (Cambridge, 1914-40), 3. s.
100 Herodot.Tarihi, 5.7.
101 Homeros, Hymros, 4.1-7; Pausanias, 8.17.1-2.
102 Pausanias, 6. 26. 5.
103 Herodot Tarihi, 2. 51; Pausanias, 4. 33. 3.
104 Pausanias. 1. 38. 7; Cicero, De Deorum Natura, 3. 22. 56; Herodot Tarihi, 2. 51; J. ToepfFer, Altische
Geneologie, (Berlin, 1889). s. 96.
164 T a r h n c e s Eg e
Peki, Pelasg'lar nereden gelmilerdi? Bir kere, gneyden gelmedik
leri ak. Girit'de Eteokretler ya da Gerek Giritlilerden kesinlikle ayr
tutulurlar.105Sonra, gney Ege'nin baka hibir yresinde karmza k
mazlar. Gneybat Anadolu'dan geldikleri de sylenemez. nk ora
s Karia'llarla Lykia'hlarnd. Eldeki btn ipular bizi kuzeye gtr
yor: Makedonia kylarna ve Hellespontos'un giriindeki Samothrake,
Lemnos ve mbros adalarna. Pelasg'larm izini Hellespontos'dan ve Pro-
pontis'den geerek Anadolu'nun kuzey kylarna dek srebildiimize
gre, onlarn anayurdunun Karadeniz'in te yannda bir yerlerde bu
lunduunu dndrtecek gl bir kantmz olduunu syleyebiliriz.
Atalar Ege'nin kuzey kylarndan olan Thukydides, Akte'li, Lem-
nos'lu ve Attika'h Pelasg'lar Tyrrhen'ler (Tyrsen'ler) olarak tanmla
maktadr.106Nitekim, Sophokles de, Argolis'deki Pelasg'lar iin ayn
ad kullanmaktadr.107 Yunanllar Etrskleri Tyrsen'ler olarak bilirler
di. Yunan geleneine gre, Etrskler talya'ya Ege'nin bir yresinden
g etmilerdi; Herodotos bunlarn Lydia'dan g ettiklerini sylemek
te, kimi yazarlarsa Etrskleri Thessalia'dan, Lemnos'dan ya da m-
bros'dan g eden Pelasg'lar olarak tanmlamaktadrlar.108 Nitekim,
Caere'li Etrskler de soylarnn Thessalia'l Pelasg'lardan geldiini ile
ri srmlerdir.109 Tyrrhenos, bir Lydia kenti olan Tyrrha'nm budun
sal trevidir.110Tarquinius'un Yunanca'daki biimi olan Tarkhon'un
erkek kardeinin addr Tyrrhenos.111Tarkhon ile Tyrrhenos'un baba
s Telephos ise, talya'da Tarquinii'lerin atas, Lydia'da da Teuthrania
kral olarak ortaya kar.112Son olarak, Lemnos'da bulunan kimi yazt
lar, Etrsk dilini ok andran bir dilde yazlmtr. Geri Lydia'llarn
dili konusunda pek az bilgi vardr, ama gene de eldeki bilgiler bu di
lin de ayn aileden olduunu gstermeye yeterlidir.113
Etrskler gibi Lydia'llarda da, kme evlililiinin bir kalnts diye
bileceimiz evlilik ncesi rastgele cinsel iliki vard. Etrskler anaerki)
olarak bilinirler, bu da, g dneminde Lydia'llarn da anaerkil olduk
larn akla getiriyor. Lydia slalesinden sz edilmektedir: Atyad'lar,
105 Odysseia, 19.177.
106 Peloponnesos Sava, s. 265-6.
107 Sophokles, fr. 248.
108 Herodot Tarihi, 1. 94; Strabon, 443, 221.
109 Strabon, 220.
110 Attische Cenealogie, s. 195.
111 Lykophron, 1248.
112 Lykophron, 1249.
113 P. Kretschmer. "Die Stellung der lykischen Sprache, Clotta, 28. s. 108.
E g e n i n A n a e r k i l H a l k l a r i 165
Herakleid'ler ve MermnadTar. Sonuncusu, yani MermnadTar Kroi-
sos'un soyudur. Soyaalar ne denli kark olursa olsun, gene de
Mermnad'lardan Sadyattes'in kz kardeiyle evlendiini, Sadyattes'in
olu ve kalts Alyattes'in de ayn eyi yaptn gsteriyorlar bize.114
Herodotos, bir nceki slalenin babadan oula hkm srdn sy
leyerek,115bunlarda kaltn babayanl olduunu ortaya koymaktadr;
ama, bu olgudan kuku duymamz iin hibir neden olmamakla bir
likte, Herodotos'un buradaki antrmas baz sorulara aktr. Bu ama
la dzenlenmi olduundan, bac karde evlilii de ardlln babadan
oula gemesiyle sonulanr. Ama bac karde evlilii, kkeninde, ana-
yanldr: Oul dorudan doruya anadan kalt alr. Dolaysyla, Herak-
leid'lerin de Mermnad'larla ayn kural izlemi olmalar olasdr; asln
da olaslktan da ileri bir durumdur bu, nk Herodotos'un anlatt
gelenein deitirilip bozulmu olmasndan kukulanmamz gerekti
ren nedenler vardr. Herodotos'a baklrsa, slalenin kurucusu, Herak-
les'in, ardanos'u Lydia'h bir kle olan kzndan olma oluydu. Bu
rada, Sophokles'in ve brlerinin yorumlarndan arpc bir ayrlma
gze arpmaktadr. Eurystheus'un kle olarak satt Herakles'i, ar-
danos'un kz Omphale satn alr; Omphale ise bir kle kz deil, bir
kraliedir ve kocasnn lmnden sonra tek bana saltanat srm
tr.116Bu ykdeki Lydia'h Herakles, Etrsklerdeki Servius TuIIius'dur.
Lydia'llar ve Etrskler anaerkil idiyseler, o zaman onlarn akrabas
olan Pelasg'lar da anaerkildiler. Lemnos'lu Pelasg'lar, en nl Yunan sy
lencelerinden birinde boygsterirler. ArgonautTar, Altn Post'u ele geir
mek iin Thessalia'dan denize almlar ve o zamanlar Thoas'm kz kra
lie Hypsipyle'nin hkm srd, "kadnlar tarafndan ynetilen" Lem-
nos'da demirlemiler gemilerini. Meer bir sre nce Lemnos'lu kadn
lar Aphrodite'ye kzmlarm; Aphrodite, bu kadnlara ok kt bir ko
ku bulatrarak kocalarnn onlar terk etmesine yol amm. Onlar da
lerini erkeklerini ldrerek almlar, bir tek Hypsipyle babasn ldr
memi. Argonaut'larm kaptan ason, Hypsipyle'ye vurulmu, bu birle
meden dnyaya gelen oullan Euneos da Euneid'ler klann kurmu.117
Bu sylencenin ilk kez Bachofen tarafndan aydnla kavuturulan
anlam118kukuya yer brakmayacak kadar aktr. Akla hemen Pe-
4Njc. Dam. 63.
'15 Herodot Tarihi, 1.7.
6 Sophokles. Trakhis Kadnlan, 2S2-3.
B7 Herodot Torihi, 6.138; Apollodoros. 1. 9.17.
1'8 J- J. 8achofen, Dos Muttenecht (Ana Tresi). (Stuttgart, 1861), s. 84-7.
66 T a r i h n c e s Eg e
lasg'larn anaerkil dzenini getirmektedir, ancak kadnlarn sonunda
aalanmasna uygun den bozulmu biimiyle:
Lemnos'lunun suu grlm iitilmi deil masallarda,
Bir gnah ki ylgyla yanklanm yeryznde,
Yz kzartc bir olaydan m sz edilecek
Hep Lemnos dm akla.
nsanolu aalam, Tanr ilenlemi Lemnos'luyu,
Kesilmi dl bereketi geri gelmemecesine,
Kim sayg duyar Tanrlarn srt evirdiine.119
Sanki yeni dzenin eski dzene ynelttii bir ilenmedir bu.
Attika'daki Tyrrhen-Pelasg'lar, LemnosTularm bir koluydu.120Bir
zamanlar Atinallar, Akropolis'i evreleyen duvarlar rdrmek iin
Pelasg'lar tutmulard.121O gnlerde klelik diye bir ey yoktu, su ge
tirmek iin Enneakrunos emesi'ne giden Atinal kz ve erkek ocuk
lar durmadan Pelasg'lann saldrsna uruyorlard. Bu yzden, Pe-
lasg'lar Attika'dan kovuldular ve gidip Lemnos'a yerletiler.122
Demokrat Atinallar, Pelasg kkenli olularyla vnyorlard. "Top
ran oullan" diyorlard kendilerine.123Herodotos, bunlar, Hellen-
lemi Pelasg'lar olarak tanmlar.124lk krallarndan biri, evliliin ku
rucusu Kekrops'du.125 Kekrops'dan nce kadnlar geliigzel ilikide
bulunuyor ve ocuklarna kendi adlarn veriyorlard. Etrsklerle ilgi
li olarak da bize tastamam bunlar anlatlmaktadr.
Yer adlarndaki eitli benzerliklere baklrsa, Etrsklerin Anado
lu'yla (yalnzca Lydia'yla deil, Karia ve Lykia'yla da) daha ileri ba
ntlar sz konusudur. Dahas, btn bir Ege havzasnda ve gney
de Kilikia'ya, kuzeyde Kafkasya'ya kadar Anadolu'nun i blgesinde
Hellenik olmayan birtakm elere (-nth-, -nd-, -ss-, -tt-) dayanan Ko-
rinthos, Kelenderis, Myndos, Pamassos, Knossos, Hymessos, Adramy-
ttion gibi yer adlarna rastlyoruz.126 Thalassa (Attika lehesinde thalnt-
119 Aiskhylos, Khoephoroi (Sunu Tayan Kzlar), 631-4.
120 Peloponnesos Sava, s. 265.
121 Herodot Tarihi, 6. 137.
122 Ayn yerde, 6.137.
123 Euripides, /on, 20.
124 Herodot Tarihi, 1.57.
125 Ayn yerde, 8.44.
126 P. Kretschmer, Einieitung zur Geschichte der griechischen Sprache, (Gttingen, 1896), s. 401-6: E-
Schvvyzer, Grieschische Grammotik, (Mnih, 1939), 1. s. 60-1; Homer and Mycenae, s. 64-5.
E g e ' n i n A n a e r k i l H a l k l a r i 167
ta) szc de ayn trdendir. Bu tr szckler, Hellen-ncesi dillerin
varlklarm en uzun sre koruduklar Karia'da ve Lykia'da ok boldur,
ama bunlarn geni bir alana yaylm olmalar, bir zamanlar Ege hav
zasnda Anadolu'dan kan benzeik bir dil alannn domu olmas
gerektiini gstermektedir.
Son olarak, Etrsklerin dili, Kafkasya'da hl konuulan dillerle ba
ntlyd. Bunu ilk kez, elli yl nce Thomsen ortaya karm, Marr da
onaylamtr.127
Benim varabileceim yer buras. Etrsklerin konutuu dilin ve ki
mi Asya dillerinin Kafkasya'yla bantlarnn dourduu sorunlar, Ka
radeniz'den Suriye'ye, Ege'den Smer'e kadar btn bir blgeyi kap
layan ortak bir dil alt-katmannn bulunmasyla karmaklam ve b
ymtr.128Dahas, bu diller, Hint-Avrupa yaylmasnn meydana
geldiine inanlan Gney Rusya'dan gelmilerse, Yunan dilinde Hint-
Avrupal olmayan son derece yerleik kimi eler Yunanca'nm kendi
si kadar eski olabilir. Kesin bir snflama olarak Hint-Avrupa kavram
nn kendisinin bile yeniden gzden geirilmesi gerekebilir. Bylesine
kapsaml sorunlarn, birka sayfada zlmesi yle dursun, yeterin
ce ortaya konulmas bile beklenemez. Anadolu'nun tarihncesine ili
kin daha ileri aratrmalarn gerekletirilmesini sabrla beklemekten
baka umarmz yok. Ben burada, yalnzca, Ege'nin ilk halklaryla ilgi
li eski Yunan geleneklerinin, bilgisizce kaleme alnm duygusal yaz
lar ya da eskialara degin palavralar diye nitelendirilerek bir yana
atlmamas gerektii noktasnda diretmek istiyorum. Bu ayrntlar bir
araya getirildiinde, arkeoloji ve dilbilim aratrmalarnn ortaya kar
d grnmle uygunluk gsteren tutarl bir resim olumaktadr.
5. Minos'lular
Kyklad'larm bilinen en eski sakinleri, doudan ve gneyden, belki
de byk lde Girit'ten gelip yerleenlerdi; bunlar bakr madenini
127 V. Thomsen, "Sur la parents de la langue 6trusque", Oversigt over det kongelige Danske Videnskabernes
Selskobs Forhanglinger (Kopenhag, 1816-.), 1899, 1.; H.R. Hall, "The Caucasian Relations of the
Peoples of the Sea (Deniz Halklarnn Kafkas ilikileri). Klio, (Leipzig, 1901-), 22. 335; H.R. Hall,
The Civilisation of Greece in the Bronze Age (Tun a'nda Yunanistan Uygarl), (Londra, 1928). s.
292-3.
228 P. Kretschmer, "Zur altesten Sprachgeschichte Kleinasiens, Glotta, (Cttingen, 1907-), 21. 76; C.
Sigwart, Zuretruskischen Sprache", Glotta, 8.139. s. 148-59.
r68 T a r h n c e s Eg e
biliyorlard. Erken Kyklad diye bilinen bu kltr, Minos etkisi altnda
geliti. nc bin balarnda Peloponnesos'a, Orta Yunanistan'a ve
Thessalia'nn gneyine yayld (Erken Hellas). Bu kltr tayanlarn
Karia'hlar ve Leleg'ler olduu sylenebilir.129
Cilalta a'nda Girit'te yaayanlar, Kuzey Afrika'dan bir e ba
rndryorlard ilerinde. Bellerine sardklar kuaklarn, hesap tablet
lerinin ve sekizli kalkanlarnn benzerleri Libya'da ve slaleler-ncesi
Msr'da vardr.130 Ama yukarda szn ettiimiz trden yer adlar
Girit'te, Anadolu dndaki teki yerlerde olduundan daha yaygndr
ve iki azl balta tapm sylenceye getikten sonra da Karia'da varl
n srdrmtr.131te bu yzden ve daha birok nedenden tr,
Minos Giritlilerinin Karia'llarla, Leleg'lerle ve Lykia'llarla yaknl
nn bulunduu sonucuna varlmtr.
Bu balar, izlerini, Yunan geleneine brakmtr. lyada'da Bellerop-
hontes'in torunu olarak tandmz Sarpedon, bir baka yerde Knos-
sos kral Minos'un erkek kardei olarak kar karmza.132lki Yunan
yorumudur, ikinciyse Lykia ve Minos. Rodos'taki ve Karia'hlarn Mi-
letos'daki yerleim merkezindeki Zeus Atabyrios tapmna, Girit kke
ni yaktrlmtr.133 Lykia'llarn ve Kaunos'daki Karia'llarn Girit'ten
geldikleri ne srlmtr.134
Bu geleneklerde odak noktas Girit'tir. Anadolu'dan Girit'e ynelik
tersine bir devinime degin hibir belirti yoktur. Ama gene de, bu ge
leneklerdeki yorum tartmasz bir biimde benimsenmi de deildir.
Karia'hlar, atalarnn Ege adalarna Anadolu'dan gittii konusunda di
retmiler, bunun kant olarak da adalarla en kk bir bants bulun
mayan Lydia'hlarla akrabalklarm gstermilerdir.135
Minos uygarlnn bir anlamda anaerkil olduu genellikle kabul
edilir. Sylenceleri saymazsak bu konudaki birka olgudan biri de Yu
nanllarn anmsadklarna gre "Girit'te kadnlarn herkesin iine k
malarnn allm bir ey olduu"dur.136Bu alkanlk kendi toplunv
129 D. H. Hogarth, Cambridge Ancient History'de, 2. 555; O. Frdin ve A.W. Persson, Asine, (Stockholm.
1938), s. 432.
130 The Civilisation of Greece in the Bronze Age, s. 25-7.
131 Daha baka Anadolu likileri bkz. J.D.S. Pendlebuty, Archeology of Crete (Girit'te Arkeoloji), (Londra,
1939), s. 42.
132 Herodot Tarihi, 1. 173.
133 Apollodoros, 3. 2.1.
134 Herodot Tarihi, 1.172-3.
135 Ayn yerde, 1.171.
136 Plutarkhos, Thes. 19
larmdaki duruma ters dt iin Yunanllar artmtr. stelik Gi
ritli kadnlar yalnzca herkesin iine kmakla kalmyorlard; Evans'n
yapt kazlar sonucunda ortaya kan fresklerde, anltalarda ve m
hrlerde bu kadnlarn boks yaptklar, boa stnden atladklar, ak
robatlk, araba srcl ve avclk yaptklar grlmektedir.137 Da
has, anak mlek yapmyla urayorlard.138Yunanistan'da gerek
yaamda bir kadn mlekiye hibir zaman rastlanmaz; dinde bile yal
nzca belli belirsiz izleri grlr bunun: rnein, el iilii ve el sanat
larnn koruyucusu Athena tapmmda ve Hephaistos'un demirhanesin
de alan o yabans kzlarda olduu gibi.139Gene de, eldeki bilgiler kar
latrldnda, balk piirme sanatn kadnlarn bulduu, hibir ku
kuya yer brakmayacak biimde anlalmaktadr.140Bu Minos mlek
leri, Yunan uygarl ile ilkel uygulama arasndaki ba kurmaktadr.
Gerekte, Minos kalt kurallar, yaztlar okununcaya dein bilinme-
yecektir. Ancak, grebildiimiz kadaryla, bunlar temelde, Lykia'da ve
Yakndou'nun br yrelerinde rastlanlan kurallardan deiik deil
dir.141Bir bakma daha doyurucu saylabilecek dinse! kantlar Yedin
ci Bliim'de inceleyeceiz.
6. Hititler
Buraya kadar, Ege'nin drt bir yann batan baa dolatk ve her
yerde anaerkil toplum dzeninin izlerine rastgeldik. Ama gz nne
alnmas gereken bir halk daha kald.
Hititlerin Anadolu'ya Kafkasya'dan getiklerine inanlr.142obanl
ve savakan, kark bir budundu Hititler.143 Daha on nc yzylda
demiri kullanmay biliyorlard.144Konutuklar dillerden biri, Hint-Av
rupa dil ailesindendi. Bakentleri, kuzeybat Kappadokia'da, bugnk
Eg e ' n i n A n a e r k l Ha l k l a r i 169
137C. Glotz, La civilisation tgdenne (Ege Uygarl). (Paris, 1923), s.
138A.J. Evans, The Palace of Minos (Minos'un Saray). (Londra, 1921-35), 1. s. 124-5.
159Ilyada, 18.417-21.
140 The Mothers (Analar), 1. s. 466-77; O. T. Mason, Womans Share in Primitive Culture (lkel Kltrde
Kadnn Rol), (Londra, 1895), s. 91-113.
141Yunan dneminde. Gortyn kentinde, zgr bir kadnn kle bir erkekten olan olu, eer annesinin
evinde domusa zgr saylrd.
142E. Cavalgnac, be problime hittite (Hitit Sorunu), (Paris, 1936), s. 14-5.
143Ayn yerde, s. 5. 42.
144 Ayn yerde, s. 4; The Civilisation of Greece in the Bronze Age, s. 253; Aiskhylos, Zincire Vurulmu
Prometheus, (Bilgi Yaynevi, Ocak 1968, Trkesi: Azra Erhat - Sabahattin Eyubolu), 714.
Boazky'n yerinde bulunan Hattua'yd.145Hititler, btn Kappado-
kia'y, Suriye'nin byk bir blmn ve orta Anadolu'nun kimi yre
lerini egemenlii altnda tutan geni bir imparatorluk kurdular. Daha
batda, Lydia'un bakenti Sardes'de, Sipylos Da'nda ve Hermos ko
yann denize uzanan blmnde Hitit antlar bulunmutur.146lk
Lydia hanedan Atyad'larn, Hitit beylerinin boyunduruu altna girmi
olduklar ileri srlmtr.147Herakleid'lerin sonuncusu Myrsilos, ..
1350 dolaylarnda Hitit kral olan Muril'le ayn ad tamaktadr.148
nc Lydia hanedan Mermnad'lar, Hititler olmalar gl bir olas
lk saylan Leukosyr'lerin, "Beyaz Suriyeliler"in lkesinden gelmiler
dir.149te yandan, Etrsklerin atas Tarkhon ya da Tarquinius'un ad
nn, Hitit sava tanrs Tarhun'dan geldii anlalmaktadr.150Geri bu
yaktrmalarn kimileri birer varsaym olmaktan teye gidememekte-
dir, ama gene de temelde zerinde anlalan ortak bir nokta vardr. G
lerinin doruunda bulunduklar dnemde, Hititlerin etkisi, Hermos ve
Maiandros rmaklar zerinden Ege'ye dek uzanmtr. lk Hitit kralla
r ataerkil ve okeliydiler, babadan oula hkm sryorlard. Ama bu
krallarn en gl olduklar dnemde, kralie ile ana-kralienin nemli
yetkilerle donatlm olduklarn, ana-kralienin resmi grevleri kralla
ortaklaa yerine getirdiini gryoruz.151Anlalan, Hititlerin kendi ku
rumlan, Anadolu etkisi altnda deiiklie uramtr. Dinde de ayn
ey sz konusudur. Babil'den sava ve ak tanras tar', Mitanni'den
gne-tanra Hepat ile onun kocas frtna-tanr Teup'u benimsemi
lerdir.152Hattua'daki kabartmalarda, belki de Amazonlarn prototipi
diyebileceimiz bir kadn sava, tanra ya da rahibe figr grlr.153
7. Amazonlar Sylencesi
Amazonlar sylencesi, Yunanllar bylemiti. Gittikleri her yere
tadlar bu sylenceyi. Yunanllarn yaylmasyla birlikte bu sylence
170 TARHNCES EGE
145 Le problime hittite, s. 1-2.
146 D. H. Hogarth, Cambridge Ancient H/slory'de, 2. s. 264,548.
147 J. Carstang, The Hittite Empire (Hitit imparatorluu), (Londra, 1929), s. 18. Herodot Tarihi, 1. 7.;
Hogarth, Cambridge Ancient History'de., 2. s. 26.4
149 Nic. Dam. 9; Apollodoros, 2.5. 9.; The Hittite Empire, s. 171.
150 P. Kretschmer, "Die Stellung der lykischen Sprache", Clotta, 28.104,112-4.
151 Le problime hittite, s. 52,72,85.
152 Ayn yerde, s. 116.
153 Ayn yerde, s. 116.
EGE NN ANAERKL HALKLARI 17i
de bym, en sonunda btn dnya bu romantik sylence kiileriy
le dolmu, Amazonlarn kkeni unutulup gitmitir.
Yaygn gelenee gre, Amazonlarn yurdu, Anadolu'nun kuzey k
ylarnda ya da daha douda, Kafkasya'dayd. rnein, Herodotos,
Amazonlarn Yunanllarca yenilgiye uratlarak tutsak edildiklerini,
ama gemiye doldurulup denize aldklarnda Yunanl erkeklerin s
tne atlp onlar ldrdklerini, Krm'da karaya kp Skythlerle dost
olduklarn anlatr.134Daha sonraki yazarlarsa, Amazonlar ok daha
uzaklara gtrrler. Diodoros'a gre, Libya'nn yerli halkdr Amazon
lar. Bu lkede baa getikten sonra kralieleri Myrina nderliinde yer
yznn bat snrna, dsel Atlantis'e kadar gitmiler, orada Gorgo-
lar alt etmilerdir; daha sonra douya ynelip Msr'a varmlar, ora
da sis'in olu Horus'la balaklk kurmular, savaa savaa Arabis
tan ve Suriye'den gemiler, Toros'daki dallar boyunduruklar alt
na almlar, Anadolu'dan geerek Ege kylarna gelmiler, buralarda
en yiit nderlerinin adlarm verdikleri kentler kurmulardr. Daha
sonra, Lesbos veSamothrake adalar zerinden Thrakia'ya ulamlar,
bylece btn dnyay ele geirdikten sonra utkuyla Libya'ya, yurtla
rna dnmlerdir.135
Btn bir Ege blgesinde ve Anadolu'nun kuzey kylarnda, Ama
zonda ad verilen yerel antlara, Amazonlarn servenlerini dile geti
ren sylencelere rastlanyordu; ne var ki, onlarn kentler kurduklar
sylenilen blge daha dar bir alanda kalmaktadr. Bu kentlerden bir
bl Propontis ve Paphlagonia kylarndayd.136brleriyse, Ege
kylarnn sonralar Aiolis ve onia diye bilinen blmndeydi: Myri-
ne, Mytilene, Elaia, Anaia, Gryneia, Kyme, Pitane, Smyrna, Ephesos ya
knlarndaki Latoreia ve Smyrna adl bir Amazonun ynettii syleni
len Ephesos'un kendisi.157
Ehpesos'daki eski Artemis tapna (Ephesos'lularm Dianas) Ama
zonlar tarafndan yaplmt.158Bu gelenek gerekte Atina Akropolis'in-
deki Koreler, yani gen kzlar gibi Tanra Artemis'e hizmet eden soy
lu gen kzlar olan kadn avc ya da savalarn toplu yontularn g-
nma karan kazlarla da dorulanmtr. Bu antlar, ilk kalntlar
154 Herodot Tarihi, 4.110-3; Zincire Vurulmu Prometheus, 708-9; Strabon, 505, 547; Pausanias, 1. 41. 7.
155 D. S. 3. 52-4.
156Thiba (Arr. fr. 58), Sinope (Hec. fr. 352), Nikaia (Plutarkhos, Thes. 23), Amasris (Dem. Birth. 9
FHC. 4. 385).
157 D. S. 3. 54.
158 Pausanias. 7. 2. 7; Tacitus, Annales, 3. 61.
172 TARHNCES EGE
Resim 7. Amazon: Attika vazosu
arasnda Hitit etkisinin belirgin izlerini gzlemleyen Lethaby tarafn
dan yaymlanmt. Garstang da, Amazonlarn bir Hitit tapmyla ba
ntl olduklar ve daha sonraki Artemis tapmmn bu tapmdan kay
nakland konusunda Lethaby'ye katlyor.159
Amazonlarn ad genellikle yle amlanmaktayd: Amazonlar, sa
varken kendilerine engel olmasn diye memelerinden birini ya da her
ikisini de daha ocukken keserler ya da dalarlarm; bu yzden de,
"memesiz" (amazoi) diye bilinirlermi.160Bir baka gre greyse, ki-
159 W.R. Lethaby, The Earlier Temple of Artemis at Ephesus (Efesteki Eski Artemis Tapna), Journal
of Hellenic Studies, (Londra, 1880-), 10.
160 D. S. 3. 57.
E g e n i n A n a e r k l H a l k l a r i 173
ni Ephesos'Iu kadnlar, kendi cinslerinin doal ilerini bir yana bra
karak sava ve" tarmla uramaya balamlar; bellerinde kuaklary
la (zonai) ekin bitikleri (amao) iin bunlara Amazonlar ad verilmi.161
Geri szcklerin kkenlerinden yola klarak yaplan bu aklamala
r ok fazla nemsememiz gerekmiyor, ama gene de ikinci aklama
nn ardnda yatan dnce anlamldr. Strabon'un anlatt gibi, Ama
zonlarn, "btn ift srme, ekin ekme, hayvan otlatma ve at yetitir
me ilerini kadnlarn yapt"162kimi Kafkasya kabileleriyle bir tutul
malarnn ardnda da ayn bak as yatmaktadr. Diodoros'un, Ama
zonlarn toplumsal yaam konusunda sylediklerinde de karmza
ayn dnce kmaktadr:
Amazonlar, kadnlarn ynettii bir halkt; yaama biimleri bizimkin
den ok deiikti. Kadnlar sava iin eitiliyor, belli bir sre zorunlu
olarak silah altna almyorlard; bu sre boyunca kzolankz kalmak
zorundaydlar. Askerlik grevleri sona erdikten sonra, salt ocuk yap
mak amacyla erkeklerle yatyorlar, ama tm kamu ilerinin denetimi
ni kendi ellerinde tutuyorlard. Buna karlk, erkekler, tpk bizim top-
lumumuzdaki kadnlar gibi, evcillemi bir yaam sryorlard.163
Tabloyu tamamlamamz iin, Arrianus'a dayanarak, "bunlarn soy
izgilerini kadn yanndan hesapladklarn"164eklememiz yetecektir.
Bu sylence, Yunanllardaki biimiyle, Ephesos'da Anadolu Ana-
Tanrasna adanm dinerkici bir Hitit yerleim merkezinin anaerkil
kurumlanln bir simgesi olarak yaratlmtr.165Ve oradan btn Ege'ye
yaylmtr. Yunanllarn Akdeniz'in drt bir yresine yayldklar b
tn bir koloniletirme dnemi boyunca, her yerde karlatklar ana-
erkillii koruyan halklar Yunanllar kendileri daha yakndan tandk
a, bu sylence de yaylmasn srdrmtr. Ya da, bir baka biim
de syleyecek olursak, balangta Hattua'daki Sava Tanras'nn
hizmetkrlar olarak Amazonlar, genileyen Yunan evresinde ortaya
kan btn teki anaerkil figrleri (Lydia'h Omphale, Lemnos'lu
161 Themistag. 3 - FHC. 4. 512.
162 Strabon. 503-4
163 D. S. 3.52.
164 Arr. fr. 58.
165 Hititlerin ana-tanras, Semiramis sylencesini esinlendiren Ermenilerin ana-tanrasyla ilintiliydi.
Yunanllar Amazonlar Kafkasya'ya doru izlerken, Artemis'in Kafkasya kkenli olduunu benimseyen
bir gelenei izlemi; olabilir. Bir yer ad olan Kizkal'ah, Kz Kalesi, bugn hl Ermenistan ve
Azerbaycan'da topraktan setlerle kapl tepeler iin kullanlan yaygn bir addr.
174 TARHNCES EGE
Hypsipyle, Asur kraliesi Semiramis, Msr ve Ethiopia'nn kralieleri
ve ana-kralieleri, Massaget'lerin kraliesi Tomyris ve Arabistan, Lib
ya, talya, Galya ve spanya'daki daha birok ilkel kabilenin yetenek
li, gzpek kadnlar) tek bir sylencesel kavramda birbiri ard sra
zmlediler.166Amazonlar ile Lemnos'lu kadnlar, ayn dncenin
kutuplam anlatmlardr. Lemnos sylencesinde, ana hukuku kav
ram, bir kez kuruldu mu ilksel olduunu ne sren daha sonraki top
lum dzenine kar bir bakaldr dzeyine indirgenmitir; Amazon
lardaysa, gereklikten koparlm, romantikletirilmi, zararsz bir d
ler lkesinde zgrce gezintiye kmtr.
8. Miny'ler
imdi, Yunan dilinin ilk tayclarnn, bu anaerkil dnyada nere
ye oturtulabileceini dnmemiz gerekiyor.
Bu yeni dilin bu blgeye ilk szmalar ikinci bine kadar uzansa ge
rek. Eer, biroklarnn inand gibi, g edenler Tuna havzasndan
geldilerse, ya Aksios koyandan aalara inmi olmalar ya da Adri
yatik kylarn izleyerek Epeiros'a gelmi olmalar gerekir. Ama her iki
durumda da, Peneios Irma ve onun kollarnn sulad bereketli Tles-
salia Ovas'nn ekiciliine kapldklar ak. Gerekten de, bunlarn,
adn Thessalia'daki yerleim merkezi Dimini'den alan Cilalta a
kltryle zdelenmeleri nerilmitir.167Bu Dimini halk, kuzeyden
gelmi gmenlerden oluuyordu; Thessalia'nn dousuna yerlemi
ler, gneyde Korinthos'a kadar yaylmlard. Nitekim, daha nce de
indiimiz Kyklad kltrnn (Erken Hellas) kalntlarnn altnda bun
lara ilikin kalntlar bulunmutur. Bunlar kendi kylerini kurup ber
kitmiler ve "megaron" ad verilen yeni bir konut tipi ortaya karm
lardr. Bu zdeleme hi kukusuz bir varsaymdr; ama hi deilse bi
zi, kuzeyden ve gneyden gelen en eski akmlarn umut verici bir ara
trma olarak akt gney Thessalia ve Boiotia'ya yneltmektedir. Ge-
166 Keralal Nayarlar anaerkil toplum dzenini 1914-18 sava sonrasna kadar korudular. "Gzellikleri,
zsayglar ve incelikleri dillere destan Nayar kadnlar, Brahminlerden (Brahman ad verilen Hint
rahiplerinin karlar), yani ayn lkenin ataerkil egemenlik altndaki kadnlarndan ok daha salkl
bir tipi temsil etmektedirler... ve erkeklerle boy lebilecek bir zek, kiilik ve bedensel salamlk
dzeyine erimilerdir": O.R. Ehrenfels, Mother-right in India (Hindistanda Ana Tresi) (Oxford,
1941), s. 58-9.
167 The Civilisation of Greece in the Bronze Age (Tun anda Yunanistan Uygarl), s. 248.
Eg e n i n A n a e r k l Ha l k l a r i 175
leneksel Yunan soy zincirlerinden yararlanmadan nce, bunlarn ta
d tarihsel deeri elden geldiince belirlemek gerekir, ileride de g
receimiz gibi, bu soy zincirleri btnyle d rndr, ama byle-
dirler diye de ahlamazlar, nk d rnleri de bir anlam tar. Sz
gelimi, Hellen'in oullarnn -Aiolos, Doros ve on'un babas Ksuthos-
d rn olduklar aktr, bu kiiler hibir zaman yaamamtr.
176 TA R H NCES E ge
Gel gr ki, Yunanllarn ulusal bilince erimeleri -Hellenler olarak
bir birlik anlayna ve Aiol, Dor ve on olarak bir eitlilik anlayna
erimeleri- bu kiilerde cisimleir ve bu da bir d rn deil, basba
ya bir olgudur.
lkel toplumda, klann yallar, klann yaayan btn yeleri ile l
m olanlarn birounu ve bunlarn evlilik balarn kapsayan son de
rece ayrntl bir soyaacn ezbere bilirler; nk btn bu bilgiler, klan
geleneklerinin aktarlabilmesi ve klann yaaynn dzenlenebilmesi
iin gereklidir. Ne var ki, gemiteki klan yeleri zamanla bireysellik
lerini yitirir, birbirlerine karr, genelletirilmi bir klan atas kavram
iinde eriyip giderler. Bu klan atas, ayn trden teki figrlerle, klan
larn iinde evrildikleri alklara gre, erkek karde ya da kuzen ili
kisi iindedir. Sredizin (kronoloji) ksa gibi gsterilme eilimindedir,
ama kken anlay ayn kalr.
Akrabalk, toplum yaamnda baat etken olmay srdrd s
rece, bu gelenekler canlln korur. Kabile dzeni zlp daldn
daysa, bu gelenekler basmakalp bir nitelik alrlar ve snf savam ge
litike de yeniden dzenleme ve arptmalara ak bir duruma gelir
ler, ite, yanlgnn kaynaklar da, sonradan yaplan bu deiiklikler
dedir. Eski Norvelilerde ve Maori'lerde olduu gibi, bir lde bozul
madan kaldklar yerlerde bu soy zincirleri belli snrlar iinde son de
rece kesindir.168 Ne var ki, Yunan soyaalar daha ileri bir aamaya
degindirler ve bunun iin de bunlardaki yanlma pay daha byk
tr. te yandan, Yunan geleneinin, kent-devletlerinin bamszln
dan doan ok eitlilii, deiik elyazmalarnn farkl yorumlarnda
olduu gibi, zmleme iin geni olanaklar salar.
Bir gelenein tarihsel deeri, onun bize deiik yorumlarla ulam
olmasyla ille de ortadan kalkmaz. Birbirleriyle elimelerine karn, iki
deikenin her ikisi de geerli olabilir. Szgelimi, Boutes, hem Posei-
don'un oludur, hem de Pandion'un. Bu nesrlerin ikisi de gerek
deildir. Biri, ilerideki blmlerden birinde inceleyeceimiz gibi, Bu-
tad'larm kkenini simgelemekte;169tekiyse, Butad'larn, Erekhteid'le-
rin tapmna kabul ediliini belirlemektedir. Athena Polias ve Erekhte-
us tapmn devraldklarnda Butad'larn gerekten de bir baba tanma
ya da evlat edinme treninden getiklerinden hi kukumuz olmasn.
168 H.M. Chadwick, The Growth of Literature (Yazn'n Geliimi), (Cambridge, 1932-40), 1. s. 270-6, 3-
s. 242-3.
169 Bkz. bu kitapta VII. 2. Athena. 94.
Eg e n i n A n a e r k l Ha l k l a r i 177
Kabile dncesine gre, yabanc bir klann kabul edilmesi, soyaacn-
ja bir dzeltmeyi gerektirir; aslnda bu dzeltme, birliin gerekleti
rildii yeniden dou eyleminin resmi olarak belgelenmesidir.
Yunan soyaalarnn bir zellii vardr ki, ilk bakta gzmze
arpan Bu soyaalarmda, kadnlarn btnyle tarihin na ktk
lar noktadan sonra kadn adlarna ok sk rastlanr. Bunun nedeni, ge
nellikle, daha yakn zamanlara ilikin olduklarndan ayrntlarn nok
sansz anmsanabilmesidir. Kald ki, demokrasi dzeninde bile, eski ai
leler saygnlklarn byk lde korumulard; kimileyin bu ailele
rin birbirleri arasnda evlenmelerinin siyasal bir nemi vard. Ama Dor
istilasna kadar uzanan nceki dnemde, kadn adlanna hemen hi rast-
lanmamaktadr. Bu dneme degin soyaalarnn balca amac, ge
tirdii ayrcalklar uruna klan soy izgisini korumakt; soy izgisi ba-
bayanl olduu iin de kadnlar nemsiz bir etkendi. Ancak, daha da
gerilere uzandmzda, kadnlarn her zamankinden daha ok ne k
tklarn gryoruz. rnein, Solon ile-Platon'un bal olduu Kod-
rid'lerin soyaacn alalm.1/0Bu soyaac, ondrdnc yzyldan dr
dnc yzyla kadar otuz iki kua kapsamaktadr. lk kuakta er
kein karsnn ad hemen her durumda, drdnc kuaktaysa eitli
durumlarda yazlmtr. Ama drdnc kuaktan otuzuncu kuaa ge
linceye kadar baka kadn ad grlmemektedir. Bu ilk kadn adlarn
dan kimileri yalnzca birer addr, grnrde hibir ilevsel deer ta
mamaktadrlar, ama bir zamanlar bundan te bir nitelik tam olma
lar gerekir, yoksa gelenekte bylesine derin bir iz brakamazlard. Bu
tarihncesi soyaalarn yorumlarken karlatmz en byk g
lk, bunlarn bize, kadnn kalt ve soy zincirini belirlemedeki rolnn
anlalr olmaktan kt bir dnemden geerek aktarlm olmalardr.
Ayn ad tayan teki kentlerden ayrt etmek iin Minyen Orkho-
nenos denilen Orkhomenos kenti, Kephisos Irma'nm Kopais Gl'ne
dkld yerin biraz kuzeyindedir.171Orkhomenos, anakarada Mi
nos kltrnn salam bir biimde kurulduu en kuzeydeki yerleim
merkezidir. Daha ilk dnemlerden balayarak, Boiotia ovasnn dene
timi konusunda, baka bir Minos yerleim merkezi olan Thebai kentiy
le anlamazla dmt Orkhomenos kenti. Bu iki kent arasndaki
dmanlk, Orkhomenos'un yamaland, halknn kle olarak satl
170 W. Petersen, Quaestiones de historic gentium Alticarum, (Schleswig, 1880), s.
'71 Orkhomenos hanedanlarna degin bu bilgiler iin bkz. Pausanias, 9. 34-7; balca deikeler
dipnotlarda verilmitir.
178 TARHNCES Eg e
d .. 364 ylna dek srd. Bu kentin gelenekleri, birka kk e
dnda, kendisiyle birlikte yok olup gitti. Thebai'llar stn gelmiler
di. Ama gene de, kendi kentlerinin Orkhomenos krallarnca ynetildi
i, dahas belki de kurulduu bir dnemin izlerini tmden silip atama
dlar.172
lk Orkhomenos kral, Peneios'un olu Andreus'du. Andreus'un
krall srasnda, kente yeni gelen Athamas adl birine, Laphistion Da-
'nda ve Koroneia ve Haliartos'da gl kysnda toprak verildi. Andre-
us, Athamas'n torunlarndan biriyle evlendi ve bu kadndan olan o
lu Eteokles, Andreus'un ardmdan tahta kt.173Eteokles'in krall za
mannda, Sisyphos'un olu Almos bu lkeye gelerek kendi ad verilen
Almones diye bir kye yerleti. Daha sonra, Almos'un yerine onun k
znn olu Phlegyas, Phlegyas'n yerine de onun annesinin kz karde
inin olu Khryses geti. Phlegy'ler savakan bir halkt; lkeyi ta Delp-
hoi'a kadar bir batan bir baa yakp yktlar, yamaladlar. Onlar da
yldrmlar ve depremler yok etti.
Daha sonra, Poseidon'un olu Minias'm kurduu yeni bir hanedan
balad. Minias akl almaz lde zengin bir krald. Hzinesini yeral
tnda saklyordu.174 Minias'm olu, Orkhomenos'du. Ondan sonraki
kral, Athamas'n torununun olu Klymenos'du. Thebai' Klymenos'un
olu Erginos ele geirdi. Erginos'un oullan Trophonios ile Agamedes,
tapmaklar ve yeraltnda hazine daireleri kuran nl birer yap ustasy-
dlar. Krallk daha sonra Askalaphos ile almenos'a geti; bunlar, Klyme
nos'un torununun kznn Ares'den olan ocuklarydlar. Troya Sava-
'na Orkhomenos'dan katlan ordunun komutanlarydlar.
Bu soyaalar kark, tutarsz ve elimelidir. Bu, eski yaptlarla
uraanlarn, varln blk prk koruyan yerel bir gelenei, Ho-
merik iirlere ve.teki yazmsal kaynaklara uydurma abalarnn bir so
nucudur. Ama, byle de olsa, yol gsterici izi srmek olasdr.
lk kraln babasnn ad Peneios, Thessalia ovasndan geen rman
addr. Almones kynn ata ad olan Almos; Almos, Salmone, Hal-
monia ve Salmonia gibi deiik adlarla bilinen bir Thessalia kyne de
vermitir adn.175Anlatldna gre, bu ky bir zamanlar Minyeios
172 Apollodoros, 2. 4.11; D. S. 4.10. 3-5; Pausanias, 9. 37; Odysseia, 11. 263-5.
173 Eteokles, Minias ile Orkhomenos'un babas olarak da gsterilir: Pi. 1.1. 79.
174 Minias, deiik yerlerde, Poseidonun, Aiolosun (Pi. P. 4.120) ya da Okeanosun (Pi. 0 . 14. 5.) ya
da Boiotosun (A. R. 1. 230) ya da Hyperphasn (Odysseio, 11, 326) kzlarndan birinden olan olu
ya da Orkhomenos, Eteokles, Aleos ya da Aresin olu (Pi. 1.1. 79) olarak tanmlanr.
175 Plinius, NH. 4.29.
E g e n i n A n a e r k i l H a l k l a r i 179
izelge IX
O R K H O M E N O S KRALLARI
Peneios
Andreus = Euippe
I
Eteokles
Minyas
Orkhomenos Kylmenos
Erginos Azeus
Trophonios Agamedes Aktr
I
Astyokhe
Askalapos almenos
denilen Thessalia Orkhomenosu'nun (daha sonralar Krannon) yakn
larndayd.176Almos'un babas Sisyphos'un Korinthos'da yaad var
saylyordu, ne ki Sisyphos'un babas Aiolos Thessalia'lyd.177
Deikelerde de bylsdir bu. Phlegyas bir baka yerde Antion'un
olu olarak kar karmza, oysa Antion bir Thessalia kabilesinin ata
ad olan Lapithes'in torunuydu.178 Erkek kardelerinden birinin ad
olan Gyrtone, ayn zamanda Tempe Irma'run yukarlarnda, kuzey
dou Thessalia'daki bir bentin adyd.179
Peneios'un baka bir olu da Atraks'd; koyan yukarlarnda bir
kentin adyd Atraks.180 Atraks'n torunu Kaineus, nl bir Lapith e-
176Ayn yerde,4.29.
177Apollodoros, 1. 9.3.1.7.3.
178 Phlegyas, iksion'un erkek karde (Strabon, 442), Antionun olu Aiskhylos, (fr. 89). Periphas'n olu,
Lapithes'in olu (D. S. 4. 69) idi.Daha baka deikeler de bulunmakla birlikte, Lapith'lerle deimez
bir bants vardr Phlegyas'n.
179 St. B, Gyrton.
180 St. B. Atraks.
Almos
I I
Khryse Khrysogeneia
I I
Phlegyas Khryses
8o T a r h n c e s Eg e
izelge X
LAPTH'LER
Peneios
Atraks
I
Elatos
I
Kaineus
Koronos
Andraimon
Thoas
I
Haimon
Oksylos
Hypseus Stilbe = Apollon
Lapithes
Astyagyia = Periphas Phorbas
Antion Auglas
Phlegyas ksion Phyeus Agasthenes
Peirithoos
Polypoites
Meges
Polyksenos
Aktr
Eurytos
Thalpios
fiydi.181Kaineus'un babas, Elatos'du; Elatos da, ayn koyakta Gyrto-
ne'nin aalarnda bulunan Elateia kentinin ata adyd.182
Bu gelenekler birbirleriyle ne denli eliirlerse elisinler, Orkhome
nos kentinin, ilk alarda Boiotia'ya kuzeydou Thessalia'dan gelen
Lapith'lerin kollar tarafndan istila edildiini belirtmekte birlemek
tedirler. Dahas, Lapith'lerin, ata adlarndan da anlald gibi Thes-
salia'daki anayurdu, bugnk Rachmani dolaylarna dmektedir ve
bu yre Dimini kltr kalntlar bakmndan olaanst zengindir.183
Demek ki, Rachmani yresinin Cilalta a kltrnn, Yunan gele
neindeki Lapith'lere rastgelmesi olasdr.
Aiolos, Homeros iirinde, Sisyphos ile Kretheus'un babas olarak
kar karmza.184 Herodotos ise, Aiolos'un, Athamas, Salmoneus ve Pe*
181 Ant Lib. 17.
182 Die. 30.
183 H. D. Hansen, Early Civilisation in Thessaly (Teselyada Eski Uygarlk), (Baltimore, 1933), s. 26-8.33-
7,43-4.50-5,78-113.182-4.
184 ilyada, 6.152-4; Odysseia, 11. 235-7.
Eg e n i n A n a e r k i l Ha l k l a r j 181
rieres'in babas olduunu syler.185Daha sonraki yazarlar ii daha da
ileri gtrrler. Homeros'un bilmedii Doros ve on gibi Aiolos da da
ha ge bir kavramdr. Aiolos, Yunanllarn yeni yurtlarna yerletikleri
zaman blndkleri koldan birini simgeler. Bu nedenledir ki, onun
la aralarnda bant kurulan kabile ve klanlarn en eski tarihleri konu
sunda Aiolos'a gvenmemek gerekir. Buna karn, Aiolos'un Thessalia
kkenli olduunun sylenmesi anlamldr ve en azndan oullarndan
ikisinin, Sisyphos ile Kretheus'un ayn yreyle ayr ayr balar vardr.
Daha nce de grdmz gibi, Sisyphos'un olu Almos bir Thessalia
ad tamaktadr. Sisyphos kendisi, Korinthos olduu belirlenen Eph-
yra'da hkm srmt, ama Elis'de ve Thessalia'da da birer Ephyra
vard.186Bu da, olsa olsa, Thessalia'dan g edenlerin Korinthos'a ve
Elis'e yerletiklerini gsterir. Nitekim bunun gerekten byle olduunu
greceiz. Anmsanaca gibi, Sisyphos, Bellerophontes'in dedesiydi ve
Ionia krallar Bellerophontes'in soyundan geliyorlard; bu, daha nce de
belirttiim gibi, Sisyphos soyunun Yunanca konutuunun bir belirtisi
dir. Kretheus, Pagasai Krfezi'ndeki olkos kentinin kurucusuydu.187
Kars Tyro ona erkek ocuk dourmutu: Aison, Pheres ve Amytha-
on.188 Aison, krfezdeki bir baka yerleim merkezini, Aisonis'i temsil
etmektedir; Pheres, ayn blgedeki Pherai' kurmutur.189Aison'un o
lu ason, Argonautdan toplayarak olkos'dan gemiyle sefere kmtr.190
ason'un Lemnos'da kaldna, orada Euneos adl bir olu olduuna da
ha nce deinmitim. Kretheus ile Tyro'nun nc oullan Amytha-
on, Melampus ile Bias'm babasyd. Bunlar Peloponnesos'a g etliler ve
Melampus orada Bellerophontes'i konuk eden Argos kral Proitos'un
kzlarndan biriyle evlendi.191Elis'de Minyeios adl bir rmak vard; Me
lampus, Proitos'un Dionysos tarafndan ldrtlan kzlarn bu rmakta
ykayp arndrarak iyiletirdi.192 Olimpiyat Oyunlar'n yneten Klytid-
lerin bilici klan, Melampus soyundan tremitir.193
Buraya kadar, Sisyphos ile Kretheus arasnda, bir yana brakmaya
karar verdiimiz Aiolos soyundan gelmelerini saymazsak, hibir do-
185 Hesiodos, fr. 7.
186 lyoda, 6. 152-3; Apollodoros, 1. 9. 3; Strabon, 328. 333. 331.
187 Apollod oros, 1.9.11.
188 Odysseia, 11. 235-9.
189 Pher. 58; Apollodoros. 1.9. 14.
190 Apollodoros, 1.9.16.
191 Apollodoros, 1. 9.11, 2. 2. 2.
192 lyada, 11. 722; Pausanias, 5. 5. 7, 5. 6. 3.
193Pausanias, 6.17. 6.
182 TARHNCES EGE
Iaysz ba kurmadk. Ama gene de kk bir ayrnt var. Sisyphos'un
Tyro'dan ocuklar olduu ve Tyro'nun bu ocuklar doar domaz l
drd sylenir.194Korinthos geleneince bastrlan Sisyphos ile Tyro
arasndaki eski bir ban anmsanmasdr sanki bu.
Ayrca Elis de, Tyro'nun yurdu olarak karmza kyor; Tyro,
Elis'de, ayn zamanda Olympia'nn kuzeyindeki Salmone kentinin ata
ad olan Salmoneus'u kz olarak grlyor.195 Tyro, orada, Enipeus
Irma'na vurulmu. Irmak boyunca gezinirmi durmadan. Sonunda,
ya Enipeus'dan ya da kendini rmak ekline sokan Poseidon tanrdan
Pelias ve Neleus adl ikiz oullan olmu.196Pelias, "Thessalia'da yaa
m", orada Alkestis adl bir olu olmu. Neleus ise, gneye, Messeni-
a'daki Pylos'a gitmi, nitekim Odysseia' da olu Nestor'a orada rastla
rz.197Dor'lar Peloponnesos'a girdiklerinde, bu Pyloslu Neleid'ler (Ne-
leusoullar) Attika'ya kamlar ve orada en nl Atina klanlarndan
kimilerini (Alkmaionid'ler, PeisistratedTer, Paionid'ler ve Kodrid'ler)
kurmular.198onia'ya yaplan ge Kodrid'ler nderlik etmiler ve tp
k uzak akrabalar, Lykia'dan gelen Bellerophontes'in torunlar gibi on
lar da orada eitli kentlere yerleerek krallk etmiler.199
Bu gelenek birok bakmdan nemlidir. Bir kere, yer ve zaman a
sndan bylesine geni bir gler dizisinin, Yunan dilini tarihsel alan
na yerletiren bir hareketin paras olduuna inanmamak gtr. Sisy
phos soyunun olduu gibi Kretheus soyunun da Yunanca konutuu
dorultusunda gl bir kam vardr.
kincisi, btn bir hareketin oda Thessalia'dr. Salmoneus'un
Elis'de oturduu yer olan Salmone, Thessalia'daki Almos'un baka bir
biiminden baka bir ey deildir.200 Tyro'nun gnln kaptrd Eni
peus Irma, Thessalia'da Peneios'un kollarndan biri olarak belirir.201
Minyeios akarsuyu, Minyen Orkhomenosu'ndan geerek Thessalia Ork-
194 Hyg. F. 60.239; Neleusun Korinthos'da gizlice gmld sylenmekteydi: Pausanias. 2. 2.2.
195 Apollodoros. 1. 9. 7-8; Strabon. 356.
196 Odysseia, 11. 235-59.
197 Odysseia, 11. 281-6; Apollodoros, 1. 9. 9; Pausanias, 4. 2. 5. Nestorun. Triphylia Pylos'undan deil
de. Messenia Pylos'undan olduu son kazlarla da dorulanmtr: C. W. Blegcn ve K. Kouronotis,
"Excavations at Pylos" (Pylos Kazlar). 1939, American Journal of Archaelogy, (Concord, 1897-). 43.
557.
198 Herodot Tarihi, 5.65; Pausanias, 2.18.8. Neleidlerin torunlarndan kimileri Messena'da yaamlardr:
Strabon, 359.
199 Herodot Tarihi, 1.147,9.97. Herodotos. Kodridlerden Kaukon'lar diye sz eder. Bundan, Kodrid'lerin
izleyicileri arasnda Pylos'dan gelen Kaukon'larn da bulunduu sonucunu karyorum.
200 Bkz. dipnot 175.
201 Strabon, 356-432.
E ge'n n A n a er k i l H a l k l a r i 183
homenosu'na ya da Minyeiosuna dner. Tersinden bakacak olursak,
Elis'de Peneios adl bir rmak vard.202 Sonra bir de Bias'm yks var:
Bias, Neleus'un gzel kzyla evlenmek istiyormu, ama Neleus kzn
Bias'a ancak Phylake'deki srleri getirirse vereceini sylemi. Bu y
knn Thessalia'dan aktarld ak; nk Phylake, Pagasai Krfezi
ile Thessalia'daki Enipeus arasndadr.203
Bir de Tyro'nun kendisi var. Elis'de Salmoneus'un kz, Thessalia'da
Kretheus'un kars olan Tyro, bu soyun iki kolunu birletiren addr.
Klann ortak kadn atas, ilk anasdr Tyro. Acaba bir anayanl soy ge
leneini daha sonraki bir am dncelerine uydurmak amacyla Sal-
moneus ve Kretheus soyaacnn tepesine oturtulmu olamazlar m?
Bu olasl akldan karmakszm Miny'lere dnelim imdi.
Miny'ler, adn kenti yeniden kuran Minias'dan alan Minyen Ork-
homenosunun halkdr. Minias'm, eski ad Minyeios olan Thessalia'da
ki Orkhomenos kentinden geldii anlalmaktadr, ancak Thessalia'l
olmakla birlikte Minias'm Lapith'lerle ya da Tyroid'lerle hibir ilikisi
yoktur. in iine yeni bir enin girmesini temsil etmektedir Minias.
ipucu iin yeniden arkeolojiye dnyoruz.
.. 2000'den ksa bir sre sonra Orkhomenos kenti, "Minias m
lei" diye bilinen zel trden bir mlek kullanan bir halk tarafndan
yklm ve bir kez daha igale uramt. Szn ettiimiz mlekle
re bu ad veren Schliemann'dr; belki deSchliemann'm sandndan da
yerinde bir addr bu. Bu tr mlekler Thessalia'da, Makedonia'da ve
Troya'da bulunmutur; bunlarn ikincil uzantlarysa, Erken Hellas d
neminin stn kaplam olarak orta ve gney Yunanistan'dadr. Uzun
yllar nce, Forsdyke bu tr mleklerin Yunanistan'a Troya'dan gel
diini ileri srmtr, son zamanlarda Heurtley'in Makedonia'da ger
ekletirdii kazlar da bu gr desteklemektedir.204 Heurtley, bu
mleklerin, kuzeybat Anadolu'dan Makedonia zerinden gelen g
menlerce Thessalia'da ve Orta Yunanistan'da gelitirildiini ne srl
mtr. Ayrca, bu mlek tr ve Erken Hellas kltr iin "Troya'nm
dousunda bir yerde" bir ortak kaynak olabilecei varsaymnda bu
lunmutur Heurtley. Ben de, temkinlilii elden brakmakszn, Erken
Hellas kltr nasl Karia'llarm ve Leleg'lerin rn idiyse, Heurt-
202 Strabon. 337-8.
203 Odysseia, 11. 287-97; Apollodoros, 1. 9.12; Strabon, 433, 435.
204 E.j, Forsdyke, The Pottery called Minyan Ware", Journal of Hellenic Studies, (Londra, 1880-), 34.126;
W.A. Heurtley, Prehistoric Macedonia, (Cambridge, 1939), s. 118-23.
184 T a r i h n c e s i Eg e
ley'in kuzeybat Anadolu'dan gelen gmenlerinin de Pelasg'lar oldu
unu ileri srmek istiyorum.
Orkhomenos kenti, Miny'lerin ynetimi altnda, Minos Giritinin y
rngesine ekildi. Trophonios ile Agamedes'in mimari baarlarn ve
Minias'm kzlaryla ilintili gelenekleri bu dneme yaktrabiliriz. Bu
gelenekler, Tyroid'lerle ili dl ilikiler bulunduunu ortaya koyduk
lar iin son derece ilgintirler.
Minias'm Hlymene, Periklymene, Eteoklymene ve Persephone adl
drt kz vard.205 Klymenos Hades'in bir sfat,206 Persephone de onun
ecesi olduuna gre, Minias'm kzlarnn adlarnn Minos'daki Deme-
ter-Persephone saray tapmn antrdn syleyebiliriz, tpk Kad-
mos'un Thebai'da kurduu tapm gibi.
Persephone, Amphion'un anasyd;207 Amphion'un ise Khloris ve
Phylomakhe adl iki kz vard. Bu kzlar, Tyro'nun Enipeus'dan olan
oullan Neleus ve Pelias'la evlendiler.208Periklymene, Tyro'nun Kret-
heus'dan olan oullarndan biriyle, Pheres'le evlendi. Admetos ve Ei-
domene adl iki ocuklar oldu.209 Eidomene, Tyro'nun Kretheus'dan
olan ikinci olu Amythaon'la evlendi ve ondan Melampus ile Bias'
dnyaya getirdi.210 Klymene, Phylakos'la evlendi. Onlarn kz Alki-
mede de Tyro'nun Kretheus'dan olan nc olu Aison'la evlenerek
ondan ason'u dnyaya getirdi.211Btn bunlar, iyiden iyiye, iki klan
arasnda evlenme geleneini andrmaktadr.
Miny'lerin, Orkhomenos halk olduu ak. Ama ason'la Argona-
ut'lar da Miny'ler olarak tanmlanyor, lolkos'da oturanlara neden bu
ad verilsin? Orkhomenos'dan gelen Miny'lerin olkos'a yerlemeleriy
le aklanmt bu ok eskiden.212 Bu olduka akla yakndr, nk g
neydou Thessalia'da, Boiotia'dan daha az ve o ynden gelmi epey
ce Mykene (Ge Hellas) kalnts bulunmutur.213 Argonautika'nn bil
gili yazar Apollonios'un aklamasna greyse, olkos'lu Miny'lere bu
205 A. R. 1.230; Pher. 56.
206 Las. ap. Ath. 642e- E. Diehl. Anthologia Lyrico Craeca, (Leipzig, 1925), 2. s. 60.
207 Pher. 56. Amphion. Hyrieus'un (yani Kithairon Da eteindeki Hyria kenti) torunu Antiope'nin olu
olarak da gsterilir: Apollodoros, 3. 5. 5.
208 Odysseia, 11. 281-2; Apollodoros, 1. 9. 10. Neleusun Khloris'le evlenerek, Pylosun yan sra
Orkhomenos'u da ynettii sylenir. Pelias'n kars, Bias'n kz Anaksibia olarak da gsterilir
(Apollodoros, 1. 9.10).
209 Apollodoros, 1. 9.14.
210 Apollodoros. 1.9.10-1.
211 A. R. 1.45-7, 230-3.
212 Strabon, 414.
213 Early Civilisation in Thessaly, s. 107.
izelge XI
M N A S LE TYRO
E ge'n i n A n a er k i l H a l k l a r i 185
M N A S
Kretheus < TYRO = Enipeus
r 1 1 i
Persephone = aos Klymene = Phylakos Periklymene = Pheres
I
Niobe = Amphion
Eidomene = Amythaon
Melampous Bias
Alkimede = Aison
. I
Hypsipyle = ason
I
Euneos
Chloris = Neleus
I
Nestor
r
Phylomakhe = Pelias
Admetos = Alkestis
I
Eumelos
adn verilmesinin nedeni, nderlerinin, Minias'n kzlarndan dnya
ya gelmi olmalardr.214 Baka bir deyile, Tyro'nun, Pagasa-
i Krfezi dolaylarna yerleen ve Orkhomenos hanedanyla karlkl
olarak evlenen torunlar ana yanndan Miny'lerdi.
Soruna btnyle deiik bir adan yaklalarak da ayru sonuca va
rlmtr.
Boiotia'daki Agriania enliinde, bir blk kadn, Dionysos rahibi
tarafndan krbala kovalanrd. Rahip, en arkada kalan yakalarsa, l
214 A.R. 1.229-32.
l86 TARHNCES EGE
drme hakkna sahipti. Bu treni aklayan sylence, dolayl olarak Mi-
nias'n kzlarna deinmekteydi. Minias'm kzlar, Dionysos Mysterj-
a'lanna, bu gizli tapmalara girmeyi reddedince, insan etine kar lgn
ca bir istee tutulmular. Aralarnda kurra ekmiler ve kurrann k
t kardelerinin ocuunu paralayp yemiler. Ondan sonra da da
larda lgnlar gibi dolamlar, asma yapra, porsukaac yapra ve
defne yaprayla beslenmiler.215Bu son ayrnt, Orkhomenos'daki en
liin baka bir zelliine denk dyor. "Kadnlar," diyor Plutarkhos,
"coup kendilerinden getiklerinde asmalarn stne atlr, onlar par
alayp yutarlar".216
Gerekte, ok bilinen trden bir kuttrendir bu. insanlar arasndan
seilen bir kurban lkenin dna bir yere gtrlr, orada topluluun
gnahlar adna kurban edilir.217 Yunan dinindeki pompci ya da tren
alaylar srasnda da Tanrnn imgesi kent dna gtrlr, orada bir
kurban sunulduktan sonra geri getirilirdi. Bunlar da ayn nitelikte kut-
trenlerdi.218
Agriania enlii, Argos'da da gzlemleniyor ve orada Proitos'un
kzlarna balanyor. Dionysos Argos'a geldiinde, kadnlar onun giz
li tapmna girmeye yanamamlar. O zaman Dionysos Tanr da onla
r ldrtm, kadnlar kucaklarndaki bebekleri ldrp yemiler. zel
likle de Proitos'un kzlar Peloponnesos'un drt bir yannda lgnlar
gibi dolamaya koyulmular. Melampus da, kendilerinden geercesi
ne dans eden delikanllarn ban ekerek, Proitos kzlarnn ardna
dm. Bu kovalama srasnda Proitos kzlarndan biri lm. Onu
Melampus'un ldrd sylenmiyor geri, ama yle grnyor. En
sonunda, sa kalanlar Olympia yaknlarndaki Minyeios Irma'na eri
miler. Orada, Melampus onlar ykayp arndrm ve ilerinden biri
ni kendine e semi.219
ki sylence arasndaki benzerlik, Argos'daki Agriania'nn Boiotia'da-
ki ayn kuttrene dayandn aka ortaya koyuyor.220 Dolaysyla,
215 Plutarkhos, M. 299e; Ant. lib. 10.
216 Plutarkhos, M. 291a.
217 The Golden Bough (Altn Dal), Adonis. Attis, Osiris".
218 C. Thomson. Aeschylus and Athens (Aiskhylos ve Atina), (2. basm, Londra, 1946), s. 166-7.
219 Apollodoros, 2. 2. 2.; Herodot Tarihi, 9. 34; Strabon, 346; D. S. 4. 68; Pausanias, 2.18. 4, 5. 5.10. S.
18. 7.
220 Agrianios ayma, Boiotia, Sparta, Rodos, Kos, Kalymnos ve Bizans'da rastlanr; W.R. Paton ve E L
Hicks, Inscriptions of Cos (istanky Yaztlar), (Oxford. 1891), s. 327-30. Bu ay adnn bu dalm.
Peloponnesosa Boiotiadan getirildii varsaymn doruluyor. G. Thomson, "The Greek Calendar
(Yunan Takvimi), Journal of Hellenic Studies, 63. s. 56.
Eg e n n A n a e r k i l Ha l k l a r i 187
bu kut trenin, Peloponnesos'a soyaalarnda Melampus tarafndan
temsil edilen Tyroid'lerin bir kolu tarafndan getirildii, onlarn da bu
nu ana yanndan, Orkhomenos'lu Miny'lerden kalt aldklar sonucu
nu karabiliriz.
ason soyundan gelen Attika'h Euneid'lerin de, Dionysos Kittos, As
ma Dionysos'a balanan bir Dionysos tapm vard. Bu tapmn belirle
yici zelliklerinden biri de, tapm yelerinin flt alarak dans etmeleriy
di. Tren alaylarnn (pompai) ynetilmesi, bu klann bir ayrcalyd.221
Anlalan, bu da bizi gerilere, Euneid'lerin atalarnn bu tapm ana ya
nndan, MinyTer olarak edindikleri Orkhomenos'a gtrmektedir.
Peki, bu MinyTer Yunanl myd acaba? Nilsson, Yunanl olduklar,
onia Yunanllar olduklar kansnda.222 Ama burada bir ayrm yap
mamz gerekiyor sanrm. Geri MinyTer ile Tyroid'ler karlkl olarak
evleniyorlard, ama atalar bakmndan hibir ba yoktur aralarnda.
Bu yzden, ben, Orkhomenoslu Miny'leri Hellenik saymamay yeli
yorum. Belki de, daha nce de sylediim gibi, Pelasg'lardandlar. Ama
lolkos'lu MinyTer farkldr. Eer Tyro'nun soyu Yunanl idiyse, o za
man bunlar da Minos'lulam Yunanllard. Ne var ki, onlara on de
meye ekiniyorum, nk onca'nm bu denli erken bir dnemde ayr
bir lehe olarak varolduunu kabul etmek pek doru olmaz. Bunlarn
konutuklar dilin, daha sonraki on ve Aiol lehelerinin kayna olma
s daha akla uygundur. Bu da, onlarn Attika ve onia'daki torunlar
nn on'la yakn iliki iinde olmalarna karlk, kendilerinin neden her
zaman Aiolos'un torunlar sayldklarn aklamaktadr.
Daha da ileri gitmeden edemiyor insan. Kuzey Thessalia'daki -At-
raks, Gyrtone ve Elatos- Lapith'lerin, Elateia'nn hemen kuzeyinde,
Rachmani evresindeki Dimini yerleim merkezlerine balanmas ge
rektiini syledim. Bu blge dmda, Dimini kalntlarna en ok Pagasai
Krfezi evresindeki ovalarda rastlanmaktadr. Buras Tyroid'lerin yur
duydu. Dimini ise, eski olkos yaknlarndadr. Dahas, Tyroid'lerin,
krfeze kuzeyden ulatklar anlalmaktadr, nk Tyro'nun vurul
duu Tanr, baka bir deyile Pelias ile Neleus'un babas, Poseidon Pet-
raios diye tanmlanmakta, bu da bizi Olympos Da'nn kuzey etekle
rindeki Petra'ya gtrmektedir.223 Lapith'lerle Tyroid'ler, Dimini hal
221 Pausanias, 1.31.6.
222 M.P. Nilsson, Mycenaean Origin of Creek Mythology, (Londra, 1932), s. 155; Homer and Mycenae, s.
96.
223 Pi. p. 4, i 3g Poseidon Petraios tapnann, tanrnn azl kargsn kayaya vurarak at biiminde
yaratt Sisyphos'un douunun ansna kurulduu sylenir.
l 88 TARHNCES EGE
knn iki kolu muydu acaba? Bu gre kar, soy aratrmalarmda Thes-
salia'l Lapith'lerin Apollon'a baland ileri srlebilir, ama bunun
nedeni Delphoi'dan gelen daha sonraki etkiler de olabilir, ilerideki b
lmlerden birinde, Thessalia'l Lapith'lerin torunlarnn, yani Attikah
ve Peloponnesos'lu Lapith'lerin Poseidon'la, zellikle de Poseidon Pet-
raios'la ilintili olduklarn greceiz.224Eer Dimini kltr Yunan ge
leneinde bir iz braktysa, bunda Lapith'lerin ve Tyroid'lerin byk
pay vardr. Ve eer bunu kabul ediyorsak, Orkhomenos kltrn
zmledikten sonra "Minias mlei"ni gney Yunanistan'a aktaran
larn bunlar olduunu syleyebiliriz.
Aydnla karlmas gereken bir nokta daha var. Krfez evresin
deki Yunanca konuulan bu kylerin, Orkhomenos'un kent kltry
le ilikiye girmi olduklar sonucuna varyoruz. Ama bu kltr, doru
una, .. 1400 dolaylarnda erimitir. te yandan, geleneksel siiredi-
zini doru sayyorsak, Tyro'yu 1300'den daha gerilere gtremeyiz.
Tyro ok daha sonra ortaya kmtr.
Yunan soyaalarmda bu tr glklerle sk sk yz yze geleceiz.
lerideki blmlerden birinde, geleneksel sredizinin olduu gibi be-
nimsenemeyeceini ortaya koymaya alacam.225 Bu arada, bu so-
yaalarnn siiredizinsel erevesine kar tutumumuzun, bunlarn ie
riine ilikin deerlendirmemize dayanmas gerektii de unutulma
maldr. Eer Tyro iin verilen geleneksel tarihi kabul edersek, Tyro'yu
gerek bir kii olarak kabul etmi oluruz. Kimsenin byle bir eye ya
namayaca ak. Ama eer Tyro gerek biri deildiyse, o zaman ona
degin bir tarih de verilemez. Onu, bir Yunan klanlar kmesinin or
tak anayanl kkeninin bir simgesi olarak aldmz anda, sredizine
ilikin glk de kalkar ortadan.
Kodrid'lerin ve Alkmeonid'lerin anmsanabilen en eski atalar Ba-
krta a Thessalia'sndaki Enipeus Irma'nn puslar arasndan k
tklarnda, Orkhomenos kentinin anaerkil rahip-krallarnn etkisi alt
na girerler, onlarla tecim ilikilerinde bulunur ve evlenirler. Ama on
lar, Pagasai Krfezi'ni evreleyen kaleler emberine yerlemi sava
bir halktrlar. ok gemeden denizlere alarak LemnosTa ve Troya'yla
ilikilere girerler, oradan belki de Pelasg klavuzlaryla birlikte Kara
deniz'in te ucundaki Kolkhis'e ularlar, daha sonra gneye ynele
rek Peloponnesos'un bat kylarnda krallklar kurarlar. Bu arada bel
224 Bkz. bu kitapta VII. 2. Athena.
225 Bkz. bu kitapta XII. 6. Pelopid'ler.
Eg e n i n A n a e r k l H a l k l a r i 189
ki de yeniden ataerkillie dnyoriardr, ama daha da sonralar Ege
Denizi'ni geerek onia'ya gelen torunlar kendilerini olkos'daki ata
larna benzer bir durumda bulurlar: Karia'l kadnlarla evlenmek ve
kaplarnn eiinden A nadolu'nun ilerine kadar uzanan engin ana
erkil dnyaya bilinli bir biimde kar karak, yeni ataerkil kent-dev-
letlerini kurmak zorunda kalrlar.
9. Baz Anaerkil Kalntlar
Korkarm, akrabalk ilikilerine degin snflandrma sistemi arasn
dan yollarn bulmay baaran okurlarm bile, bu soy zincirlerinin ge
tirdii sknty duyacaklardr. zc bir durum, ama yapabileceimiz
bir ey yok. Bugnk durumumuza nasl geldiimizi anlamak istiyor
sak, yaanlan her eyden ok akrabalk olgusu tarafndan belirlendii
iin gzleri akrabalktan baka bir ey grmeyen en eski atalarmzn
bak asyla bakmaya yneltmeliyiz kendimizi. Dnyaya soybilim a
sndan bakmz gelitirmek zorundayz.
Bu arada, biraz dinlenmek amacyla, Hellas'n herhangi bir yresin
de analk hakknn tarih dneminin aydnlna eriecek kadar uzun
srd "rmak ya da deniz kysnda kk bir kent"in bulunup bu
lunamayacan aratrarak sona erdirelim bu blm.
Lokroi Epizephyrioi, talya'nn parmakucunda bir Yunan kolonisiy
di. Bu koloniyi, .. yedinci yzylda, Aristoteles'in ilk sakinlerinin Le-
leg'ler olduunu syledii Orta Yunanistan'daki Lokris'den gelenler
kurmutu.226
Polybius, bu koloninin .. ikinci yzyldaki durumundan sz eder
ken yle diyor: "Btn ata saygnlklar kadn yanndan geliyor; sz
gelimi, Yz A ile'nin torunlarnn soyluluu".227 teki kaynaklardan
da,Lydia'hlar ve Etrskler gibi Lokroi'lularm da evlilik ncesi rastge-
le cinsel ilikide bulunduklarm228 ve Lokroi'lularm devletinin kendi
yasalarn karan ilk Yunan devleti olduunu reniyoruz.229 te bu
yzden, Lokroi'lularm anaerkil ardll alkoymalar, kurumlarnn
olaand erken bir tarihte durmu-oturmu bir nitelik almasyla ak-
lanmaktadr.
226 Aristoteles fr. 560 = Strabon. 322. Hangi Lokrisi kastettii belirsizdir (Strabon. 259).
227 Polybius. 12. 5. 6.
228Clearch. 6.
229 Aristoteles, Politika, s. 46.
IO TARHNCES EGE
Yz Aile, anayurttaki yerli soylulardan geliyordu. Anlatlanlara ba
klrsa, kolonicileri g etmek zorunda brakan da, bu soylu hanm
efendilerin klelerle geliigzel cinsel ilikide bulunmalarnn yol a
t skandal olmutu.230 Ne var ki, bunlan savunmak gerekirse, yaptk
larnn Omphale ya da Tanaquil'in ya da Afrika'daki Bantu kraliele
rinin yaptklarndan daha kt bir ey olmad sylenebilir. stelik,
gelenein, kolonicilerin kendilerine de kaak klelerden ve yasad
cinsel ilikide bulunanlardan oluan bir ekiya takm damgas vurdu
unu grnce, Lemnos'un sularn yaratan nyargya bir kez daha g
lmsemeden edemiyor insan. Peki, bizim bilgili tarihilerimiz pek mi
farkl acaba? "Bylesie umutsuz elerden oluan bir koloniciler top
luluunun," diyor Grote ok ciddi bir havada, "bylesine bir yasatan-
mazlk ve kargaa iine dmesi hi artc deildir. Ama, anlalan,
bu ktlkler koloninin ilk yllarnda o denli hogrlemez bir niteli
e brnmtr ki, belli bir dzeltmenin zorunluluuna hi kimse kar
kamaz olmutur. Bylelikle, Yunan toplumunun geliiminde yeni
bir olgu kmtr ortaya: lk kez yazl yasalarn konulmas",231Yasa
koymann kkeniyle ilgili bu grn ne anlama geldiini bir para
dndmzde, akas alabildiine bir bana braklm sulula
rn yasa ve dzene doru ilerlemenin doal nderleri olduklarn d
ndmzde, brakn glmsemeyi, kahkahalarla glmemek ola
nakszdr.
Lokroi Epizephyrioi byle kt bir balang yapmas bakmndan
kurald olmu olabilir, ama o blgede ayn dnemde kurulan baka
koloniler de vard ve bunlar ahlaksal bakmdan deilse bile ekonomik
bakmdan aym koullardaydlar.
talya'nn topuundaki Tara (Tarentum), Lokroi'dan daha eskiydi.
Bu koloni, Sparta'dan gelen ve Partheniai, yani "kzolankzlarn oul
lan" denilen erkekler tarafndan kurulmutu. Spartallar Messenia'y
ele geirmek iin yllarca savarlarken, karlar da kendilerini tpk
Klytaimnestra gibi avutmular ve sonunda ite bu "kzolankzlarn
oullar" dnyaya gelmiti. Bu ocuklarn babalarnn, anayurtta ka
lan Spartallar olduu sylenir. Sava sona erince kocalar geri dnd
ler ve karlarn ayartanlar kleletirerek cezalandrdlar.232 yk by
le, ama dorusunu isterseniz pek inandrc deil. Eer sulular zgr
230 D. P. 365-7; Polybius, 12.6b. "Kleler", serfler, yani toprak kleleri anlamna da geliyor olabilir. nk
her ikisini de karlamaktadr.
231 G. Grote, History of Greece (Yunanistan'n Tarihi), (2. basm, Londra, 1869), 3. s. 378.
232 Theop. 190; Ant. 14; Servius ad. Vergilius, Aeneis, 3. 551.
Eg e n i n A n a e r k i l Ha l k l a r i 191
Spartallar idiyse, yaptklar ey drdnc yzylda su saylmyordu.
O zaman bu olayn sekizinci yzylda gemi olabilecei geliyor akla.
Kald ki, bunlara "kzolankzlarm oullar" denilmesinin nedeni, an
nelerinin evlenmemi olmas olabilir ancak. yle grnyor ki, bunla
rn babalar bandan beri sertler, yani toprak kleleriydi: Lokroi'lu ha
nmlarla sevienlerde olduu gibi ayrcalkl bir yerleri olan toprak k
leleri. O zamana dek, bu tr ilikiler sonucunda dnyaya gelen ocuk
lar, annelerinin malnda mlknde hak sahibi olurlard. Ama artk, sa-
hiplenilmeyi bekleyen bereketli Messenia ovasnda eski kural kaldrl
mt. Bundandr ki, yalnzca ana yanndan Spartal olanlar, "doutan
kazanlan haklarn srtlarnda onurla tayarak" denizar lkelerde
yeni zenginlikler aramaya zorlandlar. Lokroi'un olduu gibi Taras'm
kuruluu da, anayurtta tanmaz mallara ilikin kalt haklan konusun
da sreduran atmaya, szn ksas toprak urundaki savama ba
l bir olayd.233
Korinthos kentinin ilk tiram Kypselos, .. 657'de baa geti. Kypse-
los, Lapith'lerden Kametis'un soyundan gelen Kaineid'ler, yani Kaine-
usoullar klanndand.234Korinthos'dan birka kilometre tede, Oly-
mpos Da eteklerindeki Petra'y akla getiren Petra kentinde domu
tu.235Kypselos'dan nce, Korinthos kentini, Dor istilaclaryla birlikte
geldiklerini ileri sren, ama dorusu nereden geldiklerini bilmedii
miz Bakhiad'lar ynetmilerdi. Bakhiad'lar balangta Korinthos ken
tini krallkla ynetmiler, krallk kaldrldktan sonraysa yalnzca ken
di aralarndan birer yllna atanan yksek grevliler araclyla y
netimi ellerinde tutmulardr.236 Bu klann yeleri, Herodotos'un deyi
iyle, "yalnz kendi aralarnda evlenirlerdi". Burada, en eski Yunan klan
larnn genellikle dtan evlenme kuralna dayal olduklar yolundaki
grmz doruland Peki, Bakhiad'larda niin iten evlenme kura
l egemendi yleyse? Tarihi Herodotos yle srdryor szlerini:
lerinden birisinin, Amphion'un topal bir kz oldu: ad Labda'yd. Bak-
hiadlardan hi kimse bununla evlenmek istemiyordu; ksmet Ekhekra-
233 Savan balangcnda, kardeMessenial Dor'lara kar niin savamak istedii sorulan Sparta kral
u yant vermiti: "Paylalmam kaltmza gireceim" (Plutarkhos, M. 231e), yani topraklar
bleceim". Cene Spartalbr, "... l ipleriyle llm... topra bereketli Tegea'y, size onu
vereceim, diyen bir bilici srne gvenerek Tegeay ele geirmeye kalktlar (Herodot Tarihi, 1.
66).
234 Herodot Tarihi, 5. 92b.
2J5 Pi. P. 4. 246.
236 Pausanias. 2. 4. 3.
192 TARHNCES EGE
tesolu Eetion'unmu, bu Petra demos'undan ama, aslnda Lapithler-
dendi ve Kaineid'lerden iniyordu.237
ok gemeden, Bakhiad'lara Delphoi'daki tapmaktan anlamn pep
karamadklar bir bilici yant geldi. Sonunda, bilici yantn una yor
dular: Eetion'un olu, Korinthos kentinin sonu olacakt. Bylece, Beti-
on'un kars gzel bir erkek ocuk dourduunda, ocuu ldrmeye
karar verdiler. lerinden on kii, ocuu ldrmek zere, Eetion'un
evine gidip bebei grmek istedi. Yolda kararlatrmlard, bebei ilk
alan yere arpp kafasn ezecekti. Labda hibir eyden kukulanmad,
ocuu onlardan birinin kucana verdi. Ama tam o srada ocuk ada
ma glmsedi. Bu glmseyi adam duygulandrd, acd, ldiireme-
di. Acma duygusu baskn kyordu, ocuk kincinin, sonra iinc-
nn eline geti. Bylece elden ele dolat, on kiinin onu da ocuu ya-
nmdakine vermi, ldrememiti. ocuu anasna geri verip ktlar.
Kapnn eiinde birbirlerine girdiler, birbirlerini suladlar. Ama bir
sre sonra anlatlar, "hep birden girecekler ve hep beraber ldrecek
lerdi." Ancak, bu arada olup bitenlerden kukulanan Labda ocuu bir
kutuya saklamt. Bylece, Eetion'un ocuu Kypselos byd, Bak-
hiad'lar alaa etti, Korinthos tiran oldu.238
Bu aptalca yky daha fazla anlatmak gereksiz. Ama bu allma
dk evlenme alks bir olgu olarak alnmaldr, bundan sonras iin
ipucu vermektedir. Wade-Gery, bunun "belki de kz kaltnn paynn
dar gitmesini istemediklerinden byle olduunu" ileri srmt.239
Ne ki, ataerkil dzende kz kalt yasas genel bir kural olarak deil,
ancak erkek kalt yoksa geerlidir. Bu blmdeki eitli rneklerde
de grdmz gibi, srekli yakn akrabalar arasnda evlenme, kal
tn anadan kz ocua gemesini nleyen, baba ve ouldan yana bir n
lemdir. yleyse, buradaki durumun olaan bir anaerkil iten evlenme
rnei olduunu kabul edecek olursak, adamlarn bebei ldrmekte
niin duraksadklar ve bebein byd zaman onlarn kaltnda ni
in hak ileri srd de kendiliinden aklanm olacaktr. Bebek, on
larla ayn klandand.
Son olarak, Lesbos, Lemnos, Naksos ve Kos da iinde olmak zere
birok Ege adasnda, .S. onsekizinci yzyl sonlarnda, tanmaz mal
237 Herodot Tarihi, 5. 92b.
238 Ayn yerde, 5. 92c-d-e.
239 H.T. Wade-Gery. (Cambridge Ancient History'de), 3. s. 534.
Eg e n n A n a e r k l Ha l k l a r i 193
larda arayanl kalt kuralnn geerli olduunu belirtmekte yarar var.
gu konuya ilikin birtakm olgular, John Hawkins adl bir ngiliz gez
ginince kaleme alnmt:
1797 yl sonunda, yapmakla ykml olduum aratrmalar sonucun
da, Bay Guys'a unlar bildirdim: Ege Denizi'ndeki adalarn byk bir
ounluunda en byk kz ocuk, eyiz olarak, eyalaryla birlikte ai
le evini ve aslnda bu adalarn ounda balca geim arac olan anne
sinin mallarnn te birini ya da daha byk bir blmn almakta
dr. teki kz ocuklar da, birbiri ard sra evlendike, o srada oturu
lan aile evini ve geriye kalan mallardan ayn pay alma hakkna sahip
tirler. Son olarak, bir blmn kendi bama topladm, bir blm
n de bakalarndan edindiim bu bilgiler Lesbos, Lemnos, Skopelos,
Ksyros, Zea, psera, Mykonos, Paros, Naksos, Siphnos, Santorini ve Kos
adalar iin geerlidir.240
Anaerkil kuraln bu olaanst kalmm ya da yeniden canlann
aklayacak durumda deilim. Bu, olsa olsa, Bizans ve Osmanl impa
ratorluklar dnemlerinde Yunanllarda toprak kullanm hakk gibi pek
dokunulmam bir konunun incelenmesine giriilerek gerekletirile
bilir. nk byle bir inceleme yaplacak olursa, anaerki gibi Yunan
llara bylesine yabanc bir eyin, tarihncesi Ege'de bile varolabilece
im akllar almayan bilginlerin, anaerkillin Ege'de dedelerinin zama
nnda bile yaygn olduunu grmeleri salanabilir.
240 R. Walpole, Travels in Various Countries of the East (eitli Dou lkelerinde Geziler), (Londra, 1820),
5. 392.
194
t a r i h n c e s i Eg e
BR TANRIANIN YARATILMASI
VI
1. ocuk Dourma ve A yba
nsan toplumunun ilk evrelerinde bir yaam kouluydu emein
ortaklaal. Uygulaym dzeyi ok geri olduu iin, yiyecek topla
ma ve avlanma ok kiiyi gerektiriyordu, insanlarn ok fazla sayda
olmalar sakncal deildi, fazla gelenler her zaman baka yerlere gi
debilirlerdi, oysa ok az insann olmas lm demekti. Yaama ola
naklarnn retilmesini topluluun kendisinin remesinden ayrmak
olas deildi. retim uygulaym gibi reme de ilkel temellerde s
ryordu. Nitekim, ilkel halklarda ocuklarn lm oran inanlmaya
cak kadar yksektir. te bu yzden, doum olayyla ilgili olarak her
yerde bol bol rastlanan by trenleri maddi bir zorunluluktan do
mutur.1
Tarmn bulunmu olduu daha ileri bir dzeyde de benzer koul
lar sz konusudur. Yeni uygulaym daha ok geri olduu iin, orman
da ekilecek bir alan amak ve bu alan korumak ok byk abalan ge
rektiriyordu. Yerleim yeri, insanlarn saln ve varln tehlikeye
dren bulac hastalklar ve yabanl hayvanlar gibi engellerle kua
tlmt. Sami dillerinde olduu gibi Germen dillerinde de topra ile
mek ina etmek, kurmak, yapmak anlamna gelir (Almanca'da baven,
Arapada amam)2Amanszca direnen el dememi doay evcilletir
mek gerekiyordu. O koullarda, bir ailenin tek bana bir yere yerle
mesi olanakszd, insanlarn gvenlikleri saylarna balyd. Kadnla-
1 Bu kuttrenlerin insan trnn varln srdrmesi iin bilinli olarak dzenlendiini sylemek
istemiyorum. Bunlar, analk drtsnn ideolojik bir yansmasyd yalnzca.
2 W. Robertson Smith, Religion of the Semites (Samilerin Dini), (nc basm, Londra, 1927), s-
95-6.
BR TANRIANIN YARATILMASI 195
rm bin bir glkle yetitirdii ekinler, doum tanralarnca ya kutsa-
myor ya da kurutulup yok ediliyordu.
Kadnlarn remeye ilikin ilevlerini evreleyen bynn esinledi
i korku, daha bandan gl bir tabuyla pekitirilmiti. Bu konuda
griffault nlan yazyor:
Hayvan psikolojisinde bir tabu ya da formllendirilmi bir yasaa tam
olarak uygun den hibir ey bulunmamakla birlikte, bir yasan en
gl hayvan tepilerine olaan bir biimde dardan dayatld fek bir
iliki vardr... Memeli diilerde gebelik ve emzirme srasnda iftleme
hem bir ilev tamaz, hem de istenilir bir ey deildir; diiler bu d
nemlerde erkei kendilerinden kesinlikle uzak tutarlar. nsanlardaysa,
kadnn cinsel etkinlik dnemi bir dii hayvannkinden daha srekli ol
masna karn, kadnda ayba grme biiminde daha baka bir ara g
rlr. (...) Kadnn erkei yanna yaklatrmamas, hayvanlar arasnda
ki "yasak"la tek benzerlii oluturur. Bu, hayvanlar arasnda ancak
edimsel direnmeyle ya da diinin kamasyla uygulanabilir. Dolaysy
la da, hayvan psikolojisinde, formllendirilmi bir yasaa tam olarak
uygun dmez. Ancak bildiimiz soyaekim yerine getirebilir bunu. Bir
yasan benimsenmi bir ilke niteliini almas, dil araclyla, ancak in
san dzeyinde gerekleebilir.3
lk tabu olarak, gebelik ve ayba srasndaki cinsel iliki yasa, da
ha sonraki btn tabularn ntipi oldu.
insanlarda dourganlk bysnn sonuca deil, srece; ocuun
kendisine deil, lousalk akntsna ilikin olduunun gzlemlenme
si nemlidir. Bu yzden, gerek lousalk, gerekse ayba srasnda b
tn kan akntlar, dii cinsin znde varolan can verici gcrf birer be
lirtisi olarak kabul edilir. lkel dncede, ayba grme, ok doru ola
rak, doum yapmayla ayn nitelikte bir olay saylr.4
Bu by ok ynldr. Gll, onu korkulu klar. Gereince de
netim altna alnmazsa, elektrik akm gibi, epey zarar verebilecek bir g
kaynadr. Tabu da yle. Erkein yaklamas yasak olan kadn bir yan
dan dokunulmaz ve kutsaldr, te yandan da kirlenmi ve pis saylr. Ro
mallarn deyimiyle, sacra, yani kutsal ve ilenlidir. Bundan detaydr ki,
kadnn ataerkil toplumda din zerindeki denetimini yitirmesinden son
* R. Briffault, The Mothers (Analar), (Londra, 1927), c. 2, s. 364.
4 Ayn yerde, c. 2, s. 366.
g6 T a r h n c e s Eg e
ra, varln srdren olumsuz yn olur. Yalnzca cinsel ilevleri kirlen
mi saylmakla kalmaz, ayn ilenleme kadnn diiliine de yaktrlr
Kadn btn ktlklerin kayna, Havva, cad olur kar.5
Bu dnceler evrenseldir. nsan yaamnn hibir alannda, ayba-
l ve lousa kadnlarn ele alnnda olduu kadar aynlk gzlemle-
nemez. Briffault bu konuyu inceden inceye irdelemi, insan soyunun
btn kollarndan, btn kltr aamalarndan rnekler derlemitir.6
Burada btn yaplmas gereken, bunun, Yunan diniyle olan bant
larn gzler nne sermek zere belirgin zellikleri zetlemektir.
Gney Afrika'daki Herero kabilelerinde, srtmalar her sabah sa
lan st doum yapmay bekleyen bir kadna getirirler, kadn da du
daklaryla kutsar st.7Kuzey Amerika'da, ekinlere kurt girdiinde,
ayba grmekte olan kadnlar geceleyin dar kp tarlalarda rlp
lak yrrler.8 Benzer alklar Avrupa kylleri arasnda hl srmek
tedir.9Plinius, aybal kadnlarn yalnayak, salarn omuzlarna dk
m, eteklerini kalalarna kadar kaldrm bir durumda tarlalarda do
lamalarn, zararl bcekleri yok etmenin bir yolu olarak salk veriyor
du. Columella'ya baklrsa, Demokritos da ayn kandayd: Kadnlar,
diyordu Demokritos, yalnayak ve salar uuarak ekinlerin evresin
de kez komaldrlar.10Aktr ki, bunun ardnda yatan dnce,
byle dnemlerde kadn gvdesinin ykl olduuna inanlan dour
gan gc ekinlere dkmekti. Kimi yerlerde de, bu gcn kadn cinsi
nin kendinde varolduu kabul edilir. Szgelimi, Zulu'larda, tarlada ge
zinecek kzlar plak olmaldr, ama ille de ayba gryor olmalar ge
rekmez.11Yunanistan'da zellikle Demeter'le ilintili saylan ve kadn
larn eteklerini kaldrarak cinsel organlarn gsterdikleri kuttrenin
kkeninde de yatan budur.12Rahibelerin yalnayak, salarn zp ke
merlerini kararak, art arda sralanp yrdkleri birok Yunan tap-
mndaki bu yaygn alk da ayn dnce emberi iinde saylmal
dr.13Tarlalarda yzleri ak, salar darmadank, yalnayak dans edip
5 Ayn yerde, c. 2, s. 407.
6 Ayn yerde, c. 2, s. 364-439.
7 Ayn yerde, c. 2, s. 410.
8 H.R. Schoolcraft, Indian Tribes of the United States (Birleik Devletler'deki Kzlderili Kabileleri).
(Philadelphia, 1853-6), c. 5, s. 70.
9 TheMothers, e. 2, s. 389, 410.
10 Plinius, Historia Naturalis, 28. 78; Columella, RR. 11. 3. 64.
11 E.J. Krige, Social Systemof the Zulus (Zulu'larda Toplumsal Dizge), (Londra, 1936), s. 200.
12 Clem, Pr. 2. 20-1; Herodotos, Herodot Tarihi, 2. 60; D, S. 1. 85.
13 Call. Cer. 1-6, 125-6; SIC. 736. 4; Nonn. D. 9. 243-8; Vergilius, Aeneis, 4. 509; Ovidius, Fasti, 3. 257.
BRTANRIANIN YARATILMASI 197
arklar syleyerek boinanlara dayal pisliklerinden arnan bu kzlar,
en sonunda, Yunan iirinin en gzel geleneksel dlemlerinden biri ol
mulardr.14
Gebeliin ve ayba grmenin can verici zelliklerine duyulan inan,
her yeTde, hi ters gelmeksizin, en derin korku ve irenmeyle birleti
rilmitir.15Gerek gebe olan, gerek ayba grmekte olan bir kadnn,
liiye -demi biri kadar kesin bir biimde toplumdan yaltlmas gere
kir. Bir erkein, byle bir kadn grmesi bile lmne yol aabilir. By
le bir kadn eliyle ya da ayayla dokunacak olsa, srlar hastala ya
kalanp lebilir, ekinler kuruyup yok olabilir. Douracak olan kadnn
kapatld kulbeye girmek, ebeler dnda herkese yasaktr. Daha son
ra, lousalk dnemi bittiinde, dle, gbek ba ve tm kan izleriyle
birlikte tm giysiler ve yemek kaplar zenle yok edilmeli ya da kim
senin yanllkla dokunamayaca, stlerine basamayaca bir yere b
raklmaldr.16Kimi halklarda, bu pisliklerin, oradan geen yolcularca
alnp gtrlecei dncesiyle bir yola ya da yol kavana brakl
mas yeterlidir.17Topluma yeniden kabul edilebilmesi iin, kadnn ken
disinin de ykanp temizlenmesi ya da daha baka arndrma ilemle
rinden gemesi gerekir. Kadn, ayba grd srada, genellikle ky
den btn btne ayrlarak ormana ekilmek, orada bir kulbede bir
bana ya da kendisine elik eden kadnlarla kalmak zorundadr. K
ye dnecei zamansa, pisliklerinin btn izlerini ortadan kaldrmal ve
bir akarsuda ykanmaldr. Bir gen kzn ilk kez ayba grmesi, cin
sel yaamnn balamasyla ayn zamana rastgeldiinden, ounlukla
zel nlemlerin alnmasna yol aar ve kadnlarn erginleme trenleri
nin srd yerlerde bu trenlerin kapsamna girer.18Szgelimi, Af
rikal Bantularda gen kzlarm erginlenmesini rnek verebiliriz buna.
Bir gen kz, ilk kez ayba greceini sezinleyince, komu kyden
evli bir kadn kendine "analk" seer ve ayba gn geldiinde "onun
Cali. Cer. 124-5; Bion, 1. 21-2; Opp. Ven. 1. 497-8; Nonn. D. 5. 374, 405-7, 8. 16-19,9. 248,14.382;
longus. 1. 4,2. 23; Ach. Tat. 1.1.7; Aiskhylos, ZincireVurulmu Prometheus, (Trkesi; Azra Erhat-
Sabahattin Eybolu, Ocak 1968, Bilgi Yaynevi), 140; Sophokles, Oidipus Kolonos'da, 348-9; Theoc.
>9 (24) 36.
15 TheMothers, c. 2. s. 365-90.
'6 Ayrca bkz. E.D. Earthy, VolengeWomen, (Oxford, 1933), s. 69-70;). Roscoe, TheBaanda, (Londra,
1911), s. 21. 54;). Roscoe, The Baklara or Banyoro, (Cambridge, 1923), s. 159: "Btn sprntler
stne baslma ya da kartrlma tehlikesi olmayan ve evden kacak daha sonraki sprntlerle
btn ocuk dklarnn da braklabilecei bir yere atlrd."
^ H. P. Junod, TheBantu Heritage (Johannesburg, 1938), c. 1, s. 200-1; Petronius, 134.
198 T a r h n c e s Eg e
la alamak zere" bu anala kaar. Gen kzn yalnz yaamas bir ay
srer. ou zaman drt gen kz erginlemeden birlikte geer. Bun
lar bir kulbeye kapatlrlar ve ancak yzleri rtl olarak dar k
malarna izin verilir. Kzlar her sabah, daha nce erginleme treninden
gemi kadnlar eliinde gle inip ykanrlar. Bu kadnlar, gen kzla
ra elik ederlerken ak sak arklar sylerler ve karlarna kabile
cek erkekleri kovalamak zere yanlarnda birer sopa tarlar; nk
gen kzlar gren erkeklerin hemen kr olacana inanlr. Kzlar ku
lbeye dndklerinde, srlsklam olmalarna, tir tir titremelerine kar
n, atein bana gitmelerine kesinlikle izin verilmez. Tam tersine da
ha yalca kadnlar bir yandan ak sak arklarn srdrr, cinsel bil
giler verir ve kzlar ayba grdklerini bir erkee aklamamalar yo
lunda uyarrlarken, te yandan da onlar trmalar, imdikler ve iken
ce ederler. Gen kz ay sonunda anasna geri verilir ve onuruna bir
len dzenlenir. "Bahtszl sona ermitir" artk.19
Eski Yunanistan'da, ocuk douracak kadnlarn, kan dkm ya da
bir lye dokunmu biri kadar kirlenmi olduuna inanlrd.20 Eleu-
sis'de, adam ldrenler, lye dokunanlar ve doum yapmakta olan
bir kadna yaklaanlar, bu kirlerinden annncaya dein Mysteria'lar-
dan karlrd.21Nitekim, Hesiodos'un ler ve Gnler adl yaptnda,
daha nce bir kadnn ykand suda bir erkein hibir zaman ykan
mamas gerektii uyarsnda bulunulur.22 Yaztlardan da, ayba gren
ya da ocuk douran kadnlarn tapnaklara ancak ykanp arndktan
sonra alndn reniyoruz.23Ayba grmenin eski talya'da uyan
drd rkniin, bugnk ilkeller arasndaki kadar byk olduunu
syleyebiliriz. Geri Plinius, gerei yerine getirildiinde aybann ya
rarl etkileri olduuna inanyordu, ama gene de genelde zararl oldu
u yolundaki kansn zayflatmyordu bu:
Kadnlarn kanama ve ayba grmesinden daha korkun bir ey ola
maz. nk bu hastalklar srasnda, kadnlar, bir arap fsna yak-
lasalar ya da fnn stnden geseler, arap ne denli taze olursa ol-
19 H. A. Junod, Life of a South African Tribe (Bir Gney Afrika Kabilesinde Yaant), (ikinci basm, Londra,
1927), e. 1,5.177.
20 Euripides, iphigenia Touris' de. 381 -3; Social System of the Zulus, s. 82: Zulu'lar, gebe ve ayba grmekte
olan kadnlar, bebek annelerini, az nce cinsel ilikide bulunmu, gmme trenine katlm ya da
bir lye dokunmu kimseleri kirli sayarlar.
21 Porph. Abst. 4.16; Theo Sm. 14; Apollodoros, 2. 5.12.
22 Hesiodos, iler ve Gnler, 753.
23 S/G. 982-3,1042.
BRTANRIANIN YARATILMASI 199
sun ekir; tarlada germi bir ekine dokunsalar, ekin sararp solar, bir
daha da o ekinden hayr gelmez. Gene, bu topraklarda imenlere dee
cek olsalar, aniden lr gider imenler. Bir bahedeki bitkilerin ve kon
calarn yle bir yanndan gemeyegrsnler, hepsi tutuur, yanp kl
olur.24
Bu boinanlar, ilgin bir Sicilya masaln yorumlamamza k tu
tuyor:
Zeus'a, Angelos adnda bir kz ocuu dourmu Hera. Zeus da bu k
z baksnlar diye nympha'Iara, orman perilerine vermi. ocuk by
ynce, Hera'mn yzne allk diye srd sar sakz alm. Bunu
renen Hera, Angelos'u cezalandrmaya kalkm, ama kzcaz yeni do
um yapm bir kadnn evine, oradan da l tamakta olan birtakm
adamlarn yanna kam. O zaman Hera kzn ardn brakm. Zeus
da. Kabirlere, kzla ilgilenmelerini, onu ykayp temizlemelerini buyur
mu. Bunun zerine, Kabirler Angelos'u alp Akheron Gl'ne gtr
mler, orada ykayp arndrmlar.25
Angelos, Artemis'le bir tutuluyordu.26 Anasnn alln niin ald
ysa birazdan anlalacak. Ama daha imdiden aktr ki, evden ka
masna ve doum ve lm gibi iki kirlenmeyle ba kurmasna yol aan
ey, masal anlatann grmezden geldii ayn nitelikte nc bir kir
lenmeydi.
Aristoteles, Plinius ve teki ilka ve ortaa doabilimcileri, dl
tn, ayba kanamasnn durmasndan sonra dlyatamda kalan kan
dan olutuuna inanyorlard.27 Hayat veren kandr bu. Dolaysyla,
kiileri ya da eyleri tabu klmann -ayba grmeyle, lousalk aknt
syla ya da bu zgn temelde olumu bir baka yasakla ilgili- en yay
gn yntemi, onlar kanla ya da kan rengiyle iaretlemektir. Tabunun
kendisinin ok ynl niteliine uygun olarak, bu kan iaretinin o kiiy
le ba kurmay yasaklayan ve o kiiye dirim gc veren ifte etkisi var
dr. Ayba gren ya da gebe kadnlarn gvdelerini aboyasyla boya
malar ok yaygn bir alkdr; hem erkeklerin uzak durmalarn, hem
24 Plinius, Historia Naturalis, 7.64.
25 Theoc. 2.12.
26 Hsch.
27 Aristoteles, CA. 2.4; Aristoteles. PA. 2. 6.1; Plinius. Historia Naturalis, 7.66; The Mothers, c. 2. s. 4,
44.
de kadnlarn dourganlnn artmasn salar. Birok evlenme tre
ninde gelinin alnna krmz boya srlr, kocas dnda hibir erke
in ona yaklaamayacan gsteren bir iaret ve kocasna birok o
cuk douracana ilikin bir gvencedir bu.28 Srndn buradan
kaynakland sylenebilir. Bir Bantu kabilesi olan Valengelerde, her
kadnn, kendi cinsi asndan kutsal saylan ve trenler iin yzn ve
gvdesini boyamakta kulland bir aboyas ana vardr.29 Buna ge
reksinme duyduu durumlarla ilgili olarak unlar belirtilebilir: Anne
nin lousalnn bitiminde hem anne, hem de ocuk aboyasyla bo
yanr: bylelikle ocuun yaamas, annenin de yaama geri dnmesi
salanm olur. Erginleme srasnda gen kz batan ayaa krmzya
boyanr; bylelikle gen kzn yeniden domas ve dourgan olmas
salanm olur. Kocas len bir kadn, yas sresi sona erdiinde, bir ate
in stnden atlatldktan sonra gene krmzya boyanr bylelikle l
mn kirliliinden syrlp arnm olur.
Yaamn yenilenmesidir krmz. Yontmata ve Cilahta alarna
degin gmtlerde bulunan kemiklerin krmzya boyanm olmasnn
nedeni budur.30 skeletin, ou zaman, dltn dlyatamdaki duru
u gibi yatrlm olduunu grdmzde, buradaki simgecilik iyice
akla kavuur. Dlyatamdaki bir bebek gibi bzlm yatan, ya
am rengine boyanm iskeletler: lkel insan, lenin ruhunun yeniden
domasn salamak iin daha ne yapabilirdi acaba?
2. Aya Tapnma
Kadnlarn reme ilevlerini aym dzenledii dncesine liemen
btn halklar arasnda yaygn bir biimde rastlanr. Bu inancn bilim
sel bir dayana olduu kukuludur. Geri son zamanlarda yaplan
aratrmalar, bu inancn bilimsel bir temeli olmadn ortaya koymak
tadr. Ama bilgiler uygar kadnlardan alnd iin, bu sonucun kesin
saylmas ok zordur.31Ancak, gerek ne olursa olsun, kadnlarn ay
ZOO TARHNCES EGE
28 TheMothers, c. 2, s. 412-7.
29 ValangeWomen, s. 123; A.C. Hollis, TheNandi, their Languageand Folklore (Nandi Halk Dilleri ve
Tresel Yaamlar), (Oxford, 1909), s. 58; M. C. Burkitt, Prehistory, (ikinci basm, Cambridge, 1925),
s. 22-3.
30 Prehistory, s. 163,184, 191.
31 D. L. Gunn, P. M. Jenkin ve A. L. Gunn, Menstrual Periodicity" (Aylk Kanama"). Journal of Obstetries
and Gynaecology, (Londra, 1902-), 44.872.
BRTANRIANIN YARATILMASI 201
ba dnemleri ay dnmlerine o denli denk dmektedir ki, bu d
nce ister istemez ayba grme ile ay arasndaki dolaysz bir iliki
den domutur. Ayla ilgili btn ilkel alklarn temelinde bu inan
yatmaktadr. stelik, bu ilkel alklar ylesine derinlere kk salmtr
ki, aya tapnmay oktan brakm olan uygar halklar bile bunlar folk
lorun ve boinanlarn geri dzeyinde nerdeyse eldememi bir biim
de korumaktadr.
Ay, byde gneten ok daha fazla yer tutar. Sonra, hemen her yer
de ilk zaman gstergesidir ay.32 rnein, ilk takvim birimi, dolunayla
ikiye blnm olan ve yirmi yedi ya da yirmi sekiz geceden oluan
ayayyd.33 Daha sonralar, dolunaydan nceki ve sonraki evrelerin de
ayrlmasyla, evreden oluan bir birime ulald.34 En sonunda, Ba-
billiler, ay drt eyrekten oluacak biimde yeniden dzenlediler; bi
zim drt haftalk aymzn kkeniydi bu.35 Takvimin aya bamll,
"moon" [ay; yer'in uydusu olan gkcismi], "month" [ay; art arda ge
len iki yeniay arasnda geen 29,5 gnlk sre] ve "measure" [l] gi
bi szcklerimizin ortak temelinde de yansr.36
Ay, ayba grmenin nedenidir. Tipik bir rnek verecek olursak, ay,
kadnlarn rzna geen ve bylece kanamalarna yol aan gen bir er
kektir.37 Dltn ayba kanndan olutuuna inanld iin, gelen kan
bir tr ocuk drme olarak grlr. O zaman da, kadnlar ayn ge
be brakt sonucuna varmak gerekiyor, nitekim gerekten de ilkel d
ncede bu sonuca vanlmaktadr. Maori'lere baklrsa, ay, btn ka
dnlarn gerek kocasdr.38 Gebe brakmayla ilgili gerek, ancak, baba
lk toplumsal bir deer kazand zaman benimsenir, dahas o zaman
bile eski inan abucak ortadan kalkmaz. Kadnlar aydan gebe kalrlar.
Onun iin de, ilkel dillerde aydan bir erkek olarak, kadnlarn efendisi
olarak sz edilir.39 Ay szc Slav ve Germen dillerinde hl erildir;
Kelt, Yunan ve Latin dillerinde de bir zamanlar erildi. Yunanca'da, se
32 M.P. Nilsson, Primitive Time leckkonirtg (lkel Zaman Saptama Yntemleri), (Lund/Oxford, 1920),
s. 148-9.
33 Ayn yerde, s. 155.
34 Ayn yerde, s. 167-70.
35 Ayn yerde, s. 171.
36 Hint-Avrupa ailesinden mate szcnn bu ortak temelle bantl olduu yolundaki eski gr;
braklmtr, ma- artk bir Ullwort olarak aklanmaktadr, ama iki yorumun birbirine pek ters
dmedii sylenebilir, nk bir dilin evrimi, bir farkllama srecidir": M. Bral, Essai de simantique
(Anlambilim zerine Denemtler), (Paris 1899), s. 33.
32 The Mothers (Analar), c. 2, s. 583-4.
38 Ayn yerde, c. 2, s. 432.
39 Primitive Time Reckoning, c. 2. s. 583-97.
202 TARHNCES EGE
lene, "ay" anlamna gelen szck olarak varln koruyan men'in dii]
trevi mene'nin yerine kullanlr. Anadolu'da, aya, Yunanllarn Men
adn verdikleri bir erkek olarak tapmlagelmitir.40 Kadnlarn aydan
gebe kaldklar dncesinden, giderek, kadnlarn ayn etkisiyle ken
dilerinden getikleri ya da ldrdklar dncesi doar. Ayn isteriy
le, sarayla ve kutsal saylan btn hastalklarla olan bildiimiz ban
tlar da buradan kaynaklanr.41[ngilizce'de luna ay anlamna, lunacy
ise delilik anlamna gelir. Anadolu Trkleri de aydaki deimeler so
nucunda kimi insanlarda da ruhsal deiimler meydana geldiine ina
nrlar, byle insanlara aybast ya da aysar derlerdi, .n.)
Resim 8. Ay tapm: Minosdan bir deerli ta
40 W.H. Roscher, Ausfiihrliches Lexicon der griechischen und rmischen Mythologie, (Leipzig, 1884-1937).
c. 4, s. 2687.
41 The Mothers, c. 2, s. 608-10.
BRTANRIANIN YARATILMASI 203
Kadnlarn cinsel yaamndan kaynaklanan aya tapnma, zamanla
kadnlarn toplumsal ilevleriyle bantl bir nitelie brnd. Su ek
mek, bitkilere bakmak, bol iy ve yamur salamak kadnlarn gre
viydi. Dolaysyla, ay, bitki rtsnn bymesinin nedeni ve btn
can verici sularn kayna olarak grlmekteydi. Ay, Hindistan'da "to
humun taycs, bitkilerin taycsdr, Babil'deyse btn bitki yaa
mnn kaynayd. Ayn Hindistan'daki soma ya da Kuzey Amerika'da
ki msr gibi kutsal bir bitki ya da aala bir tutulmas da bundandr.
Rio Grande yerlileri, "A y byrken, bitki z bol akar," derlermi.42
Tts ve merhemlerde kullanlan bitki zleri, zellikle de gzel koku
lu sakzlar, bu deerli niteliklerini aydan alr. Robertson Smith, Sami-
lerden sz ederken, "Akasya sakznn by gc, onun ayba kan
nn phts olduu dncesiyle, yani akasya aacnn bir kadn oldu
u dncesiyle ilintilidir," diyor.43
Msrllarn ay tanras Nit'in, dokuma tezghn bulduuna inan
lrd. Avrupa folklorunda da ay hl bir dokumacdr. Bu da kadnla
rn iidir. Birok ilkel gelenekte ayn buday tmeyle, mlek yap
myla ya da yemek piirmeyle ilintili olduu grlr.44 Dahas, by
bir zamanlar kadnlarn elinde olduundan, ay zellikle birinin gnl
n almakta kullanlan gl bir by kayna olmutur. Kadn by
s yasaklandktan sonra da ay byclk sanatnn, kara bynn te
mel bir esi olarak kalmtr ve bu niteliini gnmzde de korumak
tadr.45
Ayn dourganln, verimliliin kayna olduu dncesi, aydaki
gerek deimelerin znel bir biimde yorumlanmasyla gelitirildi. Ay
parlaklar ve solar, byr ve klr, lr ve yeniden doar. Bylece,
yaamn yenileniinin evrensel bir simgesi durumuna gelir. Btn ilkel
halklarda, lmden sonra dirili inanc, doan ayla ilintilidir.46 Giderek,
ay ile, ayn trden teki simgeler arasnda, zellikle de ne denli nemli
olduunu Drdnc Blm'de akladmz ylan arasnda iliki kuru
lur. Avustralya ve Melanezya'da, ayn her ay deri deitirdii sylenir.
te yandan, ylan, her yerde kadnlar batan karr ve kutsal sularn
40 W.H. Roscher. Ausjiihrliches Lexicon dergriechischen undrmischen Mythologie, (Leipzig, 1884-1937),
C. 4, s. 2687.
41 TheMothers, c. 2, s. 608-10.
42 Ayn yerde, C. 2, s. 624-38.
43 Religion of the Semites (Samilerin Dini), s. 133.
44 TheMothers, c. 2, s. 624-8.
45 Ayn yerde c. 2, s. 620-3.
46 Ayn yerde, c. 2, s. 620-3.
204 TARHNCES EGE
bekisidir.47 Erkein cinsel organna benzemesi ve sk sk gllere ve p
narlara gitmesi de, ylanla ilgili bu armlar glendiren etkenler
dir 48 Ylann dourganlk trenindeki yeri, Bat Afrika'daki Mpongwe
kadnlarnn gizli derneiyle rneklenebilir. Bu kadnlarn ormann ier
lerinde yaplan toplantlar ylesine gizlidir ki, Anne denilen belli bir
bakadn olmasna karn onun kim olduunu hi kimse bilmez. Her ka
dn mangrov kklerinde yaayan kk ylanlardan birini yakalamak
zorundadr; ylanlar yakaladktan sonra hepsi rlplak soyunur, elle
rinde ylanlarla ksnl arklar sylemeye koyulurlar. Yorgunluktan ye
re yklp kalncaya kadar btn gece ark syleyip dans ederler 49
Ayn can verici gcnn talarda, zellikle kristallerde ve yar say
dam deerli talarda, ayrca insanlarn kemiklerinde ve salarnda bu
lunduuna inanlr.30Erginleme trenlerinde di skme ve sa kesme
ye verilen nem, dilerin ve salarn kendi kendilerini yenileme zel
liinden kaynaklanr. Aya kurban sunulan yerlerde, kurbanlarn seil
mesinde arpc bir benzerlik gze arpar.51Bunlar genellikle, byc
lkte hl nemli bir yer tutan yaban tavan, kei ve domuz; zellik
le Sami kadn tapmlarna zg bir hayvan olan gvercin; dokuz can
l oluu da buradan kaynaklanan kedidir. Eski Msr'da kediye tapml-
masmm nedenini Plutarkhos yle aklyor;
Bu hayvann ok renkli olmas, geceleri dolamak ve yiyecek aramak
gibi alkanlklar ve garip reme biimi, onu ayla ilgili uygun bir sim
ge yapmaktadr. Kedinin ilk douruunda bir yavru, kincide iki yav
ru ve yedinci douruuna kadar her seferinde bir fazla yavru yavrula
d sylenir. Bu da toplam yirmi sekiz yavru etmektedir ki, bir ayn
gnlerinin says kadardr. Kald ki, bu sylenenler tmden d rn
bile olsa, kedinin gzlerinin ay dolunay olduunda byyp parlak
latn, ay soluklatndaysa klp donuklatn herkes bilir.52
Briffault'nun belirttii gibi, "kadnlarn kurban ettii hayvanlarn
kk hayvanlardan olmas evrensel bir kuraldr". Briffault, bunu, "ka
dnlar genellikle avclarn ve srtmalarn kurban ettikleri kadar iri
47 Ayn yerde, c. 2, s. 664-73.
48 Ayn yerde, c. 2, s. 667.
49 Ayn yerde, c. 2, s. 548.
50 Ayn yerde, c. 2, s. 692-4, 702-9.
51 Ayn yerde, c. 2, s. 610-23.
52 Plutarkhos, Moralia, 376e.
hayvanlar kurban edemedikleri iin ounlukla kk hayvanlar se
mek zorunda kalmlardr," diye aklyor.53 Briffault'nun aklamas
daha sonraki aamalar iin de geerlidir, ama ilk etkenin hayvanlarn
evcilletirilmesi olmas daha akla yakndr. Evcilletirmenin, avclarn
eve getirdikleri kk hayvanlarn yavrularn kadnlarn beslemesiy
le baladna inanlmaktadr.54
Ay bysnn dans zerinde de etkisi sz konusudur. Ay solduu
zaman, ayn hasta olduuna inanlrd, rokuaTar ay salna kavu
turmak amacyla dans ederlerdi. Gney KaliforniyalI Dieguenyolar ye
niay evresinde ayn bymesine yardmc olmak iin yarlar dzen
lerlerdi. Pawneeler de, topla yaptklar danslar, erkek kardei Kurt'un,
yani solan ayn ansna Byk Tavan'n balattn sylerler.55 Bura
da top bir yknme simgesidir.
3. Halk Arasndaki Yunan Dininde Ay
Aristoteles'in, dltn aybandan olutuu gr, EmpedoklesTe
paylat, aybamn genellikle ay sonuna doru, ay soluklat sralar
da meydana geldii inancyla uyum iindedir.56 Omurilikle ilgili syle
dikleri de ayn dorultudadr. "Gvdenin paralar," der Aristoteles,
"kandan oluur; dlt kanla beslenir; ilik de kemiklerdeki kan esini
temsil eder"?7 Aion, "ilik" szc, sonsuzluk dncesine yaygmla-
trlmtr. Geri ilik ile ay arasnda dorudan bir iliki kurulmamtr,
ama iliin gste "bulunduundan" sz ederken Aiskhylos buna ben
zer bir ey dnm olsa gerektir, nk bu szck astrolojide gksel
varlklarn etkisi anlamnda kullanlmtr.58 Ay, Endymion sylence
sinde karmza bir sonsuzluk simgesi olarak kar.59 Bu sylenceye g
re, oban Endymion bitimsiz uykusunu uyurken, ay-tanra Selene her
gece stne eilir, gvdesini nlaryla sarar, permi Endymion'u.
Daha baka yerlerde olduu gibi Yunanistan'da da, ay, halk arasn
da dltn kayna saylrd. Plutarkhos'a gre, iy damlas, dolunay
BR TANRIANIN YARATILMASI 205
53 TheMothers, c. 2, s. 619.
54 R. Thumwald, Economics in PrimitiveCommunities (lkel Topluluklarda iktisat), (Londra, 1932), s. 77;
J.C. Frazer, Totemism and Exogamy (Totemcilik ve Devlilik), (Londra, 1910), c. I, s. 14-5.
55 The Mothers, c. 2, s. 746-9.
56 Aristoteles, HA. 7.2, (582b), CA. 23. 4. 9.
52 Aristoteles, PA. 2. 6.1.
58 C. Thomson, Aeschylus, Oresteia, (Cambridge, 1938), c. 2, s. 13.
59 Apollodoros, 1 . 7. 5; Pausanias, 5. 1. 4.
Z06 TARHNCES EGE
da en ykl durumundadr, iirdeyse, aym kzlarndan biridir.60 Stoa
c retide, ay, besinini pnarlardan ve akarsulardan salar.61Plinius,
gnein emdii slaklar aym ortaya kardn syler. Cicero'ya g
reyse, ay, canllarn bymesini salayan ve topraktan doan her eyi
olgunlatran bir sv aktr.62 Sara ve benzeri hastalklarn da ayn et
kiden kaynakland ileri srlm,63 teki hastalklarn belirtilerinin
de aym deiik evrelerine gre ykselip alakl dnlmtr.64 Do
lunay, tohum ekmenin63ve evlenmenin66 en uygun zaman saylmak
tayd. Yeni doan bebekler dadlarnca kapnn nne karlr, "aya
gsterilirdi".67 ocuklarn gerdanlklarna taklan, meyva aalarna
aslan, ak bys olarak kullanlan ve sarallarn iyiletirilmesinde
bavurulan ay ta en etkili muskalardan biriydi.68 Ayn dnce uya
rnca, bitkilerin ve aalarn kesilmesi, koyunlarn krklmas gibi iler
hep aym solmakta olduu dneme rastgetirilirdi.69 Roma imparatoru
Tiberius'un da sam kestirirken titizlikle uyduu bir kuralm bu.70Bu
nlem savsaklanrsa, insanlarn kel olacana inanlrm.
Aym ylanla olan ilintisi, Aristoteles'in hi duraksamasz benimse
dii yaygn bir inanta kar karmza. Bu inanca gre, ylann kabur
ga kemikleri ile bir aym gnlerinin says ayndr.71Ylan birok Yunan
sylencesinde sularn bekisi olarak belirir. Bunlardan en nls, Apol-
lon'un Delphoi'u nasl kurduunu dile getiren ykdr:
Yaknlarda bir yerde fokur fokur kaynayan bir pnar vard. Apollon ora
da gl yayn gerip okunu sald ve insanlara grlmemi zararlar ve
ren, o blgeyi kasp kavuran korkun canavar ldrd.72
60 Plutarkhos, Moralia, 367d, 659b; Vergilius, Georgica, 3. 337; ilyoda 23. 597-9.
61 Porph. Ant. 11; bkz. Plutarkhos. Moralia, 659b; Plinius, Historia Naturalis, 2. 223; Aristoteles. Mete.
1. 10.
62 Plinius, Historia Naturalis, 20.1; Cicero, De Deorum Notum, 2.19. 50.
63 Gal. 9.903; Macrobius. Saturnalia, 1.17.11; Artem. 104.14; Oiph. L S0. 474-84.
64 Gal. 19.188; Plinius, Historia Naturalis, 28.44. Biliciliin de byle olduu dnlyordu: Argos'daki
bir Apollon tapnanda bir kadn her ay ko kan itikten sonra gkyznden haberler verirdi:
Pausanias. 2. 24. 1.
65 Palladius, 1. 6.12.
66 Euripides, phigeneia Aulis'de, 716-7; En kolay doum dolunaydayd: Cicero, DeDeorumNatura, 2.
45.119; Plutarkhos, Moralia, 282d, 658f, 939f; lyada, 21.483.
67 Plutarkhos, Moralia, 658f.
68 Plautus, Epidicus, 5.1. 33; Plutarkhos, Moralio, 282a, 287f-288b.
69 Plinius, Historia Naturalis, 18. 32,1-2; Varro, DeLingua Latina, 1. 37.
70 Plinius, Historia Naturalis, 16, 194.
71 Aristoteles, HA, 2.17. 23; Plinius, Historia Naturalis, 11. 82.
72 Apollodoros, 3. 6. 4; Pausanias, 9.10. 5.
BR TANRIANIN YARATILMASI 207
Resim 9. Bir Mainad: Attika vazosu
Ylan-tanr Asklepios'un Epidauros'daki tapnanda bulunan ya
ztlardan rendiimize gre, ylan, kadnlar ayartp rzlarna geen
bir yaratk olarak da bilinmekteydi. Ksrlna umar arayan bir kadn
gelmi bir gn Asklepios tapmana. Kadn, tapnan kurallar uya
rnca geceyi orada geirmi. Gece dnde tanrnn elinde bir ylanla
yanma geldiini grm, ylanla cinsel ilikide bulunmu, dokuz ay
sonra da ikiz olan dourmu.73 Burada ylan, kendisine inanan kad
n hayvan araclyla gebe brakan tanrdr. Asklepios tapnanda ye
^3 SIC. 1169,19,1168.112. Bu tanrnn ylanla olan ilikileri iin bkz. J.G. Frazer, Pausanias's Description
of Greece (Pausaniasn Yunanistan Betimlemesi), (Londra. 1898). c. 3, s. 65-6.
208 TARHNCES Eg e
titirilen ylanlarn saaltc gcnn, bu hayvanlarn deri deitirerek
yaamlarm yenileme yetilerinden kaynaklandna inanldn da ek
leyebiliriz buna.74
Bu dnce emberini btnleyen bir rnek daha verebiliriz. Daha
nce szn ettiimiz Bat Afrika ylan dansnn bir benzerine Make-
donia'da rastlyoruz:
Daha en eski alardan balayarak, bu lkenin kadnlar Orpheus ve
Dionysos dinlerinin cinsel enliklerine katlmlardr... Coup esrime
de kimsenin eline su dkemedii Olympias, dans ederken kocaman uy
sal ylanlar tayarak kuttrenleri bir kat daha yabanl ve utanmasz k
lyordu; ylanlar, gizemli beikler iindeki sarmaklar arasndan da
r kyor, kadnlarn deneklerine ve balklarna dolanyordu: Erkek
lerin yreine korku dren bir grnmd bu.75
Olympias, Byk skender'in anasyd. Byk skender domadan
bir sre nce, Olympias'm kocasnn eve geldiinde karsn yatakla
koynunda bir ylanla uyurken bulduu sylenir.76
4. Bitki Bys
imdi artk, Yunan panteonunun grkemli tanralarna tapnma
nn gerisindeki ilkel byy gnna karabiliriz.
Yeryznn her yannda kadnlarn ura alanna girer bitki by
s. Bayan Earthy, Valengelerle ilgili'incelemesinde yle yazyor:
Hemen btn aalar ve bitkiler bysel bir anlam tar. Beni ne zaman
bitki rnekleri toplarken grseler kadnlar hemen meraka kaplp ilgi
leniyorlard; nk kafalar bitkilerle ilgili by ya da ila reeteleriy
le doluydu.77
Eski Yunan'daki bitki bilgisi Dioskorides ve Plinius'un yazlarnda
incelenebilir, ama Yunan dinini inceleyenlerden hak ettii ilgiyi gr*
memitir nedense.
74 Aristophanes, Plutos, 733.
75 Plutarkhos, Alex, 2.
76 Plutarkhos, Alex, 2; Suetonius, Octavius Augustus Caesar, 94.
77 Valenge Women, s. 24.
BRTANRIANIN YARATILMASI 209
flAenim ya da selenogonon denildiine
baklrsa etkisini ve gcn aydan ald
na inanld anlalan akayk kk, ay
ba grme ve doumlarda kullanlyor
du.78 Gveyi otu (diktamnos), dourmay
kolaylatrmada kullanlyor ve doum
tanras Eileithyia iin yaplan elenkle-
re rlyordu.79 Mersin, dlyatan ka
patarak erken douma engel oluyordu;
zambak da, ayban denetleyen bir rol
oynuyordu.80
Bu iekler Aphrodite tanraya adan
m saylmaktayd.81Bir eit st olan
l/ gos'un ayba grmeyi abuklatrd
ya da nledii inanc yaygnd.82 Spar-
ta'da Artemis'e Lygodesma, "st dal
larna sarl" denirdi; bunun nedeni, Ar
temis imgesinin st dallar arasnda bu
lunduunun sylenmesiydi.83 Ayn tan
rann Agra'daki (Attika) yontusu, st
dallarndan elenklerle bezemlenmiti.84
Gene, Sanos'lu Hera'nm da, tapnanda
germi bir st aacmn dibinde dn
yaya geldii sylenirdi.85 Havlcandan
(kypeiros) yaplan ila, dlyatann al
masnda kullanlrd;86 hasrieiyse ay
ba grmeyi kolaylatrr ve Spartal kz
lar tarafndan Hera'ya ta yapmakta kul
lanlrd.87 Alkman'm Hera'ya vgsn
de bir gen kz yle yakarr: "Yalvaryo-
78 Plinius, HistoriaNatura/is. 26. SI.
79 Thphr. HP. 9. 16.1; Arat. 33.
80 Plinius, HistoriaNaturalis, 23. 159-60, 24. 50, 21.126.
81 Pausanias, 6. 24. 7.
82 Dsc. 1. 134; Plinius, Historia Noturolis, 24. 59-60.
83 Pausanias, 3.16.11.
84 Euripides, Hip. 73.
85 Pausanias, 7. 4. 4.
86 Plinius, Historia Naiuralis, 21.118.
87 Plinius, Historia Noturolis, 21.148.
Resim 10. Nar tutan tanra;
Attika yontusu
2i o T a r i h n c e s i Eg e
rum sana; havlcanlardan, hastrieklerinden rl bir elenk sunuyo
rum bak."88 Romallarn Heras Juno'nun bir grevi de, ayba grme
yi kolaylatrmakt;89 bundan baka, Hera'ya, Artemis'e ve Aphrodi-
te'ye doum tanralar olarak da tapndrd.90
Eski Yunan'da en ok bilinen bitki nard. Demeter, elinde bir ha
ha ya da nar, kimi zaman da ikisiyle birlikte gsterilir her yerde.91Ati
na'daki Zafer Tayc Athena'nn sa elinde bir tolga, sol elinde bir nar
vardr.92 Atlet Milon'un Olympia'daki yontusunun bir elinde bir nar
grlr. Milon da Hera tapm rahiplerinden biriydi.93 Hera tanrann
Argos'daki yontusunun bir elinde kutsal denek, bir elinde nar vardr.
Pausanias bu yontudan sz ederken bakm ne diyor: "Narla ilgili ba
ka bir ey sylemeyeceim, nk narn yks bir gizdir."94Neydi
bu giz yleyse? Narn meyvas parlak krmzdr. Kaba bir boya elde
edildii iin Yunanca'da kzl (kokkinos) szcnn tretildii nar to
humu (kokkos) da krmzdr.95 Bir kan imiydi nar. Narn bir kan imi ol
duu genellikle bilinmesine karm, imin gerek anlam gzden kam
tr. Nar, ou zaman, korkun lmn simgesi olarak grlmtr.96
Belli durumlarda, hi kukusuz, bu anlama gelmektedir. Narn, Titan
lar tarafndan yaralandnda Dionysos'un kanndan filizlendii sy
lenir;97 bir de, kendini tanrlara kurban eden Menoikeus'un gvdesi s
tnde ieklenmi ve Eteokles'in lmesine neden olan Erinys'ler tara
fndan Eteokles'in gmtne dikilmi.98 Bir kimsenin dnde nar gr
mesi, onun yaralanacann bir belirtisiydi.99 Ama bu yaktrmalar hep
ikincildir. Nar, ayba grme ve doumlarda ila olarak kullanlrd,
bu da, Demeter'in elindeki narn, aka bir dourganlk simgesi ola
rak tanmlanan hahala ayn anlam tadm gstermektedir.101Eleu-
88 Alem. 24.
89 Varro.
90 l.R. Famell, Cults of the Greek States (Yunan Devletlerinde Tapmlar), (Oxford, 1896-1909), c. 1, s.
196, c. 2, s. 444,655-56,
91 W.H. Roscher, Aufhrliches Lexikon dergriechischen undrmischen Mythotoge. (Leipzig, 1884-1937),
c. 2, s. 1342-43, 1345.
92 Cults of theGreek States, c. 1. s. 327.
93 Pausanias, 6.14. 6.
94 Pausanias, 2.17. 4.
95 Strabon, 630.
96 J.C. Frazer, Pausanias' Description of Greece, (Londra, 1898). c. 3, s. 184-85.
97 dem. Pr. 2. 16.
98 Pausanias, 9. 25.1; Philost. m. 2. 29. 4.
99 Artem. 1.73.
100 Plinius, Historia Naturalis, 23.107, 112.
101 Eusebios, PE. 3.11. 6.
gjs Mysteria'larmda ve Despoina'yla (Persephone) ilgili Arkadia Myste-
ria'larnda nar tabu saylrd.102
Persephone yksndeki nlii olaydan kaynaklanyordu bu tabu.
Bu olay birazdan inceleyeceiz. Atina'daki Thesmophoria bayramla
rnda oru tutan kadnlarm nar yememeleri ve cinsel ilikide bulunma
malar gerekiyordu. Geceleri, hem cinsel drtleri nlediine, hem de
ylanlar uzak tuttuuna inanlan st dalndan deklerde uyuyor
lard.103St dallarn cinsel etkinlie kar bir koruyucu olarak kul
landklarna baklrsa, nar yemekten de bir cinsel uyanc olduu iin
kamyorlard byk bir olaslkla. Nar rengi, sava kan deil, zellik
le dourganlk kanyd; ayba kan ve lousalk akntsyd.
5. Thesmophoria ve Arrhephoria
Thesmophoria bayramlarnn amac, ekinlerin bereketini artrmakt.
O zaman, kadnlar niin dlleyici etkilerden kanmaya zen gsteri
yorlard? Bu soruya vereceimiz yant, balangtaki ilevi unutulup git
tiinde ilkel kuttrenlerin nasl bir nitelik aldn ortaya koyacaktr.104
Bayram ekim ay sonlarna doru kutlanrd. Birka ay ncesinden
(sanrz, haziranda ya da temmuzda kutlanan Skirophoria'da) kadn
lar domuzlar kurban ederler, bunlar Demeter'e sunu olarak byk bir
maaraya brakrlard. Thesmophoria gelince, gn bedenlerini te
miz tuttuktan sonra105 ylanlar rktp karmak iin ellerini rparak
byk maaraya girerler, domuzlarn rm kalntlarn toplaya
rak gz ekimi iin tohumluk tahllara kartrrlard. Domuzlar "insa
nn ve ekinlerin douunun simgeleri" olarak tanmlanr.106Bir de y
le bir yk anlatlrd: Persephone yeralt dnyasna karld zaman,
orada bulunan bir domuz oban da domuzlaryla birlikte topran al
tna ekilmi.107
Tavan, gvercin ve kadnlarca beslenen teki hayvanlar gibi domu
zun da olaanst dourgan olduuna inanlrd.108Dolaysyla, tam
BRTANRIANIN YARATILMASI 211
102 Porph. Abst. 4.16; Pausanias. 8. 37. 7.
103 Clem. Pr. 2.16; Plinius, Historia Noturolis, 24. 59.
104 L Deubner, Attische Feste, (Berlin, 1932), s. 43-66.
105 Ayn kurala Abdera ve Sparta'da ayn enlikte ve Tithoreia'daki sis tapmnda da uyulurdu.
106 Luc. DMer.2.1.
107 dem. Pr. 2.17.
108 Luc. DMer. 2.1.
bir bereket simgesiydi domuz. Ama bu kadarla da kalmyordu. Kad
nn kendisinin yerine konuluyordu. Bu da, bu hayvan iin kullanlan
szcn (khoims) halk arasnda niin pudenda muliebria [kadnn edep
yeri] karl kullanldn aklyor.109Kokkos szc de ayn anlam
212 TARHNCES EGE
da kullanlyordu.110Domuz kan, kadn katharnmta' smm -ayba kam
ya da lousalk aknts- yerini tutuyordu. Bu bayramlarn kkeni, kat-
harmata' nm tohumlarn verimini artrmada kullanlmak amacyla giz
lice datlmas biimindeki ilkel uygulamayd.111Sonralar, bu grev
domuz kanma aktarldnda, kadnlarn olumlu niteliini yitiren cin
sel etkinlikleri bir kirlenme olarak grlm ve yasaklanmt.
Bu tr kuttrenlerin rastland tek tapm Demeter tapm deildi.
Athena Polias rahibesi iki gen kz, her yl belli bir gece, bir kutu iin
de gizli bir ey tayarak Akropolis'den aa inerlerdi. Tepenin dibin
de bir maara vard. Kzlar bu maaraya girip kutuyu brakrlar, ora
109 Varro, RR. 2. 4.10.
IlOHsch.
111 Pausanias, 2. 31. 8, S. 5.10. 8. 41. 2.
BRTANRIANIN YARATILMASI 213
ya daha nce braklm baka bir eyi alp geri dnerlerdi.112Kutunun
iinde ne olduu belirtilmiyor, ama ErikhthoniosTa ilgili ykden
karabiliriz bunu. Athena tanra, ylan biiminde dnyaya gelen Erikh-
thonios'u bir kutuya koyup Kekrops'un kzlarna vermi; sakn kutu
yu amayn diye tembihlemeyi de unutmam. Kekrops'un kzlar da
yanamayp kutuyu anca ldrmlar, kendilerini Akropolis'den aa
atmlar.113Burada ylan domuzla ayn anlam tamaktadr; ylan
la ilgili tabu da aym biimde gelimitir.
Bu trene, Deubner'in ortaya koyduu gibi "gizlerin tanmas" an
lamna gelen Arrhephoria deniliyordu.114Thesmophoria da "thesmo-
i'un tanmasdr. Thesmos, "konulan" bir eydir; genellikle bir "yasa"
ya da bir "kuraT'dr bu. Nitekim daha sonralar evlilik tanralmdan
tr Demeter'e, yasa koyucu anlamna gelen Thesmophoros niteleme
si yaktrlm tr.115Ne var ki, bu eit kuttrenlerin evlilik yasalarn
dan eski olduu aktr; stelik, thesmos, ayn zamanda "saklanlan" ya
da "konulan"116somut bir ey anlamnda da, baka bir deyile bu du
rumda ilk balarda katharmata anlamnda da kullanlyordu. Bu iki bay
ramn kkeni, kadnlarn bereket bysdr.
6. Arnma Kuttrenleri
Demeter tanrann daha ok tahllarn yetitirilmesiyle ilgilenme
sine karlk, Artemis bir orman, bataklk ve kr tanrasyd:
Artemis, elinde oku, ordan oraya koarsa nasl,
koca Taygetos ya da Erymanthos dalar boyunca,
yaban domuzlar, hzl geyikleri kovalar sevinir,
Nympha'lar, Kalkanl Zeus'un kzlar,
srar dururlar krlarda onunla birlikte,
bir ho olur yrei Leto'nun,
Artemis bayla, alryla geer hepsini,
btn gzeller iinde belli olur ilk bakta.117
112 Pausanias, 1. 27. 2-3.
113 Apollodoros, 3.14. 6.
114 Attische Feste, s. 9.
115 Attische Feste, s. 44-45
116 Anacr. 58.
117 Odysseia, 6. 102-8.
Alpheios Irma kysnda, Letrinoi'da bir Artemis Alpheaia tapma
vard. yle anlatlr: Gnlerden bir gn, Alpheios, Artemis'e vurul
mu. Gelgelelim, Artemis'in kzolankz kalmaya ant itiini, onun iin
isteine hibir zaman boyun emeyeceini biliyormu. Alpheios d
nm tanm, Artemis geceleyin nympha'larla enlik yaparken on-
214 TARHNCES EGE
Resim 12. Kuyu bandaki kzlar: Attika vazosu
lara gizlice yanamaya kalkm. Ama Artemis ile periler, Alpheios'un
amacn anlaynca yzlerine amur srmler, Alpheios da onlar bir
birinden ayramam.118Gizli bir kuttreni akla getiriyor bu sylence:
Evlenme ama erien gen kzlar rmak boyuna inerler, gvdelerini
amurla svayarak can veren sular soururlard. Alpheios'a yaktr
lan saaltc nitelikler, onun adn tayan Czam (alphas) rma'ndan
da anlalmaktadr.119Irman getii koyak batan baa bu tr ilalar
la doluydu. Letrinoi'dan daha aalarda, Czamllar Kenti anlamna
gelen Lepreos diye bir yer vard. Burada Zeus Leukaios'un, "beyaz has
talk" tanrsnn bir tapna bulunuyordu. Gene ayn blgedeki Anig-
ros Irma'nda czamllarn gittii bir maara yer alyordu.120
teki yerel sylenceler de ayn dorultudadr. Pisal Leukippos gn
ln Daphne'ye kaptrm. Kadn klna brnerek dostluk kurmu
118 Pausanias, 6. 22. 9.
119 Strabon, 347; Lykophron, 1050-53.
120 Pausanias, 5. 5. 5,5. 5.11; Strabon, 346.
paphne'yle. Daphne ve teki perilerle ava kmaya balam. Gel gr
j, gnlerden bir gn, kzlar Ladon Irma'nda ykanmaya karar ver
miler. Leukippos, suya girmeye yanamaynca onu zorla soymular,
erkek olduunu grnce de orackta ldrvermiler.121 Ladon, Ery-
nranthos da yamalarnda akan bir koludur Alpheios JrmaTnm. Bir
rnek de Boiotia'dan. ok scak bir yaz gn avdan yorgun den Ar
temis, sk aalarla kapl bir koyaa gelmi; orada Kz Kuyusu (Part-
henia) denilen bir pnarda ykanmaya koyulmu. Kpekleriyle birlik
te oradan geen Aktaion adl bir avc da tanray pnarda rlplak
ykanrken grm. Bunun zerine, grdn bakalarna anlatma
sn diye Aktaion'u geyie dntrm Artemis; kpekler de orackta
paralamlar geyii.122
Yunanistan'n krsal yrelerinde adm ba Parthenia ya da Parthe-
nios denilen pnarlara, derelere rastlanrd.123Gen kzlar dinsel en-
BRTANRIANIN YARATILMASI 215
Resim 13. Artemis ile Aktaion; Attika vazosu
121 Pausanias. 8. 20. 3.
122 Hyg.F. 181.
123 Pausanias, 6. 21. 7; Strabon, 357.457.
liklerden nce kendilerini arndrmak iin bu pnarlarda ykanrlard;1^
gelinler de evlenmeden nce o yredeki rmakta ya da rmaktan ta
nan suyla gvdelerini arndrrlard.125Bu uygulamalarn hepsi de d
np dolap erginlemeye dayanmaktadr.126 Btn gvdenin suya so
kularak kutsanmas, balangta, ilk kez ayba gren gen kzlarn arn
drlmasn ve ayn zamanda dourgan klnmasn amalyordu. "Can
verici" diye tanmlanan dn ykanmasnn byle bir etkisi olduu
na inanlyordu.127 Bu nokta, Troasl gelinlerde daha da aktr. Troas-
l gelinler Skamandros Irma'nda ykanrken rmak-tanrya yakarr,
yle derlerdi: "Ey Skamandros, al benim kzlm!"128Bu da, baka
lkelerde olduu gibi bir zamanlar Yunanistan'da da gen kzlarn su
tarafndan gebe brakldna inanldn gstermektedir. Ykandktan
sonra gelin olan bu kzlarn; nympha'larm, yani rmak-tanrlarla sevi
ip yiit erkek ocuklar douran "gelinler"in (mjphai) lml prototip
leri olduklar son derece aktr.
7. Proitos'un Kzlar
Czamllarn geldii Anigros ilk zamanlar Minyeios diye bilinirdi.
Melampus'un, Proitos'un kzlarn ykayp arndrarak delilikten kur
tard Minyeios Irma'yd bu. imdi, bu sylencenin ardndaki kut-
treni biraz daha yakndan inceleyebiliriz.129
Proitos'un kzlar "erginlie eritiklerinde"130 ldrmlar; anlaya
canz, ilk kez ayba grdklerinde. Bir yoruma gre Dionysos, ba
ka bir yoruma greyse Hera alr akllarn balarndan. Dionyso ku
zeyden gelmiti; Herodotos'a baklrsa,bu dini Yunanistan'a sokan Me-
lampus'du.131Bu.da, Peloponnesos Agrianiasnm, ayn nitelikteki da
ha eski bir tapma katlm olduunu ortaya koymaktadr, ikinci yoru
216 TARHNCES EGE
124 Plutarkhos, M. 771f, 772b; Ly. 913.
125 Thukydides, 2. 15. 5; Poll. 3. 43; Plutarkhos, Morala, 772b.
126 E.D. Earthy, Valenge Women, (Oxford, 1933), s. 167: Bedenin ykanmas her zaman az ok trensel
bir nitelik tar... Hastaln ya da lmn manevi kirliliinden bir tr arnmadr ykanma...
Hastalananlar, iyileinceye dek ykanmazlar."
127 Nonn. D. 3. 89.
128 Ps. Aeschin. Ep. 10.3.
129 W.H. Roscher, Selene und Venvandtes, (Leipzig, 1890), s. 70-71. Bu blmdeki bilgiler byk lde
Roscherin sz konusu yaptna dayanmaktadr.
130 Apollodoros, 2. 2. 2.
131 Herodot Tarihi, 2. 49.
BRTANRIANIN YARATILMASI 217
ma gre, Proitos'un kzlar, Hera'nm altnlarn aldklar iin ldrr
lar. Burada Angelos'un Hera'nm alln al geliyor aklmza. Bu
hrszlklarndan dolay Proitos'un kzlar inee dnmler.133Daha
nce de sylediimiz gibi, Anigros ya da Minyeios Irma'nda iyile
miler; Melampus onlar arndrdktan sonra Katharmntay rmaa at
m134Bir baka yorumda da, Melampus'un, Proitos'un kzlarn Lousoi
yaknlarndaki bir Artemis Lousia'da, Ykanan Artemis tapnanda
arndrd belirtiliyor.135
Neydi peki bu kzlarn hastal? Bu soruyu yantlamann tek g
l, gnmzde birbirinden ayr deerlendirilen kimi hastalklarn il
kel tpta birbirine kartrlmasndan domaktadr. Czam sarayla ay
n ey deildir, ama ilkel dncede bu iki hastalk birbirine ok yakn
dr. Czaml, hastal bulac olduundan, toplum dna atlyordu;
saral ise, nbet geldii zaman kendini dar atyor, ssz krlara ka
yordu.136Yani ikisi de toplumd klnyordu, ite bu yzden, Aiskl-
ylos, Erinys'lerin cezalandrd bir gnahkr tantrken bu iki hasta
ln belirtilerini birbirine kartrr.137Ayrca, saral bir kimsenin ruhu
na bir hayvann egemen olduu sanlmaktayd.138Bu da, Proitos'un kz
larnn niin inee dntrldklerine aklk kazandryor. Gerekte
birer usyarln (izofreni) belirtisinden baka bir ey olmayan bu yar
hayvan, yar insan sabuklamalar, uygar insanlarda pek az grlmek
le birlikte totem dncesinin egemenliini srdrd ilkel insanlar
arasnda bugn bile yaygndr.139Dahas, kadnlarda rastlanan saraya,
ayba grmeyi engelleyen bir dlyata tkanmasnn yol atna ina
nyordu Yunanllar.140Kukusuz, yanlyorlard. Byle bir durum olsa
olsa isteriye yol aabilirdi, saraya deil. Ama belirtilerinin benzerliin
den tr bu iki hastalk birbirine kartrlyordu; Hippokrates'in bi
limsel tbbn temel ilkelerini ortaya koymasndan ok sonra bile, isteri
nin yalnzca kadnlarda grlen bir hastalk olduu, buna da dlyata-
nda (hystera) bir tkanmann yol at inanc varln srdrd.141
132Servius.
3 Prob.
134 Pausanias, 5. 5. 10.
135 Pausanias, 8.18. 8.
136 Hp. Morb. Sac. 4.
137 Aiskhylos, C. 277-95.
138 Hp. Morb. Sac. 4.
139 Selene und Venvandtes, s. 71.
140 Cal. 11.165.
141 Aristoteles, CA. 4. 7.6.
218 TARHNCES EGE
Birka kadnn anszn delirerek kendilerini krlara atmalar bize ok
tuhaf gelebilir, ama ilkellerin ruh ve dnce yapsn inceleyecek olur
sak bu kukumuz hemen dalacaktr.142Szgelimi, Yunanllara hi de
garip grnmyordu bu dnce. Sparta'da ve Lokroi Epizephyrio-
i'da toplu isteri olaylar belirlenmitir; stelik her iki kentte de bu has
tala yakalananlar kadnlardr.143Sparta'da isteriye tutulan kadnlar,
Delphoi bilicisinin buyruklar uyarnca bakc Bakis tarafndan iyile-
tirilirdi. Lokroi'daysa, sofrada sessiz sessiz otururlarken anszn doa
st bir sese karlk veriyormuasna cinnet getirerek yerlerinden fr
larlar, kent dna kaarlard. Bunlar tanr Apollon'a yakarlar okuna
rak iyiletirirlerdi.
Agriania'da deinmediimiz baz eler var hl: yeni doan ocu
un ldrlmesi, kovalama ve en geride kalann ldrlmesi. Bunlar
daha sonra ele alacaz.144 Ama Argos'daki sylencenin anlam artk
aktr. Kadnlarn ruhsal srelerindeki bynn esinledii ylgnn
bir izdmdr bu.
8. Yunan Tanralar ve Ay
Kapsaml bilgilere dayal almalar yapan Roscher'in, gerekte b
tn Yunan tanralarnn balangta ayla ilgili kutsal varlklar olduu
nu ileri srmesinden bu yana yarm yzyl geti.145 Roscher'in gr
leri genellikle kabul ediliyor. Bata Farnell olmak zere kar kanla
rn gryse, Roscher'in dayand kantlarn byk lde Hellenis-
tik kaynaklardan alnd, bunun da Yunan dilinin Dou etkilerine iyi
ce ald bir dneme rastlad yolundadr. Anlamazlk daha zl
m deildir; Yunan dinini inceleyenler bilimsel bir yntem benimse
medike de zlecei yoktur.
Roscher'in kaynaklarnm hepsi ge bir dneme ilikin kaynaklar de
ildir; kald ki, ge dneme ilikin olanlar da Farnell'n sandndan
142 Frazer, I. H. N. Evans'n Malaya'dan verdii bir rnei aktarr: Bir Jakun erkei benim nmde tuhaf
bir yaknmada bulundu... onun bulunduu yerdeki btn kadnlar sk sk bir tr lgnla -byk bir
olaslkla bir tr isteriye- yakalanyorlarm. Her kadn trk ararak ormana kayor, gnlerce bir
bana orada kalyor, sonunda da nerdeyse rlplak ya da giysileri parampara bir durumda geri
dnyormu... Bunu nce kadnlardan biri balatyormu, sonra da brleri onu izliyorlam." |.C.
Frazer. Apollodoros, (Londra, 1921), s. 147.
143 Aristophanes, Av. 962.
144 C. Thomson, Aeschylus and Athens (Aiskhylos ve Atina), (ikinci Basm, Londra, 1946), s. 144-45.
145 Selene und Verwandtes.
BRTANRIANIN YARATILMASI 2i g
ok daha deerlidir. Yunan kent-devletlerinin kozmopolit Makedon
ya ve Roma imparatorluklar iinde eriyip gittikleri sralarda doudan
birok tapmn akn ettii dorudur, ama bunlarn ou Yunan tapm-
laryla ayn kkenden gelen tapanlardr. Daha en batan beri Babil ve
Msr'dan etkilenen tarihncesi Anadolu ve Ege dini, Yunanistan'da,
kent-devletlerinin ayrmas sonucunda ayr gelime yollar izlemitir.
Bylelikle, bu devletler bamszlklarn yitirince, dinsel styaplar da
onlarla birlikte km, onlar bir kez daha Anadolu ve Ege'nin daha
az farkllam tapmalarnn etkisine ak bir durumda brakmtr. Gi
derek, daha sonraki Orpheusularn ve Yeni Platoncularn gizemsel
br dnya bilgisinin ortam hazrlanmtr; bu br dnya bilgisi, kur
gusal yeniliklerle gelitirilmi olmasna, bilmesinlerci ve okbilmi bir
nitelik tamasna karn, znde, eski dindeki en ilkel elerden kimi
lerinin bir yeniden canlandr.
Roscher'in yaklamnn eksiklii, kaynaklarnda deil, aya tapn
may ilkel toplumun yapsndan kopuk bir biimde, bir "kendinde ey"
olarak ele akndadr. Hemen btn Yunan tanralarnda ve tanrlar
nn birounda grdmz ay ile ilikili olma nitelii, ayn kadnla
rn yaamna egemen olduuna, kadnlarn yaamn ekip evirdii
ne inanlan dnemin bir kalntsdr.
Ay ile arasnda en ak seik ba kurulan kutsal varlk, by tanr
as Hekate'ydi. Ay sonunda, ay grnmez olduunda, Yunanl kadn
yerleri sprr, pleri ve sprntleri bir yol ayrmna gtrr, ba
n baka yana evirip oraya dker, sonra da ardna bakmadan geri d
nerdi. Yol ayrmna braklan bu sprnt ynlarna "Hekate'nin ak
am yemekleri" denirdi.146teki erple birlikte sprlen insan sal
glarnn by ykl, dolaysyla tehlikeli olduu dnlrd. Elde
ki bilgilerin karlatrmal bir incelemesi yapldnda kanlmaz ola
rak bu yoruma varlmaktadr; stelik dolaysz kaynaklar da dorula
maktadr bu yorumu. Szgelimi, olis'deki (Keos) bir yaztta, gmme
trenlerinin dzenlenmesine ilikin bir yasaya rastlyoruz. Yasada,
gmme trenlerinin ay sonlarnda dzenlenmesi yasaklanmakta, ayr
ca evden getirilen sprntlerin gmtlere konulmas da su saylmak
tadr.147Bir uygulama yasaklanyorsa, yaygn demektir. Bu uygulama
lar, ay sonunda toplanan bu sprntlerin llerin yeniden domas
na yardmc olduu inancna dayanyordu.
146 Uutarkhos, Morolia, 708-09.
147 J/ C. 1218. 22.
220 TARHNCES EGE
Ayn onaltsmda, ay dolunay olduktan hemen sonra kad utlar bir yol
ayrmna gider, "parlayan eyler" (amphiphontes) adn verdikleri, st
lerine mumlar takl, yuvarlak rekler sunarlard Hekate'ye.148Bun
dan ama, ayn n srdrmekti. Bu "parlayan eyler" Artemis tan
raya da sunulurdu.149ki tanra arasndaki saysz badan yalnzca
biridir bu. Aiskhylos, aydan, "Leto'nun kznn gz" diye sz eder,
bir baka yerde de Hekate ile Artemis'i tek bir doum tanrasnda z
deler;150sanrz, Aiskhylos'un tankl ne ge bir tanklktr, ne de ku
kulu/ Gerekte Hekate, Apollon Hekatos'un kz kardei Artemis He-
kate'dir, oklarn ya da do
um sanclarn "uzaktan
atan" tanradr.131Her iki
tanraya da trioditis ve trip-
rosopos nadlar yaktrl-
rntr. Trioditis ile kavak,
" yolun birletii" yer be
lirtilir; triprosopos ise "
yzl" anlamna gelir.152
Kavak kuttreni aya ses
lenen bir kuttren olduu
na gre, buradaki yol da
ayn evresini simgele
mektedir. Porphyrios y
le diyor "Ay, onun deien
Resim 14. yzl Hekate: Tak. evrelerini ve bu evrelere
baml gleri simgeleyen
Hekate'dir: Etkisinin bi
imde belirmesinin nedeni de budur."153.S. nc yzylda yaam
olan Suriyeli bir Yeni Platoncu'ydu Porphyrios, ama bin yldan fazla
bir zaman nce Hesiodos da Hekate'ye "yerde, denizde ve gkte" na
sl pay verildiini anlatmam myd?154 biimli Hekate kavram,
Yeni Platonculuk'tan ok daha eskiydi.
148 Ath. 645a.
149 Bu kuttrende Hekateyle Artemis zdeleniyordu: Aristophanes. Plutos, 594.
150 Euripides, Ph. 109-10.
151 tyada, 5.53,7. 83.
152 Orph. HMog. 3. 8. 5. 25.
153 Eusebios. PE. 3. 11.32.
154 Hesiodos, Theogonia, 427.
Orpheusu yaznda aym evreleri eitli biimlerde yorumlanr. Bi
rine gre, "Aya ilk gn Selene ad verilir, altnc gn Artemis olur
ay; on beinci gnse Hekate."155Bir bakasna gre de, "Ay, yerin s
tndeyken Selene, iindeyken Artemis, altndayken Persephone'dir."156
Geri bu yorumlar yapanlar ok daha sonraki bir dnemde yaa
mlardr, ama gerekte eski bir gelenei yeniden yaratmaktadrlar.
Epikharmos, ikisinin de bir sre yerin altnda kalmalarna bakarak, Per-
sephone'yi ay ile zdeler.157 Asl nemlisi, .. altnc yzylda yaa
mtr Epikharmos. Kald ki, ay ile Persephone arasndaki ba, Deme-
ter'e yazlm bir Homerik vgde ok nceleri dile getirilmitir. Per
sephone karld zaman onun lklarm duyan Hekate'dir; Persep-
hone'nin rzna geilmesini grmez Hekate, bunu yalnz Gne grr.
Yrei paralanan Demeter'i karlayp duyduu lklar ona anla
tan Hekate'dir. Dirilen gen kz barna basan ve ona gnlden hiz
met eden de Hekate'dir.158Kimdir yleyse Persephone? Persephone'nin
o gn bugndr ozanlara esin kayna olan yks gerekte ne anla
ma gelmektedir?
9. Persephone'nin Karlmas
Kadnlarn Thesmophoria bayramlarnda domuzlarn braktklar
byk maaraya megam denirdi. Demeter ve Persephone adna kut
sal saylan maaralar iin genellikle kullanlan szck buydu.159Ayn
zamanda ev ya da saray anlamna da geliyordu. Bu megaron'un Home-
ros'daki anlamdr. Hades'in Persephone'yle birlikte gzden yittii de
rin yark da bir megaron' du.160
lk tapnaklar maaralard; ilk barnaklar da.161Yunan geleneinde
byleydi; arkeoloji de doruluyor bunu.162Yontmata a Avrupa-
smda maara azlar ve kaya smaklar ev olarak, maaralar da kut
sal yerler olarak kullanlyordu. Cilalta a'nda maaralar artk ko-
BR TANRIANIN YARATILMASI 221
155 Euripides, Med. 396.
156 Vergilius, Aeneis. 4. 511.
157 Epikharmos, 54.
158 Homeros, H. 2. 24-6, 47-58, 438-40.
159 Plutarkhos, Moralia, 378e; Pausanias, 1. 39. 5. 3. 25. 9.
160 Homeros. H. 2. 379.
161 Porph. Ani. 20.
162 V.C. Childe, The Down of European Civilisation (Avrupa Uygarlnn Douu), (nc basm, Londra,
1939), s. 4. 221,231,285.
222 T a r h n c e s Eg e
nut olarak kullanlmaktan kmt ama, tapnak, gnuit ve tahl amba
r grevi gryorlard. Yunanistan'daki bu maara tapmaklarnn bir
ounda, zellikle de Odysseia' da sz edilen Knossos kenti yaknla
rndaki Amnisos Maaras'nda Minos kalntlar bulundu.163En yaln
Minos gmtleri plak maaralardr yalnzca. Bir de, topran altna
kazlan, stleri byk talarla rtlen odalar vard.164Kimi arkeolog
lar, Bat Avrupa'da tarihncesi alarda iri kayalardan yaplm ant
sal yaplar doal maaralarn birer kopyas sayarlar.165Yapay gmiit-
ler birer maara rnei olarak domu, ev mimarisinin yolunu izleye
rek gelimitir.166 Gmt, bir l eviydi.
Anadolu'da Phrygia'llar ve byk bir olaslkla onlardan nce de
Hititler, doal tepeciklere kazlan ve ktklerle desteklenen ukurlan
scaktan ve souktan korunmak iin snak olarak kullanyorlard.167
Tahl ambar grevi gren ve tepeden bir merdivenle inilen benzer u
kurlar Kappadokia'da, talya'da, Almanya'da, Libya'da ve spanya'da
da yaygnd. Latince'de "kuyu" (pteus) deniyordu bunlara. Varro, bu
kuyularda saklanan tahllarn yllarca bozulmadn, rnein buda
yn elli yl, darnn yz yldan fazla dayandn syler.168
Romallarn munds'u da byle bir yapyd.169Kent kurulurken, tam
ortaya ilk rnlerin konulaca bir koruncak olarak kullanlmak ama
cyla bir ukur kazlmt. Her yl 24 Austosta hasattan alnan tohum
luk buday koymak, 8 Kasmda da tohumluklar karp ekmek iin
alyordu. Ama treni kutsal bir nitelik tayordu. llerin ruhlarna
bir kap alyordu sanki. Jane Harrison'n gzlemledii gibi, "ayn ya
p hem hazine, hem ambar, hem gmiUtr: Daha bandan, ruhlar ve
tohumluk budaylar yan yana yaar".170
Tahl Eleusis'de toplanrd.171Birok Yunan devleti ilk rnlerini
Eleusis Demeterine yollard. Tahllar orada gze dein yeraltndaki
ambarlara kapatlr, gzn karlp satlrd.172 Peki, ne amala satlr
d bu tahllar? "Elbette, yenmek iin deil, tohumluk budayla kart-
163 Odysseia, 19.188.
164 TheDawn of European Civilisation, s. 50-51, 67.
165 Ayn yerde, s. 50-51, 209.
166 A.). Evans. ThePalace of Minos (Minosun Saray), (Londra, 1921-35), c. 1, s. 72.
167 Vitr. 2.1.5.
168 Vano, RR. 1.57.
169 W. W. Fowler, "Mundus Patct, Journal of Roman Studies, (Londra, 1911 ).
170 J.E. Harrison. "Sophocles' Ichneutae and the Dromena of Kyllene and the Satyrs", Quiggin, s. 136.
171 S/C. 83.11.
172 "Sophocles Ichneutae and the Dromena of Kyllene and the Satyrs", Quiggin, s. 145.
BRTa NRIANIN YARATILMASI 223
nlmak iin," diyor Cornford, "tpk Thesmophoria bayramndaki sac
ra gibi".173Tohumluk budayn koruncaklara ylmasnn bir kutt-
rende srdrlmesinden baka bir ey deildi bu.
Eleusis'deki Glmez Kaya'ya, Demeter orada oturup alad iin
bu ad verilmiti. Glmez Kaya, Demeter tanrann, kzm ller l
kesinden geri ard Megara'daki Yakar Kayas'n akla getiriyor.
Homerik Ovgler'de Glmez Kaya'dan sz edilmiyor. Demeter'in Kz
Kuyusu'nun banda oturduu syleniyor.174Kz Kuyusu, doal bir
pnar (krene) deil, bir sarn, yapay bir ukur,
Latince'deki Puteus'du. Cornford, Kz Ku-
yusu'nun gerekte bir tahl ambar, Glmez
Kaya'nm da onun kapa olduu sonucuna
varyordu.175 Kz Kuyusu'nun baka bir
ad da iekli Kuyu'ydu; Persepho
ne'nin karlmadan az nce toplad
ieklerin esinledii bir add
bu.176Demek, karma olay tam
orada gereklemiti: Yeralt
ambar, ller evi ve yeralt
dnyasnn eii denilebilecek
bir yerde.
Eleusis Mysteriaiar eyll
de kutlanrd. Geri ekim
mevsimi tarihsel dnemde
ekim ayndayd, ama ok es
ki alarda bir ay nce balar
d.177Hasatsa hazirandayd.
Dolaysyla, tohumluk bu
day drt ay, yani yln te
birlik sresi boyunca sakla
nrd; sylencede de Per
sephone'nin her yl yeral
tnda geirmek zorunda
olduu sre ayndr. Resim 15. Persephone Hades'de: Attika vazosu
173 F. M. Cornford, Quiggin, s. 164-65.
'74 Homeros, H. 2.99.
'75 F. M. Cornford. Quiggin, s. 161.
176 Pausanias, 1. 39.1.
'77 Hesiodos, iler ve Gnler, 389.
224 TARHNCES EGE
te bu nedenlerden, Cornford, tohumluk budayn hasattan ekime
kadar yeraltndaki ukurlarda saklanmasnn bir simgesi olarak yorum
lamtr Persephone'nin karlmasn.178ok eski zamanlardan beri ta
pmaklar ve gmtlerle bantl olduklar iin bu tahl ambarlarna ya
ktrlan kutsallk, yeraltna saklanan tahln llere demesi nedeniy
le veriminin artt inancn dourmu, olaym btn de Hades'in ka
rd, anasnn ardndan gzya dkp yas tuttuu, yln te birin
de yeraltndaki sevgilisine dnmesi kouluyla salverilen gen kza ili
kin bir sylence olarak tasarmlanmtr. Gmlen ve yeniden doan
tohumluk ekinin ruhudur Persephone.
Cornford, bu baarl yorumuyla, gzpek ve ak grl bir mad
decidir. Ama gene de, baz kk ayrntlar akla kavuturmuyor
bu yorum. Bu ayrntlardan birine Cornford kendi de deinmi. Per
sephone hasat zaman karldysa, nasl oluyor da o srada ilkyaz i
ekleri topluyor? Cornford, bunu, "tm yk ilkyazda kuttrenlerde
canlandrld iin" sonradan eklenen bir e olarak aklyor.179Bu
tr deiiklikler bulmak g deildir. Gney talya'daki Yunanllar,
kadnlarn salarna takmak iin kr iekleri topladklar bir Demeter
ve Persephone enlii dzenlerlerdi.180Erosantheia ya da lkyaz iek
leri enlii ad verilen benzer bir enlik de Peloponnesos'da grlm
t.181Ama byle bir tren, tohumluk budayn ruhuna niin balan
m olsun?
Persephone nympha'larla oynuyor, gller, idemler, menekeler, s
senler, smbllerle kapl bereketli bir ayrda iek topluyordu. Ner
gisler de vard bu ayrda. Nergisi, Zeus'un buyruu zerine Toprak
yaratmt; gzel kz ele geirmek iin bir tuzak dnen ller Tan
rsn honut etmek istemiti Zeus... Kzcaz bu gzel iei koparmak
iin elini uzatt, ama anszn yer yarld, lmsz atlaryla gelen Tanr
gen kzn stne atlverdi.182
Daha baka deikeler de vard. Bir deikeye gre, Persephone Me-
galopolis'de iek topluyordu, yannda da Athena ile Artemis vard.183
178 F. M. Cornford, Quiggin. s. 157-91.
179 Ayn yerde, s. 166.
180 Strabon, 256.
181 Pausanias, 2, 35. 5.
182 Homeros. H. 2. 5-18.
183 Pausanias. 8. 31. 2.
BR TANRIANIN YARATILMASI 225
Olympia'da, yanndaki arkadalar gene nympha'lard, ama bu kez top
oynuyorlard.184Yunan kuttrenlerinde topla yaplan danslar yaygn
dr. Sparta'da, erginleme trenine katlan erkek ocuklar top dv
(.piai-romaklia) yaparlard.185 Atina'daki Akropolis'de kutuyu aa
ya, tepenin dibindeki maaraya tayan kzlar, yani Arrhephoroi186iin
bir top alan dzenlenmiti.
Homerik vg'deki bitkileri ince eleyip sk dokumamza gerek yok.
Belli ki, ad geen iekleri gzelliklerine bakarak semi ozan. Ne var
d, en son szedilen iek tekilerden ayrlyor. Demeter ve Persepho
ne tapmmda smbl ve idem gibi187nergis de kutsal bir nitelik ta
yordu. Kendilerini bu tapma adayan kadnlar balarna takmak zere
nergislerden elenkler rerlerdi.188Bu sylencede karmza kan iek
toplamann temelinde bitki bys vardr, ilkyaz geldi miydi kadnlar
krlara kar, kuma boyas, ila ve by hazrlamak zere bitki toplar
lard. Sylencenin bu blm, ge dneme ilikin olmas yle dursun,
en eski blmlerden biridir. Bitki bys tarmdan eskidir nk.
Homerik vg'de anlatld biimiyle, Persephone'nin karlma
s, zorla evlenmedir, gelinin kocasnn evine gittiini rtk bir biimde
de olsa belirten ataerkil bir birlemedir. Peki, o srada kzn babas ne
redeydi, niin kzn kurtarmaya gelmedi yleyse? Persephone'nin ba
basnn Zeus olduu sylenir,189ama Homerik vg'de bu konuda bir
ipucu yok. Aslnda Persephone babaszd. Tpk Demeter gibi. Deme-
ter'e adn veren ve adna Mysteria'lar kurmay vaat eden, anas Rheia
idi.190Eleusis'de de, onu saraya aran, orada onuruna elentiler d
zenleyen de kraliedir.191Sylencenin getii ortam anaerkildir. Ancak,
evlenmenin daha sonraki dnemlerde eklenmi bir e, salt biimsel
bir e olduunu da sylemek istemiyorum. Eleusis Mysteria'larnda
barahiple barahibenin canlandrd kutsal bir evlenme sz konusuy
du.192Ayrntlarn bilemiyoruz. Hitit ana-tanrasnn Mysteria'larn-
dan doduu sanlan Phrygia'daki tarm-tanr Sabazios MysteriaTarm-
da, rahibe, giysinin iinden yere altn bir ylan indirirdi: "gsten
184 Pausanias, 5. 20. 3.
185 Pausanias, 3.14. 6.
186 Plutarkhos, Moralia, 839b.
187 Pausanias, 2. 35. 5.
188 Sophokles, Oidipus Kolonosda, 683-85.
189 Hesiodos, Theogonia, 912-13.
190 Homeros, H. 2. 122, 459-69.
191 Ayn yerde, 2. 169-230. Bu rnysteria'larn ekirdei, byk bir olaslkla, bir anaerkil saray tapmyd.
192 Aster. Horn. 10.
226 TARHNCES Eg e
kan tanr".193Trenin gerek anaerkil biimi bu; ancak, balangta b
yk bir olaslkla bir tapmakta altndan bir ylanla gerekletirilmiyor
o tarihncesi kutsal maaralardan birinde dzenleniyordu.
Hekate gen kzn lklarn duymu, ama karlm gzyle gr
memiti. O srada maarasmdayd; gzle grlmez olmutu.194Ara
dan dokuz gn getikten sonra elinde mealeyle ortaya kt.195Bu s
re iinde Demeter kzn aram, kavaklarda, yol ayrmlarnda alayp
yakarmt. Hekate'nin gzle grlmez olduu, Demeter'in dolap dur
duu bu dokuz gn, ayn yitmekte olduu evredir gerekte; ayn son
te biridir, kavak kuttreninin dzenlendii zamandr.196 Nitekim,
Persephone de yln te birlik sresinde yeraltnda, ller lkesinde
kalyordu.197 yle anlalyor ki, Persephone'yi ay ile zdelerken ger
ein hi de uzanda deildi Epikharmos.
Cilalta a'nda gne takvimi diye bir ey yoktu. ok daha son
ralar bulundu gne takvimi; gne takviminin bulunmas, iyi rgt
lenmi bir rahipler takmn ve resmi bir tarm enlikleri evrimini ge
rektiriyordu.198Tarihsel dnemin Yunanistanmda bile atalara bal klan
tapmlar aya ilikin temellerini korudular; Hesiodos'a kadar uzanacak
olursak, kyllerin tm yaamnm nerdeyse yalnzca aya gre dzen
lendiini grrz. Tohumluk budayn her yl koruncaklara ylp
saklanmas, yllk deil de aylk olan daha ilkel bir grenein gelimi
biimiydi.199
Demeter niin Persephone iin yas tuttu, Persephone'yi niin arad
acaba? Demeter'in bu davran sylencenin oluturduu ortamda o
denli doaldr ki, bu sorumuz bazlarna gereksiz bile gelebilir. Ne var
ki, byle durumlarda asl sorulmas gereken sorular, ykde tartma
sz kabul edilmi konulara ilikin sorulardr. yle sanyorum ki, soru
muzun yantn, Kuzey Amerikal Mohavvk'larla ilgili u gzlemde bu
labiliriz:
Erginlik ama erien gen kz, tpk adaletin eriemeyecei bir yere ka
an bir sulu gibi, gzlerden rak bir yere ekilip gizlenir; anas ya da
193 dem. Pr. 2.14.
194 Homeros, H. 2. 25.
195 Ayn yerde, 2. 51-2.
196 Thesmophoria'nn batdaki biimlerinde, kadnlara dayatlan perhiz sresi dokuz gnd; Ovidius.
Met. 10.431-35.
197 Homeros, H. 2. 398-400.
198 M.P. Nilsson, Primitive Time Reckoning, (Lund/Oxford, 1920), s. 173, 231 -32.
199 Ayn yerde, s. 71-2.
BRTANRIANIN YARATILMASI 227
teki kadn akrabalardan biri gen kzn yokluunu fark edince, kadn
komularna haber verir, hep birlikte aramaya koyulurlar kz. Kimi za
man onu bulmalar drt gn srer. Gen kz bu sre boyunca oru
tutar; bulununcaya kadar ortaya kmaktansa lmek yedir onun g
znde.200
Son olarak da, ller lkesinden ayrlmadan nce Persephone kan
drld ve bir nar yedi.201 Bunun ne anlama geldiini daha nce gr
mtk. Bylece Persephone yln belli bir dneminde geri dnecek,
Hades'in yannda kalacaktr. Elimizdeki ykde bu sre yln te bi
ri, yani drt aydr; ama balangta, ayn yitmekte olduu ayba gr
me zamanyd.
Kimdir Persephone yleyse? Roscher'in ne srd gibi bir ay tan-
nas mdr? Cornford'un kantlarn ortaya koyduu gibi birbuday-
kz mdr? Eskiden kendisine tapnanlarm inand gibi ller kralie
si midir? Bir bakma bunlarn hepsidir, "tanra, gen kz ve kralie"dir;
ama ayn zamanda, Yontmata a maaralarnda yaayanlarn ya
banl bakl, pasakl kzlarndan Atina bayramlarnda gzel giysileriy
le boy gsteren gen hanmlara kadar kzln btn bir yaantsn ken
disinde toplayan sradan bir gen kzdr.
10. Kk Kadn Yontular
Varln gnmze dek koruyan en eski yontu rneklerinden biri,
Aa A vusturya'da yukar Yontmata a'na
degin bir ls birikintisinde bulunmutur. Yumu
ak yumurtams kiretamdan yaplm, on bir san
timetre boyunda, kollarn memeleri stnde ka
vuturmu bir plak kadn yontusudur bu. Wil-
lendorf Vens adyla bilinmektedir. Bu ad, Lo
uvre Mtizesi'nde Milo Vens'n cokunlukla iz
lemi olanlara biraz tatsz gelebilir. iman, geni
kalal ve iri memelidir bu Yontmata a Ven
s. Krmz toprak boyayla boyanmtr.202
200 The Mothers, c. 2, s. 369.
201 Homeros, H. 2. 371-74.
202 R. A. Macalister, Textbook of European Archaeology (Avrupa Arkeolojisinin Ders Kitab), (Cambridge,
1921), c. 1, s. 447.
Resim 16. Willendorf
Vens; Yontmata
a yontusu
228 TARHNCES EGE
Orta Avrupa, Akdeniz blgesi ve Yakndou'daki Cilalta a ve
Bakrta a birikintileri arasndan, bu kk kadn yontularnn y2.
lercesi karlmtr. ou piirilmi kilden (terrakotta) yaplm, kimi
si de tatan oyulmutur. Kadn yontular kadar olmamakla birlikte er
kek, hatta hayvan yontularna da rastlanmaktadr.
Tuna kltrnn Birinci Evresi'nde az sayda kk kadn yontu
su bulunmutur, kinci Evredeyse ok sayda. Ama nc Evre'de hi
rastlanmamaktadr bu yontucuklara. nc Evre'nin ayrt edici zel
lii, bykba hayvan yetitiricilii ve savalarn
gelimesidir.203Genellikle olduu gibi bu deiik
liklerle birlikte kadnlarn toplumdaki yeri ktiile-
diyse, kk kadn yontularnn ortadan kalkn
bu olguya balayabiliriz.204
Romanya'daki Gumelnita kltr, kuttrenler-
Ie ilgili kalntlar ynnden zengindir. Birinci Ev
re'de, ustaca biim verilmi ok sayda kk kil
yontuyla karlalmaktadr, bunlarn hepsi kadn
yontusudur. Bunlar ikinci Evre'de de varln sr
drmektedir, ama bu evrede artk erkeklik organ
laryla birlike erkek yontulan da grlmektedir. Gu
melnita birikintilerinin stnde, akmaktandan
ok balar ve sava baltalaryla belirlenen daha son
raki bir kltr yatmaktadr. Bu kltrde tek bir ka
dn yontusu gremiyoruz.205
Benzer bir ardklk Cilalta a Thessalia-
s'nda da sz konusudur:
Genellikle, eski kk yontularn hepsi ilenmi kilden yaplm, oun
lukla cilalanm ve kimi zaman da beyaz stne krmz tarznda ya da
buna benzer bir tarzda boyanmtr. ou kadn yontusudur, erkek yon
tusu pek azdr... tik kadn tiplerinin ou epeyce imandr, bedensel ay
rntlar byk lde abartlmtr... Ayakta dururken ya da otururken,
kimileri de bir ayaklann altlarna alm olarak canlandrlmlardr. Kol
lar ya kalalarn stnden aa sarkmakta, ya gsn stnde kavu
turulmu olarak durmakta ya da memelere destek olmaktadr.206
203 The Dawn of European Civilisation, s. 99-108.
204 Ayn yerde, s. 108.
205 Ayn yerde, s. 126-29.
206 H. D. Hansen, Early Civilisation in Thessaly (Eski Tesalya Uygarl), (Baltimore, 1933), s. 43-44.
Resim 17. Thessalia
yontusu: Sesklodan
bir terrakotta
Bi r TANRI ANI N YARATILMASI 22
Dimini kltrnde (Thessalia II) ta
ar ve kilden yontucuklara hl rastlan-
nakta ve iki yeni tip belirmektedir: kuca
nda bir bebekle oturan kadn ve erkek
lik organ ok iri, elleri dizleri stnde
oturan erkek. Ayrca sr yontulan da
vardr. Ne ki, Dimini yontular daha n
ceki dneme oranla sayca daha az, usta
lk ynnden daha geridir. Bu gerileme
Thessalia IU'de srmekte, bu evreden son
raysa kk yontular ortadan kalkmak
tadr.207
Minos'daki kk yontular Evans'dan
reniyoruz. Erkek yontulan da bulun
mu olmasna karn, bulunan paralarn
byk ounluunu kadn yontulan olu
turmaktadr. En yakn benzerleri Anado
lu'da grlen en yaygn tip, ksa boylu ve
imandr. Evans bir de unlar ekliyor:
M
Resim 18. Kk Minos Yontusu:
Knossosdan bir terrakotta
Bu kantlar kilden yaplm, birbirine ya
kn trden, ksa boylu ve ok iman, -
melmi ya da oturan kadn figrlerinin da
ha Cilalta a'nda Ege'de de, Anadolu
yakasnda da varolduunu gsteriyor. Bu trn tatan yaplm kolla
rndan birinin, orta Frat gibi epey douda bir yrede ortaya kmas,
benzer bir kadn figrleri kmesinin geni bir Sami blgesine ve daha
s Anau kltrnn gney Trkistan'daki yerleim merkezlerine dek
yaylm olmasyla bantl olarak son derece ilgin bir olgudur... Do
udaki bu kmenin bilinen en eski rnekleri arasnda, Nippur'da bu
lunan ve Babil ana-tanrasyla bir tutulan kk kil yontular vardr;
bunlarn .. 2700'den kalma olduklar sanlmaktadr.208
Dolaysyla, gneydou Avrupa ve gneybat Asya'daki kk yon
tularn bir lde Babil etkisi altmda gelimi olmalarna karlk, Ba
bil ana-tanra imgesinin de ayn kkenden evrilmi olduu aktr. De-
207 Ayn yerde, s. 68-71,91.
708 A.). Evans, The Palace of Minos, (Londra, 1921-35), c. 1, s. 45, 51.
230 TARHNCES EGE
mek ki, btn bir blgeye zg asl tapmn Babil kkenli olduunu
varsaymamz iin hibir neden yoktur.
"Girit'te bile," diye srdryor szlerini Evans, "bu ilkel imgeleri,
byk ana-tanrann tapnaklarnda ve snaklarnda grlenlerden
ayrt etmek olanakszdr".209 Yunanistan'da da Cilalta ve Bakrta d
nemleri boyunca bu kk kadn yontularna bol bol rastlarz; tarihsel
dnemin Yunan tanralarnn Minos tanralaryla bantl olduklar
kabul edildiine gre, bu yontularn ayn Cilalta a prototipine ka
dar uzandklar sonucunu karmak durumundayz.
Schliemann, Mykene'de yapt kazlarda -bu yrede yaplan ilk ka
z- ok sayda kk kadn yontusu buldu. Bu yontular o kadar kaba
sabaydlar ki, Schliemann bunlar inek balar sanarak "inek yzl"
Hera'nn simgeleri olarak yorumlad.210 Bu bir yanlgyd geri, ama
bu kk yontularn Hera'y temsil ettiinden kukulanmak iin de bir
neden yok. Ayn tanrann gney talya'da Sele Irma'nn azndaki
tapmanda, bir kadn canlandran iki yzden fazla terrakotta yontu
bulunmutur.211Geri bunlar ok daha ge bir dnemin rnleridir,
biemleri Mykene'dekilerden ok deiiktir, ama ayn gdlerle esin
lenmi olmalar gerekir ve tanrann betimleri olduklar aktr. Bu k
k yontularn en ok gze arpan zelliklerinden biri, elde tutulan nar
sepetidir. Bu yontulardan Korinthos yaknlarndaki Heraia'da ve Spar-
ta'daki Artemis tapmanda da bulunmutur.212
Bu yontularla bereketin artrlmasnn amaland grnde bir
lemitir herkes. Gerekten de, bu ama, kimi rneklerde ok aktr.
Ama daha teye gidilmedii grlr. Bu sorunu zmeye koyulurken,
baz noktalar gznnde tutmak gerekir. Bir kez, insan betimlerinin
kullanld tapmlar ne yalnz bu blgeye zgdr, ne de yalnz ge
mie. kincisi, kalntlar ge Yontmata a'ndan Demir a'na de
in aralksz bir ardklk oluturduuna gre, bunlarn deiik d
nemlerde deiik amalarla yapldklar sonucuna varmaya hazrlkl
olmamz gerekir. Bu yontularn birincisi ile sonuncusu arasnda ner-
deyse btn bir by tarihi yatmaktadr. ncs, nerelerde bulun
duklar gznne alnmaldr. ou gmtlerde bulunmutur; daha
209 Ayn yerde, c. I, s. 52.
210 M.P. Nilsson, Minoan-Mycenaeon Religion (Minos-Mikenede Din). (Lund. 1927), s. 260-62.
211 U. Zanotti-Bianco, Archaeological Discoveries in Sicily and Magna Craecia", Journal of Hellenic
Studies. (Londra, 1880-), s. 244.
212 H. C. Payne, The Plough in Ancient Britain", ("Eski ngiltere'de Tarm"), Archaeological Journal,
(Londra, 1884 ), s. 197-227.
Bi r TANRIANIN YARATILMASI 23i
ge dnemlere ilikin rneklerden birounun da tapmanlarm getir
dikleri sunular olmalar gerekir, nitekim kimileri aslmak zere delin
mitir. Kimi rneklerde de, durularn ve el kol devinimlerinin belli an
lamlar tad aktr. Son olarak, Tuna, Gumelnita ve Thessalia'da kat
kat ykselen kltrlerde ortaya kan ardklk, bunlarn ilkel tanm-
sal anaerkil dzen temelinde incelenmeleri gerektiini de aka gs
termektedir.
Japonya'daki Cilalta a birikintilerinden, abartlm cinsel or
ganlar bulunan, kilden birtakm kk kadn yontulan karlmtr.213
Filipinler'de ve gneydoudaki Caroline Adalar'nda tahta oymadan,
son derece stilize, kk kadn yontular bulunmutur.214 Afrika'nn
baz yrelerindeki kadn kuttrenlerinde tahta bebekler nemli bir yer
tutmaktadr. Aratrmamza da, kuttrenlerin hl yaad buradan
balamamz gerekiyor ite.
lkel insanlarn ocuklar da, tpk bizim ocuklanmz gibi, oyuncak
bebeklerle oynarlar. Bizde olduu gibi ilkellerde de daha ok kz o
cuklar iindir bu oyuncaklar. Oyuncak bebeklerle oynamann anneli
in bir provas olduu ok aktr. Yalnz, ilkel insanlarda, ada bir
anaokulundakinden ok daha ciddi bir itir bu. Ne yazk ki, bu konu
da pek az ey biliyoruz. lkeller arasnda erkekler buna pek nem ver
mezler, vermeleri de beklenemez zaten; ama erkek antropologlar da
ha da az nem verirler. Kald ki, sormaya kalksalar bile, yerli kadnlar
kocalarndan gizli tuttuktan gizleri beyaz derili niversite hocalarna
aklayacak deildirler ya! te yandan, bizim kadnlarmzn toplum
daki konumlar da antropolojiyle uramaya zendirici deildir. te
bu yzden, ilkel yaamn kadnlara ilikin yars, birok eyin balan
gcnn incelenmesi asndan daha nemli olmasna karn, belge ba
kmndan ok yoksuldur. Onun iin, Gney Afrikal Valenge'lerde gen
kzlarn erginlenmesini btn aklyla, eksiksiz olarak anlatan Ba
yan Earthy'ye ok ey borluyuz.215
lkyazn ilk gnlerinde yerel kabile efi, o yl ergenlik ana erien
btn kzlarn erginlenmesine ilikin bir arda bulunur. Bu arnn
ardndan dzenlenen trenler bir ay srer. N/anbtsi denilen bir kad
nn denetiminde gerekletirilir bu trenler. Bu grevi ve kuaklar bo
yu anadan kza zel bir sepet iinde aktarlan erginleme simgelerini
213 L. Adam, Primitive Art (ilkel Sanat), (Londra, 1940), s. 111-12.
214 Ayn yerde, s. 125.
215 E.O. Earthy, Volenge Women, (Oxford. 1933), s. 111 -24.
nyambutsi de kendi anasndan devralmtr. Simgeler, hepsi de krm
z toprak boyasyla boyanm bir davul, bir boynuz ve tahtadan yapl
m kadn ve erkek bebeklerden oluur. Davulla boynuz kadnla erke
in cinsel organlarm simgelemektedir. lk gn, adaylar bir araya top
landnda, daha nce erginleme treninden gemi kadnlar, nyambut-
si'nin nderliinde, dlyatanm simgesi olan davulun ritmine uyarak
rlplak dans ederler. O srada, dans izleyen adaylar korku iinde
hkra hkra alamaktadr. Akamleyin dans sona erince, her gen
kz kzlk zarnn kutsal boynuzla delindii bir ameliyattan geer. Da
ha sonraki gnler, cinsel yaam konusunda dzenli bir eitim grr
ler. Bu amala oyuncak bebekler sepetten karlr; reme organlarnn
imgeleriyle birlikte bu oyuncak bebekler cinsel eylemin canlandrlma
snda kullanlr. Bunlar, ata ruhlarnn etkinliinin birer arac sayldk
lar iin, byk sayg grrler. Bu arada adaylara gizli bir dil retilir
ve hibir ceza grmeksizin birbirlerinin eyalarn almaya zendirilir
ler. Ayn son gn ilk gnk dans yinelenir; yalnz bu kez gvdeleri
ni krmz toprak boyayla boyamtr btn danslar. Bir de, kzlar bu
son dansta alamazlar. Sepetini son bir kez amas iin nyambutsi' y
yalvarrlar; nyambutsi de sepetindeki bebekleri karr ve gen kzlar
oyuncak bebeklerin evresinde sevin iinde el rpp trk syleye
rek dans ederler.
El bebek, gl bebek.
Bu ne gzellik canm bebek!
Artk her ey bitmitir. Nyambutsi pilisini prtsn toplar; gen kz
lar evlerine dnp taklann, sslerini karrlar; analar da bunlar ku
lbenin gizli bir kesine yerletirir byk bir zenle.
By bir yanslamadr (mimesis) - bir prova ya da kendini inandr
madr; oyunlar da bynn bir uzantsdr. Kendini inandrma oyun
larda ocuklar iin kendi bana bir ama olmutur, ama byde bilin
li bir biimde belli bir eree yneltilir. Dmannn balmumundan bir
benzerini yapp ona ine batran ya da atee tutup eriten bir kylnn,
ilkel byyle urat ak deil midir? Valengelerin oyuncak bebek
leri de ayn grevi yerine getirir. Bu bebekler nesnel olarak asl uygu
lamay gstermenin birer aracdr geri, ama znel olarak gsteri b-
ysel bir prova nitelii alr. By esi asl uygulaymdan ayrlamaz,
onun znel yanndan baka bir ey deildir. Gsterinin sonunda be
bekler artk kadn ile erkek olmaktan kmtr; gsterinin vaadini ye
232 TARHNCES EGE
rine getirmi, dahas zamanla btn bu srecin gerek yaamda yine
lenecei vaadini dile getirmi ve birer ocua dnmlerdir.216
Yeniden kk yontulara dnersek, daha ilk balarda kadn yontu
larnn ounlukta olmas, bunlarn balangta Valenge bebekleriyle
ayn amala yaplm olamayacan gstermektedir. Bunlar, en ilkel
insanlar arasnda hl olduu gibi cinsel iliki ile gebe kalma arasnda
ki ban bilinmedii dnemlere kadar uzanmaktadrlar.217 lk azda,
ayba ve doumla ilgili by iin yaplmlard; daha sonralar ergin
lemeyi, evlenmeyi, hastal, lm, bir baka deyile yeniden yarat
ma gcnn alanmasn, yaamn yenilenmesini gerektiren her tr
l olay kapsayacak biimde geniledi bu by.
Daha sonraki kuttrenlerde rastlanan erkek yontula
rnda erkeklik organlarnn da bulunmas, bu aamann
Valenge kuttrenine uygun dtn akla getiriyor.
Yontular hl kadnlar tarafndan ve kadnlar iin yapl
maktadr geri, ama cinsel eylemi gstermede birer kuk
la olarak kullanlmaktadrlar. nsan biimindeki tan
r ve tanralarn gelimesiyle belirlenen nc aa
ma, bizi eski Yunan'a degin bilgilerin alanna soku
yor. Bir kadm olarak tasarmlanan bir kutsal varla
balanan betimler karmaklamakta ve onunla bir
tutulmaktadr. Kk yontu, bir tapm yontusu duru
muna gelmektedir.
Kk Yunan yontularnn en eskileri Erken Kykla-
dik dnemdendir. ounlukla gmtlerde rastlanlan
bu kk yontularn en belirleyici rnei, kollarn me
melerinin altnda kavuturmu plak bir kadndr.218
Bu tipin rnekleri Girit'e getirilmiti, nitekim Erken Mi
nos dnemi gmtitlerinde ortaya karlmlardr. Orta
ve Ge Minos yontularn blkte toplayabiliriz: G
mtlerde bulunanlar, tapmaklara braklan sunular ve
tapm putlar. Kk kadn yontularnn hemen hepsin
de eller memelerin ya altnda ya da stndedir, kimile
rinde ellerden biri havadadr. Ellerden birinin ha- Resim 19. Kyklad
vada oluu, "dans eden kzlar" -etekleri farbala- yontusu mermer
BRTANRI ANIN YARATILMASI 233
216 Primitive Art, s. 97.
217 R. Karsten. The Civilisation of the South American Indians (Gney Amerika Yerlilerinde Uygarlk).
(Londra, 1926), s. 427-29.
218 Minoan-Mycenoeon Religion, s. 251.
234 TARHNCES EGE
h, bir elleri alnlannda, bir elleri bellerinde kk tun yontular- anm
satmaktadr; Nilsson "kutsama devinimi" adn vermitir buna. Aym
durua kimi erkek rneklerinde rastlanmaktadr; kimilerinde de eller
gsn iki yanndadr.219
Gene gmtlerde ve tapmaklarda bulunan Mykene rneklerini Nils
son tipe ayrmt: Birinci tipin banda bir balk vardr, salar omuz
larndan aa dklmektedir; kollar boynuzlar andran birer uzant
biimindedir, nitekim Schliemann'm yanlgs da buradan kaynaklan
maktadr. kinci tip balksz ve kolsuz
dur. nc tipteyse kollar memelerin
stndedir, yalnz kimilerinde kavu
turulmu durumdadrlar.220
Hi kuku yok ki, simgeseldir bu
durular. Aigion'da, ebe-tanra Ei-
leithyia'mn bir eli ileri uzanm, te
ki elindeyse bir meale bulunan bir
tapm yontusu vard.221Ayn tanr
a, Athena'nm doumunu dile ge
tiren bir vazo resminde de ayn du
ruta kar karmza;222 iirdeyse,
Artemis'in iki elini doum yapan
bir kadnn stne uzatt dile getiri
lir.223 Bu duru, Farnell'n belirttii gibi,
douma yardmc olmay yanstyordu. Bu
nun tersini, yani doumu geciktirmeyi gs
teren durusa parmaklarn birbirlerine ge
irilerek ellerin kenetlenmesiydi.224 Bu nok
tay saptadktan sonra, birok yontuda rast
lanan oturma ya da melme duruunun,
asl doum amm canlandrd sonucuna va
rabiliriz. lkel topluluklarda, doum yap
makta olan kadnn ebelere yaslanarak -
Resim 20, "Kutsama devinimi"
Knossosdan bir tun yontu
219 Ayn yerde, s, 252-56.
220 Ayn yerde, s. 260-62.
221 Pausanias, 7. 23. 6.
222 L.R. Famell, Cults of the Creek States (Yunan Devletlerinde Tapmlar), (Oxford, 1896-1909), c. 2. s
614.
223 AP. 6. 271.
224 Ovidius, Met. 9. 292-300.
BRTANRIANIN YARATILMASI 235
meldiini ya da di z ktn biliyoruz, sonra, diz km kadnlar,
Eileithyia'lar ya da G enetyllid'leri, baka bir deyile doum tanr ala
rn gsteren kimi eski kk Yunan yontular da var eli mizde.225
Nijeryal JukunTarn bir yamur dans vardr. Kraln kzlar yapar
bu dans. ok yaln bir danstr. Dans ellerini ilkin bandan kalala
rna, sonra da kalalarndan bana gtrr ve bu devinimi durmadan
yineler: "Kutsama devinimi". Jukun'larn rahip-krallarnm eski Msr'la
tarihsel balar bulunduuna inanldndan bu benzerlik daha bir il
ginlik kazanyor.226 Kk yontulardaki deiik durularn, bir dan
sn gei anlar -"Eileithyia'nn kutsal arks"- olabileceini akla getir
mekte,227 ayrca bu devinimlerin insann douu, konusunda olduu
kadar ekinlerin bymesi konusunda da etkili sayld yolundaki g
r dorulamaktadr. Bu kuklalar, doumun yan sra yaamn btn
alanlarnda yardmc olabiliyordu. Birounun gmtlerde bulunma
snn nedeni de budur.
Geriye, Nilsson'un adak olarak getirilen sunular diye snflandrd
, tapmaklarda rastlanan rnekler kalyor. Ancak, ie bir nyargyla
balamamak iin, imdilik adak ya da sunu szcn kullanmaya
lm. Elbette bunlarn birou, hi deilse daha sonraki kalntlarda bu
lunanlar adaktlar; ama btn sunularn adak olduu sylenemez, he
le bunlardan nce Cilalta a'ndakiler sunu diye bir eyin bilinme
dii tanr-ncesi tapmlarla ilgili olsalar gerektir.228
Yunan maara tapnaklar kuttren kalntlar bakmndan ok zen
gindir; ilintili geleneklere baklarak kuttrenin nitelii anlalabilir: He-
ra'mn Eileithyia'y dourduu Amnisos'daki maara,229 Rheia'nn' Ze-
us'u dourduu maaralar230 ve nympha'Iarn her yerde rastgelinen
maaralar.231Bu maaralarn birounda glckler ya da pnarlar var
dr. Kutsal maaralar kadar ok olan kutsal pnarlarn hepsi de bize ay
n yky anlatr: Rheia'nn doum yaptktan sonra arnd pnar
lar,232 Kz Pnarlar, gen kzlarn enliklerden nce ykandklar pnar
225 Valenge Women, s. 69, 71.
226 C. K. Meek, A Sudanese Kingdom: an Ethnographical Study of the Jukun-speaking Peoples of Nigeria,
(Londra, 1931), s. 183,191,196, 202, 207.
227 Call. Del. 257.
228 The Civilisation of the South American Indians, s. 244-45, 251-52.
229 Odysseio, 19. 188.
230 Pausanias, 8. 36. 3.
231 W. H Roscher, Ausfhrliches Lexicon dergriechischen und rmischen Mythologie, (Leipzig, 1884-1937),
C.3.S. 509-11.529-34.
232 Pausanias, 8. 28. 2.
lar, nympha'lara ayrlm pnarlar.233 Buralar, en eski zamanlardan ba
layarak, kadnlarn erginlenme, ayba grme, evlenme ve ocuk do
urmayla ilintili gizlerine sahne olmutur, dolaysyla, buralarda bu
kadar ok kk yontu bulunmas hi de artc deildir.
Bu kk yontular, tapm mal olduklarndan, tapmaklarda sakla
nyordu doal olarak; tapmaklarda hem onlara bir zarar gelmiyor, hem
de ierdikleri bynn bakalarna zarar vermesi sz konusu olmu
yordu. Bir tanra dncesi biimlendiinde, bu kk yontular o tan
rann sayld; glerini de tanradan aldklar dnld. Nitekim,
kadnlar bu yontulan oynatarak onlardaki byy sourdtklarna,
bylelikle tanrsallkla dolduklarna, tanrayla zdeletiklerine ina
nyorlard.234 Artk birer kukla olmaktan km, baka bir nitelik al
mt yontular. Tanrann kendisinin ya da ona tapnanlarn simgele
ri saylyorlard. Bylece, zamanla nasl sunu olarak kullanlmaya ba
landklar da anlalyor.
Gerekte, bir adan yerine gelmesi iin sunuda bulunulur. Szge
limi, bir kmaza dmsnzdr, sizi bu zor durumdan kurtarrsa
bir armaan vereceinizi vaat edersiniz tanrya. Yalnz, deme genel
likle pein yaplr. Adakta bulunan kimse, kendi payna bunun bir inan
belirtisi olduunu dnebilir. Ama gerekte, adak adama alksnn
evrimindeki daha ilkel bir aamaya degin bir eydir bu. Eski Yunan'da
srlar hastalannca iftiler onlarn benzerlerini yapar ve bunlar ta
pnaklara adarlard.235
Bunlar benim kzlerim; ekinlerimi yetitirmeme yardma oldular. Ha
murdan yaplm bunlar, ama sen gene de al bunlar Demeter; karl
nda da gerek kzlerimin yaamalarn, tarlalarm ekin demetleriy
le doldurmalarn sala.236
Tanra asndan kt bir pazarlk deil mi bu? Aslnn karlnda
suretinin sunulmas, tanrann gnln almakla aklanamaz. Burada
sz konusu olan, yknme bysdr. Dman baar kazanyorsa,
onun balmumundan bir imgesini yapp yakar. kzleri hastalanmsa,
kzlerinin salkl suretlerini yapar. in pf noktas buradadr.237 Su
236 TARHNCES Eg e
233 Ausfuhrliches Lexicon der griechischen und rmischen Mythologie, c. 3, s. 509-11,
234 Pausanias. 3.16. 11, 2.17. 5, 3. 14. 7, 2. 2. 6.
235 Cults of the Creek States, c. 2, s. 579.
236 AP. 6. 40.
237 S. Smith. Babylonian Legends of the Creation (Babil Yaratma Sylenceleri), (Londra, 1931), s. 37.
BRTANRIANIN YARATILMASI 237
retin tapmaa adanmas, byyle ykl olduu iin gvenlikli bir yere
kaldrlmas gerektii dncesiyle sonradan ortaya kmtr.
Kk yontular iin de ayn ey sz konusudur. Tapnc, tanra
nn korumas altna girmek amacyla, kendi simgeleri olarak tanraya
adyordu bunlar. Bu adama, hem gerek tehlike, hastalk ya da ocuk
dourma srasnda, hem de erginleme, evlenme ya da lm gibi d
sel tehlike srasnda yaplyordu. Bunlar, tanrann simgeleri olarak
onun iyilikleri karlnda kabul edebilecei birer armaandlar. Yo-
rumlay nemli deildi. nemli olan by eyleminin yerini alm bu
lunan kuttrenin kendisiydi, adamayd.
Pausanias, Troizen'in pazar yerinde, Pers istilas srasnda oraya gn
derilen Atinal kadnlarn diktii bir dizi kadn ve ocuk yontusu gr
mt.238 Bu durumda, yontunun yaplmasndaki gd geriye dnk
tr, Atinal kadnlar sa kaldklar iin gnl borcu duymulardr. Gel
gr ki, orada bulunmayan ya da yitmi kiilerin sa salim dnmeleri
ni salamak amacyla dikilmi yontular bulunduunu da reniyo
ruz.239Burada by dncesi hl etkindir. Gene, ller adna yontu
dikmenin ardndaki dnce de, gerekte llerin ansn srdrmek
deil, ruhlar dnyasnda onlarn varln srdrmekti.
Eski Yunanistan'n hemen her yerinde, atletizm yarmalarn kaza
nan atletlerin, grev sreleri sona eren rahip ve rahibelerin yontular
yaplrd. Atletin nasl olup da kutsal sayldn, Olimpiyat Oyunla
r'm incelerken greceiz. Rahip ve rahibelerin kutsallysa dorudan
doruya grevlerinden geliyordu. rnekse, Atina'daki Arrhephoros-
lar bir yl grev yaptktan sonra onurlarna yontular dikiliyordu.240
Bunlar gen kzlarn kendilerinin portreleriydi, ama bu gen kzlar tan
rann sacrrt'syla iliki araclyla onun zelliini zmledikleri iin
tanrann temsilcisi saylyorlard. Yunan yontular bu biiysel ar
mlardan hibir zaman btn btne kopmamtr.
Eskicil yontuculuun ilk rneklerinden biri, Delos'da bulunan bir
mermer yontudur. Salar uuan, kollar iki yanndan aa uzanan,
uzun bir khitona sarnm bir kadn yontusudur bu. Altndaki yaztta
u szleri okuruz:
238 Pausanias, 2. 31. 7.
239A. Benveniste, Revue de philotogie, (Paris, 1877-), 58.118.
240 Pausanias, 2. 17. 3, 2, 35. 8. 7.
Naksoslu Deinodikes'in biricik kz, Deinomeneus'un kz kardei, im
diyse Phraksos'un kans Nikandra, oklarn uzaktan atan tanraya ada
d beni.241
"imdiyse Phraksos'un kars" szlerinden anlalaca gibi, evlen
me dolaysyla adanm bu yontu. Peki, kimi temsil ediyor yleyse? Ar-
temis'i mi, yoksa Nikandra'y m? Bu sorunun yantn Nikandra ken
disi bile veremezdi belki de.
Bylece sonunda, baka yerlerde olduu gibi Eski Yunan'da da, Wil-
lendorf Vens'nn uzun tarihinin son evresine varyoruz. Sokrates
ile Phaidros, gneli bir gnde lissos ay'nm glgelik kylarnda do
larken nympha'larm bir tapnana rastgelirler. Birtakm adak sunu
lar vardr tapmakta; kk resimler, oyuncak bebeklerdir bunlar. Yu-
nanca'da oyuncak bebee kore, "kz" denir. Onlarn her zaman rastla
dklar bir eydi bu, dolaysyla yle bir bakp geerler.242 Ama oyun
cak bebekleri oraya kim brakmt, stelik niin brakmt acaba? Bu
sorunun karln bir sunu yaztnda bulabiliriz:
Gelin olmaya giden Timarete davulunu, topunu, sa bandm, oyuncak
bebeklerini ve onlarn giysilerini sunar sana, ey Bataklklarn Artemisi!
Ey Leto'nun kz, uzat elini Timarete'ye, kutsa onu, lekeden ve tehlike
den uzak tut!243
Timarete evlenmektedir, ocukluuyla ilgili ne varsa hepsini orta
dan kaldrmann zaman gelmitir artk. Ama yalnzca birer oyuncak
da olsalar bir keye atlamaz bunlar, gerekte her zaman ait oldukla
r tanraya geri verilmelidirler; nk Timarete'nin en eski kadn ata
larnn, bir Yontmata a maarasnn slak ay aydnlnda yaam
yenileme gcyle donatlm ayn simgelere dokunduklar zamanlarn
kokusunu, ruhunu belli belirsiz de olsa tamaktadr.
238 TARHNCES EGE
241 CDI. 5423.
242 Platon, Phdr. 229-30.
243 AP. 6. 280.
239
EGE'DEK BAZI ANAERKL TANRIALAR
VII
1. Demeter
Kk yontular nitelik deitirip oyuncak bebeklere dnrken,
onlar ilkel byden alm olan anaerkil tanralar da kendilerini yeni
ataerkil koullara uydurmaktaydlar. Bu srecin ilk evrelerine Ge Mi
nos dneminde rastlanabilir.
Minos'da ller genellikle doal maaralara ya da tapnak-gmt-
lere topluca gmlrd.1Mokhlos'da ve Mesara'da gmtler gmt
lklerde birarada bulunur; demek ki, eitli soylar tek bir ky yerleim
merkezinde toplanmtr.2 llerin bir arada gmlmesi Kyklad'lar-
da, Attika'da ve Peloponnesos'da da yaygnd. Topluca gmlme Or
ta Helladik dnemde anakarada ortadan kalkar, ama Ge Mykene d
neminde kk bekler biimindeki aile gmtleriyle yeniden ortaya
kar. Mykene'nin Gmt Alan'ndaki gmtler iki yzyl boyunca s
rekli kullanlmtr; nitekim, buradaki iskeletler arasnda bir aile ben
zerlii gze arpar.4 Malthi'de (Messenia) yaplan son kazlarda, birbi
rine yakn evlerde kmelenmi yzden fazla odadan oluan bir Ge
Hellas ky gn na karlmtr. Ky, yksek bir duvarla evrili
dir. Duvarn dndaysa, ana kapnm hemen yaknnda, Mykene'deki
1 V.G. Childe, The Dawn of European Civilisation (Avrupa Uygarlnn Douu), (nc basm, Londra,
1939), s. 22-23; A.). Evans, The Palace of Minos (Minosun Saray), (Londra, 1921-35), c. 1. s. 70-72;
H.R. Hall, The Civilisation of Greece in the Bronze Age (Tun anda Yunanistan Uygarl), (Londra,
1928), s. 44.
2 The Dawn of European Civilisation, s. 23; J.D.S. Pendlebury, Archaeology of Crete, (Girit'te Arkeoloji),
(Londra, 1939), s. 63-65.
3 The Dawn of European Civilisation, s. 50-51, 67.
4 Ayn yerde, s. 76.
240 TARHNCES ECE
Gmt Alan gibi byk talarla evrili geni bir gmtlk bulunmak
tadr.5
te yandan, llerin mleklere, tatan oyulmu sinlere ya da kil
den tabutlara tek tek konulmas Girit'te ve Kyklad'larda daha Erken
Minos dneminde balam ve git
gide yaygnlk kazanmt.6 Yal
nz, llerin mleklere konula
rak gmlmesi belki de zel bir
durumdur, daha ok kk o
cuklar iin uygulanm olabilir.
Anneyi len ocuun ruhu arac
lyla yeniden gebe brakmak
amacyla, kk ocuklar evin
iinde ya da hemen yaknnda bir
yerde mleklere koyup gmme
ok rastlanan bir alkdr.7 Ama
llerin tek tek gmlmesi, genel ola
rak, klann dalmasnn bir belirtisi sa-
Resim 21. Yzl birTroya ylmaldr. Kyklad ve Minos kltiirle-
omlei rinin, kabileden devlete giden yolda -
daha sonralar deiik koullarda Yunanistan'n drt bir yannda yine
lenmi olan bir srete- ilerlemeye baladn gstermektedir.
Minos kabile dzeni konusunda imdilik hibir bilgimiz yok, ama
totemci kalntlardan da geilmiyor. Praisos'da dii domuz eti tabuy
du; Zeus'u bebekliinde bir dii domuzun emzirdii yolundaki bir ge
lenek de bu tabuyu doruluyor.8Bu blgede yaayanlara Eteokret'ler
ya da Gerek Giritliler9deniliyordu,.baka bir deyile Minos soyun-
dandlar bunlar; Zeus ad da Hint-Avrupa ailesinden geldiine gre
bunun Yunanca konuan istilaclar tarafndan yerel bir totemci klana
yaktrlm olduu sonucunu karabiliriz. Adann daha baka yre
lerinde Zeus'la kei arasnda ilinti kuruluyordu.10Zeus'a adanm olan
5 M. N. Valmir, Swedish Messenia Expedition, (Lund, 1938).
6 TheDawn of European Civilisation, s. 24, 50-51; ThePalace of Minos, c. 1, s. 149-50.
7 O. Frdin ve A.W. Persson, Asine, (Stockholm, 1938), s. 437. Valengeler arasnda "l doan ya da
daha birka aylkken len btn bebekler bir kaba konularak gmlr" (E.D. Earthy, ValengeWomen,
Oxford, 1933, s. 153) ve "su kab dlyatann simgelerinden biridir" (ayn yerde, s. 66).
8 Ath. 376a.
9 Staph. 12.
10 Ida Danda Zeus'a dadlk eden Amaltheia adl nympha onu kei style beslemi (Erat Cat. li
Hyg. Ast. 2.13). Minos Ciritindeki iftlik hayvanlar daha ok domuzlardan ve keilerden olumaktayd
Eg e ' d e k Ba z i A n a e r k l Ta n r i a l a r 241
Aigaion Da, yani Kei Da etekle
rinde doal bir maara, Psykhro Ma
aras vardr ve bu maarada keiler
le ve ift yzl baltalarla bezemlen-
ni bir Minos vazosu bulunmutur.11
Anlalan, kei de domuzun yapt
n yapmaktadr. nk bir Minos
mhrnde, bir keinin bir bebei em
zirdii grlmektedir.12
Minos dininin kendine zg sim
geleri stun, ift yzl balta ve boa
boynuzlardr. En ok nem verilen
hayvanlarsa ylan, gvercin ve boadr. Aslnda stun, kutsal aacn
stilize edilmi bir biimidir.13Baltann kutsall, ilkel toplumda kadn
larn ii olan aa kesmekten kaynaklanm olsa gerektir.14Aalan de
virmek iin kullanldndan, yldrmla arasnda bir bant kurulmu,
bylelikle yamur yadran bir by
arac olmutur zamanla. Daha sonra
lar sava baltasna ve kurban baltas
na dnm, en sonundaysa kutsal
boann kanna dediinden gc bir
kat daha artmtr.15Hayvanlara gelin
ce, ylanla gvercinden daha nce sz
etmitik. Boa ise, erkein dlleme g
cn simgelediinden, srnn tanr
latrlm nderiydi. Gnmzdeki
oban topluluklarda da grlen sra
tapnmann Cilalta a Avrupa-
Resim 25. iSa ,zl M i * bate,: f 1' " ^ ' ' a r o d u f - > S a y O T t u -
Knossos'dan defedi ta, t o n a o,ma lanndan anlalmaktadr.16
(The Down of European Civilisation, s. 21).
G. Clotz. La civilisotion igienne (Ege Uygarl), (Paris, 1923), Aegean Civilisation, (Londra, 1925), s.
252-53; M.P. Nilsson, Minoan Mycenaean Religion (Minos-Mikene'de Din), (Lund, 1927), s. 56-58.
12 A.J. Evans, Knossos Excavations, 1903, Annual of the British School at Athens, (Londra, 1894-), 9.
s. 88.
13 Id. MTPC.
14 O. T. Mason, Woman's Share in Primitive Culture (lkel Kltrde Kadnn Rol), (Londra, 1895), s.
133.
15 Aegean Civilisation, s. 231-32.
16 The Dawn of European Civilisation, s. 137.
Resim 22. Keinin emzirdii bebek:
Minos mhr
241 TARHNCES E g e
Resim 24. Minos boa grei: Knossos'dan deerli ta stne oyma
Minos ana-tanrasma, erkek yardmclar da bulunan rahibeler hiz
met ederdi. Minos'da bulunmu bir yzn stndeki mhrde, kr
da dans eden rahibe grlmektedir. Rahibelerin eteklikleri farbala
l, gsleri aktr. Ayaklarnn dibinde zambaklar amtr. Az tede,
tanra havada asl durmaktadr; aadan, tanrayla buluacakm
asna bir ylan trmanmaktadr yukar.17 Mykene'de bulunan bir altn
yzkte, bir rahibe yalvarp yakanyormuasna sunaa doru eil
mitir, baka bir rahibe de kollar dirseklerinden bklm, elleri kal-
Resim 25. Mykene tapm sahnesi: Mykehe'den bir altn yzk
17 Aegean Civilisation, s. 249.
alarna uzanm, dans etmektedir. Sada bir aa gze arpmaktadr;
bir erkek yardmc, rahibelere meyve koparmak iin aaca eilmitir.18
Gournia'daki bir tapm putunda tanra, dourmakta olan bir kadn
olarak gsterilmitir.19Tanraya, Amnisos'daki Eileithyia Maara
snda bu zelliiyle tapnlmaktadr. Ad Hint-Avrupa ailesinden kay
naklanmayan Yunan Eileithyias'nm dorudan doruya Minos doum
tanrasndan geldiini kabul" edebiliriz. Kimi bilim adamlar daha da
Eg e ' d e k B a z i A n a e r k l T a n r i a l a r 243
Resim 26. Kutsal aacn nnde dans: Mykene'den bir altn yzk
ileri giderek, Eileithyia ile Eleusis arasnda bir kken ba bulunduu
nu ne srmlerdir.20
Demeter'in atalarnn Minos'lu olduunu dorulamak iin kimi De-
meter tapm antlarna gz atlabilir. Louvre Mzesi'nde Demeter'in
bir terrakotta kabartmas vardr. Bu kabartmada, iki elinde baak tu
tan, kollarndan yukar ylanlar szlen Demeter yerden ge yksel
mektedir. Geri bu kabartma daha sonraki bir dnemde yaplmtr,
ama buradaki tip byk bir olaslkla eskidir.21Eleusis'de bulunan ok
eski baz kk yontularda, Demeter'in banda bugnk Yunan pap-
18 Ayn yerde, s. 238.
19 H.B. Hawes, R.E. Williams, R.8. Seager ve E.H. Hall, Gournia, Vasiliki, and other Prehistoric Sites on
the Isthmus of Hierapetra (Crete) (Gournia, Vasiliki ve Giritteki Dier Tarihncesi Kalntlar),
(Philadelphia, 1908), s. 11.
20 Minoan-Mycenaean Religion, s. 450-51.
21 W.H. Roscher, Ausfiihrliches Lexikon der griechischen und pmischen Mythologie, (Leipzig, 1884-1937),
c. 2, s. 1359.
244 TARHNCES EGE
Resim 27. Demeter'in ykselii: Terrakotta kabartma
pas'larnn balklarm andran silindir biiminde uzun bir balk var
dr.22
Gerekte, bu iki tip arasnda ortak bir yan yoktur, ama
her ikisi de tanrann ya da onun rahibesinin uzun balk
l, eteklii farbalal, gsleri ak, korsajl olarak gsteril
dii baz Orta ve Ge Minos yontula
rn anmsatmaktadr; ne uzatlm
olan ellerde ylan vardr, baka bir
takm ylanlar da kollara, omuz
lara ve kafaya dolanmtr.23 Bu
Minos tipi, salarnda ve ellerin
de ylanlar bulunan kadnlar bi
imindeki Erinys'leri akla getirmek
tedir ister istemez.24 Nitekim, Ar-
kadia'da bu tanraya Demeter
Erinys adyla tapnlmaktayd.25
Anlalan, Demeter, Emt/ s'lerin ki-
ilemi bir biimi olarak ortaya
^.kmtr ve Artemis ile nympha-
lar arasnda nasl bir iliki var
sa, Demeter ile Erinys'ler ara
snda da yle bir iliki sz ko
nusudur.
1
o P
o
Q
1
l
- f i l
0
a
at
l
a

8
SAO
S s
o
4 ?
Resim 28.
Demeterin Pappas
tipi: Eleusisden bir
terrakotta
Resim 29. Minos ylan
rahibesi: Kk yontu
22 L.R. Famell, Cults of the Creek States (Yunan Devletlerinde Taprtlar), (Oxford, 1896-1909), c. 3. s-
215.
23 The Civilisation of Greece in the Bronze Age. s. 127-28.
24 Aiskhylos, C. 1046-48.
25 Pausanias, 8. 25. 4.
E g e d e k i Ba z i A n a e r k l Ta n r i a l a r 245
Persephone, Eleusis'de Kore, yani Kz adyla,
Andania'daysa Lekesiz Kz anlamna gelen Hag-
ne adyla biliniyordu.26 Sylencelerde geen Knos-
sos'lu prenses Ariadne'nin ad, kzolankz demek
olan eriagne'nin Girit Dorcasdr;27 Ariadne'nin y
ksyse (A riadne, Theseus tarafndan Naksos
Adas'na getirildikten sonra Dionysos tarafndan
karlm, daa kaldrlm)28 Persephone'nin ka-
nlmm bir baka biimidir. Ayn trden n
c bir rnekse Britomartis'dir. Britomartis'in ad,
anlamn karabildiimiz birka Minos szcn
den biri: "tatl bakire" anlamna geliyor.29 Kral Mi
nos, Britomartis'e vurulmu, kz dokuz ay dur
madan kovalam, sonunda yakalanacan gren
Britomartis kendini denize atm.30
Minos ana-tanrasmn bir erkek orta vard;
belki olu, belki de eiydi bu ortak, belki de her
ikisi birden. Bu tanr Cilalta a'nda hi grl
mez. Orta ve Ge Minos dnemlerinde durumun
da bir gelime olursa da, gene de sonuna dek ikin
cil kalr.31 Anaerkil toplum dzeninin barndan
26 S/ c. 736.34.
2? Plutarkhos, Thes. 20.
28 D. S. 5.51.
29 Pausanias, 3.1-/.2.
J 0 Cali. Dian. 189-203.
Resim 30.
Britomartis:
Lyttosdan deerli ta
stne oyma
246 TA R H NCES Eg e
doan ataerkil bir ilkeyi temsil etmektedir bu tanr. Knossos'da boa
ile zdelendii anlalmaktadr. Kral Minos'un kars Pasiphae'niry
gnln kaptrd Minotauros'la ilgili sylence buradan kaynaklan
mtr. Belki de bu sylence, erkein boa ba maskesi takm kral ta
rafndan temsil edildii bir kutsal evlenmeye dayanmaktadr.32 Sz
n ettiimiz bu tanr, oul olarak d
nldnde, Rheia'nm bakmas iin
Amaltheia adl nympha'ya verdii Ze
us'dur; e olarak dnldndey
se, Demeter'in kez srlm bir tar
lada sarma dola olduu ason.33
Eleusis'de de, kutsal evlenme, sylen
cede karmza Demeter'in evlatl
Demophon ya da Triptolemos olarak
kan lmsz bir ocuun domas
na yol amtr.34 Triptolemos, Deme-
ter'den rendii saban kullanmay ve
tarla bakmn btn dnyay dolaa
rak insanlara retmitir.35 Demek ki,
sylencede erkein belirmesi, erkein
Resim 32. Minoslu rahip: tarmla uramaya balamasna denk
Knossosdan bir kabartma dmektedir.
Resim 33. Demeter ile Triptolemos: Attika tas
31 The Palace of Minos (Minosun Saray), c. 4, s. 46; Aegean Civilisation (Ege Uygarl), s. 252-54.
32 Apollodoros, 3.1. 2, 3.15. 8; A.B. Cook, Zeus, (Cambridge, 1914-40), c. 1, s. 464-96, 521-25.
33 Odysseia. 5.125-27.
34 Homeros, H. 2.223-49; Apollodoros, 1. S. 2.
Demeter, btn Yunan tanralar iinde en tutucu olanyd. Deme
ter tapmmn yeni bir dorultuda gelitii biricik merkez, bu tapmn
panhelenik bir gizemci dine dnt Eleusis'di; ama Demeter ora
da bile tarmsal niteliini btnyle yitirmedi ve baka yerlerde kar
cinsle ilikiye girmemeyi srdrd. Kzolankzln koruyan tek ana-
tanrayd Demeter.
2. A thena
Thukydides, Yunanistan'daki ilk yerleim merkezlerinin, daha son
rakilerin tersine, deniz kysna kurulmadn, korsanlardan korun
mak iin ierilere kurulduunu sylyor.36 Thukydides'in bu gr,
Thebai, Orkhomenos, Atina, Mykene gibi en eski yerleim merkezle
rinden kimilerinin, Hermione, Epidauros ve Messenia Pylosundaki Ka-
ria-Leleg kentleriyle karlatrlmasyla dorulanabilir. Ayrca, bu ilk
dnemlerde nfusun en geni kesimini Pelasg'larn oluturduunu da
sylyor Thukydides.37
lk kylerden kimileri daha ok tepelik yerlere kurulur, ky by
yp kente dntnde ilk yerleim yeri kale ya da akropolis olurdu.
Bunun en ak rnei Atina kentidir. Yunanistan'n drt bir yannda
(Atina'da, Argos'da, Sparta'da, Troya'da, Pergamos'da, Smyrna'da, Ro-
dos'da ve daha birok yerde) tanra Athena adna kurulmu akropo-
lislere rastlanr.38 Aristeides'in deyiiyle, "Athena tanra, her kentin
doruunda tek bana egemenliini srdrr."39 Burada biraz abart
ma var elbette, Athena tanra hi de yle hazr ve nazr deildi. Ama
Athena tapmnn yayld koullarda ortaya ktn sandmz bu
yaktrma, tanra Athena'nm ayrt edici zelliklerinden biri olup
kacak kadar yaygnd.
Athena, Peloponnesos'da derin kkler salmt. Aliphera'da (Arka-
dia) A thena'nn doumuyla ilgili yerel bir sylence vard.40 Kuzey
Elis'deki Larisos Irma dolaynda Athena Larisaia adyla tapnlyor
EGE DEK B A ZI ANAERKL T A N R I A L A R 247
35 J.E. Harrison, Prolegomena to the Study of Creek Religion (Yunan Dini zerine inceleme). (nc
basm, Cambridge, 1922), s. 273.
36 Thukydides, 1. 7.
37 Thukydides, 1. 3. 2.
38 Pausanias, 2. 24. 3.
39 Aristid. 1.15.
40 Pausanias, 8. 26. 6.
du tanraya.41Tanra, en eski alarda Larisa diye bilinen Argos'da-
ki akropolisde de ayn adla anlyordu.42 Pelasg'lara zg bir yer ady.
d bu. Atina kentinde Athena tapmnn daha kentin kuruluundan ba
layarak ortaya kt sanlmakladr. Atina'da ilk oturanlar Pelasg'lar-
d: Pelasg'larm kral Kekrops ise Athena tanrann hizmetkryd. Do
laysyla, tanra Athena'nm, Atina kentine kendisine tapnan Pelasg'lar-
ca getirilmi olabilecei geliyor akla. Peki, Pelasg'lar hangi ynden gel
milerdi acaba?
248 TA R HNCES Eg e
41 Pausanias, 7.17. 5.
42 Pausanias, 2. 24. 3.
E g e d e k Ba z i A n a e r k l T a n r i a l a r 249
Boiotia'llar, Kopais Gl'n yaratan takn sularnn altnda kalan
Atina diye bir kentin ansn koruyorlard. Strabo ve Pausanias'a bak
lrsa, bu kent, kral Kekrops'un Boiotia blgesine egemen olduu d
nemde biliniyordu. Demek ki, Attika Atinas daha eski bir kentti.43 Ger
ekte bu gr dorulayan tek bir bamsz kant yoktur, ama gene
de byle bir savn ortaya atlmasndaki ama aktr. Atmallar, buda
la Boiotia'hlara borlu grnmekten hi holanmyorlard. Oysa Athe
na tanray onlardan aldklar anlalyor. Athena'nn Alalkomena-
i yaknlarndaki Triton Irma'nn kysnda dnyaya geldiine ilikin
gelenekten kaynaklanan Tritogeneia ve Alalkomeneis gibi sfatlar ok
eski olsa gerektir, nk bu sfatlar daha Homeros iirlerinde yerel an
lamlarndan uzaklamlardr.44Bu bakmdan, Meyer'in, Athena tan
rann Attika'ya Boiotia'dan geldii grne katlabiliriz.
Boiotia'ya girdikten sonra daha da kuzeye yneliyoruz. Tarihsel za
manlarda Boiotia Birlii'nin tanrasyd Athena; kendisine Athena to-
nia adyla tapnlmaktayd. Bu ad, bizi, gney Thessalia'daki tonos'a
yneltiyor. nk Athena tanra, tonos'da, ayn ad altnda Thessali-
a Birlii'nin tanrasyd.45 Boiotia Birlii ise, Troya Sava dneminde
Boiotia'y ele geiren Boiot'lara kadar uzanyordu. Thessaller Thessa-
lia'y ayn dnemde ele geirdiler; Boiot'lar Boiotia'ya sren de onlar-
d. Dolaysyla, Athena toina tapmrun Boiotia'ya gney Thessalia'dan
geldii aktr. Ne ki, tanra Athena'nn Atina'daki ve daha baka yer
lerdeki tapmlar Troya Sava'ndan ok daha eskilere uzandna g
re. bu tanra Thessalia'ya Thessal'ler ya da Boiot'lar eliyle getirilmi
olamaz. Onu orada karlatklar insanlardan alm olsalar gerektir;
Pelasg'larn Thessalia'da teki yrelerden daha kalabalk olduklarnn
sylendiine baklrsa,46bu tanrann balangta Pelasg'larn tanra
s olduu sonucuna rahatlkla varabiliriz.
Thessalia'y Boiotia'dan ayran Malis Krfezi'nin gney kylarnda
Lokris Epiknemidia ve Lokris Opountia yer alr; buralara bu adlar, ay
n halkn Korinthos Krfezi'ndeki bir baka yerleim merkezi olan Lok
ris Ozolis'den ayrt edebilmek iin verilmitir. Lokris Opountia halk
nn ok ilgin bir grenei vard: Her yl Troya'ya iki gen kz yollu-
yorlard, Troya A thenas'mn hizmetine adanyordu bu kzlar.47 Bu g
43 Pausanias. 9. 24. 2.
44 Tausanias, 9. 33: lyada, 4. 415. 5. 908.
45 Pausanias, 9. 34.1,10. 1. 10; Strabon, 411; Thukydides. 1. 12. 3.
46 Strabon, 220-21.
47 Timae. 66: Polybius. 12. 5, 6.
250 TARHNCES EGE
renek, Troya Sava'na katlan komutanlar Aias'm iledii gnahn ke
fareti olarak aklanyordu. Troya kentinin yamala srasnda, Ai-
as da, kral Priamos'un bir Apollon rahibesi olan kz Kassandra'y ka
rmt. Hi kukusuz, bir neden uydurabilmek iin gerek tersyz
edilmitir burada. Gerekte, gen kzlarn Troya Athenas'nm hizmeti
ne yollanmalar, tanrann Lokris'deki tapnunm Troya'daki tapmn
bir kolu olduunu gstermektedir.
h/adc'da Troya'nm koruyucu tanrasdr Athena, akropolisdeki ta
pmanda oturur. Ama Athena tapnann rahibesi Theano kesinlikle
Troyal deildir; Thrakia'mn egemeni kral Kisseus'un kzdr. Strabon,
Kisseus'un, Thrakia'mn sonradan Makedonia diye bilinen yresinde;
daha dorusu, Kissos Da'nm ve bir zamanlar sonradan Thessaloni-
ke kentine dnen Kissos kentinin bulunduu Halkidikya yarmada
snda yaadm sylyor.48Pelasg'lar oturmutu bu blgede, dilleriy
se burada varln srdrmt. Kisseus, bir de, Aa Mezopotam
ya'daki Susa kenti yaknlarnda yaayan bir kabilenin, Kissi'lerin ata
ad olarak kyor karmza.49 Geri Susa Troya'dan ok uzaklardadr,
ama Troya kral ocann douyla bantlar olduu biliniyor. Troyal-
larm balaklarndan biri de, akropolis'i Memnonion olarak bilinen
Susa kentinin kurucusu Tithonos'un olu Memnon'du; Tithonos, Tro
ya kral Priamos'un erkek kardeiydi ve karsnn ad da Kissia'yd.50
Hekabe de, Homeros-sonras gelenekte Kisseus'un kz olarak anlr.51
Demek ki, Kissi'lerin biri dou, br bat olmak zere iki kolu vard
ve bat kolu Homeros Troyas'nm kral soyunu oluturuyordu.
Memnon'u, Priamos'un yardmna, Asur ya da Asya kral olarak ta
nmlanan Teutamos diye biri gndermiti.52 Biliyoruz ki, Kretschmer,
-atos ile biten zel adlar incelemi, bunlarn Anadolu'ya zg adlar
olduunu ortaya koymutur.53 mbros'daki Pelasg Hermesi'nin yerel
ad mbramos'du.54 Priamos'un bala olan Pelasg nderleri (Troya
Larissas'ndan geliyorlard) Teutamos'un torunlarydlar.55 Thessalia
48 ilyado. 11. 222-24: Strabon. 330. 24.
49 Herodot Tarihi, 3. 91. 4, 5. 49. 7, 7. 62. 2; Strabon, 728.
50 Odysseia, 4.188-89; ilyada, 11.1.
51 Euripides, Hekabe, 3; Vergilius, Aeneis, 7. 320, 10. 705. Bu Kisseus kimi zaman Homeros
destanlarndaki Kisseus'la bir tutulurdu (Euripides, Hekabe, 3) ama Philokhoros'a gre (FHC. 4.
648) Kisseus bir Phrygia ky ya da klannn ata adyd. Bir deikede de, Priamos'un anasnn ad
Plakia olarak geer (Apollodoros, 3. 12. 3), Plakia Pelasg'larn bir yerleim merkezidir.
52 D. S. 2. 22; lo. Ant. 24.
53 P. Kretschmen, Einleitung zur Ceschichte der griechischen Sprache, (Cttingen, 1896), s. 325.
54 B. V. Head, Historia Numorum, (ikinci basm, Oxford. 1911), s. 261.
55 ilyada, 2. 840-43; Strabon, 620; W. Leaf, Troy, (Oxford, 1912), s. 198-213.
Eg e d e k i Ba z i A n a e r k i l T a n r i a l a r 251
Larissas ise bir zamanlar Teutamidas ya da Teutamias adl bir Pelasg
kralnn egemenlii altna girmiti.56 Priamos ad da ayn snftan bir
szcktr. Btn bnlar birbirini tutmaktadr. Eer Kissi'ler Pelasg
idiyseler, onlarn ilk yurtlarm Kafkasya'da aramamz gerekir; nitekim,
oralarda bir yerde, Trabzon'la Batum arasndaki kyda Kissa57 ad ve
rilen bir yerleim merkezine rastlyoruz. Eer, Kissi'lerin iki kolu kar
t ynlere doru g etmilerse, bu, bat kolunun Ege blgesine ta
d Tithonos sylencesine aklk getirmektedir: Tithonos'u, kendisi
ne k olan afak-tanra karmt.58 Acaba bu Troya ve Makedonia
Kissi'leri, Beinci Blm'de belirttiimiz gibi "Miny mlei"yle belir
lenen kltr getiren Pelasg'lar myd? yle sanyorum ki, Pelasg g
yle ilgili bu ve daha baka sorular, mitoslarla ve yerlerin betimlen
mesiyle ilgili yaznsal bilgilerin daha da derinliine bir zmlemesiy
le yantlanabilir. Ama imdilik Athena'nn bir Pelasg tanras olduu
nu belirtmekle yetineceim.
Kekrops'un "topran olu" olduu sylenir, yani bir Pelasg yerli
sidir Kekrops. st insan, alt ylan biimindedir.59 kz vardr: Ag-
lauros ya da Agraulos, Herse ve Pandrosos. lkinin szck kkeni be
lirsiz; ama "iy" anlamna gelen Herse ile "tepeden trnaa iy" anla
mna gelen Pandrosos szckleri, Athena Polias tapnann yannda
ki Pandroseion'da yetien kutsal zeytin aacna tapnmadan kaynak
lanmaktadr.60 Tanra Athena bir gn Hephaistos'un iliine gelmi,
kendisine silah yapmasn istemi Hephaistos'dan. Ate-tanr birden
dayanlmaz bir istek duymu Athena'ya, balam kaan tanray ko
valamaya. Tanraya yetimi, ama bouurlarken Hephaistos'un sper
mas Athena'nn bacana akm. Athena tanra bir yn (eriot) para
syla spermay silmi, tiksinerek yere, topraa (khthon) atm. Bylece
toprak ana dllenmi ve ylan-ocuk Erikhthonios domu. Athena da
ocuu Kekrops'un kzlarna vermi bakmalar iin.61Elimizdeki bii
miyle bu yk, daha sonralar tanralarnn kzolankz olduunu sa
vunan Atinallara verilmi beceriksizce bir dndr. Eer tanryla tan
ra bir zamanlar bir kutsal evlenme biiminde birlemi olmasalard,
byle bir yk uydurmaya da gerek duyulmazd. Ylan-ocuun ger
56 Apollodoros, 2. A. A. Lesboslu Theophrastosun gerek ad Tyrtamos'du, ama Tyrtamos ok irkin
bir ad olduundan Aristoteles onu adn deitirmeye raz etmiti: Strabon. 618.
57 Arr. Ind. 26. 8.
58 Homeros, H. 5. 218.
59 Apollodoros, 3.14.1.
60 Apollodoros, 3. 14. 2; Pausanias, 1. 2. 6, 1. 27. 2.
61 Apollodoros, 3. 14. 6.
ek anas ylan-tanrayd. Ve Minos tanras gibi bir tanrann da,
kral ocann kzlarnca yetitirilen kutsal bir zeytin aacyla bants
vard. Bu tanrann tapm, anaerkil bir tapmd.
252 TARHNCES EGE
Kral Kekrops'un egemenlik dnemine iki nemli olay yaktrlr.
Bunlardan biri, evlilik kuruntunun ortaya kdr. Otekiyse, Athea
ile Poseidon'un Akropolis'e talip olmalar ve bunun iin armaanlar
yarmasna girmeleridir. Athena, Pandroseion'a kutsal zeytin aacu
dikmi; Poseidon ise Erekhtheus tapmann iinde l yabasm yere
vurarak kutsal bir kuyu yaratm. Hakemliine bavurduklar Kekrops
Poseidon'un kutsal kuyusunu beenmemi, zeytin aacm diken At-
hena'ya vermi dl.62 Troizen'de, Argos'da ve Korinthos'da rastla
nan birok benzer ykde Poseidon gene yarmac olarak boy gste
rir. Poseidon, Athena'yla birlikte Troizen'e talip olmu ve en sonunda
kenti tanrayla paylamay kabul etmiti.63 Argos'da Hera'yla kar
karya gelmi, tanraya yenik dmt.64Korinthos kenti iin de g-
ne-tanr Helios'la yarr ve kent Helios'a verilir sonunda. Korinthos
62 Herodot Tarihi, 8. 55; Apollodoros, 3.14.1,
63 Pausanias, 2. 30. 6.
64 Pausanias, 2.15. 5, 2. 22. 4.
Resim 35. Athena, Erikhthonios ve Kekrops: Attika kabartmas
Eg e d e k i Ba z i A n a e r k l T a n r i a l a r 253
sthmosu'nu ise Poseidon kazanr ve orada Poseidon adna sthmia
Oyunlar dzenlenir.65 Bir baka gelenee baklrsa, sthmia Oyunlar,
Kadmos'un kz no'nun olu Melikertes'in ansna dzenlenmitir.66
sthmos'daki Megara kentinin kurucusu Megareus, Miny'lerin Orkho-
renos kentinde Poseidon'un Onkhestes'den olan oluydu.67 Bu gele
nekler Boiotia'dan aktarlmt; ancak, Kadmos'lular ya da Miny'ler ta-
Resim 36. Athena ve Kekrops kzlar: Attika vazosu
rafndan deil de, onlarla ba olan halklar tarafndan aktarlm ola
bilirler. Poseidon'un Thessalia'da Tyroid'lerin ata tanrs olduunu gr
mtk; sonra, daha kuzeyde, Peneios Irma'run az dolaylarndaki
Petra'da eski bir Poseidon tapm vard.68
Poseidon kuzeyden gelmiti. Gzel de, Attika ve Peloponnesos'a kim
ler getirmiti Poseidon'u? Bir kere, Tyroid'ler getirmi olamaz, nk
onlar Attika'ya Dor istilasndan sonra gelmilerdir. Poseidon soyundan
olduklarn ileri sren Boiot'lar da olamaz, nk Boiot'lar Peloponne
sos'a kadar uzanm olmalarna karn, Attika'da hibir iz brakmam
lardr. Geriye, Attika, Korinthia ve kuzey Peloponnesos'da yaadklar
belgelenmi olan Lapith'ler kalyor.69 Attika Peirithoid'leri Lapith'Ier-
dendiler; Peirithoos da Atina'nn yerel kahraman Theseus'un en yakn
65 Pausanias, 2. 1 . 6.
66 Apollodoros, 3.4. 3.
67 Pausanias, 1. 39. 5; Apollodoros, 3.15. 8.
68 Pi. P. 4.138.
69 Ells Kral Augias ve Epeio'larn Homeros destanlarndaki nderleri (ilyado, 2.615-24) Lapith'lerdendilen
D. S. 4. 69; Pausanias, 5.1.11.
254 TARHNCES EGE
dostuydu. Bu sylence, bugnk biimiyle, sanrz altnc yzyln ikin
ci yarsnda domutur, daha eski deildir. Theseus, altnc yzyhn
ikinci yansnda, Dor rknn byk kahraman Herakles'e kar Atina-
llarca uydurulmu bir kiidir.70Daha nceleri, Peirithoid'lerin yaad
Marathon'un yerel kahramanyd Theseus; Homeros'un hjada'snda
da Theseus'u Thessalia'da Peirithoos ile Kaineus'un silah arkada ola
rak grrz.71Theseus kken bakmndan Thessalia'h bir Lapith'di. Bu
da sorunumuzu akla kavuturuyor, nk Theseus yalnz Pidaros
ile Euripides'in onun babas olduunu syledikleri Poseidon'la deil,
Troizen kenti ve sthmos Ksta ile de yakndan bantlyd.72
Poseidon'un, Theseus'da ayr olarak, konumuzla dorudan ilgili
iki ba daha vardr Lapith'lerle. Birincisi, Korinthos'dandr. Makedo-
nia kysnda bir Korinthos kolonisi olan Potidaia onun adn tar; sa
nrz bu ad koloninin kurucusu, yani Korinthos tiran Periandros'un
olu semitir.73Periandros, yksn Beinci Bltim'de anlattmz
Kypselos'un olu ve ardlyd. Kypselos ise, Korinthos yaknlarndaki
Petra kentine yerleen Kaineid'lerin Lapith klanmdand.74 Bunlarn,
Poseidon Petraios'un bulunduu Thessalia Petras'ndan gelmi olduk
lar sylenebilir. Korinthos'daki Petra kentinin yeri tam olarak belirle
nememektedir; ama eer kentin dousunda -Korinthia'nm byk bir
blm de buradadr- idiyse, o zaman sthmos Ksta'nda olsa gere
kir. Bylece, Poseidon'un Korinthos'a gelii aklanm oluyor: Korint-
hos'a Lapith'lerin bir kolu tarafndan getirilmitir Poseidon.
Gerekte Athena tanraya bal olan Erekhtheion'da, eski ylan kah
ramanla yeni tanrnn kaynamasn simgeleyen bir Poseidon Erekh-
theus suna bulunuyordu. Hemen bitiiindeyse, orada rahiplik yap
m olan Boutad'larn resimleriyle ssl bir Boutes suna vard.75Bou-
tes, Poseidon'un oluydu ve kznn ad Hippodameia idi. Lapith'lerin
nderi Peirithoos, Hippodameia ile evlenecei zaman, dnne Ken-
taur'lar, at adamlar da arr; arap imeye alk olmayan at adam
lar lende esriyip kendilerinden geer, gelini karmaya kalkrlar;
Lapith'lerle Kentaur'lar arasndaki nl kavga byle balar ite.76 Bu
Boutad'lar, Lapith'lerin baka bir koluydu.
70 K. Schefold, 'Kleisthenes", Museum Helveticum, (Basel, 1943 -), 3. 65-67.
71 Euripides, Held. 32-37; Herodot Tarihi, 9. 73.
72 Euripides, Hippolytos, 887.
73 Nic. Dam. 60.
74 Herodot Tarihi, 5. 92b.
75 Pausanias, 1 . 26. 5; Plutarkhos, Moralia, 841-43.
76 ilyada, 1. 263: Odysseia, 21. 295-309; Pausanias. 5.10. 8; Apollodoros, Epit. 1. 21.
Eg e d e k i Ba z i A n a e r k l T a n r i a l a r 255
Lapith'lerin, Yunanca'y tarihncesi Thessalia'ya tayan halklardan
biri olduunu Beinci Blm'de belirtmitik. Yalnz, Boutad'lar Atina
soyluluunun kaymak tabakasydlar; bakalarm hor gren, eski ka
fal ve gerici bir topluluktular. Theseus'un yerel kahramanla ykse
lii, pekl Boutad'lar eliyle gerekletirilmi olabilir. Boutad'lar, ra
hipliklerinin daha nceki dneminde Athena Polias tapmm ele geir
milerdi. Bu da, soyluluun egemenlii koullarnda, kentin denetimi
ni ellerinde tuttuklarn gsterir. Eer Atmallar "Hellenletirilmi Pe-
lasg'lar" idiyseler, Hellenletirilmelerinde Boutad'larm parma olsa
gerektir. Bu yzden, Boutad'larm Yunanca konuan bir soydan geldik
leri gr pekl doru olabilir.
Lapith'ler, Attika'ya ilk yerletikleri sralarda, baka bir rktan gelen
Pelasg'lar tarafndan kuatldlar ve zamanla Pelasg'larn kltrn be
nimseyip zmlediler. Ne var ki, eski anlar ve izler kolay silinmedi.
Toprak iin verilen savam eski anlar ve izleri kuaklar boyu canl
tuttu. Soylular, halk, yerlileri, "topran oullarn nedenli aalyor
larsa, Attikal olmayan atalaryla da o lde vn duyuyorlard. So
nunda, demokratik hareket, Munro'nun pek yerinde belirttii gibi, al
akgnll kkenlerini "demokratik bir slogan" ve "yabanc bir soylu
luun egemenliine kar bir protesto" olarak gzpek bir biimde ilan
eden bu "topran oullar"nn bir yeniden canlanna dnt.77
Boutad'lar, Erekhtheus tapnam ele geirdikten sonra, yerli hane
dann kendi klan atalarmn soyundan indiini ileri srer oldular. Po
seidon ile Athena arasndaki anlamazlk konusunda en eski yetkili sa
yabileceimiz Herodotos bu konuda gr belirtmekten ustaca kan
yor, ama Apollodoros ilk gelenin kesinlikle Poseidon olduunu, Athe-
na'nn ancak Kekrops'un yalanc tanklyla baskn ktn syl
yor.78Demek, bu "topran olu" bir yalanc tankt. Bu soylu aile, ge
miini ite byle kk hilelerle merulatrmt.
Peki, bizim Pelasg Athenas'na ne oldu? Athena tanra uzlamak zo
runda brakld. Geri Athena gene Akropolis'in egemeniydi, ama bir
bedeli vard bunun. Bu bedelin ne olduu, yknn bir baka deike
sinden karlabilir. Bu deikeye gre, anlamazlk Atina halknn de
mokratik (aslnda, demokrasi koullarnda gerekletirilen btn oyla
malardan daha demokratik) oylamasyla zlmtr. Anlatlanlara ba-
J.A. R. Mundo, "Pelasgians and lonians" ("Pelasg'lar ve onia'llar"), Journal of Hellenic Studies.
(Londra, 1880-), 54.116.
78 Hcrodot Tarihi, 8. 55; Apollodoros, 3.14.1.
256 TARHNCES Eg e
klrsa, Kekrops'un krall zamannda mecliste erkekler kadar kadn
larn da oy hakk vard. Sz konusu anlamazlk meclise sunulduun
da, erkekler Poseidon'dan yana, kadnlarsa Athena'dan yana oy kullan
dlar ve kadnlar bir oy farkla stn geldiler. Bylece Atina kentinin ko
ruyuculuu tanra Athena'ya verildi, ama buna karlk erkekler de bir
misillemede bulundular. Kadnlar bir daha geri almamacasna meclis
ten attlar, Atinal sfatndan yoksun kldlar ve ocuklara analarnn ad
nn verilmesini yasakladlar.79 Bu ykde anlan kadnlar anaerkil Pe-
lasg'lar, erkeklerse ataerkil gmenlerdir. Tapmlarm atmas, baba-
yanl kaltn getirilmesiyle, kadnlarn yurttalk haklarndan yoksun k
lnmasyla ve kme evliliinden tekeli evlilie geile ayn zamana
denk dmektedir. Diyebiliriz ki, burada sylence, insanlarn ekono
mik, siyasal, toplumsal, cinsel, szn ksas btn ilikilerinin birliini
bir sylencenin dile getirebilecei kadar ak seik dile getirmektedir.
Bu denli kapsaml deiiklikler hi kukusuz epey uzun bir zaman
almtr. Sanrz, bu deiikliklerin Athena tanra zerindeki etkisi de
aamal olmutur. Sreci ayrntlaryla izlemek olanaksz. Ama sonun
da ortaya kan durumu hepimiz biliyoruz. Ylan ve kutsal zeytin aa
cyla, sflcra'sn yeraltna tayan, onuruna top oynayan ve adlarn iy-
den alan gen rahibeleriyle tarihncesi Athena tanray, deerli ta s
tne oymalarda ve mhrlerde zambaklar arasnda dans eden, kendi
sine meyva toplayan tapmclarna gkten inen Minos ana-tanrasn-
dan ayrt etmek gerekten de ok zordur. Bu zellikler kolay kolay si
linemeyecek kadar derinlere kk salmt, ama stlerine yeni yeni zel
likler eklendi ve yeniden yorumlandlar. Tanra Athena hi evlenme
miti, nk PelasgTar zamannda evlilik diye bir ey yoktu; ama ye
ni ada bu duruma baklarak tanrann kzolankzl yeledii so
nucu karld.80 Athena'nm hibir zaman annesi olmad; nk bir ana-
tanra olarak Athena kendisi analn simgesiydi; ama imdi, tepeden
trnaa silahl olarak kafasndan kt Baba Zeus'un gzde kz olu
yordu.81Gene dokumacln, mlekiliin, el iiliinin ve el sanat
larnn koruyucusu olarak kalyor,82 ama bunlara hepsinden nce sa
vakan yiitlik, uz dillilik ve erdemli, lml dnmenin tanral da
ekleniyordu: gerekte, demokrasinin lkleriydi bunlar.83 Athena tan-
79 Aug. CD. 18.9.
80 Aiskhylos. E. 740.
81 Hesiodos, Theogonia, 929 k-m.
82 lyada, 9. 390; Odysseia. 7.110-11, 20. 72.
83 C. Thomson. Aeschylus, Oresteia, (Cambridge, 1938), c. 1. s. 56.
uann bu resmi yn, olanca rktc grkemiyle, Pheidias'm Part-
Ienon'da diktii altndan ve fildiinden yaplm byk yontuda beli
rir: "Uzun boylu, gzleri l l, zrhlara brnm, giysisi bileklerine
inen, banda tepeli tolgas, elinde kargs, ayaklarnn dibinde kalka-
Eg e d e k i Ba z i A n a e r k l T a n r i a l a r 257
Resim 37. Athenann doumu srasnda Poseidon ve Hephaistos: Attika vazosu
nyla gzeller gzeli bir kzolankz."84 Ataerkil devletin kutsal baka
n olarak tanra Athena, kkenince belirlenen kadnlnn elverdii
lde erkeksilemitir artk. Az daha unutuyorduk; bir de, ayaklar
nn dibindeki kalkann altnda sessizce reklenmi yatan kk bir y
lan gze arpar; Erikhthonios.85
84 Max. Tyr. 14. 6.
85 Pausanias, 1. 24. 7; Hyg. Ast. 2.13.
258 TARHNCES Ege
3. Ephesos'lu A rtemis
Ephesos'daki Artemis tapm, on arn oraya yerlemesinden ok
nceleri oradayd.86 Bu tapm, sanld gibi gerekten Hititlere kadar
uzanyorsa, en azndan on nc yzyla kadar gidiyor demektir.87
Dorusu, baka hibir Yunan tapmnn bu denli kesintisiz bir tarihi
yoktur. Burada syleyeceklerim konusunda, bu tapm Hitit dnemin
den alp Demeterius'un Ephesos Dianas'na ball sayesinde zengin
olduu gnlere kadar getirerek btn ayrntlaryla gzler nne se
ren Picard'a ok ey borluyum.88
Bu tapmn yeleri balangta Leto'ya tapmyorlard.
Leto'yu Kaystros Irma bataklklarnda bulunduu sy
lenen,89kutsal bir aaca asl bir yontu temsil ediyordu.
En eski tapmak, altnda kk bir sunak bulunan aacn
evresindeki avludan oluuyordu.90 Minos an-talarn-
da betimlenen tapmlarla btnyle ayn trde bir tapm-
d bu. Szn ettiimiz basit yap, eski alarn balarn
da byyerek tipik Yunan tapnana (tanra ve onun
yontusu im bir ev) dnt.91Birka kez yeniden yap
lan tapmak kalabalk ve rgtlenmi bir rahipler ve rahi
beler topluluunun hizmette bulunduu en byk tap
naklardan biri oldu kt sonunda.92 Her yl dzenlenen
enlik ilkyaza rastlar ve bir ay srerdi.93
enlik herkesin nnde kesilen kurbanlar ve yaplan
danslarla alr, sonra bunu atletizm yarmalar izlerdi.94
Bu yarmalarn ayn nitelikteki teki yarmalardan (r
nein Olimpiyat Oyunlar) ayrlan bir zellii vard; da-
E b^kiTl<an ^mc yzyla kadar, kadnlarn yarmalar batan so-
yontu na izlemelerine izin verilmekteydi.95 Yarmalar kaza-
86 Pausanias, 7. 2. 6.
87 W.R. Lethaby, The Earlier Temple of Artemis at Ephesus" (Efes'teki Eski Artemis Tapna), Journal
of Hellenic Studies, 37. 1.
88 Acts 19. 24-27.
89 C. Pieard, Ephise ei Clams, (Paris, 1922), s. 13-14.
90 Ayn yerde, s. 18-19.
91 Ayn yerde, s. 20-21.
92 Ayn yerde, s. 28,104.
93 Ayn yerde, s. 328.
94 Ayn yerde, s. 332.
95 Thukydides, 3.104. 3.
Resim 38
Ephesos'lu
Artemis:
Eg e d e k i Ba z i A n a e r k i l T a n r i a l a r 259
janlar bir din okuluna yazlrd.96 Ephesos'lu tanrann genel nitelii
ni Picard yle tanmlyor:
Btn doann egemeniydi. lkyaz geldiinde ieklerin amasn, top
ran verimli klnmasn, o denetlerdi. Ana elere hkmeder, havay
ve sular ekip evirirdi. Hayvanlarn yaayn ynetir, yabanl hay
vanlar evcilletirir, evcil hayvanlar korurdu. Hem iyilik eder, hem de
canllarn lmn elinde tutard. Hastalklarn iyiletiricisi ve salk
tannasyd. Ayn zamanda, br dnyaya yolculuklar srasnda ruh
lara yol gsterirdi.97
Ayrca, bu tanra, kendisini erkekler
den kaman kzolankz bir avc olarak
betimleyen Homeros iirlerine meydan
okurcasna, doum yapan kadnlarn yar
dmcs olarak kalmtr sonuna kadar.98
Kutsal aa, tanrann doduu yeri
gsteriyordu. Doum sanclar geldiin
de bu aaca yaslanmt Leto.99Tapmn
temeli buydu. Tapnak kalntlar arasn
da, kourotrophos tipinde (bebek emziren
kadm) birok kk yontu bulunmutur.
Bunlarn en eskisinde, bir ana ile ocuu
(Leto ile Artemis) grlmektedir. Yalnz
daha sonraki rneklerin kimilerinde iki
ocuk vardr.100Kz ocua bir de erkek
ocuk eklenmitir. Artemis en sonunda
anas Leto'nun yerini ald, ama Ephe
sos'lu Apollon hi bymedi.
Ephesos'un otuz kilometre kadar ku
zeyinde, Kolophon kenti yaknlarnda,
Apollon'un Klaros denilen bir kutsal ko
rusu vard. Burada da balangta anne
ye, yani Leto'ya tapnlyordu, Leto bura
96 Ephise et Claros, s. 340.
97 Ayn yerde, s. 377.
98 Apul. Met. 1 1 . 2.
99 Tacitus. Ann. 3. 61.
100 Ephise et Claros, s. 455-56.479-81.
Resim 39. Ana-tanra ve ikizler:
Attika vazosu
z6o TARHNCES EGE
da da bir ocuk dourmutu, ama bu kez doan ocuk erkekti ve so
nunda anasnn yerini alacakt.101Peki, neden Leto'nun yerini Ephe-
sos'da kz, Klaros'daysa olu ald dersiniz? Picard bunun yantn y
le veriyor:
Klaros genellikle Dou'ya ve Dou'nun geleneklerine kar Ephesos'dan
daha direnliydi... Apollon gibi, ataerkil toplumun gksel egemeni olan
bir tanrnn orada daha iyi karlanmas doald kukusuz.102
Ephesos'lu Artemis anaerkil niteliini korudu. Artemis'in birok
Doulu zellii vard, ama aslnda bunlar salt Dou'nun etkilerinden
doan zellikler saylmazd.103Denilebilir ki, Artemis, Dou'nun etki
lerini almakla birlikte kendi kkenine bal kalmtr. En gl dnem
lerinde Hititlerin kurduu Artemis tapm, daha Yunanllar onu Karia'l-
larm ve Leleg'lerin elinden aldklar zaman bile birok kkl deiik
lie direnmi bulunuyordu. Geri Yunanllar tapmn kendisini ataer-
killetiremediler, ama siyasal adan belirleyici nitelikte bir yenilik ge
tirmeyi de baardlar. Din okullarna rahiplerin yan sra rahibeler de
girebiliyordu; ne var ki, i tapmaa kadnlarn girmesi yasakt, buraya
giren kadnlar lm cezasna arptrlyordu.104Bylece, merkezi y
netim erkeklerin denetimine girmi oluyordu. Bu Yunanllarn Karia'l
kadnlarla evlendiklerini anmsayacak olursak, bu kuraln ne anlam ta
d aka ortaya kar; nitekim, kadnlarn i tapmaa girememesi
ne ilikin kuraln bu denli tartlmaz ve kesin nitelikte oluu, gerek
te anaerkil gelenein ne denli salam olduunu gstermektedir.
Sparta'daki Artemis Orthia tapna Eurotas rma kysndayd.
Burada yaplan kazlarda birok kk kadn yontusu bulundu.105Tan
rann imgesinin st dallar arasnda bulunduu syleniyordu; Tan-
ra'ya da Lygodesma, "st dallarna sarl" ad verilmiti.106Eple-
sos'daki yontuyla aralarndaki benzerlik ylesine ak ki, Spartah Ar
temis'in Ephesos'lunun bir uzants olduu bile sylenebilir. Anmsa
yacak olursak, Sparta'da ilk oturanlar Leleg'lerdi. Spartah erkek ocuk
un Ayn yerde, s. 455-56.
102 Ayn yerde, s. 457.
103 Ayn yerde, s. 130.
104 Artem. 4. 4.
105 R. M. Dawkins, The Sanctuary of Artemis Orthia at Sparta (Sparta'daki Artemis Tapna), (Londra.
1929), s. 145-62.
106 Pausanias, 3.16.11.
Eg e d e k i Ba z i A n a e r k i l T a n r i a l a r 261
lar, erginlie eritikleri zaman, bu tapnakta krbalanarak bir dayank
llk snavndan geirilirdi; Spartal adnn glklere kar dayankl
olmann simgesi saylmas da bu snavlardan kaynaklanmtr. Tren
gerekten bir dayankllk denemesi ya da bir gllk snavyd; ka
bilelere zg erginlenme trenlerinin tipik bir biimiydi. Yalnz bir zel
liiyle farkllk gsteriyordu: Erkek ocuklar kutsal yontuyu kucan
da tutan rahibenin nnde krbalanyordu.107lkel erginleme treni
nin en ar yaptrmlarla gvence altna alman deimez bir kural da,
kar cinsin kesinlikle darda tutulmasdr. Demek ki, Spartahlarn er
ginleme snav bu canalc noktada deiiklie uramt. Rahiplerin
gerekletirdii bir kuttrende bir rahibenin bulunmas, Khasi'lerden
bildiimiz gibi, bu grevi bir zamanlar rahibenin yerine getirdiini gs
terir. Ayrca biliyoruz ki, sdn (l/gos) ayba zerinde etkili oldu
u sanlyor ve bu bitki bu alanda kullanlyordu. Sparta'dakine ok
benzeyen bir krbalama snav da, Arkadia'daki Alea'da kadnlara uy
gulanmaktayd.108Spartal erkek ocuklarn rahibenin nnde krba-
Resim 40. Artemis Orthia: Spartadan bir fildii kabartma
107 Pausanias, 3.16.11.
108 Pausanias, 8. 23.1.
262 TARHNCES EGE
lanmalarnn nedeni, bu erginleme snavnn, adaylarn gen kzlar ve
bagrevlinin de bir rahibe olduu bir kuttrenden kaynaklanm ol
masyd.109
Artemis Orthia tapnann bulunduu yerdeki kalntlarn hibiri
Dor istilasndan eski deildir. Bu da tapmn orada Dor yerlemeciler
tarafndan kurulduunu gsterir, ama daha bandan onlara zg bir
tapm olduunu gstermez. stilaclarn, her zaman, ele geirilen yre
halknn tapmalarn kendilerine mal ederek durumlarn salamlatr
maya altklarna tank olunmutur. Kald ki, Spartah Artemis'in ne
reden geldiini de biliyoruz. Sparta'da bulunduu yere Limnaion {lini
ne, "bataklk") deniliyordu; tapma da Messenia snrndaki Limna-
i kynden kalklarak bu ad verilmiti; burada bir Artemis Limnatis
("bataklklarn" tanras) tapna vard.110
Orthia ya da Orthosia (her iki biime de rastlyoruz) adnn ne an
lama geldii bilinmiyor. Tek bildiimiz, Orthia'nm Elis'de, Orthosi-
a'nn da Karia'da birer ky olduklar.111Sparta'ya zg bir ad deildi
demek ki. Yazl belgelere gemi on Artemis Orthia (Orthosia) tapm
vardr ve dnda hepsi de Peloponnesos'dadr.112 Ayrca, az nce
anlattklarmzdan da aka anlalaca gibi, Artemis Orthia ile Arte
mis Limnatis gerekte ayn tanraydlar. Tam yedi Artemis Limnatis
(Limnaia) tapm vardr ve bunlarn hepsi de Peloponnesos'dadr.113
Bunlara, Arkadia'da bulunan Stymphalia Gl'ndeki Artemis Stympha-
lia ve Letrinoi'daki Artemis Alpheaia tapmlar da eklenebilir; bunla
rn da ayn kmeden olduklar aktr.114 Olympia'da bir Artemis Alp
heaia daha vard.115 Bu "bataklklarn" tanras da Artemis Agrote-
ra'dan, "krlarn" tanrasndan pek farkl deildi sanrz. Bu ad dokuz
yerde karmza kmaktadr ve bunlardan bei Peloponnesos'dadr.116
yleyse, yirmi drt Orthia-Limnatis-Agrotera merkezinin en azndan
on sekizi Peloponnesos'dadr. Geriye kalanlarn ikisi Atina'da, biri Me-
gara kolonisi olan Byzantion'da, ikisi birer on kolonisi olan Euboia
Adas'ndaki Artemision Burnu'nda ve Phanagoreia'da, biri de Akar-
109 C. 2.467-71.
110 Strabon, 362; Pausanias, 3.16. 7,4.4. 2, 4. 31. 3.
111 Pausanias, 5.16. 6; Strabon, 650.
112 Pi. 0. 3. 54; Pausanias, 5.16. 6.
113 Pausanias. 2. 7. 6 (Sikyon), 7.20. 7-8 (Patrai), 8.5.11 (Tegea), 4. 31.3 (Kalamai), 3.23.10 (Epidauros
Limera), 2.14. 2 (Sparta).
114 Pausanias, 8. 22. 7. 6. 22. 8.
115 Pausanias, 5.14. 6; Strabon, 343.
116 X. Hell. 4. 2. 20; Pausanias. 5.15. 8.
i 6 4 T a r h n c e s Eg e
nania blgesindedir. Bu tapmlar Peloponnesos'un belirleyici zellik
lerini tayorlard; bu da, onlarn Karia'llar ve Leleg'ler tarafndan Ana
dolu'dan getirildikleri gryle uygunluk gstermektedir.1,7
Artemis'e, Peloponnesos dnda, daha ok Boiotia'da tapndrd.
Ama Boiotia'daki adlar deiikti Artemis tanrann. Khaironeia'da
Soodina, yani "doum sanclarndan kurtaran";118Thisbe'de Soodina
ya da Soteira, yani "kurtarc" adyla anlrd.119Soteira adna Mega-
ra'da, Troizen'de, Lakonia blgesinde ve Kyklad'larda da rastlarz.120
Khaironeia, Thisbe, Thespiai ve Orkhomenos'da ayn zamanda Arte
mis Eileithyia'y grrz.121 Bundan, Karia'l doum tanrasnn
Boiotia'da Minos'lu tanrayla kaynat sonucunu karabiliriz.
Thessalia kylarndaki Magnesia kentinde de rastlarz Artemis So-
teira'ya, ama tanrann Thessalia'daki tipik imgesi "kavaklarn" tan
ras anlamna gelen Enodia'dr.122Artemis-Hekate'in belki de Thra-
kial Brimo ve ay-tanra Bendis'le ilintili yerel bir biimidir bu.123Thes-
salia'nn hibir yerinde Orthia, Limnatis ya da Agrotera'ya rastlanmaz.
Demek ki, bu sfatlarn kuzeye doru yaylmas, Karia'llarn etki ala
nnn snrlarna denk gelmektedir.
4. Brauron'lu Artemis
imdi bu kzolan kz avcy Yunan dininin en karanlk kelerin
den birine kadar izlememiz gerekecek.
Arkadia'llann atas, "ay-adam" (arktos) Arkas'd. Arkas dnyaya
gelmeden ksa bir sre nce, Artemis'in arkada olan anas ay kl
na sokulmutu.124Arkas'm anasnn ad Kallisto, Megisto ya da The-
misto'ydu. Aslnda bunlar Artemis'in kendi adlaryd.125Attika ky
snda, Brauron'da bir Artemis Brauronia tapna bulunuyordu. Gen
kzlar burada evlenmeden nce safranlara brnerek bir ay dans ya
117 Pausarias, 3.14. 2.
118 1C. 7. 3407.
119 Cults of the Creek States, (Yunan Devletleri Tapnlan), c. 2, s. 586.
120 Pausanias. 1.40. 2,1.44.4.2. 31.1, 3. 22.12.
121 Culture of the Creek States, c. 2. s. 568.
122 F. Stahlin, Das hellenische Thessalien, (Stuttgart, 1924), s. 54, 71,107.
123 Historia Numorum, s. 307-08; Euripides, ion, 1048.
124 Apollodoros, 3. 8. 2.
125 K. O. Mller, Prolegomena zu einer wissenschaftlichen Mythologie, (Gttingen, 1825), s. 73-76; Cults
of the Creek States, c. 2, s. 435. Artemise Atinada ve Trikolonoida Kalliste olarak tapnlyordu:
Pausanias, 1. 29. 2, 8. 35. 8.
parlard.126 Ayrca enlik srasnda bir kei kurban edilirdi. Halk bir za
manlar bir ayy ldrm, tanra da onlar ilenleyerek stlerine ve
ba salgn salmt. O zaman ilerinden biri tanrann fkesini yattr
mak amacyla bir keiye kznn giysilerini giydirmi, sonra da onu tan
raya kurban etmiti.127
Doum yapmak zere olan kadnn ayya dnt Arkadia mi
tosunu, evlenmek zere olan gen kzlarn ay dans yaptklar Attika
kutlreni aklyor. Ancak, kuttrende mitosun iermedii iki ayrnt
var: keinin kurban edilmesi ve bir gen kzn kurban edilir gibi gste
rilmesi. Keinin, aynn yerini tuttuu dnlebilir. Bu da, kuttre-
nin, daha eski bir dnemden ya da aylara tarihsel dnemin Attika-
s'ndan daha sk rastlanan baka bir lkeden kaynaklandn getir
mektedir akla. Peki ya gen kz? Lemnos'lu PelasgTarm kard Ati-
al ocuklarn yksn daha nce dinlemitik. Bir baka gelenektey
se, Pelasg'lar Brauron kylarn yamalamakla, Attikal gen kzlar ka
rp gemilerle Lemnos'a gtrmekle sulanrlar.128Bu kzlardan ne is
tiyorlard acaba? A nlatlanlara baklrsa, Lemnos'lular gen kzlarn
kurban edildii bir "ulu tanra"ya tapmyorlard.129Gerek ortaya k
m oluyor bylece.
Troya Sava'na katlacak Akha'larn gemileri Aulis limannda top
lanr. Ama denizdeki frtna filolarn yola kmasn engellemektedir.
Ordunun bilicisi, A rtemis tanrann fkelendiini, ancak kral Aga
memnon kz phigeneia'y kendisine kurban ederse fkesinin yata-
cauu syler. Bunun zerine Agamemnon, safranlara brnen kz Ip-
higeneia'y ldrmeye hazrlanr; phigeneia kurban edilmek zere su
naa kar, bak tam boazna saplanaca anda Artemis onu havaya
kaldrp ban altna bir dii geyik, boa ya da ay koyar.130 phige
neia ise Tauris'e, yani bugnk Krm'a gtrlr. Tauris kral Thoas,
bu kylara ayak basan her yabancy Artemis tanraya kurban etmek
tedir. phigeneia orada Artemis tapmana rahibe olur. Yllar sonra,
Tauris'e, anasn ldrd iin srgn edilen erkek kardei Orestes
gelir. Kral Thoas, Orestes'i, kurban edilmek zere phigeneia'ya teslim
eder. Ama phigeneia Orestes'i tanynca, onu ve tanrann yontusu
nu kyya gtrmek iin bahane uydurur, kyya inince de restes'le
Eg e d e k i Ba z i A n a e r k i l T a n r i a l a r 265
126 Aristophanes, Lysistrata, 645.
127 llyada, 331. 26.
128 Herodot Tarihi, 4.145, 6.138.1; Plutarkhos, Moralia, 247a; ilyada, 1. 594.
129 St. B.; Phot.; Hsch.
130 Procl. Chr. 1. 2.
266 Ta r h n c e s Eg e
birlikte gemiye atlayp sasalim yurduna dner.131imdi yeniden Lem-
nos'a dnelim. Lemnos'lu kadnlar bir gece adada ne kadar erkek var
sa ldrdklerinde, yalnzca Hypsipyle babasn ldrmemiti. Baba
snn ad Thoas'd. Hypsipyle babasna Dionysos giysileri giydirerek
onu deniz kysna gtrmt. Oradan bir gemiye binerek Tauris'e
gitmiler, Thoas orada kral olmutu.132
Bylece bu ay-tanrann gemii akla kavumu oluyor. Bu tan
ra, kendisini Arkadia'ya Attika'dan, Attika'ya Lemnos Adas'ndan,
Lemnos Adas'na da Karadeniz'in uzak kylarndan getirmi olan Pe-
lasg'larm tanrasyd. Bu durumda, Ege'ye Propontis, yani bugnk
Marmara Denizi zerinden gelmi olmas gerekir. Pelasg dilinin varl
n srdrd blgelerden biriydi buras; ayrca burada Ay Da
denilen bir da bulunuyordu, Kyzikos kenti bu daa kurulmutu.133
Bylece Pelasg'larn Kafkasya kkenli olduklar dorulanyor ve irili
ufakl teki kantlar da yerli yerine oturuyor. Elis'de, Troas'da ve Paph-
lagonia'da rastgeldiimiz Kaukon'lar Kafkas ad tamaktadrlar; gene
Pelasg'larn yaad Khios Adas'nda Kaukasa adl bir ky ve bu ky
de bir Artemis Kaukasis, yani KafkasyalI Artemis tapm vard.134
Brauron'daki ay dans, aslnda bir ay klannn, totemi canlandran
adaylardan birinin ldrld bir erginleme treniydi. Erginleme t
renlerinde insanlarn kurban edilmesine zaman zaman gnmzdeki
kabilelerde de rastlanr.135Ama ayn tanranm, aynn yam sra daha
baka kutsal hayvanlar da vard. Bunlardan biri boayd; tanra, bo
adan dolay Tauro ya da Tauropolos adn almt. Bu ad Attika'da,
Lemnos'da ve Kappadokia'da grlr.136Hi kuku yok ki, tanrann
oraya kt yer olan Tauris de bu adla ilintilidir.
Eer Brauron Artemisi Pelasg'larn tanras idiyse, onun Athena
tanrayla nasl bir ilikisi olduuna bakmamz gerekir, iki tapm ara
snda bir bant noktas arayacak olursak, Troya'da bulabiliriz bu ba
nty. Troyal Athena'ya hizmet etmeye gnderilen Lokrisli gen kz
lar ilkin bir snavdan gemek zorundaydlar. Bu snav gerei, canlar
n kurtarmak iin kaarlar, yakalanmadan tapmaa ulaabilirlerse ra
131 Euripides, Iphigeneia Tauris'de, 28-41; Herodot Tarihi, 4.103.1; Apollodoros, Epit. 3. 23.
132 Hyg. F. 15.
133 Strabon, 575; Nic. Alex. 6-8.
134 Herodot Tarihi,5. 33. T.
135 H. Webster. Primitive Secret Societies (lkel nsanlarda Gizli Dernekler), (kinci basm. New York.
1932). s. 35.
136 Cults of the Creek Stoles, c. 2, s. 569-70.
Eg e ' d e k i Ba z i A n a e r k l T a n r i a l a r 267
hibe olurlard. Tapnaa ulamadan yakalanrlarsa Athena tanraya
kurban edilirlerdi.137Burada gene, Lemnos'un "yce tanras" kyor
karmza.
Bu durumda Pelasg'larn ana kolunun Makedonia ve Thessalia'dan
geerek karadan gelmi olmasna karn, daha kk bir topluluun
da, belki de daha sonralar, Lemnos ve Troas'dan kalkp denizden or
ta Yunanistan'a geldii anlalyor. Athena tanra birinci ge baldr,
ay-ve-boa tanra ise ikinci ge. O zaman ikinci tanraya niin Ar
temis ad verilmiti? Bu zdeleme, sanrz, Ephesos'un yce tanras
nn etkisinden ileri gelmekteydi. Dahas, belki de ilk kez Troas blge
sinde yaplmt bu zleleme. Yitik destanlardan birinden, K/pria' mn
bir blmnden, Khryses'in kznn, Troas'da Akha'larn eline dt
nde, Artemis'e kurban edileceini reniyoruz.138 Anlald kada
ryla, bu Troyal Artemis Troyal Athena'nn baka bir biiminden ba
ka bir ey deildi; nitekim, Pelasg ve Karia-Leleg egemenlik alanlar
nn bu blgede akmas bu belirsizlii aydnla kavuturmaktadr.
Daha baka benzerlikler de sz konusu. Ephesos'lu Artemis, analk
la ve ayla olan bantlarn hibir zaman yitirmemitir.139Spartal Ar-
temis'in kentin hemen dnda bir tapma vard, dadlar erkek ocuk
lar buraya getirirlerdi.140Bebei aya gsterme greneinin bir dei
kesidir bu. Brauron'lu Artemis doum yaparken len kadnlarn giy
silerinden dikilmi cppelere sarnr,141hi kukusuz ayla ilintili bir
ad142olan Munykhia adn tard.143Atina dolaynda bu adda bir kent
bulunuyordu; burada Artemis enlii Munykhion (Nisan-Mays) ay
nn on altsna rastlard.144Bu da, bu enliin, ok eskilere uzanan her
ay dolunaydan sonraki gece rek sunma greneine dayandn gs
teriyor. Artemis Munykhia, hepsi de Pelasg'larn egemenlik alannda
kalan Pherai, Pygela, Kyzikos ve Plakia'da yeniden karmza kar.145
Artemis tanrann evrimi, Yunan gksel varlklarnn deiik kl
trlerin kaynamasn ieren karmak bir srecin rnleri olduunu
137 LykopHron, 1141.
138 lyada, 1. 366.
139 Ephiseet Claros, s. 368.
HO Ath. 139a; Plutarkhos, Moralia, 657e.
m Euripides, iphigeneia Taurisde, 1463-67.
142 Bkz. kinci Blm, Anaerki, VI. Bir Tanrann Yaratlmas, 5. Thesmophoria ve Arrhephoria, Not.
114.
143 Aristophanes, Lysislrata, s. 645.
n Plutarkhos, Moralia. 349f.
145 Cali. Dian. 259; Strabon, 639.
268 Tar ih ncesi Ege
ortaya koymaktadr. Tpk Athena gibi bu Pelasg Artemisi de Helle-
nik deildir diye kestirilip ahlamaz. Bir bakma, Hellen-ncesi dnem
dendir, nk Brauronlu gen kzlar ay danslarn yaparlarken san
rz Attika kylerinde konuulan dilde tek bir Yunanca szck yoktu
daha. Ama Pelasg Artemisi, tam da bu nedenle, bildiimiz gelimi
Artemis'e, yani Hellas masallarnn en nlsnde Agamemnon'un k
znn cann almak isteyen tanraya ok daha byk katkda bulun
mutur ve bu el dememi, kzolankz annenin tapmaklarn Mer
yem Ana'ya brakmas iin anlarn almaya balad gne kadar, Bra
uronlu gen kadnlar bu tanraya tapnmay srdrmlerdir. Helle-
nizmin kkenlerini Balkan dalarndaki ya da Ukrayna bozkrlarn
daki eriilmez bir gemiin snrlar iinde tutmak doru olmaz. Hel-
lenizmin kkenleri Yunan topranda, yzeyin hemen altnda yatmak
tadr.
5. Hera
Hera, asl rnekten sapmada Athena'y bile geride brakr. Sanrz,
anaerkil niteliinden syrlan ilk tanrayd Hera. Hera, Agamemnon'un
Argos Ovas'ndaki saraynn bulunduu Mykene kentinde, Troya'y
kuatan Akha'lar topluluunun tanras oldu ve bylece erken bir ta
rihte Olympos'un ecesi, yeni ataerkil dnyann gksel egemeni Zeus'un
kars olarak ululand.
Tarihsel dnemde, Hera'ya Yunanistan'n birok yresinde zellik
le evlilik tanras olarak tapnld, ama onun Argos'daki tapma, ya
ni Argos Heraion'u nceliini hibir zaman yitirmedi. lyadn' da, Myke
ne, Argos ve Sparta Hera'nn en sevdii kenttir.146Sparta'daki He
ra Argeia tapm oraya Argos'dan gelmiti.147 Hera tapmana en ku
zeyde, Malis Krfezi'ndeki Pharygai'da rastlanr ve bu tapma Argo-
lis blgesinden gelip oraya yerleenler kurmulardr.148Boiotia'run bir
ok kentinde tapm merkezleri vard, ama sanrz bu blgedeki en es
ki Hera tapm Korinthos Krfezi'nin ierlerinde bulunan Kithairon Da-
'ndayd.149Krfezin epeevre btn bir i blgesinde, Korinthos'da,
146 ilyada, 4. 50-52.
147 Pausanias, 3, 13. 8.
148 Strabon, 426. Hera, Argonaut'lar sylencesinde Hera Pelasgis olarak kar karmza: Apollodoros,
1. 9. 8.
149 Pausanias, 9.2.7, 9.9.3.
Eg e d e k i Ba z i A n a e r k l T a n r i a l a r 269
Harita VI. Argos Ovas
270 TARHNCES EGE
Heraia'da ve Sikyon'da bu tanraya tapnlyordu.150Bu saydmz
yerler bir zamanlar Mykene Krall'nn bir blmn oluturmutu.151
Kazlar, Heraia'daki tapmn, Argos'daki Heraion'dan kaynakland
n kantlamtr; gelenekte de, Sikyon'daki iki Hera tapm iin ayn ey
sylenmektedir.152Olympia'daki en eski tapnak olan Hera tapma,
Olimpiyat Oyunlar'nn Argos'lu Herakles tarafndan kurulduunu be
lirten gelenekten ayr tutulamaz.153Atina kentindeyse pek nemli de
ildir Hera tanra; Akropolis'de tapna yoktur. Euboia Adas'nda
Hera'yla ilgili sylence ve kuttren nerdeyse Argos'dakini ayndr.154
Hera tapmnm anakaradaki odak noktas Argos'daki Heraion, ya
ni Hera tapna ise, o zaman nerdeyse kanlmaz olarak Hera'nn
Argos Ovas'na denizar lkelerden geldii sonucunu karabiliriz.
Heraion'daki, armut aacndan yaplm en eski Hera yontusu bura
ya Tiryns kentinden getirilmiti.155Tiryns kenti, kzolankz Hera an
lamna gelen Hera Parthenos156tapmnm bulunduu Nauplia kenti
ne yalnzca birka kilometre uzaklktayd. Sanrz Nauplia da, o g
zelim doal limanyla, Minos'lu tacirlerin sk sk uradktan bir liman
kentiydi. Hermione'de gzel bir liman daha vardr; burada da bir He
ra Parthenos tapm bulunuyordu ve sylenenlere baklrsa, Girit'ten
Yunanistan'a geldiklerinde Zeus ile Hera burada karaya ayak basm
lard.157
Ege'de, Argos Heraion'una kar ne srlebilecek tek bir merkez
vardr. Samos Adas'ndaki Hera tapmnm ok eski olduu dorulan
mtr, buradaki Hera tapna Ephesos'lu Artemis tapnandan bile
byktr.158Hera yontusunun Argos'dan gelmi olduu syleniyor
du, ama Samos'lular bunu yadsyor ve Hera'mn tapmaktaki st aa
cnn dibinde doduunda diretiyorlard.159Hermione gibi Sams da
bir Karia yerleim merkeziydi; eski ad Parthenia'yd.160Demek ki, He
ra'mn dousuyla ilgili sylence Karia'l Artemis'le ba olduunu ak-
150 Culture of the Creek States, c. 1. s. 248.
151 Bkz. Drdnc Blm, Kahramanlk a, XII. Akha'lar, 4. Pelaponnesos Akha'lar.
152 H. C. Payne. "The Plough in Ancient Britain" {"Eski ngilterede Tarm") Archaeological Journal.
(Londra. 1844-), 104.22; Pausanias, 2.11.1-2.
153 Pi. 0.10. 23-59.
154 Cults of the Creek States, c. 1. s. 253.
155 Pausamas,2. 17. 5.
156 Pausanias, 2. 38. 2.
157 Theoc. 15.64.
158 Herodot Tarihi, 3. 60. 1.
159 Pausanias, 7. 4. 4.
160 Strabon, 637.
Eg e d e k i Ba z i A n a e r k l T a n r i a l a r 271
la getirmekle birlikte, Samos'Iu Hera'nm Hermione'li ve Nauplia'l He
ra Parthenos'la ba vard.
Hera tanrann A nadolu'dan kaynaklandn gsteren hibir be
lirtiye rastlanmyor. Kald ki, Hermione'deki yerel gelenek de bizi Gi-
rit'e yneltmiti. Girit'teki Knossos kentinde Hera'ya, Zeus'la birlikte,
kutsal bir evlilik erevesinde tapnlyordu.161Bu, Minos saray tap-
mnn bir kalntsyd hi kukusuz. Knossos yaknlarnda bir yerde,
Hera'nm Eileithyia'y dourduu Amnisos Maaras vardr.162Dola
ysyla, Hera'nn, Minos ana-tanrasnm belli bir biiminden ya da bel
li bir ynnden evrildiine kesinlikle inanabiliriz.
Kutsal evlenme, Hera tapmnn en yaygn zelliklerinden biriydi.
Plataiai kentindeki tapmmda, gelin giysisi giydirilmi bir yontu Kit-
hairo Da'nn tepesine karlrd.163Hera'nn Zeus'la birlemesini
kutlamak iin A tina'da her yl bir enlik dzenlenirdi.164Euboia Ada-
s'nda dnler Okhe Da'nda yaplrd.165Samos Adas'nda da He-
Resim 41. Zeus ve Hera: Attika vazosu
161 G. W. Elderkin. "The Marriage of Zeus and Hera ("Zeus'la Hera'nm Evlilii"). American Journal af
Archaeology. (Concord. 1897-), 41. 424-25.
62 Pausanias. 1. 18. 5.
63 Pausanias, 9. 3. 3-9.
>64 Phot.
65 St B.
272 T a r i h n c e s Eg e
ra tanray gelin gibi giydirilmi bir yontu canlandrrd.166Nauplj.
a'da, gizli tapmalarn her ilkyaz dzenlenen trenlerinde, Hera evlen
dikten sonra kzolankzln yenilemek iin ykanp arnrd.167By-
lece, yerel Hera Parthenos, Zeus'un resmi karsyla badalatrlrn
oluyordu, Hermione'de gveyin Hera'ya guguk kuu klna brne
rek yaklat sylenir: Minos tanrasna zg kua dnmelerin bir
uzantsdr bu.168
Kutsal evlenme kimi zaman boa ile inein birlemesi biiminde
canlandrlyordu. Hera'nm benzeri olan o'yla ilgili sylencenin anla
m budur; Jane Harrison'la Farnell ilk kez bu noktada anlamlardr.169
o, Hera tapmann rahibesiydi. Tiryns'deki armut aacndan yontu
yu diken, o'nun babasyd.170Zeus, o'yu grnce, gen kzn gzelli
ine vurulmu. Babasn, kzn evinden atmaya, Lerna'nn yeil ayr
larna gndermeye zorlam. o oraya varr varmaz bir inee dn
m ve srtnda boa postu bulunan yz gzl srtma Argos'un g
zetiminde otlamaya koyulmu. Sonra, ya Zeus ya da onun kskan ece
si tarafndan kovalannca, balam yeryzn dolamaya, en sonun
da Nil Irma'nn azna varm. Orada Zeus, elinin bir dokunuuyla,
o'yu yeniden insan klna sokmu, akl saln geri vermi ona. Ve
gene Zeus'un bir dokunuuyla, Epaphos adl bir erkek ocuu dour
mu o. Kuaklar gemi aradan, bu Epaphos'un torunlarndan Dana-
os, kzlaryla birlikte Msr'dan yelken am, Nauplia'da karaya k
m, atalarnn yurduna, Argos'a yerlemi.171
Aiskhylos'un anlatt yk byle, o'nun, Proitos kzlaryla ortak
bir yan olduu hemen gze arpyor. o, Msr'da, kutsal hayvan inek
olan ana-tanra sis'le bir tutulurdu.172yknn bu blmnn ne
kadar eskilere uzand belirsiz, ama Msr'dan hi sz edilmeyen da
ha baka deikeleri de vard. o'nun, Euboia Adas'nda Karystos ken
ti yaknlarnda, kydaki bir maarada Epaphos'u dnyaya getirdii
sylenir.173Tarihncesi zamanlarda Euboia'da Abantlar otururdu;
Abantlar bu adaya eski bir Argos kral olan Abas'n nderliinde yer
166 Aug. CD. 6. 7; Lact. Inst. 1.17.
167 Pausanias, 2. 38. 2.
168 Pausanias, 2. 36.1-2.
169 Cults of the Creek States, c. 1. s. 182.
170 Apollodoros, 2.1. 3; Pausanias, 2. 17. 5; Plutarkhos, Daed. 10.
171 Aiskhylos, Zincire Vurulmu Prometheus. 672-709, 733-61, 816-41, 872-902.
172 Apollodoros, 2. 1. 3; Herodot Tarihi, 2. 41.
173 Historia Numorum, s. 357; Pausanias, 9. 3. 1.
E ged ek i B az i A n a e r k l T a n r i a l a r 273
lemilerdi.174Aslna baklrsa, adann ad da anlamldr: "gzel kz"
adas- Bu ad yalnzca o'yu akla getirmekle kalmyor, ayn zamanda
Argos Heraion'unun Euboia adl bir dan dibinde kurulduunu da
anmsatyor. Bu adn Hera'nn dadsndan dolay verildii sylenir.175
Bu da, bu adn gerekte Hera'nm kendisinin sfatlarndan biri olduu
nu gsterir. Demek ki, ocuunu hizmet grd tapmaa bakan ya
mata dourur o. Bylece, sylence bir gen kzn erginlenme treni
ne dnr; kutsal evlenmede Hera'y bir rahibe olarak gen kz kii-
letirir, erkek rolnyse boa klna sokulmu
bir rahip stlenir.176 yk, bu biimiyle, Mino-
tauros sylencesine btnyle uygun dyor.
Girit kral Minos'un kars Pasiphae bir boaya
k olur. nl yontu ustas Daidalos ii bo bir
inek yontusu yapar, boa da gelir bu inek yon
tusunun stne kar, ama yontunun iinde Pa
siphae vardr.177 Bu olaanst birlemeden in
san gvdeli, boa bal Minotauros dnyaya ge
lir. Minotauros, Aiskhylos'un gen bir boa ola
rak anlatt Epaphous'un kartdr.178
Zeus'la Hera'ya, evliliin koruyucular olarak, kar kocann yasal bi
imde birlemesini kutsayan Olymposlu ift olarak tapnmlrd her yer
de.179Farnell, Zeus'la Hera'nm bu ynlerinin daha fazla incelemeye
yer brakmayacak denli eski olduunu ileri srmtr.180Bunun, kut
sal evlenmenin bir biimi olarak, aslnda insann hayvanlardan kalt
edindii cinsel eylemin bir kuttrene dntrlmesinden baka bir
ey olmad hi kukusuz dorudur. Ama btn biimleri arasnda
evlilikle ilgili olan sonuncusudur. Burada aktr ki yalnzca kolaym
za geldii iin "evlilik" diye sz ediyoruz bundan. Yunan kutsal evli
lii hi kukusuz Mykene dnemine, dahas onun da tesine kadar uza
nr, ama Zeus'la Hera arasnda bir birleme biiminde grlmez.
Eer Hera Minos ana-tanrasndan inip geliyorsa, Zeus onun asl
ei olamaz; nk Zeus Yunan panteonunun, adnn kesinlikle Hint-
174 Pt, p. 8. 73.
175 Pausarias, 2.17.1.
176 A.B. Cook, Zeus, (Cambridge, 1914-40). c. 1. s. 464-96.
177 D. S. 4. 77; Clem, Pr. A. 51.
178 Aiskhylos, Su. 41.
179 Aiskhylos, E. 214; Aristophanes, Thesmophoria Bayramn Kutlayan Kadnlar, 973-76.
180 Cults of the Creek Stotes, c. 1, s. 199-201.
Resim 42. Minotauros:
Knossosdan bir sikke
274 TARHNCES EGE
Avrupa ailesinden geldiini syleyebileceimiz biricik yesidir. Ku
kusuz ok erken bir tarihte ortaya karlmtr, ama kendini kabul et
tirmesi iin belli bir sre gemi olsa gerektir. Btn tanrlarn bana
geiini, anlald kadaryla, byk ounluu soyaalarm ona ka
dar gtren Akha'lara borludur; Akha'larsa, On ikinci Blm'de de
greceimiz gibi, Ege toplumunun anaerkil yapsnn zayflad Ge
Mykene dnemindendirler. Gerek dnyadaki bu devrim, dnce
dnyasnda bir karkla yol amtr. Daha nceki anaerkil sylen
celer altst olmutur. Geri tmden yok olup gitmemilerdir, ama uyar
lanp arptlarak nerdeyse tannmaz bir kla brnmlerdir, ite,
Zeus'la Hera'nm evliliinin de bu dneme yaktrlmas gerekir.
Zeus ile Hera'mn her zaman ideal evli ift olduklarna bakarak, bu
birlemenin hi deilse bir ocukla kutsanmasn bekliyor insan.181Ne
ki, byle bir ocuk gremiyoruz ortada. Zeus'un yzlerce ocuu var
aslnda, ama Hera bunlarn hibirinin anas deil. Hera'nm da birok
ocuu var, ama Zeus da bunlarn hibirinin babas deil. Zeus ile He-
ra'nn evliliini rnek bir evlilik olarak gstermek de olanaksz. h/o
da' da, Zeus'la Hera arasndaki kar koca kavgalarna kahkahalarla gl
mekten alamayz kendimizi. Diyeceim, neresinden bakarsak bakalm,
bu uygunsuz Olymposlu iftin uydurma olduu aktr. Athena'mn
Zeus'un kafasndan kt sylenir, ama Athena doas gerei babas
olmayan tipik bir ana-tanrayd bir zamanlar. Artemis'le Apollon'un
babalarnn Zeus olduu sylenir ama ilk balardaki Ephesos ve Kla-
ros tapnaklarnda yalnzca bir anneleri olduu biliniyordu. Ares ve
Hephaistos, babalarnn Zeus olduu ileri srlmeden nce Hera'nm
oullarydlar; oysa gerekte biri Thrakial, biri de Pelasg olduuna g
re Zeus'la da, Hera'yla da bir balar bulunamazd.182Zeus'un da>He-
ra'nn da izleri Knossos'a uzandndan, ancak Eileithyia'nm Hera'nm
gerek ocuu saylabilmesi olasdr; Eileithyia dnda bu ocuklarn
hepsi uydurmadr. Herodotos'un belirttii gibi, Yunan tanr ve tanr
alarnn douunu Homeros ve Hesiodos dzenlemiti;183baka bir
deyile, tanrlarn douu, kkleri Mykene dneminde yatan epik ge
lenein bir rnyd.
Minos ana-tanrasmm biimlerinden biri olarak Hera'nm bir erkek
ei vard mutlaka. Kimdi bu peki?
181 A.B. Cook. Who was the Wife of Zeus?" (Zeus'un Kars Kimdi?"), Classical Review. (Londra. 1887).
20. 365,416.
182 Hera Ares'l Zeus'un yardm olmadan, bir iee dokunduktan sonra dourmutu: Ov. F. 5. 229-56
183 Herodot Tarihi. 2. 53. 2.
Egedek Ba z i AnaerklTanrialar 275
Herakles ile phitos ikizdiler. Biri lmszd, biri lml.184Herak-
les yksnn k noktas buydu. Bu k noktas, ikizlerden birini
ldrme biimindeki yaygn uygulamaya uygun dmekteydi; yeti
tirme glnn zorunlu kld185ve ldrlenin lmszlk ka
zand inancyla hakl gsterilen186bir uygulamayd bu. Herakles
Thebai kentinde domutu, ama anas Argos Ovas'ndand, nitekim
Herakles'in baard on iki iin merkezi de Argos Ovas'yd.187 Dola
ysyla, Herakles yks Mykene kltrnn iki ana blgesinde ge
mekteydi,188yknn Minos kl olduunu gsteriyor bu da. yk
nn en ilgin zelliklerinden biri, kahramann, anasnn doduu ye
rin tanrasyla olan ilikisidir. Bu tanra, daha anasnn karnndayken
Herakles'in haklarn elinden alr ve gn n grr grmez onu bo
malar iin iki ylan gnderir.189Herakles'in cinnet getirip karsyla o
cuklarn ldrmesine yol aan; Amazonlar ona kar silaha sarlma
ya kkrtan; Herakles yeryznn bat ucundan Geryoneus'un sr
srleriyle dnerken yollarna bir atsinei karp srlarn drt bir ya
na dalmasn salayan da ayn tanradr.190Bu tanra bandan so
nuna kadar Herakles'in amansz dmandr.
Mitologya zmlemesinin benimsenmi bir ilkesi de, iki kavram
arasndaki asl iliki bozulduu zaman bu ilikinin tam kartna d
ntrlmeye yatkn olmasdr. Hera'nn Herakles'e dmanl "ok
ileri gider", ama yknn yazl yorumlarn bir yana brakp yerel ge
leneklere baktmzda ok farkl bir durumun anlaryla karlarz.
Sparta'da bir Hera tapna vard. Bu tapma Herakles, Hippokoon'la
dvnde kendisine yardmc olduu iin Hera'ya kran borcunu
demek amacyla yaptrmtr.191Herakles Hera'nn dev Porphyrion'la
boutuunu grr grmez koup yetimi, Hera'ya saldran devi can
sz yere sermiti.192Herakles Hesperid'lerin (Bat Kzlar'nn) Bahe
si'ne gittii zaman da, oradan Altn Elmalar' alp dndnde de onu
184 Hesiodos. Sc. 48-52.
185 C. K. Meek, A SudaneseKingdom: an Ethnographical Study of the Jukun-speaking Peoples of Nigeria (Sir
Sudan Krall: Nijerya'da Jukun Dili Konuan Halklar zerine Etnolojik Bir inceleme), (Londra,
1931). s. 357.
186 j,G. Frazer, TheColden Bough (Altn Dal), (Londra, 1923-27), "The Magic Art and the Evolution of
Kings ("By Sanat ve Krallarn Evrimi"), c. 1, s. 267-69.
187 Apollodoros, 2.4. 6, 2. 5.1.
188 M.P. Nilsson, Mycenaean Origin of Creek Mythology, (Londra, 1932), s. 207.
189 ilyada, 19. 95-133; Pi. N. 1. 33-40; Apollodoros, 2. 4. 5-8.
190 Euripides, HP. 843-73; Apollodoros. 2. 4.12, 2. 5. 9-10.
191 Pausanias, 3.15. 9.
192 Apollodoros, 1. 6. 2.
276 TARHNCES EGE
karlayp kutlayan Hera'dr.193Btn bu yerel geleneklerde Herakles
Hera'nm dostu ve yardmcsdr.
Yunanllar, bu yz kzartc elimeyi, ayn ad tayan iki kahraman
olduunu syleyerek zmeye almlardr: Kollar kll Argos'lu yi
it ve ondan daha byk olan yumuak bakl Giritli delikanl.194Me-
galopolis'deki bir toplu yontuda, Demeter'le kznn yannda bu Girit
li Herakles de grlmekteydi.195Ayn Herakles Mykalessos'daki (Myka-
le Burnu) Demeter tapmanda hizmet grmt.196Yazl gelenee ba
klrsa, Olimpiyat Oyunlar'nm kurucusu Argos'lu Herakles'di; ama
durumu daha iyi bilmeleri gereken yerel rahipler Olimpiyat Oyunla-
r'n Girit'ten gelen teki Herakles'in kurduunu sylyorlard.197Di-
o Khrysostomos bir gn Olympia yaknlarnda bir kr gezintisi yapar
ken yol kysnda bir Herakles tapmana rastgelmi, tapman yann
da yal bir kyl kadn oturuyormu. Yal kadn, kaba bir Dor lehe
siyle, tapnan bakcs olduunu, Tanrlarn Anas'nm kendisini dl
lendirerek bilici yaptn sylemi. O yrenin iftileri srlerinin ve
ekinlerinin encamn renmek iin ona danrlarm.198Herakles'le
Tanrlarn Anas'nm ortak tapmmn krsal kesimlerde yaygn olduu
anlalyor.199 Bu sapa yrelerde kyller kahramana eski niteliiyle
tapnmay srdryorlard. Resmi gre verdikleri tek dn, kahra
man, kendileri iin pek az anlam tayan Zeus'un Olymposlu karsn
dan alp yerli, anaerkil niteliini korumu olan bir tanraya aktarm
olmalaryd.
Sonra bir de adn kendisi var. Kahraman ister Hera'nm dman ol
sun, ister Demeter'in dostu, bandan sonuna kadar "Hera'nm n"
anlamna gelen bir adla tannmtr. Bu, nedendir bilinmez, yanl an
lalmtr. Nilsson, Giritli Herakles'den hi sz etmeksizin Argos'lu
Herakles ile Thebai'l Herakles'in ayrntl bir incelemesini sunduktan
sonra, "Herakles adnn, Hera'nm Herakles yksndeki rolnn
k noktas olduunu" belirtir.200 Bu varsayma gre, kahramann ad
nn balangtaki seimi bir rastlantdr. Daha sonra tanrayla arala
193 O. Cruppe. Criechische Mythologie und Religionsgeschichte, (Mnih, 1906), s. 460-61.
194 Herodot Tarihi, 2. 43-44; Pausanias, 9. 27. 6-8.
195 Pausanias. 8.31.3.
196 Pausanias. 9.19. 5, 9. 27. 8.
197 Pausanias, 5. 7. 6-7.
198 D. Chr. 1.61.R.
199 l.R. Parnell, Creek Hero Cults (Yunan Yar-Tanr Tapmlar), (Oxford. 1921), s. 129.
200 Mycenaean Origin of Creek Mythology, s. 211.
Eg e d e k Ba z i A n a e r k l T a n r i a l a r 277
rnda bir ba kurulmas da rastlantdr; elbette aralarndaki dmanlk
da bir giz olarak kalmaktadr. Eldeki ipucu bir yana braklrsa soru
nun zlememesi doaldr kukusuz. Herakles ad, avaz kt ka
dar haykrarak, Herakles'in ana-tannann erkei olduunu aklamak
ta, erkek ocua anasnn adnn verildii bir toplumda cinslerin duru
munu belirlemektedir.
ki yzl balta bir imek simgesiydi. Karia bakenti Mylasa'da Ka-
ria'llara zg bir Zeus Labrandeos, yani ki Yzl Baltal Zeus tapm
vard. "Niin," diye soruyor Plutarkhos bkp usanmadan, "Karia'h Ze
us elinde kutsal denekle ya da yldrmla deil de, baltayla gsterili
yor?" Herakles, Amazonlarn ecesini ldrnce onun pusatlarn da al
d; pusatlar arasnda bir de balta vard. Herakles, bu baltay, hizmeti
ne girdii Lydia kraliesi Omphale'ye sundu. Bu balta Omphale'den
sonra, Karia'h Arselis'in ldrd Heraklidlerin (Heraklesoullar)
sonuncusuna kadar bir evladiyelik gi
bi elden ele aktarld. Arselis'e gelince,
o, baltay ald, Mylasa'ya gtrp Ze
us'un eine verdi.201Zeus Labrandeos,
baltasn Herakles'den ald akas; o
da Hititlerden almt.
Eski bir Etrsk gmt antmda, elin
de iki yzl balta, banda kocaman
sorgulu bir tolgayla bir sava grl
mektedir.202 Sava balnn tepesin
deki sorgu, Lykia'llarla Karia'llara
zg bir bulutu.203 Dahas, Yunanl
larn Heraklesi'yle Heras nasl bir ili
ki iindeyseler, Etrsklerin Herkle-
si'yle Uniali ve Romallarn Hercule-
si'yle Iunosu da tpatp yle bir iliki
iindeydiler. Roma'daki bir tun yon
tuda, Iupiter'i, Hercules'le uno'yu ta
ntrrken gryoruz. upiter'in ama
c, yalnzca bir uzlatrmayla snrl de
ildir. Bunu, ayaklarnn dibinde du
201 Plutarkhos, Moralia, 301 f.
202 Cambridge Ancient Histoy'de (Cambridge. 1925-39), 4. 392, R. S. Conway.
203 Herodot Tarihi. 1. 171. 4.
Resim 43. Etrsk zrh: Vetulonia'dan
bir dikilita
278 TARHNCES Eg e
ran kadn ve erkek reme organlar da dorulamaktadr.204 Gerekte
bir kutsal evlenmedir sz konusu olan. Roma dnlerinde gelinin be
line sard kuak uno'ya adanr, bu kuan gvey tarafndan yataa
girilirken zlen dmne nodus Herculanes205 denirdi. Bu kant]
ortaya koyan Cook, "Herakles tapm ok erken bir tarihte talya'ya ya-
204 Who was the Wife of Zeus?", s. 374.
205 Festus. 63.
Eg e d e k Ba z i A n a e r k l T a n r i a l a r 279
yldnda, Herakles'in benimsenmi kadn einin Hera olduu"206 so
nucuna varmaktadr. Bugn elimizdeki bilgiler bu konuyla ilgili Yu
nan sylencesinin ne zaman yeniden dzenlenmi olduunu belirle
memize el vermiyor, ama en azndan bir yerel tapmda sylence kah
raman evlilie ilikin ilevini korumutur. Kos Adas'nda evlenme t
renleri onun tapmanda dzenlenir, ona dne gelen konuklardan
biriymi gibi yemekler sunulurdu.207
Bundan tesini ak seik gremiyoruz, ama gene de belli belirsiz
birtakm izler bizi daha da gerilere ekiyor. Herakles'in Knossoslu He-
ra'yla birlemesi, Girit'de bir tarlada ason'la sevien Demeter'i getiri
yor aklmza 208 Herakles'in Olimpiyat Oyunlar'm balatmak iin Gi
rit'ten getirdii arkadalarnn adlar Paionaios, Epimedes, das ve a-
sios'du.209 lk ikisi ilkel tbbn kuruculardr. das, adn Girit'deki
da'dan almtr, asios ise asion'dan g ayrt edilir bir addr.210 Bu
da bir dizi ikilemeye vardryor bizi: Herakles-asion, Demeter-Persep-
hone, Hera-Eileithyia, Eileithyia-Eleusis. Hera ile Demeter'i kendi top
raklarnda daha iyi aratracak duruma geldiimizde, belki de her iki
sinin de Cilalta a ana-tanrasnda yatan kkenlerine varabiliriz.
Bir soru daha: Eer Hera Herakles'den Zeus'la evlenmek iin boan-
dysa, Zeus'un ilk kars kimdi? Aristoteles'den, Hellenlerin en eski yur
dunun, Dodona kenti dolayndaki yre olduunu reniyoruz.211Do-
dona'da ok eski bir Zeus tapma vard, belki de Yunan topraklarn
daki en eski Zeus tapnayd bu. Zeus'un Hint-Avrupal yanm, Ege
etkilerinden uzak olarak ancak burada bulabileceimizi dnebiliriz.
Anlatldna gre, Dodona'da Hera'ya Dione deniliyormu 212 Dione
ya da Dia, Zeus'un (Hint-Avrupa dilinde dyeus) diilinden baka bir
ey deildir. Cinslerin belli koullardaki konumlarna uygun olarak,
ataerkil Hint-Avrupa tanras erkek efendisine gre adlandrlmt,
hpk anaerkil Minos tanrsnn kadn efendisine gre adlandrld gi
bi. Bu iki kltrn ataerkil Yunanistan'da kaynamas da, anaerkil tan
ra ile ataerkil tanrnn evliliinde ustaca simgeletirilmiti.
206 Who was the Wife of Zeus", s. 375.
207 V.R. Paton ve E.L. Hicks. Inscriptions of Cos, (Oxford. 1891). s. 76. 28
208 Odysseia, 5.125-27.
209 Pausanias, 5. 7. 6.
210 C. Picard, "Sur la patrie et les peregrinations de Demeter" (Demeter'in Yurdu ve Gezileri zerine"),
Revue des itudes grecs, (Paris, 1887-). 40. 357.
211 Aristoteles, Mote. 1.14.
212 Odysseia, 3. 91.
6. A pollon
Bu konunun ayrntlarna pek fazla girmek niyetinde deiliz. nem
li tanralardan birini, Aphrodite'yi buraya almadk, ileride, Homeros
destanlarndaki Helena'y incelerken Aphrodite'yle ilgili syleyecek
lerim olacak. Bu blm, Apollon'la ilgili baz gzlemlerle sona erdir
mek, Apollon'un nasl anaerkil Artemis ve Leto tapanndan evrildii-
ni gstermeye almak istiyorum.
z8o TARHNCES EGE
Resim 45. Apollon ile Artemis: Melos Adasndan bir vazo
Apollon'un baz zellikleri, szgelimi kehribar ticaretiyle ilikisi bi
zi kuzeye, Orta Avrupa'ya yneltiyor.213 Bunlar, Hint-Avrupal zel
likler olabilir. Ama Apollon genellikle gneybat Anadolu ve Girit'le
bantl bir tanrdr. Nilsson ortaya koymutur bunu:
Apollon enlikleri anakarada daha seyrektir. Her yerde aslnda kendi
siyle ilgili olmayan daha eski enliklere el koymutur Apollon... Dolu
nay zamann yeleyen teki btn Yunan tanrlarnn tersine, Apol
lon'un btn enlikleri ayn yedinci gn kutlanr. Babillilerin abat-
fu'su ile eksiksiz ve hi de rastlantsal olmayan bir benzerlik gsterir...
Anas Leto gneybat Anadolu'dan kmtr. Leto ile uygunluk gste
ren zel adlara yalnzca gneybat Anadolu'da rastlanmas bu konuda
son derece inandrc bir kanttr. Dilbilimciler, Leto'nun adn, Karia di-
213 M.P. Nilsson. Creek Popular Religion, (New York, 1940). s. 79.
Eg e d e k i Ba z i A n a e r k l T a n r i a l a r 281
ndeki lada, "kadn" szcne balamaktadrlar. Yunanistan'daki Le-
to tapmlarnn says az olduu gibi, ka yllk olduklar da belirsizdir;
yalnzca Girit'te Leto adna dzenlenen bir enlik vardr.214
Nilsson'un vard bu sonular, Picard'm Klaros'da yapt alma
nn nda bir adm daha ilerletilebilir. Klaros Meryemi'nin yerini na
sl olunun aldn grmtk. Benzer bir gelime, teki Karia yerle
im merkezlerindeki, zellikle Miletos ve Delos'daki Apollon iin de
dnlebilir. Delphoi'daki Apollon tapm, tarihsel dnemde btn
tekilere baskn kacak kadar etkili bir duruma gelmiti, ama Deipho-
i'da bile Apollon tapmann ilk bakclarnn Girit'ten gelen yabanc
lar olduu anmsanmaktayd.215 Eer Apollon Delphoi'ya Girit'ten gel
mise, Girit'e de Anadolu'dan geldiini rahatlkla syleyebiliriz.
Karia'l Apollon Delos Adas'na geldiinde, anas, yani Kadn, ora
da kendisine ve kzma bir yer salayacak kadar glyd daha.216 Ama
Apollon Parnassos Da'nm eteine indiinde kendini "Zeus'un o
lu"217 ilan etti. Deiphoi'da Apollon'un anas ve kz kardei sylence
den de, kuttrenden de ktlar.218 Denilebilir ki, Delphoi'lu Apollon,
kendismi yaratm olan toplumsal deiikliklerin eksiksiz bir yansma
sdr. Ephesos'da tanrlk anadan kza geerdi, Klaros'da ve Delos'da
ise anadan oula. Deiphoi'da ana da, kz da ellerini eteklerini ektiler
bu iten; Oul'u yce Baha'snn yetkesiyle donatlm olarak brakt
lar: ylesine gl bir tanr oldu ki Apollon, dnyaya bir CUalta yon-
tucuunun kucanda bir bebek olarak geldiini unuttuk nerdeyse.
214 Minoan-Mycenaean Religion, s. 443-44
215 Homeros, H. 3,475-80.
216 Call. Del. 36-58.
217 Homeros, H. 3, 480.
218 Cults of the Creek States (Yunan Devletleri Tapmlar), c. 2. s. 465.
nc Blm
ORTAKLAMACILIK
Ve toprak hibir zaman satlmayacaktr; nk
toprak benimdir.
Leviticus
Benim tarlam, Tanrnn toprayd. Nereyi srdy-
sem, oras benim topramd. Toprak herkesindi.
Hi kimsenin kendisinin olduunu syleyemedii
bir eydi toprak. nsanlarn, kendilerinin olduunu
syledikleri tek ey emekti.
Tolstoy
28s
vn
TOPRAK
1. zel Mlkiyetin Balangc
Avclkla geinen topluluklarn bir zellii vardr: Avc, yakalad
av kendine ayrmaz, bllmek zere yaad toplulua getirir.1Bu
kural, uygulaym dzeyinin dkl yznden retimin de, tke
timin de ortaklaa olduu bir ekonomiye uygun der.2
Emein retkenlii arttka, insan, kendi elleriyle edindii zengin
lie kendisi ve en yaknlar adna sahip kma eilimi gsterir. Kabile
(trib) dzenini nnde sonunda devlete dntren zel mlkiyetin
1 B. Spencer ve F.J. Cillen, Northern Tribes of Central Australia (Orta Avustralya'nn Kuzey Kabileleri),
(Londra, 1904), s. 609; B.Spencer ve F.J. Cillen, NativeTribes of the Northern Territory of Australia
(Avustralya'nn Kuzey Blgesindeki Yerli Kabileler), (Londra, 1914), s. 36; B. Spencer ve F.J, Gillen,
TheArunta (Arunta'lar), (Londra, 1927), s. 52; A.W. Howitt, NativeTribes of South-East Australia
(Gneydou Avustralya'nn Yerli Kabileleri), (Londra, 1904), s. 756; B. Malinowski, TheFamily Among
the Australian Aborigines (Avustralya Yedilerinde Aile), (Londra, 1913), s. 283-86; H.H. Bancroft,
NativeRaces of the Pacific States of North America (Kuzey Amerika'nn Pasifik Devletlerindeki Yerli
Irklar), (Londra, 1875-76), Cilt 1, s. 118, 417,506; W.H.R. Rivere, Kinship and Social Organisation
(Akrabalk ve Toplumsal rgtlenme), (Londra, 1932), s. 108: R.W. Williamson, Social and Political
Systems of Central Polynesia (Orta Polinezya'nm Toplumsal ve Siyasal Sistemleri); A.F.R. Wollaston,
Pygmies and Papuans (Pigmeler ve Papualar), (Londra, 1912), s. 129; E.W. Smith ve M. Dale, The
Ita-speaking Peoples of Northern Rhodesia (Kuzey Rodezya'deki la Dili Konuan Halklar), (Londra,
1920), Cilt 1, s. 384; L.T. Hobhouse, G.C, Wheeler ve M. Ginsberg, Material Cultureand Social
Institutions of the Simpler Peoples (ilkel Halklarn Maddi Kltr ve Toplumsal Kurumlan), (Londra,
1930), s. 244; G. Landtman, Origin of the Inequality of the Social Classes (Toplumsal Snflarn
Eitsizliinin Kkeni), (Londra, 1938), s. 7; M.P. Buradkar, "Clan Organisation of the Gonds"
(Gond'larn Klan rgtlenmesi), Man in India, (Haydarabad, 1920-), 27,127, s. 155.
2 W.E. Roth, Ethnological Studies among North-West Queensland Aborigines (Kuzeybat Queensland
Yerlileri Arasnda Etnolojik incelemeler), (Brisbane/Londra, 1897), s. 96, 100; J. Mathew, Two
RepresentativeTribes of Queensland (Oueensland'den iki rnek Kabile), (Londra, 1910), s. 87; A.C.
Hollis, TheNandi, their Languageand Folklore (Nandi'ler, Dilleri ve Folklorlar). (Oxford, 1909), s.
24; bkz. ).L. Myres, CambridgeAncient History, Cilt 1, s. 50.
286 TARHNCES Ege
ve ailenin tohumudur bu. Ne var ki, bu tohum, ilk aamalarnda, ka
bile dzeninin barnda geliir, dahas nceleri de grdmz gibi
kabilenin dayand ortaklaa ilevleri younlatrarak kabile dzeni
ni glendirir. Klanlar, birbirlerine karmak bir karlkl hizmetler
ayla baldr; bu karlkl hizmetler a iinde, yapc bir yarma ru
hundan kaynaklanan istekle saygnlk urunda yarrlar birbirleriy-
le.3Bir av ya da sava vurgunu fazlas elde eden kimse, baka bir kla
n kendi klanyla lene katlmaya ararak baarsn gzler niine
serer. Onun bu ars bir meydan okumadr; karsndakileri, saygn
lklarn yeniden kazanabilmek iin bu arya olabilirse fazlasyla kar
lk vermek zorunda brakan bir meydan okuma.4Bu ykmllk ye
rine getirilemezse, bir tr i hizmetiyle de karlanabilir. Bylelikle, eit
olmaktan kar klanlar. Bu arada, ayn sre klan iinde de ilemeye
balar, giderek klan ailelere blnr.
Gnmzde var olan kabilelerde, mlkiyetin bymesine ynelik
bu eilimler, smryle byk lde hzlandrlmtr. Bu eilimler,
bireysel haklarn kabile dzeni iinde geliebilecei en yksek noktay
belirler; dolaysyla, uygar halklarn tarihncesini incelerken, ortak ml
kiyetin daha ileri bir aamaya kar direndiini grmeye hazrlamamz
gerekir kendimizi. Kendi gemiimize dnp baktmzda, balca et
kenlerden birinin, hayvanclk ekonomisinin benimsenmesi olduu do
rultusunda birok belirtiyle yz yze geliriz. Latince'de, "sr" demek
olan pecns szcnden gelen pecunia szc kendi kendini akla
maktadr; kald ki, daha birok dildeki benzer szcklerin kkenleri de
bunu dorulamaktadr.5Av bozulup ryebilir, toprak bir yerden bir
yere tanamaz; ama hayvanlarn ele geirilmesi, bllmesi ya da de
i toku edilmesi kolaydr. Hayvanclkla geinen kabileler, hepsi de
gebe olduklarndan, zenginliklerini sr talanlar ve savalarla abu
cak artrrlar; sava da erkeklerce yapldndan, bu ekonominin zn
de var olan zenginliin erkeklerin elinde toplanmas eilimi daha da
3 L. H Morgan, Ancient Society (Eski Toplum), (kinci basm, ikago, 1910), s. 96; Northern Tribes of
Central Australia, s. 164; H. Hubert, Creatnessand Declineofthe Celts (Kelt'lerin Bykl ve k).
(Londra, 1934), s. 195; Origin of the Inequality of the Social Classes (Toplumsal Snflardaki Eitsizliin
Kkeni), s. 70.
4 NativeRaces of the Pasife States of North America, Cilt 1, s. 192, 217, Cilt 2 s. 711; J. Roscoe, The
Baanda (Baganda'lar), (Londra, 1911), s. 6; J.G. Frazer, Totemism and Exogamy (Totemcilik ve
Devlilik), (Londra, 1910), Cilt 3, s. 262, 300-01, 342-44, 519, 545; M.Granet, La civilisation chinoise
(in Uygarl), (Paris, 1929/ Londra, 1930), s. 165, 267; V. Grnbech, Cultureof the Teutons
(Tton'larn Kltr), (Oxford, 1931), Cilt 2, s. 8,87; Greatness and Declineof theCelts, s. 54,193-96
5 F.Heichelheim, Wirtschaftsgeschichtedes Altertums (Leiden, 1939), Cilt 1, s. 47.
glenir. Bu atlgan, durmak oturmak bilmeyen kabileler, her yeri ya
malarlar, erkekleri ldrp kadnlar kle olarak alr gtrrler; ta ki,
en sonunda, bir tarm blgesine kalc bir biimde yerleip oradaki yer
li halk dzenli vergiye balaymcaya kadar. Yerli halkn kleletirilme-
sinin ilk admdr bu.6 Babil'i ele geiren Kassitlerin, Msr'daki Hyksos
krallarnn, Minos Girit'ini yamalayan Akha'larn balangta yapt
buydu.7 Hint-Avrupal gebeler, bir de, evcilletirilebilir hayvanlarn
en hzlsna, ata sahiptiler. Dillerini, bu denli uzaklara yayabilmeleri-
nin nedeni, kendilerinden gelen bir stnlk deil, toplumsal ve tarih
sel koullarn onlara Yakndou'nun yerleik tarm uygarlklarn bo
yunduruk altna alma ve zmleme olana veren zel bir bileimiydi.
Sava, tek ve blnmez bir nderlii gerektirir. te bu yzden, bu
kabilelerde krallk askerilemitir.8Baaryla sonulanan bir seferin
ardndan, kral ve ona bal efler gerek kle, gerek toprak olarak sa
va vurgunundan aslan payn alrlar. Bylece belli ellerde toplanan
zenginlik eitsizlikleri arttrr, toplumun dokusu doruktan balayarak
sarslr.
2. Yunanistan'n lk Dnemlerinde Mlkiyet Sorunu
Marathon'daki "nl utku"yu koca bir blm boyunca uzun uza
dya anlatan Cambridge Ancient History, Eski Yunan'm ilk dnemlerin
deki topran kullanm sorununu tek bir tmceyle geitirir:
Yunanllar, topran klann ortak mal olduu ve zel mlkiyetin bilin
medii aamay -kukusuz, byle bir aann olmusa eer- oktan geride b
rakmlard.9
Toprak 287
6 Bkz. j. Roscoe, TheBakitara or Banyoro (Bakitaralar ya da Banyorolar), (Cambridge, 1923), s. 6-9.
Bunun ilk aamas, Strabon'un, yln belirli zamanlarnda yerleik ovallarn topraklarn ele geirme
ve yamalama hakkn elde eden Massaget'leri ve teki Kafkasya gebelerini anlatnda grlebilir:
Strabon, s. 311, 511.
2 I.. 1700 dolaynda Babil'e giren ve buraya at getiren Kasslt'lerin dili bir lde Hint-Avrupa diliydi:
H,R. Cali, Ancient History of the Near East (Yakndou'nun Eskil Tarihi), (Onuncu basm, Londra,
1947), s. 199-203. I.. 1600 dolaynda Msra giren Hyksos'lar ya da "oban krallar" Anadolu ve
Hint-Avrupa elerini de kapsyorlard; Msr hzla ele geirmeleri at ve araba kullanmalarna
balanmtr Ayn yerde, s. 212-13; R.M. Engberg, TheHyksos Reconsidered (Hyksos'larn Yeniden
incelenmesi), (ikago, 1937), s. 23,41-50; H.R. Hail, TheCivilisation of Greecein the BronzeAge (Tun
a'nda Yunan Uygarl), (Londra, 1928), s. 84-85.
Bkz. Bu blmde 10. Ayrcaln Gelimesi".
Cambridge Ancient History'de F.E. Addock, Cilt 4, s. 42.
O zaman, insann aklna u soru geliyor hemen: Peki, zel mlkiyet
Cennet Bahesi'nin evresine it ekilmesinden bu yana var olmu ola
maz m? Ama temkinli yazarmz hi deinmiyor bu konuya. zel ml
kiyetin kkenini rahatlkla gzard edebilmek iin, bu konuyu ok es
kilere gtrp brakmay yeterli gryor. Tarihin byle yazlabilecei
ni sylemek ok gtr.
lyada'da u dizelerle karlayoruz:
Tarlalar ortak iki adamd sanki bunlar,
ellerinde l vard sanki,
snr izmek iin de ekimedeydiler.
Hibiri gzden karmyordu eit payn.10
Bu dizelerin ardnda nasl bir toprak kullanm yatyor dersiniz? Biz-
dekine benzedii sylenemez, nk topran ortak olduundan sz
ediliyor. Bu durumu gerekten kavramak istiyorsak, konuyla ilgili b
tn teki bilgilerle birlikte kendi balam iinde incelememiz gerekir.
Kukusuz, saduyu da bunu gerektirir. Ama ou zaman kl krk ya
ran nl uzmanlarmz, bu konuyla karlatklarnda, insan akmla
drecek kadar kestirmeci bir tutum taknyorlar. Yaayan en byk
Homeros a arkeolou olan Nilsson'un u szlerine kulak verelim:
Eski bir varsayma gre, Homeros, toprak mlkiyetinin ortak olduun
dan ve topran zaman zaman yeniden blldnden sz eder. Oy
sa bu varsaymn kant olarak gsterilen dizeler baka trl de yorum
lanabilir. "Epiksynos" szcnn "ortaklaa" anlamna gelip gelme
dii belirsizdir. Bu szck, yalnzca "herkese ak", yani "mlkiyeti tar
tmal" anlamna gelebilir; o zaman, Homeros'un szn ettii eki
me, tarlalar komu iki ifti arasndaki ekime de olabilir.11
"Ortak" ile "herkese ak" arasnda yaplan bu pek ince ayrmn,
dahas "herkese ak, yani mlkiyeti tartmal" biimindeki daha da
ince eitlemenin anlam nedir? Bunlar, benimki kadar okurun sadu
yusunu da zorlayacak sorulardr. Okur, bu sorular yantlamay baar-
sa bile, gene de kendi kendine, tartma konusu topran mlkiyeti ise
bu iki adam neden topra eit paralara blmeye urayor, diye sor-
288 TARHNCES EGE
10 lyada, (Sander Yaynlar, drdnc basm, stanbul, 1981,Trkesi: Azra Erhat-A. Kadir), 12.421 -23-
11 M.P. Nilsson, Homer and Mycenae (Homeros ve Mykene), (Londra, 1933), s. 242.
To pr ak 289
inak zorunda kalacaktr. Kald ki, bu belirsiz gr uruna bir yana at
lan o "eski varsaym", bundan yarm yzyl kadar nce Esmein'in yap
t bir yorumdur ve konunun karlatrmak bir incelemesinden ka
rlmtr-12Demek ki, bu "eski varsaym" gerekte hi de bir varsaym
deil akla uygun bir grt. Nilsson, bu gr bir yana frlatp ata
rak, yerine en kk bir destekten yoksun kendi varsaymn koymu
tur; bir baka deyile, Homeros'un dizelerinin, modern anamalc ml
kiyet ilikilerinin nda hemencecik yorumlanabileceini varsaym-
tr. Aktr ki, tarih byle de yazlamaz.*
Bu tarihiler zel mlkiyetten niin bu kadar utanyorlar acaba?
Gerekte, her zaman byle deildiler. Kentsoylu tarihilerin en eski
leri -Ferguson, Millar, Adam Smith- zel mlkiyetle vnrlerdi. n
sanln ilerlemesinin zel mlkiyete dayandna inanrlard ve bir za
manlar insanln ilerlemesi gerekten de zel mlkiyete dayanrd. Bu
yazarlar, zel mlkiyetin uygarln gelimesinde belirleyici etken ol
duunu Marx ve Engels'den daha nce grmlerdi. Grmeden de ede
mezlerdi, nk savunduklar anamala mlkiyetin gelimesi onlarn
dneminde hl feodalizmin kalntlarnca ksteklenmekteydi. 1795'de
itleme Yasalar'nm gziipek bir savunucusu olan Sir John Sinclair'in
kimi gzlemlerine bakacak olursak, o gnlerde kentsoyluluun ml
kiyete kar tutumunun ne denli deiik olduunu grebiliriz:
Topraklarn ortak olmas dncesi, hakl olarak belirtildii gibi, insan
larn avclk ve obanlktan te bir uraa yabanc olduklar ya da top
ran ilenmesinden salanan yararlan daha yeni yeni tattklar, o bar
bar toplum dzeninden alnmtr.13
Cambridge Ancient History'de okuduklarmza karlk, ne tuhaftr ki,
bilgisiz bir toprakaasnn "kt Kral George" dnemindeki bu ak
lamas bilimsel olarak dorudur. Hi kukusuz, eski tutumun gziipek
dobral da, yeni tutumun belirsiz kapall da kentsoyluluun ml
12 A. Esmein, "La propiiti fonciere dans les poemes homiriques", Nouvelle revue historique du droit
franais et dtranger, (Paris, 1855).
* Burada bir noktay belirtmekte yarar var. Benim bu eviride kendime temel aldm Azra Erhat-A.
Kadir evirisinde lyada'da "ortak" szc yerine "komu" szc; "eit pay" szckleri yerine de
"en kk pay" szckleri kullanlmaktadr. Bu adan, Azra Erhat-A. Kadir evirisinin yorumu,
Nilsson'un yorumuna daha yakn dmektedir. Ama, George Thomson, kitapta temel ald ngilizce
eviride "ortak" ve eit pay" szcklerini kullanmaktadr, (f.n.)
13 ).L. Hammond ve B. Hammond. The Village Labourer (Ky Emekisi), (Drdnc basm, Londra,
1936), s. 12.
kiyetteki karndan domaktadr. Ama dnya deiti artk. Ortakla-
macl salt tarihncesine ilikin bir olgu olarak bir yana atmak ola
nakszdr; bu yzden de, bu konu tabu olup kmtr. Hakikatin ay
dnla kavuturulmasna hangi tutumun daha yardmc olduunu be
lirtmeye bile gerek grmyorum.
Marx'lar, zaman zaman, gerekleri kendi ilkelerine uydurmak ama
cyla arptmakla sulanrlar; oysa kar grtekileri kendi yanlgla
ryla sulamak, kentsoyluluun alkanlklarndan biridir. Bu deneyci
lerin ngrd tmevarm yntemi, eldeki konunun tmne snrla
ma konmakszn uyguland srece belli amalan salayabilir, ama
bu durumda bile yetersizdir. Ne ki, bir de nmzdeki rnekte oldu
u gibi, konunun ancak btnle bants iinde kavranabilecek kk
bir parasyla snrl tutuldu mu, genel sonulara varma olaslm da
engellemekten baka bir ie yaramaz. Modern bilimin onsuz edemeye
cei karlatrma yntemi, on sekizinci ve on dokuzuncu yzyllarda
kentsoylu tarihilerce uygulanm ve olaanst sonular vermiti.
Ama son zamanlarda, elde ok daha fazla gere olmasna karn bir ya
na braktlar bu yntemi. Toplumculuun gelimesiyle kar karya
gelince, ncllerinin kazand mevzileri birbiri ard sra terk ettiler.
te yandan, zel mlkiyetin kkenleri gz nnden uzaklatrlabilir-
se, bugn onun tepesinde dolaan glgelere biraz daha uzun bir sre
gzlerimizi kapayabiliriz. O lente, lente currite, noctis eqiti. Ve bylece
tarih yazm gitgide daha iekapank bir nitelie brnr; bir bilim ol
maktan kar, bir "sanat" olur.
Bu tutumun yol at inat krlk, Toutain'in lyada' dak sorunu
muza ilikin szlerinde btn aklyla ortadadr:
te nmzde ortak mlkiyetin eksiksiz bir rnei, diyor Esmein. Do
rusu, insann bu grnm byle yorumlayabilmesi iin nyargl bir
dncenin klesi olmas gerekir. Oysa tam tersine, bana yle geliyor
ki, iki komunun davranlar zel mlkiyetin varln ve her birinin
kendi pay iin ne denli inat bir biimde dvtn kantlyor.14
Hepsi bu; ne bir gr ne srlyor, ne de Esmein'in grleri ya
ntlanyor. Kle hangisi acaba? Ve bu ii bo yadsma, karlatrma
yntemine yneltilen bir sulamayla btnlk kazanyor:
290 TARHNCES EGE
14 ). Toutain, Economic Life of the Ancient World (Eski Dnyann Ekonomik Yaam), (Paris, 1927/Londra,
1930), s. 14.
t o p r a k 291
Kimi ilkel halklarda toprak mlkiyetinin ortak olduu gerekesiyle, ay
n dzenin ayn biimde btn ilkel halklarda var olduunu dnmek
gereksizdir. Bu sonucu karanlar, toprak mlkiyetinin niteliinin top
ran ve iklimin niteliinden bamsz olamayacan unutuyorlar... Ne
olursa olsun, kanmca, byle bir konuda bir lkenin sonularn baka
bir lkeye aktaran bir yntem tmden tehlikelidir.15
Belli bir toprak kullanm biimi, her somut durumda, yalnzca top
raa ve iklime gre deil, btn bir doa ve toplum koullar karma
as gz nne alnarak belirlenir. Toutain'in yz yze gelmekten ka
nd nerme budur. te yandan, "byle bir konuda", hele bugnk
akkan durumuyla Avrupa anakarasnda bir lkenin sonularn bir
baka lkeye aktarmakta belli bir tehlike olduu da kabul edilebilir.
3. lkel Toprak Kullanm
Olgular aratrmann vakti artk. Gerekte, pek kolay olmayacak bu.
lkel toprak kullanmnn tarihi daha yazlmad. Eski Yunan'da ve da
ha baka yerlerde daha zlmemi birok sorun var. Ben burada olsa
olsa, benim elimdekilerden daha geni bir bilgiyle uygulandnda bu
sorunlarn zlmesini salayacak yntemi zetlemeye alabilirim.
Hobhouse, Wheeler ve Ginsberg'in etnolojik bilgilerin saylara da
yal zmlemelerinden elde ettikleri sonular zetleyerek balaya
ym ie:
Btn bir eilimi en iyi yle dile getirebiliriz: Komnal ilke, aa kl
tr evrelerinde egemendir, oban! halklar arasnda da az farkla da ol
sa ar basmaktadr. zel mlkiyetse, daha ileri tarm evrelerinde art
ma eilimi gstermektedir, ama gene de bu zel mlkiyet bir lde
komnal ilkeyle i ie, bir lde yalnzca efle snrldr, kimi durum
larda da feodal toprak kullanmn andrr niteliktedir. Gerekte, bu be
lirsizlikten, kendi tarihimizin balangcnda rastladmz senyrlk
mlkiyeti ile halk mlkiyeti aras bir ey kyor karmza. Hep gr
yoruz ki, barbarln uygarla dnmeye balad aamada kom-
15 Ayn yerde, s. 12-13. Kart gr iin bkz. P. Vinogradoff, Growth of the Manor (Maliknenin Geliimi).
(Londra, 1950), s. 18: yle grnyor ki, eski hukukta, topran ilk balarda tek tek bireylerce deil,
gruplar tarafndan mlk edinildii ve topraa tek tek bireylerin sahip olmasnn uzun bir gelime
sreci sonunda gerekletii yolundaki grten daha kesin bir ey yoktur.
292 Ta r h n c e s } Eg e
nal, zel ve senyrlk mlkiyet ilkeleri i ie gemitir... ve senyre s
tnln salayan aamann, uygarla giden yoldaki bir sonraki aa
ma olduu anlalmaktadr.16
imdi de, bu genellemeleri salam bir temele oturtabilmek amacy
la Afrika, Asya ve Avrupa'dan baz tipik rnekler vermek istiyorum.
Junod'un Gney Afrikal Bathonga'larla ilgili aklamasyla balayaca
m ie.
Bathonga'larm dzeni, son zamanlarda srlarnn bir hastalk so
nucu tmden krlmasndan nceki dnemden kaynaklanan bir dzen
dir. Dolaysyla da, byk lde hayvancla baml bir ekonomi
nin dzenidir. Bugn saban bir lde kullanlyorsa da, bu bir yeni
liktir gerekte. Btn topraklar efindir, daha dorusu gereksinimi olan
herkes topra bu ef araclyla elde eder. ef, her ky bakamna ge
ni bir toprak paras balar. Ky bakan da, bu toprak parasnn
en iyi yerlerini kendi ynetimi altndaki aileler arasnda paylatrr. Bu
topraklar kaltsaldr, ama ne satlabilir, ne de baka birine aktarlabilir.
Toprak alnp satlamaz. Ayrca, o blgeye yerlemek isteyen bir ya
bancnn dilediince toprak elde edebilmesi iin, efin buyruu altna
girmeyi kabullenmesi yeterlidir; ardndan topra temizleyip ileme
ye koyulur. Yeni geleni zendirmek, ky bakanmn karmadr, n
k bylelikle topran deerini, dolaysyla da blgenin zenginliini ve
insan gcn arttrm olacaktr. Kald ki, ky bakannm baz i hiz
metleri salama durumu vardr.17Byle bir dzen, toprak fazlasn ge
rektirir. Her gelene bol bol yer vardr, topraklar tarmn her blgeye ya
ylmasna elverilidir. Bathongaiar bu koullarda ekonomik byme
nin snrna tam yaklarlarken ngilizlerin vergileri araya girmi, Bat-
honga erkeklerini madenlerde almak zorunda brakmtr.
Yeniden Hindistan'a dnersek, kimileri ilkel Hint-Avrupa kltr
iin varsaylm koullara benzerlik gsteren farkl ve ok eitli koul
la karlarz. rnein, en bereketli yrelerde temizlenip almas g
olan toprak ayn zamanda sulamay gerektirir.18Bu etkenler, tarma ge
i iin elverili deildir. Yaygn bir rnek olan rciyahvcri tipi ky ko
mnn Baden-Powel yle anlatyor:
16 Material Cultureand Social Institutions of the Simpler Peoples, s. 253.
17 H.A. )unod, Lifeof a South African Tribe (Bir Gney Afrika Kabilesinin Yaam), (kinci basm, Londra,
1927), Cilt 2, s. 6-7; E.). Krige, Social Systemof the Zulus (Zulu'larda Toplumsal Dizge), (Londra.
1936), s. 176-77; Thella-speaking Peoples of Northern Rhodesia, Cilt 1, s. 387.
18 B.H. Baden-Powell, TheindimVillageCommunity (Hint Ky Topluluu), (Londra, 1896), s. 51, 66
To pr ak 293
Bu tip kylerin okluuyla belirlenen lkelerde, hemen her zaman, ka
bile toplum dzeninin kantlarna rastlayabiliriz... Birka ky kapsa
yan klan blgeleri vard ve bunlarn her birinin banda kendi bakan
ya da efi bulunuyordu... Her ky kmesi birtakm hane ya da aile top
raklarn ierir... Bakan ya da ef nemli bir kii olduundan, hi ku
kusuz, tarm iin alacak ve yerleilecek yerin seimi onun ynetimin
de yaplrd... Daha sonraki dnemlerde, bakann, yeni ekim alanlar
n dzenlediini ve yeni topraklara el konulmasyla ilgili anlamazlk
lar zme baladn gryoruz. Racalk kurulduunda (belki daha
da sonraki dnemlerde), Racann izni olmadan hibir bo topran mlk
edinilemeyecei dncesi egemendi. Ama uygulamada buna ou za
man dolaylca izin verilir, dahas bu tutum aka zendirilirdi; eski
devlet grevlileri daha fazla ekili toprak grmekten ok honut olurlar
d, nk kraln ok eski zamanlardan beri tek gelir kayna olan re
timden ald pay artm olurdu bylelikle... Toprak sahipleri genellik
le ekilebilir topraklarn orta yerine kurulan merkezi bir kyde oturur
lard. Bu kyde, bakann tekilerden daha byk ve daha iyi yaplm
bir konutu bulunurdu... Bakann, evini, yamaclara kar korunabile
cei gerek bir kaleye dntrd de grlrd... Bakan, topluluk
taki yerinden tr, deerli bir toprak parasyla dllendirilirdi ve bu
genellikle kydeki en iyi toprak paras olurdu... Bakann ayrca eit
li ayrcalklar ve ncelik haklar da vard.19
Yazar, zanaatkarlarn durumunu ve toprak kullanm koullarn da
yle dile getiriyor:
Yerli zanaatkarlar ve hizmetkrlar, gtr cret almazlar, nceden ky-
cek belirlenmi bir dl karl altrlrlar. Bu dl, kimileyin kira
dan (ve belki de vergiden) bak bir toprak paras, kimi zaman hasat
mevsiminde yaplan kk demeler, bazen de alld zere verilen
belli sayda ekin demetidir... Hindu yasalar uyarnca toprak sahibi l
dnde zel toprak paras ortak bir biimde onun soyundan inenle
re kalr; onlar da bu topra koullar elverdii lde aralarnda payla-
39 Ayn yerde, s. 9-15; R.V. Russell ve R.B.H. Lal, Tribes and Castes of the Central Provinces of India
(Hindistan'n Orta Eyaletlerindeki Kabileler ve Kastlar), (Londra, 1916), Cilt 1, s. 43-44; "Sahip olma
hakk ngiliz hkmetince kendisine verilen patelya da ky bakan hi kukusuz daha nce bu hakka
sahip deildi; ky topluluunun szcs ve temsilcisiydi yalnzca." zel mlkiyetin Hindistan'da
Ingilizler tarafndan bir politika sorunu olarak dayatlmas konusunda bkz. R.P. Dutt, India Today,
(Bugnk Hindistan), (Londra, 1940), s. 209-15.
294 TARHNCES EGE
rlar... Konuklarn arlanmas, bayramlarn kutlanmas, vb. gibi ky
harcamalarndan yalnzca bakan sorumludur ya da bir zamanlar by-
leydi.20
Topraklarn paylalma biimi, Gneybat Bengal'deki bu tip ky
lere baklarak rneklenebilir. nce, ayrcalkl kiilere ayrlan zel pay
lar vardr: Bir pay yrenin sefine, bir pay bakana, bir pay da rahibe.
Ekilebilir topraklarn geriye kalanysa, gereksinmelerine gre hane sa
hipleri arasnda bltrlr ve dnem dnem bu blm yeniden
dzenlenirdi 21 Balangta Raca'nm geliri yalnzca, kendilerine her
kyde kiradan bak topraklar balanan emekilerce ilenen kendi
zel toprak paralarnn (majhhas) retimine dayanyordu. Ama zaman
la buna bir de ky topraklarnn retiminden alman zorunlu vergi ek
lendi.22
Topraklarn dnem dnem yeniden bltrlmesinden ama, ai
lelerin deien gereksinmelerine bal olarak toprak mlkiyetinde el
den geldiince gerek bir eitlik salayabilmekti. Yeniden bltrme
kura yoluyla gerekletiriliyordu. Bu ilem, Peaver'den verilen aa
daki rnekten de anlalabilecei gibi, kimi durumlarda kl krk yarar
casna uygulanyordu:
Topraklar kura ekme yoluyla alnyordu... Bllecek topraklar nite
lik bakmndan ayrm gsteriyorsa, klan yetkilileri iyi, iyice ve yle
byle topraklardan oluan ya da baka bir biimde ayrt edilen ember
ler ya da sralar dzenliyorlard. Topraktan pay alanlar topraklarn her
sradan bir para almak zorundaydlar... Ama gene de, topraklarn s
nflandrlmasna karn eitsizlik tmden nlenemediinden, dnem
dnem toprak deitirme ya da topra yeniden bltrme sistemine
uzun zaman bal kalnd.23
20 Ayn yerde, s. 16-20.
21 Ayn yerde, s. 179-80, bkz. s. 132, 324-25; S.A. Dange, Land Fragments and Our Farmer (Toprak
Paralar ve iftimiz), (Bombay, 1947), s. 35-38.
22 Ayn yerde, s. 181.
23 Ayn yerde, s. 253-55, bkz. s. 262, 324-25. Dnem dnem yeniden blm Ortadounun baz
yrelerinde de srmektedir. Bkz. D. Warriner, Land and Poverty in the Middle Fast (Ortadou'da
Toprak ve Yoksulluk), (Londra, 1948), s. 18, 66-67, 19: "Filistin, rdn ve Suriye'de daha da baka
bir yar-ortaklaa mlkiyet biimi vardr... Kabile ilk bata yerletiinde, her kyn ekilebilir topraklan
yeler arasnda eit bir biimde bltrlyordu; her ye kyn deiik blgelerinde bir toprak
paras alyordu. yeler arasnda eitlii korumak iin de toprak belli aralklarla yeniden datlyordu "
4. ngiliz Ky Topluluu
Avrupa ve Asya ky topluluklarnn temelinde yatan benzerlikleri
byk bir baaryla ortaya koyan, Henry Maine'di. Avrupa'da feoda
lizm ncesi toprak kullanm biimlerine ilikin bir inceleme, Eski Yu-
nan'la ilgili ok deerli sonular karma olana salamaktadr bize.
Hi kuku yok ki, ok temkinli bir yaklamla kullanlmaldr bu so
nular, ama gene de blk prk olduklar iin tek balarna hibir
ey anlatmayan birtakm bilgilerden bir anlam karmamza olanak ta
nmaktadrlar. Daha 1885 ylnda Ridgeway, Homeros a toprak sis
temine degin artc yazsn yaymlad zaman, bu yaklamn umut
verici olduunu kendine zg bir kavrayla sezmiti. Bu yaz, klasik
bilginler arasnda pek ilgi uyandrmad gibi hibir zaman destek de
grmedi. Ridgeway'in ardndan bu dorultuda tek adm, H.E. See-
bohm att. Genel olarak ilkel toprak kullanmn inceleyen H.E. See-
bohm, Homeros ama ilikin durumu dolayszca grme olanan el
de etti.24imdi, Ridgeway ve Seebohm'un almalarn gzden geir
meden nce, tpk onlarn yapt gibi dayanlacak temeli hazrlama
mz gerekiyor. Bunu da ancak, kimileri bugn bile tam anlamyla or
tadan kalkmam daha sonraki eitli kalntlarn da unutmadan, ken
di lkemizde onaltmc yzyla kadar varln koruyan toprak sistemi
ni inceleyerek yapabiliriz. Baka konularda olduu gibi bu konuda da
ie kendi yurdumuzdan balamakta yarar var.
Tipik ngiliz ky, her biri ayr toprak paralarna bal olan belli
sayda dilimlere blnm ak tarlalar ya da "shot"larla evriliydi.
Tarlalar ekinlerin byme dneminde itlerle evriliyor, rnn kal
drlmasndan sonraysa otlaa alyordu. Otlaklar da dilimlere bln
mt ve her yl ekilebilir topraklarn sahipleri arasnda kurayla pay
latrlyordu. orak topraklar blnm deildi, buralarn kullanm
topluluka dzenlenmekteydi. iftlikler ayr ayr iletiliyordu, ama ilk
zamanlar bunlar bile kimi durumlarda kurayla yeniden bllmek-
teydi.25 ngiltere'nin batsnda, Galler'de, skoya'da ve rlanda'da "run-
rig" denilen deiik bir sistem vard. Bu sisteme gre, hem ekilebilir
T o p r a k 295
24 W.Ridgeway, The Homeric land System" (Homerik Toprak Sistemi"), journal of Hellenic Studies.
6. 319; W. Ridgeway, "Measures and Weights" ("ller ve Arlklar"), A Companion to Creek
Studies, (Cambridge, 1905); H.E. See-bohm, The Structure of Creek Tribal Society (Yunan Kabile
Toplumunun Yaps), (Londra, 1895).
25 F. Seebohm, The English Village Community (ngiliz Ky Topluluu), (Drdnc basm, Cambridge,
1926), s. 105-17; Growth of the Manor, s. 165-66, 173.
296 T a r i h n c e s Eg e
topraklar, hem de otlaklar, bir baka deyile btn topraklar her yl ye_
niden bllyordu. Bu bakmdan "run-rig" sistemi daha eskitil bir
sistemdi.26Dorudan doruya u ilkeye dayanmaktayd:
Toprak bireylere kalc olarak verilmez, kabile topluluunun mlkiye
tinde kalrd. Buna karlk, topran tarmsal amalarla kullanm bel
li kurallara gre haneler arasnda bllrd, ekilecek dilimlerse ku
rayla belirlenirdi.27
Dilimin uzunluu yrenin uzanmna ve topram niteliine gre de
iiyordu, ama genellikle 40 rod (200 metre), yani 1 "fur-long", 1kark
uzunluu olarak belirlenmiti; bir baka deyile, sabann hi durmak
szn srlebildii yaklak uzunluktu bu. Her ikisi de "dilini" ya da
"acre" (yarm dnm) anlamna gelen Franszca'daki journel ve Alma-
ca'daki Morge terimleri buradan kaynaklanmtr.28ngilizce'deki "ac-
re"n kkeni de ayndr. Uzunluu 1"fur-long" olarak saptanmsa ge
nilii de 4 "rod" olur ki, bu da dilimin yerleik geniliiydi.29
Bir toprak parasmm bykln hesaplamann allagelmi bi
rimi "hide" idi. Bu birim yrelere gre deimekteydi, ama genellikle
120 "acre" (527 dnm) olarak hesap ediliyordu.30 Anglosakson dne
minde toprak ne satlabiliyor, ne de baka birine aktarlabiliyordu.31
Toprak erkek ocuklara kalyor, onlar da bunu ortaklaa ekip biiyor
ya da eit bir biimde blyordu. Bu, Kent'de uygulanm olan "ga
velkind" (kaltn erkek ocuklar arasnda eit olarak bltrlmesi)
kuraldr.32 Ancak, tek bir paradan olumaz bltrlen toprak. Onu
oluturan dilimler deiik "shot'Tara dalmtr; yle ki, her kaltya
deiik nitelikte topraklardan pay der.33
26 The English Village Community, s. 438-41.
27 Growth of the Manor, s. 18.
28 TheEnglish Village Community, s. 124-25,
29 Ayn yerde, s. 2. Seebohmun dilim ile "acre zdelemesine C.S. Orwin "dilimin byklnn
deitii gerekesiyle kar kmtr. \The Open Fields (Ak Tarlalar), Oxford, 1938, s. 43]; ama bu
bovate", "carucate ve virgate gibi teki toprak lleri iin de geerlidir. Orwin "dilimi, bu lkede
hl yaygn bir biimde kullanlan kulakl sabanla ilenen "toprakMazdeliyor. Bu gr kabul
etsek bile, "toprakn boyutlarnn aklanmas gerekiyor; stelik dilim sistemine Avrupa ve Asya'nn
birok yerinde rastlanmasna karn, grld kadaryla saban kulann kullanm Kuzeybat
Avrupa'yla snrl. Eski Yunan'da kullanlan sabann kula yoktu: Bkz. Resim 46 ve Resim 47.
30 The English Village Community, s. 49-57; Growth of the Manor, s. 141-44.
31 Byk maliknelerden deil, kyllerin kiraladklar kk topraklardan sz ediyorum. Byk
malikneler ya da daha ok bunlar stndeki haklar tmden satlabilir nitelikteydi.
32 The Structure of Greek Tribal Society, s. 95; The Indian Village Community, s. 417.
33 Growth of the Manor, s. 175-77.
Bede, "hide", ortalama bir ailenin gereksinmeleri iin yeterli bir top
rak paras, terra un'us familiae diye tanmlyor. Bloch'un da belirttii
gibi, Bede bu szc Latince'deki anlamnda kullanmaktayd:
Bede'in kulland szcklerin, bize, kurumu ilkel biimiyle kavrama
mz salayacak anahtar verdii kesindir. Burada aklmza, daha son
raki alarn, evlilie dayal kk ailesi gelmemelidir. Uygarlmzn
afandaki kan balarnn tarihine ilikin bilgimiz eksik ve yanl ol
duundan, balangtaki barna "manse" olan kmenin, ortak bir ai
le oca evresinde yaayan eitli kuaklardan ve ayn soydan gelen
eitli hanelerden oluan ataerkil bir aile olduunu dnmemiz ok
doaldr.34
Bu ortak haneler bizi gerilere, kylarmza ilk ayak bastklar sralar
Saksonlarn rgtlendikleri gerek ya da d rn ya da her ikisinin
i ie getii akraba kmelerine gtryor.35 Bunlarn adlar, o pek iyi
bildiimiz Tooting'lerde, Woking'lerde, Epping'lerde ve Hopping'ler-
de srmektedir. Bu adlarn hepsi de ata adyla ilintili36 -ingas'a dayan
maktadr ve bu da kyn klan rneine dayal bir klan ya da kme ta
rafndan kurulmu olduunu dndrmektedir.37
5. Eski Yunan'da iftilik
Klar yal, yazlar kurak geen bir lkedir Yunanistan. Alak
yrelerden, yksek yrelere, gneyden kuzeye gidildike byk l
de artar ya. Kimi blgelerde topraktaki humusu srkleyip g
tren ar bir ya grlrken, kimi blgelerde ya yetersizlii an
cak sulamayla giderilebilir. Sulamann tarihncesi dnemde uygulan
makla birlikte lkenin doasndan dolay geni apta uygulanmad-
T o p r a k 297
34 M. Bloch, "The Rise of Dependent Cultivation and Seignorial Institutions", Cambridge Economic
History, Cilt I, s. 268, 1941. Bloch, "manse" ile "hide" bir gryor.
35 H.M. Chadwick, The Origin of the English Nation (ngiliz Ulusunun Kkeni), (Cambridge, 1906), s.
303.
36 Growth of the Manor, s. 140; The English Village Community, s. 346-47.
37 Son iki kesimle ilgili kantlar, Tacitusun yle evrilmesi gerektiini gsteriyor Her topluluk, kendi
renperlerinin saysyla orantl bir toprak paras igal eder. Bundan sonra topraklar toplumsal
statye gre bltrlr. Geni dzlkler, blm kolaylatrr. Tarlalar her yl deitirilir ve gene
de bir toprak fazlas vardr. Meyva yetitirerek, otlaklar itle evirerek ya da sulama yaparak topran
verimini ve kapsamn arttrma zahmetine bile girmezler."
298 TARHNCES Ege
Resim 46. ift srme: Attika vazosu
n ve tarih anda da bu konuda nemli gelimeler salanmad
n biliyoruz.38
Toprak iki blme ayrlyor, her yl bir blm ekiliyordu.39 Dr
dnc yzyl ncesinde her yl dnml ekin ekmenin izlerine rast
lanmyor. Nadasa brakma topran dzeltilmesi iin yeterli olmad
ndan, nadasn yan sra belleme, yakma ve gbreleme de uygulan
maktayd.40 Belleme killi topraklardaki balar iin yararldr, ancak ta
hllar iin pek o kadar etkili olduu sylenemez. Yakma yalnzca bir
yan nlemdir. Giibrelemeyse Homerik iirlerde anlmakta, Hesiodos'da
hi gememektedir.41Gbrelemenin en kolay yolu, srlar nadasa b-
Resim 47. ift srme: Varden bir vazo
raklm tarlaya salvermektir; ama nc yzylda yalnz bir kez rast
lanan bu yntem gnmze kalm eitli kira szlemelerinde yasak
38 Eski Yunan'da tarm iin bkz. C. Daremberg ve E. Saglio'nun Dictionnaire des antiquitis grecques el
romoines' inde (Paris, 1877-1919) A.S. Dorigny, 4.902-10, H. Michell, Economics of Ancient Greece
(Eski Yunan'da Ekonomi), (Cambridge, 1940), s. 38-88. Michell hayvancl ok gzel anlatyor, ama
toprak kullanm konusunda bir ey sylemiyor.
39 ilyada, 18. 541 Pi. N. 6. 9-11.
40 X. Oec. 16.14-5,18.2.
41 Odysseia, (Sander Yaynlar, kinci basm, stanbul, 1978, Trkesi: Azra Erhat-A. Kadir), 17. 299.
lanmtr.42 Bu yntemin pek benimsenmemi olmasnn nedeni, san
rz, ekilebilir topraklarn bitiiindeki alak otlaklarn genellikle ok
kt nitelikte olmasdr; sz konusu yntemin kira szlemelerinde ya
saklanm olmasysa, tarlalarn evresinin srlarn girmesini engelle
yecek kadar kapatlmadn dndrmektedir.
Nadasa braklan toprak yeniden ekilecei zaman en az kez s
rlyordu. Birincisi, ilkyaz mevsiminde bir ift kzn ektii bileik
sabanla (pekton arotron) yaplyordu.43 kincisi, hasattan sonra yapl
yordu ve bu kez toprak ilkinin aprazlamasna srlyordu.44 Bunda,
daha hzl olduklar ve kar daha dz atklar iin kzlere yelenen
katrlarn ektii basit saban (autogyon arotron) kullanlyordu;45 n-
csyse, ekim aynda ekimden hemen nce yaplyordu.46
Yetitirilen balca tahllar, arpayla budayd. Ekimi hem daha ko
lay, hem de daha eski olan arpa, klelerin ana besini olagelmiti.47 Ekim
aynda, yamurlar balar balamaz ekiliyordu arpa. Budaysa, ok faz-
To pr ak 299
Resim 48. Zeytin hasad: Attika vazosu
42 Economics of Ancient Greece, s. 54.
43 Hesiodos. iler ve Gnler, (Hesiodos, Eseri ve Kaynaklar, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, 1977, Ankara,
Trkesi: Sabahattin Eyubolu ve Azra Erhat). 432-33; Odysseia, 13. 32.
44 ler ve Gnler, 462; Plinius, NH, 18.178.
45 lyada. 10. 351-53 Odysseia, 8.124; ilerve Gnler, 46.
46 Attikada. ekim ay olan Pyanepsion'un beinde dzenlenen Proerosia bayramndan sonra; Plutarkhos,
M 378 e.
47 E. C. Semple, Geography of the Mediterranean Repon (Akdeniz Blgesinin Corafyas), (Londra, 1932),
s. 342-43; C. Thomson. Aeschylus, Oresteia (Aiskhylos. Oresteia), (Cambridge, 1938), 2.109-10.
la ya da ok az ya yznden daha bandan bozulmaya yatkn ol
duu iin daha byk bir zen gerektiriyor, dolaysyla da btn bir
gz sonu boyunca semeli aralklarla ekiliyordu.48
Ekin, yrenin yksekliine gre ya maysta ya da haziranda kald
rlyordu. Ancak harman dvme ii bildiimiz harman dveniyle ya
plmyordu, buday talk bir yerde srlara inetiliyordu. Harman
elekte (liknon) sallanp elendikten sonra sepetlere doldurulup rzgra
savruluyor, rzgr p taneden ayryordu.
Tahllarn ge boy vermesi, bahecilie, zellikle de incir, asma ve
zeytine ok daha elverili olan topran niteliinden tryd. ncir
genellikle klelerin beslenmesinde kullanlmaktayd. Zeytin geri pek
az bakm gerektiriyordu, ama yetimesi yllar aldndan yetitiriciler
aknlar ve savalar srasndaki yamalamalar yznden byk lde
rn yitirebiliyorlard.49 Gene de, zeytin ve asma bugn olduu gibi o
zamanlar da epeyce kazan getiriyordu. Minos Knossos'unun olduu
300 TARHNCES EGE
Resim 49. Kr dans: onia vazosu
48 X.oee. 17.4; Thphr. HP. 8.6.1.
49 Geography of the Mediterranean Region, s. 394,434; W.E. Heitland, Agricola. (Cambridge, 1921), s. 104.
gibi demokratik Atina'nn da balca dsatm rnleri zeytinya ve
arapt; iteki tahl yetersizlii, deniz tecimiyle giderilmekteydi. Bes
belli, Thessalia, Elis ve Lakonia gibi buday rn bakmndan en ve
rimli blgeler siyasal adan uzun bir sre geri kaldlar.
lkenin ou yresinde dzdeki otlaklar yalnzca koyunlar, keiler
ve domuzlar iin elverilidir. Bykba hayvanlar yaz boyunca da
larda otlar; yk hayvanlarysa btn bir yl ahrlarda beslenmek zo
rundadr. yi otlak az olduu iin inek stnn nitelii dktr; pey
nir daha ok koyun ve kei stnden yaplr. Koyun yetitirilen bal
ca blgeler Thessalia, Boiotia, Korinthos sthmos'u ve Anadolu kys
nn ardnda kalan blgeydi.
6. Gnmz Yunanistan'nda Toprak Kullanm
Yukarda ksaca zetlediimiz iftilik biimi bugn de Yunan ky
ll arasnda pek az bir deiiklikle srmektedir. Bu nedenle, gn
mz Yunanistan'ndaki toprak sistemine, zellikle daha geri blgeler
de varln koruyan eski biimlere bir gz atmakta yarar var.50
Bugn kylln byk bir blm Amerika'dadr. Solon zama
nnda olduu gibi, gene yoksulluktur onlar yurtlarndan skp atan.
Kalanlarn birouysa nerdeyse birka dnm toprakla ayakta durma
ya almaktadr. Toprak paralar birok yrede kesintili ve aralkl
dr; bunlarn bir zamanlar dilimler biiminde dzenlendiini gster
mektedir bu da. Kyller ayr ayr maliknelerde deil, kylerde bir
arada oturmaktadrlar. Toprak sahibi vasiyetname brakmadan lrse,
toprak paras ocuklar ya da bir sonraki en yakn akrabalar arasnda
eit bir biimde paylalmaktadr, ancak kalt brakan kii eit payla
mdan sonra dolaysz kaltlarn her birine kalacak kadar kalttan faz
lasn brakamamaktadr. Kaltlar arasnda blm istee baldr.
ou zaman topraa ortaklaa sahip olmay kararlatrrlar. Geri bu
ortak aile topraklar sistemi bugn nerdeyse ortadan kalkmtr, ama
geen yzylda hl varln srdrmekteydi; nitekim Ansted'in onia
Adalar'yla ilgili yazs (1863) bize bu konuda deerli bilgiler sunmak
tadr. Baba ldnde oullar ve kzlar malikneden eit pay alyor,
ama bir kural olarak onu blmyorlard. Genseler, evlilik ya da bir
T o p r a k 301
50 Bu konunun Bizans'daki toprak kullanmyla bantl olarak incelenmesi gerekir. zellikle bkz. W.
Ashburner, "The Farmer's Law" ("ifti Hukuku"), Journal of Hellenic Studies, 32, 70.
ura nedeniyle oradan ayrlmak zorunda kalncaya kadar birlikte otur
may srdryorlard. Kz kardeler, evlendiklerinde, paylarna den
kalt kadar eyiz alyorlard. Erkek kardelerden kimilerinin baka yer
lere gittii, baka yollardan geimini salad oluyordu; ama hangi
kaynaktan elde edilmi olursa olsun gelirlerinin tmn, babadan ka
lan malikneye dayanan aile anaparasna katmay srdryorlard. Ge
nellikle erkek kardelerden biri evde kalarak iftlik ilerini ekip evi
riyor, biri de iftlik rnlerinin satcs olarak en yakn kente yerlei
yordu. tekilerse retmen ya da avukat olabiliyordu. Ama hepsinin
geliri bir araya toplanyor, yaplan btn ilerin sk skya hesab tu
tuluyordu. Erkek kardelerden biri ldnde, onun pay ocuklarna
kalyor, onun kz ocuklar byyp evlendiklerinde ortak anapara
dan kendilerine den pay eyiz olarak alyorlard; bu pay verilirken,
kz ocuklarn babalarnn geliri gz nne alnmyordu.51
Ansted'in Santa Mavra'da (Leukas) ve bir lde de Kephalonnia
ve Zante'de (Zakynthos) karlat sistem buydu. Eski Atina oikos'una
alacak kadar benzemektedir bu sistem. Tek nemli ayrm, eskia
da ortak mlkiyetin drdnc kuakla snrlandrlm olmasdr.
7. Eski Yunan'da Ak Tarla Sistemi
Bugnk Yunanistan'daki ortak aile, anamalclk ncesi dnemin
ayrks bir kalntsdr yalnzca. Oysa eski oikos o dnemin toplum ya
amnn ayrlmaz bir parasyd. Kent-devleti, o/ Tcos'lardan oluan bir
topluluktu. Aile maliknesinin sahiplii, kentin kurucularndan biri
nin soyundan geiyor ve yurttalk haklarn da yanmda getiriyordu.
Atina gibi tecimin egemen olduu kentlerde, bu eski ayrcalklar b
yk lde ortadan kalkmt geri, ama Sparta'da balangtaki ayr
calklar kesinlikle unutulmu deildi32 ve sanrz denizar kolonile
rin birounda da anmsanmaktayd. Atina'da bile bir yabancya yurt
talk haklan verilmesi demek, uygulamada, onun bir kabileye, fratri-
ye ya da bucaa alnmas53 ve kimi zaman da ev ve toprak sahibi ya
302 TARHNCES EGE
s D.T. Ansted, The Ionian Islands (onia Adalar), (Londra, 1863), s. 199-201. Hi kukusuz, bu hane
tipinin dorudan doruya oikosdan geldiini sylemek doru olmaz, ama her eye karn bu konuda
aydnlatcdr; Yugoslavlardaki zadruga ile bantl olabilir; O. Lodge, Peasant Life in Jugoslavia
(Yugoslavyada Kyl Yaam), (Londra. 1941). s. 92-11.
52 Held, Pont. RP. 2. 7.
53 S/C. 162,175, 40, 226. 16, 310. 21. 312. 30, 353. 5, 531. 30, 543.
T o p r a k 303
plmas54 demekti; ancak bylelikle topluluun gerek bir yesi duru
muna gelebiliyordu. Atina mahkemelerinde, bir kimsenin, len mlk
sahibinin akrabas olduunu savunarak bir mlkte hak ileri srd
ne rastlanr da/ 5alm satmla ilgili toprak anlamazlklarna hibir za
man rastlanmaz:
Hak ileri srme, her zaman, daha nceki mlk sahibiyle kan bann ya
da evlat edinme yoluyla yakm akrabaln bulunduunun kantlanma
syla sonulanr. Kalt alma hakk da, gerekli akrabalk ilikisinin kabul
edilmesinden sonra tartlmaz bir biimde tannr.56
Elbette, maliknelerin hi alnp satlmad anlamna gelmiyordu
bu. Ama bir para ekonomisinin var olduu Atina'da bile, akrabalk sav
lar gz nne alnmakszn bir mlkn resmen devredilmesi sz ko
nusu olamazd. teki kentlerde de, doutan geen maliknelerin ba
kasna braklmas aka yasad saylmaktayd.57
Demek, kent-devleti, ortak ailelerin bir birlii olarak domutu. Bu
ailelerden her biri, kentin kurucularndan birinin kalt brakt bir top
rak parasnn deimez sahibiydi. O toprak paras aileyle ayn za
manda olumutu. Kimi topraklar sonradan blnmt, ama ancak o
topran sahibi olan ailenin de blnd durumlarda. Aile, stnde
yaad topraa balyd. Byle olduuna gre, toprak paralarnn
nasl blldn olabildiince saptamak bize kalyor.
Bu ynde belli bir yere varm bulunuyoruz. Attika'daki bucakla
rn, balangta, tpk Anglosaksonlarn "ing'Teri ve "ham"leri gibi klan
yerleim merkezleri olarak kurulduunu belirtmitik. Oikos'la ilgili ar
dllk kuralnn, Anglosaksonlar'daki "gavelkind" yasasna uygun d
tn de gstermitik. Eski ngiliz toprak sisteminin salt bu lkeye
zg bir sistem olmadn da akldan karmamalyz kukusuz. Bu
sistemin benzer biimleri Avrupa'nn her yerinde, Hindistan'da, in'de,
Orta Amerika'da, Gney Amerika'da da karmza kmaktadr.58 Ger
54 H.C. Lolling, "Inschriften von Hellespont", Mitteilungen des deutschen archaologischen Instituts:
Athenische Abteilung. 9. 60.
55 Is. 1.17.
56 The Structure of Greek Tribal Society, s. 83.
57 Aristoteles, Politika, 1319a. 9; Held. Pont. Rp. 2. 7.
58 The English Village Community, s. 186-206, 214-62, 336-88; W.F. Skene, Celtic Scotland (Kelt iskoyas),
(kinci basm, Edinburgh, 1908), 3. 139; M.M. Kovalevsky, Tableau des origines de Revolution de la
jamille et de la propriitt. (Stockholm, 1890), s. 162-70; ICA. Wittfogel, Wirtschaft und Gesellschaft
Chinas, (Leipzig, 1931), 5. 348-409; Native Races of the Pacific States of North America, Z 226; |.E.
304 TARHNCES EGE
ekte ilkel ky topluluuna zg bir sistemdir bu59 ve Eski Yunan'da-
ki toprak kullanm sistemine kafamzda belli bir rnekle yaklaacak
sak gz nne alacamz kurum bu olmaldr, yoksa yirminci yzyl
da keyif iin iftlik ileten beyzadelerin snr kavgalar deil.
Demokrasi ynetimindeki Atina'da hem isizlii azaltmak, hem de
stratejik noktalan gvenlik altna almak iin srekli bir siyaset izlenir,
yoksul yurttalar denizar lkelerde ele geirilen yerlere yerletirilir
di.60 Ayrlan topraklar yurttalarn says kadar paraya eit bir biim
de blnr, sonra da kura ekilerek datlrd. Koloniye yerleenlerin
kendilerine verilen topraklarda oturmalar istenirdi ama, bir kural ola
rak bunlar topra kendileri ilemezlerdi. Toprak, yllk bir kira deye
rek uralarn srdrebilen yerli mal sahiplerince ilenirdi. Bu
kleroukhiai ya da "kura topraklarT'nn en iyi bilineni, .. 427-426 ylla
rnda Lesbos'da yer alan ekim alandr. Bu tarihten bir yl nce, Methy-
mna kenti dnda Lesbos Adas halk Atina ynetimine bakaldrm-
t. Ayaklanmann nderleri idam edildi ve Thukydides'in anlatt gi
bi Lesbos Adas btnyle bir ekim alanna dntrld:
Topraklar, Methymna'nm topraklan dnda, bin parsele blnd.
Bu parsellerin yz tanrlara ayrld. Gerisi kurayla Atina'l kolon
lara datld. Lesbos'lular her yl parsel bana iki minos vergi deme
ye ve topraklar kendileri ilemeye sz verdiler.61
Bu parseller eit deerdeydi. Dzenin doasnda var olan bir eydi
bu; kirann her parsel iin ayn oluuyla da kantlanmaktayd. Yerli halk
topraklarnda kald. Peki, topraklar kurayla Atinal kolonlar arasnda
nasl bltrld yleyse? Genellikle varsayld gibi, ada daha nce
modern anamalc iftlikler gibi evreleri kapatlm ve birbirinden ayrl
m toprak mlkleri biiminde ilenmi olsayd, bu toprak mlklerinin
byklkleri birbirinden ok farkl olurdu. Dolaysyla da, yerli ayrca
lklar kesin bir biimde yeniden dzenlenmeksizin bu topraklar eit par
sellere blmek olanakszlard. Ama Thukydides'e gre byle yaplma
mt. Bir baka yolsa, kiray iftliin byklne gre belirlemek ve
geliri kura ekenler arasnda bltrmek olabilirdi. Ama byle bir yol
Thompson. Archaeology of South America (Gney Amerika'nn Arkeolojisi), (Chicago, 1936), s. 49.
59 The Structure of Greek Tribal Society, s. 88.
60 G.B. Grundy, Thucydides and the History of His Age (Thukydides ve ann Tarihi), (Londra, 1911).
s. 177-78, 201.
61 Thukydides. Peloponnesos Sava, (Hrriyet Yaynlar, stanbul, 1976, Trkesi: Tanju Gkl), 3.50.
T o p r a k 305
da tutulmamtr. Bu durumun gereklerine uygun den koullar, ilkel
Ky topluluunun koullardr yalnzca. Dlimler biimindeki bir bl
m birimiyle, var olan topraklan bozmakuzn farkl byklkteki top
rak paralarn birletirmek ya da eit parsellerle bltrmek olanakl
olabilirdi. Her ky yresi belli sayda parsele ayrlabilir, borlar payla
ma ii Hindistan'da olduu gibi kyllerir kendilerine braklabilirdi.
Bu sonu, karmlar bakmndan o denli geni kapsamldr ki, gz
lerinden kam gibi grnen bir soruna tarihilerin dikkatini ekme
nin tesinde bu noktada diretmenin bir anlam olmayacaktr. Ama bu
sorundan doan bir iki dnce vardr ki burada rahatlkla sz edi
lebilir. Lesbos'daki yntemin olaand olduunu dnmemiz iin
hibir neden yoktur. Lesbos'dakinden selsen yl nce (.. 506) Khal-
kis'deki (Euboia) tarmda bir ikinci rneje rastlamaktayz.62 Khalkis
rneinde parsellerin says drt bindi. Siin ettiimiz dnemde Eu-
boia'nn toprak sahibi soylular hl ynetimdeydi ve ite Atmallar
topra ileyen renberlerin yerine deil,bu toprak sahibi soylularn
yerine getiler. Euboia Adas'ndaki topraksahipleri Attika'daki toprak
sahiplerinden daha uzun sre korumulcrd varlklarn, nk kolo
nilere yaylma olay Euboia'daki toprak svamm yumuatmt. Bu
da, eer kolonileme olana szkonusuysa, ilkel bir toprak sisteminin
hzl bir tecimsel gelimeyle bir arada varolabileceinin rahatlkla d
nlebileceini gsteriyor. Doru, Lestos'da demokratik akm ok
daha nceleri balamtr; ama te yanda da, altnc yzylda Pers is-
tilasmca durdurulmutur bu demokratikakm.63
Byk iftlikler, Lesbos'lu iftileri kira deyen kyller durumuna
drd. Daha bandan vergiye balanm bir kyllk temeli stn
de kurulmu olan teki Yunan devletlerinle de ayn sorun ortaya k
maktadr. Dor'lar, Sparta'y ele geirdiklerinde, lke halkn yerinden
yurdundan etmediler, eski kylerinde otrmalarna izin verdiler onla
rn.64 Buna karlk, topraklar, alnp satlnayan aile maliknelerine b
lerek paylatlar; bu topraklar Dor'lar ii ileyen yerliler rnn ya
rsn onlara vermek zorundaydlar.65 Htm bu malikneler eitti; bir
62 Herodot Tarihi, (Remzi Kitabevi, stanbul, 1973, Trlesi: Mntekim ktem, Yunanca aslyla
karlatran ve sunan; Azra Erhat), 5. 77, 6.100.
63 Elimizde Lesbos'dan (Roma dnemi) birok yazt var. 61 yaztlarda iftliklerin ne kadarnda tahl,
zeytin aac, ba ve ayr bulunduunu gsteren listele veriliyor ve iftliklerin bykl epeyce
deikenlik gsteriyor; IG. 12. 2. 33-7.
64 Titus Livius. 34. 27.
65 Held. Pont. RP. 2. T. Aristoteles, Politika, 1270a; Tyrt. 5.
3o6 T a r i h n c e s i Eg e
baka deyile byklkleri daha bandan, ortak alara yapacaklar kat
ky bu maliknelerden salamak zorunda olan sahiplerinin gereksin
melerine gre dzenlenmiti.66 Ne var ki, beinci yzylda Lesbos'da-
ki durum ne olursa olsun, on birinci yzyl Sparta'smda topraa yay
gn bir biimde elkonulnu olamayaca aktr. Demek ki, burada da,
topraklarn yerlilerde kalm olmas, yeni toprak paralarnn dilim sis
temi temelinde bllm olduunun bir belirtisidir. Daha bu erken
tarihte fetihlerle durulan Sparta soyluluu, deiiklie kar direnme
de olaanst baarlyd. Sparta soyluluunun ilkel niteliinin bir ba
ka kantn da, kentin grn gzler nne sermektedir. Sparta,
Thukydides zamannda bile hibir zaman tam anlamyla bir kent de
ildi, bir komu kyler topluluuydu.67 Bu gelimemi, eksik kentle
menin, ilkel ky komnnde grlen kabile yaayyla i ie gemi
olmas da, duruma ilikin genel varsaymlarla uygunluk iindedir.
Herodotos, geometri biliminin kkenini yle aklyor:
Kral Sesostris btn topraklan Msrllar arasnda bltrm, herke
sin payna ayn lde toprak dmtr; her toprak sahibi ylda bir ve
belli zamanda kira gibi bir ey dyor, kral da kendisine bu yoldan bir
gelir salam oluyordu. rmak bunlardan birinin topram yerse, o
adam gidip krala durumu anlatyor, bunun zerine Sesostris adamla
rm gnderip topra ltryor, ne kadarnn eksildii saptanyor ve
kyl vergisini o lde eksik dyordu; bana yle gelir ki, sonradan
Yunanistan'a da gemi olan geometrinin kkeni budur.68
Yunanllar bu konuda Msr'a Herodotos'un ne srd lde
dolayszca borlu olmayabilirler, ama gene de Herodotos'un69 belirtti
i ana nokta szcn kendisince kantlanmaktadr. Geometrinin
k noktas, topra bltrme gereksinmesiydi.
Bat Avrupa'nn "acre", "Journel" ve "Morgen" gibi toprak lleri
nin nasl dilimin boyutlarndan kaynaklandn grmtk. Yunan di
linde de, Yunan diliminin boyutlarn bulmamza yarayacak benzeik
bir terim vardr.
Homeros'da bir toprak ls olarak kullanlan g/es szc, ger
ekte "saban-aac" demektir. Bu szck, lkenin kimi yrelerinde bu
66 Plutarkhos, Lyc. 8; Polybius. 6. 45. 3.
67 Peloponnesos Sava, 1. 10. 2.
68 Herodot Tarihi, 2. 109, 1. 66. 2.
69 ilyada, 9,579; Odysseia, 7. 113, 18. 374.
T o p r a k 307
gn bile rastlanabilen, yalnzca atall bir daldan oluan ilkel saban iin
de kullanlmtr. Ridgeway'e dayanarak, bir l olarak gyes'in ba
langta bir saban-dniim, yani belli bir sre iinde sabanla srlebi-
len toprak paras anlamna geldii sonucunu karabiliriz. Sanrz bu
sre bir gn boyuydu, nk Homeros'un "akam" anlamnda kullan
d szcklerden biri de bolytos, baka bir deyile "kzlerin zl
d saattir.70
Eski yorumcular, gyes' in bir Plethron' a edeer olduunu sylyor
lar.7130,5 metreye eit bir uzunluk lyd bu.72 Demek ki, gyes, bir
yan 30,5 metre uzunluunda olan bir saban-dnmyd. Ama hangi
yan? Homeros'da ouror diye bir toprak ls daha geer. Bir "kz
ouron'u" ve bir de "katr ouron' u" deyimleriyle karlarz. Bunlardan
kincisi daha uzundur.73 Bu szck, bir olaslkla, oreus, "katr" ve La
tince'deki urvum, "saban-kuyruu" szckleriyle bantl olan ouros,
"snr" szcnn heteroklit bir biimidir.74Yorumcular, "katr ouro-
"nu, "bir katrn bir atlmda sabanla srebilecei toprak paras"
olarak aklyorlar.75 Yani "bir plethron' dur" diyorlar. Bundan da, gyes
ile ouron'un bir olduklar anlalyor. Karklar boyunca 30,5 metre tu
tan saban-dnmdr bunlar.
"Karn uzunluu konusunda elimizde tek bir ipucu var. Btn l
kelerde uzunluk ls birimlerinin genellikle topran ilenmesinden
doduunu anmsayarak, Yunanca'da 6plethra' mn 1stadion, yani 183
metre olduunu belirtelim. Stadion allagelmi uzunluk lyd, ni
tekim stadyum ya da yar alan szc de buradan geliyordu.
OIympia'daki ve baka yerlerdeki btn kou alanlar 183 metre uzun-
luundayd.76 Ancak, Argos Dorcasmda szck stadion deil,spadion bi
imindedir. Sesil deikeler deildir bunlar, farkl szcklerdir. Her iki
si de karn uzunluuna uygun den tanmlardr, nk sta "dur" de
mektir, sp ise "ek" anlamna gelir; burada, kzn ya da katrn durup
geriye dnnceye kadar saban ektii uzunluk dile getirilmektedir. De
mek ki, Yunanca'daki stadion, ngilizce'de "bir kark uzunluunda" de
mek olan furlong ile ayn kkenden gelen bir birimdir. Bu varsaym, Yu
70 lyada, 16. 779; Odysseia, 9. 58.
71 lyoda. 9. 579.
72 lyada, 21. 407; Odysseia, 11. 577.
73 lyada. 10. 351-53; Odysseia, 8.124-25.
74 E. Boisaq, Dictionnaire dtimologique de la langue grecave. (nc basm, Paris, 1938).
75 ilyada, 10. 351.
76 A. Pauly ve G. Wissowa, Realencyclopadie der KlassischenAltertumswissenschaft, (Stuttgart, 1894-1937),
2.5.1969.
nan kou alannn geniliinin genellikle 30,5 metre kadar olduunu
rendiimizde dorulanmaktadr.77 Balangta, kou alan bir dilimdi.
imdi dilerseniz, konudan bu uzun ama yararl koputan sonra ye
niden ie baladmz Homeros ahntsna dnelim:
Tarlalar ortak iki adamd sanki bunlar,
ellerinde l vard sanki,
snr izmek iin ekimedeydiler.
Hibiri gzden karmyordu eit payn.
te onlar, bir duvarla birbirlerinden ayn,
gelmilerdi byle gs gse.78
Dilimin genilii olarak oron, itten ite olan uzunluktu. Eski Yu-
nan'da it bir dizi tatan (ouroi) oluuyordu; tpk bugn bile Filistin'de
rastlanabilecei gibi, tpk srailoullar komularnn smrtana do
kunmamalar iin uyarldklar zamanlar olduu gibi.79Bylece, dili
min genilii anlamna gelen oron ile bir dilimi tekinden ayran ta
dizisi anlamna gelen ouros arasndaki ilinti aklanm oluyor. Sz ko
nusu ta dizisi de, lyada destannda Akha'larla Troya'llarn stnde
gs gse geldikleri alak duvar akla kavuturuyor. Karla
trma yerindedir. Benzetmedeki iki adam, ak tarlalardan birinde ken
dilerine ayrlan paylarn lmektedir. Tarla pek o kadar byk bir tar
la deildir; belki de daha o sralar zel itler ekilmitir bile. Dolaysy
la, iki adam paylarn eksiksiz alabilmek iin ekimektedirler. Ama
tarlann sahibi deildirler. Salt kullanm amacyla blmektedirler tar
lay. Ayn tarla belki bir gn yeniden blecektir. te bu yzden,
"ortak" diye sz edilmektedir tarladan. lkel ortaklamaclm bu stir-
drclerinin bal olduklar ky komnnn ortaklaa sahip olduu
bu "ortak" tarla o dneme hi yabanc deildir.
8. Topran Yeniden Bllmesi
lyada ve Odysseia'run son biimlerini aldklar dnemde, tarlann za
man zaman yeniden bllmesi alks byk bir olaslkla yitnek-
308 TARHNCES EGE
77 Ayn yerde.
78 lyada, 12. 421-25.
79 lyada, 21. 403-05: Deut. 19. 14.
teydi. Ne var ki, Homeros'un bize her eyi anlatmak gibi bir amac yok
tur, onun iin birtakm sonular karmadan nce kantlar gzden ge
irmemiz yararl olacaktr.
Altnc yzyl balarnda, Attika'nn krsal blgeleri honutsuzluk
ve tedirginlikle kaynarken, Solon birtakm tarm reformlar kard.
Geri bu reformlar bunalm geici olarak giderdi, ama kyllerin gn
ln kandramad. nk kyller "topran yeniden bltrlme
sini" istemilerdi.80 Gerekte, byle bir ilem, Libya kylarnda bir Yu
nan kolonisi olan Kyrene'de uygulanmt. Altnc yzylda anayurt
tan gnderilen yeni yerlemeciler "topran yeniden bltrlmesi-
ne" katlmaya arlm, bu temel stnde yeni gelenlerin de iinde bu
lunduu btn halk, kraln barahiplik pay olarak birtakm zel ma
liknelerin bir yana ayrlmasndan sonra, kabileye blnmt.81
ounun yorumunun tersine, Attika kyllerinin istei devrimci
bir istek deildi, kutsal zel mlkiyet haklarna kar ykc bir meydan
okuma deildi. Kar-devrimci bir istekti; eski komnal haklarn kut
salln ayaklar altna alan topraa elkoymaya kar bir protestoydu.
Gelecee ynelik deil, gemie ynelik bir istekti. Yeniden blm
ilkesi, Kyrene rneinde grdmz gibi, hl yrrlkteydi. Bu il
kenin bir zamanlar dnemsel olduunu gstermek kalyor geriye.
Yunanllar bu uygulamann hi de yabancs saylmazlard. Strabon,
Dalmayallarn topra her sekiz ylda bir yeniden parsellediklerini
sylev.82 Diodoros da, bu uygulamann Ispanya'daki VaccaeTer arasn
da her yl yerine getirildiini anlatr:
Vaccae'ler topra her yl blrler; her biri, ortak mal saylan rn
den pay alr. Elkoymann cezas lmdr.83
Altnc yzyl balarnda, Rodos ve Knidos'dan bir Dor topluluu
Sicilya'ya doru yola kt. Amalar Lilybaion'da bir koloni kurmak
t, gel gr ki Fenike'lilerce geri pskrtldler. Daha sonra yelkenlile
riyle Liparai Adalar'na giderek orann yerli halkyla glerini birle
tirdiler. yknn bundan sonrasm Diodoros'un azndan dinleyelim:
To pr ak 309
80 Aristoteles. Ath. 11. 2. .. beinci yzylda, Sicilya'da bir kent olan Leontinoi'da halk topraklarn
yeniden bllmesini istemiti; Peloponnesos Sava, 5. 4. 2.
81 Herodot Tarihi, 4.159-61; Peloponnesos Sava, 8. 21.
82 Strabon, 315.
83 D.S. 5. 34; Nic. Dam. 126.
Lipara'da iyi karlanan yerlemeciler, topra yerli halkla paylamaya
raz oldular... Bir zaman sonra, Etrsk korsanlarnn saldrlar karsn
da, bir donatma kurmak ve uralarn blmek zorunda kaldlar. Bir
bl topraklar ortaklaa ilemeyi srdrrken, bir bl de kor
sanlara kar savunmay rgtledi. Mlkiyet ortakt, yemekleri de or
taklaa yiyorlard. Bu komnal yaam bir sre srdrdkten sonra,
kentin de bulunduu Lipara'y bltler, ama teki adalardaki top
raklar ortaklaa ilemekten vazgemediler. En sonundaysa, btn ada
lar yirmi yllk dnemler iin bltler; her dnemin bitiminde top
ra yeniden parselliyorlard. Denizlerde Etrsklere kar birok utku
kazandlar, ele geirdikleri sava vurgunlarndan Delphoi'a saysz de
erli armaan gnderdiler.84
Diodoros, istediimizden de fazlasn anlatyor bize. Bir Yunan kent-
devletindeki dnemsel yeniden blm sisteminin szn etmekle
kalmyor, ayn zamanda topraklarn geici bir blme bile olmakszn
ky komnlerince sahiplenildii ve ilendii daha da eski bir evreye
gtryor bizi.
Okuyucu, gnmz tarihilerinin, zellikle de kle kafal Esmein'i
sulay hl belleklerden kmayan Toutain'in, Diodoros'un bu sz
lerini baka trl yorumlamay nasl becerdiini sorabilir. Gerekte,
Toutain'in tek yapt, Diodoros'un bu yazdklarmdan hi sz etmeme
cretini gstermesidir. Cambridge Ancient History' deki yazar da bizi Yu
nanlarn Diodoros'un tanmlad evreyi oktan geride brakm olduk
larna inandrmaya alrken, ayn eyi yapyor. Anlalan, Cambridge
Ancient History yazar da, Toutai de, bu sorunun Guiraud'nun hl
konuyla ilgili temel yapt saylan La propriete fonciere en Grece' inde tm
den zlm olduuna inanyorlard. Toutain, Guiraud'nun "gayret
ve vuzuh"undan sk sk sz eder ya! Aln size "gayret ve vuzuh":
Diodoros'un Liparai Adalar'nda tarmn ortaklaa olduu konusunda
anlattklarn sorgulamamz iin bir neden yoktur. Onun anlattnn
tek su gtrr yan, bu sistemin benimsenmesine yaktrlan gddr.
Son olarak Theodore Reinach, Livius'dan bir alntya dayanarak Liparai
Adas halknn da tpk Etrskler gibi korsan olduunu ortaya koymu
tur. Durum byle olunca, ada halknn ortaklamaclnm gemiin bir
kalnts olmak yle dursun, belirli bir ama iin yaratlm yapay bir
310 TARHNCES EGE
84 D.S. 5.9.
T o p r a k 311
dzen olduunu anlamak g olmasa gerek. Burada hibir siyasal ya
da toplumsal ilke sz konusu deildir. Bu adallar bir ekiya etesine
en uygun kurumlan benimsemilerdir, hepsi o kadar... stelik insano-
lunda ok gl olan zel mlkiyet tutkusu ok gemeden bu dzenin
bozulmasna yol amtr. En ge beinci yzyl iinde, hi kukusuz bi
ricik surla evrelenmi ve yaanlr ada olan ana aday blmeye ba
lamlardr. teki adalarsa olduu gibi braklmtr.85
"Siyasal ve toplumsal ilkeler"e gemeden nce olgulara bir gz ata
lm. Aslnda, dzene bir gd yaktrd yoktur Diodoros'un. Bunu
yapan, Guiraud'nun kendisidir. Ana adann ne zaman blldn
gsterir hibir belirti yoktur ortada. Diodoros, anlalan, teki adalar
dan hi deilse kimilerinde insanlarn oturduu kansndadr ve bu ko
nuda szne gvenebileceimiz ikinci bir yetkili olan Strabon da Di
odoros'un bu kansna katlmaktadr. Strabon sekiz adann adn an
makta ve bunlardan yalnzca ikisinde yaanlmadn sylemektedir.86
Dolaysyla, Guiraud'nun bu blmle ilgili yorumu, blmn kendi
siyle elimektedir. Mos erat civitatis veht publico latrocinio partam prae-
dam divide re.57 "Grenekleri, bir tr ortaklaa ekiyalkla elde edilen
vurgunlan blmekti." Bu Yunan ortaklamaclar hi deilse tutar
lydlar. Dinibtn bir davranla tanrlara bir armaan sunduktan son
ra, kalan kendi aralarnda paylayorlard. Tanr ya da tanmaz mal
lar, bir yerden edinilmi ya da kalt kalm btn mlkler ortaklaay-
d. lkel ortaklamaclk btn eleriyle ortada.
Olgular gzler nne serdiimize gre, imdi de ilkeleri inceleyebi
liriz. Yurtlar dmda bir soyguncudan baka bir ey olmayan bu adal
lar, doaldr ki yurt iinde tpk Sir John Sinclair gibi Guiraud'nun da
uygarln denekta olarak grd zel mlkiyete saygy gelitire
memilerdi. Ama kurumlarnm hibir "siyasal ya da toplumsal ilke"
iermediini varsaymak, dorusu biraz acelecilik olur. Eer bu ilkesiz
adallar korsan idiyseler, o zaman Etriiskler, Kartacallar, Fenike'liler,
Karia'llar,88dahas Yunanllar da iinde olmak zere btn eski deniz
ci halklar da korsanlk yapma frsatm hibir zaman karmamlard.89
85 P. Guiraud, La propriitifonciire en Grice, (Paris, 1893), s. 13-14.
86 Strabon, 275-77; Peloponnesos Sava, 3. 88. 2; Pausanias 10. 11. 14. Yl boyunca srekli yaanlan
tek ada, ana adayd.
87 Titus Livius, s. 28.
88 D.S. 5. 9; Polybius, 3. 24. 4; Peloponnesos Sava, 1.4. 7-8; Odysseia, 15.415-84.
89 Herodot Tarihi, 1.166, 6.17; Peloponnesos Sava, 1. 5; D. 50.17; Lycurg. Leo. 18.
312 TA R H NCES EGE
lyada'mn ve Odysseia'nn Akha'l kahramanlan da korsandlar ve bun
dan onur duyuyorlard.90 stelik, az sonra greceimiz gibi, kt yol
lardan elde ettikleri kazanlarm ayn biimde paylayorlard.91Siya
sal ve toplumsal ilkeleri Guiraud ve benzerlerince insanln nne bir
rnek olarak sunulan uygar Yunanllar korsanlkta bir beyefendinin
onuruyla badamayan bir yan grmyorlar, dahas korsanlk haklar
nn uygulanmasn eitli antlamalara aka bir koul olarak geiriyor
lard.92Ne de olsa, deniz yamacl ile kara yamacl arasnda ilke
asndan bir ayrm yoktur. Btn korsanlar, btn yamaclar, btn
fetiler, btn imparatorluk kurucular, zel mlkiyetin kutsal varl
nnde ne denli saygyla eilirlerse eilsinler, onu bir kez ele geir
diler mi, tpk Lipara'llar gibi almakla balarlar ie. Eer Guiraud bi
raz daha aba gsterip dnmeyi biraz daha srdrebilseydi, kendi
uygarlnn temelinde soygunculuun yatt biiminde bir siyasal ve
toplumsal ilkeyle yz yze gelecekti. La propriete c'est le vol (Mlkiyet
hrszlktr).93
Guiraud, bu ve daha baka Yunan kaynaklarndaki ortak mlkiyet
le ilgili btn kantlar "tersinden yorumladktan" sonra u sonuca va
ryor:
nsann bunlara azck deer verebilmesi iin, grlmedik lde yan
l bir kafaya sahip olmas gerekir. Akl banda bir biimde yorumlan
dnda, btn bir eski yaznda byle bir gr dorulayan tek bir b
lm yoktur.94
Eer akl banda olmak yansz olmak demekse, o zaman hepimiz
akldan bir para yoksunuz. Bir l sorunudur bu. Ama bu gayretke
tarihinin oluturmay baard hi deilse bir toplumsal ve siyasal il
ke var. Gayretke tarihimiz, modern kentsoylulugun zel mlkiyet
tutkusunun, yaam onsuz dnemeyecekleri kadar mthi bir g
olduunu en kk bir kukuya yer brakmayan bir aklkla ortaya
koymutu:
90 lyada, 11. 625; Odysseia, 4. 81-90, 9. 40-42,14. 229-34.
91 Bkz. Bu blmde "10. Ayrcaln Gelimesi".
92 ). Hasebroek, Staat und HandeI imalten Griechenland, (Tubingen, 1928). Tradeand Politics in Ancient
Greece (Eski Yunan'da Tecim ve Siyaset), (Londra, 1933); s. 117-21.
93 F. Engels, Origin of the Family, PrivateProperty and the State (Ailenin. zel Mlkiyetin ve Devletin
Kkeni), (Londra, 1940), s. 127.
94 La PropriM fonciire en Grice, s. 21-22.
Was ihr niclt fasst, das fehlt euch ganz und gar,
Was ihr nicht rechnet, glaubt ihr, sei nicht wahr.
(Aklnzn almad eylerin tmyle yokluuna,
Dikkate almadklarnzn da gerek olmadna inanrsnz.)
9. Blm Yntemi
imdi yeniden klerokhia' ya dnelim. Yerlemecilerin says belir
lendikten sonra, yerleilecek topraklar ayn sayda parsele blnyor
du. Geri yerlemecilerin nasl seildii anlatlmyor, ama yle anla
lyor ki bazen bavuranlar eldeki topraklara gre ok fazla oluyordu.
O zamanlar demokraside kura ekmenin yaygn bir biimde uygulan
dn biliyoruz; yleyse bavuranlarn aralarnda kura ektiklerini var
saymamzda bir saknca olmasa gerek. Ayn zamanda, topraklarn ana
lkede var olan kaltm kurallarma bal olduunu varsaymalyz. Her
pay sahibi, bir oikos' un, normal tipte bir aile maliknesinin kurucusu
oluyordu. Bu aile maliknesinin tek ayrl, yeni olduu iin stnde
kaltsal haklar ileri srlememesi, dolaysyla da temlikinin daha ko
lay olmasyd. Birok durumda, kurallarn tersine, pay sahiplerinin top
raklarn satp yurda geri dndklerini biliyoruz.95
Kleroklin'nn sradan bir koloniden (cpoikia) ayrm, yelerinin Ati
na yurttalar olarak btn haklarn korumalaryd.96 Koloni, metro-
polise dinsel balarla bal, ama siyasal bakmdan bamsz olan yeni
bir kent-devletiydi. Bunun dnda, rgtlenme biimi aynyd. Kyre-
ne, yedinci yzylda, tam Thera Adas ktlkla kar karya bulundu
u srada bu adadan seilenlerle koloniletirilmiti. Adadaki her aile
nin iki olundan biri kurayla seilmiti.97 Benzer bir ilemi de, Lydia'dan
ayrlrlarken Etrsklerin atalar uygulamlard. Orada da ktlk sz ko
nusuydu. Kral, halk iki eit ble ayrm ve aralarnda kura ekmi
ti.98 Bir koloninin kurucularnn kurayla seilmelerinin geleneksel bir
uygulama olduu aktr.
Beinci yzyl ortalarnda Thrakia kylarndaki Brea'da bir Atina
kolonisi kuruldu. Buradaki ilemin nasl yaplacan dzenleyen ya
sa gnmze kalmtr. Bu yasann maddelerinden biri yledir: "Her
T o p r a k 313
95 G. Grote, History of Greece (Yunanistan Tarihi), (kinci basm, Londra, 1869), 6.37-38.
96 CambridgeAncient History'de E.M. Walker, 4.161.
97 Herodot Tarihi, 4.153; Parth. 5.
98 Herodot Tarihi, 1. 94. 5.
314 TA R H NCES EGE
kabileden bir kii olmak zere on adam toprak paylatrcs seilecek
ve bunlar topraklar kurayla bltreceklerdir."99 Toprak paylatr
cs (geonomos), topraklarn snrlarm izen toprak lcden farkl ola
rak, topraklan bltryordu. Buradan da anlyoruz ki, topraklar ku
ra yoluyla bltrlyor ve bu da her naslsa kabile dzeniyle eg
dml bir biimde yaplyordu. Hi kukusuz dsel bir durum sz
konusudur bu rnekte; ama Platon'un bu ilem iin gerek uygulama
y rnek ald da bilinmektedir:
Her eyden nce, kent, blgenin elden geldiince merkezinde kurula
caktr... Sonra, kentin de iinde bulunduu btn blge, Hestia, Zeus
ve Athena'mn Akropolis ad verilecek ve surla evrilecek tapmandan
balayarak on iki blme ayrlacaktr. Bu blmler eit olacak ve top
ran niteliine uygun bir biimde dzenlenecektir. Toplam 5040 top
rak paras belirlenecek ve bunlardan her biri, biri kent iinde, biri da
ha uzakta olmak zere iki paraya blnecektir... Ondan sonra, yurt
talar da on iki bee blnecekler ve bekler arasnda elden geldiin
ce eit bir biimde bltriilebilmesi iin yurttalarn kiisel mallar
nn eksiksiz bir dkm karlacaktr. En sonunda, her bek On ki
Tanr'dan birine bir toprak paras ayracak ve kabile adn alacaktr.100
Platon'un ortaya kard toplam toprak paras says, Plutark-
hos'un kedi ve yavrular iin saptad formldeki ayn gizemsel di
ziyle varlmaktadr: Ix2x3x4x5x6x7= 5040. Ama bu bile bir olguya da
yanmaktadr. Uygun bir toplam olarak benimsenen saynn yarsndan
biraz fazladr.101Amphipolis'deki Atina kolonisi 10.000 toprak para
sna blnm, Syrakusa'hlar da Atina'daki kolonileri iin ayn sayy
saptamlard.102
Platon'un pay sahipleri, aile bakaniaryd. Yasalar'm teki blmle
rinden aka anlalyor bu. Ne var ki, bu aileler, daha byk bir biri
min, kabilenin eleri olarak ele almyordu. Bu da daha baka kaynak
larca dorulanyor. Erken Rodos'da yerleim merkezi vard: Lindos,
Ialysos, Kameiros.103Bunlar, li/ada'dan rendiimize gre, gmenle
99 M.N. Tod, Greek Historical Inscriptions (Tarihsel Yunan Yaztlar), (Oxford, 1933X s. 88-90.
100 Platon. Leg. 745.
101 Aristoteles. Politika, 1267 b. 3.
102 Poloponnesos Sava, 1.100; D.S. 11.49.
103 lyada, 2. 655-56; Pi. O. 7. 73-74; SIG. 339 n. 1lyadaya gre bu yerleim merkezlerinin kurucusu
Ephyral (sanrz Thessalia Ephyra's) Tlepolemos'du; ama Pindaros'a gre ve gene Cirit'li
T o p r a k 31s
rin kabilesine denk dmekteydi. Dahas, kurayla belirlenmilerdi.
Pindaros'un bu kentlere ilikin anlattklarndan bu sonuca varyoruz,
nk Pindaros gene ayn iirde tanrlarn yeryzn paylamak iin
nasl kura ektiklerini dile getiriyor. Gne-tanr kura ekilirken orada
yokmu, bu yzden de paysz kalm. Gne-tanrmn paydan yoksun
kal, o zamanlar denizin altnda bulunan Rodos Adas'nn kendisine
verilmesiyle giderilmi. Rodos Adas'nn dipten deniz yzeyine doru
ykseldiini gren Gne-tanr olmu ve Pay Tanras Lakhesis de bu
dzenlemeyi onaylam.104Yeni fethedilen dnyann Kronosoullar
arasnda pay edilmesi, yeni fethedilen adann Heliosoullar, yani on
larn adlarn tayan kabile yerleim merkezinin kurucular arasn
da paylatnlmasnn kutsal bir rnei olarak sunulmaktadr.
Buraya kadar, klan adnn kullanldn grmedik. Nedenini anla
mak da o kadar zor deil. Gelikin kent-devletinde, fratrinin salt din
sel bir birlie, klann da ailelere dnmesinden ok sonralar bile ka
bile askercil ve siyasal bir birim olarak varln koruyordu. Klan var
ln bir lde soylular arasnda srdryordu, ama kolonilere daha
ok aa snflardan insanlar, toprak isteyen insanlar gnderiliyordu.105
Ve bu kesim, klan balarnn en ok ortadan kalkt kesimiydi toplu
mun. Klann izlerini bulmak istiyorsak, tarihncesi dneme dnmek
zorundayz.
Atina'daki kleroukhia' nn, sekizinci yzyldan altnc yzyla dek s
ren byk koloni yaylmas dneminde izlenen rgtlenme biimine
uyduunu grmtk. Byk koloni yaylmas, Yunanllarn btn Ak
deniz'e dalmalarn salayan akmd. imdi de, daha da gerilere gide
rek, bu kolonilerin ana-kentlerinin yaplarn rnek aldklarn dnr
sek, bunlarn Yunanistan'da ve Ege'de ana-kentlerin kendilerini kur
mu olan daha da eski akmlarn srdrlmesi olduklarn grebiliriz.
Yunanllar, sreklilie sayg duyarlard. Troya Sava'ndan nceki
gnlerde Rodos'un kurucusu Tlepolemos'un nasl "topraklar eit bir
biimde bltrdn"; daha nceleri Makar'm nasl Lesbos'daki
"topraklar paylatrdn"; Kydrolaos'un nasl "Samos'a yerletiini
ve topraklar paylara bldn"; Tenedos Adas'na adn veren Te-
nes'in topraklan halk arasnda nasl paylatrdm ve kendisine ayr
Althaimenes'in yksne baklrsa adaya Heliosun olu yerlemiti: Apollodoros, 3.2.1 -2. Gerekte
art arda birok yerleim olmutu: Strabon, 653-54.
104 Pi. O. 7. 54-76: Apollodoros, 2. 8.4; Pausanias. 8.4. 3.
105 Brea yasasnda (y. 41) kolonicilerin en yoksul snflardan seilmesi belirtiliyordu. Platon. Leg. 735-
36; Iso. 4. 182.
316 TA R HNCES EGE
lan zel topraklarda (temenos) lmnden sonra bir kahraman olarak
Tenes'e nasl tapmldm anmsarlard.106Bu tarihncesi yerleim mer
kezlerinin, kesinlikle kent-devletleri deil, kabile birlikleri olduklar
aktr. Dolaysyla, klann daha ne km olabilecei beklenebilir bu
ralarda. Nitekim yleydi de. Dor istilasndan sonra kurulan onia ko
lonisi Teos pyrgoi' ya ya da bucaklara blnmt; beinci yzyla ka
dar bunlarn birounda, adlarm alm olduklar klanlar yaamaktay
d. Rodos'un blgesi de bucaklara blnmt. Bunlardan biri Net-
tidai'larm Netteia's, teki de Hippotadai'larn Hippoteia's idi.107Bu
bilgiler, Attika bucaklarn incelememizden kan sonucu dorulamak
tadr. Doru, Attika'da atalarnn bucanda yaamay srdren tek bir
klan -Boutadai- biliyoruz (bkz. Blm I1I/ 2). Bunun nedeni, altnc yz
yldaki toplumsal karklklar sonucunda lkenin deiikliklere ura
m olmasyd. Ne var ki, Attika'da bile eski balar, kopmu olmalar
na karn, unutulmu deildiler. Philaidai'larm Kimon'u Atina ile Eleu-
sis arasndaki Lakiadai'dand; ama atalarnn, Philaios'un Attika top
raklarna ilk ayak bast yer olan Brauron yaknlarndaki Philidai'dan
geldiklerini biliyor olmalyd, yoksa bizler de bilemezdik. Bir yoruma
gre de, Kral Theseus lkeye yeni bir dzen verirken krsal yreleri do
lam, "bucaklar ve klanlar gezmiti".108Anlalan, o eski gnlerde
bu iki birim zdeti. Bu sonucu daha nce Drdnc Bliim'de de gz
den geirmitik; son bir dorulama ise szcn kendinden geliyor.
Homeros'da demos szc hem ilenmi bir toprak parasn, hem de
orada yaayan insanlar dile getirir.109Daha dorusu, genellikle topra
n blm ya da datm iin kullanlan dasmos szcyle ayn
kkten geldiinden, bir "blm"dr rf>mos.110Demek, kken bakmn
dan bucak hem blgesel, hem de siyasal bir birimdi; tpk ngilizce'de
ki Woking, Tooting, Epping, Franszca'daki Aubigny, Corbigny, Pon-
tigny, Almanca'daki Geislingen, Gottingen, Tbingen111ve Vaat Edil-
106 D.S. 5. 59, 81-83.
107 SIC. 932. 24,33.118.5.695. 21.
108 Plutarkhos, Thes. 24.
109 ilyada. 5. 710. 20. 166.
110 Dictionnaireitymologique dela languegrecque. Gnmz bilim adamlar, kabile topi umunun yapsn
zmlemeyi savsakladklar iin, klan ile ky arasndaki bu doal badan kanlmaz olarak
habersizdirler. Dolaysyla, Cary'nin izinden giden F.E. Adcock da, "demos"un kkeninden sz ederken
klan tmden dlamakta (soyluluun bir yansmas olan klan, ginos henz gelecektedir") ve bunun
sonucunda kabile yelerinin kylerde yaadklar gereiyle yz yze geldiinde bunu "igdleriyle"
byle yaptklarn sylemekten teye gidememektedir. (Cambridge Ancient History, 3. 688).
111 TheEnglish VillageCommunity, s. 355-67.
T o p r a k 317
mi Toprak'a yerlemi olan brani "aileleri" ya da klanlar gibi bir klan
yerleim merkeziydi:
srailoullarna syle ve onlara de: rdn'den Kenan diyarna getii
niz zaman, memlekette oturanlarn hepsini nnzden kovacaksnz...
Ve memleketi airetlerinize gre kura ile miras alacaksnz; ok olann
mirasn oaltacaksnz ve az olann mirasi azaltacaksnz; bir ada
ma kura nerede derse o yer onun olacak; atalarnzn sptlarna gre
miras alacaksnz.112
Ve Yeu srailoullarna dedi: Atalarnzn Allah Rabbin size verdi
i diyara mlk edinmek iin girmekte ne vakte kadar geveklik edecek
siniz? Her spttan kendiniz iin adam sein; ve onlar gndereceim;
ve kalkp memleketi dolaacaklar ve miraslarna gre onu yazp bana
gelecekler... Ve siz memleketi yedi hisse olarak yazacaksnz ve yazy
buraya bana getireceksiniz ve burada Allahmz Rabbin nnde sizin
iin kura ekeceim.113
10. Ayrcaln Gelimesi
Yunanca'da, toprak paras karl olarak, "pay" anlamna gelen
kleros kullanlr. iirde de moira ve lakhos ayn anlamda geer. Bu sz
cklerin hepsi de Hint-Avrupa kkenlidir. Kleros'un ilk anlam, rlan
da dilinde "tahta" ya da "kereste" demek olan clar szc gibi, bir
"tahta paras" idi; kk tahta paralarnn kura ekmekte kullanld
n gsteriyor bu da. Bu szcn kla tabann, Yunanca'da "dal, kol"
anlamna gelen klados ve "krmak" anlamna gelen klao szcklerinde;
ngilizce'deki "lot" (pay) ile ayn kkten ve eanlaml olan Got dilin
deki hlauts szcnde de grrz. Bu kken ortaklklar, Hint-Avru
pa kltrnde pay ya da kuranm kullanmnn eski bir zellik olduu
nu gsteriyor. Bu zellik, topluluun her yesinin topluluun emek
rnnden eit pay almaya hakk olduu ilkesine dayanyordu.114
Bu ilke, erken Yunanistan'da, rahiplerin, eflerin ve krallarn zel
yararna toprak paralan ayrma tresiyle oktan snrlandrlm bu
lunuyordu. Lesbos'daki ekim alannda bir toprak pay tanrlara "ayr-
112 The Books of the Old Testament, (Eski Ahit), "Numbers (Saylar), 33. 51-54.
113 The Books of the Old Testament, Joshua, 18.3-6
114 Yunanistan'da kura", Delphoi bilicisinin kehanetine yaklam nceliini belirlemek ve klan eflerini
atamak amacyla seimlerde de kullanlageldi. Aiskhylos. E. 32; J. Topffer, Attische Genealogie, (Berlin,
3i 8 TA R HNCES E ge
Resim 50. Kura ekimi: Attika vazosu
lyordu". Brea'ya yerleenlere, rahipler iin "ayrlan" birtakm toprak
lar dnda kalan btn topraklar verilmiti.115Kyrene'de de kral iin
benzer trden topraklar "ayrlmt".116lyacia'da, Kral Nausithoos Phai-
ak'lar gtrp yeni yurtlarna yerletirdii zaman, kentin drt yann
onlar iin surla evirir, tekmil topraklan datr ve tanrlara tapnaklar
yapar.117Homerik iirlerde, kraln elinde eitli ayrcalklar bulunma
sna karn, topran halkn denetiminde olduu ak seik grlr.
Lykia Kral btn krallk onurlarn Bellerophontes'le blr, ama Bel-
lerophontes'e verimli, zengin topraklar balayan Lykia halkdr.118
Akhilleus, kendisiyle dvmeye gelen Aineias' uyanrken yle ses
lenir:
Ama sen ldrsen de beni,
Priamos vermez senin eline onur yerini,
deli deil o, akl banda,
hem oullan var onun.
Troyahlar sana bir toprak m ayrd yoksa,
gzel balar m, tarlalar m ayrdlar,
1889), s. 21; W.R. Paton ve E.L Hicks, Inscriptions of Cos (Kos Yaztlar), (Oxford, 1891), s. 137.
115 Creek Historical Inscriptions, s. 88-90, Aiskhylos, E. 403-05.
116 Herodot Tarihi, 4. 161. 3.
117 Odysseia, 6. 9-10.
118 ilyada, 6.195-95.
T o p r a k 319
onlara m konacaksn beni ldrrsen,
hi de kolay deil bunu yapmak.119
Burada da onur yerini veren Kral Priamos, balar ve tarlalar ve
rense Troya halkdr. Sanrz gerekte klan efleri olan Aitol yallar,
kendileri urunda arpmaya, illerini korumaya raz etmek iin gzel
Kalydon ovasnn en bereketli yerinde toprak vermeyi nerirler Mele-
agros'a.120te bu ayrlan topraklara temenea ad verilir; halk arasnda
bltrlen topraklarn geriye kalanndan "kesip alman" (temno) ya
da "ayrlan" (eksaireo) topraklardr bunlar. Temenos, kabile dzeninin
barnda geren tohumudur zel mlkiyetin.
Ayn komnal ve bireysel ilkeler bileimi, yamann paylalmasn
da da grlr. Blm ilemi ayndr: Sava vurgunu (dasmos) kura
ekilerek bllr. Ve tpk topraklar paylalrken krala zel bir top
rak paras armaan edildii gibi, sava vurgunlar bllrken de
genel paydan ayrlan zel bir "ayrcalk" (geras) ya da "dl" (time) alr
kral.121Klk deitirmi Odysseus, dokuz akn dzenlemi olmakla
bbrlenirken, bu akmlarn her birinde talann paylamndan kendi
paynn kat kat stnde, deerli armaanlar aldn syler.122Akha'lar,
Thebai kentini yamaladktan sonra "talan blrler, Khryses'in k
zn da Agamemnon'a ayrrlar."123Daha sonra kz geri vermek zorun
da kalan Agamemnon buna karlk dence ister, ama Akhilleus'un
kendisine anmsatt gibi ok getir artk:
nl Atreusolu, ey doymak bilmez adam!
Ulu canl Akhalar armaan (geras) nerden bulsun versin sana,
elimizde yedee alnm mal m var ki.
119 ilyada, 20.178-86.
120 ilyada, 9. 574-80. Yallar byk olaslkla klan efleriydi. G. Glotz, La solidarity de la/amille dom le
droit erimimi en Grice, (Paris. 1904). s. 12. Temenos, orada alacak kleleri de ieriyor olmalyd:
H. Jeanmaire. Couroiet Couretes. (Lille, 1939), s. 75; ilyada, 9.154-56. Toprak kullanmndaki ayrcalklar
belirsiz; bir olaslkla, bu ayrcalk eflerin elindeydi.
121 ilyada, 1.166-67, 368-69, 2. 226-28; Aiskhylos, Agamemnon, 945; Euripides, Troyal Kadnlar, 248. 273;
Native Races of the Pacific States of North America, 2. 225; The Indian Village Community, s. 195; W.
Robertson Smith, Kinship and Marriage in Early Arabia (Arabistan'n Erken anda Akrabalk ve
Evlilik), (kinci basm, Londra, 1903), s. 65.
122 Odysseia, 14. 229-33. Ege'de, daha .S. on sekizinci yzyl sonlarna kadar, tecim ya da korsanlk
amacyla sefere kan bir gemi geri dndnde, elde edilen kazan iki blme ayrlrd. Bir blm
geminin ortaklarna verilir, br blm de geminin mrettebat arasnda eit bir biimde
paylatrlrd.
123 ilyada, 1. 368-69.
320 TA R HNCES EGE
llerden ne yama ettiysek hep blld,
doru olur mu toplamak bu mallan yeniden?
Haydi durma, sun tanrya sen u kz,
biz Akhalar veririz sana drt katn;
i ki gzel surlarla evrili Troya ilini
talan etmeyi buyursun Zeus bize.124
Elde edilen zenginliklerin halk arasnda bltrlmesi, ok diren
gen bir ilkeydi; yalnz Liparai Adalar gibi uzak kelerde grld
sylenemez bu ilkenin. .. 484'de bile Atinallar gm madenlerin
den elde edilen gelir fazlasnn btn yurttalar arasnda paylatrl
masn nermilerdi. Ama Themistokles, Atmallar bu paray dat
mak yerine sava gemisi yapmna harcamaya raz etti.125Eski kabile
alks, devletin byyen karlarna ayak uyduramyordu artk.
Talan iin geerli olan, yiyecek konusunda da geerliydi. Plutark-
hos'un yazdklarna baklrsa, yemekleri Moira ya da Lakhesis'in eit
lik ilkesine gre sunduklar ilk zamanlarda her ey drst ve zgr bir
biimde dzenlenmiti. Dahas, Plutarkhos, len anlamnda kullan
lan eski bir szcn tastamam "blm" anlamna geldiini belirti
yor.126Plutarkhos'un szcklerin kkenleri konusunda syledikleri
dorudur: dais, dasnos ile ayn kkenden gelmektedir. Et paylar (mo-
irai) eit olarak bltrlmekteydi. Klk deitirmi Odysseus, uzun
servenlerden dnp evinden ieri girdiinde akam yemeinde et da
tlmaktadr; Telemakhos ieri giren partal giysili adama da "herkese
ne kadar pay verilmise o kadar pay verilmesi" iin diretir.127 Hermes'e
yaklan Homerik vg'de, on iki Tanr'ya sunulan et on iki paraya
ayrlr ve kurayla datlr.128
te yandan, etin en iyi yeri saylan srt, bir geras olarak, masann ba
nda oturan efe ayrlrd. Menelaos, konuklarn masaya oturttuun
da, uaklarn kendi nne koyduklar srt yerini alp konuklarna su
124 l/yada. 1.123-29.
125 Herodot Tarihi, 7. 144; 3. 57.2.
126 Plutarkhos. M. 644a; Odysseia, 8.470: Hesiodos, Tanrlann Douyu (Theogonia), (Trk Tarih Kurumu
Yaynlar, Ankara, 1977, Trkesi: Sabahattin Eyubolu-Azra Er ha t). 544; Thgn. 677-78. lkel ortak
a'n gelimi bir kalnts olan Eski Yunan'daki halk lenleri iin bkz. N.D. Fustel de Coulanges. La
citi antique, (Yedinci basm, Paris, 1878). s. 179; M.P. Nilsson, History of Creek Religion (Yunan
Dininin Tarihi), (Oxford, 1925), s. 254-5S: W. Robertson Smith, Religion of the Semites (Samilerin
Dini), (nc basm, Londra, 1927), s. 282.
127 Odysseia, 20. 279-82.
128 Horn. H.4.128-29.
T o p r a k 321
nar.129 Odysseia' da, obanba etleri pay ederken domuzun srtn klk
deitirmi Odysseus'a verir; dokunakl bir davrantr bu, nk o-
banba etin onur payn kim olduunu bilmeden efendisine vermek
tedir.130Oidipus, oullar kendisine etin srtm deil de budunu sun
duklar zaman ilenler onlar.131Oropos'daki Amphiaraos tapman
da ne zaman kurban kesilse, hi amaz, etin srt rahibin payna d
erdi.132 Sparta krallarnn ncelik haklan da nerdeyse aynyd. Her iki
si de hem kral, hem rahipti. Bir lkeye sava atlar m, dilediklerince
koyun ve kei kurban ederler, srt etleriyle kurban derilerini kendileri
ne ayrrlard. Btn lenlerde bir medimnos arpa unu, drtte bir lek
de arap verilirdi onlara.133Thukydides'in belirttii gibi, Yunanllarda
krallk "belirlenmi ncelik haklan" na dayanyordu.134Bu ncelik hak
larnn hangi koullarda kullanld, lyada'nm nl blmlerinden bi
rinde anlatlr:
Glaukos, Lykia'da neden ok sayarlar bizi,
neden oturturlar bizi ba keye,
neden etlerle, dopdolu taslarla arlarlar,
neden bakarlar bize tanrymz gibi,
ulu Ksanthos kylarnda neden geni topraklannz
(temenos) var,
hem ba olmaya, hem buday olmaya elverili?
yleyse burda bizim devimiz ne,
Lykia'llan n sralarnda savamak deil mi?
Kaln zrhl bir Lykia'l o zaman diyecek ki:
Lykia'da bize ba olan krallar,
yal koyun etleri yerler geri,
arabn en iyisini ierler ama,
129 Odysseia, 4. 65-66; ilyada, 7. 321; Horn. H. 4. 122.
130 Odysseia, 14.433-38.
131 Sophokles, Oidipus Kolonos'da, 1375.
132 S/G. 1004. 30-1. Kosta et sunularnn zel yerleri belirli klanlara ayrlrd; Inscriptions of Cos, s. 88-90;
SIC. 271. 589; Plutarkhos. M. 294c.; D.S. 5. 28. amzdan rnekler iin bkz. Social System of the
Zulus, s. 55-56: Lifeof a South African Tribe, 1. 329: E.D. Earthy. VolengeWomen (Valenge Kadnlar),
(Oxford, 1933), s. 37,159; J. Roscoe. TheBanyankole, (Cambridge, 1923), s. 165; J .H. Hutton. The
Sema Nagas, (Londra, 1921), s. 75; P.R.T. Gurdon, TheKhasis, (Londra, 1914), s.48: W.G. Ivens. The
Melanesians of the South-East Solomon Islands (Gneydou Solomon Adalari'ndaki Melanezyalilar),
(Londra. 1927), s. 408.
133 Herodot Tarihi, 6. 56; X. RL. 15. 3.
134 Peloponnesos Sava, 1.13.1.
323
IX
NSANIN YAAMDAK PAYI
1. Meslek Klanlar
Kabile toplumunun daha yksek evrelerinde, uzmanlk uralar
belirli klanlarda soydan geme eilimindedir. Eski Yunan'da byle bir
ok meslek klan adna rastlarz: Asklepiadai (hekimler), Homeridai
(ozonlar), amidai, Brankhidai, Krontidai (biliciler), Kerykes, Theokery-
kes, Talthybiadai (ulaklar).1Sparta'da btn ulaklar Talthybiad'lardan-
d. Herodotos, ulakln bu klann geras' olduunu anlatr.2 Daha bir
ok klan vardr adlar bir meslei dile getiren: Poimenid'ler (srtma
lar), Bouzyg'ler (kz srenler), Phreorykh'ler (kuyu kazclar), Daida-
lid'ler (yontucular), Hephaistiad'lar, Eupyrid'ler, Peleke'ler (silahlar
ve demirciler).3Bu meslek klanlar bir bakma loncalar olarak da ta
nmlanabilir. Bir eit oybirliiyle girilebilen bir meslek rgt olan or
taa loncas, Grnbech'i de gstermi olduu gibi, zanaat klannn
deiip gelimi bir uzantsyd.4Ama Yunan loncalar, kkenlerine da
ha yakn bir yerdeydiler. lk balarda Homerid'ler ya da Homerosoul-
lar Homeros'u gerek torunlarydlar; kurucuyla hibir soyba bu
lunmayan ozanlar aralarma almalar daha sonralardr.5Doutan ka-
1 W.H. Roscher, Ausfhrlicftes Leakon der griechischen und rmischen Mythologie, (Leipzig, 1884-1937),
Keryke'lerle ilgili olarak bkz. bu kitapta IV. Blm, "8. Eleusis Mysteria'larnn Klan Temeli". J. Toepffer,
Auische Genealogie, (Berlin, 1889), s. 80-91 iamid'lerin Elis, Sparta, Messenia ve Koroton'da kollar
vard: Herodot Tarihi, 9. 33, 5. 44. 2; Pausanias, 3.12. 8, 4. 16. 1, 6. 2. 5, 8. 10. 5; Pindaros, O. 6.
Gnmzdeki zanaat klanlar iin bkz. A.C Hollis, The Nandi, their Language and Folklore, s. 8-11;
G. Landtman, Origin of the Inequality of the Social Classes, s. 83.
2 Herodot Tarihi, 7. 134.
3 attische Genealogie, s. 136-46,166, 310-15.
4 Culture of the Teotons, 1. 35.
5 Pindaros, N. 2; Strabon, 645; bkz. bu kitapta "Homerosoullar blm, 3. Saraydan Pazar Yerine."
324 TA R HNCES Eg e
zaulan hak, yelerin oybirliiyle yaygnlatrlmt. Asklepiad'lar da
ayn biimde da aldlar. stelik Asklepiad'larn bunu nasl yaptk
larn da biliyoruz. Yeni ye "ana-babasna gsterdii saygy ustasna
da gstereceine, onu geimine ortak edeceine, kazancn kara gnde
onunla paylaacana, onun akrabalarna kendi kardeleriymiler gibi
davranacana" and iiyordu.6 Bu, klana almann, evlat edinmenin bir
biimiydi; bunun da bir yenidendou kuttreni olarak, bir zamanlar
ilkel klann olaan bir zellii olduunu biliyoruz. Olasdr ki, btn
bu deiikliklere karn, soy zinciri hibir zaman tmden yok olmam
t. Asklepiad'lar dan olan Aristoteles drdnc yzylda hl Asklepi-
os'un soyundan geldiini ileri srebiliyordu.7 Kald ki bundan kuku
yoktu, nk ortaada olduu gibi Yunanistan'da da oul babasnn
yolundan gitme eilimindeydi.
Asklepiad'lar soy zincirlerini hekimlerin ustasna kadar vardryor
lard. Homerid'ler ozanlarn en ycesine; amid'ler bilicilik tanrs Apol-
lon'un oullarndan birine; Keryke'ler ulakln tanrs Hermes'in bir
oluna; Theokeryke'ler ulak Talthybios'a; Daidalid'ler Minos Giritini
destans sanats Daidalos'a; Bouzyg'ler kzleri ilk kez sabana koan
Bouzyges'e kadar vardryorlard soy zincirlerini. Hepsinde de klann
soydan gelen meslei, kurucuya yaktrlyordu.
Zeus, Kronos'a ve Titan'lara sava amadan nce, eer bu savatan
utkuyla karsa var olan ayrcalklara sayg gstermekle kalmayp ay
rcal olmayanlara da ayrcalklar balayacana ant ier tanrlar
nnde. Ve sonunda, sava son bulduunda, tanrlar lmszlerin ba
na gemesini, Olympos'un efendisi olmasn isterler ondan.8 Verdii
askeri hizmetin dl olarak Olympos'un kral olur Zeus. Tanrlarn
bana geer gemez de onur paylarn datr her birine. Hephaistos'un
geras' atetir,9 Atlas'n payna den moira, g ayakta tutmaktr;111
nympha'larn payna den moira ise, lmllerin genliini beslemek
tir.11Apollon'un payna mzik ve dans derken, Hades'in lakhos'u sis
li karanlklar lkesidir.12Moira' s ya da t ime' si sevimek olan Aphrodi-
6 Hp. Jusj. 1- 298-300. Bunun Asklepiad'larn and olduu aka belirtilmiyor, ama baka hangi meslek
klanna yaktrlabilir bilemiyorum.
7 D.L.5.1.
8 Tanrlarn Douu, 73,74,112-13, 383-403, 881-85; Aiskhylos, ZincireVurulmu Prometheus, 218, 244-
47; Alkman, 45.
9 ZincireVurulmu Prometheus, 38.
10 Tanrlarn Douu, 520.
11 Ayn yerde, 348.
12 Stesikhoros, 21
te bir keresinde dokuma tezghnn bamda alrken yakalanr. At
hena buna ok kzar, Aphrodite onun kleros'unu almtr; Moira'larn
kendisine yaktrdklar ile uramayacaktr artk Athena.13Apollon
Orestes'i Erinys'lerin elinden kurtardnda, Erinys'ler Moira'larn ken
dilerine doutan verdikleri lakhos'u kendilerinden almakla sularlar
Apollon'u.14Asklepios da ayn nedenle cezalandrlr: lleri diriltme
ye kalkmakla Hades'in moira'sim ayaklar altna almtr.15
Herodotos'a gre, "Yunan tanrlarnn soy zincirini dzenleyen" ve
"tanrlara sfatlarn, ayrcalklarn, grevlerini veren, grnlerini
belirleyen", Homeros ile Hesiodos'du.16stilac kabileler nasl Ege'yi
ezip gemilerse, Kronosoullar da dnyay yle ele geirmilerdi. s
tilaclar topraklar nasl kurayla blmlerse, Kronosoullar da yer
yzn yle blmlerdi. Bu kabilelerin krallar, yerlerini, verdikle
ri askeri hizmete borluydular; tpk Olympos'un kral gibi. Gene, mi-
tologyada karmza kan tanrlararas iblm de, meslek klanlar
sisteminin, bir baka deyile insann urann -yaamdan ald payn,
doutan elde ettii hakkn- doduu klan tarafndan belirlendii sis
temin bir yansmasdr.
2. plik Bken Moira'lar
Peki, bu Moira'lar, baka bir deyile zenginlik "pay"lar ya da i "b-
lmler"i nasl oldu da yazg ipliini bken tanra olup ktlar? Bu
sorunun yantn ararken, Wilamowitz'in yaptndan daha iyisini be
cermemiz gerekiyor; nk Wilamowitz bu dnceyi "salt iirsel bir
bulu" olarak ele almt, sanki iirsel bulular ya kendi kendini ak
lar ya da hi aklanamazlarm gibi.17
Ayn evresiyle ilintili daha birok eyin yan sra bir de bysel
bir say vard.18Bir zaman blcs ve kadnlarn tapnd bir nesne
NSANIN YA AMDAK PAYI 32S
13 Tanrlarn Douu, 204-05; Nonnus, D. 24. 274-81.
14 Aiskhylos, Eumenides, 173,335-36, 730.
S Aiskhylos, Agamemnon, 1004-14.
16 Herodot Tarihi, 2. 53.
17 U. von Wilamowitz-Moellendorff, DerCIaube derHellenen, (Berlin, 1931), 1.359. Krause, Moira'larn
dokumac oluunu "lnme olarak deerlendiriyor Die Ausdrcke fur das Schicksal bei Homer,
Clotta, 25. 143. W. Drexier ise, Moira'larn bulut ve sis tanralar olduklarn, ilkel insann yazn
gkyznde kmeler halinde grd bulutlar eriltmi iplikler" olarak dlediini ileri sryor W.H.
Roscher, Ausfiihrliches Lexikon der griechischen und rmischen Mythologie, (Leipzig, 1884-1937), 1.2715.
18 R. Briffault, The Mothers (Analar), (Londra, 1927), 2. 603-06.
326 TA R HNCES EGE
olan aym, her zaman dii olarak tasarlanan Moira Tarla ikili bir ban
ts sz konusuydu. Moira'larn adlar Kiotho, Atropos ve Lakhesis'di.
Klotho, iplik bkmenin kiiletirilmiidir aka; nn en yalsdr.
Homeros, Moira'lardan hep birlikte "yazg ipliini bken gl tanr
lar", yani Klothes diye sz eder, ama br ikisinin adn anmaz.19Da
ha sonralarn yaznnda Atropos "sk dokunmu yaam kesen" iren
tanra olarak belirir. Anlald kadaryla, bu benzetme, dokunmu
kuman dokuma tezglundan kesilmesinden kaynaklanmaktadr: "Ha
yatm bir ulha gibi drdm; o beni eriten kesecek."20 Ne var ki, bu
yoruma ilk Yunan yaznnda rastlanmyor;21bu adn geleneksel yoru
mundan da bu sonu kmyor: Atropos geri dndrlemez, iplii
zlemez.22Kald ki, Aiskhylos'a kadar uzanan bu yorum bile sonradan
dnlm bir yorum gibi grnyor. plik eirenin eirdiini z
mesi ya da dokumacnn dokuduunu skmesi o kadar g bir i de
ildir; Penelope bunun en ak rneidir. Dolaysyla, belki de sz ko
nusu olan, yanl bir kken belirlemesidir. Szck "dndrme" (trepo)
dncesinden kaynaklanmaktadr, buras kesin. Ama belki de nek
olumsuzluk belirten bir ek deil, pekitirmeli bir ektir. Bu durumda da,
Atropos, p ile k'nin yer deitirmesiyle atraktos'un bir yan biimidir yal
nzca; "dndrlemez olan" deil, dndrc'diir, i'in bir kiileme
sidir. Lakhesis'e, yani lakhos ya da ayrlm pay tanrasna gelince, te
ki ikisinin yannda yer almas, onun iplik bkme sanatyla -iplik ei-
renler arasnda ya ilenmemi ynn ya da ii doldurmaya yetecek ka
dar ynn, ki ikisi de ayn kapya kar, paylatrlmas- bantl bir
arm tam olabileceini akla getirmektedir.23
yleyse, ne oldu da bu l, insan yazgsnn ipliini bker oldu?
Bu sorunun yant, onlarn insan ilkrneklerinde (prototiplerinde) aran
maldr. Unutmayalm ki, buradaki gelenek tutarldr: nsann yazgs
insan doar domaz bklmeye balar.24 Bu da MoiraTar, gene bir ip
lik bken olarak betimlenen Eileithyia ile bant iine sokar.25 Bu a
19 Odysseia, 7. 197. l ilk kez Hesiodos'un Tanrlarn Douu'nda grlyor: 218.
20 TheBooks of the Old Testament, "Isaiah", 38.12.
21 Bu dnceyi eskil yazn'da hi bulamadm, ama Vergilius'un Aeneis'inde dolayl olarak getii
grlyor 10. 814.
22 Aiskhylos, Eumenides, 335-36 (dipnotuma baknz); Platon, Devlet, 620e; Cali. LP. 103; Nonnus, D.
25. 365,40. 1; Luc. JTr. 18; Euripides, fr. 491; Jo. Diac. ad Hes. Sc. 236.
23 Orph. t. 70, AP. 7. 5; Erinna, 23.
24 ilyada, 20.127-28; Odysseia, 7.197-98; Aiskhylos, Eumenides, 348; Euripides. Helene, 212; Euripides,
phigeneia Tauriste, 203; Euripides, Bakkha lar, 99; Plutarkhos, Moralia, 63 7f.
25 Pausanias, 8. 21. 3; Pindaros, O. 6. 42.
dan bakldnda Moira'lar, ebelerdir, douma yardmc olan yal ka
dn akrabalardr.26 Peki o zaman bu kadnlar bir ocuun doumunda
ne diye iplik bkmekle urayorlard? Bana kalrsa, bir tek yant var
dr bu sorunun: ocuun giysilerini hazrlyorlard.
Giysilerin balca ilevi, en azmdan souk iklimlerde, bedeni koru
maktr. Bu ilev, bir insann giysilerinin her naslsa onun yaamyla ba
lantl olduu dncesine dayal by uygulamalaryla i iedir her
yerde. Bu da, insan gvdesinin boyal ya da dvmeli by nianlaryla
sslenmesi alksn, gerdanlk, bilezik, yzk trnden taklar takl
masn aklamaktadr.27 Yunanistan'da yeni doan ocuk kundak bezi
ne sarlr, ocua nazarlklar taklrd. Bu sslere genellikle gnorismata,
"nianlar" denilirdi, nk bunlara bakp ocuun kimliini anlamak
olasyd.28 stenmeyen bir ocuk bir yere brakld zaman, nianlar da
birlikte braklrd. ocuun yaayabileceini ummalar bir yana, ana-
babann ocuun ortadan kalkmas konusunda kararl olduklar durum
larda bile braklrd nianlar. Kyros doup da, yabanl hayvanlara bra
klmas iin bir srtmaca verildiinde renkli kundak bezine sarlyd ve
alhn taklarla sslenmiti. Yumuak yrekli srtma, Kyros'u kendi ye
ni domu bebeiyle deitirirken, Kyros'm taklarn da karp kendi
ocuuna takt.29Dolaysyla, ocuk braklrken nianlarn da brakl
mas, salt ocuun sonradan yeniden bulunabilmesi umudundan kay
naklanm olamaz, bu ancak belirli durumlarda ikincil bir neden olmu
olabilir. ocuun ruhunun, bir lde, onun kkeninin izlerini tayan
giysilerince ierildii inancndan esinlenen kuttrensel bir davrant bu.
Araplar srlarn masn dedikleri belirgin bir iaretle dalarlar. Bu,
balangta, Robertson Smith'e gre, tpk Bantu'larm hem klan sr
larn, hem de klan yelerini iaretlemekte kullandktan trden bir klan
NSANIN YA A MDA K PAYI 327
26 E.D. Earthy. Valenge Women (Valenge Kadnlar), (Oxford, 1933), s. 69; The Boanda, s. 51; The Bakiara
or Banyoro, s. 242; J. Roscoe, The Bagesu and Other Tribes of the Uganda Protectorate(Bagesu'lar ve
Uganda Protestorasndaki teki Kabileler), (Cambridge, 1924), s. 24; The Sema Nagas, s. 233.
27 Religion ofthe Semites, s. 335; R. Karsten, The Civilisation of the South American Indians (Gney Amerika
Yerlilerinin Uygarl), (Londra, 1926), s. 1-197; The Nandi, Their Language and Folklore, s. 27.
28 Romal ocuklar boyunlarna iinde bir phallus' bulunan kk bir kutu takarlard. Erkek ocuklar
togo virilis'i (geleneksel beyaz Roma giysisi; erkek ocuklar belli bir yaa kadar togo protexta, erginlik
ana eriince de togo virilisgiyerlerdi) giyinceye kadar, kz ocuklar da ola ki evlenene kadar takarlard
bu kk kutuyu boyunlarna: Dictionnaire des antiques grecques et romaines. Yunan nianlarnn
sonradan ne yapld ak deil, ama Orestes'in durumunda titizlikle korunmular, baka bir rnekte
de evlenen bir gen kz tarafndan adak olarak sunulmulardr. Longus, 4. 37. Atina'da kundak balar
genellikle bu amala saklanm bezlerden yaplrd. Bu bezler, ana-babann Eleusis'de erginleme
treninden getikleri srada kullanlan bezlerdi: Aristophanes, Plutos, 845.
29 Herodot Tarihi, 1.111. 3; Horn. H. 3.121-22.
328 TARHNCES Ege
belirtkesiydi.30 Wasm szc, Arapa "ad" anlamna gelen isin szc
yle ayn kktendir. Ayn benzerlik Hint-Avrupa dillerinde de gr
lr: "mark" (iaret) ve "name" (ad). ThebaiT SpartosTarn biri ylan,
br karg olmak zere iki belirtkeleri vard. ykye gre, her klan
yesi doutan karg iaretini tayordu. Ama doutan var olan bu
iaretler kaltmsal deildi; kald ki, kargnn gerekte dvme olduu
gr de akla uygundur.31Erekhtheus'un, kznm ocuunu, atas y-
lan-adam onuruna bir ylan gerdanlkla sslediini unutmayalm; ite
karg dvmesi de ylan gerdanlkla ayn ii grmekteydi. Orestes, yur
duna dndnde, kendisini ocukluundan beri grmemi olan kz
kardei phigeneia'ya kimliini onun dokumu olduu bir giysiyi gs
tererek kantlar; belki de Orestes'in kundak bezidir bu giysi.32 Giysiye
hayvan motifleri ilenmitir. Tm eski alar boyunca, hayvanlar, ma
deni taklarda ve bebeklerin kundakland ssl bezlerde geleneksel
bir motifti. Menandros'da bunun birok rneine rastlarz; rnein,
Syriskos terk edmi bir bebein nianlarn incelerken yle der: "
te altn kaplama demir bir yzk. Ya mhre ilenmi olan ne, bir boa
m, yoksa bir kei mi?" Bir baka yerde: "Git, u mcevher kutusunu
getir bana. Biliyorsun, saklaman iin sana vermitim... u ne, bir kei
mi, bir kz m, yoksa baka bir hayvan m?.. te beni bebekken sar
l bulduklar kundak bezi bu."33 Gnorismata, yani "nianlar", ocukla
rn klan totemiyle iaretlendii dnemin uzantlaryd. Bunlar, klan ata
snn bir yeniden kiilemesi olarak, ocuun klannn soysal grevle
rini ve ayrcalklarn -moira' larm- doutan kalt aldm gsteriyor
lard. Ve dolaysyla, nakl kundak bezleri dokuyan kadnlarn izd
mleri olarak MoiraTar, her insann doutan kazand hakk belir
leyen soysal alknn yetkesini simgeliyorlard.
Ayn sonuca bir baka yoldan da varabiliriz. Orpheus'ularn ve
Pythagoras'larn daimon' u, genius ya da bir baka deyile insana do
ar domaz egemen olan, onun yaamnn tm canalc olaylarn e
kip eviren koruyucu ruhtu. Bu Msrllarda ka, MeksikalIlarda nagtal,
30 Kinship and Marriagein Early Arabia, s. 213; TheMasai, their Languageand Folklore, s. 290; TheNandi,
their Languageand Folklore, s. 22.
31 Aristoteles, Poetika, 1454b; D. Chr. 1.149R; Gaius lulius Hygius, Fabularum Liber, 72; Plutarkhos,
Moralia, 563a; T. Harrison, Savage Civilisation, (Londra, 1937), s. 435; A.B. Cook, Zeus, (Cambridge.
1914-40), Z 122.
32 Aiskhylos, Khoephoroi, 230.
33 Menandros, Epit. 170-74; PK. 631-60. Philostratos, Imagines, 1. 26: Burada, Phllostratos, Horalann
bebek Hermes'in kundak bezlerine "nianlardan yoksun kalmasnlar diye iekler serpitirdiklerini
anlatr.
NSANIN YA A MDA K PAYI 329
/ Vrnerikan yerlilerinde nanit' dur.34 Klan totemine rnekseme yoluyla
oluturulmu totemlerdir bunlar ve ou zaman i ie gemilerdir.35
Yunanca'da bile, bu tek daimon dnda, klana bal kaltmsal bir dai
mon grlr.36 Dahas, bu szck, srekli olarak moira szcyle ner-
deyse e anlamda kullanlrd. Yunanca'da "talihini denemek" anlamn
da "daimon' unu snamak" ya da "moira'm aratrmak" deyimleri kulla
nlrd.37 Empedokles, bir insann yaamn balatan iki tr daimon ya
da moira bulunduunu sylyor.38 phigeneia hem kendisini anasnn
dlyatamdan karan uursuz daimon' a, hem de anasna bylesine ac
nas bir ocuk dourtan Moira'lara birlikte ilen yadrr.39 Konuyu bi
raz daha perinleyecek olursak, daimon szc "yemek" anlamna ge
len dais ve "blm" anlamna gelen dasmos szckleriyle ayn kken
dendir. Her insann mo/ ra'sru ekip eviren ata ruhudur daimon.
Moira'lar erginleme, evlenme ve lm konularnda da etkindirler.
Atina'da, daha nce lm haberi gelmi ve akrabalarnca ardndan yo
lu yordamyla atlar yaklm bir adam bir gn anszn kagelirse,
gerekte bir doum yanslamas olan bir tren dzenlenir, baka bir
deyile adam toplulua yeniden kabul edilirdi. Bu durumda, toplulu
a yeniden alman adamdan, ikinci bir potmos edinmi kii anlamnda
deuteropotmos40 diye sz edilirdi. Burada, potmos, insann payna "d
en" (Latince'de casus) anlamnda moira ile eanlamldr. Mitologyada,
Zeus ile Hera'nn dn yatann baucunda Moira'lar vardr.41Ta
pmdaysa, gelin Artemis'e ve Moira'lara sandan bir tutam sunar.42
Gerdek gecesi yle denilirdi: "Bu gece, yeni bir potmos, yeni bir dai
mon balatyor."43 te yandan, "lm pay" anlamna gelen moira
34 Cambridge Ancient Historyde T.E. Pcet. 1. 334; E.A.W. Budge, The Cods of the Egyptians (Msrllarn
Tanrlar), (Londra, 1904), 1.163; A. Moret ve C. Davy, Des dans aux empires, (Paris, 1923), From
Tribe to Empire (Kabileden mparatorlua), (Londra, 1926), s. 8.145; C.K. Meek, A Sudanese Kingdom:
an Ethnographical Study of the Jukun-speaking Peoples of Nigeria, (Londra, 1931), s. 202-07; Native
Races ofthe Pacific States of North America, 2.277; H.R. Schoolcraft, Indian Tribes ofthe United States
(Birleik Devletlerdeki Yerli Kabileleri), (Philadelphia, 1853-56), 5.196.
35 H. Webster. Primitive Secret Societies (ilkel Gizli Dernekler), (kinci basm. New York, 1932). s. 154.
36 Aiskhylos, Agamemnon, 1478,1568.
17 Aiskhylos, Thebaiye Kar Yediler, 493; Khoephoroi, 511.
38 Empedokles, 122; Plutarkhos, Moralia, 474b.
39 Euripides. phigeneia Tauriste, 203-07; Euripides, Helene, 212-14; ilyada, 3.182.
40 Plutarkhos, Moralia, 265a. Hindu'larda yurt dndan lkesine geri dnen bir kimse "yeniden domak"
zorundadr: J.G. Frazer, The Golden Bough, (Altn Dal), (Londra, 1923-27) Taboo and the Perils of
the Soul ("Tabu ve Ruhun Korkulan"), s. 113.
41 Aristophanes., Av. 1731 -43; Pindaros, fr. 30.
42 Pollux. 3. 38.
43 antipho Soph. fr. 49.
thanatou44 gibi deyimler de, insann br dnyadaki yaamda da ken
dine ayrlm bir pay bulunduunu gstermektedir. te btn bu d
nceler toplancasnn anahtar, insan yaamnn olaan blmleri ya
da moiralarnn, yani doum, erginleme, evlenme ve lmn ilkel d
ncede ayn nitelikte olaylar olarak ele alnmasnda yatmaktadr.
MoiraTar, ata alksnn kiiletirmeleri olarak; ilkel ortaklamac-
ln ekonomik ve toplumsal ilevlerinin -avn paylalmas, talann
paylalmas, topran paylalmas, klanlar arasnda iin bliilmesi-
simgeleri olarak dodular. Denilebilir ki, Moira'larn kkeni, Cilalta
a ana-tanralardr. Anaerkil klann kadn-yallarndan kaynakla
nan bu ana-tanralar, klanlarda yaamaya baladklarndan bu yana
erkeklerin yaam stnde su gtrmez bir egemenlik kurmu olan sa
ysz kadn-ata kuann ortak yetkesini simgeliyorlard. Aiskhylos,
dnyann balangcnda Moira'larn her eye egemen olduklarn, en
stn sayldklarn anmsyordu.45
3. Hora'lar ve Kharit'ler
Moira'larn kimliini belirledikten sonra, ngiliz iirinde "Hours"
(Saatler) ve "Graces" (Gzeller) olarak boygsteren Hora'lar ile Kha-
rit'leri yorumlamakta pek glk ekeceimizi sanmyorum.
Hora'larn adlar, Eunomia, Eirene, Dike46 snfl topluma degin
adlardr. Eunomia, yani Yasa ve Dzen yeterince ak. Eirene, yani Ba
r, kent-devletleriyle birlikte biimlenen bir dnce 47
Dike ise, az ileride greceimiz gibi, Homeros-sonras dnemde
Moira'nm yerini alan bir kavram. Ama gerekte Hora'larn kendileri
adlarmdan eskidir. Yln blmlerini yanstan ortak adlar ve kendile
rine dourganlk ruhlar olarak tapmlmas, ilkel dnemlere uzanan
varlklarn kantlamaktadr.48 Hora'lar toprakta ahmanm zamanla
rn ve mevsimlerini belirlemelerinin,49sepetlerini iekler, buday de
metleri ve yemilerle doldurmalarnn50 yan sra, Semele'nin evlen-
330 TA R H NCES F.GE
44 Aishkylos, Periler, 917; Aiskhylos. Agamemnon, 1462; ilyada, 16. 457, 23. 9.
45 Aiskhylos, ZincireVurulmu Prometheus, 531-34.
46 Tanrlarn Douu, 901-2.
47 J. Hasebroek, Staot und Handel imalien Griechenland, (Tbingen, 1928), Tradeand Politics in A n c i e n t
Greece (Eski Yunanda Tecim ve Politika), (Londra, 1933), s. 118.
48 Philokhoros, 18,171; Aristophanes, Pa. 308.
49 Tanrlarn Douu, 903; Pausanias, 1. 40.4.
50 Eusebios, PE. 3.11. 38; Eusebios, AP. 6. 98.
n s a n i n Y a a m d a k i P a y i 331
meine yardmc olmular/ 1yeni doan Hermes'i kundaa sarp diz
lerinde hoplatmlardr.52 KharitTerin adlarysa Euphrosyne (Sevin),
Thalia (Elenti) ve A glaie'dir (Parlak).53 KharitTer Kadmos'un d
nnde,54Peleus'un dnnde,55 Aphrodite'yle,56 Olympos Bayram
larnda Hora Tarla,57 Persephone doduunda Hora'larla veMoira'lar-
la dans ederler.58
Bu kutsal llerin, yani KharitTer, Moira'lar ve Hora'larn gerek
te bir olduklar aktr. Hepsi de, eskil anaerkil devletin douuyla bir
likte kadn-atalardan kaynaklanp bireyselleen ana-tanralardan ay
r olarak, kadn-atalarm anonim biimden oalmasndan baka bir ey
deildir. Bunlar durmadan, koroba olan u ya da bu ana-tanrayla
Resim 51. Kharitler: Attika duvar kabartmas
51 Nonnus. D. 8.4-5; Moskhos, d. 2.164.
52 Philostratos, Imagines, 1. 26; Pindaros, P. 9. S9-62; Euripides. Bakkha'lar, 418-20; Pausanias, 2.13.
3. Bunlar ayn zamanda doum tanralarydlar: Nonnus, O. 3.381-82,9.12-16,16.396-98, 48. 801.
53 Tanrlarn Douu, 907-09.
54 Theognis, 15-16.
55 Quintus Smyrnaeus, 4. 140.
56 Odysseia, 18.193-95, 8. 362-66; lyada, 5. 338.
57 Horn. H. 3.194-96
58 Orph. H. 43.
332 TA R HNCES EGE
birlikte bir tr koro olarak karlar karmza. Artemis'e Moira'larla bir
likte tapmlrd.59 Demeter'in bir ad da HoraTar Yaratan'dr.60 Ar-
gosiu Tanra Hera'nn, Hora'lar ve Kharit'lerin resimleriyle ssl bir
tac vardr.61Odysseia' da, Kharit'ler dans ettiinde ba eken Aphro-
dite'dir.62 Ayn tanra Attika geleneinde MoiraTarm en yals diye
tanmlanr.63 Gerekte en genlerinden biriydi.
4. Erinys'l er
Erinys'ler ilk bakta tmden farkldrlar:
Ne bir tanr, ne bir insan, ne bir hayvan sokulur yanlarna,
Tiksin gen kzlar, yllarn salarn aartt ocuklar,
Ne gkyznde bir sevenleri var, ne yeryznde,
Uursuz gelmiler bir kez bu dnyaya,
Tartaros'un dibindeki karanlkta yaarlar.64
ErinysTerin ii, akrabasn ldreni, yalan yere ant ieni, ana-baba-
sma kt davranan, konuklarn ho tutmayan cezalandrmakt. Bu
sulardan birincisini Drdnc Blm'de incelemitik. tekilerse, Eleu-
sis'deki Orpheus'u mysteriaTarm, yani gizli tapmalarn "yazl ol
mayan yasa"sma denk derler: Tanrlara sayg gster, ana-babana say
g gster, yabancya sayg gster.65ErinysTerin verdii cezalar ldr
ma, ktlk, dlszlk, salgn hastalkt. Balangta, ErinysTerin hemen
davranp sulunun lmne yol atklarna inanlrd. Minos Giritinin
sylencelerdeki Yasa Koyucusu RhadamanthysTn bulduu uygulama
y anmsayacaksnz. Rhadamanthys, sulu olabilecekleri ant iirterek
snard.66ite bu uygulama, ErinysTerin rolne de aklk getiriyor. Su
lanan kii kendini koullu olarak ilenlerdi; eer suluysam klanmla
birlikte yok olaym, gibisinden bir dua ederdi. Bylece, ant ime, su
59 C/G. 1444.
60 Hom. H. 2. 54. 192, 492; Cali. Cer. 122-24; Nonnus, O. 11. 501-04; 1C. 12. 5. 893; Cali. Ap. 87:
Pausanias, 3.18.10. 8. 31. 3.
61 Pausanias, 2. 17. 4.
62 Odysseia, 18.193-95.
63 Pausanias, 1.19. 2.
64 Aiskhylos, Eumenides, 68-73.
65 G. Thomson, Aeschylus, Oresteia, 1. 51-52, 2. 269-72.
66 Platon, Leg. 948.
NSANN YAAMDAK FA Y I 333
un edimsel bir snanmas olmaktan kp da tann gzn korkuta
rak kant glendirmenin bir aracna dntnde,67 ErinysTer te
ki dnyaya ekildiler, orada ller lkesi tanras Persephone'nin ce
hennem elileri olarak ilenlilerin ruhlarna ikenceler ektirdiler.
Erinys'lerin yazl olmayan yasalarla ba Homerik iirlerde bile g
rlr, ama bu yasalar ilkel dnemlerin yasalar deildir. A nt iirerek
snama, kabile dzeninin ileri aamalarnda grlr yalnzca. Ana-ba-
bava boyun eme, ailenin var olmasn gerektirir. Dilencilere ve yaban
clara yaktrlan kutsalln bir erei vard: Topraktaki igc yeter
sizliini, daha somalar da tecimin gereklerini karlamak. Btn bun
lar, Rhadamanthys ve Persephone'ye yaplan gndermelerle birlikte
dnldnde, yazl olmayan yasalarn Minos Giritinden kald
n akla getiriyor.68
ErinysTer, Kadmos soyundan gelen Oidipus'un sylencesinde ar
lkl bir yer tutar. Oidipus'un babas Thebai Kral Laios'dan balayarak
Oidipus ve oullan ErinysTer tarafndan ilenlenir ve cezalandrlr;
Erinys'lerin ilenci en sonunda hanedann ykmna yol aacaktr.69 Delp-
hoi'dan kaynaklanan bir gelenekti bu.70 te yandan, Odysseia' da, Oi
dipus'un bana bela olan kt cin Furia, babasnn deil, anasmndr;71
bu perilerinin balangta diisoylu olduklarn gsteren, cinsiyetle
rinin yan sra daha baka belirtiler de vardr.72 Meleagros, anas Alt-
haia'nn erkek kardeini ldrnce, Althaia olunun stne perile
ri Erinys'leri salmt. Analarn ldrdkleri sulamasyla Orestes'i ve
Alkmaion'u cezalandranlar da Erinys'lerdi.73Bunlarn hepsi de akra
balar aras adam ldrme rnekleriydi; bir kabile yesinin ileyebile
cei en korkun su. Sonuta, Erinys'lerin "ilenler" olarak tanmlan
masna74 ve ylanlar biiminde tasarlanmasna bakarak, temelde, in
sanlar ilenleyerek kabile tresinin inenmezliini savunan o anaer
kil kadn-atalarn belli bir ynn grebiliriz.
67 A.S. Diamond. Primitive Law (ilkel Hukuk), (Londra, 1935), s. 52.
68 Ant verdirerek snama, Gortyna Yasalar'nda teki ilkel yasalardan daha arlkldr: Primitive Law, s.
364-65. Giriti istila eden Dor'lar, Minos yasalarna uymay srdren oradaki eski halktan birok
kurumu devraldlar: Aristoteles, Politika, 1271b.
69 Pindaros, O. 2. 42-46; Aiskhylos, Thebaiye Kar Yediler, 710-12, 751-52, 770-72, 776; Sophokles,
Oidipus Kolonosta, 1434.
20 Herodot Tarihi, 4. 149.
21 Odysseia, 11.279-80.
22 Moira'lar gibi bunlara da yalnzca kadnlar tarafndan tapndrd: Euripides, Mel. Capt. 18-21.
23 lyada. 9. 565-72; Apollodoros, 1. 8. 3, 3. 7. 5.
24 Bkz. bu kitapta. IV. Yunan Kabile Kurumlan, 9. Adam ldrmeye Kar Tutum, s. 140-45.
ErinysTerin de tanralarla balar vard; ama yalnzca Demeter ve
Persephone'yle. Erinys'ler, Homeros'da, yalan yere ant ienlerin ruh
larn cezalandrma grevini Persephone ile paylarlar.75 ArkadiaT
Demeter Erinys, onlarn adn tar grld gibi; stelik nereye bak
sanz ylan ile Demeter arasnda bir ba grrsnz.76 Erinys'ler, Mi
nos Giritinin Moira'lardr.
334 T a r i h n c e s i Eg e
5. Moira'larn Hint-Avrupa Kkeni
Kimileri Erinys szcne bir Hint-Avrupa kkeni bulabilmek iin
ok aba harcam, ama bu abalarn tm de boa kmtr. ou bi
linmeyen yabanc dillerden kaynaklanan birok e ieren Yunan di
lini ele alrken, ortaya bir Hint-Avrupa kkeni koyabilmek iin salt dil
bilimsel bir olaslktan te bir ey gereklidir; nk rnein niteliine
bakarak, kar yandaki teki seenekleri kestirmemiz olanakszdr. n
mzdeki rnekle ilgili olarak, Latince'deki Furia ve Yunanca'daki erir-
yo, yani "fke"nin gsterdii gibi, szcn "lgnlk" artrdn
syleyebiliriz ancak.77 Bu da, kendisini dorulayacak hibir Hint-Av
rupa kkeni bulamadmz ar bir grtr.
te yandan, moira kesinlikle Hint-Avrupa kkenlidir ve bu nokta
ya dayanarak zmlememizi bir adm daha ilerletebiliriz. Analk hak
kyla bantl olduklarndan, Moira'lar, ok gerilere, Hint-Avrupa ta-
rihncesine kadar gitseler gerek. Bizi ok eskilere, en sonunda avclk
ekonomisine kadar gtren yemein paylalmasndaki rolleri de ay
n sonucu karmamz salamaktadr. Byle olunca, Hint-Avrupa kl
trnn teki kollarnda ayn kkten gelen kavramlar bulmay uma
biliriz. Konu burada incelenemeyecek lde kapsaml, ama belki Ro
mallarn Parka'lar, Keltlerin Matres Dea'lar ve Germenlerin Norn'la-
ryla ilgili bir iki sz sylenebilir.
Parka'larn bize pek yardmc olacan sanmyorum. Doum peri
leri olarak hi kukusuz ayn kkenden gelmektedirler; ama iplik ei-
rici bir l olarak sunulmalar Yunan etkisinin bir sonucudur. Bunun
dnda, Parka'lar, Romal din grevlilerinin halk balarna gelebile
cek gazaba kar srekli korku iinde tutmak amacyla dzenledikleri,
75 ilyada. 9.454-57.
76 Pausanias, 8. 25. 4.
77 Pausanias, 8. 25. 6.
NSANN YA AMDAK PAYI 335
geni kapsaml bir byler ve tlsmlar sistemini oluturan iyi ve kt
periler, kiiletirmeler ve soyutlamalar kalabalndan ayrt etmemize
yarayacak pek bir ipucu yoktur.78 Eer Moira dncesi Latince'de var
olmusa, bu "et" anlamna gelen caro (Umbria dilinde "blm" anla
mna gelen kari), "pay" anlamna gelen sors (sero "rg" demektir) ve
casus (Yunan dilinde potmos) gibi szcklerde aranmaldr.79
Matres Dea'lar ounlukla .S. ikinci yzyldan balayarak Kuzey
talya'da, Fransa'da, Ispanya'da, ngiltere'de ve Ren Nehri'nin batsn
da kalan Almanya'da bulunmu yzlerce adak kabartmas ve levha
snda karmza kar.80 Bunlardan biri kucaklarmda meyva sepetleriy
le oturan bir kadnlar ls; baka biriyse el ele tutumu dans eden
bir kadnlar korosudur. Oturan gruplardan kimilerinde figrlerden bi
rinin elinde bolluk boynuzu vardr; Yunanllarda Amaltheia'nn boy
nuzudur bu.81Son rnek ise zellikle ilgin, nk Laussel Vensn
akla getiriyor: Bir Yontmata a ta oymasnda plak bir kadn elin
de bir yaban sr boynuzu tutuyor.82Matres Dea'lar, Kelt ana-tanr-
alarmn, kadn yontucuklaryla bantl daha eski tapmlarn bir bir
leimi olarak grlebilir.
Norn'lardan gnmze hibir tapm ant kalmam. Gene de,
Norn'lar sylencelerde bol bol boy gsterirler ve Moira'lara ok ben-
Resim 52. Matres Dealar: Aviglianodan bir
duvar kabartmas
Resim 53. Laussel VensCi:
Yontmata a oymas
78 Ausjiihrliches Lexikon der griechischen und rmischen Mythologie; Polybius, 6. 56. 6-12.
29 C.D. Buck. ComparativeGrammar of Creek and Latin (Karlatrmal Yunanca ve Latince Dilbilgisi),
(Chicago, 1944), s. 49; A. Ernout ve A. Meillet, Dictionnaireitymologique de la languelatine, (Paris.
1932).
80 Ausfiihriiches Lexikon, Z 2464-79: Resim 51
Bkz. bu kitapta, VII. Ege'deki Baz Anaerkil Tanralar, 1. Demeter, s. 282-90: Dipnot 10, s, 325.
82 CambridgeAncient History, Plates 1. 8: Resim 53.
zerler. Onlar da doum, evlenme ve lm tanralardr. Onlar da yaz
gnn ipliini bkerler.83 Yunan etkisini grmek olas. Bu etki olsa olsa
Roma'dan geerek gelmitir. ParkaTarn Roma'da iplik bkenler ola
rak tasarlanmas, yalnzca yaznsal bir aktarma olduu iin, eitim gr
m snflarla snrlyd. Eer halk dncesinde herhangi bir etki uyan
drm olsayd, Matres Dea'larda izi kalm olurdu; ama bulgular ok
olmakla birlikte iplik bkenlerin ParkaTarla zdelendii yalnzca tek
bir bulgu sz konusudur ve ParkaTarn dorudan iplik bkt tek bir
rnek yoktur. yle grnyor ki, Norn'lar ve MoiraTar ortak bir Hint-
Avrupa kaltmndan gelmektedirler.
6. Moira'nn Dnm
Yunan mitologyasnda MoiraTar ile ErinysTer arasnda yakn bir
iliki gze arpar. Aiskhylos, balangta yeryznn o sralar Zeus'dan
da gl olan MoiraTar ve Unutmak Bilmez ErinysTer tarafndan
ekilip evrildiini syler.84 Oidipus'un kadnlar, "ktlk veren Moi-
ra'ya ve Oidipus'un hayaleti Kara Erinys"e karglar yadrrlar.85 Aga
memnon, Akhilleus'un geras'm, onur payn elinden almaktan duy
duu pimanl dile getirirken, kendisinin sulu olmadn ve Zeus,
Moira ve Erinys'lerin akln eldiklerini syler.86 Zeus, Poseidon'u moi
ra' sim, yazgsn amamas yolunda uyarrken, en byk erkek karde
in paynn ErinysTer tarafndan korunduunu anmsatr ona.87
Homeros-sonras iirde Moira'nn yerini ou zaman Dike alr. Aga
memnon ve Menelaos, Aias'm gmlme hakkn -llerin moira' s- ge
ri evirdiklerinde, lnn erkek kardei onlara Zeus, ErinysTer ve "do
ruluk getiren" (telesphoros) Dike adna ilen yadrr.88 Moira'nn gele
neksel bir sanyd bu. Oresteia' da, ocuklarnn davranlar karsnda
yrekleri kan alayan ana-babalar Dike'ye ve Erinys'lere bavururlar.
Herakleitos da, eer Gne kendisinin koyduu "liiler'T {metra) aa
336 T a r i h n c e s i Eg e
83 H. Paul, Grundriss dergermanischen Philologie, (Strassburg, 1900), 3. 282; W. Mannhardt, Germanischc
Mythen, (Berlin, 1858), s. 576, 609); H.M. Chadwick, TheGrowth of Literature (Edebiyatn elimesi).
(Cambridge, 1932-40), 1. 208, 218, 646.
84 Aiskhylos, ZincireVurulmu Prometheus, 531-34.
85 Aiskhylos, TheboiyeKar Yediler, 962-64.
86 ilyada, 19.86-87.
87 lyada, 15. 204.
88 Sophokles, Aias, 1389-92, 1326-27; Sophokles, Antigone, 1070-75: Aiskhylos, ZincireVurulmu
Prometheus, 527.
NSANN YA A MDA K PAYI 337
cak olursa, Dike'nin elileri Erinys'lerin kendisini bulacaklarn akla
mtr.89 Metron dncesi moira'nn Homeros-sonras bir geliimiydi.90
Bu blmler, Moira'nm ilevlerini Dike'nin stlenmi olduunu91ve
her ikisinin de Erinys'lerle bantl olduunu gsteriyor. yle bir ili
ki grlr aralarnda: Moira insan davranlarna konulan snrlarn
almas karsnda gcenip fkelenir, ama sulunun cezalandrlmas
Erinys'lere braklr. Moira'lar yargy verir, Erinys'ler de cezay.92 Bu
geleneksel ibirlii, Yunan uygarlnn temelinde yatan kltrlerin
kaynamiliim yanstr; Hint-Avrupa esinin baatl ise Moira'la-
rm yetke stnlnde yansr.
Agamemnon, yapt yanltan tr zr dilerken, Zeus'un ad ile
Moira ve Erinys'ler arasnda balant kurar. Zeus'un Moira'larla nasl
bir ilikisi vard? Burada gene kralln evrimine geliyoruz. Uzmanlk
gerektiren bir ura olarak krallk en sonunda kaltmsal bir nitelie
brnmtr,93 ama kralln babadan oula gemesi uzun bir sre
halkn onayna baml kalmtr. Nitekim, Temenos'un oullar kral
ln babadan oula gemesini salamak iin babalarn ldrdklerin
de, halk duruma elkoyarak krall damada vermitir.94 Telemakhos'un
gnl babasnn tahtmdayd, ama yalnzca babasndan ona kalan mal
mlk stnde hak ileri srebiliyordu.95 Gene, Agamemnon talandan
payna denden fazlasn almakla sulandnda, grrz ki, kral ar
tk gerekte halknn bir armaan olan ey stnde hak ileri srmeye
balamtr.96 Zeus iin de geerlidir ayn ey. Aiskhylos'a baklrsa,
balangta, Moira'lar alt edecek gte deildi Zeus.97 Olu Sarpedon
savata vurulup lmek zereyken Zeus yreinden onu kurtarmay
geirir; ama Hera eer yazgnm yargsna kar gelirse teki tanrlarn
da bakaldracan syleyerek caydrr Zeus'u.98 te yandan, moira
theo ve epeklosanto theoi gibi deyimler, Moira'larm yetkelerini yitirmek
te olularnn belirtileridir.99 Daha ileri bir tarihteyse, Olympos'lu Ze-
89 Aiskhylos, Eumenides, 514-15; Herakleitos, 94,
90 C. Thomson, Aeschylus and Athens (Aiskhylos ve Atina), (kinci basm, Londra, 1946), s. 78.
91 Pindaros, P. 4.145-46; Platon Leg. 943e; ler ve Gnler, 256-62; lyada, 1.286; Herodot Tarihi, 7. 35.2.
92 ite bu yzden, Akhilleus'un at Ksanthos sylemeye yazgl olduu her eyi syledikten sonra Erinys'ler
tarafndan susturulur ilyada, 19. 418.
93 The Baanda, s. 13; Indians of South America, s. 16.
94 Apollodoros, 2. 8. 5.
95 Odysseia, 1. 389-98.
96 ilyada. 9. 330-34, 367-68-
97 Aiskhylos, Zincire Vurulmu Prometheus, 534.
98 ilyada, 16. 433-49.
99 Odysseia, 11. 292, 22. 413, 1.17; ilyada, 24. 525.
338 TA R HNCES Eg e
us ve DelphoiTu Apollon iin kullanlan tapm ad moiragetes ile birlik
te Moira'larn en sonunda boyuneileri aa kar.100 Yeni tanrlar
egemendir artk. Kabilenin yerini devlet almtr.
plik eirme, kadnn iiydi. Bu adan bakldnda Moira'nn ne
mi, Yunan dncesinde kkeni erkeklerin almasnda yatan baka
bir eyle kartlk oluturabilir. Moira'y en sonunda toplumsal nem
bakmndan glgede brakacak bir szcn temelinde otlak kavram
yatar. lk balarda nonos szc, tpk moira szc gibi, "blm"
ya da "pay" anlamna geliyordu, ama iki ynden farklyd. Kurayla hi
bir ilintisi olmad gibi yalnzca otlaa degin olarak kullanlyordu.101
Klan moira'snn aile topraklarna blnmesinden ok sonralar da ot
laklar ortak kaldlar. Kullanmlar ise greneksel haklar tarafndan d
zenleniyordu. Bylelikle nomos giderek bir ortak kullanm, benimsen
mi grenek anlam kazand ve dolaysyla yerleik yasa niteliinde bir
grenee dnt.102Nomos'un da moira'nm da kkleri kabile yaanan
dayd; ama tarihsel dnemin balangcnda Moira'nn yok olmaya yiiz-
tutmasma karlk, Nomos yalnzca demokratik kent-devletinde olgun
lat. Moira'nn d ve Nomos'un ykselii, anaerkil kabileden ata
erkil devlete geiin bir gstergesidir.
Snf eitsizliklerinin bymesiyle birlikte, zenginliklerin bl-
mnde kura ekme yntemine gitgide daha az bavurulur oldu. Bu
nun sonucunda, btn insanlarn emeklerinin rnlerine sahip olma
larnn doutan kazanlm bir hak olduunu savunmu olan Moi
raTar, ounluun mlkszletirildii yeni toplum dzeninde insan
larn ne denli az olursa olsun paylarna denle yetinmelerini sala
makta kullanlan deitirilemez Yazg'lara dntler. En sonunda da,
gerek dnyada doutan kazanlm haklarndan, baka bir deyile
"bereketli topraklardan, bol ekin ve araptan" paylarna denden yok
sun klnan insanlar, bu dnyada yitirdiklerini dsel bir dnyada ye
niden elde etme gizemsel umuduyla avunmak zorunda brakldlar.
Doum ile kazanlan hak, lm ile kazanlan hak oldu kt.
100 Pausanias, 5. 15. 5, 8. 37. 1, 10. 24. 4; Euripides, fr. 260; Euripides, Elektro, 1247-48; Orph. H. 59.
11-14, fr. 248. 4.
101 F.M. Cornford, From Religion to Philosophy (Dinden Felsefeye). (Londra, 1913), s. 27. 31.
102 nomos (1) "bir hayvan ya da bitkinin yetitii yer" (2) "alkanlk", "alk".
339
KENTLERN OLUUMU
X
1. Thukydides Eski Yunanistan' Anlatyor
Thukydides, Yunan polis' inin douunu ve geliimini gzler nne
sererken, birinci snf maddeci bir tarihi olarak kyor karmza:
Bugn Yunanistan (Hellas) ad verilen lkede, balangtan itibaren is
tikrarl bir biimde yerleilmie benzemiyor; lkede nce gler oldu,
nk oturanlar, saylar durmadan oalan yeni gelenlerin basksyla
sk sk blge deitiriyorlard. Ticaret yoktu; halklar arasndaki iliki
ler karada da, denizde de gvenli deildi; lkede oturanlarn her biri
toprandan ancak lmeyecek kadar bir ey karabiliyordu: servet bi
riktirmiyor, tarm iletmeleri kurmuyorlard, nk, mstahkem ehir
ler bulunmadndan, bir istilacnn ortaya kp her eyi ele geirme
yeceinden emin deillerdi. Bu koullar altnda insanlar, gnlk yiye
ceklerini nerde olsa bulacaklarn dnmekte, kolayca g etmekte,
gl ehirler kurarak ya da herhangi bir baka yoldan stnlk sa
lamaya almamaktaydlar. Halk deiikliklerine en ok urayan yer
ler zellikle en iyi topraklard: bugn Thessalia ad verilen blge; Boio-
tia; Arkadia dnda Peloponnesos'un en byk ksm; ksacas genel
likle en elverili blgeler. Aslnda, topran bereketlilii sayesinde dur
madan artan gelirler ayaklanmalara yol ayor, lkeyi harap eden bu
ayaklanmalar, ayn zamanda da yabanclarn hcumlarna daha ak
bir hale getiriyordu. Attika ise, toprann orakl yznden uzun s
redir ayaklanmalardan uzakt ve kesintisiz olarak ayn insanlarn otur
duu bir yerdi...
te eski Yunanistan'n gszln daha kusursuz bir biimde gs
teren bir ey daha: Troya savandan nce Yunanistan ortaklaa hibir
ie girimie benzemiyor ve bence bu ad bile tm Yunanistan'a uygu
lanmyordu. Deukalion'un olu Hellen'den nce bu ad var olmua bi
le benzemiyor, her halk, zellikle Pelasgoi halk, Yunanistan'a kendi
zel adndan gelme bir ad vermekteydi... Ksacas, Hellenler adn n
ce site site, yani ayn dili konuan insan topluluklar halinde, sonra da
hep birden alan bu halklar, Troya savandan nce, gszlkleri ve
ilikilerinin azl nedeniyle ortaklaa hibir ie girimemilerdir. ste
lik bu sefere de ancak deniz tecrbeleri artnca kalkmlardr.
Gelenee gre, bir donanmaya ilk olarak Minos sahip oldu; bugn
Yunan denizi adn verdiimiz eyin byk ksmna gcn kabul et
tirdi; Kyklades adalanna boyun edirdi ve Karia'llar kovduu bu ada
larda ilk olarak koloniler kurdu; adalara vali olarak z oullarn yer
letirmiti; aynca vergilerin toplanmasn daha kolayca salamak ama
cyla korsanl elinden geldiince ortadan kaldrd. Gerekten, eski Yu
nanllarn barbarlar lkesinde, deniz kysnda oturanlar ve adalarda
yaayanlar birbirleriyle deniz yoluyla daha sk ilikiler kurunca kor
sanla baladlar; en gliileri korsanl zenginlemenin ve gszle
ri beslemenin bir yolu olarak gryorlard; surlar olmayan ehirlere ve
kasabalara dalm halklara saldryor, yamalyor ve gelirlerinin b
yk ksmn bu seferlerden salyorlard; nk korsanlkta hibir onur
suzluk yoktu; tam tersine, biraz n bile kazandrmaktayd. Bugn bile
birka deniz halknn korsanlk yapmaktan onur duymalar ve her yer
de eski ozanlarn iirlerindeki kiilere, gemicilere korsan olup olmadk
larm sordurmalar ok iyi gsterir bunu; bu sorunun yneltildii kim
selerin bu ii inkr etmedikleri, soranlarn da soruya bir hakaret gzy
le bakmadklar grlr. Ktada, halklar birbirlerini yamalamaktayd
lar. Bugn bile, Yunanistan'n birok blgesinde, Lokris'lilerin, Ozl'le-
rin, Etolia'hlarn, Akamania'hlarm blgesinde ve ktann bu yannda,
eski tarza uygun yaanr...
Daha yakn bir tarihte, seyrsefer kolaylanca ve zenginlikler biri
kince kurulan tm ehirler, deniz kysnda yapld, tahkim edildi ve
kstaklar igal etti; bylece ticaret kolaylatrlyordu ve her birinin kom
ularna kar gvenlii daha fazlayd. Eski ehirlerse, tersine, uzun s
re devam eden korsanlk yznden, adalarda da, ktada da olsalar ter
cihan denizden uzaa kuruluyorlard ve bugne kadar topraklarn i
ksmnda kaldlar; nk herkes birbirini yamalyor, hatta denizci ol
madklar halde kylarda oturan halklar bile apula uruyorlard.1
340 TA R H NCES EGE
1 Thukydides, Peloponnesos Sava, 1. 2-5, 7.
KENTLER N OLUUMU 34i
Bylesine dengesiz koullar, bir yerden ayrlmak zorunda braklan
insanlarn srlerini de yanlarnda gtrebilmeleri gibi bir stnl
olan obanl zenginlie ncelik kazandryordu. Homerik iirlerde s
rlarn almasndan ok sz edilir,2 nitekim Thukydides'in anlatt
yamaclklar da hi kukusuz byk lde bu niteliktedir. Ayn ko
ullarn topran ilenmesi stnde tersine bir etkisi vard. zellikle
balar ve zeytinlikler, sulamay gerektiren uzun dnemli yatrmlar ol
duklar iin, ilk zamanlar olanakszdlar. Yerleim yerlerinin durma
dan deimesi, insanlarn topraa kalc bir biimde balanmalarna
olanak tanmyordu. Dolaysyla, daha geri blgelerde tarm, abuk
rn veren tahllarla snrlyd. te bu yzden, lkenin durumu, eki
lebilir topraklarn dnem dnem yeniden bllmesine olanak tan
yan gebe tarmna elveriliydi.3
Thukydides, polis deyimini her iki trden yerleim merkezi iin de;
hem surla evrilmemi kyler topluluu, hem de surla evrili kent iin
kullanyor. Szcn bu geni kapsaml kullanm, ilkel ky toplulu
undan balayp, Thukydides'in kn de grecek kadar yaad
byk kente dek uzanan kesintisiz bir geliimi ortaya koyuyor.
2. Tarihsel Dnemde Kentlerin Oluumu
Kentler ile kyler arasndaki kltrel gelime farkll, krsal blge
lerin karlarnn sistemli bir biimde kentlerin karlarna baml kln
d modern anamalcln bildik bir zelliidir. Sanayi kenti, anamalc
retime zg yerleme birimidir. Ky ise, feodalizmin bir kalntsdr.
Eski Yunan'da da benzer bir ayrm sz konusuydu. Ama toplumun
btnnn geri dzeyine uygun olarak, uygarlk ile barbarlk arasn
da bir kartlk biiminde beliriyordu bu ayrm. Ak kylerdeki bar
barca ya da yar-barbarca yaama alkanlnn karsnda kent-dev-
eti uygarca yaamann belirgin bir gstergesiydi. Strabon, barbarlarn
ky yaamndan birok yerde sz ediyor:
2 ilyada, 1.154; 11. 672; 20.91; Odysseio, 21.16-19.
2 J.K. Das. 1905den balayarak Viyanada yaymlanan Anthropos'da yer alan Notes on the Economic
and Agricultural Life of a Little-Known Tribe on the Eastern Frontier of India" ("Hindistan'n Dou
Snrndaki Az Bilinen Bir Kabilenin Ekonomik ve Tarmsal Yaam stOne Notlar") balkl yazsnda
Manipur Dalar'ndaki Kuki kabileleri iin yle der: "lenen topraklarn deitirilmesi, zenginliin
zel ellerde birikmesine ve bylece kiilerin rtbelerinin ykselmesine yol amam; buna karlk,
toplumsal ve siyasal yaamlarnda ok ileri bir demokratik ruh yaratm."
342 TARHNCES EGE
Kimi yazarlar, Ispanya'daki ber'lerin bini akn kenti olduunu belir
tiyorlar. Ama bana kalrsa, ber'lerin byk kylerinden sz ediyor bu
yazarlar. Belki topran verimsizliinden, belki arada byk uzaklk
lar bulunmasndan, belki de lkenin yabanllndan, doa koullan bu
rada birok kentin kurulmasna elvermemektedir. Kald ki, gney ve
dou kylarnda yaayanlar dnda, halkn yaay ve grgs insan
da kentli izlenimi uyandrmyor, ber'lerin ounluu kylerde ya
yor, byle olduu iin de uygar deiller.4
Strabon, Yunanllarn da bir zamanlar ayn biimde yaadklarnn
ok iyi farknda:
Homeros zamannda Elis kenti daha kurulmamt, halk kylerde ya
yordu... Bu kentin ortaya kmas, eitli bucaklarn birlemesiyle olu
mas Pers Savalar'ndan sonradr. Homeros'un szn ettii birka ku
rald durum dnda, ayn ey Peloponnesos'daki hemen btn yerle
im merkezleri iin de geerlidir. Bunlar kent deil, yresel bucak k
meleriydiler. Kentler, daha sonralar, bunlarn barndan dodu. Sz
gelimi, Mantineia kenti, be bucan, Tegeia ve Heraia sekiz bucan,
Patrai yedi bucan, Dyme sekiz bucan birlemesiyle olutular.5
Megara blgesi de, her biri birka ky kapsayan be yreden olu
uyordu. Bunlar en sonunda Megara adn tayan kentte birletiler.6
ou zaman, kentleme aama aama gerekleti; kyler kk bir kent
te, kk kentler de byk bir kentte birleiyordu. rnein, Roma d
neminde, Keos adasnda oulis ve Karthaia adl iki kent bulunmasna
karlk, daha nceleri ayn adada drt kent vard.7 Rodos'un birliine
kavumas I.. 408 ylna kadar uzanr. Adann adn tayan yeni ba
kentin halk Lindos, alysos ve Kameiros adl eski kentten gelmey
di. Bu kentin her biri de birka buca ierdiinden, bunlarn da kom
u ky kmelerinden evrilip olutuklar aktr.8
Bu rnekler, kent-devletlerinin oluumunun btn bir Yunan tari
hi boyunca srp gittiini gsteriyor. Thukydides zamannda, Aitoa
ve Akarnania'daki Yunanllar hl surla evrili olmayan, ak yerleim
4 Strabon, 163,186, 218, 241, 250; D.S. 5.6; Herodot Tarihi, 1. 96.
5 Strabon, 336-37; Polybius. 4. 73. 7.
6 Plutarkhos, Moralia, 295b; Thukydides, Peloponnesos Sava, 4. 70.
7 Strabon, 486, 657; Platon, xxvil.
8 Strabon, 653-54; S/C. 329 n. 2, 570 n. 4.
merkezlerinde oturuyorlard9 ve Sparta bile "eski Hellenik tarzda" bir
kyler kmesiydi.10Bir iki kuak sonra, iki olay kent-devletinin yap
sn ak seik gzler nne serdi. .. 386 ylnda Spartallar Mantinei-
a'llar kentlerini ykp yok etmeye ve kenti oluturmu bulunan ky
lere dalmaya zorladlar.11Saati geriye doru iletmeye alyorlard
aslnda. On alt yl sonra, Sparta ynetni ykldnda, Mantineia'nn
disjecta membra' lan yeniden bir araya geldi ve ayrca Megalopolis'de
evredeki btn kk kentlerle kyleri birletiren yeni bir kent kurul
du.12Aristoteles'in, polis' den "eitli kylerin birlii" diye sz ederken
ne demek istedii anlalyor.13
3. Kabile Kampndan Kent-Devletine
Kitabmzn VIII. Toprak blmnde, Attika demos unun, bildik tr
de bir ky topluluu olarak, klana denk den blge birimi olarak do
duunu ne srmtk. O sralar Yunanca'da "ky" anlamnda kome
szc kullanlyordu. Aristoteles, kome (koma) szcnn Attika di
lindeki demosun Dor dilindeki karl olduunu syler aka. Plu-
tarkhos'un hep bucak ile klan birlikte anmas, bunlarn bir zamanlar
ayn yerde ve ayn anda varolduklarn gsterir. Aristoteles de, kent-
devletini (polis) "klanlarn (gene) ve kylerin (komai) birlii" olarak ta
nmlar.14Tipik Yunan kynn kkeni, klann yerleim yeriydi.
Polisin tarihi, adnda sakldr. Szcn anlamndaki en st kat
man soyut olarak "kent-devleti"dir, bir baka deyile uygar topluma
zg rgtlenme biimi. Bu katmann altnda, somut olarak, kendisi
ne bal evre kylerle birlikte kentin kendisi yatar. Bu dzeyde, kale
ile aa kent arasnda, akropolis ile asty arasnda bir ayrm belirir. Da
ha sonralar Yunan dilinde genelleecek olan akropolis, Odysseia' da iki
kez geer; ama lyada' da yalnzca ayrk biimi olan akre polise rastla
rz ve birok blmde kale hibir niteleme getirilmeksizin polis' dir yal
K e n t l e r i n O l u u m u 343
9 Thukydides. Peloponnesos Sava, 3.94.4.
10 Ayn yerde, 1.10. 2.
11 Ksenophanes, Hellenica, 5.2. 5-7.
12 Pausanias, 8, 27; D.S. 15. 72.
3 Aristoteles, Politika, 1252b. SIC. 344'de (Hellenistik dnem, Teos) kentin yeniden dzenlenmesi
yolunda alnm bir karara rastlyoruz. Ama, Lebedos'dan gelen halk da kente katmaktr. Lebedos'lular
nden sonra ayn kimliklerini yitirerek Teos'lular diye anlacaklardr. Yalnzca, kendi ayn gmtlkleri
kalacaktr.
14 Aristoteles, Poetika: 1448a; Aristoteles Politika, 1281a. 14.
344 T a r h n c e s i Eg e
nz.15Bu da bizi szcn temeldeki anlamna gtrr: Doal bir sur,
Thukydides'in szn ettii zorlu zamanlarda bir ky iin elverili bir
yerleme yeri.
imdi, daha nceki blmlerde ortaya koyduumuz genel dn
celerin nda ve ayrmtlara ilikin ek bilgilerden de yararlanarak, bu
Yunan kylerinin geliimini kabataslak izmeye alalm. izeceimiz
taslak, ister istemez ok kaba olacak; ama imdilik stnde alabile
ceimiz bir varsaym salayacak bize. Bu varsaym daha sonra sna
yabiliriz.
Yunan kabile yerleim merkezlerinin en eskileri geiciydiler. Bura
larda bir yl, birka yl, bir kuak boyu oturuluyordu belki; ama kabi
le nnde sonunda oradan ayrlmak zorunda kalyordu. Bu tr bir de
iken yerleim merkezinin gebe kabile kamp dzenini yaratm ol
mas gerekir, nk duraan klnm olmasma karn gene de bir kamp
tan baka bir ey, deildir.
Geri hibir zaman hepsi bir araya getirilmemitir ama, kabile kamp
laryla ilgili bilgiler boldur. Ben burada birka tipik rnek vereceim.
Avustralya'daki AruntaTar kamplarn daire biiminde dzenlerler.
Daire, iki yarm daireye ve drt eyree blnmtr. ki yarm daire
ye iki yarm (moety), drt eyree de drt fratri yerlemitir. Bir fratri-
nin yeleri, yelkranlarn kendilerine ayrlm eyrein snrlar iinde
diledikleri yere dikebilirler, ancak bir toprak paras mutlaka toplant
yeri olarak ayrlr.16 Amerikan yerlilerinin kamplar da ayn ilkeye g
re dzenlenmitir. rnein, Kansas kabilesi her biri sekiz klandan olu
an iki fratriye ayrlmtr; kamp, snr izgisiyle ikiye blnm bir
daire biimindedir. Her fratri bir yarm daireye yerlemitir. Dtan ev
lenme kuralnn bir tanm da, erkein dairenin br yarsndan kadn
almak zorunda olmasdr.17Kabile kamp, kabile dzeninin bir resmi
dir gerekte. Dolaysyla, kabile gebe olmaktan ktnda, ky yer
leim merkezleri de ayn yolu izlerler. Her klan kendi kynde ya da
blgesinde oturur.18Meksika'da da topraklar her yl yeniden paylal-
15 Odysseia, 8.494,504: ilyada, 6.88,257,297, 317,22.383; lyoda. 6.86,17.144; Odysseia, 14.472-73.
16 The Arunta, s. 501 -04.
17 J.O. Dorsey, "Siouan Sociology (Sioux Sosyolojisi"), Annual Reports of theBureau of Ethnology,
(Washington, 1881-), 15. 230-32; H. Hale, The Iroquois Book of Rites (rokualarn Dinsel Trenler
Kitab), (Philadelphia, 1883), s. 184; J. Haeckel, "Totemismus und Zweiklassen system bei den Sioux-
Indianerm". Anthropos, (Viyana, 1905-), 32.457-60.
18 A.S. Gatschet. A Migration Legend of the Creek Indians (Creek Yerlilerinin Bir G Sylencesi).
Philadelphia, 1884), 1. 154; ).G. Bourke, TheSnake Danceof the Moquis of Arizona (Arizonadaki
Moquilerin Ylan Dans), (Londra, 1884), s. 229.
KENTLERN OLUUMU 345
mak zere klanlar (calplli) arasnda bllmt ve halkn oturdu
u yerleim merkezleri klan says kadar blgeye ayrlmt.19
Rodos'daki eski yerleim merkezinin kabileye denk dt
n ve bunlarn klanlara denk den kylerle evrili olduunu grm
tk. Demek, Erken Rodos tipik bir kabile yerleim merkeziydi. Gene,
beinci yzylda hl surlarla evrili "olmayan, ak kylerde yaayan
Aitol'ler kabileye blnmt: Apodotoi, Eurytanes ve Ophioneis.20
Malis halk da e blnmt ve Zakynthos adas drt kentten olu
an bir tetrapolis ya da genbirlikti (konfederasyon).21Benzer bir kken,
Marathon, Oinoe, Probalinthos ve Trikorythos temaslarndan oluan
ve dinsel bir birlik olarak korunmu olan eski Attika tetrapolis"i iin de
varsaylabilir.22 Bunlarn hepsi de farkl gelime ya da gerileme aama
larndaki kabile genbirlikleridir.
Bu yerleim merkezlerinin nasl oluturulduklarn kafamzda can
landrmaya alalm. Bunu yapabilmemiz iin, Cilalta a'nm ky
topluluuna dnmemiz gerekecek. Geri Cilalta a Yunanistanm-
da yerlemecilerin ataerkil olmalar bir kuraldan ok kurald bir du
rumdur, ama ortaya koyacamz rnei yalnlatrmak amacyla ben
yerlemecilerin artk ataerkillie gemi bulunduklarn varsayacam.
Kabilenin yerleecei blge ve klanlara ayrlan yerler, topran ni
teliine, suyun elde edilebilirliine ve belki de savunma gereksinme
lerine gre saptanr. Her klan kendi kyn kayalk ve yksek bir ye
re ya da konumu evreyi gzetlemeye elverili bir tepeye kurmaya zen
gsterir. En iyi yer, kabile efinin klanna ayrlr. Kabile efinin klan
na ayrlan yer yeterince genise, kyn tm oraya kurulur; deilse,
ef ile ailesi seilen merkeze yerleirler, teki haneler de merkezin ev
resinde toplanr. Ama bir tehlike bagsterdiinde efin oturduu mer
keze snmaya hazrdrlar. Belki de, btn ky teki kylerin de ge
rektiinde snabilecei biimde bir duvar ya da itle evrilir.23
Kyn iinde, her ailenin, nnde bir de itle evrili bahesi bulu
nan kendi konutu vardr. Oralarda bir yerde, belki de efin evinin nn
de ak bir alan uzanr: Eski agora, daha sonraki plateia, bizdeki ky
meydan. Bu alann ortasnda yallarn oturmas iin tatan bir pey
19 NativeRaces af the Pacific States of North America, 2. 226-27.
20 Thukydides, Peloponnesos Sava}1, 3. 94.4-5.
21 Ayn yerde, 3. 92, 2. 30.
22 S/C. 541 n.l. Kurucular Lapithler olabilir.
23 F. Tritsch, Die Stadtbildung des Altertums und die griechische Polis, Klio, (Leipzig. 1901-), 22.1.
70; TheIndian VillageCommunity, s. 67.
346 T a r h n c e s Eg e
keyle evrili ky aacna bugn Yunanistan'da hl rastlanabilir.-1Klan
yelerinin topland yerdir buras. Hane bakanlar, efin evinde top
lanma, yemek yeme, sorunlar tartma haklarna sahiptirler. ef, ana
hanenin ba olarak, klan atasnn temsilcisi zelliini tar; dolaysy
la efin oca zel bir kutsallkla donatlmtr. Klann ata ocadr bu
ras; klanm daha ailelere blnmemiken tek bir kamp atei evresin
de topland gnleri anmsatmaktadr. Kyn dnda, ama ky bl
gesinin iinde, srl tarlalar, az tede otlaklar ve orak topraklar uza
nr. Topran ilenmesi ve hayvanlarn otlatlmas, yallarn yneti
mindeki ky meclisince denetlenir. Ekilebilir alanlar, kk ak top
rak paralarna ayrlr ve aileler arasnda bltrlr. Bu blm d
zenli aralarla yinelenecektir. Otlaksa blnmez. Tek yerleik iblm
kadnlarla erkekler arasndadr.
Kyn i rgtlenii konusunda diyeceklerimiz bu kadar. Kyler
arasndaki ilikiler de ayn ilkeler temelinde dzenlenmitir. Nasl klan
efinin evi kyn en iyi korunan eviyse, kabile efinin ky de blge
nin en iyi korunan kydr. Nasl klan efi klann ata ocana bakan
lk ediyorsa, kabile efi de kabilenin ata ocana bakanlk etmektedir.
Tpk klan efinin teki hane bakanlarm, klann yallarn arlad
gibi, kabile efi de teki klan eflerini, kabilenin yallarn arla
maktadr. Nasl her kyde klan yeleri iin bir toplanma yeri varsa,
btn klanlardan kabile yeleri de kabile efiyle yallarn ynetimin
de sava, bar, g ve yabanclarn kabul edilmesi gibi tm toplulu
u ilgilendiren canalc sorunlar karara balamak iin ana kyde top
lanrlar.
Buraya kadar, topluluu kendi iinde bir birim olarak ele aldk..Top-
luluun baka benzer topluluklarla da ilikileri bulunabilir, ama top
luluun Cilalta a'na zg kendi kendine yeterli yapsn bozabi
lecek nitelikte deildir bu ilikiler. Madenlerin kullanlmaya balama
syla birlikte yeni bir evreye eriilir. Madenden yaplm aralar tahta
ya da tatan yaplm aralardan ok daha kullanldr. Ya o yrede
yaplan ya da gezgin demircilerin oraya getirdikleri aralardr bunlar.
Ama her iki durumda da, madenden yaplm aralarn kullanlmaya
balamasyla emek retkenlii artar ve demirci, duvarc, sepici, vb. gi
24 Herodot Tarihi, 4. 15. 4; TheIndian VillageCommunity, s. 23; P.R.T. Gurdon. The Khasis, (Londra,
1914), s. 33; H.M. Chadwick, TheGrowth of Literature, (Cambridge. 1932-40), 1. 324. Agora' mn krai
eviyle ilikisi iin bkz. F. Tritsch, "Die Agora von Elis und die altgriechische Agora", Jahreshet des
stereichischen archaologischen Imtituies, (Viyana, 3897-). 27. 63; R.E. Wycherley. "The Ionian Agora",
Journal of Hellenic Studies, (Londra, 1880-), 62. 22.
Ke n t l e r i n O l u u m u 347
bi uzmanlarn varln olanakl klacak bir dzeye ykselir emek ret
kenlii- Hi kukusuz, bu yeni iblmleri de, retim uygulaymnda
ki (tekniindeki) daha ileri gelimelerin yolunu aar. Artk her toplu
lukta, eflerin ve topra ileyenlerin yan sra, bir de zanaatkrlar -Yu-
nanca'da demiourgoi- vardr; "topluluk iin alan" bu kiilerin emek
lerinin karl topluluka ayn olarak denmektedir.25
Bu yeni uygulaymlarn gelimesi, yalnzca tarmdan belli bir faz
la rn elde edilmesini deil, ayn zamanda o gne kadar tek tek eki
cilere azar azar datlm olan bu rn fazlasnn daha da verimli k
lnabilmesi iin belli bir yerde toplanmasn da gerektirir. rn fazla
s eflerin eline teslim edilir bylece. Ondalk ya da i hizmeti biimin
deki dzenli vergiyi efler alr. Klan yeleri bu tr demeleri, elde et
tikleri birtakm yararlar karl, gnll olarak yaparlar. Elde ettik
leri yararlarsa, ya yamaclara kar korunma ve savata baarl n
derlik gibisinden gerek yararlardr ya da efin by gc aracly
la bol rn kaldrma gibisinden dsel yararlar. Ama temeldeki etken
ekonomiktir. Yeni uygulaymsal gelimeler iin yeterli anamal ancak
byle biriktirilebilir. Gene de madenler bollamaz. efler, elde edile
bilen madenleri kendi kullanmlar iin bir yana ayrma eiliminde
dirler. Bakr ya da tun stnde alan zanaatkrlar, efler iin yeni
bir ara bulgularlar; kltr bu yeni ara. efler de, ite kl denilen bu
yeni arac kullanarak, komu topluluklarn rn fazlalarna zorla el-
koyarlar.26 Sava, bal bana bir ura olur kar. Toprakta ve ya
mada aslan paynn nasl eflere gittiim VIII. Toprak blmnde an
latmtk. Artk eflerin, savata ele geirdikleri klelerce ekilip bii
len kendi temenos' lar vardr; elde ettikleri rn fazlas artk ylesine
boldur ki, deitokuta bulunmak zere birtakm maddelerin reti
mine giriebilirler.
Meta deiimi, kabileleraras konukseverlikten doup geliti belli
belirsiz. Kabilenin akrabalar emberi iinde evrilip gelien toplumsal
iliki yasalar, balangta o emberle snrlyd. emberin dnda ka
lan tm erkekler, istendiinde ldrlebilecek ya da soyulabilecek ya
banclar ve dmanlard.27 Dolaysyla, kabileler arasnda barl ili
kiler olutuunda, yabanc biri akrabalar emberine kabul edilirken
onunla simgesel bir biimde yiyecekler paylalyordu. "Birlikte otu
25 Odysseio, 3. 432-35,17. 383,85,19.135.
26 V.G. Childe, Scotland Before the Scots (skolardan nce iskoya), (Londra, 1946), s. 48,
27 Burada, ayn anlamda kullanlan Yunanca szck de hem "bilinen, tannan", hem de "akraba"
anlamna gelir. ngilizcedeki "kith and kin" (hsm akraba) sz de ayn anlaytan geliyor.
348 T a r h n c e s Eg e
rup yemek yiyenler/ ' diyor Robertson Smith, "btn toplumsal iler
de birlemi olurlar. Birlikte yemek yemeyenler birbirlerine yabanc
drlar. Ne bir din kardelii vardr aralarnda, ne de karlkl toplum
sal grevleri."28 Yemee alkonulup arlanan bir yabanc, artk ya
banc saylmaz. Dman, konuk (Latince'de lostis) olmutur. Szge
limi, Odysseus Phaiak'larm sarayna vardnda kralm ilk ii ona ma
sada yer vermek olur.29 Gene, konuk arland yerden ayrlrken,
yeni kurulan ilikinin bir belirtisi olarak ev sahibinden bir armaan
alr. Giderek, karlkl armaan verme, sonunda bir dostluk gven
cesi olarak grlmeye balar. Her ayrlk armaan, ileride yeniden
arlanma hakkn salar. Kreksever Taphos'lularn kral klna b
rnm olan Tanra Athena Telemakhos'un yanndan ayrlrken, Te-
lemakhos deerli bir armaan sunar ona. Athena da Telemakhos'a
br geliinde daha da deerli bir armaan vereceini syler.30 Tro-
ya Sava srasnda, Lemnos'dan Eunos, Akha'larn kampna gemiler
le arap gnderir. Agamemnon ile Menelaos'a tam bin l arap ar
maan ettikten sonra geri kalann tun ve demir, sr, deri ve kle
karlnda deitoku eder gr sal Akha'larla.31Aslna bakarsanz,
burada apak bir takas ilemiyle yz yzeyizdir; ancak bu ilemden
nce resmi bir armaan sunma ilemi sz konusudur. Bu armaann
kabul edilmesi, daha sonraki alveri iin bir gvence gstergesidir.
Armaan ayn zamanda krallara verilen bir paydr; bir tecim vergisi
dir belki de.
Bu rnek, takas ileminin neden efin denetiminde gelitiini ak
lamaktadr. Topluluk, mutlak retim fazlas aamasna ulatnda,
kyn ortasndaki toplant yeri yerel eflerin rn fazlalarn teki top
luluklarn rn fazlalaryla takas ettikleri bir pazar yerine dnr.
Zanaatkarlar da ayn yolu izlerler. retim gleri kendi klan yeleri
nin gereksinmelerince tketildii srece alma alanlar da kendi ky
leriyle snrl kalr. Ne var ki, gelien uygulaym, kyn gereksinme
sinden daha fazla retmelerini olanakl kldnda, onlar da rn faz
lasn pazara gtrrler. Sonuta, btn toplumsal ilikiler deiir. Te-
menos'un sahibi, ondalklar alan, artk bu ayrcalklar salad hiz
28 W. Robertson Smith. Religion of the Semites, (nc basm, Londra, 1927), s. 269.
29 Odysseia. 7.167-71.
30 Odysseia, 1. 305H8: ilyada, 6. 230-31; Name Races of the Pacific States of North America, 1. 192:
"armaan verme sistemleri bile bir tr tecimdir, verilen her armaann gerek deerinin ertesi
bayramda baka bir armaanla karlanmas beklenir."
31 lyada, 7.467-75; Smer'lerde nigba: CambridgeAncient History'de S. Langdon, 1. 378.
KENTLERN OLUUMU 349
metlerin bir karlym gibi davranamaz olur. nk artk bu ayr
calklar daha fazla kr elde etmek iin kullanmaktadr. Bu da ona s
mr orann daha da artrma gcn ve drtsn verir. Zanaatkr
lar iin de ayn ey geerlidir. Bir kez meta retimine getiler mi, ken
di kylerindekilerle de tecim temelinde alveri yapmann krl oldu
unu grrler. Artk "topluluk iin alanlar" olmaktan kar, kendi
leri iin alanlar durumuna gelirler. Sonuta, gerek efler, gerek za
naatkarlar erge kylerini terk eder, pazarn yannda ev kurarlar. Mer
kezdeki ky, bir pazar kasabasna dnr. Kydeki elsanatlar tm
den yok olmaz, ama ky artk kendi kendine yeterli deildir. Gitgide,
kasabann nitelikli emeine baml duruma gelir. efler ve zanaatkar
lar bu adm atarlarken klanla olan balarn koparrlar. efler, kendi
klanlarnn ayr karlarn temsil etmekten uzaklamlardr artk. Yok
sul klan yelerine kar, ortak bir karda birlemi toprak sahibi soy
lulara dnmektedir efler. Zanaatkrlarsa, klan dzenine gre ku
rulan loncalarda rgtlenirler; ama ekonomi tarma bal kald s
rece toprak sahiplerinin stnlne kar koyacak durumda deil
dirler.
Kk toprak sahiplerine, taral akrabalara gelince, onlar da daha
snrl da olsa kendi olanaklaryla ayn erein ardnda koarlar. Teme-
wos'un varl bile onun ekonomik stnlnn kantdr. Yeniden
blme elverili olmadndan, ekinlerin daha iyi korunmas iin
evresi kalc olarak kapatlabilir ve emek uzun dnemli bir yatrm ola
rak konulabilir iine. Ak tarlalar tkendike tarm bo topraklara ta
maya balar; bylece tarma elverili klnan topraklar komnal dene
time girecei yerde zel mlkiyete dnr. Bu arada, nfus art, her
yeniden blmde ak tarlalardaki paylar azaltmaktadr; dolaysy
la yeniden blm uygulamasndan vazgeilir. Ve toprak paralar
sabitletiinde, topraklarn zaman zaman dilimler halinde blm
ilevini yitirir, tam bir babelas olup kar; toprak iin savamda k
k toprak sahibine fazladan bir ayakbadr artk.
Son olarak diyebiliriz ki, toplumun ekonomik temelindeki bu dev
rim, topluluun kltrel yaamn deitirmitir. Klan efleri kasaba
ya geldiklerinde klan tapmlarn da yanlannda getirdiler. Klan farkl
lklarndan syrlp da ortak snf karnda birletiklerinde, tapmlar
onlarn ortak denetiminde devlet enlikleri biiminde yeniden rgt
lendi; ama, yeni toplum dzenine bir kutsallk kazandrmakt.
te, herkesin gereksinmesine gre kurayla eit paylara bllen
kabile yerleim merkezini kent-devletine, toprak sahibi soyluluun y
3S T a r i h n ces E ge
nettii ve baml kylerde yaayan yoksul dm kyllerin evre
ledii kente dntren sre kabaca buydu. Bu yeni birim, hem ta
rmsal, hem de snai bakmdan yeni bir iblmnn yansmasyd. Bir
kez yerleip gerekleti mi, daha baka iblmlerine yol aan, byle-
ce insan yaamn kleci bir temelde yeni karmaklk dzeylerine yk
selten bir iblmydti bu.
Geri bu sre btn bir eskil alar boyunca lkenin deiik yre
lerinde sredurdu; ama srecin kendine zg biimi her zaman yal
nzca sonsuz eitlilik gsteren yerel koullarca deil, toplumun sz
konusu dnemdeki genel diizeyince de belirlenmekteydi. Tarihi ne den
li gese, snf nitelii de o lde belirgindi. Bu da, drdnc yzylda
Mantineia'da neler olduunu yorumlamamz olanakl klyor. Kentin
ortadan kaldrlmasn buyuran Spartallar, her zaman olduu gibi, b
yk toprak sahiplerinin karlarnn gerektirdii dorultuda davran
yorlard. Oysa, bizim polis tanmmza gre, polis'i yaratm olan kar
lard bunlar. Evet, ama zaman deimiti artk. Altnc yzylda, meta
retiminin gelimesi btn ileri kent-devletlerinde hzla daha da ileri
bir devrime, bir baka deyile toprak sahibi soyluluun tecimen sn-
fnca yklmasna yol amt. Drdnc yzylda toprak sahipleri yal
nzca Arkadia gibi geri blgelerde hl iktidardaydlar. Dolaysyla, bu
blgelerde, kentlemenin itici gc toprak sahiplerinden deil, teci-
menlerden ve zanaatkarlardan geliyordu ve kentleme toprak sahiple
rine kar savamn bir paras olarak gerekletiriliyordu. Toprak sa
hiplerinin amacysa, bu sreci durdurmak ya da Mantineia'da bir s
re iin baardklar gibi sreci tersine evirmekti.
Btn bunlar gz nne alndnda, Yunan siyasal terimlerindeki
ilgin bir zelliin anahtar ortaya kmaktadr. Atina'da arklon terimi,
hem klan efi anlamna geliyor, hem de her yl seilen devlet grevli
lerinden birini belirtiyordu. lk anlam, yani klan efi anlam eski kulla
nmd; ikinci anlamsa, kent-devletinin gelimesiyle birlikte birinci an
lamn bamdan kmt. Soylularn ynetiminin balad sralarda,
kentin ynetim organn oluturanlar klan efleriydi. Demokratik dev
rimle birlikte bu grevler halkn denetimine girmi, ama eski ad da ko
runmutu. Atina'dan daha sonra kurulan baka devletlerde, her yl se
ilen yneticilere demiurgoi, yani "zanaatkrlar" deniliyordu.32 Bu ye
ni terim, snf gleri dengesindeki deiiklii yanstmaktayd.
32 Thukydides, Peloponnesos Sava, 5.47.9; S/C. 183.
K ENTLER N OL UUM U 35i
4. Phaiaklann lkesi ve Pylos
Odysseus'un yolculuunun son urak yeri, Phaiak'lar tarafndan
arland Skherie Adas, Kerkyra olarak, yani bugnk Korfu olarak
belirlenmiti.33 Skherie Adas'nda yaayanlarn eskiden Hypereia'da
(yeri belli deil) oturduklar sy
lenir. Yabanl komular Tepe
gzlerin, yani Kyklop'larn bit
mek bilmeyen saldrlan karsn
da kalkp Skherie'ye g etmi
ler.34Skherie'liler yaman deniz
ciymiler. Denir ki, bir seferinde
Rhadamanthys'i bir gnde Gi
rit'den Euboia Adas'na gtrp
geri getirmiler.35 Geri Home-
ros onlardan epey abartarak sz
eder, ama Rhadamanthys'i bir
gnde Girit'den Euboia'ya gt
rp geri getirmeleri, Minos'un deniz egemenliini akla getirmektedir;
Leleg'lerin yerleim merkezlerinin aym ky eridindeki Leukas ve Akar-
nania'da bulunduundan sz edildiini de belirtmekte yarar var.
Minos'un korsanl bastrmasndan sonra kurulan, hepsi de surlar
la evrili olan ve deniz kysnda yer alan kentler konusunda Thukydi-
des'in syledikleri, Odysseia' da anlatlan Skherie'nin konumuna cuk
oturmaktadr. Bir yarmadann ucundadr kent. Kente, iki yannda bi
rer liman bulunan darack bir kstaktan varlr.36 Limanlarn arasnda
pazar yeri vardr; ortasnda bir Poseidon ant bulunan, dzgn talar
la deli bir alandr buras.37 Burada, kraln ve danmanlarnn otur
malar iin cilal tatan sralar vardr.38 Kente giden yol, pazar yerinin
hemen ardnda, kstak boyunca uzanan bir surla kesilir. Tanra Athe-
na'nm korusunun bitiiinde yer alan tarlalarla otlaklar, kraln teme-
33 Hellanikos, 45; Strabon, 44, 269, 299; Thukydides, Peloponnesos Sava, 3. 70. 4.
34 Hypereia, Sicilya'da ya da Argos'da eitli yerlerde gsterilir (Odysseia, 6.4.), ama bunlarn hepsi de,
Anadolu'dan kaynaklandn sandmz Kykloplar sylencesinden yaplan karsamalardr:
Ausftihrliches Lexikon der griechischen und rmischen Mythologie, 2,1688.
35 Odysseia, 7. 321-24; Herodot Tarihi, 1. 171. 2.
36 Odysseia, 6. 262-65.
37 Ayn yerde, 6. 266-67.
38 Ayn yerde, 8. 5-7; ilyada, 18. 503-04; F. Tritsch, Die Agora von Elis und die altgriechische Agora,
s. 83,87, 99.
352 Tar ih ncesi Ege
os'u hep anakaradadr.39 Kraln temenos'u, kentten barlsa duyulacak
uzaklktadr.40 Odysseiada birok kez getiine baklrsa, "barsan du
yulur" diye dile getirilen, benimsenmi bir uzaklk lyd; eer
Hindu'lardaki kosa bakarak bir sonu karabilirsek, yaklak iki bu
uk kilometreye denk dyordu. Kos, Hindistan'da yerleik bir uzun
luk lsdr ve eski bir kurala dayanr. Bu kural da, kyn snrlar
nn ky merkezinden barlsa duyulacak uzaklkta olmasdr.41
Kraln saray kentin iindedir; sarayn nndeki bahede kent hal
knn su ald bir pnar vardr.42 Ancak bu topluluun nderini kral
olarak tanmlamak biraz yanltcdr. En azndan, her eyi tek bana
yneten bir hkmdar deildir. Alkinoos bir basileus' dur, ama on ii
basileus'dan biridir yalnzca.43 Bu on ef, yallar kurultayn (boule)
oluturur. Kraln saraynda toplanp yemek yerler, sorunlar tartp
grrler ve pazar yerindeki toplantlara bakanlk ederler.44 Yaban
cnn geldii gnn ertesi sabah Alkinoos onlara yol gsterir, pazar
yerindeki cilal talarn stne oturtur onlar. Bu arada Alkinoos'un
ula da -tellal- kent halkn pazar yerine toplamaktadr. Toplantda,
yabancnn nasl arlanaca, baba toprana dnnn nasl sala
naca grlecektir. Alkinoos, teki efleri saraynda lene arr;
bu arada denize bir gemi indirilecek ve halk arasndan elli iki delikan
l seilecektir krek ekmek iin.45 lenden sonra kralm ozan alg a
larak arllar elendirir, daha sonra yeniden pazar yerine gidilir, ora
da top oyunlar oynanr, horalar tepilir. Ardndan, yabancya verilmek
zere konukluk armaanlar hazrlanr. eflerden her biri bir gmlek,
bir kaftan, bir kle de altn verir yabancya.46 Gnbatmnda efler ak
am yemeine saraya dnerler. Yemekten sonra Odysseus onlara kim
liini aklar, bandan geenleri anlatr bir bir. Odysseus'un yks
karsnda bylenen Alkinoos, daha nceki armaanlara ek olarak ef
lerin her birinin Odysseus'a bir byk ayak, bir de leen vermeleri
ni, bunun da halka detilmesini nerir; dostlan da kabul ederler bu
neriyi.47
39 Odysseia, 6. 259, 291-93.
40 Ayn yerde. 6. 294, 5. 400, 9. 473,12. 181.
41 The Indian Village Community, s. 11
42 Odysseia, 7.112-31.
43 Ayn yerde, 8. 390-91.
44 Ayn yerde, 7.136-37,185-227, 8. 40-45, 4-7.
45 Ayn yerde, 8. 35-36.
46 Ayn yerde, 8. 390-93.
47 Ayn yerde, 13.13-15, 19. 196-98.
KENTLER N OLUUMU 353
Yunan destanlarnda ar basan soyluluk ruhu gerei sradan hal
ka ancak zaman zaman deinilmektedir. te bu ara sra deinmeler
den anlyoruz ki, Skherie tek bir kentten oluan bir topluluktur. Ken
tin dolaynda kyler yoktur. lk azda, izdiimiz varsaymsal gr
nmle eliir gibidir bu. Ama unutmamak gerekir ki, bu kent o srada
bulunduu yerde oluup gelimi deildir. Baka bir yerden g eden
insanlar tarafndan deniz tecimine elverili bir yere kurulmutur. Kal
d ki, kentin yapsna daha yakndan baktmzda, varsaydmz r
nee uygun dt daha eski bir aamann belirtilerini grebiliriz.
Odysseus'u yurduna gtrecek gemiye seilen delikanllarn says, ef
lere bal olarak seilmi grnmektedir. Her ef drt adam vermek
tedir. Bu da, kentin on yreye blnm olduunu gstermektedir.
Sonra, efler yabancya birer leenle ayak armaan etmeyi kararla
trdklarnda, paralarn bu yrelerden toplandna tank oluruz. Bu
yreler ya da Attika lehesindeki deyimiyle demos'lar gerekte balan
gtaki ilk yerleim merkezindeki ayr ayr kylerdir, ama burada g
venliin ve tecimin gerektirdii nedenlerden tr tek bir yerde top
lanmlardr.
Telemakhos, Pylos'a vardnda, halk deniz kysnda toplanm
bulur. Oysa halkn her zaman topland yer deildir buras. Nestor'un
kynn az uzandaki saraynn dnda cilal tatan bir sra vardr. Es
kiden babasnn yapt gibi Nestor da oraya oturur.48 Halkn olaan
durumlarda orada topland sylenebilir. Oysa bu zel bir durumdur.
Nestor Oca'nn kutsal atas saylan deniz tanrs Poseidon'a kurban
lar kesilmekte, boalar sunulmaktadr. Deniz kysnda dokuz hedra-
i vardr, bunlarn her birine be yz kii ve dokuz boa dmektedir 49
Saylarnn okluuna baklrsa bu hedrai oturulacak yer anlammda "s
ralar" deildir; halkn blnd dokuz kme iin belirlenmi ayr
alanlardr. Homeros baka yerlerde de pazar yerinin olaan bir biim
de byle blndnden sz etmektedir.50 Nasl Telemakhos Pylos'a
vardnda halk deniz kysnda dokuz kme olarak sralandysa, h/c-
dada anlatld gibi, Nestor'un krall da dokuz blgeyi ierir. Bu ka
dar da deil; her kme nasl Poseidon'a dokuz boa kurban ediyorsa,
Nestor da Troya'ya Her blgeden on tane olmak zere doksan gemiy-
48 Ayn yerde. 3. 406-12. Troyadaki pazar yeri, sarayn nndeydi; lyada, 2. 788-89. Olympia'llar
Olympos'un tepesinde, yani kendi akropolis'lerinde toplanrlard; lyada, 8. 2-3.
49 Odysseia, 3.5-8.
50 ilyada, 199. 211; Odysseia, 3.31,8.16.
le gider.51 Evet, N estor'un krall, kabile dzeni temelinde rgtlen
miti.
5. Atina'nn lk Dnemi
imdi de, kent-devletlerinin en byne geelim ve bu kent-dev-
letinin oluumunu bilgili bir arkeoloun ustalyla dile getiren Thuky-
dides'den dinleyelim:
Kekrops ve ilk krallarn hkmdarlndan Theseus'un zamanna ka
dar Attika'da, her birinin kendi arklon'u ve kendi pn/taneior'u olan e
itli yrelerde oturuluyordu. Bir tehlikeyle kar karya gelinmedike,
arkhon'lar kralla birlikte meclis toplantsna katlmyor, ileri kendi ye
rel meclislerinden, bamsz olarak ynetiyorlard. Dahas, Eleusis'lile-
rin Erekhteus'a kar Eumolpos'u desteklediklerinde olduu gibi, za
man zaman birbirleriyle savaa bile giriiyorlard. Ne var ki, gl ve
uzak grl bir kral olan Theseus, btn bu yerel meclisleri ve yetki
leri ortadan kaldrp onlar tek bir merkez meclis ve prytaneion olu
turduu Atina'da toplayarak lkeye yeni bir dzen verdi. Malna ml
kne el srmedi kimsenin, yalnzca onlar tek bir kentin yurttalar ol
maya zorlad. Drt bir yan surlarla evrili olan bu kent hzla byd,
geniledi ve Theseus'un ardllarna kald. Bu olayn ansna o gn bu
gndr Atinallar Synoikia denilen halk bayramlarn kutlarlar. O za
mana kadar kent, Akropolis'den ve onun gneye uzanan eteklerinden
oluuyordu. Hemen btn eski tapmaklarn ya gney yamata ya da
Akropolis'de olmalar bunun kantdr... Gene, imdi Dokuz Pnar diye
bilinen kuyu, tiranlar zamannda yeniden yaplmadan nce, Kallirhoe
denilen ak bir pnard. Eski zamanlarda, kolay eriilebilir olduu iin
ba teki pnarlarn hepsinden daha kalabalk olurdu bu pnarn. Bu
alk bugn de srdrlmekte, dnlerden nceki kuttrenlerde ve
baka kutsal olaylarda bu pnarn suyu kullanlmaktadr. Son olarak,
Akropolis'in ok eskiden oturulan bir yer olmas bugn Atinalarn ona
niin Kent (polis) dediklerini aklamaktadr.52
354 T a r i h n c e s i E g e
51 lyada, 2. 591-602; Odysseia, 3. 7; G. Glotz, La citi grecque, (Paris, 1928), s. 44. Bu saylar titizlikle
hesaplanmtr kumsalda toplananlarn toplam says olan 4500 (90x50), askeri birlikteki sava
saysna (90x50) uygun dmektedir.
52 Thukydides, Peloponnesos Sava, 2.15.
Ke n t l e r n O l u u m u 355
Kent-devletinin yaygn bir zellii olan prytaneion,53 kent konay
d; kent ocann, srekli yanan atein bulunduu yapyd.54 Bir kolo
ni kurulacak oldu mu, g edecek kiiler yanlarna bu ocaktan yanan
odunlar alrlar, gittikleri denizar lkede bunlarla yeni bir prytaneion
balatrlard.55 Sekin yabanclar, yabanc lkelerden gelen eliler, sa
vata ya da Yunanllararas oyunlarda kazandklar baarlarla halkn
vgsn toplayan yurttalar bu yapda arlanrlard.56 Szcn k
keni asndan bakarsak, prytaneion, prytanis' in ya da "bakan'Yn evi
demektir. Bu da gsteriyor ki, tarihi Thukydides her kentin kendi ark-
hon'u ve pn/tateion' u bulunduunu sylerken, yalar meclisi toplulu
un kutsal ocanda asl efin bakanlnda toplandnda asl efin
tekileri arlad evden sz etmektedir. Demek, kent kona, ta geri
lere gtrldnde, uzun ama kesintisiz bir yolun sonunda ilk kamp
ateine varmaktadr.
TlteseusTa ilgili ayrntlar Aristoteles anlatyor. Theseus, halk
snfa ayrm: Eupatrid'ler, Geomor'lar ve Demiurgos'lar.57 Eupat-
rid'ler, merkezdeki kentin meclisinde grev yapma hakkna soydan
sahip olan eflerin aileleriydiler; adlarnn "soylu babalarn oullar"
olmas da, soylu bir kast olarak birlemeleri ile babayanl soyun resmi
olarak tannmasnn ayn zamana rastladn dndrmektedir. Geo-
mor'lar, krsal blgede yaamay srdren kk toprak sahipleriydi
ler. Demiurgos'lar, yani zanaatkrlar, diyebiliriz ki oktan kentte yo
unlamaya balamlard. Tarihsel dnemde, Demiurgos'larn bir ke
simi olan mlekiler, kent yre ya da bucaklarndan birinde, Kera-
meikos'da kendi mahallelerinde oturuyorlard ve anlald kadary
la oraya ok eski zamanlarda yerlemilerdi.58 Eer bu yrelerin tari
hini izleyebilseydik, byk bir olaslkla, kent geniledike zaman za
man yeniden kurulmalarna karn bunlarn Akropolis evresinde k
melenen kylerden gelitiklerini grecektik; hi kukusuz, Akropo-
lis'in, o doal kalenin, szcn balangtaki anlamnda bir polis ol
duu dnemde.
53 Publius Aelius Aristides, Panothenaikos, 103.16; Titus Livius, 41. 20.
54 Pindaros. N, 11.1; Pausanias, 5.15.9. Kimi toplu ant ime trenlerinde Hestia Zeus'dan daha ok
geiyordu: SIC. 527.10; Platon. Leg. 745b, 848d; Pausanias, 5.14. 4.
55 EM. Prytaneia.
56 Dictionnaire des anliquites grecques et romaines, bkz. Prytaneion. Olympia prytaneion'u iin bkz. E.N.
Gardiner, Olympia, its History and Remains (Olympia. Tarihi ve Kalntlar), (Oxford, 1925). s. 167-
69.
57 Aristoteles, fr. 385; Plutarkhos, TJes. 25.
58 Pbilokhoros, 72; Menecl. 3=FGH. 4.449.
356 T a r h n c e s Eg e
Gerek Thukydides'in, gerek Aristoteles'in bu konuda anlattklar el
bette szl gelenekten alnmtr ve znde doru saylabilirler. Yalnz
deiikliklerin nasl gerekletii ve bunlarn Theseus'un adyla ba
lantlar konularnda kuku duyulabilir. Theseus'a yaktrlan son bir
letirmeden nce, doallkla daha kk apl benzer abalar olmutur.
Strabon'a baklrsa, Theseus'un btn yapt, daha nce Kekrops'un
kurduu on iki kentlik bir genbirliini merkeziletirmekti.59 Atina bu
on iki kentten biriydi; bir bakas ise, daha nce de szn ettiim Ku
zeydou Attika'nn fetrapolisiydi. Anlalan, Kekrops'un genbirlii bi
le kendi trnn ilk rnei deildi. Eupatrid'lerin sonunda ykselme
leri de, kralln ar bir sre iinde gerekletiini bildiimiz k
ile uygun adm meydana gelmi olmaldr. Dor'larn Peloponnesos'u
istilalarndan sonra, NeleidTerin bir kolu olan Medontid'lerde krallk
soydan geer oldu. Neleid'leri Dor'lar Pylos'dan atmlard. yle g
rnyor ki, kraln yetkelerine gelen ilk snrlama, EupatridTerin kendi
aralarndan setikleri ayr bir sava efinin (pokmarkhos) ortaya ky
la birlikte grld.60 Sekizinci yzyl ortalarnda krallk MedontidTer-
de hl soydangemeyken krallar on yllk bir grev sresi iin seil
meye baladlar ve bir sonraki yzyln balarnda kralln yerini, Eu
patridTerin tm yelerine ak olan ve bir yl iin greve gelen dokuz
arkhont ald. Ama o zaman bile krallk ortadan kalkmad. Kurultay, ark-
hon basileus' un, "kral arkhon"un bakanlnda Kral Kona'nda top
lanmay srdrd.61Medontid'ler ise, krallk ayrcalklarn son kaln
tsna kadar korudular. Akropolis'in eteklerinde bir toprak parasna
sahiptiler; eski zamanlardaki ternenos'laryd bu toprak paras.62
Bir de, Theseus'un kendisiyle ilgili bir sorun var. Theseus'un aslen
Kuzeydou AttikaT olduuna ve altnc yzyln ikinci yarsnda ulu
sal kahraman mertebesine ykseltildiine inanmamz temelden yok
sun saylmaz. Bundan da anlalyor ki, Theseus'un Attika'nn birlii
ni salamadaki rol o dnemde yaktrlmtr. Theseus, beinci yz
ylda, Atina demokrasisinin kurucusu olarak sunuldu; gnlsz ky
ileri gelenlerini kaba koltuklarndan kalkp kentin rahatlklarna ynel
meye zorladktan sonra Theseus krallktan vazgemi, ynetimi halka
brakarak Atina demokrasisini kurmutu.63 Schefomd'un geenlerde
59 Strabon, 397.
60 Aristoteles, Ath. 3. 3; Pausanias, 4. S. 10,1. 3.1; Justinus, 2. 7; Cambridge Ancient History'de Cary, 3.
61 Aristoteles, Ath. 57.
62 /G. 1.497.
63 Plutarkhos, Thes. 25.
belirttii gibi Atina demokrasisinin kurucusu Kleisthenes'in uydurmu
olabilecei bu gzel masala ille de inanmamz gerekmiyor.64 Yerel ef
lerin kylerden ayrlmak istemedikleri yolundaki gr, gerekte, At-
tika'l kyllerin yuvalarna ballklaryla n yaptklar beinci yz
yln koullarna uygun dmektedir.65te yandan, EupatridTerin kent
te oturmakla yitirecekleri hibir ey olmamasna karlk, kazanacakla
r ok ey vard. nk mallarn mlklerini korudular ve glerini ar
trdlar. Kendi karlarn kollamak iin hibir d drtye gerek duy
madlar; kralln yerine kurduklar dzen en sonunda ylesine katla
nlmaz bir nitelik ald ki, halk bakaldrd, kodamanlar lkeden att ve
onlarn geni topraklarn kendi aralarnda blt. yknn bu b
lmyle ilgili olarak, ilk krallarn yetkesinin hi kukusuz hl canl
bir kabile eitlii dncesiyle kstland sylenebilir olsa olsa. n
k kabile eitlii, yok olup gittikten sonra bile, insanlarn kafalarmda
ne zamann, ne de zorluklarn silip atabildii bir demokratik lkler
kalt brakmt. Bizdeki demokrasi geleneinin esin kayna da, be
inci yzyldaki yeni demokrasinin bu eski anlarnn cokusu olabilir
pekl.
KENTLER N OLUUMU 357
64 K. Schefold, "Kleisthenes", MuseumHelveticum, (Basel, 1943-}, 3. 65-67.
65 Thukydides, Peloponnesos Savas, 2.16. 2; Aristophanes, fij. 805-07.
Drdnc Blm
KAHRAMANLIK AI
Benim tm varlm, kargm, klcm ve kalkanm;
bunlarla ekip bier, bunlarla arap alrm zmden,
kendime bunlarla bey dedirtirim klelerime.
HYBRAS
Karde kardele dvecek ve karde kardei
boazlayacak ve baclarn ocuklar hsm akrabala
leke srecek.
Vluspa*
* Vluspa, skandinav mitologyasnn bayaptlarndan Edda'nn evren ve tanr doumunu kapsayan
blm. Bu blmde, evrenin ve tanrlarn yaratl, tanrlarn soy zinciri anlatlr. zellikle
Saemund'un Edda's Kuzey mitologyasnn balca kaynaklarndandr. Gerekte iki Edda vardr ve
ikisi de yedinci yzyl ile on ikinci yzyl arasnda yazlmtr, (f.n.)
3&
MYKENE HANEDANLARI
XI
1. Geleneksel Sredizin
Drdnc yzyldan sonra, Yunan tarihileri, yllar Olimpiyatlar
la, iki Olimpiyat Oyunlar arasndaki drt yllk dnemlerle hesapla
maya baladlar. Yerel olaylarn, her yl seilen yksek grevlilerin ad
laryla tutanaklara geirilmesi srdrlyordu. Tarihiler, daha eski
zamanlara ilikin hesaplamalarn geleneksel soyaalarna dayandr
mak zorundaydlar. Kapsaml bir sredizin hazrlama yolundaki ilk
aba, .. 264-263 tarihine uzanan uzun bir yaztla, Paros Mermeri'yle
gerekleti. Daha sonraki yllarda Eratosthenes ikinci bir giriimde bu
lundu. Ama Eratosthenes'in giriiminin sonular da Paros Merme-
ri'nden ok farkl saylmaz. Nitekim Eratosthenes Troya kentinin d
n .. 1209 ylma deil de, .. 1183 ylna yaktrr.
Modern arkeoloji bu konuya yepyeni bir yaklam getirdi. Msr'da
ki kaz alanlarnda Minos yaptlar, Minos'daki kaz alanlarnda da M
sr yaptlar bulundu. Bylelikle, Yunan tarihncesi, Msr tutanakla
ryla birok noktada ezamanl klnd; buna karlk, Msr tutanakla
r da Msr takvimince gkbilime gre tarihlendirildi. Kukusuz, bu
yntem kesin belirlemeler asndan umut verici, ama gene de birok
sorunun stesinden gelinmi deil.
Arkeoloji, Yunan sylencesindeki kadn ve erkek kahramanlar tm
den tarihd sayarak bir yana brakan birok on dokuzuncu yzyl bil
gininin akademik kukuculuuna son verdi. Artk, ne denli ak almaz,
d rn abartmalarla dolu olurlarsa olsunlar bu geleneklerin gene de
ou zaman gerein ekirdeini ierdikleri kabul ediliyor. Geri kimi
modem tarihiler de br uca kaydar. rnein, Perseus, Herakles, Mi
nos, Theseus ve ason gibi sylence kiilerini gerek kiiler sayd Bury.
362 TARHNCES Eg e
Bu kiilerin gerekliine Yunanllarn kendilerinin de inandn, Ho-
meros'da temel alman soyaalarnn artc lde tutarl olduunu
ileri srd.1Gelin grn ki, Yunanllar .. 1521 ylma yaktrdklar
atalar Hellen'in ve .. 1600 ylma yaktrdklar insan soyunun yara
tcs Prometheus'un da gerek olduuna aym lde inanyorlard. En
azndan Hellen ile Prometheus katksz birer sylencedir; tekilerden
tek farklar, kendilerine yaktrlan deer lsdr. Dorusu, Home-
ros'daki soyaalarnn tutarll da su gtrr. Hemoros'da karm
za kan soyaalarmda, balangta birbirinden bamsz olan bir y
n gelenek, rastgele uyarlamalar ve arptmalarla dolu tek bir birleik
sisteme indirgenmitir. Nilsson, bu soyaalann byle gryor.2Nite
kim, szkonusu soyaalarnn arkeolojinin vard sonularla birok
noktada elimesi de Nilsson'un bu grn glendiriyor.
izelge XII
ERATOSTHENESN SREDZN
I..
1313 Thebai kentinin Kadmos tarafndan kurulmas.
1261 Herakles'in doumu.
1225 Argonaut'larn yolculuu.
1213 Yedilerin Thebai'a kar sava.
1200 Agamemnon'un Mykene'de tabta k.
1183 Troya kentinin d.
1176 Akha'larn Salamis'e (Kbrs) yerlemeleri.
1124 Thessalia'nn Thessal'ler tarafndan ele geirilmesi.
1104 Oor'larn Peloponnesos'u istila etmeleri.
1053 Aiol'larn Lesbos'a yerlemeleri.
1044 lon'larn g.
Minos, Troya Sava'ndan nceki nc kuaa, yani Eratosthe-
nes'in hesabna gre .. 1260 ylnn kuana yaktrlmt. KariaT
korsanlar Ege Denizi'nden srp atan Girit kralyd Minos. Knossos
kentindeki ynetime on beinci yzylda son verilmiti; byk bir ola
slkla da Akha'lar son vermiti bu ynetime. te bu yzden, Bury de,
Minos'u Girit'in Akha'l bir yneticisi olarak ald.3 Oysa yle olsayd,
Minos korsanln kkne kibrit suyu ekmi olamazd; nk Msr
kaynaklarndan rendiimize gre, Ege Denizi on nc yzylda
1 J.8. Bury, Cambridge Ancient Histoy'de, 2.478; J.L. Myres, Who Were the Creeks? (Yunanllar Kimlerdi?),
(Berkeley. 1930). s. 340-46.,
2 M.P. Nilsson, Homer and Mycenae (Homeros ve Mykene), (Londra, 1933), s. 58.
3 j.B. Bury, History of Greece (Yunanistan Tarihi), (kinci basm, Londra. 1913), 2.475.
MYKENE HANEDANLARI 363
eitli halklarn dzensiz aknlan sonucu tam bir kargaa iine dm
t ve bu halklar arasnda Akha'lar da bulunuyordu; Akha'larn ise ne
denli yasal bir denizcilik anlaylar olduunu lyada ve Odysseiada
okuduklarmzdan karabiliriz.4Bu gelenein tarihi, ancak ieriin
den vazgeilerek korunabilir. Oysa ieriini kabul etmek, tarihini ise
bir yana brakmak ok daha akla uygundur. Minos'un denizlerdeki
egemenliine ilikin yk gerektir, ama tarih bakmndan Knossos'un
dnden nceki dneme denk gelmektedir.5
Kendilerine arkeolojik temelde kabul edilebilir bir yer bulunabilen
btn tarihncesi kiiler iin de ayn grler btnyle geerlidir.
Hepsi de kendi zamanlarndan daha sonraki tarihlere yaktrlmtr.
Bu ilk kuaklar, gelenei yazan tarihilerce daha yakn zamanlara ge
tirilmitir. Bu durumda, kiilerin kendilerinin gerekliini de gz ka
pal kabullenmemiz gtr. Bunlar, hanedan deiiklikleri, istilalar, sa
valar ve gler gibi ok uzak gemite yatan, ama can alc bir etkile
yicilik tayan olaylarn, halk arasnda yaygnlk kazanm simgeleri
olarak ele alnmaldr.
2. A r k eo l o j i k er ev e
Mykene'de .. 1600'den ksa bir sre nce, krallaryla kralieleri
Oluk Gmtler'e gmlen gl bir hanedan boygsterdi. Bu gmt-
lerin en eskilerinde pek az Minos etkisine rastlanr, ama daha sonraki
lerde Minos etkisi ok belirgindir; altndan ve gmten anaklar ve
talar, ssl tuntan kllar, gereki av sahneleri ilenmi hanerler.
En ilginciyse, kuatlm bir kentin surlar dibinde bir sava sahnesiy
le sslenmi gmten bir mhr. Saldran erlerin tolgalarndaki at
kuyruu sorgular, Karia'llarla Lykia'llar akla dryor hemen, Bu
krallar, Mykene ve Tiryns kentlerini surlarla evirerek berkitmiler, l
keyi Korinthos Ksta'na (berzah) kadar denetimleri altna almlar,
Thebai ve Orkhomenos kentlerinin ilk hkmdarlaryla Korinthos Ks
ta zerinden ba kurmulard.6
4 lyada, 11. 625; Odysseia, 4. 81-90, 9. 40-42,14.229-34.
5 H.R. Hall, The Civilisation of Greece in the Bronze Age (Tun anda Yunanistan Uygarl), (Londra,
1928), s. 265-66. Paros Mermeri'nde yazlanlara baklrsa, Minos adn tayan iki kral vard. Bunlardan
biri .. on beinci yzylda, teki ise .. on nc yzylda yaamt. Bkz. Plutarkhos, Thes. 20;
O.S. 4. 60. Minos ad, tpk Firavun ya da Sezar gibi, bir krallk sanyd byk bir olaslkla.
6 Mykene hanedanlaryla ilgili bu bilgileri verirken, A.J.B. Wace'in aklamalarn temel aldm.
364 TARHNCES Eg e
.. 1500 dolaynda bu hanedann yerini Ta
pmak Gmiit Hanedan ald. Bu trden g-
mtler Messenia'da ve Lakonia'da ortaya
karlmtr. Tapmak Gmt Hanedan'run y
netimi sresince, Mykene kenti gcn Pelo-
ponnesos'un drt bir yanmda duyurdu; Thebai
ve Orkhomenos kentleriyle ilikiler sklat ve
bu kentler araclyla Mykene kltr Thes-
salia'ya girdi.
.0.1450 ile 1400 yllan arasnda bir zaman
da, ilerinde Knossos'un da bulunduu Gi-
rit'in btn kentleri bir yangn sonucu yok ol
du. Bu ykma bir sava m yol at, yoksa sz
gelimi deprem gibi doal bir neden mi, imdilik belli deil. Ama daha
sonraki kalntlarda, buraya yabanclarn gelmi olduunu dnd
recek hibir belirtiye rastlanmyor; Akha'larm daha bu olaydan nce
Girit'de olduklar akla yatkn grnyor.7
Knossos dtkten sonra, Mykene Ege dnyasnn siyasal ve klt
rel merkezi durumuna geldi. On drdnc yzyl balarnda ortaya -
Resim 56. Mykenede yaban domuzu av: Tirynsden bir duvar resmi
7 J.D.S. Pendlebury, Archaeology of Crete, (Girit Arkeolojisi), (Londra, 1939), s. 281; A.J.B. Wace, "History
of Greece in the third and second milleniums BC" (.. nc ve ikinci binlerde Yunanistan Tarihi"),
Historia, 2. 87-88.
Resim 55. Oluk Gmt
Hanedan'nn altndan
yaplm lm mask
My k e n e Ha n e d a n l a r i 365
Resim 57. Cemiye binme sahnesi: Tiryns'den bir mhr
kan yeni bir kral, kenti yeniden kurdurdu. Kentin ortasnda bir saray,
sarayn evresinde saray grevlilerinin konutlar ve kraln gelirleri ta
hl ve zeytinyann sakland ambarlar yer alyordu. Kentin duvar
lar metre kalnlnda kocaman ta paralaryla rlyd. Kentin
ana giriinde nl Aslan Kaps bulunuyordu. Aslan Kaps'nn tepe-
Resim 58. Mykenedeki Aslan Kaps
366 T a r i h n c e s Eg e
sinde, bir kutsal stunun iki yannda yzleri birbirine dnk, art ayak
lar stne kalkm iki aslandan oluan bir kabartma vard. Kapnn he
men iersinde, Oluk Gmt Hanedan'nm gmtln ember bii
minde evreleyen talar; gerideki bayrda da belki de ayn kraln yap
trd ve Atreus'un Gmt diye bilinen ilenli gmt yer alyordu.
Mykene halkysa kalenin aasndaki kentte yayordu.8
Ayn yzyln sonlarnda Tiryns kentine yeni ve daha byk saray
yapld. Bu kez halk, saray dndaki kalede oturmuyordu; ama gl
bir biimde berkitilmi olan kale, evresinde yer alan kentteki insan
larca bir smak olarak kullanlyordu. Tiryns kentinin krallarnn, Ko-
rinthos'a kadar btn lkeyi dorudan denetimleri altnda tutan Myke
ne krallarna baml olduklarn dnmek yanl olmaz. Lekhaion'un
dousundaki Korakou'da bir limanlar vard. Bu limandan kalkan ge
miler tecim yapmak amacyla Korinthos Krfezi'nden aalara iniyor,
karya Thisbe'ye geiyorlard; Thebai'a ve Orkhomenos'a varyordu
yollar.9
Ege'nin drt bir yresinde ve ok daha telerde ynla Mykene ya
pt bulunmutur. Mykene'liler batda Sicilya ve spanya'ya kadar so
kulmulard. Doudaysa Troya, Kbrs, Suriye ve Msr'la yakn ve s
rekli ilikileri vard. Ancak her zaman barl deildi bu ilikiler; yle
grnyor ki, on nc ve on ikinci yzyllarda Mykene kltrnn
tayclar, yasal tecimenlerden ok yamaclar ve yurtlarndan kop
mu gmen topluluklaryd.
Son olarak, Minos'dan esinlendii her zaman ak olmasna karn
Mykene kltrnn Minos-d birok zelliinin de bulunduu sy
lenebilir. Bu zelliklerin en gze arpanlar "megaron" tipi ev, ka kol
lu harmani, engelli ine ve kehribar kullanmdr. Grnd kada
ryla, bunlarn hepsi de kuzeyden gelmitir.10
3. G el en ek sel H an ed an l ar
Mykene, Tiryns, Thebai ve Orkhomenos'la ilgili sylenceler bu er
eveye ne lde oturtulabilir? "Ege'nin Anaerkil Halklar" balkl b
lmde (ikinci Blm, V) bu soruna bir yaklamda bulunmutuk. Do
8 A.J.B. Wace, Cambridge Ancient History'de, 2.457-60.
9 Ayn yerde. 2. 457-60.
10 Homer and Mycenae, s. 72-82.
My k e n e Ha n e d a n l a r i 367
laysyla, orada ortaya koyduumuz sonular zetlemekle balayabi
liriz ie. Erken Kyklad ve Hellas dnemlerini Karia'llar ve Leleg'lerle
bir tutmay nermi, te yandan belirleyici zelliini "Minias mle
i nde bulan kltr de Pelasg'lara yaktrmtk. Bu zdelemeler
den, ok ak seik grnen birincisi daha fazla yorumda bulunmay
gerektirmiyor, ama kincisi daha karmak. Minias mlei Girit'de de
il, KykladTarda bulunmutur; buna karlk, Pelasg'lara KykladTar
da deil, Girit'de rastlanabilmektedir. Varsaymmz savunacaksak,
bu elimeyi aklamak zorundayz. teki Girit halklar gibi Pelasg'la-
nn da Girit'e Anadolu'dan gelmi olduklar dnlebilir; Anado
lu'daysa, Pelasg'larn izi gneye, Maiandros ovasndaki Tralles'e ka
dar srlebilir.11Demek ki, Pelasg'lar, Makedonya stnden Troas'dan
geip Thessalia'ya varan ana koldan, Minias mleinin ayrt edici zel
likleri daha gelimemiken kopmu olabilirler. Gene de, Pelasg'larn
KykladTarda grlmemesi, Minias mleinin gneye doru yaylma
snda bir baka etkenin bulunmas gerektiini gstermektedir. Bura
da, Tyroid'lere ve Lapith'lere bavurabiliriz. Bu iki topluluun adlar,
ilk kez, bir deneme olarak Dimini kltryle zdelendikleri Thessa-
lia'da duyulmutur. Tyroid'ler de, Lapith'ler de, Orkhomenos'un y
rngesine girmiler, gney Yunanistan'a doru yaylmlardr. Tyro-
id'lerin izine Korinthos'da, Elis'de ve Messenia'da; Lapith'lerin izine
de Attika'da, Korinthos'da, Elis'de, Arkadia'da, Argolis'de ve aym za
manda KykladTarda rastlanabilir. Argos soyaalarmda ve Rodos'da
karmza kan Phorbas ile Triopas, Lapith adlardr.12Oullar Diktys
ile Polydektes'in Seriphos'a yerletikleri Magnes kesinlikle Thessali-
a'l ve sanrz Lapith'lerdendi.13te bu nedenlerden tr, gney Yu
nanistan'da Minias mleinin Tyroid'ler ile Lapith'lerin yardmyla
Pelasg'lar tarafndan yaygnlatrld; Tyroid'lerle Lapith'lerin Mini
as mleini Pelasg'lardan Thessalia'da ya da Boiotia'da aldklar var-
saylabilir.
Orkhomenos soyaac tam bir yamal bohadr. Bu kitapta "Ege'nin
Anaerkil Halklar" blmnde incelediimiz Thessalia'yla olan ba
lantlar dnda, Miny'ler, bir Demeter saray tapmma bal Minoslu-
latrlm Pelasg'lar olarak kabul edilebilirler; Trophonios ve Agame-
des tapmaklarnn mimari gzellikleri hi kukusuz Kopais havzasm-
11 st. B.
12 Pausanias, 2.16.1; Hyg. Asi. 2.14.
13 Apollodoros, 1. 9. 6.
368 T a r i h n c e s i Eg e
da ortaya karlm olan Ge Mykene yaplarndan esinlenmiti. B
tn diyebileceimiz bu kadar.
Poseidon ile Libya'nn iki oullar vard: Belos ve Agenor. Belos, M
sr kral oldu. Agenor ise, Fenike'ye yerleti ve Europa, Phoiniks, Ki-
liks ve Kadmos adl drt ocuu dnyaya geldi. Boa klna brnen
Zeus, Europa'y Girit'e kard. Ve Europa Girit'de Minos'u dnyaya
getirdi. Europa'y arayp bulmak amacyla yurdundan ayrlan Kiliks,
Kilikia'ya yerleti; Kadmos'un yolu ise Rodos'a, Thasos adasma ve en
sonunda Delphoi'a vard. Orada Delphoi bilicisi, kz kardeini aramak
tan vazgemesini ve bir kent kurmasn tledi Kadmos'a. Kadmos
da yolda bir inein ardna takld, inein kp oturduu yere Thebai
kentini kurdu.14
Bu yky ne edeceiz? Bir yana brakamayz. Kadmosoullar en
azndan altnc yzyla kadar Yunanistan'n eitli yrelerinde yaa
mlar ve her zaman Fenike'liler olarak kabul edilmilerdir.15Buna kar
lk, Fenike'liler dokuzuncu yzyldan nce Ege'de en kk bir iz b
rakmamlardr. Bir gr, Kadmos sylencesinin bir szck karkl
na dayand yolundadr. Phoiniks szc hem Fenike'li, hem de
"kzl derili" anlamna gelmektedir; Kadmos'un da, Girit'den gelen "k
zl derili" bir Minos'lu anlamnda Fenike'li olduu ileri srlmekte
dir.16Kadmosoullarnn bir bakma Minos'lu olduklar, Europa'nn
yksnden ve onlarn Demeter tapmndan bellidir. Ne var ki, Mi-
nos'lularm "kzl derililer" olarak ayrt edildikleri ya da edilmi olabi
lecekleri yolunda hibir kant yoktur. Bu sorunun ipucunun, Suriye'de
ki Orontes rmann az yaknlarnda, Ugarit'de (Ras amra) yaplan
son kazlarda yakalanabileceine inanyorum. Bu kent ok eski zaman
lardan beri, Mezopotamya, Msr, Anadolu ve Girit arasndaki tecimin
bir antreposu niteliindeydi. Burada, en eskileri on yedinci yzyla ka
dar uzanan birok Minos ve Mykene yapt bulunmutur.17Dahas, Wo
olley, Orta Minos kltrnn baz belirleyici zelliklerini dorudan
doruya bu blgeden alm olabileceini ne srmtr.18.. ikinci
binde bu blgede Babilce, Hitite, Msrca ve Fenikece ile branicenin
anas olan lk Fenikece de iinde olmak zere en azndan yedi ayr di
14 Apollodoros, 3.1.1; 3. 4,1.
15 Herodot Tarihi, 2. 49, 5. 58. vb.
16 Bkz. Homer and Mycenae, s. 131.
17 T.H. Caster, "Ras Shamra, 1929-39", Antiquity, 13. 304; C.F.A. Schaeffer, Cuneiform Texts of Rot
Shamra (Ras amradaki iviyazs Metinler), (Londra, 1939), s. 3.
18 L. Woolley, Tal Atchana", Journal of Hellenic Studies, 56.132.
My k e n e Ha n e d a n l a r i 369
lin konuulduu biliniyor.19Dolaysyla, Kadmosoullarmn, Orta Mi
nos dneminde Girit stnden Yunanistan'a ulam FenikeTiler olma
lar gl bir olaslktr. Gerekte bir olaslktan da ileridir byle olma
s, nk Ugarit'deki iviyazs metinlerde anlatlan bir Fenike sylen
cesinde boa-tanr El ile ana tanra Aerat, Zeus ile Europa'ya byk
bir benzerlik gstermektedir.20 Bir kez daha gryoruz ki, modern ar
keoloji eski gelenei artc bir biimde dorulamaktadr; stelik, bu
rnekte, bir baka kitapta ortaya koyacamz gibi, belirtiler ok geni
kapsamldr.
Argos soyaac, Troya Sava'ndan nceki on yedi ya da on sekiz
kuaa kadar uzanr. Geri Argos soyaac eldeki en uzun soyaac-
dr, ama iinde yer alanlar dkrcdr. Bu soyaacnn, Mykene'ye ve
Tiryns'e stniii ancak Dor istilas sonrasna kadar uzanan Argos'un
karlar dorultusunda istenildii gibi yeniden dzenlendiini ortaya
koyan her trl belirti vardr. Argos soyaac, izelge Xlll'de, kendi
yorumunu yerel gelenee dayandran Pausanias'm verdii biimde su
nulmutur.21Adlarn bazlar nerdeyse hibir ey demiyor bize, onun
iin bundan sonraki grlerimi belirtirken kendimi yalnz somut so
nular kartlabilecek adlarla snrlamak istiyorum.
Soyaacnn tepesinde, kentten geen rmak nakhos'dan olma Pho-
roneus yer alyor. Phoroneus, gebelere kentlerde nasl yaanlaca-
m reten "ilk insan" olarak tanmlanmaktadr.22 Gene, Megara'da da,
Karia'l Kar'n babas olarak kmaktadr karmza. Bu da, Erken Hel
las yerlemecilerini temsil ettiini akla getirmektedir. Phoroneus'dan
sonraki nc ve drdnc kuaklarda, kuzeyden gelen istilaclarn
ilk belirtileriyle karlayoruz. Phorbas ve Triopas, Lapith adlardr;
Pelasgos'u ise aklamaya gerek yok. Argos akropolisi Larissa diye bi
linirdi; Larissa gerek bir Pelasg yer addr. Ayrca Pelasgos'un kz
nn da addr Larissa. Kentte, Pelasgos'un olduu sylenen bir gmt,
gmtn yanbamda da bir Demeter Pelasgis tapma bulunmaktay
d.23Pausanias, Pelasgos'un erkek kardelerinden biri olan asos'dan
o'nun babas olarak sz etmektedir; asos'un yerini Hesiodos'da Pei-
19 Cuneiform Texts ofRos Shamra, s. 39. Fenike ve Ugarit dilleri arasndaki yaknlklar iin bkz. W.F.
Albright. "The Phoenician Inscriptions of the Tenth Century B.C. from Byblos (.. Onuncu Yzylda
Byblosdaki Fenike Yaztlar") Journal of the American Oriental Study, 67.153.
20 Cuneiform Texts of Ras Shamra, s. 61.
21 Pausanias, 2.15-16; Apollodoros, 2.1 -4.
22 Pausanias, 2.15. 5.
23 Pausanias, 2. 24.1, 2.22.1.
370 T a r i h n c e s i E g e
izelge XIII
ARCOS SOYAACI
Inakhos
I
Phoroneus
I
Niobe
I
Argos
Peirasos Phorbas
I
Triopas
lasos
.1
lo
I
Epaphos
I
Libya
I
Belos
r~
Aigyptos Danaos
I I
Lynkeus = Hypermestra
I
Abas
Agenor
I
Krotopos
Sthenelas
Celanor
Akrisios
I
Danae
I
Perseus =
Andromeda
Proitos
Pelasgos
I
Larissa
Megapenthes Lysippe = Melampous iphianassa = Bias
Pelops
Elektryon Corgophone Sthenelos = Nikippe Atreus =
| = Perieres | Klymene
Alkmene Euiystheus I
Herakles Agamemnon Menelaos
MYKENE HANEDANLARI 37i
ren, Aiskhylos'da ise nakhos almaktadr.24 Aslnda bu ayrlklar ok
nemli saylmaz, nk o, Hera rahibelerini simgeleyen salt kutt-
rensel bir kiidir. Daha nce de grdmz gibi, o Msr'a gitmi ve
onun soyundan gelen Danaos Argos'a dnerek, tahtn kendisine b
rakan Agenor'un yerine kral olmutur.25 Birok ynden nemli bir ki
idir Danaos.
Tpk Kadmos gibi Danaos da Akdeniz'in dousundan gelmitir.
Tpk Kadmos gibi Danaos da Rodos'da bir yerleim merkezi brakm
tr ardnda. Tpk Kadmos gibi Danaos da Demeter'i Yunanistan'a ge
tirmitir. Btn bunlara, Kadmos'un kz kardei Europa'dan Danaos'u
kars olarak sz edildiini de ekleyebiliriz.26Benzerlik ok fazladr; sa
nrz Yunanllar da farkndaydlar bunun. Libya ile Belos'un, uymama
larna karn, Argos soyaacmda karmza kmalar da bunu gster
mektedir. asos'dan Danaos'a uzanan izgi be kua kapsamaktadr;
Agenor'dan Gelanor'a uzanan izgiyse yalnzca kua. Libya ile Be-
los, Kadmosoullarndan devralnmlardr. Bu devralma dncesi
ise, az nce deindiimiz benzerliklerden ve Argos'lu antika dkn
lerinin kendi kentlerinin Thebai'dan daha eski olduunu kantlamada
ki karlarndan kaynaklanmtr.
Kadmos nasl Fenike'den gelmise, Danaos da Msr'dan gelmiti.
Peki, bu da sonradan dnlp dzenlenmi bir ey miydi acaba? Bu
sorunun yant, o'ya nasl bir anlam verdiimize bal. nee dn
trlen bir kadn olarak o, kutsal hayvan inek olan Isis ile zdelen
miti27 Bu zdelemenin yedinci yzyldan daha eskilere gitmedii ko
laylkla sylenebilir. o'nun Msr kral olan olu Epaphos, ya Kano-
bos'da oturuyordu ya da Memphis'de.28 Kanobos kenti, Nil rmann
Naukratis ve Sais'den geip Memphis'e kadar uzanan kollarndan bi
rinin denize dkld yerdeydi. Naukratis ise, .. 600'den az nce
kurulmu bir Yunan tecim durayd. Sais'e gelince, o sralar ynetim
de bulunan XXVI. Hanedann oturduu kentti Sais. Bu hanedann
Memphis kentiyle de balants vard.29 Elimizde yalnzca bu kant bu
lunsayd, o'nun Msr yolculuu yksnn Naukratis' Yunanllar
ca uydurulduundan kuku duymazdk.
24 Apollodoros, 2.1. 3: Aiskhylos, Zincire Vurulmu Prometheus, 614-15.
25 Apollodoros. 2.1.4.
26 Apollodoros, 2.1. 5.
27 Bkz. Bu kitapta "Ege'deki Baz Anaerkil Tanralar balkl blm, Not 172.
28 Aiskhylos, Zincire Vurulmu Prometheus, 872-78; Apollodoros, 2.1.4.
29 H.R. Hall, Cambridge Ancient History'de, 3. 276, 285.
372 T a r h n c e s i Eg e
Ama buna hi uymayan bir yk daha sz konusu. Herodotos,
Thebai blgesinde Nil'in yukarlarnda bir kente, Khemmis'e gittiin
de kendisine bir Perseus tapma gsterirler. Bu tapmaa bal bir de
Yunan tapm vardr. Trenlerde, Msrllara yabana bir uygulama olan
atletizm yarmalar dzenlemektedirler. Rahipler, Herodotos'a, atle
tizm yarmalarnn, Gorgon'un ban bulmak zere Libya'ya gider
ken Msr'a geldiinde Perseus tarafndan balatldm sylerler. Per
seus, bu atletizm yarmalarn, atas Danaos'un Khemmis'li oluunun
ve Argos'a gelmek zere Khemmis'den yelken ann ansna balat
m.30 Bu yk yedinci yzyla yaktrlamaz. nk Nil Deltas'nda
daha yeni yeni at oynatmaya balayan o zamanm Yunanllarm! Thebai
blgesini biliyor olmalar uzak bir olaslktr.
Ayn sorun, lyada ve Odysseia' da, Msr'daki Thebai kentinin yer
yznn en zengin kenti olarak tanmland blmlerde ortaya k-
Resim 59. Perseus ve Gorgon: Attika vazosu
maktadr.31Yedinci yzylda Thebai en kk bir nem tamyordu,
nk .. 663'de Asurlarca yok edilmi, bir daha da hi kurulmam
t. Homeros geleneinde, Thebai kentinin ortadan kaldrlmasndan n
ceki durumuna deiniliyor olsa gerek. Ama, Odysseia'da hibir bilgi
bulunmamasndan da anlayabileceimiz gibi, btn bir sekizinci yz
yl boyunca ve ta on ikinci yzyla kadar Yunanllarn Msr'la hibir
30 Herodot Tarihi, 2. 91.
31 lyada, 9. 381-82; Odysseia, 4.126-27.
balar* yoktu ve Msr'a ilikin pek az ey biliyorlard.32 On nc
yzyla gittiimizde, Egeli yamaclarn Nil Deltas'n talan etmekte
olduklarn gryoruz, ama orada bozguna uradklarna baklrsa The-
bai'u yaknma bile sokulmu olamazlar.33 Bylece, en ge on drdn
c yzyla kadar geriye srkleniyoruz. O zamanlar Thebai hi kuku
suz yeryznn en zengin kentlerinden biriydi. XVIII. Hanedann ba
kentiydi. Ve bu dnem, Tapmak Gmt Hanedan'nn Mykene'de h
km srd dnemdi.
MYKENE HANEDANLARI 373
Resim 60. Minoslular Msr'da: Msr resmi
Homeros'daki sorunun Lorimer ve Nilsson tarafndan ne srlen
zm,34 bizim sorunumuzu da zmektedir. Egeli eliler, XVIII. Ha
nedann gmt resimlerinde hl grlebilmektedir. Eer onia'l teci-
menler (tccarlar) Naukratis'e yedinci yzylda gelmilerse, o zaman
Mykene'li tecimenlerin Khemmis'e on beinci yzylda yerlememi
olmalar iin hibir neden yoktur. Ve eer, Mykene'liler orada nceden
bir Perseus tapm kurmularsa, onia'llarn o'ya Msr'da bir yurt ara
^2 Odysseia, 3. 321-22, 4. 355-57; Homerand Mycenae, s. 136.
33 Bkz. bu kitapta "Akha'lar" balkl blmn 6. Pelopid'ler" balkl altblm.
34 H.l. Lorimer, Homer's Use of the Past" ("Homeros'un Gemii Kullan"), Journal oJHellenic
Studies, 49.153; Homer and Mycenae, s. 157-58.
374 T a r h n c e s E g e
malarnn gerekesini salamtr bu. to
ile Danaos sylencesi, Yunan halk belle
inin Msr ile Mykene arasnda Tapmak
Gmt Hanedan zamannda var olan
yakn ilikilerden yzyllar sonra kar
d bir rndr.
Resim 61. Ege gemisi: M.s.r resmi Danaos'un yerine yeeni ve damad
Lynkeus, onun yerine de Abas gemi
ti. Abas'n adna baklrsa, Euboia'l
AbantTardandr.35 Euboia'da o sylencesinin yerel bir biimi vard.
Abas'n iki olu, Proitos ile Akrisios, babalar lnce kimin kral olaca
konusunda birbirlerine girmiler. Proitos Lykia'ya kam, oradan
bir Lykia ordusuyla geri dnerek Tiryns kentine yerlemi.36 Proitos,
kzlarm Tyroid'lerden Melampus ve Bias'a vermi. Bir baka kuzeyli
olan Bellerophontes'i Lykia'ya gnderen de Proitos'mu. Akrisios'u
ise Danae adnda da bir kz varm. Delphoi tapnann tanr szc
s, Danae'nin bir erkek ocuk douracam, ama bu erkek ocuun,
yani torununun onu ldreceini sylemi Akrisios'a. Akrisios da Da-
nae'yi yerin altmda epeevre tunla rl bir odaya kapatm. Gel gr
ki, Danae'ye gnl vermi olan Zeus altn yamuru halinde at aral
ndan Danae'nin iine kadar akm. Danae de Perseus'u dourmu.
Bunun zerine Akrisios, kzyla torununu bir sanda koyarak denize
atm. Ana oul Seriphos adasnda karaya kmlar. Perseus orada b
ym, koca adam olmu, Gorgon'un bam getirmek zere Libya'ya
doru yola km. Filistin'den geerken Andromeda'y bir deniz cana
varnn elinden kurtarm, Seriphos adasna gelmi, Andromeda ve
anasyla birlikte Argos'a dnm. Tanr szcsnn dediklerini anm
sayan bykbabas kral Akrisios Thessalia'daki Larissa kentine ka
m.37 Perseus onun ardndan gitmi ve bir rastlant sonucu Larissa'da
dzenlenen yarmalara katlm. Perseus disk atarken yel alm att
diski Akrisios'un kafasna indirmi, bylece Argos kral Akrisios l
m. Ne var ki, Perseus ldrd adamn dedesi olduunu anlayn
ca o kadar zlm ki, Argos tahtna kmay kabul etmemi. Proitos'un
yerine Tiryns'e kral olan Megapenthes'e Argos'u verip kendisi Tiryns'i
alm. Bylece Megapenthes Argos kral olmu; Perseus da Mideia ve
35 Apollodoros, 2. 2. 1; Pindaros, P. 8. 73.
36 Apollodoros, 2. 2.1.
37 Apollodoros, 2. 4. 4. yk belki de, Argoslularn Argosdaki Larissann Thessalia'daki Larissa'dan
daha nce kurulduu yolundaki savlarn desteklemek amacyla byle dzenlenmiti: A.R. 1. 40.
MYKENE HANEDANLARI 375
Mykene kentlerini surlarla evirip salamlatrdktan sonra Tiryns'e
yerlemi. Perseus'un yerine geen oullarndan Elektryon'un Alkme-
ne adl bir kz olmu. Alkmene, Herakles'i dnyaya getirmi. Sthene-
los ise, Elektryon'un yerine tahta kan Eurystheus'un babasym. Bu
noktada yeni birileri daha kyor sahneye. Eurystheus'un anas, Pe-
lops'un kzlarndan biridir; Pelops'un yerine de onun erkek kardei At-
reus geer.38 Burada, Perseus ve Pelops soyaalarn birletirmenin
glnden kaynaklanan bir yanllk olsa gerek. Biraz da anlalmaz
bir biimde, Atreus'un Sthenelos tarafmdan "artld", Sthenelos'un
Atreus'a Mideia kentini verdii; ama Eurystheus'un lmnden son
ra Atreus'un Mykene halk tarafmdan gene "artld" syleniyor.39
Atreus'un kars, Katreus'un kzlarndan biri ve Minos'un torunudur.
Paris, Menelaos'un karsn, Menelaos Girit'teyken, Katreus'un gm
me treni srasnda karmt.40
Btn bunlardan tarih olarak karlacak pek bir ey yok. Proitos'un
hkmdarl zamanndaki Lykia'ya degin bilgiler artc lde
ak seik; ama burada iin arkeolojik ynne baktmzda, veriler ya
nltyor bizi. Danae'nin yeraltnda kapatld oda, Oluk Gmtler'in,
ergenlik andaki kzlarn bir yere kapatlmas greneiyle kartr
lan belli belirsiz bir ans gibi grnyor. Eer Perseus, grnd gi
bi, yeni bir soy izgisinin balatcsysa, belli belirsiz Tapnak Gmt
Hanedan'n temsil ettii kabul edilebilir. Herakles gerekte bir tapm
kiisidir ve stesinden geldii iler
den yalnzca biri burada anlmaya
deer. Eurysthenes onu Girit Boa-
s'n getirmeye yollamt.41Minos'a
bal olan bu hayvan, Knossos'u
boa bal canavar Minotauros'un
bir baka yorumundan baka bir
ey deildir. Atina geleneinde, ay
n kuakta Herakles olarak tannan
Theseus42 tarafndan ldrlm
t Minotauros. Bu iki sylencede,
Knossos'un dnn belli, belir
38 Apollodoros, 2. 4. 6.
39 Apollodoros, 2. 4. 6; Epit. 2.11.
40 Apollodoros, Epit. 3. 3.
41 Apollodoros, 2. 5. 7.
42 Apollodoros, Epit. 1. 7-9
Minotauros: Altn tak
376 T a r h n c e s i Eg e
siz de olsa gerek bir anmsarum grebiliriz ve bu olayn Atreus'un
tahta knn hemen ncesine yerletirildii aktr. Kimdi Atreus, ne
reden gelmiti? Bu soru Yunan tarihncesiin can alc sorunlarndan
birine smsk baldr ve bu sorun ylesine kafa kartrcdr ki sonun
da "Akha srr" adn almtr.43
Son olarak, iki noktann akla kavuturulmas gerekiyor. Bu so-
yaacmn tm Mykene dnemini kapladm grdkten sonra, Perse-
us'un zamanndan nce Mykene'den hi sz edilmemesine ve Girit'e
yalnzca iki kez deinilmesine ardk. Daha nce de belirttiim gibi,
bu nokta Argos kentinin daha sonralar stnl ele geirmesiyle ak
lanmtr. Eer Agamemnon'un oturduu merkez olarak Mykene'nin
ansn koruyan Homeros ozanlar gelenei olmasayd, bu kent tm
den yok sayacakt diye dnyor insan ister istemez.44 Perseus'dan
nceki krallarn gerekten Argos krallar m olduklar, yoksa Argos ege
menlii altnda Mykene'den mi aktarldklar, benim yantlayamaya-
cam bir soru. kinci noktaysa, hem Argos, hem de Thebai soyaala-
rm ilgilendiriyor. Eer Kadmos ve Danaos'un deiik yollardan Yu
nanistan'a getirdikleri Demeter tapm Minos kkenli idiyse, o zaman
birinde Girit'le yalnzca dolayl bir ilikinin grlmesinin, tekinde Gi
rit'le hibir ilikinin bulunmamasnn nedeni nedir? Kanmca, daha son
raki tarihte yatmaktadr bunun aklamas. Dor'larm yol at ykm
dan sonra Girit'in Yunanistan'la bants kesilmiti. Dou Akdeniz ye
niden aldnda, Yunanllar Girit'e uramakszm dorudan doruya
Msr'la ve Akdeniz'in dousuyla tecimsel ilikilere girimilerdi. So
nuta, srecin kopan bantlar toparlandnda, Kadmos ve Perseus'a
ilikin Fenike ve Msr geleneklerini, Minos'un gemiteki grkemini
pek az gzniine alan yeni yorumlarda yeniden btnletirdiler.
43 C.D. Buck, Creek Dialects (Yunan Leheleri), (ikinci Basm, Boston, 1928), s. 7.
44 Argos'lularla balama yaplmasndan hemen sonra yazlan Oreste/o'da Aiskhylos Mykene'nin yerine
Argos'u geirdi. Ama Sophokles ve Euripides sonradan bunu dzelttiler.
377
AKHA'LAR
XII
1. Akha'larn Dalm
Homeros ozanlar, Agamemnon komutasnda savaanlardan ayrm
yapmakszn Argos'lular, Danao'lar ya da Akha'lar diye sz ederler.
Argos'lular gerekten de Argos ya da Argolis halkydlar. Danao'larn
ad Danaos'dan geliyordu. Mykene kentinin egemenlik dneminde, Ar
gos'lular ve Danao'lar terimleri, Argos ovasnn egemen hanedanna
baml herkes iin kullanlr oldu. nc ad da ayn biimde gelimi
e benziyor. nk genel kullanmn tersine, bir iki blmde belli bir
budun anlamnda kullanlyor. Ayakta kalan kullanm da bu olmu za
ten. Daha sonraki yazarlar, Akha'lardan sz ettiklerinde, Homeros ozan
lar geleneini bile bile izledikleri yerleri saymazsak, belli bir yrede
yaayan gerek bir halk kastederler hep. Demek ki, bizim ilk grevi
miz, tarihsel zamanlardaki Akha'larn kimliini belirlemek olacak.
Akha'lar, her eyden nce, Akhaia'da oturanlard. Bu ad tayan iki bl
ge vard. Biri, gneydou Thessalia'daki Akhaia Phthiotis'di; ben burada
kolaylk asndan Thessalia Akhaia's diyeceim. Bu yredeki Akha'lar,
Dor'larm Peloponnesos'u istila ettikleri dnemde Thessalia'yi ele geiren
Thessal'lere bamlydlar. br Akhaia ise, Korinthos Krfezi'nin gney
kylar boyunca uzanan on iki kentten oluan bir birlikti. Pellene, Aigeira,
Bura, Helike, Aigion, Patrai, Pharai, Tritaia, Rhypes, Olenos ve Dyme idi
bu kentlerin adlan.1Dilerseniz buraya da Peloponnesos Akhaia's diyelim.
Bir de, Akha'larn tm Dou Akdeniz'e dalm daha kk yerle
im merkezleri vard. Thukydides, Homeros'un Kephallen'ler2 diye sz
1 Herodot Tarihi, 1.145; Pausanias, 7. 6. 1.
2 lyada, 2.631.
378 T a r i h n c e s i Eg e
ettii Zakynthos adas halkn Akha'lar olarak tanmlyor.3 Bunlar hi
kukusuz Dor'larm nnden kaanlard. Pausanias, Lakonia'nn hemen
gneyinde, Kyparissia akropolisinin hemen altnda, bir zamanlar Pa-
rakyparis Akha'larmn oturduu bir kentin ykntlarn grmt.4Ro
dos adasnn kentinden biri olan alysos'un akropolisine Akhaia de
niliyordu ve burada oturan Akha'lar Kilikia'daki Soloi kentinin kurul
masna katlmlard.5Kilikia'llar (Kilik'ler) ilk zamanlarda Hypakha-
i'lar, yani kark Akha'lar diye biliniyorlard.6Troya yaknlarnda bir
baka yerleim merkezi daha vard Kilik'lerin.7 Burada yaayanlar, g
neydeki adalaryla akraba olduklarn savunuyorlard8ve bunlardan
bazlar Troya Sava'ndan sonra gney Kilikia'ya g ettiler.9Baka bir
Kilikia kenti olan Olbe, torunlar orada rahip-krallar olarak hkm s
ren Teukros'un olu Aias tarafndan kuruldu.10Bu Teukros, Salamis-
liydi. Teukros, Troya Sava bittiinde babas Telamon tarafndan yur
dundan kovulunca Kbrs'a doru yelken at. Kbrs'da Akhaion Ak-
te, Akha Kys'nda karaya kt ve Kbrs Salamis'ini kurdu. Kbrs'da-
ki Salamis kenti drdnc yzylda hl Teukros'un torunlar tarafn
dan ynetilmekteydi.11Daha da uzaklarda, Nil Deltas'ndaki Arkhan-
dros Polis adl yerleim merkezi de, Akhaios'un torunlarndan ve Ak-
ha'larm nderlerinden biri olan Arkhandros'un adn tamaktayd.12
Yeniden kuzey Ege'ye dnp baktmzda, Makedonia kysnda
ki Skione kentinin Peloponnesos'lu Akha'lar tarafndan kurulduunu
reniyoruz; Peloponnesos'lu Akha'lar Troya Sava'ndan dnerken
bir frtnaya yakalanmlar ve Skione kentinin bulunduu yerde kara
ya kmlar.13Troya'da da, Yunanllarn kamp kurduklar yer Akha
Ovas olarak biliniyordu.14Yaknlarda bir yerde Killa ve Khryse adl
iki ky vard. Killa, Pelops'un araba srcs Killos'un gmtnn
3 Peloponnesos Sava, 2. 66.1. Arkadia'dan gelmilerdi: Pausanias, 8. 24. 3.
4 Pausanias, 3. 22. 9.
5 Athenaeus, 360e; Strabon. 671.
6 Herodot Tarihi, 7.91; P. Kretschmer. Die Hypachaer" Clotta, 21.213; P. Kretschmer, Nochmal die
Hypachaer und Alaksandus, Clotta, 24. 203.
7 ilyada, 6. 386-97, 415-16; 1. 366.
8 Strabon, 676.
9 Herodot Tarihi, 7. 91; Strabon, 668.
10 Strabon, 672.
11 Strabon, 682; Herodot Torihi, 1. 90; isokrates, 9.17-18.
12 Herodot Tarihi, 2. 98. Kbrsta Akhalarn olduu sylenebilecek teki yerleim merkezleri Kourion
(Herodot Tarihi, 5.113. 1), Lapathos (Strabon, 682) veColgoidur (Pausanias, 8. 5. 2).
13 Peloponnesos Sava, 4. 120.1.
14 Strabon, 595.
Akha l ar 379
bulunduu yerdi.15Khryse ise, lyada' da kz Khryseis onca soruna yol
aan Apollon rahibi Khryses'in yurduydu.16Khryse, Girit'den gelen ye
Teukrosoullar denilen gmenler tarafndan kurulmutu. Bu gelenek
sekizinci yzyla kadar gerilere gtrlebilir,17ama Attika'da deiik
bir yorum daha vard. Salamis'in kar kysndaki Ksypete daha nce
leri Trun Buca ya da Troia diye biliniyordu.18ykye gre, bu bu
caktan Teukros adl biri (Telamon'un olu deil, onun atalarndan bi
ri) kurmutu Troya'daki Khryse kyn.19Bu Attika geleneinde, Tro-
ya Sava'ndan nce, Troya'ya kar dzenlenen ve Telamon'un da ka
tld bir sefere deiniliyor. Telamon, kenti ele geirdikten sonra Pria-
mos'un kz kardelerinden biriyle evlenmi.20 Yoldalarndan bazlar
Yunanistan'a dnecekleri yerde, douya doru gitmiler ve Kafkas
ya'ya yerlemiler. te, Heniokh'lar ve Zygi'ler, yani tm eskil alar
boyunca varlklarn koruyan ve Akha kkenli olduklarn hi unutma
yan gerek Kafkasya halklar bunlarn soyundan inmi.21
Bu gelenekler hi kukusuz birbirine karmtr, ama onlara inan
mamamz iin bir neden deildir bu. Tam tersine, onlarn bamszl
nn bir gstergesidir. Troya, Attika, Salamis, Kilikia, Kbrs ve Girit'e
dalm olan bu Teukrosoullar arasmda gerek bir hsmlk olsa ge
rek. Bunlar Kilikia'da, Kbrs'da ve Kafkasya'da Akha adyla dorudan
bantldrlar. Ayrca, Odysseia' da Akha'lardan Girit'de oturanlar di
ye sz edildiini de eklememiz gerekir.22
2. Aiakid'ler
Eer Homeros ozanlar Odysseia'y syledikleri srada Akha'lar Gi
rit'de idiyseler, Dor istilasndan nce de orada olmalar gerekir. Bu du
rumda, Yunan dilini getirenler de onlar olabilir. Yunanca'nn Dor'lar-
dan nce Girit'de konuulduu biliniyor.23
15 Theopompos, 339: Strabon, 612-13.
16 fyada. 1.37-38.
17 Kallinos, 7; Strabon, 604.
18 Strabon, 604; W.H. Roscher. Asfiihrliches Lexikon dergriechischen und rmischen Mythologie, (Leipzig.
1884-1937), 5.1231.
19 Strabon, 604.
20 Apollodoros, 2. 6.4.
21 Strabon, 416,129,496; FHC, 3.639; Ammianus Marcellinus, 22.8.25; D.H. 1. 89; Die Hypachaer",
s. 241-43.
22 Odysseia, 19.175.
23 Bkz. Bu blmde, Akhalarn Kkeni" balkl altblm.
380 T A R H N C E S E g e
Akhilleus'un Troya'daki izleyicileri, babas Peleus'un Thessalia Ak-
haia'smdaki krallndan geliyorlard. Bunlar Halos, Alope, Trakhis,
Phthia ve Hellas'daki yerleim merkezlerinden gelen Myrmidon'lar,
Akha'lar ve HellenTer olarak tanmlanrlar.24Myrmidon, Peleus'un
krallnda yaayanlarn tmn kapsayan genel bir add.25 Halk, be
kmeye ayrlmt; her kmenin kendi efi vard.26 Bu kmeler, az n
ce sraladmz be yerleim merkezine denk dmektedir. yleyse,
denilebilir ki, Myrmidon'lar, Akha'lardan ve Hellen'lerden oluan bir
kabile birliiydi.
Akhilleus'un dedesi Aiakos, Zeus'un Aigina'dan doma oluydu;
anasnn adn tayan adada dnyaya gelmiti.27 Aiakos'un olu
Phokos
I
Ornytos
Naubolos
I
Antiphateia
= Krisos
izelge XIV
AAKDLER
Asopos
I
I I
Thebe Aigina = Zeus
I
Psamathe = Aiakos = Endeis
Eriboia = Telamon = Hesione
I I
Aias Teukros
Eurysakes Philaios Aias
Peleus = Thetis
I
Akhilleus
Neoptolemos
Strophios = Anaksibia
I
Pylades
24 lyada, 2.681-85. Peleus'un egemenlik alannn Sperkheios'un gneyinde nereye kadar uzand ak
deil: Strabon, 431-33; T.W. Allen, The Homeric Catalogue of Ships (Homerosda Gemilerin Saym),
(Londra, 1921), s. 109-114.
25 ilyada, 1.180,16. 200, 266-69,18. 69. Danao'lar nasl aslnda Argosda Akhalardan nce oturanlar
idiyseler, byk bir olaslkla Myrmidon ad da gerekte Argosda Akha'lardan nce yaayanlardan
geliyordu. Peleus'un, kzyla evlenerek yerine getii Eurytion, Myrmidon'un soyundan gelmeydi:
Apollodoros, 1. 7. 3; 1. 8. 2.
26 ilyada, 16. 168-97.
27 Apollodoros, 3. 12. 6; D.S. 4. 72.1-5; Pausanias, 2. 5.1-2; 5. 22. 6. Aiakos'un buradakinden daha
ayrntl bir biimde ele alnmas gerekir.
A k h a l a r 381
vard; Peleus, Telamon ve Phokos. lk ikisini Skiron'un kzlarndan bi
ri dourmutu ona. Skiron, Korinthos'luydu ve Poseidon ya da Pe-
lops'un oullarndan biriydi.28 Phokos'un anas, Nereid'lerden Psamat-
he idi 29 Phokos, yani "fok bal", Phokis blgesinin ata adyd; ayr
ca, Agamemnon ve Orestes'le dostluklar Pelopid'lerin tarihinde yer
etmi bir olay olan Strophios ve Pylades'in atayd Phokos.30
Aiakos zamannda, Arkadia'da Pelops'un iledii bir cinayetten son
ra Yunanistan'da kuraklk bagstermi. Kuraklk, Aiakos'un Aigina'da-
ki Panhellenion Da'na kp yamur yadrmas iin babasna yakar
masyla sona ermi. Bir sonraki kuakta, vey erkek kardeleri Phokos'u
ldrmler ve gereince cezalandrlmlar.31Peleus, Pthia'ya giderek
Nereid'lerden Thetis'le evlenmi ve Thetis ona Akhilleus'u dourmu.32
Akhilleus'un olu Neoptolemos dalk Dodona yresine g etmi.33
Telamon, Salamis'e giderek orada Pelops'un torunlarndan biriyle ev
lenmi; Pelops'un torunu ona Aias' dourmu. Priamos'un kz karde
lerinden biri olan Hesione'den ise ikinci bir olu olmu Telamon'un: Te
ukros. Kbrs'daki Salamis kentinin kurucusu olmu Teukros.34
te, Aiakid'lerin yks byle. yknn eitli deikeleri de sz
konusu. Bunlardan birinde, Aiakos Tlessalia'ya yerletirilir.35 Bu y
k, Aiakos'un tek olu olarak Peleus'un admn anld Homeros gele
neine uymaktadr.36 Aiakos'un Phokos'la ilikisi dolayl bir biimde
dorulanmaktadr: Aiakidas, Delphoi soylular arasnda bir zel ad ola
rak belirmektedir.37 Aiakos'un Aigina ile balar da, Homeros'da sz
28 Apollodoros, 3. 12. 6., Epit. 1. 1. Bir baka yorumda, Telamon'un, Aktaiosun Glauke'den olma
oludur; Glauke, Kykhreus'un kzdr: Pherekydes, 1S. Bu da, Aiakid'ler ile Attika kylarndaki eski
(Minos'lu?) yerlemeciler arasnda karlkl evlenme olduunu gsteriyor.
29 Theogonia, 1003-1004; Pindaros. N. 5.7-13. Psamathe, kendisine vurulan Aiakos ile sevimek istemez,
ondan kurtulmak iin bir fok bal klna girer (Euripides, Andromakhe, 687); klk deitirerek
totem hayvannn biimine dnmenin rneklerinden biridir bu: Bkz. bu kitapta VII. Blm, 4.
Brauron'lu Artemis".
30 Pausanias, 2. 29. 4; Euripides, Orestes, 33.
31 Apollodoros, 3.12. 6; Pausanias. 2. 29-30; D.S. 4. 72. 6-7.
32 lyada, 18.85-87,432-34. Peleus'un ilk karsnn, yerine getii Eurytion'un kz olduu sylenir (bkz.
Not 25): Apollodoros. 3.13.1. Bu gelenei Homeros biliyordu: lyada, 16.173-78. Anlalan, Thetis
de Psamathe gibi kendisine koca olarak setikleri Peleusa varmamak iin klktan kla gemiti:
Apollodoros, 3.13. 5. Bkz. Not 29.
33 Apollodoros, Epit. 6.12; Plutarkhos, Pyrrhus, 1; Proklus, Chr. 1.3. Molossoi krallar, Neoptolemos'un
soyundan iniyordu: Strabon, 326.
34 Apollodoros, 3.12. 7; Pindaros, I. 6.45.
35 Strabon 4.401
36 ilyada. 16.15. vs.
37 Supp. Epig. Cr. 2. 298.14-15, vs.
382 TA R HNCES EGE
edilmemekle birlikte, gerekte bir temele dayanyor olmal, nk Aia
kid'ler beinci yzylda Aigina'da varlklarm hl srdryorlard.38
Varabileceimiz en akla uygun sonu, Aiakid'lerin, Thessalia'dan Pho-
kis'e, oradan da ky boyunca aalara Salamis ve Aigina'ya yaylan
bir Akha klan olduklardr. Bu da, soyaalar en sonunda sistemleti-
rildiinde Aiakos'un yurdunun niin Thessalia olarak deil de, Aigina
olarak belirlendiini aklamamz salamaktadr. O grkemli tarihn-
cesinden sonra Thessalia kltrel bakmndan durgun bir blge duru
muna dp yzyllarca byle kalrken, Aigina Dor istilasnn ardn
dan yeniden canlanan deniz teciminin ak iine ekilen ilk devletler
den biri olmutu.
3. on'lar
imdi de gelelim Peloponnesos Akhaia'sna. AkhaiosTm torunu Ark-
handros ya da Pelops komutasnda Thessalia'dan kan bir Akha top
luluu, kendilerine elik eden bir Boiot birliiyle birlikte, Argolis'i ve
Lakonia'y ele geirdi ve Dor'lar tarafndan srlp atlmcaya kadar
orada kald.39 Daha sonra, Orestes'in oullarndan birinin nderliin
de Peloponnesos'un kuzey kysna gittiler ve yrede eskiden beri otu
ran on'Iar oradan attlar; yrenin ad Akhaia olarak deiti.40 Attika'ya
kaan on'lar oradan da Anadolu'ya getiler, Anadolu'da on iki kent
ten oluan Panion Birlii'ni kurdular. Bu on iki kent, atalarnn Pelopon-
nesos'da bir zamanlar ele geirdii on iki kente denk dmekteydi.41
Tarihsel dnemin on'Iar, onia ve Attika'nn birbirine ok yakn
leheler konuan Yunanllarydlar. Ama, Herodotos'un belirttiigibi,
Panion Birlii iinde bulunmayan Atmallar ve Asya on'Iar on adn
aalama eilim indeydiler,42 bu da, on adnn temelinin ok salam
olmadm dndryor. Gn koullan doruluyor bunu. onia'mn
kurucular, Orkhomenos'lu Miny'lerden, Thebai'l KadmosouHarn
dan, Euboia adasndan gelmi olan Abant'lardan, Attika'dan gelmi
38 Pindaros, N. 4.11, 7. 9-10; Pindaros, 0 . 13.109.
39 Pausanias, 7.1. 7, 2. 6. 5 {Herodot Tarihi, 2. 98), Strabon, 365.
40 Strabon. 383-84.
41 Herodot Tarihi, 1.145,8.73; Strabon 365,383,385-86. Panion Birlii. Poseidon Helikoniosa adanmt
(Herodot Tarihi, 1.148); burada ancak Boiotiadaki Helikon Da kastediliyor olabilir, yoksa Helike
deil.
42 Herodot Tarihi, 1.143. 3.
Akhal ar 383
olan Neleid'lerden, Arkadia Pelasg'lanndan, Epidauros Dor'lanndan
ve daha biroklarndan oluan bir yamal boha olarak tanmlanyor
lar.43 on'larm bileimi byle olduuna gre bildiimiz biimiyle on
lehesi, bu elerin on'larm yeni yurdunda kaynamasndan nce or
taya km olamaz.44Homeros ozanlarnn iirleri de ayn sonuca y
neltiyor bizi. Homeros ozanlarnn iirlerinde, Troya Sava zamann
da on'larm Peloponnesos'da bulunduklarn gsteren hibir ipucuna
rastlayamyoruz. Sz edilen on'lar, Menestheus'un Atinal izleyici
leridir yalnzca.45 Bu da, onia'nn Attika'nn eski adlarndan biri oldu
unu syleyen gelenee46ve on kolonicilerinin "en soylular"nn Ati
na kent ocamdan gelenler olduunu ileri sren Herodotos'a uymak
tadr.47
Bu sonucun, Hellen'in oluyla ilgili ykyle elitiini kabul et
mek gerekir. ykde, Hellen'in olu, yani on'un babas Ksuthos,
Aiolos ve Doros lkenin tm soyaacrun tepesine yerletirilmilerdir 48
Ama bunlarn hibirinin gemite yatan gerek bir kk yoktur. Bun
lar, ayr ayr geleneklerin sistemletirilmesindeki en son aamay, son
fra darbesini, yaptnn kilit tan temsil ederler. Tarihncesinde, Yu
nanllar dank ve blnm bir durumdaydlar, ortak bir adlar yok
tu, dolaysyla da ortak bir kken bilincinden yoksundular. Budunsal
bilinci ancak tarihsel dnemin balarnda gelitirdiler. Nitekim, Hellen
ve oullan yks de bu bilinci dile getirmek amacyla uyduruldu. lk
ata olarak Hellen'in seilmesi, nmzdeki blmde aklanacak. Ho
meros, Hellen'den habersizdi; Aiolos'u saymazsak Hellen'in oullar
n da bilmiyordu. lk ortaya kan Aiolos'du, nk Asya kylarnda
ki Aiol dili konuan Yunanllar destan geleneini ilk gelitirenlerdi.
Dor'larn isim babas Doros'un hibir yaam yksne rastlanmaz; hi
bir yerde herhangi bir dlnden de sz edilmez. Dor efleri, kendi soy
izgilerini Herakles'e vardrarak tuhaf bir sayg gsterisinde bulun
43 Herodot Tarihi, 1.146. 2.
44 Vardmz bu sonu, ileride dilbilim asndan yeniden incelenecektir.
45 ilyada, 13. 685, 690, 2. 546-52.
46 Strabon, 392.
47 Herodot Tarihi, 1.146. 2. Herodotos kendisi de on'lar ile Akha'lar arasnda yakn bir ba olduunu
sylyor: Herodot Tarihi, 9. 26. 3. Herodotos, on'larm, Ksuthos'un olu ionun adn almadan nce
Aigia Pelasg'lar adn tadklarn vurguluyor (Herodot Tarihi, 7, 94). Ben, Herodotos'un bu
szlerinden, Pelasg'larn on'lar olduklar sonucunu karmyorum, kesinlikle olas grnmyor bu
bana; yalnzca, Peloponnesos'un bu yresinin daha nceleri Pelasg'larn igali altnda olduu
sonucunu karyorum.
48 Apollodoros, 1. 7. 3.
mulardr Doros'a. Ayrca, Akhaios'un gemite kkleri bulunsayd,
bizlere Akha'lardan o kadar ok sz eden Homeros tarafndan es ge
ilmezdi. on'a gelince, anas araclyla Erekhteid'lerle yakm ba var
d onun; on'a, drt Attika-on kabilesine adlarn veren atalarn baba
s olarak tapnlyordu. Neleid'ler kap Attika'ya geldiklerinde, Ati
na'nn kabile dzeni onlarn kabul edilebilmeleri iin yeniden dzen
lenmiti. on sylencesi, bu olayn resmi bir biimde anlmasn belir
lemekteydi. Erekhtheus'un torunlarndan biri olarak on, Erekhthe-
us'un erkek kardei Boutes'e benzerlikler gstermektedir. Her ikisi de
toplulua ya da evlatla kabul etme sylenceleridir.49
Eer Neleid'ler Attika'ya yerlemeden nce on'lar yok idilerse, o
zaman onlarn Akha'lar tarafndan Peloponnesos'dan atldklarn an
latan yky ne yapacaz? Bu sorunun iinden, on'lar ile Akha'larn
ayn olduklar yolundaki kaba varsaymla klmtr. on Yunanllar
adlarn geriye doru, Peloponnesos'dan gelmi olan tm atalarna ka
dar vardryorlard. Sylencenin kendisi de bunun ipucunu vermekte
dir; on ile Akhaios'un karde olarak sunulmas, onlarn birbirlerine
yaknlklarnn her birinin Aiolos'a ya da Doros'a olan yaknlndan
daha fazla olduunu dndrmektedir. Peloponnesos'da varln
srdrm olan Akha Birlii'yle ayn sayda kenti ieren Panion Birli-
i'in yapsndan da ayn sonu kmaktadr.50 on'larn deniztesin-
deki yeni yurtlarnda dodekapolis (on iki kent) geleneklerini yeniden
oluturmalar ok doald, ama on'Iar yurtlarndan sren Akha'lar
onlarn bu dzenini neden benimsesinlerdi? Bir rgtlenme biiminin
sreklilii ille de belli bir halkn sreklilii demek deildir. Pelopon
nesos'da hibir zaman bir on yaamamt. Daha sonraki zamanlarda,
onia on'larmn Akha'l atalarna verdikleri addan baka bir ey deil
di bu.
384 T a r h n c e s Eg e
4. Peloponnesos Akha'lan
Dor istilasndan nce, Peloponnesos Akha'Iarnm oturduu blge
ler Argolis ve Lakonia'yd. Bu gelenei saymazsak, plak gereklere
bakldnda, Peloponnesos Akha'lan Argolis'de en kk bir iz brak
49 Burada, ion ve lon'larla ilgili olarak benimsenen bu gr, ilk kez E. Meyer tarafndan ortaya atlmtr
Ceschichte des Allertums, (kinci basm, Stuttgart, 1937), 3. 397-403.
50 Polybius, 2.417-18.
A k h a l a r 385
mamlardr.51Ama Lakonia'da, Parakyparis Akha'larmn yerleim
merkezinin yambanda, Boiotia ve Thessalia ile olan geleneksel ba
larn tm izlerini gryoruz ve bu balarn ou deilse bile birou
Akha'lara kadar vardrlmaldr.
.. birinci yzylda, Sparta egemenliinden yeni kurtulan Lakoni-
a halk, zgr Lakonia'llar Birlii (Eleutherolakones) adn verdii yir
mi drt kentlik bir genbirlik (konfederasyon) kurdu. Bunlar arasmda
Parakyparis Akha'lar da vard. Geri hepsini saymak gereksiz, ama u
kentleri belirtmekte yarar var: Gytheion, Teuthrone, Akriai, Leuktra,
Kharadra, Thalamai, Las, Oitylos, Gerenia, Brasiai, Asopos.52
Bir ykye gre, Orestes'in delilii Gytheion'da iyilemiti.53 Bu y
kde, Teuthrone ile Agamemnon'un oullarndan Teuthras arasnda,54
Akriai ile de Hippodameia'yla evlenme konusunda Pelops'un rakibi
olan Akrias arasnda55 ba kuruluyordu. Leuktra, Kharadra ve Thala-
mai'n Pelops tarafndan kurulduuna inanlyordu.56 Btn bunlar,
Pelopid'lerin, Pelopsoullarnn Peloponnesos'da iktidarda olduklar
gnlere kadar uzanan yerel geleneklerdi.
lyada'nm Dokuzuncu Blmnde, Akhilleus'u yattrmaya alan
Agamemnon ona Peloponnesos'un gneyinde yedi kent vermeyi ne
rir: Kardamyle, Enope, Hire, Pherai, Antheia, Aipeia ve Pedasos.57 Eno-
pe kenti, zgr Lakonia kentlerinden biri olan Gerenia ile zdelen
miti.58 Pherai, Akha Birliinin yelerinden birinin adn tamaktadr.
lycdn'mn kinci Blmnde, yedi kent Agamemnon'un kendi egemen
lik alan iinde sralanmaz, ama Peloponnesos'un bu yresinde ilerin
de Laas ve Oitylos da bulunan birok kent Agamemnon'un erkek kar
dei Menelaos'a bal gsterilir.59 l yada' da belirtildii gibi, Agamem
non'un egemenlik alan doudan batya doru Mykene, Korinthos, Kle-
onai, Orneiai, Sikyon, Hyperesie, Genoessa, Pelene, Aigion, Aigialos
51 Herodotos, Kynuriada konuulan Dor-ncesi lehenin on lehesi olduunu syler. (Herodot Tarihi,
8. 73; Pausanias, 2. 37. 3). Ben, bunu, Akha-ncesi lehe olarak alyorum.
52 Pausanias, 3. 21. 6-7.
53 Pausanias, 3. 22.1.
54 ilyada, 5. 705.
55 Pausanias, 6. 21.10.
56 Strabon, 360; Athenaeus, 625e. Epidauros ve Letrinoi'un, Pelops'un oullar tarafndan kurulduklar
sylenir; Pausanias, 2. 26. 2, 6. 22. 8.
57 ilyada, 9.149-52. Pausanias, Aipeia kentini, adn Boiotia'daki Koroneia'dan alm olan Koronai ile
bir tutar (4. 34. 5).
58 Pausanias, 3. 26. 8.
59 ilyada. 2. 581-86. Pelopid'ler, bu yreyi, Lakonia ve Messenia'nn yerli hanedanlaryla evlenme yoluyla
edinmilerdi.
ve Helike'der oluur.60 Eer Kstaktan Mykene'ye doru gneydou
daki uzantsn saymazsak, bu blge, Peloponnesos Akhaia'sma denk
dmektedir. Aigion, Helike ve Hyperesia (sonradan Aigeira) kentle
ri61gerekte Akha Birlii'nin yeleriydi. Demek ki, Orestes'in olu Ak-
ha'lar Lakonia'dan Peloponnesos Akhaia'sma gtrrken, daha b-
386 T a r h n c e s E g e
A B C D
Harita VII. Peloponnesosdaki Akha yerleim merkezleri
60 ilyada, 2.569, 77. Agamemnon'un hkmdarl, Sikyon'da anmsanyordu: Pausanias, 2. 6. 7.
61 Pausanias, 7. 26.1-4.
A k h a ' l a r 387
ykbabasnn zamannda Akha'lar tarafndan igal edilmi olan atala
rnn egemenlik alanlarmdan birine snmaya alyordu.
Pelops'un Thessalia'dan Peloponnesos'a gtrd A kha'larn ya
nnda, gelenee baklrsa, bir Boiot topluluu da vard. Bunlar da izleri
ni braktlar. zgr Lakonia kentlerinden biri olan ve Pelops tarafndan
kurulan Leuktra, Boiotia'daki teki Leuktra'nn bir kolonisiydi ve bura
da Kadmos'un kz no'ya bal yerel bir tapm vard.62 no'ya ayn za
manda Brasiai'da ve Thalamai'da da tapnlyordu ve Thalama-
i daha sonraki zamanlarda Boiotoi diye bilinecekti.63 Bir baka zgr La
konia kenti olan Asopos da biri Boiotia'da, teki Peloponnesos Akhaia'sm-
da iki rmakla ayn ad paylamaktadr.64Gytheion'da, alma tanra
lar Erinys'lerin yerel bir biimi saylabilecek Praksidik'lerin bir tapm
yer almaktayd.65 Praksidik'lere ayn zamanda Boiotia'daki Haliartos
kentinde de tapmlmaktayd; bilebildiimiz kadaryla da baka hibir
yerde tapnlmamaktayd.66 Gerenia'da, Thessalia'daki Trikka'dan akta
rlm bir Asklepios Trikkaios tapm vard.67 Teuthrone'nin gneyinde,
biri Akhilleus'un adn alm, teki Phokos'un anas Psamatho ya da Psa-
mathe'nin adna kurulmu iki liman bulunmaktayd.68 Laas halk, Hele-
na'nm taliplerinden biri olarak Sparta'ya gittiinde Akhilleus'un ldr
d Laas adl bir adamn soyundan gelmekteydi.69 Kardamyle'de Ne-
reid'lerin, yani Nereus Kzlar'nn bir tapna vard. Nereid'ler, Mene-
laos'un kzyla evlenmek zere Sparta'da bulunduu srada Neoptole-
mos'u kutlamak iin orada karaya kmlar.70 Bu geleneklerin hepsi de
baklar Boiotia ya da Thessalia stnde toplamakta; kimileri somut ola
rak Boiot'lardan, kimileri de Akha'lardan sz etmektedir.
5. Akha'larn Kkeni
Yeniden kuzeye dnelim. Thessalia Akhaia'snda Akha'larn Pele-
us ynetiminde Hellen'lerle birletiklerini grmtk. Az nce de, Boi-
62 Strabon, 360, Pausanias, 3. 26.4.
63 Pausanias, 3. 24.4,3. 26.1; Strabon, 360.
64 Pausanias, 2. S. 2, 2. 6.1.
65 Pausanias, 3. 21. 2
66 Pausanias. 9. 33. 3.
67 Strabon, 360; Pausanias, 3. 26. 9.
68 Pausanias, 3. 25. 4.
69 Pausanias, 3. 24.10.
20 Pausanias, 3. 26. 7.
388 T a r i h n c e s i Eg e
ot'larla yakndan ilikili olduklarn grdk Akha'larn. Kimdi bu halk
lar peki? Burada bir varsaym ne sreceim: Bunlar, bir zamanlar da
lk Epeiros blgesinde yaam olan tek bir soyun kollarydlar.
Hellas, lyada' nn "Gemilerin Saym" blmnde, Thessalia
Akhaia'sndaki yerleim merkezlerinden birine verilen addr, lyada'ran
teki blmlerindeyse, genellikle Pthia'dan Boiotia'nm gney snrla
rna dek uzanan tm lke iin kullanlr Hellas.71Eer Akha'lar, Boi-
ot'lar ve Hellen'lerin gerekte ayn halk olduunu dnrsek, bu yay
gnlatrlm kullanm anlalr bir nitelie kavuur.
Adlarn Boiotia'ya vermi olan Boiot'lar Thessalia'dan gelmilerdi.
Thukydides, Boiot'larn Boiotia'y istilasnn Troya Sava'ndan nce
balayp altm y sonra tamamlandm syler.72 lyada' nn "Gemile
rin Saym" blmnde, hl Miny'lerin ynettii Orkhomenos ve Asp-
ledon'u saymazsak, btn lke Boiot'larn elindedir. Demek ki, gne-
Harita VIII. Thessalia Akhaia's
71 ilyada, Z 683,9.447,478, 2. 683; Strabon, 431-32.
72 Peloponnesos Savay, 1. 12. 3. Gephyrallar Tanagra topraklarndan kovanlar Boiotlard: Herodot
Tarihi, 5. 57.
Akh a l ar 389
ye iki aamada gitmilerdir. Birinci aama, Boiot'lar ve A kha'lan Pe
loponnesos'a getiren harekettir. kinci aamaysa, Thukydides'in belirt
tii gibi, Thessalia'da kalanlarn Thessal'ler tarafndan gneye srl
d dnemdir. Bu dnem, AiolTarn gyle, yani Yunan dilini ku
zeybat Anadolu'ya yerletiren hareketle zdelenebilir. Strabon, bu
gmenlerin ana kolunun Boiot'lar arasndan geldiini sylyor.73
Boiot'lar Aigina halkyla akraba olduklarn savunuyorlard. Bu sav
larn, Thebai kentinin ata ad olan Thebe'nin, Aiakid'lerin kadn atas
Aigina'nn kz kardelerinden biri olduunu.syleyerek dile getiriyor
lard.74 Babalar, Asopos'du: Az nce Peloponnesos A kha'lan arasn
da rastladmz bir ad. Onlara adn veren atalar Boiotos, tonos'un
oullarndan biriydi; Boiot'larn tapm ise Athena tonia tapmyd.75
Athena tonia tapm, Thessalia Akhaia'smdaki tonos'dan gelmiti, ll-
/ fldfl'da, Phylake ve teki yerleim merkezleriyle birlikte tonos'un da,
Phylake'li olan ve orada beinci yzylda bile hl tapmlar Protesila-
os'un buyruunda olduu sylenir.76 Bylece grlyor ki, Peleus,
Thessalia Akhaia'snn tek egemeni deildi. Gerekte, Protesilaos, Pe-
leus'un akrabas olarak tanmlanmyor geri; ama haritaya bir gz ata
cak olursak, iki lkenin, s k ' bir ibirlii olmakszn ynetilemeyecek
kadar i ie gemi olduunu grrz. Dolaysyla, Protesilaos ve buy-
nundakiler, hl Akha'larla yakn ilikide olduklar Thessalia'da ya
ayan Boiot'larn bir kesimi olarak kabul edilebilirler.77
lyada'mn On Altnc Blmnde, Patroklos son dvne gittiin
de, Akhilleus onun sa salim dnmesi iin yle yakarr:
Dodonal Zeus, Pelasg soyunun tanrs,
uzaklarda, souk kl Dodona'da hkm sren,
evresinde, ayaklarn ykamaz, yerde yatar szcleri (Selloi)
oturan...78
73 Strabon. 402.
74 Herodot Tarihi, 5.80.
75 D.S. 4. 67; Pausanias, 9.1.1, 9. 34.1; Strabon, 411.
76 ilyada, 2. 695-701; Pindaros, 1. 58-59; Arrianus, Anabasis of Alexander; 1.11.5. Skioneye yerleen
Akha'lar, Protesilaos'un izleyicileri olarak tanmlanyor. Apollodoros, Epit. 6.15b. ilyadanr "Gemilerin
Saym" blmnde sz edilen tm Thessalia'l eflerin, Euneos, Gouneus ve Prothoos dnda,
szcn gerek anlamnda Akha'l olduklarn varsaymak gvenli bir yoldur.
77 ok sayda Boiotun geride Thessalia'da kalmasyla ilgili olarak, gelenekte, Thessalia'l serfler arasnda
yurtlarn terk etmektense boyun emi olan Arne'li Boiot'larn da bulunduu belirtiliyor FHC. 4.134.
78 ilyada, 16. 233-35.
390 T A R H N C E S EG E
Bu canalc anda Akhilleus'ur ok uzaklardaki Dodona'nn tanrs
na seslenmesinin nedeni, hi kukusuz, kendisi de Zeus soyundan gel
dii iin kendi ata yurdunun tanrsna bavurup yakaryor olmasdr.
Gene, olu Neoptolemos da savatan sonra bu blgeye yerleirken as
lnda atalarnn lkesine geri dnmekteydi. Dahas, Selloi ya da
Helloi'un Hellen'lerden bakas olmadklar grne herkes katlyor.
Bunlardan "szcler" ya da yorumcular diye sz edilmektedir; bir ba
ka deyile, tanrnn gnderdii iaretlerin anlamn zen biliciler ya
da rahiplerdir bunlar.
Aristoteles, Hellen'lerin, Dodona dolayndaki lkeden geldiklerini
ve orada Graikoi diye bilindiklerini syler.79 Bu, Romallarn Hellen'le-
ri tand ad aklayabilir, nk Hellen'lerin talya'da yaayan halk
larla ilk ilikisi doallkla Adriya Denizi stnden kurulmutu. / / a-
dn'daki "Gemilerin Saym" blmnde, Boiotia'hlarm yerleim mer
kezleri arasnda Graia da saylr; Aristoteles de, Graia'nm, sonradan
Oropos adm alan yer olduunu syler.80 Eer Boiotia'hlarm bu ad Do-
dona'dan yanlarnda getirdiklerini dnrsek, Hellen'lerin nasl
Graikoi olarak tanndklarm anlayabiliriz. Ama bu iin kolayna kaan
bir varsaym olur, nk Oropos ad da ayn yoldan aklanabilir. Pro-
tesilaos'un Thessalia Akhaia'sndan gelen bir Phylake'li olduunu da
ha nce belirtmitik. Dodona'nn birka kilometre gneyinde baka bir
Phylake daha vard; Oropos ad verilen bir rman kysndayd bu
Phylake.81
Tm eskil alar boyunca varln srdrm olan bir ba, bu bir
bakma seyrek saylabilecek balar perinliyor. Boiotia'llar, en nl
bilicilik merkezi saylan Zeus tapnann bulunduu Dodona kentine
her yl hac dzenlerlerdi; dolaysyla zel bir ayrcalklar vard Dodo-
na'da. Tapmaktaki bilicilerin aklad Zeus buyruklar gerekte rahi-
belerce aktarlrd, ama Boiotia'llar kehaneti erkek yorumcular ya da
szclerden renme hakkna sahiptiler.82te burada sz konusu olan,
Selloi'dur. Bu ayrcalk, eski akrabala gsterilen bir saygnn sonu
cuydu.
Eer Akha'lar ile Boiot'lar arasnda ortak bir Hellen kkeni var idiy
se, Yunan dilinin yaylmasnda nemli bir rol oynam olmalar gere
79 Aristoteles, Mete. 1.14.
80 ilyada, 2.498.
81 Titus Livius, 45.26. Ayn biimde, Thessalia blgesindeki Arne kenti, Boiotia blgesinde de karmza
kyor lyada, 2. 507; Strabon, 413.
82 Ephoros, 30; Strabon, 402.
A k h a l a r 391
kir. imdi bakalm, Akha'lar ile Boiot'larn gleri dilbilimsel bilgiler
nda nasl bir grnm sunuyor.
Yunan dilinin Peloponnesos'a ilk kez Neleid'ler ve Lapith'ler tara
fndan getirildiini kitabmzn daha nceki blmlerinde deiik a
lardan belirtmitik. Neleid'ler Messenia'nm bat kylarna, Lapith'ler
de Argolis, Arkadia, Elis ve Korinthos Ksta dolayna yerlemiler
di.83 Neleid'lerin hangi leheyi konutuklarn ortaya karacak hibir
ipucu yok elimizde. Ama konutuktan lehenin, Lapith'lerin lehesine
yakn olduu dnlebilir. Homeros'daki Yunanca sorununa geldi
imizde, Lapith'lerin kulland leheyle ilgili baz eyler syleyebile
ceiz.
Tarihsel dnemlerde Argolis, Messenia ve Lakonia'da konuulan
lehe, Dor'cayd. Elis ve Akhaia halklar, Kuzeybat Yunancas konu
uyorlard. Kuzeybat Yunancas, Dor'caya yakn bir dildi ve Dorca'yla
ayn zamanda ortaya kmt. Ama A rkadia'da konuulan dil ne
Dor'cayd, ne de Kuzeybat Yunancas; Aiol diline yakn bir dildi. Ki
min lehesiydi bu peki?
Argolis ve Lakonia'da konuulan Dor'ca, Arkadia dili olarak belir
lenmi baz biimleri ierir. Bu da, Arkadia dilinin bir zamanlar daha
geni bir alan kapsadn gsterir. stelik, Argolis ve Lakonia, Ak-
ha'larn igal ettikleri iki blge olduu iin, Arkadia dilinin bu ele
rini Akha'lara balamamz salayacak kant da vardr elimizde. Gi-
rit'deki, Rodos'daki ve Pamphylia'daki Dor'canm temelinde benzer
eler bulunmutur. Btn bu blgelerde Dor'lardan nce A kha'lar
yaamt. Dahas, Dor'larn ulaamad Kbrs'da kullanlan Yunan
ca, nerdeyse ayn lehe sanlacak kadar ok benzer Arkadia diline.84
Dolaysyla bunun Akha'larn dili, yani Thessalia'daki Aiol'canm bir
kolu olduu aktr. Dor'lar Argolis ve Lakonia'ya girdiklerinde, Ak
ha lehesini oralardan kaanlar Arkadia ve Akhaia'ya tamlard.
Boiotia lehesi, temelde, Kuzeybat Yunancas ile rtm Aiol'cay-
d. Buck, bu rtmenin temelindeki Aiol'canm Miny'lerin dili oldu
unu, kuzeybat esini Boiot'larn getirdiini ne srmtr.85 Bu g
83 Elisde, Lapith'ler Epeo'lulara hkmediyorlard (fiyada, 2. 620-24; D.S. 4, 69). Epeolular sanrz
Kariallard: Pausanias, 5. 1.5. Bu blgedeki bir baka Lapith yerleim merkezi de Dulikhiondu:
lyada, 2. 625-29; Pausanias. 5.1.10.
84 C.D. Buck, Creek Dialects (Yunan Leheleri), (kinci Basm, Boston, 1928), s. 6-7; Homer and Mycenae,
s. 86-87.
85 Creek Dialects, s. 3. Buck'n ileri srd gibi. Boiot'larn adlarn Boion Da'ndan alm olmalar
olasdr, ama bundan onlarn Kuzeybat Yunancas konutuklar sonucu kmamaktadr.
392 T A R H N C E S EGE
r gereklerle badatrlamaz. Anadolu kysndaki (Aiolis) Aiol di
li, Kuzeybat Yunancasyla bozulmam olmas ynnden, Thessalia ve
Boiotia'daki Aiol dilinden farkldr.86 Dolaysyla, Ege'nin kar yaka
sna, Kuzeybat Yunancasnn Thessalia ve Boiotia'ya geliinden nce
gtrlm olmas gerekir. Ama Boiot'lar daha Troya Sava'ndan n
ce Thessalia ve Boiotia'daydlar. Dahas, Aiolis'e g edenlerin byk
bir blmn Boiot'lar oluturuyordu; o kadar ki, yeni yurtlarna za
man zaman Boiotike de deniliyordu.87 Demek, bunlarn konutuu dil
Kuzeybat Yunancas deil, Aiol diliydi. Boiot'lar ile Akha'lar arasn
da var olduunu ileri srdm yakn iliki, bylece, Aiol dili ile Ar-
kadia dili arasndaki yaknlkla dorulanmaktadr.
Zeus ad, Hint-Avrupa kkenlidir. Poseidon adnn kkeni yeterin
ce aa karlabilmi deilse de, eski Hint-Avrupa yamur tanrsnn
kout bir biimi olabilir pekl.88 Eer Zeus'u Dodona'ya Akha'lar ge
tirmise, o zaman Akha'larn Adriya Denizi kysndan aalara doru
geldikleri, sonra Pindos dan ap Peneios rmam izleyerek Thessa
lia ovasna vardklar dnlebilir. Thessalia ovasnda Akha'lardan
nce Tyroid'ler ve Lapith'ler vard. Aksios rmandan aa ve Petra ya
giden ky boyunca dou yolunu tutmular, orada bir Poseidon tapm
kurmulard Tyroid'ler ve Lapith'ler. Bu yzden, Yunan dilinin Yuna
nistan'a ilk girdii iki ana yerin Dodona ile Petra olduu sylenebilir.
Bylelikle, Akha adnn Mykene dneminde genelgeer bir terim
olarak yaygnlamas, Akha'larn Mykene'deki egemen hanedann y
netimi altnda yaylmalaryla aklanm oluyor. te yandan, Mykene,
Thebai ve Orkhomenos'un parlak kltrn zmsedikten sonra bu
kltr yanlar sra Yunan destannn beii Aiolis ve onia'ya tayan
Akha'lar ile Boiot'larn ortak Hellenik kkeni, Hellenik adnn nasl da
ha da grkemli bir gelecee yazgl olduunu grebilmemizi salyor.
6. Pelopid'ler
Geriye dnp de Akha'larn yaylna baktmzda, Akha'larn yer
leim merkezlerinin byk ounluunun denize yakn olduunu g
ryoruz. Akhilleus'un su perisi Thetis'in olu olmas, Phokos'un da
86 Creek Dialects, s. 5-6.
87 Strabon, 402; Pelopormesos Sava, 3. 2. 3, 7. 57. 5, 8.100. 3.
88 A.B. Cook, "Zeus, Jupiter and the Oak", Classical Review, 17.174-75.
A k h a l a r 393
adn fok balndan almas bouna deildir. Akha'lar Thessalia'ya ula
tktan sonra denizi tandlar. Onlarn da denizlere yelken amay tpk
Tyroid'ler gibi Pagasai Krfezi'nde rendiklerini varsaymak yanl
olmasa gerek. Tyroid'lerin Akha'larla sanrz yakn ilikileri vard, n
k Troya Sava zamannda Pherai'da ve okos'da hl Tyroid'lerin
bir kolu bulunuyordu.89
Forrer, Hattua'da bulunan Hitit belgelerinde geen kimi Yunan
prenslerinin adlarn zp okuduunu aklayal yirmi yldan fazla
oldu. Forrer'n belirledii birok adn evresinde ateli tartmalar pat
lak verdi; ben burada Forrer'm belirlemelerinden yalnzca birinden ya
rarlanacam. Muril'den (.. yaklak 1350-1320) balayarak birok
Hitit kral, Ahhiyava denilen bir lkenin ynetenleriyle karlkl iliki
iindeydi. Bunlarn Akha'lar olduklar kabul ediliyor. Gel gr ki, Yu
nan anakarasnn A kha'lan deildi bunlar. Ahhiyava lkesinin tam ne
rede bulunduu imdilik ak deil, ama Anadolu'nun gney ya da ba
t kylarnda bir yerlerde olduu anlalyor. Ahhiyava kral, Muril'in
olu Muvatallu'ya armaanlar gndermekte, ondan armaanlar almak
tadr (.. yaklak 1300); Ahhiyava'llar bir kuak sonra Hititlere kar
Assuva (neresi olduu belirsiz) kralyla birlemilerdir. .. 1240'da
krallar Attarisyas Kbrs' ele geirir.90 te yandan, Ahhiyava'dan Hi
tit sarayna gelerek sava arabas srmeyi renen prenslerden sz edil
mektedir.91
Akha'lar, Msrllarn da yabancs deildiler. .. 1288'de II. Ram
ses Kade kentinde Hititlerce bozguna uratlmt. Bu savata Hititle-
rin balaklar arasmda Luka'lar (Lykia'llar), liunna'lar (Troyallar?)
ve Kalikia'lar (Kilik'ler) vard.92 Altm yl sonra, Merneptah'm yne
timi srasnda Msr bir kez daha LibyalIlarn batdan "btn lkeler
den kuzeyli srleri"yle birlikte giritikleri ortak bir saldryla yz y
ze geldi. Sz edilen "Kuzeyli srleri" arasmda Luka'lar, ardina'lar,
Tura'lar ve Akaivaa'lar vard. ardina'lar ya Sardes kenti halkdr ya
da Sardunyallarn atalar; ama her ikisi de olabilirler.93 Tura'lar,
Tyrsen'ler ya da Tyrrhen'lerdir. Akaiyaa'lar da Akha'lardr. Daha son
89 ilyada, 2. 711-15.
90 E. Cavaignac, Le probleme hittite (Hitit Sorunu), (Paris, 1936), s. 41-42, 50, 58-59, 86, 92-95.
91 Ayn yerde, s. 42.
92 H.R. Hall, "Keftiu and Peoples of the Sea", Annual of the British School at Athens, 8.157; Cambridge
Ancient History'de. 2. 275-76, 281-83.
93 Sardunyallarn kkeni Kafkasya'ya kadar gtrlmtr (Die Hypachaer", 225); Sardunya'nn Tun
a kltrnn Ege'yle olan yaknlklar iin bkz. G. Childe, The Dawn of European Civilisation (Avrupa
Uygarlnn afa), (nc basm, Londra, 1939), s. 242-46.
394 T A R H N C E S EG E
ralar, .. 1194 ylnda, 111. Ramses benzer bir kuzeyliler srsn Nil
Deltas'nda yenilgiye uratacakt.
Akha'larn, ta on drdnc yzylda Hitit mparatorluu'yla iliki
li olduklar sralarda Anadolu kylarnda etkin olduklar aktr. te,
Pelopid'leri bu balam iersinde incelememiz gerekiyor.
Birok bilim adam, Pelopid'lerin, kendilerini izleyen Akha'larla ay
n soydan geldiini ne srmtr. Kendi iinde epey akla uygundur
bu gr; hem de, eski adan bir yazar da bu grten yanadr. Ken
disiyle ilgili pek bilgimiz bulunmayan Autesion adl bir yazarn, Pe-
lops'u Olenos'lu bir Akha olarak tanmlad belirtilmitir.94Kuku
suz, Akha'larn yneticileri olarak Pelopid'lerin bir lde Akha'la-
m olmalar ok olasdr, ama Pelopid'lerin Akha kkenli olmalarn
dan kuku duymamz gerektiren nedenler vardr.
Eer Akha'larn Thessalia'dan Peloponnesos'a gitmelerine nderlik
eden Pelops kendisi de bir Akha idiyse, Akha'larn geldii yrede iz
ler brakm olmas beklenirdi. Ama brakmamtr. Boiotia'dan ayrl
madan, kz kardei Niobe'yi Thebai'l Amphion'la evlendirmi, Niobe
Amphion'a Khloris'i dourmutur; Khloris de Neleus'un kars olmu
tur.95Thebai, Mykene ve Pylos hanedanlar arasndaki eski balarn bir
belirtisi olmas bakmndan ilgintir bu. Pelops, Peloponnesos'a yerle
tikten sonra, Kadmos Oca'ndan Laios'u arlad orada.96 Khaironei-
a'da onun denei kutsal bir emanet olarak sakland. Pelops'un de
nei Khaironeia'ya Phokis'den getirilmiti. Phokis'e de, Pylades ile ev
lendiinde Agamemnon'un kz Elektra tarafndan Mykene'den geti
rilmiti.97 Hepsi bu. Pelops'un Boitia'yla ba sz konusu; bunlar
dan biri Mykene'ye kadar gidiyor gerilere; Thessalia'da ise Pelops'un
en kk bir izine rastlanmyor. Dahas, nitelii pek bilinmeyen bir ya
zar olan Autesion'u bir yana brakrsak, tm eski yazarlar, Pelops'un
Anadolu'lu olduu (bir Lydia'l, bir Paphlagonia'l ya da bir Plrygia'l)
konusunda birleiyorlar.98 sterseniz, gelin bir de yaamyksne ku
lak verelim Pelops'un. nk, Pelops'un yaamyks, tarihsel ger
ek krntlarnn bir kuttrenler ykntsyla kaynatrlarak nasl tipik
bir Yunan destanna dntrldn grmek bakmndan retici
bir rnektir.
94 Pindaros, O. 1. 37.
95 Strabpn, 360; Odysseia, 11. 281-83; Apollodoios, 1.9.9.
96 Apollodoros, 3.5.5; Athenaeus, 602-03; Euripides, Ph. 1760.
97 Pauanias, 9. 40,11-11
98 Peloponnesos Sava, 1. 9; Pindaros, O. 1. 24; B. 7. 53; Herodot Tarihi, 7. 8, 7.11.4; Pindaros, 0 . 1. 37.
A k h a l a r 395
Pelops'un babas Tantalos, tanr Zeus'un oluydu; Lydia'daki Sipy-
los danda dnyaya gelmiti." Pelops'un Broteas ve Daskylos adl iki
erkek kardei ve Niobe adl bir kz kardei vard.100 Tantalos sk sk tan-
rlarm sofrasna arlma onuruna eriirdi. Bir gn, daha kk bir o
cukken olu Pelops'u kesip piirdi, yemek diye tanrlarn nne koy
du. Tanr Zeus yemein ne olduunu anlaynca hemen geri gtrl
mesini ve Pelops'un bedeninin yeni batan yaratlp diriltilmesini bu
yurdu. Buyruu yerine getirildi Zeus'un: Moira'lardan biri, yaam ip
liini bken Iotho, ocuu yeniden yaama dndrd.101Ne ki, da
ha nceden Demeter ya da Thetis Pelops'un bir omzunu yemi bulun
mutu. te bu omzunun yerine fildiinden yeni bir omuz yapld Pe-
lops'a. O gnden sonra Pelopid'ler omuzlarndaki beyaz bir doumi-
zinden tannr oldular.102 Tantalos'u da yldrmlar arpt.
Pelops bydnde, tanr Poseidon ona kanatl atlarn ektii bir
araba armaan etti. Hi slanmadan denizleri aabiliyordu bu araba.103
Yunanistan'a doru yola koyulan Pelops, arabasnn srcs Killos
lnce, Lesbos adasnda duraklamak zorunda kald. Killos'u Lesbos'da
ya da Troas blgesindeki Killa'da topraa verdi.104Yeniden yola koyu
lup Olympia yaknlarndaki Pisa'ya geldi. Pisa kenti o sralar Ares ile
Harpina'nn olu Oinomaos'un ynetimindeydi.105 Oinomaos'un g
zeller gzeli bir kz vard; her gren hemen gnln kaptryordu bu
kza. Gelgelelim, Oinomaos pek istekli deildi Hippodameia'y evlen
dirmeye; nk ya kznn olunun kendisini ldrecei yolunda uya
rlmt ya da kendisi vurgundu kzma. Karsna gelen her damat ada
yn kendisiyle araba yartrmaya zorluyordu. Yarlan yer de, Pisa
kentinden Korinthos Ksta'na kadar uzanan bitmez bir yoldu. Damat
aday, Hippodameia'y da yanma alp sryordu arabay; kzn baba
s Oinomaos da baka bir arabayla artlarna dyordu. Damat aday
yarta yenik derse ldrlyordu.106On aday can verdi Hippo-
dameia ile evleneceim derken. Ama Pelops hepsinden talihli kt.
Hippodameia, Pelops'a gnln kaptrnca, gitti babasnn seyisi Myrti-
los'u kandrd. Babasnn arabasnn tekerleklerindeki dingil ivilerini
99 Pausanias, 2. 22. 3; Hyg. F. 82; Apollodoros, 3.5. 6.100 Pausanias, 3. 22 4; A.R. Z 358.
101 Pindaros, 0 . 1. 23-51.
102 Pindaros, 0 . 1. 37; Hyg; F. 83.
103 Pindaros. 0 . 1. 75-78,87; Apollodoros, Epit. Z 3.
104 Theop. 339; Strabon, 613.
105 Pi. O. 1.65-88: Pausanias. 5. 22. 6. 6. 21. 8.
106 Apollodoros, Epit. 2.4; D.S. 4. 73.
396 T a r h n c e s E g e
karttrd. Sonunda, Oinomaos'un arabas dingilden kp parampar
a oldu. Kimine gre, Oinomaos yere derken dizginlere dolap l
d; kimine gre de, Pelops kargsm saplayarak ldrd onu.107
Gel gr ki, seyis Myrtilos geline, Hippodameia'ya vuruldu bu ara
da. Arabayla Ege Denizi'ni aarlarken (orada ne aradklar ak deil)
bir ara Pelops arabadan inip su getirmeye gitti. Myrtilos da kala gz
arasnda Hippodameia'y becermeye kalkt. Tam o srada geri dnen
Pelops, arabac Myrtilos'u denize atp ldrd.108Bu servenlerden
sonra Yunanistan'a dnen Pelops, Peloponnesos'u ele geirdi (nasl ele
geirdii anlatlmyor) ve kendi adn verdi bu blgeye. Daha nceleri
bu blgeye Apis ya da Pelasgiotis deniliyordu.109Pelops, Pisa kentin
de kaynbabasmn yerine geti ve birok olu oldu. Bunlardan Atreus
ile Thyestes bir zaman Makistos'da (Triphylia) oturduktan sonra Myke
ne'ye ve Tiryns'e getiler.110Pelops'un kemikleri, Olympia'da kendi
sine adanan bir temenos'a, kutsal alana konuldu.111Pelops'un Amphi-
on'la evlendirdii kz kardei Niobe'ye gelince, bir sr ocuk dour
du. Niobe, ocuklaryla o denli onur duyuyordu ki, Apollon ile Arte-
mis'in anas Leto'dan bile daha mutlu olduunu syledi herkesin iin
de. O zaman, Apollon ile Artemis, Khloris dnda tm ocuklarn l
drdler Niobe'nin. Niobe derin aclar iinde yurduna, Spylos'a dn
d ve ta kesildi.112
Pelops'un kaynatlp piirilmesi, bir erginleme sylencesidir.113Klot-
ho'yu doum tanras olarak nceden de biliyorduk; oysa burada bir
yeniden doum tanrasdr Klotho. Hippodameia uruna dzenlenen
araba yar, svayamvara' ya ya da evlilik ncesi yarmasna dayanmak
tadr: Evlenmeden nce genlere uyglanan erginleme snavnn ata
erkil toplumdaki bir gelimesidir bu.114Ancak burada bizi asl ilgilen
diren, kuttrenlerle ilgili temel deil, btn bunlardan artakalan tarih
sel olgulardr.
Eer Pelops kz kardeini Boiotia'da evlendirmise, dosdoru Sipy-
los'dan Pisa'ya gelmi olamaz. Bu aykrlk, iki ayr gelenekle kar kar
ya olduumuzu gsteriyor. Thessalia'dan sz edip de Sipylos ya da
107 Pindaros, O.1.127: Pausanias, 6. 21. 7; Apollodoros. Epit. 2. 6-7.
108 Apollodoros, Epit. 2. 8-9; lyada, 2.104.
109 Apollodoros, Epit. 2.9.
110 Euripides, Orestes, 5.
111 Pausanias, 6. 22.1.
112 lyada. 24. 602-17; D.S. 4. 74; Apollodoros, 3. 5. 6.
113 G.Thomson, Aeschylus and Athens (Aiskhylos ve Atina), (kinci basm, Londra. 1946), s. 113-18.
114 Briffault, The Mothers (Analar), 2.199-208.
A k h a ' l a r 397
Pisa kentlerinin adn anmayan gelenek Akha'larn yorumudur; Thes-
salia'y ve Akha'lan grmezden gelen ikinci gelenek ise Pisa kentinin
vonmu.
Eer Pelops Peloponnesos'u ele geirdiyse, Mykene kenti ya da o
dnemde evreye nam salm baka kentler dururken, kendine bakent
olarak Pisa'y semi olmas tuhaftr. Bir sre Olimpiyat Oyunlar'm
denetimi altnda tutmu olmasn saymazsak Pisa kenti hibir dnem
de nemli bir kent nitelii kazanmamt. Kald ki, Olimpiyat Oyunla
r da sekizinci yzyldan nce tm Yunanistan' kapsayan bir nitelie
briinmemiti. Eer Pisa kenti herhangi bir dnemde Pelopid'lerin mer
kezi olmusa, lyada' da Agamemnon'un egemenlik alanlarndan biri
olarak adnn gemesini beklememiz doaldr; ama gememektedir. Pi
sa kentiyle bantnn sylenceye sonradan eklenmi olmasndan ku
kulanmamak elde deil.
Dor istilasndan ksa bir sre sonra, Agorios diye birinin nderliin
deki bir Akha topluluu Peloponnesos Akhaia'smdaki Helike'den g
ederek Elis'e yerleti. Agorios, Orestes'in torunlarndarid.115pucu da
burada ite. Pelops tapm, bu ge tarihlerde Pelopid'lerin bir kolu ta
rafndan Elis'e getirildi. Olimpiyat enlii yneticilerinin hi kukusuz
bylesine grkemli bir gelenei kendilerine maletmekte karlar var
d. Bylece, enlik yneticilerinin abas sonucu, Olympia kentinde bir
yurt buldu kendine Pelops tapm.
teki belirtiler de ayn dorultuda. Hippodameia, Olympia'ya g
mlmt; ama kemikleri Olympia'ya Mideia'dan getirilmiti, kocasy
la kavga ederek gidip yerletii Mideia'dan.116Oinomaos nerdeyse yal
nzca PelopsTa bamtl olarak karmza kmaktadr. Pisa kentinde Oi-
nomaos'dan nce bilinen bir kral yoktu. Yann var yerini niin Ko-
rinthos Ksta olarak belirlemiti peki Oinomaos? Sanrz, kendisi de o
yreden gelmeydi de ondan. Oinomaos'un anasnn babas, rmak Aso-
pos'du.117Helike de, Mideia da, Korinthos da, Asopos rma da, Ho
meros ozanlarnca Mykene'li Pelopid'lere yaktrlan blgenin iinde
kalmaktadr. Bu nedenlerle, Pelops sylencesinin Yunan topraklarna
ilk kez burada, Peloponnesos'un kuzeydou kesinde ekildiine ina
nyorum. Ne var ki, bundan, Pelops'un bir zamanlar Mykene'de hkm
srd sonucu kmaz. Tam tersine, Pelops'un Yunanistan'a hibir za
i l 5 Pausanias, 5. 4. 3.
116 Pausanias. 5. 20. 7, 6.20. 7.
117 Pausanias, 5.22. 6, 6.21. 8. Pelops'un arabas Phleius'da korunup saklanmt: Pausanias, 2.14. 4.
398 T a r i h n c e s Eg e
man erimediini gsteren belirtiler sz konusudur. Pelops'un kemik
lerinin Troyal Athena imgesine uydurulduu yolunda bir gelenek var
d.118Pelops'un arabacs Anadolu'dan ayrlmadan lmt; bu gele
nekte Pelops'un da daha Anadolu'dayken ld ileri srlmektedir.
stelik bu sav, Olympia yorumunun tam tersme, Oinomaos'un Lesbos
kral olduunu savunan bir baka gr tarafndan desteklenmektedir.119
Tpk Pelops'un piirilmesi gibi araba yar da, Pelopid'lerin Anado
lu'dan gelirken getirdikleri bir ata sylencesinden baka bir ey deildi.
Sipylos, Sardes kenti ile deniz arasnda kalan Hermos koyana ba
kan dadr. ocuklarnn acsndan gzyalarna boulan Niobe bura
da ta kesilmiti. Pelops'un Taht diye bilinen kaya buradayd. Tanr
larn Anas'mn, erkek kardei Broteas tarafndan yaptrlan eski tap
na buradayd. Yakndaki koyaklardan birinde, ilk balarda Pelopei-
a diye bilinen Thyateira kenti yer alyordu.120Hermos rma, Hitit kl
trnn Ege'ye ulat ana yoldu. Niobe imgesi, Pelops'un Taht, Bro-
teas'm yaptrd tapnak, btn bunlar Sipylos danda bugn hl
grlebilen Hitit antlarn akla getiriyor. Bu kadar da deil. Pelops'un
teki erkek kardei Daskylos, Lydia kral oca Mermnad'larn ilki olan
Gyges'in babasnn adayd aslnda. Src Myrtilos da, Lydia'l He-
raklesoullarnn sonuncusu Myrsilos'un ve Ahhiyava prensesiyle ba
ndan geenleri Hattua'da tutanaa geirten Hitit kral Muril'in ada
yd. Sz konusu gelenekte, Pelops'un Lydia'l olduu dorultusun
da somut belirtilerin bulunduu aktr.
Pelops ayn zamanda Paphlagonia'l ve Phrygia'lyd. Paphlagonia,
Hattua kentinin hemen kuzeyindeydi ve Hititler olduklar sylenen
Leukosyr'lerin lkesiydi. Thrakia'llarla akraba olan ve Hellespontos'u,
yani anakkale Boaz'n geerek Hitit mparatorluunu istila eden
Phrygia'llar Hint-Avrupa dili konuan bir halkt. Tpk Knossos'u ele
geiren Akha'lar gibi onlar da daha eski bir kltrn etkisi altna gir
118 Dion, Rhod. 5; Clem, Pr. 4. 14: lyada, 4. 92; Lykophron, 53, 911; Pausanias, 5. 13. 4-5.
119 Euripides, Orestes, 990.
120 Pausanias, 5.13.7,3. 22. 4. Anadolu'yla daha birok bant vardr. Olympia'da Artemis'e balanan
kordaks dans Sipylos'dan gelmiti: Pausanias, 6. 22. 1. Pygeladaki Artemis Munykhia tapna.
Agamemnon tarafndan yaptrlmt: Strabon, 639. Hippodameiann daha nceki talipleri arasnda
Mermnes, Hippothoos, Alkathoos ve Lokris blgesindeki Opuntia'dan Pelops da vard: Pausanias.
6. 21. 10; Pindaros, O. 1. 127. Mermnes, Mermnad'larn ata addr. Hippothoos, Teutamosun
torunlarndan biriydi: lyada, 2.840-42. Hesiodos, Alkathoos'un Porthaonun Pieuron'dan olan olu
olduunu sylyor (Pausanias, 6.21.10), ama Homerosa gre, Alkathoos Aineias'n kaynbiraderidir
ve kars da Hippodameia'dr (ilyada, 13. 428-29): Pleuron'da ilk oturanlar, Kuzeybat Anadolu'dan
gelen Leleg'lerdi.
A k h a l a r 399
diler. Phrygia'l Kybele, Hitit ana-tannasmm yeni bir biimiydi; gn
mze kadar gelen birok Phrygia ant, eer dorudan doruya Hititli
ustalarn elinden kmamsa bile en azndan Hitit'deki asllarmdan
esinlenilerek yaplmtr. Bunlar arasnda, Ayazzin ve Dimerli'nin as
lan gmtleri saylabilir.121Bu iki gmtn kaplarnn stnde byk
birer ta paras vardr. Bu ta parasna, art a