You are on page 1of 410

GEORGETHOMSON


İLK FİLOZOFLAR

ÇEVİREN: MEHMET H. DOĞAN

2. BASIM
PAYEL YAYINLARI: 83
Bilim Kitapları : 30
ISBN: 975-388-099-5
Dizgi
Düzelti
Baskı
Kapak filmleri
Kapak baskısı
Cilt
Payel Yayınevi
Birgül Kılıç
Özal Matbaası
Ebru Grafik
İpomet Matbaası
Esra Müceilithanesi
GEORGE THOMSON
ESKİ YUNAN TOPLUMU ÜSTÜNE İNCELEMELER
İLK FİLOZOFLAR
İngilizce aslından çeviren
MEHMET H. DOĞAN
payel
PAY EL Y AY INEVİ
İ stanbul
Yapıtın özgün adı: Studies in Ancient Greek Society
— The First Philosophers

Türkçe birinci basım: Mayıs 1988
İkinci basım: Kasım 1997
George Thomson'ın bu yapıtı, Lawrence and Wishart
Yayınevinin 1961 tarihti ikinci basımından Türkçeye
çevrilmiştir. Kitabın İngiltere'deki birinci basuru 1955'de
yine aynı yayınevi tarafından yapılmıştır.
Yunan Direnişinin Kahramanı
MANOLİS GLEZOS'a
1941 Mayısında, on dokuz yaşında, Akropolis'e
tırmandı ve Nazi'lerin birkaç gün önce Atina'ya
girdiklerinde çektiği gamalı haçlı bayrağı yırttı.
Tutuklandı ve ölüme mahkûm edildi, hapisten
kaçtı, direnişçilere katıldı. Savaştan sonra yeni­
den tutuklandı ve 1948'de bir kez daha ölüme
mahkûm edildi. Dünya ölçüsündeki protestolar
karşısında cezası ömür boyu hapse çevrildi: 1954
Temmuzunda salıverildi, vereme yakalanmıştı.
Aralık 1958'de yeniden tutuklandı.
Dipnotları ve Metin İçindeki Göndermelere
İlişkin Bir Açıklama
George Thomson, eski Yunan ve Latin yazarla­
rıyla onların yapıtlarına değgin notlan sunarken,
Liddel ve Scott'ın Greek-English Lexicon mdaki
(Y unanca-İngilizce Sözlük) ve Lewis ile Short'un
Latin-English Dictionary’&indeki (Latince-İngi-
lizce Sözlük) kısaltmalan olduğu gibi koru­
muştur. Biz de Türkçeleri yayımlanan bazılan dı­
şında, çoğunu bu kısaltmalarla verdik.
Metinde, parantez içinde sayfa numaralan ve­
rilerek yapılan göndermelerde. Tarihöncesi Ege
söz konusu olduğunda, I. cilt için (C. I), II. cilt
için de (C. II) kısaltmalarını kullandık. Y alnızca
sayfa numaralan verilen göndermelerde İlk Fi-
lozoflar'm Türkçe basımı söz konusudur.
İÇİNDEKİLER
ö n s ö z ...................................................................................................ı ı
İKİNCİ BASIMA ÖNSÖZ.................................................................... 13
GİRİŞ .................................................,...................................................... 15
Birinci Bölüm
KABİLE DÜNYASI
I. KONUŞMA VE DÜŞÜNCE
1. İnsanlar ve Hayvanlar......................................................................... 23
2. El ve Beyin............................................................................................ 27
3. Bilinç...................................................................................................... 29
4. İ şbirliği...................................................................................................36
5. Cümle .................................................................................................39
II. KABİLE EVRENBİLİMİ
1. Doğal ve Toplumsal İlişkiler ............................................................. 47
2. Büyü ve M i t.......................................................................................... 50
3. Kabile Düzeni ve Doğal Düzen .........................................................54
4. Amerikan Yerlileri Evrendoğumlan................................................. 57
İkinci Bölüm
DOĞU DESPOTİZMİ
III. ÇİN
1. Y unanistan ve Ç i n................................................................................ 67
2. Büyük Toplum......................................................................................69
3. Doğal Felsefe......................................................................... 75
IV. YAKINDOĞU
1. Tarım.......................................................................................................79
2. Mısır Krallığı ........................................................................................ 82
3. Mezopotamya K rallığı.........................................................................87
4. Babil Yeni Y ı l ı ......................................................................................95
5. İlkel Ç i f t.................................................................................................99
6. Krallığın İ şl evi.................................................................................... 101
7. İbrani Peygamberleri..........................................................................105
Üçüncü Bölüm
BABİL'DEN MİLETOS'A
V. YUNAN TAKVİMİ
1. Suriye ve Girit......................................................................................115
2. Mısır ve Mezopotamya Takvimleri...................................................120
3. Y unan Takvimi: Asıl K ökeni.............................................................122
4. Yunan Takvimi: İlk K ökeni...............................................................125
5. Tamamlama..........................................................................................129
6. Çiftçinin Y ıllığı................................................................................... 137
7. Sekiz Yıllık Süre ve K rallık............................................. 139
VI. KADMOSOĞULLARl
1. Yunan Sözbiliminin Kökenleri ......................................................... 143
2. Thelidai .................................................................................................148
3. Tarihöncesi Boeotia............................... ............................................ 150
VII. YUNAN TANRI DOĞ UM U
1. K anıtlar ........................................................................................... 153
2. Tanrıların Doğuşu..............................................................................155
3. Tanrılar Arasında Savaşım.................................................................157
4. Tanrıların K ralı....................................................................................159
5. Hesiodos Evrendoğumu......................................................................162
6. Toplumun ve Doğanın Birbirinden Ayrılışı.................................... 168
VIII. MİLETOS OKULU
1. îon Evrenbilimi....................................................................................171
2. Thales ve Anaksimandros.............................................:....................173
3. Anaksimenes........................................................................................ 180
4. Burnet ve Comford............................................................................. 181
Dördüncü Bölüm
YENİ CUMHURİYETLER
IX. EKONOMİK TEMEL
1. Meta Üretimi................... 193
2. Tunç Çağı'nda Temel ve Üstyapı............................................ 197
3. Fenikeliler............................................................................................199
4. Yunan Ticaretinin Büyümesi........................................................... 209
5. Metal Para........................................................................................... 214
6. K ölelik..................................................................................................217
7. Birey..................................................................................................... 227
X. DEMOKRATİK DEVRİM
1. Eski Demokrasi.................................................................................. 231
2. Oligarşi.................................................................................................233
3. Tiranlık.................................................................................................239
4. Kleisthenes’in Devrimi...................................................................... 247
XI. DEMOKRATİK İDEOLOJİ
1. Toplumsal A dalet............................................................................... 253
2. Moira ve M etron................................................................................ 257
3. Orfecilik...............................................................................................260
4. İkiciliğin Kökeni ................................................................................ 266
Beşinci Bölüm
KATKISIZ AKIL
XII. SAYI
1. Kroton’lu Pythagorasçılar.................................................................275
2. Pyıhagorasçı Di n................................................................................ 281
3. Sayı Kuramı ........................................................................................285
4. Ortalama...............................................................................................291
XIII. OLUŞ
1. Herakleitos: Politik Konumu ............................................................299
2. Herakleitos ve Mysterialar................................................................301
3. L ogos.................................................................................................... 304
4. Nesnel Diyalektik............................................................................... 310
5. Tragedya ..............................................................................................312
XIV. VARLIK
1. Elea Okulu............................................................................................318
2. Parmenides ve Mysterialar................................................................319
3. B i r......................................................... 322
4. İkinci İ saiah......................................................................................... 326
5. Parmenides ve Herakleitos................................................................329
6. İdeoloji ve Para...................................................................................332
XV. MADDECİLİK VE İDEALİZM
1. Felsefe ve Bilim ..................................................................................335
2. Atom K uramı...................................................................................... 342
3. Öznel Diyalektik.................................................................................349
4. Tanrıların ve Devlerin Savaşı ...........................................................358
5. Doğal Felsefenin Sonu........................... 367
XVI. YANLIŞ BİLİNÇ
1. Kuram ve Prati k..................................................................................376
2. Çağın Y anılsaması..............................................................................382
K AY NAKLAR....................................................................................... 389
SÜRELİ Y AY I NLAR....................... 401
Dİ Zİ N....................................................................................................... 403
HARİTALAR
I. Mısır.....................................................................................................83
II. Mezopotamya....................................................................................90
IH. Ortadoğu........................................................................................... 107
IV. Suriye ile Filistin..............................................................................109
V. Batı Akdeniz.................................................................................... 205
VI. Kuzey Ege........................................................................................ 221
VII. Güney Ege........................................................................................225
VIII. Güney Y unanistan.......................................................................... 235
IX. Attika ve Boeotia............................................................................ 242
X. Güney İtalya ve Sicilya.................................................................. 276
ÖNSÖZ
m U ikinci cilt, birincisiyle (Tarihöncesi Ege I-If) aynı planı izliyor.
Aiskhylos ve Atina'nın daha da genişletilmişi olup köleliğin gelişmesi
ve bilimin kökeni üzerinde duruyor.
Köleliğin sistematik bir incelemesine girişmedim bu kitapta. Bu.
bugün elimizde olan bütün bilgilere dayanarak yapılacak ortak bir
araştırmanın konusu olabilir. Böyle bir çalışmanın, sömürgeci baskı
altında, kölelerin ve onlardan da çok köle sahiplerinin aşağılandığını
anlayamaz duruma gelmiş olan burjuva araştırmacıların altından kal­
kamayacağı bir iş olduğu gittikçe daha iyi anlaşılıyor. Yine de. Yunan
uygarlığının bunsuz anlaşılmayacağını gösterecek kadar şeyin söy­
lenmiş olduğunu umuyorum.
Yunan biliminin teknik kaynaklarını da araştırmadım. Bu da uz­
manların konusudur. Amacım, ilkel düşünce ile bilimsel bilgi arasında
bir halka oluşturan doğacı filozofların yapıtlarının temelinde yatan fi­
kirleri incelemek oldu. Tragedyanın ekonomik temelini Aiskhylos ve
Atina'da verilmiş sonuçlarla birlikte incelerken, vardığım sonuçların
eski demokrasinin öteki ideolojik ürünlerine de aynı şekilde uy­
gulanabileceğini fark ettim. Bu nedenle, bu ciltte, meta üretiminin ve
paranın dolaşımının Yunan felsefesinin gelişiminde oynadığı rolü in­
celedim.
Bunu büyük ölçüde. Kafa ve El Emeği adlı yapıtında yayımlanacak
olan Kant üzerine çalışmasında benden bağımsız olarak benzeri so­
nuçlara ulaşmış olan Dr. Alfred Sohn-Rethel'e borçluyum. Kendisi, ki­
tabını daha basılmadan önce okumama izin vermekle kalmayıp, benim
çıkardığım sonuçları benimle tartışarak Kapital'in açış bölümlerinin
felsefi önemini gereğince değerlendirmeme yardım etmiştir.
Çin üzerine olan bölüm, Yunan ve Çin felsefesinin karşılaşnrmalı
bir incelemesine bir yaklaşım denemesidir, üçüncü ciltte bunu sürdü­
12 ÖNSÖZ
receğimi umuyorum. Hint felsefesi hakkında da bir şeyler söylemeyi
düşünmüştüm, fakat Hint tarihindeki zamandizinsel güçlükler engel
oldu bu girişime. Marx'çılığın Hindistan'da yayılmasıyla bu sorunların
çözüleceği umudunu taşıyorum.
Eleştirileri için Profesör Benjamin Farrington ve Mr. Maurice
Comford’a; aynı zamanda Prag. Charles Üniversitesi Klasik Dilbilim
Bölümü'nden çalışma arkadaşlarıma teşekkür borçluyum; kendileriyle
yaptığım uzun ve ateşli tartışmalardan kazandıklarımı sözlerle anlat­
mam olanaksız.
Birmingham, Ocak 1955 GEORGE THOMSON
İKİNCİ BASIMA ÖNSÖZ
I E>U kitap Marx'çılar arasında geniş bir biçimde tartışıldı: bunlardan
bazıları, kitabın, meta üretiminin rolüyle ilgili ana tezine henüz inan­
mış değiller. Bu ve tartışılan diğer sorunlar üzerindeki nihai sonuç ne
olursa olsun, kitabın, felsefe tarihine daha az dogmatik, daha çok di­
yalektik bir yaklaşıma olan gereksinmeye dikkatleri çekmiş olduğuna
inanıyorum.
Yeni fikirlerin o kadar iyi karşılanmadığı burjuva çevrelerde kita­
bın etkisi daha az belirgin oldu. Öyle görünüyor ki, birçok üniversite
öğretim üyesi onu ya görmezlikten gelmekte ya da (daha ölçüsüzce)
suçlamakta: fakat bütün bunlar, kitabın kitaplıklardaki kopyalarının
öğrencilerce okunmaktan yıpranmasını önlememiştir. Bundan başka,
kölelik üzerine son tartışmalarda, IX. Bölümde ileri sürülen fikirlerden
bazıları, alındığı yer belirtilmeksizin de olsa tekrarlanmaktadır. Bun­
dan önceki cilt de. Özellikle Homeros üzerine olan bölümler, aynı yaz­
gıya uğramıştı. Bunu bir övgü olarak kabul ediyorum.
Bu basım, J aponca baskısı dışında. Çekçe, Rusça, İspanyolca ve
Almanca basımlarına alınmış birçok ekleri ve diğer düzeltmeleri içer­
mektedir.
Birmingham, 1961 GEORGE THOMSON
GİRÎŞ
•LIDiRİNCİ cildin girişinde. Tarihöncesi Ege'nin incelenmesine bir
temel olsun diye Mezopotamya. Mısır ve Doğu Akdeniz'deki sınıflı
toplumun evrimi üzerine kısa bir özet verilmişti. O zamandan bu yana,
Vestnik drevtıei istorii'dt, yeni bir dünya tarihi için bir taslak planının
bir parçası olarak, eski tarihin dönemlere ayrı İması konusunda bir şema
önerisi yayımlandı.1Bu bölüme başlarken, bu şemanın bir bölümünü
kısaltılmış biçimde burada tekrarlamak ve bana üzerinde biraz daha
düşünülmesi gerekiyor gibi gelen bazı noktalara dikkati çekmek is­
tiyorum.
Şemanın ilgili bölümünü şöyle özetleyebiliriz.
Dünya TarihCnin ilkel ortaklaşmacılıkla ilgili kesiminin, onun
bütün halklara özgü gelişiminin temel çizgilerini açıklaması gerekir.
Üretim araçlarının toplumsal mülkiyetindeki temel meydana çıkarıl­
malı ve bu düzende onu toplumcu mülkiyetten ayıran sınırlamalar
açıklanmalıdır. Bu sınırlamalar, üretim güçlerinin gelişmesinin düşük
düzeyine ve ilkel komünlerin küçük ve birbirinden ayrı oluşuna bağ­
lıdır. Üretim güçlerinin yavaş fakat düzenli gelişiminin, ilkel komünün
erken tipinden kabile toplumuna doğru gelişmeyi açıklayacak biçimde
çözümlenmesi gerekir.
El âletlerinin taştan olduğu kadar bakırdan da yapıldığı bakırtaş
döneminde. Nil, Fırat, Dicle ve İndus Vadilerinde büyük ilerlemeler
görürüz. Buralarda ilk kez, ilkel ortaklaşmacılığm son buluşunu, köle­
liğin ve sınıf savaşımının büyüyüşünü ve devletin oluşumunu gözle­
riz.
Köle toplumunun gelişmesinde, erken ve gelişmiş olmak üzere iki
aşama fark edilebilir. Erken aşamada, kölelik ataerkildir ve meta üre­
1VDI, 1952,1.
16
GİRİŞ
timinden çok ilk gereksinimlerin doyurulmasına yönelmiştir. Ticaret
pek gelişmemiştir. Borç karşılığı köleleştirme yaygındır, daha çok
henüz toprağından atılmamış köylülerden oluşan önemli bir küçük üre­
ticiler sınıfı vardır. Mülkiyet doğu tipindedir. Devlet tipik despotluk
biçimini almıştır, kültürel gelişme yavaştır. Gelişmiş aşamada, üretim
güçlerindeki daha ileri gelişmelere bağlı olarak, kölelik meta üretimine
yöneltilmiştir ve temel üretim alanlarında özgür el emeğinin yerini köle
emeği almıştır. Küçük üreticiler yoksullaşmışür; ticaretin daha da ge­
lişmesiyle para ilişkileri, öze! mülkiyet, özel olarak sahip olunan kö­
lelerin sayısı artar ve diğer kategorilere üstün duruma gelir. Devletin
tipik şekli, köleci demokrasinin en yüksek derecesine ulaştığı polis'tir.
Kültürel gelişme hızlıdır, sözcüğün gerçek anlamında bilgiye götürür.
Bu iki aşamayı birbirinden ayırırken, onları birbirinden kesin bi­
çimde ayrıymış gibi düşünmemeliyiz. Tersine, gelişmiş köleci toplum
erken köleci toplumla birlikte bulunuyordu: tıpkı erken köleci top­
lumun, komşu birçok bölgede egemenliğini sürdüren ilkel ortaklaş-
macılıkla birlikte oluşu gibi. Onları, yukarda sözü edilen bütün özel­
likleriyle her yerde aynı derecede gelişmiş olarak bulmayı da um-
mamalıyız. Tipik örnekler vermek gerekirse, erken aşama için Mısır ve
Mezopotamya'yı, gelişmiş aşama içinse Solon sonrası Atina'yı gös­
terebiliriz.
Köleci toplumun tüm tarihini gözden geçirirken altı dönem görürüz.
Birinci dönemde (İ.Ö. otuzuncu-onaltıncı yüzyıllar) Mısır, Me­
zopotamya ve İndus köleci devletleri ortaya çıktı. Bu dönemde Çin'de,
yani Yin ya da Shang Hanedanından önce, ilkel ortaklaşmacılığın son
bulduğunu fakat bir köleci devletin henüz ortaya çıkmadığını gözleriz.
Bu dönemin son kısmında, Mısır'da Orta Krallığın. Mezopotamya'da
ise Amorite krallıklarının ortaya çıkışı, Mısır ve Babil kültürünün açılıp
serpilmesiyle aynı zamana denk düşmüştür. Kuzey Mezopotamya, Su­
riye ve Kappadokia'daki ilkel kabileler, bu merkezlerle ilişkileri yo­
luyla köleci toplum yörüngesine çekildiler ve Filistin, Fenike ve Ege'de
sınıflı toplum biçimleri gelişmeye başladı. Bu arada, metal kullanımı
Avrasya steplerinin ilkel halklarına yayılmıştı. Bu ise oralarda köleci
toplumun oluşmasına değil, göçebe kabilelerden etnik grupların hızla
birleşmelerine yolaçtı. Dönemin erken bölümünde Hint-Avrupa göçe­
GİRÎŞ 17
be kabileleri Hither Asya'da (Hititler) göründüler, daha sonra da Hin­
distan'a kadar uzandılar (Ariler).
İkinci bin yılın ortalarında Y akındoğu'nun köleci devletleri bir bu­
nalıma girdi: bu. bir yandan borç köleliğinin artması ve köy ko­
münlerinin yoğun sömürüsüyle, öte yandan ilkel komünal ilişkileri bu
merkezlerle ilişki yoluyla dağılmış olduğu için, yağma ararken oraları
işgal etmeye zorlanmış çevre kabilelerle (tribülerle) olmuştu.
İkinci dönem (İ.Ö. onaltıncı-yedinci yüzyıllar) kısmen, geniş alan­
ları yöneten asker devletlerin (Asur. Mitanni. Hitit Krallığı) ortaya çı­
kışının. kısmen de Doğu Akdeniz'de yeni köle sahibi toplulukların
oluşumunun etkilediği erken köleci toplumun toprak yönünden geniş­
lemesiyle belirgindir. Erken köleci toplum en yüksek noktasına Girit’te
(geç Minoan) erişti ve Yunan anakarasında (Mykenai) gelişmeye baş­
ladı. Daha sonra kendi ilkel komünal ilişkilerinin dağılmasıyla ha­
rekete geçen Dorlar ve kuzeybatıdan gelen diğer Hellen kabileleri Yu­
nanistan'ı ve Girit'i istila etti ve Mykenai uygarlığına son verdi. Bu.
ilkel ortaklaşmaca lığın son bulması, köleliğin ve mülk eşitsizliklerinin
büyümesi ve polis'in yükselişiyle belirginleşen Yunanistan'ın öz ta­
rihinin başlangıcıdır. Uzakdoğu'da Shang Hanedanı onbeşinci yüzyıl
içinde Chou kabileleri tarafından devrildi ve yerini Chou Hanedanı
aldı; Chou Hanedanı yönetiminde Sarı Nehir vadisinde bir erken köleci
devlet gelişti. Sekizinci yüzyıldan sonra, köle sahibi soyluların ortaya
çıkışıyla zayıflayan Chou imparatorluğu böylece bir sıra bağımsız
devletlere bölündü (Düşman Devletler).
Üçüncü dönemde (İ.Ö. yedinci-dördüncü yüzyıllar) Yunanistan'da
üretici güçlerin hızla gelişmesine dayanan, ticaretin büyümesine ve
madeni paranın bulunmasına yolaçan gelişmiş bir köleci toplumun or­
taya çıktığını görüyoruz. Madeni paranın ortaya çıkışı önce borç kö­
leliğinin birden artışı sonucunu verdi; ama en ilerlemiş topluluklarda
bu (Solon yasalarıyla) hemen ortadan kaldırıldı ve yerini barbarların
köleleştirilmesine bıraktı. Alınıp satılabilir köleliğin amnası için bu
gerekliydi; çünkü, özgür insanlar köleleştirilebileceği sürece bunların
sömürücü sınıfa karşı kölelerle birleşebilme tehlikesi vardı. Köleci
toplum İtalya, Kuzey Afrika ve Ispanya'da birçok merkezde, fakat
18
GİRİŞ
Yunan kolonileri dışında, çoğunluğuyla erken biçimiyle kuruldu. Me­
zopotamya'da ve Mısır'da gelişmiş köleci toplumun bazı özellikleri
daha Pers istilası zamanında ortaya çıkmıştı, ama tümüyle köle sahibi
olma ilişkilerinin erken aşaması Pers yönetimi altında sürdürüldü.
Yunanistan'da gelişmiş köleci toplumun daha ileri derecede ge­
lişmesiyle. küçük üreticiler ortadan silindi ve toprak sahipliğinin mer­
kezileşmesi olayı başladı. Birçok yurttaş toprağını yitirdi ve köle edin­
me şansı da olmadığı için lumpen proletarya düzeyine düştü. Bu yolla,
artık köle sahibi toprak sahiplerinin sivil topluluğu olmaktan çıktığı
için polis'in temsil ettiği politik biçim toplumsal öze uymuyordu. So­
nuçta, yıkıcı bir sivil savaşım döneminden sonra Yunan devletleri, salt
geriliklerinden dolayı özgür ve varlıklı bir köylü sınıfını devam ettiren
MakedonyalIlar tarafından ele geçirildiler.
Tasan plan (müsvedde plan) eski tarihin, bu cildin amacı dışında
kalan, üç dönemiyle devam ediyor.
Planda önerilen şema aslında doğru, ama bazı noktalarda eleştiriye
açık; bunlardan en önemlileri şunlar
Erken köleci devletlerde meta üretiminin gelişimi tasarı planın izin
verdiğinden daha büyüktür. Bu devletlerin birçoğunda dışsatım için
üretilen malların gerçek hacmi, özellikle Babil'de. önemli derecedeydi;
ama bu ticaret, sulamanın denetimini ellerinde tutan yönetici sınıfın te­
kelindeydi. Köylülerin vergi olarak teslim ettiği ürün fazlasına dayanı­
yordu; bunlar da. komisyoncu olarak iş gören tüccarlarla birlikte, top­
rak sahipleri yönetici sınıfına bağımlı kalıyorlardı. Bu devletlerin sınıf
yapısı, meta üretiminin ve para ilişkilerinin daha fazla gelişimine en­
geldi.
Ayrıca plan, demir işlemeyle ilgilenmiyor. Küçük üreticilerin üret­
kenliğini yükselterek hem çiftçileri hem zanaatçıları bağımsızlaştıran
şey demirin ortaya çıkışıydı. Meta üretimi madeni paranın bulunuşunun
mümkün ve zorunlu hale geldiği noktaya kadar gelişti; böylece yar­
dımla, toplumun bütün katlarına girerek, eski komünal ilişkilerden ge­
riye kalan ne varsa yok ederek her zamankinden daha hızlı genişledi.
Yeni mallardan en kazançlısı insandı; dolayısıyla bu aşamada kölenin
bir kullanım değeri olduğu ataerkil köleliğin yerini, kölenin bir değişim
değeri olduğu taşınabilir kölelik alır ve kölelik, "üretimi gerçekten
avucu içine alır."
GİRİŞ 19
Nihayet, erken köleci toplumdan gelişmiş köleci topluma geçiş sı­
rasında sınıf savaşımının aldığı biçimler açıkça tanımlanmamıştır;
Atina'da gelişmiş köleci toplumun ortaya çıkışı Solon zamanında değil,
yarım yüzyıldan daha sonraya. Kleisthenes zamanına konmak ge­
rekirdi; ya da Solon'dan Kleisthenes’e kadar olan olayların tüm akışına,
üretim ilişkilerindeki yavaş değişikliklerin politik bir devrimde en yüce
noktasına ulaştığı bir tek süreç olarak bakılmak gerekirdi. Bu. sürecin
tasarı plandakinden daha uygun ve tutarlı bir tablosunu veren Engels’in
Atina devletinin doğuşuna değgin açıklamasında açıkça bellidir. Ana
noktaları şöyle.
Önce, tüm sürecin anahtarı, meta üretiminin artmasıdır:
Hayvan sürüleri ve lüks maddelerdeki özel mülkiyetin gelişmesi,
bireyler arasında değiş tokuşa, ürünlerin meta'ya dönüşmesine yolaçtı.
Daha sonraki tüm kargaşanın tohumlan da burada yatıyor. Üre 
ticileri, ürünleri artık doğrudan kendileri tüketmeyip değişim işinde
ellerinden çıkmasına izin verince, onun denetimini de yitirdiler. Ürün 
lerinin başına ne geldiğini artık bilmiyorlardı; ürünün bir giin üre 
ticiye karşı, onu sömürmek ve baskı altına almak için kullanılabilme
olasılığı vardı. Bu nedenle hiçbir toplum, bireyler arasındaki değiş to-
kuşu ortadan kaldırmadıkça, ne kendi ürününe sahip olma hakkını ne
de kendi üretim sürecinin toplumsal etkileri üzerindeki denetimi de 
vamlı olarak elinde tutamaz.
Atinalılar, bireyler arasında değiş tokuş bir kez başlayınca ve
ürünler meta'ya dönüşünce, ürünün üretici üzerinde sahiplik hakkını
ne çabuk iste\eceğini çok geçmeden öğrenecekti. Meta üretiminin or 
taya çıkıştyhı bireyler toprağı kendi hesaplarına işlemeye başladı, bu
da çok geçmeden toprağın bireysel sahipliğine yolaçtı. Geriye kalan
her şeyle değiştirilebilir genel meta. Para, bunu izledi.2
Engels, Solon'un reformlarını tanıinlayarak sürdürür. Onların et­
kileri eski gentile (soysal) yapıyı zayıflatacak fakat yok edemeyecekti.
2Origiıı o f the Family. Private Property and the State (Ailenin, özel Mülkiyetin ve
Devletin Kökeni), Londra 1940, s. 124.
Onun tümden yok oluşunu, ancak yüzyılın sonunda, meta üreüminin
daha da gelişmesi, köleliğin daha da artması ve bağımsız bir tüccar sı­
nıfının doğuşu sağlayacaktı:
Taşınabilir mülk, para, köleler ve gemiler şeklindeki zenginlik dur 
madan artıyordu, fakat artık eski durgun günlerde olduğu gibi ta 
şınamayan mülk edinmenin bir yolu değildi yalnızca; başlı başına bir
amaç olmuştu. Bir yandan eski aristokratik güç şimdi zengin sa 
nayiciler ve tüccarlardan oluşan yeni sınıftan gelen başarılı rekabetle
savaşmak zorundaydı; öte yandan, eski gentile (soya dayanan) yapının
son kalıntılarının altından da toprak kaymıştı... Bu arada, partiler
arasında kavga devam ediyordu. Soylular eski ayrıcalıklarını yeniden
kazanmak istiyorlardı, bir an için üstün geldiler de, ancak, Kle-
isthenes'in devrimi (İ.Ö. 509) sonunda onları ve onlarla birlikte gentile
yapının son kalıntılarını da ytktncaya kadar}
Kleisthenes'in devrimini anlattıktan sonra:
Şimdi, temel özellikleriyle tamamlanmış olan devlet, servetin, ti 
caretin ve sanayinin hızla büyüyüşünün de gösterdiği gibi. AtinalIların
yeni toplumsal koşullarına tıpatıp uydurulmuştu. Toplumsal ve politik
kurumlanıl dayandığı sınıf karşıtlığı, aıttk soylularla sıradan in 
sanların değil, kölelerle özgür insanların, korunan kişilerle yurt 
taşların karşıtlığı idi.4
Yunan felsefesinin temelinde yatan süreç budur. Anaksimandros.
Solon’la aynı sınıfsal bakışı ortaya kor; Pythagoras, soylularla sıradan
insanlar arasındaki sınıf çatışmasının görünüşte çözüldüğü kısa dönem
sırasında "zengin sanayiciler ve tüccarlardan oluşan yeni sınıfın ba­
kışını dile getirir; Herakleitos, yeni koşulların değiştirdiği biçimiyle,
eski soyluların bakışını; Pannenides'ten sonraysa onların ardıllarının
yapıtlarında, yurttaşlar arasında, özgür insanlarla köleler arasındaki
temel zıtlığın belirlediği sınıf savaşımının daha ileri gelişimini iz­
leyebiliriz.
20 GtRtŞ
3 Aynı yerde, s. 129.
4Aynı yerde, s. 132.
Birinci Bölüm
KABİLE DÜNYASI
İnsan, Doğa'nın yardımcısı ve yorumlayıcısıdır.
Ancak, onun bağrında çalışarak ve onu gözleye­
rek onun düzenini kavrayabildiği kadar anlaya­
bilir onu ve hareket edebilir. Bunun ötesinde ne
bilgisi ne gücü vardır.
BACON
I
KONUŞMA VE DÜŞÜNCE
1. İnsanlar ve Hayvanlar
EBüTÜN insanlık tarihinin ilk öncülü kuşkusuz, canlı insan bi­
reylerinin varoluşudur. Böylece saptanacak ilk olgu bu bireylerin fizik
yapıları ve onların, bunun sonucu, doğanın geriye kalanıyla ortaya
çıkan ilişkileridir." Marx ve Engels, Marx'çılık üzerine ilk tam cümle­
lerinde böyle yazmışlardı.1 Y ıllarca sonra Engels şöyle yazıyordu:
"Düşünce ve bilinç insan beyninin ürünleridir."2 Bu cümlelerdeki ger­
çek o denli açıktır ki. üzerinde durulmaya değmez gibi görünebilir,
ama filozoflar onu yadsımak, çarpıtmak ya da örtmek için ciltlerle
kitap yazmışlardır.
Platon, diyaloglarından birinde, Protagoras'm ağzına, insanın kö­
keni üzerine bir masal verir.3 Canlı yaratıklar, tannlarca ateşten ve
topraktan yapılmışlardı. Yaratıldıktan sonra, Prometheus ve erkek kar­
deşi Epimetheus, her tür, kendini savunacak araca sahip olabilsin diye,
tırnak, kanat ya da yer altında barınaklar vererek kendi yeteneklerini
bağışladı onlara; soğuğa karşı korunmak için hayvan kürklerine, de­
rilerine sardı onları; bazılarına, diğerlerinin doğal avı olma yazgısını
verdi, ama aynı zamanda onları son derece doğurgan yaparak yaşamı
sürdürmelerini sağladı. Bütün bunlar, kardeşinin yönetimi altında Epi­
metheus tarafından yapıldı, ama görevinin sonunda farkına vardı ki,
*Marx-Engels, The German Ideology (Alman İdeolojisi), Londra, 1938, s. 7.
2Engcls, F., Anti-Diihring, Londra 1934, s. 44.
3Platon, Prı. 320-2.
24 KABİLE DÜNYASI
eldeki bütün yetenekleri istemeyerek (hayvanlara) bağışlamış, in­
sanlara hiçbir şey kalmamıştı. Prometheus da insanı yok olup git­
mekten korumak için ateşi verdi ona.
Bu bir mittir. Bir mitin ne olduğu sorusu daha sonra çıkacak ortaya.
Hiçbir mit. sunulduğu biçimde gerçek değildir; ama birçok mit, ha­
kikati içerir. Bizim örnekte, insan ateşi Proınetheus'tan ya da herhangi
bir başka tanrıdan hediye olarak almamıştır. Kendi us gücüyle kendi
için bulmuştur onu. Yunanlıların kendileri de biliyordu bunu, çünkü
Prometheus figürünü insan zekâsının bir simgesi olarak yorumlu­
yorlardı. Ayrıca zekânın bir başka yetenekten, aynı zamanda özellikle
insanın konuşma yeteneğinden ayrılmaz olduğunu da biliyorlardı.
İnsan, logos' a sahip olmakla hayvanlardan aynim; us'tur bu. anlayıştır
ve konuşmadır. Onu yaratıkların efendisi, doğanın sahibi, kartaldan
daha hızlı, arslandan daha güçlü yapan da budur. Nasıl elde etti bunu?
Mit in verdiği yanıta göre, öteki hayvanların sahip olduğu saldın ya da
savunmaya yarayan bedensel gelişmelerde yetersiz olduğu için elde etti
onu. Bunlar olmayınca, yok olup gitme tehlikesiyle yüz yüze geldi ve
böylece. görüldüğü gibi onları geliştirmeye zorlandı. Bu mitin özü. bi­
limsel bir hakikattir.
Genel olarak, hayvansal yaşamın çeşitli biçimleri doğal ayıklan­
mayla çok uzun bir süre içinde evrimleşmiştir; bu yolla, kendilerini az
ya da çok başarıyla farklı ortamlara ve birbiri ardından gelen ortam de­
ğişikliklerine uydurarak farklılaşmışlardır. İklim koşulları yeryüzünün
farklı yerlerinde farklı olmakla kalmayıp, her yerde, birtakım daha
küçük ya da daha büyük değişikliklere de uğramıştır. Çevre değiştiği
için hiçbir hayvan türü hiçbir zaman çevresine tam olarak uyamaz;
kendisini belli bir dönemin koşullarına kusursuz bir biçimde uydurmuş
olan bir tür, daha az özelleşmiş diğer türler anar ve çoğalırken, aynı
nedenle bir süre sonra güçsüz duruma gelebilir.
İnsan, hayvanların en yüksek sınıfı olan kendisinden başka in­
sansıları ve maymunları da içine alan primatlardan biridir.4Diğer me­
meli sınıfları, kedi ve köpeği içine alan etoburlarla, at ve sığırı içine
4Le Gros Clark. From Savagery to Civilisation (Yabanıllıktan UyearlıjŞa), Londra.
1946, s. 7-31.
KONUŞMA VE DÜŞÜNCE 25
alan toynaklılardır. İlk memeliler ağaçlarda yaşarlardı. Toynaklılar ve
etoburlar kendilerini toprak üzerinde yaşamaya çeşitli yollardan uy­
durarak bu ata kütüğünden dal vermişlerdir. El ve ayaklarının daha
ince eklemlerini yitirerek, dört ayakları üzerinde daha sıkı durmayı ve
hızla hareket edebilmeyi öğrendiler: boynuz, tırnak, omurga, uzun sivri
diş. ot çiğnemek ve eti parçalamak için dişler, uzaktan koklamak için
uzun bir burun gibi çeşitli saldırı ve savunma organları geliştirdiler. Bu
arada bir başka grup, primatların ataları ağaçlarda kaldı ve böylece
ilkel memeli yapısını tümüyle sürdürdü. Bunların yaşam koşulları,
keskin bir koku duyusundan çok iyi görme duyusunu, hız ve güçten
çok çevikliği ve ustalığı gerektiriyordu; meyva ve yapraklardan oluşan
yiyecekleri dişlere büyük gereksinme göstermiyordu. Gözler tam bir üç
boyutlu görüş geliştirirken uzun burun yavaş yavaş ufaldı. Pençeler
büzülerek duyarlı parmaklar içine gömülü düzleşmiş tırnaklara dö­
nüştü; parmaklar daha esnek duruma geldi; el ve ayak başparmakları
küçük nesneleri yakalayabilmek ve tutabilmek için öteki parmaklara zıt
yönde hareket edebilir oldu; nihayet, bu gelişmelere uygun olarak
beyin daha büyüdü ve karmaşıklaştı. Beyin, işlevi, diğer bedensel or­
ganları dış dünya ile etkileşimlerinde denetlemek olduğu için bü­
yümesi fazla özelleşme tehlikelerinden uzak bir organdır. Böylece.
Primatlar daha az değil daha çok uyum sağlayabilecekleri bir biçimde
evrimleşti.
İnsanın en yakın canlı akrabası, insansı maymunlardır. Ayakları
üzerinde yürümesi, duruşu ve daha büyük olan beyniyle bunlardan ay­
rılır. Bazı özellikler yönünden, gerçekte onlardan daha ilkeldir. Onların
uzun kolları, kısa bacakları, küçük arka ayakları ve çomağımsı baş­
parmakları, daldan dala sallanma alışkanlıklarına bağlı, oldukça yeni
gelişmelerdir.5 Bu özellikler, Kenya’da bulunan, bugünkü iri in­
sansıların ataları olduğu sanılan fosil tiplerinde yoktur; Güney Afrika
Australopithecus’larında da. Fosil tiplerinin insansılar gibi nispeten
küçük beyinlere ve iri çenelere sahip yakın bir akraba grubudur bu;
ama yalnızca yukarda adı geçen özelliklerin olmayışı ile değil, aynı
zamanda dik duruşlarıyla da insana benzerler, bu da, açık arazide yü­
5Aym yerde, s. 334.
26 KABİLE DÜNYASI
rümeye alışkın olduklarını gösterir, yaşadıkları, yetiştikleri yerin sık
ağaçlıklı olmadığını düşündüren yerbilimsel kanıtlarla doğrulanmıştır
bu. Herhangi bir türden âletleri olup olmadığı hâlâ yanıtlanmamış bir
sorudur.6
Pithecantropus'un, özellikle Pekin yakınında bulunanların kalın­
tıları daha da önemlidir. Burada, beyin yine oldukça küçüktür ve ka­
fatasında insansılara benzer birçok özellikler vardır, fakat vücut insan
biçimindedir. Bu ilkel insanların mağaralarda oturdukları, geyik avla­
dıkları, kuvarstan âlet yaptıkları ve ateşi kullanmayı iyi bildikleri sap­
tanmıştır.7
Bu nedenle, hayvanlardan insana farklılaşmanın ilk adımı, bugün
hâlâ tanımlanmamış olan bir çevresel değişime yanıt olarak, in­
sansılardan bazılarının ağaçta yaşama alışkanlıklarını terk edip yerde
yaşamaya başladıkları zaman atılmış gibi görünmektedir. Etoburların
ve toynaklıların ilk atalarının milyonlarca yıl önce yapmış oldukları
şeydir bu; fakat insan onların örneğini izlediğinde çok daha yüksek bir
evrim düzeyinde yaptı bunu, dolayısıyla değişikliğin sonuçlan bü­
tünüyle farklıydı. Gördüğümüz gibi, başka herhangi bir hayvandan
daha iyi bir beyni vardı o zaman; ve toprak üzerinde yürümeyi öğre­
nirken, yaşamı sürdürmesinin tek şansının beynini daha da geliştir­
mesine bağlı olduğu bir yaşam biçimine bağlanmış oldu. Bu noktada,
bir başka söylence geliyor aklımıza:
Başyapıt eksikli henüz, sonu
O güne dek yapılanların — bir yaratık ki, ne yere yatay
Ne de kaba öteki yaratıklar kadar, ama akıl
Bağışlanmış kendisine, kaldırabilir
Gövdesini yerden, ve dimdik tertemiz alnıyla
Y önetebilir geriye kalanları, kendini bilerek...8
6Aym yerde, s. 63-5.
n
Aynı yerde, s. 80-3; daha fazla bilgi için bkz. Pci Wen-chung, New Light on Peking
Man (Pekin İnsanı Üzerine Yeni Bilgiler). ChR. 3.4.33.
8Millon, Paradise Lost (Kayıp Cennet), s. 7.505.
KONUŞMA VE DÜŞÜNCE V
2. El ve Beyin
Hayvanlar doğa'nın bir parçasıdır. Onlarla çevreleri arasında mey­
dana gelen etkileşim, kendileri yönünden, tamamen edilgen ve uyum-
saldır. Bu bakımdan, kendileriyle organik yaşam m daha alt biçimleri
arasında nitelik yönünden bir fark yoktur. Herhangi bir bölgenin bitki
örtüsünün, üzerinde otlayan sığır sürülerinin bozucu etkisiyle değiş­
mesinde olduğu gibi, doğa üzerinde karşı tepkileri olduğu gerçektir;
fakat hayvanların kendileri, yaptıkları konusunda, akış yolları boyunca
vadileri oyan nehirlerden daha bilinçli değillerdir. Arı kovanları, kuş
yuvalan ve kunduzlann su setleri de bunun dışında değildir. Bu tür et­
kinlikler biyolojik olarak kuşaktan kuşağa taşınan uyum birimleridir.
Yine de, en alt düzeydeki hayvanlarla en üst düzeydekiler arasında
derece farklılıkları vardır. Az ya da çok uyumsaldırlar. Hayvanların en
üst düzeydekileri, insan olmayan-primatlar bu üstünlüklerini, öteki or­
ganlardaki özelleşme noksanlığının mümkün kıldığı nispeten büyük
beyinleri sayesinde bütün diğer hayvanlardan daha uyumsal olmalarına
borçludurlar. Onlara ellerini uzattıklarında yiyecek veren ve düşman­
larına karşı sığınacak bir yer sağlayan ağaçlarda yaşadıkları için bu şe­
kilde evriınleşebilmişlerdir.
İnsanın ilk ataları bu doğal üstünlüklerini terk edince, organik ya­
şamın evriminde, hayvanla doğa arasındaki ilişkinin niteliksel bir de­
ğişime uğradığı yeni bir aşama başlamış oldu. Dişleri, kollan, bacakları
yönünden tamamen savunmasızdılar, bunlara kalsalardı kuşkusuz yok
olurlardı. Fakat bizimkinden küçük de olsa, insansı maymunlarda-
kinden daha büyük bir beyin bağışlanmıştı kendilerine; aynca, ayakta
durmalan sayesinde bir çift elleri vardı: beynin kılavuzluğundaki bu
eller, kendilerini doğasal koşullara uydurmak yerine doğayı bilinçli
olarak kendi gereksinimlerine uydurma olanağını veriyordu onlara.
Hayvanların aksine insan "kendini tanır" ve buna uygun olarak doğayla
ilişkisi yalnızca edilgen değil etkendir, özneyle nesne arasındaki bir
ilişkidir. Engels'in yazdığı gibi:
28 KABİLE DÜNYASI
Kısaca, hayvan dış doğayı yalnızca kullanır ve ondaki değişiklikleri
yalnızca varlığı ile etkiler. İnsan onu kendi amaçlarına hizmet et 
tirebilecek gibi değiştirir; onun efendisi olur.9
İnsan, vücudunun tüm ağırlığını ayaklarına verince, ayak par­
maklarının tutma, yakalama duyarlılığını yitirdi, fakat elleri serbest ka­
lınca. el parmakları en ince hareketleri yapabilecek duruma geldi.
Yavaş yavaş ilerleyen bir süreçti bu. Yeni duruşunun ilk etkisi, çeneleri
üzerindeki baskının hafıflemesiydi: yiyecek ve diğer nesneleri parça­
lamak. ezmek gibi görevleri ellerine devretmişti. Böyle olunca, çeneler
küçülmeye başladı, dolayısıyla beynin daha da genişlemesi için yer
açılmış oldu; ve beyin genişleyince, elleri daha yakından denetleye­
bilme olanağını kazandı.
İnsanın iki asal özelliğinin —âlet kullanma ve konuşma— fizyo­
lojik kökeni konusunda dikkat etmemiz gereken şey. elin ve beynin işte
bu koşut gelişmesidir. İnsan-olınayan primatlar doğal nesneleri el­
leriyle idare edebilirler, hattâ onları silah olarak da kullanabilirler, ama
onları âlete döndürebilmeyi yalnızca insan öğrenebilmiştir. Âlet ya­
pımı. hem el ustalığını hem zekâyı, daha da çok. ilerde göreceğimiz
gibi, konuşmadan ayrılması güç yeni bir tür zekâyı gerektirir. Ellerin
motor organları ile konuşma organları beynin iki komşu alanından
kontrol edilmektedir artık.10Bu nedenle, çoğu kez bir bölgeden diğe­
rine "bulaşma" denen bir şey görürüz. Çocuklar yazı yazmayı öğre­
nirken, dillerini yuvarlarlar ağızlarında, hattâ elin hareketlerini kontrol
etmek için gereken yoğun çaba içinde sözcükleri yüksek sesle söy­
lerler; buna karşılık, konuşurlarken erişkinlerden daha serbest el kol
hareketleri yapmak isterler. Bunlar ilkel özelliklerdir. Y abanıllar ara­
sında el kol hareketleri çok bol ve karmaşıktır, ayrıntılıdır. Bazı dil­
lerde, konuşmayla o denli yakından bağlantılıdırlar ki. sözcükler, uy­
gun hareketler olmaksızın tam anlamlarını iletemezler pek.11Gerçekten
9Engcls. F. Dialectics o f Nature (Doğa’nın Diyalektiği). Londra, 1940. s. 291.
10Winton. F. R. and Bayüss, L E.. Human Physiology (İnsan Fizyolojisi), 3. bas.
Londra 1948, s. 432-3.
^İ kinci Cilt/201; Cassirer, E. Pltilosophie der symbolischen Format, Berlin, 1923-
9, s. 1/130.
KONUŞMA VE DÜŞÜNCE 29
de, konuşurken kendi kendimizi gözlemlememiz, "bulaşma"nın hiçbir
zaman bütünüyle ortadan kalkmamış olduğunu görmemiz için yeter.
Bundan, ilk insanın ellerinin işlemesine, az ya da çok. zıtlıklarıyla
oranülı olarak, ses organlarının bir tepke hareketinin eşlik ettiğini çı­
karabiliriz. Daha sonra, ortak çalışmada bu sesçil (vocal) hareketler,
ellerin işlemesini yönetme yolu olarak bilinçli bir biçimde geliştirilmiş,
en sonunda ellerin tepke hareketleriyle desteklenen bağımsız bir ile­
tişim aracı olarak ortaya çıkmıştır.
3. Bilinç
Evrimin gidişi boyunca hayvansal yaşamın çeşitli biçimleri ken­
dilerini yapısal ve işlevsel olarak, değişen doğal çevrelerine uy­
durdular, onların en yüksek düzeyde olanlarıysa, çevrelerine daha çok
çeşitli yönlerden tepki göstennelerini mümkün kılan beyinlerinin bü­
yüklüğü ve karmaşıklığı ile diğerlerinden ayrılmış oldular: bir tek söz­
cükle, onlar daha zekiydiler.
Zekâyı beyin gücüyle eşit tutmak akla uygun gibi görünebilir; ama
bu nokta üzerinde daha ısrarla durmak gerekir, yoksa zekâyı ait ol­
madığı bir yere bağlar duruma düşebiliriz. Bazı an, eşek ansı, karınca
ve beyaz karınca türleri son derece yüksek örgütlenmiş topluluklar ha­
linde yaşarlar, o derece belirgin bir zekâyla davranırlar ki çoğu kez
insan toplumuyla karşılaştırdıkları olur. Fakat inceleyince görürüz ki,
onlarda zekâ denilen şey hiç de beyin gücüne değil, katkısız Fizyolojik
işlevlerin ayrıntılı bir biçimde bölünmesine dayanmaktadır. Daha yük­
sek hayvanlarda bu işlevler, cinsel üremenin dışında, türün her bi­
reyinde bir araya toplanmış durumdadır; bu böceklerde, toplumsal iliş­
kilerle yüzeysel bir benzerlik taşıyan, fakat bizim üretim dediğimiz
etkinliğin yokluğuyla onlardan ayrılan bir davranış sisteminde da­
ğılmış ve düzenlenmiştir bunlar.12 Yine, kuşların göçü bir yön du­
yusunu ortaya koyar, bir zekâ işi olsaydı bu insanüstü bir şey olurdu;
*2Whcelcr. W. M. The Social Insects (Toplumsal İçgüdüler), Londra 1928. s. 308;
Prenant, M. Biologic et Marxisms (Biyoloji ve Marx'çı!ık), Paris. 1936. Londra 1938. s.
27-30.
30 KABİLE DÜNYASI
ama gerçekte, çevreye fizyolojik uyumun kaba ve savurgan bir bi­
çiminden başka bir şey değildir.
Beynin çalışmasının da fizyolojik bir süreç olduğu söylenebilir.
Doğrudur bu, ama o bütün bu türlü süreçlerin en incesi ve en arın­
mışıdır. Bir türün üyelerinin, bireyler olarak kendi çevrelerine tepki
göstermelerini mümkün kılan bir âlettir beyin. Türün farklı üyeleri, zor
bir durumla karşılaşınca, kendi beyinlerini kullanarak az ya da çok ba­
şarıyla bu durumdan kurtulmaya çalışır. Daha yüksek memelilerin
davranışında görülebilir bu. Aynı durum içine konmuş iki kümes hay­
vanı tamamen aynı biçimde davranır: ama bazı köpekler açıkça diğer­
lerinden daha zekidir. Bu tür bireysel farklılıklar insansılar arasında
daha da bellidir. İnsan olmayan primatlar, beyinleri sayesinde çevre­
leriyle etkin bir ilişkinin eşiğinde dururlar.
Ama konuşamazlar. Konuşma insana özgüdür. Farklılık, ses or­
ganlarının yapısında yatmamaktadır. Çoğu insansılar ve maymunlar,
bir dile bol bol yetecek bir ses genişliğine sahiptir. Bıcır bıcır gevezelik
ederler: bağırmaları hiç kuşkusuz anlamlıdır, ama açlık, sıkıntı, korku,
öfke. arzu, doyumsuzluk gibi ancak edilgen ve öznel davranışların an­
latımıdır bunlar. Sesleri bir nesneyi göstermek, anlatmak için sözcükler
olarak kullanamazlar.13 Eklemli konuşmada düşünceleri ifade etme­
dikleri için de, kafalarının içinde kesin düşünceler oluşturmadıklarını
çıkarabiliriz bundan. Konuşamayınca düşünemezler de.
Vücudun kontrol organı olarak beyin, gözler, kulaklar ve eller gibi
diğer organlardan iletileri alıp onları uzun tepkiyi başlatacak bir tarzda
ayarlayan mekanizmadır. Onun ayarlama gücü, yapısının karmaşıklı­
ğına bağlıdır. Öyleyse, insan beyni bir insansmınkiyle karşılaştırılırsa,
en büyük genişlemenin konuşma dahil daha yüksek sinir sistemini
kontrol eden kortekste meydana gelmiş olduğu görülür. Bu nedenle,
daha yüksek hayvanların davranışlarını araştırmakla, konuşma ve dü­
şünmenin fizyolojik mekanizması hakkında bir şeyler öğrenmek müm­
kün olacakta. Bu çalışma, kontrollü koşullar altında bir dizi gözlem
yapmış olan Pavlov tarafından elli yıl önce yapılmışta. Koşullu tep­
13Köhlcr, W. The Mentality of Apes (insansıların Zekâsı), 2. Basım, Londra 1927, s.
305.
KONUŞMA VE DÜŞÜNCE 31
keler kuramında formüle edilen sonuçlar Marx'çı bilinç kuramının,
özellikle Lenin'in ölçünleme (reflection) kuramının doğruluğunu ka­
nıtlamaktadır.1'' Burjuva çevrelerde onun yapıtlarının önemi fizyo-
loglarca kabul edilmekte, fakat bizim ruhbilimciler ve felsefeciler göz­
lerini kapamaktadırlar bu yapıtlara. Konu, burada ele alınamayacak
kadar tekniktir, ancak bundan sonraki tartışma için bir temel olmak
üzere genel terimlerle yetinilecektir.
Pavlov'un terimi kullandığı anlamda tepke (refleks), bir uyarana bir
tepkidir. Yiyecek ağzımıza alındığında tükrük tarafından sarılır; tük-
rük. yiyeceği kayganlaştırır ve yutulmasını kolaylaştırır. Köpekler
üzerinde yaptığı bir dizi sistemli gözlemle, yiyeceğin ağıza değmesi­
nin. sinir lifleri boyunca geçerek beyine giden ve sonra yeniden ağıza
gelen, orada tükrük bezlerini harekete getiren bir hareketler zincirini
başlattığını gösterdi.
Tepkeler koşullu ya da koşulsuzdur. Demin verilen örnek koşul­
suzdur. Koşulsuz bir tepke yaradılıştan gelmedir. Onun gelişmesi için
gerekli koşullar, türün her bir normal bireyinde doğuştan vardır. Bir
civciv gagalamayı öğrenmez; bir bebek meme emmeyi öğrenmez.
Bunlar koşulsuz tepkelerdir. Ruhbilimcilerin içgüdüler diye adlan­
dırdığı. pek iyi tanımlanamayan tepke gruplarını karşılarlar. Fark şu­
rada: ruhbilimci için bir içgüdü, gerçek yapısı bilinmeyen bir süreçtir,
oysa bir sinir uzmanı bir tepkeden söz edince, herhangi bir başka gö­
rüngü gibi kaydedilecek bir süreci anlatmak ister. Tepke terimi iç­
güdüden daha iyidir, çünkü Pavlov’un dediği gibi, "daha baştan beri
katkısız bilimsel bir yananlama (connotation) sahiptir."15
Tükrük, gerçek bir dokunma olmaksızın akıtılabilir. Bildiğimiz
gibi, bazen yiyeceğin görünüşü ya da kokusu "ağzı sulandırmak" için
yeterlidir. Bu tür bir tepke, koşulludur. Y iyecekle birleştirmeyi öğreıı-
14Lcnin, V.I. Materialism andEmpiriocriticism, SW 11.
I894'te Lenin şöyle yazıyordu: "Özellikle ruhsal süreci açıklamaksızın ruh hakkında
tartışılamaz: burada ilerleme, ruhun yapısı hakkmdaki genel kuralları ve felsefî yo­
rumlan lerk etmek ve olgulann incelenmesini bilimsel bir temele oturtabilmekte yat­
maktadır" (WFPA).
15Pavlov, I. P. Lectures on Conditioned Reflexes (Koşullu Tepkeler Üzerine Kon­
feranslar). Londra, 1927, s. 276.
32
KABİLE DÜNYASI
diğimiz bazı görüntü ya da kokular vardır. "Öğrendiğimiz"le neyi kas­
tediyoruz? Pavlov'un köpeklerinden biri düzgün aralarla beslenmişti;
bu işleme alışkanlık kazandıktan sonra her beslenme zamanından
hemen önce bir zil çalınıyordu. O zaman, zilin çalmışıyla tükrük sal­
gılamanın meydana geldiği anlaşıldı. Uyaran, deneyle yaratılan koşul­
lara uygun olarak sese dönüşmüştü. İkinci aşamada, zil çalınıyor fakat
yiyecek verilmiyordu, zamanla tükrük salgılama durdu. Salgı önlen­
mişti: yani, yeni koşullara uyan zıt bir uyaran kurulmuştu, daha önce
kurulmuş olan tepke bastırılmıştı. Pavlov, bu türlü koşullu tepkelerin
düzenli işlev gören korteksin yokluğunda çalışmadığını gösterdi. Daha
ileri araştırmalar onun sonuçlarını doğruladı ve olaya katılan sinirsel
süreçlerin kaydedilmesinde ilerleme kazanıldı.
Biraz önce, doğuştan varolan koşulsuz tepkelerin aksine koşullu
tepkelerin edinildiğini söyledik. Aradaki ayrım mutlak değildir. Bi­
reyin yaşamı için geçerlidir. ama türlerin evrimi için geçerli değildir.
Memelilerin yavrulan için karakteristik olan emme alışkanlığı bireyde
doğuştan vardır ama memeli-öncesi aşamadan çıkmakta olan ilk me­
meli için hiç de edimsel değildi. Evrim boyunca koşullu tepkeler ko­
şulsuz hale gelmiştir. Evrim sürecini yapan da, bu türlü tepkelerin
doğal ayıklanma etkisi altında bir bütün olarak organizmanın yapısı
üzerindeki toplu etkileriyle birlikte edinilmesidir. Görüşleri Pav-
lov’unkilerle tam bir uygunluk gösteren Lysenko, sorunu şöyle koy­
maktadır;
Kalıtımdaki değişmeler, yeni karakterlerin edinilmesi ve bunların
birbiri ardından gelen kuşaklarda çoğalması ve birikmesi daima or 
ganizmanın yaşam koşullarıyla belirlenir. Ardışık kuşaklarda or 
ganizmaların edindiği yeni karakterlerin ve özelliklerin birikmesi y o - ,
luyla kalıtım değişir ve karmaşıklığı artar.16
İlk omurgasızlar. 500 milyon yıldan fazla bir zaman önce görün­
düler yeryüzünde; balıklar yaklaşık 400 milyon yıl önce; sürüngenler
16Lyscnko. T. D. On the Situation in Biological Science (Biyoloji Biliminde
Durum). SSCB, Tarım Bilimleri Lenin Akademisi Tutanakları, Temmıız-Ağııstos 1948, s.
34.
KONUŞMA VE DÜŞÜNCE
33
yaklaşık 250 milyon; memeliler 200 milyon yıldan az; insan 1milyon
yıl önce.17Bu sayılardan, yeni karakterlerin birikme hızının, en başta
"eşref-i mahlukat" denen insanın bulunduğu evrim cetvelinde yukarı
çıktıkça arttığını görürüz. İnsanın ortaya çıkışı evrimin hızındaki artışla
belirgindir, bu artış öyle hızlıdır ki ancak niteliksel bir değişimin so­
nucu olarak açıklanabilir. Bu değişmenin, beynin gerçek işlev görmesi
terimleriyle nasıl çözümlenebileceğini göstermek Pavlov'un başarı­
larının en yücesi olmuştur.
Belli bir hayvandaki koşulsuz ve koşullu tepkelerin toplamı, Pav-
lov’un birincil sinyal sistemi dediği, tipin bir organik birliğini yapar.
Hayvanlara özgü, evrim düzeylerine göre az ya da çok gelişmiş sis­
temdir bu. İnsanda, tamamen yeni türden tepkeler için bir temel ya­
ratacak kadar karmaşıklaşmıştır, ötekilerle birlikte hareket ederek
ikincil sinyal sistemini oluşturur.
Pavlov'un öğrencilerinden biri aşağıdaki deneyi yaptı.18 Bir çocu­
ğun parmağına elektrik akımı verildi. Çocuk parmağını çekti. İşlem
yinelendi. Bir süre sonra, akım verilmeden önce bir zil çalındı; işlem
yinelendiğinde çocuk zil sesini duyunca parmağını çekti. Bundan son­
ra, zil çalma yerine, deneyi yapan, "zil" sözcüğünü söyledi; çocuksa,
sözcüğü duyar duymaz parmağını çekti. Daha sonra, sözcüğü söyle­
mek yerine onu bir kart üzerine yazılmış olarak gösterdi, çocuk, söz­
cüğü görür görmez parmağını çekti. En sonunda çocuğa yalnızca zil
düşüncesiyle parmağı çektirildi. Bu sonuçlar, dünyanın her yanında
yapılan yüzlerce deneyle doğrulandı.19
Bu deney, koşulsuz bir tepkeyle: elektrik akımı uyaranına yanıt
olarak parmağın çekilmesiyle başlıyor ve koşullu bir tepkeyle: zil se­
sinde parmağın çekilmesiyle sürüyordu. Bunlar, dış çağrışımlardan or­
taya çıkan edilgen yanıtlardı. Ama.çocuk ses. görünüm ve sözcüğün
düşüncesine tepki gösterdiğinde, yanıtlar farklı bir türdendi. Bu du­
rumlarda, sözcüğün kullanılmasıyla, çocuk etkin olarak, "seçici" olarak
17Le Gros Clark, Yabanıllıktan Uygarlığa, s. 13-6.
18Hollitscher. W. The Teachings of Pavlov (Pavlov'un Öğretisi), CoR 1953, s. 23.
19McPherson, A. Recent Advances in Conditioned Reflexes; SSCB ile Kültürel İliş 
kiler Cemiyeti: Bilim Dalı, 1949 (Koşullu Tepkelerde Son İlerlemeler), s. 2.
34
KABtLE DÜNYASI
genelleştiriyordu onu. Sözcük yalnızca bir başka sinyal değildir; "sin­
yallerin bir sinyalidir". Pavlov'un yazdığına göre:
Sözcük, insan için, hayvanlarla ortak olarak sahip olduğu bütün
öteki yanıtlar kadar gerçek bir koşullu yanıttır. Aynı zamanda, bu
yanıt, başka herhangi bir yanıttan daha karmaşıktır; bu bakımdan ni 
celiksel ya da niteliksel olarak, hayvanların koşullu yanıtlarıyla kar 
şılaştırılamaz. Olgun kişinin bütünüyle beyin kabuğunu (cerebral cor 
tex) etkileyen bütün dış ve iç uyaranlarla bağlantılı olan sözcükler
bunların hepsini gösterir, onların yerini alır ve organizmanın bunlara,
özgün uyaranların kendilerine gösterdiği tepkileri göstermesine neden
olur?0
Bu yolla insan kendisinde ve hayvanlarda ortak birincil sinyal sis­
temine dayanan ikincil bir sinyal sistemi geliştirdi, konuşma diyoruz
buna. Bu sistem ötekinden bir yönde farklıdır: karakteristik uyaranı,
duyu organları üzerine etki yapan nesnel bir doğal görüngü değil, top­
lumsal olarak öznel bir değer yüklenmiş yapay bir sestir.
Marx, "konuşma, düşüncenin doğrudan gerçekliğidir" der.21 Sağır
dilsizlere, ancak normal bir şekilde gelişmiş kodeksleri varsa, konuşma
yerine geçebilen işaret dili aracılığıyla düşünmenin öğretilebileceği, bir
gerçektir. Düşünme, normal olarak konuşmanın gelişmesiyle kurulmuş
kortikal hareketlerin temelinde oluşan bir iç süreçtir ve konuşma ya da
2®Hollitscher, W. Pavlov'un Öğretisi, s. 21. Pavlov'un koşullu Tepkeler kuramı
Descartes'a dayanıyordu (Pavlov, Seçilmiş Yapıtları, s. 178). Bunu daha önce Spinoza da
görmüştü: Ethics, Part II, Prop. XVIII: "İnsan vücudu bir kez iki ya da daha çok cisim
tarafından aynı zamanda etkilenmişse, daha sonra akıl bunlardan birini anımsadığında
hemen ötekileri de anımsayacaktır... İşte bu yolla, aklın bir şeyin düşüncesinden hemen
birinciyle hiçbir benzerliği olmayan bir başka şeyin düşüncesine niçin allayacağını açıkça
anlayabiliriz: örneğin, bir Romalı, pomum sözcüğünün düşüncesinden hemen meyvayı
düşünmeye başlardı; meyvanın, bu eklemli sese benzerliği ya da onunla ortak bir şeyi
yoktur, ne var ki, o insanın bedeni çoğu kez bu ikisince etkilenmişti; yani, adam çoğu kez
meyvaya bakarken pomum sözcüğünü duymuştu; böylece insan, alışkanlıklarının eş­
yaların imgelerini bedeninde düzenlcyişine göre tür şeyin düşüncesinden bir başka şeyin
düşüncesine geçer."
21Slalin,J .V. ML. s. 29.
KONUŞMA VE DÜŞÜNCE 35
yazıyla dışa iletilir, bu da gözle görülebilir bir biçimde konuşmadır.
Konuşma ve düşünme, karışık bir kortikal sinir bağlantıları ağı ara-
cıhğıyla işleyen karmaşık bir bireşim ve çözümleme sürecine dayanır.
Bu sürecin ne denli karmaşık olduğu şundan anlaşılabilir: en son me­
kanik hesap makinelerinde 23 bin kapakçık olduğu halde, insan kor-
teksinde yaklaşık olarak 15 milyar hücre vardır.22 Sistemin nasıl ça­
lıştığını daha yeni anlamaya başlıyoruz, ama onun genel karakteri
gittikçe açıklığa kavuşuyor. Plehanov'un dediği gibi, "bilinç, maddenin
içsel bir halidir."23
Birincil sinyal sisteminde uyaranlar belli durumlarda koşullu tep­
keler kuran maddi görüngülerdir. Sözcükler de fiziksel uyaranlardır,
ama farklı türden.
Öncelikle, demin belirttiğimiz gibi, bir sözcüğün maddi biçimi be­
lirlenmiştir, ama doğal olarak değil, toplumsal olarak. Onun özü için de
aynı şey. Zil sözcüğü, bir zilin sesinin yanında, bir zilin şeklini ve iş­
levini de anlatır, hem yalnızca şu ya da bu zilin değil, bütün zillerin,
belli zillerin somut özelliklerinden soyutlanmış ortak özelliklerin top­
lamım anlatır. "Sinyallerin sinyalleri" gibi sözcükler üzerine Pavlov
şunları yazar
Bunlar gerçekliğin bir soyutlanmasını temsil eder ve genelleştir 
meyi de içerir: bizim bileşik, özellikle insani, daha yüksek bir düşünce
biçimimizdir; önce ortak insani yaşantıyı, daha sonra da çevre içinde
ve kendi içinde insani yönelmeyi yetkinleştirmenin aracı olan bilimin
kendisini mümkün kılar 24
Daha sonra, Pavlov'un bu gözleminin de gösterdiği gibi, sözcük,
yalnızca aynı türden daha önceki izlenimlerle ilişkili olarak değil, aynı
zamanda toplumun birikmiş ve konuşma yoluyla iletilmiş kolektif ya­
şantısıyla ilişkili olarak bizim duyu izlenimlerimizi örgütlemeye yarar.
55
Young, J .Z. Doubt an Certainity in Science (Bilimde Kuşku ve Kesinlik) Oxford.
1951, s. 37.
23Lenin. V. I. Materyalizm ve Ampiriyokritisizm. s. 151.
24Hollitscher, W. Pavlov'un Öğretisi, s. 23.
36 KABİLE DÜNYASI
İnsan bilinci, bireyle çevresi arasında basit bir ilişki olmaktan çok daha
öte bir şeydir; en basit biçimlerinde bile bir toplumsal üründür — bi­
reyde yansıdığı şekliyle, toplumla çevresi arasındaki ilişkidir. Göz­
lemler göstermiştir ki, küçük bir çocuk bir şey çizerken ya da boyarken,
o şeyin adlandırmayacağı parçalarını es geçme, atlama eğilimindedir;
aynı şekilde, kör doğmuş ve daha sonra gözleri açılmış kimseler önce
en açık şekil ve renkleri bile birbirinden ayırmada güçlük çekerler.25
Her iki durumda da bazı özellikler gözden kaçırılır, çünkü gözlemci
için henüz toplumsal bir değer kazanmamıştır o şeyler.
Marx'in yazdığı gibi: "İnsanların varlığını belirleyen, onların bi­
linçleri değildir, aksine, bilinçlerini belirleyen, onların toplumsal var­
lıklarıdır."26
4. İşbirliği
Yüksek düzeydeki hayvanların beynin gelişmesiyle bağlantılı bir
başka karakteristiği, olgunluk öncesi döneminin uzamasıdır.27 Toy­
naklıların çoğu çok hızlı büyür. Bir yavru geyik, doğumundan birkaç
saat sonra annesini izleyebilir; bir yavru filse iki günlük olduktan sonra.
Öte yandan, etoburlar çaresiz doğarlar, aylarca analarına bağımlı ka­
lırlar. Primatlar arasında gibbon’lari’1annelerinin vücuduna yedi ay sü­
reyle yapışık olarak kain; orangutan Uk ayı kıçı üzerinde geçirir, sonra
yavaş yavaş yürümeyi öğrenir, üç yılda bağımsız duruma gelir, tam
gelişmiş duruma gelmesiyse on ya da on bir yıl alır. İnsan yavrusunun
gözlerini bir şeye odaklayabilmesi yaklaşık bir ay alır; nadiren ilk yılın
sonundan önce yürüyebilir.
Primatlar daha aşağı düzeydeki memelilerden daha yavaş büyü­
mekle kalmayıp, vücut organlarından gelişmesi en yavaş olanı da bey­
nidir.28İnsanda bu eşitsizlik daha da büyüktür. Beyni, doğumdan sonra
25Young, J . Z. Bilimde Kuşku ve Kesinlik, s. 91.
Marx, K. Contribution to the Critique of Political Economy (Ekonomi Politiğin
Eleştirisine Katkı), Calcutta, 1904.
27Briffault, R. Analar, Londra, 1927, s. 1,96-LIO.
^Hindistan ve Malezya'ya özgü kuyruksuz ve uzun kollu şebek. —çev.
28Aynı yerde, 1.100-3.
KONUŞMA VE DÜŞÜNCE 37
vücudun geri kalan kısmından daha hızlı ve daha uzun süreyle ağırlık
kazanmaya başlar; bu artış, temel olarak korteksin, özellikle önce elleri
ve parmaklan, ikinci olarak dili ve dudaklan kontrol altında tutan iki
bölgesinin hücrelerini birbirine bağlayan bir lifler ağının büyümesi ne­
deniyledir. Bu bölgeler, öteki motor bölgelere oranla çok geniş ve
insan olmayan primatlardaki aynı bölgelerden çok daha büyüktür. Sin­
yal sistemini kuran da korteksteki bu liflerin kurduğu iletişimlerdir;
olgunluk öncesi dönem sırasındaysa, bunlar oluşurken, koşullu tep­
kelerin en yaşamsal ve en dayanıklıları meydana gelir. Böylece insan
organizması, koşullu tepkelerin birikmesi ve gelişmesi için olağanüstü
fırsatlardan yararlanacak biçimde evrimleşmektedir. İlk insanın, bey­
ninden başka bedensel savunulardan hemen hemen yoksun olduğunu
daha önce söylemiştik; şimdi buna erişkinlerin çaresiz yavrulan bü­
yütmekle geçirdikleri son derece uzun süreyi de eklememiz gerekiyor.
Bu durumun, âletler ve konuşma da içinde, kolektif çalışmanın ge­
lişmesini hem zorunlu kıldığı hem de ona yardım ettiği olası gö­
rünüyor.
Gördüğümüz gibi, koşullu tepkelerin oluşması, bizim öğrenme de­
diğimiz şeyin fizyolojik terimlerle bir tanımıdır. Bir hayvan yavrusu
taklitle öğrenir. Annesine yapışır, annesinin peşinden ayrılmaz, an­
nesini kopya eder. Bu yolla, çoğu kez kalıtsal sanılan birçok alış­
kanlıklar edinir. Örneğin, sütle büyütülmüş bir köpek yavrusu ilk kez
et verildiğinde tükrük salgılamaz.29Köpek yavruları normal olarak et
yiyorlarsa, bunu annelerinden öğrendikleri içindir. Hayvanlar arasında
öğrenme yetisi, büyük kısmıyla, olgunluk öncesi dönemle sınırlıdır.
Büyüdüklerinde, basit şeyleri bile öğrenmekte çok daha yavaştırlar,
daha önce öğrenebilecekleri birçok şey yetenekleri ötesindedir.
Bu kuralın önemli bir ayncası vardır. Maymunlar, bilindiği gibi,
taklitçidir. Hayvanların ne derece bilinçli taklit yeteneğinde oldukları
çok tartışılan bir konudur. Chalmers Mitchell, dikkatli bir araştırmadan
sonra şu sonuca varmıştır:
^Y oung, J . Z. Adı geçen yerde, s. 115.
38 KABtLE DÜNYASI
Diğer hayvanların zekâsına değgin sayısız öyküye ve insanın bi 
linçli taklit demek olan dile kaymaksızın hayvanları evcilleştirme ve
eğitme deneyimlerini tanımlama ya da düşünmedeki büyük güçlüğe
karşın, maymunlar grubu dışında bu konu üzerinde gerçek kanıtlar ol 
duğunu sanmıyorum ben.30
Primatlar arasında bu yeteneğin gelişmesine hiç kuşkusuz, genellikle
dişilerden ve onların yavrularından oluşan gruplar halinde birlikte ya­
şama alışkanlıkları yardım etmiştir.
Çocuklarda görülebileceği gibi, bilinçli taklit, işbirliğine doğru ilk
adımdır. Çocuk, kendi başına bir amaçmış gibi, kendisi için, bir yetiş­
kinin eylemini taklit ettikten sonra, zamanla hareketin amacını kavrar,
taklitini buna göre değiştirir ve böylece işbirliği yapmayı öğrenir. Bu
yüzden bilinçli taklit yetisi kazanıldıktan sonra işbirliğinin doğallıkla
bunu izleyeceği düşünülebilirdi. İnsanlar ve maymunlar büyük tak­
litçilerdir, ama rastlantı ve amaçsız taklitler dışında işbirliği yapamaz­
lar.31
Bundan, işbirliğinin gelişiminin, özellikle insani kabul ettiğimiz iki
yetiyle yakından ilişkili olduğunu çıkarabiliriz: bunlar âlet kullanma ve
konuşmadır. İşbirliği olmaksızın, onun aracısı olan konuşma olamazdı.
O zaman, işbirliğinin işlevi neydi? Çok basit olarak, çok sayıda beynin
bir tek beyinden daha iyi olduğu yanıtım verebiliriz. Bizim insansı
benzeri atalarımız, beyni geliştirmede ayakta durmayı başaracak kadar
ilerleyince, yeni bir aşamaya girmiş oldular; bu aşamada, tek amaçları
olan hayatta kalma, yalnızca, bu organın daha ileri gelişiminde yatı­
yordu. Ya ileri gidecekler ya da yok olacaklardı; arkeolojik kayıtların
gösterdiği gibi, onların birçok kuşağı yeryüzünden silinmiştir. Var
olmak için verdikleri savaşım onları beyin güçlerini normal sınırlarının
ötesine genişletmeye itiyordu. Bunu kolektif olarak düzenlediler. Bu
onlara yeni bir silah verdi. Çevrelerine uymak için kendilerini değiş­
tirecekleri yerde, yavaş fakat güvenli adımlarla, geçinecekleri şeyi üre 
30Milchcll, P. C. The Childhood of Animals (Hayvanların Çocukluğu), Londra,
1912, s. 253.
31 Köhler, İnsansıların Zekâsı, s. 169.
KONUŞMA VE DÜŞÜNCE 39
terek, çevrelerini kendi gereksinimlerine göre değiştirmeye başladılar.
Böylece, birbirinden ayırdığımız üç özellik —âletler, konuşma ve iş­
birliği— bir tek sürecin: üretim için çalışma sürecinin bölümleri ol­
maktadır. Bu süreç, özellikle insanidir, onun örgütleyici birimiyse top­
lumdur.
5. Cümle
"Önce çalışma başladı; onun ardından ve onunla yan yana, eklemli
konuşma." Böyle diyor Engels.32 ikinci Ciltte (XIV, 2) insandaki ritim
duyusunu en basit biçimiyle bir grup çalışanın kas çabalarını birbirine
uyduran iki katlı bir sinyal olan iş bağırtılarından iş türküleri yoluyla
türemiş olduğu gösterilmişti. Burada akla gelebilecek soru, çalışma
sürecinin öğelerinin eklemli konuşmanın yapısında keşfedilip keşfedi-
lemeyeceğidir.
Diğer işbirliği şekillerinin olduğu gibi üretimin de özelliğidir: tek
tek çalışanların hareketleri, bir bütünün parçalan olarak bir araya top­
lanır, dolayısıyla ancak çalışanlar birbiriyle olan uygun ilişkileri sür­
dürürlerse başanlabilecek çalışma sürecidir bu. Özel bir sürecin bir tek
işçi ile yapılabildiği durumlarda bile geçerlidir bu; çünkü böyle du­
rumlarda gerekli ustalık derecesine ancak, işbirliğinin daha geniş bir
şekli olan işbölümü ile erişilebilmiştir. Böylece, üretimde insanın doğa
üzerine etkisi, basit ve doğrudan değil fakat işçi arkadaşlanyla ilişkileri
aracılığı ile gerçekleşen bir olaydır. Bu ilke Marx tarafından şöyle
açıklanmakta:
Üretimde, insanlar yalnızca doğayı değil birbirini de etkiler. Ancak
belli bir tarzda işbirliği yaparak ve eylemlerini karşılıklı olarak değiş
tokuş ederek üretim yaparlar. Üretim yapmak üzere, birbiriyle kesin
bağlantılara ve ilişkilere girerler; doğa ve üretim üzerine etkileri de
ancak bu toplumsal bağlantılar ve ilişkiler içinde olur.33
32Engcts. F. Doğanın Diyalektiği, s. 284.
33Marx, K. Wage Labour and Capital (Ücretli Emek ve Sermaye), Seçme Yapıtları
I, s. 264.
40
KABİLE DÜNYASI
Bu ilişkiler, gördüğümüz gibi, bireysel organizma ile doğal çevre
arasındaki etkileşimin toplumsal ilişkiler aracılığıyla olması yönünden
birincil sinyal sisteminden aynlan ikincil sinyal sistemi aracılığıyla
sürdürülür.
Üretimin daha ileri bir özelliği âlet kullanımıdır. Yine Marx'tan
alıntı yapalım:
Bir çalışma aracı, çalışanın kendisiyle çalışma konusu arasına
koyduğu ve eyleminin ileticisi görevi gören bir şey ya da şeyler bü 
tünüdür. İnsan, başka maddeleri kendi amaçlarına faydalı duruma ge 
tirmek üzere bazı maddelerin mekanik, fiziksel ve kimyasal özel 
liklerinden yararlanır,34
Bir âlet doğal bir nesnedir, insan onu isteyerek almış ve çevresini daha
etkili bir biçimde kontrol edebilmek için yapay bir el olarak kendi el­
leriyle kullanabileceği bir biçim vermiştir ona.
Böylece doğa, insanın etkinlik alanlarından biri olur; Incil'e karşın
kendisine eklenen bir şey, kendi vücut organlarına eklediği bir organ
olur.
Bu yüzden üretimde yalnızca bir toplumsal ilişkiler karmaşası olarak
konuşma aracılığıyla gerçekleştirilen çalışma süreci değil, aynı za­
manda her çalışanın onun içindeki payı, doğa üzerindeki bireysel etkisi
de dolaylıdır; buysa, kullanımı ve yapımı ancak toplumsal ilişkiler yo­
luyla biriktirilebiiecek bir bilgi toplamını gerektiren âletler aracılığıyla
gerçekleştirilir.
Dolayısıyla, diyebiliriz ki, konuşmayla üretim arasında, insanın do­
ğayla ilişkisinin toplumsallaştığı ve bu yüzden artık yalnızca doğal ol­
madığı bir durakta (moment) ortak kökenlerine işaret eden asli bir bağ­
lantı vardır. Üretim, insanı insan yapmıştır.
34Marx, K. Capital (Kapital), C. I: Londra, 1946, C. II-III; Chicago. 1909-33.
s. 158.
KONUŞMA VE DÜŞÜNCE
41
Marx çalışma sürecinde üç öğe görmektedir: önce emek, çalışanın
kişisel etkinliği: İkincisi, toprağın en basit biçiminde ve onun doğal
ürünlerinde yatan çalışma konusu; üçüncüyse, çalışma âletleri.35Şim­
di, bu süreçle basit cümlenin yapısında, varsa, nasıl bir ilişki izleye­
bileceğimize bakalım.
Dünyadaki diller çeşitlilikleri yönünden o denli şaşırtıcıdır ki, bazı
dilbilimciler konuşmanın kökenine değgin bir ipucu bulma umutlarını
yitirmektedir giderek. Bunun açıklaması, konuşmayı yapan temel şey­
lerin dilbilim kayıtlarımızın en eskisinden çok zaman önce olmuş ol­
masıdır. İnsan, yaklaşık bir milyon yaşındadır; en eski yazılı belge altı
bin yıl öncesine gitmemektedir; dillerin büyük çoğunluğu ise bizce, bu
dönemin ancak bir bölümünden beri bilinmektedir. İzleyebileceğimiz
bütün dilsel değişiklikler, toplumun kökeninden değil, toplumsal iliş­
kilerdeki değişikliklerden ortaya çıkmıştır. Konuşmanın kökenini ay­
dınlatmak için dikkaıünizi bütün dillerin ortak olarak sahip olduğu
temel özellikler üzerinde toplamamız gerekir.
Dilbilgisi ilkeleri dilbilimciler arasında uzun bir tartışma konusu
olmaktadır; bu tartışmaların çoğu, belli bir dile ya da diller grubuna,
çoğu kez de dilbilimcinin kendi diline özgü ilkelerin mutlak bir ge­
çerlilikle ortaya sürülmesi eğilimiyle bozulmaktadır. Özellikle geçen
yüzyıldan birçok Avrupalı bilgin, Y unanca'ya ve Latince'ye, öteki dil­
lerin değerlendirilip, olgunlaşmamış ya da ölmüş oldukları yargısının
verilebileceği evrensel bir ideal ya da norm gözüyle bakıyordu. Bu­
nunla birlikte, son yıllarda karşılaştırmalı dilbilimin gelişmesiyle alanı
aydınlatmak için çok şeyler yapıldı.
Konuşmanın, klasik gramercilerce birbirinden ayrılan sekiz bö­
lümden bugün ancak ikisine temel gözüyle bakılmaktadır: isim ve
fiil.36 Bunlardan başka, açıkça söylersek, hiç de sözcük olmayan yal­
nızca ünlemler ve biçimbirimler (morpheme) vardır. Bunlarla baş­
layalım.
Ünlemlerin özelliği, dilin biçimbilimsel ve sözdizimsel yapılarında
bir yerleri olmaması ve bazılarının sesbilgisel sistemin de dışında kal­
35Aynı yerde, s. 157.
36Vendrycs, J . Le Langage (Dil) Paris. 1921 .Language (Dil). Londra 1950, s. 115-
24.
42
KABİLE DÜNYASI
malarıdır. Eklemsiz bağırışlardır bunlar. Acı çığlıkları gibi katkısız du­
yusal olanlar, ilke olarak, hayvan bağırışlarından ayırdedilebilir. Bi­
rincil sinyal sistemine aittirler. Konuşmayı yapan hammaddedirler.
Çoğunun etkin bir işlevi vardır; susmaya, sessizliğe çağrı olarak
kullanılan "Ssh!" gibi; "Ssh!"m yerini "Sessiz ol!" "Sakin ol!" gibi bir
sözcük alabileceği için bir tek sözcüğe, hush sözcüğüne kılık değiş­
tirmiştir. Benzer kökenden öteki sözcükler şunlardır: boo, pop, tick,
quack, tick-tock, quack-quack, pooh-pooh, ding-dong, see-saw, vb.(
Bu örneklerin de gösterdiği gibi, birçok ünlem yansıma'dır (ono­
matopoeic), yani doğal seslerin taklitidir, birçoklarıysa ikilemedir. Ay­
rıca, bebek konuşmalarında ve ilkel halkların dillerinde özellikle yay­
gındır. Bir rastlantı değil bu. Tıpkı bir embriyonun, türün evriminde
ardışık aşamalara uyan bir sırayı gösterişi gibi, bebek konuşması da
ilkel konuşmanın bazı özelliklerini yeniden ortaya koyar.37
İlk dilbilimciler, yansımayı, sözcük materyalinin verimli bir kayna­
ğı olarak tanımada haklıydılar, fakat bu materyalin konuşma biçimine
dönüşünde aracı ortamın çalışma olduğunu, çoğu göremedi. Ünlem­
lerin karakteristiği olarak biraz önce sözünü ettiğimiz ikileme, Hint-
Avrupa dillerinin, aslında bütün dillerin38 yapısının derininde yer al­
maktadır, ve temel bir işlevi varda. Birbirinin aynı ya da benzeri iki
sesten oluşmuş iki heceli bir yapıyı söylemek ve anımsamak, bir çocuk
için, tek heceli bir yapıyı söylemek ve anımsamaktan daha kolaydır,
çünkü ritmiktir; gördüğümüz gibi, insandaki ritim duyusu, tipik şek­
liyle iki heceli olan iş bağırışına kadar gerilere izlenebilir. Eklemli ko­
nuşmanın uç bölgelerinde yer alan ünlem, konuşmanın kökenini gös­
teren iki özelliği yapısında saklamaktadır.
Biçimbirime dönelim şimdi de. Ünlem, hiç de dilbilgisel olmayan,
tamamen somut bir işleve sahipse, biçimbirim de tamamen soyuttur,
yalnızca dilbilgisel bir araçtır. "J ohn's father" deyişindeki son ek -s,
sözdizimsel (syntactical) ilişkiyi belirleyen bir biçimbirimdir; "father
^Çevrildiklerinde dil özellikleri yüzünden anlam yitmesine uğranılacak yerlerde
sözcükler İngilizce olarak bırakılmıştır. —çev.
Le Gros Clarck, aynı yerde, s. 7; Engels, Doğanın Diyalektiği, s. 291.
Cassirer. E., aynı yerde, s. 1-143-4.
KONUŞMA VB DÜŞÜNCE
43
of J ohn" deyişindeki of öğesi gibi. Burdaki " o f a kuraJ olarak bir söz­
cük gözüyle bakılır, ama yine de son ekin gördüğü işlevi görür ve onun
gibi somut anlamdan yoksundur. Her ikisi de biçimbirimdirler.
İ ngilizce / am, Latince sum, Y unanca eimi'de ortak bir son vardır:
-m ya da -mi. İngilizcede anlamsız bir iz'dir, kalıntıdır bu, oysa La-
tincede ve Yunancada, fiilin üçüncü tekil kişisini gösteren hâlâ etkin
bir biçimbirimdir; başlangıçta me adılıyla aynı idi. Çoğu biçimbi-
rimlerin bu şekilde yani bağımsız sözcüklerin bitişmesinden ve özüm­
lenmesinden doğmuş olmaları olasıdır.39 Bu türlü oluşumlar bütün dil­
lerde vardır, kendi dilimizde de hâlâ izlenebilir: like a man, man-like,
manly sözcüklerinde olduğu gibi. Bu süreç, biçimbirimlerin ya da adlı
adıyla "içi boş sözcükler"in aynı zamanda "dolu sözcüklsr" olduğu
Çince'de çok belirgindir. Örneğin kei sözcüğü bağlama göre ya bir fiil
olarak. İngilizcedeki give (vermek) gibi, ya da bir biçimbirim olarak
İngilizcedeki to (ye, ya), ya da for (için) gibi iş görür. "Dolu sözcük"
somut anlamı boşaltılarak bir biçimbirime dönüştürülür.
Bununla birlikte, tam sözcüklerden türemiş olan biçimbirimlerin,
zorunluluk sonucu, konuşmanın gelişiminde ileri bir aşamaya ait ol­
duğu da söylenmelidir. Sözdizimsel ilişkiler, sözcüklerin yeriyle gös-ı
terilerek, cümleler biçimbirimler olmadan da oluşturulabilir: Koyunlar
ot yer. Farklı diller kendi cümlelerini farklı yollardan kurar, ama hep­
sinde organik birim cümledir. Eklemli konuşmayı oluşturan söz­
cüklerin cümleler halinde düzenlenişidir.
İki tip basit cümle vardın ad cümlesi, eylem cümlesi. Ad cümlesi
İngilizcede bir koşaç'la (copula) birbirine bağlanmış iki addan mey­
dana gelir: "The stream is full". Eylem cümlesi bir ad ve bir eylemden,
ya da bir eylemle birbirine bağlanmış iki addan meydana gelir: "The
stream rises", 'The stream floods the field." Bu ayrım bile kısmen
keyfidir. Koşacı cümleye sokarak yapacağımız küçük bir değişiklik,
son iki ömeği birinciyle aynı yapacaktır: "The stream is rising". "The
stream is flooding the field." Öteki dillerde bu değişik şekil mümkün
değildir. Bununla birlikte. Y unanca gibi bazı dillerde, ad cümlesinin en
basit şeklinde koşaç yoktun "Full the stream". Bu, koşacın kaçınılmaz
39V endı yes.aynı yerde, s. 170.
44 KABİLE DÜNYASI
olmadığını gösterir; yalnızca bir biçimbirimdir koşaç.40 Bu cümleleri
kendi temel öğelerine indirmek istersek, bütün biçimbirimleri atmamız
gerekecektir. "Stream full". "Stream rise", "Stream flood field." Bu ifa­
deler İngilizcede tamamen anlaşılır şeylerdir, Çince gibi birçok dil­
deyse basit cümlenin normal biçimini temsil eder.
Bu noktada, biçimbirimlerin kaldırılmasıyla, adla eylem arasındaki
fark bile kaybolmaya başlar. İngilizce ve Çince gibi az bükümlü (inf­
lection) ya da hiç bükümü olmayan dillerde, adlar eylem olarak, ey­
lemler de ad olarak kullanılabilir: ''to stream past". "paid in full", "to
get a rise", "in flood", "they field well."41Latince, Yunanca gibi son
derece bükümlü dillerde bile adın tekil seslenme durumu (vocative) ile
eylemin tekil buyrumu (imperative) hükümsüzdür, yani biçimbirimleri
yoktur. Bu iki biçim neden bu ilk halinde kalmıştır? İşlevleri ilkel ol­
duğu için biçimleri de ilkeldir. Köken olarak ünlemdirler, biri dikkate,
diğeri ise eyleme bir çağrıdır. Ya basitçe yanyana gelmekle ya da
üçüncü bir terimle birleştirilmiş iki terimli bir cümleyle başbaşa ka­
lıyoruz; bu iki tip cümle iki tip müziksel biçimi karşılar: ikili ve üçlü
(Cilt 2, s. 198-9). Eylem cümlesiyle ad cümlesi arasındaki ayrım buna
inmiştin ilkinde dikkatimiz eylem ya da süreçte, İkincisindeyse durum
ya da sonuçta toplanır: Değişim fikri her ikisinin de yapısında vardır,
fakat İkincisinde dile getirilmekten çok ima edilir.
Bizim alışkanlıkla, içinden bütün değişim düşüncesi atılmış basit
cümleler kullandığımız, kuşkusuz, doğrudur: "The earth is round"
(Dünya yuvarlaktır). Fakat bunlar soyut kavramlardır, dolayısıyla ilkel
değil. Soyutun tarihsel olarak, berisinde, durmadan kendini gösteren,
belli eden somut tarafından izlendiğini gösterecek çok kanıt vardır.
Kendi dilimizde bile, dinlenme, bağımlılık, umma, boyun eğme,
erdem, günahkâr, ağır, yuvarlak gibi soyut düşünceler, üstlerinde
somut kökenlerinin izlerini taşırlar: dinlenmek, devinime direnmektir;
bağımlı olmak, sıkı tutunmak, sebat etmektir; ummak, etrafı gözle­
mektir; boyun eğmek, dinlemektir; erdem yiğitliktir; günahkâr, bü-
40Aynı yerde, s. 22.
41 Aronta dilinde adla eylem arasında hiçbir fark yoktur. Sommerfelt, A. Le Langue
et la Sociiti (Dil ve Toplum), Oslo, 1938, s. 109.
KONUŞMA VE DÜŞÜNCE 45
yiilenmiştir; ağır, kaldırması zordur; yuvarlak, tekerleğe benzer. Tas­
man dillerinde yuvarlak ve sert gibi basit nitelikler için sözcük yoktur,
bu nitelikler, somut nesnelere yapılan göndermelerle dile getirilir;
uygun el kol hareketleriyle birlikte, "ay gibi", "taş gibi" denir.42
Tartışmanın sonuna gelmiş bulunuyoruz. Önce, üretim, çalışanların
etkinliğini çalışmalarının konusuna ileten ileticiler olarak âletlerin kul­
lanılışında işbirliğidir;
İnsanın etkinliği çalışma sürecinde, üretim âletlerinin de yar 
dımıyla, üzerinde çalışılan gereçte daha başından tasarlanmış bir de 
ğişiklik yapar. Bu süreç üründe kaybolur; bu sonuncusu bir kullanım
değeridir, bir biçim değişikliğiyle insanın gereksinimlerine uydurul 
muş doğanın gerecidir. Çalışma konusuyla birleşmiştir: emek mad-
deleşmiştir, konusu ise biçim değiştirmiştir,43
İkincisi, üretim araçlarının, etkinliğinin ileticileri olarak çalışanla ça­
lışmasının konusu arasında yer alışı gibi, konuşma da, onsuz üretimin
olamayacağı karşılıklı etkinlik alışverişini etkileyen bir iletişim aracı
olarak insanla çalışma arkadaşları arasında yeralır. Sonuç olarak, ileri
sürülebilir ki, toplumsal üretim yoluyla elde edilmiş dış dünyanın bir
yansısı olarak, eklemli konuşmanın organik birimi olarak, cümle iki
terimli —biri öbürüyle birleşmiş— ya da üç terimli —üçüncüsü bi­
rincisinin etkisini İkinciye ileten— temel biçimlerinde, çalışma sü­
recinin üç öğesini —çalışanın kişisel etkinliği, çalışmasının konusu ve
araçları— kendi yapısı içinde cisimleştirir.
42Smyth, R. B., The Aborigines o f Victoria (Victoria Aborijinleri), Londra, 1878, s.
2-413. bkz. Dawson. J ., The Australian Aborigines (Avustralya Aborijinleri), Melbourne,
1881.S.I-IXVIL
43Manc,K. Kapital, 1-160.
II
KABİLE EVRENBİLİMİ
1. Doğal ve Toplumsal ilişkiler
l u bölümde, insanların üretimin ilk aşamalarında birbiriyle girdiği
toplumsal ilişkileri inceleyeceğiz.
Düşünme ve konuşma, insanlar ve hayvanlarca ortak birincil sinyal
sisteminden gelişmiş ikincil sinyal sisteminin ayırıcı etkinliklerini
oluşturur. Bu gelişimin koşullarından biri, görmüş olduğumuz gibi, bi­
reyin koşullu tepkelerin oluşmasına uygun durumda kaldığı olgunlaş-
mamışlık döneminin, uzamasıdır. Fizyolojik olmayan dilde şöyle an-
latılabilir bu: primatların karakteristiği olan bilinçli taklit yetisi, in­
sanda yeni bir tür ilişkinin, doğal değil fakat toplumsal olan ve konuş­
mayla dolayımlanan (mediated) bir ilişkinin temelini oluşturacak kadar
gelişti.
İki tip doğal ilişki vardır: cinsel ve atasal; yüksek hayvanlar ara­
sında bunlar karşılıklı olarak birbirini dışlama eğilimindedir. Dişi, ge­
belik ve süt verme sırasında cinsel birleşmeye karşıdır, erkekse yav­
ruların beslenmesinde ve bakımında ya çok az rol oynar ya da hiç
oynamaz. Bu, insansılar dahil tüm memeliler için geçerlidir genellikle:
insanın maymun benzeri ataları için de doğruysa, o zaman taklitten iş­
birliğine ilerlemenin, ana-baba ilişkilerinin gelişmesinden, özellikle
analarla yavrulan arasındaki ilişkilerin gelişmesinden etkilendiği so­
nucu çıkar. Dolayısıyla, üretimin gelişmesinin bir koşulunun, in­
sansıdan insana geçişte analarla yavrulan arasındaki ilişkilere özellik
veren, taklite dayalı işbirliği alışkanlıklannm daha da yayılması ve
48
KABİLE DÜNYASI
biçim değiştirmesi olduğu ileri sürülebilir. İnsansılar arasında olgunluk
döneminde yerini cinsel ilişkiye bırakan anne ilişkisi, insanda cinsel
olmayan bir toplumsal ilişki içinde grubun bütün üyelerini kapsaym-
caya kadar uzamıştır. İnsanlar bu yolla bir akrabalık duygusu, anne ile
çocukları arasındaki doğal ilgiden doğan bir karşılıklı yükümlülükler
ve bağlılıklar bilinci elde etmişlerdir. Khasi atasözünde gerçek bir
doğruluk var: "Klan, kadmdan ortaya çıkmıştır (Cilt I, s. 161)."
Marx'in da gözlemlediği gibi ilk işbölümü cinse ve yaşa dayalı
olmak gibi fizyolojik bir temele sahipti.1Kadınlar erkeklerden daha az
hareketliydi; küçük çocuklar ve yaşlılar kendilerini savunamazlardı.
Mızrağın bulunuşu yeni bir etkinlik biçimini, avcılığı ortaya çıkardı; bu
etkinlik, doğallıkla, uzak kırlarda av peşinde dolaşan erkeklere dü­
şüyordu, kadınlarsa yerleşme yerlerinin yakınlarında yiyecek toplama
işini sürdürürler. Cinsel ilişkilerin düzenlenmesinde ilk adım belki de
bu işbölümü ile atılacaktır.
Bu aşamada klan zorunlu olarak içten evlenmeci (endogam) idi.
Erkek ve kız kardeşler serbestçe çiftleşiyordu. Bununla birlikte, ana-
babalann kendi çocuklarıyla çiftleşip çiftleşmediklerini sorarsak, yanıt,
ileri sürdüğümüz koşullara uygun olarak, olumsuz olmalıdır; çünkü bir
kuşaktan kadınlarla öteki kuşaktan erkekler arasında serbest cinsel bir­
leşme var olsaydı, cinsel olmayan işbirliğinin gelişmesi için bir alan
kalmazdı. Bu nedenle, cinsel birleşmenin aynı kuşaktan erkek ve ka­
dınlarla sınırlandığını varsaymak zorundayız. Bu, en basit ve en ilkel
biçimiyle, ardışık kuşaklar arasında ve konuşanın kuşağının iki cinsi
arasında bir ayrım yapmaya yarayan, bizim akrabalığı sınırlandırma
sisteminin çözümlenmesine de uymaktadır. (Cilt I. s. 59-63).
İkinci adım, bu ilk grubun dıştan evlenen ve aralarında evlenen iki
klana bölünmesiydi. Bir klanın erkekleri öteki klanın kadınlarıyla çift­
leşiyordu. aynı zamanda üretimlerinin bir bölümünü onlara veriyordu.
Bu yeni birim, iki klanlı kabile, eskisinden daha etkindi. Bununla bir­
likte. onu açıklamak için bu yaran ileri sürmek yeterli değildir. İçten
evlenmeci klan içinde, onu bir başka klanla bağlaşıklık kurmaya iten
bir etken arıyoruz; diğer bir deyişle, daha önceki örgütlenme biçiminin.
lMarx-Engels, Alman İdeolojisi, s. 20.
KABİLE EVRENBİLİM! 49
başka türlü çözülemeyen bir iç çelişki geliştirmiş olduğunu varsay-
maya zorlanıyoruz.
Morgan'tn soruna Engels'ce de kabul edilen çözümü, onların zama­
nında hiç sorusuz kabul edilen şu varsayıma dayanıyordu: devamlı
yakın evlenme, türlerin fiziksel bozulması sonucunu vermektedir.
Bugün bu varsayımın yanlış olduğu bilinmektedir. Fakat içten evlenme
fiziksel olarak zararlı olmayabilirse de, toplumsal bakımdan zararlı ol­
maktadır; ayrıca, doğal ilişkilerden toplumsal ilişkilerin ortaya çıkışını
açıkladığımız mantık çizgisini izlersek, onun bizi götüreceği sonuç da
budur. İşbirliğinin gelişmesi, ardışık kuşaklar arasındaki cinsel bir­
leşmenin yasaklanmasını zorunlu kılmıştır. Toplumsal ilişkiler, cinsel
ilişkileri yadsıyarak, üretim ise üremeyi yadsıyarak gelişmiştir; fakat
bu yadsımanın kendisi yadsınmadıkça, klan açıkça yok olmaya yar­
gılıydı. Onun gelişiminde var olan çelişki bir tek koşulla çözülebilirdi:
artık, kendi kendine yeten yeniden üretme birimi olmaktan çıkması
koşuluyla. Bu koşul, dıştan evlenme kurumuyla karşılandı. Cinsel iliş­
kiler klanın dışına çıkarılmakla toplumsal kontrol altına sokuldu; aynı
zamanda, klanlar arasında bir bağ geliştirerek toplumsal örgütlenmenin
daha yüksek bir biçiminin temelini yaratmış oldu.
Aralarında kız alıp veren iki klan arasındaki bağ. klanın dışına atıl­
mış olan aynı akrabalığa dayanmakla, aynı klanın üyelerini birbirine
bağlayan bâğın tersi oluyordu. Bir klanın erkekleriyle öteki klanın ka­
dınlan arasındaki birlikte, klanın içsel ilişkileri yadsınıyordu. Bu ne­
denle bu tür birlikler, bir akrabalık bağı oluşturmadı, oluşturamazdı.
Çocuklar annenin klanına, yani babanın bir yabancı olduğu klana ait
oluyordu; babanınsa kendi yönünden onlara karşı bir yükümlülüğü ya
da onlarla ilgisi yoktu. Çocuklar kendi yakını değildi. Kabile sis­
teminin, ilk iki klanın iki dıştan evlenmeci klanlar grubuna, ya da ya­
rımlara altbölümlenmesi yoluyla evrimi sonucunda bu çelişki genişledi
ve gelişti, iki yarım birbirine zıt olarak sıralanıyordu. Grup evlenmesi
yerine bireysel evlenmenin gelişmesiyle yerini bir birimin: ailenin
oluşması için öğeler yaratılmış oluyordu; ailede cinsel ve ekonomik
ilişkiler arasındaki zıtlık, sonunda mutlaka yenilecekti; fakat, bu ge-
50 KABİLE DÜNYASI
üşme ancak klanın dağılmasıyla olacağı için, klanın dayanışmasından
ortaya çıkmış olan bütün o duyguların ve geleneklerin direnciyle kar­
şılaştı. Her klanın iç birliği, dış ilişkileri, klanın yaşamını sürdürmesi
için gereken ilişkiyle sınırlandırmakla sürdürülüyordu; bundan dolayı,
yalnızca olumsuz dıştan evlenme kuralına bağlı olan cinsel birleşme,
uzun süre, toplumsal-öncesi bir karakter taşımaya devam etti. Er­
keklerin, çiftleştikleri kadınlara yiyecek getirdiği doğru; böylece, nes­
nel olarak, iki klan ekonomik olarak birbirine bağımlı oluyordu ve ka­
bile toplumunun daha yüksek aşamalarında bu ekonomik ilişkiler
işbölümlerine dönüşüyordu; ama. öznel olarak, klanlar arasında birincil
ve en kalıcı ilişki, dostça rekabetten açık düşmanlığa kadar uzanan zıt­
lık ilişkisiydi. Aynı kabilenin üyeleri olarak birleşmiş, fakat kendi iç
dayanışmalarıyla birbirinden ayrılmış durumdaydılar. Kabile bir zıtlar
birimiydi.
Kabile toplumunun yapısında var olan bu çelişki, ancak klan ai­
lelere parçalandığı ve kabile uzlaşmaz sınıflara bölünmüş daha geniş
bir topluluk içine karışıp kaybolduğu zaman çözülmüş oldu.
2. Büyü ve Mit
İkincil sinyal sistemi, organizma ile çevre arasındaki etkileşmeyi,
çevreyi insanın kontrolüne sokacak biçimde ayarlaması için insana
özgü bir mekanizmadır; bunun başlama noktası, yine insana özgü bir
yeni alışkanlığın oluşmasıydı: geçinme araçlarını basitçe kendine mal
etmek gibi bir hayvansal alışkanlığa eklenmiş ve onun yerini almış olan
üretim alışkanlığıydı bu. Ya da başka bir biçimde koyarsak, üretimin
gelişmesi, grup içinde, cinsel ya da ana-babasal değil fakat toplumsal
olan, konuşmanın ve düşünmenin temelini oluşturmuş olan yeni bir
iletişim sisteminin aracılık ettiği yeni bir ilişkiler sisteminin oluşmasını
zorunlu kıldı.
Sonuç olarak, insanın dış dünyaya ilişkin bilinci, başlangıçtan beri
bireyle onun çevresi arasındaki ilişkilerle değil, üretimin gelişmesi
içinde arkadaşlarıyla oluşturduğu iüşkilerle beürleniyordu. İnsanlar ve
KABİLE EVRENBİLİMİ 51
hayvanlar, duygularımız üzerine kendi damgasını vuran aynı dünyada
yaşarlar; fakat bizim dünyaya ilişkin bilincimiz onlarınkinden sonsuz
ölçüde daha derindir, çünkü bizde duyusal izlenimler anında, tümüyle
başkalarıyla toplumsal ilişkilerimize borçlu olduğumuz karmaşık bi­
reşim ve çözümleme sürecine uğrar. Dış dünyanın, farklı kültür dü­
zeylerinde bulunan halklara niçin o kadar farklı göründüğünü ancak bu
yolla açıklayabiliriz. Hâlâ yaşayan Amerikan yerli kabileleri bir kabile
görünümü taşırlar: ama atalan AvrupalI köle tüccarları tarafından Af­
rika'dan kaçırılmış olan Amerikan zencileri. Amerikan halkının geriye
kalan kısmı kadar uygarlaşmıştır bugün. Aynı şekilde, Sovyetler Bir-
liği’nin daha önce geri olan halkları: Sibirya "aborijinleri" dediklerimiz
son zamanlara kadar şamanist alışkanlıktan ve inançları nedeniyle bu-
dunbilimcilerin özel ilgilerini çeken bir konuydu; ama bugün, onların
dünyanın en ileri üniversitelerinde yüksek öğrenim fırsatlanna sahip
oğullan ve kızlan, yaşama bakışlarında bir zamanlar kendilerini in­
celeme konusu yapan burjuva budunbilimcilerinden daha bilimsel ve
insanidirler.2 Bu türlü gelişmeler, ancak insanın çevresindeki dünyaya
ilişkin bilincinin toplumsal bir imge, toplumun bir ürünü olduğunu an­
ladığımız zaman anlaşılır hale gelir. Bu düşünceleri insanın kökenine
uygulayarak diyebiliriz ki, insan bilinci çalışma süreci içinde, âlet kul­
lanımı ve konuşma yoluyla doğmuştur; sonuç olarak, yeryüzü ve onun
doğal ürünlerinin —insanın çalışmasının konusu— kendilerini onun
bilincine sunduğu biçim, insanın toplumsal üretim ilişkilerince be­
lirlenmiştir.
Buradan, Birinci Ciltte (Bölüm I’de) tartışılmış olan ilkel büyü ko­
nusuna dönelim: orada, yabanılların yaşamına, büyüsel uygulamaların
ve inançların egemen olduğu gösterilmişti. Bir büyü etkisi, temelde
yansılamadır (mimetic). Büyüye katılanlar, bu yolla doğanın, kendine
gerekli olan şeyi yapmaya zorlanacağı inancıyla, arzulanan gerçekliğin
yapılışını taklit eder, tmdi, biraz önce, çalışmanın insanın primatlardan
kalıt olarak aldığı o bilinçli taklitin bir gelişmesi olarak kökeninde
yansılama olduğu gösterilmişti; bu yüzden büyünün, çalışma süreci
içinde onun öznel görünümü olarak ortaya çıkmış olduğunu söy-
2Rytkheu, Ten Days in the Train (Trende On Gün), ASJ . s. 15-2.
52 KABİLE DÜNYASI
Ieyebiliriz. Çalışma ortaklaşa kaldığı sürece, süreç zorunlu olarak tek
tek katılımcılarca anlaşılamazdı. Kendini kolektif ve düzenlenmiş
beden hareketlerinin organik bir sonucu olarak, birey bilincine, sürecin
sonunda kendi doğal ve zorunlu sonucuna ulaşan birleşik bir istenç ey­
lemi olarak sunuluyordu; çoğu kez olduğu gibi, bunu başaramazsa, ba­
şarısızlığı, kendine özgü bir istenci olan, yenilemeyecek kadar güçlü
çalışma konusundan gelen dirençten ortaya çıkıyor gibi görünüyordu.
Bu durumlarda süreç, çalışanların çalışma konulan üzerine kendi is­
tençlerini bir yansılama eylemiyle zorlamaya çalıştıklan bir çatışma
şeklini alıyordu. Kuşaklar boyunca, bazı süreçlerin nesnelliğini ta­
nımayı, dolayısıyla gerçek çalışma tekniğiyle yanılsamacı büyü tek­
niğini birbirinden bir dereceye kadar ayırmayı öğrenmişlerdi. Bu ay­
rımla birlikte büyü töreni, avcılık ekip-biçme ve başka çalışma
türleriyle birlikte olan danslarda olduğu gibi ya gerçek görev için ha­
zırlamada bir ön çalışma biçimini alarak ya da az çok bilinçli olarak
doğaüstü bir amaca yönelmiş bağımsız bir süreç gibi ortaya çıkmaya
başladı.
Çalışma, kendini büyüden kurtardıkça, iki ayrım daha ortaya çıktı.
Çalışma süreci içinde, ses eşliği onun gerçek bir parçası olmaktan çıktı
ve uygun yönergeleri çalışanlara ileten geleneksel bir büyü oldu (Cilt
II, s. 181-184); bu yolla, yavaş yavaş bir zanaat bilgisi birikmiş olu­
yordu. Büyü töreni içinde sesli bölüm, yapılan iş üzerinde yorumlayıcı
bir yönerge görevi görüyordu, artık çalışma sürecinin bir parçası da ol­
madığı için kendini-açıklayıcı değildi; bu yolla, bir mitler topluluğu
ortaya çıkıyordu. Kuşkusuz, gerçekte ayrımlar o kadar keskin çizgilerle
çizilmemişti. Çalışma ve büyü, çakışmayı sürdürüyordu: zanaat bilgisi
mitsel inançlara batmıştı; mitlerse, uzak da olsa üretim işiyle tanınabilir
bir ilişki taşıyordu.
Kısacası, bugün yeniden kurabildiğimiz kadarıyla, ilkel ortaklaş-
macılık aşamasına ait olan sınıflar öncesi ideolojinin temel özellikleri
bunlardır. Salt hayvansal varlığın aksine, bir dereceye kadar insanın
dışındaki dünyanın nesnelliğinin bilincine varıldığını gösterir bu; fakat
bu bilinç, tamamen kılgısaldır. Sınıflı toplumun ideolojisiyle karşılaş­
tırıldığında onun en göze çarpan özelliği, soyutlama gücündeki ye­
KABİLE EVRENBİLİMİ
53
tersizliğidir. Bu sınırlılığı belirleyen şey onun ekonomik temelidir.
Kullanım değerlerinin üretimiyle sınırlanan şey, ortak mülkiyete ve
çok düşük bir üretim düzeyine dayalı bir toplumun ideolojisidir. Mal­
lar, değiş tokuş için değil kullanım için üretildiği sürece kendilerini
üreticilerin bilinçlerine sunma biçimi hâkim bir şekilde niteliksel ve
özneldi. Bu. daha sonra döneceğimiz temel önemde bir noktadır. Bu
arada, biraz önce yapılmış olan gözlemlere somutluk kazandırmak için
canlı bir örnek verelim.3
Çömlekçilik sanatı, su taşıma ve yemek pişirme işine bir ek olarak
kadınlarca bulunmuştur. Su kabağının ve başka doğal kapların kilden
modelleri olarak başlamış, sepet yapım tekniğinden yardım görmüştür.
Yaş kil plastiktir, fakat içindeki su alınınca sertleşir. Temizlendikten,
gerekli kıvama kadar nemlendirildikten ve kum ya da ince çakılla ka­
rıştırıldıktan sonra hamur haline getirilir; oluşan hamura ortak merkezli
daireler şekli verilir, ya da parmaklarla içi oyulup kazıyıcı bir âletle
biçimlendirilir, güneşte kurumaya bırakılır, en sonunda da açık bir
ateşte ya da fırında pişirilirdi.
Birçok kimyasal işlemlerle kontrolü de kapsayan oldukça gelişmiş
bir teknikti bu. Fakat çömlek yapıcıların olaya bakışı böyle değildir.
Onlar için, bir yaratma işiydi bu — hiçbir erkeğin hazır bulunamaya­
cağı, kadınlara ait bir giz. Onlardan biri bir modeli bitirince başka­
larının hayranlığına sunardı onu ve "yaratılmış bir şey" adını verirdi
ona. Güneşte kuruttuktan sonra kazıyıcısıyla hafifçe vurur, çın çın öt-
türiirdü onu. Yaratılan şeyin konuşmasıydı bu. Fırına koyunca yanına
yiyecek de kordu. Ateşte çatlarsa —içinde yeteri kadar kum ya da ince
çakıl yoksa çatlardı— çıkardığı yüksek ses. yaratığın kaçarken çı­
kardığı sesti. Çatlamış bir kabın bir daha hiç çmlamayışı bunu gös­
terirdi. Bundan dolayı kadınlar her gün yaptıkları işlerin aksine, çöm­
lek yaparken hiçbir zaman şarkı söylemezlerdi; varlık haline getirdik­
leri bu yaratıkların yanıt vermeye kandırılıp çömlekleri kumasından
korkarlardı. Bu yüzden onlara göre, yapılıp bitirilmiş bir eşya bir çöm­
lekten daha fazla bir şeydi. Sesi, kendine özgü bir istenci olan canlı bir
kaptı. Ayrıca, hayat veren su için, yeryüzünün meyvaları için bir kap.
3Karsten, R., The Civilisation of ılıe Sontlt American Indians (Giiney Amerika Kı­
zılderililerinin Uygarlığı). Londra, 1926. s. 34-5 , 240-1, 251-2; Briffault. R„ Analar,
Londra, 1927, s. 1,466-77.
54 KABİLE DÜNYASI
belki de sonunda bir çocuk için bir tabut olarak kullanıldığından ya­
pıcılarının kafasında döl yatağının, dişi doğurganlığının, kutsal ananın,
yaşamın kaynağının bir simgesi haline geldi — ateş tanrısının top­
raktan ve sudan yarattığı ve içini insan sesiyle doldurduğu Pandora.4
Bundan sonra çömlekçi tezgâhı bulundu. Üzerinde kilin biçim-
lendirildiği taban, ayakla döndürülüyordu bu tezgâhta. Büyük bir çöm­
leğe elle şekil vermek birkaç gün alır. Tezgâhtaysa birkaç dakika içinde
yapılabilir. Tezgâhta yapılan çömlek, toplu üretimin ilk şekliydi. Bu
teknik ilerleme üretim ilişkilerindeki değişiklikleri harekete geçirmiş
oldu. Çömlekçilik, kadınlarca yapılan bir ev zanaatı olmaktan çıktı ve
köy için ya da daha sonra açık pazar için üretim yapan erkek za­
naatkarların eline geçti.
Bu değişikliklerle birlikte çömlek-ana miti kökünden kesilmiş oldu;
dolayısıyla yeniden yorumlandı. Çömlek şeklindeki kadın. Pandora,
elinde çömlek tutan bir kadın, ataerkil toplumun ayartıcı, aldatıcı, kö­
tülüğün kaynağı, baskı altındaki kadını oldu, çömleğiyse belalarla dol­
duruldu. Mit kökeni hiç anımsamaksızın bütün toplulukta anla-
tıladuran ders verici bir masal oldu; bu arada, mit ve büyü yüklerinden
kurtulan çömlekçiler, işin içindeki nesnel süreçleri daha derinden an­
lamaya başladılar ve ustalıklarını geliştirdiler.
3. Kabile Düzeni ve Doğal Düzen
Marx, Kapital'âe. şöyle yazıyordu:
İnsanın gelişiminin şafağında, avcılıkla yaşayan insanlar arasında
ya da. diyelim, Kızılderili topluluklarının yaptığı tarımda bulduğumuz
haliyle işbölümü, bir yandan üretim araçlarının ortak mülkiyetine, öte
yandansa bireyin, kabilesi ya da topluluğu ile göbek bağını henüz her
arının kovanla ilişkisini kesmesinden daha fazla koparamayışı ol 
gusuna dayanır,5
4Hesiodos, Op. 60-82.
■’Mant, Kapital 1,325.
KABİLE EVRENBİLİMİ 55
Daha önce de şunlan yazmıştı:
Kan, dil, gelenek... vb. birliğine dayalı olan kabile komünü, ya da
istenirse, ilkel sürü, yaşamın nesnel gerekliliklerinin elde edilmesi için
çobanlar, avcılar, toprağı işleyenler... vb. olarak üyelerinin yeniden
üretim ve üretim etkinlikleri için ilk koşuldur. Yeryüzü, çalışma ge 
recini olduğu kadar çalışma âletlerini de sağlayan büyük laboratuvar
ya da güç kaynağıdır; topluluğun oturduğu yerdir, temelidir. Bu aşa 
mada insanlar yeryüzüne naif bir gözle bakarlar: çalışmaları yoluyla
üretim ve yeniden üretim sürecinde toplumlarının malıdır o. Bireyin bu
mülkte ancak topluluğun bir üyesi olarak bir payı vardır; o, toprağın
yalnızca bu ölçüde sahibi ve oturanıdır. Çalışma süreci yoluyla bu
gerçek mülk ediniş, emeğin ürünü olmayan fakat onun altta yatan
doğal ve tanrısal temeli gibi görünen bu ön koşullara dayanarak ger 
çekleşir.6
Marx bu sonuçlara ekonomi politik üzerine çalışması sırasında ulaş­
mıştır. O zamandan bu yana totemcilik üzerine bulunan şeyler bunları
doğruluyor.
Aşağı yabanıllık aşamasında birey kendini kabilesiyle olan göbek
bağından koparamamış olmakla kalmıyordu, kabilesi de aynı şekilde
toprak-anaya bağlıydı. Bir klanı oluşturan bireyler, nesnel bir insani
ilişki olarak birbirleriyle yakınlıklarının bilincinde değillerdir, ken­
dilerini belli bir hayvan ya da bitki türüyle yakın hissettikleri daha
geniş bir ilişki içinde bulurlar diğerleriyle. Güney Avustralya'da bir
Anınta erkeğine, kendisinin bir fotoğrafı gösterildiğinde şöyle söyle­
diği kaydedilmiş: "Tıpkı bana benziyor bu; öyleyse bir kanguru"7
Kanguru, kendi klanının tötemiydi. Klan arkadaşlarıyla yakınlık duy­
gusu, hepsinin kanguru olduğu inancı ile dile geliyordu.
Konuyu daha önceki tartışmada, totem klanının belli bir hayvan ya
da bitki türünün, üzerinde beslendiği yetişme toprağına gelen küçük bir
6Marx. K., Formen die der kapiralistischen Produktion verhergehen, Berlin, 1952
s. 6-7.
7Spencer, B.. ve Gillen. F. H. The Arunta (Aruntalar), Londra,.1927, s. 80.
56 KABİLE DÜNYASI
göçebe topluluk olarak ortaya çıktığını ileri sürmüştüm (Cilt I, s. 29-
30). Bu sonucu yeniden gözden geçirdikten sonra düşünüyorum da,
durum yeniden şöyle konabilin Klanın ilk yediği şeyler, belli bir yö­
rede elde edilebilir çeşitli hayvan ve bitkilerden ibaretti; böyle iki klan
arasında kalıcı bir yakınlık kurulduğundaysa bu, yiyecek değiş to-
kuşuna dayandırıldı, her klan ötekinde olmayan şeyi sağlıyordu. Baş­
langıç döneminde klanın beslendiği bütün türleri kendileriyle bir tut­
tukları, yani doğanın geri kalan kısmından ayrı bir şey olarak kendinin
bilincinde olmadığı varsayılabilir; fakat iki klan arasında ekonomik ve
toplumsal ilişkilerin gelişmesiyle birlikte her klan kendi ayrı kişiliğini
ötekinin tersi olarak ileri sürdü; kendini, ortak yiyecek kaynağına öte­
kinden farklı katkısını oluşturan türlerle bir tuttu.
Bu sonuç konusunda, AvustralyalI kabilelerden olumlu kanıtlar var.
Belli bir klanın totemiyle birlikte, birçok durumda klan içindeki bö­
lümlere uygun düşen, çoğu kez birbirine bağlı birçok alt totemler var.
Böylece, Arunta kabilesinde kanguru cockatoo papağanının bazı tür­
leriyle eşti, çünkü her iki hayvan da sıklıkla birlikte bulunuyordu; kur­
bağa. deliklerinde yuva yaptığı sıtma ağacıyla eş tutuluyordu.® Aynı
şekilde, Unmatjera kabilesinin bir geleneğine göre, bokböceği kurtçuğu
klanın ilk ataları bokböceği kurtçuklarıyla yaşardı, çünkü o zamanlar
dünyada bokböceği kurtçuklarından ve thippa-thippa diye bilinen tür­
den küçük beyaz bir kuştan başka hiçbir şey yoktu. Küçük beyaz kuşun
varlık nedeni, yerlilerin onu kurtçuk ararken bir kılavuz olarak kul­
landıklarını öğrendiğimizde açıklanmış oldu.9 Bunlardan ve ve­
rilebilecek başka örneklerden, totem sınıflamasının ilk temelinin eko­
nomik olduğu açıkça anlaşılıyor. Çeşitli hayvan ve bitki türleri, yiyecek
arayışı sırasında birlikte rastlandıkları için birlikte gruplandırılıyordu.
Klan çifti, yarımlara, fratrilere, klanlara ve alt-klanlara bölünmüş
bir kabileye evrimleşince, bu totem beraberlikleri de bilinen dünyanın
tümünü kucaklayan bir evrensel sistem oluşturuncaya kadar aynı şe­
®Spcncer ve Gillen, Native Tribes of Central Australia (Orta Avustralya'nın Yerli
Kabileleri), Londra, 1899, s. 352-4.448.
9Aynı yerde, s. 324,449; bkz. Duricheim, E., ve Mauss, M, De quelques formes pri 
mitives de classification (Bazı tikel Sınıflandırma Biçimi Üzerine), s. 31.
KABİLE EVRENBİLİMİ 57
kilde genişledi (Cilt I, s. 31). Doğal düzenin toplumsal düzene örneklik
ettiğini söylemek yanlış olurdu, çünkü bu, ikisi arasındaki ayrımın bir
dereceye kadar bilincinde olunduğunu gösterir. Doğa ve toplum birdi.
Doğa'nın dışında toplum diye bir şey yoktu; doğaysa, ancak üretim ça­
lışması yoluyla toplumsal ilişkiler yörüngesi içine çekilmiş olduğu öl­
çüde tanınıyordu. İnsanla totemin özdeşliği kabul edilince, kişiler ara­
sındaki her ilişki aynı zamanda şeyler arasındaki bir ilişki oluyordu.
Kabile düzeni ile doğal düzen birbirinin parçalarıydı. Böylece to­
temcilik yabanıllığın ideolojisidir, insan toplumunun evriminde en
aşağı evredir.
Totemciliğin bulunuşundan çok önce, yabanıl ideolojinin ka­
rakteristikleri Marx ile Engels tarafından biliniyordu. Onların ilk ya­
pıtlarından birinde, "bilincin, ta başlangıçtan beri toplumsal bir ürün
olduğu ve insanlar var olduğu sürece öyle kalmakta devam ettiği"
açıklandıktan sonra şöyle yazıyordu:
Doğayla insan arasındaki özdeşlik, insanların doğa karşısındaki
sınırlı ilişkilerinin, bu insanların birbiriyle olan ilişkilerinin de sınırlı
olmasına; ve aralarındaki bu sınırlı ilişkinin doğa ile aralarındaki
ilişkinin de sınırlı olmasına yolaçacak biçimde ortaya çıkmış olma 
sından açıkça görülür; çünkü doğa henüz tarihsel olarak pek de 
ğişikliğe uğramamıştır. Öte yandan, insanın çevresindeki bireylerle
ilişki kurmasının zorunlu olduğuna dair bilinci, bir toplum içinde ya 
şadığına dair bilincin başlangıcıdır. Bu başlangıç, bu evrede top 
lumsal yaşamın kendisi kadar hayvanidir. Yalnızca bir sürü bilincidir
ve bu noktada insan, koyundan ancak insanda içgüdünün yerini bi 
lincin alması ya da onun içgüdüsünün bilinçli bir içgüdü olmasıyla
ayrılmaktadır,10
4. Amerikan Yerlileri Evrendoğumları
Kuzey Victoria aborijinlerine göre, dünya kartal ve karga tarafın­
dan yaratılmıştır; bunlar uzun süreden beri birbirleriyle savaşıyorlardı.
I0Maoc-Engels. Alman İdeolojisi, s. 19-20.
58 KABİLE DÜNYASI
ama sonunda barış yaptılar ve insanlar onların adlarını taşıyan iki ya­
rıma bölündüler.11 Lower Darling River'in kabile üyelerinin değişik
başka bir öyküleri var. İlk ataları, Kartal ve Karga adlı iki karılarıyla
birlikte nehire geldiler. Kartalın oğlu karganın kızıyla evlendi ve ço­
cukları karga adını aldı; kartalın kızı karganın oğluyla evlendi, onların
çocukları da kartal adını aldılar. Daha sonra kartallar, kangurulara ve
oposumlara1*1 ayrıldılar; kargalarsa emuslara1**1 ve ördeklere ayrıl­
dılar.12Mitin öteki değişik şekilleri Victoria'nın diğer bölgelerinden ve
New South Wales'den kaydedilmiştir.13
Yeni Gine'nin bazı bölgelerinde klanlar, totemlerinin kara hayvan­
lan ya da deniz hayvanlan oluşuna göre yarımlara aynlmıştır. Büyük
Totemin Halkı adlı ilk yanmda totemleri timsah, cass-owary/***1yılan
ve köpek olan klanlar vardı. Küçük Totemin Halkı adlı İkincisinde
klanlar dugong, ray, skate,<****) köpek balığı ve deniz kaplumbağası
klanlarıydı. Sonuncularla ilgili olarak bir yerli. "Hepsi de denizden
hepsi de arkadaş" demişti.14New Britain (Melanesia) klanlan, dün­
yanın ortak yaratıcılan olan To Kabibana ve To Kavuvuru adlanna
bağlı olarak iki yanma bölünmüşlerdi. To Kabibana bereketli toprağı
yaratmış, yararlı buluşlarda bulunmuş ve bütün iyi gelenekleri kur­
muştu; To Kavuvuru, kıraç topraklan ve dağlan yaratmıştı, kötü şekilli
ya da kötü yapılmış her şey ona yorulurdu.15
Melanesia’hlar üzerine Codrington genel olarak şunları yazıyor:
11Smyth, R. B., Victoria Aborijinleri, s. 1,4234.
^Y avrularını kamı üstündeki torbada taşıyan ve ağaçta yaşayan bir Amerika
hayvanı. —r<rv.
' Devekuşuna benzer iri bir Avustralya kuşu. —çcv.
12Curr, E. M.. The Australian Race (Avustralya Irki). Melbourne, 1886-7, s. 2,
165-6.
13Mathcv, J „ Eaglehawk and Crow (Kartal ve Karga), Londra, 1889, s. 19.
^*** Bir tür devekuşu.—çev.
(****) Dugong: Kızıldeniz ve Hint Denizi'ndc yaşayan ve bitkiyle beslenen bir
çeşit memeli: ray: Tırpana ya da vatoz., vb. yassı balık; skate: tırpana, vatoz,
rina, folya balığı.—çev.
14 Frazer, J . G., Totemism and Exogamy (Totemcilik ve Dıştan Evlenme),
Londra. 1910, s. 2. 5.
15 Aynı yerde. 2. 119-20.
KABİLE EVRENBİLİMİ 59
İnsanlığa ilişkin yerli görüşüne göre... hiçbir şey. halkın, dıştan ev-
leıımeci olan ve kuşakların ana tarafına sayıldığı iki ya da daha fazla
sınıflara bölünmesinden daha temel bir şey olamaz. Yerlinin dışa, klan
arkadaşlarına bakışında daha çok belli eder kendini bu; bölünmeye
ilişkin bilgi belki de, her iki cinsten genç Melanesia'lıların kafasında
şekillenen ilk toplumsal kavramı oluşturur; bu bölünmenin, yerli top 
lumun binasının üzerine kurulduğu temel olduğunu söylemek hiç de
yanlış olmaz.16
Avustralya'da olduğu gibi Amerika'da da kabile kampı kabile dü­
zeninin bir şemasıdır; kabilenin bölümlerine göre yarım dairelere ve
çeyreklere bölünmüş bir daire şeklindedir bu kamp (Cilt II, s. 79-81).
Böylece, kendine özgü yere yerleştirilmiş her totemci klanıyla kamp,
doğal dünyayı, kabilece kavrandığı biçimde yeniden meydana getirir;
daha doğrusu, kamp, dünyanın kabilece kavranışında ideolojik olarak
yansıyan toplumsal gerçekliği temsil eder. Bununla birlikte. Amerikan
Kızılderili sistemleri bir bakıma Avustralya sistemlerine göre bir iler­
lemeyi gösterir. Görmüş olduğumuz gibi, Avustralya’da totem türleri,
insan tarafından bulunmuş oldukları somut koşullara bağlı olarak öznel
biçimde sınıflandırılmışlardır. Bu, Avustralya dilleri diye bilinen şeye
uygundur: bu diller, soyut düşünceleri gösteren sözcükler yönünde son
derece yetersizdir. Tasmanya'lılarda farklı ağaç türleri için ayrı ayn
adlar vardı, ama ağaç için bir sözcük yoktu; Victoria yerlilerinin bitki,
çiçek, balık, hayvan için sözcükleri yoktu.17Öte yandan, Amerika'da
birçok kabile arasında totemlerin, nesnel doğal aynnnlarının bi­
lindiğini gösterir biçimde sınıflandığını görüyoruz. Örneğin, Mo-
heganlar arasında üç fratri vardı: Kurt, Kaplumbağa ve Hindi; klanlarsa
şöyle gruplandırılmışlardı: (1) Kurt, Ayı, Köpek, Opossum; (2) Küçük
Kaplumbağa, Çamur Kaplumbağası, Büyük Kaplumbağa, Sarı Yı-
lanbalığı; (3) Hindi, Turna, Piliç.18Sioux'lar arasında Thatada klanı,
dört alt-klana bölünmüştü, totemleri şunlardı: (1) kara ayı, boz ayı. ra-
16Codringlon. R. H..Metanezyalılar, s. 21.
17Smyth, R. B.. Victoria Aborijinteri, s. 2. 27,70,413.
l8Morgan, L. H.. Eski Toplum. 2. basım, Chicago 1910, s. 178.
60 KABtLE DÜNYASI
koon. büyük kirpi; (2) şahinler, kara kuşlar, koyu gri kuşlar, baykuşlar;
(3) üç kartal türü; (4) dört tosbağa türü.19
Bu sınıflandırma, AvustralyalIlardan çok üstün bir soyutlama dü­
zeyini ortaya koyuyor öteki kabilelerde bu düzey daha da üstündü.
Wisconsin'li Winnebago kabilesi iki dış evlenmeci klana ayrılmıştı:
Yukarıdakiler ve Aşağıdakiler.20 Yukandakilerin klan totemleri kuş­
lardı; Aşağıdakilerin klan totemleriyse kara ve deniz hayvanlarıydı.
Yukarıdakiler'in başta gelen klanı, barış klanı oları Fırtına Kuşu'ydu.
Onun evinde kabile başkanı oturur ve anlaşmazlıklar orada çözülürdü.
Aşağıdakiler'in başta gelen klanı Ayı idi, savaş klanıydı bu. Onun oda­
sında suçlular cezalandırılır, esirlerin ölüm cezası yerine getirilirdi.
Klanın iki kısımlı bölümü savaş yolundayken kampın düzenlenmesinde
ve klanın köylerinin yerleşme planında da yansırdı. Geleneğe göre,
Yukarıdakiler'in üstün durumuna, bir top oyununda kabilenin hayvan
ataları karar vermişti, bu oyunda kuşlar öteki hayvanlan yenmişti; ka­
bile bu törensel top oyununu oynarken, iki fratri daima birbirine karşı
çıkanlırdı. Bunda, öteki Sioux ve Merkezi Algonquin kabileleri ara­
sında olduğu gibi, hayvan dünyası beş sınıfa ayrılır: göğün en yüksek
tabakasında oturanlar (empyrean), gökte oturanlar (celestial), dünyada
oturanlar (terrestrial), suda yaşayanlar (aquatic) ve sualtında yaşayanlar
(subaquatic). Kabile örgütlenmesiyle aynı ilkeye dayanan bu sınıf­
landırmanın, kabilenin şenliklerinden sorumlu hekimlerin etkisi altında
yapıldığı sanılıyor.21
Missouri Ponka'Iarı iki yarım, dört fratri ve sekiz klandan oluşan bir
kabileydi.22 Kamp, girişi genellikle batı tarafında olan bir çemberdi.
Girişin solundaki birinci çeyrekte ateş fratrisi, onun arkasında ikinci
çeyrekte rüzgâr fratrisi vardı; girişin sağındaki üçüncü çeyrekte ise
toprak fratrisi vardı. Klanlar, kara ayı, yaban kedisi, geyik, buffalo,
yılan ve diğer hayvanlarla birleşmişti birbiriyle; biraz önce Moheganlar
ve Winnebagolar arasında gördüğümüz gibi, görünürde belli bir ilkeye
*9Frazer, J . G., Totemcilik ve Dıştan Evlenme, s. 3.95-6.
20Fra/er, J . G„ Totemica, Londra, 1910, s. 501-7.
21Radin, P.. The Winnebago Tribe (Winnebago Kabilesi). ARB 37, s. 185.
^Dorsey, J . O.. Siottan Sociology (Siu Toplumbilimi), ARB, 15, s. 228.
KABİLE EVRENBİLİMİ 61
dayanarak gruplandınlmamışlardı. Bu örnekte totemcilik ideolojisini
dünyaya, hâlâ mitsel de olsa, daha soyut ve nesnel bir bakışa dönüşme
sürecinde görüyoruz.
New Mexico Zuni’leri, kendi adlarını taşıyan bir nehir üzerinde tek
bir köy işgal ediyorlardı. Geçen yüzyılın sonunda, Cushing'e göre23
yedi köy semti, ya da fratri şeklinde örgütlenmişlerdi; bir tek klandan
oluşan yedinci dışında her biri üç klanı kapsıyordu, böylece:
1. Kuzey Turna, Keklik, Sarı-Ağaç.
2. Güney Tütün, Mısır, Porsuk.
3. Doğu Geyik, Antilop, Hindi.
4. Batı Ayı, Koyote, Bahar-yeşili.
3. Başucu Güneş, Gök, Kartal. (Zenith)
6. Ayakucu Su. Çıngıraklı Y ılan, Kurbağa. (Nadir)
7. Merkez Papağan.
Kuzey, rüzgâr, kuş ve savaşla; güney, ateş, yaz ve çiftçilik; doğu, don,
sonbahar ve büyü; batı, su. bahar ve barışla birleşmişti; kuzey san,
güney kırmızı, doğu beyaz, batı maviydi. Daha önceleri yedi değil altı,
ondan da önceleri yalnızca dört fratri olduğuna ilişkin kanıtlar var.
Bunu Zunilerin yaradılış miti de doğruluyor. Başlangıçta bir büyücü
vardı, yeni yaratılmış insan ırkını iki çift yumurtayla gösterirdi. Bir
çift, gök gibi maviydi; öteki, toprak gibi kırmızı. Bazı insanlar mavi
yumurtaları seçerdi, ötekiler kırmızılan. Mavi yumurtalardan karga
çıkmış, soğuk kuzeye uçup gitmişti; kırmızı yumurtalardan. ılık gü­
neye ait olan papağan çıkmıştı. Buna göre, insanlar iki yarıma aynldı;
bu iki yanm. birlikte uzamın ve zamanın tümünü oluşturuyorlardı: biri
kuzeyi ve kışı, öteki güneyi ve yazı.
Son iki örnekte gözlemlenecek ilerleme şunda yatmaktadır: to­
temcilik. klan düzeyinde yaşamaya devam ettiği halde, daha yüksek
birimler, sistemli olarak madde, nitelik, uzam ve zaman gibi soyut dü­
şünceler temelinde örgütlenmekteler.
^Cushing, F. H., Outline o/Zuni Creation Myths (Zuni Yaratı Söylenceleri), ARB.
13,367-70.
62 KABİLE DÜNYASI
İdeolojik üstyapı, içinden çıkmış olduğu toplumsal örgütlenmeye
tepki gösterecek bir noktaya kadar gelişmiştir. Biz bunun nasıl ortaya
çıktığını soruyoruz.
Bu iki klan, bahçe tarımı yapıyordu. Zunilerse yerleşik bir yaşam
tarzım kabul etmişti. Diğer bir deyişle, yabanıllığın ötesine, barbarlığın
alt evresine kadar ilerlemişlerdi. Üretim güçlerini geliştirmeleri bir
artık-değer bırakıyordu onlara; buysa, el ve kafa çalışması arasında ge­
lişmemiş, ilk haliyle duran bir bölünme de dahil işbölümünü olası kı­
lıyordu. İlkel ortaklaşmacılığm ekonomik temelinin altı boşalmaya
başlıyordu. Dahası, her iki kabile, kalıtsal ya da kısmen kalıtsal başkan
ve rahiplerin yönettiği büyücü birliklerinin egemenliği altındaydı.
Kabul, erginleme yoluyla yapılıyordu; fakat yabanıl toplumda er­
ginleme herkese açık olduğu halde bu birliklerde, zorunlu ücreti öde­
yebilenler ancak girebiliyordu buna, böylece bir yönetici sınıf çekirdeği
oluşmuştu. Birlikler avlanma, çiftçilik ve halk sağlığı ile ilgili kamusal
ve özel görkemli törenler yönetiyor ve klanın tarihine ilişkin mitleri
saklıyordu. Başkanlar ve rahipler, tümüyle olmasa bile kısmen ya­
nılsamam olan bu büyü tekniklerinin uzmanlan olarak üretim ça­
lışmasından uzak tutulunca, kabile örgütlenmesinden ortaya çıkmış
olan mistik gizler şeklinde uzam ve zaman hakkında soyut kavramlar
geliştiriyorlardı.
Bu gelişmeler, daha kuzeydeki kabilelerin gerçekten kültürel ilişki
yoluyla bazı özellikler aldıklan Azteklerce daha da ileri götürülmüş­
tü.24 Aztek kabileleri. Mayaların eski tarım kültürünü aşmışlardı; on­
lardan biri. Tenochcas, İ.S. onbeşinci yüzyılda merkezi Mexico'da.
başkenti Tenochtitlan olan bir askeri krallık kurmuştur. Kent, her biri
yirmi klanı içeren dört ffatriye karşılık olan dört bölgeye bölünmüştü.
Her klan kendi başkamnı seçiyor, klan başkanlanysa kabile danışma
kurulunu oluşturuyordu; devlet görevlilerini bu kurul atıyordu. Bunlar,
4Spinden, H. J ., Ancient Civilisations of Mexico and Central America (Meksika ve
Orta Amerika Eski Uygarlıkları), New York, 1928.. s. 34,213,234; VaiUant, G. C., The
Aztecs o f Mexico (Meksika Aztekleri). Londra. 1950, s. 97, 115, 121; Bancroft, H. İL,
Native Races of the Pacific States of North America (Kuzey Amerika Pasifik Devletleri
Yerli Irklan), Londra, 1875-6, s. 2,173.
KABtLE EVRENBtLtMt 63
her ikisi de belli ailelerden gelen savaş başkanı ve yüksek rahiple, frat-
rilerin orduya verdikleri asker kontenjanlarının komutanı olan dört su­
baydı; halktan ayrı bir kamu gücü olarak son derece örgütlü bir or­
duydu bu.
Azteklerin resim yazıları ve güneş takvimleri vardı. Yıl, her biri
yirmi günlük on sekiz aya bölünmüştü; böylece oluşan 360 güne her yıl
beş gün, her artık yılda bir de bir gün ekleniyordu. Ay. dört pentad'a
yani beş günlük dört haftaya bölünüyordu. Dört pentad’m ilk günlerine
tavşan, ev. çakmaktaşı ve kamış adları veriliyordu. Yıllar, "kümeler",
"bağlar" ve dönemler şeklinde gruplandırılıyordu. Onüç yıl bir küme,
dört küme bir bağ, iki bağ ise bir dönem yapıyordu. Her küme’deki ar­
dışık yıllar, yukarda söylediğimiz işaretlerle —tavşan, ev, çakmaktaşı
ve kamış— tanımlanıyordu; bu yolla, belli bir sayı belli bir işaretle
—diyelim 13 yıl çakmaktaşı— ancak elli iki yılda bir karşılaşıyordu.
Dört işaretin başka uygulamaları da vardı. Tavşan, kuzey, kara. kış.
havayla ilişkiliydi; çakmaktaşı, güney, mavi, yaz, ateşle; ev, doğu,
beyaz, sonbahar, toprakla; kamış, batı, kırmızı, ilkbahar ve suyla. Dön
ana yöne ek olarak üç tane daha vardı: merkez, başucu ve ayakucu. 4,
5, 6, 7 sayıları sihirliydi. Takvim çevriminin dört işaretle düzenlenişi
gibi, her biri yeni bir dünyanın yaratılmasıyla başlayan ve onun yok
olmasıyla biten dört devirden oluşan kozmik bir çevrim vardı.
Gösterdiğimiz gibi, dört yatay nokta (yön) kavramı kabilesel ise, üç
ek noktanın temsil ettiği düzey uzama kavramının hiyerarşik olacağı
aynı derecede açıktır; çünkü Aztekler evreni üç düzeye ayırırlardı —
en üstte tanrılar dünyası, ortada canlılar dünyası, en altta da ölüler
dünyası. Vaillant'ın işaret ettiği gibi, "gök kadarının düşey düzenlenişi,
doğal görüngülerin gerçekleştirilmesinden çok sıra ve düzenle il­
giliydi."25 Gelecek bölümde görüleceği gibi, yatay ve düşey uzama
çizgilerinin birbirini kestiği beşinci nokta, merkez, özel bir önem ta­
şımaktadır. Başkanlığı ya da krallığı temsil etmekte ve görünüşte tan­
rılar ve insanlar arasında dolayım yapmaya, gerçekteyse toplumun sı­
nıflara bölünüşünden ve devletin oluşmasından sonra kabilenin eşitlik
yanılsamasını sürdürmeye yaramaktadır.
^Vaillant, G. C., Meksika Azıekleri, s. 172.
64
KABİLE DÜNYASI
Son olarak, bu Aztek evreni zıtlann sonsuz savaşımıyla varlığını
sürdürmekteydi:
Işıkla karanlık, sıcakla soğuk, kuzeyle güney, doğan güneşle batan
güneş arasında simgesel olarak sonsuz bir savaş veriliyordu. Yıldızlar
bile doğu ve batının orduları biçiminde gruplandırılıyordu. Çoğu kez,
ölümüne yapılan savaşçı dövüşleri törende bu fikri dile getiriyordu;
büyük savaşçı birlikleri, Huitzilopochtli'nin Kartal Silahşörleri ve Tez-
catlipoca'nm Kedi Silahşörleri, aynı şekilde, gündüzle gece arasındaki
çelişkiyi yansıtıyordu. Bu gizli savaş Aztek dininin törenlerinin ve f e l  
sefesinin içine yayılmıştı.76
Bütün bunlardan anlıyoruz ki, İspanyol Fetihleri zamanında Az-
tekler arasında eski kabile düşünceleri, eski kabile toplumunun de­
ğişmesiyle birlikte şekil değişikliğine uğramaktaydı:
İşbölümü, ancak maddi emekle kafa emeği arasında bir bölünme
ortaya çıktığı andan itibaren gerçekten işbölümü olur. Bu andan baş 
layarak bilinç, kendisinin var olan pratiğin bilincinden başka bir şey
olduğunu, gerçek bir şeyi algtlamaksızın her şeyi gerçekten al 
gıladığını sanabilir; bu andan başlayarak bilinç, dünyadan kurtulmak
ve "katkısız" kuram, tanrıbilim, felsefe, ahlâk... vb. oluşturulmasına
doğru ilerleme durumundadır 71
Şimdi Amerika yerlilerini bırakıp, bu kurtuluşu sonuçlarına kadar gö­
türme fırsatını elde etmiş başka halklara dönelim.
76Aynı yerde, s. 175.
Marx-Engcls, Alman ideolojisi, s. 20.
37
İkinci Bölüm
DOĞU DESPOTİZMİ
Gök ve yer oluşur oluşmaz, yukarı ile aşağı ara­
sında bir ayrım oldu; ve ilk kral, devleti kur­
duğunda toplum ikiye bölündü. İki soylu bir­
birine hizmet edemediği gibi sıradan iki insan da
birbirini çalıştıramaz. Göklerin matematiğidir
bu.
HSUN CH'ING
m
ÇİN
1. Yunanistan ve Çin
I ^U N A N tarihini karşılaştırırsak dikkat çekici bazı koşutluklar gö­
rürüz. Her iki dilin de yazılı belgeleri Î.Ö. ikinci binyıldan başlar. Her
iki dil de bugüne kadar nispeten küçük değişikliklerle yaşaya-
gelmiştir. Modern Grekçe Klasik Grekçeden farklıdır, ama Y unan
halkı Platon'un diline hâlâ kendi dili gözüyle bakar. Modem Çince
Klasik Çinceden farklıdır, ama Çin halkı Konfüçyüs'ün diline hâlâ
kendi dili gözüyle bakar. Yani Y unanca. Avrupa dillerinin, Çince ise
Asya dillerinin en eskisi olarak tanımlanabilir. Bu dilsel devamlılık
her iki durumda da bir kültür devamlılığını yansıtır. En eskisi olarak
tanımlanabilir. Bu dilsel devamlılık her iki durumda da bir kültür de­
vamlılığını yansıtır. En eski zamanlardan bugüne kadar Y unanistan
tarihi, kişiliğini ve geçmişine dair anısını hiçbir zaman yitirmemiş bir
tek halkın tarihidir; Çin halkı için de aynı şey söylenebilir. Dahası,
her iki halk da, çok erken bir dönemde felsefede ve şiirde üstün bir
yere sahipti; biri Uzakbatı'da, öteki Uzakdoğu'da komşu halklar üze­
rinde kalıcı bir etkide bulunmuştur.
Önemli farklılıklar da vardır. Bugün Çince 600 milyon kadar insan
tarafından konuşuluyor. Yunanca ise yalnızca sekiz milyon. Bunun
belki de gelecek için uzun vadeli sonuçları olacaktır, ama geçmiş ta­
rihleri açısından asıl fark, iki kültürün içinde oluştuğu koşullarda bu­
lunmaktadır. Madenlerin kullanımı, takvim ve yazı dahil Yunan uy­
garlığının teknik temeli Yunanlıların kendilerince yaratılmamış fakat
68 DOĞU DESPOTİZMİ
Y akındoğu'nun daha eski uygarlıklarından alınmıştır; Uzakdoğu’da
Çinlilerden daha eski uygarlık yoktu ve bildiğimiz kadarıyla Çinliler
bu uygarlığın temel özelliklerini herhangi bir dış kaynağa borçlu de­
ğillerdi. Yunan kültürünün bu yanma daha sonraki bölümde değini­
lecektir.
Y alnızca iki yıllık bir çalışmanın ürünü olan bu bölüm zorunlu
olarak kısa olacaktır. İkili bir amacı var bu bölümün. Önce, klasik Çin
felsefecilerinin yapıtlarının temelinde yatan evrenbilimsel fikirlerin
kısa bir öyküsü verilecek. Bunların daha önce tartışmış olduğumuz
düşüncelerden ayrılamayacağı görülecektir. İkinci olarak, filozofla­
rın kendi yapıtlarıyla erken Y unan Filozoflarının yapıtları arasındaki
benzerliğe dikkat çekilecektir. Bu benzerlikler üzerine çoğu kez yo­
rumlar yapıldı, fakat hiçbir zaman açıklanmadı.
1949 yılma kadar Çin'in yazılı tarihi iki ana döneme ayrılır; bun­
lar İ.Ö. 221'de Ch’in Hanedanı egemenliği altında İmparatorluğun
birleştirilmesiyle son bulan Düşman Devletler geçici dönemiyle bir­
birinden ayrılmıştır. Bizi burada ilgilendiren, erken dönemdir.1
Tunç Çağının Çin'de başlangıcı henüz tarihlendirilememiştir.
ama İ. Ö. ikinci binyılın ortalarından daha geriye gitmeyen bir tarihte
kurulmuş olan Shang hanedanı öncesinden başlatılabilir. Başka yer­
lerde olduğu gibi Çin’de de tuncun kullanılışı, zenginliğin bir elde top­
lanmasını hızlandırararak, askeri güce dayalı bir başkanlığın ortaya
çıkmasını kolaylaştırmıştır. İ.Ö. ikinci binyılın sonuna yakın Shang
Hanedanının yerini alan Chou Hanedanının ortaya çıkışı böyle ol­
muştu. Fethedilmiş topraklar, yönetici hanedana yakın ya da onunla
bağlaşık çok sayıda yerel başkan arasında dağıtılmıştı. Ekonomik
birim, yerel el sanatlarına ve toprağın ortak mülkiyetine dayalı köy
komünü ya da klan yerleşimiydi. Köylüler, mal. çalışma hizmeti ve
zorunlu askerlik olarak haraca bağlıydı, fakat daha sonraki döneme
bakarak yükümlülükleri ağır değildi; bu sınırlar içinde köy yaşlılarının
yönetimi altındaki yerel özerklikten yararlanıyorlardı. Ayrıca, dev­
letin sahip olduğu ve bütünüyle toprakta çalıştırılan önemli bir köylü
*Wu Ta-kun, An Interpretation o f Chinese Economic History (Çin Ekonomi Ta­
rihi Üzerine Bir Yoram), PPI . 1.
ÇtN
69
nüfusu vardı. Chou Hanedanının çöküşü İ.Ö. yedinci yüzyıldan başlar
ve demirin bulunmasıyla tamamlanır. Demir sabanın bulunuşuyla
toprağın işlenmesi gelişti, ekilen alanlar genişledi, nüfus arttı; bir böl­
geden diğerine hareket özgürlüğü arttı, bu da ticaretin gelişmesine
yolaçtı. Böylece. çıkarları mal üretiminin daha da geliştirilmesine ve
toprağın alım satımı üzerindeki yasakların kaldırılmasına bağlı bir
tüccarlar sınıfı ortaya çıktı. İ. Ö. 524'te bakır para çıktı ortaya. Bunu
izleyen değişimi, "Çin tarihinin en önemli, gerçekten de ondokuzuncu
yüzyıldan önceki tek büyük dönüm noktası" olarak tanımlan­
maktadır.2Ülke üç yüz yıldır, her biri tüccar sınıfının desteğiyle kendi
tiranlığını (pa) kurmaya çalışan rahip başkanlar arasındaki kıran kı­
rana bir savaşla parçalanmıştı İ.Ö. 350 dolaylarında, Ch'in kralının
başbakanı Shang Y ang kendi adıyla tanınan reformları başlattı. Kö­
leler ve toprak üzerindeki mülkiyet hakları yasayla tanındı, köy ko­
mününe dayalı eski toprak düzeni ortadan kaldırıldı. Bu önlemler o
derece etkili oldu ki. İ. Ö. 221'de Ch'in kralı kendisini ilk imparator,
birleşik Çin'in ilk yöneticisi olarak kabul ettirmeyi başardı. İktidara
gelmesinde kendisine yardım etmiş olan tüccarları toprak sahipleri
arasına sokarak ödüllendirdi; tüccarlar, toprak sahipleriyle birlikte,
bir yandan doğrudan imparatora karşı sorumlu resmi bürokrasiden,
öte yandan memurların içinden seçildiği toprak sahibi ailelerden
oluşan yeni bir yönetici sınıf meydana getirdiler; imparator, aynı za­
manda. demir dahil bütün madenler üzerinde bir devlet tekeli ku­
rarak bağımsız bir tüccar sınıfının ortaya çıkışını kesinlikle önlemiş
oldu.
Bu Düşman Devletler dönemi Çin felsefesinin klasik dönemiyle
aynı zamana rastlar.
2. Büyük Toplum
Söylenceye göre Chou'lardan önce gelmiş olan Shang Haneda­
nının tarihsel gerçekliği son arkeolojik buluşlarla doğrulanmaktadır.
Bu hanedanın yönetiminde kadınlar kamusal yaşamda daha sonraki
2 Aynı yerde, s. 4.
70
DOĞU DESPOTÎZMt
zamanlardan daha etkin bir rol oynuyorlardı; köy komünleriyse dış­
tan evlenmeci idi. Bahar şenliklerinde, komşu köylerin erkek ve kız
çocukları buluşur, hiçbir engelle karşılaşmaksızın birleşir ve eğer kız­
lar çocuğa kalmış olursa gelecek sonbahar şenliğinde evlenirlerdi.3
Gece ile gündüzün eşit olduğu bu şenlikler yılın iki büyük dönüm nok­
tasını belirlerdi. Y az boyunca köylüler devamlı olarak tarlalarda ça­
lışırlar, kış süresince köye kapanırlardı. Her köyün yerel bir yeryüzü
tanrısına ait kendi kamış tapımı (phallic cult) vardı. Krallığın çevre­
sindeki dinsel törenler de toprağın verimliliğiyle ilişkiliydi. Chou'lann
yönetiminde kralın Tanrının Oğlu olduğuna değgin klasik Çin düşün­
cesi geliştirilmiş ve çok küçük değişikliklerle iki bin yıldan fazla ya­
şayacak bir biçimde sistemleştirilmiştir. Bu düşünceye göre kral hem
halkının iyi bir şekilde yönetilmesinden hem de fiziksel evrenin dü­
zene sokulmasından sorumluydu. Toplum ve doğa tek bir şeydi ve
kralda toplanmıştı. Bu krallık fikri hiç de Çin'e özgü bir şey değildi.
Eski Mısır'da ve Mezopotamya'da da aynı şeyi buluyoruz. Fakat onun
Çin'deki şekli özellikle öğreticidir, çünkü onu 191 l'de monarşinin or­
tadan kalktığı zamana kadar ayrıntılarıyla izleyebiliyoruz; kabilesel
kökeni ise son derece açıktır. Konfüçyüs ve Tzu Ssu'nun yapıtları,
haklı olarak "kabile dininden felsefi araştırma"ya geçişi belirliyor
olarak tanımlanmaktadır.4Bu nedenle, krallığa değgin Çin düşünce­
sini. onun nasıl dikkate değer derecede uygun ve kapsamlı bir doğa ve
insan kuramı için bir çerçeve sağladığını göstererek kısaca gözden ge­
çirmek çabaya değer.
Çin'in Çince adı Chung Kuo, Orta Krallık, yani dünyanın ortası
anlamına gelir. Bu krallığın ortasında. Güneşin Altar'ını ve Kader
Salonu'nu içeren imparatorluk başkenti bulunuyordu. Güneşin Al-
tar'ı, yeryüzü ve uzay bir kare biçiminde hayal edildiği için, uzayı
temsil eden kare biçiminde bir yükseltiydi. Tepesi san toprakla ör­
tülüydü; sarı, merkezin rengiydi. Dört yanı dört ana yöne bakıyordu;
Grand. M. La civilisation clıinoise. Paris 1929. Chinese Civilisation (Çin Uy­
garlığı), Londra, 1930, s. 64; Fitzgerald. C. P. China (Çin), 2. basım. Londra, 1950.
s. 45.
4Hughes, E. R. Chinese Philosophy in Classical Times (Klasik Çağlarda Çin Fel­
sefesi). Londra. 1942.
ÇİN 71
kırmızı (güney), yeşil (doğu), beyaz (batı) ve siyaha (kuzey) bo­
yanmıştı. Bir prense, İmparator tarafından bir bölgenin hüküm­
ranlığı verildiğinde, bu yükseltiden, bölgenin içinde bulunduğu yere
uygun olarak kırmızı, yeşil, beyaz ya da siyah bir toprak keseği alırdı.
Krallığın, yanlan dört ana yöne bakan. Çin kutulan gibi düzenlenmiş
dört dikdörtgen kuşakla çevrili merkezi bir kareden oluştuğu hayal
edilirdi. Merkezi bölge İmparatorluğun oturduğu başkentti: ondan
sonraki üç bölge, üç dereceye ayrılmış prenslere aitti; beşinci, sınır
bölgesiydi, bundan öteye dört barbar kabilenin toprakları ve dört
deniz uzanırdı.5
Her beş yılın dördü süresince her bölgenin prensi birbiri ardından
imparatoru ziyarete, ona saygılarını, bağlılıklarını bildirmeye gelirdi.
Beşinci yılsa, o, krallığında bir devlet gezisi yapardı. Yılın başlangıcı
olan baharda, doğu bölgesini ziyaret eder ve yeşil giysiler giyinmiş
olarak bir toplantı yapardı orada; yazın güney bölgesine geçer, kır­
mızılar giyinmiş olarak bir toplantı yapardı; sonbaharda doğu böl­
gesine, beyazlar içinde bir toplantı; kışın kuzey bölgesine, siyahlar
içinde bir toplantı, sonra başkente dönerdi. Bu yolla, uzamda ve za­
manda İ mparatorluğun bütünlüğünü sürdürmüş olurdu.
Kader Salonu'nun kare bir tabanı ve yuvarlak bir çatısı vardı.
Yeryüzünü ve gökyüzünü, ya da uzama ve zamana uzanmış bir bi­
çimde evreni temsil ederdi, çünkü gökyüzü ve zaman bir çember bi­
çiminde hayal edilirdi. İmparator, gezide olmadığı dört yıl süresince
salona düzenli ziyaretlerde bulun ve sırayla yıllık törenler yaptırırdı:
bunlar, baharda doğuya, yazın güneye, sonbaharda batıya ve kışın
kuzeye dönük yapılır ve böylece yılın ayları ve mevsimleri açılırdı.
Üçüncü yaz ayında, oturduğu yeri salonun ortasına alır ve sarılar gi­
yinirdi. Böylece yıla bir merkez vermiş olurdu.6
Hükümetin yönetiminin evrenin hareketiyle uyum içinde olması
gerekiyordu. Bu konuda Chung-Shu (İ.Ö. ikinci yüzyıl) şunları ya­
zıyor:
5Granet, M. La pensâ chinoist (Çin Düşüncesi), Paris. 1934, s. 90-4.
6Aynı yerde, s. 102-3.
72
DOĞU DESPOTİZMİ
Göklerin dönüşünde ılık ilkbahar tomurcuğa götürür, sıcak yaz
besler, serin sonbahar kurutur, soğuk kışsa ambara taşır. Ilıklık, sı 
caklık, serinlik ve soğukluk birbirinden farklıdır ama aynı işi yaparlar,
Göklerin yılı tamamlama yollarıdır. Göklerin harekeli ise, hü 
kümetin yönetilmesinde Bilge tarafından izlenir: iyiliğiyle ilkbaharın
ılıklığını, ödüller vermekle yazın sıcağını, cezalandırmakla son 
baharın serinliğini, idamlarla kışın soğuğunu yeniden üretir. Onun
iyilikleri, ödülleri, cezaları ve idamları birbirinden farklıdır, ama aynı
işi yaparlar, Kralın gücünü gençleştirme yollarıdır,7
Han Hanedanının filozofları bu geleneksel fikirleri geliştirerek, iş­
leyerek, zıtların etkileşmesiyle hareket halinde tutulan dünyanın beş
kez bölündüğünü tanıdılar. Beş öğeyi (odun, ateş, toprak, maden, su),
beş sınıf hayvanı (pullu, tüylü, derili, kürklü, kabuklu), beş duyu or­
ganını (gözler, dil, ağız, burun, kulaklar), beş iç organı (dalak, akciğer,
kalp, karaciğer, böbrek), beş tutkuyu (öfke, sevinç, istenç, üzünç,
korku), beş müzik notasını (C. D, E. G. A) ve beş öğe sayısını (8. 7, 5,
9, 6) birbirinden ayırmayı öğrendiler. İki zıttan biri, erkek, parlak,
ılık, kuru, sert ve etkin olan her şeyi temsil eden yang; ötekisiyse, dişi,
karanlık, soğuk, nemli, yumuşak ve edilgen olan her şeyi temsil eden
yin idi. Gökyüzü ve yeryüzü yang ve yiıı ilişkisiyle ayakta duruyordu,
l'den 9'a kadar olan tek sayılar Göklere, 2'den 10’a kadar olan çift
sayılar Yeryüzü'ne verildi.8
Zıtların karşılıklı etkileşmeleri şöyle tanımlanıyor:
Gökyiizüııdeki sürekli seyir öyledir ki, zıtlar bir arada ortaya çı 
kamaz. Bu nedenle teklik diye adlandırılır; tektir o, çift değil; Gök 
yüzünün hareketi de öyle. Zıtlar yin ve yang 'tır. Biri genişlediğinde
öteki daralır; biri solda ise, öteki sağdadır. Baharda her ikisi de gü 
neye, sonbaharda kuzeye taşınır; yazın önde, kışın arkada buluşurlar.
7
Fung Yu-lan, History o f Chinese Philosophy (Çin Felsefesi Tarihi). Princeton,
1937-53. s. 2,48.
8Cranet, M. Çin Düşüncesi, s. 376; Fung Yu-lan. 2. 15. Çince "öğe’1karşılığı hsing
sözcüğü "hareketlendirici güç" yada "nesne" anlamına gelir. Fung Y u-lan,s. 2. 21.
ÇİN 73
Birbirinin yanında hareket ederler, ama aynı yolda değil; buluşurlar,
her biri sırayla kontrolü ele alır. İşte böyledir onların ritmi.9
Eğer İmparator Göklerin hareketiyle uyum içinde yönetemezse, kötü
belirtiler görülür ve toplum düzensizlik içine düşerdi. Aynı zamanda
toplumu iyi yönetmesi, doğal düzenin sürdürülmesi için zorunlu bir
koşuldu. İ.Ö. 179'da ölmüş olan devlet adamı Ch’ien P'ing. "başkanın
görevi yiıı ve yang'ı düzenlemekte, dört mevsimin kendi özel se­
yirlerini izlediğini gözetmekte ve bütün şeylerdeki uygunluğa uy­
makta Göklerin Oğlu'na yardım etmektir" dediği söylenir.10
Yıl, burçlar kuşağının (zodiac) on iki işaretine karşılık olarak, her
mevsime üç düşmek üzere on iki aya bölünmüştü. Güneşin, bir ayın
sonunda başlangıçta bulunduğu işarette olduğu anlaşıldığındaysa,
üçüncü ve beşinci yıllara bir ay eklenirdi. Y ıllar altmış yıllık çevrimler
halinde gruplandırılırdı. Bu altmışlık çevrimlerin her biri. On Göksel
Sap ve On iki Yersel Dal, olarak bilinen iki alt-çevrimden oluşuyordu.
On Göksel Sap. beş öğeye karşılık olan beş çiftten ibaretti, her çiftin
üyeleri yang ve yin idi. On iki Yersel Dal'ın her birine, fare, öküz,
kaplan, yaban tavşanı, ejderha, yılan, at. koyun, maymun, horoz,
köpek ve domuz adlan verilmişti. İki alt-çevrim, buna uygun olarak
ilerliyor ve yıl, her birinin uygun üyesine göre tanımlanıyordu. Bir
alt-çevrimin ve diğer beşinin altı kez dönmesinden sonra altmışlı
çevrim tamamlanmış oluyordu. Shang Hanedanı yönetimi sırasında
yapılmış olan bu takvim 191 l'e kadar resmen kullanıldı.11
Tarihin de çevrimler şeklinde ilerlediğine inanılıyordu. Söylen­
ceye göre, Chou Hanedanından önce üç (bazan da beş) bilge gelmişti.
Huang Ti, Sarı İmparator adlı birincisinin saltanatında. Gök. yeryüzü
kurtlarını ortaya çıkarmıştı, dolayısıyla ilk bilge yeryüzünün üs­
tünlüğünü ilân etti ve sarıyı kendi rengi olarak aldı. Huang Ti'nin ar­
dından Yü geldi. Onun zamanında otlar ve ağaçlar göründü; ağacın
°Fung Yu-lan 2.234.
10Aynı yerde, 2. 10.
11Hastings, J .. Encyclopaedia o f Religion and Ethics (Din ve Ahlâk Ansiklopedisi).
Edinburg. 1908-18. s. 82.
74
DOĞU DESPOTİZMİ
üstünlüğünü gösteriyordu bu, o da kendi rengi olarak yeşili kabul etti.
Yü’yü, Shang Hanedanının kurucusu T'ang izledi. Onun egemen­
liğinde, Gökyüzü, su içinde kılıçlan ortaya çıkardı; bu da maddenin
üstünlüğünü gösteriyordu, beyazı kendi rengi olarak aldı. Chou Ha­
nedanının kurucusu Wen'in tahta çıkışıyla ateş göründü, gagasında
kırmızı bir kitap tutan kırmızı bir kuş Yeryüzü Sunağının üstüne tü­
nedi, ateşin üstünlüğünü gösteriyordu bu. Buna göre, Chou krallan
kırmızıyı renkleri olarak kabul ettiler.12 Kuramsal olarak bundan
sonraki hanedan olan Ch'in'lerin su ve karayla eş tutulmaları ge­
rekmekteydi; fakat hikâyeyi bu biçimiyle bize kadar getiren yazar,
kararını henüz açıklamamış olan Ch'in Hanedanının ilk İmparatoru
döneminde yaşamıştı; bunun için de, kara renk şanssızlık olduğu için,
apaçık sonucun majestelerince kabul edilmeyebiieceğinden korkuyor
ve şöyle ekliyordu;
Ateşin yerini su almalı ve Gökyüzü önce suyun üstünlüğünü gös 
terecektir. Onaylanan renk kara olacak o zaman; fakat su, henüz ta 
nınmadan ortaya çıkacak olursa, o zaman çevrim tamamlanacak ve
toprağa yeniden bir dönüş olacaktır,13
Sadık filozof, doğanın bir yasası olarak baktığı şeyin gerçekte top­
lumsal kurumun bir yansıması olduğu, bu yasanın onu korumaya ya­
radığı gerçeğiyle karşı karşıya kalıyordu:
Was ihr den Geist der Zeiten heiser,
Dass isi im Grund der Herren eigner Geist.14
(Zamanların ruhu diye adlandırdığınız,
Aslında kendi ruhlarıdır insanların.)
Bu fikirler bize ulaştıkları biçimde, büyük bölümüyle ilk Han Ha­
nedanından (İ.Ö. 206-İ.S. 24) gelmektedir; fakat felsefe kuramları
12Hughcs, E. R.. Klasik Çağlarda Çin Felsefesi, s. 220.
13Aynı yerde, s. 220-1; Fung Yu-lan, 2.58-62.
14Gocthe. Faust 1544.
ÇÎN 75
olarak, İ.Ö. dördüncü yüzyıla kadar izlenebilirler; fikirlerin ken­
dileriyse Çin toplumunun kökenlerinde saklıdır. Granet’nin gösterdiği
gibi, merkez ilkesi ilkel değildir, iktidarın başkanlıkta ya da krallıkta
merkezileşmesinin bir yansımasıdır,15bu kaldırıldığındaysa, iki yarı­
mın bir klanına eş düşen dörde bölünmüş çember kaldı elimizde:
Eğer yin ve yaııg bir çift oluşturuyor ve dünya düzeninin ritmi
üzerinde birlikte oturuyor görünüyorsa, bu fikirler, döngü (rotasyon)
ilkesinin, birbirini tamamlayan iki gruba bölünmüş olan bir toplumu
düzenlemeye yettiği daha erken bir çağdan geldiği içindir... Gerçekte,
her biri iki ikinci tarafından desteklenen iki başkan arasındaki yapay
bir savaştan ibaret bir şenliğin yeni bir dönemi başlattığını biliyoruz.
İki taraf, toplumun kontrolünü dönüşümlü olarak paylaşan iki yarımı
temsil ediyordu.16
»
3. Doğal Felsefe
Okuyucu. Çinlilerin bu fikirlerinin erken Y unan filozoflarının fi­
kirleriyle büyük benzerlikler taşıdığını görmüş olmalı. Bu koşutluğa
Fung Y u-lan tarafından da işaret edilmiştir: Y u-lan. Y in-Y ang'ın sa­
yısal öğretilerini Pythagoras'ın sayı kuramıyla karşılaştırıyor ve "şa­
şılacak derecede" birbirine yakın olduğuna dikkati çekiyordu;17doğ­
rusu, aradaki benzerlik bu karşılaştırmanın düşündürdüğünden daha
ötelere uzanmaktadır.
İ.S. 79 yılında, Ch’ang An’ın başkentinde Kaplan Salonunda Kon-
füçyüs'ün öğrencileri arasında, klasiklerin yorumuyla ilgili çeşitli so­
runları tartışmak üzere bir konferans toplandı ve Po Hu T'ung başlığı
altında bir tutanak kaldı bu toplantıdan. Bu tutanakta şunları oku­
yoruz:
15Granel, M. Çin Düşüncesi, s. 103-4.
15Aynı yerde, s. 26,105-6.
17Fung Yu-lan, s. 2. 93-6; Needham, J . Science and Civilisation in China (Çin'de
Bilim ve Uygarlık), c. 1, Cambridge, 1954, s. 154-7.
76
DOĞU DESPOTİZMİ
Beş öğe neden birbiri ardından yönelime geliyor? Sırasıyla her biri
diğerini doğuruyor da ondan. Dolayısıyla, her birinin kendi sonu ve
kendi başlangıç t var. Ağaç ateşi doğuruyor, ateş toprağı, toprak ma 
deni, maden suyu ve su da ağacı. Aynı zamanda, birbirine zarar ve 
rebilmeleri, evrenin yapısı yüziindendir; yine bu yüzdendir ki, bol olan
az olana üstün geliyor, bu yüzden ateş madeni yeniyor; sert olan yu 
muşak olana üstün geliyor; bu yüzden maden ağacı yeniyor; sı 
kıştırılmış olan yayılmış olana üstün geliyor, bu yüzden ağaç toprağı
yeniyor; katı olan sıvı olana üstün geliyor, bu yüzden toprak suyu ye 
niyor}*
Herakleitos'u anımsayalım:
Ateş, havanın ölümünü yaşar, hava ateşin ölümünü; su, toprağın
ölümünü yaşar, toprak suyun ölümünü.
Soğuk ısınır, sıcak serinler; yaş kurur, kavrulan nemlenir.19
Herakleitos şunları da söylemiştir;
içimizde, yaşayan da ölen de, uyuyan da uyaıuk olan da. genç de
yaşlı da aynı şeydir; her biri yer değiştirir ve öteki olur.
Ayın akıntı içinde adım atarız ve atmayız; biz biziz ve biz de 
ğiliz..20
İ.Ö. Dördüncü yüzyılın sonunda ölmüş olan Hui Shih şöyle söylüyor­
du:
Gökyüzü toprak kadar alçaktır; dağlar bataklıklarla aynı dü 
zeydedir
Güneş öğleyin batıyor tam; hem yaratık daha doğuşta ölmeye baş 
lıyor.21
***Fung Yu-lan, 2.22-3.
19Hcrakleitos, B 76, B 39.
20Aynı yerde, B 88, B 49.
21 Hughes. E. R. s. 120.
ÇtN
77
Bunlar rastlantı alıntılar değil. Çin deyişleri, erken Konfüçyüsçü-
lerin bir özelliğidir; Yunan deyişlerinin de Sokrates öncesindekilerin
özelliği olduğu gibi. Hepsi bu kadar da değil. Bu dönemin Çinli düşü­
nürleri, Y unanlılar gibi, doğa kadar yaşamın ve insanın bütünüyle de
ilgileniyordu. Amaçları, ussal araştırma yoluyla çevrelerindeki dün­
yayı doğru bir biçimde anlamak ve bu hakikate göre yaşamaktı. Do­
layısıyla. etikle, fizik bilimiyle olduğundan daha az ilgilenmiyorlardı;
aynı ilkeleri bilgi dallarının her ikisine de uygulama yollarını arı­
yorlardı. Pythagorasçılar gibi Konfüçyüsçü’ler de bütün öğretilerini
hiçbir ayrım yapmaksızın Usta'ya bağlama âdetini izliyorlardı; sonuç
olarak, kuramlarının çoğu kesinlikle belli bir tarihe bağlanama-
maktadır. Konfüçyüs'ün orta öğretisinin —ya da ortalama di­
yebiliriz buna— Pythagoras’tan yirmi yıl kadar yaşlı olan Kon­
füçyüs'ün kendisine olmasa bile, en azından, torunu Tzu Ssu'ya kadar
gittiğine inanılmaktadır.
Usta dedi ki: "yetkin ortadır; artık uzun süredir çok az kişi ula 
şabilmektedir ona..."
Tzu Ssu güçlü adamları sordu ona ve Usta dedi ki: "Güneyli türden
güçlü adamları mı soruyorsun, kuzeyli türden güçlü adamları mı,
yoksa belki de kendini güçlü kılmayı? Güneyin güçlü insanı yüce ruhlu
ve öğretimde soyludur, kendisine kötü davranılınca öç almaz. Gerçek
terbiye görmüş insanın alışkanlığı böyle olmaktır. Kuzeyin güçlü in 
sanı silahların gölgesinde yaşar ve yakmmasız ölür. Gerçek gücü olan
insanın alışkanlığı böyle olmaktır. Dolayısıyla, gerçekten yetişkin
insan gücüne sımsıkı bağlıdır, uyumlu bir ruha ve dirence sahiptir,
orta bir durum alır ve şu ya da bu yana yalpalamaz. Ne kadar sağ 
lamdır gücü! İyi bir yönetim varsa, ilkelerini değiştirmez; kötü bir yö 
netim varsa, yaşamı tehlikede olsa bile, değişmezP
Hiçbir Babilli ya da Mısırlı hiçbir zaman bu şekilde konuşmaz ya da
düşünmezdi; ama Pythagoras ve Sokrates, evet. Eğer Herodotos Çin'e
kadar gidebilseydi, Loyang'ta kendini Babil ya da Memphis'te oldu­
22Aynı yerde, s. 33-34.
78
DOĞU DESPOTİZMİ
ğundan daha çok yurdunda hissederdi; çünkü çağdaşı Tzu Ssu'yla
ancak orada karşılaşabilecek, onunla ortak şeyleri paylaşan bir dost­
luk içinde nice günler geçirecekti:
We spent them not in toys, in lusts, or wine,
But search of deep philosophy.
Wit, eloquence and poetry;
Arts which I loved, for they, my friend, were thine.23
(Boşa, kösnül şeylere ya da şaraba harcamadık günleri;
Derin bilgeliği aradık.
Aklı, güzel sözleri ve şiiri;
Çünkü dostum, âşığı olduğum sanallar seninkilerdi.)
Bundan sonraki sayfalar doğu ile batı düşüncesi arasındaki bu ya­
pısal benzerliklerin önemini aydınlatabilecektir; fakat umudumuz
odur ki, konu, özgül tarihsel koşulların ışığında benzerlikleri ve ay­
rılıkları açıklayarak sistemli bir biçimde davranmada uzman biri ta­
rafından ele alınır. Çekici ve öğretici bir görev ve dünya barışma bir
katkı olurdu bu. Burada bırakmalıyım konuyu.
23Abraham Cowley.
IV
YAKINDOĞU
1. Tarım
( Ç İN’DE büyük ölçüde sulamanın gelişimi ancak Chou Ha­
nedanından başlar; orada hiçbir zaman Mısır'da ve Mezopotamya'da
olduğu kadar önemli olmamıştır. Nil'in, Fırat'ın ve Dicle'nin vadileri
ancak bataklıkların kurutulmasına başlandıktan ve seller kontrol al­
tına alındıktan sonra yaşanabilir olmuştur. Bu da komşu köylerden
seferber edilen ve belli bir plana göre örgütlenen büyük bir emek gü­
cüyle yapılmıştır. Bu yolla, kökende kabilesel olan ilkel köy top­
lulukları, sulama havzasına ya da besleme bölgesine eş düşen geniş bi­
rimlere çekilmişti; üretimin bir tek merkezden belli bir üretim
düzeyinde kontrol edilebildiği ekilen toprak miktarı demekti bu da.
Bu gelişmeler ancak yeni bir işbölümüyle. kafa ve el emeğinin ay­
rılmasıyla mümkün olmuştu; bu işbölümü, dünyanın o güne kadar
gördüğünden daha çok olaylarla dolu ve gerçekten de İ.S. onaltıncı
yüzyıla kadar bir eşi daha görülmeyecek bir ekonomik, toplumsal ve
kültürel bir ilerleme dönemini açıyordu. Zamanın akışı içinde bu iş­
bölümü, mülklerin iki uzlaşmaz sınıf arasında bir bölünmeye uğ-
rayıncaya kadar büyümesiyle şekil değiştirdi. İlkel toplulukların baş-
kanlarından ve büyücülerinden gelen kafa emekçileri kendilerini,
etkinliklerini örgütledikleri el emekçilerinin ürettiği artık ürünü on­
ların ellerinden alan bir yönetici sınıf olarak kabul ettirdiler. Birincil
üreticiler, köylüler haraca, zorla çalışmaya ve zorunlu askerliğe bağ­
lanıyorlar, böylece devletin gelişmesi için gerekli insan gücünü sağ­
80
DOĞU DESPOTİZMİ
lıyorlardı; fakat toprağın mülkiyeti, büyük kısmıyla komünal olarak
kalıyordu.1Devletin bir işlevi olan büyük ölçüde sulama gereği olarak
toprakta özel mülkiyet yasaklanmıştı; en azından sınırlandırılmıştı;
fakat toprak, onu işleyen herkesin emeklerinin meyvalarından ya­
rarlandığı anlamında ortak değildi. Kendileri adına, insan bedenine
girmiş tanrı ya da tanrının yeryüzündeki yöneticisi olduğunu ileri
süren kralın temsil ettiği devlete aitti toprak. Ekonomik olarak, kral­
lık. büyük ölçüde sulamanın bir merkezden kontrole bağlı olduğunun
bir anlatımıdır; ideolojik olarak, yeni koşullarda, bir bireyin topluluğa
bağlılığını dile getirir. İlkel ortaklaşmacılıkta, gördüğümüz gibi, birey
ancak kabilenin bir üyesi olarak "toprağın sahibi ve sakinidir" (s. 55-
60), bu nedenle de, onun fiziksel dünya hakkındaki fikirleri kabilesel
ilişkilerinin bir izdüşümüdür. Fakat, çiftçiliğin dayandığı devletin or­
taya çıkışıyla birlikte kabile ilişkilerinin yerini, devam ettirilmesi
devletin işlevleri arasına giren sınıfsal ilişkiler aldı: birey, kabilenin
bir üyesi olarak değil, fakat kralın bir uyruğu olarak toprağa sahiptir
ve onun üzerinde oturur. Dolayısıyla, daha önce kabile çevresinde
toplanmış olan bütün fikirler şimdi krallığın çevresinde toplanmıştır;
eğer krala bir tanrı olarak tapınılıyorsa, onun kutsallığı, toplumsal
ilişkileri kendi kontrollerinden çıktıktan sonra insanların kafalarında
yaratılan kaybolmuş kabile birliğinin bir idealleştirilmesidir.
Genel olarak krallık ya da doğu despotizmi, devlet kontrolündeki
tarım temelinde ilkel ortaklaşmacılığın ötesine ilerlemiş bütün top-
lumların karakteristiği olan devlet biçimidir. Fakat hiç kuşkusuz, her
örnek kendine ait özgün özellikler gösterir. Bu bölümde bizi il­
gilendiren iki bölge, tarımlarının tümüyle sulamaya dayalı olmasıyla
birbirine benziyor; ama aralarında açıklanması gereken farklılıklar
da var.
Mısır'da yalnızca bir nehir var. İletişimi kolaylaştıran çok güzel
bir su yoludur bu. Yelkenli gemiler akıntı aşağı yüzebilir, hâkim kuzey
rüzgârıyla da akıntı yukarı sevk edilir. Ve nehir tek verimlilik kay-
'Clay, S. The Tenure o f Land in Babylonia and Assyria (Babil'de ve Asur'da
Toprağın Kullanımı), Londra, 1938; Frankfort, H. Kingship and the Gods (Krallık ve
Tanrılar), Chicago, 1948. s. 221.
YAKINDOĞU 81
n ağıdır. Aşağı Mısır'da çok az yağmur yağar. Yukarı Mısır'daysa, hiç.
Her şey. bütün yıl boyunca devamlı akan Nil'e bağlıdır: ancak, yukarı
bölümleri dağdaki karların erimesiyle şiştikten sonra her temmuz dü­
zenli bir biçimde seller meydana gelir. Topluluğun tüm yaşamı bu
olaya ve onun kontrol ediliş tarzına bağlıdır. Bu nedenlerden dolayı
ülkenin birleştirilmesi hızlı ve eksiksiz oldu. Üç evrede yapıldı bu:
daha sonraki günlerin eyaletlerine (nomoi) eş düşen alanlan el­
lerinde tutan yerel başkanlıkların ortaya çıkışı; Y ukarı ve Aşağı ola­
rak iki krallığın oluşması; ve ülkenin, İ.Ö. beşinci binyılın bitiminden
önce bir tek krallık altında birleştirilmesi; bu krallık, birçok hanedan
değişiklikleri dışında hiçbir duraksama göstermeksizin üç bin yıl var­
lığını sürdürdü. Ülkenin bir başka özelliği, onun coğrafik yalıtılmış-
lığıdır. Her iki yanda, kapalı bir koridor gibi ülkeyi çeviren çöller Çin
Seddi'nden daha etkili bir engel sağlıyordu. Dış dünyaya hemen
hemen kapatılmış olan krallık kendi kendine yeter biçimde büyüdü ve
sonunda durağanlaştı. Eski dünyada başka hiçbir yerde yerel koşullar
bu kadar kesin bir etki yaratmamıştır. Toprağı işleyenlerin yarattığı
bol artık-değerin büyük bir bölümünün savurganlıkla uğruna har­
candığı ölülere tapınma, bunun en göze çarpan bir örneğidir. Mısır'a
özgü bir şey değildi bu. ama orada garip bir biçim aldı. Bunun, ayırıcı
özelliği olan mumyalamanın yapılabilmesi, yalnızca yağmur ol­
madığı için mümkün oluyordu; bu pratikse, piramitleri esinlendiren
yanılsamanın ortaya çıkmasına neden oldu; ölmüş kralların otur­
maları için dikilen bu piramitlerde krallar sanki hiç ölmemişler gibi
sonsuza kadar uzanmış yatıyorlardı.
Mezopotamya'da, her biri birçok kollara sahip iki nehir vardır.
Nil'den daha az kolaylıkla seyahat edilir üzerlerinde; Özellikle Dicle
azgın bir nehirdir, ülkede şiddetli yağmurlar yağdığı için sel basmaları
daha az düzenlidir. Bir tek sistemle sulanacak alanlar sınırlıydı. Da­
hası. ülke yalıtılmış olmak şöyle dursun, batıda çölden gelecek gö­
çebelere, doğuda ve kuzeyde ise Ermenistan ve Elam'dan gelecek
dağlı kabilelere açıktı. Temel birim kent devletiydi. Mezopotamya
kentleri devamlı savaştaydı; zaman zaman silah gücüyle birleşmiş ol­
82
DOĞU DESPOTİZMİ
salar da bu imparatorluklar kalıcı olmuyordu. Ur, Babil. Nineveh
yükseldi ve çöktü. Mezopotamya düşüncesinin karakteristiği olan gü­
vensizlik duygusu. Frankfort ve diğerlerinin sandığı gibi2 hava ko­
şullarının belirsizliğiyle değil bu tarihsel koşullarla açıklanmalıdır. Bu
yolla. Mısır ve Mezopotamya krallıklarının aldığı farklı biçimleri de
açıklayabiliriz.
2. Mısır Krallığı
Mısır yazısında "köy"ün işareti bir çember içine çizilmiş bir haçtı.3
Haçın köy yollarını temsil ettiği ileri sürülmektedir. Böyle de olabilir,
fakat işaretin bir bütün olarak —dört bölüme ayrılmış bir çember—
ilkel köy topluluğunun tipik kabile yapısına denk düştüğü gözlemi
daha önemlidir.
Nil'deki ilk yerleşim geçiciydi.4Yıllık seller yatıştığında orada bu­
rada, diğer kısımlardan daha yüksek, güneş ışığında parıldayan kalın
bir çamur tabakasıyla kaplı toprak parçaları belirirdi. Avcılar ku­
lübelerini buralara kurar, arpa, buğday eker biçerler ve gelecek yılın
seli onları geri çekilmeye zorlayıncaya kadar orada kalırlardı. Za­
manla. komşu köylerin emek gücüyle birleşince. bu yüksek yerleri
hendekler ve toprak setlerle korumayı öğrendiler ve yerleşim yerleri
süreklilik kazandı. Daha sonralarıysa bir grup komşu köy tek bir mer­
kezden örgütlendi, ilk yerleşim yerlerine benzer fakat daha geniş, yüce
başkanın konutunu da içeren yerlerdi bunlar. Ona belki de, çevre
köylerden bir yaşlılar kurulu oluşturan klan başkanlan yardım edi­
yordu. Bu bölgelerde topraktan yapılma kaplar bulundu kazılarda;
bazılarının üzerinde totem olduğu besbelli, asalet armaları taşıyan
bina ve tekne resimleri vardı. Birleşme süreci burada durmadı. Daha
önce belirtilmiş nedenlerden dolayı Y ukarı ve Aşağı olmak üzere iki
krallık oluşuncaya kadar sürdü ve İ.Ö. 3000 yılından kısa süre önce
tüm ülke 1. Hanedan'ın yönetiminde birleşti.
2Frankfort, H. Before Philosophy (Felsefe Öncesi), Londra, 1949, s. 138-9.
Gardiner. A. Egyptian Grammar (Mısır Dili Dilbilgisi), 2. basım, Oxford, 1950.
Frankfort, H. Krallık ve Tanrılar, s. 17.
MISIR
Harita i
84 DOĞU DESPOTİZMİ
Köyün yüksek kısmı, selden ilk ortaya çıkan toprak olarak kutsal
sayılıyor, onun üzerine dikilmiş olan tapmak ya da mabedin dünyanın
yaratılışı törenlerle temsil ediliyordu. Bu düşünce, en yüksek mimari
anlatımını, eski tepe fikrini cisimleştirecek biçimde tasarlanmış pi­
ramitlerde buldu.5 Bu fikir, mitsel olarak kuru toprağın güneş tara­
fından sulardan yaratıldığı inancından dile geliyordu; bu mit de, güç­
lerini sağlamlaştırmak için krallarca kullanıldı. Her kral, güneş-tann
ile özdeşleştiriliyor ve dünyanın yaratıcısı olarak gösterildiği taç
giyme töreninde hükümranlık haklarını kazanıyordu. Bu yolla, halka
krallığın insanda ve doğadaki birbirine benzer düzeni sürdürmenin
gerekli aracı olarak dünyanın başlangıcından beri hep var olduğu
inancı öğretiliyordu.
Sed şenliğinin, taç giymenin jübilesi olan törenlerinden birine
Tarlanın Adanışı adı veriliyordu.6 Bir toprak parçası işaretleniyor ve
sonra Aşağı Mısır'ın kırmızı tacını giymiş olan kral onun üzerinden
dört kez yürüyordu, yüzünü pusulanın dört yönüne sırasıyla dönerek;
sonra aynı şeyi. Yukarı Mısır'ın beyaz tacını giyerek yapıyordu. Böyle
yapmakla yalnızca Mısır’ı değil bütün dünyayı yönettiği savını yer­
leştirmiş oluyordu. Bir başka törende apaçık görülebilir bu: bu törende
kral toprağın içinden geçer ve onun dört yanına dokunurken, göklerin
dört yanına doğru okyanusu geçerken gösteriliyor. Yine aynı şenlikte,
kırmızı tacını giymiş olarak, iki yanında iki resini kişinin oturduğu
gösteriliyor: resmi kişiler onun gücünü ilân eden bir İlâhi okur, sonra
yerlerini değiştirip İlâhiyi yeniden okur, sonra onun önünde dururlar,
arkasında dururlar, her durumda aynı İlâhiyi tekrarlar, böylece resmi
kişilerden her biri pusulanın dört yönüne aynı şeyi ilân etmiş olurlardı.
Sonra, kral beyaz tacı giymiş olarak alayıyla birlikte Horus ve Seth
tapınaklarına giderdi, orada bir din adamı bir yay ve oklar verirdi
ona. Güneye, kuzeye, doğuya ve batıya dört ok attıktan sonra her de­
fasında sırasıyla dört bölüme yüzünü dönerek dört kez tahta otur­
tul urdu.7
5A.g.y., s. 151-2.
6A.g.y., s. 85.
7A.g.y., s. 87-8.
YAKINDOĞU
85
Unvanlarından biri "Y akan ve Aşağı Mısır'ın Kralı" idi. Bir baş­
kası, Aşağı Mısır'ın kobra tannçası ve Y ukarı Mısır'ın akbaba tanrı­
çası demek olan "İki Hanım”dı. Bu, krallığın iki kez bölünmüşlüğüne
uymaktadır. Aynı nedenle iki veziri, iki hazinedarı ve zaman zaman
iki başkenti vardı. Aynı zamanda Horus ve Seth'e dayanarak "İki
Efendi" diye de tanınırdı. Bu iki sayısı Osiris Mitine aittir: Osiris her
yıl Seth tarafından kılıçtan geçirilir, kız kardeşi İsis onun yasını tutar,
sonra oğlu Horus tarafından öcü alınırdı. Bu son unvanın yalnızca iki
krallığın birleşmesini değil, aynı zamanda kralın kişiliğinde bütün
doğal ve toplumsal zıtlıkların birleştirildiğini gösterdiği ileri sürül­
mektedir. Krallık makamına kendi yapısından dolayı ikili olarak ba­
kılırdı. Bu. her kralın, göbek kordonunun da gösterdiği gibi ölü doğ­
muş bir ikizi olduğu inancından —çok eski bir inanç bu elbet— da
açıktır.8 Bundan başka, tıpkı kralın güneşle özdeşleştiriliş! gibi iki­
zinin de ay-tanrıya dönüştüğüne inanılırdı. Kralın ikiliği evrenin iki­
liğini ifade ediyordu.
Bu nedenlerden dolayı, ikili krallığın politik kökenini yadsımak-
sızm. Frankfort bu ikilik ilkesinin salt politik bir düşünce olmaktan
öte bir şey olduğunda direnmektedir:
Bu olağanüstü düşünce. Mısır'daki, kökü çok derinlerde olan bir
eğilimi: dünyayı değişmez bir denge içinde bir seri zıtlar çifti olarak
ikili terimlerle anlama eğilimini politik bir biçimde dile getiriyordu.
Bir bütün olarak evren "gök ve yer" olarak biliniyordu. Bu kavram
içinde "yer", "kuzey ve güney", "Horns'un ve Seth'in payı", "iki top 
rak", "Nil'in iki kıyısı" gibi yine ikili olarak kavranıyordu. Bu eşan 
lamlı sözcüklerin sonuncusu, onların politikadışı karakterini açıkça
gösteriyor. Onlardan her biri, daha kapsamlı çift olan "gök ve yer"iıı
ikinci öğesine eşdeğerdir; politikaya değil evrenbilime aittirler. Yine
de, onlardan her biri tüm insanlık ve yeryüzünün tüm kararları Fi 
ravuna bağlı olduğu için kralın egemenlik alanını tanımlamaya uy 
gundu. Onun krallığı çoğu kez "güneşin çevrelediği şey" yani yeryüzü
olarak tanımlanırdı; Yunanlılarsa... "İki Toprak"a, he oikoumene:
"üzerinde oturulan tüm yeryüzü" derlerdi. Firavun ikili unvanlar alır
*A.gy„ s. 70.
86 DOĞU DESPOTİZMİ
ya da kendisine "İki Toprağın Efendisi" adını verirken, bölünmüş kö 
keni değil gücünün evrenselliğini vurguluyordu.9
Bu yorum bir nokta dışında kuşkusuz doğru. Bundan önceki say­
falarda zıtların birliği fikrinin Mısırlılara özgü olmamak şöyle dursun,
ilkel düşüncenin temeli olduğu, aslında toplumun kendisi kadar eski
olduğu gösterilmişti. Bununla birlikte, Mısır'da, Çinlilerinkiyle karşı­
laştırıldığında en iyi anlaşılabilecek farklı bir biçim aldı. Çin'de, dört
asal yöne ek olarak bir beşincinin: merkezin olduğunu görmüştük; iş­
levi. devamlı etkileşimleri dünyayı hareket halinde tutan zıtları dü­
zenlemek olan kral oturuyordu burada. Mısır'da iki zıt. kralın ki­
şiliğinde dinginlik kazana. Burada, düzenlenmiş bir çelişki yerine
değişmeyen bir denge buluruz. Frankfort'un gözlediği gibi. Mısırlılar
için evren duruktu. Niçin diye soracak olursak, nedeni. Nil'in taş­
masının hep birlikte kontrol edilmesi gereğinin belirlediği ve ülkenin
yalıtılmışlığının da desteklediği monarşinin olağanüstü sağlam­
lığında, dengeliliğinde bulunacaktır. VI. ve XII. Hanedanlardan sonra
monarşi bir kez daha çöktü ve ancak merkezi yetke tekrar kuruldu­
ğunda sona eren bir kaos dönemi ortaya çıktı. Daha sonra. XVIII. Ha­
nedanın yönetiminde. Birinci İmparatorluğun kurulmasından sonra
Firavunlar, kendi halkları içinde benzer savları ileri süren yabancı
monarklarla ilişkiler kurdular; yani kendilerini, dünyanın tek yöneti­
cileri niteliği olmaksızın yutturamıyorlardı artık. Kutsal krallık öğ­
retisi usdışı hale geldi.10Bu nedenle, Mısır kralları hakkında dikkate
değer şey, iktidara geldikleri günlerin koşulları sayesinde, bütün kral­
ların her zaman yapmaya çalıştıkları şeyi yapmada, yani, gücün mer­
kezileşmesinden ortaya çıkan fikirleri, sömürülen sınıfı tinsel bir kul­
luk halinde tutmanın bir aracı olarak kullanmada çoğundan daha
başarılı olmalarıdır. Bunun nasıl gerçekleştirildiği Caudwell tarafın­
dan çok güzel açıklanmıştır:
Çok gelişmiş bir tarım uygarlığında piramidin tepesinde bir tanrı-
kral meydana gelir ve bütün toplumsal gücü elinde tutar görünür. Kö 
9A.g.y.,s. 19.
10^.S.y., s. 57.
YAKINDOĞU 87
lenin kendisiyse tanrı-kralın elinde tuttuğu toplumsal emeğin gücüyle
karşılaştırılırsa pek küçük görünür. Birlik halinde köle, çok büyük bir
gücü, piramitleri kurma gücünü elinde tutmaktadır. Fakat bu güç,
köleye kendi gücü gibi gelmez; o gücü yöneten tanrı-krala aitmiş gibi
görünür. Bundan dolayı da köle kendi ortak gücü önünde küçülür,
tanrı-kralı tanrılaştırır, tüm yönetici sınıfa kutsal gözüyle bakar. Bu
kendine yabancılaşma, onu ortaya çıkarmış olan mülkün ya 
bancılaşmasının bir yansısıdır ancak. Kölenin duyduğu küçüklük duy 
gusu yalnızca köleliğin değil, aynı zamanda köleliğin var olduğu ve
büyük bir toplumsal gücü sağladığı bir aşamaya gelmiş olan toplumun
gücünün belirtisidir. Bu güç, kölenin karşı kutbunda, Mısır'ın, Çin'in,
Japonya'nın iv Sümer. Babil ve Akad kent devletlerinin laıın-
krallarının görkemi ile dile gelir... Din olayını inceleyen Marx'm daha
I844'te sezdiği gibi: "Bu devlet, bu toplum, dini —dünyanın tersine
dönmüş bilinci olan din'i— doğurur, çünkü dünyanın kendisi de ter 
sine dönmüş bir dünya'dır. Din. bu dünyanın genel kuramıdır, an 
siklopedik özetidir, herkesçe anlaşılabilir mantığıdır, tinsel point
d'honneur'ıVY/wr, coşkunluğudur, moral kaynağıdır, kutsal tamamlayı 
cısıdır. genel avuntusu ve haklı gösterilişidir. İnsanın diişlemsel biçimde
gerçekleşmesidir, çünkü insanın doğru bir gerçekleşmesi yoktur."11
3. Mezopotamya Krallığı
Mezopotamya toplulukları kökenlerinde Mısır'dakilere ben­
ziyordu. Çekirdeği, çekilen suların ortaya çıkardığı, sel artığı küçük
bir topraktı; bu toprak parçası, setler ve kanallar ağı içinde kolektif
emekle giderek genişledi. Burada oturanlar, kadın-erkek bütün eriş­
kinlere açık bir topluluk halinde örgütlenmişti; topluluğun başında
aile reislerinden oluşan bir yaşlılar kurulu, onların başında da top­
luluğun gerçek önderi olan bir yüce rahip bulunurdu. Bu rahip, top­
luluğun tahıl birikiminin ve araçlarının konduğu kutsal yerden ya da
Caudwell. C. Yanılsama ve Gerçeklik, 2. basım. Ixmdra, 1ÇM7, s. 39-40; Marx. K.
Critique o f Hegel's Philosophy of Law (Hegel'in Hukuk -Felsefesinin Eleştirisi). Marx-
Engeis Gesamptausgabe.
88
DOĞU DESPOTİZMİ
tapmaktan sorumluydu, ortaklaşa sahip olunan ve işlenen sürülebilir
topraklan yönetirdi. Onun ve yardımcılarının, daha ilerlemiş Po-
linezya ve Amerika kabileleri arasında gördüğümüze benzer12büyüsel
bir kardeşlik birliği oluşturduğu ileri sürülmektedir.13 Tapınakta ta­
pınılan tanrı ve tanrıçalar, topluluğun dayanışmasını ve üretimin ör-
gütleyicileri olarak din adamlarına verilen yetkeyi simgelerdi.
Bu topluluklar genişledikçe kent-devletleri halinde birleştiler.
Kent, büyük ölçüde yapılan tarımla, hammadde dışalımını gerektiren
madencilik de içinde son derece gelişmiş bir el sanayiinin birleşmesine
dayanıyordu. Nil gibi. Fırat ve Dicle'nin alüvyon vadileri madenler­
den yoksundu; fakat Mısır kralları hemen sınırlarının ötesinde Si­
na’nın bakır madenlerine sahipken Mezopotamya kentleri maden ge­
reksinmelerini. artık tahıl ürünlerini dağ kabileleri ile değiştirerek
Elam'dan elde etmek zorundaydılar. Maden gereksinimi ticaretin ge­
lişmesini hızlandırıyordu.
Kent, bir köy toplulukları bileşiği olarak, her birinin kendine özgü
tanrısı olan, biri kentin koruyucu tanrısı olarak üstünlüğe sahip, bir­
çok tapınağı içeriyordu. Rahiplik, kurulun güçlerini ele geçirmek ve
toprağı sahiplenmek yoluyla bir yönetici sınıf olarak kendini güç­
lendirmişti. Toprağın bir bölümü, özgür köylülere ait olan küçük par­
çalara bölünmüştü, fakat büyük kısmı tapınaklara aitti. Bu topraklar,
savaş esirleri ve rahiplerin angarya çalıştırdığı küçük toprak sa­
hiplerince işletiliyordu. Zanaatkarlar da aynı şekilde sömürülüyordu:
çalışma zamanlarının ya da ürünlerinin büyük kısmını rahiplere ver­
mek zorundaydılar. Ortak mülkiyet masalı, tapınak topraklarının o
yörede tapınılan tanrıya ait olduğu öğretisiyle ayakta tutuluyordu.
Aynı şekilde, kentin tümünün onun koruyucu tanrısının mülkü olduğu
varsayılıyordu; bu mülk, sulama, ticaret ve dış ilişkiler gibi kamuyu il­
gilendiren sorunlara bakan kent yöneticisi baş rahip tarafından ko­
ruyucu tanrıdan anlaşmayla devralınmıştı. Bu koşullar meta üre­
timinin gelişmesine, bütün ülkenin kralın kendi evi gibi yönetildiği ilk
dönemlerdeki Mısır'da hâkim olan koşullardan daha uygundu; ger­
12
Frankfort, H.. Krallık ve Tanrılar, s. 215.221; J acobsen, T.,Primitive Democracy
in Ancient Mesopotamia (Eski Mezopotamya'da tikel Demokrasi), J NE2. 159. s. 163,
174.
13Childc. V. G. Tarihte Ne Oilin'! Londra, 1942, s. 82-3.
YAKINDOĞU
89
çekten de, meta üretimi, değiş-tokuş aracı olarak gümüş külçelerin
kullanıldığı noktaya kadar gelmişti. Ama orada durdu, çünkü ra­
hipler sulama işini kontrol etmelerinden kaynaklanan büyük servet
ve güç sayesinde maden ticaretinin gerçek tekelini ellerinde tutacak
ve böylece bağımsız bir tüccar sınıfının ortaya çıkışını önleyecek
kadar güçlüydüler.14 Mezopotamya'da ve Mısır'da aynı şekilde, ti­
caret, toprağı işleyenlerden haraç olarak alınan artık-ürünün bir bö­
lümünü mala dönüştüren yönetici toprak sahipleriyle sınırlandırıl­
mıştı.
Komşu kentler arasındaki ilişkiler genellikle oturmamıştı; çünkü
su kaynakları gibi yaşamsal konularda bağımsız olmalarına karşın
nüfusun ve meta üretiminin artışı onları birbirine rakip yapmıştı.
Yönetici sınıf, eski günlerden, dağlara yapılan esir atanlarından emek
gücü biriktirmişti; tapınakların ya da özel yurttaşların sahip olduğu
esirlerse topluluğun önemli bir bölümünü oluşturuyordu. Savaş za­
manında kent, belirli bir süre için mutlak güçle donatılan bir savaş-
başkanı (lugal) seçerdi. Sözcük olarak "büyük adam” anlamına gelen
bu unvan bir toprak sahibi ya da bir köle sahibi için de kullanılırdı.15
Sınıf savaşımının şiddetlenmesi ve savaşların büyümesiyle, acil za­
manlarda seçilen "büyük adam" sık sık, acil durum atlatıldıktan
sonra görevi bırakmayı reddeder olmaya başladı; ya da bir kentin yö­
neticisi, bir başka kenti yenince o kentin "büyük adam"ı ya da sahibi
olarak kendini zorla kabul ettirmek ister oldu. Zamanla bu kral­
lardan bazılan, bugün de denilebileceği gibi, ülkenin büyük bir bö­
lümünde yönetimi ele geçirdikten sonra kutsallık savlarıyla güçlerini
sağlamlaştırmaya çalışıyorlardı. Akad'lı Naram-Sin, II. Ur Haneda­
nı. İsin kralları ve daha başkalan hep böyle yapmıştı. Aynı Naram-
Sin, güneş-tanrıdan alınmış bir unvan üstlenerek kendini "Dört Bu­
cağın Kralı” ilân etmişti.16Asur kralları kendilerine "Evrenin Kral­
ları" derlerdi; bunlardan biri de. Akad ve Asur unvanlarını birleşti­
rerek "Dünyanın Dört Bucağının Kralı" diye bilinirdi.17
Yani krallığın kutsallığı öğretisi Mezopotamya'da tutunamadıysa
bu, istekliler aşırı derecede alçakgönüllü oldukları için değil, aksine,
rekabet çok şiddetli olduğu içindi.
14Aynı yerde, s. 117-8, Frankfort, ag.y., s. 223.
15Frankfort, a.g.y,, s. 218.
16A.g.y.,s. 228.
17/l.g.y.,s. 230.
MEZOPOTAMY A Harita II
B abi l _
J la f g Ş p s ^ l JVzkpzag
A fa jişU lM r * A j i a r
A /SIN ' • rr~.
Sj&D3ÇU2!&4K*
ARABİSTAN
YAKINDOĞU
91
Biraz önce andığımız krallık unvanları da gösteriyor ki, Mezopo­
tamya halkları dörde ayrılmış bir çember olarak ilkel evren kav­
ramını paylaşıyorlardı. Başka kanıtlar da aynı sonuca götürüyor bizi.
Mezopotamyalıların en belirgin yapıdan ziggurat ya da katlı-kuleydi:
İsraillilerin tanımıyla: "göklere ulaşan kule."18 Tanımlama uygun
düşmekte, çünkü bu yapılar yeryüzüyle gökyüzü arasında, kralın yu­
karı çıkmasını, tanrının aşağı inmesini mümkün kılan taş basamaklar
olarak tasarlanmıştır. Gerçekte, evrenin modelleriydiler. Tepelerinin
göğe dokunduğu varsayılır, tabandaysa "yerin altındaki sular"ı temsil
eden19 bir su deposu yapılırdı. Ashur'un zigguratı, "dünya dağının
evi"ni temsil ediyordu. Üstteki kadar üçgen ya da kareydi, dört asal
yöne dönüktü.20 Örenlerin bugünkü durumda katların sayısını sap­
tamak kolay değil, fakat öyle görünüyor ki. ilk günlerde genellikle üç
ya da dört idi.21 Kil bir silindir üzerine çizildiği gibi, Erech IV zig-
guratmda üç kat vardı; en alttakinde üç, ortadakinde iki, en üst-
tekindeyse iki hücre olmak üzere toplam yedi hücre vardı kulede.22
Babil zigguratı, onu ziyaret etmiş olan Herodotos tarafından sekiz
katlı olarak tarif edilmiştir.23 Fakat Babil kaynaklarından yalnızca
yedi kat olduğu ortaya çıkıyor, aradaki fark, Herodotos'un dışardan
görülmeyen zemin katını (kigal) ayrı bir kat olarak saymış olduğu
varsayımıyla açıklanıyor.2'* Borsippa zigguratı kesin olarak yedi kat­
lıydı. "Gökyüzünün ve Yeryüzünün yedi yol göstericisinin evi" diye
tanınırdı. Bu adlandırma, katların, yedi "gezegen"in kürelerini temsil
ettiğini gösteriyor (Satürn, J üpiter. Mars, Venüs. Merkür, Güneş ve
Ay). Bunların başlangıçtaki siyah, turuncu, kırmızı, beyaz, mavi, san,
altın ve gümüş rengine boyalı oldukları sanılıyor.25 Böylece, yapı,
I8Gen. 11.4.
I9Langdon. S. CAH 1.399.
20Parrot. A.. Zigguraıs et Tours de Bııbel (Ziggurallar ve Babil Kulesi), Paris.
1949, s. 102.
21Langdon, CAH 1,390-1.
^Parrot, s. 37.
^Herodotos, I. 181.
24Parrot, s. 27.
25Aynı yerde, s. 204.
92 DOĞU DESPOTİZMİ
"yedi gezegen "e. yedi büyük tanrıya, yeraltının yedi kapısına, yedi
rüzgâra ve haftanın yedi gününe karşılık oluyordu. Sümer dilinde
evren fikri yedi sayısının simgesiyle yazılırdı.26
Bu yedi katlı evren kavramı en yazısal anlatımını, Lewy tara­
fından çözülmüş olan,27 Babil'in dünya haritası olarak bilinen bir
tablet üzerindeki desende bulur. Ortada Babil kentinin bulunduğu eş-
merkezli iki çember vardır. Fırat nehri dağlardaki kaynağından de-‘
nize döküldüğü bataklıklara kadar tüm boyutuyla gösterilmiştir.
Çemberler arasındaki alan, Y unanlılarca Okyanus olarak bilinen
"Acı Nehir"dir. Tabletin kenarlan dökülmüş, ama kalan kısmı, dış
çemberin düzenli aralarla sıralanmış yedi ikiz kenar üçgenin ta­
banlarından geçtiğini yeterince gösteriyor; böylece, tabletin tümü
yedi-uçlu bir yıldız görünümündeydi. Yedi uçtan her biri na-gu-u
"bölge" sözcüğüyle belirlenmiştir ya da idi; onlardan biri "güneşin gö­
rünmediği yer" gibi biraz daha açıkça tanımlanmıştı. Lewy daha iler­
de bu yedi üçgenin gerçekten de yedi rüzgârın —bir başka yerde "ev­
renin yedi tanrısı" olarak tanımlanmıştır— oturma yerleri olan yedi
dağ olduğunu gösteriyor. Dağların zirveleri göklere destek oluyor, ta­
banları ise yeraltı dünyasına giriş yerlerini gizliyor; hep birlikte, dün­
yanın çevresinde bir halka oluşturuyor, cennet ve cehennem böl­
gelerinin bu halka boyunca birleştiği sanılıyordu.
Bu yorumun doğruluğu konusunda pek kuşku yok gibi görünüyor.
Cennet ve cehennem arasında bir bağ görevini de gören zigguratın bir
dağ olarak tasarlandığı gerçeğine uyuyor. Nitekim. Lewy daha ileri gi­
diyor ve yedi ayrı cins rüzgâr olduğuna değgin kanıtlar saydıktan
sonra her türden bir rüzgârın Babil döneminin başta gelen yedi ken­
tinin her birinde —Ur, Nippur. Eridu, Kullab, Lagash. Kesh ve Shu-
ruppak— mesken tuttuğuna inanıldığını ileri sürüyor.28 Y ani bu kent­
lerin zigguratlan, başkentleri merkezdeki Babil olmak üzere evrenin
yedi rüzgârını temsil ediyordu.
Yedi sayısının kutsallığı nereden geliyor sorusunu yanıtlamak ka­
lıyor bize. Diğer bir deyişle, Babil'den Yahudi dini yoluyla bize gelen
^Lewy, J . ve H. The Origin o f the Week and the Oldest West Asiatic Calendar
(Haftanın Kökeni ve En Eski Balı Asya Takvimi), IIUC 17.1, s. 16-7.
21A.g.y.. s. 10-1.
2SA.g.y., s. 37.
YAKINDOĞU
93
yedi günlük haftanın kökeni nedir? Bu sayının anlamını ayın dört
bölümünden aldığı ileri sürülmekte bazen. Fakat. Nilsson'un gös­
terdiğine göre ayın dörde bölünmesi basit bir gözlemden doğmuş ola­
maz: "o kendi başına sayısal bir dizgedir."29 Lewy paylaşıyor bu gö­
rüşü. Yedi sayısı ayın günlerini bölerek elde edilmemiştir; tersine, ayın
günleri kutsal sayıya bölünmüştür. İmdi, Babil ayında beş "sabbath"
ya da uğursuz gün vardı — 7 inci. 14 üncü. 19 uncu. 21 inci ve 28 inci
günler. 19 uncunun eklenmesi, Lewy'nin gösterdiği gibi, gelen ayın
başlangıcından sonraki 49 uncu —yedi kere yedi— gün olduğu içindir;
bundan ve başka kanıtlardan ilk Asur takviminin hiç de ayın ken­
disine değil, kolaylık olsun diye her birinde elli gün hesaplanmış olan
yedi haftalık yedi döneme dayandığı sonucuna varıyor.30
Y edi noktalı sistemle dört noktalı sistem arasındaki ilişkiye dö­
nerek. Lewy. içinde iki sistemin birleştiği birtakım yazılar anıyor. Ör­
neğin bir Sümer duasında şunları okuyoruz: "Y edi rüzgâr adına, dün­
yanın dört bölgesi adına..." Ve yedi nokta sisteminin ötekinden daha
eski olduğunu söylüyor
Birçok yazı, dört ana yöne adlarını veren ve yaklaşık olarak pu 
sulanın dört ucunu karşılayan dört temel rüzgâr tanıyor. Bununla
birlikte... ufkun böyle dört kısma bölünüşünün, yedi rüzgârın, pusulayı
yedi sektöre bölerek yedi ana yönü tanımladığı bir başka sistemin ye 
rini aldığı açıktır 31
O zaman, yedi nokta sisteminin kökeni neydi? Lewy, aynı za­
manda "rüzgâr" anlamına gelen Akad dilindeki "gün" sözcüğüne ve
aynı zamanda "rüzgâr" ve "fırtına" için kullanılan Sümercedeki işa­
rete dikkati çektikten sonra, Y akındoğu'da "kara ve deniz riizgâr-
^Nilsson, M. P. Primitive Time Reckoning (llkel Znman Tahmini), Lund/Oxford,
1911.s. 171.
30Lewy, J . a.g.y., s. 51.
3IA.«.>„ s. 7-8.
94
DOĞU DESPOTİZMİ
larımn günlük düzenli bir tekrarlanırı" olduğunu göstermek için ka­
nıtlar bulunuyor. Bunun, "gün" ve "rüzgâr" için ortak bir sözcüğün ya
da işaretin kullanılışını açıkladığını ileri sürüyor ve yedi günlük haf­
tanın "yedi rüzgârdan her birine bir gün ayırmak yoluyla yaratıldığı"
sonucuna varıyor.32
Bu sonuç bizi yine, neden yedi rüzgâr sorusuyla karşı karşıya bı­
rakıyor. Başta sorduğumuz soru henüz yanıtlanmadı. Öyleyse, ye­
niden geriye dönelim. Yedi nokta sistemine öncelik vermek için gös­
terilen kanıtlar kesin değil. Bu karşı çıkış, bununla ilgili olarak
Lewy'nin gönderme yaptığı bütün yazılara ve her şeyden önce yedi tür
rüzgârı tanıtmak için dayandığı metinedir. Bu rüzgârlar şöyle tanım­
lanıyor:
(1) insan şeklinde çizilen "hoş rüzgârlar" ya da “yaşam rüzgârları",
(2) kuş yüzleri ve kanalları olarak çizilen "koruyucu rüzgârlar",
(3) suyunun arıtıcı etkisi olduğuna inanılan, balık maskeleriyle temsil
edilen yağmur taşıyıcı rüzgârlar,
(4,5) bitkilerin büyümesinde özel işlevleri olan, yine balık maskeleriyle
gösterilen yağmur taşıyıcı rüzgârlar,
(6,7) bakır borular ve silahlarla temsil edilen, beraberinde yıldırım ge 
tiren, yıkıcı ve bozucu etkilere sahip şimşekli-yıldırımlı rüzgârlar.
Bu rüzgârların çizili olduğu şekillere bakarsak yalnızca dört tür oldu­
ğunu görürüz (insanlar, kuşku-, balıklar, borular): üçüncü ve dördün­
cü, yediyi bulabilmek için alt bölümlenmeye uğramış. Dörtlü bölüm­
leme yediliden eskidir.
O halde, dört nokta sistemi neden yedi nokta sistemine geniş­
letildi? Bunun yanıtı Mexico’da bulunacaktır. Aztekler tanrıların ya­
şadığı bir yukarı dünya, insanların yaşadığı bir orta dünya ve ölülerin
yaşadığı bir aşağı dünyaya inanırdı; buna göre, dünyanın merkezinden
yatay olarak dört ve düşey olarak iki yöne uzandığını hayal ederlerdi.
Babillilerde de benzer bir inanç vardı, zigguratta gösterildiği gibi;
Babil zigguratınm kendisinde de dünyanın merkezi bulunuyordu. Ev­
32A.£.y., s. 19.
YAKINDOĞU
95
ren onlar için de yatay olarak ortak bir merkezden yayılan dört bölü­
me. düşey olarak da üç düzeye ayrılıyor, böylece hep birlike yedi yapı­
yordu.
4. Babil Yeni Yılı
Mezopotamya!ilamı evren kavramı J acobsen tarafından şöyle açık­
lanmadadır:
Dünya c/iizeninin kökeni iki ilke arasındaki: eyleme yönelik güç 
lerle eylemsizliğe yönelik güçler arasındaki uzun süreli çelişki olarak
görülür.33
Kavramı çağdaş terimlerle tanımladığını söyleyerek bu formüle özel
bir nitelik veriyor. Çinlilerin yang ve yin kavramını tanımlıyor ol­
saydı. böyle bir nitelendirme gereği kalmazdı. Mezopotamyalılarııı il­
kesi Çinlileriııkinin aynıdır, fakat dile getiriliş biçimi daha az uy-
garlaşmıştır. Aynı farklılık. Çinlilerinkiyle karşılaştırıldığında Mısır­
lıların düşüncesinde de gözlemlenebilir; fakat Mezopotamya ide­
olojisi Mısırlılarınkinden daha barbarcadır. Bir saldırganlık ve kaba­
lık soluğu duyulur onda; bu da. yönetici sınıfın aniden ortaya çıkışını,
güvensizliğini ve iç çatışmalarını, bir de kendisini iktidarda tutan şid­
deti yansıtır.
Zıtların çatışmasının Mezopotamya'da kendini belli etme biçimi.
BabiTdeki Yeni Yıl Şenliğinin çözümlenmesiyle gösterilebilir.34
Şenlik. Bahar noktasına rastlayan Nisan(*} ayında kutlanırdı.
Yedi gün sürer ve bu ara kentin bütün sıradan işleri askıya alınırdı.
Açılış günleri mateme, ağlayışa ayrılırdı. Rahipler tapınaklarda
kefaret törenleri yönetirken, halk tanrı Marduk'un dağda tutuklan-
33
J acobsen. Frankfort, Felsefe Öncesi, s. 187.
34Langdon, S., The Babylonian Epic o f Creation (Babil Yaradılış Destanı). Ox­
ford, 1923; Frankfort, Krallık ve Tanrılar, s. 317.
* 'Metinde Nisan olarak geçiyor: dini takvimin 7'inci, sivil takvimin l'inci ay'ı.
—çev.
96
DOĞU DESPOTİZMİ
(lığını — başka bir deyişle öldüğünü ve gömüldüğünü söyleyerek yas
tutar, dövünürdü. Onun kapatıldığı yer sayılan "dağ" belki de zig-
gurattı. Dördüncü günün akşamında, rahipler Enuma elish'i ya da
Yaradılış İlâhisini söylerdi. Beşinci gün kral, Marduk'un şepeline gi­
rerdi, orada yüksek rahip onun krallık belirtilerini çıkarır, yüzünü ha­
fifçe tokatlar, kulaklarını çekerdi. Bu yolla, Langdon'un işaret ettiği
gibi "kral bir an için sıradan insan düzeyine inerdi."35Dizleri üzerine
çökmüş durumda suçsuz olduğunu ileri sürdükten sonra rahip ona eski
gücünü yeniden verir ve Marduk'un, topraklarını artıracağına inan­
masını söylerdi. Bu arada halk caddelerde koşuşturarak, birbirlerine
"Nerde esir tutuluyormuş?" diye sorarak tanrıları için ağıtlarını sür­
dürürdü; o sırada, ağlayarak bir tanrıça belirirdi kentten. Öyle an­
laşılıyor ki, onun da yeraltına indiğine ve orada hapsedildiğine ina­
nılırdı.
Altıncı gün. krallığın bütün büyük kentlerinden, her biri kentin
büyük tanrı ve tanrıçasının bir heykelini taşıyan birçok devlet kayığı
Babil'e ulaşırdı. Bu arada halk caddelerde yalandan savaşlara tutu­
şurdu. Yedinci gün Marduk, her nasılsa oğlu Nippur. tanrısı Nabu ta­
rafından kurtarılırdı. Sekizinci gün heykeller kral tarafından tapı­
nağın Ubshu-ukkina diye bilinen (tanrıların toplantı yeri) bir bölü­
münde öncelik sırasına göre dizilirdi. Orada, törenin yorumlanışına
göre, tanrılar Marduk'u başları olarak tayin ederlerdi. Bunu, Mar-
duk'la canavar Tiamat arasında bir çarpışmayı simgeleyen. Mar­
duk'un kral tarafından temsil edildiği bir tören izlerdi.
Dokuzuncu gün kral ve rahipler heykellerle birlikte kentin dışın­
daki Şenlik Salonuna alay halinde yürürler, orada Marduk'un düş­
manlarını yok ettiği ilân edilirdi. Ertesi gün zafer bir şölenle kut­
landıktan sonra alay kente döner ve o gece tanrı, tanrıçayla evlenerek
birleşirdi. Kralın Babil'deki bu törende Marduk’u temsil edip etmediği
kesin değil, ama İsin ve diğer kentlerdeki aynı türden törenlerde böy-
leydi. Son gün. yine heykelleriyle temsil edildiği ikinci bir tanrılar
toplantısı olurdu; bu toplantıda gelecek yıl için "kaderleri saptar­
lardı". Ertesi sabah toprağı sürme ve ekme işine el atılır ve kent nor­
mal yaşamına yeniden dönerdi. Yeni yıl karşılanmış olurdu böylece.
35Langdon, S., Babit Yaradılış Destanı, s. 26.
YAKINDOĞU 97
Dördüncü gün söylenen ilâhi Enuma elish'm içeriği şöyle özet­
lenebilir: Düzenin yeni yaratılmış tanrıları, dişi canavar Tiamat'ın
başını çektiği kaos güçlerinin saldırısına uğramıştır. Korkudan sinmiş
tanrılar bir araya gelir ve aralarından en yürekliyi, Marduk'u kralları
olarak seçerler. Düşman yerinden sökülüp atılır, Marduk'un tek ba­
şına dövüşe girdiği Tiamat dışında hepsi kaçar. Marduk onun üzerine
dört köşesinden dört rüzgârın tuttuğu bir ağ atar ve açık ağzının içine
bir ok salar, yüreğini parçalar ve öldürür onu. Sonra kafatasını ezer,
bedenini bir istiridye gibi iki yanya ayırır. Bir yarımı kaldırır ve göğü
oluşturacak gibi tutturur. Sonunda, insanoğlunu yarattıktan sonra
öteki tanrıların teşekkürlerini kabul eder; Tanrılar, her yıl "kendi
insan kullarının kaderlerini saptamak" için toplanabilsinler diye bir
tapınak yapmışlardır onun için.
Şenliğin gelişme evreleri şöylece yeniden kurulabilir:
Önce, ilkel ortaklaşmacılıkta, iki yarımın (moiety) delikanlıları
ve genç kadınları bir kutlama için baharda bir araya gelirlerdi; bir
zamanlar, ortak bir cinsel birleşmeydi bu kutlama, hem insan top­
luluğunun üremesini hem de doğa'nm bereketli güçlerinin yeniden
canlanmasını sağlamak için yapılır, aynı zamanda bir erginleme tö­
reni olurdu, katılanlann ölmüş ve yeniden doğmuş oldukları var­
saydırdı:
Başlangıçta, erginleme, ergenlik çağma henüz girmiş her iki cins 
ten bütün kişileri içine alan kapsamlı ve belli bir yaş grubu için yılda
bir kez yapılan bir yaz kutlaması idi. İnsanın ölüşü ve yeniden doğuşu
töreni, böylece. bitkilerin ölüşü ve yeniden doğuşundan ayrılamadığt
bir biçime kadar geriye doğru izlenebilir. İnsan yaşamı doğayla birlik
halinde ilerlerdi. Her ikisinde de aynı nabız atardı}6
İkinci olarak, kabile toplumunun daha yukarı evrelerinde büyü
kardeşlik birliklerinin gelişmesiyle, erginleme zorlaştı, özellikle er-
^Thomson, Aiskhylos ve Atina 2. basım, Londra, 1946, s. 132.
98
DOĞU DESPOTİZMİ
kekler arasında bir yarış ya da tehlikeli bir sınav olmaya dönüştü (Cilt
I, s. 37).
Aynı zamanda kolektif birliğin yerini kutsal evlilik: hâlâ doğanın
güçlerini canlandırmak için tasarlanan ama topluluk adına büyü kar­
deşliklerince yapılan bir tören aldı.
Üçüncü olarak, görmüş olduğumuz gibi, örgütlenmiş kitle emeği
gerektiren, sulamaya dayalı tarımın gelişmesiyle kutlama takvimle
ilişkili hale geldi. Basit gözleme dayanan 354 günlük eski ay takvimi
özel bir bilgi gerektirmiyordu, fakat güneşe dayanan tarımın ör­
gütlenmesi için yaran yoktu. 365 günlük güneş yılının bulunuşu hiç de
basit bir konu değildi. Tarımın örgütleyicileri olarak ay takvimiyle
güneş yılı arasında bağlantı kunna sorunuyla karşı karşıya gelen ra­
hiplerin bir giziydi. Bunu, bir ay yılının sonu ile ötekinin başlangıcı
arasına on bir günlük bir ara koyarak yaptılar. Bu ara, güneş yılının
dönüm noktalarının herhangi birinde — iki gün dönümü ve iki
ılım'dan (equinox-eşit gün) herhangi birinde araya sokulabilirdi.
Babil'de bu. bahar noktasında, tarla sürümü başlamadan hemen önce
yapılırdı. Bu on bir gün süresince her şey askıya alınırdı, sanki dün­
yanın sonu gelmiş gibi.
Son olarak, devletin ortaya çıkışıyla birlikte, kral, kaosun güçle­
riyle yıllık bir yarış aracılığıyla dünyayı varlık halinde tutan bir tem­
silci olarak sunulur oldu. Başlangıçta bir yıl olan görev süresi devamlı
oldu; önce bir yıllık yenilemeye bağlı iken daha sonra bir formalite
haline geldi bu; aynı zamanda, yetkesi tanrı yoldaşlarını yıkımdan
kurtaran ve böylece onların kralı ve dünyanın yaratıcısı olan tanrı
Marduk'un miti aracılığıyla kutsal onayla verilir oldu. Y aradılış miti,
krallığın gerçekliğinden çıkıyor, fakat sınıf savaşımıyla ikiye ayrılmış
olan insan bilincinde bu ilişki tersine dönüyordu; kralın törendeki ro­
lüyse, tanrının başlangıçta yaptıklarını anma olarak kabul ediliyordu.
Kralın "sıradan insan düzeyine indirildiği" beşinci günkü tören, zeki
rahiplerin, krallarına bu durumunu yalnızca kendine değil fakat aynı
zamanda temsilcisi olduğu yönetici sınıfa borçlu olduğunu bir anım­
satma olarak tasarlanmış olması olasıdır. Eğer böyleyse, onlar nasıl
kendisi için gerekliyse, kendisinin de onlar için gerekli olduğu hâlâ
YAKINDOĞU
99
gerçek olarak kalıyor demektir. Onsuz, insanların kafalarındaki ege­
menliklerini sürdüremezlerdi.
5. İlkel Çift
Elimizdeki metne göre Enuma elish Akad'ça yazılmıştır, Babil
krallarının tüm ülkeyi ellerinde tuttukları İ.Ö. ikinci bin yılın or­
talarına kadar gerilere gitmektedir. Bununla birlikte, daha eski bir
değişik biçime dayanmaktadır: onda, kahraman. Babil'li Marduk
değil, Nippur’a ait olan Sümer rüzgâr tannsı Enlil'di.37 Eğer Tiamat'ı
ikiye biçen ve bedeninin yansını göğü oluşturmak için havaya kaldı­
ran rüzgâr tannsı idiyse, o zaman olay anlaşılır hale geliyor demektir;
çünkü, başlangıçta bir olan yer ve gökün rüzgâr ya da ışık tarafından
ayrılmaya zorlandığı, bütün dünyada yaygın bir inançtı.38 Çin'de, Y a­
ratış tanrısı Shang Ti daha önce birleştiği ana tanrıçanın çocuk­
larından biri tarafından ikiye ayrılır, daha sonra bereket getiren yağ­
muru yaratmak üzere göğe çekilir.39 Polinezya’da Rangi (gök) ve
Papa (yeryüzü) bir kucaklaşmada birbirlerine kilitlenirler; ta ki, ışığı
daha önce hiç görmemiş olan çocukları onları birbirinden koparıp
ayırıncaya katlar, "o zaman ışık da ortaya çıkar."* Mısır'da belki de
yağmur olmadığı için cinsler terse dönmüştür. Gök tanrıçası Nut
boylu boyunca yere uzanmış yer tanrısı Geb'in üzerine eğilmiş olarak
temsil edilir; ondan, oğulları rüzgâr tanrısı Shu tarafından ayrıl­
mıştır.41
Enlil'i Marduk'un yerine koymakla Tiamat'a gösterilen tavrı da
açıklamış olduk; ama bir başka bozukluk hâlâ duruyor. Yerin ve
37J acobsen, T., Frankfort. Felsefe Öncesi, s. 183-4.
38Marot, K., Die Trenntıng von Himmel und Erde, Act. Ant. 1.35.
39Ebcrhard, W.. History of China (Çin Tarihi), Londra, 1950, s. 19.
40Makemson. M. W, The Morning Star Rises: an Account o f Polynesian Ast 
ronomy (Sabah Yıldızı Doğuyor: Bir Potinezya Astronomi Öyküsü), New Haven. 1941,
s. 49-74.
41Roscher, W, H. Ausführliches Lexicon der griechischen und römisehen Mytho-
logie, Leipzig. 1884-1937. s. 2.1010,3.487.
100 DOĞU DESPOTİZMİ
göğün birbirinden ayrılması öyküsü, şiirin başlarında bir başka bi­
çimde anlatılıyor. Böyle yinelemeler başka tannbilimlerde de bu­
lunmaktadır. Bu tür şiirler, ilk anlamlan birçok hallerde artık anla­
şılır olmaktan çıkmış eski söylenceleri uzun bir zaman dilimi içinde
toplayarak ve birleştirerek oluşturulur.
Şiirin başlangıcında anlatılan öykü şöyle: önce kaos vardı, erkek
Apsu (tatlı su) dişi Tiamat'la (tuzlu su) birbirine karışır. Bunlardan,
suyun getirdiği balçığı temsil eden Lahmu ve Lahamu doğar; bun­
lardan da, göğün kenarı ile yeryüzünün kenar çizgisini temsil eden
Anshar ve Kishar doğar; yine bunlardan Anu ile Nudimmut doğar.
Anu. gök tanrısıdır. Nudimmut, aslı En-ki (yeryüzünün efendisi) olan
Ea'nın bir başka adıdır. Bu noktada bir yeniden kuruluş var gibi gö­
rünmektedir; üçüncü çiftin, rüzgâr tarafından zorla ikiye ayrılan An­
ki (gök ve yer) olduğu sanılmaktadır.42 Bunlardan da kaosa düzen ge­
tiren tanrılar ortaya çıkmıştır. Benzer biçimde, bir Mısır metninde,
başlangıçta dişi ve erkek iki çift yılanın, aynı şekilde dişi ve erkek iki
çift karakurbağanın (ilk suları ve onların üzerine düşen karanlığı
temsil ediyordu bunlar) var olduğunu, ve güneş tanrı'nın bunlardan
ortaya çıktığını okuyoruz.43
Besbelli çok ilkel olan bu tip evrenbilimler, maddi evrenin cinsel
bir üreme süreciyle meydana geldiği anlayışına dayandığı için "ge­
nealogical" (soya sopa dayalı) olarak sınıflandırılmaktadır. Bu ta­
nımlama, bir tek şeyin dışında, kabul edilebilir. Tekeşlilik kurumu ve
doğurma olaylarına tanış olan bizler için ilk çift, yalnızca, evlenmiş
bir çiftin izdüşümü olarak görünür. Buysa bir yanlış anlamadır. O gü­
nün ışığı altında, aralarında bu mitin ortaya çıktığı yabanıllara böyle
gelemezdi, çünkü onların toplumunda evlilik kolektifti ve maddi ba­
balık fikri bilinmiyordu. Onlara göre, ilk çift, birer bireyler çifti değil,
bir yarım'ın erkekleri öbür yarım'ın dişileriyle çiftleştiği için erkek ve
dişi olarak temsil edilen bir yarımlar çiftiydi. Diğer bir deyişle, bütün
bu soya dayalı evrenbilimler. Avustralya'daki kartal-şahin ve karga
42J acobsen, Frankfort, Felsefe Öncesi, s. 185.
43Frankfort, Krallık ve Tanrılar, s. 184-5.
Y AKrNDOöU
101
mitinin içerdiği temanın az ya da çok incelmiş değişkenleridir hep
(s. 58-59). Cinsel üreme düşüncesi toplumsal bir imgedir. Evrenin ge­
lişimi ve kurulması, kabilenin gelişimi ve kurulmasıyla belirlenen bir
biçimde sunulmaktadır.
6. Krallığın işlevi
Frankfort şunları yazıyor:
Eskiler, tıpkı çağdaş yabanıllar gibi, insanı daima toplumun bir
parçası olarak, toplumu da doğa'tun içinde, kozmik güçlere bağımlı
olarak görürlerdi. Onlar için, doğa ve insan birbirine karşı durmaz ve
bu yüzden de farklı bilgi biçimleriyle anlaşılmak zorunluluğunda de 
ğildirler,44
Buraya kadar, doğru. Yabanıl bilincinde, daha önce belirttiğimiz gibi,
doğa toplumla eş tutulmaktadır, çünkü ancak üretim çalışmasıyla
toplumsal ilişkiler içine çekildiği ölçüde bilinmektedir, üretim ça­
lışması da düşük bir gelişim düzeyinde olduğu için hem insanlarla
doğa arasındaki ilişkileri hem de birbiriyle olan ilişkileri sınır­
lamaktadır. Fakat bu eski insanlar yabanıl değillerdi. Babil ya da
Mısır düşünürlerinin hiçbir zaman doğaya kendi yasalarıyla yöneti­
len, insandan bağımsız nesnel bir şey olarak bakamadıkları anla­
şılıyor, ama yine de düşünceleri yabanıl düşünceden farklıdır, tıpkı
toplumlarının ilkel ortaklaşmacılıktan öteye bir ilerleme gösterişi
gibi. Bu ilerlemenin nasıl başarıldığım anlarsak, yaptıklarından daha
fazlasını neden yapamadıklarını da anlarız.
Görmüş olduğumuz gibi, Y akındoğu'nun bu krallıkları bir yandan
üretim güçlerinin olağanüstü hızlı gelişmesi, öte yandansa toplumun,
bir çalışan bir de çalışmayan sınıf olmak üzere uzlaşmaz sınıflara bö­
lünüşüyle sonuçlanan kafa ve el emeği arasındaki bir bölünme te­
^Frankfort. Felsefe Öncesi, s. 12.
102
DOĞU DESPOTtZMt
melinde ortaya çıkmıştı. Toplumla doğa arasında bir ayrım yapıla­
bilmesi, ancak toplumun bu kendine karşı bölünmesinden sonra
mümkün olmuştur; fakat eski Y akındoğu’da böyle bir olasılık hiçbir
zaman gerçekleşmedi, çünkü yönetici sınıfın entelektüel gelişimi,
onun varlık koşullarındaki çelişkilerle sınırlıydı.
Babil'de ve Mısır'da, üretimin, özellikle de değişimin gelişmesiyle
sulamanın kontrolünü ellerinde tutan rahipler ya da soylulardan olu­
şan yönetici sınıfla, köylülerden ve kölelerden oluşan sömürülen sınıf
arasında aracılık eden yeni bir tüccarlar sınıfının tohumları ortaya
çıktı. Bir Sümer kenti olan Lagash’ta tüccarların, zorba Uru-
gakina'nın öncülüğünde kısa bir süre için iktidarı ele geçirdiği (İ.Ö.
yaklaşık 2400 yıllarında) fakat sonra devrildikleri görülecektir.45
Babil'in I. Hanedanı'ndan Hammurabi’nin (İ.Ö. 1792-50) reformları
onlardan gelen bir baskı yüzünden olmuştu; Mısır’da da XII. Ha­
nedanın sonunda bürokrasinin yükselişinde benzeri bir hareket iz­
lenebilir; fakat her iki ülkede de tüccarlar hiçbir zaman iktidara yer-
leşememişler, hattâ devrimci bir sınıf olduklarının bilincine bile
varamamışlardır. Ekonomik ve ideolojik yönlerden toprak sahibi sı­
nıfa bağımlı olarak kalmışlardır;
... İşbölümü, yönetici sınıf içinde de kafa ve el emeğinin ayrılması
olarak kendini göstermektedir; öyle ki, bu sınıf içinde bir kısım, sınıfın
düşünürleri olarak —bu sınıfın kendisi hakkında beslediği yanılsa 
mayı daha yetkin bir hale getirmeyi kendilerinin temel yaşam kay 
nağı haline getiren etkin, fikir üretici ideologları— görünürler, oysa
ötekilerin bu fikirlere ve yanılsamalara karşı davranışları daha edil 
gin ve alıcıdır, çünkü bunlar gerçekte bu sınıfın etkin üyeleridirler ve
kendileri hakkında yanılsamalar ve fikirler üretemeyecek kadar az
zamanları vardır. Bu sınıf içinde bu ayrılık, iki kısım arasında belli bir
zıtlığa ve düşmanlığa bile varabilir, fakat bu sınıfın bizzat tehlikeye
düşeceği pratik bir çatışma halinde bu zıtlık kendiliğinden ortadan
kalkar; bu durumda, yönetici fikirlerin yönetici sınıfların fikirleri ol-
45Avdicv, V. I. Moskova/Leningrad, 1948, s. 54-6.
YAKINDOĞU
103
madiği ve bu sınıfın iktidarından ayrı bir güçleri olduğu sanısı da or 
tadan kalkar. Belli bir dönemde devrimci fikirlerin varlığı bir dev 
rimci sınıfın varlığını bir ön koşul olarak gerektirir46
Bundan dolayı, mühendislik tekniğinde, mimarlık, kimya, ast­
ronomi ve matematikte ulaşılan bütün başarılara karşın, bu çağın
ideologları, bilgilerini, toplumun var olan yapısının, doğal düzenin bir
parçası olduğu düşüncesinin emrine vermeye zorlanmışlardır. Bu ya­
nılsamanın sürdürülmesi krallığın özel işlevi idi.
Kral politik ve ideolojik olarak yönetici sınıf için kaçınılmazdı.
Politik olarak, devlet gücünün ana silahı olan ordunun başıydı; ide­
olojik olarak, kişiliğinde, Marx'in "klan'ın hayali maddesi, özü" de­
diği47 şeyi, yani kaybolmuş birliğin ve eşitliğin yanılsamasını taşıyor,
cisimleştiriyordu. Rahiplerin onun çevresine sardığı bütün aldatıcı
süsler, onu bu ışık altında sunmak için tasarlanmıştır. Takvimdeki
her şenlik, Frankfort'un ifade ettiği gibi, "doğanın ve toplumun, ege­
men kişinin kişiliğinde uyumlu bir biçimde birbirine kilitlendiğini ye­
niden olumlamaya" yarayacak biçimde yapılırdı.48 Bu fikir inatla
onaylanırdı, çünkü insanların gerçeklik anlayışlarıyla uygunluğunu
yitirmiş bulunuyordu artık. İlkel ortaklaşmacılıktan sınıflı topluma
geçişte atılmış olan ideolojik üstyapı, üretici güçlerin tüm ileriye
doğru gelişmesini ezen fazla yükler olarak son buluyordu. Bundan do­
layı da. bütün teknik başarılarına karşın —göklere erişen kuleleri ve
ölüme meydan okuyan piramitleri— bu Tunç Çağı toplumları, felsefe
denilebilecek hiçbir şey yaratamadı. Bu konuda Langdon şunları ya­
zıyor:
Belki de bir felsefe sistemi kuramayışları, katı yazgıcılıkla uyuş 
mayan bütün görüşleri yok etmek gibi kararlı bir yöntem yiizündendi.
Görüşleri yüzünden öldürülmüş ya da etik dışında felsefenin herhangi
46Marx-Engels, Alman İdeolojisi, s. 39-40.
47Marx, K., Formen... s. 8.
48Frjinkfort, Krallık ve Tanrılar, s. 190.
104
DOĞU DESPOTİZMİ
bir alanında yazı yazma yürekliliğini göstermiş herhangi bir Babil
düşünürü bilmiyoruz.49
Frankfort'un yargısı daha da açık:
Usavurma disiplinini ve gücünü gösteren, düşünmeye ilişkin olarak
kabul edebileceğimiz çok az yazı vardır.50
Bu yargıyı geçerken yine de bu çağın yönetici sınıfının o günden bu
yana her yönetici sınıfın yaptığı şeyi yaptığını anımsamalıyız. Gelişen
kapitalizmin özel girişimini yansıtan birey hakkmdaki burjuva fikrini
çözümlerken, Marx, bireye "tarihin değil fakat doğanın bir ürünü
olarak bakıldığını" gözlüyor ve "bu yanılsamanın geçmişteki her yeni
dönemin özelliği" olduğunu ekliyor.51 Bunu, konuyu tartışırken,
Frankfort da çok açık olarak ortaya koyuyor.
Eski Ortadoğu'ya özgü düşünme tarzını, "spekülatif düşünce" adını
verdiği "sezgisel, nerdeyse sanal (visionary) bir anlayış tarzı” olarak
tanımladıktan sonra şöyle sürdürüyor:
Günümüzde spekülatif düşünce, görüş alanını herhangi bir başka
dönemdekindcn daha kesinlikle sınırlandırılmış buluyor. Çünkü, bi 
limde, yaşamının yorumu için bir başka araca: olağanüstü şeyler ba 
şarmış ve tüm büyüleyiciliği hâlâ elinde tutan bir araca sahibiz. Hangi
koşul alımda olursa olsun, spekülatif düşüncenin, bilimin kutsal böl 
gelerine el uzatmasına izin vermeyiz biz... Öyleyse, bugün spekülatif
düşüncenin nerelere kadar uzanmasına izin veriliyor? Onun ana ilgi
alanı insandır— onun doğası ve sorunları, değerleri ve yazgısı. Çünkü
insan kendisi için bilimsel bir nesne olmayı pek başaramaz. Onun ka-
otik yaşantının ve çatışan olguların üzerine çıkamayışı, kendi acil so 
runlarını aydınlatabilecek fizikötesi bir varsayım aramaya götürüyor.
49Langdon. S.. The Babylonian Conception o f the Logos (Babillilerde Logos Kav­
ramı). J RAS 433, s. 438.
50Frankfort, Felsefe Öncesi, s. 11.
51 Marx, K. Politik Ekonominin Eleştirisine Katkı, s. 267.
YAKINDOĞU 105
Kendi kendi'fi konusunda insan, bugün bite, en inatçı bir biçimde
spekülasyonlar yapacaktır,52
Kendi sınıf ilişkileri gerçeğine kör, içinde yaşadığı kaostan ve çelişkili
olaylardan şaşkına dönmüş insan — yani burjuva insanı, bilinmeze,
o kadar gizi çözmüş olan ve insanı insan yapmış olan bilimde değil, bu
kaostan nasılsa bir düzen çıkaracağını umduğu "bir fizikötesi var-
sayıırTda çözüm arıyor. Aynı şekilde, zigguratlar ve piramitler ören
haline dönmüş olsa da onlara esin kaynağı olmuş olan yanılsama hâlâ
büyük bir inatla besleniyor; yeryüzünde yaşayan insanların üçte biri
arasında, insana tarihteki yerini tanımış ve bugün de toplumu ye­
niden birleştirmeye ve doğayı dönüştürmeye çalışan işçi sınıfı ta­
rafından parça parça edildiği günümüzde bile...
7. İbrani Peygamberleri
Mısır’la Mezopotamya’nın orta yerinde, toprakları onlar kadar
bereketli olmayan fakat bu ülkelerin yoksun olduğu diğer doğal kay­
naklarca zengin Kenan ili uzanırdı. İ.Ö. ikinci binyılm son yarısında
bir zaman çölden gelen bir göçebe kabileler birliği olan İbraniler yer­
leşmişti buraya; bunlar, Süleyman yönetiminde, güneydeki ve do­
ğudaki güçlü komşularınınkinden çok daha az zengin ve güçlü olsa da,
özellikçe onlara benzeyen bir krallık kurdular. Süleyman’ın ölümü
üzerine krallık ikiye ayrıldı ve İbraniler birliklerine, bağımsızlıkla­
rına bir daha kavuşamadılar. Fakat politik bakımdan önemsiz ol­
malarına karşın, tarihte ancak Y unanlılarla karşılaştırılabilecek bir
yer kazanacaklardı. Hıristiyanlıkta bir araya gelmiş olan bu iki kül­
türün, Avrupa uygarlığının üzerinde kurulduğu temeli meydana ge­
tirdiğini söylemek bile fazla; bununla birlikte, onların erken ta­
rihleriyle ilgili olarak çoğu tarihçiler, nelerde ortak olduklarını ve
gelişmelerinin niçin o kadar farklı olduğunu düşünmekle kazanılacak
52Frankfort. Felsefe Öncesi, s. 12.
106
DOĞU DESPOTİZMİ
hiçbir şey yokmuş gibi onlara birbirinden apayrı olarak bakmaktadır.
Burada, ana tartışmanın seyri içinde Yahudi tarihinin bu ilişkiyi gös­
terecek bazı özelliklerine dikkat çekmekle yetineceğim; bunlardan
ilki, doğu despotizmiyle ilgili tartışmamızı sonuçlandırırken yerli ye­
rine oturtulacaktır.
Hem Mısır hem de Mezopotamya, madenler ve kereste yönünden
dışalıma bağımlıydı. Mısır’da Sina'nın bakır madenleri doğrudan
kontrol altında tutulabilecek kadar yakındı; ama en yakın, iyi ni­
telikte yapım kerestesi Lübnan'daydı. Mezopotamya'nın taşı da yoktu.
Ermenistan'dan bakır, Suriye'den bakır ve kalay, Kappadokia'dan
bakır ve gümüş, Suriye ve Filistin'den kereste. Elam'dan taş getirti­
liyordu. Buna karşılık, her iki ülke başlangıçtan beri tahıl üretim faz­
lasını, daha sonraysa el zanaatlarının ilerlemesiyle dışalımla ge­
tirtilen hammaddelerden yaptıkları çok çeşitli türden mallarını veri­
yordu.
Bu şekilde kurulmuş olan ticari ilişkiler, çevredeki halklara tuncun
kullanımını öğretiyor ve böylelikle büyük nehir vadilerinde daha önce
gerçekleşmiş olan ekonomik ve toplumsal gelişme yoluna çekiyordu
onları. İ .ö. ikinci binyıl süresince büyük güçler çıkmışti ortaya:
Güney'de Mısır, doğuda Babil, batıda Hititlerin Kappadokia Krallığı
gibi. Bu güçler aradaki bölgeyi ele geçirmeye çalışarak birbiriyle ti­
caret yapıyor ve savaşıyordu; savaş bölgeleri Suriye ve Filistin'di. İ.Ö.
1288'de Mısırlılar Suriye'de Hititlerce yenildiler. Bir yüzyıl sonra Hitit
krallığı batıdan gelen bir saldırı karşısında çöktü. Bundan kısa süre
sonra Babil, Asurlularm eline düştü, bunlar tüm bölgeye yürüdüler ve
sonunda Mısır'ı fethettiler; sonra onların imparatorluğu da çöktü ve
Babil'in yeniden egemenliğini kazandığı kısa bir aradan sonra
Elam’dan İonia'ya, Mısır'dan Ermenistan'a kadar tüm Y akındoğu
Med'lerin ve Pers'lerin eline geçti. Pers İmparatorluğu, serkeş yerli
krallardan zorla alınan haraca bağımlı olmak yerine merkezi yö­
netime karşı sorumlu olan satraplann yönetiminde sistemli bir bi­
çimde örgütlenmiş olmak yönünden kendilerinden öncekilerden ileri
bir durum gösteriyordu.
108
DOĞU DESPOTİZMİ
Bu düşüncelerden. Suriye ve Filistin'i de içine alan aradaki bölge­
nin coğrafik ve tarihsel koşullar nedeniyle bazı özel durumlar göster­
diği sonucu çıkıyor ortaya.
Öncelikle, uzun sahilinde, Akdeniz’e açılan birtakım iyi limanlar
vardır. Tunç Çağı süresince buralarda, sahilde ya da sahile yakın bir­
çok ticari kent-devleti ortaya çıkmıştır. Bunlardan en önemlileri, Su­
riye'de Ugarit, Byblos ve Alalakh ile Fenike kentleri Tyre ve Sidon
idi. Bu devletler Mısır ve Mezopotamya'dakiler gibi toprağa dayanan
hiyeratik rahip krallıklar olarak başladı, fakat sulamanın başka yer­
lere göre fazla önemli olmayışı ve ticaretin çok daha hızlı gelişmesi
yüzünden tüccar sınıfı göreceli olarak güçlendi ve krallığı devirmede
değil de onu ticaretin desteklenmesinde bir araç olarak kullanmada
başarı kazandı.
İkinci olarak, böyle güçlü komşuların gölgesi altında yaşayan bu
kentlerden hiçbiri öteki kentleri, tüm bölgeyi kaplayan birleşik bir
krallıkta birleştiremedi. Yerel özerkliklerinde direnmeleri ve ara­
larındaki şiddetli rekabet iç gelişmelerini yoğunlaştırdı.
Fenikelilerin adını ilk kez İ.Ö. on altıncı yüzyılda duyuyoruz: Fi­
listin'in büyük bölümünü ellerinde tutan Mısır'ın XVIII. Hanedandan
krallara savaş gemileri ve bu gemilere tayfa sağlıyorlardı.53 Karmel
Dağı'nın kuzeyindeki sahil boyunca sıralanmış kentler arasında gev­
şek bir birlik kurdular. Çöl ve sahil arasında doğuya ve güneye doğru.
Fenikelilerinkine çok benzeyen bir dil konuşan İbranilerin krallığı
çıktı ortaya. îbraniler, yerleşik bir tarımsal yaşamı kabul etmişlerdi,
ama kırsal alışkanlıklarını da bütünüyle terk etmemişler, kırsal ge­
leneklerini unutmamışlardı54 Tanrıları Y ehova, komşu kabilelerin
tanrıları gibi, örneğin Moabite'lerin Chemos'u ve Ammonite’lerin
Milcam'ı gibi bir kabile tannsıydı.55 Tarihsel yazgıları iki ana etmenle
şekillenmişti. Bir yandan, Mısır ve Mezopotamya arasındaki ana ti­
caret yolu bunların toprağından geçiyordu. Tüccar kervanları Esd-
53Schaeffer,C. F. A. Cuneiform Texts ofRas Slıamra (Ras Şamra Çivi Yazısı Me­
tinleri), Londra, 1939, s. 14-5.
54Robinson, T. H., Ocstcrley, W. O. History of Israel (İsrail Tarihi), Oxford, 1932.
s. L 49.
55S. A.Cook.CAH'de3.429.
SURİYE VE FİLİSTİN
Harita IV
110
DOĞU DESPOTİZMİ
raelon ovasından durmadan gelip geçiyor, J udaea tepelerinden öte­
lere gidiyordu.56 Böylece daha başlangıçtan beri uluslararası ticaretin
akıntısı içine çekiliyorlardı; hep bağımlı nitelikte kalıyorlar ama top­
lumsal ilişkilerinde kalıcı etkilere uğruyorlardı.57 Krallar, ticareti ge­
liştirerek rahiplere karşı durumlarını güçlendirmeye çalışıyorlardı,
ama bu çabaları uluslararası alandaki zayıflıktan nedeniyle hiçbir işe
yaramıyordu. Esdraelon ovasında yabancı ordular at koşturuyor,
geçip gittikleri yerleri yağmalıyorlardı yine; halksa devamlı istilalara,
kıyımlara iskânlara, sürgünlere uğruyordu. Başka hiçbir ülke, savaşın
yıkımlarına böyle umarsız biçimde ve böyle ardı arası kesilmeden açık
olmamıştır; ama yine de, çekişen güçler arasındaki merkezi du­
rumundan dolayı hiçbir zaman süresiz boyun eğdirilemiyordu. Ya­
kındoğu'nun horoz dövüşü alanıydı burası.
Öte yandan, Gilead'dan Pers Körfezine uzanan büyük çöl, kırsal
kabilelerin bitmek bilmez amban olarak kalıyordu. Bu göçebeler hep
hareket halindeydiler; zaman zaman bunlardan bazıları J udaea te­
peleri arasında yerleşiyordu.58 İsrail'in sıradan halkı, kendi ata ku­
ramlarıyla bu devamlı ilişki sayesinde kabile geleneklerini korumakla
kalmıyor, ticaretin ve savaşın ortaya çıkardığı ekonomik ve toplumsal
değişikliklerin bu gelenekleri tehdit ettiğini gördükçe ateşli bir bağ­
lılıkla sarılıyorlardı onlara. Sözcüleri, "göçebelik günlerinden beri İs­
rail'in koruduğu demokratik ilkelerin kalıtçıları ve koruyucuları" olan
peygamberlerdi.59
Tarihsel koşulların böyle bir araya gelişinin bir eşi daha yoktu ta­
rihte. Böyle bir şeyle Hesiodos'un Boeotia'sında ve Solon'un At-
tika'sında karşılaşacağız; fakat İ.Ö. dokuz ve sekizinci yüzyılın İs­
rail'indeki kadar, sömürülen kitlelerin kendi dilleriyle ifade ettikleri
acılarını eski dünyada başka hiçbir yerde bulamayız. Hesiodos küçük
bir çiftçiydi, işçileri her şeye karşın çalışmaya zorlar ve onları bir
daha geri gelmez geçmişlerinde kalan altın çağ masallarıyla avu-
56Robinson. 1.29.
57Aynı yerde, 1.3534,363.
58Aynı yerde. 1.345-6; CAH'de Cook 3.433.
59Aynı yerde, 1.325,.
YAKINDOĞU
111
turdu.60 Amos, işçilere değil onların adına konuşan, zalimleri Ye-
hova'nın öfkesiyle korkutan, gelecek yıllarda yeni bir bolluk çağı sözü
veren bir çobandı. Solon'un zamanındaki Attika köylüleri de hemen
hemen bu kadar acı çekiyorlardı, ama onların belgelerden görülen
tek konuşmacısı, onların acılarını, yakınmalarını kendi sınıfının çı­
karlarını anırma aracı olarak kullanan bir soyluydu. İbrani pey­
gamberlerinde, tarihte ilk kez olmak üzere, malsız-mülksüz köylü sı­
nıfı kendi sesini bulmuştu — yazılarda o günden bugüne kadar gelmiş
ve.aynı yanlışlara karşı savaşım veren, aynı umutlardan esinlenen
Avrupa köylülerince zenginleştirilmiş bir sesti bu:
Amaziah da Amos'a dedi. Ey sen bilici, git, Judah toprağına kaç,
ve ekmeğini orada ye, ve orada peygamberlik et; ama bir daha Bet-
hel'de peygamberlik etme; çünkü burası kralın tapınağıdır ve krallık
evidir. Sonra Amos yanıtladı ve Amaziah'a dedi, ben peygamber de 
ğildim, ne de bir peygamber oğluydum, ama bir çobandım ve Firavun
inciri yetiştiricisiydim, ve Tanrı sürünün peşinden gitmekten aldı
beni, ve Tanrı dedi bana. Git, İsrail halkına peygamberlik et..i61
Duyun bunu, Ey sizler ki yoksulları yiyip yutarsınız, ve güçsüzleri
yarı yolda bırakırsınız, yeni ay ne zaman gidecek, ki biz mısırı sa 
tabilelim? diyerek ve Sebt günü, ki buğdayı pazara sürebilelim, ölçeği
küçülterek, miskali büyülterek, ve hırsız terazilerle dağıtır gibi ya 
parak, ki gümüşle satın alabilelim güçsüzleri ve bir çift ayakkabıya
yoksulları, ve buğdayın süprüntüsünü satalım. Tanrı, Yakııp'tııı yü 
celiğine, erdemine güvenmişti. Elbette hiçbir zaman unutamaya 
cağım onların yaptıklarının hiçbirini...62
Bekle, o günler gelir, dedi Tanrı, o gün köylü ürünü toplayanın
karşısına çıkacak ve üzümü çiğneyene kim ki ekti tohumu; ve dağ 
lardan tatlı şarap damlayacak, ve bütün tepeler eriyecek 63
60Thomson, G. Aiskhylos ve Atina, s. 68.
61 Amos. 7. 12.
62Amos, 8.4.
63Amos,9. 13.
112
DOĞU DESPOTİZMİ
Sonunda görüldüğü gibi, nerdeyse üç bin yıl sonra. Amos’uıı önbilileri
doğru çıkıyor.
Eğer Süleyman, krallığım ayakta tutabilseydi. peygamberler gö­
rülmeyecekti ortada. Yani onlar kabile birliği idealini halklarının özel
tarihinin belirlediği biçimde sakladılar. Krallık gibi İbrani tek-
tanrıcılığı da "kabilenin hayali özünü" temsil eder, fakat farklı ve
daha katkısız bir biçimde. Krallık fikri yönetici sınıf tarafından gü­
cünü sağlamlaştırma aracı olarak zorla dayatılmıştı halka. Y ehova
fikri, halkın kendisi tarafından, acılarının ve emellerinin bir simgesi
olarak yaratılmıştır. Onun moral soyluluğu, gelip geçmiş ve yeniden
gelecek olan sınıfsız toplumun bir hayali olarak onun tarihi köke­
ninden çıkmaktadır.
Üçüncü Bölüm
BABİL'DENMİLETOS’A
Uluslar, kendilerinin nerdeyse bulabilecek du­
rumda oldukları şeyi al ular dışardan.
FERGUSON
V
YUNAN TAKVİMİ
1. Suriye ve Girit
M ISIR'DA ve Mezopotamya'da devletin ortaya çıkışını üretim
güçlerindeki iki gelişme belirlemişti — tunç işlemeciliği ve sulama.
Tunçtan âletler olmasaydı sulama olanaksızdı, sulama olmaksızın da
büyük ölçüde tarım olmazdı. Yönetici sınıfın ele geçirdiği tarım
ürünleri fazlası çok büyüktü. Bunun kullanımı, sulama mühendisliği
kadar yüksek ustalık isteyen bir çeşit entelektüel çalışma olan bir mu­
hasebe sistemini gerektiriyordu. Bu sistem, kısmen metalann üretimi
için kullanılıyordu; Mezopotamya'da da gümüş paranın ilkel bir bi­
çimi gelişmişti. Bununla birlikte, önemli bir gözlem: yiyecek mad­
delerinden başka meta üretimi de Mezopotamya'da bile lüks mad­
delerle sınırlıydı. Üretim fazlası, metallerle, keresteyle ve içerde elde
edilmesi olanaksız öteki hammaddelerle değiştiriliyordu, fakat iç
ekonomi temelde doğal bir ekonomi olarak kalıyordu, basit kullanım
değerlerinin ya da vergi olarak teslim edilen ve doğrudan doğruya
yerel pazarda değiştirilen değerler üretiminden ibaretti.
Mezopotamya kentleri hammadde gereksinimiyle genişlemeye
zorlanıyordu; bunları vergi ve haraç olarak zorla alıyorlar ya da
tarım ürünleri veya işlenmiş mallar karşılığında satın alıyorlardı. Bu
tür ticaret. Toros Dağlan'nın gümüş madenlerini ellerinde tutan Hitit
Krallığının yükselişine yolaçtı. Üçüncü binyıl boyunca Mezopotam­
ya, Anadolu ve Mısır, denize çıkışı Suriye ve Filistin sahili boyunda
olan, aradaki çölleri bir uçtan öbürüne geçen bir kervan yolları ağı ile
bir araya gelmişti.
116
BABtL'DEN MtLETOS’A
Bu koşullar altında, Suriye sahili boyunca Fenikelilerin, Hititleriıı,
Hurrite'lerin ve Mitannia'lılarm oturduğu küçük fakat zengin bir­
takım kent-devletleri ortaya çıktı. Vadiler verimli, dağlarsa en iyi
türden kereste, taş ve kalayla doluydu. İyi limanlar vardı, zengin bakır
yataklarından dolayı Kıbrıs adı verilen ada hemen karşıdaydı. Bu
zenginliklerin, gelecek yönünden en önemlisi ormanlar ve limanlardı.
Bu Suriye limanları eski Mısır ve Mezopotamya kıta dünyası için ucuz
nakliyat ve denizin ötesindeki gelişmemiş ülkelerle hammadde ve lüks
mallarda kazançlı bir ticaret sağlayan Akdeniz’e çıkış kapısıydı.
Bu kentler birçok bakımdan Mezopotamya'dakilerden farklıydı.
Bir yandan sulama, tarımda daha az önemli rol oynuyordu ve tarım
fazlası ürün daha azdı. Öte yandan, sanayi üretiminin nispi hacmi
daha büyüktü. Mücevher, kozmetik ve diğer lüks maddeler yapımına
ek olarak deniz kabuklularından çıkarılan deniz-moru ile yün bo­
yama işleri. Kıbrıs’tan getirtilmiş ham madenleri arıtmak için bakır
dökümhaneleri, tunçtan âletler yapımı için atölyeler ve doksan kişiyi
alacak genişlikteki ulaşım gemileri de içinde birçok tip tekne yapan
tersaneler vardı.1Daha önemlisi, Mezopotamya ile Akdeniz arasında
yürütülen ticaret idi. Bu kentler varlıklarını büyük ölçüde ticaret ser­
mayesi birikimine borçluydu. Ugarit'te çıkarılmış tabletlerden bu
kentte en az yedi dilin konuşulmakta olduğunu öğreniyoruz. Tabletler
arasında, "fiyat" maddesi altında aşağıdaki dökümü içeren, iki dilde
yazılmış bir sözlüğün parçalan bulunmakta:
Fiyat; yüksek fiyat; düşük fiyat; ucuz fiyat; sabit fiyat; iyi fiyat; pa 
halı fiyat; âdil fiyat; kent fiyatı...1
Her tüccarın birkaç dil ve yazı bilmesini zorunlu kılan ticari ge­
reksinmelere karşılık Fenike abc'si de bu kentlerde icat edilmişti.
Aynı dönemde Girit'te, sonunda Knossos yönetimi altında bir­
leşen benzeri birçok kent-devleti ortaya çıktı. Ege Denizi'ne girişin
hemen karşısında uzanan bu adanın yeri ticarete çok uygundu; bu
*Schaeffcr, C. A.. Ras Şanıra Tablet Metinleri, s. 38-9.
“Aynı yerde, s. 40.
YUNAN TAKVÎMt 117
kentler denizle korundukları için savunmaları karşılığı ağır giderler
ödemek zorunluluğundan kurtuluyordu. Ekonomik ve politik örgüt­
lenmeleri yönünden Suriye'ye çok benziyorlardı. Topluluğun başında,
Mezopotamya krallığının geleneklerini, ticari gelişmenin değiştirdiği
biçimde sürdüren bir rahip-kral vardı. Minos krallığının ticari ka­
rakterine bundan önceki ciltte değinilmişti. Burada, bu Suriye ve
Minos kentlerinin birbiriyle yakın ticari ve kültürel ilişkileri sür­
dürdüklerini eklemeliyiz. Bu noktanın Y unan uygarlığının kökeni yö­
nünden önemi o denli büyüktür ki, arkeologların bu konuda neler
söylediklerini işitmek için biraz durmaya değer
Schaeffer, 1939'da Ugarit'te yaptığı kazılar üzerine şunları ya­
zıyor:
Suriye ve komşu bölgelerdeki öntarihe ait yerlerde yapılacak daha
ileri araştırmaların. Doğu Akdeniz'deki topraklarda gelişen uygar 
lığın kökenlerine daha çok ışık tutacağına inanıyoruz. Özellikle, Ege
konusunda bundan önce hanedanlar öncesi ve önhanedan Mısır'ına
bağlanan etkiyi biraz azaltmak ve daha çok Asya yönünde araştırma
yapmak gerekli görünmektedir. Girit ile Mısır arasında, o günlerde
gemicilerin Akdeniz'deki açık denizin en geniş uzantılarından birini
aşmak zorunda olduklarını unutmamak gerekir. Öte yandan, Ege
Detıizi'ndcki sayısız ada, Küçük Asya'nın güney kıyısı ve Kıbrıs, Girit,
Suriye ve onun hemen bitişiğindeki Mezopotamya hinterlandı ara 
sında halka görevi görüyordu. Doğu ile batı arasındaki en eski ve en
önemli ticaret yoluydu bu; Ugarit ise bu yol üzerinde dördüncü bin-
yıldan sonra başlıca durak yerlerinden biriydi.3
Woolley, bundan on yıl sonra Alalakh’daki kazılarında benzer bir
sonuca ulaşıyordu:
Girit'in en güzel mimari eserlerini ve fresklerini Asya ana 
karasına borçlu olduğu konusunda hiç kuşku yok. Bundan daha f a z 
lası bile söylenebilir. Uluslararası yoldan mal değişimi bir şeydir,
önemli bir şeydir, ama bunun da sınırları vardır. Bir saray, bir gemi
Aynı yerde, s. 3.
5
118
BABİL'DEN MlLETOS'A
üzerinde yurt dışına gönderilemez; fresk yapımı "sanatı ve gizleri” de
bir meta biçimi değildir. Bu profesyonel teknikler doğrudan iletişimi
gerektirir; öyleyse, eğitilmiş uzmanların, mimar ve ressam loncaları
üyelerinin, Girit yöneticilerinin saraylarını yapmak ve süslemek üzere
Asya'dan (belki de Akdeniz'de kendi limanı olduğuna göre Ala-
lakh'tan) deniz aşırı ülkelere çağrılmış olduklarına inanmak du 
rumundayız.*
Daha sonra, daha da genişlemenin bir sonucu olarak Y unan ana­
karasında birtakım küçük devletler ortaya çıktı; bunlardan biri olan
Mykene, sonunda Knossos’un elinden önderliği zorla aldı ve Ak­
deniz'de ticari taşımacılığa kısa bir süre için egemen oldu. Geriye ka­
lanlardan, eski geleneğe göre en güçlüleri İsparta, Pylos, Thebai ve
Orkhomenos idi. Bu ticari genişleme hareketiyle. Yakın Doğu'nun
teknik başarılan ve bunlara eşlik eden fikirler ve âdetler Y unanis­
tan'a aktarılmış oldu.
Genç Tunç Çağı'nm bu kentleri köle emeğine ne derece bağım­
lıydı? Bu soruya kesin bir yanıt vermek henüz olanaklı değil. Tüccar­
ların sermayesinin bütün çağlarda korsanlık ve adam kaçırmadan
ayrılamayacağını ve ondan sonraki dönemde Fenikelilerle İonia’lı-
ların kötü ünlü köle tüccarları olduğunu biliyoruz. Bu yüzden köle ti­
careti trafiğinin, ticaretin öteki şekillerine ayak uydurmuş olması ola­
sıdır. Ugarit'te kamusal ve özel köleler olduğunu biliyoruz; Babil’de
olduğu gibi Suriye ve Y unanistan'da da kölelik kurumunun en tipik
şekli çok sayıda köle kullanımı — belki de tapınak köleliği idi: bunlar,
köle tüccarlarından toplananlardan çok borçlarını ödeyemeyenler,
kaçırılmış çocuklar ve her şeyden çok da savaş esirleriydiler.
Bununla birlikte genellikle bütün Tunç Çağı boyunca kamu iş­
lerinin yapılması için gerekli kitlesel emek, özgür köylülere angarya
yaptırmakla sağlanıyordu sanılıyor. Herodotos'a göre Büyük Piramit,
100 biner kişilik ardışık gruplarca yapılmıştı: her grup üçer aylık nö­
betlerle çalışıyordu; taş ocaklarından bölgeye kadar olan yolların ya­
pımı da içinde tüm projenin tamamlanması yirmi yılı almıştı.5İşçiler,
■*WooIIcy, L. A Forgotten Kingdom (Unutulmuş Bir Krallık). Londra, 1953, s. 77.
sHcrodotos.2.124; DS. 1.63.
YUNAN TAKVİMİ 119
Mısırlılar diye adlandırılmaktaydı, dolayısıyla köle değillerdi. Aynı
şekilde, Süleyman'ın J enısalem'deki tapınağının yapımı öyküsünde,
zorunlu emek ve köle emeği olmak üzere iki kategori dikkatle ay­
rılmakta birbirinden:
Ve Kral Süleyman biiîün İsrail'den bir liva topladı; ve otuz bin kişi
idi bir liva. Ve onları Lübnan'a gönderdi, sırayla ayda on bin kişi: on
bin kişi bir ay Lübnan'da, iki ay yurtta kalıyordu; ve Adoniram vardı
başlarında. Ve Süleyman'ın yetmiş bin kişisi vardı yük taşıyan ve sek 
sen bin kişi vardı dağlarda ağaç kesen, ayrıca işin başında bulunan
Süleyman'ın subayları, üç bin üç yüz kişi, işte çalışan insanlar üze 
rinde yönetim işini yüklenen. Ve kral emrediyordu, ve onlar işlenmiş
taşlarla evin temelini kurmak için büyük taşları, pahalı taşları çı 
karıyorlardı topraktan. Ve Süleyman'ın yapıcıları ve Hiram'm ya 
pıcıları ve Gebalite'ler taşlara şekil veriyorlardı, ve evi yapmak için
kereste ve taş hazırlıyorlardı...6
Amorite'terden geriye kalan bütün o insanlara gelince, Hititler,
Perizzite'ler, Hivit'ler ve Jebusit'ler ki bunlar İsrailoğıtlları değillerdi,
bunların yurtlarında kalmış olan çocukları, ki bunları İsrailoğulları
tümüyle yok edememişlerdi, bunlardan Süleyman bir köleler livası
kurdu, ve onlar bugün de köledir. Fakat Süleyman, Israiloğullarından
köle yapmadı; onlar savaşçılardı, kendi hizmetkârlarıydı, prensleri,
ve kaptanları, arabalarının ve atçılarının yöneticileriydi onlarP
Bu rakamlardan bazıları hiç kuşkusuz abartmalıdır; ne olursa
olsun, bu denli büyük bir emek .gücünün Knossos ya da Mykene yö­
neticilerinin elinde bulunması olanaksızdı; fakat bu dönemde Y u­
nanistan’da geleneksel sömürü tarzlarından köklü bir ayrılma ol­
duğunu varsaymak için bir neden yoktur.
61Kings 5.13.
7I Kings 9.20.
120 BABÎL'DEN MİLETOS'A
2. Mısır ve Mezopotamya Takvimleri
Tunç Çağı'nın bu kent-devletlerinin krallar, belki de rahip-krallar
tarafından yönetildiğini biliyoruz. Ugarit'in tablet metinleri, bu­
radaki krallığın Mezopotamya'dakine yapıca benzer olduğunu gös­
teriyor. Minos krallığı hakkında kesin bilgi için Mınos yazısının yo­
rumunu beklemek zorundayız ama bu arada bu arayı kapamak için
Yunan takviminin erken tarihini araştırarak bir şeyler yapabiliriz;
çünkü başka yerlerde olduğu gibi burada da takvimin gelişimi kral­
lıkla yakından ilişkilidir. Araştırmamızın sonunda. Yunan fel­
sefesinin kökenlerinin biraz aydınlandığını göreceğiz.
İlkel halklar arasında takvim tamamen ayla düzenlenmiştir.8
Temel birim, iki yeni ay arasındaki dönemi karşılayan ve ayın ev­
relerine göre ikiye ya da üçe bölünmüş olan ayda. Kavuşum ayı
(Kamer ayı — synodic month) 29.53 gün içerir, on iki ay 354.36 gün­
lük ay yılını (lunar year) meydana getirir. Böylece ay yılıyla, mev­
simlerin çevrimine uygun 365.24 günlük astronomik güneş yılı ara­
sında yaklaşık on bir günlük bir fark varda. Bu, ilkel halklar için bile
sıkıcı bir şeydir, fakat tarımın gelişmesiyle birlikte ay takvimi ile güneş
yılını birbirine uydurmanın bir yolunu bulmak zorunlu bir gereklilik
haline geldi. Sorun iki şekilde çözülebilir. Ay takvimi, güneş yılı ile
aynı noktaya getirilmek üzere, zaman zaman araya bir on üçüncü ay
eklemek yoluyla tamamlanabilir. Bu ay-gün takvimidir. Ya da ay te­
meli terk edilebilir. Aylar kalabilir, fakat uzatılır ya da 365.24 günlük
mevsimler çevrimine az ya da çok yakından uyan bir süreye uy­
durulur. Bu ise güneş takvimidir.
Mısırlılar üçüncü binyılm başlarında bir güneş takvimi buldular.
Yılı üç mevsime ve her biri otuz günden on iki aya bölüyorlar, temmuz
ayında Sirius yıldızının (Akyıldız) görünmesiyle saptanan başlangıca
beş gün ekliyorlardı. Bu takvim sivil yönetimde kullanılıyor, fakat dini
festivallerde eski ay takvimi kullanılmaya devam ediyordu: sonuçta,
yılda on bir gün gerisinde kalıyorlardı güneş takviminin. Bu uyuşmaz­
8Nilssoo, M. P. İlkel Zaman Tahmini, s. 148-223.
YUNAN TAKVİMİ 121
lığı önlemek için, İ.Ö. 2500 yıllarında bir ay-gün takvimi çıkarıldı.
Her yirmi beş yılın dokuzunda on üçüncü bir ay araya sokularak güneş
takvimine bağlanılıyordu böylece.9Yirmi beş yıllık çevrim şöyle olu­
yordu:
(25 X 365) = (16 X 354.36) + (9 X 383.89) = 9125.
Neugebauer'e göre Mezopotamya'da takvim, İ.Ö. beşinci yüzyıla
kadar herhangi bir sistematik ekleme olmaksızın kesinlikle ay tak­
vimi olarak kalmıştır.10O zaman, her on dokuz yılın yedisinde araya
bir on üçüncü ay eklenerek bir ay-gün takvimi yapıldı. On dokuz yıllık
çevrim de şöyleydi:
(19 X 365.24) = (12 X 354.36) +(7 X 383.89) = 6939.5.
Eğer bu görüş doğruysa —henüz kesin değil çünkü— Mısır takvimiyle
karşılaştırıldığında Mezopotamya takviminin geri kalmışlığı belki de
kent-devletlerinin yönetim özerkliğiyle açıklanabilir.
Y unanistan'da da takvim her devlet tarafından bağımsız bir şe­
kilde düzenleniyordu, fakat yapısının her yerde aynı olduğu görü­
lüyor.11 Yıl, biri yirmi dokuz, biri otuz olmak üzere değişimli uzun­
lukta on iki aya bölünüyor, on bir günlük noksanlık ise her sekiz yılın
üçünde araya on üçüncü bir ay eklemek yoluyla tamamlanıyordu.
Sekiz yıllık çevrim de şöyle oluyordu: (8 X 365) = (8 X 354) + (2 X 29)
+30 = 2920. Gerçek ay yılı 354 değil de 354.36 gün olduğuna göre,
ayın evrelerinin, takvim ayının geleneksel olarak tayin edildiği gün­
lerle denk düşmediği anlaşılacaktır; bu yüzden de Y unan yazarları
için, durumlar gerekli kıldığında, gerçek yeni ayla saymaca (nominal)
yeni ay arasında bir ayrım yapmak alışkanlık haline gelmişti.12
Bu bölümün ana sorunu bu ay-gün takviminin bağımsız olarak
Y unanlılar tarafından mı bulunduğu, eğer öyle değilse bunu nereden
ve nasıl aldıkları olacaktır.
9Paıker, R. A. The Calendars of Ancient Egypt (Eski Mısır Takvimleri), Chicago,
1953.
10Neugebaııcr. O. The Exact Sciences in Antiquity (Eski Zamanlarda Kesin Bi­
limler), Princeton, 1952, s. 97,101, 123.
Ul.. Bischoff, alınlıyı yapan Pauly-Wissowa, s. v. Kalender; Nilsson ERBGK, SS.
12Th. 2. 28. Bunun içindir ki, İşler ve Gönler'in, hepsinin kökeni aynı evrelerinde
olan özel günlerin geleneksel çağrışımlarıyla ilgili son bölümünde ay'dan söz edil­
memektedir.
122
BABİL'DEN MİLETOS'A
3. Yunan Takvimi: Asıl Kökeni
Yunan ve Babil şenlikleri arasında, iki takvimin de ortak bir te­
meli olduğunu akla getiren sayısız benzerlikler vardır.
Babil'de. ölülere sunulan ikinci yarı yılın (Eylül-Ekim) ilki olan
Teshrit ayında yapılırdı; Atina'da, bir atalar şenliği olan Genesia,
buna uygun düşen Boedromion ayına rastlıyordu. Kislev ayında (Ka-
sım-Aralık) yeraltı tanrıçası Ereshkigal'e, dünyayı verimli kılması
için içki sunuları yapılırdı; Demeter'in bir tarım şenliği olan Attic
Haloa. Poseidon ayında (Aralık-Ocak) kutlanırdı. Bu koşutluklara
Langdon işaret etmişti.13Birçok başkaları da vardır.
Yunanistan'da takvim yılının başlangıcıyla ilgili çok değişiklik
vardı.14Atina ve Delphoi'de yaz dönencesinden sonraki ilk yeni ayda
başlardı: Boeotia ve Delos'ta kış dönencesinden sonra. Öte yandan,
Khios'ta ilkbahar ılımıyla başlardı; İ sparta. Rodos, Girit ve Miletos'ta
güz ılımıyla. Bu değişiklikler açıklanamamaktadır. Y erel etmenlerle
saptanmış olabilir, ya da Yunan takviminde başlangıçtan beri kalı­
tımsal olarak var olmuş olabilir. Babil'de. gördüğümüz gibi. Yeni Yıl
Şenliği, ilkbahar ılımında yapılırdı, fakat Erech ve Ut'ta ikinci yarı
yılın başlangıcında, yani sonbahar ılımında tekrarlanırdı;15eski Sü­
mer yılınınsa kış gündönümünde başladığına değgin kanıtlar vardır.16
Bu ayrılıklara karşın bütün Y unanistan'da iki bölümlü yılın, Babil'de
olduğu gibi gün-gece eşitliğinde (ılımda) birbirinden ayrıldığına değ­
gin izler buluyoruz. Amphiktyones olarak bilinen kabile federasyonu
Delphoi'de yılda iki kez toplanırdı, baharda ve sonbaharda.17Theseus,
Minotauros'u öldürmek üzere Girit'e doğru yola çıktığında (Cilt II, s.
116). Atina'dan Mounychion'un (Nisan-Mayıs) 6'sında ayrılmış, altı
ay sonra Pyanopsion'un (Ekim-Kasım) 7'sinde dönmüştü.18Delos’ta
I î (
Langdon, S. Babylonian Menologies and Semitic Calendars (Babil Şehitler Tak­
vimleri ve Sami Takvimleri). Londra 1935. s. 86-7.
14Pauly. A. ve Wissowa, G. Rcalencyclopâdie der klassischen Ahertumswissen-
sclıaft, Stullgart, 1894-1937.
15C. J . Gadd, almtıyı yapan Hooke, S. H. Myth and Ritual (Mit ve Tören), Oxford
1933.
16Langdon, CAH’de 1.462.
l7Str. 420. bkz. D. 18. 154-5.
18Plu. Tltes. 18,22.
YUNAN TAKVİMİ 123
Apollon tapımında vahiyler yalnızca altı yaz ayında verilirdi; aynı
tanrının Lykia, Patara'daki tapımında yalnızca altı kış ayında ve­
rilirdi.19Bu iki merkez arasındaki bağ çok eskiydi. Deloslulann bazı
eski İlâhileri vardı. Apollon'a, bunları Lykia'lı Olen'e bağlarlardı
(Cilt II, s. 230); İonia'nm kurucularıysa Ksanthos'lu bir Yunan ailesi
olan Glaukid’leri kendilerine kral olarak seçtiler (Cilt 1. s. 185).
Delos'ta vahiy mevsimi, iarihsel dönemde kış gündönümüyle baş­
layan takvim yılını ortasından keser.
Atina'da erginlemeye (âphebo'ı) hazır gençler eğitimlerine Bo-
edromion'da (Eylül-Ekim) başlarlar. Elaphebolion'da (Mart-Nisan)
yerine getirilecek önemli görevler alırlardı. O ay, ârkhon'on yönetimi
altında Dionysos’a bir boğa kurban ederlerdi.20 Menderes üzerindeki
Magnesia’da, yeni Kronion ayında (Ekim-Kasım) kentin güvenliği,
barış, bolluk ve iyi bir hasat için dualarla birlikte Zeus Sosipolis'e bir
boğa hediye edilirdi; kış boyunca iyice yağlandıktan sonra Artemi-
sion'un (Nisan-Mayıs) 12'sinde kurban edilirdi boğa.21Kurban ediliş,
birçok îonia kentinde rastladığımız rahip, stepanephoros tarafından
yapılırdı. Krallığın bir belirtisi olarak mor bir taç giymeye hak kaza­
mı32 ve adını bir yıla verirdi.23Bu yüzden, tarihöncesi krallıktan kal­
ma kurban işlevlerini yerine getiren Atina'Iı ârkhon basileûs'la eş tu­
tulabilir. Buna benzer bir festival Miletos'ta yapılırdı.24
Olympia’da, Basilai diye tanınan rahipler, bahar ılımında Kronos
tepesinde Sosipolis'e kurban keserlerdi. Bu tören altı ya da yedi ay
öncesine rastlayan Oyunlarla ilişkili olabilir.25 Kurbanın ne olduğu
19Serv. ad. Verg. A. 4. 143, bkz. Herodotos 1. 182, D. S. 2.47.
20Mommsen. A. Feste der Stadt Athen. Leipzig. 1898. s. 176; CIA 2. 471 (IG 2.
471), bkz. CI A4. 318b (IG. 2.478).
21Kronion, ekim zamanına rastladığı için Pyanepsion’la eş tutulur; oysa Ar-
lemision'un Mounychion'la eşlendirilişi, Artemision'un Delos. Artamitios (Rodos),
Kos ve başka yerlerdeki, Artemisios'un ise Makedonya takvimindeki durumundan ge­
lebilir.
22Str. 648, bkz. 633.
^SI G 589.1.
24Hsch.
^Paus. 6.20.1.
124 BABtL'DEN MtLETOS'A
söylenmiyor, ama Basilai'nin kökenini adları ("krallar") ele veriyor;
Magnesia'yla koşutluksa her iki tapımda tanrı Sosipolis'in yılanla bir­
likte olması gerçeğiyle doğrulanmaktadır.26Zeus'la yakından ilişkili
olan tanrı Dionysos'a boğa ve yılan olarak tapındırdı.27Kos'ta. özel­
likle seçilmiş bir boğa Zeus Polieus'a, kral kökeni yine açık olan ge-
raphoros basileon (kralın ayrıcalıklarının taşıyıcısı) tarafından Bat-
romios'un (olasılıkla Şubat-Mart) 20'sinde kurban edilirdi, fakat bu
durumda, bunun altı ay önce yapıldığına değgin herhangi bir kanıt
yok.28
Bu kanıt, birçok Yunan devletinde, Mezopotamya'da Nisan'da
(Mart-Nisan) ve yine Teshrit'te (Eylül-Ekim) yapılan Yeni Yıl Şen­
liğine uygun düşen ıiımsal törenlerin eski bir koordinasyonu oldu­
ğunu gösteriyor. Şenliğin beşinci gününde kral, Marduk'un düşman­
ları üzerindeki yengisini gösteren bir tören yapardı; beraberinde, "ka­
ranlığı aydınlatan parlak ışık Anu'nun kutsal boğası" dediği beyaz bir
boğa bulunurdu. Boğanın daha sonra kurban edildiği, ancak bir par­
çası elimizde kalan belgede belirtilmiyor, fakat tören yapıldığı sırada
güneşin bahar ılımında Taurus burcunda olduğuna işaretle Taurus ta­
kımyıldızının temsil edilmek istendiği kesindi. Bu, tüm dördüncü ve
üçüncü binyılda. yılın söz konusu zamanında güneşin durumuydu.
Güneş İ.Ö. 1900 civarında29 Boğa burcundan çıkarak Koç burcuna
girdi. Bu yüzden boğanın sunuluşu festivalin eski bir özelliği olmalı.
Bundan, yukarda adı geçen Yunan şenlikleri, sonuçta Mezopotamya
kökenli idiyseler, Y unanistan'a Minoslular zamanında, olasılıkla
Girit yoluyla getirilmiş oldukları sonucu çıkar.
Bu sonuç, Minos dini diye bildiğimiz şeyle uyuşmaktadır; bu dinde
boğa ve yılan önde gelen tapınma nesneleridir, boğa krallıkla bir­
liktedir; bu, Suriye'den elde edilen kanıtlarla da uyuşmaktadır. Ugarit
metinlerinde Y unan Kronos'un karşılığı Fenike tanrısı El, "boğa El"
26Harrison, J . E. Themis. Cambridge. 1912. s. 241, res. 61.
27
Aynı yerde, s. 449; Prolegomena to the Study o f Greet Religion (Yunan Dininin
İncelemesine Girişler). 3. bas. Cambridge, 1922. s. 398-400.
“ SIG 1025.
»C J . Gadd, alıntıyı yapan Houkc. Mit ve Tören, 54; Langdon Babil... 26.
YUNAN TAKVİMİ” 125
(Shor-El) olarak tanımlanmaktadır; ve bir taş yazmasında onu ka­
natlı bir güneş diski altında tahtta oturur görüyoruz, bu onun güneş
yılıyla ilişkili olduğunu göstermektedir.30 Y az gündönümünden
hemen önce Skirophorion ayında AtinalIlar Zeus Polieus'a bir öküz
kurban ederlerdi.31Samos'ta bu ayın adı Kronion, yani Kronos'un ayı
idi.32 Atina'da ondan sonraki ay, Kronos şenliğinin kutlandığı yeni
yılın ilk ayı. tarihsel zamanlarda Hekatombaion olarak bilinirdi,
fakat ona daha önce Kronos ayı dendiği söyleniyor.33Bu nedenle öyle
görünüyor ki. Kronos şenliği yaz gündönümü ile bağlantılıydı, ya
hemen ondan önce ya da hemen sonra kutlanırdı. Bütün bunlar daha
fazla inceleme gerektirir, fakat elimizdeki kanıtlar, takvimle ilişkili
olan bir boğa tapımının Mezopotamya'dan Y unanistan'a Girit ve
Suriye yoluyla ulaştığı varsayımını desteklemektedir.
4. Yunan Takvimi: İlk Kökeni
İlkel Zaman Hesaplama adlı yapıtı, takvimin erken tarihi üzerine
örnek bir çalışma olan Nilsson. Y unan takviminin Yunan dışı kökenli
olduğunu ve yedinci yüzyıldan önce değil, olsa olsa sekizinci yüzyılda,
Delphoi rahipliğinin gözetimi altında kullanıma girdiğini ileri sür­
mektedir.34
Bu sonucun ilk kısmı. Yunan takviminin Ege'ye dağılan Yunanca
konuşan göçmenlerin yerli geleneğine ait olmadığı anlamında hiç
kuşkusuz doğrudur. Yunanlılar onu ilişki kurdukları kültürlerden al­
mışlardır. Ama ne zaman? Eğer Nilsson'un sandığı gibi bir din ürünü
idiyse. Yunan dininden başka pek çok şey gibi onun da Minos ça­
30Schaeffer 60; PI. 31.
Mommsen 512.
32SIG 976.
33Plu. Tlıes. 12.
34Nilsson, M. P. Die Entstehung und religiose Bedeııtung des griecltischen Ka 
lenden, 1.14.21. Lund Universitcts Arsskrifı., s. 29; PTR 365.
126
BABIL'DEN MILETOS'A
ğından bir kalıt olduğuna değgin kuvvetli bir sanı ve Delphoi'den daha
eski ve ona Nilsson'un kabul ettiğinden daha az bağımlı olduğuna
inanmak için kesin nedenler vardır.
Delphoi'de nispeten son zamanlarda yapılmış olsaydı, takvim yılı­
nın başlangıcında ve ayların adlarında bir dereceye kadar birömeklik
bulmayı umabilirdik. Fakat durum böyle değil. Y alnızca Atina'da ve
Samos'ta yıl, Delphoi'deki gibi, yaz gündönümü ile başlar. Delphoi
aylarının beşinin adı dağınık olarak başka yerlerde geçiyor, ama di­
ğerleri birbirine benzemiyor.35Ayrıca Atina-İon ve Dor lehçelerinde
adların bir karşılaştırması, bunların tarihlerinin lehçelerin kendi ta­
rihlerini izlediğini göstermektedir.
Atina adlar dizini. Delos'unkiyle yakından uyuşuyor.36bu da İon
göçünden daha eski bir Atina-İon prototipine işaret ediyor. Doğal
olarak Boeotia'ya dönüyoruz. Orada, Hesiodos'un verdiği, Delos’ta ve
bütün İonia'da görülen bir Lenaion ayı buluyoruz. Atina'da Lenaia
şenliği aynı ayda yapılırdı; öteki Dionysos tapımları gibi bunun da
Atina’ya Boeotia'dan geldiğine dair kuşku yok. Aynı şekilde, yalnızca
İon takvimlerinde bulunan Poseideon, adın da gösterdiği gibi Bo-
eotia'da ortaya çıkmış olan Poseidon Helikonios'un Paniyonik tapı-
mmı anımsatıyor.
DELPHOİ RODOS DELOS ATİ NA
ApeLkıios*’ ’ Panamos Hekatombaion Hekatombaion***
Boukalios Kameios Metageitnion Metageitnion
Baothoos Dalios Bouphonion Boedromion
Hcraios Thesmophorios(*) Apatourion Pyanopsion
Daidophorios Sminthios Aresion Maimakterion
Poitropios Diosthyos Poseideon Poseideon
Amalios Thcudaisios L enaion^ Gamelion
35Bazılannı açıklamak güç. örneğin, Amalios, Bysios, Ilaios. Endyspoilropios. En-
doprostropaios olabilir Atina lehçesine göre, ama anlamı ne?
iz
Gerçek eşadlılara ek olarak, Delos’un Apalourion. Lenaion ve Galaxion'u sa­
yılabilir. hepsi de Atina şenliklerine uyuyor. Panamos (Pancmos) Makedoncadır.
^Takvim yılının ilk ayı. —çev.
YUNAN TAKVİMİ
127
Bysios
Theoxenios
Endyspoitropios
Herakleios
Iiaios
Pedageitnyos
Badromios
Artamitios
Agrianios
llyakinthios
Hieros
Galaxion
Artemision
Thargelion
Panemos
Anthesterion
Elaphebolion
Mounychion
Thargelion
Skirophorion
Dor adlar dizini farklıdır, fakat kendi içinde dikkate değer ölçüde
tekbiçimdir. Eski Dor festivalleriyle ilişkili ilan Hyakinthios ve Kar-
neios hemen hemen evrenseldir. Aynı şey, Pedageitnyos, Badromios
ve Theudaisios için de doğrudur. Bunlardan ilk ikisi farklı yerlerde
bulunmalarına karşın Atina-İon Metageitnion ve Boedromion'u ile
aynı adlardır; Badromios ya da Boedromion anlam olarak Delp-
hoi'nin Boathoos'una denk düşüyor. Fakat takvimdeki farklı yerleri
onların sekiz ya da yedinci yüzyıla kadar eski bir tarihte Delphoi'den
alındıkları varsayımını güçleştiriyor. Son olarak, Aigina. İsparta,
Rodos, Kos. Kalymnos ve Bizans'ta görülen Dor Agrianios, Thebai ve
Boeotia'nm diğer üç kasabası (Chaironeia, Lebadeia, Oropos) dışında
başka hiçbir yerde bulunmamaktadır. Aynı şekilde, Agrinaia şenliği
yalnızca Boeotia'da ve Argos'ta kaydediliyor (Cilt I, s. 192-3);
Argos'a Boeotia'dan geldiği de açık. Argos'ta, Orchomenos’un Min-
yades'ini tekrarlayan Proitides'le ve Minyas'tan kalmış olan (Cilt I,
s. 232) Melampous'Ia ilişkilidir. Bu ay, Dor takvimine nerede ve ne
zaman girdi? Argos'ta değil, çünkü bu, öteki Dor topluluklarındaki
yaygınlığını açıklamasız bırakırdı. Onu Peloponnese'e girmeden önce
Boeotia'da almış olmaları gerekir.
Atina-İon ve Dor takvimleri Boeotia'da ortak bir kaynağa kadar
gidiyorsa, kökenlerinin Minos çağında olması gerekir. Bu bizi bir
başka soruyla karşı karşıya getiriyor. Boeotia ve Delphoi takvimleri
arasındaki ilişki neydi? İşte burada şaşırır kainiz, çünkü Boeotia'da
bulunan şeyler parçalıdır. Eğer Minos çağına kadar gidiyorlarsa,
Delphoi'ye Thebai ve Orkhomenos karşısında öncelik vermeye neden
yoktur. Güvenle söyleyebileceğimiz tek şey, Atina-İon ve Dor tak­
vimlerinin, Merkezi Y unanistan'da yer almış tarihöncesi bir kay­
naktan geldiğidir.
128
BABİL'DEN MİLETOS'A
Eğer bu varsayım kabul edilirse bize hemen aramakta olduğumuz
doğu ilişkisini sağlar. Thebai'nin kurucusu Kadmos. Europa yoluyla
Knossos Minos’una bağlı bir Fenikeliydi. Europa'nın Fenike'den boğa
kılığında Zeus tarafından kaçırıldığı ve Ugarit'te bulunan dinsel me­
tinlerin birinde bize boğa-tanrı El'in ana-tanrıça Asherat'la nasıl
çiftleştiğinin anlatıldığı anımsanacaktır. (Cilt II, s. 108-109).
Yunan takvimi Minos kökenli idiyse, şöyle sorulabilir: nasıl olur da
Hesiodos'un, yılın tarım çalışmalarına adanmış bir şiir olan İşler ve
Günler'inde yalnızca bir ay, adıyla geçer; Homeros'taysa hiçbiri geç­
mez? Hesiodos'a göre yanıtı şu bunun: bundan sonraki kesimde tar­
tışılacak olan Yunan tamamlama sistemi nedeniyle takvim ayları
onun amacına yaramıyordu; onun amacı, çiftçinin çeşitli görevlerine
tam olarak yılın hangi gününde başlaması gerektiğini saptamaktı. Bu
da ancak, yıldızların yıllık hareketinde ortaya çıktığı şekliyle Güneş
yılına gönderme yapmakla gerçekleştirilebilirdi. Homeros konusunda,
Nilsson’un yaptığı gibi,37 Homeros zamanındaki Yunanlılarda, sırf şi­
irlerde adları geçmiyor diye ay adları olmadığını varsaymak bir ha­
tadır. Epik şairler, amaçlan kahramanca geçmişin idealize edilmiş bir
tablosunu sunmak olduğu için, yalnızca yerel ya da çağdaş bir ilgiye
sahip olan kurumların adlarını geçirmekten hep sakınırlardı; bu il­
keye dayanarak, takvime ilişkin imalar, şiirlerinin dışında tu­
tulmuştur, çünkü takvimin ad dizini kentten kente değişirdi.3®
İşler ve Günler'de. Yunan takvimlerinin, bildiğimiz gibi, tarih­
öncesi Boeotia'dan geldiği varsayımına kesin destek bulacağız; fakat
bu konuyu sürdürmeden önce Y unan tamamlama sistemini incele­
meliyiz.
37Nilsson, M. P. İlkel Zaman Tahmini, s. 345-6.
3®Odysseus’l i bir takvim şenliğine bir imada bulunulduğu görülüyor. Odysseus It-
haka'da karaya "ayın dönümünde" (14. 162, 19. 306), gökyüzünde ay yokken (14.457)
çıkmıştır ve kasaba tellalları beş gün sonra Yeni Ay'ın Apollon'una yüz öküz kurban
edilecek bir şenlik duyurmuştur (20. 276-8,21. 258-9). Bu. Atina'da Hckatombaion'un
7'sinde (SIG 615) ve aynı zamanda Dclphoi'dc (CIG 1715) Hekatombaia olmalı.
Bunun içindir ki, Odysseus, Apollon'a nişanını hedeflerine yöneltmesi için dua eder
(22.7). Buıüar 108 kişi olduğuna göre (16.247-61) simgesel olarak yüz baş öküz kurban
eder.
YUNAN TAKVÎMt
129
5. Tamamlama
Y unanlılar yılın eksik kalan günlerini sistemli olarak tamam­
lamaya ne zaman başladılar? Neugebauer'in Mezopotamya'da İ.Ö.
beşinci yüzyıldan önce sistemli bir gün tamamlamanın olduğuna değ­
gin bir kanıt olmadığı görüşünden biraz önce söz etmiştim. Bu görüşte
o. Mezopotamya'da İ.Ö. 528'den ünce sistemli bir tamamlama ol­
duğunu yadsıyan Kugler'i izliyor.39 Bu görüşü kabul edip Babillilerin
Y unanlılardan önce bir sistem bulduklarını varsayarak Fothering-
ham ve Langdon, Y unanistan'da dördüncü yüzyıldan önce sistemli bir
tamamlama olmadığı sonucuna vardılar.40
Sümer ve Akad dillerini bilmediğim için Babil kanıtını tartışa­
mıyorum yalnızca bir uyanda bulunmak istiyorum. Ekleme birimi
olarak aya dayalı her tamamlama sistemi olsa olsa kaba bir yoldur.
Sekizli çevrimi alalım. Delos yılının birinci ayı olan Lenaion için
uygun yer, kış dönümünü izleyen kamer ayı idi. Belli bir yılda oraya
rastladıktan sonra, gelecek yıl on bir gün önceye, üçüncü yıldaysa,
eğer bir tamamlama olmadıysa yirmi iki gün erkene rastlayacaktır.
Öte yandan, eğer bir ay ikinci yılda araya sokulmuşsa üçüncü yılda
yedi gün sonraya düşecektir. Bu devamlı sapmaların uygunsuzluğu
açıktır; bazen de özel durumlar nedeniyle düzenli tamamlama sey­
rinden uzaklaşmanın uygun görülmesi zorunlu olmaktadır. Ispartalı
Agesilaos'un yıllık geliri artırmak için düzensiz olarak araya bir on
üçüncü ay eklediğini41ve Roma'da cumhuriyet takviminin bu tür ıs­
rarlı karışmalarla karmaşaya girdiğini biliyoruz.42 Mezopotamya ra­
hipleri de aynı zorlamanın çekiciliğine kapılmış olmalıdır. Ta­
mamlama sisteminin devamlı yapılmamış olması onun bilinmediğini
kanıtlamaz.
Y unanistan'a dönelim yeniden. Daha sağlam bir zemindeyiz bu­
rada. Herodotos şöyle yazıyor:
Neugebaucr. s. 97; bkz. Nilsson, İlkel Zaman Tahmini, s. 260.
40Fotheringham 179; Langdon BMSC 109.
41Plu. Agis 16. Mısır kralları taç giyme töreninde yıl ile hiç oynamayacaklanna
yemin ederlerdi; Parker, 54.
42Fowlcr, W. W. Kornan Festivals (Roma Festivalleri), Londra, 1899. s. 4.
130
BABtL'DEN MtLETOS'A
Yunanlılar her iki üç yılda bir mevsimler uğruna bir ay eklerler
araya; Mısırlılar'da otuzar günlük on iki ay vardır, mevsimlerin çev 
rimini yine başladığı noktaya getirebilmek için bu ayların birine her
yıl fazladan beş gün eklenir.43
Burada doğru olarak tanımlanan Mısır güneş takviminde, yıla ara­
larla eklemeler yapılmaz. Bu düzenlemenin uygunluğunu değerlen­
direrek. Herodotos bunu "her iki üç yılda" (dia tritou âteos) bir ay ek­
leyen Yunan yöntemiyle karşılaştım. Fotheringham ve Langdon'un
gözden kaçırdığı bu pasaj, sekizli çevrime dayalı sistemli eklemenin,
İ.Ö. beşinci yüzyılda Y unanistan'da genel bir uygulama haline geldi­
ğini kanıtlıyor. Daha da geriye doğru gidebilir miyiz?
Hesiodos, Lenaion'u kış ortası bir ay olarak tanımlar.44 Beşinci
yüzyılda Atina Gamelion'unun ve üçüncü yüzyılda Delos Lenaion’u-
nun durumu böyleydi. Eğer bu dize gerçekse, Hesiodos'un gününde
takvimle mevsimler arasında sabit bir ilişki ve düzenli bir ekleme sis­
temi vardı demektir.
Bazı araştırmacılar bu dizenin gerçek olduğunu yadsımakta. Nils­
son, "daha sonraki bir bozma" olarak yadsıyor bunu.45Sonek -on'un
Boeotian değil Attik-İonik olduğu söyleniyor; Plutarkhos, Lenaia'ya
göre ad verilmiş hiçbir Boeotia ayı tanımıyor; şiirde bir takvim adın­
dan söz edildiği tek yer de o dizedir. Bu karşı çıkışlar pek güçlü değil.
İonik sonek epik dilin zorladığı bir şey. Boeotia'ya değgin başka bil­
giler Hesiodos'tan yüzyıllarca sonradır; ayların adları değişikliğe uğ­
ramıştı o zaman. Bu ayın ötekilerden ayrılıp tek başına zikredilme­
sinin nedeni, pekâlâ, kış gündönümünden sonraki ilk ay olarak Bo-
45 Herodotos, 2.4.1.
^Hesiodos. Op. 504.29.5 günlük gerçek kamer ayına ayarlamak için "tam" aylann
30. gününü yansızlaştırmak üzere başlangıçta tasarlanan hine kai nia alışkanlığının
Atina'da Solon tarafından ortaya atıldığı söylenir (D. L. 1.57, Plu. Sol. 25); fakat bunu
daha o zamandan Hesiodos (Op. 771, bkz. Nilsson ERBGK 27) ve olasılıkla Herodotos
da (Od. 14.162.19.306) biliyordu. Bu da gösteriyor ki, 12X29 1/2 günlük Yunan takvimi
en azından sekizinci yüzyıla gidecek kadar eskiydi.
45Nilsson ERBGK 41, bkz. DA 1-5.
YUNAN TAKVİMİ 131
eotia yılının başlangıcını belirtmesi olabilir. Ayrıca, bu dizeyi aradan
çıkarırsak, aynı adının geçtiği 557-8. dizeleri de çıkarmamız ge­
rekecek, daha sonra ise Hesiodos'a özgü bazı düşünceleri içeren ara­
daki pasajın tümü havada kalacaktır. Doğrusu, dizeyi yadsıyacak bir
durum yok ortada.
Hellen astronomu Geminos'a göre, erken dönem Y unanistan'ında
bir yıl atlayarak araya bir ay ekleniyordu.46 Her üç yılda bir yapılan ve
hemen yalnızca Demeter ve Dionysos'la, yani tarım ve bağcılıkla il­
gili Y unan şenliklerinin temelinde yatan ilkenin bu olduğu tahmin
edilebilir.47 Fakat bu sistemde eklemeler fazladır. Sekiz yıl sonra tak­
vim güneş yılı üzerine tam bir ay kazanmış olacaktır. Bundan dolayı,
her sekiz yılda dört eklemeden birinin atlanması yoluyla değiştirildi.
O zaman, araya eklemeler, ardışık üç, iki ve üç yıllık aralara düştü —
yani üçüncü, beşinci ve sekizinci yıllara, ya da başka bir deyişle, her
dört yılda dönüşümlü olarak araya bir ve iki ay sokuldu. Herodotos'un
tanımladığı sistem budur.
Yukarda adı geçen üç-yıllık şenliklere ek olarak her dokuz yılda
bir kutlanan dört şenlikten söz edildiğini duyuyoruz; dördü de bizim
biraz önce Y unan takviminin ilk yurdu olarak tanımladığımız böl­
gede geçerli. Bu dört şenlik, Thebai'deki Daphnaphoria ile Delp-
hoi'deki Charila, Stepteria ve Herois şenlikleridir.48Dahası, dört yılda
bir yapıldığını bildiğimiz Delphoi'deki Pythian Oyunlan'nın bir za­
manlar bu tipten bir şenlik olduğu haber veriliyor. Bu sekiz yıllık
dönem rastgele ya oktaeteris ya da ennaeteris olarak adlandırılıyordu,
çünkü Censorinus'un açıklamasına göre her dokuz yılda bir yeni bir
dönem başlıyordu 49 Bu. sekiz yıllık ekleme çevrimine uygun düşüyor.
^Gem. 8.26.8.33.
47Paus. 2.4.1,4.34.9,6.26.2,8.15.2,8.23.1,10.4.3, Ael. VH. 13. DS. 4.3. Ov. F. 1393,
Met. 9.640, Rem, Anı. 593, Prob. ad Verg. G. 3.43, Fimi. Mal. 84, CIG. Sept. 3.282,
CIG. I, M. Aeg. 1089. Horn. H. 7.11, Od. 5.125; Roscher s. v. Triptolemos, Prott-ziehen
26.
^Procl. cbr. 26, Paus. 9.10.4, Plu. M. 293c, 418a, Ael. VH. 3.1.
49Cens. ND. 18. 4-6. Pythia bir müzik festivali olarak başladı (Str. 481) Stepteria
ile ilişkiliydi (FHG. 2. 189,4. 359, Ael. VH. 3. 1.). Psidia'da İ.S. 11-111.yüzyıla kadar bir
sekiz yıl festivali vardı (ABS 16 117). Pythia belki de ilk Pythiad’ın tarihi olan l.Ö.
582'de dört yıllık yapıldı.
132
BABtL'DEN MİLETOS'A
Burada. Fotheringham'ın bir zamanlar beğenmediği eski yetkili­
lerdeki açık bir çelişkiye rastlıyoruz. Censorinus sekiz yıllık çevrimin
genç bir çağdaşı tarafından, belki de Thales'in öğrencilerinden biri
olan Tenedos'lu Kleostratos tarafından bulunduğunu söyler. Biraz
önce sözü edilen sekiz yıl şenliklerinin bundan daha eski olması ge­
rekir. "Eğer" diye tartışılıyor. "Censorinus’un sekiz yıllık festivalleri
okiaeieris'le açıklaması haklı idiyse, oktaeteris’i Kleostratos'a bağ­
lamakla hata yapıyor demektir." İlk seçenek, dolayısıyla "daha geç bir
çağın hayali" olarak bir yana bırakılıyor.50 Bu böyle sürmez. Belki de
Kleostratos uzun zamandan beri geçerli olan ama ancak parmak he­
sabı yapılan sekizli çevrim için matematik formülünü ilk kez belirten
kişiydi. Dahası. Censorinus. çevrimin, araya eklenen ayların da­
ğılımında birbirinden ayrılan çeşitli şekilleri olduğunu söylüyor ve
bunları çeşitli yetkelere bağlıyor; bunlardan biri de Kieostratos'tur.
Böylece onu çok önceleri başka şekillerde bilindiğini yadsımaksızm
çevrimin standart şekli haline gelmiş olan şeyin bulucusu olarak kabul
edebiliriz.
Sekizli çevrimin geriye. Minos çağına uzandığı varsayımı Yunan
takviminin en tartışmalı sorunlarından birini çözmemize yardım
ediyor: Olimpiyat Oyunlarının düzenlenmesi.
Pythia Oyunları her dört yılda bir, Boukatios'un 7'sinde yapılırdı.51
Sekiz yıllık süre doksan dokuz ay olduğuna göre, oyunların dönüşümlü
olarak kırk dokuz ve elli yıllık aralara rastlamış olmaları gerekir; on­
ları aynı takvim ayında tutmak için kırk dokuz aylık dön yıl içinde
bir, elli aylık dört yıl içinde iki kez bir aylık sürenin eklenmesi ge­
rekirdi. Ayın 7'sinde kutlanmasının nedeni, kuşkusuz, aym ilk çey­
reğini belirleyen bu günün Apollon'a ayrılmış olmasıydı (Cilt 1, s.
294). Bununla birlikte, pratikte, yirmi dokuz ya da otuz günlük Yunan
takvim ayıyla 29.53 günlük gerçek kameri ay arasındaki fark yüzün­
e n
Folheringham 176. Şöyle ekliyor: "Ve gerçeklen de şenlik dönemlerini yalnızca
ikinin kuvvetleri olarak açıklamak kolaydır. İki yıllık şenlikler var. dört yıllık şenlikler
var. sekiz yıllık şenlikler var." Bu açıklama da hiçbir şeyi açıklamıyor.
5*Famell, L. R. Cults o f the Greek States (Yunan Devletleri Tapırtıları), Oxford.
1896-1909, s. 4.421.
YUNAN TAKVİMİ 133
den. ayın evreleri takvim aylarıyla denk düşmüyordu. Bu yüzden. 7.
günle ilk çeyreğin bağıntısı saymacaydı (nominal).
Olimpiyat Oyunları da kırk dokuz ve elli aylık aralarla yapılırdı.52
Fakat Pythia Oyunlarından iki bakımdan farklıydı.
Önce, l l ’inden 16'sına kadar beş gün sürdüğü ve dolunayda, say­
maca olarak 15. gün kutlandığı söyleniyor bize. Pindaros. ilk yarışın,
oyunların kurucusu Herakles tarafından koşulduğu sırada dolunayın
parıldadığından söz ediliyor.53Bu yüzden, oyunların İsparta'nın Kar-
neia54oyunları gibi gerçek dolunayda kutlanmış olması da olasıdır; o
zaman adı geçen günler saymacadır. Bütün Helenlere ait bir olay için
bu düzenlemenin bir yararı olabilirdi: tarihi, yerel takvimlere bak­
maksızın hesaplanabiliyordu.
İkincisi, Pythia oyunları gibi aynı ayı tutmak yerine dönüşümlü
olarak Apollonios'a ve Parthenios'a rastlıyordu. Apollonios. kış gün-
dönümünden sonraki sekizinci ay idi; Parthenios'sa dokuzuncu ol­
malı. çünkü bize bu iki ayın, Mısır takviminde ardışık aylar olan Me-
sori ve Thoth'a denk düştüğü söyleniyor. Dolayısıyla. Apollonios.
Delphoi'nin Boukatios'u, Atina’nın Metageitnion'u idi.
Weniger'in Comford'ca da kabul edilen bu kuralı açıklaması çok
ünlüdür.55 Açıklama şöyle; eğer Oyunlar düzenli olarak hep Apol-
lonios'ta yapılmış olsaydı, eski bir dört yıllık şenliğe, Parthenios'un
yeni ayında sabitleştirilmiş olan Heraia'yla karşılaşacaktı. Bu sorunu
ortadan kaldırmak için değişken dörtyıllarda Hemia'dan iki hafta
önce ve iki hafta sonraya kondu. Benim Aiskhylos ve Atina adlı ki­
tabımda bu çözümü kabul ettim ben.56 ama şimdi bunun sa­
vunulamaz bir şey olduğunu kabul ediyorum. Parthenios adının, Hera
Parthanos’tan dolayı verildiği kabul edilebilir (Cilt I, s. 281-2), bu ko­
nuda bir bilgimiz olmamasına karşın bunun Heraia adı olduğu da
kabul edilebilir; ama şenliğin yeni ayda yapıldığına değgin son var­
52Porph. ad. İl. 10.252, Ba. 7.2-3, Pi. 0 . 3.33 sch. 5. 14 sch.
53Pİ. 0 . 3. 17-22.
54E. Alc. 445-51.
55Wenigcr, L. Das llochfest des Zeus in Olympia, K. 5. 1.
56Thomson. G. Aiskhylos ve Atina, 115-6.
134 BABtL'DEN MÎLETOS'A
sayıma tek destek, yeni ayın Roma’da J uno’ya adanmış olduğu cüm­
lesidir.57 Gerçek şu ki, Heraia’mn tarihi bilinmemektedir; Weniger'in
sandığı gibi olsaydı bile iki şenliğin birbirine karışması eğer bir güçlük
doğuruyor idiyse, niçin dört yıllık sürelerin aynı yıla rastlamayacak
şekilde basit bir düzenlemeyle bundan kaçınılmadığını açıklamak ge­
rekecekti hâlâ.58
Oyunların, geleneksel kuruluş tarihi olan İ.Ö. 776'dan önce her­
hangi bir biçimde var olduğu varsayılabilir (Cilt I. s. 92). Bugüne
kadar o bölgede çok ender Mykene kalıntısı çıktığı doğrudur, fakat bu
olumsuz kanıt kesin değildir, ayrıca bunun karşısına konulacak iki şey
vardır. Yerel geleneğe göre, Oyunlar, Girit'ten gelmiş olan (Cilt I, s.
289-90) İda'lı Herakles tarafından başlatılmıştır. Öte yandan Pin-
daros, Argos'lu Dor Herakles’i tarafından başlatıldığını söylüyor.59
Önceki varsayımda. Dorlann fethinden sonra, hattâ Pheidon'un Ar­
gos hegemonyasından da sonra (Cilt II, s. 313) ünün, gücün Girit He-
rakles'inden Dor Herakles’ine nasıl dönmüş olabileceğini görmek ko­
laydır; ama öteki görüşte, bu safkan kahramanın, Minos ana tan­
rıçasının yıldızı sönmüş ortağı lehine çekilmeye nasıl inandırıldığını
açıklamak zordur. Dahası, Kronos Tepesindeki İda Mağarası, rahip-
krallarıyla Kronos Tepesinin kendisi. Basilei ve onun Eileithyia ve
yılan tapımı — bütün bunlar Minos çağını ve özellikle Girit'i gös­
teriyor; Arkadia'nın çeşitli yerlerinde Rhea’yı ve Zeus'un doğuşunu
temsil eden bir dizi yerel tapımla koşutluk gösterirler.60
Pythian Oyunları başlangıçta sekiz yılda bir yapıldığına göre,
tarım yılıyla hiçbir işlevsel bağı olmayan bir takvim şenliği olması ge­
57J o. Lyd. de mens. 36.
58
Forthenngham, kırk dokuz ve elli aylık değişmenin düzenli bir işlem olmadığını,
"yalnızca Thosthias ile Oyunlar arasında bazen bir tamamlama olduğu, bazense ol­
madığı anlamına geldiğini" sanıyordu (178). Olanaksız bu. Bunu Porphyry yadsımakla
kalmıyor, öte yandan, tamamlama, sistemsiz bir biçimde yapılsaydı onun kanıtlamaya
çalıştığı gibi, iki kutlama arasındaki normal ara kırk dokuz ya da elli ay değil, kırk sekiz
ay olurdu, diyor. Nilsson. Fortheringham'ın görüşünü kabul etmiyor; karışık olmasına
karşın kendi yonımu doğru çizgidedir (PTR 365); bkz. Thomson, G. The Greet Ca 
lendar (Yunan Takvimi) J HS 63. 52, s. 60-1.
59Pi. 0. 3.
60Paus. 8.28.2,8.38.2,8.41.2, Str. 387, bkz. Paus. 4.31.9,433.1. Yunanistan'a Kydo-
ne'larca getirilmiş olabilirler Str. 348, Od. 19. 176.
YUNAN TAKVİMİ 135
rekir. Ama Olimpiyat Oyunlarının sekiz yılda bir yapıldığını var-
saymaya bir neden yok. Onların sekizli çevrime bağımlılığı, bu çev­
rimin, takvimin temelini oluşturması yüzündendir yalnızca. Sekiz
yılda bir yapılan bir şenliğin, sekizli bir çevrimin tamamlanışını be­
lirlemek için başlatılmış olması artık anlaşılır bir şey, fakat dörtlü
çevrim diye bir şey yoktu: bunun sonucu olarak da takvimde dört yılda
bir yapılan bir şenlik için herhangi bir temel yoktur. Olimpiyat
Oyunlarının dört yıllı özelliği, bu yüzden herhangi bir dış etmen ta­
rafından belirlenmiş olmalı. Eğer festival, öteki devletlerden ya­
rışçıları çekmek için olsaydı, onu her yıl yapmaya karşı açık bir itiraz
olurdu. Aynı türden diğer yerel olaylarsa çakışıp dururdu boyuna. Ör­
neğin, İsparta Kameia'sı aynı dolunayda oluyordu.61 Dolayısıyla,
Oyunların yıllık bir mevsim şenliği olarak başladığına ve Olim­
piyatların sayılmaya başlandığı yıl olan İ.Ö. 776’da onlara panhelenik
bir konum vermek için dört yılda bire dönüştürüldüğüne inanı­
yorum.62
Apollonios, normal olarak Ağustos'un sonuna rastlayan meyva
hasadı ayıydı. Olimpiyat’ın zafer ödülü, sınırlarda yetişen kutsal
ağaçlardan koparılmış yaban zeytininden bir taçtı; söylendiğine göre
İda'lı Herakles ve arkadaşları spor çalışmalarından sonra zeytin yap­
raklarından yataklarına uzanıp dinlenirlermiş.63 Bu nedenlerle, şen­
liğin ilk çekirdeğinin meyva hasadı ile ilgili bir erginleme töreni ol­
ması olasıdır.
Oyunlar, iki rahip klanı olan İamidai ile Klytidai tarafından yö­
netilirdi. İamid’ler Kuzeydoğu Anadolu'ya kadar izlenebilir;64
Klytid'lerin Melampus'tan geldiği ileri sürülmektedir; bunların Bo-
eotia'lı Orkhomenos'tan gelmiş oldukları anlamına gelir bu (Cilt I, s.
61 Nilsson, M. P., Griechische Feste mit religiöser Bedeutung mit Auschluss der at-
ticshen. Leipzig, 1906. s. 118.
62Aynı süreçte orta bir evre Küçük (yıllık) ve Büyük (dört yıllık) Panathcnaia'da
görülebilir.
63Paus. 5.7.7,5.15.3, Str. 353; Tlıomson. AA 115.
^I amos, Pitana'mn kızı Euadna'nın bir oğlu (Pi. 0.6, 28-30, bkz. Paus. 5.2.5), Eu-
rotas'm kızı, ispatla Lelege'lerinin krab Lelex'in oğlu idi (Apld. 3.10.13, Paus. 3. 1. 1,);
bkz. Cilt II.s. 58,179.
136
BABİL'DEN MİLETOS'A
187). Takvimin de onlar tarafından yönetildiği, belki de onlar tara­
fından bulunduğu varsayılabilir.
Sekizli çevrim, takvimi güneş yılıyla uzlaştırmak için yapıldığına
göre, ilk ortaya atıldığında, ikisi arasındaki özel ilişki olarak bakılan
şeyden çıkmış olması gerekir. Üçüncü, beşinci ve sekizinci yılların so­
nunda araya birer ayın eklendiğini düşünelim ve takvimle saptanan
bir festivalin güneş yılında nasıl yer değiştireceğini görelim. Birinci
yılda hasat ayının Ağustosun 22'sinde dolunay olduğunu varsayarsak,
sekiz yılın kalan yıllarında hasat festivali için aşağıdaki tarihleri elde
ederiz: (2) 11 Ağustos, (3) 1Ağustos, (4) 18 Ağustos, (5) 7 Ağustos,
(6) 27 Ağustos. (7) 16 Ağustos. (8) 4 Ağustos.65İkinci, üçüncü, beşinci
ve sekizinci yıllarda festival, hasadın normal olarak hazır olmasından
11.21. 15 ve 18 gün önceye rastlıyor. Bu sonın. sistemli bir eklemenin
hiç olmadığı günlerde yapılageldiği gibi günü değişen şenlik ilkesinin
uygulanmasıyla çözülebilirdi. Bu yıllarda festival ertesi dolunaya
kadar ertelenirdi. Eğer Oyunlar dört yılda bir yapıldığında yerleşik
pratik bu idiyse, bu yeniden saptamanın sonucu bizim bildiğimiz
Olimpiyat kuralı olurdu:
Apollonios Parthenios
1. Ağustos 22
5. Eylül 6 50. Ay
9. Ağustos 22 49. Ay
Daha genel terimlerle konursa, bizim sorunu çözümümüz basitçe
budur. Olimpiyat festivali dört yılda bir yapıldığında, açıklanan ne­
denlerden dolayı, her iki ayın da ona ayrıldığı varsayıldığı sürece iki ay
arasında gidip geliyor ve dolayısıyla ikisi arasında bölünüyordu.66
Sekizli çevrim. Olimpia'da İ.Ö. 776’da, hemen tarihöncesi Bo-
eotia'dan alınan hieratik gelenek temelinde yürürlükte idiyse, He-
siodos'un onu bildiğini hiç güçlük çekmeden varsayabiliriz.
65Exempli gratia olarak verilen tarihler Weniger'in tablosundan alınmıştır. Genel
olarak kullanılan bir şekil gibi göründüğü için çevrimin 3-5-8 şeklini seçtim (Gem.
8.33), ama öteki değişik şekiller de aynı amaca yarayabilir.
^Oyunların yapıldığı ay, ister Apollonios olsun ister Parthenios, yine Olympikos
adını alıyordu: Weniger 8.
6. Çiftçinin Yıllığı
Hesiodos'un İşler ve Günler'i, mevsimlere bir kılavuz da içeren bir
çiftçi yıllığıdır; şöyle özetlenebilir bu:
Ülker burcu doğarken hasada, batmak üzereyken de çift sürmeye
başla (383-4).
Sirius (Akyıldız) baş üzerinden geçerken, odununu kes (417-22).
Kış gündöniimünden altmış gün sonra Arktiiriis alacakaranlıkta
doğmaya başlar: bağ kütüklerini buda (564-70).
Ülker burcu doğduğunda, oraklarını bile ve hasada hazırlan (571-
5).
Orion'un görünmesi harman zamanıdır (597-9).
Orion ve Sirius göğün ortasına geldiğinde, üzümlerini topla (609-
n y
Orioıı ve Ülker burcu battığında, çift sürmeyi unutma, yıl da bit 
miştir.
Bu uyarılar Hippokrates'in On Regimen adlı kitapçığıyla yan yana
konabilir:
Bilinen pratiğe göre yılı dört bölüme ayırıyorum: Ülker burcunun
batışından kış ılımına kadar, kış; ılımdan Ülker burcunun doğuşuna
kadar, ilkbahar; o zamandan Arktüriis'ün doğuşuna kadar, yaz; Ülker
burcunun batışına kadar, sonbahar.61
Ülker burcunun batışı Kasım 7
43 giln
KIŞ Kış gUndöııiimU Aralık 21
------------------------ Kış ılımı --------------------------------- Mart 21
İ LKBAHAR 48 gün
------------------------ Ülker burcunun doğuşu ----------- Mayıs 8
43 gün
Y AZ Yaz gündönümil Haziran 21
92 gün
------------------------ Sonbahar ılımı -------------------------- Eylül 21
SONBAHAR 48 gün
Ülker burcunun batışı Kasım 7
YUNAN TAKVİMİ 137
67Hippok.rales, Acul. 3.68 (Littri 6.594).
138
BABİL'DEN MİLETOS'A
Kitapçıkta daha sonra verilen ayrıntılar, tüm şemayı yeniden ku­
rabilmemizi sağlıyor; Hesiodos'unkinin aynı.
Yılın dört mevsime bölünme geleneği Yunan evrendoğumunda
önemli bir rol oynamış olan bir başka gelenekle birliktedir — dört
öğeden kurulmuş bir evren kavramıdır bu.
Işık ve karanlık, sıcak ve soğuk, kuru ve yaş, evrende eşit paylara
sahiptir. Sıcağın üstün gelmesi yazı doğurur; soğuğunki, kışı; ku-
runıınki, bahan; yaşınki, kışı.69
Yine bir başka Hippokrates kitapçığından, On Human Naiure’Ğen öğ­
reniyoruz ki, insan vücudu, yılın mevsimleriyle sırasıyla üstünlük ka­
zanan dört sıvı içerir. Ve son olarak Aristoteles bize dört Atina-İon
kabilesinin dört mevsimi karşıladığını; bununsa, sırasıyla yerine ge­
tirilecek mevsimsel işlere sahip oldukları anlamına geldiğini söylüyor
(Cilt I, s. 103). Yani bütün bu fikirler —takvime, evrenbilime, fiz­
yolojiye ait bilgiler— bir kabile temeline dayanıyordu, tıpkı dünyanın
öteki kısımlarında bulduğumuz benzeri fikirler gibi.
Hesiodos’a dönersek. İşler ve Günler'in kazandığı ün ve tanın-
mışlık kısmen onun ideolojik değerinden geliyordu. Köy komününden
ayrı özel bir toprak edinmiş bir göçmenin oğlu (Cilt II. s. 320) olarak
Hesiodos, eski klan bağlarının çözülmekte olduğu bir zamanda yeni
tip bir çiftçinin bireysel görüşünü dile getiriyordu. Fakat şiir, pratik bir
amaca da hizmet ediyordu. Eski günlerde toprak, takvimi iyi bilen
başkanın gözetimi altında ortaklaşa işlenirdi; fakat ortaklaşa toprak
işlemenin ortadan kalkmasıyla birlikte, çiftçinin kendi kendisinin yıl­
dız bilimcisi olması gerekti. Ayrıca, resmi takvim, kendisince biliniyor
olsa bile, amacına uymuyordu, çünkü güneş yılından devamlı sa­
pıyordu. İstekleri ancak yıldız bilgisiyle karşılanabilirdi. Hesiodos'un
sağladığı da budur. Hesiodos, daha önce takvimin düzenlenmesi için
Thebai. Orkhomenos ve Delphoi'nin rahip krallarınca kullanılmış
olan astronomi bilgilerini bir araya topladı, herkesçe kolayca anım­
sanacak ve anlaşılacak bir biçimde sundu.
zo
D. L 8.24, Hippokrales, Nat. Hom. 7. Hinl-Avmpa dillerinde yalnızca üç mev­
simin adı vardır Nilsson, PTR 71.
YUNAN TAKVİMİ 139
7. Sekiz Yıllık Süre ve Krallık
Yunan mitolojisinde sekiz yıllık süre ile krallık arasındaki bir iliş­
kiye değgin birçok belirtiyi sakıncasız kabul etmekte özgürüz artık.
İsparta krallarının hüküm süresi, her sekiz yılda, yıldızları incele­
dikten sonra efor'larca (ephors) onanırdı.69 Bu, kuşkusuz orta Yu­
nanistan'dan birlikte getirdikleri eski bir gelenekti; çünkü hem He-
rakles'in Thebai'de doğmuş olan oğlu Hyllos'tan, hem de Kadmos'tan
geldiklerini ileri sürüyorlardı.
Knossos kralı Minos her sekiz yılda bir tanrısıyla konuşmak için
Zeus Mağarasına çekilirdi.70 AtinalIlar her sekiz yılda bir yedi oğlan
ve yedi kızdan oluşan bir kurban haracı gönderirlerdi ona — Girit'e
gidip Minotauros'u öldürmüş olan Theseus'un kendilerini kurtardığı
bir yükümlülüktü bu.71 Bu Theseus ve Minotauros miti. Crane Dan­
sında, Apollon'un Delos’taki boynuzlu aharının karşısında, La-
birent'in karmaşık kıvamlarını taklit ederek temsil edilirdi.72 Dansın
günü belli değil, ama olasılıkla, Apollon'un ve Artemis’in doğum­
larının kutlandığı festival sırasında Thargelion’un 7’sinde olurdu.73
Bu, kurbanların sayısını açıklıyor: Apollon için yedi, Artemis için
yedi; Thargelion’un 6'sı ise AtinalIların haraçtan kurtulmalarının
anısına Delos’a her yıl haç kafilesi gönderdikleri gündü.74 Atina'da
da aynı ayın altısında bir festival başlardı. Thargelia festivaliydi bu;
biri erkekler, ötekiyse kadınlar adına iki insan kurban edilirdi o gün;
geleneğe göre bu tören Minos'un bir oğlunun, Androgeos'un ölü­
münün kefareti olarak başlatılmıştı.75
69Plu. Agis. 11.
10Od. 19.178-9, Pl. M in. 319c, Lg. 624a-b, Str. 476.482, D. S. 5. 78.
71Plu. Thes. 15.
^Plu. Thes. 21. Call. Del. 307-13,İl. 18.590-606.
73Hsch„ D. L. 2.44, Anon. VPlat. 6 Cobet, PIu. M. 717d.
74X Mem. 4.8.2. Pl. Phdo 58a-b.
75D. L. 2.44. Phot. Lex. Suid. Phol. Bibi. 534.
140 BABtL'DEN MtLETOS’A
Thebai'nin ve Delphoi'nin sekiz yıllık festivalleri hem takvimle,
hem de krallıkla bağıntılıydı. Daphnaphoria’da, kızlar alay halinde,
üzerine güneşi, ayı ve yıldızlan simgeleyen topların asılı olduğu bir
zeytin kütüğü ve güneş yılının günlerini temsil eden 365 çelenk ta­
şırlardı başlarında.76 Stepteria'da, Apollon'un Delphoi ejderini öldü­
rüşünü temsil eden bir tören yapıladı (Cilt I. s. 225); bir kral sarayını
temsil ettiği varsayılan bir kulübede yapılırdı bu.77Bize Kadmos'u ve
onun Thebai ejderini öldürüşünü anımsatıyor bu — bundan sonraki
bölümde üzerinde duracağız bu mitin.
Minos dininde dokuzun kutsal bir sayı olduğuna değgin birçok be­
lirti var. Bergama'daki kazılarda Demeter tapmağına bitişik dokuz
basamaklı bir teras ortaya çıkarıldı. Dokuz basamaklı bir başka teras,
aynı tanrıçanın Lykosoura'daki tapınağının dışında bulundu. Girit’te
Lato'da dokuz basamaklı bir başka teras daha var; bu sonuncusu, bir
pazar yerinde.78 Minos Girit'inde bu tür teraslar, yüzü genellikle
pazar yerine dönük kral sarayına bitişik olurdu hep: Troya'daki Pri-
amos’un sarayı. Atina'daki Krallık Kolonadı gibi (sioâ basileios)?9
Bunların amacının ne olduğu henüz bilinmemektedir. Belki de Pha-
iakia'daki pazar yerinde dansı yöneten dokuz hakem (aisymnetai)
gibi (Cilt II, s. 225) koro icrasında rahip gruplarını yerleştirmeye ya­
rıyordu. Bu resmi kişilerin krallıkla herhangi bir kesin ilişkisi olup ol­
madığı henüz açık değil, ama en azından Minos'un zamanında on­
ların sayılarının işlevsel bir değeri olduğu çıkarsanabilir; çünkü
Olimpiyat Oyunlarında hakemlik eden dokuz hellanodikai ile ve
Atina krallığının yerini alan dokuz ârkhonle'la koşutlukları bir rast­
lantı olamaz.80
76ProcI. Chr. 26, bkz. Paus. 9. 10.4.
^Plu. M. 418a.
78Tritsch, F. J . Die Agora von Elis and die altgriechische Agora, J OA 27.63.
79/V. 2. 788-9; Tritsch 98,102.
on
Hellanodikai, kesinlikle Oyunların epdptaileri olarak tanımlanıyor (Paus. 5. 9.
5); bu da benim son lerimi yorumlamama uyuyor (AA 125-6); The Whell and the
Crown (Tekerlek ve Taç) CR. 59.9. s. 10.
YUNAN TAKVİMİ
141
Yine Telemakhos Pylos'ta karaya çıktığında Nestor ve halkı, kral­
lığın dokuz bölgesine karşılık, dokuzar boğalık dokuz grup hayvan
kurban etmişlerdi (Cilt II. s. 91). Bunlar belki de kabile bölümleriydi,
tıpkı Kos'ta ve İsparta’da Dor kabilelerinden her birinin ayrıldığı
"dokuzda birler" (enâtaî) gibi. Kos'ta Zeus Polieus'a kurban edilen
boğa, her bir "dokuzda bir"den üç olmak üzere kabilelerin sunduğu
yirmi yedi boğa arasından seçilirdi.81İsparta Kameia'sında, her frat-
riden üç olmak üzere her biri dokuz insan alan dokuz kulübe ku­
rulurdu.82
Başka durumlarda bu sayının hiçbir işlevsel değeri yoktur, yal­
nızca geleneksel çağrışımları anısına seçilir. Dokuz Musa; Girit'te
bebek Zeus'a bakmış olan dokuz Kourete;83Lemnos'ta dokuz gün te­
mizliği, ya da Magnesia'da Zeus Sosipolis’e boğa sunulurken alayın
başında giden dokuz oğlan ve dokuz kız çocuk;84 Bellerophon'a.
Lykia’ya geldiğinde dokuz öküzle dokuz gün şölen verildiğini ve kur­
ban için dokuz yaşında hayvanların seçildiğini okuduğumuzda85 bu
dokuz sayıları için daha fazla açıklama gerekmiyor; sonuç olarak,
yetkin bir sayıya, yetkin bir şenlik ya da yetkin bir adak için uygun
gözüyle bakıldığını söyleyebiliriz.
Son olarak, sekiz yılın sonunda güneş, ay ve yıldızlar başlangıçta
bulundukları yere geri döndükleri için, sekiz yıllık dönem, ya da söy­
lendiği gibi "büyük yıl", evrensel yenilenmenin ve yeniden doğuşun bir
simgesi, dünyada doğumun, ölümün ve yeniden dirilmenin evrimi ha­
line gelmiştir. Herakles, çocuklarını öldürüşünün kefareti olarak sekiz
yıl çalışmıştı.86Kadmos, Thebai ejderhasını öldürdüğü için sekiz yıllık
bir cezaya çarptırılmıştı.87 Persephone, "akıllı insanlar, atletler ve
krallar olarak yüceltilmek, yeryüzünde sonsuza kadar kutsanmış kah­
S1SIG 1025.
82Ath. I41e-f.
83Str. 473.
^Philosl. Her. 740. SIG 589.
85//. 6.174. Od. 10.19,390. bkz. İl. 18,351, Theoc. 26.29, Hes. Op. 436.
86Apld.2.5. 11.
87Aym yerde, 3.4.2, bkz. Serv. ad. Verg. A. 7.761, Hes. 77ı. 801.
142
BABÎL'DEN MtLETOS'A
ramanlar olarak anımsanmak üzere yeniden doğacak olan ölülerin
ruhlarını" dokuzuncu yılda özgür bırakmıştı.88
Sekizli çevrimin Minos çağma kadar geriye gittiğini kabul etsek
bile, onun ne zaman ve nerede ilk kez bulunduğu sorusundan hâlâ
kurtulamadık. Mısır'da değil, öyle görünüyor ki Mezopotamya'da da
değil; çünkü ay ekleme sistemi buralarda erken tarihlerde biliniyor
olsa bile sekizli çevrim olamazdı, yoksa mitolojide ve dinde herhangi
bir izini bulurduk onun. Buralarda kutsal sayı sekiz ya da dokuz değil,
Yunanistan'da Apollon tapımında yeniden ortaya çıkan yedi idi. Bu
sorunun yanıtı, Suriye'de daha ilerde yapılacak kazılar bir takvim, or­
taya çıkardığında bulunacaktır. Bu arada, Minos'lulann bunu Suriye
yoluyla, krallıkla bağıntılı bir sekiz yıllık çevrimin izlerini buldu­
ğumuz Hitit'lerden almış olduklarını söyleyebiliriz ancak.89
88Pi. fr. 133, bkz. Orph. fr. 295; Rohde, E. Psyche: Seelencult und Unsterbliclı-
keiısglaııbe der Criechen, Freiburg, 1898.
89Bkz. s. 135.
VI
KADMOSOĞULLARI
1. Yunan Sözbiliminin Kökenleri
^OoRNFORD, 1912'de yayımlanmış olan From Religion to Phi 
losophy (Dinden Felsefeye) adlı kitabında. Durkheim ve başkalarının
topladıkları, ilkel düşüncenin yapısıyla ilgili kanıtların ışığında ilk
Y unan filozoflarının öğretilerini inceledi ve bu filozofların kökleri
kabile toplumunun yapısında olan bazı dini fikirler üzerinde çalış­
tıkları sonucuna vardı. Yaşamının sonunda sorunu yeniden ele aldı ve
gelecek bölümde üzerinde durulacak olan sonuçlara ulaştı.
Bu arada bir başka araştırmacı soruna farklı bir görüş açısından
yaklaştı. Norden, 1913’te yayımlanmış olan Agııostos Theos adlı ki­
tabında Areopagus Sermon’u inceledi ve Yunan ve Latin ya­
zarlarının, şiirde ve düzyazıda izleri bağımsız olarak Tevrat’ta bu­
lunabilecek. kökenini ayinlerden alan bazı konuşma biçimleri
kullandıklarını gösterdi. Mezopotamya ve Mısır’dan alınmış iki akım.
Hellen ve İbrani akımları özellikle St. Paul tarafından Hıristiyanlıkta
yeniden bir araya getirildi; St. Paul, doğumu ve yetişmesi dolayısıyla
her ikisinde de geniş bilgi sahibiydi. Daha sonra, Bizans ayininde
bunlar aynı son kökenden gelen bir üçüncü akım olan Suriye koluyla
güçlenmiş oldu.1
Hemen hemen aynı zamanda çıkmış olan bu iki yapıt birbirinin
bütünleyicisidir. Comford. Yunan düşüncesinin içeriğiyle, Norden ise
biçimiyle ilgileniyordu; her ikisi de aynı sonuca ulaşmıştı. Yunan fel-
^orden, E. Agnostos Theos, Leipzig/Berlin, 1913, s. 207, 260-1: Canlarella, R. I
poetî bizantini. Milano, 1948, 2. 28-37.
144 BABİL'DEN MİLETOS'A
sefesinin kökleri Y akındoğu'nun eski dinlerinde bulunmaktadır. Bu
bölümde, Comford'un yapıtına giriş yoluyla. Norden'in ana sonuçla­
rından bazılarını özetleyecek ve hieratik kökene işaret ederken nasıl
aynı düşüncede olduklarını göstereceğim.
Filozofların ilki, yazdıklarından, biçemi konusunda bir izlenim
verecek kadar çok şey kalmış olan Efes'li Herakleitos’tur; biçemiyle
ünlüdür Herakleitos. Felsefesinin çekirdek öğretisi, onun logos dediği
ve gerçekten bir gizmiş gibi sunduğu şeylerdedir; Eleusis legomena'sı
ya da Orpheus hieroi logoi' si gibi. Çağdaş terimlerle, zıtların birbiri
içine girmesi olarak tanımlanabilir, bu da onun biçeminin anahtarım
verir bize. Düşüncesi diyalektik, biçemi çelişkilidir. Sözcükler ve cüm­
lecikler. ilettikleri fikirlerdeki çelişkileri apaçık ortaya koyacak bi­
çimde birbiri karşısına konmuştur. Bunun etkisi. Platon'un tanım­
lamasına göre, bir okçu takımından gelen bir dizi yaylım ateş gibidir.2
Yunanca gibi çok bükümlü (inflected) bir dilde böyle bir biçeme, zo­
runlu olarak devamlı uyaklar ve yarım uyaklar eşlik eder; Herakleitos
bunlara iındeş (cinas/pun) kullanımı da ekler — yazıya büyülü ya da
gizemsel bir ağırlık vermek amacıyla kullanılan, ilkel konuşmanın
evrensel bir özelliğidir bu. Konuya sımsıkı bağlı olduğu için sözbilim
(rhetoric) olarak tanımlanamaz bu. ama daha çok açıklamak için tek
terimler bulunacak kadar bilinir duruma gelmiş olan bütün özellikleri
de göstermektedir: antithesis, asyndeton (bağlayıcı sözcükler ol­
maksızın sıralanmış yan cümlecikler), parisosis (aynı hece sayısında
yan cümlecikler), paromoiosis (yanın uyak), paronomasia (ün-
deşleme) gibi.3 Kısaca, "çelişkili biçem" denilebilir buna (Nordon,
Satsparallelismus diyor).
Kabul edilen görüşe göre. Y unan sözbiliminin kurucusu. Atina'yı
t.Ö. 428'de ziyaret etmiş ve parlak, ateşli söylevleriyle coşku yaratmış
olan Leontinoi'li Gorgias'tı. Biçeminde Herakleitos'a benzer, ama
daha işlenmiştir onunki. Herakleitos'ta biçim ve içerik yetkin bir şe­
kilde birleşmiştir; Gorgias'ta biçim kendi adına geliştirilmiş, işlen­
miştir. Platon'un £o7e/i'inde Agathon'a yaptırdığı konuşmada da
2P1: Tin. 1802.
3Arist. Rh. 3. 9. Demeler. 192, Cic. Or. 2. 63. 256.
KADMOSOĞULLARI
145
göreceğimiz gibi, Atinalı çağdaşları üzerinde derin bir iz bırakmıştı.
Etkisi, Thukydides'te de. özellikle konuşmalarında güçlüdür, fakat
Platon'un kendi biçeminde bu daha az böyledir. Aynı şey Ksenophon,
İsokrates. Demosthenes ve bütün Atina söylevcileri için geçerlidir.
Ara sıra "Gorgias'vari figürler" denilen şeyler kullanırlardı, ama bir­
birinden ayrı biçimlerde yaparlardı bunu. Bununla birlikte, bu arada,
İ.Ö. üçüncü yüzyılda İonia'ya "Asya biçemi" girdi ve özellikle Yakın­
doğu'nun Helenleştirilmiş kentlerinde yüzyıllarca serpilip gelişti.
Asya biçemi, Gorgias'ınkinden daha basittir, fakat temelden aynıdır.
Son olarak, aynı biçem. daha başka değişikliklerle ama yine de ta­
nınabilir bir biçimde İncil'de bölüm bölüm ortaya çıkar, daha sonra
Bizans ayininin belirgin lehçesine dönüşerek renklenir. Belki de, Ko-
rinthos’lulara İlk Mektup'tan, İngilizce'ye çevrildiğinde bile üstün ni­
teliğine değgin bir izlenim veren bir bölüm vermenin zamanıdır
şimdi:
Göriin. zamanıdır şimdi; görün, kurtuluş günüdür şimdi: hiçbir
şeyde tökezlemeye fırsat vermeyerek, ki hizmetimiz ayıplanmasın; ama
her şeyde kendimizi, Tanrının hizmetkârları olarak, tükenmez sabıra.
dertlere, zorunluluklara, sıkıntılara, darbelere, hapislere, karışıklıklara,
çalışmalara, beklemelere, oruçlara, saflıklara, bilgiye, uzun acılara, se 
vecenliğe, Kutsal Ruh'a, sahte olmayan sevgiye, hakikat dünyasına,
Tanrı'nın gücüne testim ederek; sağ elde ve de sol elde doğruluğun si 
lahıyla; şerefle ve şerefsizlikle, kötü söylentiyle ve iyi söylentiyle; al 
datıcılar olarak, ve yine de gerçek, bilinmeyen ve yine iyi bilinen olarak;
ölüyoruz, ama işte yaşıyoruz; dersi verilmiş, ve öldürülmemiş olarak;
üzünçlü, ama hep sevinçli olarak; yoksul, ama çok kişiyi zen 
ginleştirerek; hiçbir şeyi olmadan ama her şeye sahip olarak.*
Bu biçemin kaynağı neydi? Norden, Gorgias'ın kendine örnek
olarak Herakleitos'u aldığına inanıyordu, ama olası değil bu. Gorgias.
Sicilya sözbilim okulunun kurucusu değildi. Kendisinden önce Ak-
ragas'lı Empedokles ile Syrakuza'lı Korax ve Teisias vardı.5Bir başka
*2 Cor. 6. 2; bfcz. Thomson, Dinden Felsefeye, s. 79-81.
5D.L„ 8.58-9. Quint. 3.1.8.
146
BABtL'DEN MİLETOS'A
türlü düşünürsek, hepsinin ortak bir ayin kaynağına yaklaştıklarını
varsayabiliriz. Gorgias ve ondan öncekiler, Stesikhoros'un koral lirik
için yaptıklarını sözbilim için yapmışlardır (Cilt II, s. 217); eski ayin
biçimini almışlar, onu ayinsel konumundan soymuşlar ve bir sanat
biçimi olarak laikleştirmişlerdir.
Gorgias'ın hâlâ yaşayan parçalarından biri bir gömme törenin-
dendir. bazı değerli kanıtlar verir bize. Gömme töreni söylevi (epi-
tâphios), ağıtla (threnos) —ondan, şarkı şeklinde değil konuşma şek­
linde oluşuyla ayrılır— ve övgüyle (enkomion) —yaşayanların bir
övgüsü şeklinde bir konuşmaydı bu— ilişkilidir; övgü ise ilâhi
(hymııos) ile ilişkiliydi — ondan farkı, şarkı şeklinde değil, konuşma
şeklindeydi ve bir tanrıya değil bir insana sesleniyordu.6Bu biçimler
ortak bir ayin temeline dayanır. Bunları gözden geçirdiğimizde açık­
ça geleneksel birçok fikir buluruz. En sık rastlananları şunlar: Önce,
konuşmacı duruma uygun sözcükler bulamayacağı korkusuyla en­
dişesini dile getirir.7 ikinci olarak, başlangıçtaki bu ikircikli durum
çoğu kez bir soru biçimini alır.8Üçüncü olarak, ikirciklilik, övgünün
kıskançlık doğuracağı inancına bağlanır.9 Dördüncüsü, bu girişlerden
sonra, konuşmacı ilgili kişilerin atalarına göndermeler yaparak ana
temasını açar.10Beşincisi, söz konusu kişiye seslenilir ya da dikkat çe­
kici birtakım imgelerle o kişi tanıtılır.11 Ve son olarak, ölünün acı­
sının hiçbir zaman yok olmayacağı, ya da basitçe, ölenlerin yaşa­
yacağı söylenir.12
6Arislid. Ars Rh. I. 160 (Rh. Gr. 5.60).
7Gorg. 6. Pl. synı. 180d, 194e, Afnx. 236e, Th. 2.35.2, D. 60.1, Isoc. 10. 12-3, Ubaıı.
Laud. Const. 5.
8D. 60. 15. PL Mnx. 236e. Lys. 2. 1-2. A. C/ı. 854 = 855, bkz. 314 = 315,417-8, Ag.
775-8 = 783-6, 1490-1. Theoc. 17. 1i . Eumalh. 10. 11. Anaksimenes Ars Rh. 35, Mc-
nandros 11,17, Liban. Laud. 3. 1, Andreas Cretensis Megas Kanon (Cantarella 1. 100-
1). Cantarella no 41 (1. 77). Bu pasajlar, tannya dua için uygun adı bir türlii bu­
lamayan şarkıcı ile başlayan birçok İlâhiyle karşılaştınlabilir Norden, AT 144-7.
9P1. Lg. 802a (bkz. Hdt. 1. 32. 7). Gorg. 6, Pl. Hp. Ma. 282a. A. Ag. 894 =904, Ba.
3.67.5. 187,12. 199, Pi. 0 . 8.54. Th. 2.35.2, D. 60.14.
lftTh. 2. 36. I, Lys. 2. 3. tsoc. 10. 16. 11. 10. Pl. Mnx. 237a-b, Sym. 178b, Liban.
Laud. 3. 1. bkz. 2. 1,3.2,4. 1. Aphthon. Progym. 8.
1*P1. Sym. 197d-e. A. Ag. 887-90 = 896-9, E. And. 891, Anıoniadis 354, Valetas 1.
88-9. IS 37.
12Gorg. 6. Lys. 2. 79-80, Simon. 12. 1, A. C/ı. 502 = 504, IS 12 4. Herakleitos'un
kendisi kadar zorlayıcı olan son örneğe özellikle dikkat edilsin: "Ey Ulu Tanrım, sana
bir cenaze töreni İlâhisi ve bir gömme türküsü söyleyeceğim; çünkü senin gömülmen
açıyor bana hayata giriş kapısını, senin ölümün öldürüyor ölümü."
KADMOSOĞULLARI
147
Gorgias'ın gömme söylevini okurken hemen görürüz ki, o da bu
geleneksel fikirlerden oluşmaktadır. İçeriği törenlerden alınmıştır.
Biçimi de. Hâlâ var olan gömme söylevlerini, ağıtları, övgüleri ve
İlâhileri incelersek, Gorgias’ta ve Herakleitos'ta o kadar dikkati çeken
o eski biçemin Özelliklerini şaşılacak derecede sergilediklerini görü­
rüz.13 Gerçekten de, ağıtların bazılarında, çelişkili yapının Gor-
gias'taki gibi yalnızca biçimsel olmadığı, fakat Herakleitos'ta olduğu
gibi içerikçe belirlendiği dikkat çeker.14
Eleusis Mysteria'larına dönersek, ancak birkaç ayin cümleciği on­
larda hâlâ yaşıyor olsa da, hepsinin —bazısının göze çarpacak de­
recede— çelişkili biçeme uyduklarını görürüz.15
Son olarak, Herakleitos'un kendisiyle ilgili dikkate değer iki olgu
var. Onun, Herakleiteioi16 denen çömezleri olduğunu biliyoruz, ve
bunların Orpheus'çular. Pythagoras’çılar ve öteki felsefe okulları gibi
dinsel bir topluluk şeklinde örgütlendiklerini düşünebiliriz. Yine bi­
liyoruz ki, Atina kralı Kodros’un oğlu kurucu Androklos’tan gelme
Efes kral ailesinden biriydi o (Cilt I, s. 187-8; II, s. 292-3). Kardeşi le­
hine tahttan feragat etmemiş olsaydı kendisi de kral olabilirdi. Kral­
lığın ayrıcalıklarından biri Eleusis Demeter'inin rahipliğiydi.17Bunun
Atina kralları olarak ataları tarafından ele geçirilmiş olduğunu var­
sayabiliriz; Eleusis Mysteria'lanndan sorumlu olan Atinalı subay
ârkhon basileııs18idi. Böylece, Herakleitos eski bir kral ailesinden ge­
liyordu. Kendisi de doğuştan bir rahip-kraldı. Bunun için de hieratik
biçemde yazıyordu.
Aşağıdaki pasajlar, şu ana kadar adı geçenlere eklenebilecek birçoğu arasından
yalnızca birkaçıdır: Th. 2. 40. 1, D. 60. 37. Simon 5, Ach. Tat. 1. 13, Eumailı. 7.9, Lu­
cian. deluetu 13, Uban. Mon. de Niconı. 12, A. Ch. 326 =328, Th. 91-3 = 93-5, Per.
702-4 =700-2, S. Tr. 947, El. 197, E. Ba. 1153.
14A. Th. 941 -5 =961 -4,S. Aj. 394. Bunun, Oxymoron (kendiyle çelişen deyim) diye
bilinen konuşma biçeminin kökeni olduğu görülüyor, Aiskhylos'un, derin diyalektik
duygusunu yansıtan biçeminin açık bir özelliğidir bu.
15Clem. Pr. 2. 14, Firm. Mat. 18, D. 18.259; Plu. Prov. 16, Procl. ad. Pl. Tun. 293c,
Hippol. Ref. Omn. Her. 5.7.
16Pl.Tht. 180a, D. L. 9.6.
17D. L. 9.6.
I8Str. 633; Arist. AR. 57. 1.
148
BABtL'DEN MtLETOS'A
2. Theliclai
İ.Ö. ikinci yüzyılın başlarında Miletos yurttaşları yeni bir kent ko­
nağı yaptırmışlardı.19 İçine Anaksimandros'un bir heykelini koy­
muşlardı — gerçekten de bu adla bilinen büyük filozoftu o. Altıncı
yüzyıldan kalma eski bir heykeldi bu; tüm Yunan dünyasında bir Bilici
mezarı olarak bilinen, kentten Brankhidai'deki büyük Apollon ta­
pınağına kadar uzanan Kutsal Yol üzerinde asıl bulunduğu yerden ge­
tirtilmişti oraya. Brankhos, Delphos’un torunu olarak tanıtılır.20 Bu
geleneğin anlamı belki de Brankhidai'deki mezarın Delphoi gözetimi
altında, Miletos'a yerleşen İonia'lılarca yeniden düzenlendiğidir;
çünkü başka bir yerde, tapımın İon kolonizasyonundan daha eski ol­
duğu söyleniyor.21 Söylenceye göre Miletos'un kendisi, Girit'teki Mi-
letos’tan esinle, Zeus ile Nera'nm oğlu Minos'un kardeşi Sarpedon ta­
rafından kurulmuştur.22
Kutsal Y ol'da altıncı yüzyıldan kalma daha birçok heykel bulundu.
Bunlardan biri mermer bir aslan heykeliydi: Thales, Pasikles. He-
gesandros ve adı okunamayan bir dördüncü ile Anaksileos tara­
fından Apollon'a adanmıştı; bunların hepsi Python'un oğlu Arc-
hegos'un oğullarıdır; bir başkası, Mandramakhos'un oğlu Anaksi­
mandros'un oğulları tarafından adanmıştır; bir üçüncüsü. oda Apol­
lon'a, Histiaios tarafından.23
Bu anıt üzerindeki yazılarda geçen Thales ve Anaksimandros. o
ünlü filozoflar olamaz, ama adlan onların da aynı klandan olduk­
larını düşündürüyor. Filozof Anaksimandros, bir Praksiades oğlu ve
ustası Thales'in erkek akrabasıydı.24 Eksamyes'in Kleobouline'den
19s i g . 3.
20Str. 421.
21Paus. 7.2.6.
22Eph. 32 = Sır. 941.
23SIG. 3. Pasikles adı içinbkz. Hdt. 9.97. nıandro'daki öleki adlar için bkz. SIG. 3g,
SEG. 4.461.4, Apul. Fİ. 18, SIG. 960.5. 1079,1068,3, Hdt. 4.88.
24Str. 7, D. L. 2. l.Suid.s.v.
KADMOSOĞULLARI 149
oğlu Thales, Thelidai klamndandı.25 Thelidai klanı kimlerdi? La-
erte'li Diogenes bize onlann Kadmosoğullannın bir kolu olduğunu
söylüyor.26 Bunu, Kadmos'un Fenike kökenine dayanarak, Thales'in
"Fenike çıkışlı" olduğunu söyleyen Herodotos da doğruluyor.27 Bunun
kastettiği bir başka parçadan da açıkça anlaşılıyor: burada Kad-
mosoğullarınm bir başka kolu olan Gephyra'lıları, "şimdi Boeotia de­
nilen ülkeye Kadmos'la birlikte gelmiş olan Fenikeliler" olarak ta­
nıtılıyor. (Cilt 1, s. 118-9. Bir başka kanıt olarak, Thebai'li Kad-
mosoğullarının İonia'nm sömürgeleştirilmesinde rol aldıklarını
anımsayabiliriz (Cilt 2, s. 124-5). Miletos'tan öte körfezin öte ya­
kasındaki Priene'de. Philotas28 yönetiminde Thebai'den gelen bir
grup yerleşmişti: Philotas, belki de Kadmosoğullanndan biriydi,
çünkü kente bir zamanlar onun onuruna Kadme adı verildiğini bi­
liyoruz.29Bu söylenceler, kentin eski bir tarihçisi olarak anımsanan,
adından da anlaşıldığı gibi Miletos'lu Kadmos'tan geliyor olabilir.30
Körfezin karşısındaki Mykale'de. Thebai yakınındaki Potniai'den
oraya getirilmiş olduğu besbelli olan bir Potniai tapımı —yani De-
meter ve Persephone— vardı.31 Thebai'li Demeter tapımı bir za­
manlar Kadmosoğullannın bir saray tapımı idi (Cilt I, s. 138, 214).
Ve nihayet onların Delphoi Apollon’uyla bağları karşısında Thelidai.
Brankhidai'deki diğer Apollon'a tapınmada özel bir yer almış ola­
bilir. Bu, onlann heykellerinin neden Kutsal Y ol kenanna dikilmiş
olduğunu açıklar bize.
' Yani, Miletos felsefe okulunun kuruculan olan Thales ve Anak-
simandros da eski bir rahip-krallar ailesinden geliyordu.
“ D. L 22.
26Aynı yerde.
27Hdt.L. 170.3.
28Str. 633.
29Aynı yerde. 636. Hell. 95.
^Suid. s. v.
31Hdl.9.97.
150 BABİL'DEN MÎLETOS'A
3. Tarihöncesi Boeotia
Thales ve Anaksimandros’un ilgi duydukları temel alan, gökbilim
ve evrendoğumdu; onlar Boeotia'daki Thebai'nin tarihöncesi rahip-
krallan olan Kadmosoğullarından geliyorlardı. Hesiodos'un İşler ve
Günler'i daha çok gökbilimle, Theogony ise tanrıların ve dünyanın
başlangıcıyla ilgiliydi. Hesiodos, Askra'da doğmuştu; anısı, Thes-
piai'de, adını taşıyan bir dini topluluk tarafından saklanmıştı (Cilt 2,
s. 232-3). Askra ve Thespiai, Thebai’den yalnızca birkaç mil ötededir.
Yani, onun şiirleri kaybolmuş olsaydı bile —onun yapıtıyla Anak-
simandros'unki arasında ayrıntılı bir karşılaştırmayı olanaksızlaş-
tırırdı bu— görünen kanıtlardan, onların Minos Girit'i ve nihayet
Suriye'den gelen ortak bir geleneğe yaklaştıkları sonucunu yine de çı­
karabilirdik.
Tabii, Herodotos'un Kadmos’tan bir Fenikeli olarak söz ederken.
Suriye'de değil de sahilin daha aşağısında Tyre ve Sidon'da oturan
gününün Fenikelilerini düşündüğü doğrudur; fakat bu Fenikeliler,
diğer halklarla birlikte Tunç Çağında Suriye'yi işgal etmiş, bazen
Proto-Fenikeliler denilen halktan geliyorlardı. Şu da unutulmamalı;
bir Fenikeli olarak bakılıyorsa da, Kadmos'un Minos Girit'iyle bağları
vardı, Minos'un anası Europa kız kardeşi idi onun; bu son bağlar, ge­
lenekte daha az belirginse, bu yalnızca, adanın Dorlar tarafından iş­
galiyle kopmuş olmasından ötürüdür (Cilt II, s.117). Kadmos, artık
bildiğimiz gibi, Suriye'yle yakından ilişkisi olan Minos krallığını temsil
eder. Bu, tarihinin diğer ayrıntılarından ortaya çıkıyor. Boeotia'ya
varmadan önce bütün Ege'de dolaşmıştı32 ve Trakya'da Pangaion
Dağı'ndaki altın madenini bulduğu söyleniyor.33 Bununla birlikte,
kuşkusuz oradaki torunları Minos hanedanlarının en güçlüleri ara­
sında olduğu için en kalıcı izlenimi Boeotia'da bırakmıştır. Yu­
nanistan'ın bu bölümünden kaydedilmiş yerel gelenekleri incelersek,
Roscher, W. H. Ausführliches Lexikon der gricchischen und römischen Mytho-
logie. Leipzig, 1884-1937.
33Clem. Str. 1. 307b. Plin. NH. 7.57.197. bkz. Hdl. 6.47.
KADMOSOĞULLARI
İSİ
bir kısmı Kadmos'la ya da kız kardeşi Europa'yla. diğerleri He-
siodos'un Theogony'siyle bağlantılı olan daha birçok Minos-Fenike
ilişkisi buluruz.
Minos-Fenike ilişkileri iyi bilinen Aphrodite'e (Cilt II, s. 266),
Kadmosoğullannı Boeotia'ya getirmiş olan gemilerin kerestelerinden
oyulduğu söylenen tahta suretlerinde tapındırdı.34 Tanagra'da bir
başka Aphrodite tapımı daha vardı.35Thespiai'de bir Eros (Aşk) ta­
pımı vardı.36 Eros'un öteki tapınılan, Boeotia-Leuktra'dan köken
alan Laconia'daki Leuktra'dan (Cilt II, s. 129) ve ilk İon ko­
lonilerinden biri olan ve belki de Boeotia-Erythrai'nin adını almış
olan Erythrai'den köken alan Parion'da kaydedilmişlerdir.37 Hem
Aphrodite, hem Eros, Hesiodos’un Theogny'sinde önde gelirler; so­
nuncusu. Fenike evrendoğumunda Pathos (Arzu) adı altında geçer.
Bir başka Minos tanrıçası olan Demeter, Thebai'de ve Bo-
eotia'nın başka yerlerinde Kadmosoğullanyla bağlantılıydı (Cilt I, s.
120). Thebai'den Mykalessos'a giden yol üzerinde Teumesos adlı bir
köy vardı. Europa'nın Zeus tarafından oraya saklandığı söylenir.38 Bu
açıkça, onun Girifte saklandığı söylencesinin yerel bir değişkenidir.
Thebai'den Thespiai'ya giden yolda ve yine Anthedon'da Demeter ve
Kabeiroi'nin ortak tapınılan vardı.39Aynı tapım (cult), Kadmos'un
törenle kabul edildiği söylenen Lemnos ve Samothraike'de ku­
rulmuştu.40 Kabeiroi adı, Sami dilinde "büyük” anlamına gelen kbr
köküne dayandınlmaktadır. Y alnızca bir varsayımdır bu, ama Y u­
nanlılarda onların aynı zamanda Magaloi Theoi, "büyük tanrılar"
olarak bilinmeleri bunu desteklemektedir.
Apollon, Delphoi ejderini öldürür; Kadmos. Thebai ejderini öl­
dürür; Zeus, canavar Typho'yu öldürür. Bütün bunlar aynı temanın
değişkenleridir. Hesiodos’un olduğu bilinen bir gelenekte, Zeus'Ia
34Paus. 9.16.3.
35Aym yerde. 9.22. 1.
36Aym yerde. 9. 22. 1.
37Aynı yerde, 9.27.1.
38Aynı yerde, 9.19.1.
39Aynı yerde, 9.25.5,9.22.5.
40Roscher s. v. Megaloi Theoi.
152
BABİL'DEN MtLETOS'A
Typho arasındaki dövüşün Thebai yakınında Typhonion adlı bir tepe
üzerinde olduğu söylenir.41 Bir başkasında, o, Ugarit'e bakan Kasios
Dağındadır ve Zeus’un ancak yardımına gelen Kadmos tarafından
kurtarıldığı söylenir.42 Ugarit'te bulunan tablette El'in oğlu Baal'in
yedi başlı yılan Lotan'ı (İbranilerin Leviathan'ıdır bu) nasıl öldür­
düğü anlatılır bize.43Bütün bu gelenekler, Enuma elish'xe. süregelmiş
olan ortak bir kökenden geliyor.
Son olarak, Rhea'nın yeni doğmuş Zeus'u babası Kronos'tan nasıl
kurtardığı anımsanmalıdır: ondan olan bütün çocuklarını yemiş olan
Kronos'a kundağa sarılmış bir taş verilir, çocuk yerine o taşı yer Kro-
nos.44 Theogony’f e olay Girit'te geçer, fakat olayın Plataiai’de ve
Chaironeia'da geçtiğini söyleyen başka Boeotia gelenekleri vardı.45
Aynı tema son zamanlarda bir yandan Emıma elishle, öte yandan
Hesiodos’la birtakım koşutluklar gösteren bir Hitit-Hurrian ev-
rendoğumu olan Kumarbi epiğinde ortaya çıkmıştır. Zaten daha bu
yayımlanmadan önceComford, Hesiodos evrendoğumunun Y unanis­
tan'a Ugarit ve Minos Girit’i yoluyla gelmiş olduğunu ileri sürmüştü.
4lPi. 0.4. 11bkz., Hes. Sc.
42Nonn. D. 1.381-534.
43Schaeffer65.
M Hcs. T/i. 481-500.
45Paus. 9.41.6.
VII
YUNAN TANRIDOĞUMU
1. Kanıtlar
^OoRNFORD yaşamının sonunda. From Religion to Philosophy
(Dinden Felsefeye) adlı kitabında ortaya atmış olduğu soruna geri
döndü. Yarım kalmış ve ancak ölümünden dokuz yıl sonra yayımlan­
mış olan son yapıtında, aynı temanın öteki değişik şekilleriyle birlikte
Hesiodos’un Thcogony'sini Enuma elish’in ışığı altında ayrıntılı bir
biçimde gözden geçiriyor ve bu şiirlerin içeriğini oluşturan fikirlerin
değişik ama hûlâ tanınabilir bir biçimde Anaksimandros evrenbi­
liminde sürdüğünü gösteriyordu. Bu, kuşkusuz onun en büyük başa­
rısıdır, yalnızca bilime değil aynı zamanda bilgiye de bir katkı ta­
şımaktadır. Soruna tam bir çözüm getirmemekte, ama böyle de olsa
başka herhangi bir burjuva felsefe tarihçisinden çok ilerde olduğunu
göstermektedir onun. Sınırlılıkları burjuva felsefesinin getirdiği sınır­
lılıklardır.
Genel sonuçlan açık olmasına karşın bunların dayandığı kanıt,
doğası gereği karmaşıktır. Her şeyden önce Enuma elish'ın kendisi
birtakım sorunlar çıkarıyor ortaya. Bugünkü şekliyle büyük ölçüde
İ.Ö. ikinci binyılm ortalarına aittir; Babil’in, Mezopotamya'nın po­
litik ve kültürel merkezi olduğu bir zamandır bu; dolayısıyla, kah­
raman. bu kentin koruyucu tanrısı Marduk'tur. Bununla birlikte, yu­
karda da işaret ettiğimiz gibi (s. 99) onun ilk şekli değildi bu;
Bugiin elimizde olan, kahraman olarak Marduk'un bulunduğu
metnin gerisinde, Marduk'un değil de Nippur'lu Enlil'in asıl rol oy 
nadığı daha erken bir metin bulunmaktadır. Bu daha eski şekil, mitin
kendisindeki birçok belirtiden çıkarsanabilir. Bunlardan en önemlisi,
Mezopotamya'nın hep ikinci en önemli tanrısı olmuş olsa da Enlil'in
154
BABİL'DEN MİLETOS'A
elimizdeki mitte hiçbir rol oynamıyor gibi görünmesidir; oysa bütün
öteki önemli tanrıların kendilerine uygun rolleri vardır. Yine, Mar-
duk'un oynadığı rol tann karakterine uygun değildir. Marduk baş 
langıçta bir tarım ya da bir güneş tanrısıydı, oysa Enuma elish'teki
merkezi rol, Enlil'inki gibi, fırtına tanrısı rolüdür. Nitekim, öyküde
Marduk'a yüklenen asıl iş —göklerin, yeryüzünün birbirinden ayı-
rılması— diğer mitolojik bilgilerde Enlil'e verilen görevin aynıdır;
doğru da, çünkü şişirilmiş bir deri tulunjun iki yanı gibi onları bir 
birinden ayrı tutan, gökle yer arasındaki rüzgârdır. Bu nedenle, öyle
görünüyor ki, Enlil öykünün asıl kahramanıydı ve elimizdeki bilinen
en eski metin İ.Ö. ikinci biriydin ortalarına doğru düzenlendiğinde
Marduk onun yerine aldı. Mitin kendisinin ne kadar geriye gittiğini
kesinlikle söyleyemiyoruz. İ.Ö. üçüncü biııyıldan gerisini gösteren bil 
giler içermekte, fikirler taşımaktadır}
İkinci olarak, iki şiir arasındaki ara bağlan kurmak için kullanılan
gereç parçalıdır ve benzer sorunlar koyuyor ortaya. O, Hitit-Hurrian
ve Ugarit mitlerinin tablet metinlerini, Byblos'lu Philon'un kaydettiği
gibi Fenike tanrıdoğumunu ve Ahdi Atik'ten diğer bazı pasajlarla
birlikte Tekvin Kitabından bazı parçalan içermektedir. Bütün bu de­
ğişik metinler Mezopotamya'dan çıkmaktadır, fakat Enuma elish'ie
nasıl bir ilişki taşıdıklannı kesinlikle belirlemek henüz olanaklı de­
ğildir. Son olarak, mitin Minos Girit'indeki şeklini bulabilirsek, ancak
o zaman doldurulabilecek bir açıklık duruyor ortada.
Neyse ki. şu andaki amacımız bu karışıklığa girmemizi ge­
rektirmiyor. Başka metinlere rastlantısal göndermeler dışında, He-
siodos'un The go ny'sinin doğu despotizmi törenlerine dayalı, erken
Y unan felsefesinde öncüller (premises) olarak ortaya çıkan bazı fi­
kirler içeren Mezopotamya mitinin Yunan değişik şekli olduğuna dair
Cornford'un tezini özetleyerek dikkatimizi iki ana şiirle sınırlı tu­
tacağız. Ayrıntıların bazılarında benim yorumum onunkinden ayrı­
lıyor; onun ölümünden sonra ortaya çıkmış olan kanıtlar da dikkate
alınacaktır.
’jacobsen, alıntıyı yapan Frankfort, Felsefeden Önce'de. s. 183-4.
YUNAN TANRIDOĞUMU 155
Enıma elish altı epizoda bölünebilir: 1) Tanrıların doğuşu; 2)
aralarında çekişme başlar; 3) Marduk kral ilân edilir; 4) Marduk ile
Tiamat arasında dövüş; 5) Göklerin yapılışı ve insanın yaratılışı; 6)
Tapmağın yapılışı ve kaderlerin belirlenişi. Bunlar sırasıyla özet­
lenecek ve Theogony'de kendilerine uygun epizodlarla karşılaş­
tırılacaktır.
2. Tanrıların Doğuşu
Enuma elish başlangıçta her şeyin nasıl olduğunu betimleyerek
başlar:
Üstümüzdeki göklerden söz edilmediği
Ve altımızdaki sağlam toprağın adı
düşünülmediği zamanlar;
Ancak kadim Apsu, bunları doğurtan,
Ve Mummu ile Tiamat, bunların tümünü
dünyaya getiren kadın,
Sularını birbirine katarlarken;
Hiçbir bataklık oluşmamışken daha, hiçbir
ada bulunmazken.
Tanrı mann ortalıkta yokken daha.
Adı söylenmemişken ve payı belirlenmemişken:
O zamanlar tanrılar yaratıldı insanların arasında;
Lahmu ve Lahamu göründü ve adlan verildi.
Tatlı suyun (Apsu), tuzlu suyun (Tiamat) ve sisin (? Mummu) kadim
kaosunda, belirli bir şekli olan hiçbir şey, dolayısıyla adı olan hiçbir
şey yoktu. Tao Te Ching'in başlangıcı çok benziyor buna:
Tao'nun adı yokken, göğün ve yerin başlangıcıydı bu; sonra, bir adı
olunca, bütün yaratıkların anasıydı, bu.1
^Hughes. E. R. Çin Felsefesi..., s. 145.
156
BABİL'DEN MÎLETOS’A
Düşünce şu; adsız bir şey var olamaz, ancak adlandırılarak var edilir.
Bu ilkel düşünce, çocuk ruhuyla bir koşutluk gösterir: küçük çocuklar
çizmeyi, resim yapmayı öğrenirken bir nesnenin yalnızca adını bil­
dikleri parçalarını çizmek eğilimindedirler (s.35). Adların büyülü et­
kinliğine olan bu ilkel inançların temelinde yatan budur (Cilt I, s.37);
insanın, dış dünyanın nesnel gerçekliğinin bilincine ancak, toplumsal
üretimin aracısı olarak konuşmayla vardığı basit gerçeğine dayanır.
Malinowski'nin gözlemlediği gibi;
Gerçekliğe hem teknik hem de toplumsal yönden egemenlik, söz 
cükleri kullanma bilisiyle yanyana gelişir... Bir şeyin adıyla kurulan
yakınlık daima o şeyin kullanımıyla yakınlığın dolaysız bir so 
nucudur... Bir şeyin adını bilmenin onu ele geçirmek demek olduğu
inancı böylece deneysel olarak doğrudur}
Birbirini izleyen erkek ve dişi dürt çiftin sıralandığı şiirin giriş bö­
lümünü daha önceki bir bölümde tartışmıştık (s. 100); orada göklerin
ve yeryüzünün, bu çiftlerin doğuşunun etkisiyle birbirinden ayrılışının
şiirde daha sonra Marduk'un Tiamat'm bedenini ikiye ayırdığında
tekrarlanışma işaret edilmişti. Zıtlık pek hissedilmez, çünkü iki öykü
birbirinden çok farklıdır. Şiirin asıl gövdesini oluşturan İkincide, baş
kişiler canlı varlıklar olarak somut bir biçimde canlandırılır: biri
insan, daha doğrusu üstün insan, ötekiyse denizde yaşadığı hayal edi­
len bir canavar biçiminde. Birincisinde, kutsal çiftlere neredeyse kişi
değillermiş gibi davranılır. Doğru. Lahamu'nun sonuç üzerinde bir
rolü vardır, hem o hem de diğerleri tapınma nesneleriydi; fakat şiirin
başlangıcında nerdeyse soyut fikirler düzeyine erişirler.
Genesis' in ilk iki bölümünü anımsatır bize bu. Birinci bölümde
Tanrı'nın yedi günde dünyayı nasıl yarattığı anlatılır — gündüz ve
gece, gök ve yer. kuru toprak ve deniz, otlar ve ağaçlar, gökcisimleri.
^Malinowski, B. Coral Cardens and ılıeir Magic (Mercan Bahçeleri ve Büyüleri),
Londra. 1935, s. 2.233.
YUNAN TANRIDOÖUMU 157
balıklar ve kuşlar, en sonda da kara hayvanlarıyla erkek ve kadın.
İkinci bölümde, "topraktan hiçbir bitkinin henüz yeryüzünde olma­
dığı" ve "Ulu Tanrı'nın yerin toprağından insanı meydana getirdiği"
anlatılır. Burada iki öykü arasındaki zıtlık açıktır; daha soyut olan
birincisinin aynı zamanda iki öykünün sonuncusu olduğu anlaşıl­
maktadır.
Aynı yinelenme Theogony'de de ortaya çıkar. Giriş bölümünde,
Kaos'tan sonra Dünyanın, daha sonra da Göklerin nasıl doğduğu an­
latılır, fakat biri "bütün şeylerin temeli” olarak, ötekiyse "kutsal tan­
rıların ebedi oturma yeri" olarak tanımlanır,4 sanki kendileri tann
değilmiş gibi; sonra, öykünün başlamasıyla, kavgacı evli bir çift olarak
yaşamaya başlarlar. Giriş bölümünün öykünün geriye kalan kıs­
mından zamanca daha sonra olduğuna inanmak için burada da ne­
denler buluruz; bu nedenle de bu kısım, şiirin geriye kalan kısmını ele
aldıktan sonraya bırakılacaktır.
3. Tanrılar Arasında Savaşım
Yeni yaratılmış tanrılar bir araya gelir ve dans ederler:
Kutsal dostlar toplandılar,
Ve ileri geri tepindikçe Tiamat’ı rahatsız ettiler,
Karnını taciz ettiler.
Göklerin kurulduğu bedeninde dans ederlerken.
Apsu da rahatsız olmuştur ve hizmetçisi Mumınu ile birlikte Ti-
amat’a giderler:
Apsu konuşmaya başladı
Ve ap-ak Tiamat'a şöyle dedi:
"Gidişleri gidiş değil bunların
Ne gündüz rahai veriyorlar ne gece uyku;
Bir son vereceğim bu gidişlerine,
Huzur gelsin diye yine, ve uyuyabileyim:"
4Hesiodos. Th. 117,128.
158
BABÎL'DEN MİLETOS'A
Bu haber üzerine tanrılar korkuya kapıldılar; ama onlardan biri, Ea,
bir büyü yapıp. Apsu'yu uyumaya gönderdikten sonra öldürdü onu ve
tacını aldı ondan ve evini onun üzerine kurdu. (Bu demektir ki, tatlı
sular toprağın altındaki yerlerine hapsoldular.) Sonra Mummu'yu ya­
kaladı. iğdiş etti ve kafasını ezdi.
Theogony'deki buna uyan öykü şöyle özetlenebilir.5Dünya, Gök­
leri ve Tepeleri ve Denizi doğurduktan sonra Gök'le yatar ve Kronos
dahil Titanları doğurur; Kronos. "onun çocuklarının en genci ve en
zekisi" olarak tanımlanır, ve "babasından nefret eder." Bunu
Kyklop'ların ve Yüzelli Devlerin doğumu izler. Göklerin, çocukla­
rından nefret ettiği anlatılır; her biri doğdukça Dünya'nın içine gizler
onları, ışığa çıkmalarına izin vermez, Dünya'ysa şiştikçe şişer ve inler
içten içe. Sonra bir orak yapar ve oğullarını babalarından öç almaya
çağırır; ama onlar korkarlar, yalnızca Kronos onun çağrısını yerine
getireceğine söz verir. Böylece orağı ona verir ve onu bir tuzağa ya­
tırır;
Ve, Gök geldi, geceyi yaratarak ve aşka susamış, ve Dünya'nın
üzerine yattı, uzandı, ve oğul sol elini uzattı tuzağından ve uzun orağı
sağ eline aldı ve babasının gizli yerlerini budadı ve arkasına fırlattı.6
Fırlattıklarından Aphrodite çıktı ortaya.
İlk bakışta bu iki öykü birbiriyle tümden ilişkisiz gibi görünebilir,
ama iki ortak noktaları var; tanrıçanın çocukları önce kendi içinde
hapsolmuşlardır ve bir tanrı iğdiş edilmiştir. Bu iki noktanın önemli
olduğu öteki yorumlardan bellidir.
Grey'in kaydettiği Polinezya evrendoğumuna göre. Gökyüzü ve
Yeryüzü, karanlığa hapsedilmiş çocukları onları zorla ayırıncaya ve
böylece ışığı yaratmcaya kadar birlikteydiler. Bir başka yorumda,
kavga sırasında Gök'ün gizli yerleri kesilir ve süngertaşına dön­
dürülür.7 Byblos'lu Philon'un kaydettiği Fenike evrendoğumunda
5Hcsiodos. Th. 125-206.
6Hesiodos, Th. 176-82.
7Taylor, E. B. Primitive Culture (İlkel Kültür), 2. Basını. Londra, 1891. 322.5
Roscher2.1542-3; Comford PS, 205.
YUNAN TANREDOĞUMU
159
Yeryüzü, Gökyüzünün kucaklamalarına direnir ve oğullarından biri,
Kronos (El) onu kurtarmaya gelir. Bir mızrak ve bir orak vardır elin­
de, babasıyla dövüşür ve yere düşürür onu, ve "bugün hâlâ görülebilen
bir yerde" iğdiş eder onu ve kesilen parçalarından akan kan kay­
naklara ve derelere akar. Sözü edilen yer, baharda su yerine kan ak­
tığı söylenen Adonis Nehri'nin kaynağındaki Aphaka olmalı.8 Ku-
marbi Destaninda. göklerin ilk kralı Alalu, dokuz yıl hüküm
sürdükten sonra Anu tarafından devrilir, o da dokuz yıl hüküm sür­
müş ve sonra Kumarbi tarafından devrilmiştir; Kumarbi onu gök­
lerden aşağı çekmiş ve özel yerlerini kesip koparmıştır. Anu o zaman
şöyle söylemiştir: "Bedeninin meyvası olarak üç korkunç tanrı ektim
senin içine”; bunun üzerine Kumarbi onları dışarı tükürmüştür ve
Yeryüzünden doğmuştur onlar.9 En son. Mısır'ın Geb (yeryüzü) ve
Nut (Gökyüzü) mitinde ana-baba, evlatları Shu (rüzgâr) tarafından
zorla birbirinden ayırılır.10
Enuma elish'e dönersek, bu koşutluklar ışığında öyle görünüyor ki,
baba-tanrının. analarının karnında dans ederek ana-babalannı ra­
hatsız etmiş olan çocuklarından biri tarafından devirildiği bu öykü,
gökyüzüyle yeryüzünün ayrılışının, kısalmış ve artık tanınmaz hale
gelmiş bir diğer yorumundan başka bir şey değildir.
4. Tanrıların Kralı
Ea'nın oğlu, Marduk doğar; uzun boyludur, akıllıdır, dört gözü ve
dört kulağıyla, dudaklarından çıkan alevlerle, korkunç görünüşlüdür.
Bu arada Tiamat öç almaya hazırlanmaktadır. Deniz canavarların­
dan bir ordu kurar ve yeni kocası Kingu'nun komutasına verir; eliyle
göğsüne taktığı kader tabletlerinin de gösterdiği gibi en yüce gücü ona
8Phil. Bybl. 2.22; E. Burrows, alıntıyı yapan Hooke, The Labyrinth, 52;Et. M. s. v.
9Gülcrbock, H. G. Kumarbi. Istanbuler Schriften 16. İstanbul, 1946; Gumey, O.
R. The Hittites (HitiUcr), Londra, 1952, s. 190.
10Frankfort, BP. 55.63.
160
BABtL'DEN MtLETOS'A
emanet etmiştir. Tanrılar yine korkuya düşerler. Sonunda Ea. ka­
rısıyla buluşmak üzere dışarı çıkar, bir büyüyle onu alt etmeyi um­
maktadır, ama dehşet içinde geri döner. O zaman Anu gider ve Ti-
amat’a bütün tanrıların ortak buyruğunu bildirir ona. ama bir şey elde
edemez. Tanrılar umutsuzluk içindedir. Sonunda bir öneri atılır or­
taya. Marduk'un kendi kahramanlan olacağına karar verilir. Marduk
bazı koşullarla kabul eder bunu:
Sizin kahramanınız olacağım
Timat'ı yenmek ve sizi kurtarmak için
Sonra toplanır ilân edersiniz yüce kaderimi...
Sizin ağızlarınızdan çıkan sözlerle belirlensin kaderim,
Ki ne yaparsam yapayım değişmesin.
Ağzımdan çıkan emir değiştirilmesin başkalarınca.
J acobsen şöyle yorumlar bu parçayı:
Marduk genç bir lamıdır. Sonsuz gücü, eksiksiz yiğitliğiyle önün 
deki bedensel yarışa lam bir güvenle bakmaktadır. Ama genç bir
insan olarak etkiden yoksundur. İstediği, topluluğun güçlü, yaşlı üyc-
lerinkine eşit bir yetkedir. Burada, yeni ve o güne dek işitilmemiş bir
güçler birliği canlandırılmaktadır: Marduk'un isteği, kralın kişiliğinde
güç ve yetkenin birleştiği devletin gelmekte olduğunu göstermekte 
dir.11
Tanrılar toplanır ve bir şölenden sonra Marduk’u kral ilân ederler.
Sana krallığı ve her şeyin üzerinde gücü verdik;
Kurulda yerini al, sözün üstün gelsin.
Kronos babasını tahttan indirdikten sonra kız kardeşi Rhea ile
birçok çocukları olur, fakat kendisi de onlardan biri tarafından dev­
**J acobsen, alıntıyı yupan Frankfort, BP. 192.
YUNAN TANRIDOĞUMU
161
rilirim korkusuyla hepsini yer. Rhea, anasının öğüdüyle Girit'te
Zeus’u doğurur; Zeus orada bir mağarada gizlenir; anası. Kronos'a
kundağa sanlı bir taş parçası sunar, Kronos hemen onu da yutar.
Daha sonra, evlatlarını, şimdi Delphoi'de bulunan taş dahil kusup çı­
karmaya kandırılır. Bu arada Zeus büyüyüp erkek olmuştur, Gök-
yüzü'nün yerin altında zincire vurduğu Kyklop'ları ve Yüzelli Devleri
özgür bırakmıştır. Böyle yapmıştır, çünkü babasını ve — Titanları
onların yardımıyla yenebileceği söylenmiştir kendisine. Yardım için
öteki tanrılara başvurarak onlara, Titan'ları yenmeyi başarırsa, ken­
di yanında yeralmış olanların halen ellerinde tuttukları ayrıca­
lıklarım onaylayacağını, olmayanlara yeni ayrıcalıklar vereceğini
vaat eder. Sonuçta, zaferden sonra öteki tanrılar kralları olmaya ça­
ğırırlar onu. Dövüş, iki dağın, Olympos ve Othrys dağlarının ara­
sındaki Thessalia’da yapılmıştır. On yıl sürmüş, Kronos’un ve Ti­
tanların yenilmesi ve yeraltına hapsedilmeleriyle sonuçlanmıştır.12
Kronos ve Titanlar, Kingu'nun ve onun çok sayıda deniz ca­
navarlarının karşlığıdır, ama bu sonuncular dövüşmezler. Marduk'u
görür görmez, Tiamat'ı onunla karşı karşıya bırakarak, kuyruklarını
kısıp kaçarlar. Marduk'a, savaştan önce toplanan tanrılarca krallık
verilir; Zeus, savaşın bitiminden sonra çağırılarak kral ilân edilir.
Mezopotamya yorumu, gücünden tam yararlanan bir kabile meclisi
izlerini hâlâ taşımaktadır, oysa Zeus'un yükselişi, her biri kendi ka­
bilesinde ya da klanında ayrıcalıklı bir mevkie sahip başkanlar ara­
sında bir anlaşma, pazarlık sözleriyle dile getirilir. Bunda, Yunan yo­
rumu, Akha başkanlannın iktidara nasıl yükseldiklerini yansıtmak­
tadır (Cilt II, s. 49-52).
Oğul tarafından devrilen baba kral fikri Enuma elish'te yoktur;
fakat Marduk babasının başarısız olduğu yerlerde başarılı olur yine
de, sonuçta onun yerini alır. Çocuklarını yiyen baba fikrinden hiçbir
iz kalmamıştır. Bununla birlikte, Kumarbi Destam'nda gördüğümüz
gibi, ilk fikir üstündür, İkincisiyse farklı bir biçimde ortaya çıkar. Ku-
marbi'nin diorit taşından yapılma bir oğlu olduğu anlatılır. Bu, Gök-
yüzü ile Y eryüzü'nün oğullarından birinin Baitylos diye adlandınldığı
12Heskxlos, 77». 453-506.617-735.
162
BABtL'DEN MlLETOS’A
Fenike evrendoğumuyla uyum gösteriyor: baitylos, göktaşı anlamına
gelen Yunanca bir sözcüktür, Kronos’un yediği taş için aynı sözcüğün
kullanıldığını biliyoruz.13Bu ayrıntının bir Anadolu ya da Suriye taş
fetişi tapımmdan geldiği çıkarsanabilir.
Öykünün geriye kalan bölümünün bizi daha fazla alıkoymasına
gerek yok. Marduk'un Tiamat'la karşılaşması ve onun vücuduna ne
yaptığı daha önce anlatılmıştır (s. 99-100). Zafer kazanmış olan kral,
güneşi, ayı ve yıldızları oluşturduktan ve yerlerine yerleştirdikten
sonra meclisi toplar ve Kingu’yu bir asi olmakla suçlar. Kingu bağ­
lanır ve öldürülür; kanından, kendilerine kurbanlarla hizmet edecek
insani yaratıklar yapar tanrılar. Sonra tanrılar bir kez daha toplanır
ve bir şölenden sonra krallarının, çeşitli işlevlerini tanımlayan elli
adını söyleyerek ona bağışladıkları güçleri onaylarlar.
Typho’yla karşılaşma aynı çizgiyi izler, ne var ki onun vücuduna
yapılanlar değişiktir: Tartarus'a atarlar onu, orada fırtınalar yaratır.
Geriye insanın yaratılışı kalıyor. Bu noktada Hesiodos'ta ses yok.
Orpheus'çularda Babil söylencesine benzer bir gelenek var: söylen­
diğine göre insan, Titan’larca kılıçtan geçirildikten sonra Dionysos'un
kanından sıçramıştır. Hesiodos'un bu konuda hiçbir şey söyleme­
mesinin nedeni, kökenleriyle14 ilgilendiği soylu Yunan ailelerinin
tanrılardan geldiklerini ileri sürmeleridir; böylece insanlığın kökeni
daha fazla bir açıklama gerektirmez. Başka bakımlardan olduğu gibi
bunda da Y unanlılar kendi kabile kökenlerine çok daha yakın dur­
maktadırlar (Cilt II. s. 249-50).
5. Hesiodos Evrendoğumu
Genesis' in (Tekvin) ilk iki bölümünde insanlığın yaradılışının iki
kez tekrarlandığı belirtilmişti daha önce, tıpkı Enuma elish'te gök­
yüzü ve yeryüzünün ayrılışının tekrarlandığı gibi; nedeni, her iki du­
rumda da aynı temanın değişik verilişlerinin, ilk anlamları ka-
ranlıklaştıktan sonra bir tek anlatıda birleştirilmiş olmasıdır. Buna
benzer bir zıtlık birinci bölümün kendisinde de karşımıza çıkar.
13
Bamelt. R. D. The Epic o f Kumarbi and the Theogony o f Hesiod (Kumarbi Des­
tanı ve Hesiodos'un Tanndoğumu), J HS. 45.100; Hsch. s. v.; bkz. Roscher, 1.747.
14Orph. fr. 210-32.
YUNAN TANRIDOĞUMU 163
Anlatı şöyle başlar:
Başlangıçta Tanrı gökyüzünü ve yeryüzünü yarattı. Ve yeryüzü
bomboş ve ıssızdı; ve derinlerin yüzünde karanlık vardı, ve Tanrının
rıthıı suların yüzüne çıktı. Ve Tanrı dedi. İşık olsun ve ışık oldu. Ve
Tanrı ışığı gördü, iyiydi ışık; ve Tanrı ışığı karanlıktan ayırdı.
Bu ilk gündü. Dördüncü gün:
Ve Tanrı iki büyük ışık yaptı; büyük olanı gündüzü, daha küçük
olanı da geceyi yönetecekti: ve yıldızları da yaptı Tanrı. Ve Tanrı on 
ları yeryüzüne ışık versinler, günü ve geceyi yönetsinler, ve ışığı ka 
ranlıktan ayırsınlar diye gökyüzünün derinliklerine yerleştirdi.
Açıklama basit. Yaratma işi yedi günlük haftaya uysun diye bir
zaman birimi olarak gün'ün daha başlangıçtan beri var olduğunu
varsaymak gerekiyordu. Yedi günlük hafta Babil kökenliydi, fakat
onun yaradılışla birleştirilmesi. Sabbath'ı kutsamak amacına yönelik
bir İbrani fikriydi; yaratılış öyküsü de bunu içine alacak biçimde dü­
zenlenmişti.
Tek düzenleme de değildi bu. "Başlangıçta Tanrı gökyüzünü ve
yeryüzünü yarattı." Birinci gündü bu. İkinci gün, "derinlikleri" yarattı
ve onlara "gökyüzünün derinlikleri" adını verdi, üçüncü gün kuru
toprağı görünür kıldı ve "kuru toprağa Y eryüzü" adını verdi. Burada
ikinci bir tekrar görüyoruz, yine burada, eklenmiş olan iki parçadan
ilkidir o İlkel gelenekte, "bomboş" ve "ıssız" ve "karanlık"tan başka
bir şey yoktu; sonra bu şekilsiz kütle "tanrının ruhu" tarafından —yani
rüzgâr— gökyüzü ve yeryüzü olarak iki parçaya ayrıldı. İlk olay gök­
yüzünün ve yeryüzünün ayrılışı idi.
Y unanistan'da Orpheus'çular ilkel geleneği bozulmamış bir bi­
çimde sakladılar:
Orpheus şarkı söyledi ve gökyüzünün ve yeryüzünün, ki bir za 
manlar bir biçim içinde birleşiktiler, nasıl çabalarla birbirinden ay 
rıldığını anlattı; ve yıldızların ve ayın ve güneşin hareketinin gökte
164 BABİL’DEN MtLETOS'A
nasıl hiç kaybolmayan bir işaret olarak durduğunu; ve dağların nasıl
yükseldiğini, ve derelerin su perileriyle nasıl çağladığını, ve bütün o
sürünen şeyleri.15
Hellenistik dönemden kalma bu, ama gelenek bundan daha da eski,
Euripides’in şu satırlarından öğrendiğimize göre:
Öykü benim değil —anamdan öğrendim onu— Gökyüzü ve Yer 
yüzü bir zamanlar bir biçimde idi, ve birbirinden ayrıldıktan sonra
her şeyi doğurdular ve ışığa çıkardılar— ağaçları, kanatlı yaratıkları,
deniz canavarlarını, ve insanoğlunu,16
Olay, bir yumurtanın iki yarıya bölünüşü olarak da canlandınlmıştır.
Bu simge Oıpheus'çu yazında göze çarpıcıdır; Upanishad'larda da bu­
lunur.
Başlangıçta, değildi; varoldu; büyüdü; bir yumurtaya dönüştü; yu 
murta bir yıl öyle kaldı; yumurta kırılıp açıldı; bir yarısı gümüştü, öteki
altın; gümüş yarım bu yeryüzü oldu, altını gökyüzü... Ve ondan doğan
şey Aditya'ydı, güneşti.11
Bildiğim kadarıyla, yumurta dünya fikri Babil yazınında geçmez,
fakat Mısır töreninde bir evren yumurtanın betimlendiği biliniyor.18
Aynı inancın bir izinin Genesis'de yaşamaya devam ettiği de ileri sü­
rülmektedir; çünkü "Tann'nm ruhu suların yüzünde ortaya çıktı"
cümlesinde İbranice yazının anlamı, bir yumurtanın kuluçka döne­
mine gönderme yapan, üzerine kuluçkaya yattı'dır daha çok.19
1SA. R. 1.496.
16E. fr. 484.
17Chandogya Upanishad. 3.91.
18Lefebvre. G. L ’oeuf divin d'Hermopolis (Hermopolis'in Kutsal Yumurtası), ASA
,23.65. s. 65; Lange, H. O. Magical Papyrus Harris, s. 53.
19Skinner, J . A Critical and Exegetical Commentary on Genesis (Genesis Üzerine
Eleştirel ve Açıklamalı Bir Yonım). 2. bas. Edinburgh, 1930. s. 18.
YUNAN TANRIDOĞUMU
165
Hesiodos'un Theogony'sinin giriş bölümüne dönebiliriz artık:
Her şeyden önce Kaos oldu, ve sonra geniş göğüslü Yeryüzü, her
şeyin ölümsüz temeli, ve Aşk (Eros), ölümsüz tanrılar içinde en gü 
zeli, elleri ayakları çözen ve tanrılarla insanların duygularını ve is 
tencini aynı şekilde kendine bendeden. Kaos'tan Karanlık ve kara
Gece doğdu, ve sonra Gece'den Gökyüzü ve Gün doğdu; Karanlık'la
yattıktan sonra gebe kalmış ve doğurmuştu onları. Ve Yeryüzü, önce
kendine eş, yıldızlı gökyüzünü doğurdu, ki her yanını örtsün, kaplasın
ve kutsal tanrılar için sonsuz bir barınak olsun diye ve sonra yüksek
Dağları, dağ vadilerinde oturan Nimfelerin güzel yuvasını, ve öfkeli
derinlikleri, Denizi — bütün bunları cinsel birleşme olmadan do 
ğurdu. Ve ondan sonra Gökyüzüyle yattı ve doğurdu...20
Bunu Titan'ların adlan ve yukarda belirlendiği gibi, Gökyüzüyle bir­
leşmelerinden olan öteki çocuklann adlan izliyor.
Dünyaya değgin bu öykü, onu izleyen öyküden çok daha fazla bo­
zulmuş, değiştirilmiştir. Bir yandan Kaos ve Karanlık, kişiliği ol­
mayan soyutlamalardır; öte yandan, dağlar ve deniz doğal şeylerdir.
Yeryüzü aynı zamanda "geniş göğüslü" ve "her şeyin başsız sonsuz te­
meli" olarak tanımlanır. İlk betimlemeler mitseldir; İkincisi, Tha-
les'in benimsediği, yeryüzünün su üzerinde yüzen ağaçtan bir disk ya
da davula benzediği inancıyla açıkça bağlantılı olarak ussaldır. Aynı
şekilde, bize, onun kendisine eşit, kendisini dört bir yandan sarabi­
lecek "yıldızlı Gökyüzünü" doğurduğu söylendiğinde, geleneksel, belki
de Orpheus’çu "entarili yıldızlı Gece" kavramına gönderme yapıl­
maktadır: yani, gece göğüne, yeryüzünü saran, yüdızdan pullarla süslü
bir elbise gözüyle bakılmaktaydı.21
Bununla birlikte parça, aynı temanın Y unan yorumuyla karşılaş­
tırılırsa. ilkel öz hâlâ tanınabilmektedir. Bunlardan en önemlisi,
Aristophanes'in parodileştirdiğı Orpheus'çu evrendoğumdur:
20Hesiodos, 7Vı. 116-33.
21A. Pr. 24, R lo. 1150, Alexis 89, Nonn. D. 2. 165-6, 16. 124:. Lobcck, 379-80.
551.
166
BABtL'DEN MtLETOS'A
Önce Kaos ve Gece ve koyu Karanlık ve geniş Tartarus vardı, ne
yeryüzü ne hava ne de Gökyüzü; ve Karanlığın sınırsız sinesinde kara
kanatlı gece bir rüzgâr-yumurta doğurdu; mevsimlerin çevriminde,
ondan, rüzgârın dönüşü gibi, sırtında altın kanatları parıldayan ne
zamandır beklenen Aşk fırladı.22
Burada Aşk. yumurtayı bir kenara iten ve böylece farklılaşma sü­
recini başlatan ilk harekettir [âros "aşk", eroe "hareket"). Ve ka­
natları parıldamaktadır, çünkü ışık vardır artık. Mite çok yakındır bu.
Başlangıçta gökyüzü yeryüzü birdi; sonra onların evladan, rüzgâr,
onları birbirinden ayırdı, dolayısıyla ışığı yarattı. Gerçekte bu, baş­
langıçta şeyleri birbirinden ayırmaya yarayan Aşk'ın daha sonra on­
ları yeniden birleştiren güç olmasıyla uyuşmuyor, çünkü, şeylerin ilk
bölünüşünden sonra, bunu meydana getiren tepinin (impulse) kendisi
iki harekete bölünüyor — şeyleri birbirine çeken hareketle (Aşk) on­
ları birbirinden ayıran hareket (Çatışma).
Aristophanes, Kaos'Ia başlarken Hesiodos'u izliyor. Fakat Com-
ford’un da belirttiği gibi, Y unan châos'u, bizim aynı sözcükten anla­
dığımız anlamda değil, daha çok bir "yarık", "uçurum" ya da "aralık"
anlammdaydı; şöyle sürdürüyor Comford; *
İmdi, eğer cvrendoğum, gökyüzü ile yeryüzü arasında derin bir
aralığın meydana gelişiyle başlıyorsa, Euripides’in formülüne uygun
olarak, "Gökyüzü ve Yeryüzü bir zamanlar bir tek biçimdi" ve mey 
dana gelen ilk şey onların "birbirinden ayrılmasT'ydı. Hesiodos bun 
dan başka bir şey kastetmiş olamaz..23
Bunu söyleyen Hesiodos değil, onun öncelleriydi. Hesiodos'un açık­
laması karışıktır; niçin karışık olduğunu görmek de güç değildir. So­
nunda, Gökyüzü ve Y eryüzü antropomorfik olarak (Tanrıyı insana
benzetme yoluyla) insani varlıklar gibi, kavgacı bir evli çift gibi gös­
22Ar. Av. 692-7.
23Comford PS. 195.
YUNAN TANRIDOĞUMU 167
terilmektedir. Onların bu resmi, tek bir şey olarak yaratıldıkları fik­
rine uymuyor. Buna dayanarak, bu fikir reddediliyor, bunun yerine
Gökyüzünün Yeryüzünden doğduğu söyleniyor bize. Yunan gelene­
ğinde, Yeryüzü "her şeylerin anasıdır."24 Bu ilk çocuğun babası yoktu,
ama bu durum herhangi bir güçlük çıkarmıyor ortaya, çünkü bu türlü
bakire doğumlar, öteki ilkel halklara olduğu gibi Yunanlılara da ya­
bancı değildi (Cilt I, s. 289). Bu yeniden yapımın sonucu, onları ayıran
güç olan Aşk ile aralarında meydana getirdiği boşluk olan Kaos,
olayların gidişinde kendilerine özgü yerlerden yoksundur. Adları hâlâ
geleneğe uyularak geçer, ama artık işlevsel değildir.
Bu anormallikleri böylece açıkladıktan sonra Hesiodos'çu yorumu
mitin ilkel şekliyle uzlaştırmakta güçlük çekmeyiz. Başlangıçta, yu­
murta gibi gelişmemiş bir kütle vardı; sonra onun içinde bir şey ha­
reket etmeye başladı, böylece yarılıp iki parçaya ayrıldı: Gökyüzü ve
Yeryüzü; ve aralarında ışık yaratıldı. Daha sonra güneş, ay ve yıldızlar
oluştu gökyüzünde, günü ve geceyi yarattılar; yeryüzündeyse dağlar
yükseldi, böylece kuru kara belirdi denizin içinden dışarı doğru.
Açıklanması gereken bir nokta daha kalıyor. Sonunda Gökyü­
zünün, çocuklarını Y eryüzünün içinde gizlediğini ve onlardan şişen
Yeryüzünün inlediğini anımsıyoruz; ve burada, Hesiodos'un anlattığı
şekliyle öyküde bu nokta artık anlaşılmıyorsa da, çiftlerin ilk birliğine
bir gönderme görüyoruz. Daha sonra, Kronos. tuzağını hazırladıktan
sonra, "Gökyüzü, geceyi yaratarak ve aşktan yanıp tutuşarak, geldi ve
kendini Y eryüzünün üstüne yaydı ve üzerine uzandı.25 İma açık.
Gündüzleyin Gökyüzü ve Yeryüzü birbirinden ayrıdır, bu yüzden de
ışık vardır; fakat gece inince, yeniden bir araya gelirler ve ışık söner.
Burada birbirinden ayrılmış çiftin yeniden bir araya gelişi gün ve ge­
cenin değişimini açıklamakta kullanılmakta. Bir başka yerde, yazın
ve kışın yıllık çevrimine uygulanır aynı şey: Aiskhylos'un Aphrodite'e
söylettiği şu dizelerde olduğu gibi, Gökyüzü, Y eryüzünü gebe bırakan
ve meyvayı taşıtan babadır:
24A. Pr. 90.
^Hes. 77ı. 176-8.
168
BABİL'DEN MİLETOS'A
Tertemiz Gök, Y eryüzünü yaralama aşkıyla yanar,
Seven Y eryüzüyse tıpkı öyle özler ona varmayı
Ta, göklerdeki güveyden sağnaklar ininceye dek
Gelinin üzerine, o ki doğurur insanlığa,
Otlayan sığırları ve Dcmeter'in mısırını
Meyvalan olgunlaştıran değerli ıslaklıkla
Sonbahar erdiğinde. Payım var benim bütün bu olanlarda.26
Aiskhylos belki de Eleusis Mysteria'larım ima ediyordu: törenlerden
birinde erginlemeye katılanlar gökyüzüne çevirirler başlarını ve
"Yağ!" diye bağırırlardı, sonra aşağıya, yeryüzüne bakar ve "Doğur!”
diye bağırırlardı.27 Hesiodos’un, Aphrodite'nin doğumuna neden bu
kadar önem verdiğini artık anlayabiliyoruz: Gökyüzü ve Y eryüzünün
ayrılmasından ortaya çıkmış olan tannça. onları yeniden birbirine
çekecek olan gücü temsil etmektedir.
Bütün bunların Enuma elish'le koşutluğu yoktur. Orada, şiirin
okunduğu şenlik kutsal bir evliliği içeriyor olsa da, Aşk hiçbir rol oy­
namaz. Eros ve Aphrodite’in Fenike yorumundaki yakınlıklarını göz
önüne alırsak, Hesiodos geleneğinde bu öğe için bir Fenike kökeni
varsaymaya sürükleniriz. Byblos'lu Philon'un sakladığı Fenike ev-
rendoğumunda, şeylerin başlangıcının kendi içinde savrulan karanlık,
rüzgârlı bir kaos olduğunu ve Arzu'nun (Pothos) bu hareketten fır­
layıp oluştuğunu ve Arzunun evladının Mot28 olduğunu öğrenince bu
varsayım doğrulanmış olur. Philon'un evrendoğumu, herkesin de
kabul ettiği gibi, geç bir yazımdır, ama hiç kuşkusuz eski bazı öğeler
içermektedir; bunlardan biri, adı Ugarit çivi yazılı tabletlerde ortaya
çıkmış olan tanrı Mot’tur.29
6. Toplumun ve Doğanın Birbirinden Ayrılışı
Sonuçlarımızı özetleyebiliriz artık. Babil, Yunan ve İbrani evren-
doğumlan, aşağı yabanıllıktan barbarlığın daha yüksek düzeylerine
26 A. fr. 44.
27Procl. ad. Pl. Tim. 293c, Hippol. Ref. Omn. Her. 5.7.
28PhiJ. Bybi. 2.
29Schaeffer 69-75.
YUNAN TANRIDOĞUMU
169
kadar, düşüncenin evriminde uzun bir dönemin birikmiş ürününü
temsil etmektedir. Çekirdekleri, içinde toplumun yapısının doğaya
yansıdığı basit bir mittir. İlkel yabanıla göre dışdünya, kendi top­
lumsal ilişkilerinden ayrılamaz, bu ilişkiler yoluyla dışdünyanın bi­
lincine varır. Tıpkı, kabilenin bir üyesi olması dışında kendi varlığını
kavrayamayışı gibi, doğa dünyası, ayrılmaz bir biçimde kendi var­
lığını bulduğu kabile ilişkileri içindedir. Doğa ve toplum bir'dir. Do­
layısıyla, en ilkel biçimiyle gökyüzünün ve yeryüzünün birbirinden
ayrılışı miti, kabilenin temel örgütlenmesinin basit bir izdüşümüdür.
Y abanıllıktan barbarlığa ilerleyişle birlikte; daha da çok, işlevi,
kabile toplumunun ekonomik temeli kaybolduktan sonra onun ide­
olojik birliğini sürdürmek olan krallığın yükselişiyle birlikte, mit ilkel
şekliyle anlaşılır olmaktan çıkar ve yeniden yorumlanır. Enuma
elish'te onun üç değişik şekli bir tek anlatım içinde birleşik du­
rumdadır. En ilkeli, yeni doğan tanrıların analarının kamında dans
ederken yarattıkları sıkıntının anlatılışındadır: ama anık anlaşılır
olmaktan çıkmıştır bu. Marduk'la Tiamat arasındaki dövüşte ayrılma
fikri daha belirgindir, şiirin ait olduğu törenle sürdürülmektedir, ama
törenle birlikte, kralı halkının refahı üzerinde mutlak güce sahip mu­
zaffer ve her şeye kadir bir yaratıcı tanrı olarak temsil edecek şekilde
adapte edilmiştir. Buna dayanarak, şiirin doruk noktası olan bu öy­
küye bir konum hazırlamak amacıyla bir giriş bölümü eklenmiştir:
maddi evrenin oluşumunu ifade eden, kutsal çiftlerin bir soy-sop öze­
tini içerir bu bölüm. Şiirin entelektüel olarak en ileri bölümüdür bu,
ama hâlâ ilkel düşünce birimleri içinde devinmektedir, dünyanın ev­
rimi cinsel üreme terimleriyle ifade edilmektedir.
Theogony ve Genesis, Enuma elish'ten, ayinden tamamen ayrıl­
mış olmakla farklılık gösterir. Dahası, bugünkü biçimleriyle, krallığın
—Y unanistan'da, Y ahuda’da hiçbir zaman Babil'deki kadar güçlü ol­
mamış olan krallığın— silindiği bir dönemden gelmektedirler. Bu
yüzden, onlarda ilkel mit biçim değiştirme süreci içindedir.
Theogony'de Zeus ile Typho arasındaki dövüş, yaradılışla bütün
bağını yitirmiştir; aynı şekilde Gökyüzü ile Y eryüzü arasındaki çatış­
ma, ilk kozmik önemi anlaşılmayacak bir biçimde betimlenmektedir.
Her ikisi de. halk masallarından birazcık fazla bir şeydir artık. Giriş
170
BABÎL'DEN MtLETOS'A
bölümünde, cinsel üreme fikri sürmektedir fakat ancak baştan savma
bir biçimde. Söz konusu tanrılardan çoğunluğu, doğrusu hiç de kutsal
kişiler değil doğal görüngülerin adlandır. Maddi evrenin özellikleri,
kendi başlarına ne iseler o yönden tanınmaktadır artık. Bu yüzden
burada dünyanın bilimsel bilgisine doğru ilk adımı işaret eden yeni bir
düşünce tarzının ortaya çıktığını gözlemliyoruz.
Genesis'in ilk bölümü, tarihsel olarak söylersek daha da ileridir.
Bir yandan, evrenin özellikleri, insamn dışmda doğal görüngüler ola­
rak bütünüyle nesnelleşmiştir. Öte yandan, bu süreç doğal değil ya­
paydır; tıpkı bir insan gibi konuşan, gören, çalışan ve işlerinin yor­
gunluğunu çıkaran yüce bir varlığın işidir. Özne, ancak tann fikri
olarak kendini bir düşlem içinde yeniden ortaya koymak üzere gerçek
dünyadan kovulmuştur. Dünyayı yedi günde yaratmış olan bu İbrani
tanrısı, hiçbir anlamda Ertuma elish'in ya da Theogony’nin tanrıları
gibi, doğal dünyanın bir parçası değil, aksine doğaüstüdür. Böyle bir
ayrılma, ilkel düşünceye tamamen yabancıdır. İnsanın insan olarak
kendini algılamasıyla doğayı algılaması arasındaki bir ayrılmayı,
kopmayı yansıtır; bu da. ilerde göreceğimiz gibi toplumdaki buna
uygun düşen bir ayrılmadan, kopmadan ortaya çıkar.
VIII
MİLETOS OKULU
1. İon Evrenbilimi
IEIepSİ DE Miletos'lu olan Thales, Anaksimandros, Anaksime-
nes'in Avrupa felsefesinin kurucuları olduğu herkesçe kabul edilir.
Bununla birlikte, onlara filozof derken bu terimi bugünkü anlamında
kullanmıyoruz. Onlar, temelde doğa bilimlerinin sorunları diye ad­
landıracağımız şeylere ilgi duyuyorlardı, o zamanlar henüz araştırma
konusu haline gelmemiş olan düşünce yasalarına değil. Onların araş­
tırma alanları, kendilerince bilindiği kadarıyla tüm doğa âlemiydi.
Tanrıların varlığını yadsımamalarına karşın, kutsallığı, maddenin
kendisinde bulunduğunu varsaydıkları hareket yetisiyle bir tutmaları
yönünden, kendilerini bu tür konulara adamış olan Hesiodos ve öteki
şairlerden ayrılıyorlardı. Doğal olanla doğaüstü olan arasında hiçbir
ayrım görmüyorlardı. Bu nedenle onlara bazen ilk bilimciler olarak
bakılmaktadır; kuşkusuz, yaptıkları, doğal bilimlerin ilerlemesine
doğru bir adımdı; fakat deneye değil basit gözleme dayanmaktadır.
Onlara atfedilen deneyler fazla önemli değildir. Bu nedenlerle, onla­
rın çalışmalarına bilim değil, doğal felsefe adını veriyoruz.
Evrenbilimin bir bilim olduğu bugün bile evrenin kökeni ve ev­
rimiyle ilgili geçerli kuramlar büyük bir spekülasyon öğesi içer­
mektedir. Fakat bu tür bir düşüncenin, gözlem ve deneyin kontrolün­
den "uzak" da olsa tamamen kontrolsüz olduğu anlamına gelmez bu;
tersine, toplumun yapısından kaynaklanan önyargıların amansız kont­
rolü altındadırlar. Aynı zamanda, bu önyargıların da gözlenmiş ol­
guların yorumlanması ve deneylerin ayrımı alanına girdiği de anım­
sanmalıdır. Modem bilimde, ortadan kaldırılamayan ve ancak toplu-
172
BABtL'DEN MİLETOS'A
mun bilimsel bir kuramına konu edildiği derecede kontrol edilebilen
öznel ya da ideolojik öğeyi temsil ederler.1Eğer modem bilim için
doğruysa bu, ilk doğa felsefecilerinin evrenbilime değgin düşünce­
lerinin bütünüyle ideoloji alanına ait olduğu da açık hale gelir. Bu
böyle olunca, onları yansıttıkları toplumsal önyargıların ışığı altında
çözümlemek zorundayızdır; bunu yapınca, bizim araştırmakta ol­
duğumuz mitsel geleneği sürdürdükleri halde, bir anlamda bu ge­
lenekle bağlarını kopardıklarını söyleyebileceğimizi de anlarız. İçeriği
yönünden geleneği sürdürmekte, fakat biçimi yönünden ondan kop­
muş bulunmaktadırlar. Eski içerik biçim değişikliğine uğramıştır. Bu
noktayı saptadığımızda temel soruya geçmeye hazır olacağız: bu
biçim değişikliğini belirleyen toplumsal ve tarihsel koşullar nelerdi?
Soru temel bir soru, çünkü verilecek yanıt, eski Yunan uygarlığının
ayırıcı özelliğinin ne olduğunu anlamamıza yardım edecektir.
Diodoros'un Tarih'i, besbelli İon filozoflarından alınmış olan,
dünyanın başlangıcına değgin kısa bir öyküyle başlar:
Evrenin ilk halinde gökyüzü ve yeryüzü bir biçimdeydi, yapıları
birbirine karışıktı. Daha sonra, bu cisimlerin birbirinden ayrılmasıyla
evren gözle görülebilir düzenin tümünü içine aldı. Hava, devamlı de 
vinim özelliğini kazandı; yapı olarak hafif ve yüzer olduğu içirt onun
ateş kısmı en yüksek bölgelerde bir araya geldi ve bunun sonucu ola 
rak güneş ve öteki gök cisimleri bütünün dönüşüne yakalandılar. Bu
arada kirli ve çamurlu kısım, ıslak kısımların yoğunlaşmasıyla, ta 
bandaki ağırlığı nedeniyle çöktü. Sonra, durmadan karışan ve çal 
kalanan ıslak kısımlar denizi oluşturdu, daha katı kısımlarsa
*Bkz. Lcnin. Empirio... s. 198: "... modem maddecilik, yani Manc'çılık açısından
bilgimizin nesnel, mutlak hakikate yaklaşma sınırları tarihsel olarak koşulludur, fakat
böyle bir hakikatin varlığı koşulsuzdur, ona gittikçe daha çok yaklaşıyor olmamız ger­
çeği de koşulsuzdur... Kısacası, her ideoloji koşulludur, fakat her bilimsel ideolojiye (ör­
neğin. dinsel ideolojiden ayn olarak) nesnel bir hakikatin, mutlak doğanın tekabül et­
tiği de koşulsuz olarak gerçektir... Marx ve Engels'in maddeci diyalektiği, kuşkusuz,
göreceliği (relativism) içerir, yani tüm bilgilerimizin, nesnel hakikatin yadsınması an­
lamında değil fakat bu hakikate dair bilgimizin yaklaşım sınırlarının tarihse) olarak
koşullu oluşu anlamında, göreceliğini tanır."
MlLETOS OKULU 173
yumuşak, çamurlu toprak haline geldi. Yeryüzünün yüzeyi, güneşin
sıcaklığıyla katılaşıp mayalandı; sonra birçok yerde, ıslak kısımlar,
üzeri ince zarlarla kaplı kokmuş akıntılar çıkaran yumruları oluş 
turdu: donmuş toprak üzerinden aniden çok sıcak bir hava geçtiğinde
bataklıkta hâlâ görebiliriz bunu. Bunlardan da, sıcaklıkla canlı ya 
ratıklar doğdu...2
Bu kuramın mitsel kökeni açık. Diodoros yazar adı vermiyor, fakat
İon düşünce okuluna ait olduğu apaçık, gerçekten de Anaksiman-
dros'un kendisini anımsatıyor.
2. Thales ve Anaksimandros
Aristoteles'e göre erken Yunan filozoflarının amacı "varolan
bütün şeylerin varlık nedenlerini aldıkları... ve sonunda yine ona
döndükleri, koşullar değişse de özü devam eden maddi ilkeyi" bul­
maktı;3bu görüş, konu üzerinde çalışan birçok modem yazarca da iz­
lenmiştir. Comford şu yorumu yapıyor:
Aristoteles'in kendinden öncekilere, kendi dört nedeninden
(maddi, biçimsel, hareketli ve sonlu) bir ya da daha fazlasını az ya da
çok eksik olarak gören kimseler olarak bakma alışkanlığının yanlış
yola sürüklediği eski felsefe tarihçileri, onun, erken lonia'lılarm yal 
nızca su ya da hava gibi "maddi türden ilkeler"le ilgilendikleri gö 
rüşünü kabul etmişlerdi. Buna dayanarak, kendilerine "bütün şeylerin
kendinden ibaret olduğu tek (maddi) cevher nedir?" sorusunu soran
kimseler olarak gösterilmişlerdir. Fakat sistemlerin kendilerine bak 
tığımızda, onların yanıtladıkları soru başka bir sorudur: şeylerin ilkel
halinden nasıl oldu da çok çeşitli ve düzenli bir dünya ortaya çıktı?*
Bu yorum tümüyle değil de kısmen doğru. Aristoteles’in, filozoflar
arasında pek seyrek rastlanmdığı gibi, kendisinden öncekilerin ya-
2D. S. 1.7.1.
3Arist. Met. A 3.983b. 6.
4Comford PS 159, bkz. Chemiss, H. Aristotle’s Criticism o f Presocratic Philosophy
(Aristoteles'in Sokrat öncesi Felsefeyi Eleştirisi), Baltimore 1935, s. 348.
174
BABİL'DEN MİLETOS'A
pıtlanna kendi sonuçlarının beklentilerini katma eğilimine bir de­
receye kadar kapıldığı doğru, fakat İon felsefesinin evrimini izlersek,
Miletos okulunun kendisinde de dikkatin, "nereden oldu bu?" so­
rusundan, "neden yapılmış?" sorusuna doğru belli belirsiz dönüşünü
görebiliriz. Başlangıçta genetik bir süreç olarak görülmüş olan dünya,
onlar onu kavradıkça, yavaş yavaş kendini düzenleyen haline gelir.
Önemli bir değişimdir bu. İlkel düşünce biçimi'ni devrimleştirmiş
olan bu filozofların yapıtlarının aynı zamanda yeni bir içeriğin to­
humunu taşıdığını gösterir. Y ine, ilk ilkelerini açıkça maddi bir ilke
olarak düşünmedikleri de doğru, çünkü onlar için maddi olanla maddi
olmayan arasında bir ayrım yoktur; fakat zamanındaki maddecilerin
bilinçli karşıtı bir idealist olan Aristoteles’in onlan bu şekilde tanım­
laması önemlidir. Onlar ilkel maddecilerdi.
Thales hakkında az şey biliyoruz. Gökbilim, geometri ve mühen­
dislikle, felsefi olduğu kadar ticari düşünceyle de ilgilendiği söylenir.
Bildiğimize göre, dünyanın, içinde sudan başka bir şeyin olmadığı şey­
lerin bir ilk halinden evrimlendiğini ve dünyanın su üzerinde yüz­
düğünü ileri sürmüştür. Bu. Babil apsıisuna "yerin altındaki sular"
gibi geleneksel bir düşünceye uygun düşmektedir.
Anaksimandros bir dünya haritası yapmış ve evrenbilim üzerine
birkaç parçası bugüne kadar gelmiş bir kitap yazmıştır. Aristoteles ve
diğer yazarlardan onun görüşleri hakkında öğrendiklerimizle birlikte
bunlar, ayrıntılarından çoğu bilgimiz dışında da olsa, sistem hakkında
genel bir fikir oluşturmamızı olanaklı kılıyor.
Şeylerin başlangıcı, "ölümsüz ve yok olmaz" olan "sınırsız" şey
olarak tanımlanır; yani kendisine devinim bağışlanmıştır, dolayısıyla
kutsaldır. Bu devinimin sonucunda, zıtlar —sıcak, kuru, ıslak ve
soğuk— ondan "ayrılıp" çıkmıştır: sınırsız olanın bir bölümü, bu zıt-
larla dolunca, geriye kalandan ayrılmış ve içinden sıcak ve soğuk or­
taya çıkmıştır. Sıcak dışarı doğru hareket etmiş, orada ateşten bir küre
oluşturmuştur; soğuk içeri doğru hareket etmiş ve yeryüzü ile havaya
bölünmüştür: yeryüzü merkezde yeralmış, çevresini hava sarmıştır.
Daha sonra, yeryüzü üzerinde ıslak ve kuru, ateşten küreden gelen sı­
cağın etkisiyle ayrılmıştır; bunun tersine, soğuk, ateşten küreyi hava
MİLETOS OKULU
175
ile sarılı, ama birçok delikleri olan ayrı ayrı halkalara parçalamıştır;
arasından ateşin görülebildiği bu deliklerse güneş, ay ve yıldızlardır.
Böylece evren iki zıtlar çiftine uygun düşen —sıcak ve soğuk, yaş ve
kuru— ateş, hava, deniz ve topraktan oluşmuştur. Sonuçta, kesin ol­
masa da, Anaksimandros'un canlı yaratıkların güneşten buharlaştığı
sırada yeryüzündeki nemden evrimleştiği görüşünü ileri sürdüğü söy­
lenebilir.
Bu kuram, daha önceden oluşmuş üç fikre dayanıyor: ortak köken,
devamlı hareket ve zıtların çatışması; hepsi de, görmüş olduğumuz
gibi, ilkel düşünceden ortaya çıkmıştır: kökeninde kabilenin yapısının
bir izdüşümünden başka bir şey değildir bu da. Anaksimandros'un
kendisi, sanki kesin sonuca gidermiş gibi, bugüne kadar gelmiş ya­
zılarının noksansız tek cümlesinde sınırsız olandan şöyle söz eder:
Şeyler bundan meydana gelir ve zorunluluğa uyarak ona döner;
çünkü onlar zamanın emrinde, yanlışlarından dolayı birbirine öden-
ce verirler.5
"Ödence verir" diye çevirdiğim cümle (diken kai tisin didonai) düş­
man kabileler arasındaki kavgaların uzlaştınimasını gösteriyor (Cilt I,
s.139-40).
Buna karşı, hiçbir bilimsel terminolojinin olmadığı bir zamanda
doğal ve gerçekten kaçınılmaz olan ve bir eğretilemeden başka bir şey
olmayan bir cümleye bu kadar anlam yüklemeye hakkımız olmadığı
ileri sürülmüştür. Fakat, bilimsel terminolojinin eğretilemeden arınık
olduğunu varsaymak hatadır. Örneğin "doğal yasa" deyimi, toplumsal
ilişkilerden alınma bir eğretilemedir; kökeni konusunda yapılacak bir
araştırma. Anaksimandros'un "ödence vermek" deyimi nasıl kabile
toplumundan geliyorsa, onun da feodal ideolojiyle sımsıkı kök bağ­
lantısı olduğunu gösterecektir.
Gerçek şu ki, insanın dış dünya hakkındaki bilinci, nasıl toplumsal
ilişkilerin üretim çalışmasında gelişmesi yoluyla oluşmuşsa, o bilincin
5Diels 9.
176
BABtL'DEN MtLETOS'A
başkalarına iletilebilir maddi bir biçim aldığı konuşması da zorunlu
bir biçimde onun toplumsal kökenini yansıtır.
Bu karşı çıkışın gerisinde, burjuva görğücülerinin (empiricists)
kendi düşüncelerini belirleyen kendi toplumsal ilişkilerine körlüğü
yatmaktadır. Onlar, bireyin dünya hakkında toplumdan bağımsız,
"özgür", dolaysız bir kavrayış yoluyla bilgi edinebileceğini ya da top­
lum araya girse bile bunun anlayışa bir engel oluşturmaktan başka bir
işe yaramayacağını varsayarlar. Sınıflı toplum koşullarında bilgi ka-
zanımının bu şekilde, Babil ve Mısır'da olduğu gibi, kesinlikle en­
gellenebileceği bir gerçektir; ama sınıflı toplum öncesinde böyle bir
engel yoktu; yalnızca üretim güçlerinin düşük düzeyinin ve bunun so­
nucu toplumsal ilişkilerin basitliğinin koyduğu sınırlamalar vardı.
Miletosluların büyüklüğü işte burada yatmaktadır: onlar, kendilerini
ilkel insanın bilincine zorla kabul ettirmiş ama daha önceden ancak
mitlerin somut, öznel biçiminde ifadelerini bulmuş olan temel ha­
kikatleri yeni, soyut ve nesnel bir biçimde ifade etmişlerdir.
Anaksimandros'un ilkel düşünceden devraldığı ve kendi evren­
biliminin temeli yaptığı üç koyutun (postulate) değerini bu görüş açı­
sından değerlendirmemiz gerekir.
Bütün şeyler artık bir kökene sahiptir; bu demek, evren bir tek
farklılaşmamış kütleden evrimleşmiştir. Bu hakikat, daha sonraki
Yunan filozoflarınca yadsınmış, ancak modem kapitalizm dönemin­
de, bilimsel bir temele oturtulduğunda yeniden ortaya atılmıştır;
Kaıu, kariyerine, Newton'un sabit, değişmez güneş sistemini ve
onu başsız-sonsuz kalıcılığını —o çok iyi bilinen, ilk itki bir kez ve 
rildikten sonra— tarihsel bir süreci çözümleyerek başladı; güneşin ve
bütün gezegenlerin, kendi çevresinde dönen bir bulutsu kütlesinden
oluşması. Bununla, güneş sisteminin bu kökenine göre bu sistemin en
sonunda son bulmasının kaçınılmaz olduğu sonucunu da çıkarmış
oluyordu.6
Göreceğimiz gibi, Anaksimandros da aynı sonuca varmıştı.
6Engels,AD.29.
MÎLETOS OKULU
177
Y ine, her şey devamlı devinim içindedir. Bu noktada Cornford'un
gözlemleri şunlar:
Altıncı yüzyıl filozoflarını anlamaya çalışırken, kafalarımızı, me 
kanik hareket halinde ölü madde atomcu kavramıyla madde ve akıl
konusundaki Kartezyen ikicilik kavramından kurtarmamız gerekir.
Devinimin, yaşamın tartışmasız belirtisi olduğu ve bir "devinim ne 
deni" için daha ötelere bakma gereğinin olmadığı zamanlara dön 
meliyiz. Madde ya da cisim, ayrı bir devinim nedenine ancak kendi
özyaşamından yoksun bırakıldığında gereksinim duyar?
Burada da Anaksimandros'un durumu temelde modern bilimin da­
yanak noktasıdır:
Devinim, maddenin varoluş biçimidir. Hiçbir zaman, hiçbir yerde
devinimsiz madde ne olmuştur, ne de olabilir. Uzayda devinim, çeşitli
gökcisimleri üzerindeki küçük kütlelerin mekanik devinimi; ısı elekt 
rik ya da manyetik akım olarak moleküllerin devinimi; kimyasal da 
ğılma ve bileşim; organik yaşam — her belirli anda, dünyanın tek tek
atomlarından her biri bu devinim biçimlerinden biri ya da aynı za 
manda birkaçı şeklindedir. Her türlü devirıimsizlik, her türlü denge
ancak görecedir ve ancak şu ya da bu belirli devinim biçimine göre bir
anlamı vardır?
Bu hakikat, onu bastırmaya kararlı feodal toplumun yönetici sınıfına
karşı verilen uzun ve şiddetli bir savaşım olmaksızın yeniden kaza­
nılmadı. Epur si muove (ama sonuçta kazanıldı).
Kısacası, gelişim zıtlann çatışmasında yatmaktadır. Bu ilke, bur­
juva düşünürlerince doğa bilimlerinde kabul edilmekte, ama açık so­
nuçlarından dolayı, en azından son zamanlarda, toplumun incelen­
mesinde ona karşı çıkılmaktadır:
7Comford PS. 179-80.
8Engets AD. 70.
178
BABİL'DEN MİLETOS'A
Zıtlann birliği... akıl ve toplum da dahil her görüngüde ve doğa
sürecinde, çelişkili, birbirini karşılıklı dışlayıcı zıt eğilimlerin tanım 
lanması ve keşfidir. "Kendi devinimi", kendiliğinden gelişimi, kendi
gerçek yaşamları içinde dünyanın bütün süreçlerine değgin bilginin
koşulu, onların bir zıtlar birliği olarak bilinmesidir. Gelişim, "zıtlann
savaşımı"dır ,9
Klasik bilginler. Yunan filozofların modem bilimdeki buluşma­
lara ne derece öncülük ettikleri konusunda birbirleriyle sık sık tar­
tışmıştır. Tartışma hiçbir zaman bir sonuca ulaşamaz, çünkü soru
yanlış anlaşılmaktadır. Sorunun özü, bu eski filozofların modern bi­
limin sonuçlarına öncellik etmeleri değil, modem bilim adamlarının
bazı temel fakat unutulmuş hakikatleri yeniden doğrulamada ve on­
ları deneysel kanıt temeline sağlam bir biçimde oturtmada başarı
göstermiş olmalarıdır.10İlk Yunan filozofları sınıflı toplumun hemen
eşiğinde bulunuyorlardı, modem bilim adamlarıysa onun sonuna ya­
kın. çıkış kapısında. Anaksimandros'un yapıtlarında ilkel ortaklaş-
macılık mitsel evrendoğumuıı. yeni yönetici sınıfın "katkısız akıl" ta­
rafından değiştirilme sürecindedir, fakat onun diyalektik özü yine de
bozulmamış durumdadır; Kant'm yapıtlarında ve bundan da fazla
Hegel’inkilerde. eskisiyle ölçülemeyecek kadar zengin olan yeni di­
yalektik öz, burjuva toplumun "katkısız aklı"nın onu zorla soktuğu sı­
nırları parçalama noktasındadır. İlkel ortaklaşmacılık karşısında mo­
dem komünizm neyse, bu ilk Yunan maddecilerinin ilkel diyalektiği de
bugünün diyalektik maddeciliği karşısında tıpkı odur.
Anaksimandros zıtlann çatışmasına, bunların belli aralarla bir­
birine saldırdıklan ve böylece, içinden çıktıkları maddenin farklılaş­
mamış biçimi içinde tekrar çekilerek kendi kimliklerini yitirdikleri bir
süreç gözüyle bakıyordu. "Onlar, zamanın emrinde, yanlışlarından
dolayı birbirine ödence verir" derken anlatmak istediği de budur.
Evren, değişken olarak biri ötekine üstün gelen ve böylece yıl çev­
riminde yaz ve kışı, ilkbahar ve sonbaharı meydana getiren sıcak ve
soğuk. ıslak ve kuru gibi birtakım çevrimsel devinimler biçimini alan
devamlı bir devinim halindedir.
9Lenin D. 81.
10Engels, F. Ludwig Feuerbach. Londra. N. d. s. 79.
MİLETOS OKULU
179
Bütün bunlar Çinlilerin, karşıt devinimleri mevsimlerin iler­
lemesini belirleyen yang ve yin öğretisine benzen ve tıpkı Çinli fi­
lozofların beş öğelerine uygun düşen hanedanların beşli çevrimine
inandıkları gibi Anaksimandros da evrenin zamanlı olarak, sınırsız
olanın içine çekildiğini ve daha sonra yeniden eskisi gibi yaratıldığını
ileri sürüyordu. Sınırsız olanı "ölümsüz ve yok edilemez" diye tanım­
larken demek istediği budur.
Çin evrenbilimiyle karşılaştırmayı izlersek önemli bir fark gö­
rürüz. Bir yandan, Çinli filozoflar zıtlann çatışmasını soyut bir fikir
olarak formülleştiriyordu: yin-yang. Bu gelişme, çatışmayı ayarlama
gücünün kendisine bağlandığı krallıkla ilişkilidir. Anaksimandros'un
sisteminde zıtlar. sıcak ve soğuk, ıslak ve kuru gibi nitelikler olarak
değil şeyler olarak alınan kendi somut belirtileri içinde kav­
ranılmaktadır. Öte yandan, bir bütün olarak evrene uygulanan za­
manlı çözülme ilkesini yalnızca Anaksimandros'ta buluyoruz. Bu il­
keye Aztek evrenbiliminde de rastlamıştık (s. 63 v.d.), ama eski
Çin'de evrene değil yalnızca hanedana ait bir çevrim vardır (s. 19
v.d.). Burada da, Mısır'da olduğu gibi Çin'de de. doğal düzenin de­
vamlı bir özelliği anlamına gelen krallığın etkisini görebiliriz.
Şimdi, Anaksimandros’un dünyası, bu başsız sonsuz varoluş ve
göçüş çevrimi içinde idiyse, Aristoteles kendi "başlangıcını", "bütün
var olan şeylerin varlıklarını aldıkları ve sonunda ona göçtükleri,
maddesi (özü), koşul değişimlerine rağmen direnen şey" olarak ta­
nımlamakta haklıydı. Bir çevrimsel süreç olarak değişme fikri .öznesi,
tekrar tekrar başladığı duruma döner ve dolayısıyla bu ölçüde de­
ğişmemiş olarak kalır, sonucunu da beraberinde taşır. Bu fikrin to­
humu, görmüş olduğumuz gibi, mevsimlerin toplumsal olarak örgüt­
lenmiş çevriminde yatmaktadır. Comford'un işaret ettiği gibi, Yunan
düşüncesinde devamlı devinimi çembersel olarak göstermek gele­
neksel bir şeydi: çember "sımrsız"dır, yani ne başlangıcı, ne sonu var­
dır. Y ine de, Anaksimandros'un verdiği biçimde, fikir yeniydi; aynca.
kendi içinde daha ilerki gelişmenin tohumu olan bir çelişmeyi ta­
şıyordu. Eğer dünya sonsuz olarak tekrarlanan değişiklikler çevrimi
içinde deviniyorsa, o zaman her "başlangıç"m aynı zamanda bir
180 BABİL'DEN MtLETOS'A
"son" olduğu ileri sürülebilir: mutlak "başlangıç" diye bir şey. dolayı­
sıyla evrim diye bir şey yoktur. Anaksimandros'un sisteminin bu
kısmı, ardıllarından bazılarınca —özellikle Herakleitos ve Par­
menides— ilkellerin ortak başlangıç ve zaman içinde evrim öncülünü
(premise) yadsıyacak bir biçimde geliştirilmiştir.
3. Anaksimenes
Miletos okulunun son özgün filozofu olan Anaksimenes, "baş­
langıç"! su ya da sınırsız olarak değil, içine dumanı ve karanlığı kattığı
hava olarak seçmiştir; bildiğimizce, dünyanın bu birincil maddenin
seyrelmesi ve yoğunlaşması yoluyla evrimleştiğini düşünmüştür. Sey­
relme yoluyla hava ateş oluyordu; yoğunlaşma yoluyla su ve toprak
oluyordu. Şöyle diyordu Anaksimenes: "Hava olarak ruh bizi nasıl bir
arada tutuyorsa, soluk ya da hava da tüm dünyayı içine alır." Onun,
seyrelmeyi sıcakla, yoğunlaşmayıysa soğukla ilişkili bulduğu söyleniyor
bize. Bunlardan anlaşılıyor ki, o, Anaksimandros'un bir merkez çev­
resinde "dönüş"ü yerine, biri havayı suya ve toprağa yoğunlaştıran,
öteki ateşe seyrelten, soluma sürecine benzer iki yanlı bir devinim ileri
sürüyordu.
Anaksimenes, birincil maddesi olarak dört öğeden birini seçerken,
Thales'in görüşüne geri dönmüş oluyordu; bununsa geriye doğru atıl­
mış bir adım olduğu ileri sürülmektedir. Bir anlamda doğru. İlkel dü­
şünceden uygar düşünceye geçiş, içindeki her ileri adımın aynı za­
manda geriye bir adım olduğu bir diyalektik süreçle olmuştur.
Bununla birlikte, bugün için onun bu adımı atarken, Y unan fel­
sefesinin gitmek zorunda olduğu genel yönde ilerlemekte olduğunu
fark etmek yeterlidir.
Bildiğimiz kadarıyla, Thales, birincil maddesinin gördüğümüz
dünyaya nasıl bir süreçle evrimleştiğini açıklamak için bir girişimde
bulunmuyordu. Bu sorun Anaksimandros'un ana ilgi alanıydı. Dört
öğenin varlığını kabul ederek o, bunların niceliksel olarak birbirinden
farklılaştığım, daha ağır ya da daha hafif duruma geldiğini görmüş ve
MlLETOS OKULU
181
bu farklılığı onların uzaydaki dağılımını açıklamakta kullanmıştır.
Islak ve soğuk merkeze doğru çekiliyordu; kuru ve sıcaksa çevreye
doğru yüzüyordu. Bununla birlikte sonuç niteliksel bir değişimdi; ıslak
ve soğuk, su ve toprak; kuru ve sıcak, hava ve ateş oluyordu. Niceliksel
değişim niteliksel değişime yolaçıyordu. Kuşkusuz, Anaksimandros bu
gibi terimlerle düşünmüyordu sorunu, düşünemezdi de; fakat sınırsız
varsayımını ileri sürerken el yordamıyla araştırdığı kavram budur.
Anaksimenes'in yaptığı, bu sürecin niteliksel yüzünü niceliksel te­
rimlere indirgeyerek açıklamaktı. Evrenin çeşitli bölümleri farklı
şeylerden yapılmamış, fakat yalnızca aynı şeyden az veya çok içer­
mekle birbirinden farklılaşmamıştır. Bu yolla, üç ilkel öncülün üçün-
cüsünü zayıflatıyordu, çünkü niteliksel ayrılıkların olmadığı yerde
zıtların çatışması diye bir şey olamaz.
Bu sonuç baştan apaçık değildi. Hem Pythagoras hem de He-
rakleitos, Anaksimandros'un zıtların çatışması ilkesiyle Anaksime­
nes'in niceliksel farklılaşma ilkesini birleştirmeye çalışmıştır; fakat bu
iki sistem de bu iç çelişkiyi içeriyordu; buysa, kökeni, devinimi ve de­
ğişimi yadsıyan Parmenides tarafından yakalanmıştır; Parmenides
böylece ilkel düşünceden tam bir kopuş gerçekleştirerek felsefi dü­
şünceyi, üretim ilişkilerindeki yeni gelişimleri belirlediği tamamen
yeni çizgiler boyunca yönlendirmiştir.
4. Burnet ve Cornford
Enuma elish'i, Hesiodos'un Theogony'sini ve ilk Yunan filozof­
larını düşünce tarihindeki devamlı sürecin belirli aşamaları olarak
ortaya çıkarmak Comford'un başarısıydı; buraya kadar da, sorunu,
onu izleyerek getirdim ben. Fakat artık yol göstericimize veda et­
memiz gereken noktaya ulaşmış bulunuyoruz; bunu yaparken, çö­
zümlemesini neden daha ileriye götüremediğini düşünmemiz de ge­
rekiyor. Y unan felsefesi üzerine kitaplarının ilki ve sonuncusu dışında
hepsi Platon'un incelenmesine adanmıştı; fakat aynı sürecin daha
ileri bir aşaması olarak sunuluyor olmasına karşın, Platon'culuk uz­
182
BABİL'DEN MÎLETOS'A
laşmaz bir uçurumla ondan ayrılıyor gibi görünmektedir. Comford,
yaşamının son yıllarında Platon'dan vazgeçti ve araştırmalarını daha
önceki gibi toplumun gelişiminde aradığı felsefenin kökenlerine çe­
virdi. Bitirmeden bıraktığı Principium Sapientiae adlı yapıtının so­
nuçlarından, araştırmaların Platon'culuğun daha içine doğru değil
daha uzağa, Hint ve Çin felsefesine götürmek niyetinde olduğu açıkça
anlaşılmaktadır. Bunda, felsefe üzerine yapıtları çağdaşı Chadwick'in
şiir üzerine yapıtlarına benziyor. Her ikisi de en değerli sonuçlara
ulaşma umudunu verdiği tam o noktada neden kesiliveriyor? Y apıt­
larının olumsuz yönüdür bu. Onları incelerken, bugün hâlâ tam ola­
rak değerlendirilmemiş olan bu olumlu yönünü karartmamaya dikkat
etmemiz gerekir. Bu nedenle, onun yapıtlarını, akademik çevrelerde
etkisi çok daha büyük olmuş olan bir rakibininkiyle karşılaştırmakla
başlayalım işe.
Cornford'un From Religion to Philosophy adlı yapıtı da 1912’de
yayımlanmış olmasına karşın bugüne kadar bir daha basılmadı. Bur-
net'in Early Greek Philosophy'si ilk kez 1892'de yayımlandı; ikinci
baskısı 1908'de, üçüncüsü 1920'de çıktı. Aynı yazarın Greek Phi 
losophy from Thales to Plato adlı yapıtı 1914'de yayımlandı ve birçok
kez yeniden basıldı. Cornford'un yapıtına hiç değinilmemekte bu ki­
tapta. Kitap, Babil ve Mısır'ın üzerinde fazla durulması gereksiz dü­
şünülen olası etkileri üzerine yüzeysel bir tartışmayla başlar; "Gerçek
şu ki. biz. Y unanlıların özgünlüğünü abartmaktan çok değerinden az
göstermeye daha yatkınız" der.11Hint felsefesinin, ikinci derecede ve
türedi bir felsefe olarak üzerinde durulmaz. Çin felsefesinin adı bile
geçmez. Burnet, görüş açısını 1920'de yeniden şöyle vurgular:
Amacım, erken İotı bilgileriyle dünyaya yeni bir şeyin —bilim de 
diğimiz şeyin— geldiğini ve Avrupa’nın ta o zamandan bu yana iz 
lediği yolu ilk kez onların gösterdiğini ortaya koymak olmuştur; öyle
ki. bir başka yerde değindiğim gibi bilim, "dünya üzerine Yunan tar-
l l Bumet, J . Greek Philosophy, Thales to Plato (Thales'ten Plalon'a Yunan Fel­
sefesi), Londra 1914. s. 9.
MtLETOS OKULU 183
zında düşünmektir" demek, onun yeterli bir tanımıdır. İşle bunun
içindir ki, bilim, Yunanistan etkisi alıma girmiş olan halklar dışında
hiçbir yerde hiçbir zaman var olmamıştır}2
Eğer doğruysa, büyük tarihsel önemde bir olgudur bu. Nasıl açıklaya­
cağız bunu? Bumet'in bu soruya yanıtı, açıklamanı olmadığıdır:
Hiç kimse hiçbir zaman bir felsefe tarihi yazma başarısını gös 
teremeyecektir; çünkü felsefeler, sanat yapıtları gibi son derece kişisel
şeylerdir. Gerçekten de, Plüton'un inancı, hiçbir felsefi hakikatin ya 
zıyla hiçbir aman akıarılamayacağı, ancak bir tür akın temas yoluyla
bir canın bir başkasındaki alevi tutuşturabileceği şeklindeydi... Bu
yüzden, onun yapıtları, ancak tarihçiler Plüton'un sözünü ettiği ruh 
sal teması yeniden yaratabildikleri derecede değerini bulmuş ola 
caktır. Bir ölçüde olanaksızdır bu. Dinsel inanç çoğu kez uzam ve
zaman engellerini aşıp onun yapıtlarının amacını değerlendirebilir
gibi görünmektedir; fakat böyle böyle bir inanç kişisel ve başkasına
aktarılamaz bir şeydir; aynı şekilde, tarihçinin geçmişi yeniden kur 
ması da öncelikle yalnızca kendisi için geçerlidir. Hazır yapılmış bir
şey olarak başkalarına devredebileceği bir şey değildir. İster dinsel
inanç, isterse felsefi yorum konusundaki bu görüşün gizemli hiçbir
yanı yoktur. Tersine, tüm bilgi hep aynı karaktere sahiptir,13
Bu öncüllerden, tarih yazma olanaksızlığının, neden felsefe ve sa­
natla sınırlandırılması gerektiğini anlamak zor. Sayısız insanın
umutları, korkulan, sevgileri, nefretleri, özlemleri —bir tek sözcükle
arzuları— de "son derece kişisel şeylerdir"; ama yine de tarihi yapan
şey, bütünüyle bunlardır.
İnsanların toplumsal tarihi hiçbir zaman onların ister bilinçli,
ister bilinçsiz olsunlar, kendi bireysel gelişimlerinin tarihinden başka
bir şey değildir. Onların maddi ilişkileri bütün öteki ilişkilerinin te 
12Bumct, J . Early Greek Philosophy (Erten Yunan Felsefesi), 4. bas. Londra, 1930.
13Bumet,J .GP. 1.
184
BABtL'DEN MİLETOS'A
m elidir. Bu maddi ilişkiler, maddi ve bireysel etkinliklerinin gerçek 
leştiği zorunlu biçimlerden başka bir şey değildir.14
Bumet, "bütün bilgi"yi, Platon'un "ruhlann temasına"' indirge­
yince. kendini herhangi bir şey açıklamak zorunluluğundan kur­
tulmuş ilân etmekte haklı olabilirdi. Fakat o, insanın tarihine bu bi­
ricik katkıyı neden başkaları değil de Y unan halkının yaptığını açık­
lamak için iki neden sunarak sürdürüyor yazısını:
Yunanlılar, yaptıkları şeyi her şeyden önce gözlemci olarak doğ 
muş oldukları için yaptılar. En iyi döneminde, heykellerinin anatomik
doğruluğu, edebiyatlarında bu konuda hiçbir zaman hiçbir şey söy 
lemeseler de, bunu kesin bir şey olarak kabul edersek, kanıtlamaktadır
ki... Dahası, Yunanlılar daima gözlemledikleri dış görünümlerin akla
uygun bir açıklamasını yapmaya çalışmışlardır. Bize bıraktıkları ma 
tematik yapıtlarından göreceğimiz gibi uslamlama güçleri eşsizdi.15
Yani onlar ne yaptılarsa onu yapabilme yeteneğiyle ödüllendirilmiş
olarak doğdukları için yaptılar. "Doğuştan gözlemciydiler"; "us­
lamlama güçleri eşsizdi". Bunun bir Tanrı vergisi mi —belki de kutsal
bir kıvılcım— olduğu yoksa sadece "asil kanlarında mı mevcut ol­
duğu" söylenmiyor bize.
Benim Aiskhylos ve Atina adlı kitabımda, bir başka bağlamda,
Bumet'in mantığındaki bazı sakatlıkları yorumlama cüretini göster­
dim, ve bu aşırı cüretimden dolayı bir bilimadamınca uygun bir bi­
çimde azarlandım:
Profesör Thomson'un, eski bir kuşağın bazı büyük bilginlerinden
söz ederken kullanmayı uygun gördüğü dili lâneılemeden bağla-
yanıam konuyu. Burnct'i, "bütün o önemli sorunların ötesine aldatıcı
bir kolaylıkla kayan yalapşap düşünceyle" suçluyor — Burnet'i iyi ta 
l4Marx'tan Annenkov'a 28-12-46 (Marx-Engels C. 7).
I5Bumet GP. 10.
MİLETOS OKULU
185
nıyan ve onun keskin zekâsının bir zamanlar dostlarına nasıl bir güç
ve korku verdiğini anımsayanlar için bir saçmalıktır bu.16
Suçu hafifletmek için ancak şu söylenebilir: Platon'un ruhların teması
ayrıcalığından nasibini almamış olanların ustayı yapıtlarıyla yar­
gılamaktan ve onunki gibi bir akıl yürütmenin konu üzerinde ciddiyetle
duran araştırmacılarca hâlâ kabul edilebilir olmasına şaşmaktan başka
seçenek kalmıyor.
Comford’un tartışmasındaki zayıflığı işte bu zeminde düşünmek
zorundayız.
Comford. Principium Sapientiae adlı yapıtına, Bumet'e karşı, Yu­
nanlıların up dışında Aristoteles'ten önce bilim denilebilecek hiçbir şey
yapmamış oldukları savıyla başlan
İlgilendiğimiz soru, tıp, sanayi ve güzel sanatlar alanlarının dışın 
da bulunuyor. Soru, gözlem, genelleştirme ve deney yöntemlerinin
İonia filozoflarınca yaygın bir biçimde kullanılıp kullanılmadığı so 
rusudur. Onlar, ustalıklarını hastaları iyileştirmek ya da tüneller
açmak veya heykeller yapmak üzerinde yoğunlaştırmıyorlardı. Onla 
rın sorunları, bize herhangi bir engeli aşmak için kafamızı çalıştırma
zorunluluğunu yükleyen pratik türden değildi. Gevşek bir deneme-
yantlma anlamında "deney"le çözülemezdi; ve görmüş olduğumuz
gibi, filozoflar söyledikleri şeyleri deneyle kontrol etmeyi insanın ak 
lını şaşırtacak derecede ihmal ediyorlar; bilimsel anlamda, doğaya,
yanıtı önceden kestirilemeyen bir soru sorma yoluna gitmiyorlardı.11
Sonra Epikuros'un yapıtına dönerek, "ton doğa felsefesinin bu son
ifadesinin son derece bilimsel" olduğu ortak kanısını inceliyor ve ger­
çekte bunun "apriori öncüllere dayanan dogmatik bir yapıdan başka
bir şey olmadığı sonucuna" varıyor.18 Kitabın daha sonraki bö­
lümlerinde aynı test Anaksimandros'a uygulanıyor:
^A . C. Pickani-Cambridge, CR'de 56. 26.
17Comford PS 10-1.
18Aynı yerde. 159.
186
BABlL'DEN MtLETOS'A
Artık önümüzde erken İon sisteminin bir tablosu bulunduğuna
göre, ondaki, yakın gözlemden çıkarılabilmiş öğelerle büyük olasılıkla
geçmişten devralınmış olanları birbirinden ayırma işine girişebiliriz.
Şöyle sürdürüyor:
Her okur, bunu mitsel evrendoğumlardan ayıran usçuluk karşı 
sında şaşkına dönüyor. Bu özellik, kuşkusuz, layık olduğundan az de-
ğerlendirilmemeli... Miletos sistemi, bir yağmur sağanağı gibi tanıdık
ve sıradan bir sürecin işleyişini geriye doğru, şeylerin ta en baş 
langıcına kadar götürüyordu. Dünyanın oluşumunu artık doğaüstü
değil doğal bir olay yapıyordu, bu. Başka hiç kimse değil yalnızca
İonia'lılar sayesinde, bu, tüm modern bilimin evrensel öncülü ol 
muştur. Ama öte yandan eklenmesi gereken bir şey daha var. Bundan
önce şiirsel ve gizemsel tanrıbilimcilerin başat olduğu bir kültüre ne 
reden olduğu bilinmeden giren tamamen yeni bir disiplin olan f e l  
sefenin ya da bilimin anasız bir Athena olduğu fikrinden vazgeçersek,
görürüz ki, uslamlama süreci Thales doğmadan bir süre önce yü 
rürlükteydi... Ve Miletos gizemine daha yakından bakacak olursak,
olguların açık fikirli bir gözlemine dayanan ussal çıkarsamaya bağ-
lanamayacak birtakım özellikler gösterdiğini görürüz}9
Son noktada yeniden belirtiliyor:
Şimdiye kadar saptandığını ileri sürdüğümüz şey, lon evreııdo-
ğumu kalıbının, tüm o eksik bir usçuluk görünümüne karşın var olan
dünyanın doğrudan gözleminden uslamlama yapan bir anlık'm (in 
tellect) özgür bir yapısı olmadığıdır.20
Böylece ortalığı temizledikten sonra, sistemin altında yatan fikirlerin
Hesiodos yoluyla. Yeni Yıl töreninin bir yansısı olarak doğmuş olan
19Aynı yerde. 187.
20Aynı yerde. 201.
MtLETOS OKULU 187
mitsel evrendoğum Enuma elish'ten alındığını göstermeye devam
ediyor. Bu yolla, fikirler, maddi bir gereksinimi karşılamak için ta­
sarlanmış toplumsal bir kurumdaki kökenlerine doğru izleniyor.
Bu sonuç, olduğu kadarıyla, doğrudur, ama yine de soruna bir
çözüm getirmekten uzak. Kitap tam doyurmuyor bizi. Bu duygu, ya­
yımcının son yorumlarında da kendini gösteriyor. Guthrie, yazarın el
yazmalarından daha bazı şeyler özetledikten sonra şöyle yazıyor:
Bu yetersiz özetle sözü burada kesmenin bir tehlikesi şu ki, erken
Yunan filozoflarının (bu mitten felsefeye geçiş, eski halklar arasında
yalnızca Yunanlılarda gerçekleşmişti) mitten aldıkları dersleri de 
ğişik bir terminolojiyle tekrarlamaktan başka bir şey yapmadıkları
gibi bir izlenim verebilir okura}1
Aynı geçiş, III. Bölümde gördüğümüz gibi, aynı dönemde Çinliler ta­
rafından gerçekleştirilmişti, ve bu koşutluğun, sorunun çözümüyle
önemli bir ilişkisi olabileceği bugün apaçıktır; fakat bu hata bir yana,
yorum haklı gösterilmektedir. Comford, İon sistemlerinde eski mitin
içeriğinin uslamlaştırılarak değiştirilmiş olduğunu görmezlikten gel­
memektedir; fakat süreci tanımlamış olmasına karşın onu açıklama
çabasını göstermemiştir. Hattâ bir açıklama gereğinin farkında gibi
de görünmemektedir. Gerçek şu ki. Comford hiçbir zaman Durk-
heim'dan öteye gitmemiştir.
Durkheim'a göre mantıksal kategoriler ve sınıflar, uzam, zaman
ve güç kavramları ve nedensellik dahil insan düşüncesinin yapısı,
insan toplumunun yapısının dış dünya üzerindeki izdüşümleri olan
kolektif tasarımlardan oluşmaktadır. Bu ilkeyi ilkel düşünceye uygu­
layarak, o ve çalışma arkadaşları, tüm temel şeylerde bu düşüncenin
kabile sisteminin bir izdüşümü ve yansısı olduğunu gösteren bir hayli
yararlı bilgi topladılar. Buraya kadar güzel, ama eğer düşüncenin ge­
lişimi toplumun gelişmesiyle belirleniyorsa, toplumun gelişmesini be­
lirleyen nedir? Ve uygarlaşmış düşünceyle uygarlaşmış toplumun ya­
pısı arasındaki ilişki nedir? Sınıf savaşımını tanımadan yanıtlana-
mayacak olan bu sorularla karşılaşınca Durkheim şaşaladı ve Marx
2* Aynı yerde. 259.
188 BABİL'DEN MÎLETOS'A
ile Engels’in bir önceki kuşakta o kadar açık biçimde belirtmiş olduğu
sorunu karıştırmaktan öte bir başarı gösteremedi. Elli yıl sonra sorun
her zamankinden daha açık ve daha keskindir.
Comford, Durkheim'ın sınırlamalarını aşma girişimini göster­
meyi düşünmek bir yana o sınırlar içinde çalışmayı seçti özgürce.
From Religion to Philosophy'de şunları yazıyordu:
Toplumsal gelişimin bazı erken evrelerinde dünyanın yapısı ve
davranışının, insan toplumunun yapı ve davranışı ile—onun yalnızca
bir uzantısı ya da izdüşümü olarak— devam ettiği ileri sürüldü.22
Bu erken evreler'in ne olduğunu ya da onların, kendilerini izleyen ev­
relerden nasıl ayrıldığını açıklamak için hiçbir çaba gösterilmiyor;
aksine, bu sözlerle Cornford, daha sonraki evreleri kendi araştırma­
larından sessizce uzaklaştırıyordu. 1912'de durumu buydu, hiçbir
zaman da değiştirmedi bunu. Aksine, son yıllarında tek seçeneğin
Marx'çılık olduğunu fark edince, her zamankinden daha sıkı sarıldı
ona. Pre-Sokratik'lere göre bir maddeci, Post-Sokratik'lere göre bir
idealistti o.
Principium Sapientiae'nin sonucunun neden doyurucu olmadığını
şimdi söyleyebiliriz. Toplumsal olarak belirlenen bilim-öncesi düşün­
cenin aksine bilimsel düşüncenin daha önceden algılanmış fikirlerin
karışmasıyla önlenemeyen, "dolaysız" ve "açık fikirli gözlem"e da­
yanan "özgür bir yapı" olduğu ileri sürülmektedir. İnsan bilincinde
"dolaysız gözlem" diye bir şey, yani hiçbir şekilde toplumsal ilişkilerce
belirlenmeyen basit bir fiziksel algı eylemi var mıdır? Tüm modem
fizyoloji bize böyle bir şeyin olmadığını söylüyor. Toplum daha kar­
maşık hale gelince belirlenme süreci de öyle olur, ama bu süreç dur­
maz. Dahası, gelişmenin belli bir aşamasında toplumun, herhangi bir
gizemli değişimle "katkısız" aklı ortaya çıkardığını varsaysak bile,
bazı düşünürlerin bu tanrı vergisi gölgenin altında sırtüstü yatma fır­
satını neden kaçırdıklarını açıklama sorununu yine de çözemeyiz.
İ onia'lı filozofların "dünyanın oluşumunu artık doğaüstü değil doğal
bir olay haline getirdikleri" ve "bunun tüm modern bilimin evrensel
5?
Comford, F. M. From Religion ıo Philosophy (Dinden Felsefeye), Cambridge,
1912, s. 55.
MİLETOS OKULU
189
bir öncülü haline geldiği" söyleniyor bize; ama eğer böyle bir işi ba-
şarabildilerse, onların Platon da dahil ardıllarından bazıları nasıl
oldu da bunu terk etti, yadsıdı ve doğaüstü tannbilimsel öğretileri ye­
niden doğruladı? Comford'un bu sorulara verecek yanıtı yoktur.
Onun "açık fikirli gözlem" koyutu (postulate) ussal bir çıkarsama
değil, fakat Epikuros'ta saptadıklarından daha az dogmatik olmayan
ve kafasının sınıf savaşımı sorununa kapalı olduğunu gösteren a priori
bir öncüldür.
O zaman, İon doğal felsefesinin usçuluğu nasıl açıklanacak? Far-
rington'un buna yanıtı şöyle:
Miletos'lular yalnızca doğanın gözlemcileri değillerdi. Onlar, göz 
leri keskinleşmiş, dikkatleri belli bir yöne yönelmiş, gözlemlenecek
görüngüleri, belli tekniklere ilişkin bilgileri çerçevesinde seçen doğa
gözlemcileriydiler. Düşünce tarzlarının yeniliği, onların mistik ya da
doğaüstü müdahaleleri reddettikleri olgusuyla, bir olumsuzlukla açık 
lanır. Asıl olan, önemli olan onun olumlu içeriğidir. Bu olumlu öz,
çağın tekniğinden elde edilmiştir.73
Bu böyle olsaydı, teknik buluşlarda Y unanlıları çok geride bırakmış
olan erken Sümerler ve Mısırlılar arasında da aynı usçuluğu bul­
mamız gerekirdi; fakat onların düşünce tarzı ile Y unanlılarmki ara­
sındaki fark, kesinlikle bu yenilikten yoksunluktadır. Erken Yunan fi­
lozofları, çalışmalarında yeni olan şeyi, üretim teknikleriyle olan
yakınlıklarına değil, toplumun yapısını değiştirmekle dünyaya yeni
bir bakış tarzı getirmiş olan üretim ilişkilerindeki yeni gelişmelere
borçluydular. Stalin'in de gözlemlediği gibi:
Üstyapı, üretimle ve insanın üretme etkinliğiyle doğrudan ilişkili
değildir. Üretimle, ekonomi yoluyla, bu temel yolla ancak dolaylı ola 
rak ilişkilidir. Bu yüzden üstyapı, üretim güçlerinin gelişme düzeyin 
deki değişikliklerini dolaysız ve doğrudan değil, fakat ancak temeldeki
değişimlerden sonra, üretimdeki değişikliklerin temelde gerçekleştir 
diği değişiklikler merceğinden yansıtır 74
^Farrington, B. Greek Science (Yunan Bilimi), Londra, 1944-9.1.36-7.
24Stalin ML. 7.
Dördüncü Bölüm
YENİ CUMHURİYETLER
Sen göze görünür Tanrı
Y akın olanaksızlıkları birleştiren
Ve öpüştüren birbiriyle!
SHAKESPEARE
IX
EKONOMİK TEMEL
1. Meta Üretimi
{.İLENİN, Özel Mülkiyetin ve Devletin Kökeni'nm son sayfalarında
Engels uygarlığı şöyle tanımlar:
Dolayısıyla, uygarlık, yakardaki çözümlemeye göre, işbölümünün,
bunun bireyler arasında ortaya çıkardığı alışverişin ve her ikisini bir 
leştiren meta üretiminin alabildiğince büyüdüğü ve daha önceki top 
lumu baştan aşağı devrimleştirdiği toplumsal gelişim aşamasıdır.*
Bu tanımlama, fark edileceği gibi, uygarlık "kentlerin ültürüdür"2
diyen burjuva kazıbilimcileri arasında geçerli geleneksel tanımla­
madan üstündür. Kuşkusuz, bir dereceye kadar kentsel gelişmenin uy­
garlığın genel özelliklerinden biri olduğu doğrudur, ama yazının kul­
lanımı. toplumun sınıflara bölünmesi gibi birçok özelliğinden yal­
nızca bir tanesi. Engels'in tanımının değeri, yalnızca tanımlayıcı
değil, aynı zamanda çözümleyici de olmasıdır. Uygarlığa organik bir
ekonomik ve toplumsal değişimin en yüksek noktası olarak bakıyor.
İşbölümü, üreticilerin ilk ağızdaki gereksinimlerinin üstünde ve
üzerinde bir artık-ürünü gerektirir; emeğin üreticiliğindeki bu hfi-
yümeyse daha iyi âletler ve daha büyük bir ustalığa, yani üretim güç­
lerinin gelişimine bağlıdır. Üretim ilişkilerindeki buna uyan değişik­
liklerle birlikte bulunur. Üretim giderek daha özelleştikçe daha az
kolektif olur; üretim için olan şey tüketim için de doğrudur. Bu yolla
*Engels. Ailenin..., s. 198-199.
^Clark. Yabanlıktan..., s. 89.
194
YENİ CUMHURİYETLER
işbölümü "üretim ve sahiplikteki ortaklığın altını kazar, bireylerce
sahip olmayı genel bir kural haline yükseltir ve böylece bireyler ara­
sındaki alışverişi yaratır", giderek "meta üretimi egemen biçim duru­
muna gelir."3
Meta üretiminin büyümesi her şeyden önce yerti bir sınıfın, tüc­
carların yükselişine yolaçmıştır. Tüccar, üretimle değil, fakat baş­
kalarının ürettiği şeyin değişimiyle, onu ucuza alıp pahalıya satmakla
yaşayan kimsedir:
Tüccar, üretimden ayrılmış ve üretici olmayan kimselerce yü 
rütülen meta değişimi ve onunla ilgili işlerle uğraşır; buysa seneti ar 
tırmanın bir yoludur ve değer değişimi en genel toplumsal şekliyle bu
servette olur.4
İkinci olarak, üretim araçlarının ortak mülkiyetine dayanan kolektif
ilişkileri çözmek ve onların yerine özel mülkiyete dayalı bireysel iliş­
kileri koymak eğilimindedir:
Nesnelerin kendileri insanın dışındadır, sonuçta insanın elden çı 
karabileceği. vazgeçebileceği şeylerdir. Vazgeçmenin karşılıklı ola 
bilmesi için insanların birbirlerine kendiliğinden bu vazgeçilebilir
nesnelerin özel sahipleri, bunun gereği olarak da bağımsız bireyler
olarak davranmaları yeter. Ama ortak mülkiyet temeline dayalı bir
ilkel toplumda böyle bir karşılıklı bağımsızlık durumunun yeri yok 
tur...5
Burada, bir yandan metalartn değişiminin doğrudan takastan ay 
rılamaz olan bütün yerel ve kişisel bağları nasıl parçaladığını ve top 
lumsal emek ürünlerinin dolaşımını nasıl geliştirdiğini; öte yandan,
kendiliğinden genişleyen ve bu işte rol alanların tamamen kontrolleri
dışında eksiksiz bir toplumsal ilişkiler ağı geliştirdiğini görüyoruz.6
Üçüncü olarak, birömek ve dayanıklı maddeden meydana gelen, bir
değişim aracı olarak iş görebilecek ve kendi başına bütün diğer me-
3Engels, Ailenin..., s. 199.
^Manc, Kapital, C. 3. s. 384.
5 Aynı yerde C. 1. s. 59.
®Aynı yerde. I. 86.
EKONOMİK TEMEL
195
taların değerlerini ifade edebilecek özel bir meta'nın kullanılması ge­
rekliliğini doğurur:
Metalann değerinin katkısız toplumsal bir gerçekliğe sahip ol 
duğunu ve bu gerçekliği ancak aytıt toplumsal gücün, yani insan eme 
ğinin ifadesi ya da cisimleşmesi oldukları ölçüde kazandıklarını akıl 
da tutarsak, değerin, kendini ancak bir metanın diğer metayla olan
toplumsal ilişkisinde ortaya koyabileceği kendiliğinden anlaşılır.1
Hiçbir meta kendi eşdeğeriyle ilişki içinde olamayacağı, böylcce
kendi maddi şeklini kendi değerinin ifadesi şekliye döndiiremeyeceği
için, her meta, eşdeğeri olarak bir başka metayı seçmek ve o başka
metanın kullanım değerini, yani maddi şeklini, kendi değerinin şekli
olarak kabul etmek zorundadır,8
Tüm metalar dünyasını içine alan nispi değerin genel şekli, de 
ğerlerinin dışında tutulan ve eşdeğer rolü oynamaya zorlanan bir tek
metayı... evrensel eşdeğerine dönüştürür.9
Eski doğuda, görmüş olduğumuz gibi, evrensel eşdeğer rolü oynamak
üzere seçilen meta gümüştü; gümüş, birbirine oranla değerleri belli
miktarda gümüş şeklinde ifade edilen diğer metalann değişiminde
kullanılmak üzere önceden tartılırdı. Paranın bir şekliydi bu, ancak
gelişmemiş ilk şekli; çünkü metalin kabul edilmiş bir standart saflığa
uygun düştüğü garanti edilmedikçe, nitelik farklılıklarını üzerinden
atamıyor ve o ölçüde de diğer metalann eşdeğeri olarak, yani "on­
ların hepsince ortak bir şey. onların biraz az veya biraz çoğuna denk
bir şey” olarak işlev göremiyordu. Bu ancak madeni paranın bu­
lunuşuyla İ.Ö. yedinci yüzyılda gerçekleştirildi.
Son olarak, meta üretiminin gelişmesi, el ve kafa emeği arasında
bir ayrımın başlamasıyla toplumların sömürenler ve sömürülenler
olarak sınıflara ayrılmasıyla ortaya çıkar.
7 Aynı yerde, I. 15.
8 Aynı yerde, 1.25.
9 Aynı yerde, I. 37.
196
YENt CUMHURİYETLER
Bu ayrılma, bütün uygar dönem boyunca sürdü. Kölelik, sömürü 
nün eski dünyaya özgü ilk şeklidir; ortaçağlarda serflik, daha son za 
manlardaysa ücretli emek onun yerini almıştır. Uygarlığın üç büyük
dönemine özgü iiç büyük kölelik şekli vardır.
Daha sonra Engels, Uygarlığın ortaya çıkışına uygun düşen ekonomik
temeli daha yakından tanımlamasını sürdürür:
Uygarlığın, kendisiyle başladığı meta üretimi aşaması, ekonomik
bakımdan <1) paranın ve parayla birlikte para-sermaye, faiz ve te 
feciliğin, (2) üreticiler arasında aracılar sınıfı olarak tüccarların, (3) özel
toprak mülkiyetinin ve ipotek sisteminin, (4) üretimin başat şekli ola 
rak köle emeğinin ortaya çıkışıyla öteki aşamalardan ayrılır}0
Marx'in ve Engels’in, Mısır ve Mezopotamya'nın ilk tarihleri ka­
zılarla ortaya çıkarılmadan önce öldüklerini anımsarsak, çözümle­
melerinin, daha sonraki araştırmaların ışığı altında düzeltilmesi ge­
rekip gerekmediği sorulabilir. Bu konuda iki soru ortaya çıkar.
Birincisi, köle emeği Tunç Çağında başat üretim biçimi miydi?
Elde bulunan kanıtlardan öyle anlaşılıyor ki. kölelik Mezopotamya ve
Mısır'da en erken çağlardan beri var olduğu halde, üretimde başat
noktaya ulaşması ancak İ.Ö. birinci binyılda olmuştu. Tümüyle bi­
rinci binyıl içine rastladığını bildiği Yunan ve Roma tarihinde bile
köleliğin henüz "üretimi ciddi olarak ele geçiremediği" bir dönem ol­
duğunu gören Marx’in kendisi de farkındaydı bunun.11Stalin'in "üre­
tim güçlerinin gelişiminin kabaca tablosu" adlı yazısında Tunç Çağını
atlayıp taş devrinden hemen demire geçişi de belirtilmelidir.12Bun­
lüEngels, Ailenin..., s. 201.
11Marx. Kapital. I. 235: “Feodal üretim (arzının (emelini oluşturan ve bunun çö­
zülüşünden sonra kapitalist üretim tarzıyla yanyana devam etmiş olan küçük ölçüdeki
köylü tannu ve bağımsız el zanaatçılığı, aynı zamanda, ilkel ortak toprak mülkiyeti or­
tadan kalktıktan sonra ve köleliğin üretime ciddi olarak girmesinden önce klasik top­
lulukların en iyi günlerinde ekonomik temelini de oluşturur." C. 3. s. 397: "Başat norm
olarak kendi başının çaresine bakan bu özgür çiftçi mülkiyeti biçimi, bir yandan klasik
çağların en iyi günlerinde toplumun ekonomik temelini oluşturur, öte yandansa feodal
toprak mülkiyetinin çözülmesinden ortaya çıkan biçimlerden biri olarak modem ulus­
lar arasında bulunur."
12Stalin, J . V., Diyalektik Maddecilik ve Tarihsel Maddecilik, s. 123.
EKONOMİK t e me l 197
dan, onun, demirin bulunuşuna taştan metale ilerlemede önemli bir
aşama, tunca ise geçici bir aşama olarak baktığı çıkarsanabilir.
İkinci olarak, Engels'in tanımladığına göre uygarlığın diğer özel­
likleri Tunç Çağında ne dereceye kadar vardı? Bu soruya genel bir
yanıttan başka bir şey verilemez henüz. Meta üretiminde önemli bir
gelişme vardı, ama genel olarak lüks eşyalarda: yani, yönetici sınıfın
toprağın işlenmesinden çıkardıkları artık-değerin bir kısmıyla sınır­
lıydı bu. Halk kitleleri arasında ilkel komünal üretim ilişkileri, daha
ileri bir kökten değişikliği kapsamaksızın, haraç ilişkilerine dönüş­
türülmüştü.
Dolayısıyla, Tunç Çağında Engels'in tanımladığı koşulların tam
olarak gelişmemiş olduğu sonucuna varılabilir. Ekonomik temelin en
son şekil değişimi, Demir Çağında ve önce üretim güçlerindeki yeni
gelişmelerin sömürülmesi için en iyi koşullan sunan bölgelerde ol­
muştur. Bunlar Y unanistan ve Filistin, özellikle de Yunanistan idi.
Y unanlılar ve Fenikeliler, yaklaşık sekiz yüzyıl, Y unanlılar üstünlüğü
ele geçirdikten sonra her ikisinin de aynı yıl (İ.Ö. 146) Korinthos'u ve
Kartaca'yı yıkan Romalılar tarafından boyunduruk altına alınması­
na kadar Akdenizin ekonomik yönden kontrolü için birbiriyle yarış­
tılar.
Bu sonucu, bu Tunç Çağı devletlerinin diğer özellikleri de doğru­
lamaktadır.
2. Tunç Çağında Temel ve Üstyapı
Burjuva devrimiyle sosyalist devrim arasındaki farklardan biri.
Lenin'e göre şudur:
Feodalizmden onaya çıkan burjuva devrimi için yeni ekonomik
örgütlenmeler giderek feodal toplumun bütün görünümünü değiş 
tirerek eski düzenin dölyatağmda yavaş yavaş yaratılmıştır. Burjuva
devrimi yalnızca bir tek görevle karşı karşıya gelmişti: daha önceki
toplumun bütün engellerini temizlemek, bir kenara atmak ve ortadan
kaldırmak,13
'^Lenin. V. I., War and Peace (Savaş ve Barış), Seçme Eserleri, 7. 283.
198
YEN'! CUMHURtYETLER
Aynı noktayı Stalin de belirtiyor:
Burju va devrimi genellikle, açık devrimden önce feodal toplumun
dölyatağuıda biiyümüç ve olgunlaşmış olan biçimlerin: kapitalist dü 
zenin az ya da çok tamamlanmış biçimlerinin daha şimdiden var ol 
duğu bir zamanda başlar; oysa proleter devrimi, sosyalist düzenin ta 
mamlanmış biçimlerinin ya olmadığı ya da hemen hemen olmadığı
bir zamanda başlar.1*
Bundan anlaşılmaktadır ki, sosyalist devrimde "yeni üretim ilişki­
lerinin ve üretici güçlerin gelişmesi, kapitalist düzende olduğu gibi
kendiliğinden bir süreç değildir, bilinçli olarak meydana gelir."15
Eski toplumdan feodalizme geçişi daha gerilere doğru izlersek, fe­
odal ilişkilerin sonraki dönemdeki kapitalist ilişkilerden daha az bi­
linçli. daha kendiliğinden geliştiği görülebilir; ilkel ortaklaşmamlık-
tan eski topluma geçişteyse aynı özellik daha da büyük ölçüde göz­
lemlenebilir. Yeni ekonomik ilişkilerin bu yavaş ve kendiliğinden ge­
lişimi. eski toplumun uzamış ve inatla süren yaşamı ve onu pekiştiren
fikirlerle denk düşmektedir. Toplumun kendisinin ta ilk başlangıcın­
dan beri gelen yerleşik kurumlar ve fikirler, hiçbir zaman karşılarına
çıkılmadığı, hattâ sözü bile edilmediği için yeni ilişkilerin gelişmesini
uzun bir süre geciktirirler; kendilerini bu ilişkilere o denli yavaş teslim
ederler ki, topluluk herhangi bir değişikliğin farkına bile varmaz. Bu.
Mezopotamya ve Mısır'da, krallığın yükselişi ile birlikte kabilesel ku-
rumların izlerinin neden hemen bütünüyle silindiğini açıklar. Sü-
merler. kendilerini barbarlardan, onların "kent diye bir şey tanıma­
dıklarını" ve "kralları olmadığını" söyleyerek ayırırlardı.16Ne kentin
kabile kampından gelişerek ortaya çıkmış olduğunu, ne de kralın ka­
bile reisinden geldiğini biliyorlardı. Geçiş o denli yavaş olmuştu ki,
fark edilememişti: bu nedenle de. kendilerini barbarlarla karşılaş­
tırdıklarında görebildikleri tek şey, gelişimin birbiri ardınca gelen iki
l4Sulin. J . V. On the Problems o f Leninism, s. 118. Londra, 1940.
15Glezcrman, G.. Basis and Superstructure (Temel ve Üstyapı), CoR 1951, s. 29.
16Hooke. S. H„ Mir ve Kuttören, s. 44.
EKONOMİK TEMEL
199
aşaması değil, birbiriyle tamamen ilişkisiz iki yaşam tarzıydı. Böylesi
bilinç değişimi yalnızca yönetici sınıfın kafasında ve özellikle de on­
ların başta gelen ideologlarının: rahiplerin kafasında vardı. Bunların
hepsi, birşeylerin değişmiş olduğunun farkındaydılar, ama düşündük­
leri tek şey halkı hiçbir şeyin değişmemiş olduğuna ya da değişmeye­
ceğine inandırmak olduğu için, bir dereceye kadar kendilerini de al­
datmayı başarıyorlardı. Yani, krallığın öteki işlevleri —idari, askeri,
yargı— ne kadar önemli olursa olsun, onun temel işlevlerinden biri
ideolojikti. Ona bir kutsallık, bozulmazlık verebilecek her türlü araç­
la donanmış olan kurum, kralı yüceltirken yaptıkları şeyin, atalarının
daima yaptığı, ardıllarının da yapmaya devam edecekleri şey ol­
duğunu ileri sürerek her şeyden çok halkın kafasını yönetici sınıfa ba­
ğımlı tutmaya yarıyordu. Krallığın bu işlevi, köylülerin ürettiği ser­
vetin çok büyük bir bölümünün, aynı zamanda toprağı da işleyen aynı
köylü sınıfının emeğiyle dikilen kral mezarlarına ve piramitlere gö­
müldüğü Mısır'da uç noktasına kadar götürülmüştü. Amacından sap­
tırılmış ustalığın diktiği bu anıtlar, yönetici sınıfa, emekçilerin artık
emek güçlerini, onları köle halinde tutan kurumu güçlendirecek bi­
çimde sömürebilmeleri için bir araç görevi görüyordu. Ve nihayet,
krallık sürdürülebildiği sürece sınıf savaşımının, meta üretiminin ve
uygarlığın öteki özelliklerinin gelişmesi, ancak "bir önceki toplumun
bütün engellerini temizlemek, bir kenara atmak, ortadan kaldırmak"
için gerekli olan ekonomik temelin o kökten değişimi olmaksızın
mümkün olabilirdi.
3. Fenikeliler
Y akındoğu'da erken Tunç Çağı uygarlıklarının teknik temelini
oluşturan en önemli buluşlar çömlekçilik, yün eğirme ve dokuma, ba­
kırın eritilmesi ve dökülmesi, bakır ve kalaydan tunç yapımı, saban,
tekerlekli araba, koşum takımı ve yelkenli gemiydi.17 Bunları İ.Ö.
17Iilley, S., Men, Machines and History (İnsanlar, Makineler ve Tarih). Londra,
1948, s. 1-8.
200 ' YENİ CUMHURİYETLER
üçüncü binyılın başlangıcında körük, maşa ve tunç dökümünde cire-
pcrdu işlemi izledi.18Üçüncü binyılın son bölümünde buluşların hızı
düştü ve Tunç Çağının sonuna kadar düşük bir düzeyde kaldı.19Bu
düşüş dikkate değer, çünkü yapılmış olan buluşlardaki gelişme ola­
nakları tükenmiş olmaktan uzaktı. Tekerlek ve saban biliniyordu,
ama tekerlekli saban yoktu. Teknik bakımdan, öküzler için bulunmuş
koşum takımının, hayvanları boğmaksızın atlarda da kullanılabilecek
şekilde geliştirilmesinde, ya da büyük bir insan gücü harcamayı ge­
rektiren sevk küreğinin yerine dümeni koymada hiçbir güçlük ol­
maması gerekirdi: ama köleci toplum yerini feodalizme bırakıncaya
kadar bu buluşların hiçbiri yapılamadı.20 Bu basit düzeltmeler ya­
pılmadı. çünkü ne derece savurganlıkla olursa olsun insan emeğini
kullanmak daha ucuza geliyordu. Mısır'ın Mezopotamya'dan çok
daha geride olması dikkati çeken bir şey. Tekerlekli araba, tunç körük
ve maşa Mısır'da ortaya çıkmadan birkaç yüzyıl önce Mezopotam­
ya'da kullanılıyordu.21
Demir eritme sanatının Ermenistan'da ortaya çıktığı sanılıyor.22
Hititlerce biliniyordu, ama yaygın bir biçimde kullanılmıyordu.23 İ.Ö.
ikinci binyılın kapanışında yeni metal birçok yerde işleniyordu, de­
mirden âletler ve silahlar bütün Y akındoğu'da hızla ortak kullanıma
girdi. Durum açıkça bilinmemektedir, ama büyük teknik ilerleme.
Doğu Akdeniz'i karışıklığa atmış olan. Y unanistan'daysa Dor is­
tilasıyla Tunç Çağına son veren çalkantılı Völkerwanderung'\a ilişkili
olması gerekir (Cilt 1. s.33-4, II, s. 136-7).
Demiri eritmek bakın eritmekten daha zordur, çünkü daha yüksek
bir ısı gerektirir, fakat işleme tekniği bir kez elde edilince hem bakır
IX
Aynı yerde. 12-3: "Son derece uslaca cire-perdu döküm usulü gerçekleştirildi.
Bunda, istenilen şeklin mumdan bir modeli yapılıyordu. Daha sonra bu model kille
kaplanıyor ve bir fırına konuyordu; fırında mum eriyor ve çıkıyor, kil ise bir kalıp oluş­
turacak kadar pişiyor ve sertleşiyordu. Eritilmiş metal bu kalıba dökülerek, soğuduktan
sonra kalıp kırılıyordu.”
19Aym yerde, 14-5.
20Aynı yerde, 16-7.
_1Aynı yerde, 18.
22Aynı yerde. 21.
^Gumey, O. R. The Hiıtiıes (Hititler), Londra. 1952, s. 82.4.
EKONOMtK TEMEL 201
hem de tunç karşısında büyük bir ilerlemeyi başlattı. Daha iyi âletler
yapılmakla kalmadı, daha yaygın biçimde kullanıldı ve daha da
ucuzdu. Tunç, lüks eşyalarda ve silahlarda kullanılıyordu en çok. Me­
talin. saban demiri, balta, bıçak ve orak yapımı için genellikle kul­
lanılması demirin bulunuşuyla oldu. Bu. sanayi ile tarım arasındaki
ilişkilerde temel bir değişiklikle sonuçlandı:
Tarımın büyük ölçüde anmış olan verimliliği, çok sayıda uzman
zanaatçıyı destekleyebilecek bir artık-ürün sağlıyordu. Zanaatçıların
ürünü zenginlerin tekeli olmak yerine yaygın bir biçimde bulunan
şeyler oldu. Özellikle, zanaatçı, çiftçiye emeğinin verimliliğini artıra 
bileceği âletleri sağlıyordu. Böylece, ilk kez olmak üzere sanayiyle
tarım arasında, tarımın zanaatçı için yiyecek sağladığı, fakat za 
naatçının ürününün ancak birkaç seçkin kimse için olduğu daha ön 
ceki tek yanlı ilişki yerine dengeli bir ilişki ortaya çıktı.2,i
Ayrıca, verimliliği artırmak ve böylece yeni işbölüınlerini mümkün
kılmakla, demirin kullanımı, kolektif üretim ve mülk edinimini ki­
şisel üretim ve mülk edinmeye dönüştürme sürecini daha da hız­
landırdı. Dolayısıyla meta üretiminin gelişmesinde yeni bir aşamayı
belirledi. Ortak mülkiyete ve artık-ürününü haraç şeklinde teslim et­
meye dayanan köy komününün yerini, her biri birbirinden bağımsız
olarak açık pazar için üretim yapan bireysel mülk sahiplerinin top­
luluğu aldı (Cilt 11. s. 84-85). Demir kullanımına dayalı Yunan polis'i
de böyleydi.
Suriye'de Tunç Çağının son buluşuyla ilgili olarak, Wooley şunları
yazıyor:
Deniz İnsanlarTntn büyük halk hareketi Boğazköy'ü istila edip
güneye, Suriye'ye döndü; ana ordu karadan ilerliyordu, beraberinde
iki tekerlekli ağır öküz arabalarında kadınları ve çocukları, filo ona
ayak uydurmuş. Suriye kıyılarından aşağı doğru. Kentler birer birer
■^Lilicy. İnsanlar..., s. 21.
202
YENt CUMHURtYETLER
düştü karşılarında ve bomboş, viran yatıyorlardı; yenilen devletlerden
canlı kalanlarsa istilacıların sıralarını doldurdu. Karkamış alındı, ve
Halep alındı; Alalakh'ta, en üstteki evlerin yanmış yıkılmış harabeleri
kentin, daha güçlü komşularının kaderini paylaştığını gösteriyordu.
İ.Ö. 1194 yünıda oldu bunlar.25
İstilacılar, Mısır sınırında III. Ramses tarafından bozguna uğratıldı
(Cilt II. s. 130-31). Kurtulanlardan bazıları denize kaçtı, diğerleriyse
güney Filistin'de kaldılar, Philistia krallığını kurdular.
Suriye kentleri bu darbeden sonra niçin bir daha kendine ge­
lemedi. sorusu çıkıyor ortaya. Daha önce, uzun tarihleri boyunca bir­
çok istila geçirmiş ve ayakta kalmışlardı. Y anıtı. Ugarit'in düşüşünü
anlatırken Schaeffer veriyor:
Kuşkusu:. Ugarit, Deni: İnsanları'nın istilasından sonra kendine
gelemedi; kent, onikinci yüzyıldan sonra gerçekten silindi yeryü 
zünden. Yani Ugarit'in ortadan kalkışı Tunç Çağının sonuna denk
düşüyor. Yalnızca bir rastlantı değil bu. Doğru, onikinci yüzyılın baş 
langıcında istilaların yaptığı yıkım, bir zamanlar refah içindeki kente
son darbeyi vurmuştu. Fakat kentin siliniş nedeni aynı zamanda eko 
nomikti. O zamana kadar Kıbrıs'tan, içinde bakır bulunan ma 
denlerin ithali ve tuncun işlenmesi Ugarit'te en büyük gelişme gös 
teren sanayiler arasındaydı. Ama şimdi bakır tüketimi azalmaya
başlamıştı, çünkü demir, silah ve âlet yapımında giderek daha büyük
ölçüde bakırın yerini doldurma eğilimini gösteriyordu.26
Bakır işlemeciliği, bu kentlerdeki en gelişmiş sanayilerin biri olmakla
kalmayıp, yönetici sınıfın gücü de bu pahalı metalin tekeline da­
yanıyordu. Ucuz demir elde edilmeye başlanınca bunların güçleri or­
tadan kalktı. Benzeri değişikliklerin Ege'de de meydana geliyor ol­
masından kuşku duyulamaz. Mykene. Denizin İnsanları'yla karşılaş­
ma durumunda kalmadı, ama yine de zenginliği giderek azalıyordu.
Dorlar Peloponez'e girince pek direnişle karşılaşmadılar.
“"'Wooley, L.. Unutulmuş Bir Krallık, s. 170.
“ Schaeffer, s. 28.
EKONOMİK TEMEL 203
Yeni metalin sunduğu fırsatlardan yararlanacak ilk halklar, do­
ğallıkla ticaretin gelişmesinde en büyük özgürlüğe sahip olanlardı.
Mısır’da ve Mezopotamya'da eski yönetici sınıf, belirtilen neden­
lerden dolayı öyle sağlam bir şekilde korunuyordu ki. güçlerini yi­
tirmeksizin yeni üretim ilişkilerini sömürmek olanaklıydı. Mısır'da
Firavunlar ekonomik ve kültürel düşüşlerinin son aşamasına girdiler.
Mezopotamya'da. Asur kralları bütün yazgılarını savaşa bağladılar.
Fetihleri heyecan uyandırıcı ama kısa ömürlüydü. Onları izleyen
Persler. Babil'in yüce gücünü yeniden kazandığı kısa bir aradan sonra
yeni koşullara daha uygun düşen bir temel üzerinde imparatorluk­
larını kurdular. Ticarete izin veriliyor ve bir gelir kaynağı olarak ger­
çekten özendiriliyordu, fakat doğal ekonomiye dayalı eski toprak zil­
yetliği sistemine, artık-ürünün merkezi hükümete haraç olarak ve­
rilişine dokunmayacak bir şekilde. Bu koşullarda, Knossos ve Mykene
ticari geleneklerinin, Dor istilasıyla geçici olarak bastırılmasıyla gi­
rişim gücü Fenike kentleri Tyre ve Sidon'un eline geçti.
İ.Ö. dokuzuncu yüzyıla gelinceye kadar Fenikeliler Kıbrıs'ın bir­
çok yerinde yerleşmiş. Ege'de birçok ticari liman kurmuş ve Batı Ak­
deniz'de birçok koloni oluşturmuştu. Bunlardan en büyüğü Kartaca
idi.27Burada krallık kaldırılmış ve yerini bir ticaret oligarşisi almıştı.
İbranilerin yargıçlarına eş düşen iki yürütme görevlisi: shophctim
vardı; bunlar aile başkanları arasından seçiliyor. Senatoya karşı so­
rumlu oluyordu. Halk Meclisi yine vardı, ama nadiren, ancak bu­
nalımlı günlerde toplanıyordu. Devlet aile reislerinin kontrolü al­
tındaydı; bunlar kısa zamanda Afrika ve Ispanya'da ilkel halkların
oturduğu, tarım ve maden kaynaklarından zengin geniş toprakları ele
geçirdiler. Aristoteles, Kartaca anayasasının Ispartanınkine yakın­
dan benzediğini söylüyor.28 Her iki durumda da, eski kabile ku­
rumlanın korumuş olan fatih bir halk, bunları, yönetici bir kast ola­
rak kendilerini güçlendirme aracı şekline dönüştürmüştü. Temel fark,
Romalılar gibi Kartacalıların da fetihlerini daha ileri götürmek gibi
27Weill, R., Phoenicia and Western Asia (Fenike ve Balı Asya), Londra, 1940. s.
28Arist. pel. 1272b.
192.
204 YENt CUMHURİYETLER
büyük amaçlan olmasıydı. Batı Akdeniz'deki amaçları Y unanlıların-
kiyle çatışıyordu, yükselen Roma dışında her yeri ezip geçiyorlardı.
Yenildiler, çünkü Romalıların iki üstünlüğü vardı onlara: sağlam bir
köylü temeli ve o sırada Fenikelileri sürüp atmış olan Y unanlılarla sı­
kı ilişkileri.
Sekizinci yüzyıla doğru Y unanlılar Ege'de Fenikelilerin ticari ta­
şımacılık tekelini kırmışlar ve Levant'ta onlara meydan okuyorlardı.
Yedinci yüzyılda. Güney İtalya ve Doğu Sicilya'da birçok, daha batıda
Massalia (Marsilya) gibi birkaç koloninin tohumlanın ektiler. Sonra,
İ.Ö. 549'da Fenikeliler Persler tarafından yenildiler ve sonunda ta­
rihten silindiler. Bunu izleyen yıllar içinde Y unanlılar aynı tehlikeyle
karşı karşıya kaldılar, fakat coğrafya durumları, ondan da çok de­
mokratik kurumlan sayesinde Pers tehlikesini karşıladılar ve üstün
geldiler.
Fenikelilerden ayrılmadan önce, İ.Ö. altıncı yüzyılın ilk yıllarında
Tyrian ticaretine değgin değerli bir öykü içeren Ezekiel Kitabına
dönüp bakalım bir:
Sen. Ey Tyre (Surj, dedin, güzellikte eşim yok. Sınırların, deniz 
lerin ta yüreğinde, seni yapanlar güzelliğini yetkinleştirmiş. Senin
bütün tahtalarını Senir'in köknar ağaçlarından yapmışlar; sana direk
yapmak için sedir ağacını Lübnan'dan getirmişler. Bashan meşe 
lerinden yapmışlar senin küreklerini; senin fildişi kakmalı sıralarını
Kittim adalarından getirilen kutuağacından yapmışlar. Senin yel 
kenlerin. sana bir nişan olsun diye, Mısır'ın nakışlarıyla süslü ince ke 
tenden; sayvanların. Elishah adasının mavisinden, morundan. Si-
don'un ve Arvad'ın halkı senin kürekçilerindi; senin akıllı insanların
ey Sur. senin içindeydi, senin dümencilerindi onlar. Gebal'in yaşlıları
ve akıllı adamları oranın, şendeydi, senin kalafatçılarındı; denizin,
senin gemicilerini taşıyan bütün gemileri şendeydi, senin mallarını
satardı... Tarshish, türlü zenginliklerin bolluğunu sergileyen tüccarın 
dı senin; gümüşle, demirle, kalayla ve kurşunla satın alırlardı senin
mallarını. Javaıı, Tııbal ve Meshech senin satıcılarındı; senin mal 
larının karşılığı insan alışverişi yaparlardı, pirinç madeni alırlardı.
Togarmah'ın oradan senin mallarını atlarla, savaş atlarıyla ve ka-
206 YENİ CUMHURİYETLER
arlarla değişirlerdi. Dedan'm insanları senin tüccarlarındı; nice ada
senin et ürünlerinin pazarı idi; sana fildişleri ve abanoz getirirlerdi
karşılığında. Suriye senin tüccarındı, sayısız el işlerini satardı; senin
mallarını alırlardı zümrütle, erguvan rengi ve nakışlı işlerle ve ince
kelenle ve mercanla ve yakutta. Jııdah ve İsrail ülkesi senin ticaret
yerlerindi; senin mallarım alırlardı Minnith buğdayı ve bal ve yağ ve
balsam yağı karşılığı. Damascus senin nice dişlerinin, nice zen 
ginliklerinin alıcısıydı. Helbon şarabıyla ve beyaz yünle... Dedan senin
değerli binicilik giysilerinin alıcısıydı. Arabistan ve bütün Kedar
prensleri senin el ürünlerinin alıcısıydı; koyunda ve koçta ve keçide,
bütün bunlarda senin tüccarlarındı,29
Senir, Lübnan’daki Hermon Dağı'dır. Bashan. Galilee Gölü'nden do­
ğuya ve kuzeye uzanan açık bir ülke. Kıbrıs'taki Kition'un adı verilen
"Kittim" adalarıyla Akdeniz adaları kastediliyor. Elishah'ın ya Kar-
taca ya da Sicilya olduğu sanılıyor. Arvad, Sidon'un kuzeyine düşen
Arados'tur (modem Ruad). Gebal, Suriye'deki Byblos'tur. Tarshish.
belki de İspanya sahilinde bir Fenike kolonisi olan Tartessos J avan.
İonia'dır. Tubal ve Meshech. Anadolu'nun Karadeniz kıyısındaki Ti-
barenoi ve Moschoi'dir. Togarmah, Ermenistan. Dedan'sa Arabis­
tan'dır.
Bu parçayı uzun uzun alıntıladık burada, çünkü otantikliğinden
hiç kuşku duyulamaz (yine de, söylemek gereksiz, kuşkulanılınıştır) ve
İ.Ö. altıncı yüzyılda Akdeniz ticaretinin nasıl ve ne ölçüde olduğuna
dair Yunan kaynaklarından elde edilebilecek herhangi bir bilgiden
daha tam bir tablo veriyor bize. Aşağıdaki noktalara dikkat çekilebi­
lir.
Her şeyden önce. Sur dışalımı temelde hammaddelerden ve yi­
yecek maddelerinden oluşuyor. Dışsatımlar, "el işleri"dir, yani dış-
alımlanan hammaddelerden Sur'lu zanaatçıların yaptıkları madde­
lerdir; bunların hepsi lüks eşyalardır. Değişim, takas biçimini almıştır;
paradan hiç söz edilmiyor. Akdeniz’in bütün köşelerine uzanan ti­
^Ezckiel 27. 3-21. J avan. Miletos'un yiin ticareti (Ath. 540d, 553b) dolayısıyla
dışsatım masalı olarak zikrediliyor (27. 19). Bu parçanın yorumu için bkz. Cooke 296-
306.
EKONOMİK t e me l
207
caretlerinin genişliği, tüccarların ucuz alıp pahalı satarak yerel değer
farklılıklarından tam yararlanmasını olanaklı kılmıştır. Yani, Sur tipik
bir ticaret kentidir, serveti ticaret kapitali şeklini almıştır.
Tüccarların kapitalinin artması hiçbir şekilde yüksek düzeyde bir
üretimin varlığını önceden gerektirmediğini önemle gözlüyoruz:
Paranın ve metalann dolaşımı, iç yapıları hâlâ egemen olarak
kullanım değerleri üretimine göre ayarlanmış çok değişik yapıda üre 
tim alanları arasında bir aracı olarak iş yapabilir. Çeşitli üretim
alanlarını üçüncü bir bağla birbirine bağlayan dolaşım işleminin ba 
ğımsız statüsü iki olguyu gösterir. Bir yandan, dolaşımın henüz üre 
timin dizginlerini eline geçirmemiş, ona hâlâ (kendi dışında) var olan
bir olgu olarak davrandığını gösteriyor. Öte yandan, üretim sürecinin
henüz dolaşımı kendi içine alıp onu bir üretim evresine dönüştür 
memiş olduğunu gösteriyor.30
Eğer bu, Marx'in burada düşündüğü Orta Çağ Avrupası için doğruysa,
eski çağlar için haydi haydi doğrudur:
İlk bağımsız ve çok gelişmiş tüccar kent ve uluslarının ticareti, salt
bir taşımacılık ticareti olarak, aracılık ettikleri üretici ulusların bar 
barlığına dayanıyordu31
İkincisi, İonia'lılar Karadeniz'in iki halkıyla birleşmiş, karışmıştır:
başka kaynaklardan, tunç işleyiciler daha sonra da demir işleyiciler
olarak bildiğimiz Tibarenoi ve Moschoi'ler.32 Söz konusu zaman­
larda Karadeniz kıyılan, Çanakkale Boğazını ve Marmara Denizi'ni
kontrol altında tutan Miletos'lularca yoğun bir biçimde sömür­
geleştirilmişti (Cilt II, s. 293-4). Bu nedenle. Karadeniz, Fenikelilere
kapalı olduğuna göre, o bölgeyle ticaretlerini İonia'lüar aracılığıyla
30Mant. K. 3.386.
31Aynı yerde, 388-9.
32Dussaud. R., Prtlydicns, Iydiens et achieııs (Lidya Öncesi Lidyalılar ve Akalar),
Paris 1953. s. 1*11-70.
208
YENt CUMHURİYETLER
yapıyor olmaları ve İonia'lı tüccarların Sur kentine gemiyle gönder­
dikleri kölelerin Miletos'un kuzey sömürgelerinden getirtilmiş olma­
ları olasıdır. Marmara Denizi kıyısındaki Miletos kolonisi Kyzikos'ta
bulunan en eski İon yazıtlarımızdan birinde Phrygia adları taşıyan bir
ailenin üyelerine, resmi terazileri kullanma vergisi, at satış vergisi,
köle satış vergisi de içinde olmak üzere birçok vergiden bağışıklık
verme işinin halkoyuna sunulduğuna değgin bir kayıt var.33Yani. İ.Ö.
altıncı yüzyılda Ege'de çok iyi kurulmuş bir köle ticareti vardı. Ger­
çekten de öyle görünüyor ki, Fenikelileri ve Yunanlıları sömürge kur­
maya teşvik edici ana nedenlerden biri köle avı idi: köleler, düşük
üretim düzeyine uygun olarak değerlerinin de düşük olduğu geri kal­
mış bölgelerdeki köle avcılarından alınıp, değerlerinin yüksek olduğu
ana sanayi merkezlerine taşınıyordu.
Son olarak, ticari gereksinimleri karşılamak için geliştirilmiş
yirmi iki harfli Fenike Abece’si. Mezopotamya ve Mısır yazılarına
bakarak büyük bir ilerlemeydi. Bunlar, meslekten yazıcı hizmetlerini
gerektirecek kadar karmaşık ve kabaydı; yazıcılarsa, devletin ko­
ruyuculuğu altında öyle iyi örgütlenmişlerdi ki, sanatlarının basit­
leştirilmesine karşı başarıyla direniyorlardı. Yunanlılar, olasılıkla İ.Ö.
dokuzuncu yüzyılda Fenike abece'sini aldılar ve sesliler için gös­
tergeler eklediler ona.
Abece’nin bulunuşu demir işleyiciliğinin bulunuşuyla karşılaştın-
labilir. Demir nasıl metalden âletleri daha yaygın duruma getirdiyse,
yeni yazı da herkesin okuyup yazabilmesini teknik, olarak olanaklı
kılmıştır. Y akındoğu'da okuryazarlık oranını saptamak için bir kanıt
yok elimizde, ama Y unan demokrasilerinde yurttaşların büyük ço­
ğunluğunun okuryazar olduğu olasılığı var, çünkü karakteristik bir
demokratik kurum olan yurttaşlıktan çıkarma, sürgün etme işlemi,
onların, oylarını yazılı olarak belirtmelerini gerektiriyordu. İnsan bil­
gisinde bu ilerlemenin etkili bir anıtı. Nubia'da Abu Simbel'deki II.
Ramses'in dev gibi heykelidir. İonia ücretli askerlerinden bazıları. İ.Ö.
yaklaşık 589 yılında orayı ziyaret etmiş ve boş saatlerinde adlarını
kutsal majestelerinin bacağına kazımışlardı.34
33SIG. i . 4.
34Aynı yerde. I. 1.
EKONOMİK TEMEL 209
Abece yeni bir ilke yaratıyordu. Bundan önceki yazı biçimleri
—görüntüsel ve kavramsal yazı— somuttu: yazılı simge, temsil ettiği
düşüncenin görsel bir imgesiydi. Mutlaka resimli olması gerekmi­
yordu, söylenen söz ne derece yansımalı (onomatopoeic) ise o kadar;
ama somuttu. Öte yanda abece yazısında görsel imge sistemi yoktur.
Y azılı sözcük, kendi başlarına anlamları olmayan bir simgeler top­
lamıdır; sözcüğün indirgenebileceği en küçük sesçil (fonetik) öğeyi
temsil edecek biçimde tasarlanmıştır bu simgeler. Bu yolla, yeni araç,
soyut düşüncenin gelişmesinde bir ilerlemeyi belirliyor, konuşmanın
ve düşüncenin bilme nesneleri olmasını olanaklı kılıyor ve böylece
dilbilgisi ve mantık bilimlerine yolu hazırlamış oluyordu.
4. Yunan Ticaretinin Büyümesi
Eski Y unan ekonomi tarihini inceleyen burjuva araştırmacıları
iki uç arasında bölünmüştür. Beloch ve Pöhlmann, sekizinci ve ye­
dinci yüzyıldaki ekonomik büyümeyi, önde gelen kentlerde yüksek de­
recede örgütlenmiş uluslararası bir ticaret sistemine temel olacak de­
recede uzmanlık gösteren önemli bir sanayi üretimi hacmine sahip­
miş gibi tanımlarlar; Mommsen'i takiben de. bu tarihsel döneme uy­
gulanabilir kategoriler olarak, bir kapitalist sınıftan, bir proletar­
yadan. hattâ sosyalizmden söz etmekten çekinmezler. Onların bu gö­
rüşlerine Hasebroek şiddetle karşı çıkmış, konudışı modem ömekse-
meler ışığında kanıtları yanlış yorumlamakta olduklarını ileri sür­
müştür.
Hasebroek'ın bu türlü yanlış yorumlamaların temelinde yatan
yanlış anlayışı çözümleyemese bile asıl sorunda haklı olduğundan
kuşku yok. Bunu daha o zaman Marx yapmıştı. Marx, kendi emek
güçlerini satan özgür bir emekçiler sınıfı olmaksızın kapitalizm diye
bir şeyin olamayacağını, sonuç olarak kapitalizmin, başka bakım­
lardan bir hayli ilerlemiş ama bu temel özellikten yoksun kapitalizm
öncesi üretim biçimlerinden keskin bir şekilde ayırt edilmesi ge­
rektiğini açıklamıştır.
210 YENİ CUMHURİYETLER
Parayı alırsak, onun varlığı metalarnı değişiminde kesin bir aşa 
mayı gösterir. Paranın ister yalnızca metalarnı eşdeğeri olarak, isterse
evrensel para olarak, ister dolaşım aracı olarak, isterse bir ödeme
aracı olarak, ister saklı para olarak, isterse evrensel para olarak gördü
özel işlevler, şu ya da bu işlevin derecesine ve görece üstünlüğüne göre,
toplumsal üretim sürecinde çok farklı aşamaları gösterir. Fakat biz
deneylerimizden biliyoruz ki, nispeten ilkel metalarnı dolaşımı bütün
bu tür üretimler için yeterliydi. Başkası, kapital gerektirir. Paranın
varlığının tarihsel koşulları hiçbir zaman yalnızca para ve metalarnı
dolaşımı ile sağlanmamıştır. Ancak üretim araçlarının ve yaşam için
gerekli şeylerin sahipleri, pazarda, kendi emek gücünü satan özgür
emekçiyle karşılaştığtııda para yaşama doğar. Bu tarihsel koşulsa tüm
dünya tarihini kapsar. Bu nedenle, sermaye tik ortaya çıktığından beri
toplumsal üretim sürecinde yeni bir dönemi haber verir.35
Bundan dolayı. Mommsen'in ve bütün ötekilerin yaptığı hata, ka­
pitalist üretim tarzının, tüccarların sermayesinin gelişiminden daha
fazla bir şeye dayanmadığı varsayımında yatmaktadır:
Toplumun kapitalizm öncesi aşamalarında, ticaret sanayiyi yön 
lendirir. Modern toplum içinse bunun tersi doğrudur. Doğallıkla, ti 
caret. yapıldığı toplumlar üzerinde az ya da çok bir tepki yaratacaktır.
Yararlanmayı ve geçinmeyi, ürünlerin hemen kullanımından çok sa 
tışa bağımlı kılmakla üretimi her gün biraz daha değer alışverişine
tabi kılacaktır. Bu yolla bütün o eski koşulları çözer. dağıtır. Para do 
laşımını hızlandırır. Artık yalnızca üretim fazlasına el almakla kal 
maz, fakat bütün üretim çizgisini ona bağımlı duruma getirerek üre 
timi çürütür, aşındırır. Bununla birlikte, bu çözücü etki büyük ölçüde
üretim yapan toplumun yapısına bağlıdır...
^Mare. K.. I. 148-9. bkz. n. I: "Klasik eski çağlar ansiklopedilerinde eski dünyada
sermayenin lam olarak gelişmiş olduğu, 'ancak özgür emekçinin ve kredi sisteminin ol­
madığı,' gibi saçmalıklara rastlarız; Mommsen de. Roma Tarihi adlı kitabında, bu ko­
nuda çam üstüne çam deviriyor." Öbür uçta R. M. Cook buna denk bir saçmalığa dü­
şüyor (IG 90): "Madeni para kısmen rastlantıyla bulunmuş olmalı, çünkü Lydia’lılar ve
lonia'tılar o sırada daha önceki toplumun ulaşmış olduğundan daha yüksek bir eko­
nomik gelişme aşamasında değillerdi."
EKONOMİK TEMEL 211
Bu çözülme sürecinin nereye götüreceği, başka bir deyişle nasıl bir
üretim tarzının eskisinin yerini alacağı, ticarete değil, eski üretim
tarzının kendisinin özelliğine bağlıdır. Eski dünyada, ticaretin etkisi
ve tüccar sermayesinin gelişimi daima köle ekonomisiyle sonuçlanır;
ya da, çıkış noktasının şu ya da bu olabilmesine göre sonuç yalnızca
dolaysız geçinme malları üretimine bağlı ataerkil bir köle sisteminin
artık-değer üretimine bağlı benzeri bir sisteme dönüşümü olarak or 
taya çıkabilir. Bu olgulardan, bu sonuçların yalnızca tüccar ser 
mayesinin gelişiminin etkisinden çok daha başka durumlarca ko 
şullandırıldı ğı ortaya çıkmaktadır.36
Hasebroek'ın vardığı sonuçsa şöyle:
Pers Savaşları öncesi dönemdeki ticaret koşulları hakkındaki bil 
gimizi özetleyerek sonuca varalım. Ticaret, coğrafya durumları ne 
deniyle ticaret merkezi olmaya özellikle uygun olan bazı liman ve
kentlerde toplanmıştı. Bunların arasında başlıcaları. özellikle Yuna 
nistan'da Korinthos, Aigina ve Atina; Kiiçiik Asya'da Miletos (Kü 
çük Asya ile Akdeniz arasındaki ticaretin entrepot); Mısır'da Na-
ukratis (Akdeniz ile Mısır arasındaki ticaret için); batıdaysa. Kat taca
ve Massalia (Marsilya)... İşlem gören metalar çoğunlukla değerli me-
talardı; bildiğimiz kadarıyla, günlük gereksinim eşyaları değildi hiçbir
zaman. Bunların arasında başlıcaları, altın, gümüş ve fildişiydi, pa 
halı metal işleriydi (örneğin, kakma işlemeli kılıç), değerli vazolar,
dokuma kumaşlar, süs eşyaları (Homeros çağı savaşçıları içiıı değerli
olan türden) ve her şeyden önce kadın ve erkek köleler. Bu türlü me 
talar için istek daima büyüktü; en eski zamanlardan beri uluslar ara 
sında birbiriyle değiştiriliyor olmalıydı bu metalar. Tüccar bunları şu
ya da bu pazarda, şu ya da bu zanaatçıdan satın alıyordu. Onları bir
kârla satmışsa, döner daha fazla meta alırdı; belki de zanaatçı ça 
lışmaları içiıı gerekli hammadde sağlayabilirdi; çünkü, hazır yapılmış
metaların ticareti yanında, bazı yerlerde, onsuz edilmez olmalarına
^M arx.K ..K. 3.389-90.
212 YENİ CUMHURİYETLER
karşın nadir bulunan doğal ürünlerin ticaretiyle de uğraşıyordu mu 
hakkak: örneğin, demir (Taphian Mentes bakır karşılığı değişirdi de 
miri), kalay, boya, gemi yapımı için kereste, yağ ve şarap gibi.31
Hasebroek'in bu sonucu dayandırdığı kanıtlar karşısındaki tutumu tek
yanlıdır, bazen de hatalıdır; fakat bu dönemdeki Yunan ticaretinin
içeriğiyle ilgili olarak yaptığı tahminler kabul edilebilir. Okuyucu,
söylediklerinin aynı dönemde Sur ticareti ile ilgili olarak Ezekiel'de
çizilen tabloya çok benzediğini görecektir. Yine de dikkat edilmesi ge­
reken ciddi bir aksaklığı var. çünkü Engels'ten ayrı düşünerek. Pers
Savaşlarından önceki dönemde meydana gelmiş olan ekonomik bü­
yümenin toplumsal ve politik etkilerini gereğinden az değerlendirme
eğiliminde olan bazı Marksistlerce de paylaşılmaktadır bu görüş.
İ.Ö. dördüncü yüzyılda Yunan ticareti yurttaş olmayan kişilerin
ellerinde toplanmıştı, temelde tefecilerin sermayesine dayanıyordu.
Bu konuda da kanıtlar üzerinde ayrıntılı yorumu doğru olmasa bile,
Hasebroek da göstermektedir bunu. Fakat altıncı yüzyılda durum ta­
mamen farklıydı. Daha önceki dönemin kanıtları zayıf fakat apaçık­
tır; Hasebroek'un bunları değerlendirmesi ise ancak bir keyfilik olarak
tanımlanabilir. Bu nedenle ayrıntılı olarak düşünülmesi gerekir.
Y edinci yüzyılda bir gün, Kolaios'un kaptanlık ettiği bir Samos ge­
misi Mısır'a doğru yol alıyordu; doğudan gelen bir fırtına yolundan
attı onu ve Kyrene yakınında Platea'ya soktu; kaptan Kolaios, bir yıl­
lık yiyeceği orada çaresiz durumda bekleyen Thera'lı göçmenlere bı­
raktı. Platea'dan Mısır'a dönme girişiminde bulundu, ama doğu rüz­
gârı devam ediyordu ve onu Pillars of Herakles'ten (Cebelitarık Bo-
ğazı'nın iki yanındaki kayalıklar) o güne kadar hiçbir Y unanlının
ayak basmadığı Tartessos limanına sürükledi. Mallarını orada altmış
talent kârla sattı — Herodotos, "Aigina’lı Sostratos sayılmazsa" her­
hangi bir Y unanlının o güne kadar yaptığı en büyük kâr diyor buna.
<27
Hasebroek, J . Staat und Handel im alien Griechenland. Tubingen, 1928. Trade
and Politics in Ancient Greece (Eski Yunanistan'da Ticaret ve Politika), Londra, 1933.
s. 68.
EKONOMİK TEMEL
213
Bu serüven, Samos ile Kyrene arasında gelişen dostça ilişkilerin baş­
langıcı idi.3*
Bu öykünün ayrıntılarına dalıp gitmeyelim, adı geçen yerlerin
—Samos, Kyrene, Tartessos, Aigina— diğer kaynaklardan öğrenildi­
ğine göre önemli ticaret merkezleri olduğunu görüyoruz; dolayısıyla
öykünün doğruluğundan kuşkulanmak için bir neden yok. Aigina'lı
Sostratos gibi Samos'lu Kolaios da bir tüccar serüvenciydi. Sost-
ratos’la ilgili olarak. Pindaros’un iki yüz yıl önce Aigina’lı Bas-
sidai'den. kendi hesaplarına ticaret yapan zengin bir kaptanlar ailesi
olarak söz ettiği belirtilmelidir.39Aynı sınıfın öteki üyeleri —yani işi
ticarete dökmüş olan soylular— Sappho'nun erkek kardeşi Na-
ukratis'e gemiyle şarap götüren Lesbos'lu Charaksos40 ile Aristoteles’e
göre "iş yapmak ve dünyayı görmek için" Mısır’a gitmiş olan Atina’lı
Solon idi.41 Bu örnekler gösteriyor ki, yedinci ve altıncı yüzyıllarda
soyluların deniz-aşın ticaretle uğraşmaları alışılmamış bir şey değildi.
Biraz daha ilerleyelim öyleyse. Bize kadar gelmiş olan iki örnekte
bunların, zamanlarındaki üretim işlerine ilgi duyduklarını anlıyoruz.
Atinalı Peisistratos, Trakya'daki madenlerinden gelen gelirlerle tiran
olarak durumunu sağlamlaştırıyordu;42 kısa süre sonra rakipleri Alk-
maionid’ler, yangınla yıkılmış olan Delphoi’deki tapınağı yeniden
yapmak için bir anlaşma imzalayarak servetlerini yeniden elde et­
tiler.43
Yunan ticaretinin Hellenistik dönemden hiçbir zaman varlıklı
yurttaşların ellerinde olmadığı teziyle çelişen bu kanıtlar karşısında
Hasebroek ne yapıyor? Kolaios’un öyküsü, hiçbir kanıt gösterilmeden,
"Samos ile Kyrene arasındaki dostluğa tarihi bir açıklama getirmek
üzere uydurulmuş bir beşinci yüzyıl söylencesi" olarak bir kenara atı­
lıyor. Sostratos’tan hiç yorumsuz söz ediliyor, ama "soylu Aigina ai­
3*Herodotos. 4. 152.
39Pi .N.6.324.
•“ Sır. 808, Ath. 596b. Hdt. 2. 135.
41Arist. AR. 2.6, bkz. Plu. So/. 5.25.
42Hdt. 1.64.
43Philoch. 70.
214 YENÎ CUMHURİYETLER
lelerinin giriştiği ve Pindaros'a göre büyük şan kazandıkları deniz yol­
culuklarının talan ve soygun seferleri olduğu ve ticaretle hiç mi hiç
ilişkisi olmadığı" konusunda güvence veriliyor bize.44 Hiçbir farkı ol­
mayan bir ayrım bu; çünkü Marx'm açıkladığına göre;
En yüce durumunda tüccarların sermayesi her yerde bir soygun
sistemini gösterir; bu sermayenin eski ve yeni çağların tüccar ulusları
arasında gelişmesiyse hep soygun, korsanlık, köle kaçırma ve sömürge
fetihleriyle birlikte olmuştur
Yine bize. "Naukratis’e şarap getirmiş olsa bile Sappho'nun kardeşi­
nin bir tüccar olmadığı, işininse 'deniz ticareti' olmadığı söyleniyor; o,
yalnızca bağlarının ürünlerini yabancı bir pazarda satan Midilli'li
büyük bir çiftçiden başka biri değildi."46 Gerçek şu: Sappho’nun ai­
lesinin durumu hakkında hiçbir şey bilmiyoruz; bir tahminde bu­
lunmamız bağışlanırsa, en olası tahmin, Charaksos'un. ailesinin top­
raklarından ve belki de diğer ailelerin topraklarından çıkan ürünü
denizaşırı ülkelerde satmakla uğraşan biri olduğudur. Böyle bir uğra­
şın nasıl olup da "deniz ticareti" tanımına girmediğini anlamak güç.
Nihayet, Hasebroek. Peisistratos'un Trakya'dan elde ettiği geliri ve
AlkmaionidTerin bina yapımı işini, bunlardan hiç söz etmeksizin,
hasıraltı ediyor. Sonuçta, kendisi karşıtlarından daha güç bir du­
rumda kalmış oluyor; çünkü onlar, yorumlarında ne yanlışlık ya­
parlarsa yapsınlar, hiç olmazsa olayları saptamış, dile getirmişlerdir.
5. Metal Para
Bundan önceki düşüncelerden çıkarılacak sonuç. İ.Ö. yedinci ve
altıncı yüzyılda Yunanistan'da, çağdaş ölçülere göre küçük de olsa eski
toplumun evriminde yeni bir aşamayı belirleyen, birçok kentte dev­
letin kontrolünü ele geçirmiş ve demokratik bir kurumu yerleştirmiş
olan bir tüccar sınıfının ortaya çıkışıyla belirlenen ticari bir geniş­
■^Hasebroek. 69,21.
45Marx. K.. K. 3.389-90.
■^Hasebroek, 13-4
EKONOMİK TEMEL
215
leme hareketi olduğudur. Bu demokratik devrimin yapısı üzerinde
daha ilerde durulacaktır. Şimdilik onun ekonomik temeliyle ilgile­
niyoruz.
Metal paranın bulunuşu, söz konusu dönemde Y unanistan'da oldu.
Y unanlıların kendilerine göre, ilk metal para Lydia kralları tara­
fından basılmıştı; bu geleneğin doğruluğundan kuşku duymaya da bir
neden yok.47Lydia altın ve gümüşçe zengindi; Hennos ve Maiandros
vadilerinden aşağıya İzmir’e. Miletos'a ve İonia'nın öteki kentlerine
giden, doğudan gelen başlıca kervan yollan üzerinde bulunuyordu.
Y eni aracı nesne İonia'dan Ege Denizi'ni geçerek Aigina’ya, Eu-
boia'ya. Korinthos'a, Atina'ya ve bir süre sonra da İtalya ve Sicil­
ya'daki Yunan kolonilerine yayıldı. Böylece, Yunan toplumu para
ekonomisini temel alan ilk toplum oluyordu. Bu gelişmenin anlamı ve
önemi üzerinde pek durulmamıştır.
Hasebroek şöyle yazıyor:
Bu dönemde Yunanistan'ın para ekonomisine sahip olduğundan
söz ederken çekinceli davranmalıyız. Gerçekte, değerli madenler her
yerde değer ölçüşüydü, fakat onların yedinci yüzyıldan başlayarak dö 
nüştürüldüğü metal paralar başlangıçta yalnızca yerel bir geçerliğe
sahipti; uluslararası ödemelerin bir aracı olmaları ise çok uzun
zaman almıştır.48
Gerçeğin doğru bir ifadesi değil bu; ayrıca yanlış sonuçlara götürür
bizi. Erken İon metal paralarının tam olarak nereden çıktığını bi­
lemememiz, tek başına, yerelden öte bir dolaşım alanı olduğunu gös­
terir; ayrıca, Y unanistan anakarasında Aigina ve Euboia standartları
arasında daha baştan beri sıkı bir rekabetin ilk kanıtlarını buluyoruz.
Dahası, onları basan devletin sınırları dışında geçmeyen paralar bile,
varlıklarıyla, meta üretiminin toplumsal ilişkilere her gün daha derin
bir biçimde girdiğini ve böylece "bütün o eski koşulları ortadan kal­
dırdığını" kanıtlıyor. Daha ilerdeki bir bölümde, böylece ortadan
kalkmış olan koşulları inceledikten sonra bu devrimin büyüklüğünü
47Hdt. 1.94.
^Hasebroek 71.
216
YENİ CUMHURİYETLER
değerlendirebilecek daha iyi bir durumda olacağız. Şimdilik, bu dev­
rimi geçirmiş olan insanlar üzerinde bıraktığı izlenime bakalım.
Metal paranın gerçek icadı insanların belleğinde, dokunduğu her
şeyi altına çeviren Phrygia kralı Midas'ın ve üzerinde sihirli bir mühür
olan altın yüzüğünün yardımıyla kendisini görünmez yapan, kralın
sarayına girerek onu öldüren ve kendisi kral olan Lydia'lı Giges'in öy­
küleri yoluyla yaşayagelmiştir.49 "İnsan paradır". Daha İ.Ö. yedinci
yüzyılda geçerli olan bu atasözünün anlamı açıktır: paranın satın ala­
mayacağı bir şey yoktur demektir bu.50 Dönemin bir başka atasözünde
aynı gerçek, söylenmese de. vardır: "Zenginliğin sınırı yoktur."51Para,
değişim işini kolaylaştırmak için bulunmuştu — satın almak için sat­
mak: fakat çok geçmeden yeni bir amaç için kullanılır oldu — satmak
için satın almak: tüccar, pahalı satmak için ucuz satın alır.52Para ka­
zanmak bir amaca hizmet eden bir araç olmaktan çıkmış, tek başına
bir amaç olmuştur; bu sürecinse bir sonu yoktur. Sonunda, değer dü­
şüşü gibi önceden görülemeyen ve önüne geçilemeyen bir neden yü­
zünden, paragöz insan, Midas gibi, kendini altınlarının ortasında aç­
lıktan ölüyor buluncaya kadar her gün. her gün tekrarlanır bu değişim
çevrimi.53 Bundan dolayı para, hesaba gelmez ve yıkıcı evrensel bir
güç olarak tanınır olmuştur:
Para dosüuk kazandırır, şeref, koltuk ve güç
İnsanı gururlu zorbanın lahtının yanma oturtur.
Bütün yürünmüş yollara, ayak değmemiş yollara
Açıkgöz zenginler tırmanır da, yoksullar
Umut bile edemez gönlündekilere ulaşmayı.
Eciş bücüş birini dünya güzeli,
Bir dilsizi bülbül gösterir para.
Para sağlık, mutluluk kazandırır ona
Ve ancak para örtebilir bütün kötülükleri.54
49P1. Rp. 359d.
S0Atc. 101.
51Sol. L 71.
52Arist. Pol. 1257.
53Aynı yerde. 1257b.
54S. fr. 85.
EKONOMİK TEMEL
217
Bütün bunlar ve buna benzer almtılanabilecek daha birçok şey. En-
gels'in bu konudaki sözlerinin doğruluğunu gösterir:
Bir kez bireyler arasında değişim başlayıp da ürünler meta haline
dönüşünce, Atinalılar ürünün üreticiler üzerine üstünlüğünü nasıl
çabucak kurduğunu öğreneceklerdi. Meta üretiminin başlamasıyla
birlikte bireyler, toprağı kendi hesaplarına işlemeye başladı, bu da çok
geçmeden bireysel toprak mülkiyetine yolaçtı. Bunu, bütün öteki mo 
lalarla değişimi mümkün evrensel meta, para izledi. İnsanlar parayı
bulduklarında, yeni bir güç, tüm toplumun önünde eğilmek zorunda
kalacağı evrensel bir güç yaratmakta olduklarının farkında değillerdi.
Atiııalılara onun gücünün ilk tadını tattıran da, gençliğinin tüm hoy 
ratlığı içindeki bu güç, kendi yaratıcılarının bilgisi ve istenci ol 
maksızın birdenbire fışkıran bu yeni güç oldu.55
Burada Atinalılar için söylenen şey İonia için de gerçektir. Gör-
-müş olduğumuz gibi, meta üretimi. Yakındoğu'nun birçok bölgesinde
uzun bir süredir gelişmekteydi, ama ancak şimdi, metal paranın or­
taya çıkmasıyla "taın olarak gelişti ve daha önceki toplumu tümüyle
devrimleştirdi.”
6. Kölelik
Pers Savaşlarından önceki iki yüzyıl, koyunların kırpılması, el de­
ğirmeni. üzüm sıkma ve vinç gibi buluşların ortaya çıkışını gördü.
Bunlardan sonra, Helenistik çağdan önce başka bir buluş kayde­
dilmiyor.56 Böylece. beşinci yüzyıl, ticari ilerlemede olduğu kadar sa­
nayideki ilerlemede de bir dönüm noktasıdır. Bu hareketi durduran
neydi? Bunun yanıtı şu: "köleliğin, üretimi ciddi olarak ele geçirdiği
bir yüzyıldı bu."
Genellikle, köleyi üretimi artırmaya iten bir şey yoktu, çünkü
onun artık-ürününün tümü elinden alınıyordu. Öte yandan, bugünün
55Engels, Ailenin... s. 12-5.
56Lülcy, İnsanlar, Makineler..., s. 28.
218 YENİ CUMHURİYETLER
Afrikalı madencisi gibi, liretim bol olduğu sürece ölünceye kadar ça­
lıştırılabilirdi. Üretim gideri özgür işçininkinden daha azdı. Emek
gücü niteliksiz fakat ucuzdu. Kazançlı bir şeydi bu. ama yalnızca
düşük bir üretim düzeyinde. Ayrıca fazla çalıştırıldığı, kısa yaşadığı ve
aile yaşamından yoksun olduğu için, özendirilmiş olsa bile herhangi
bir ustalık kazanacak ya da bunu bir başkasına iletecek bir durumda
değildi: dolayısıyla köle emeği, tekniğin gelişme yolunu tıkıyordu.
Özgür insanların, ortak sömürücülerine karşı kölelerle birleşmede bir
çıkan yoktu; amaçları, daha çok kendi hesaplarına köle almaktı; kö­
leler ucuz olduğu sürece de bunu yapabileceklerini umuyorlardı. Köle
edinmenin ana kaynağı köle avı ve fetihti. Böylece. kölelik, servet ar­
tışını önlemesinin yanında Y unanlının Y unanlıyı köle ettiği yıkıcı sa­
vaşlar yoluyla servetin boş yere harcanmasını da kolaylaştırıyordu. Bu
koşullarda, yetişkin erkek kölelerin öldürülmesi alışkanlık haline
geldi, çünkü silah kullanmada eğitimli oldukları için elde tutulmaları
güçtü; yalnızca kadınları ve çocukları hayatta bırakılıyordu. İ.Ö. be­
şinci yüzyılda yerleşik bir davranış haline gelmişti bu.
Bütün bunlara karşın, Y unanistan'ın şanını en uygun ışık altında
sunma çabasında olan bazı tarihçiler, köle emeğinin oynadığı rolü
saymamakta, hattâ "Y unan toplumunun köleci bir toplum olmadı­
ğını"57 ileri sürmektedirler. Bu tür ifadelerin doğru olup olmadığını
anlamak için Herodotos’tan ve Thukydides'ten sayfalar çevirmek
yeter.
"Köle" anlamına gelen Y unanca sözcüklerden bazıları belirsiz bir
biçimde kullanılırdı, ama birinin çok kesin bir anlamı vardı. "Taşı­
nabilir köle" andrapodon sözcüğü, "dört ayaklı sığır" anlamına tet-
rapoda sözcüğüyle benzeştirilerek oluşturulmuş bir sözcüktü ve "insan
ayaklı yaratık" anlamına geliyordu. Aynı şekilde andrapodistâs ve
andrapodokâpetos sözcükleri "köle yakalayıcı" ve "köle tüccarı" an­
lamlarına geliyordu. Aşağıdaki parçalarda andrapoda'ya. yani taşı­
nabilir kölelere gönderme yapılıyor.
Zimtnem. A. E. Solon and Craesus (Solon ve Krczüs). Londra, 1928, s. 161.
57
EKONOMtK t e me l 219
Sözcük ilk kez İlyada' da. Lemnos'lu Euneos'un maden, öküz, hay­
van derisi ve köle karşılığı şarap teklif ettiği yerde geçiyor (Cilt II, s. 85).
Kyzikos'ta satılan köleler andrâpoda idiler. Taşınabilir köle kullanan
ilk Yunan kenti Khios'tu; orada bütün eski çağlar boyunca bir köle
pazarı vardı ve daha İ.Ö. 600 yılında bu adanın idari yapısının de­
mokratik olması dikkate değer.58 Aşağı yukarı aynı zamanlarda Ko-
rinthos tiranı Periandros, bir Korinthos kolonisi olan Kerkyra'dan
Sardeis'e 300 delikanlı gönderir, bunlar orada iğdiş edilirler ve hadım
olarak hizmet görürler.59 Bir yüzyıl sonra, yine Khios'tan bir Pa-
nionios'uıı yakışıklı Yunan oğlanları bulup iğdiş ettirdiğini veEphesos
ve Sardeis’te satarak büyük servet yaptığını duyuyoruz.60 Lesbos’un ilk
altı kentinden biri olan Arisbe’nin halkı komşuları Methymna'lılarca
köle edilmişlerdi.61 LesbosTu bazı savaş esirleri Samos tiranı Poly-
krates tarafından zincire vurularak adanın tahkiminde kullanılmış­
lardı.62 Samos'tan gelip Girit'e yerleşen bir grup göçmen, Aigina’lı
bazı denizcilerle birlikte ada halkının saldırısına uğradı ve köleleş­
tirildi.63 Perslere, o zamanlar bir demokrasi olan Naksos’u ele geçir­
meleri için gösterilen nedenlerden biri, adada büyük bir köle nü­
fusunun yaşadığı idi.64 Persler İonia'yı fethedince Samos halkı Si­
cilya'ya kaçtı ve orada Yunan kenti Zankle’yi ele geçirdi. Bunu Gela
tiranı Hippokrates’in desteğiyle yaptılar; bu yardımına karşılık o da
köle nüfusunun yarısını ve zincire vurup çalıştırmak üzere kentlilerin
büyük çoğunluğunu aldı.65 Pers'ler Y unanistan'ı istila ettiklerinde
Eretria ve Atina halkını köle edip Sousa'ya yollama emrini almış­
lardı. Bu emri sonunda Pers başkenti yakınına yerleşmiş olan Eret-
ria'lılar üzerinde yerine getirdiler, ama AtinalIlar yakayı kurtar­
dılar.66 Öyle görünüyor ki. bu dönemde bile Anadolu'da köle emeğiyle
58Alh. 365b; Tod. M. N, Creek Historical Inscriptions (Yunan Tarihi Y azıttan),
Oxford. 1933-48.1. 2.
59Hdt. 3.50.
60Aynı yerde, 8. 105-6.
61 Aynı yerde, [. 151.
62Aynı yerde,3.39.
63Aynı yerde, 3.59.
64Aynı yerde. 5.31.
65Aynı yerde. 6.23.
^Aynı yerde, 6. 94, 119.
220
y en i c u mh u r i y e t l e r
işlenen büyük toprak mülkiyeti vardı; çünkü Kserkes, ordusunun ba­
şında Phrygia'ya girdiğinde Pythios diye biri tarafından ağırlandı;
Pythios oraların en zengini olarak ün salmıştı, ona büyük miktarlarda
altın ve gümüş verdi ve geride kendisini bol bol geçindirecek çiftlikleri
ve köleleri olduğunu ekledi sözlerine.67
Atinalılar Persleri kovalarken Trakya'da Eion'u ele geçirdiler ve
halkını köle olarak sattılar.68 Sonra Skyros'a yelken açtılar, halkını
köle ettiler ve onları Atina'dan getirdikleri çiftçilerle birlikte yerleş­
tirdiler.69 Bu sırada. Syrakusa tiranı Gelon, Sicilya'daki iki Yunan
kolonisi olan Megara Hyblaia ve Euboia'nın sıradan halkını kaçırdı
ve dışsatım malı olarak sattı onları.70 İ.Ö. 430'da Peloponez savaşı
patlayınca Atinalılar Argos Amphilochikon'u ele geçirdiler ve hal­
kını köle olarak sattılar.71 İ.Ö. 427'de Thebai'liler komşu kent Pla-
taiai'ye saldırdılar, 200 erkeği öldürdüler, kanlarını ve çocuklarını
köle ettiler.72 İ.Ö. 425'te Kerkyra demokratları, oligarklan öldür­
düler, kadınları ve çocukları köle ettiler;73İ.Ö. 421'de Atinalılar To-
rone ve Skione'yi ele geçirdiler. Torone'de erkekleri Atina'ya yol­
ladılar. kadınları ve çocuklan köle ettiler;74Skione'deyse erkekleri kı­
lıçtan geçirdiler, kadınlan ve çocuklan köle ettiler ve toprağa
Plataiai'den getirilen çiftçileri yerleştirdiler.75 İ.Ö. 416’da Melos'u al­
dılar, erkekleri öldürdüler, kadınları ve çocukları köle yaptılar ve
adaya Atina'dan getirdikleri çiftçileri yerleştirdiler.76 Sicilya'daki
kampanya sırasında kuzey sahili boyunca yol alan bir Atina Filosu
Hykkara’ya girdi, halkını kaçırdı ve bunları Katane'de sattı.77 Ati-
67Aym yerde, 7.28.
68Th. 1.98.1.
69Aynı yerde. 1.98.2.
70Hdt. 7. 156. Bir yazıttan İ.Ö. 446'da Mcgaris'e yapılan bir Atina seferinden 2000
andrâpoda ile dönüldüğünü öğreniyoruz (Tod. I. No. 41). t.Ö. 432’de Atinalılar Me-
garislileri Atina'dan kaçmış olan köleleri saklamakla suçladılar (Th. I. 139. 2).
7ITh. 2.68.7.
7 "Aynı yerde, 3.68.2.
73Aynı yerde, 4.48.4.
74Aym yerde, 5.3.4.
75Aynı yerde. 5.32. 1.
76Aynı yerde, 5. 116.4.
77Aynı yerde. 6. 62.
K
U
Z
E
Y

E
G
E

H
a
r
i
t
a

V
I
222 YENİ CUMHURİYETLER
nalılann bozgunundan sonra 7000'in üzerinde esir —Atinalı ve bağ­
laşığı— taşocaklarına sürüldü, birçoğu kırıldı oralarda, sağ kalanlarsa
köle olarak satıldı.78
Bunlar, Y unanlıların Y unanlıları köleleştirme olayları. Barbar­
lardaki düzenli köle akışı hakkında eski yazarlar bize hemen hemen
hiçbir şey söylemiyor, onu şüphesiz kabul ediyorlar çünkü; fakat Aris­
tophanes ve zamanındaki diğer Attika kaynaklarından, Atina'nın
köle nüfusunun, Illyria, Trakya, Scythia. Kafkasya, Kappadokia,
Phrygia, Lydia, Karia. Suriye. Mısır ve Arabistan gibi uzak ülkelerden
getirilmiş olduğunu öğreniyoruz.79 Fiyatlara gelince, bunun en güzel
kanıtı, İ.Ö. 414 yılında yazılmış bir yazı; bundan, bir yabancıya ait on
altı kölenin haraç mezat 70 ile 301 drachmai arasında fiyatlarla—er­
keklerin ortalama 168 dr., kadınlarınsa 147,5 dr.— satıldığını öğreni­
yoruz.80 Bu ücretler, varsılların oğullarını yetiştirmek için paralı öğ­
retmenlere ödedikleri ücretlerle karşılaştırılabilir. Paros'lu Euenos.
çok alçakgönüllü bir ücret olarak kabul edilen 500 dr. karşılığında in­
sani ve politik erdem üzerine bir kurs veriyordu.81
Bundan da anlaşılıyor ki, incelenen dönemde köle emeği için de­
vamlı bir istek vardı. Köle nüfusunun oylumunu bilmiyoruz. Söyle­
yebileceğimiz tek şey. Atina'da bu nüfusun, beşinci yüzyılın son yarı­
sında hızla yükseldiğinin görülmesi. Thukydides. İ.Ö. 458-7 yılında,
Atinalılar, son derece sürat isteyen durumlarda kenti tahkim etmeye
karar verdiklerinde, kadınlar ve çocuklar da içinde bütün halkın işe
koyulduğunu anlatıyor.82Kölelerden hiç söz etmiyor, oysa çok sayıda
köle bulunsaydı onlardan söz etmesi beklenirdi. Aynı yazar İ.Ö. 413'te
çoğu el işçisi olmak üzere 20.000'in üzerinde kölenin Dekeleia'yı işgal
etmiş olan Ispartalılara kaçtığım kaydediyor.83 Bunların taşocakla-
rında ve madenlerde çalıştırıldıkları çıkarsanabilir bundan.84 Bu ku­
78Aynı yerde, 7. 86.3-4. Plu. Nic. 29.
79Ar. 77ı. 1001. L\s. 184. Ach. 273. Vcs. 828. Pa. 1138.77ı. 279.293, Pa. 1146. Av.
1133. Ra. 1046. Av. 523 sch.. Ve*.433. Av. 762-4, 1244, Ec. 867, bkz. Hdt. 8.75.1.
80Tod. I. no. 79.
81P1. Ap. 20b.
82Th. i. 90.3.
83Aynı yerde. 7.27. 5.
gl
Bury. J . B. History o f Greece (Yunanistan Tarihi). 3. bas. Londra, 1951.
EKONOMİK TEMEL
223
şakta, talihsiz Sicilya seferinin önderi Nikias'ın 1000 kölesi olduğunu,
bunları madenlerde çalıştırmak üzere yıllık on talent kadar bir para
karşılığında başkalarına kiraladığını biliyoruz.85 Onları kişi başına
ortalama 168 dr.'ye satın aldığım varsayarsak (yalnızca en ucuz kö­
leler madenlere gönderildiklerine göre çok yüksek bir ücret sayılabilir
bu), yılda en azından yüzde 35'lik bir kazanç sağladığı tahmin edi­
lebilir. Yatırım alanında bu denli yüksek bir kazanç, genellikle yüksek
faiz oranlarını sürdürme eğilimi doğurmuş olabilir. Açıkçası, ancak
birkaç kölesi olan kimselerin onları bu şekilde kullanmaları ve her
birinden günde bir obol{t) ya da daha fazla kazanç sağlamaları sık
rastlanan bir şeydi. Madenler dışında. Atina'da duyduğumuz en bü­
yük toplama merkezi Kephalos'un silah fabrikasıydı. 120 küle ça­
lıştırırdı.86Kuşkusuz, bir istisnaydı bu. Bir kuşak sonra, kentte bir evi,
kırsal kesimde iki çiftliği ve bir ayakkabı tamir dükkânı olan varlıklı
bir ailenin on ya da on iki köle çalıştırdığını öğreniyoruz87Çok sayıda
köle ev hizmetlerinde ve genelevlerde çalıştırıldı. Glotz. sıradan bir
Atina evinde üç ile on iki arasında köle bulunduğunu hesaplamıştır.88
Tahminden fazla bir şey değil bu, ama daha yoksul yurttaşların bile
bir ya da iki kölesi olduğu düşünülürse önemli bir şeydir. Aris-
tophanes'in Wealth adlı yapıtında, Khremylos, yoksul bir köylüdür,
ama yine de birkaç kölesi vardır.89Köleler ve yoksul yurttaşlar kamu
oc
Hipponikos'un 600 kölesi vardı, aynı şekilde kullanırdı onları: Kse. Vect. 4. 14-5,
Mem. 2.5.2, Hu. Nic. 4.
( *Obol: Eski bir Yunan gümiiş sikkesi. —çev.
86And. Caed. Her. 20. Mysı. 38, Hyp./r. 155. Aeskh. 1.97: Lys. I. 12.28.
87Acskh. t. 97.
88
Glotz. G. Le travail dans la Grice ancienne (Eski Yunan'da Çalışma), Paris,
1920. Ancient Greece at Work. Ijondra, 1926. s. 200.
89 .
Ar. PI. 26, 228. 1105. Hcsiodos'ia bile küçük çiftçinin en düşük işçi sayışı içinde
bir köle kadın vardır (Op. 405-6). Aristophanes'in (anıklığı. A. H. M. J ones tarafından,
"komedi, her şeyden önce varlıklı yazarlar tarafından yazıldığı ve kölelerin kısa komik
oyunlarda değişiklik sağladığı"na dayanarak hesaba katılmamaktadır. Buna eski Ati­
nalIlara değgin çağdaş öykülerin "her şeyden önce" varlıklı tarihçilerin yapıtı olduğu
eklenebilir. Aristophanes'i bir müzikhol komedyenine indirgemesi bir yana. J ones,
Khremylos'un sahnede görev alan bir köleden başka birçok kölesi olduğunu da gör­
mezlikten gelmektedir.
224
YENt CUMHURtYETLER
hizmetlerinde aynı koşullarda çalıştırılırdı. Atina'da, beşinci yüzyılın
sonuna doğru köle emeğinin özgür emeği ne derece aştığı, İ.Ö. 408'de
inşa edilmiş olan Erechtheion'un hesaplarından çıkarılabilir. Ça­
lıştırılan yetmiş bir kişiden on altısı köle, otuz beşi orada oturan ya­
bancı, yirmisi ise yurttaştı.90 Üçüncü sayının bu kadar düşük ol­
masının nedeni, kuşkusuz, bir bağışıklıktan yararlanmalarıydı: bu
bağışıklık, onlara jüri üyesi olarak para kazanma, sık sık yapılan halk
festivallerinde parasız dağıtılan et ve şaraptan yararlanma ve koloni
çiftlikleri için çekilen kuralara adlarını yazdırma hakkını veriyordu.
Demokrasi bir dereceye kadar koruyordu onları.
O zaman, nasıl bir sonuca ulaşıyoruz? Ehrenberg şunları yazıyor:
Özgür emek ve köle emeği sorunu gerçekten de küçük ya da büyük
ölçüde imalât sorunudur. Köle emeğinin genellikle yeğlendiği büyük
ergast^ria'nı/ı hakim ekonomik önemine inanmadığımız için köle
emeğinin genellikle başat bir rol oynadığına inanmıyoruz. Köle emeği
her yerde gerekli ve ihtiyaç idi, ama daha çok ekonomik yaşamın te 
mellerinden biri olarak değil, ancak ek bir parçası olarak. Özgür insan
köle emeğini hiçbir zaman bir tehlike olarak, hele hele yararsız bir şey
olarak görmemiştir.91
Ehrenberg bu görüşüne destek olarak, "Yunan köleciliğine değgin tüm
sorunlarda yaşayan en büyük uzman" diye tanımladığı Westermann'a
başvuruyor:
Köleler, özgürlerle aynı işlerde, genellikle yan yana ve herhangi
bir önyargısız ya da siirtüşmesiz çalıştırılırdı. Yunan toplumu kölelik
üzerine kurulmuş bir toplum değildi: Ne köleleştirilmiş nüfusun öz 
gürler üzerinde egemen olduğu, ne de Yunan kent-devletlerinin kö 
lelerce yönetilen bir toplum düşüncesini sergilediği anlamda.92
^.G . 1.373-4.
91Ehrenbcrg 1834.
92Wcslemıann. W. L. Athenaeus and the Slaves o f Athens Athenian Studies Pre 
sented to W. S. Ferguson (Alinalılar ve Atinalı Köleler, W. S. Ferguson'a Sunulan
Atina'ya Dair İncelemeler). Cambridge. Mass, 1940.
G
Ü
N
E
Y

E
G
E

H
a
r
i
t
a

V
I
I
226
YENİ CUMHURİYETLER
Bu incelemecilerin görmezlikten geldikleri bir ekonomi politik belirti
vardır:
Dıştaki gözle görülür devinimi, içteki gerçek devinime dönüş 
türmek bilimsel bir görevse, üretim ve dolaşımdan sorumlu kimselerin
kendi kafalarında oluşturdukları üretim yasalarıyla ilgili kavramla 
rın, görünen devinimlerin bilinçli bir ifadesinden başka bir şey ol 
madıkları için, gerçek yasalardan büyük ölçüde farklı olmaları akla
uygundur.93
Atinalı yurttaşlar, yukarda adı geçen yöntemlerle doğrudan ya da do­
laylı olarak sömürebildikleri sürece köle emeğini bir tehlike ya da sa­
kınca olarak görmüyorlardı; öyle de yapıyorlardı. Dördüncü yüzyılda,
hak edilmemiş gelirleriyle yaşayan ve el emeğini yalnızca barbarlara
ve kölelere uygun bir uğraş olarak küçümseyen bir rentiers sınıfı ol­
dular. Kuşkusuz, bu kölece anlayışın bilincinde değillerdi: tersine,
köle, doğasıyla aşağı derecede olduğuna göre bir köle davranışı gör­
mesi kendi yararınadır, gibi apaçık bir gerçeği çekici buluyorlardı.
Bugün Afrika ve Amerika'da yerleşmiş olan beyazların ve onların
torunlarının benzeri safsataları gibi bu da "görünen devinimin bilinçli
bir ifadesinden” başka bir şey değildi; sömürücü sınıfın kendini al­
datma yeteneğinden başka bir şeyi de tanıtlamaz.
Eğer bu ideolojik etmenleri bir kenara bırakıp nesnel üretim iliş­
kilerine dönersek, Ehrenberg'in kanıtından geriye ne kalır? Y alnızca
şu: Atina ekonomisi küçük ölçekli üretime dayanıyordu, bu yüzden de
köle emeği bu üretimde büyük bir rol oynamış olamaz. Yanlışlık apa­
çık ortada.
Gerçek şu ki. Yunan Kent-devletleri sırf küçük ölçekli üretim üze­
rine kuruldukları için, yeni üretim güçlerindeki, özellikle demir işleme
ve sikke basımındaki yeni gelişmelere uygun olarak büyüyünce, de­
mokrasi yönetimi altında, köle emeğini gizlice bütün üretim dallarına
sokabilmişler ve böylece bunun doğanın gerektirdiği bir şey olduğu
yanılsamasını yaratmayı başarabilmişlerdir. İşte o zaman, "kölelik
gerçekten üretimi ele geçirmiştir." Eski toplumun evriminde bir doruk
noktasıydı bu: bunu, bir köle ekonomisinin doğası içindeki sı­
93Marx, K. 3.369.
EKONOMİK TEMEL
227
nırlamaların, üretici güçlerin daha da gelişmesini önleyerek ve top­
lumun güçlerini doğanın sömürülmesinden insanın sömürülmesine
döndürerek, giderek artan bir ölçüde kendini gösterdiği uzun bir çöküş
dönemi izler.
7. Birey
"İlk Y unanlıların, bugün barbarlannkine benzer bir yaşama bi­
çimi sürdürdüklerini gösterecek birçok kanıt verilebilir."94 Bu ifa­
denin Babil ve Mısır literatüründe bir koşutu yoktur. Bu ifadenin sa­
hibi olan yazarın, Thukydides'in doğuştan hem bir Atinalı soylu, hem
de bir barbar olması bir rastlantı değildir belki de. Babası yönünden
Aias'tandı. Bu klandan gelen kendi kolu, kuşaklar boyunca Trak­
ya'daki maden gelirlerini elinde tutmuştu. Baba tarafından ataların­
dan biri olan Miltiades, Trakya Chersonesos'larının tiranı idi (Cilt II,
s. 328), Trakyalı bir prensesle evlenmişti. Kendi babası bir Trakya adı
olan Oloros adını taşıyordu, annesiyse Trakyalı bir başkanın kız kar­
deşiydi.95 Y ani onun doğum ve yetişme koşulları. Yunan ve barbar
arasındaki ilişkiyi gerçek ışığı altında görmesine yardım edebilirdi.
Fakat onun durumu benzersiz ve tek değildir. Genel bir gerçeğin çar­
pıcı bir örneğidir yalnızca. Y unanlılar barbarlıktan o kadar çabuk
çıkmışlardı ki, kökenlerinin tamamen bilincinde, birçok kabile ku-
rumunu ve düşüncesini beraberinde uygarlığa taşıdılar; bu koşul­
larda. kabile kurumlannın, üretim tarzındaki en son gelişmelere uy­
durulması özelliğini taşıyan yeni bir devlet biçimini; demokratik
cumhuriyeti yarattılar. Demokratik yapı, halka, atalarının, toprak
sahibi aristokrasi hatırlanamıyacak kadar eski zamanlarda yönetimi
ellerinden zorla alıncaya kadar yararlandıkları kabile eşitliği ilkeleri
yeni bir biçimde kendilerine geri veriliyor şeklinde sunuldu.96 Bir ya-
94Th. I. 6.6.
^Th. Vit, l.
^Thomson, Aisklıylos ve... 207-8, TO. 109.
228
YENİ CUMHURİYETLER
nılsaıpaydı bu — Marx'in ve Engels'in "dönemin yanılsaması" de­
diği97yanılsamaydı; gerçekliğin tersine dönüşüydü. Demokratik cum­
huriyet, meta üretiminin artmasını kolaylaştırmak için kabilese!,
gentile, geleneksel, ataerkil, kişisel eski ilişkilerin bir kenara itildiği
koşullan yarattı.
Kendini Y unanlılann bilincine zorla kabul ettiren çelişki böyleydi.
Bunun bilinçli ifadesini bulduğu politik ve ideolojik biçimleri araştır­
maya devam etmeden önce, ekonomik temel üzerine çözümlememizi
yeniden özetleyelim.
İlkel ortaklaşmacılıkta mülkiyet insanın kendinden ayrılamaz bir
şey olmuştu:
Mülkiyet, aslında insanın kendisine ait, kendinin, kendi varlığıyla
birlikte olduğu önceden varsayılan doğal üretim koşullarıyla ilişkisin 
den başka bir şey değildir — tıpkı kendi vücudunun bir uzantısı gibi
oluşan, kendisi için doğal önkoşul olarak onlarla olan ilişkisi. Doğ 
rusunu söylemek gerekirse, kendi üretim koşullarıyla herhangi bir iliş 
ki içinde bulunmaz, ama daha çok ikili bir biçimde vardır o: kendisi
olarak öznel, varlığının bu doğal, inorganik koşulları olarak nesnel bir
varoluş. Üretimin bu doğal koşulları şunlar: önce, bir topluluğun bir
üyesi olarak onun varlığı, dolayısıyla başlangıçta bir kabile, ya da az
çok değişmiş bir kabile olan bu topluluğun varlığı; İkincisi, bu topluluk
yoluyla toprakla olan ilişkisi, kendi toprağıyla, yani toprağın ortak
mülkiyetiyle, ister bireysel mülk edinişle birleşmiş, isterse toprağın
kendisi ve işlenişi ortak kalmak üzere yalnızca bölüştürülmüş ürün 
le."
Bu türlü ilişkiler İ.Ö. altıncı yüzyılda bile Yunanistan'ın bazı bölgele­
rinde hâlâ sürüyordu (Cilt II, s. 40). Akdenizin dört bir yanına ek­
tikleri koloniler aynı ilke üzerine: ortak mülkiyete değil, fakat her biri
kuruculardan birinden miras olarak kalmış bir parça toprağı daimi
olarak elinde tutan aileler birliğine dayanacak biçimde kurulmuş, bu
^Marx-Engels, Alman İdeolojisi, 30.
9®Marx, Formen..., 27-8.
EKONOMİK t e me l
229
ölçüde değişmişti (Cilt II. s. 33). Aile, üzerinde yaşadığı topraktan ay­
rılmazdı:
Toprağın mülk edinilişinin ön koşulu topluluk üyeliğidir; fakat
topluluğun bir üyesi olarak birey artık özel bir mülk sahibidir. Özel
mülkiyeti kendisi için hem bir toprak parçası, hem de topluluğun bir
üyesi olarak kendi statüsüdür
Onun toprak parçası, Y unanistan'da ousia'sı. varlığıdır; o ve ailesinin
öteki üyeleri, geçmişte ve şimdi kendi varlıklarına, hem maddi var­
lıklarının, hem de kendi toplumsal statülerinin kaynağına sahiptirler
onda.
Bununla birlikte, kendi içinde birleşmiş olan Y unan kent-devleti,
başlangıçtan beri komşularıyla: Yunanlı ya da değil, soyan ya da so­
yulan, köleleştiren ya da köleleştirilen fark etmeksizin, ateşli bir ça­
tışma içindeydi. Böylece onun iç birliği, para ekonomisinin hızla iler­
lemesiyle, toprak için verilen savaşımla, daha sonra da köle sahip­
leriyle köleler arasındaki zıtlıkla ortadan kalktı. Her devlette yurt­
taşlar kölelere karşı birleşmiş fakat köle emeğinin ürettiği artık-
değeri kapmak için birbiri karşısında bölünmüş durumdaydı. Bu tür
yönelimler Tunç Çağında işlemişti, ama o zaman din zorbaları tara­
fından kontrol altında tutuluyordu. Şimdi dizginleri başıboş bırakıl­
mıştı. Yunan demokrasisinde birey, meta değişiminin gizemli bağı ta­
rafından belirlenenler dışında bütün ilişkilerden "kurtulmuş" buldu
kendini.
Aynı zamanda, meta üretiminin daha düşük düzeyine uygun ola­
rak bireyin bu özgürlüğü, çağdaş kapitalist toplumda ulaştığı düzeye
hiçbir zaman erişemedi. Y urttaşlar topluluğu, köle sahiplen toprağı
değişim yörüngesi dışında tutmakla, gittikçe artan köle nüfusu kar­
şısında dayanışmalarını sürdürmeye çalışıyorlardı. Atina'da, Kleist-
henes anayasası altında bütün beşinci yüzyıl boyunca yurttaşlık hak­
ları, en azından sözde, toprak sahipliği haklanyla bir tutulmuş; ti-
"A ym yerde, 10-1.
230
YENf CUMHURİYETLER
caretinse oraya yerleşmiş yabancıların ellerinde gelişmesi sonucunu
vermişti bu. Toprağın tekrar satılabilir hale gelişinin belirtilerini
ancak ondan sonraki yüzyılda görüyoruz; bir dereceye kadar, altıncı
yüzyılda olmuştu bu; sonuçsa, kent-devletinin dağılması oldu. Bu yüz­
den, diyebiliriz ki, kent-devletinin gelişmesini belirleyen temel et­
menlerden biri, eski sistem toprağı işleme hakkıyla yeni meta üretimi
güçleri arasındaki bu çelişki idi.
DEMOKRATİK DEVRİM
X
1. Eski Demokrasi
K De mOKRASÎ, devletin bir biçimidir. Devlet, bir sınıfın bir başka
sınıf tarafından egemenlik altında tutulması örgütüdür. Demokrasi,
azınlığın çoğunluğa bağımlılığı ilkesinin tanındığı devlet şeklidir.1Üç
ana tip demokrasi vardır: eski ya da köle sahipliği demokrasisi, bur­
juva demokrasisi ve sosyalist demokrasi. Eski demokrasi köle sa­
hiplerinin egemenliğindedir; burjuva demokrasisi burjuva sınıfının
egemenliğindedir; sosyalist demokrasi ise proletaryanın egemenli­
ğindedir. İlk iki tip, sırasıyla köle emeğine ve ücretli emeğe dayanması
bakımından birbirinden ayrılır. Eski toplumda köleler, sözde ya da
gerçek özgürlükten tümüyle yoksun birer meta idi. Burjuva toplumda
ücretli emekçiler sözde özgürdür, fakat emek güçleri yaşamak için
satmaya zorlandıkları bir meta olduğuna göre, gerçekte özgür de­
ğildirler. Bu temel ayrılığa karşın bu iki tip demokrasi, yüzeysel de
olsa bu yüzden önemsiz olarak kabul edilemeyecek bazı ortak özel­
liklere sahiptir: Her ikisi de yeni bir sınıfın: varlığı sanayiden ve ti­
caretten gelen, köylü sınıfının desteklediği, kalıtsal bir toprak sahibi
oligarşinin karşı çıktığı bir sınıfın önderliğinde kurulmuştur; yine her
ikisi de meta üretiminin hızla gelişmesinin belirgin olduğu bir dö­
nemde kurulmuştur.
Eski Y unanistan'ın demokratik devrim iyle (eski dünyada başka
hiçbir yerde olmamıştır bu) devlet gücünün toprak sahibi aris­
tokrasiden yeni tüccar sınıfına geçişini kastediyoruz. Burjuva devri-
*Lemn. V. I.. Slate and Revolution (Devlet ve Devrim), S. E. 7.
232
YENt CUMHURİYETLER
mine ya da sosyalist devrime de aynı şekilde uygulanabileceği için bu
terimin çok belirsiz olduğu söylenerek karşı çıkılmaktadır.2Bu doğru,
ama pek önemli değil. Daha kesin bir terim gereksinimi, Engels'in eski
Yunan'a değgin yazısında "zengin sanayiciler ve tüccarlardan oluşan
yeni sınıf' dediği kesime özel, ayrı bir ad olmayışından ortaya çıkıyor.
Buna dayanarak, demokratik devrimden söz ettiğimiz zaman. Eski
Y unanlılara, demokrasi hâlâ onların verdiği adla adlandırıldığına
göre öncelik hakkı olanlara gönderme yaptığımız anlaşılmalıdır.
Devrim genellikle tiranlık diye bilinen geçici bir evreden sonra
gelmektedir. Böylece üç aşamayı birbirinden ayırabiliriz: oligarşi ya
da toprak sahibi aristokrasinin yönetimi, tiranlık ve demokrasi. Bu sı­
ralama tipiktir, ama kuşkusuz her yerde aynı hızla ya da aynı sırayla
gelişmemiştir. En geri bazı devletlerde hiçbir zaman tamamlanama­
mış, en ileri bazı devletlerde durdurulmuş ya da tersine döndürül­
müştür; İ.Ö. beşinci yüzyılın son yıllarında demokratlarla oligarklar
arasındaki savaşım, Atina ile İsparta arasında panhelenik bir savaş
biçimini aldı. İlk tiranlar yedinci yüzyılın ikinci yarısındadır: Ko-
rinthos'ta Kypselos ve Periandros; Megara'da Theagenes. Sikyon'da
Orthagoras, Miletos'ta Thrasyboulos, Efes’te Pythagoras (filozof olanı
değil). Bazı kentlerde tiranlık, rakip gruplar arasında, diktatörlük
güçlerini sınırlı bir süreyle kullanma konusunda varılan anlaşmaya
göre saptanmış bir aisymnites ya da "hakem" tarafından yasaklanmış
ya da zamanından önce yaşanmıştır. Mytilene'li Pittakos ve onun
çağdaşı Atina'lı Solon böyleydi (İ.Ö. 594). İ.Ö. 545'te Polykrates,
Samos tiranı oldu ve beş yıl sonra bir başka tiranın. Naksos'lu Lygda-
mis'in yardımıyla Peisistratos, Atina'da tiranlığı yeniden kurmayı ba­
şardı. Bilinen en erken demokrasiler Chios’ta (İ.Ö. 600) ve Megara'da
(İ.Ö. 590) idi. Megara’da birkaç yıl sonra oligarklar, belki de Pe-
riandros'un ölümünden kısa süre sonra Korinthos'ta iktidarı yeniden
ele geçirmiş olan Bakchidai'nin desteğiyle başarılı bir karşı devrim
sahnelediler. Miletos'ta Thrasyboulos’un ölümünü, iki kuşak boyu
süren iç savaş izledi, ondan sonra kent, tiran Histiaios'un yönetimi al­
tında daha önceki gönencini yeniden kazandı. Bu arada Naksos'taki
Lygdamis tiranlığı yerini demokrasiye bırakmıştı; Samos'taysa yine
2Thomson PR. 109, 113.
DEMOKRATİK d e v r i m
233
Polykrates'in ölümünden sonra (İ.Ö. 523) demokratik bir devrim ol­
du. fakat Pers müdahalesiyle başarısızlığa uğradı. İonia'yı fetihlerin­
den sonra Persler her yere kendilerine dost tiranlar yerleştirdiler;
bundan dolayı da İonia'lılar ayaklandığında (İ.Ö. 499) ve yine Persler
Mykale Savaşında (İ.Ö. 479) bozguna uğratılınca, demokrasi genel­
likle yeniden kuruldu.
İtalya'da ve Sicilya'da hareket daha geç başladı ve farklı bir sonuç
verdi. Güney İtalya ve Sicilya'nın Yunan olmayan halkları kültürel
yönden Lydia ve Karia'lılardan daha düşük düzeyde ve dolayısıyla sö­
mürüye daha açıktılar. Syrakusa'da ve belki de öteki kentlerde aşağı
sınıftan Y unanlılar da toprak sahibi aristokrasiye karşı yerlilerle bir­
lik oldular. Savaşım daha altıncı yüzyılın ortasına doğru son aşama­
daydı. ama birçok kentte tiranlık demokrasiye bir geçiş olarak değil,
daha çok komşu kentlerin zorla birleştirilmesi için bir araç olarak
ortaya çıktı. Y aklaşık İ.Ö. 470'te Akragas’ta demokrat partinin ba­
şında filozof Empedokles'in adını duyuyoruz;3 bir başka filozof.
Pythagorasçı Archytas, yaklaşık İ.Ö. 440'da Taras'ta önderliğine se­
çildi demokrasinin.4
Y eterince tam olarak kaydedilen olayların gidişi ancak Atina'da
devamlı bir öykü oluşturuyor; bu yüzden de bu kentin tarihine bütün
ötekilerin en tipik olanı gözüyle bakmak zorundayız. Atina'daki de­
mokratik hareketin gelişimini izledikten sonra, onun AtinalIların
düşüncesinde yansıyışını inceleyeceğiz; demokrasi ideolojisinin dış
çizgilerini böylece yeniden kurduktan sonra, sonuçlan ilk filozofların
yapıtlanna uygulayacağız.
2. Oligarşi
Dorlar Peloponnez'i işgal ettiklerinde kabilesel örgütlenmeleri
hâlâ büyük ölçüde bozulmamıştı. Dorların İsparta'da yerleşmeleri
ayırıcı özelliğini, fatihlerle sınırlı olan kabile sisteminin fetih olayıyla
3D. L. 8.66.
4Str. 280.
234
YENt CUMHURİYETLER
çok dar bir yönetici kasta dönüşmesinden almaktadır. Ispartalılar sa­
yıca az oldukları için, kabilesel biçimde olan askeri örgütlerini ancak
devamlı bir hazırlık halinde tutmak yoluyla sertleri ellerinde tutabili­
yorlardı. Bunun içindir ki, krallık, Y unanistan'da başka yerlerde ol­
duğu gibi bozulmaksızın varlığını sürdürdü ve aynı nedenle, meta üre­
timinin yıkıcı etkilerini önleme yollarım ararken, kabilesel ortak
mülkiyet sistemini kendi safları içinde ayakta tutmak için ellerinden
gelen her şeyi yaptılar.
Toprak, üretimin yüzde ellisinden fazlasını (toprak sahibine) geri
veren ve böylece her Ispartalıya ortak yemeklere katkılarını sağlayan
sertlerin işlediği satılamaz aile mülklerine bölünmüş durumdaydı;
çünkü, evlilikten sonra bile erkekler birlikte yaşamaya devam edi­
yordu. Metal para basmamışlar ve bir yasalar kitabı çıkarmayı kabul
etmemişlerdi; bunlarsız. örgütlü ticaret olanaksızdı. Ama yine de
eşitsizlikler gelişti. Satılabilirliği önleyen yasanın açık yanları bulundu
ve bir topraksız Ispartalılar sınıfı ortaya çıktı. Bu sorun, ölçülü bir ge­
nişleme politikasıyla çözüldü. Ölçülü alınmak zorundaydı, çünkü as­
keri bir yenilgi sertlere her zaman bekledikleri fırsatı verebilirdi; aynı
nedenle, İspanakların dış politikasını yönlendiren şey. diğer dev­
letlerdeki toprak sahibi sınıfın üstünlüğünü mümkün olduğu kadar
sürdürme kararıydı.
Attika'da devletin oluşmasında ilk adımlar geleneksel olarak.
Theseus saltanatıyla birlikte atılmıştı (Cilt II. s. 91-95) ve süreç. Dor-
ların Peloponnez'i işgalleri sırasında ve sonra da kesilmeksizin devam
etmişti. Attika klan başkanlannın. ekilebilir toprağın her gün biraz
daha fazlasını kendi ellerinde toplayarak kendilerini kalıtsal bir oli­
garşi. Eupatrid'ler olarak güçlendirmeleri bu döneme rastlar (Cilt II,
s. 85-86). Kötü bir mevsimden sonra tohumluk ve yiyecek tahılı borç
verme yoluyla büyük toprak sahibi, küçüklerin kredi vericisi haline
geldi ve küçük toprak sahipleri borçlarını ancak kişisel özgürlükle­
rinden vazgeçerek ödeyebildikleri duruma düşünceye kadar baskısını
giderek artırdı. Bu da, adam öldürmeye ilişkin kabile âdetlerinin yeni
yönetici sınıf çıkarma değiştirildiği bir dönemdi. Kabile toplumunda
katil, kaçmak ve bir yabancının korumasını aramak zorundaydı; ya­
DEMOKRATİK DEVRİM 235
bancı onu bir yalvancı olarak alır ve kabul ederdi (Cilt I, s. 127-8),
fakat şimdi, eski klan tapımlarını kalıtsal rahipliklere çevirmiş olan
Eupatrid'ler, kabul'un değişik bir şekli olan temizlenme, arınma yo­
lunu açıyordu: her ikisi de ilkel erginlemeden gelen şeylerdi (Cilt I,
s. 39). Bu yolla, katilin kendilerine başvurması gerektiği düzenleme­
sini getirerek, özel mülkiyetin büyümesiyle birlikte daha çok kış­
kırtılan bir suçun ele alınmasında tüm karar verme hakkını ken­
dilerine ayırmış oluyorlardı.
GÜNEY Y UNANİSTAN Harita VIII
Dor istilasından hemen sonraki dönemde Attika’nın deniz ti­
caretinin canlandırılmasında önemli bir rol oynadığına değgin ka­
nıtlar vardır;5fakat yedinci yüzyılda bu hareket. Ege ötesi ticaret yol-
5Ure, P N., Origin o f Tyranny (Tiranlığın Kökeni), Cambridge 1922. s. 321-31.
236 YENt CUMHURİYETLER
lari üzerinde daha üstün bir durumda olan, güneyden Aigina. ku­
zeyden Euboia'nın rekabetiyle kontrol altında tutuluyordu. Özellikle
Aigina, Yunan anakarasında kendi madeni parasını basan ilk kentti;
ama Euboia'nın önde gelen kentleri Chalkis'in ve Eretria'nm onu iz­
lemeleri gecikmedi. Paranın dolaşımı Attika’lı köylüleri, faiz oranlan
yüzde elliye kadar yükselen tüccarlar ve tefeciler tarafından da sö­
mürülmeye açık duruma koyuyordu. Aynı zamanda, gücü topraktaki
servete dayalı olan yönetici sınıfı zayıflatıyordu. Yaklaşık İ.Ö. 632'de,
Kylon adlı, Megara tiranı Theagenes’in kızıyla evlenmiş olan bir
soylu, Atina'da iktidarı ele geçirme girişiminde bulundu; Theagenes,
Megara'nın ününü yapan yün ticaretiyle ilişki içinde olabileceğinden,
Kylon'un daha ticari çıkarı olabilir bunda. Eğer böyle ise, Atina’lı
tüccarlar toprak sahiplerine meydan okuyacak kadar güçlü değillerdi;
çünkü Kylon'un girişimi başarısızlığa uğradı.6 Athena Polias'taki ta­
pınağa sığındıktan sonra Alkmeonidai önderi Megakles'in kışkırt­
masıyla ölüme mahkûm edildi. Kylon'un ailesi süresiz sürgüne hüküm
giydi, fakat yandaşları, sığınmaya karşı geldikleri için Alkmeonidai
sürgününden yakayı sıyırdılar. Birkaç yıl sonra, Eupatrid’ler Dra-
kon’un hazırladığı bir yasalar kitabı yayımladılar; bunun da yeni tüc­
car sınıfa verilen bir ödün olması olasıdır.
Sonra, altmci yüzyılın başlarında, ilk bunalım başgösterdi. Köy­
lüler. toprağın yeniden bölüştürülmesini isteyerek ayaklanmanın eşi­
ğine vardılar. En yoksullarının, üretimlerinin ancak altıda birini alı­
koymalarına izin veriliyordu (Cilt II, s. 352-3). Birçoğu ürünlerinin
hepsini satmaya, dilenci ya da köle olarak denizaşırı yerlere gitmeye
zorlanıyordu, bazılarıysa bir zamanlar kendi malları olan tarlalarda
evsiz barksızdı.7 Eupatrid’ler, bir köylü ayaklanmasını önlemek is­
tiyorlarsa, özel mülkiyete karşı bir tehdit söz konusu olduğu için ken­
dileri kadar korkmuş olan tüccarlarla bir uzlaşmaya varmak zorunda
olduklarını kavradılar. Buna dayanarak, ticaretle bilfiil uğraşan Kod-
ridai'nin bir üyesi olan Solon'a diktatörlük yetkileri verildi. Solon bir
devrimci olsaydı kendini tiran yapardı; ama, niyeti bu olmuş olsaydı,
o göreve de atanmazdı elbet. Eupatrid'ler adamlarını bulmuştu.
6Hdt. 5. 7t.Th. I. 126.
7Sol. 24.
DEMOKRATİK DEVRİM 237
Önce, eski borçlan silerek ve borç için köleleştirmeyi yasakla­
yarak köylüler üzerindeki ekonomik baskıyı hafifletti. Bu yolla, top­
rağın yeniden bölüştürülmesi isteğinden kurtulmuş oldu. Geçerli faiz
oranlarını sınırlamak için hiçbir şey yapmadı. Küçük toprak sahipleri
hâlâ tefeci tarafından toprağı elinden alınmak tehlikesi altılıdaydı.
Aynı zamanda, sanayi ve ticareti teşvik etmek için adımlar attı.
Resmi bir ağırlık ve ölçü standardı yürürlüğe koydu ve ilk Attika pa­
rasını çıkardı. Laurion'un gümüş madenlerinin ilk kez bu sırada iş­
lendiği çıkarsanabilir. Bu madenler —Y unanistan’da Siphnos’tan
sonra en zenginiydi, yüzyılın sonunda tükendi— Atina'nın ikbal ve
gücünün maddi temeliydi. Dahası, Megara ve Aigina'da devamlı bir
ihtiyaç olan mısır dışsatımını yasaklayarak yiyecek fiyatlarını dü­
şürdü. Bütün bu önlemlerin, tüccarlara, esnafa ve zanaatçılara doğ­
rudan yararı oldu; toprağından sürülüp çıkarılmış olanlara çalışma
alanları yaratarak dolaylı yoldan da köylülere yararı oldu. Köle nü­
fusunun bu sıradaki büyüklüğü bilinmiyor, ama çok fazla da olamaz.
Tek köle kaynağı, yoksullaşmış köylülerdi, bunlardan çoğu Aigina'ya
ya da Megara'ya gönderilmiş olmalı. Solon'un kendisi daha sonraki
yıllarda, dışarıya satılmış olan birçok Atmalıyı yurda geri getirdiğini
ileri sürdü;8 öyle görünüyor ki, bu fırsat, Atinalılar onun kış­
kırtmasıyla Megaralılara savaş açıp Salamis adasıyla Nisaia limanını
geri aldığında ortaya çıkmıştı.9 Galiplerin, kurtarılmış Atinalılar ka­
dar köle edilmiş Megaralıları da birlikte getirmiş olmaları çok ola­
sıdır; fakat bu, Atina tarihinde kendi türünde ilk savaş olduğu için bu
dönemde Attika'da çalıştırılan yabancı esirlerin sayısı pek fazla ola­
maz.
İkinci olarak. Solon, halk meclisini yeniden canlandırarak aşağı
sınıflara hükümette oy hakkı verdi. Devletin baş yetkililerini, ark-
hon'lan kısmen oyla kısmen de kur'ayla seçen bu organdı (Cilt II,
s. 92-3); bu organ aynı zamanda, adam öldürme dışında davaları gör­
mek için bir mahkeme olarak toplanıyordu, öte yandan. Solon, Mec­
lisin hemen yanında yeni bir organ daha yarattı: Dört Y üzler Konseyi;
konseyin bu adı almasının nedeni, dört kabilenin her birinden belki
8Sol. 24. 8-12.
9Aynı yerde, 2.
238 YENİ CUMHURİYETLER
de kur'ayla seçilen dört yüz üyeden oluşmasıydı. Aristoteles, dört ka­
bilenin dön mevsime karşılık olduğunu söylüyor (Cilt I. s. 103); bu,
Solon'un yeni konseyindeki temsilcilerinin yıl süresince dönüşümlü
olarak bazı işlevleri gördükleri anlamına yorumlanabilir. Bu organı
kurmadaki amacı hem Meclis hem de, şimdi eski Eupatrid'ler Kon­
seyinin taşıdığı ad olan Areopagus Konseyi üzerinde bir kontrol elde
etmekti. Dolayısıyla amaç yeni orta sınıfı güçlendirmekti.
Solon üçüncü olarak, aristokratların doğuştan hakları olarak hiz­
met görme savını ortadan kaldırdı ve seçimle gelinen kamu görev­
leriyle birlikte kurduğu yeni konseyin üyeliğini 200 mtdimnoi'lik mısır
değerinden daha az olmayan miktarda mısıra, yağa ya da şaraba
sahip bütün yurttaşlara açık duruma getirdi. Bu mal mülk nitelemesi,
yoksul köylüleri ve esnafı, zanaatçıyı dışarda tutuyor, fakat ya satın
almak ya da soylu sınıfla karşılıklı evlenme yoluyla toprak elde ede­
bilen zengin tüccarları içine alıyordu. Aynı zamanda, klanların gü­
cünü kontrol altında tutmak için üç önlem daha aldı. Olimpiyat Oyun­
larında galiplerin ağırlanması için ayrılan kamu fonlarında ödenebi­
lecek miktara ve de özel gömme törenlerinin ölçü ve giderine yasal
sınırlamalar koydu (Cilt II. s. 227); füru bırakmadan ölen bir kişinin,
o zamana kadar zorunlu olduğu gibi malını mülkünü klandaşlarma
bırakmak yerine özgün vasiyetname düzenleme hakkını kullanmasını
yasal duruma getirdi.
Solon'un reformlarının genel sonucu ve onların ardındaki niyet,
Adcock'ın konu üzerine düşüncelerinden çok açık bir biçimde ortaya
çıkmaktadır;
Meclis üzerindeki kısıtlamalarının amacı, yönetimi ve politik gi 
rişimi varlıklı ya da orta sınıfların elinde tutmaktı. Yıllar yılı aris 
tokrat yönetimin halkı politik yönden eğitimsiz, hırslı liderlerce ko 
layca aldatılan bir kitle halinde bıraktığı bir gerçekti; Soloıı'ıaı
şiirleriyse onun, yönlendirilmemiş umutların tehlikelerinin farkında
olduğunu gösteriyor. Fakat bunun değişkeni olan, halka tüm politik
iktidarın yollarını kapamak daha büyük bir kötülük, daha büyük bir
tehlikeydi; Solon'sa, yeni ekonomik düzenin, daha yoksul Atinalıları
DEMOKRATİK DEVRÎM
239
kendilerini particiliğe kapı ıramayacak kadar meşgul ya da hoşnut tu 
tacağını umut edebilirdi. Kendilerine yetecek o ufacık gücü, iktidarı
verince, halk, daha fazlasını kapmak gibi bir yanlış yola sürüklen 
memiş olabilirdi. Öte yandan hem politika hem de adalet, onlar ger 
çekten yönetici durumda değillerse kötü yönetimden ve adaletsiz 
likten korunmalarını gerektiriyordu.10
Solon'un umutlan gerçekleşmedi. Daha sonraki yıllarda yoksul Ati­
nalIlar, politik işlerde kötü yönetimden ve adaletsizlikten korunabil-
melerinin tek yolunun kendi kendilerini yönetmek olduğunu fark
edecek kadar eğitimi kısa zamanda kazandılar.
3. Tiranlık
Ondan sonraki otuz yıl boyunca para eski koşullan dağıtmaya,
çözmeye devam ettikçe, toprak sahibi soylu tabaka parçalanmaya
başladı. Solon'un kendisi de işi ticarete dökmüş bir aristokrattı, şimdi
soylu aileler de aynı yolu izliyorlardı; özellikle, babası Sardeis'le ticari
ilişkiler kurmuş olan Alkmeonid'lerden Megakles11 ve Peisistratos.
Boutad'lardan Lykourgos bunlara karşı çıktı; aynı zamanda birbiriyle
de rakiptiler. Aristoteles bu üç grubu şöyle anlatıyor:
Üç grup vardı. Biri, orta sınıf cumhuriyetini amaçlamış görünen
Alkmeon'un oğlu Megakles'in liderliğindeki Sahil Partisiydi (parâlioi).
Öteki, bir oligarşi isteyen Lykourgos'ıın yönettiği Kırsal Partiydi (pe-
diakoi); üçünciisüyse, içlerinde en demokratik görünen Peisistratos'un
liderliğindeki Tepe Partisiydi (diâkrioi). Borçlarım ödeyememekten
yoksullaşmış olanlarla fazla temiz olmayan doğumlarından dolayı kor 
kan diğerleri bu sonuncu partinin saflarında yer aldılar. Uranlığı de 
virdikten sonra çıkarılan bir kararname de bunu gösteriyor: buna
göre çoğu kimse hakları olmadıkları ayrıcalıkları ellerinde tuttuğu
l0F. E. Adcock. CAH'dc 4.55.
l l Hdt. 6. 125.
240
YENİ CUMHURİYETLER
için nüfus yeniden kayıtlara geçecekti. Her parti, üyelerinin toprağı
işlediği yere göre adlandırılmıştı n
Aiskhylos ve Atina adlı yapıtımda bu parçanın, P. N. Ure'ın 77-
ranlığın Kökeni (1922) adlı yapıtında ileri sürdüğü yorumunu kabul
ettim. Bununla birlikte, görüşleri Cambridge Eski Çağlar Tarihinde
gözardı edildiği ve bugün kolay bulunur olmadığı için onları buraya
yeniden koymak gerekir.
Kırsal Parti, en iyi çiftliklerin bulunduğu —özellikle Atina'nın
kuzeyindeki vadi ve Eleusis'in kuzeydoğusundaki Thriasian Ovası—
büyük topraklı malikânelere dayanıyordu. Bu konuda fikir ayrılığı
yok. Sahil Partisi, yalnızca güney sahili değil Attika'nın tüm kıyıları
demek olan paralia'ya dayanıyordu.'3Büyük ya da küçük tüccarların
partisiydi bu. Onlardan bazılarının, dışsatım için şarap ve yağ üret­
mek üzere denize yakın çiftlikler satın almış olduklarını varsaya­
biliriz; diğerleri, Euboia ve Aigina ile kısa mesafelerde ticaret yapan,
kendilerine ait tekneleri olan küçük çiftçilerdi. Konunun özü Tepe
Partisinin kimliğidir.
Adcock onu şöyle tanımlıyor:
Tepelik bölge (Diakria)nin ne Ova’nın tarım zenginliği, ne de Sa 
hilin ticari gelişimiyle ortak bir yanı yoktu. Burada, karmakarışık va 
diler içinde koyun ve sığır çobanlan ve küçük çiftçiler yaşardı: bun 
ların çoğu, kuşkusuz, Solon’un özgürlük verip de toprak vermediği
insanlardı. Peisistratos'ım kişiliğinde, davalarını izleyecek ve sev 
gilerini kazanabilecek bir önder bulmuşlardı; yenilgide ve sürgünde
bile onun yanından hiç ayrılmayacaklardı.'4
Peisistratos, ne kadar sadık olurlarsa olsunlar, bu türlü adamlarla
kendini Atina'nın yöneticisi değil Hırsızlar Kralı yapabilirdi. Dikkat
edilirse. Aristoteles, deminki parçada çobanlar ve küçük çiftçiler,
I IJ
Arist. AR. 13. 4. Ure'ın görüşü, konunun Oliva tarafından yapılan (RRT) yeni
bir incelemesinde yeniden gözden geçirilmiştir.
13Th. 2. 55, Hdt. 5. 81, Sır. 395,400, CM. 2. 1059 (Bkz. Str. 398). 1194-5, 1206*;
UreOT.313.
WF. E. Adcock, CAHde 4. 62.
DEMOKRATİK DEVRİM 241
yani her kesimden halktan "toprağın çocukları" sayılmak için en
güçlü davayı sürdüren bu insanlar hakkında hiçbir şey demiyor (Cilt I,
s. 276); aksine, yarı-yabancılara ve iflas etmiş tefecilere gönderme
yapıyor. Bu tür unsurlar Attika’nın dolambaçlı vadilerinde bir araya
gelemezdi.15 Bunlar emeğe gereksinme olan yerlerde bulunabilirdi.
Buna dayanarak, Ure'la birlikte. Peisistratos'a destek olan bu "yay-
lacılar'Tn mitalla'da, yani taşocaklarında ve madenlerde çalıştı­
rıldıkları sonucuna varıyoruz. Pentelikos Dağı'nda Kephisia ile Ma­
rathon arasında ve Atina'nın doğusuna düşen Hymmetos Dağı’nda
mermer yatakları vardı; Sounion'un kayalık burnunda denize ulaşan
Laurion tepelerinde gümüş maden ocakları vardı.16
Ure'ın Diakria’yı tanımlaması topografik kanıtlarla da doğrulan-
maktadır. İki köyün bu bölgede yeraldığı biliniyor. Bunlardan biri
olan Plotheia, Kephisia ile Marathon arasında bulunuyordu; öteki.
Semachidai, maden bölgesinin tam ortasında Laurion yakınınday­
dı.17Aristoteles. Peisistratos'un tiran olduktan sonra, Hymnettos'un
kayalık bayırlarını ekerken rastladığı bir adamı vergiden nasıl af­
fettiğini anlatıyor.18Bu çiftçinin aynı zamanda oradaki taşocağmda
çalıştığını söylemiyor, ama büyük olasılıkla öyleydi. Bu dönemde ta-
şocakları ve madenler, toprağını yitirmiş olan köylüler ve yabancı
göçmenlerce çalıştırılırdı; bunlar madenlere bitişik geniş topraklara
konducu olarak yerleşirlerdi; Peisistratos da. bu Bergmanner'in çı­
karlarının savunuculuğunu yaparak ülkedeki büyük çalışma mer­
kezlerinin desteğini kazandı ancak.
15Ure'ın gözlemine göre Aristoteles bütün çiftçi ve çobanların en az devrimci ol­
duklarında diretiyor. Aris.Ro/. 1318b. 1319a.
16Paus. I. 19.6.1.32. l,Str.399.
17Plotheia mezar taşlarının yanındadır (AJ A 3. 426). Bir yazıt (MDA 35. 286)
Laurion yakınında bir maden imtiyazından söz ediyor ve onu Rhagon'dan öteye Se-
macheion'a giden yolun kuzeyinde tarif ediyor. Scmacheion (Semachidai'nin eponimi)
Semachos'un mezarının bulunduğu yerdi.
18Arist. AR. 16. 6. Öylçiisü şöyle: Hymettos bayırlarında, tiran, kayahk bir toprağı
süren bir adama rastlar ve kölesini göndererek topraktan ne kadar ürün aldığını sor­
durur adama. Adam, "Yorgunluktan ve dertten başka hiçbir şey" yanıtını verir, "üs­
telik bu yorgunluk ve dertten onda birini de Peisistratos'a ödemek zorundayım." Bu
yanıttan hoşlanan tiran vergiden bağışık tutar onu.
A
T
T
İ
K
A

V
E

B
O
H
O
T
İ
A

H
a
r
i
t
a

I
X
242
YENf CUMHURİYETLER
Peisistratos'un maden sanayisiyle ilgilendiği bilinmeseydi bile bu
düşünceler ağır basardı. Sorunun bu yönüne değgin bazı dolaysız bil­
giler var elimizde.
DEMOKRATİK DEVRİM
243
Peisistratos, Dor istilasından sonra Atina’ya kaçmış olan Pylos'lu
Neleid'lerden gelme birkaç Attika klanından birindendi (Cilt I. s. 187).
Ailesinin oturduğu yer Brauron yakınında Philaidai'deydi, bu nedenle
de o adla anılan klanla atasal bağlan olması gerekir: bu klanın o za­
manki başkanı Miltiades. Olympia'daki araba yarışını kazandığı için
ülkedeki en etkin soylulardan biriydi.19İlk kez İ .ö. 561-560'ta. kuş­
kusuz, Miltiades’in desteğiyle iktidan ele geçirdi. Beş yıl sonra, Me-
gakles ve Lykourgos kendisine karşı birleşince ülkeden kaçmak zo­
runda kaldı. Bu ilk sürgünü nerede geçirdiği söylenmiyor, ama İ.Ö.
550-549'da Megakles'le anlaşarak Atina'ya geri döndü ve öyküye göre
kentte arabasıyla, yanında Athena gibi giyinmiş Trakyalı bir çiçek
kızla girdi.20 Daha sonra Megakles'le atıştı ve tekrar yurtdışma sü­
rüldü. Bu kez Makedonya'ya gitti, orada Therma Körfezinde Rha-
ikelos adlı bir yerde bir kent kurdu.21 Amacı belirtilmiyor, ama
Mygdonia'nın maden çıkarılan tepelerine o kadar yakın bir yere yer­
leşmesi pek rastlantı olamaz; daha sonra Strymon nehrinin doğu­
suna, Trakya'nın en zengin maden bölgesi olan Pangaıon Dağı'nm
yakınına göçtü. Orada para ve ücretli asker topladı ve Teselyalı baş-
kaıılarla ve Naksos'lu Lygdamis’le bağlaşıklık kurarak Euboia'ya
döndü ve Marathon'da birlikleriyle karaya çıktı. Kent ve köyden
yandaşlan kendisine katılmak için orada toplanmıştı: birkaç gün
içinde, Pallene'de oligarklan yendikten sonra tekrar Atina'nın efen­
disi oldu. Böylece Herodotos'un sözleriyle, "Paralı askerlerinin ve
Strymon nehrinden ve Attika'dan sağladığı gelirler sayesinde tiran­
lığını kökleştirdi."22
Miltiades çok geçmeden Trakya'da Khersonesos'a gitmek üzere
Atina’dan aynldı. orada yerli kabilelerin başkanı oldu ve Trakya
Kralı Oloros'un ailesinden biriyle evlendi.23 Bunun, Atina'nın et­
kisini bütün Trakya kıyısına yaymak ve Hellespont'un kontrolünü ele
19Hdt. 6.35.
20Arist. AR. 14.4.
21 Aynı yerde. 15. 2.
22Hdt. 1.62-4.
23Aynı yerde. 6. 36. Th. Vır. L
244
YENÎ CUMHURİYETLER
geçirmek için, Peisistratos'Ia birlikte hazırlanmış bir plan olduğundan
pek kuşku yok (Cilt II. s. 329). Mısın.: daha o zamanlar Karadeniz
kolonilerinden Y unanistan'a ihraç edilmekte olması olasıdır; çünkü,
Kserkes, ordusunun başında İ.Ö. 481’de Hellespont'a ulaştığında bo­
ğazların arasından ilerleyen bazı Y unan gemileri gördü, kendisine
bunlann Aigina’ya tahıl taşıdığı söylendi.24 Aynı zamanda, Trak­
ya’daki bağlantılanyla daha sonraki yüzyılda Thukydides'in miras al­
dığı maden kazançlarının yükseltilmesinde bir payı olmuş olmalıdır.
Dahası, bir zamanlar onu Khersonesos’tan sürmüş olan Scythia'lı gö­
çebe kabilelerle ilişkileri olduğu bilindiğine göre, o günden sonra kent
zaptiyesini meydana getirecek olan Scythia'lı kölelerin ilk partisinin
Atina'ya gönderilmesinde yardımcılık etmiş olabilir.25 Son olarak,
zaptiye kadar madenci de göndermiş olabilir. Laurion yakınındaki
madenci köylerinden biri de Maroneia'ydı. İ.Ö. 483'te zengin bir da­
mara rastlandı burada.26 Trakya kıyısında aynı adla bir başka kasaba
daha vardı, eski bir yerleşim merkeziydi burası, çünkü kasabanın ku­
rucusu Maron'un adı Odysseia'da geçiyor.27Oranın ilk metal paraları
altıncı yüzyılın sonlarına kadar gider; kendine özgü işareti, aynı
dönem Attika sikkelerinde de bulunan ve Peisistratidai’nin28 bir
amblemi olarak tanınan, şaha kalkmış bir atın ön kısmıdır.29Attika
köyü bu nedenle adını Peisistratos ya da oğullan zamanında oraya
yerleşen Trakyalı madencilerden almış olabilir.
,*• Pers Savaşlarından sonra Attika gümüşü devlet mülkiyetindeydi
ve bütünüyle köle emeğiyle işletiliyordu, köleler özel kişilere aitti.
•Böylece, Nikeratos'un oğlu Nikias, Sosias adlı bir Trakyalıya madende
çalıştırmak üzere 1000 köle kiralamıştı.30 Bu Sosias’ın kendisi, belki
24Hdt. 7. 147.2.
^Scythia'lı polisler ilk kez Peisistratos zamanındaki Attika vazolarında görülür:
CAH Plates I., 282.
“ Arist .AR. 22.7.
27Eph. 74. Od. 197-8.
^Head, B. V. Historia Numorum, 2. ed. Oxford, 1911, s. 215.
29Sellman, C. T. Athens, its History and Coinage (Atina, Tarihi ve Madeni Pa­
ralan), Cambridge. 1924, s. 30.
30Kse. Vect. 4. 14-5.
DEMOKRATİK DEVRÎM
245
de, devletin kamu işleri için (poleıâs) anlaşmalı olarak çalıştırdığı bir
köleydi. Y ukarda gözden geçirdiğimiz kanıtlardan, madenlerin Pe-
isistratos yönetiminde devletin eline geçtiği ve köle emeğinin aynı
dönemde başat duruma gelmeye başladığı sonucunu çıkarabiliriz.
Peisistratos'un. tarım sorununun çözümünde, oligarşi içindeki kar­
şıtlarının kaçmış olmasının kendisine sağladığı fırsattan yararlanmış
olması olasıdır. Köylüler, küçük mülk sahipleri olarak zoralımla ele
geçirilmiş mülklere yerleştirilmişlerdi.31 Aynı zamanda, para ba­
sımını geliştirerek, yağ, şarap ve çömlekçilikte dışsatımı cesaretlendi­
rerek, eski kent duvarının yıkılması ve bir su kemeri yapılması da
dahil büyük kamu işlerine girişerek tüccarların ve zanaatçıların de­
vamlı desteğini sağladı. Athena Polias tapınağını tamamlattı, bunun
için Paros'tan mermer getirtti ve büyük Zeus Polieus tapınağını baş­
lattı: bunu öyle hırslı bir ölçüde tasarlamıştı ki. ancak altı yüzyıl sonra
Roma İ mparatoru Hadrianus tarafından tamamlanabildi. Aristokrat
klanların dinsel nüfuzuyla savaşmak üzere halkın Dionysos tapon­
larını resmen tanıdı; oğullarıysa, şimdi artık devlet kontrolüne alın­
mış olan Eleusis Mysteria'ları için yeni bir erginleme salonu yap­
tırdı.32City Dionysia'yı bir oyun festivali olarak yeniden düzenledi ve
Homeros'un şiirlerinin halk önünde okutulmasını başlattı (Cilt I I ,
s. 325-30).
Peisistratos İ.Ö. 528-527 yıllarında öldü; yerine oğullan Hip-
parchos ve Hippias geçti. Hipparchos dokuz yıl sonra Gephyraioi'li
Harmodios ve Aristogeiton tarafından öldürüldü (Cilt I, s. 118). Bun­
dan sonraki yüzyılın Atinalı aristokratları, katillerin tiranlığı devir­
mek ve böylece demokrasiyi kurmaktan sorumlu olduklan öyküsünü
yaydılar; ama doğrusu Hippias bir sekiz yıl daha iktidarda kaldı. Y ö­
31 Kaynaklarımızda Peisistratos'un bunu yaptığına değgin kanıt yok, fakat tiran
Kypselos'un Bakchid'lerin (Nic. Dam. 58) mallarını ellerinden aldığını ve toprağın ye­
niden bölüştürülüşünün. geleneksel olarak tiranlıkla e§ tutulan önlemlerden biri ol­
duğunu biliyoruz (Pl. Rp. 565-6). Peisistratos’un. yandaşlarına (Diakrioi) toprak vermiş
olması, hem de köle emeği yüzünden madenlerden kovuldukları bir sırada olasıdır.
32Robertson, D. S. Greek and Roman Architecture (Yunan ve Roma Mimarisi)
Cambridge. 1929, s. 169.
246
YENİ CUMHURlYETLER
netimin son yıllarında gittikçe gözden düşmesi öncelikle politik güçler
dengesinde meydana gelmiş olan değişikliklere bağlıydı. Peisistratos,
"yeni, zengin sanayici ve tüccar sınıfı" her güçlendirmede işini o
kadar iyi yapmıştı ki. bu sınıf koruyucu bir diktatörlük istemeyecek
kadar güçlü hissediyordu kendini. Sonuç olarak, diktatörlüğün ge­
rektirdiği harcamalar gittikçe daha çok koymaya başladı bunlara;
oysa Hippias ancak daha fazla zoralımla karşılayabileceği mali güç­
lükler içindeydi. Böylece, geliştirici bir güç olarak başlamış olan ti­
ranlık.-ilerlemeye engel bir güç olarak son buluyordu. Son darbe. İ.Ö.
512-51 l'de geldi; Perslerin Trakyayı fethetmesi, Hippias'ı ana gelir
kaynağından yoksun bırakmıştı. İki yıl sonra ülkeden sürüldü.
Tiranlığın işlevi geçiciydi. Toprak sahibi aristokrasi yönetimini
zorlayarak ve onda bir yara açarak orta sınıfın, tiranlığın kendisinin
de alaşağı edilmesini içermiş olan demokratik devrimin son aşama­
sında güçlerini sağlamlaştırmasını sağladı. Bunun içindir ki. Y unan
geleneğinde hemen hemen oybirliğiyle suçlanmıştır. İlerici olduğu
için önceden aristokratlarca giderek gerici hale geldiği için son­
radan demokratlarca suçlanmıştır. Bununla birlikte, Peisistratos'un
durumunda. Aristoteles'in de söylediği gibi bir halk geleneği vardı;
onun yönetimi Kronos çağına bir dönüştü.33 Bütün insanların,
emeklerini alınterleri pahasına kazanmak zorunda kalmaksızın
mutlulukla yaşadığı Kronos’un bu altınçağ söylencesi halkın ilkel
ortaklaşmacılığa34 dair anisiydi; bu, Peisistratos yönetimi ile çağ-
rıştınlışı onun halktan aldığı desteğin gücünü ve büyüklüğünü gös­
teren dikkat çekici bir kanıttır.
Demokratik hareketin yenmek zorunda kaldığı şiddetli direnç, uy­
garlığı. tipine uygun olarak sınıfının ayrıcalıklarıyla bir tutan, aris­
tokrat bon vivant (yiyip içmeyi, eğlenmeyi seven kimse. —çev). Me-
garalı Theognis’in şiirlerinde yansımaktadır:
33Arist. AH. 16.7.
34Roscher ı.v. Kronos.
DEMOKRATİK d e v r i m 247
Utanç ortadan kalktı; gurur ve küstahlık adaleti ele geçirdi, dün 
yayı elinde tutuyor...
Kent yine o kent, ama halkı değişti; bir zamanlar yasadan bir şey
anlamaz, bedenlerini keçi derisine sarar, geyikler gibi duvarların dı 
şında yaşarlardı; ama şimdi soylu oldular, bir zamanların başları da
ayak oldu. Ah, nasıl dayanılır buna?..
İyice ezin onları, boyundurukları ağır olsun: onlara efendilerini
sevdirmenin yolu bu...
Halk kitlesi bir tek erdem tanır: varlık, başka her şey yararsız...
Doğmamış olmak en iyisi, hem de gün ışığını görmemeli; ya da bir
kez doğmuşsan, olabildiğince tez elden geçmek ölümün kapılarından
ve bir toprak yığını altında uzanmak}5
Çünkü Tunç Çağından beri gelen eski kast sistemi parçalanmıştı; çünkü
sertler, artık eşekler gibi yük altında olmaktan hoşnut değillerdi; yine
çünkü, yazılı olmayan kişisel bağlılık ve ataerkil özgür düşünce yasası
bozuk paraya çevrilmişti — bu yüzden de uygarlık kaybolmuştu. Ama
uygarlık Theognis'i bekleyemezdi. Eski kültür parçalanıyordu, ama
yeni emeller, yeni değerler, yeni fikirler tomurcuk veriyordu.
4. K l e i s t h e n e s ' i n D e v r i m i
Hippias'ın devrilmesi, baba düşmanının oğlu Kleisthenes'in. kendi
çıkan için çalışan Megakles ile tiranlığın zayıflamasını bir karşı dev­
rim için fırsat olarak gören öteki sürgün oligarklann ortak mu­
halefetiyle gerçekleştirildi. Sürgün sırasında Alkmeonidon'lular var-
lıklannı yeniden kazanmışlardı. Delphoi'deki tapmağı yeniden yap-
malan (s. 213), oradaki etkilerini, Peisistratos'un İsparta'yla kurduğu
dostça ilişkileri koparma işinde kullanmalan bu yıllarda olmuştu. İ.Ö.
510-509'da Kleisthenes bir İsparta ordusunun başında İsparta kralıyla
Attika'ya girdi, lspartalıların niyeti, açıkça, Hippias'ın düşüşünden
35Theog. 291., 53.487,699.425.
248
YENİ CUMHURİYETLER
sonra oligarşinin durumunun düzeltilmesiydi; ama Kleisthenes onun
yerini almayı amaçlıyordu; ve bu açık hale gelince, oligarşi lideri İsa-
goras işe karışmaları için ikinci kez İsparta'ya başvurdu. Kleisthenes
halka başvurarak yanıtladı bunu. Peisistratos'tan ders almış biri ola­
rak, birtakım reformları, yurttaşlık haklarını kazanmış yüzlerce ya­
bancıyı ve köleyi oligarklann önüne yem olarak attı. Bunun sonucu şu
oldu: İsparta kralı eski rejimi yeniden kurmak için İsagoras'm muh­
birliğinde Attika'da yeniden görününce askerleriyle birlikte Akropo-
lis'e kapatıldı ve ancak bir başka müdahalede bulunmamayı kabul et­
tikten sonra serbest bırakıldı. Halkın büyük zaferiydi bu.
Anayasa savaşımı, hakların alınmasında odaklanmıştı. Y urttaşlık
için gereken nitelik bir fratrPnin üyesi olmaktı; fratriler de klan grup­
lan olduğuna göre, bu yurttaş kurulunun sözde hâlâ, eski Attika klan-
lanndan oluşan kabilesel bir topluluk olması demekti. Belki de köy­
lülerin büyük bir bölümü bu klanlara hiçbir zaman girmemişti (Cilt I,
s. 112); ama soylular yalnızca köylülerle uğraştıkları sürece, kendi-
lerininkini elde tutabilmişlerdi. Fakat Solon'un ve Peisistratos'un iz­
lediği ticari genişleme, yayılma politikası sayesinde Attika'ya önemli
sayıda zanaatçı yerleşmişti; fratrilerin üyeliğinin klan üyesi olmayan­
lara da açık tutulması zorunluluğunu getiren bir yasa çıkarılmıştı
(Cilt I, s. 105). Bununla birlikte, oligarklann bu önlemin amacını boşa
çıkarmada büyük ölçüde başanya ulaşmış oldukları açıktı; çünkü,
gördüğümüz gibi, Peisistratos'un destekleyicileri arasında ya frat-
rilerden atılmış ya da atılmak korkusu içinde birçok göçmen vardı. Bu
sınıfın tiranlığa ne çok şey borçlu olduğunu, tiranlık düşünce İsa-
goras'ın yaptığı ilk şeylerden birinin, safkan Atinalı olduklannı ka-
nıtlayamayan çok sayıda yurttaşın yurttaşlık haklanmn ellerinden
alınması da gösteriyor; bundan kısa süre sonra da I spartalılar At-
tika'yı işgal edince, yedi yüzden fazla aile fratrilerden çıkarıldı. Do­
layısıyla, açıkça görünüyor ki, fratrilerdeki oligarşi etkisi hâlâ güç-
lüydü; bundan ötürü de Kleisthenes'in yeni anayasasında fratrilerin
politik işlevleri bir daha canlanmamak üzere ortadan kaldırıldı.
Bu iş kendine özgü bir biçimde yapıldı. Kabilenin yeniden ör­
gütlenmesi yeni bir şey değildi. Öteki Yunan devletlerinde (Cilt II,
s. 38-9) ve Dorların Peloponez'i işgallerinden sonra Attika'da ya­
DEMOKRATİK DEVRİM
249
pılmıştı (Cilt II, s. 126). Fakat insan toplumunun ilk oluşmasından
beri atalarının içinde yaşamış olduğu toplumsal yapının insanların
zihinlerindeki izi öyle derindi ki, bu şekil hâlâ herhangi bir toplumsal
düzenin doğal ve zorunlu temeli olarak somsuz kabul ediliyordu.
Buna göre, Y unanistan'da başka yerlerde olduğu gibi Attika'da da
ilkel kabile sistemi ortadan kaldırıldığında, eski düzenin dış özellikleri
sadık bir biçimde yenisinde de korunmuştu; ve çağdaş bir tarihçinin,
"kabilelerden ve Kleisthenes'in trittyes'lennĞen (kaza) daha yapay
bir sistemin, insanın buluş gücünü geçebileceğine" değgin düşün­
celeri,36 o günlerin Yunanlıları için bunun dünyanın en doğal şeyi ol­
duğu şeklinde yanıtlanabilir.
Yeni sistemin organik birimi, bir klan yerleşimi olarak başlamış
olan dtmos'm (Cilt II, s. 47). Bu yüzden, klan tipi toprak zilyetliği sis­
teminin ortadan kalkışma bağlı olarak bu ilişki büyük ölçüde silinmiş
olsa bile klanla geleneksel bir beraberliği vardı. Kleisthenes'in yaptığı,
her deme'de (nahiye) oturan insanları, seçimle gelen bir başkanı
(dömarchos) olan ve yaşı gelince her erkeğin adının kaydedileceği bir
nüfus kaydının sürdürülmesi de dahil birçok lonca işlevlerini görecek
bir lonca (corporate) olarak örgütlemekti. Bu kayda adının geçmesi
yurttaşlık haklarını da beraberinde getiriyordu. Deme'nin ilk üyeleri,
yeni anayasa kabul edildiğinde o deme içinde oturan erişkin er­
keklerdi; fakat daha sonraki kuşaklarda üyelik soyla sahiplenilir oldu.
Oğul, nerede oturursa otursun babasının deme'sine ait oluyordu. Böy-
lece, zamanla bu birim, kendi başkanı, kendi lonca yaşamı ve kendi
geleneksel bağlantıları olan gerçek bir akrabalık örgütüne dönüştü.
Kleisthenes, klanın çözülmesiyle insanların zihinlerinde kalan boş­
luğu doldurmak için daha iyi bir yol bulamazdı.
Sayıları toplam olarak iki yüzü bulan deme'Ier, trittye ya da kaza
denilen otuz gruba bölünüyordu. Bir grup deme (yani nahiye) frat-
riyle, deme'nin klanla olan ilişkisine sahipti. Hiç de lonca varlığına
sahip değildi bu — yalnızca coğrafik bir birimdi; fakat reformculara,
yeni sistemin gerçekten devrimci özelliğini hiçbir engelle karşılaş­
madan uygulayabilecekleri bir kılıf sağlıyordu. Bu otuz kazadan onu,
kentin içinde ya da yakınında; onu, sahil bölgelerinde; onu da iç böl­
^E . M. Walker, CAH'de 4. 143.
250
YENt CUMHURİYETLER
gelerde yerleşmiş nahiyelerden oluşmuştu. Bu düzenlemenin amacı,
kazaların kabileler halinde nasıl gruplandırılmış olduğunu gördüğü­
müzde açık hale gelecektir.
O zamana kadar dört kabile vardı. Sayıları şimdi ona yüksel­
tilmişti; bu on kabileden her biri, biri kentsel bölgeden, biri sahil böl­
gelerinden, biri de iç bölgelerden olmak üzere üç kaza içeriyordu.
Kent nüfusunun her kabilede güçlendirildiği anlamına geliyordu bu;
Meclisin bütün toplantıları kentte olduğu için de, sayılarıyla orantılı
olmayan bir oy gücü bir araya getirilmiş oluyordu. Böylece, tüccar­
lardan ve zanaatçılardan oluşan orta sınıf, çiftçiler üzerinde devamlı
bir üstünlük sağlıyor ve kırlık yerlerin çıkarları kentlerinkine bağımlı
bir duruma geliyordu.
Kabile sayısındaki artış bir takvim reformuyla bağıntılıydı. Eski
ay-gün takvimi, topluluğun dinsel yaşamında sürüyordu, fakat yıl,
devlet yönetimiyle ilgili amaçlarla otuz altı ya da otuz yedi günlük on
döneme bölünmüştü. Aynı zamanda. Dört Y üzler Konseyi beş yüze
yükseltilmişti — on kabilenin her birinden elli kişi; bu elli yurttaştan
oluşan on kabile grubu, yıl içinde Konseyin daimi komitesi olarak dö­
nüşümlü bir biçimde iş görüyordu.
Yeni Koaseyin üyeleri kura ile seçiliyordu; aynı seçim yöntemi
birkaç yıl sonra devletin en yüksek yetkilileri, ârkhont'laı içinde uy­
gulanmaya başladı. Bununla birlikte. ârkhonf\\i%a. kabul, bir süre,
mülkiyet nitelemesine bağlı oldu, bu da aşağı sınıflan dıştalıyordu.
Devrimin orta sınıf özelliğini açığa vuran bu kısıtlama ancak İ .ö.
465'te şiddetli bir savaşımdan sonra kaldırıldı. Bu yolla, tarihte ilk
kez, her yurttaşın devletin yönetimini paylaşabileceği bir anayasa ya­
ratılmış oldu; ve daha önceki dönemin birbiriyle çatışan güçlerinin
barıştınldığı eski kabile biçimleri örnek olarak alınınca, halk eski
haklarını yeniden istemeye başladı.
Demokratik devrimin biçimi, onun uğruna dövüşmüş ve ondan
esinlenmiş kimselerin bilinçlerinde görünüşü böyleydi; fakat özünde
bu görünüşün tersiydi. Demokratlar zafere ulaşmıştı, umutları ger­
çekleşmişti; ama sonuç, başta yapmak istediklerinin tersiydi. Yeni
anayasa kabilesel örneği bu kadar yakından izlemekle, meta üreti­
minin artışının önündeki temel engellerin ve onlarla birlikte ilkel
toplumsal ilişkilerin son kalıntılarının da ortadan kaldırılmış oldu­
DEMOKRATİK DEVRİM
251
ğunu daha da etkin bir biçimde gizliyordu. Mal sahipleri şimdi bir-
biriyle, açık pazarın "özgürlüğü" içinde eşit kimseler olarak karşı
karşıya geliyorlardı. Demokrasinin parolası, destekleyicilerince "en
uygun ad"37 olduğu ileri sürülen isonomia, yani "yurttaşlık haklarında
eşitlik", sonunda bir addan başka bir şey olmadığım gösterdi; çünkü
daha sonraki bir Yunan tarihçisinin belirttiği gibi, "mülkiyette eşitlik
olmaksızın yasa önünde eşitlik boştur",38 malların özel mülkiye­
tindeyse eşitlik olamaz. Sonuç, sınıf savaşımının, çözüme ulaştırıl­
masından geçtik, daha da şiddetlenmesi oldu. Hepsi bir tek insan top­
luluğunun üyesi soylularla halk arasındaki eski çatışmanın yerine,
köle sahipleriyle köleler arasında bir savaşım ortaya çıktı: toplumun
varlığının üreticisi olan köleler toplum dışına atılmış oluyorlardı
şimdi; bu çelişki, yeni bilgi alanları açarken, demokrasiyi yıkıyor ve
hem toplumda hem de bireyde, tüketimle üretim, düşünceyle eylem
arasında temel bir ayrılık yaratıyordu.
Şimdiye kadar insanın bilebildiği bütün büyüklükler ve güzellikler,
ama aynı zamanda insan toplumunun yüreğindeki yara, uygarlığın bu
aşamasına aittir?9
37Hdt. 3.80.6.
38D. S. 2.39.
39Torr, D. Productive Forces: Social Heiaıir.ns (Üretim Güçlen: Toplumsal biç­
iciler), CoR Mayıs 1946
XI
DEMOKRATİK İDEOLOJİ
1. Toplumsal Adalet
^ OLON İ.Ö. 560-559'da öldü; Anaksimandros ise Sardeis'in düşü­
şünden (İ.Ö. 546) biraz sonra; yani hemen hemen çağdaştılar. Solon
görevinden ayrıldıktan sonra yurt dışına çıktı ve İonia, Lydia da için­
de birçok ülkeyi gezdi; Anaksimandros ya da onun hocası Thales'le
pekâlâ karşılaşmış olabilir oralarda. Bununla birlikte, onun yapıtıyla
ötekilerininki arasında doğrudan bir ilişki yoktur. Ortak özellikleri,
göreceğimiz gibi, dünyaya ortak sınıfsal bakışlarından gelmektedir.
Her üçü de. Tunç Çağından devraldıkları gelenekleri olan, ticari et­
kinlik içine çekilmiş ve dolayısıyla bir yandan yönetici toprak sahibi
oligarşiyle, öte yandan halk kitleleri arasında bir yer tutan ticaret
aristokrasisi denilebilecek bir sınıfa dönüşmüş eski aristokrat ai­
lelerden geliyorlardı.
İlkel düşüncede toplum ve doğa birdi. Thales ve Anaksimandros
doğayı toplumdan ayırdı ve onu insandan bağımsız bir biçimde var
olan bir dış gerçeklik olarak sundu. Aynı şekilde Solon da. toplumu
doğadan ayırdı ve onu insana özgü zorunluluklara dayalı bir ahlâki
düzen olarak sundu. Diğer bir deyişle, Anaksimandros nasıl doğayı
nesnelleştirdiyse Solon da toplumu nesnelleştirdi. Bunun nasıl yapıl­
dığı, en iyi şekilde, adam öldürme yasasının gelişimi üzerinde durula­
rak görülebilir.
İlkel toplumda, bilerek ya da bilmeyerek adam öldürme arasında
hiçbir aynm belirtilmemişti: yani, suçun, onu işleyenin öznel tu­
tumunda değil eylemin doğasında nesnel olarak içerildiğine inanılı­
yordu. Aynı zamanda, bir klandaşı öldürmeyle başka klandan birini
254 YENİ CUMHURİYETLER
öldürme arasına keskin bir sınır çekilmişti. Her bir durumda izlenen
işlem (Cilt 1, s. 88-90) klanın içsel dayanışmasını ve klanlar ara­
sındaki o çok eski düşmanlığı yansıtır. İkinci durumda suç. tazminat
ya da ceza ile tazmin edilecek bir insan gücü kaybı gibi nesnel olarak
ölçülüyordu; ilkindeyse, suçu işleyene bulaşıcı hastalığa yakalanmış,
yani toplumdışı olmuş bir insan gibi davranılıyordu (Cilt I. s. 252).
Kendisiyle temasa geçen herkese hastalık bulaştırabılecek ve doğal
düzenin işleyişini bozabilecek biriydi o. Söylendiğine göre, tüm Y u­
nanistan, Pelops'un işlediği bir cinayet yüzünden susuzluğa uğra­
mıştı.1 Oidipus'un. babasını öldürmesinden sonra bir veba salgım;
Alkmaion'un. annesini öldürmesinden sonraysa üründe kıtlık olmuş­
tu.2 Aiskhylos'un Orestcia'sında. klan ileticinin mitsel cisimlenmesi
olan Erinys’Ier. kurbanlarını barındıran kimseleri ürünlerine hastalık
ve kadınlara kısırlık vererek korkuturlar.3
Kabileden devlete geçişle birlikte, bu uygulamalar ve inançlar,
adam öldürme sorununu aristokrat rahipliğin kontrolü altına sokmak
üzere yeni duruma uyduruldu. Kirlenme düşüncesi tüm toplumu kap­
sayacak şekilde klanın ötesine yayıldı, fakat aynı zamanda uygulan­
ması, yeni arınma pratiği ile sınırlandı; suçlunun, rahipliğin oyuyla
bağışlanması için kullanılıyordu bu. Yönetici sınıf, insanlara şöyle
söylüyor gibiydi sanki: Biz hepimiz bir soydanız, bir yurdun ço­
cuklarıyız hepimiz; bunun için de. adam öldürme, topluluğun tümüne
karşı işlenmiş, güvenilir yetkililerce ele alınması gereken bir suçtur.
Solon anayasada reform yapmaya çağrıldığında durum buydu.
Onun koyduğu yasalarda her yurttaş kendisi zarar gören taraf olmasa
bile yurttaşlarına karşı işlenen suçlar için dava açma hakkına sahip
oldu; her yurttaşın hâkimlerden sonra Meclise temyiz hakkı vardı.
Nedeni, "zarar görmüşler kadar zarar görmemişlerin de öne çıkıp suç
işleyenleri cezalandırmasını" sağlamak4 ve böylece "sevgide ve nef­
‘A pld.2.12.6.
2Aynı yerde. 3. 7. 5. Bir '»manlar. Kadmosoğullanndan gelen Ispaıtalı Aigid’ler
arasında çocuk ölümleri yaygıodı: Oidipus'a ve Laios Eriny'leri adına bir tapınak yap­
tıktan sonra düzelmiş oldu bu durum: Hdl. 4.149.
3A. Eu . 781-96=778-92.
4Plu. Sol. 18.
DEMOKRATİK İDEOLOJ İ
255
rette ortak"5 bir topluluk yaratmaktı. Bu kararlar ve onların ardın­
daki espriye daha sonraları demokrasinin asıl özellikleri olarak ba­
kılıyordu. Dolayısıyla, iyi ya da kötü yazgının nedeni doğal ya da do­
ğaüstü değil toplumsaldı:
Yasasızlık kente en büyiik helaları getirir, oysa yasalara uygunluk
her şeyi güzel ve düzgün kılar, kölüliik yapanları devamlı önler, pü 
rüzleri düzeltir, aşırılıkları kontrol eder, gururu kırar, harabe çi 
çeklerini soldurur.6
"Harabe çiçekleri", Erinys'ler ürünü yaktığında toplanan hasattır.
Eski bir düşünceydi bu. Solon'un burada söylediği şu: bütün üyeler
etkin bir biçimde el ele verirse, topluluk, bir iç kontrol sistemiyle var­
lığını iyi bir durumda sürdürebilir. Bunu söylemekle, kuşkusuz, tan­
rıları dışlamıyor, ama demek istiyor ki, tanrıların isteğidir bu, ve eğer
kent kötü günlere düşerse bunun suçu yurttaşların kendilerindedir:
Kentimiz, Zeus'ıın izniyle ya da kutsal ölümsüzlerin çabasıyla hiç 
bir zaman yok olmayacak, bizim Atina'da böyle büyük koruyucu 
larımız var, yukardan bize bakıyor ve ellerini uzatıyor bize; ama
yurttaşların kendileri, kendi budalalıklarıyla ve paranın çekiciliğiyle
ve belâ getiren gurura kendilerini o kadar kolayca kaptıran halk ön 
derlerinin haksız amaçlarıyla onu yıkmayı seçiyor?
Öyleyse halk niçin böyle kendi çıkarlarına ters hareket edecek
kadar kötüydü? Reformların başarısızlığı sonucu sivil çabalara bir son
vermek zorunda kaldığında karşısına bu soru çıktığında Solon, kendi
sınıfından göründüğü şekliyle eski demokrasinin temel çelişkisini
açıklar. Y asasızlığa bir sınır koymuştur, ama zenginliklerin "sınırı ol­
madığını" kabul etmeye zorlanmıştır. Y asa önünde eşitliği (isonomia)
kurmuştur, ama mülkiyet eşitliğini (isomoiria) kuramamıştır; tersine,
5A. Eu. 985-7.
6SoL3.32-5.
n
Aynı yerde. 3. 1-8.
256
YENt CUMHURİYETLER
köylülerin toprağın yeniden dağıtılması isteğine şiddetle karşı çık­
mıştır. Ayrıca, kamu görevlerine kabul edilmeyi bir sıra mülkiyet ni­
teliklerine bağlı kılmakla, zenginler için kontroldışı olduğunu kabul
ettiği aynı etmenle orantılı olarak bir dereceye kadar politik iktidarı
garanti etmiştir:
Birçok kötü insan zengin, birçok iyi insansa yoksul; ama doğruluğu
zenginliklere değişmeyeceğiz biz, çünkü doğruluk daima güvenlidir,
oysa para hep bir elden başkasına geçip durur*
Sonuç olarak, kabilesel öç alma ve kalıtsal bela, bir sıra diğer kö­
tülüklerle birlikte durdurulurken, topluluk şimdi yeni bir güçle, zıt-
lann yeni bir çelişkisini, zenginlerle yoksullar arasındaki çelişkiyi ser­
best bırakan paranın dolaşımı ile harekete geçirilmektedir. Zenginler,
hep daha fazlasına erişerek kendi kendilerini yoksullaştırana kadar
yoksullara çullanırlar; yoksullar, sıralan geldiğinde aynı kadere uğra­
mak için zenginlere başkaldınr ve soyar onları: böylece Anaksiman-
dros'un evreninde olduğu gibi onlar "zamanın emrinde, yanlışların­
dan dolayı birbirine ödence verirler” (s. 175).
Solon, yeni orta sınıfın önderi olarak, köylülerle toprak sahipleri
arasında, ortada, yerini almıştır: birincilere sadece kendileri için ye­
terli düşündüğü gücü vermekte, İkincileriyse insaflı olmaları için
uyarmakta, hiçbir tarafa haksız bir üstünlük bırakmamaktadır. Ara­
cılığının başarısızlığa uğradığı ortaya çıkınca, gerçek zenginliğin
maddi ve nesnel olmayıp tinsel ve öznel olduğu özürüne sarıldı:
Katırları ve atları, buğdaya kesmiş toprakları, bir dolu gümüşü ve
altını olan insan, zenginlikçe, karnını tok, sırtını pek, ayaklarını sağ 
lam hissetmekten başka şeyi olmayan insana eşittir.9
Atina demokrasisinin öncüsünün ağzından çıkan bu paradoks, nihai
çöküşünü daha şimdiden göstermektedir. Doğru olsaydı tanışabilirdi
insan; insanlar, hayvanlardan daha iyi bir durumda değildir, tersine
8 Aynı yerde. 4.9-12.
9Aym yerde, 14.
DEMOKRATİK tDEOLOJ İ
257
daha kötü durumdadır, çünkü hayvanlar bir türlü doymak bilmeyen
hırsların pençesinde değildir; üç yüzyıl kadar sonra, zenginle yoksul
arasındaki savaşım her zamankinden daha şiddetli hale geldiğinde,
Atînalı bir şairin sözlerinde ortaya çıkan sonuç budur:
Üç kez daha mutludur hayvanlar, daha rahat,
Akıllan bu şeylerde olmadığı için, istemedikleri için
Ne bunlan, ne de zararlı fazlalıktan —
Y asalan kendi doğalarıdır onların; ama yaşamı
İnsanın fazladır taşıyabileceğinden — o,
Hayallerinin kölesidir, yasalar icat etmiştir.10
2. Moira ve Metron
Bu incelemenin birinci cildinde moira fikri, topluluğun her üye­
sinin ortak çalışmanın ürününden kendine düşen hakça payı aldığı
ilkel ortaklaşmacılığa kadar izlenmişti geriye doğru. Mitsel figürler
olarak Moira'lar, bu eşit hakların devamı anlamına geldiğine ina­
nılan anaerkil klanın kadın atalarını temsil ediyordu; aynı şekilde
Erinys'ler de, kökeninde, olumsuz görünümleriyle aym kadın ata­
lardan başka bir şey değildi: işlevleri, Moira'larda cisimleşmiş olan
atasal bölüşmenin sınırlarını aşanları cezalandırmaktı. Aynı zaman­
da, kabile toplumundan devlete geçiş döneminde bu figürlerin krallığı
temsil eden Zeus'a, daha sonra da Dike’ye bağlandığı gösterilmişti
(Cilt II, s. 71-72). Şimdi Dike'nin anlamını daha açıkça anlayacak bir
durumdayız.
Sözcüğün biçimsel evrimi daha önce tartışılmıştı: 1) "yol", 2) "gö­
renek", 3) "öç alma" ya da "cezalandırma", 4) "yargı", 5) "Adalet
Tanrıçası", 6) "soyut adalet fikri" (Cilt I, s. 128-130). Son iki anlam
ilk kez Hesiodos'un ve Solon’un şiirlerinde kendini gösterir. Erinys'le-
rin yerine kullanılan bir sözcük olarak Dike'nin anlamı, en iyi biçim­
de Solon'un aşağıdaki satırlarında görülebilir:
10Philemo 93.
258
YENt CUMHURİYETLER
insanlar haksız eylemlerle zenginleşmeye yatkındırlar; kutsal ya
da kamusal mülkü aytrmaksıztn, neler olduğunu, daha önce neler
olmuş olduğunu sessizce kaydeden ve zamanı gelince hiç şaşmaksızın
eksiksiz öç almak için ortaya çıkan Adalet'in görkemli temellerine
karşı kendilerini korumaksızın birbirinin elinden kaparlar, yürütürler
mallarını. O zaman, nihayet, sağaltılmaz bir hastalık dolaşır tüm
kenti, çok geçmez köleliğin ellerine düşer kent, savaşlar, boğaz boğaza
kavgalar başlar, birçok kimse yok olur gençliğinin baharında.11
Yani, Dike, yanlış iş yapanları cezalandırmak için insanların işlerine
karışır; bu karışma tüm topluluğu etkiler ve yaşam kaybı ile sonuç­
lanır. Bütün bu olanlarda Dike, Erinys'lerin aynını yapar, ama bir
farkla: Verdiği hastalık bedensel değil toplumsaldır; salgın ya da açlık,
kıtlık değil, baskı ve iç savaştır.
Bu nedenle, diyebiliriz ki, Erinys’ler eskiyi korurken Dike yeni dü­
zenin koruyuculuğunu yapar. Erinys'ler nasıl Moria’nın ihlâlini ce-
zalandırıyorsa. Dike de Metron'un ihlâlini cezalandırır. Metron ne­
dir?
Toprak aristokrasisi yönetiminde toprağı işleyenler ürünlerinin
büyük kısmını başkana vermek zorundaydılar. Homeros'un şiirlerinde
metron sözcüğü yalnızca somut anlamında: ölçen çubuk ya da ölçülen
mısır, yağ, şarap miktarı olarak kullanılır; ama Hesiodos'ta ahlâki bir
soyutlamayı — "uygun ölçü" ya da "insaf' anlamlarını belirtmek için
de kullanılır.12Yeni üretim ilişkileri ahlâki bir kural olarak yansıtıl­
maktaydı. bu da üzerlerine bir olumlama kılıfı giydiriyordu. Nitekim.
Metron, olumsuz yüzü vurgulanmak istenen Moira'nın yeni şeklidir:
atasözünde söylendiği gibi, "her şeyin fazlası zarardır". Delphoi tapı­
nağının üzerine kazınmış olan "Kendini bil" sözleri de aynı anlam­
daydı: insan kendi sınırlarını bilmeli ve bir tanrı olmaya kalkışarak
günah cezasına çağrı çıkarmamalıdır. Bütün büyük umutların büyük
hırsların kötülenebilir olması bu bakışın içinde vardır. Öyleyse Moira.
herkesin doğuştan hakkını oluşturan eşit "pay"ı belirtirken. Metron,
insanın aşmaması gereken sınırlı bir "ölçü"ye hakkı olduğunu gös­
terir. Aristokratça anlayış böyleydi.
11Sol. 3. 11-20.
12Hes. Op. 694.
DEMOKRATİK tDEOLOJ t
259
Solon, sözcüğün olumlu yönünü biraz olsun diriltmek için yeniden
yorumladı onu. Gördüğümüz gibi, reformlarında toprak sahiplerinin,
onları aşırılıklara itmesini önlemek için halka "yetecek kadar güç"
vermeyi amaçlıyordu. Genellikle bu ilkenin uygulanmasıyla zıtların
çatışmasının, ortadan kaldırılmazsa da kontrol altında tutulabilece­
ğine inanıyordu. Y azılarından birinde, "şeyleri tek başına sınırları
içinde tutan aklın gizli ölçüsünü kavramak ne zormuş!"13der. Bağ­
lamı yitmiş, ama kastettiği şey açık. Sınıf savaşımına akılcı bir yak­
laşım. Çatışan sınıflara, dizginsiz çatışmanın mutlaka kendi yı­
kımlarıyla sonuçlanacağı bir anlatılabilse, o zaman kendi çıkarları
adına bu çatışmaya bir sınır koyarlardı. Bir yanılsamaydı bu. Politik
baskıya bir sınır koymuştu kendisi, ama ekonomik sömürüye karşı
hiçbir sınır getirmemişti, böylece politik baskı yeniden patlak ver­
mişti. Kendisinin de itiraf ettiği gibi "Zenginliğin sonu yoktur."14Bu
aforizmada. ekonomik değer konusunda tüm öznel anlayışına karşın
nesnel bir ekonomik gerçeği dile getiriyordu:
Melalann basit dolaşımı (satı.n almak için satmak), dolaşım ala 
nının dışında yatan bir süreci işletmek için bir araçtır — gerek 
sinimlerin doyurulması için kullanım-değerleriniıı edinilmesi aracı.
Öte yatıdan, paranın kapital olarak dolaşımı kendi içinde bir amaç 
tır. çünkü değerin artması ancak bu durmadan yenilenen hareket
içinde meydana gelebilir. Sonuç olarak, kapitalin dolaşımının sı 
nırları yoktur.15
Bu düşüncelerin daha ilerdeki gelişimini izlemeden önce, aynı dö­
nemde kabilesel Moira kavramının halk kitleleri tarafından nasıl yo­
l3Sol. 16.
14Aynı yerde, I. 71.
15Marx, K. K. I. s. 12-9 bkz. Arist. Pol. 1.9.13: "Tıpkı bir sona götüren bir yol değil,
kendisi bir son olan her sanatın amaçlarının sının olmayışı gibi; çünkü o, hep bu sona
biraz daha yaklaşmayı anyordur, oysa bir sona giden yolu izleyen sanatlar, kendilerine
kendi hedeflerince zorla kabul ettirilen bir sınırlan olduğu için sınırsız değildirler; para
kazanma da böyle: paranın ele geçirilmesinde, bu türden bir servetten ibaret olan
amacının sının yoktur."
260
YENİ CUMHURİYETLER
rumlanmakta olduğunu düşünmeliyiz. Köleliğe sürüklenmiş olan At-
tika köylülerinin Amos’u yoktu, ama zanaatçılarla birlikte demokra­
tik devrimde etkin bir rol oynadılar, dolayısıyla demokrasi düşünce­
sine özel bir katkıda bulundular.
3. Orfecilik
"Yönetici sınıfın düşünceleri her çağda yönetici düşünceler ol­
muştur."16 Y önetilen sınıfın (uyrukların) fikirleri, yönetici fikirler
olma sürecinde bulundukları devrimci dönemler dışında daima baskı
altında tutulur ve çarpıtılır yönetici sınıf tarafından. Dahası, sınıflı
toplum zihinsel ve bedensel çalışma arasındaki bölünmeye da­
yandığından, bedence etkin fakat zihnen edilgin olan yönetilen sınıfın
fikirleri, kuramsal, soyut ve nesnel olmaktan çok pratik, somut ve
öznel olma eğilimindedir. Görmüş olduğumuz gibi. Y unanistan'da ve
Çin'de benzeri şekilde doğal felsefenin ortaya çıkışı, ancak üretim ça­
lışmasından kopmuş, boş zamanı olan sınıfın varlığıyla ulaşıla­
bileceğe benzer belli bir entelektüel gelişmeyi —özellikle, soyutlama
ve nesnelleştirme gücü— gerektiriyordu; daha sonra da göreceğimiz
gibi, kuramın pratikten bu ayrılışı hızla, kuramın kendisinin, üretim
sürecindeki köklerinden koparılmış olduğu için, zayıflama, çürüme
eğilimi gösterdiği noktaya ulaştı.
Devrimci dönemin, politik olduğu kadar ideolojik açıdan da
önemli bir özelliği, yönetici sınıfın bir bölümünün, özellikle de gelişi­
minin kuramsal sorunlarıyla ilgilenen bölümünün, bağlılığını yeni,
devrimci sınıfa çevirmesi ve yeni ideolojinin dile getirilmesinde etkin
bir rol oynamasıdır.17Bu yolla, yeni yönetici sınıf o zamana kadar
çarpıtılmış ve bastırılmış kendi fikirlerini dile getirirken aynı za­
manda eski fikirlerdeki yaratıcı olan her şeyi devralır ve geliştirir.
Yeni ideoloji bu kaynakların her ikisinden oluşur ve yeni sınıfın ken­
disi birleşik olduğu ölçüde bir birlik oluşturur. Bununla birlikte, ge-
16Marx-Engels. Alman İdeolojisi, s. 39.
17Marx-Engels, Manifesto, s. 216.
DEMOKRATİK İDEOLOJ İ
261
nellikle bu tür dönemlerde bir değil iki yönetilen sınıf buluruz: biri
devrime önderlik eden, ötekiyse onun desteğinde yeniden toparlanan
bir sınıf. Bu koşullarda, üstün çıkan, önder devrimci sınıfın fikirleri
olur: gerçekte onlardan geldiği için kendisine bağlaşık olan smıfın-
kilere yakından benzeyen fikirler, tıpkı, önder sınıfın kendisinin, üre­
tim tarzının gelişmesi sürecinde öteki sınıfın içinden çıkışı gibi.
Bu düşünceleri, incelediğimiz döneme uygularsak, demokratik dü­
şüncede üç ana yönseme ayırdedebiliriz. Miletos'ta Anaksimand-
ros'un ve Atina'da Solon'un temsil ettiği birincisi; aristokrasinin yeni
tüccar sınıfıyla kader birliği eden bölümünün biçim verdiği ve ge­
liştirdiği eski aristokratik gelenekten ibarettir. Bu konu tartışıldı.
Mülkünden edilmiş köylülerin gelenek ve emellerini cisimleştiren
İkincisi, doğası gereği, herhangi bir ünlü adla temsil edilmemektedir;
ama, mitsel Orpheus figürüyle ilişkili olan mitsel tapınmalarda ara­
nabilir. Bu bölümün kalan kısmında bunun üzerinde duracağız. Diğer
ikisinin bir bireşimi olarak bakılabilecek üçüncüsü ise Pythago-
ras'çılıktır.
Peisistratos eski soylulara karşı halkın desteğini harekete geçirme
politikasına uygun olarak Dionisos tapanlarını resmen destekliyordu;
bu tapımlar, kökeninde çok eski olmalarına karşın. —gerçekte, ilkel
tarım büyüsünden geldikleri için adını taşıdıkları tanndan da es­
kiydiler bunlar— o sırada yeni biçimler alıyorlardı. Bu türlü tapan­
ların toprağa sahip olan aristokratlar arasında değil de toprağı işleyen
köylüler arasında yaşar durumda kalması doğaldı.
Peisistratos böyle bir politika izleyen ilk tiran değildi. Korinthos'lu
Periandros, sarayında Lesbos-Methymna'lı Arion adlı bir şair ağır­
lardı: bu şair, Periandros'un korumasında, Dionisos'a yazılan koral
od'un bir biçimi olan dithyramb'ı bulmuştur. Arion'un öyküsünü He-
rodotos anlatıyor.18Şair uzun bir süre sarayda kaldıktan sonra batıya
göç eder ve orada çok para kazanır. Korinthos'a dönmek isteyince bir
Korinthos gemisi kiralar ve güney İ talya'da Taras'tan yelken açar.
Yolculuk sırasında gemiciler onu öldürüp parasını almak için bir plan
kurarlar. Arion planı öğrenir ve hayatını bağışlamaları için onlara
18Hdt. 1.234.
262
YENt CUMHURİYETLER
yalvarır. Kabul etmezler, fakat öyle ünlü bir şarkıcıyı dinlemek is­
tedikleri için de son bir şarkı söyledikten sonra kendini güverteden
aşağı atmasına razı olurlar. Tören giysilerini giymiş olan şair lirini
alır, şarkısını söyler ve kendini denize atar. Orada bir yunusbalığı
beklemektedir onu. Tainaron Burnu'nda güvenle kıyıya çıkarır.
Bu, tarih değil söylencedir. Dionisos'un kendisinin korsanlar ta­
rafından kaçırıldığı söylenir;19dinsel törene bağlı bir başka söylen­
cedeyse kendini denize atar.20 Orpheus, Pangaion dağında Bakkha'lar
tarafından parça parça edildikten sonra başı Hebros nehrine atıldı.21
Tainaron Burnu, Hades'e giriş yerlerinden biriydi; Orpheus'un, karısı
Eurydike'yi ararken gökten indiği yerdi.22 Fakat öykü mitsel de olsa
tarihsel bir konuma sahiptir. Korinthos belki de anakarada tiranlık
kurulacak tek kentti; Lesbos ise bir diktatör'ün, Pittakos'un yöneti­
mindeydi. Orpheus'un başının Lesbos kıyılarına atıldığına ve kutsal
bir yadigâr olarak orada saklandığına değgin bir söylence vardı;
Arion'un doğum yeri olan Lesbos'daki Methymna'da bazı balıkçıların
ağlarında Dionisos'un başını temsil eden zeytin ağacından yapılma
bir mask çıktığı söylenir.23Nihayet, Arion'un dönüş yolculuğunda ge­
miye bindiği yer olan Taras'm en eski sikkeleri üzerinde bir yunus-
balığının sınma binmiş bir insan figürü vardı.24 Bu kanıtların bizi gö­
türdüğü sonuç, Orfeci hareketin Trakya'da başladığı ve ticaretin izin­
de Lesbos'a ve Korinthos'a daha sonra da İtalya'ya ve Sicilya'ya ya­
yıldığıdır. Orpheus'un kendisiyle ilgili, onu ağız birliğiyle bir Make­
donyalI ya da Trakyalı sayan söylencelere uygun düşmektedir bu.25
19Hom. H. 7, bkz. Apld. 3. 5. 3.: "Dionisos kendisini tkaria'dan Naksos’a götürmesi
için Tyrrhenian korsanlarına ait bir gemi kiraladı. Onu Naksos'tan öteye. Küçük
Asya'ya götürdüler; orada satacaklardı, fakat o kürekleri ve direği yılana döndürdü ve
tekneyi sarmaşığa ve flüt sesine boğdu; korsanlar çıldırdılar ve denize attılar kendilerini
ve yunusbalıklanna döndüler."
20Aynı yerde, 6. 130-7.
21Kcm, O. Orplticonım Fragntenta, s. 33-40. Berlin 1922.
22Aynı yerde, 65.
23Philost. Her. 2.36 Paus. 10. 19.3.
24Seltman, C. T. A Book o f Greek Coins (Yunan Sikkeleri Kitabı) Londra, 1952,
s. 11.
“ Kem. 10-3.
DEMOKRATİK İDEOLOJ İ
263
Orfeciler, önderleri. Erginleme Törenleri (Cilt II, s. 326) adlı ki­
tabın yazan Onomakritos'un koruyucusu Peisistratos zamanında
Atina'ya yerleştirildiler. Hareketin doğrudan Trakya'dan Attika’ya
ulaştığı kanıtlanamamıştır; fakat, tiranın Pangaion Dağıyla ilişkileri
göz önüne alınırsa, pek olasılık dışı görülmemektedir bu; hele hele
Semachidai’lerin madenci köyünde Semacheion adlı bir Dionisos ta­
pınağı ve tanrının gelişine değgin yerel bir söylence olduğunu öğ­
rendikten sonra.26
Hareketin köylüler arasında başladığı varsayımı, Orfeci edebiyatı
Hesiodos'un şiirleriyle karşılaştırdığımızda daha da destek kazanıyor.
Orfeci yazarlar Homeros'a hemen hemen hiçbir şey borçlu değillerdi,
ama Hesiodos'a borçları çok büyüktü. Önemlidir bu, çünkü kendisi
büyük bir çiftçi olan Hesiodos şiirlerinde öncelikle köylülere seslenir­
di.
Orfecilerin değişik birkaç şekilde kendi tanndoğumiarı (the-
ogony) vardı, fakat bunun Hesiodos'unkiyle ilgisi şaşmazdır. Başlan­
gıçta Zaman vardı. Sonra Gök (Aither) ve Boşluk oluştu, Zaman
onlardan gümüş bir yumurta yaptı, Phanes ya da Aşk bu yumurtadan
çıktı. Zeus soyu Hesiodos'taki gibidir, fakat iktidara gelince Phanes'i
yutar ve böylece onunla birleştirir kendini. Persephone'a göre, daha
bir çocukken Titan'lar tarafından yakalanan, parça parça edilen ve
yenilip yutulan Dionisos'un babası olmuştur Zeus. Söylencenin bu
kısmı Orfeci omophagia töreninde oynanırdı: totem ayininin bir bi­
çimi olan bu oyunda, normal olarak et yemeyen erginlenenler bir bo­
ğanın etini çiğ çiğ yerlerdi. Zeus, Titanların yaptığını öğrenince yıl­
dırımla yaktı onları ve ne olduysa —söylence bu noktada de­
ğişiyor— öldürülen tanrı tekrar yaşama döndü. Y ıldırım Titanlara
çarptığında hâlâ kurbanlarının kanı kokuyordu üzerlerinde; ve bu
kan ve kül karışımındandır ki insan soyu yaratıldı. İnsanın doğasının
kısmen iyi kısmen kötü olmasının nedeni budur: kendine karşı bö­
lünmüştür.27
Orfeciler, adalet anlayışlarında da Hesiodos'u izlemişlerdir. İşler
ve Günler'de Dike, yanlış ve çarpık yargılar veren soyluların kö-
“ Philoclı. 78.
270rph. fr. 220.232.
264
YEM CUMHURİYETLER
tülüğüne dikkati çekerek Zeus'un sağ elinde oturur;28 Orfeci yazı­
larda da tanrıçayı aynı şekilde Zeus'un tahtının yanında göklerden
aşağıya bakar ve insanın yaşamını seyreder görürüz.29 Nihayet, He-
siodos'un yaratıcı bir güç olarak Aşk kavramı aristokratik düşünceye
doğrudan bir meydan okuma olarak geliştirilmiştir. Soylulara göre
Aşk tehlikeli bir şeydi, çünkü arzuyu, hırsı, hoşnutsuzluğu ifade edi­
yordu. Aristokratik düşüncenin eğilimi, şeyleri bölmek ve ayn tut­
maktı. Orfecilere göre saygı duyulacak bir şeydi o, çünkü ayrılmış, bö­
lünmüş şeyin bir araya getirilmesi, kaybolmuş şeyin yeniden ele
geçirilmesi işini görüyordu. Orfecilerle ortak birçok şeyi olan Em-
pedokles'in felsefesinde dünyayı bir araya getiren Aşk, onu ayıransa
Çaba'dır; Aşk Çaba’yı yendiğinde dünya güzeldir. Halk düşünce­
sindeki eğilim, birleştirmekti.
Orfeciliğin özü, tarımsal büyüden ve sonunda ilkel erginlemeden
gelen gizemsel öğretisindedir. Orfeci mysterialarda. Eleusis ve Hı­
ristiyan, aslında bütün gizemsel dinlerde olduğu gibi ilkel er­
ginlemenin biçimi eskiden devralınmış ve yeni bir özle doldurulmuştu
içleri. İlkel erginleme, genci gerçek yaşama hazırlama gibi pratik bir
göreve yönelikti (Cilt I, s. 51). Gizemsel erginleme, adayı, bu dünyaya
değil ötekine, yaşama değil ölüme hazırlamaya yönelikti. Doğuştan
gelen hakları ellerinden alınmış sömürülenler ve mülksüzler, yüz­
lerini umutsuzluk içinde, gerçek yaşamdan, yitirilmiş kalıtlarını ge­
lecek yalancı bir dünyada yeniden ele geçirecekleri umuduna dön­
dürürler (Cilt II, s. 73). Bu tür bir gizemsel hareket, sınıf savaşımında
ideolojik bir silah olarak iki zıt görünüm sergiler. Bir yandan, gerçek
yoksulluğun bir anlatımı ve ona karşı bir protesto olduğu sürece, dev­
rimci önderlik koşuluyla sınıf bilinci taşıyan bir politik hareket ola­
bilir. Öte yandan, böyle bir önderliğin yokluğunda, yönetici sınıf ta­
rafından dikkati gerçek savaşımdan saptırıp böylece hareketin için­
den çıktığı yoksulluğu sürdürmenin bir aracı olarak da kullanılabilir.
Altıncı yüzyıl Attika'sında bu eğilimlerden birincisini, yakın halk kö­
keni ve devlet kontrolünden özgürlüğü yönünden Eleusis Myste-
ria'larmdan farklılık gösteren Orfecilik temsil ediyordu; fakat ondan
sonraki yüzyıl boyunca olumlu değerini yitirdi ve öteki dünyadaki
28Hm. Op. 254-60.
29Ps. D. 25. 11 (Kem 94).
DEMOKRATİK İDEOLOJ İ
265
kurtuluş için hazır reçeteler sunmada birbiriyle yanşan birçok gizemli
tapımlardan —Eleusis, Bendis, Attis Mysteria'Iarı— biri oldu.
Orfeci öğretiye göre yaşam, Titan lann günahından dolayı insanın
ödediği cezadır. Onun ölümsüz parçası ölümlü olanın içinde saklıdır;
tin, bedende hapsedilmiştir. Beden, tinin mezarıdır.30 Bizler, uygun
gördükleri zaman bizleri yaşam hapishanesinden salıverecek olan
tanrıların köleleriyiz.31 Bütün yaşam, ölümün bir denemesidir. Tin
ancak ölüm yoluyla hapishanesinden kurtulup bedenin kötülüklerin­
den sıyrılabilir. Yaşam ölümdür, ölümse yaşam.32 Ölümden sonra tin
yargıya çekilir. Eğer beden sağaltılamayacak kadar derinden çürü­
müşse, Tartarus'un yeraltı hapishanelerinde sonsuz işkenceye teslim
edilir. Sağaltılabilir gibiyse, temizlenir ve ıslah edilir, sonra da ce­
zasını yenilemek üzere tekrar dünyaya gönderilir. Bedeni lekesiz üç
kez yaşadıktan sonra sonsuza kadar salıverilir ve gökte kutsal kişilere
yoldaşlık etmeye gider.33
Platon'da bulduğumuz şekliyle öğreti böyledir. Son şeklini alması
epeyce zaman almış olmalı; altıncı yüzyılda, kuşkusuz, hâlâ geliş­
memiş durumdaydı, fakat açık bir çizgi daha görülür onda: köle, sa­
hibi için neyse, insan tanrı için, beden de tin için odur. Tin, yönetici ve
efendidir; bedense onun kulu, kölesi.34 Bu ikicilik (dualism) Yunan
düşüncesinde yeni bir şeydir. Miletos felsefesinde ya da Homeros'un
şiirlerinde hiçbir yerde tinin böyle tümüyle bedenden ayrı, biri kat­
kısız temiz, biri çürümüş, biri kutsal, öteki ölümlü olduğu anlayışına
uygun düşen bir şey yoktur. Bunun toplumsal kökenine genel olarak
değinilmişti; şimdi, öğretinin açımlandığı simgeciliği gözden geçirerek
onu daha kesin olarak tanımlamaya gideceğiz.
30P1. Org. 492-3, Crat. 400c, E. fr. 38, Philol. 14.
31H. Pltdo. 62d.
32E. fr. 638.
33Pİ. fr. 129-33, Pl. Phdo. 70c, 107c-114c, Phdr. 248c-d.
34P1. Phdo. 62b-d.
266
YENt CUMHURİYETLER
4. İkiciliğin Kökeni
İşte tam kabile toplumunun son izlerinin silindiği bu dönemde
Moira'nın yanı başında Orfeci Ananke figürü ortaya çıkar. Bu sözcük
çoğu kez "zorunluluk" olarak çevrilir, birçok bağlamda kullanılır,
fakat gerçek anlamı daha somuttur: "zor. zorlama" ya da "baskı".
Yazında Ananke ilk kez. ikisi de Orfeciliğin etkisinde kalmış olan He-
rakleitos ve Parmenides'in yazılarında görülür. Herakleitos, Ananke ile
Moira'yı. gerçekten birbirinin aynı olarak tutar, birbirine bağlar; Par­
menides. Moira. Dike ve Ananke’ye aynı nitelemeleri verir.35 Bir
yüzyıl sonra Platon'un Cumhuriyet’inde Ananke Moira’nın yerini tu­
tar ve hattâ onun iğiyle donanır.36
Homeros'tan başlayarak tüm Yunan yazınında anânke, "zor­
lama" ve douleia "kölelik" fikirleri birbiriyle yakından ilişkilidir; bi­
rincisi devamlı olarak hem kölelik statüsünü hem de kölelerin ko-
şuldukları zor çalışmayı ve işkenceleri belirtmek için kullanılırdı.37
Kırbaç altında, birbirine zincirle bağlanmış gruplar halinde ulaşımda
ve toprağı işlemede çalışan kölelerin bu görünümü, boyunduruk im­
gesini ya da öküz sürüsünü akla getirirdi; bundan dolayı da, zygon
"boyunduruk" terimi, hem douleia hem de ananke ile geleneksel ola­
rak eşdeş bir eğretilemedir.38Y eraltını gösteren Orfeci bir resimde la­
netlenmiş günahkâr Sisyphos'u görürüz: taşını tepe yukarı sürmekte,
o sırada onun üzerinde, elinde kırbacıyla köle sürücüsü Ananke dur­
maktadır.39 Ananke. toplumun çalışan üyelerine emeklerinin ürü­
nünde onları çalışır durumda tutmaya yetecek en az paydan fazlasını
vermeme ilkesini temsil eder. Moira, Ananke olunca onun zıddına
dönüştü.
35llcracl. A 8, Parm. 1.14,28,8. 14.30,37, 10.6; Cilt 1-2, s. 70.
36P1. Rp. 616c.
37Aynı yerde, 6.458. Tyrt. 5.2, A. Ag. 1026=1042.1055=1071, Ch. 74-6=76-7. Per.
590=587, E. Hec. 1293-5, vb.; Hdl. I. 116. Antıpho625, vb.
38A. Ag. 228=218, Pr. 107-8. 698-9=671-2, S. Ph. 1025. E. Or. 1130, bkz. A. Ag.
944=953, 1225=1226, S. fr. 532, vb.
39Guthrie, W. K., Orpheus and Greek Religion (Örfe vc Yunan Dini), Londra,
1935. s. 190.
DEMOKRATİK İDEOLOJ İ
267
Orfecilerin öteki dünyada okumak üzere öğrendikleri formül­
lerden biri şudur:
Y oksulluk çemberinden uçtum geçtim
Ve hızlı ayaklarla ulaştım özlenen çelenge.40
İkinci dize, ilkel erginlemeden gelen, yaşamın sert bir sınav ya da
yarış olduğu (Cilt I. s. 54) fikrine gönderme yapıyor. Burada bizi asıl
ilgilendiren, birincisidir. Çoğunlukla adlandırıldığı gibi. Doğum,
Kader ya da Zorunluluk çemberinde totemci doğum ve ölüm çev­
rimini görüyoruz, fakat ilkel kavram yeniden yorumlanmakta ve
çağdaş bir imgeyle dile getirilmektedir. Çember, ellerinden ve ayak­
larından ona bağlanmış olan köleleri cezalandırmak için kullanılan
bir işkence aracı idi.41Dolayısıyla doğum çemberinden uçup geçmek,
ölümlülüğün yoksulluklarından kaçıp kurtulmak demekti.
Bu fikirleri akılda tutarak Laurion gümüş madenlerindeki çalışına
koşullarını gözden geçirelim.
Frazer, maden ocaklarını şöyle anlatıyor:
Laurion tepeleri böyle işte; yaklaşık on bir mil kuzeye ve güneye,
beş mil de doğuya ve batıya uzanıyor. Yer yer, eski gümüş madenle 
rinin kuyuları ve galerileriyle bir peteğe dönüşmüş, her bir yanda yı 
ğınlarla cüruf ve fırın yıkıntıları görünüyor. 2000'deıı fazla eski
maden kuyusu sayılmakta. Bazıları dikine iniyor, derinlikleri 195 ile
120 mt. arasında değişiyor. Bu dikine kuyuların yan taraflarında belki
de merdivenlerin tuttııruldıtğu delikler var. Öteki kuyular yana doğru,
içlerinde basamaklar kazılmış. Kuyuların şekilleri hemen hemen de 
ğişmiyor, 1,8 mt. genişliğinde kareler. 24-30 metre derinlik arasında
galeriler başlıyor. Bu galerilerin tavanı, bazen dik durumda bı-
raktlmış doğal kaya parçalarıyla, bazen de dikilmiş direklerle dcs-
^Orph. fr. 32c. 6-7; Thomson. G. The Wheel and the Crown (Tekerlek ve Taç),
Cr. 59.9.
41P1. M. 509c, Luc. Deor. 6. 5, Anac. 54.7, Ar. Pa. 452, Pl. 875, Andoc.. 1.43, An-
tipho 5.40. D. 39.40. Plu. M. 19e. 509b, cf. Rp. 361c, Grg. 473c; Oıph. fr. 230, D. L. 8.
14.
268 YENİ CUMHURİYETLER
tekleniyor. Doğal kayadan payandalarda maden cevheri bulunuyorsa,
maden sahipleri açgözlülükle onları yerlerinden çıkarmak isterdi. Bu
tehlikeli iç, büyük bir suçtu yasaya göre: hatip Lykourgas zamanında
bu vicdansızca eylemle zenginleşmiş bir Diphilos'a ölüm cezası ger 
çekten verilmişti. Hem kuyuların hem de galerilerin yan taraflarında
tamba koymak için yuvalar görülebilir; kilden yapılmış madenci lam 
balarından bazıları bulunmuştur, modern maden kasabası bugünkü
adıyla Ergastiria ya da Lavrion'daki küçük müzede sergilenmektedir.
Laurion'daki madenlerin zararlı havasını eskiler de belirtiyor; buna
göre, havalandırma kuyuları açılmış, bazılarının 78 ile 108 metre de 
rinliğe indiği keşfedilmiştir. Öyle görülüyor ki, cevher yeryüzüne kıs 
men makinelerle, kısmen de kölelerce çıkarılıyordu42
Frazer'in sözünü ettiği makinelerin, makine demlemeyecek kadar
basit şeyler olduğunu açıklamaya gerek var mı?
İ.Ö. ikinci yüzyılın sonunda, bir ayaklanma olduğunda bu ma­
denlerde çalıştırılan köle sayısı on bililere varıyordu. Altıncı yüzyılda,
çalışan nüfus, köle ya da özgür, çok daha az olmalıydı. İ.Ö. birinci
yüzyılda, Mısır'ın altın madenlerindeki çalışma koşullan hakkında
Diodoros'un yazdıklarından bir fikir edinilebilir. Bu kanıt, dolaylı ol­
masına karşın oldukça güvenilir, çünkü çoğunluğun katıldığı cevher
çıkarma işi tamamen acemiceydi, bu nedenle değiştirilmiş olma ola­
sılığı yoktur:
Mısır'ın kıyılarında ve Arabistan ile Etiyopya'nın komşu böl 
gelerinde büyük emek ve para harcanarak yoğun bir biçimde işletilen
birçok geniş altın madeni vardır. Kayalar simsiyah ve yarık, mer 
merin damarları öyle göz kamaştıran bir beyazlıkta ki, aydınlığı yeri
göğü tutuyor. Maden gözetleyicilerinin, birçok işçiyle birlikte altını
hazırladıkları yer, işte burası. Mısır kralları, hüküm giymiş suçluları,
savaş esirlerini, bir de yanlış suçlamaların kurbanı olmuş ya da kral 
lığın hoşuna gitmedikleri için hapsedilmiş kişileri. kimi zaman bütün
hısım akrabasıyla birlikte bu madenlere gönderir; böylece bunlar hem
42Frazcr, J . G. Pausanias's Description o f Greece (Pausanias'ın Yunan Tanımı),
Londra 1898,2.4., Dodwell ve Leake'ten alınmıştır.
DEMOKRATİK İDEOLOJ İ
269
suçlarının cezasını çeker hem de onların emeklerinden çıkar sağ 
lanmış olur. Bunlar, orada zincirlere bağlanmış bütün gün ve gece
aralıksız çalıştırılırlar. Dinlenme diye bir şey yoktur, kaçma yolu yok 
tur; çünkü, çeşitli diller konuştuklarından, muhafızları dostça ko 
nuşmalar ya da kimi sevecenlik gösterileriyle aldatamazlar. İçinde
altın olan kayanın çok sert olduğu yerlerde, kaya önce ateşle yakılır,
zorlamalara dayanamayacak kadar yumuşayınca da bu talihsiz za 
vallıların binlerce ve binlercesi, kayayı inceleyen ve nereden baş 
layacaklarını söyleyen ustaların yönetiminde, demirden yapılmış taş
keskileriyle kayanın üzerinde çalışmaya sokulur. Bu talihsiz ça 
lışmaya sokulmuş insanların en güçlüleri, içinde altın parçaları bu 
lunan mermeri yontar. Ustalık falan yoktur bu işte, yalnızca güç ister.
Oyuklar düz bir çizgi üzerinde gitmez, parlayan taşın damarlarını
izler. Taş ocağının dönemeçleri, kıvrımları gün ışığını kapattığı yer 
lerde, ahularına bağlanmış lambalar taşırlar, ve orada vücutlarını
kayanın çevresine göre eğip bükerek, koparılan parçaları yere atarlar,
acımasız gözctleyicilerin kırbacı altında hiç arasız çabalar da çaba 
larlar. Ufacık çocuklar kuyulara, toprağın karnına inerler, sökülüp
yere atılmış taşları bin bir zahmetle toplayıp kuyunun başına, açık
havaya taşırlar; orada otuz yaşın üzerindeki adamlar bunları alır ve
demir tokmaklarla taştan havanlarda bakla iriliğinde parçalara ayı 
rırlar. Sonra bu parçalar kadınlara ve daha yaşlı erkeklere teslim
edilir, onlar sıra sıra dizilmiş biteyi taşları üzerine sererler bu par 
çaları ve ikili, üçlü gruplar halinde dizilerek en has buğday unu in 
celiğinde toz haline getirene kadar döverler. Bu zavallıların ba 
kımsızlığını, sefaletini kimse durup seyredemez: kıçlarını örtecek bir
paçavra bile yoktur üzerlerinde, bu kötü durumlarına acımaz kimse
zaten. Hastadırlar ya da sakatlanmışlar dır, yaşlıdırlar ya da zayıf ka 
dınlardır, ama hoşgörü yoktur, dinlenme yoktur. Hepsi birden, kırbaç
altında çalıştırılırlar durmaksızın, ta ki zorluklara yenilip işkence al 
tında (en tais anankais) ölünceye kadar. Yoksullukları öyle büyüktür
ki, şimdikinden çok daha kötü şeylerin olacağından korkarlar; eczalar
o kadar şiddetlidir ki, ölüm yaşamdan daha arzu edilir bir şey olarak
sevinçle karşılanır,43
43D. S. 3.11.
270
YENİ CUMHURİYETLER
Kişisel gözlem sonucu o kadar açık yazılmış olan bu parçayı. Sir Tho­
mas More'un İngiliz köylülerinin çektiklerini anlatan yazılarının ya­
nına koysak yeridir.44 Klasik edebiyatta, uygarlığının üzerine ku­
rulduğu yoğun insan sefaletini kendi başına keşfedecek ve anlatacak
zihin gücüne ve ahlâki yürekliliğe sahip tek yazar örneğidir Diodoros.
İspanyol gümüş madenlerini anlatışı da bunun bir benzeridir:
Bu madenlerdeki işçiler, sahipleri için akıl almaı kazançlar sağ 
larlar, fakat kendi yaşamları yeraltında maden ocaklarında gece gün 
düz bedenlerini yıpratarak, tüketerek geçer. Birçoğu ölür, çektikleri o
denli büyüktür. İşlerinden biraz olsun ayrılma, dinlenme diye bir şey
yoktur. Gözetleyicinin kırbacının onları boyun eğmeye zorladığı sı 
kıntılar o kadar şiddetlidir ki, beden güçleri ve ruh yücelikleri ken 
dilerine uzun süre dayanma gücü veren birkaçı dışında hayatı terk
ederler, ölüm daha yeğ görünür onlara çünkü,45
Burada Diodoros hiç farkına varmadan geleneksel Orfeci tümce
özelliklerine (phraseology) kaymaktadır. Yaşam ölümdür, ölümse ya­
şam.
Öyleyse bunlar, bu yaşama ve ötekine değgin birçok Orfeci mesel
altında yatan imgeyi ilk kez esinlendirmiş olan gerçekliklerdir — in­
sanların daha çocuklukta, elleri ve ayaklan zincire vurulmuş, gün ışığı
görmeksizin bekleştikleri Platon'un Mağarası; su, çamur, ateş ve kü­
kürtten yeraltı kanallarıyla Tartarus topografyası; ya da doğruların
ruhlarının masmavi bir gök altında dinlendiği üstteki bölgeler:
Eşsiz temizlikte yaşamlar yaşamaya yargılanmış olanlar bir ha 
pishaneden çıkar gibi yeraltı bölgelerinden salıverilir, özgür bıra 
kılırlar, ve dünya yüzünde oturmak üzere yukarı çıkarılırlar; akıl 
larının izinde kendilerini yeterince arıtmış olanlar bedenlerinden bile
kurtulmuş, dünyaların en güzelinde sonsuz yaşam sürerler, zamanı 
44More, Utopia BK. L
45D. S. 5.38.
DEMOKRATİK İDEOLOJ İ
271
mız olsaydı bile anlatamazdık onun güzelliğini. Böylece, Simmias, bu
nedenle doğruluğa ve akla daha yaşarken ulaşmak için elimizden ge 
leni yapmalıyız. Güzel bir ödül bu, ve umudumuz büyük.*6
Platon bir madenci değildi —nerden olsun— fakat Orfeci geleneğe
yaklaşıyordu. İnsanlar, yaşamı bir hapis, bedeni tinin mezarı olarak
ilk kez madenlerde düşünmüştür.
Orfeci öğretinin kabalığını, eksikliğini anlayabilmek için onu Mi-
letos'lu filozofların yapıtlarıyla karşılaştırmak yeter. Fakat ona Y u­
nan düşüncesinde geriye doğru bir adım gözüyle bakmak yanlış olur­
du, iki nedenle.
Öncelikle, Orfeciler aristokrat ahlâkının çok eski zamanlardan
gelen yasasına bir meydan okumayla karşı çıktılar. Umut tehlikelidir,
aşk tehlikelidir; gereğinden fazla çaba tehlikelidir, tehlikelidir tan­
rılarla aşık atmak; her şeyde ölçülü ol, elindekiyle yetin. Orfeciler, in­
sanları bu korkak ve sindirici bağlardan kurtardılar. Elindekilerle ye­
tinemezdiler, çünkü ellerinde hiçbir şeyleri yoktu, umutlarıysa is­
tekleri kadar sonsuzdu. Bütün yaşam çaba ve savaşımdı, ama insan bu
yarışı cesaretle koşabilse, bundan daha alçakgönüllü ve aşağılanmış
bir şey olamazdı, ama utku ödülünü kazanabilir ve bir tanrı olabilirdi.
Bütün bunlarda Orfeciler —içe dönük, gizemli bir biçimde— de­
mokratik hareketin nesnel olanaklarını açığa çıkarıyorlardı; onların
gizemciliğini eyleme çevirmek, uyuşukluğundan uyandırılmış halka
kalıyordu.
İkinci olarak. Orfeci düşünce çok az değişikliklerle ilkel mit ve tö­
renden birçok öğe almış olsa bile ilkel değildir. Miletos felsefesinden
daha az olmamak üzere o da ilkel düşünceden çıkıp gelişmiştir, ama
ters yönde. Miletos felsefesinde eski içerik yeni bir biçimde korun­
muştur. Orfeci gizemcilikte eski biçim yeni bir özle doldurulmuştur.
İlkel bilinç temelde pratikti. Üretimin ve tüketimin kolektif karakte­
rine uygun düşen, kuram ile pratiğin düşük düzeyde bir birliğine da­
yanıyordu. Bu onun olumlu tarafıydı. Bununla birlikte onun düzeyi
^Pl. Phdo, 114c.
272
YENt CUMHURİYETLER
öyle düşüktü ki, özne (toplum) ve nesne (doğa) birbirinden ayırde-
dilemiyordu. Bizim şimdi ulaştığımız dönemde, meta üretimi ve top­
lumun bilinçli olarak çatışan sınıflara bölünmesi işi tam olgunluğuna
eriştiğinde, o ayrım yapılabilir, ama öznenin ve nesnenin birliğini
parçalayabilecek bir biçimde yapılır. Miletoslular, özneyi dıştalayarak
doğayı insandan bağımsız bir biçimde varmış gibi sunuyorlardı; Or-
feciler, nesneyi dıştalayarak insanı doğadan bağımsız bir biçimde var
olarak sundular. Bir eğilimden nesnel (yani belirlenimci, determi­
nistic) maddecilik, ötekindense öznel idealizm çıktı ortaya. Bunu iz­
leyen dönemde, bu temel çıkış —"felsefenin ana sorusu"— kendini
toplumun bilinci içine zorladı ve filozofları bugüne kadar birbiri ar­
dından sıralandıkları maddecilik ve idealizm gibi birbirinin zıddı iki
kampa böldü.
Beşinci Bölüm
KATKISIZ AKIL
Kim anımsamazlık edebilir burada, komşusu
Seacoal'a "yakışıklı bir insan olmanın yazgının
bir cilvesi olduğunu, okumanın ve yazmanınsa
doğuştan geldiğini" öğreten sevgili dostumuz
Dogberry'yi?"
MARX
XII
SAYI
1. Kroton'lu Pythagorasçılar
PY THA GORA S, Samos’un yerlisi ve İ.Ö. 523'te Persler tarafın­
dan öldürülmüş olan tiran Polykrates'in çağdaşıydı. Babası Mne-
sarkhos bir mücevher oymacısıydı.1 Bilimsel araştırmalarla, özel­
likle «ayı kuramıyla ilgilendi; söylendiğine göre matematik üzerine
çalışmalarını, ticaretin gereksinmeleri ötesine ilerleten ilk kişi
oldu.2Aynı zamanda dindar bir mistikti, tinin bedenden göçtüğüne
inanırdı. Orta yaşa ulaşınca Güney İ talya'da Kroton'a göçtü. Tıp
okuluyla ünlü zengin bir ticaret kentiydi Kroton; tam o sıralar iki
seçkin insan yetiştirmişti. Bunlardan biri, Pythagoras'ın çağdaşı De-
mokedes, Pers İmparatorunun hekimi oldu.3Öteki, Alkmaion, bir­
kaç yaş daha gençti. Pythagoras bir dini mezhep kurdu; bu mezhep
Kroton'da ve bölgenin diğer birçok kentinde bir süre politik iktidarı
elinde tuttu; bunlardan en zengini Sybaris’ti. Bu iki kent arasında
savaş patladı ve İ.Ö. 510'da Sybaris yerle bir edildi. Bu olay üze­
rinden çok geçmeden Pythagoras Metaponton'a çekildi, öyle gö­
rünüyor ki yaşamının geri kalan kısmını orada geçirdi. Pytha-
gorasçılar. yaklaşık İ.Ö. 450 yılma kadar örgütlerini ayakta tuttular,
etkinliklerini sürdürdüler; sonra mezhep parçalandı, üyeleri sü­
rüldü. Daha sonraki öyküleriyle şimdilik ilgilenmeyeceğiz. Pytha-
goras'ın yaşamı hakkında bilebildiklerimiz bunlar. Eski yazılardan
elde edilebilen daha ince ayrıntılar pek sağlıklı değil.
lHcraclil. 129. Hdt. 2. 123, Clem. Sır. 1.62.
"Anslox. 81.
3Hdt. 3. 125,131.
276
KATKISIZ AKIL
GÜNEY İTALY A VE SİCİLY A Harass X
Burada, Pythagoras ve müritlerinin Kroton'da ve Güney İtalya'daki
öteki yerlerde iktidardayken nasıl bir politik program izledikleri ve sınıf
temellerinin ne olduğu sorusu ortaya çıkıyor. Bu soruya ancak belirsiz ve
çelişik yanıtlar verilebilmekte. Porphyry'nin Pythagoras'ın Yaşamı adlı
yapıtında, onun Samos'u. her gün biraz daha zorbalaşmakta olan Poly-
krates'in tiranlığmdan kurtulmak için terk ettiği belirtiliyor.4 Bazı lan.
bundan, onun bir aristokrat olduğunu, başkalarıysa bir demokrat ol­
duğunu çıkarıyor. Gerçek şu ki. bu dönemde Samos'un içişleri hakkında
pek az şey biliyoruz: Porphyry'nin anlattığı öyküyse güvenilir destek ol­
maksızın kabul edilir gibi değil; dolayısıyla, bu kanıt karşısında ya­
4Aristox. 4.
SAYI 277
pacağımız tek şey, onu unutmaktır. L aerte'li Diogenes, Kroton'da
Pythagoras'ın çömezlerinin hükümeti çok iyi (ârista) yönettiklerini,
gerçekte yönetimlerinin bir aristokrasi (aristokratia) olduğunu be­
lirtiyor.5Bundan, onların, toprak sahibi soyluların çıkarlarını temsil
ettikleri çıkarılmaktadır. Bununla birlikte, aristokratla sözcüğünün
burada hiç de politik bir anlamda değil, sözcük anlamında, en iyilerin
yönetimi gibi felsefi bir anlamda kullanıldığı açık. Pythagorasçılann
büyük toprak sahiplerini temsil ettikleri çıkarsanamaz. Tersine, genel
duruma dayanarak, Samos'tan gelen bir göçmenin, gelişinden yak­
laşık iki yüzyıl önce kurulmuş olan bir devlette kendini kalıtsal toprak
sahibi oligarşinin başında bulmasının olanaksız değilse bile son derece
olasılıkdışı olduğu düşünülebilir. Nihayet. Apollonios, Pythagorasçı-
lann karşıtlarının iki kişi olduğunu belirtiyor — varlık ve doğuş ba­
kımından önde gelen yurttaşlardan biri olan Kylon ile Ninon adlı bir
demokrat.6 Bu, onların ılımlı demokratlar olduklarını, Atina'da, So-
lon'unkine benzer merkezi bir yer tuttuklarını gösteriyor; ne var ki.
Solon doğuştan bir soyluydu, Pythagoras ise değil. Bununla birlikte,
buradan da bir sonuç çıkarılamıyor, çünkü kanıtlar güvenilir değil.
Hepsi bu kadar olsaydı, onların öğretisinin içeriğinden çıkarılabi­
lecek genel düşüncelere dayanmaktan başka seçeneğimiz olmaya­
caktı; geç Pythagorasçıların geliştirdiği öğretilerin hangilerinin geriye
yazılı hiçbir şey bırakmamış olan kurucuya bağlanabileceğini be-
lirleyemeyeceğimiz için bu temele dayanarak ulaşılacak herhangi bir
sonuç da zayıflamış olacaktı. Bu bakımdan Pythagoras, bizi Konfüç-
yüs'ünkinin aynı bir sorunla karşı karşıya bırakıyor (s. 76 v.d.). Bu­
nunla birlikte, neyse ki elimizde doğru anlaşılırsa kesin sayılabilecek
bazı arkeolojik kanıtlar var.
Seltman, Kroton'un ve onunla birleşik kentlerin ilk metal pa­
ralan hakkında şunlan söyleyecektir:
Samos'ta yaşayan bir taş oymacısı olan Mııesarkhos'un Pytha 
goras adlı ünlü bir oğlu vardı. Maden işlemede, matematik ve müzikte
5D.L. 8.3.
^ambl. VP. 2.48.
278
KATKISIZ AKIL
çok bilgili, derin bir düşünür olan Pythagoras İ.Ö. yaklaşık535 yılında
Kroton'a göç etti; orada sikke bastırdı, bir felsefe ortaya attı ve birçok
bayındır kentte çok geçmeden politik kontrolü ele geçiren Pytha-
gorasçılar kardeşlik mezhebini kurdu; bu kentlerden bazılarında,
Kroton karakterinde ama dış görünüş bakımından herhangi bir
Yunan parasından farklı bir sikke ortaya çıktı. Her parçanın üzerinde
kabartma olarak kentin arması ve harflerle kentin adı görünüyordu,
bütün bunlar yuvarlak bir dış çizgiyle çevrili idi; her parçanın arka
yüzünde bunun benzeri fakat oyulmuş bir resim vardı. Bunların iiç
ayaklı Apolline sehpalı Kroton sikkesinin yanında, en ünlüleri şun 
lardı: geriye bakan boğa figürlü Sybaris; iri bir arpa başağı figürlü Me-
tapoııton; Apollon heykelli Kaulonia; yuııusbaltğı sürücülii Taraş ve
kentin koruyucusu tanrı Poseidon'un heykeli figürlü Poseidoııia sik 
keleri. Bütün bunlar İ.Ö. 510 yılından üç on yıl önce yapılmışa ben 
ziyor?
Bu çağdaş ve somut kanıttan iki sonuç çıkabilir.
Önce. Pythagorasçı yönetim, sikke yapımının ortaya çıkışıyla aynı
tarihe rastlamaktadır. Böyle olunca, Pythagorasçıların temsil ettiği
sınıfın "yeni, zengin sanayici ve tüccar sınıfı" olması gerekir. Tabii,
tüccar sınıfı. Syrakuza'da olduğu gibi gerçekten iktidar olmaksızın
böyle bir gelişimden geçmeye zorlanmış olmalıdır; fakat Seltman'ın
tarif ettiği yeni sikkeler, Pythagorasçılar hükümetlerini kurduktan
hemen sonra çıkarılmıştı; dolayısıyla girişim yalnızca onlardan gel­
^Seltman. C. T. Yunan Madeni Paralan Kitabı, 10-1, bkz. Greek Coins (Yunan
Madeni Paralan). Londra 1933. 76-9. "The Problem of First İtaliote Coins" (tik İtalya
Paraları Sorunu) NC. 9. 1. Başkaları, metal paraların t.ö. 550 yılından daha geç ta­
rihlere götürülemeyeceğini ve dolayısıyla Pythagoras'a ait olamayacak kadar erken bir
tarihe ait olduğunu ileri sürmektedirler, fakat son zamanlarda bu görüşün aksine,
Pythagoras'ın İ.Ö. 535 yılından çok önce İtalya'ya varmış olabileceği gösterilmiştin
White. M. "The Duration o f the Sandan Tyranny" (Sami Tiranlığlnın Süresi", J . H. S.
74,36. Pythagorasçılar evrenin üst ve alt kısımlarının "merkezle aynı ilişki içinde, yal­
nızca ters olduğuna" inanıyorlardı (Philol. 17). Bu. metal paraların iki yüzü arasındaki
ilişkinin aynıdır: aynı desen her iki yüzde de. ama ters olarak görülüyor. Dolayısıyla
Seltman'ın yıllarca önce işaret ettiği gibi (G. C. 76-8) sikkelerin Pythagoras'ın zıtlann
birliği düşüncesini simgelediği açıktır.
SAYI
279
miş olabilir. Bunun için de, meta üretimin geliştirilmesi için politik
savaşıma etkin olarak katılmaları yönünden Miletos filozoflarından
farklıydılar, Solon’a benziyorlardı; halktan kimseler olmaları ve bu
yüzden halk hareketiyle daha yakından birleşmeleri yönünden hem
onlardan hem de Solon'dan farklıydılar. Göreceğimiz gibi, bu farklı­
lıklar onların öğretilerine de yansımıştır.
İkinci olarak, kısa bir süre, birçok bağımsız kent-devletini ku­
caklayan bir tür federal birlik kurmayı başardılar. Amaçlarının ne
olduğu bir tahmin konusudur. Thales'in İ onia'lara önermiş olduğu
söylenen planın bir benzeri olabilirdi. Thales. Teos'ta ortak bir baş­
kent kurmaya ve diğer kentleri demes statüsüne indirmeye zorluyordu
İ onia'lıları.8Öneriyi bize anlatan Herodotos'a göre, Sardeis'in düş­
mesinden sonra Perslere karşı bir savunma önlemi olarak ileri sü­
rülmüştü bu fikir; fakat böyle bir durumda, askeri açıdan yararsız ol­
maktan da öte kötü bir şey olacağı için, öyle görünüyor ki, Lydia hin­
terlandı Perslere kaptırılmadan önce, sahil bölgesinin ekonomisini
birleştirmek amacıyla ileri sürülmüştü. Eğer Pythagorasçılarm amacı
da buna benzer bir şey idiyse, başarısızlığa yargılı olacaktı. Kent-
devletleri demokratik federasyonu, üretim güçlerinin federe kentler
arasında örgütlü bir işbölümüne izin verecek kadar gelişmiş olması
koşuluyla sürdürülebilirdi ancak; bu koşulsa köle emeğinin artmasıyla
engellenmiş durumdaydı. Marx’m gözlemlediği gibi:
Yunanistan ve Roma'daki eski devletlerde, kolonilerin dönemsel
kuruluşu şeklini alan zorunlu göç, toplumun yapısında düzenli bir
halka oluşturdu. Tüm bu devletler sistemi, nüfus sayısına konan bazı
sınırlar üzerine kurulmuştu; bu sayı, eski uygarlığın durumunu teh 
likeye almaksızın aşılamazdı. Ama niçin öyleydi? Çünkü bilimin
maddi üretime uygulaması tamamen bilinmez bir şeydi onlarca.
Uygar kalmak için sayıca az kalmak zorundaydılar. Yoksa, özgür
yurttaşı köleye dönüştüren ağır beden işçiliğine boyun eğmek zorunda
kalacaklardı,9
*Hdı. 1.70
9Marx, K„ Forced Emigration (Zorla Göç), Marx ve Engels OB.
280
KATKISIZ AKIL
Pers Savaşlarından sonra Atinahlann Delos Konfederasyonunu
kurma başarısını gösterdikleri doğru; fakat bu, federasyonun üyele­
rinden birinin bütün ötekiler üzerinde kurduğu egemenliğe dayanı­
yordu; birliğini, bütünlüğünü, beşinci yüzyılda bütün helenleri içine
alacak bir kerteye ulaşmış olan, demokratlarla oligarklar arasındaki
savaşımın yoğunluğuna borçluydu. İtalya'da, altıncı yüzyılda bu aşa­
maya ulaşılmamıştı; Pythagoras'ın planı da, eğer böyle idiyse, Kroton
ile Sybaris arasındaki rekabetle bozuldu. Y ine de, bir federasyon giri­
şiminin yapılmış olması gösteriyor ki, bu İtalyan kentleri, Pythagoras
yönetimi altında, kısa bir süre, Y unanca konuşan dünyanın öncülü-
ğündeydiler.
Pythagorasçı politika üzerine bütün söylenenler. Mezhep, Kro-
ton'da ve başka yerlerde gerçekten iktidardayken, Pythagoras'ın ken­
disinin kuşağına gönderme yapıyor. Kovulmalarından sonra politik
uyumlarının az ya da çok köktenci bir değişikliğe uğraması akla yat­
kın geliyor. Başlangıç dönemi üzerine burada anlatılanlar, von
Fritz'in konuyla ilgili çalışmasında vardığı sonuçlara kesinlik ka­
zandırıyor;
Pythagorasçılar, tarihlerinin son bölümünde hep son derece tutucu
bir politikaya bağlanmış görünüyorlar... Fakat ülkeye henüz yeni gel 
miş oldukları ve bunun sonucu olarak öğretilerinde yeni olan şeyin,
kabul edilmiş kavram ve geleneklerle çatışma halinde olduğu bir
zaman da bulunmalıydı. Bu durumun sonucu olarak ortaya çıkan sa 
vaşım, Pythagorasçıların yerleşik rejimle az ya da çok özdeşleşmiş ol 
dukları sırada oluşanlardan karakterce tamamen farklıydı.10
Burası belirsiz, ama sorun hakkında gerçekleri içeriyor. Kroton'lu
Pythagorasçılar yalnızca yerleşik kavram ve geleneklere meydan oku­
makla kalmamışlar, toprak sahibi aristokratlardan iktidarı ele geçirip
onu meta üretimini hızlandırma yönünde kullanmışlardı. Şimdi on-
10Von Fritz 97-8. "Pythagorean Politics in Southern Italy" (Güney İtalya'da
Pythagorasçıların Politikası), New Yotk, 1940.
SAYI 281
lann dinsel ve felsefi öğretilerine dönüp onlarda toplumsal ve politik
amaçlarını bulup bulamayacağımızı görebiliriz.
2. Pythagorasçı Din
Pythagorasçılık, dinsel yanıyla Orfecilikle o kadar ortak şeye sa­
hipti ki, "Pythagorasçılann pratikte Orfeci bir topluluk olduğu"11
söylenmektedir. Bir abartmadır bu. Göreceğimiz gibi, aralarında sınıf
temelindeki farklılıklara uygun düşen önemli farklılıklar vardı. Fa­
kat, önce nelerin ortak olduğunu görelim.
Her iki mezhep de gizli toplumlar ya da kardeşlikler denilebilecek
biçimde örgütlenmişti —Orfeciler thiasoi, Pythagorasçılar synâdria
şeklinde. Topluluğa kabul edilme, üyelik kazanmamış olanlara açık­
lanmayacak gizli törenler ve öğretileri de içine alan bir tür erginleme
yoluyla oluyordu. Bu sessizlik yemini, Orfecilerin "dil üzerinde kapı",
Eleusis'lerin "dil üzerinde kilit"ine karşılık Pythagorasçı simge "dil
üzerinde öküz"12 le dile getiriliyordu. Pythagorasçılar özellikle dü­
zenli bir sessiz düşünme pratiği yapıyorlardı.13Düşünme konusunun,
ustanın söylediklerinden oluştuğunu varsayabiliriz. Aristoteles bize
Empedokles'in çömezlerinin onun şiirlerini ezberlediklerini ve an­
lamlarını kavramadan çok önce "takır takır okuyabildiklerini" söy­
lüyor: çünkü "o anlamın içine dalabilmeleri için zaman gerekliydi".14
Aynı şekilde, Eleusis Mysterialannın apaçık kalıntısı olan dilde. He-
rakleitos, söylediklerinin ilk işitmede, işitilmeden önceki kadar an­
laşılmaz olduğunu açıklıyordu.15Bütün gizemsel öğretilerde, üyeliğe
11Bury, J . B.. Yunanistan Tarihi, s. 317.
121hcog. 815, A. Ag. 36-7, Stratlis 67, Hsch., Philost. p. 1.1,6.11, A. fr. 316, S. OC.
1052-3, Crilias fr. 5.3, Antlı. Pal. 10. 12. 16. 132. Theog. 413, E. Or. 903, Ar. Ra. 838,
Orph. fr. 245, Pl. Sym. 218b; Thomson AO 2.7-8.
13Philosl. A/j. 1.1, Stob. Fİ. 34. T. Antlı. Pal. 10.46,14. 1.16.325-6, Greg. Naz. Or.
33.535c.
14Arist. EN. 1147a.
15Heraclit. B. 1.
282 KATKISIZ AKIL
kabul edilenin ancak devamlı tekrar ve düşünmeyle kavrayabileceği
bir iç anlam vardır.
Orfecilerin kutsal ayinler dışında et yemekten sakındıklarını yu­
karda söylemiştik. Porphyry, buna benzer bir kurala Pythagorasçı-
ların da uyduğunu söylüyor.16Tek başına fazla ağırlık taşımıyor onun
yetkisi, ama bu durumda başka kanıtlar da destekliyor söylediklerini.
İ.Ö. üçüncü yüzyılda, ustanın öğretisinin dinsel yanını hâlâ sakladık­
ların ileri süren Pythagorasçıların bu kuralı izlediğini biliyoruz;
Pythagoras'ın kendisinin de. ölümden sonra insanların ruhlarının hay-,
yanlarda yeniden ortaya çıktığı öğretisini vaaz ettiğine değgin çağdaş
kanıtlar var elimizde. Bir köpeğin dövülmesini protesto olarak buna
başvurmuş olduğu söyleniyor.17 İlk Pythagorasçılar bu türlü neden­
lerle hayvanları dövmekten kaçınıyor idiyseler, Orfeciler gibi, onları
yemekten de kaçınırlardı.
Bu düşünceler önemlidir, çünkü Orfeci ve Pythagorasçı kardeşlik
topluluklarının bazı totemci pratik ve inançları (Cilt I. s. 39) hâlâ
sakladıklarını ve gerçekten de II. Bölümde (s. 62-3) tartışılmış olan
kabile toplumunun üst aşamasının özelliği olan o büyülü kardeş­
liklerden fazda uzaklaşmamış olduklarım gösterir. Gördüğümüz gibi,
bu, İonia'da Miletos felsefe okulunu doğurmuş olan hieratik gele­
neklerin nihai kökeniydi: fakat bu durumda geliş çizgisi uzun ve do­
laşık olduğu, bizi Minos Thebe'lerine, Girit'e. Suriye ve Mezopotam­
ya'ya geri götürdüğü halde bu Orfeci ve Pythagorasçı kardeşlik top­
lulukları. diyebiliriz ki, kabile toplumundan bir adım ötededir. Kö­
kenlerine neden bu kadar yakın duruyorlar? Genel olarak söylersek,
bunun yanıtı, bağımlı sınıfın sırf kültürel bakımdan yönetci sınıftan
daha geri olduğu için ilkel örf ve âdetleri, inanları daha saklayici ol­
maya eğilimli olduğundandır; fakat bu yanıtı daha kesinleştirmemizi
sağlayacak iki düşünce daha var.
Önce. Orfeci hareket Trakya'da başladı, hızla İtalya ve Sicil­
ya'daki Yunan kolonilerine yayıldı, orada Y unanistan'da herhangi bir
I6Porph. Abs. 1.26.
17Ksenoph. 7.
SAYI
283
yerdekinden daha yaygın bir biçimde ve daha uzun bir süre gelişti.
Aynı şekilde, Pythagorasçı hareket İtalya’da başladı. Bir rastlantı de­
ğil bu. Yunanlıların, kabile kunımlarını saklamış olan daha geri
halklarla yakın ve devamlı temas halinde oldukları bölgeler, bu uzak,
sınır ötesi bölgelerdi: Trakya, İtalya ve Sicilya. Dünyaya bakışları laik
ve akılcı olan İonia'lıların aksine bu batılılar, düşüncelerindeki dinsel
izle birlikte kehanete ve mucizelere inanmaları yönünden dikkat çe­
kiciydiler. Bu bakımdan, tarihsel koşulları nedeniyle kabile köken­
leriyle bağlarım sürdürmüş olan İbranilere benziyorlardı (s. 108-12).
İkinci olarak, Pythagoras, yaşam koşullarıyla bu iki geleneği bir­
leştirmeye çok uygundu: hem İtalya'ya yerleşmiş bir İonia'lı olduğu
için, hem de ataları ve yetişmesi yönünden yeni orta sınıftan geldiği
için. Engels'in önemli bir gözleminin anlamı budur. İonia'da yeni
varlıklı aristokrasi, "başlangıçtan beri eski kalıtsal aristokrasiyle öz­
deş" olmuştu, dolayısıyla eski hieratik gelenekleri iletebilmiş ve ye­
niden yorumlayabilmişti. Öte yandan, İtalya'da ilk Pythagorasçılar,
çoğunluğuyla "eski kalıtsal aristokrasiyi geri plana itmiş.18ve dola­
yısıyla İon felsefesinin başarıların özümsemiş oldukları için onları, sı­
radan halkla paylaştıkları halk gelenekleriyle kanştırabilmiş olan
yeni insanlardı.
Pythagorasçılar, etten sakınmanın yanında başka tabuları da gö­
zetiyorlar ve onlara etik bir anlam yüklüyorlardı; örneğin "Terazi­
nin iki kefesinin kolu üzerine basma" — yani, denkliğin sınırlarını
aşma. Bireyin, eylemlerinden dolayı manevi sorumluluğuna inanı­
yorlardı ve günlük işlerinden eve döndüklerinde kendi kendilerine
"Nerede yanıldım? Ne başardım? Yapmam gerekirken neyi yap­
madım?" derlerdi. Tinin (ruhun) ölümsüzlüğüne inanırlardı; saf,
temiz insanların tinlerinin, doğum çemberinden kurtulduktan sonra
Hades'in daha üst bölgesine çıktığına, oysa temiz olmayanların tin­
lerinin kopmaz bağlarla Eriny'lere bağlı olduğuna inanırlardı; beden
uykuya daldığında tin uyanık ‘olduğu için, havanın, düşlerinde in­
sanları ziyaret eden koruyucu tinlerle dolu olduğuna; iyi bir tine sahip
18Engels, Ailenin.... s. 191.
284
KATKISIZ AKIL
bir insanın mutlu olduğuna inanırlardı. Gömme törenleri kişisel kur­
tuluşlarını sağlayacak biçimde düzenlenirdi.19
Bütün bunlarda Orfecilerden biraz da olsa ayrılıyorlardı. Fakat
koruyucu tanrıları Dionysos değil Apollon'du. Orfeciler gittikleri her
yere kendileriyle birlikte, aristokrat ve daha tutucu Apollon’un ter­
sine, insanı kendinden geçirici ve basit halktan yana olan tanrılarına
tapınmalarını da götürürlerdi; fakat Apollon, İonia'da, altarına Pytha-
goras'ın özel saygı duyduğu söylenen Delos tannsı olarak (Cilt II.
s.301-302) egemen durumunu korudu. Dolayısıyla, bir İonia'la olarak
Pythagoras'ın Delos Apollon'u ile geleneksel bağlan vardı. Bu tanrıya
yeni kardeşlik örgütünde neden tapıldığının bir başka nedeni var.
Peygamber, müzisyen ve sağaltıcı olarak. Pythagorasçı yaşam yolunun
(philosophia) pratik ve kuramsal iki kanadını birleştiriyordu. Pratik
kanatta müziğe, tini bedenin kirlerinden arıtmanın bir aracı olarak
önem veriyorlardı; kuramsal kanatta müzik ile matematik arasındaki
bağı ilk kez araştıran kişilerdi onlar. Musa'lann önderi (Cilt II, s. 231-2)
lir çalan Apollon, bu organik birliğin kutsal cisimldnişiydi.
Son olarak, Orfeci gizemcilikten geliyor olsa da, Pythagorasçılann
felsefesi, insana ve doğaya yeni bir bakış tarzını dile getiren, tümüyle
yeni bir sistem ortaya koyuyordu; üretim tarzındaki yeni gelişmelerin
ortaya çıkardığı yeni sınıfın bakış tarzıydı bu; güney İtalya'nın Yunan
kentlerinde bu fikirler, toplumsal düzeni dönüştürme görevine bilinç­
le uygulanıyordu;
Yeni toplumsal fikirler ve kuramlar, ancak, toplumun maddi ya 
şamının gelişmesi toplumun önüne yeni görevler koyduktan sonra or 
taya çıkar. Fakat bir kez ortaya çıkınca, toplumun maddi yaşamının
gelişmesinin koyduğu yeni görevleri yerine getirmeyi kolaylaştıran
çok etkin bir güç, toplumun ilerlemesini kolaylaştıran bir giiç olur 
l a r 10
19D. L. 8. 13-35.
^Stalin, Diyalektik ve Tarihi..., s. 116.
SAYI
285
3. Sayı Kuramı
Son bölümde, Orfeci öğretinin bedenle tin arasında temel bir
farklılık ve devamlı bir karşıtlık olduğu inancına dayandığına işaret
edilmişti.
Bu inanç ilkellerin inancı değildir. İlkel düşüncede tin, eşyaları
devindiren ve yaşatan şeydir; organik ve inorganik madde arasına bir
ayrım konmadığı için tine sahip olma kendi kendine devinimin, ger­
çek ya da görünür gücüne eşdeğerdir. Hint-Avrupa dillerinin ata söy­
leminde (parent speech) bizim alışık olduğumuz iki ya da üç cins ye­
rine iki dilbilgisel sınıf —canlı ve cansız— vardır; bunlar, kendi­
liğinden deviniyor olup olmamalarına göre şu ya da bu sınıfa verilen
şey adlarıdır.21Bu ayrım öylesine temel bir ayrımdır ki, eşdeş diye ta­
nıdığımız nesneler, farklı görünümlerde belirdikleri için, iki sınıfa ay­
rılabilirler. Böylece ateş {fire) için kullanılan iki sözcükten biri, La­
tince ignis (başlangıçta canlı, daha sonra eril) sözcüğüyle karşılanan
bir orman ateşini ya da kır ateşini veya insanın kontrolü dışındaki
herhangi bir ateşi gösteriyordu; Y unancada pyr (başlangıçta cansız,
daha sonra yansız) sözcüğüyle temsil edilen öteki, sopaları birbirine
sürterek ya da çakmaktaşlarmı çakarak yaratılabilecek türden bir
ateşi, kontrole gelen bir tür ateşi gösteriyordu. Bu düşünce tarzında,
bir tini olan canlı bir yaratıktan söz etmek, yalnızca onun canlı ol­
duğunu söylemenin bir başka yoludur. Bu tin kavramı öyle derine kök
salmıştır ki, hayvanların tini olmadığına değgin Katolik öğretisini
sorgusuz sualsiz kabul eden İrlanda köylüsü, bugün bile, ineği öl­
düğünde hâlâ Thııiı an l-anam aisle, "Ruhu uçtu" der.
Orfeci kavram, sömürünün her biçiminde doğal olarak bulunan
ve en son şekline kölelikte ulaşan kendine-yabancılaşmadan gel­
mektedir. Köle, yalnızca kendi emek gücüne değil kendine de ya­
bancılaşmıştır. Hem emeğinin ürünü hem de kendi bedeni, kendi is­
tencine bakılmaksızın kullanım-değeri ya da değişim-değeri olarak
elden çıkarılabilecek, başkasına ait bir mülkiyettir. Bu yüzden, her
?!
Mcillet, A., Introduction â l'ttıtde comparative des longues ındo-europfenncs
(Hinl-Avrupa Dilleri Karşılaştırmalı incelemesine Giriş), 8. bas. Paris 1937. s. 189-91.
286 KATKISIZ AKIL
ikisi de, özne olarak kendisinin karşısına çıkan nesnel gerçekliğin bir
kısmını oluşturur; dolayısıyla, özne yalnızca bedeninden soyutlanmış
kendisinden, yani gerçekleştirilmemiş isteklerinden ibarettir. Bu ko­
şullar altında özne, anlatımını nesnenin yadsınmasında bulur. Gerçek
dünya, içinde yaşadığı ve çalıştığı dünya değil, içinde ne emeğin ne de
yaşamın bulunduğu hayali bir dünyadır. Yaşam ölümdür, ölümse
yaşam. Bu öğretiyi felsefi bir ikicilik olarak tanımlamak yanlış olurdu,
çünkü her şeyden önce felsefi bir kuram değildir; ikinci olarak, özne
ve nesnenin birbirinden kopmasından sonra, öznenin her şey, nes-
neninse hiçbir şey haline geldiği tekçilik'in (m o n i s m ) tersine dönmüş
bir şeklidir daha çok. Bu bakımdan, nesnenin her şey. özneninse hiç­
bir şey haline geldiği İon filozoflarının maddeci tekçilik’inin doğrudan
karşısında durur. Yine de, ikiciliğin ilkesi dolaylı olarak vardır onun
içinde; bu ilke de Pythagorasçılar tarafından geliştirilmiştir.
İlk Pythagorasçıların tin öyküsüne dönersek, dış yüzüyle, Or-
fecilerinkinden bütünüyle farklı bir öğreti gibi görünen şeyle karşı­
laşırız. Pythagoras’ın. Mezhep dağılınca Y unanistan'a kaçmış, sonra
tekrar İtalya'ya dönmüş olan çömezi Philolaos'a göre tin. bedende bir
lirin telleri gibi gerekli oranlarda bir arada tutulan zıtların —sıcak ve
soğuk. ıslak ve kuru— bir tür uyumudur.22 Bundan, tinin, bedenin çö­
zülmesinden sonra yaşayamayacağı sonucu çıkıyor ortaya; lirin par­
çalanmasından sonra tellerin uyumu diye bir şey nasıl kalmıyorsa.
Böyle bir görüş. Pythagoras'ın tinin bedenden bedene göçü kuramıyla
açıkça uyuşmazlık gösteriyor.
Yine de aradaki zıtlık açıklanabilir. Görülecektir ki, müzikle ben­
zeşimi bir yana bırakırsak. Philolaos'un kuramı, İon maddecilerinin,
bedene can veren şey olarak tin hakkındaki görüşleriyle uyuşmaz de­
ğildir. Bu yüzden. Philolaos'un, İon okulu üyeleriyle mutlaka kar­
şılaşmış olacağı Y unanistan'da kalışı sırasında Pythagorasçı öğretiyi
orada yerleşmiş olarak bulduğu kuramlarla uzlaştırmaya çalışmış ol­
ması olasıdır. Pythagorasçı görüş açısından, uyum (attunement) fikri,
bir benzeşimden daha fazla bir şeydi; göreceğimiz gibi, oktavın sabit
^Pl. Phdo. 85e-86d. öğreti. Philolaos'un kendine değil Thebai’de kendisinin ya­
nında eğitim gören öğrencisi Simmias'a atfediliyor (61e); bununla birlikte, yalnızca
Thebai'de değil, bir başka Pythagorasçı topluluğun bulunduğu (Bumct GP 152) Philo-
laos'ta da geçerli gibi görünüyor.
SAYI
287
notaları arasındaki sayısal ilişkilere dayanıyordu; ilk Pythagorasçılarsa
sayıların tek temel gerçekliği oluşturduğuna inanıyorlardı. Bu görüş
açısından bakılırsa. Philolaos'un kuramı çok farklı bir ışık altında or­
taya çıkar. Oktavın aralıkları, yalnızca bedensel varlığın kısmi ve ge­
çici gerçekliğinin tersine yetkin ve kalıcı olan siyasal bir gerçeklik
meydana getirir.
Eğer bu yeniden kuruluş kabul edilirse. Philolaos'tan önceki ku­
şaktan olan Pindaros’un bazı ünlü satırlarında özgün Pythagorasçı
öğretiyi tanıyabiliriz:
\
Beden, öliimiin kesin mııtlaklığına hizmet eder, fakat bir yaşam
imgesi varlığını sürdürür, çünkü tanrılardan gelen tek şey odur; kol ve
bacaklar etkinken, o uyur, fakat düşlerde, uyuyan kimselere, gelecek
sevinç ve üzüntülerin yorumunu yapar.73
Bu düşünce. Hippokrates’in bilimsel yapıtlarından birinde daha ek­
siksiz olarak açıklanmıştır:
Beden uyanıkken, tin (ruh) kendinin sahibi değildir, bedene hiz 
met eder; dikkati, aklı kendi bağımsızlığından yoksun bırakan çeşitli
bedensel duyular—görme, işitme, dokunma, yürüme ve bütün beden
hareketleri— arasında bölünmüştür. Fakat beden dinlenmedeyken,
tin uyanır, canlanır ve kendi evini korur, bedenin bütün etkinliklerini
kendi başına yapar. Uykudayken, beden hissetmez, fakat uyanık olan
tin lıcr şeyi bilir: görülecek şeyi görür, işitilecek şeyi işitir, yürür, do 
kunur, üzülür, anımsar — bir tek sözcükle, bedenin ve ruhun bütün
işlevleri, uykuda tin tarafından yapılır. Bu yüzden de, bu konuları
nasıl yorumlayacağını bilen bir kişinin akıldan yana payı büyüktür.2*
Bu iki yazı, olasılıkla ortak bir Pythagorasçı kaynaktan geliyor bes­
belli; ancak beden uyur durumdayken eylem özgürlüğünden yarar­
lanan tin fikrinin, yaşamın ölüm, ölümünse yaşam olduğunu söyleyen
daha geniş Orfeci öğretiyle uyuştuğu da açıktır.
“ Pi.fr. 131, bkz. A. Ag. 189-91=179-81. Ach. Tat. 1. 6.
24Hp. Rcg. 4.86.
288
KATKISIZ AKIL
Öyleyse, erken Pythagorasçılann tin ile beden arasındaki ilişkiye
değgin görüşlerin Orfecilerinkine benzer olduğu söylenebilir. Çatışan
zıtlardı onlar, biri iyi, öteki kötü. Pythagorasçı zıtlar kuramı hakkında
genel olarak bildiklerimize uygundur bu.
Pyhtagorasçılar on çift zıt tanıyorlardı:
Sınır Sınırsız
Tek Çift
Bir Birçok
Sağ Sol
Erkek Dişi
Hareketsiz Harekelli
Düz Eğri
Aydınlık K aranlık
iyi
Kötü
Kare Dikdörtgen'
Listenin sonsuza kadar uzatılabileceği açık. Çiftlerin geleneksel ola­
rak on ile smırlandırılmasının nedeni basitçe şu: ilk dört sayının
toplamı on, yetkin sayı olarak çok saygın sayılırdı.26 Ayrıca ba­
zılarının ötekilerden daha az önemli olduğu da açık. Daha az
önemli olanları çıkarırsak, dört çift kalır geriye: sınır-sınırsız; tek-
çift; bir-birçok; iyi-kötü. Hattâ, zıtları sınırsızla ilişkili olan "tek",
"bir" ve "iyi” tümüyle sınırlı olduklarından, tüm çizemin sınır ya da
iyi ile sınırsız ya da kötünün temel zıtlığına dayandığını söy­
leyebiliriz. Bu iki zıtlık Miletos okulunun "birincil özüne" —su, sı­
nırsız, hava— karşılık gelen bütün şeylerin kökenidir. Orfeci gi­
zemcilikte var olan ikicilik burada bir felsefe öğretisi olarak sistemli
bir biçimde formülleştirilmiştir.
Aynı zamanda, ilk esini Orfeci olsa da, bunun, Pythagoras'ın İtal­
ya'ya göçmeden önce mutlaka tanımış olması gereken İon tekçiliği­
nin etkisi altında formülleştirilmiş olduğundan pek kuşku edilemez.
^A rist. Met. A 5.986â. 15.
26Bumet, Erken Yunan Felsefesi, 102-3.
SAYI
289
Özellikle, onun birincil çiftinin ikinci öğesinin, Anaksimandros'un
birincil maddesiyle aynı adı taşıması bir rastlantı olamaz. Zıtlara ay­
rılan eski birlik fikri, gördüğümüz gibi, yaradılış mitinden gel­
mektedir; o da, kökeninde insana, maddi üretim gereksinmelerinin
zorla kabul ettirdiği toplumsal ilişkiler yoluyla görünür hale gelen her
şeyde var olan zıtlıkların çatışmasını bilinçli olarak dtjşünmekten
başka bir şey değildir. Yani, bu okulun diğer üyeleri için olduğu gibi,
Anaksimandros için de dünya maddi, zamanla bağımlı bir süreçtir.
Fakat Pythagoras, bu İon birliğinin yerine kendisinin özgün bir iki­
cilik öncülünü (premise) koymakla maddesiz ve zamansız bir şey ola­
rak bir dünya kavramına doğru ilk adımı atmış oldu; onun öncülü de
toplumsal ilişkilerden geliyordu — çatışan sınıflara bölünmüş bir
toplumun ilişkileri.
Devam etmeden önce, Pythagorasçı zıtların Çinlilerin yang ve
yiriiyle karşılaştırabiliriz (s.72-3). İki kuramın ortak bir yanı var; her
ikisi de, her birinde bir öğenin moral olarak ötekine üstün olduğu bir
çiftler serisi varsayıyor; aynca, her ikisi, dünyanın zaman içindeki
kökenini dıştalamada, ya da en azından geri plana itmede birleşiyor.
Fakat, ikicilik ve idealizmle dolu olmasına karşın Çin kuramı yine de
tekçi ve maddecidir; çelişen zıtlar, kralın kişiliğinde uzlaştırılmış ve
bir düzene sokulmuştur. Bu yüzden, Çin kuramı Pythagorasçı ku­
ramdan daha az ileridir. Meta üretiminin gelişiminin doğu despotiz­
mi tarafından kontrol altında tutulduğu bir toplumda bir ticaret in-
tclligentsia'smın dünyaya bakışını temsil eder.
O zaman, Pythagorasçılar evrenin yapısını nasıl açıklıyorlardı?
Biraz önceki ifadeyi: onlar, evreni kökeninde zamansız (zamandışı)
olarak kavrıyorlardı, ifadesini biraz açmak gerekecektir belki de.
Onların, dünyanın, Sınır'm Sınırsız’ın içine ektiği bir tohumdan
meydana geldiğini düşündükleri ileri sürülmektedir.27 Eğer öyle ise,
burada ilkel anthropomorphic mitle (tanrının insan olarak tanım­
lanması) bir bağ geçiyor elimize ama zayıf kanıtlara dayanıyor bu, ve
herhalde ona, sistemlerinin bütünleyici bir özelliğinden çok bir eser,
27Raven, J . E., Pythagoreans and Eleatics (Pythagorasçılar ve Eleacılar). Camb­
ridge, 1929, s. 47.
290
KATKISIZ AKIL
iz (kalıntı) olarak bakmak gerekecektir. Yeni ve devrimci olan, bi­
rincil maddenin sayı olduğu koyutudur. İlk çift, sınır ve sınırsız, tek ve
çiftin iki görünümüyle sayıyı temsil ediyor. Maddi bir varlık olarak
sayının uzayda bir uzantısı vardır. Evren, sayısal niceliklerin bir top­
lamıdır. Bu toplamın nasıl meydana geldiği bütünüyle açık değildir;
fakat öyle görünüyor ki, sınırsız olan boş olanla eş tutulmuştu, ilk bi­
rimse sınırsız olanın bir kısmım emmiş ve böylece onu sınırlandırmış
ve aynı zamanda kendini ikiye ayırmıştı; aynı işlemin devam et­
tirilmesiyle iki üçü doğurmuş ve böylece sürmüştür. İlk birim, noktayı
temsil ediyordu; iki sayısı, bir boyutta uzatılmış çizgiyi temsil ediyordu;
üç, iki boyutta uzatılmış üçgeni; dört, üç boyutta uzatılmış piramidi...
ve böylece gidiyordu.28Bizi burada ilgilendiren, sürecin bir hayli saf­
sata içeren ayrıntıları değil, fakat altta yatan koyuttur. Pythagoras-
çılar, maddi dünyanın sayılardan yani fikirlerden oluştuğunu ileri sü­
rerken. ne yaptıklarının henüz farkında olmaksızın, felsefi idealizm
konumunu kabul etmiş oluyorlardı.
Fakat yine burada, koyut yeni olmasına karşın, onun point de
depart'ını (çıkış noktası) Miletos okulunun yapıtlarında görmek güç
değildir. Bölüm VlII'de Anaksimenes'in seyrelme ve yoğunlaşma ku­
ramının, evrendoğumsal süreci niceliksel terimlere indirgediğine işa­
ret edilmişti (s. 199). Diğer bir deyişle, dünya nitelikten soyulmuş ve
niceliksel bir soyutlama olarak sunulmuştu. Pythagorasçılar. birincil
maddeyi sayıyla özdeşleştirerek bir adım daha attılar ve böylelikle
Anaksimenes'in üstü örtülü olarak söylediği şeyi açıkça demiş oldu­
lar.
Onları bu adımı atmaya ne götürdü? Y alnızca matematiğe karşı
ilgileri değil. Daha çok, onların matematiğe karşı ilgileri aynı yön-
semenin bir başka belirtisinden öte bir şey değildi. Düşüncede böyle
temel bir gelişme, ancak, zamanlarındaki toplumsal ilişkilerde aynı
ölçüde temel bir hareketin bilinçli bir yansıması olarak görülürse
açıklanabilir. Eski Yunan toplumunda yeni olan neydi? Bu soruya
bundan önceki bölümlerde yanıt verilmekte. Meta üretiminin tam ol­
gunluğa erişmesi ve daha önceki toplumu baştan aşağı devrim-
leştirmesi, kesinlikle, bu dönemin Y unanistan’ın da olmuştur. Anak-
•yo
Aynı yende, s. 48.
SAYI
291
simenes ile Pythagoras, her ikisi de. bizim biçimlerimizle çok küçük
fakat kendilerininkine göre benzersiz bir çapta meta değişimiyle uğ­
raşan yeni tüccar sınıfının karakteristik bakışını açıklarlar. Bu yüz­
den temel etmen, değişim-değerleri üretimi için örgütlenmiş bir top­
lumun gelişimi, ve kullanım-değerleri üretimine dayalı eski ilişkilerin
sonuçta çökmesi, çüriimesiydi. Bundan dolayı, onların düşüncelerinin
ayrıca özelliği, Marx’in tanımladığı gibi, kullanım için üretimle de­
ğişim için üretim arasındaki temel farklılığa bakarak oldukça basit
bir biçimde tanımlanabilir:
Demir, kâğıt... vb. her faydalı şeye iki görüş açısından bakılabilir:
nicelik ve nitelik. O, birçok özelliklerin bir araya toplanmasıdır, btı
yüzden de çeşitli şekillerde faydalı olabilir. Şeylerin çeşitli kul 
lanımlarını arayıp bulmak tarihin işidir. Bu yararlı nesnelerin ni 
celikleri için toplumsal olarak tanınmış ölçü standartlarının sap 
tanması da öyle...29
Fakat metaların değişimi, açıkça, kullanım-değerinden tam bir
soyutlama özelliği taşıyan bir iştir. Öyleyse, bir kullanım-değeri ye 
terli miktarda sunulmak koşuluyla bir başkası kadar iyidir. Ya da
bizim Barbon'un söylediği gibi "Değerleri eşitse, bir tür mal bir diğeri
kadar iyidir. Eşit değerli şeyler arasında hiçbir farklılık ya da ayrım
yoktur... Yüz sterlin değerinde kurşun ya da demir, yüz sterlin de 
ğerindeki gümüş ya da altınla aynı değerdedir." Kullanım-değerleri
olarak metalar, her şeyden önce, farklı niteliktedirler, ama değişim-
değerleri olarak sadece farklı niceliklerdir}0
4. Ortalama
Zıtların ortalama içinde erimesi öğretisinin ta Pythagoras'a kadar
gittiğine değgin kanıt yok elimizde, ama iki nedenle buna olası gö­
züyle bakılabilir. Pythagoras ölmeden önce doğmuş olan Aiskhy-
los'un bildiği bir şeydi bu: müzik ıskalasının matematiksel bir in­
^9Marx, Kapital, 1 . 2
30Aym yerde, 1.4.
292
KATKISIZ AKIL
celemesine dayandığı için de öğretisinin iki yanı arasındaki bağı sağ­
lıyor: gizemsel ve ussal, pratik ve kuramsal. Müzik, ilkel tıbbın sağ­
altıcı büyüsünde önemli bir öğedir (Cilt II. s. 209-10). Pytha-
gorasçılara göre beden için ilaç neyse, tin için de müzik oydu, her iki­
sinin giziyse matematikte bulunabilirdi ancak.
Öyleyse aşağıdaki buluşu Pythagoras'a bağlayabiliriz. Yunan li­
rinde yedi tel vardı; bunlardan üçü, çalınmakta olan makama göre
farklı aralıklarda perdelenirdi: oysa öteki dördü, bütün makamlar için
aynı aralıklarda perdelenirdi. Onun bulduğu şey, dört sabit nota ara­
sındaki aralıkların 6-8-9-12 sayı serisine uyduğu idi. Hareketli bir
köprü ile bir tek tel üzerinde deneyerek kolayca yapmış olabileceği bir
buluştur bu. 6 ile 12 terimleri uçlardır; 8, altkarşıt (subcontrary) ya da
armonik ortalamadır [8=12 — (12:3)=6 + (6:3)]; 9 ise aritmetik or­
talamadır (9=12—3=6+3). Bunlar nesnel olgulardır, fakat Pythago-
rasçılar bunları kendilerine özgü önfikirler ışığında yorumluyorlardı.
Anaksimandros, dünyanın, zıtların sınırsız olanın içinden farklı­
laşmasıyla yaratıldığını ve onların birbirine saldırmasıyla, sonuçta
erime ve çözülmeyle yok edildiğini ileri sürüyordu. Ona göre erime
olayı yıkıcıydı. Öte yandan, Pythagoras için yapıcıydı: zıtların çatış­
ması, onların karşılıklı olarak iç içe girmesiyle çözülürdü, bundan da
organik bir birlik doğardı. Bu bakımdan kuram, birleştirici ve yaratıcı
bir güç olarak, Orfeci Aşk düşüncesini izliyor.
Solon, çatışan sınıflar arasında ortada yerini alır ve onları kendi
başlarına bırakılınca sınırsız olan hırslarına bir "ölçü" koymaya zor­
larken, toplumsal adaleti başarmıştı. Y unan düşüncesinde "ortalama"
ya da "orta" fikrinin, daha çok (mison) olarak adlandırılması ge­
reken fikrin ilk kez ortaya çıkışıydı bu. Fakat Pythagorasçı kavram
farklıydı. Solon için, ortalama, iki uç arasında ortadaki noktaydı ve
dışardan zorla konurdu. Pythagorasçılar içinse, olumsuzlanan aynı
çatışmanın içinden doğan yeni bir birlikti.
Bu kavramın önemi, dile getirdiği ifade tarzını (phraseology) in­
celersek daha açık hale gelecektir. Pythagorasçılar müzikteki ahengi
(harmonia), "zıtların bir uyumu, birçok'un birleşmesi, muhaliflerin
barışması" olarak tanımlıyorlardı.31Dicha phroneo "muhalif olma"
31Philol. B 10 Diels.
SAYI
293
ve symphronasis "barışma" sözcükleri Dor’cadır. Attik eşdeğerleriyse
stâtis ve honıo no i a'dır, Latince certamen ve concordia sözcüklerini
karşılar. Bütün bu sözcükler toplumsal ilişkilerden gelmedir: stâsis,
parti savaşımı ya da iç savaş demektir (Latince certamina ordinum);
homonoia iç barış ya da uygunluk (Latince concordia) demektir.
Böylece, Pythagorasçılaruı "uygunluk'u, toprak sahibi aristokrasi ile
köylüler arasında ortada bulunan, demokraside sınıf savaşımını çö­
züme ulaştırmayı ileri süren yeni orta sınıfın dünyaya bakışını yansıt­
maktadır.
Daha ileri olumlama gerekirse, onların görüşlerini, memleketi
Megara'nın sevilmeyen demokratların kontrolüne girdiğini görünce­
ye kadar yaşamış olan Theognis’inkiyle karşılaştırmamız gerekecek­
tir:
Koç, eşek ve allarımızda asil bir soy tutmaya çalışıyoruz, onları iyi
bir kuşaktan havyvanlarla çiftleştirmek istiyoruz. Fakat soylular,
kendilerine para getirdiği sürece doğuştan aşağı sınıftan bir kadınla
evlenmekten çekinmiyor; bir kadın da zenginliği soyluluğa yeğle 
yerek, doğuştan aşağı sınıftan bir kocayı reddetmiyor. Onların değer
verdiği şey, para. Soylular aşağı sınıftan ailelerle evleniyor, aşağı sı 
nıftan olanlar da soylularla. S e ne t doğumla birleşmekte. Bunuıı için
de. yurttaşların soyunun, kanının bozulmakla oluşuna şaşmayın;
çünkü soylu, aşağı sınıftan olanla birleşiyor?1
Theognis bir filozof değildi; zamanında gördüğü toplumsal deği­
şiklikleri. ateşli bir muhalif olarak tanımlamaktan başka bir şey yap­
mıyor; peki gördüğü de ne? Bir aristokrat olarak, birbirinden ayrı tut­
mak istediği zıtların, esthloi ve kakoi, yeni orta sınıfın parasıyla bir­
leştiğini görüyordu.
Yorum o kadar açıktır ki, söz konusu öğretinin ta Kroton'lu
Pythagorasçılara kadar gittiğini doğruluyor gözüyle bakılabilir. Böyle
bir öğreti, yeni orta sınıfın yükselme döneminde bir zamanda ortaya
32Thcog. 189-92.
294
KATKISIZ AKIL
çıkabilirdi. İ.Ö 456’da. tam Pythagorasçı Mezhebin devrildiği bir za­
manda ölmüş olan Aiskhylos'un yapıtlarından da aynı sonuç çıkarı­
labilir. Atina'da eğitim görmüş olan Çiçero, Aiskhylos'un bir Pytha-
gorasçı olduğunu açık açık bildiriyor,33 bu söylentinin doğruluğu da
oyunlarının incelenmesiyle anlaşılır. Tabii. Sicilya’ya birçok kez git­
miş ve onlarla orada karşılaşmış olması olasılığına karşın onun ger­
çekten bir Mezhep üyesi olduğu sonucuna varmamıza gerek yok: fakat
öğretiden hiç kuşkusuz haberi vardı ve ılımlı bir demokrat olarak
doğal bir yakınlık da duymuştu ona. İlk oyunlan İ.Ö. beşinci yüzyılın
başlangıcına, Pythagoras'ın pekâlâ hâlâ yaşıyor olabileceği bir za­
mana kadar gider; Aiskhylos ve Atina adlı yapıtımda gösterdiğim
gibi, onun yarattığı dram türü —triloji— hem biçimde, hem özde,
zıtların ortalamada erimesi fikrini dile getirir. Ona göre, insanlığın
ilerlemesi, rakip güçler arasında bir savaşımdan oluşuyordu, bu sa­
vaşım içinde insan barbarlıktan uygarlığa yükselmişti — kendi yaşamı
süresince, dünyanın o güne kadar gördüğü en parlak kent olan de­
mokrat Atina'nın temsil ettiği yeni birlik içinde çözümlenmiş bir sa­
vaşımdı bu.
Bir kuşak sonra Hippokrates tarafından ileri sürülen görüşte, in­
sanın toplumsal evrimi hakkındaki bu Aiskhyiosçu ve Pythagorasçı
görüşe yakın bir koşutluk buluyoruz:
Eğer hastalar, sağlıkhlarmkiyle aynı besi düzeninden ve yiyecek
rejiminden yarar görmüş olsaydı; eğer bulunacak daha iyi bir şey ol 
masaydı, tıp sanatı diye bir şey bulunmazdı ya da aranmazdı, çünkü
ona gereksinim olmazdı, insanlar, hastalar sağlıklılarla ayın rejimden
yararlanamadıkları, hiçbir zaman da yararlanmadıkları için, koşul 
ların zoruyla tıbbı arayıp bulmaya itilmişlerdir. Ayrıca, diyorum ki.
insanlar, öküzler ve atlar gibi acı duymaksızın, herhangi bir başka besi
düzenine gereksinim duymaksızın meyva, sap, ot gibi şeylerle besle 
nen, büyüyen, güçlenen hayvanlarınkinin aynı yiyecek ve içecekle ye 
tinmiş olsalardı, bugünkü yaşam biçimimiz hiçbir zaman olmazdı.
33Cic. TD. 2.23.
SAYI
295
Başlangıçta, sanıyorum, insanın besi düzeni buydu. Bugünkü yaşam
biçimimiz, benim düşünceme göre, uzun bir buluşlar ve gelişmeler
döneminin sonucudur. İnsanlar, nitelikçe güçlü ve katışık olmayan
ham besinleri paylaştığı sürece, hayvanca besi düzenleri onları kor 
kunç acılara, sancılara uğratmıştır — bugün, akut ağrıların ve hızla
ölüme götüren hastalıkların saldırısına uğradıklarında çektikleri acı 
lar gibi. Daha önceki çağlarda, olabilir ki, daha a: acı çekmişlerdi,
çünkü alışkınlardı ona, ama o zaman bile şiddetliydi acıları. Yapıları
bu acıya dayanamayacak kadar zayıf olan birçoğu doğallıkla yok
oldu, ama en güçliiler direndi, tıpkı şimdi bazı insanların güçlü yi 
yecekleri hiç güçlük çekmeksizin sindirip, bazılarınınsa bunları yi 
yince şiddetli sancılara tutuluştan gibi, insanların, bugün bizim kul 
landığımız yiyecekleri buluncaya kadar vücut yapılarıyla uygunluk
içinde bir besi düzenini aramış olmalarının nedeni, sanırım bııdıtr.34
Hippokrates. Pythagorasçı değildi, fakat kendisinin ve okulunun ça­
lışmaları. sağlığın bedendeki zıtların birbiri içinde erimesi (Yunanca
krâsis, buradan da bizim "yaradılış, mizaç" sözcüğümüz) olduğunu
—ilk kaydedilmiş şekliyle. Pythagoras'm kendisinden küçük çağdaşı
Kroton'lu Alkmaion'a bağlanan bir fikirdir bu— söyleyen Pytha-
gorasçı fikirden derinden etkilenmişti (s. 275-76):
Sağlık, güçlerin (ıslak ve kuru, sıcak ve soğuk, acı ve tatlı... vb.) eşit
haklardan (isonomia) yararlanmasıdır; bunlardan birinin ya da öte 
kinin üstün gelmesiyle hastalığa neden olur}5
Tıpkı Aiskhylos'un Atina demokrasisini Pythagorasçı müzikal uyum
kuramının ışığında açıklayışı gibi, Alkmaion da fiziksel sağlığı de­
mokratik bir anayasanın terimleriyle tanımlıyor. Politik yapıda ol­
duğu gibi insan vücudunda da sağlık, iç çelişkilerin çözülmesinden or­
taya çıkıyor.
^Hp. VM. 3.
^Alcmaeo B 4. Diels.
296
KATKISIZ AKIL
Bu düşüncenin çağdaş diyalektikle ortak bir yanı olduğu açıktır,
fakat temel bir farkla. Lenin şöyle diyordu:
Zıtların birliği (eş zamanlılığı. özdeşliği, birbirinin sonucu olması)
koşullu, zamanlı, geçici ve görecedir. Karşılıklı olarak birbirini dışla 
yan zıtların savaşımı mutlaktır, tıpkı gelişim ve hareketin mutlak
oluşu gibi.36
Zıtların ortalamada eridiğini ileri süren Pythagorasçı öğretide bu iliş­
ki tersine çevrilmiştir. Birlik mutlaktır, savaşım görecedir. Zıtlar ara­
sındaki çatışma, ortalamada erimeleri, birleşmeleriyle en yüksek nok­
tasına ulaşır, bir kez kurulunca devamlı olduğu sanılır bunun. Birliğin
kuruluşunu daha yüksek bir düzeyde çatışmanın tekrarlamasının iz­
leyeceğine değgin bir ima yoktur. Bu sınırlama, onun aynı zamanda
sınıf kökenini ortaya koyan Aiskhylos'un yapıtlarında açıkça belirir.
Oresteia'mn sonunda, Atina tanrıçası, kabile toplumunu temsil eden
Eriny'lerle, toprak sahibi aristokrasiyi temsil eden Apollon'u, yeni de­
mokratik anayasada her iki tarafa uygun birer rol vererek barış­
tırdıktan sonra yurttaşlarına, kentlerinin sonsuza kadar ayakta ka­
lacağı sözünü verir, yalnız bir tek koşulla:
Ancak, birbirinin yasalarına karışmasınlar;
Hiç kimse su içemez çünkü çamurlanmış kaynaklardan.
Halkıma onur diler ve derim ki, ayakta kalsın
Zorbayla köle arasındaki orta yol.37
Ortalamayı temsil eden yeni anayasa değişmeden kalacaktır. Bu da
gösteriyor ki, Aiskhylos, onu değiştirmeye eğilimli olan köktenci de­
mokratların politikasının karşısındaydı. Zıtların birliğinin ancak, için­
den yeni zıtların çıkacağı geçici bir birlik olduğunu göremiyordu.
Bu ilkenin etike uygulanması, ilk Pythagorasçıların öğretilerinde
merkezi bir özellik olmalı, çünkü onların bütün kuramsal incele-
^L enin D. 81.
37A. Eu. 696-700=693-7.
SAYI
297
meleri —evrenbilim, matematik, müzik, tıp— kendilerini, tinlerini
sağlıklı tutacak bir yaşam kuralıyla donatmak gibi pratik bir amaçla
yürütülüyordu. Bu noktada en iyi kanıtımız, yine, etiki politikadan
ayrılmaz bir şey olarak düşünen Aiskhylos'tur:
Korku iyidir zaman zaman;
Ama durmaksızın gözlemelidir
Tine bağdaş kuruşunu onun.
Alçakgönüllülüğü öğretmek de güç ama gerekli.
Yüreklerinde güçlü bir korku
Beslememişlerden hiçbir zaman,
İnsan olsun, kent olsun hangisi
Saygı duyacak haklılığa?
Bir yaşam seç zorbasız
Ama yasalarla sınırlı. Böylece
Tanrı yöneltir, ama atamıştır orta yolu
Her şeyin ustası olarak.38
Ahlâki bir ilke olarak bu ortalama kavramı, Pythagorasçılardan Pla­
ton yoluyla Aristoteles'e geçmiştir. Şöyle tanımlar erdemi:
Ahlâki erdemden söz ediyorum. İnsanın, fazlasına, eksiğine ya da
ortalamasına sahip olabileceği duygular ve eylemlerle ilgilidir bu.
Yani, bir insan korku, cesaret, arzu, öfke, acıma, genel olarak zevk ya
da acı duyabilir; ya çok fazla, ya çok az, her ikisi de yanlış. Bu duy 
guları, tam zamanında, doğru bir durumda, doğru kimselere karşı,
doğru amaçlarla, doğru bir şekilde duymak en iyisidir, ya da or 
talamasıdır, erdeme girer bu da. Aynı şekilde, eylemlerle ilgili olarak
fazlalık, eksiklik ya da ortalama olabilir. Şimdi, erdemin duygularla
ve eylemlerle ilişkisi vardır; onlardaki fazlalık ya da eksiklik hatadır,
oysa ortalama övülür ve başarıyı getirir, övgü ve başarı da erdeme
girer. Öyleyse erdem, ortalamayı amaçlayan bir tür orta davranıştır.
Dahası, başarısızlığa götüren birçok yol varken (çünkü Pytha-
38Aymyerde, 520-34=516-30.
298
KATKISIZ AKIL
gorasçılarm imgeleminde, kötü sınırsıza, iyi sınırlıya aittir) başarıya
götüren bir tek yol vardır (dolayısıyla başarısızlığa uğramak kolay,
başarmak zordur, hedefi kaçırmak kolay, on ikiden vurmak zordur)
— öyleyse, fazlanın ve eksiğin kusura, ortalamayı gözetmenin erdeme
girmesinin bir başka nedeni de bııdur.39
Aristoteles'ten bir yüzyıl önce. Konfüçyüs’ün torunu Tzu Ssu, erdemi,
benzeri sözlerle şöyle tanımlıyordu:
Konfuçyiis dedi ki, "Gerçek soylu insan, eyleminde ortalamadır.
Soylu olmayansa tersi. Gerçek soylu bir insanın, eylemde ortalama ile
ilişkisi şudur ki. gerçek bir soylu insan olarak o her zaman ortalamaya
bağlı kalır. Soylu olmayan bir insanın tersine ilişkisi şudur ki. ne ise o
olarak, ahlâki bir çekince diye bir şey yoktur onda."
Usta dedi ki, "Yolun izlenmediğini biliyorum. Bilgililer fazlaya
koşar, cahillerse aza. Yoİun neden anlaşılmadığını biliyorum. İyiler
fazlaya koşar, kötülerse aza."*0
Benzerlik, hem Pythagoras'ın hem Konfüçyüs’ün ilkel bir tarım eko­
nomisinde meta üretiminin ortaya çıkışıyla belirmiş, soylularla köylü
sınıfı arasında aracı bir yeni orta sınıfın dünyaya bakışlarını dile ge­
tirmiş olmalarından doğmaktadır.
39Arist. EN. 1106b.
4^Hughes, Çin Felsefesi, s. 33.
xin
OLUŞ
1. Herakleitos: Politik Konumu
10) EMOKRATİK devrim Yunan toplumunda bir dönüm noktasını
belirlemiştir. Bir yanda toprak sahibi soylular, öte yanda tüccarlar ve
köylüler arasındaki savaşımın en yüksek noktasıydı ve ancak köle
emeğinin gelişmesiyle başarılı bir sonuca ulaştırılabilmişti. Onu,
amaçlarının gerçekleştirilişi olarak gören tüccar sınıfı için, toplumsal
adaletin en son başarısını temsil ediyordu, arzu edilecek başka bir şey
bırakmıyordu geriye. Gerçekte hiç de öyle değildi. Daha çok. IX. Bö­
lümde tanımlanmakta olan toplumun sınıfsal yapısındaki köktenci
değişimin politik ifadesiydi. Köle sahiplerinden ve kölelerden oluşan
meta üretici bir topluluğa uydurulmuş bir devlet şekliydi.
Tabii, bundan, yurttaşlar arasında, zengin ve yoksul yurttaşlar
arasında savaşımın durduğu çıkarılmamalıdır; yeni bir şekil, köle sa­
hipleriyle köleler arasındaki savaşıma bağımlı, ikincil bir şekil alınıştı
o. Yoksul yurttaşların bile, çoğunun en azından bir iki kölesi vardı. Bu
yüzden, amaçları köleliği ortadan kaldırma savaşımında kölelerle
birleşmek değil, tersine, kölelikten kendileri için daha büyük bir pay
çıkarmalarını sağlayacak bir biçimde köle emeği sömürüsünü ge­
nişletmekti. Böylelikle, bir kısırdöngüye girmişlerdi. Kendileriyle zen­
ginler arasındaki eşitsizlikleri düzeltmek için ne kadar güçlü bir çaba
gösterirlerse göstersinler, sonuç, bu eşitsizliklerin onaya çıktığı uçu­
rumu derinleştirmekten başka bir şey olmuyordu. Dolayısıyla de­
mokratlarla oligarklar arasındaki savaşım gittikçe artan bir şiddet ve
umutsuzluk hissiyle devam ediyordu, çünkü kent-devleti sınırları
içinde, çatışan sınıfların hep birlikte yıkıma uğramasından başka
herhangi bir çözüm olamazdı.
300
KATKISIZ AKIL
Demokratik devrim, altıncı yüzyılın başlangıcından dördüncü
yüzyıla kadar, çeşitli kentlerde çeşitli tarihlerde oldu; fakat ülkenin
bütününde hareket. İ.Ö. 479 yılında biten Pers Savaşları döneminde
en yüksek noktasına ulaştı. Bu dönem, yapıtları, bu ve bundan sonraki
bölümlerde görüleceği gibi. Yunan düşüncesinin evriminde bir dönüm
noktasını belirleyen Herakleitos ve Parmenides'in yaşam süreleri
içine girer.
Herakleitos, Ephesus soylularından gelmeydi (s. 147). Dünya gö­
rüşü, kardeşini sürgüne gönderdiği için halkı şiddetle suçlayışının ve
Dionysos’a tapmaya karşı nefretinin de gösterdiği gibi antidemokra­
tikti.1Sınıf bilincine sahip bir başka aristokrat olan Megaralı The-
ognis’ten söz etme fırsatını bulmuştuk daha önce. Yunan tarihinin en
olaylı yüzyıllarından biriyle birbirinden ayrılan bu iki soylunun gö­
rüşleri öğretici bir zıtlık meydana getirir. Theognis, bir soylu olarak,
birbirinden ayrı tutmak istediği zıtlarııı. soylularla sıradan halkın bir
araya getirilmesinde paranın etkisine karşı tavır takınmıştı. Bu tavır
demokratik hareketin, köleliğin henüz gelişmediği erken evrelerine
aitti. Buna karşı, para sahibi kimseleri temsil eden Pythagorasçılar.
zıtların ortalama içinde erimesi fikrini ortaya attılar. O zaman Pyt-
hagorasçı öğretinin karşısına, dünyanın birleşme ve birlik içinde eri­
meyle değil gerginlikle, uyumla değil çatışmayla bir arada durduğunu
ileri süren Herakleitos çıktı. Konuyu aslına döndürmek istermiş gibi,
betimlemelerini Pythagoras Apollon'undan. bu yay ve lir tanrısından
alır;
Onun farklılaşmakla nasıl uyuştuğunu, yay ve lirdeki gibi zıt ger 
ginliklerin ahengini anlamıyorlar.2
Herakleitos, Pyhthagorasçı öğretiyi yadsımakla eski aristokrat tavrını
yeniden olumlamaktan fazla bir şey yapıyor. Ona. sınıfların yeni dü­
zenlenişine uygun düşen yeni bir anlam katıyor. Erime ve uzlaşmaya
karşı gerginlik ve çatışmayı koyarken, Theognis'le birliktedir, fakat
lHeraclit. B 14-5, 121.
^Aynı yerde, 51.
OLUŞ 301
zıtlar aynı değildir artık. Onun zıtlan soylular ve sıradan halk değil,
özgürler ve kölelerdir. Kendi sözlerinden ortaya çıkıyor bu:
Savaş her şeyin babası ve efendisidir, tanrıları ve insanları, öz 
gürleri ve köleleri meydana getirmiştir}
Bu yüzden, ona göre çatışma mutlaktır, birlik görece. Gerçek di­
yalektiktir bu. Onun yapıtlarını incelerken karşılaştığımız ana soru
şu: insan düşüncesine böylesine parlak bir katkıyı mümkün kılan ko­
şullar nelerdi?
2. Herakleitos ve Mysterialar
Pythagorasçılık. îon usçuluğunun Orfeci gizemcilikle çarpışma­
sından oluşmuştur denilebilirse. Herakleitos'un düşüncesini Pytha-
gorasçılığm İon usçuluğuyla çarpışmasının temsil ettiğini söyleye­
biliriz. Pythagoras'tan ve popüler Dionysos tapımından nefretle söz
ediyor; ama Miletos’lu öncüllerinin aksine tin (ruh) sağlığıyla de­
rinden ilgileniyor ve evrenin yapısında yaşamın yönetimine bir kıla­
vuz arıyor. Bununla birlikte, dünya görüşü aristokratça ve dışlayıcıdır.
Bazı çömezleri vardır: Herakleitosçular; ama toplumsal ya da politik
bir reform programı yoktur bunların; Pythagorasçı kardeşliğinkiyle
karşılaştınlabilir etkileri olmamıştır. Bu yönden, Sokrates, Demok-
ritos ve Epikuros'un bireyciliğini haber verir.
Ephesus’taki Artemis kitaplığına emanet ettiği bir kitap yazmıştır.
Bu kitaptan, çoğu kısa ve birbiriyle bağıntısız, ama öğretisinin biçimi
ve özü hakkında bize genel bir fikir verecek nitelikte 130 parça kal­
mıştır. Bölüm Vl'da onun düzyazı biçeminin hieratik ve dua benzeri
olduğu, bunun da kalıtsal Demeter Eleusis rahipliğini elinde tutan
kral ailesinin bir üyesi olarak konumuna uygun düştüğü gösterilmişti
(s. 162); bu kitabın. Orfeci hieroi logoi ve Eleusis Mysterialannm
ligomena'sı tarzında sunulmuş bir söylemden oluştuğu ileri sürül­
o
Aynı yerde, 53.
302
KATKISIZ AKIL
müştü (s. 144). Bu öneri, aşağı yukarı sağlam olarak bugüne kalmış
olan giriş paragraflarının bir incelemesiyle doğrulanmaktadır:
Bana değil Sözcüğe kulak vermek ve her şeyin bir olduğunu kabul
etmek akıllılıktır.
İnsanlar, ebedi olan bu Sözcüğü ilk kez işittiklerinde, işitmeden
öncekinden daha fazla şey anlamış değildir ondan. Her şey bu Sözcüğe
göre meydana geliyorsa da, insanlar, bu açıkladığım gibi sözcükler ve
olgularla karşı karşıya geldiklerinde, her şeyi kendi yapısına göre ayı 
rarak ve ne olduğunu göstererek bu karşılaşmadan habersiz gibi gö 
rünürler. İnsanlığın geri kalanı, uyanık olduklarında ne yaptıklarını
bilmezler, tıpkı uykudayken ne yaptıklarını unuttukları gibi.
Anlamadan dinleyen sağırlar gibidir onlar. Atasözü, onların var
fakat yine de yok olduklarına tanıklık eder.
Gözler ve kulaklar kötü tanıklardır insanlar için, eğer barbar ruh 
ları varsa.*
"Sözcük" diye çevrilen /ogos'un anlamı birazdan tartışılacak. Burada
gizemli bir söylem (hieros logos) fikrini taşıyor. İnsanlar üç kategoriye
ayrılırlar: Herakleitos’un kendisi gibi Sözcüğü duymuş ve anlamış
olanlar; onu ilk kez işitmiş fakat henüz anlamamış olanlar; ve onu
işitmemiş olanlar.5Onu işitmiş ve anlamış olanlar, epopteia olarak
bilinen, erginlemenin ikinci derecesine girer; onu işitmiş fakat henüz
anlamamış olanlar, birinci dereceye (myesis), yeni erginlenmiş olan­
lara girer; onu işitmemiş olanlarsa erginlenmemiş olanlardır (um-
yetoi). Bunun, yazarın kastettiği şey olduğu aşağıdaki düşüncelerden
açığa çıkmaktadır.
Önce epopteia'nın özel anlamı, ikinci dereceden Mysterialara
göre, öyle alışılmış bir şeydi ki. daha sonraki Yunan edebiyatında,
Platon'dan öteye, hemen hemen her çalışma ya da işin ikinci ya da
4 Aynı yerde, 1,3 4,107.
5Bkz. Pascal Pensees 6: "Yalnızca üç sınıf insan vardır Tanrıyı bulmuş ve ona hiz­
met edenler; onu boyuna arayan fakat bulamayanlar, ve yaşamlarını onu ne arayıp ne
de bularak geçirenler.”
OLUŞ
303
daha ileri aşamanın her zaman, sanki erginlemenin ilerleyişinde
ikinci dereceymiş gibi tanımlandığını görürüz.6İkinci olarak, burada
Sözcüğü "anlamayan"Iara uygulanan asynetos sözcüğü.7 genellikle
gizemli sırları "anlamayanlar", erginlenmemiş olanlar hakkında kul­
lanılırdı. Üçüncü olarak, barbarlar, konuşmaları anlaşılmaz, akılla
kavranılmaz (asynetos) oldukları için Mysterialardan dışlanmışlardı.
Bu yüzden, son cümle, Sözcüğü anlamamış olanların, duyuların ka­
nıtına güvenemeyeceği anlamına gelmektedir. Son olarak, Com-
ford'un gözlemlediği gibi "bu gibi sözcüklerle karşılaşmamış olmak"
gibi bir ifade, Kurbağalar'da bir yerde geçer; burada Aristophanes.
Eleusis Mysterialarının kutlanmasından önce Atina’da yılda bir çı­
karılan resmi bildirinin parodisini yapmaktadır. Aristophanes'in söz­
leri şöyle:
Böyle sözlerle hiç karşılaşmamış olanlar ya da yürekleri saf ol 
mayanlar ağızlarını açmasın ve bizden uzak dursun.*
Herakleitos'un. Atina formülünü ima ettiğini varsaymak gerekmez,
çünkü benzer bir işleme Orfeci Mysterialarda da gidilmiştir. Yani hi-
eroi /ogo/'lerden biri. "Ben anlayanlara söyleyeceğim" sözleriyle baş­
lar; Euripides'in Bakkhalar'ında Dionysos'a İlâhi şöyle başlan
Kim o? Kimdir yaklaşan? Gitsin buradan, eski âdete uyarak Di-
onysos'u öveceğiz.
Ne mutlu tertemiz yaşamış olanlara, Tanrı'nın lütfuyla gizleri öğ 
renmiş olanlara, günahlarından arınmış tertemiz olanlara, çevik
ayaklarla tepelerde dolaşan kutsal topluluğa katılıp Bakkhus'un so 
luğuyla içleri dolanlara.9
6LOBECK, C. A. Aglaophamus 127-131; Thomson. Aiskhylos, Oresıeia. 2. 204;
"Tekerlek ve Taç" 10.
7Lobeck 15-190;. Thomson AO 2. 111-2.
O
Ar. Ra. 354-5; Comford. Principium Sapienıiae, 113.
9Orph. fr. 334, E. Ba. 68-77.
304
KATKISIZ AKIL
Yani Herakleitos, evren üzerinde düşüncelerini, ailesel kalıtının bir
parçasını oluşturan hieratik geleneklere dayalı gizemli bir söylem bi­
çiminde sunuyordu; bunda da. Orfeciler benzeri gizemli bir kardeşlik
topluluğu halinde örgütlenmiş olan Pythagorasçılar örneğini izliyor­
du. O da onlar gibi yalnızca insanın dışındaki doğa dünyasıyla değil,
doğanın bir parçası olan insanla da ilgileniyordu. Aynı zamanda, on­
ların ikiciliğini yadsıyor ve-bil inçle geliştirilmiş yeni bir biçimde Mi-
letos okulunun tekçiliğini yeniden onaylıyordu.
3. Logos
togos sözcüğünün Herakfeitos'un kullandığı şekliyle kapsadığı
başlıca üç anlam, söylem, akıl ve oran idi. Tanrı ve insan da içinde,
doğayı yöneten evrensel yasanın gerçek anlamının doğru bir ser­
gilenmesi olarak da tanımlanabilir. Bir tarih yasası değildir bu, ya da
evrim yasası değildir; tersine, zamanı yoktur onun; tıpkı, devamlı de­
ğişikliğe uğramaya yargılı olmasına karşın içinde işlerlik gösterdiği
dünyanın başsız sonsuz oluşu gibi. Doğaüstü ya da kutsal olanı dışlama
anlamında doğal bir yasa da değildir; daha çok. özel ve görece olan
her şeye karşıt olarak evrende genel ve mutlak olan her şeyi temsil
eden maddesiz bir soyutlama olduğu için kutsal olanla özdeşleşmiştir.
Bu anlamda, "her şey bir 'dir. Şeyler, her bir şeyin kendisi ne ise o ol­
duğu. başka bir şey olmadığı anlamında, sayıca çoktur fakat bir şeyin
bu kendisiyle özdeşliği geçici ve görecedir, çünkü her şey, kendi zıd­
dına dönüşme süreci içindedir hep. Kalıcı ve mutlak, dolayısıyla kutsal
olan tek şey —Anaksimandros'un sınırsızı gibi "ölümsüz" ve yok ol­
mayacak— bu zıtlar çatışmasıdır, daha da çok onun altında yatan
yasadır: devamlı değişim yasası.
Hakikat böyle olunca bulunması zor olacakta- elbet. Aşkın olduğu
için değil, tersine, duygularla algılanabilir maddi bir gerçeklikle ilişkili
olduğu için. "En çok değer verdiğim şey, görülebilen, işitilebilen ve öğ-
renilebilen şeylerdir."10Beş duyu ve düşünme yetisi bütün insanlarda
10Oıph. fr. 334. E. Ba. 55.
OLUŞ
305
vardır; "Düşünce herkese özgüdür."11 Bundan dolayı, dış dünyanın
gözlemlenmesi yoluyla akılla kavranmalıdır. Pythagorasçılann ileri
sürdüğü gibi dış dünyanın doğru bir yansısı olmayan düşler yoluyla
kavranamaz: "uyanık olanların tek ortak dünyası vardır, uyuyanlarsa
her biri kendine ait bir dünyaya dönerler.”12 Duyuların kanıtlarını
yadsımak "uykudaki insanlar gibi davranmak ve konuşmak"13 de­
mektir. Bu tür insanlar "en iç içe oldukları şeyle uyuşmazlık için­
dedirler".14 Bundan dolayı, "ortak olanı izlemeliyiz; fakat benim
Söz'üm ortak olmasına karşın, birçok kimse kendilerine özgü bir
akılları varmış gibi yaşar".15 Yanlış öğretmenleri izlemeleri bun­
dandır. "Hesiodos çoğu insanın öğretmenidir; onun çok şey bil­
diğinden emindir bu insanlar, yine de, Hesiodos. gece ile gündüzün bir
olduğunu bilmiyordu.”16 Çok bilgi yeterli değildir. "Çok şeyin öğ­
renilmesi anlamayı öğretmez insana, yoksa Hesiodos'a ve Pytha-
goras’a öğretmiş olurdu."17Bütün "öteki insanlardan daha çok araş­
tırmış, sormuş olan" Pythagoras, "çok geniş bilgiden ve aldan­
madan"18başka bir şey olmayan bir akıla sahip çıkmıştır. Bütün öte­
kiler için de aynı şey; "Homeros bu listeden çıkarılmalıdır, Arc-
hilochos da”.19 Bu yalancı öğretmenler, insanın budalalığı üzerinde
sürdürürler başarılarını: "Budalalar her sözle heyecanlanırlar."20 Akıl­
lı insan "inanmaksızm tanımaktan kaçar" ve "köpekler, tanımadık­
ları kimselere havlar."21
Bu yalancı öğretmenler nerede yanılmışlardır? Y alnızca bilgi bi­
rikiminde değil. İstenen ve zorunlu bir şeydi bu: "Aklı seven kimseler
^Hcraclit. B 113.
12Aynı yerde, 89.
13Aynı yerde, 73.
14Aym yerde, 72.
15 Ay m yerde, 2.
16Aynı yerde, 57.
17Aym yerde, 40.
18Aym yerde. 129.
19Aynı yerde, 42.
20Aynı yerde, 87.
21
Aymyerde, 97.
306
KATKISIZ AKIL
birçok şeye dair bilgi edinmelidir."22 Fakat yüzeysel gözlemler ve doğ­
rulanmamış samlarla yetinmektedirler: "En büyük konularda rast­
lantı tahminler yapmamalıyız.”23Hakikat peşinden koşanlar sonsuz
acılar tatmalıdır: "Altın arayan çok kazar, az bulur."24 Şeylerin ta
içine girebilmek için dikkatli gözlemler yapmalıdır insan. "Çoğu
insan, yolları üzerine çıkmış böyle şeylere dikkat etmez, öğretilince de
akılda tutmaz onları, oysa öyle yaptıklarını sanır”;25sonuçta da, şey­
lerin yüzeyinde yatmayan hakikati kavrayamaz: "Doğa gizlenmeyi
sever."20 Bundan dolayı göründüğünden farklıdır hakikat: "Bek­
lenilmeyeni beklemezseniz onu bulamazsınız; şaşırtıcıdır ve bulması
zordur onu."27Bundan şu sonuç çıkar ki, doğrudan anlaşılmaz olan,
dille anlatılamaz, ancak Delphoi Bilicisininki gibi dolaylı ve bil-
mecemsi bir dille açıklanabilir; "Delphoi Bilicisinin Tannsı ne ko­
nuşur ne gizlenir, yalnızca işaretle gösterir."28 Bu nedenle, insanlar ilk
kez işittiklerinde hakikati anlayacaklarını ummamalıdır. tıpkı yeni
erginlenmiş olanların korkuya yenilişleri ve gördükleri, işittikleri şeye
şaşmaları gibi. Ancak kendilerine açıklanmış olan şeylere önem ver­
dikten. zihinlerinde birçok kez tarttıktan sonra anlamaya başlaya­
caklardır.
Öyleyse akıl nerededir? "Akıl, yalnızca bir tek şeydir: Zeus'un
adıyla isteyerek ve istemeyerek yapma."29 Zeus (Zenos )'ıın adıyla
anılabilecek isteyerek yapmadır, çünkü o, yaşamın (zen) ilkesidir; is­
temeyerek yapmadır, çünkü yaşam ölümdür. "Akıl tektir — bütün
şeylerin bütün şeyler aracılığıyla yönlendirildiği amacı bilmek."30 Bu
"amaç" ya da yönetici ilke şöyle dile getirilir: "Her şey için aynı olan
dünya herhangi bir tanrı ya da insan tarafından yapılmamıştır; dün­
22Aynı yerde, 35.
Aynı yerde. 47.
24Aynı yerde, 22.
Aynı yerde. 17.
26Aynı yerde, 123.
27Aynı yerde, 18.
28Aynı yerde, 93.
29Aynı yerde, 32.
30Aynı yerde. 41.
OLUŞ 307
ya. oldum olası, ölçülerle tutuşturulan, ölçülerle söndürülen her za­
man canlı bir ateşti, şimdi de öyledir, gelecekte de hep öyle kalacak­
tır."31
Böylece. Herakleitos'a göre birinci madde, Miletos okulunun su,
sınırsız olan ve hava'sına karşılık, ateştir. Fakat onun ateş'i aslî (ori­
ginal) olma anlamında birincil değildir. Onun dünyasının kökeni, aslı
yoktur. Her zaman varolagelmiştir. Bu noktada Herakleitos kendin­
den öncekilerden ayrılır. Onların hepsi mitolojiden ve mitoloji yo­
luyla toplumdan alınmış, zaman içinde evrimleşmiş geleneksel evren
koyutundan yola çıkmışlardı. Onun evreniyse zamansızdır ve kendi
kendini düzenlemektedir. Dolayısıyla bu evreni özdeşleştirdiği ateş
ancak varlığının temel yasasını simgelediği anlamda birincildir —
devamlı değişim ve zıtların çatışması yasasıdır. Böyle bir yasa, uygun
bir biçimde, hareket halinde devamlı görünür olan ve temasa geldiği
her şeyi değiştiren öğeyle simgelenmektedir. Fakat yalnızca bir sim­
gedir; gerçeklik bir soyutlamadır. Bu yüzden, Herakleitos'ta. Miletos
evrenbiliminin birincil maddesi somut değerinden soyulmuş, soyut bir
fikir olmuştur.
Bu evrensel ateşin değişmeli olarak tutuşturulduğu ve söndürül-
düğü "ölçüler" değişimin kendini düzenleme çevrimini oluşturur: bu
çevrim bir bütün olarak tekbiçimdir (uniform) fakat bir seri değişken
ve durmak bilmez dalgalanmalara uğrar. Çevrim, ateş-hava-su-
toprak-su-hava-ateş biçimindedir; "Ateş, havanın ölümünü yaşar,
havaysa ateşin ölümünü; su. toprağın ölümünü yaşar, topraksa suyun
ölümünü.”32 Böylece "yukarıya gitmekle aşağıya gitmek aynı şey­
dir."33 Dünyayı varlık halinde tutan da bu başsız sonsuz çevrimdir.
"Bir çemberin çevresinde başlangıç ve son ortaktır."34 Her başlangıç
bir sondur, her son ise bir başlangıç, dolayısıyla, başlangıç ve son diye
bir şey yoktur; dünya sonsuzdur, kalıcıdır.
Bununla birlikte, eğer öğeler hep birbirilerinden. birbirlerine ver­
diklerinden ne çok ne de az şey alıyorlarsa, bu hep-değişen dünyanın
dıştan hep aynı kalınası gerekirdi. Ama durum böyle değlidir. Zaman
3'Aynı yerde, 30.
“Aynı yerde. 76.
33Aynı yerde, 60.
34Aynı yerde, 103.
308
KATKISIZ AKIL
zaman, ateş, verdiğinden çok şey alır, böylece aşırıya doğru artar;
fakat öteki öğelerle beslendiği için artışı buna uygun bir azalış izler;
diğer öğeler için de durum böyledir. "Ateş gereksinme ve aşırılıktır."35
Böylece, öğelerden her biri devamlı olarak öbürüne saldırmakta ve
sırasıyla ona teslim olmaktadır. Bu dalgalanmalardan, küçük ya da
büyük birçoğu vardır, bunlar doğanın dönemliliğini (periodicity)
açıklar bize: gündüz-gece, sabah-akşam, yaz-kış. ilkbahar-sonbahar,
uyanma-uyuma, bilicilik etme-düşgörme, yaşam-ölüm, çocukluk-
yaşlılık. Yaşam, uyku ve ölüm, ateş, su ve toprağa karşılıktır; dünyada
güneş, bütünüyle insandaki ruhu karşılar. Yaşayan her şey ölür, ölen
her şeyse yeniden doğar; insan tanrı olur, tanrı da insan.36
Dünyanın onlarsız var olamayacağı, zıtların bu devamlı çatışması,
Anaksimandros'un dediği gibi, bir adaletsizlik değil adalettir: "Sa­
vaşın her şeyde ortak, çatışmanınsa adalet olduğunu bilmeliyiz."37
Yine: "Homeros'un, çatışmanın yeryüzünden kaybolması için dua et­
mesi yanlıştı; çünkü eğer onun duası tutsaydı, her şey göçer giderdi bu
dünyadan."38 Hiçbir şey, zıttı olmaksızın var olamaz; ya da şöyle di­
yelim: zıtların bu çatışması, şeylerin doğası içinde vardır: "Çiftler bü­
tünlerdir ve bütünler değildir; uyuşma uyuşmama, uygunluk uygun­
suzluktur."39Aynı şekilde, "sağlığı sevilesi yapan şey hastalıktır; kö­
tüyü iyi. açlığı bolluk, yorgunluğu dinlenme."40 Bundan dolayı "in­
sanlar bazı şeylerin doğru, bazı şeylerin yanlış olduğunu ileri sürüyorsa
da" gerçek şu ki, "Tann'nın gözünde her şey güzel ve doğrudur" çünkü
"iyi ve kötü aynı şeydir."41Ancak akıllı insanın anlayabildiği şeylerin
"gizli uyumu"dur bu.
Maddi ilişkileri yönünden öğeler eşittir; fakat en tepede ateş olmak
üzere bir değerler sıralaması içinde dizilmişlerdir. Uykunun ölüme,
uyanıklığın uykuya üstün oluşu gibi su toprağa, ateş de suya üstündür.
Fakat işaret edildiği gibi, bu ateş, bu adla bilinen maddi olaydan çok
35Aynı yerde. 65.
^Aynı yenle. 62, 88.
37 Aynı yerde, 80.
38Aynı yenle. A 22.
39Aynı yerde, B 10.
40Aynı yerde. 111.
4* Aynı yerde. 102.
OLUŞ
309
daha öte bir şeydir: yaşayan şeylerdir, zekâdır, kutsal olandır. Kut­
sallık. Pythagoras'ın öğrettiği gibi herhangi bir çift zıttan biriyle öz­
deşleştirilemez. aksine bütün zıtların birliğiyle özdeşleştirilir: "Tanrı,
gündüz ve gece, yaz ve kış, savaş ve barış, bolluk ve açlıktır." Böylece,
logos, bir yandan öğeler arasındaki değişim oranı olarak, ya da daha
genel koyarsak, zıtların birbiri içine girme yasası, öte yandansa o ya­
sanın anlaşılması olarak tanımlanabilir; bunu insan bir dereceye
kadar, Tanrı'ysa yetkinlikle anlayabilir.
Evrenin böyle akıl ve maddenin organik bir birliği olarak an­
laşılması, yine logos'un bir parçası olan ayrı bir uslamlama tarzını
önceden gerekli kılar. Herakleitos'un mantığı, geriye dönüşlü olarak,
resmi mantığın kurallarının bir yadsınması şeklinde tanımlanabilir.
Tarihsel olarak konuşursak, resmi mantığın kurallarını Heraklei­
tos'un mantığının bir yadsınması şeklinde tanımlamak daha doğru
olurdu; Parmenides'in düşüncelerini tartıştıktan sonra, eski mantık
üzerinde bizim de söyleyecek bazı şeylerimiz olacak. Burada yalnızca
bu zıtlığı belirtmekle yetiniyoruz.
Caudwell. resmi mantığın yasalarını, çağdaş diyalektik maddecilik
açısından eleştirirken şöyle yazıyordu:
Mantığın yasaları toplumsaldır. Dil, eğer toplumsal bir işlevi ye 
rine getirecekse, bu yasalar uyulması gereken yaklaşık kurallardır.
Fakat hiçbir şekilde, gerçekliğin doğasını yansıtmazlar... Bir şeyin A
ya da A-değil olduğu doğru değildir. Dün A idi, bugün A-değil'dir. Bir
şeyin hem A olup hem olmaması doğru değildir. Bugün yaşıyorum, bir
gün ölmüş olacağım. Yarın ölmüş olurum ya da olmam. Her iki se 
çenek de eşit derecede doğrudur. "Dir" yükleminin kullanılışı, man 
tığın yöntembilimsel kurallarına sahte, düzmece bir hakikat verir:
evrensel bir an'ı ifade eder; fakat biz bunun olanaksız olduğunu gö 
recelilik fiziğinden biliyoruz. Yalnızca bir tek toplumsal an vardır,42
Son cümle dışında bütün bunlar, Herakleitos tarafından dile getiril­
miştir. "Deniz, en arı ve en katışık sudur."43 "İçimizdeki hızlı ve ölü
42Caudwell. FSDC 252-3.
43Heraclit. Böl .
310
KATKISIZ AKIL
olan, uyanık ve uykuda olan, genç ve yaşlı olan şey. aynıdır."44"Aynı
nehire adım atarız ve atmayız: biziz ve biz değiliz.”45Herakleitos, gö­
recelilik fiziği hakkında hiçbir şey bilmiyordu; fakat evrensel bir an'ın
olanaklılığmı yadsıyordu. Bunu yapabiliyordu, çünkü böyle bir olanak
ilkel düşünceye yabancıydı. Bunun yerine, ilkel düşünce içinde zım-
men bulunan fakat asla ondan önce belirtilmemiş zıtların birliği il­
kesini ifade ediyordu.
4. Nesnel Diyalektik
Lenin "her dem canlı ateş"e gönderme yapan parça üzerinde
yorum yaparken şunları yazıyordu: "Diyalektik maddeciliğin öğele­
rinin çok iyi bir anlatılışı: bu bizi yine şu soruya getiriyor: Herakleitos
nasıl oldu da çağdaş diyalektik maddeciliğin bu kadar yakınına ge­
lebildi?"
Bunun yanıtı Engels'in aşağıdaki gözleminde gizlidir:
Doğayı, insan tarihini, ya da kendi öz kafa çalışmamızı düşün 
cenin incelemesi altına koyduğumuz zaman, bize ilk görünen şey. hiç 
bir şeyin olduğu gibi, olduğu yerde, olduğu biçimde kalmadığı, ama her
şeyin hareket ettiği, değiştiği, olduğu ve yok olduğu sonsuz bir karşılıklı
ilişkiler ve etkileşimler yumağı tablosudur. Dünyayı düşünmenin bu
ilkel, saf ama aslında doğru biçimi. İlkçağ Yunan filozoflarının dü 
şünme biçimidir, onu açıkça ilk formüle eden de Herakleitos'tur. Her
şey hem kendisidir, hem de değildir, çünkü her şey akar, her şey sürekli
dönüşme, oluş ve yok oluş durumundadır. Ama bu görüş biçimi, olay 
lar bütününün sunduğu tablonun genel niteliğini ne kadar doğru bi 
çimde kavrarsa kavrasın, gene de bu genel tabloyu meydana getiren
ayrıntıları açıklamaya yetmez ve onları açıklayamadığı sürece, genel
tablo üzerinde açık bir fikir sahibi olamayız. Bu ayrıntıları bilmek
için, onları doğal ya da tarihsel bağlantılarından ayırmak ve her bi-
44Aynı yerde. 88.
45Aynı yerde, 49a.
OLUŞ 311
rini niteliklerine, özel neden ve sonuçlarına göre ayrı ayrı incelemek
zorundayız. Bu. en başta, doğabilim ile tarihsel araştırmanın gö 
revidir — bu araştırma dalları, Yunanlılar önce malzeme toplama
zorunda olduklarına göre. Klasik Çağ Yunanlılarında çok yerinde ne 
denlerle ancak ikincil bir yer tutuyordu,46
Diyalektik maddecilik, burjuvazinin, maddeci olsun idealist olsun,
metafizik dünya görüşünün zıttma, sınıf bilinci taşıyan proletaryanın
belirgin dünya görüşüdür; sömürmeyi ortadan kaldırmak, böylece
sınıf savaşımına bir son vermek de bu felsefenin tarihsel yazgısı ol­
duğuna göre, onun dünyaya bakışının niteliğini de kuramın ve pra­
tiğin yeniden bir araya gelişi belirler. Sınıflı toplum öncesinde kuram
pratikle öyle sıkı bir biçimde birlik içindedir ki, ondan pek ayrılamaz,
onun edilgin bir yansımasından biraz öte bir şeydir. İlkel bilinç, ku­
ramsal olmaktan çok pratiktir, tıpkı ilkel bilginin ussal olmaktan çok
algısal oluşu gibi. Yine de. sınıflı toplum öncesinin dışa bakışı sezgisel
olarak diyalektik ve maddecidir. Hareket, değişim, çatışma, ken­
diliğinden belli hakikatler olarak kabul edilir. Toplumun sınıflara
bölünmesiyle, bir bütün olarak toplum içinde değil ama yalnızca yö­
netici sınıf içinde gelişir ve sonuçta pratikten ayrılma eğilimini gös­
terir, tıpkı yönetici sınıfın üretim çalışmasından ayrılışı gibi.
Miletos okulundan öncülleri gibi Herakleitos da eski rahip aris­
tokrat sınıfından geliyordu; onlar gibi o da eski kabile geleneklerinin
maddi içeriğini saklıyordu; onlar gibi o da bu içeriği yeni bir biçim
içinde sunuyordu. Çalışması onlarınkinin üzerinde bir ilerleme gös­
teriyor. çünkü içerik temelde değişmemiş kaldığı halde, onun sunduğu
biçim daha gelişmiş, daha kuramsal, daha soyuttur. Soyut düşüncenin
gelişiminde daha üst bir düzeye aittir. Bu gelişmeyi, artık gördüğümüz
gibi, meta üretiminin gelişmesi olanaklı kılmış ve belirlemiştir; He-
rakleitos'un yapıtında bu öyle bir ustalıkla uygulanmıştır ki. onun
ekonomik tabanı hemen hemen kendiliğinden açıktır. Onun, mad­
denin devamlı değişimlerinin kendi kendini düzenleyici çevrimi ku­
^Engels, Anıi-Dühring, 26-7.
312
KATKISIZ AKIL
ramı, meta üretimi temeline dayalı bir ekonominin ideolojik yan­
sımasıdır. Kendi sözleriyle, "her şey ateşle değiştirilir, ateşse her şeyle,
tıpkı malların altınla, altınınsa mallarla değiştirilişi gibi".47Onun ev­
renbiliminde ateş, maddenin öteki biçimleri karşısında, tıpkı paranın
öteki metalar karşısında durduğu aynı ilişkiler içinde durur: evrensel
eşdeğer olarak kullanılmak üzere onlardan soyutlanmıştır. Buna göre,
onun sistemini, içinden çıktığı ilkel gökyüzü ve yeryüzü ayrımı mitiyle
karşılaştırırsak görürüz ki, o, meta değişimi bağının akrabalık bağ­
larının yerini aldığı bir toplumun toplumsal bakımdan zorunlu yanlış
bilincini temsil etmektedir.
Dahası, eğer Herakleitos diyalektiği kavrayışıyla Pythagoras'a üs­
tünse, bu da onun sınıfsal konumuna verilmelidir. Demokrasiye karşı
birisi olarak, onun, önünde sonunda kendisini ortadan kaldıracak
olan iç çelişkilerini sezip anlamada daha hızlıydı; bu yüzden de çatış­
manın. hareketin, değişmenin mutlak olduğu hakikatini kavrayabildi.
Al/es, was bcsteht, isi wert. dass es zugrunde gehl (Var olan her şey
yok olacaktır).
5. Tragedya
Herakleitos. kapsamlı bir nedensellik kuramı ortaya atan ilk fi­
lozoftu. Onun zıtlarm birbirine giriş yasası, çözümlemede, yeni üretim
ilişkilerinin insan bilincinde yansıdığı biçimlerin doğası üzerine bir
izdüşümü olduğunu ortaya koydu. Toplumsal bir imgedir bu. Bu, onun
nesnel hakikat yönünden yoksun olduğu anlamına gelmez. Tersine,
bütün bu tür kuramlar, zorunlu olarak, sırf toplumsal imgeler ol­
dukları için belli bir ölçüde hakikat içermelidirler; çünkü toplum, do­
ğanın bir parçasıdır ve insanın doğa üzerine bilgi edindiği kategoriler
mutlaka toplumsaldır. Nitekim, Herakleitos'un kuramı da. güçlü aklı,
İonia'lı öncüllerinden miras aldığı geleneksel dünya görüşüne yeni
toplumsal kategorilerle daha derinden nüfuz ettiği için yakalaya-
47Heraclit. B 90.
OLUŞ
313
bildiği büyük bir hakikat içeriyor.48 Pythagorasçı ikiciliğe karşı bi­
linçle karşı çıkmada işe yaramış olan sistemi maddeci diyalektiğin ne
plus tdira'sı idi. Ondan sonra, Yunan felsefesi iki zıt kampa ayrıldı: bir
yanda çoğulcu maddecilik, öbür yanda tekçi idealizm. İlkel ortak-
laşmacılık görüşünden son kopma idi bu.
Son bölümde Pythagoras ile Aiskhylos arasında bir karşılaştırma
yapıldı. Herakleitos ile Sophokles arasında da bir karşılaştırma ya­
pılabilir. Dramanın evriminde Sophokles'in Aiskhylos karşısındaki
durumu, felsefenin evriminde Herakleitos'un Pythagoras karşısındaki
durumuna benziyor. Herakleitos'ta olduğu gibi Sophokles'te de ilgi
merkezi uzlaşmadan, çatışmaya değişmiştir. Sophokles, bizim tra­
gedya dediğimiz dram biçimini olgunluğa eriştirmiştir. Aristoteles'in
Poetika'sınĞa tragedya, oyunun kahramanı yönünden, yanlışlıkla, is­
tenmeden meydana gelmiş, yazgının tersine dönüşünü içeren bir ey­
lemin temsili olarak tanımlanır. Tersine dönüş, normal olarak fe­
laketlidir: Aristoteles'in kendi sözleriyle, "eylemin kendi zıttına bir
dönüşü"dür.49 Bu, Herakleitos'un zıtların birbiri içine girişi yasasının
dramatik anlatımıdır. Sophokles tarafından yetkinliğe ulaştırılmıştır,
en güzel örneği de Kral Oidipus'lur.
Oidipus, Kadmosoğullarındandır. Onların evrendoğumsal mit­
lerinin ussallaştırılışı gibi geııeolojik mitleri de insanlaştırılmıştır —
önce epik şairler (Cilt II, s. 306-308). sonra da oyun yazarları ta­
rafından. Bunun içindir ki. Yunan mitleri, büyük kısmıyla insandışı
olan Mezopotamya ve Mısır mitlerinden çok daha çekici gelir usu­
muza.
Laios ile İokaste. Thebai kentinin kral ve kraliçesiydi. Thebai'nin
güneyinde Korinthos uzanır: batıda, tapmağı üzerinde "Kendini Bil’’
48Caudwell, CP: "Deha ne kadar büyükse, yaşantısının nitelikleriyle o kadar de­
rinden dolu olacaktır. Bilimde bu şu anlama gelir: deha ne kadar büyükse, toplumun
kategorileri onun elinde o kadar nüfuz edici olacaktır... Dolayısıyla, deha, çağının ka­
tegorilerinden. insanın zamandan ve mekandan kaçabildiğinden daha çok kaçamaz,
fakat onun dehasımn ölçüsü, bu kategoriyi özle doldurma derecesindedir — bu, ka­
tegorilerin doluluktan patlamalarıyla sonuçlanabileceği bir derecedir. Fakat bu pat­
lama da kategorilerdeki belli olgunluğa bağlıdır.
49Arisı. Poet. 1452a.
314
KATKISIZ AKIL
sözlerinin kazılı olduğu Delphoi Apollon Biliciliği. Bir oğullan olur:
Oidipus; babasını öldüreceği ve annesiyle evleneceği haber verilir ön­
ceden. Böyle bir çocuğu büyütmektense, kölelerinden bir çobana ve­
rirler ve dağlarda ölüme terk etmesini söylerler. Çoban çocuğa acır ve
onu Korinthos'lu bir başka çobana verir, o da beraberinde ülkesine
götürür. Bu çobanın efendileri olan Korinthos kral ve kraliçesi ço­
cuksuzdur, bu yüzden onu kendi çocukları gibi büyütürler.
Y inni yıl sonra, genç Oidipus'la ana-babası sandığı kişilerin gerçek
oğulları olmadığı bahanesiyle alay edilmeye başlanır. Gerçeği açık-
layamazlar. bunların doğru olmadığına inandırmaya çalışırlar onu;
fakat o aldanmış olmamak için Delphoi tapınağına gider ve tanrıya
danışır. Aldığı tek yanıt, eski kehânetin doğrulanmasıdır, ilk kez duy­
muştur o bunu; babasını öldürüp anasıyla evlenmeye yargılıdır. Ko-
rinthos'a bir daha adım atmamaya karar vererek aksi yöne: Thebai'ye
doğru yola koyulur. Bu sırada Thebai'lilerin, Sphinks canavarının
elinden çekmedikleri kalmamıştır: dişi bir canavar olan Sphinks. sor­
duğu sorulara yanıt verecek birini buluncaya kadar her gün birçok
kimsenin canını almaktadır. Laios da Bilici'ye danışmak üzere Delp-
hoi'ye gitmektedir o sırada. Bir arabayı sürmektedir, yanındakiler­
den biri de kölesi çobandır. Oidipus’la karşılaşınca yolundan çe­
kilmeye zorlar onu. Oidipus kabul etmez. Laios kırbacıyla vurur ona.
Oidipus da karşılık verir ve öldürür onu. Yanındakileri de öldürür —
yalnızca tabanları yağlayıp kaçan çoban dışında: çoban, ortalıkta
korku yaratan haberi Thebai'ye getirir; kral. Delphoi'ye giderken bir
soyguncu çetesi tarafından öldürülmüştür.
Oidipus Thebai'ye ulaşır, yaptığı ilk şey Sphinks'i aramak olur.
Sphinks'in bilmecesi şudur:
Bir şey var, sesi bir
Ayaklan dört, iki ve üç;
Öyle değişik bir şey ki görülmemiş
Karada, denizde ve gökte yürür;
Çok ayakları üzerinde yürüdüğünde
Gücü en azdır, adımları en yavaş.50
50Sheppard, J . T., The Oedipus Tyranmts o f Sophocles, Cambridge, 1920, XVU.
ÖLÜŞ
315
Oidipus yanıtı bulur: insandır bu. Kendini biliyordur. Ama yine de
tanımamaktadır kendini, öykünün sonunun göstereceği gibi.
Minnettar kalan halk onu kurtarıcı ilân eder ve kral yapar. Bu
anda onu tanıyan fakat hakikati kendine saklamaya karar vermiş
olan çoban İokaste'den, ömrünün kalan kısmını dağlarda geçirme
izni alır. Yeni kral, dul kraliçeyle evlenir. Yıllar geçer, çocukları olur.
O zaman Thebai'liler yeniden bir belaya uğrarlar, bu kez vebadır
bela. Onları başarısızlığa uğratmamaya kararlı Oidipus kutsal Bi­
liciye danışmak üzere özel bir ulak gönderir. Yanıt, Laios'un katili
kem dışına sürüldüğünde vebanın duracağıdır. Meçhul katilin aran­
ması işini, onu lanetlemiş olan Oidipus yönetmektedir.
Çobandan başka hakikati bilen bir başkası daha vardır — kör bi­
lici Teiresias. O da bu işi karanlıkta bırakmaya karar vermiştir. Oi­
dipus tarafından sorguya çekildiğinde yanıt vermez. Oidipus öfkeye
kapılır ve onu sadakatsizlikle suçlar. O zaman Teiresias soğukkan­
lılığını yitirir ve Oidipus'un katil olduğunu bildirir. îokaste'nin araya
girmesiyle kavga durdurulur. Kocasının sorularına yanıt olarak İo-
kaste. Laios'un ölümü hakkında bildiklerini anlatır ona: Delphoi’ye
giderken yolda bir soyguncu çetesi tarafından öldürülmüştür kocası.
Delphoi'ye giden yolu anımsamıştır Oidipus. Ancak soyguncu çetesini
anımsayamaz; bu yolculuğu tek başına yapmıştır. İokaste. ikinci nok­
tanın, olaydan tek kurtulan kişi olan dağlarda yaşayan yaşlı çobanın
çağırtılmasıyla kanıtlanabileceğine inandırır kocasını. Oidipus. bu
kanıtın kendisini aydınlatacağı umuduyla bunu yapmasını söyler ona.
Tam bu sırada Korinthos'tan bir haberci gelir: o kentin kralı öl­
müştür ve Oidipus onun yerine kral olarak atanmıştır. Oidipus şimdi
talihinin zirvesindedir — iki kentin kralıdır. İokaste. haberin, eski
kehanetin yanlış olduğunun kanıtı olduğunu ileri sürer: babası doğal
bir ölümle ölmüştür işte. Bu noktada ikna olmuş olan Oidipus, an­
nesiyle evlenmek korkusuyla Korinthos’a asla dönmemekte di­
retmektedir. Bu nokta üzerinde de kendisini ikna etmek isteyen ha­
berci, Oidipus'un onların gerçek oğulları değil bulunmuş bir çocuk
olduğunu açıklar ona. Bu arada yaşlı çoban da gelmiştir. Korinthos'lu
haberciyi tanır: yıllar önce dağda karşılaştığı çobandır bu. Kralın so-
316
KATKISIZ AKIL
rularını savuşturmak için elinden geleni yapar, ama işkence tehdi­
diyle yanıt vermeye zorlanır. Hakikat açığa çıkar sonunda. Oidipus
koşarak saraya girer ve daha önceden kendini asmış olan annesinin
cesedinden aldığı bir süs iğnesiyle kendi gözlerini oyar.
Ey insanoğulları!
Ömrilmilz bence bir hiç.
Ölümlü olan hiç kimse
Ermemiştir bunca mutluluğa —
Öyle görünmek ve olmamak, sonra
Öyle göründüğünden, uğramak mutsuzluğa.51
Oyunun başından beri hiçbir şey nesnel olarak değişmemiştir, ama
öznel olarak her şey değişmektedir. Bütün olanlar, Oidipus'un olduğu
sanılanın tersine ne olduğunu öğrenmiş olmasıdır. Başladığı gibi bi­
tirir yaşamını — toplumdan atılmış biri olarak. Arada olanlar yal­
nızca dış görünüşlerdir. Ama yine de. eğer dış görünüş oluş’sa. bir kral
olan bu toplumdışı. bir toplumdışı olmuş olan bu kral, bu insanın iki
kez zıttı olmuştur. Bu garip değişimlerse, amaca karşı, ama bu işle il­
gili olanların bilinçsiz çabasıyla oluşturulmaktadır. Ana-baba. çocu­
ğu. onu ve kendilerini ölümden beter bir yaşamdan kurtarmak için
terk etmiştir dağlara. Çoban, aııa-babadan habersiz büyüsün diye,
acıyarak kurtarmıştır onu ölümden. Ana-babası üzerine kuşku göl­
geleri düşünce, delikanlı Bilici'ye danışmıştır; Bilici ona yazgısını
açıklayınca, Thebai'ye giden yolda bu yazgıdan kurtulmaya çalış­
mıştır. Kendini korumak için babasını öldürmüştür. Çoban onu ta­
nıyınca hiçbir şey söylememiştir, böylece onu anasıyla evlenmekte
özgür bırakmıştır. Bilici, katilin kent dışına sürülmesini istediğinde,
Oidipus araştırmayı kendisi yönetmiş ve kendi kendisiyle yüz yüze ge­
linceye kadar her ipucunu sonuna kadar izlemiştir. Kâhini tehdit
etmiş olmasa kâhin onu ele vermeyecektir. Teiresias'a karşı suçla­
maları haksızdır. Bu noktadaki hiddeti onun sonunu meydana ge­
tirecek olan yanlıştır. Yine de bu yanlış, onun en büyük niteliğinin
5‘s. OT. 1186-92 tr. Sheppard.
OLUŞ
317
fazlalığıdır — halkının hizmetindeki çabası. Ve son olarak, babasını
öldürmüş olduğu suçlamasını boşa çıkarmak için çağırılan yaşlı
çoban, Oidipus'u annesiyle evleneceği korkusundan kurtarmaya çalı­
şarak yapmaktan korktuğu şeyi zaten yapmış olduğunu ona kanıt­
lamış olan Korinthos'lu habercinin işine yaramıştır. Amaçların, ni­
yetlerin devamlı olarak bu zıtlanna dönüşmesi, korkunç bir düş oto­
masyonu ile felakete kadar sürdürülür.
O zaman Oidipus kimdir, onu çabaları içinde yakalamış olan gö­
rünmez tanrı Apollon kimdir? Oidipus insandır, yakınlarından ko­
parılmış, bağımsız, özgür, meta üretici toplumun sahibi olan, yeni in­
sandır; ama sanki elinden kurtulunmaz şaşılası bir insanüstü güç. onu
gelişmeleri kendiliğinden olan ve tümüyle oyuncuların kontrolleri dı­
şında (s. 194-95) bir toplumsal ilişkiler ağında yakalamıştır. Tıpkı
Herakleitos'un ateşinin "evrensel eşdeğer" oluşu gibi, Sophokles'in
Apollon'u da. yapayalnız yabancıyı en yakın akrabasıyla çok çirkin
ilişkiler içine sokarak "bütün ayrılıkları ortadan kaldıran" "köktenci
düzelticidir".52
52Marx, Kapital I. 108.
VARLIK
XIV
1. Elea Okulu
JW
•LEa LEA. İ.Ö. 540 dolaylarında Perslerin İonia'yı fethinden sonra
batıya kaçmış olan Phokaiai'li göçmenlerin kurduğu, Lucania sa­
hilinde bir koloniydi.1 Pythagoras konfederasyonuna ait Poseido-
nia'nın otuz mil kadar güneyinde uzanır. Batıda bugüne kadar bu­
lunmuş en eski metal paralardan biri Elea'dandır.2Tek başına bir ör­
nektir, Pythagorasçı kentlerin kullandığı metal para tiplerine uymaz,
ama en azından Elea'nın. ticaretin gelişiminde onların gerisinde kal­
mamış olduğunu, aynı zamanda yeni bir felsefenin beşiği olduğunu
gösterir.
Söylencelere göre Elea okulunun kurucusu, yine Pers yönetimin­
den kaçmak için göç etmiş olan Kolophon'lu Ksenophanes'tir. The-
ognis gibi o da tuzukuru bir soylu ve başarılı bir şölen sonu şarkıcısıydı.
Şarkılarından kalan parçalardan, "bir tek tanrıya, tanrılar ve insan­
lar arasında en büyük olan, ne biçim ne de anlayış yönünden ölümlü­
lere benzemeyen bir tanrıya inandığım” öğreniyoruz; "her şeyi görür,
her şey üzerinde düşünür ve hiç çaba harcamaksıztn her şeyi etkiler."3
Bununla birlikte, görüşleri, daha büyük bir olasılıkla okulun gerçek
kurucusu olan, Elea doğumlu Parmenides üzerine etki yapmış olma­
sına karşın, Elea ile bağlarının derecesi ve kendisine bir filozof olarak
bakılıp bakılamayacağı konusunda kuşkular vardır.
‘Hdl.I. 167.
2
Sellman, Yunan Melal Paraları, 10.
3Kscnoph. 23-5.
VARLIK
319
Ksenophanes, Pyhtagoras'm öğretilerini biliyordu; kendi öğretileri
de Herakleitos tarafından biliniyordu. Parmenides İ.Ö. altıncı yüz­
yılın son çeyreğinde doğmuştu, bu yüzden de Aiskhylos'un biraz daha
genç çağdaşı idi. Politikada etkindi, doğduğu kent için bir kanunlar
kitabı hazırlamıştı. Gençlik yıllarında Ameinias adlı bir Pythagoras-
çmın yakın arkadaşıydı, kendisi de büyük bir olasılıkla Mezhebin bir
üyesiydi; fakat sonradan oradan koptu ve Pythagorasçılığa ve önceki
bütün sistemlere doğrudan bir meydan okuma olarak kendi gö­
rüşlerini ortaya koyan uzun bir şiir besteledi.
2. Parmenides ve Mysterialar
Şiir, epik şarkılar konserinden önce okunan İlâhileri (Cilt II, s. 239)
örnek alarak yazılmış bir giriş (prooimion) bölümüyle başlar:
Allarım beni, akıllı insanı kentten kente götüren tanrıçanın yo 
lunda, yüreğimdeki arzularca öteye taşıdı. Bu yolda usta allar çe 
kiyordu arabamı, genç kızlar gösteriyordu yolu; Güneşin kızları
Gece'niıı evini terk edip beni ışığa doğru koştururlarken yüz 
lerindeki peçeyi açtıktan sonra, uçan tekerlekler arasında pa 
rıldayan dingil şarkı söylüyordu. Orada Gündüze ve Geceye giriş
yeri duruyor: üstte bir söve, altta taştan bir eşik, yükseklerde, anah 
tarlarını Adalet tanrıçasının sakladığı büyük kapılarla kapalı. Genç
kızlar tanrıçayla konuşuyorlar ve hemen açıyorlar kapıları. Kapılar
geriye doğru salınıyor, geniş bir yol açılıyor önümüzde, kızlar ara 
bayı ve atları sürüyor üzerinde, ve tanrıça hemen sağ elimi tutup se 
lamlıyor beni ve diyor ki bana: "Hoş geldin genç adam, bu ölümsüz
sürücülerle hoş geldin evime! Seni o kadar uzaktan, insanların yii-
rüne yürüne aşılmış yollarından buraya getiren şey talihsizlik değil,
doğruluk ve adalettir; her şeyi öğreneceksin, içinde gerçek inancın
olmadığı, hem yuvarlaklaşmış hakikatin sağlam sarsılmaz özünü
hem de insan hayallerini. "4
^Pamı. I, bkz. Bowra, C. M.. The Proem o f Parmenides (Parmenides'in Prelüdlcri),
CP. 39.97.
320
KATKISIZ AKIL
Bütün bunlar Mysterialardan alınmıştır. "Akıllı insan, Heraklei-
tos'ta olduğu gibi erginlenendir. Araba. Aiskhylos. Sophokles, Platon
ve daha sonraki pagan ve Hıristiyan birçok yazarın gizemli ara­
basıdır.5 Güneşin kızlarının peçeleri, annma töreni sırasında erginle­
me adaylarının taktığı peçelerdir.6 Eicusis töreninin en ünlü özellik­
lerinden biri, meşalelerin içeriye geıirildiği ve karanlığın bir ışık pa­
rıltısı içinde dağıtıldığı andı7 — tıpkı çağdaş Yunan Paskalya are-
fesinde, Cumartesi gece yansında yakılan kandiller gibi.8 Giriş ka­
pıları, ikinci dereceden erginlemelere ayrılmış törenlerin9yapıldığı iç
tapınağın kapılarını temsil ediyor.
Bu parçaya bir alegori olarak değil, daha çok, gizemli erginleme­
nin geleneksel biçimini almış olan dinsel yaşantının gerçekçi bir an­
latılışı olarak bakılmalıdır. Bir Pythagorasçı olarak Parmenides, aynı
zamanda hem dinsel hem bilimsel olan gizli bir cemiyetin görevle­
riyle eğitilmişti. Mantık üzerine çağdaş yapıtların kutsal vahiy ede­
biyatıyla çok az ortak yanı olduğu bir gerçek, ama bilim kurucusu ola­
rak kabul edilebilen bir kişi için böyle bir çalışma herhangi bir başka
ışık altında ortaya çıkmış olamazdı. Dahası, şiir, Pythagorasçılığın
çürütülmesi için tasarlandığına göre, karşı çıkılan öğretiyle aynı ateş­
lilikte savunulan bir inanç bildirgesi olarak düşünülmüş olması ge­
rekirdi.
Şiirin girişten sonra gelen bölümü ikiye ayrılıyor: Hakikat Yolu ve
Görme Yolu. Hakikat Y olu'nda Parmenides, evrenin yapısı üzerine
kendi kuramını anlatır. Onun en özgün özelliklerinden biri, duyuların
kanıtının kategorik olarak yadsınışıdır. Bunun ardından gelen Gö­
rünme Y olu’nda duyuların kanıtı kabul edilir. Hakikat Y olu’nun an­
5A. Ch. 790-5=795-9, 93941,1020-2=10224, S. El. 680-763, Pl. Plıdr. 247a-256c.
Plu. M. 561a, 593d-e, Clem. pr. 12,93 P, DS. 3.937 P, Porph. Abs. 1.30, N. T. Ep. Hebr.
12. 1-2; Thomson AA 124-5.
6Thomson, A A 122,273.
7A.Ch. 960=961, S. OC. 104840, Ar .Ra. 154-5, Plu. M. 81e. Anim. 6.4.6.4, D. C.
1.387 R, Philosoph. Cruice 170, Fimi. Err. Pr. Rel. 22: Thomson AO 2. 240,382-3, AA
123.
8Sikelianos. 3.209.
9Plu. M. 81e, Heliod. 9.9, ath. 167f.,Thcmist. Or. 570-1, Walz Rh. Cr. 114; Thom­
son, A O 2.240.WC 10.
VARLIK 321
latmış olan aynı tanrıçanın ağzından verilir bu; tanrıça bunun alda­
tıcı olduğunu kabul eder, fakat Parmenides'i. kanıtı duyunca hiçbir
insan zekâsının ona yetişemeyeceğine inandırır. Bugüne kalmış olan
parçalar, şiirin, yerleşik tipten bir evrenbilim içerdiğini gösteriyor: ne
Pythagorasçı, ne İonian olan ama apaçık Parmenides'in bir buluşu
olan, yine de Hakikat Y olu'nda anlatılanla hiç uyuşmayan bir ev­
renbilimdir bu. Bu sapış nasıl açıklanabilir?
Erken Bizans döneminden Atinalı bir filozof olan Simplicus'un
verdiği yanıt belki de doğru çizgidedir. Onun görüşüne göre. Hakikat
Yolu anlaşılabilir dünyayı gösteriyor; Görünüş Yoluysa duyuyla algı­
lanabilir dünyayı.10Bunun, Burnet’in de gösterdiği gibi Parmedines'in
iki dünyayı bu terimlerle ayıramamış olması anlamında bir yanlış za­
manlama (anakronizm) olduğu, doğru.11 Aynı zamanda, Parmeni­
des. gerçekliğin. Hakikat Yolunda yadsıdığı duyu algılama dünyasının,
bazı tanımları diğerlerinden daha anlaşılır olan en azından hayali bir
varlığı olduğunun açıkça farkındaydı. Görünüm Dünyasındaysa, o, en
anlaşılabilir olduğuna inandığı şeyi vermişti. Bugün genellikle kabul
edilebilir bir yorumdur bu. bugüne kadar gelen parçaların gizemsel
erginleme açısından incelenmesiyle doğrulanır.
Görünüm Yoluna göre, evren iki zıt ve uyuşmaz maddeden oluş­
muştur: ışık ve karanlık; merkezdeyse "her şeyin gidişini yöneten”
Zorunluluk tanrıçası (Ananke) bulunmaktadır. Görünüm Yolunun
başlangıcında verilen ışık ve karanlık arasındaki bu ayrım, mutlaka,
genç adamın Gündüz ve Gecenin kapısına varışıyla açılan Hakikat
Y olunu hatırlatmak için konmuştur. Kapıdan girince. Adalet tanrı­
çası (Dike) karşılar onu: onda Zorunluluk tanrıçasını tanıyabiliriz,
ama artık ne ise öyle görünür ve ondan, dünyanın gündüz ve gece. ışık
ve karanlık diye bölünmediğini öğrenir Parmenides. Duyuların bir
yanılsamasıdır bu. Hakikat şudur: ışıktan başka hiçbir şey yoktur, o da
ne ise onun bir başka adıdır ancak. Böylece, Görünme Yoluna Ha­
kikat Yolunun bir hazırlanışı gözüyle bakılabilir. Duyular dünyasının
en güzel anlatımıdır bu, çünkü araştırıcıyı, soruşturanı, onun sadece
bir yanılsama olduğunu görmeye itmek ve böylece hakikatin ortaya
10Simpl. Phys. 39. 10.
^Bumet,Erken yunaıı... 183.
322
KATKISIZ AKIL
konuşuna onu hazırlamak için en iyi hesaplanmış yoldur. Gizemli
olanın ilerleyişinde bir aşamadır.
3. Bir
Parmenides'in bütün kendinden öncekilere zıt olarak biçimlen­
dirdiği kendi kuramını ileri sürdüğü Hakikat Yoluna dönüyoruz. Hiç
kuşkusuz, Miletos okulu çalışmalarını, hattâ belki Herakleitos'un ça­
lışmasını da çok iyi biliyordu; fakat kendisi, zamanının Y unanca ko­
nuşan İtalya'sında egemen olan Pythagorasçılık okulunun bir yandaşı
olduğu için, Pythagoras'ın öğretisinin onun ana saldırı hedefi olması
bizi şaşırtmayacaktır. Nitekim bu, Görünüm Yolunun başlangıcın­
daki bir anıştırma (allusion) ile kesinleştirilir: orada, aydınlık ve ka­
ranlığın ilkelerini sunarken şöyle der:
İki biçimi adlandırmaya karar verdiler, bunlardan birinin ad-
landırtlmaması gerekirdi, işte onlar orada yanlış yola saptılar.12
Açıkça, Pythagorasçı ikiciliğin bir yadsınışıdır bu. Parmenides'e göre,
zıtlar karşılıklı olarak birbirini dışlayıcıdır. Eğer aydınlık varsa ka­
ranlık olamaz; iyi varsa kötü olamaz; varlık varsa varolmayış olamaz.
Bu yolla bir çelişkinin içine düşmüş olur, çünkü bu koyuttan, eğer ha­
kikat varsa yanlışlık olamaz sonucuna varılacaktır. Bu zorluğu, yan­
lışlıkla varolmayı özdeşleştirerek aşmaya çalışır. Görünüm Y olu yan­
lıştır, dolayısıyla gerçekte var değildir. Batı düşünce tarihinde ilk kez
olarak Parmenides'te, şimdiye kadar sorgusuz sualsiz egemen olmuş
olan diyalektik varoluş kavramıyla çelişen metafizik bir varlık kav­
ramıyla uğraşmak zorunda kaldığımız artık açık.
Buna dayanarak. Hakikat Y oluna o'dur koyutunu doğrulayarak ve
onun zıddı o değildir'i yadsıyarak girer:
Gel, sana söyleyeyim, sözlerime dikkat et: düşünülebilecek yal 
nızca iki sorgu yolu var. Biri o'dur ve o olamaz inandırma yoludur,
çünkü hakikat onun yoldaşıdır. Öteki o değildir ve olmaması gerekir,
I2Pamı. 8. 534.
VARLIK
323
ben diyeyim size, son derece keşfedilmez bir yoldur; çünkü olmayan
bir şeyi bilemeyiz ve üzerinde konuşamayız, olanaksızdır... Diişünü-
lebilen ve olabilenle aynı şeydir o.13
Bu parça, Simplicius’un ona atfettiği, duyulabilir ve anlaşılabilir ara­
sındaki ayrımı kavramamış olduğunu gösteriyor. O hâlâ, adları ol­
mayan şeylerin var olmadığı gibi ilkel bir düşüncenin etkisi altındadır
(s. 156).
Var olmayış üzerine bu saldırının amacı o'dur ve o değildir öğ­
retisini çürütmek, gözden düşürmektir:
Sizi geri tutmaya çalıştığım ilk sorgulama yoludur bu. İkincisi, in 
sanların, cahilliklerinden kendi kendilerine ikiyüzlü hayal ettikleri
yoldur; çünkü onların yanlış yola sapmış düşüncelerini çaresizlik yön 
lendirir, ve onlar şaşkınlık içinde, sağır ve kör, idraksiz bir kalabalık,
sürüklenir giderler, o'dur'un ve o değildir'm aynı ve aynı olmayan şey
olduğunu, bütün şeylerin kendi izlerine geri döneceğini ileri sürerek,
savunarak... Olmayan şeylerin olduğu hiçbir zaman kanıtlanama-
yacaktır; o halde düşüncelerinizi bu sorgulama yolundan uzak tutun
ve alışkanlık zoruyla bu yola amaçsız bir göz atmak, kulak vermek ya
da dilinizi yormak zorunda kalmayın; fakat onu benden duyduğu 
nuzda, çok karşı durulan kanıtı aklınızla tartın.14
"İdraksiz kalabalık"ta, mistik literatürde birçok anıştırmasına rastla­
nan15erginlenmemişlerin düzensiz kalabalığını görüyoruz. Bu ikinci
araştırma yolu, zıtlann birbiri içine girdiğine inanan Herakleitos'un
ve zıtların ortalama içinde birleştiğine, eridiğine inanan Pythago-
ras'm yoludur; aslında Parmenides’ten önce gelen, hepsi de duyuların
kanıtını kabul ederek, şeylerin oluştuğuna ve göçtüğüne inanan her­
kesin yolu. Parmenides'e göre, hakikat duyularla —"amaçsız göz,
Aynı yerde. 4.
14Aynı yerde, 6-7.
15Orph. fr. 233, Horn. H. 2.256-7,Ps. Pyth. Aur. Carm. 55,Plu. Anim. 6. 3, Paım.
1.3.
324 KATKISIZ AKIL
kulak ve dil"— değil, ancak "akılla" (logos), yani katkısız akılla kav­
ranabilir. Bu sözlerle, "katkısız akıl"ın ilk filozofu, ilk metafizikçi ol­
duğu savını pekiştirir o.
Geriye Hakikat Yolu kalıyor:
Geriye, söylenecek bir tek yol kalıyor, o'dur. Olan şeyin doğma 
dığının ve yok olmazlığının birçok belirtisi vardır; çünkü tekbiçimdir,
hareketsizdir, sonsuzdur o. O yoktu ne de olacaktır, çünkü var, hep
birlikle, şimdi, bir. devamlıdır.16
Bir'in nitelikleri daha sonra geliştirilecektir.
Önce, zamanı yoktur. Ne geçmişi, ne geleceği vardır, ama şimdiki
zamanda tümüyle var’dır; bu nedenle de ne doğacak, ne ölecektir, ne
başlangıcı, ne sonu olacaktır:
Onun için hangi doğumu arayacaksın? Nasıl ve nereden büyümüş
olacak? Onun hiçlikten çıkıp geliştiğini söylemenize ya da düşünme 
nize izin vermeyeceğim, çünkü olmayan bir şey hakkında bir şey söy 
lenemez ve düşünülemezP
Bu kanıtın, dünyanın, kendisini çevreleyen boşluktan çizilen Sınırsız
çizgiyle Sınırlanmasıyla oluşturulduğuna inanan Pythagorasçılara
yöneltilmiş olması olasıdır. Parmenides'e göre, boşluk olamaz. Boş
uzay diye bir şey yoktur çünkü boş uzay değil'diT. Tartışmayı sür­
dürerek. hiçlikten ortaya çıkmış olsa bile onun neden şu zamanda
değil de bu zamanda ortaya çıkmış olabileceğini açıklamak yine ola­
naksızdır, der; dahası, hiçlikten ortaya çıkmışsa, olan'a ek olarak bir
başka şeyin varlığına inanmak zorunda kalırız:
Ve eğer hiçbir şeyden başladıysa, onu er ya da geç büyüten, geliş 
tiren nedir? Böylece, ya hep birlikte olacaktır, ya da hiç olmayacaktır.
Aynı şekilde, inanç gücü, olan'ın yanında bir şey olmayan'datı ortaya
16Parm. 8. 1-6.
17Aynı yerde, 8.7-9.
VARLIK
325
çıkmak zorunda kalmayacaktır. Dolayısıyla, Adalet, zincirlerini gev 
şetip, meydana gelmek ya da yok olmak için hiçbir şeye katlanmaz,
ama sımsıkı sarılır ona; ve bizim konu üzerindeki yargımız şu soruda
bulunur: o mudur, değil midir? O halde, yargımız, zorunluluk olarak,
bir yolu, adsız ve kavranamaz (çünkü gerçek değil) diyerek bir kenara
bırakmak ve öteki yolun var olduğunu ve gerçek olduğunu sa 
vunmaktır. Olan bundan sonra nasıl olabilir? Varlık haline nasıl ge 
lebildi? Eğer varlık haline geldiyse, değil'dir; henüz olacaksa, yine
değil'dir.18
İkinci olarak, bölünmezdir o:
Ne de bölünebilir, çünkü hep aynıdır o, şurada ya da burada ondan
biraz dahası, ne de azı, onu birlikte bulunmaktan alıkoyamaz; ne ise
tümüyle odıır. Bundan dolayı hep devamlıdır; varlık varlığa doku 
nur.19
Üçüncü olarak, hareketsizdir:
İri zincirlerin hapsinde hareketsizdir; varlık haline geliş ve yok
oluş, gerçek inanç tarafından kovulmuş ve uzaklara sürülmüş olduğu
için başlangıçsız ve bitimsizdir. Aynı şeydir o, aynı yerde durur, kendi
başına uzanır, bunun için de değişmez kalır; çünkü güçlü Zorunluluk,
onu her yandan bağlayan sınırın çizgileri içinde tutar.20
Bir tek olduğu için hareketsiz ve değişmezdir; bir olduğu için de sı­
nırlıdır. Diğer bir deyişle, Pythagorasçılann temel yanlışı çok'u bir'in,
sınırsız'ı ise sınır'ın zıddı olarak ileri sürmekti. Zıt, her durumda dış­
lanır. Dahası, sınırlı olduğu için, uzamsal olarak bitimli olmak zo­
rundadır; çünkü, bitimsiz olsaydı, sınırsız olurdu. Küreseldir; çünkü
küre, sınırlı olsa da, başlangıcı ve sonu olmaması yönünden çembere
benzer (s. 179):
18Aynı yerde. 8.9-21.
19Aynı yerde, 8.224.
20Aynı yerde. 8.25-31.
326
KATKISIZ AKIL
O zaman, en ötede bir sınırı olduğu için, merkezden her yönde dışa
doğru eşit biçimde dengeli olan yuvarlak, küremsi bir kütle gibi her
yanıyla bütünleşmiştir; çünkü şu ya da bu yönde daha büyük ya da
daha küçük olamaz,21
Hakikat Yolu, tartışmanın özetlenmesiyle biter:
Bir şeyi düşünmekle düşünülen şey aynıdır; çünkü içinde düşün 
cenin adlandırıldığı şey olmaksızın düşünce bulamazsınız. Olandan
başka şey yoktur ve hiçbir zaman da olmayacaktır, çünkü Moira,
bütün ve hareketsiz olmak için ona bağlanmıştır. Bu yüzden, ölüm 
lülerin, varlık haline geliş ve yok oluş, olma ve olmama, yer ve renk
değiştirme gibi gerçek olduğuna inanarak ifade ettiği bütün o şeyler
boş adlardır.72
Bundan sonraki görevimiz, bu dikkate değer sonucun altında yatan
önkavramları çözümlemek olmalıdır.
4. İkinci İsaiah
Her şeyden önce, gerçekten de göründüğü kadar uzak olmayan bir
ömekseme (analogy) düşünelim.
Uzakbatıda Elea'nth kuruluşu, İ.Ö. 546 yılında, Med'lerin ve
Pers'lerin kralı Cyrus’un ele geçirdiği Sardeis'in düşüşünün bir so­
nucuydu. Cyrus, tonia'nın fethini generali Harpagos'a bırakarak do­
ğuya döndü ve yedi yıl sonra Babil'e .girdi. Orada, yeniden toparlan­
maları için dua etmeyi asla bırakmamış olan ve İ.Ö. 538 yılında çölü
baştan başa geçip kırk bin kişiyle anayurtlarına dönen sürgündeki Ya-
hudiler tarafından karşılandı. Tarihlerinde hiçbir zaman bu kadar
parlak görünmemişti gelecek; fakat bir kez daha boşa çıkıyordu
umutları. Komşuları Edomite'ler, Moabite'ler ve Samaritan'lar ta­
^l Aym yerde, 8.42-5.
^Aynı yerde. 8. 34-41.
VARLIK
327
rafından kuşkuyla karşılanmakla kalmadılar, böylece J erusalem'in
yeniden kuruluşunda beklenmeyen güçlüklerle karşılaştılar; fakat
aynı zamanda, metal paranın ortaya çıkışıyla gelişimi hızlanmış olan
sınıf çelişkileriyle bir kez daha bölünmüş buldular kendilerini. Bu­
yandan Pers yönetimi altında açılan ticari fırsatlardan tam yarar­
lanmak, öte yandansa sıradan halkı büyük entelektüel yeteneklerini
eski kabile geleneklerini daha çok soyut ve metafizik bir inançlar dü­
zeninde yeniden kalıba dökmekte kullanan yeni tip rahiplerce kont­
rol edilen teokratik bir topluluk şeklinde örgütlenmek yoluyla var­
lığını sürdüren yeni bir tüccar sınıfı ortaya çıktı. Yeni Yehova kav­
ramı şöyle tanımlanmaktaydı:
Eski grup birliği düşüncesi evrensel dayanışmaya dönüşür. Yehova,
tek yaratıcı, tek ve ebedi Tanrı olarak temsil edilir... O sonsuz bil 
gilidir, başka şeyle karşılaştırılamaz ve doğa ile insan üzerinde sonsuz
güce sahiptir o. Mutlak kutsal ve doğrudur.23
Bu kavram, İkinci İsaiah'm çok tanınmış bazı parçalarından şöyle
betimlenebilin
Bilmedin mi? İşitmedin mi? Ölümsüz Tanrı, Rab, dünyanın uçla 
rının Yaratıcısı, hiç zeval bulmaz, yıpranmaz; anlayışının sınırı yok 
tur.74
Burada Ksenophanes'in "her şeyi hiç çaba harcamadan aklıyla yöne­
ten", "bir tanrı"sma benziyor.
Tüm beden, ottur; bu nedenle bütün iyilik, tarladaki çiçek gibidir;
ot kurudu, çiçek soldu, çünkü Rabbin soluğu esti üzerinden: elbet halk
ottur. Ot kurur, çiçek solar; ama Tanrımızın sözü sonsuza kadar ka 
lacaktırP
Bu demek, maddi dünya geçicidir ve görecedir; yalnızca Tann kalıcı
ve mutlaktır.
23S. A. Cook, CAH’de 3.489.
24lsaiah, 40.28.
25Aynı yerde, 40. 6-8.
328
KATKISIZ AKIL
Anımsayın bunu, kendinizi gösterin insanlar; Ey siz günahkârlar,
tekrar tekrar aklınıza gelirin. Eskiden olanları anımsayın; ben Tan-
rı'yım çünkü, ve başka şey yoktur; Tanrı'ytm ben. benim gibi başka
hiçbir şey yoktur; daha baştan sonu bildiren, henüz yapılmamış eski
şeylerden sonu bildiren?6
İnsanlar geçmişi unutur, fakat geçmiş, şimdi, gelecek birbirine karışır.
Fakat biz hepimiz, kirli olan biri gibi oluruz, bütün doğruluğumuz,
haklılığımız kirlenmiş bir giysi gibidir; birer yaprak gibi solarız hep; ve
günahlarımız rüzgâr gibi, alır götürür bizi.17
Ahlâki değerler görecedir, en az maddi dünyanın kendisi kadar; gö­
rece olunca da. devamlı olarak kendi zıtlarına dönüşürler. Gerçek
dünyada her şey devamlı değişiklik akışı içindedir:
Her bir vadi yükseltilecek, her bir dağ ve tepe alçaltılacaktır; eğri
olan düzeltilecek, pürüzlü yerler düzlenecektir; ve küçük Rabbin za 
feri ortaya konacaktır, ve her beden onu birlikte görecektir; çünkü
Rabbin ağzı söyledi bunu?*
Öyleyse nedir bu Tanrı? Y anıtını Frankfort veriyor bu sorunun:
İbranilerin Tanrısı, koşullu olmayan, tanımlaması olmayan kat 
kısız varlıktır. Kutsaldır. Bu demek sui geris'l/r o. Tabu demek değildir
bu, ya da giiç demek değildir. Bütün değerlerin, sonunda yalnızca
Tanrı'mn niteliği olması demektir. Bundan dolayı, bütün somut gö 
rüngüler değerini yitirmiştir?9
Böylece, iki halkın kültürel geleneklerindeki bütün farklılıklara kar­
şın biz, Y ehova'da. Parmenides'in Bir'ini îbrani karşılığını buluruz.
16Aynı yerde. 46. 8-10.
n
Aynı yerde. 64.6.
■8Aynı yerde, 40.4-5.
^Frankfort. Felsefeden Önce. 241-2.
VARLIK
329
Her ikisi de. maddi dünyanın her türlü somut ve niteliksel şeyden so­
yulmasıyla yaratılmış katkısız varlık gibi soyut kavramlardır; bu yüz­
den, her ikisi de. paraya dayalı bir ekonomiden ortaya çıkan top­
lumsal ilişkilerin yarattığı yeni düşünme tarzının ürünleridir. Bunun­
la birlikte, bir niteleme eklemek gerekir. İkinci İsaiah'ta her bedenin
ot olduğu ve yalnızca Tanrımızın Sözünün sonsuza kadar kalacağı
doğruysa da, bu söz Onun seçilmiş halkının kaderini içerir; ve bu an­
lamda Y ehova hâlâ Amos’un dile getirdiği halk emellerini cisimleş-
tiren bir kabile tanrısıdır (s. 110-11):
Yoksullar ve ihtiyaç içindekiler su arar ve su yoktur, ve dilleri ko 
nuşamaz olur susuzluktan; Ben. Rab, onları yanıtlayacağını, Ben İs 
rail'in Tanrısı onları bırakmayacağım. Çıplak dağlarda nehirler aça 
cağım onlara, vadilerin ortasından pınarlar; çölü havuz, çorak top 
rağı su kaynaklan yapacağım,30
Bunda, kurbanının en iyi niyetlerini son derece doğrulukla kavra­
yarak, doğruya yanlışa bakmaksızın yıkıcı edimlerini yerine getiren
Sophokles’in Apollon'unun çok daha bozulmuş figürüyle zıtlaştınla-
bilir o.
5. Parmenides ve Herakleitos
Bundan sonra. Parmenides'in Herakleitos'la.olan yakınlığını daha
ayrıntılı düşünmeliyiz. Hangisi daha önceydi? Önceki sayfalarda He-
rakleitos'un floruit'ınin (gelişme dönemi. —çev) İ.Ö. altıncı yüzyılın,
İonia'nın Pers yönetiminde olduğu kapanış yıllarına yerleştirile­
bileceği varsayılmıştı. Bu, Diogenes'in koruduğu gelenekti; Kral Da-
reios'a yazdığı mektuplar da bunu destekliyor. Bu mektuplar uy­
durmadır, ama bu onların bu noktadaki kanıtlarını geçersiz kılmaz;
çünkü bu mektupların, konusunu çok iyi bildiğini gösteren yazarı, do­
ğallıkla onların bilinen gerçeklerle uyuşmasını istiyordu. Bir başka
30tsaiah41. 17-8.
330
KATKISIZ AKIL
destek de, "o’dur ve değil'dir, aynı ve aynı olmayan şeydir" gibi kaba
bir kavramı suçlayan Parmenides'in kendisinden geliyor. Bu kav­
ramın, sıradan halkın ve aynı zamanda Miletos'lu filozofların kuşku­
suz kabul ettiği aynı oluş (becoming) düşüncesinin içinde zaten var
olduğu doğrudur; fakat Herakleitos, onu, içindeki çelişkiyi ortaya çı­
karan bu türlü meydan okuyucu bir biçimde belirten ilk kişiydi; bu
yüzden de Parmenides'in ona gönderme yaptığını düşünmek doğaldır.
Buna karşı, Herakleitos'un floruit'ini elli yıl kadar sonraya ko­
yarak onu Parmenides'in bir öğrencisi olan Zenon'un çağdaşı yapan
Eusebios'un sürdürdüğü bir gelenek vardır. Bu tarih, ona destek olarak
Platon'dan aşağıdaki parçayı alıntılayan bazı yetkililerce kabul edil­
mektedir:
Dünyanın bizim tarafımızdaki kısmında, Ksenophanes'e ya da
daha öncesine çağrı yapan E tea grubu, açıklamalarını bizim "bütün
şeyler" dediğimizin yalnızca bir şey olduğu varsayımı üzerine yapar;
daha sonra, İonia ve Sicilya’daki bazı Muse'ler, doğrunun her iki
açıklamayı birleştirmekte ve gerçeğin hem birçok hem de bir oldu 
ğunu, düşmanlıkla dostluk tarafından bir arada tutulduğunu söyle 
mekte yattığını kavradılar.31
"İonia ve Sicilya’daki Muse'ler" sırasıyla Herakleitos ile Empedok-
les'tir; bundan kuşktu yok. Fakat Parmenides'in adı geçmiyor; yal­
nızca Ksenophanes. Bu parçada Parmenides'in Herakleitos'tan önce
geldiğini gösterecek hiçbir şey yok. Bu nedenle Eusebios’un ifadesi
kabul edilemez.
Bu nokta üzerinde duruyorum, çünkü daha geç olan tarih, erken
Yunan diyalektiği üzerinde başka yönden çok daha değerli bir yazıda
Szabo tarafından son zamanlarda doğrulanmıştır. Szabo, Parmeni-
des'ten Herakleitos'a kadar düşüncenin gelişiminin aşağıdaki zaman
sırasını ortaya çıkardığını ileri sürüyor. Önce, gerçekliğin birçok ol­
duğu yaygm inanç (tez) var, bu, gerçekliğin bir olduğunu (anti-tez)
savunan Parmenides tarafından reddedilmiştir; bu da, gerçekliğin
hem bir hem de birçok olduğunu (sentez) ileri süren Herakleitos ta­
31F.useb. 81.1-3. PI. Soph. 242d; Reinhardt 155-6.221-3.
VARLIK
331
rafından reddedilmiştir. Güzel bir formül, ama olgulara uymuyor;
çünkü zamandizinsel kanıtlardan ayrı olarak gerçekliğin iki olduğunu
ileri sürmüş olan Pythagoras'ı hiç dikkate almıyor. Ayrıca, bana öyle
geliyor ki bu ifade. Yunan düşüncesinde Herakleitos'un yerinin doğru
olmayan bir tahminine dayanıyor.
Herakleitos’un görüşü, diyalektik maddeciliğinkine o kadar yakın
olduğu için, onun düşüncesinin erken Yunan felsefesinin zirvesini
gösterdiğini çıkarsamak eğilimindeyiz biz; bir anlamda doğrudur da
bu. Bununla birlikte, modem ömeksemenin bizi yanlış yola sürükle­
memesine de dikkat etmeliyiz. Eski felsefedeki genel yönsemenin
maddecilikten idealizme doğru olduğunu, oysa çağdaş felsefenin ters
yönde —idealizmden maddeciliğe— hareket ettiğini unutmamalıyız.
Böylece Herakleitos ile Hegel arasında belli bir yakınlık vardır. Her
ikisi de bir dönüm noktasında durmakta. Fakat, Hegel diyalektiği yeni
ve gelişmekte olanı temsil ederken, Herakleitos'un diyalektiği eski ve
ölmekte olanı temsil etmektedir. Y aşamsal bir ayrımdır bu. İlk kez
Miletos okulu tarafından formüle edilmiş olan ilkel düşünce di­
yalektiği. idealizme götüren bir aşama olan soyut düşüncenin ge­
lişmesinde daha ileri bir aşamayı belirleyen Pythagorasçılığın etkisi
altında tam ve son anlatımını Herakleitos'ta bulmuştur. Fakat aynı
nedenle, Herakleitos'un diyalektik maddeciliği daha o zaman kendi
zıddına gebedir. Gördüğümüz gibi, onun hep değişen ama hep kalan
ateşi bir soyutlamadır, uğradığı değişikliklerin aynı düzenliliği, ger­
çekte, herhangi bir değişiklik istemeye hiç de gerek olmadığı itirazını
davet ediyor. Bu adımı Parmenides atmıştır. Değişimin gerçekliğini
yadsımakla o, soyutlama sürecini daha ileri götürerek ve Heraklei­
tos’un ateşinin yerine kendisinin mutlak Bir'ini koyarak, öncüllerinin
devamlı değişim kuramında aslında bulunan şeyi ortaya çıkarmaktan
fazla bir şey yapmamıştır. Böylece, Herakleitos’tan Parmenides'e ge­
çişin, idealizmin evriminde nicelikten niteliğe geçiş yolunu belirledi­
ğini söyleyebiliriz. Bu yüzden, eski düşüncede yeni ve gelişmekte olan
şeyin ortaya çıkışını işaret eden Herakleitos'unkinden çok onun dü­
şüncesidir — ilkel toplumun ideolojik zincirlerinin, sonunda sökülüp
atıldığı bir duraktır bu.
332
KATKISIZ AKIL
6. İdeoloji ve Para
Thales'ten Parmenides'e erken Yunan felsefesi üzerine araştırma­
mızın sonuna gelmiş bulunuyoruz. Bu felsefenin altında yatan eğilim
nedir; bu eğilimin, onu ortaya çıkarmış olan toplumun gelişmesiyle
nasıl bir ilişkisi vardır? Bu sorulara vereceğimiz yanıtlar şimdilik
şöyle dile getirilebilir.
Aristoteles şunları yazıyordu;
En erken filozofların çoğu, yalnızca maddi biçimleri olan şeyleri
başlangıç olarak düşünüyorlardı. Var olan her şeyin varlıklarını al 
dıkları şey, ilk kez içinden var oldukları şey ve sonunda göç ederek
dönüştükleri şey. maddesi, koşulların değişmesine karşın devam eden
şey — bütün bunlara, şeylerin başlangıcı ya da aslı diyorlar ve do 
layısıyla, tanımlandığı gibi yapısı daima korunduğu için onun ne var 
lığa dönüştüğünü ne de ortadan kalktığını düşünüyorlar?2
Aristoteles burada onların görüşlerini kendi sözleriyle özetliyor;
söylediği şeyler temelde doğru. Thales'ten Anaksimandros'a ve Anak-
simenes'e. Miletos'Iulardan Pythagoras’a, Herakleitos'a ve sonunda
Parmenides'e geçerken. Parmenides karşımıza zamansız ve mutlak,
katkısız bir soyutlama çıkarıncaya kadar, gittikçe daha az niteliksel ve
somut olan madde kavramını buluyoruz. Parmenides'in Bir'i, "madde"
(cevher) fikrini en erken formüle etme girişimini temsil ediyor — Pla­
ton ve Aristoteles’in geliştirdiği, ama ancak modem çağlarda burjuva
filozoflarının olgunluğa eriştirdiği bir fikirdir bu. Bu düşüncenin kökeni
neydi?
Bu filozofların içinde yaşadığı ve çalıştığı toplumun bir para eko­
nomisinin hızla büyümesiyle belirlendiğini unutmaksızın, Marx'm
metaları çözümlemesine dönüp bakalım:
Metaların kullanım-değeri düşüncesini bir kenara bırakırsak, ge 
riye ancak bir tek özellikleri kalır: emek ürünü olmaları özelliği.
32Arist. Met. 983b. 6.
VARLIK 333
Fakat emek ürününün kendisi bile elimizde bir değişikliğe uğramıştır.
Onu kendi kullanım-değerinden soyutladığımız zaman, aynı zaman 
da ürünü bir kullanım-değeri yapan maddi öğelerinden ve bi 
çimlerinden de soyutlamış oluruz; onda bir masa, bir ev, iplik ya da
herhangi bir başka yararlı şey görmeyiz artık. Maddi bir şey olarak
onun varlığı yok olmuştur. Ona artık bir marangozun, duvarcının,
iplik eğiricinin ya da herhangi bir başka üretken emeğin emek ürünü
gözüyle bakılamaz. Ürünlerin kendilerinin yararlı nitelikleriyle bir 
likte, hem onlarda cisimleşmiş çeşitli türden emeğin faydalı özelliğini,
hem de bu emeğin somut biçimlerini gözden kaçırırız; hepsince ortak
olan şeyden başka bir şey kalmaz geriye; hepsi bir ve aynı türden
emeğe, soyutlarsak insan emeğine indirgenmiş olur.
Metalar, bu para şeklini alınca, türdeş insan emeğinin toplumsal
olarak tanınan birbiçim şekline dönüşmek üzere kendi kullanım-
değeri özelliğinin tüm izlerinden ve yaratılışlarını borçlu oldukları
özel türden emekten sıyrılırlar.33
Marx, Kapitatdt. meta denilen o gizemli şeylerin ilk bilimsel çö­
zümlemesini yaptı. Bir meta, maddi bir nesnedir, fakat o ancak diğer
metalarla olan toplumsal ilişkisinden dolayı bir meta olur. Onun meta
olarak varlığı tamamen soyut bir gerçekliktir. O aynı zamanda, daha
önce de görmüş olduğumuz gibi, meta üretiminin "tam gelişimine ka­
vuştuğu" aşama olarak tanımladığımız, uygarlığın resmi damgasıdır.
Dolayısıyla, uygar düşünce, en erken çağlardan günümüze kadar,
Marx’m meta fetişizmi dediği, yani meta üretimindeki toplumsal iliş­
kilerin doğurduğu "yanlış bilinç” dediği şeyin egemenliği altındadır.
Erken Y unan felsefesinde bu "yanlış bilinç"in yavaş yavaş ortaya çıkıp
meta üretiminden çıktığını ve dünya kategorileri üzerine —bu ka­
tegoriler sanki topluma değil de doğaya aitmiş gibi— zorla kendilerini
kabul ettirdiğini görüyoruz. Bu yüzden, Parmenides'in Bir'i, daha son­
raki "madde" fikriyle birlikte, değişim-değerinin özünün bir yansıması
ya da izdüşümü olarak tanımlanabilir.
33Mara, Kapital 1.4-5,82-3.
334
KATKISIZ AKIL
Bu sonucu yerli yerine oturtabilmek için, eski felsefenin olduğu
kadar çağdaş felsefenin de bazı temel sorunlarım sistemli bir biçimde
tartışmak gerekirdi; bunaysa burada girişilemez. Bunun içindir ki, onu
geçici olarak tanımladım. Y ine de, sanınm, değerin para şeklinin, tüm
felsefe tarihi için önem taşıyan bir etmen olduğunu göstermek için
yeteri kadar şey söylenmiş bulunuyor.
XV
MADDECİLİK VE İDEALİZM
1. Felsefe ve Bilim
I F ARMENIDES'LE birlikte, ilkel düşünce alanını geride bırakmış
ve Yunan felsefesinde bazı genel düşünceler dışında, bu kitabın ama­
cının dışına taşan yeni bir evreye girmiş bulunuyoruz. Parmenides'in
geriye bıraktığı haliyle felsefe bazı noksanlıklar: içinden çıktığı kri­
zalitten parçalar içeriyordu; fakat bunlar çabucak temizlendi ve ar­
dıllarının çalışmasıyla, günümüze kadar varlığını sürdürdüğü "kat­
kısız akıl" alanına doğru hızla yolaldı. Felsefe, tarihi boyunca, bilim­
den gelen bilgiyi özümlemiş ve bilime katkılarda bulunmuştur, fakat
aralarındaki birlik hiçbir zaman sağlam olmamıştır; bugünse aradaki
uçurum o kadar geniştir ki, birinci bölümde belirttiğimiz gibi, çoğu
burjuva filozofları düşünce alanında uzman olduklarını ileri sür­
melerine karşın, bilim adamlarının insan beyninin gerçek me­
kanizması hakkında öğrenmiş oldukları şeylere aldırmaksızm tar­
tışmalarını sürdürüyorlar.
İlkel toplumda, felsefe ve bilimin var olmaması gibi basit bir ne­
denden dolayı, böyle bir uçurum yoktu. İlkel bilinç kuramsal ve soyut
değil, pratik ve somuttu. Kuramsal ve soyut uslamlamanın gelişmesi,
zihin ve el çalışması arasındaki bölünmeye, bu da toplumun sınıflara
bölünmesine dayanıyordu; bu koşullar yaratıldıktan sonra bile, ilkel
düşünce tarzlarının bozulmuş biçimler halinde varlığını sürdürme­
siyle uzun bir süre bu gelişme gecikmiştir, bu da sınıf sömürüsünün
gerçekliklerinin gizlenmesine yaramıştı. Bu elbette, tamamen pratik
bir görüş açısından bilimsel başarılar olarak tanımlanabilecek teknik
336
KATKISIZ AKIL
buluşların yapılmadığını söylemek değildir; tersine, erken Sümerlerin
ve Mısırlıların teknik başarılan çok büyüktü. Bu bakımdan onlar, ön­
cüllerinin atmış olduğu temeller üzerine yeni şeyler ekledikleri söy­
lenebilecek olan Y unanlılardan daha fazla onur sahibidirler. Ger­
çekten de, aralarındaki ilişki kesinlikle budur. Metal para gibi önemli
bir ayncalık dışında, eski toplumun teknik tabanı büyük kısmıyla Me­
zopotamya'da ve Mısır'da yaratılmıştı; Y unanlıların yaptığı şey, bir
para ekonomisi temeli üzerinde, politik ve ideolojik üstyapıyı yeniden
örgütlemekti. Bu yüzden, felsefenin ve bilimin başlangıcını, doğal fel­
sefe biçiminde birleşmiş olarak Y unanistan'da buluyoruz. Yine de,
birbirinden ayrılmaya başladıklarında henüz ortaya çıkmamışlardı.
Yunanlıların bilimsel başarılan, büyük ölçüde Hellenistik çağa aittir.
Önceki dönemin en dikkate değer gelişimi, İ.Ö. altıncı yüzyılda
önemli ilerlemelerin yapılmış olduğu tıp alanındadır. Bu konu, bu­
rada kısa bir tartışmayı gerektiriyor, çünkü bilimle felsefe arasındaki
çatışmanın aslını gösteriyor bize.
Herodotos. Y unanlıların "daha zeki, ve aptalca saçmalıklardan
kurtulmuş" olmaları yönünden diğer halklardan ayrıldıklarını söylü­
yor.1Bu geniş kapsamlı ifade bütünüyle kabul edilemez, ama tıp için
doğrudur. Mezopotamya'da ve Mısır'da hastalan iyileştirme sanatı
hiçbir zaman kendini büyüden kurtaramamıştı. Özellikle Mezopo­
tamya'da hastayı kötü bir ruhun ele geçirdiğine inanılırdı, bu yüzden
de ona uygulanan tedavi tıbbi olmaktan çok büyüseldi. Y unanistan’da
da bazı hastalıklar, özellikle "kutsal hastalık" yani sara, halk tarafın­
dan deliliğe, kötü ruhların bedeni ele geçirmesine verilir ve buna göre
tedavi edilirdi; fakat, olasılıkla beşinci yüzyılın son yıllarında ortaya
çıkan Hippokrates'in yazılarında bu boşinancı tavır gülünç olarak
sergilenir:
Kutsal hastalık üzerine hir yazıdır bu. Ötekilerden daha kutsal ya
da İlâhi görünmüyor bana. Doğal bir nedeni var; halksa onun şaş-
!Hdt. 1.60.3.
MADDECİLİK VE tDEALtZM 337
kmlık uyandıran kendine özgü karakteri yüzünden İlâhi diye ba 
kıyor ona... Fakat, sırf garip, şaşılası olduğu için kutsal diye ba 
kılacaksa bundan daha az şaşılası olmayan, kimsenin kutsal diye
bakmadığı başka hastalıklar da vardır... Benim kendi inancım şu ki,
bu hastalığa ilk kez kutsal bir özellik atfedilmesi, büyüler, ruh arı 
tıcılar ve günümüzün şarlatanları ve sahte hekimleri gibi ken 
dilerinde olağanüstü bir dindarlık ve üstün bir bilgi olduğunu iddia
eden kimselerin işiydi.2
Başka yerlerde olduğu gibi Y unanistan'da da, tıp, özellikle spor ve
kâhinlik gibi, büyüsel-dinsel pratikler ve inançlardan gelişmiştir.
Klan şölenlerinden gelme halk şenlikleri. Yunan kent-devletlerinde
toplumsal yaşamın evrensel bir özelliğiydi; bu şenliklerde, eğitimi,
kontrollü bir beslenme düzenini de içeren atlete ve geleceği önceden
söylemek amacıyla kendisine kurban edilen kişinin bağırsaklarını in­
celemek durumunda olan rahibe önemli işlevler düşerdi. Eski dün­
yada başka hiçbir yerde, besi düzeni sorunlarına, belirtilerin kay­
dedilmesine ve olgu öykülerinin toplanmasına buradaki kadar dikkat
harcanmadığını görüyoruz. Buna dayanarak. Y unanlı hekimler, ge­
nel olarak, bazı temel hakikatleri saptamışlardı. Buna göre. Kroton’lu
Alkmaion, bilincin oturduğu yerin beyin olduğunu, insanın hay­
vanlardan. bilincinin yalnızca duyusal değil fakat düşünsel de olması
yönünden ayrıldığını bilirdi. Bunu, "insan öteki hayvanlardan, yal­
nızca anlaması, ötekilerinse anlamayıp yalnızca hissetmesi yö­
nünden ayrılır" diyerek dile getirirdi.3Onun zamanında herkesçe bi­
linen bir gerçek olan, insanın akıl ya da konuşma (logos) yetisiyle
hayvanlardan ayrıldıkları düşüncesiyle birlikte alınınca, bilimsel bil­
giye gerçek bir katkı gözüyle bakılabilir buna.
Alkmaion'dan sonra tıp çalışmalarının merkezi Kroton'dan, Hip-
pokrates'in doğum yeri olan Kos'a geçti. Hippokrates okulu Kro-
tonlulara çok şey borçlu olmalı, çünkü literatürü Pythagorasçı etkiden
birçok belirtiler gösteriyor, ona da Alkmaion'un çalışmalarından ak-
2Hp. Morb. Sacr. 1-2.
Alcmaeo B. la.
338
KATKISIZ AKIL
tarılmış olmalı. Gerçekten de, belki de de aynı geleneğin bir devamı
idi. Bunun en güzel kanıtı. Hippokrates'in kendisi tarafından yazıldığı
sanılan Havalar Sular ve Yerler kitapçığında bulunabilir.
Bu kitapçık, bütün noksanlıklarına karşın, rahatlıkla, toplumsal
tıp üzerine bir kitapçık olarak tanımlanabilir. Şöyle başlar:
Tıbba uygun bir çalışma yapmak isteyen kimse şöyle davranma 
lıdır. Önce yılın mevsimlerini ve her bir mevsimin etkilerini göz
önünde tutmalıdır; çünkü bunlar hem kendi içlerinde, hem de bi 
rinden ötekine geçişte büyük farklılıklar gösterir. İkinci olarak, sıcak
ve soğuk rüzgârları, önce evrensel olanları, sonra da her ülkeye özgü
olanları göz önünde tutmalıdır. Ayrıca, ağırlık ve tat bakımından
birbirinden ayrılan suların farklı etkilerini göz önünde tutmalıdır.
Sonra daha önce gitmediği bir kente vardığında, başat rüzgârlara ve
güneşin doğuşuna göre o kentin durumunu incelemelidir. Her yönün
—kuzey, güney, doğu, batı— farklı bir etkisi vardır. Bütün bunlara ek
olarak, suyu nasıl elde ettiklerini, tatlı bataklık suyu mu, yoksa yüksek
ve kayalık topraktan acı su mu içtiklerini, suyun tuzlu mu sert mi ol 
duğunu göz önünde tutmalıdır; toprak için de aynı şey: çıplak ve susuz
mu yoksa ormanlık ve sulu mu, alçak ve havasız mı yoksa yüksek ve
serin mi; bir de, orada oturanların kendileri için uygun bulduktan
yaşam biçimini, tembel midirler, çok mu içiyorlar, günde bir öğünden
fazla mı yerler, yoksa idmana düşkün ve atletik midirler, iyi yiyip az
mı içiyorlar,4
Bu kitapçıkta ileri sürülen hekimin görevi kavramı kolon deştirme
çağının bir ürünüydü. Y unanlılar, sayısız gemi seferlerinde, deneyle­
rinden denizler ötesinde başarı umuduyla bir koloni kurmanın kor­
kunç bir girişim olduğunu, dikkatli bir planlamanın, yalnızca oraya
yerleşeceklerin sayısını saptamayı, seçilmelerini ve sefere hazırlan­
malarım değil, aynı zamanda yerleşilecek toprağın araştırılmasını,
yeni kentin yerinin saptanmasını, ekilebilir toprağın uzanımına, su
4Hp. Aer. 1.
MADDECİLİK VE İDEALİZM
339
bulma olanağına, iklime ve diğer çevresel etmenlere göre gerekli par­
çalara bölünmesini de içeren bir iş olduğunu öğrenmişlerdi. Bu tür
eylemler, büyük ölçüde İonia'dan olmak üzere ve daha çok güney
İtalya ve doğu Sicilya'ya yöneltilerek tüm İ.Ö. yedinci ve altıncı yüz­
yıllar boyunca sürdürülmekteydi. Yunan tıbbının bilimsel özelliğini
kazanması bu koşullarda gerçekleşmişti; bu koşullarda, en eski tıp
okulunun neden ana koloni alanlarından birine ait olduğunu an­
lamak kolaydır.
Yani Yunan tıbbı. Yunan felsefesiyle aynı toplumsal hareketin bir
ürünüydü; fakat daha İ.Ö. beşinci yüzyılda onları bir çatışma, çekişme
halinde buluyoruz. Belki de, Hippokrates'in kendisine olmasa bile
Hippokrates zamanına kadar geriye uzanan Eski Tıp üzerine adlı ki­
tapçık. örgütlü pratisyenlerin gözlem ve deneyimleriyle kurulmuş
olan tıp kuramını, ilgileri, çok önceden düşünülüp kavranmış dog­
malarının hakikatini göstermeye, arasıra da hastayı iyileştirmeye yö­
nelik filozofların düşmanca dikkatlerinden korumak için kaleme
alınmıştı:
Tıp üzerine konuşmak ya da yazmak için ortaya çıkıp da sıcak,
soğuk, yaş, kuru ya da hoşlarına ne gidiyorsa öyle kendilerine özgii bir
koyuttan başlayıp bu yolla hastalığın ve ölümün nedenini bütün ol 
gular için aynı şeye indirgeyenler ve onu bir ya da iki koyuta bağlayan
kişiler, olgular konusundaki açıklamalarında açıkça yanılmakla kal 
mazlar; onların hatası özellikle suçlanmaya değer, çünkü bu hata,
halkın en ciddi durumlarda, tıbbın usta pratisyenlerine saygt duyarak
yardım İçin koştuğu bir meslekle ilgili olarak işlenmektedir. İyi ve
kötü pratisyenler vardır; gözlem ve buluşun söz konusu olduğu böyle
bir meslek olmasaydı durum böyle olmayacaktı. O zaman herkes o
meslekte eşit bir şekilde cahil ve deneyimsiz olacak, hastaların te 
davisiyse tamamen bir şans işi olacaktı. Fakat aslında tıbbın kuram
ve pratiğinde, diğer herhangi bir meslekte ne kadar varsa o kadar çe 
şitli ustalık vardır; sonuç olarak, tıp, insanın koyutlardan yola çık 
masını gerektiren gökbilim ve yerbilim gibi karanlık ve güç ça 
lışmalarda olduğu gibi içi boş koyutlara gereksinmeyle uygunluk
340
KATKISIZ AKIL
göstermez. Bu gibi konularda nasıl bir açıklama yapılırsa yapılsın,
doğru ya da yanlış olduğu kanıtlanamaz; çünkü ona uygulanabilecek
bir test yoktur...5
Geleneksel yöntemi izleyecek yerde mesleği koyutlara bağımlı
kılan kimselerin, bu varsayımlarını hastaların tedavisine nasıl uy 
guladıklarını bir türlü anlayamıyorum. Bildiğim kadarıyla, diğer bi 
çimden de bir şeyler içermeyen soyut bir sıcak veya soğuk ya da kuru
veya nemli şey bulamamışlardır. Sanıyorum, onların da önünde biz-
lerinkinin aynı yiyecekler, içecekler var. fakat onlar bu yiyeceklere bir
de soğuk, sıcak, kuru ya da nemli gibi birtakım özellikler veriyorlar;
çünkü bir hastaya "sıcağı" almasını salık vermek yararsız olacaktır
açıkçası; hasta derhal soracaktır: "Neyi?" Bundan dolayı, onlar şu bil 
diğimiz maddelerden birine başvurmak, ya da saçma sapan konuş 
mak zorunda kalacaklardır...6
Bazı filozoflar ve hekimler tıbbı anlamak için insanın ne oldu 
ğunu bilmenin gerekli olduğunu söylüyor. Felsefenin. Empcdokles gibi,
insana, doğasına, kökenine ve yapısına değgin şeyler yazmış olanların
bir sorunudur bu. Benim kendi fikrim şu ki, hekimlerin ve filozofların
bu konuda yazdıklarının tıpla, resim sanatıyla olduğundan daha fazla
bir ilgisi yoktur; ayrıca düşünüyorum ki, blı konuları gerçekten an 
layabilmenin tek kaynağı tiptir; o zaman, ancak tıp, gereğince an 
laşılırsa —bunun dışında bu olanaksızdır zaten— lam bir bilgi, yani
insanın ne olduğu, evriminin nedenleri... vb. hakkında tam bir bilgi
olanaklıdır.1
Bu tıp pratisyenlerinin bu türlü yazıları hem bilimsel hem de insancıl
bir ruhla capcanlıdır; bu canlılık eski literatürde onlara eşsiz bir gö­
rünüm verir, ama yine de, filozoflara karşı kararlı bir savaş açmış ol­
malarına karşın, bilimlerini ilerletmemekle kalmamış, aynı zamanda
devamlı olarak gerilemişler, rağbetten düşmüşlerdir. Bunun nedenini
anlamak önemlidir.
sHp.VM. ı.
®Aynı yerde, 15.
7Aynı yerde, 20.
MADDECİLİK VE İDEALİZM
341
Bu savaşım, bilim ve ideoloji, "açık-kafalı gözlem" ve "a priori
öncüller" arasında düpedüz bir kavga değildi. Tersine, sınıflı top­
lumun bütün çağlarında bilimin bütün dallan gibi Yunan tıbbı da.
Yunan felsefesinin gidişini şekillendirmiş olanlara benzer toplumsal
önyargılardan oluşan ideolojik bir öğe banndırıyordu içinde.
Bilimsel tıbbın gelişmesi her şeyden önce ve en fazla, üretim güç­
lerindeki düzey düşüklüğüyle sınırlıydı. En kaba saba âletlerden başka
şeyin olmayışı karşısında, en keskin gözlem bile, tam bir anatomi bil­
gisini toplamakta ya da hastaların bakımında doğanın seyrine yardım
etmekten fazla bir şey yapmakta yetersiz kalıyordu. Bununla birlikte,
bu yetersizlik, köle emeği üzerine kurulu eski toplumun yapısında
vardı; tıbbın ilerleyişini başka herhangi bir şeyden çok önleyen de
buydu.
Salık verdikleri tedavinin, ancak hasta olmayı kaldırabilecek
kimselerce yerine getirilebilecek bir şey olduğunu anlayabilmek için
bu Hippokratesçi yazarlardan uzun uzun yazılar okumak gerekmez.
Bu konuda. Platon'la aynı düşüncededir onlar da:
"Bir marangoz hastalansa" dedi Sokrates, "hızlı etkili bir çare
ister doktordan —bir kusturucu, bir ishal ilacı, dağlama ya da
bıçak— hepsi bu. Ona perhiz yapması ya da başını sarıp sıcak tutması
söylenirse, hastalanmaya zamanı olmadığını, işinin başına dönmezse
sırf hastalığını beslemek için yaşamanın iş olmadığını söyleyecektir.
Böylece, doktora 'hoşça kal' deyip işine dönecektir; ya hastalığını ye 
necek, yaşayıp işine gücüne devam edecek, ya da ölecek ve bu yolla
yoksulluğundan kurtulmuş olacaktır."
“Anlıyorum" dedi Glaukon, "yaşamı böyle olan bir insanın tıptan
yararı da bu olur elbet."6
Bunun sonucu, hiçbir sınıf farkı gözetmeyen bulaşıcı hastalıklar ba­
şıboş yayılmakla kalmıyor —bunun için çağımızdan da benzer ör­
nekler verilebilir— hekimin kendisi de gözden düşüyordu. O da bir
®P1. Rp. 406: Famngıon. B. Head and Hand in Ancient Greece (Eski Yunan'da Baş
ve El), Londra 1947, s. 35-6.
342
KATKISIZ AKIL
zanaatçıydı; hem de, zanaatçılığın, hiçbir yurttaşın yüklenmeyi göze
alamadığı bir uğraş olarak gözden düştüğü bir toplumda. Tıp pra­
tisyenlerinin, kuşkusuz, işinin kendisini en varlıklı yurttaşlarıyla bile
yakın ilişkilere sokması yüzünden, bu damgayı öteki el işçilerinden
daha başarıyla silebildikleri doğrudur, ama yine de Aristoteles, za­
manında üç türlü hekim olduğunu söylüyor: el işçisi, bakıcılar ve öğ­
retim görmüş olan amatörler.9 Sonuç, W. H. S. J ones'un tanımladığı
gibi oldu:
Plüton'un, kullanılmasını o kadar çok aşağıladığı, inandırma gücü
kuvvetli, aşkın dehası üstün geldi. Değişmeyen gerçekliği tutkulu bir
istekle arayıp duran, boyuna değişip duran görüngüleriyle maddi dün 
yaya karşı büyük bir nefret duyan, her türlü bedensel kirden arınmış
katkısız zekâyla değişmez İde'lere ulaşabileceği göksel bir bölgeye
yükselmeyi emel edinmiş felsefe ateşi, insanların çektiği acıları, Plü 
ton'un hiç sözünü etmediği görüngüleri sabırla inceleyerek dindirmek
isteyen insanların alçakgönüllü araştırmaları için tutuşturan bir alev 
den daha öte bir şeydi.10
Bununla birlikte, Hippokrates geleneğine yaklaşan bir filozof vardı.
Biyoloji bilimlerinin kurucusu, Asklepiadai'nin üyelerinden bir he­
kimin oğlu olan Aristoteles'ti bu (Cilt I, s. 57-8).
2 .At om Kuramı
Parmenides'ten sonra felsefenin temel sorusu —idealizme karşı
maddecilik— olgunlaştı. Hemeninden olmadı bu. Kendisinden hemen
sonra gelen ardıllarının dikkatlerini üzerinde topladıkları sorun, de­
vinim sorunu idi. Algılarla kavranabilen dünyanın gerçekliği yeniden
kurulacaksa, bir devinim nedeni bulmak gerekirdi. O zamana kadar,
devinimin maddenin bir özelliği olduğu varsayılmıştı; fakat sondan
sonra, bunun tersine bir varsayım: maddenin kendi başma atıl olduğu,
9Arisl. Pol. 1282a.
*°J ones W. H. S.. Hippocrates. Londra/N’ew York. 1923-31,1.8.
MADDECİLİK VE İDEALİZM
343
ancak Empedokles'in Aşk ve Çaba, Anaksagoras'ın Zihin, Aristote­
les'in ise İlk Devindirici dediğine benzer bir dış gücün çarpması so­
nucu devindiği gibi bir varsayım ileri sürmeye doğru gittikçe artan bir
eğilim vardı. Yeni varsayım. Y unan toplumunun bu yeni aşama­
sındaki temel çelişkiyi: özgür insanla köle arasındaki zıtlığı yansıtıyor.
Aristoteles’e göre bağımlılık ilkesi evrensel bir doğa yasasıdır. Efen­
disine karşı köle ne ise, kocasına karşı karısı, tine karşı beden, akla
karşı madde, Tanrı'ya karşı evren de odur. Onun İlk Devindirici de­
diği. eski çağın üretiminde cisimleşmiş olan türdeş köle emeği sa­
hipliğinin ideolojik anlatımıdır.
Akragas'lı Empedokles önde gelen bir demokrat, aynı zamanda
da, tanrının bedenleşmişi olduğunu ileri süren bir kâhin ve tansık-ehli
idi.11 Dinsel öğretisi Orfecilikten farklı değildir; Pythagorasçı Mez-
hep’le bazı ilişkileri var gibi görünmektedir.12Özel tıp eğitimi gör­
müştü, fakat Kroton okulunun çalışmalarını muhakkak bildiği halde
onu ilerletmemiş, aksine Alkmaion'un yükselttiği yerden aşağı çek­
miştir. Alkmaion düşünce ve duyum arasında bir ayrım gözetir ve
düşünme organı olarak beyni tanırken, Empedokles böyle bir aynm
yapmaz ve insanın kanıyla düşündüğüne inanırdı.13 Hippokratesçi
yazarların, felsefi önkavramların kendi zanaatlarına karışmasına
karşı çıkarlarken akılda tuttukları, özellikle onun görüşleriydi. Ona
evren, Parmenides'in ileri sürdüğü gibi bölünmez ve hareketsiz değil,
devamlı olarak birbirinin içine girip çıkan ve böylece yapılarında de­
ğişiklikler meydana getiren dört !'kök"ten —toprak, hava, ateş ve
su— oluşuyordu. Aşk ve Çaba gibi iki zıt güç onları devamlı hareket
halinde tutar: Aşk birbirine çeker, Çaba ise birbirinden uzağa. Aris­
toteles'ten öğrendiğimize göre, bu iki gücün dört öğe gibi madde olup
olmadıklarını, eğer değillerse ne olduklarını açıklayamamıştır.14Ger­
çekte bunlar mitoloji dünyasından alınmış figürlerdir. Birçok ilkel idea
gibi onlar da takım halinde bir bilimsel gerçeklik içerirler, ama dü­
şünülme, kavranılma biçimleri yine de mitseldir.
“ Emped.B. 112 Diets.
12Tim. 81, Suid. s. v„ Ath. 5e.
13Emped. B. 105.
14Arist. Met. 1075b. 3.
344 KATKISIZ AKIL
Klazomenai'li Anaksagoras, Atina'da yerleşmiş, Perikles'in ko­
rumacılığında yıllar geçirmiştir. Y aklaşık İ.Ö. 450'de Perikles'in kar­
şıtları onu, güneşin erimiş bir maden kütlesi olduğuna inandığı için
dinsizlikle suçladı. Atina'yı terke zorlandı ve Miletos'un bir kolonisi
olan Lamsakos'a yerleşti. Yaşamının geri kalan kısmını orada geçirdi,
ölümünden sonraysa pazar yerinde, onun onuruna. Akıl ve Hakikat'e
adanan bir anıt dikildi.15Onun sisteminde öğelerin, ya da onun diliyle
"tohumlar'Tn sayıları sonsuzdur ve bunlardan her biri zıtların aşağı
yukarı hepsini içerir—sıcak ve soğuk, yaş ve kuru, vb—; öyle ki, "kar
bile siyahtır" ve "her şeyde her şeyden bir parça vardır."16Bu genel
yasanın bir tek ayrıcası vardır. Tohumlardan biri, hepsinin en küçüğü
ve en hafifi, karışık değildir; diğerlerinin içine girerek, onları birbirine
karıştırarak ve elekten geçirip ayırarak onları harekete getiren Akıl
dediği bu öğedir; bu birleştirme ve ayırmalarla, insanların yanlışlıkla
varoluş ve göçüş diye tanımladığı süreci oluşturur.17Parmenides'e ve­
rilen îonia yanıtıdır bu. Anaksagoras, bütün şeylerin zıtların bir bir­
liğinden ibaret olduğuna ve bir öğenin diğerlerinden üstün olduğuna
inanmakta Herakleitos’la aynı düşüncededir; fakat bir devinim ne­
deni ileri sürmede ondan, özgün bir birliği yadsımada hem ondan hem
de Miletos okulundan ayrılır. Empedokles gibi o da bir çoğulcudur.
Bu sistemlerin ikisi de, Elea mantığının tuzaklarına düşmeden algı
dünyasının gerçekliğini sürdürmek için tasarlanmıştır. Bununla bir­
likte, bu arada. Elea'cılar Parmenides’in görüşünü savunuyorlardı.
Elea'h Zenon, ustasınınkine tamamen eşit bir diyalektik ustalıkla, so­
runları geliştirmekten uzak, çoğulcuların sonsuz bir mantıksal çeliş­
kiler dizisi içine dalmış olduklarını ileri sürüyordu. Kanıtlan birazdan
gözden geçirilecektir. Parmenidesçi kuram, bazı değişikliklerle, aynı
okulun bir başka üyesi, Samos'lu Melissos tarafından yeniden doğru­
lanıyordu:
Eğer şeyler çok olsaydı, bir için nasıl diyorsam, aynı türden ol 
maları gerekirdi. Eğer toprak ve su, hava ve demir, altın ve ateş varsa;
t5Arist. Rhet. 1398b. 15.
16Anax. B 6, 11, A 97 Dicls.
I7Anax. B 17.
MADDECÎLtK VE İDEALİZM 345
eğer bir şey canlı, bir başkası ölüyse; eğer herkesin söylediği gibi, şeyler
siyah ve beyazsa: eğer böyle ise bütün bunlar, ve eğer doğru görüyor ve
işitiyorsak, o zaman bu şeylerden her biri bizim kararlaştırdığımız
gibi olmalıdır; değişemez, başka türlü olamaz, olduğu gibi olmak zo 
rundadır. İmdi, biz doğru bir şekilde gördüğümüzü, işittiğimizi ve an 
ladığımızı ileri sürüyoruz, fakat ılığın soğuklaştığına, soğuğun ılı 
dığına, sertin yumuşağa, yumuşağın serte dönüştüğüne, yaşayanın
öldüğüne ve şeylerin yaşamsız bir şeyden doğduğuna ve bütün şeylerin
değiştiğine ve onların tümünün şimdi eskiden olduklarından farklı
olduğuna inanıyoruz... Şimdi bu inançlar birbirine uymuyor. Şeylerin
çok sayıda ve sonsuz olduğunu, kendilerine özgü biçim ve güçleri ol 
duğunu söylemiştik, ama yine de onların hepsinin değişime yargılı ol 
duğunu, her görüşümüzde değişmiş olduklarını hayal ediyoruz. Bun 
dan şu çıkar ortaya ki, biz hiç de doğru görmüyoruz ve bütün bu
şeylerin çok olduğuna inanmakla hata ediyoruz. Eğer gerçek ol 
salardı. değişmezlerdi; her biri, nasıl olduğuna inanıyorsak o şey olur 
du, çünkü hakiki varlıktan daha güçlü bir şey yoktur. Eğer değişmiş
olsaydı, olan şey göçmüş oturdu, olmayan şey doğardı. Bu yüzden, eğer
şeyler çok olsaydı, bir gibi hep aynı yapıda olurdu.19
Bu kanıtlar, Anaksagoras'm daha o zaman göstermiş olduğu atom
kuramı için mantıki bir başlangıç noktası sağlıyordu. Miletos’lu Le-
ukippos, Melissos'un sözüne güvenerek ve Anaksagoras'tan "tohumlar"
terimini alarak, önce evrenin sonsuz sayıda parçacıktan oluşmuş ol­
duğunu, onlardan her birinin Parmenides'in Bir'inin Özelliklerine sahip
olduğunu; ikinci olarak, bu parçacıkların boş uzaydaki hareketleri sü­
resince durmadan birleştiklerini ve ayrıldıklarını tartışıyor, bunu Par­
menides'in "olmama" düşüncesiyle özdeşleştiriyordu.19 Bu fikirler.
Trakya'da Abdera'da varlıklı bir yurttaş olan ve felsefi araştırma­
larının ansiklopedik genişliği ancak Aristoteles'çe aşılabilen De-
mokritos (İ.Ö. 460-360) tarafından geliştirildi. Bölünmez, yok edil-
18Meliss.B8.
19Leuc. A 7.
346
KATKISIZ AKIL
mez, ağırlıksız, boşlukta düşen, bizler de içinde tüm dünyayı oluş­
turmak üzere çarpışan ve birleşen sonsuz sayıda atomları var­
sayarsak, bu temel üzerinde, içinde her olayın gerekliliğin (anânke)
bir ürünü olduğu belirlenimci (deterministic) bir evren kuramı ge­
liştirdi. Sisteminde, Ananke fikri (ideası) mitsel çağrışımlarından te­
mizlenmiş ve çağdaş bilimsel doğa yasası kavramı gibi soyut bir fikir
olmuştur. Nihayet, Thukidides gibi Philaidai'ye ait olan Atina’lı Epi-
kuros (İ.Ö. 342-268), bu sistemi, atomlara ağırlık özelliği verecek şe­
kilde değiştirdi: böylece atomlar kendi hareketlerinin nedenini ken­
dilerinde taşıyorlardı; Epikuros aynı zamanda atomların, düşey hare­
kete ek olarak meyilli bir harekete ya da düz çizgiden sapma özel­
liğine sahip olduklarını ileri sürdü.20 Bu yolla, gerekliliğe (anânke)
rastlantı da (tyche) eklenmiş oluyordu; atomlar özgürleşti.
Epikuros, Yunan kent-devletlerinin çözülme döneminde yaşadı. O
ve çömezleri, artık akla uygun düşmeyen bir toplumda rol oynamak­
tan vazgeçtiler ve bireyin kendi doygunluğunu sağlaması düşüncesini
dile getirdiler. Atomculukları, bireyciliklerinin tamamlayıcısı idi.
Aynı atomon sözcüğü hem "atom" hem de "birey" anlamına gelir.
Evrenin öğelerini duygusuz ve soğukkanlı yaptılar, çünkü uyum­
suzluğun parçaladığı bir toplumda kendilerinin olmaya çabaladıkları
şey buydu. Kamusal yaşamdan vazgeçmeleri —bu yolla tinsel hu­
zurlarını bozân her şeyden özgür kalmayı umuyorlardı— özgür is­
tencin bir eylemi idi; bunun içindir ki, Demokritos'un belirlenim­
ciliğine rastlantı öğesini soktular.
Eski Y unan atomculuğu, Farrington tarafından "evrenin doğası
üzerine Thales'le başlayan ussal düşünme hareketinin eski çağlardaki
zirvesi" olarak tanımlanmaktadır.21Bu tanım doğrudur. Atomcula­
rın insan toplumunun doğası hakkında söylemek zorunda kaldıkları
her şeyden daha doğrudur. Platon’un idealist mutlak adalet kav­
ramını reddederken Epikuros şöyle yazıyordu:
20Marx, DDEN.
Farrington, Yunan Bilimi. 1. 60.
21
MADDECİLİK VE İDEALİZM
347
Hiçbir zaman mutlak bir adalet olmamıştır, fakat ancak top 
lumsal ilişkilerde, yerden yere, zamandan zamana değişen, karşılıklı
yanlışları düzeltmek için bir anlaşma kurulmuştur... Yasal olarak
haklı, doğru diye tanınan şeydeki bütün öğeler, toplumsal ilişkilerdeki
zorunluluklar uygım gördüğü sürece, herkes için aynı olsun ya da ol 
masın, bu özelliğe sahiptir; bir yasa, toplumsal ilişki yollarıyla uyuş 
maz duruma gelirse haklı olmaktan çıkar; yasayla dile getirilen yol,
yalnızca kısa bir süre için bu kavrama uyuyor bile olsa, biz boş sözleri
kendimize dert etmeyiz, yalnızca olgulara baktığımız sürece o süre
için haklıdır yine?1
İnsanın ilerlemesi konusunda şunları yazmıştı:
Anlamalıyız ki, insanın doğası daha çok, koşulların gerçek gü 
cüyle eğitilmekte, daha sonraysa akıl işe karıştığında, bu dersler yeni
buluşlarla geliştirilmekte, çoğaltılmaktadır; ilerleme hızı, farklı in 
sanlar arasında farklı zamanlarda değişik olmaktadır P
Mısır ya da Babil literatüründe böyle bir şey yoktur.
Burada önemli bir şeyi sakb tutmak zorundaysak da, atomcu ev­
renbilim hakkında aynı şey söylenebilir. Demokritos'un ve Epiku-
ros'un atom kuramının çağdaş fiziğin atom kuramına benzerliği yü­
zeysel olarak o kadar dikkat çekicidir ki, bu filozofların çalışmalarına
bilimsel olarak bakmak isteğine kapıldık. Bu bir hatadır. Eski atom­
culuk bilim değil ideolojidir. Parmenides'in tekçiliğinden (monism) ve
Platon’un idealizminden hiç de aşağı kalmayarak, içinde doğduğu top­
lumun yapısını yansıtan "katkısız akıT'ın bir çabasıdır. Belirttiğim gibi,
kent-devletin çözülme döneminde yönetici sınıfın bir kesimini be­
lirleyen bireyciliğin ideolojik bir anlatımdır. Marx, uzun süre önce bu
konu üzerindeki tezinde buna değinmişti:
“ D. L 10. 150-2.
^A ynı yerde, 10.75.
348
KATKISIZ AKIL
Atomut düz çizgiden sapması. Epikıtros fiziğinde rastlantısal bir
özellik değildir. Tersine, tüm felsefesine giren, ama doğallıkla bunu,
uygulandığı alanca saptanan belli bir biçimde kendini gösterecek şe 
kilde yapan bir yasayı ifade eder bu... Tıpkı. Atomun, kendisini, görece
varlığından, düz çizgiden, onu bir kenara iterek, ondan sıyrılarak öz-
giirleştirişi gibi, tüm Epikuros felsefesi de. bireysellik, özerklik soyut
kavramının ve göreceliliğin bütün şekilleriyle olumsuzlanmasının
onda anlatımını bulduğu her yerde sınırlayıcı varoluş tarzından ayı 
rır, kurtarır kendini. Böylece eylemin sonu soyutlamadır, ağrı kar 
şısında, bizi harekete geçirecek her şey karşısında soğukkanlılıkla si 
linmesi, son bulmasıdır,24
Eğer eski dünyada fizikteki atomculuk, toplumdaki bireyciliğin
ideolojik yansıması idiyse, onun çağdaş bilimsel kurama olan ben­
zerliğini nasıl açıklayacağız? Bunun yanıtı, çağdaş kuramın, sınıflı
toplumda bütün bilimsel kuramlar gibi, bu durumdaki burjuva top-
lumunun benzer bir özelliğini yansıtan ideolojik bir öğe içerdiğidir. Bu
önemli hakikate ilk dikkati çeken kimse Caudwell olmuştu:
Newton'un dünyasının nasıl olup da burjuva topluma burjuvazinin
hayalinden geçirdiği böyle garip bir benzerlik gösterdiğini artık an 
lıyoruz. Atomcu bir dünyadır bu. Kendi doğru çizgileri üzerinde yal 
nızca her birinin öznel gücünün gerektirdiği şeyi yaparak ilerleyen bi 
reylerden oluşmuştur. Her küçük parça kendiliğinden hareket ediyor.
Buysa, kendisinin olduğunu hayal ettiği "özgür" burjuva üreticisine
denk düşüyorP
Çağdaş atom kuramı, aynı zamanda, başlangıçtan beri bu ideolojik
öncüller çerçevesi içinde, pratikte denenmiş çok sayıda hakikati ci­
simlendirmesi bakımından eski kuramla ölçülemeyecek derecede ona
üstündür; gelişmeye devam ettikçe de bu bilgi yığını, burjuva ide­
olojisinin sınırlarını durmadan yarmaktadır. Bilimler böyle ilerliyor.
24Marx, DDEN 29.
^Caudwell, CP. 48-9. Her küçük parça, hareketliliğini kutsal itkiden alır, tıpkı
burjuvazinin bireysel özgürlüğünün Tann'nın bir hediyesi oluşu gibi.
ma d d e c i l i k v e İd e a l i z m
349
Fakat köle toplumunun ekonomik temeli ve entelektüel düzeyince sı­
nırlandırılmış haliyle eski atom kuramı bu biçimde gelişmeye uygun
değildi. Katkısız bir ideolojik yapıydı o.
Epikuros'un felsefesi eski felsefe maddeciliğin en yüksek noktası­
dır. Onun, gereklilik ve rastlantının birbirinden bağımsızlığı, insanla
doğa arasındaki ilişki, insani ilerlemenin eşit olmayan gelişmesi dü­
şüncesinde ortaya çıkan diyalektik duyusu, Herakleitos'ta en yüksek
düzeyine erişen İonia maddeciliğinin sezgisel diyalektiğiyle karşılaş­
tırmayı davet ediyor; Epikuros'a ise bu ölçüde, ilkel düşüncedeki en
olumlu öğeleri olgunluğa eriştirmiş olduğu gözüyle bakılabilir. Öte
yandan, Demokritos’unki gibi onun maddeciliği de etkin olmaktan
çok edilgindir. Epikurosçular. dünyayı değiştirmek değil ondan kopup
çekilmek istiyorlardı. Onların etikleri, öznenin kendini olumsuzla-
masını amaçlıyordu. Kendilerini birbirlerine, mutluluğuysa yaşanan
hayatta aramaya adamış, fakat dünyanın geri kalan kısmından elden
geldiğince kopmuş kapalı bir dost çevresi oluşturuyorlardı. Onların,
kent-devletinden vazgeçmeleri, yargılanan toplumun kategorilerinde
ifadesini bulan köleci toplumun cesaretle reddedilmesiydi. Akdeniz
dünyasının birleşmesini hedef alan eğilimleri olumlu bir biçimde dile
getiren Stoacı dünya kardeşliğinin olumsuz benzeriydi.
Bu nedenlerden dolayı, Epikuros'tan çok Aristoteles'in gerçek
ilerleme çizgisinde durduğu ileri sürülebilir; çünkü, bir idealist olma­
sına karşın, Aristoteles, dünyadan yüz çevirmemiş, tersine, onun ta
içteki amacını çözümleyici bir görüşle somut ayrıntılarıyla in­
celemiştir bu dünyayı. Maddenin kendi kendine hareket edebileceğini
yadsımış, hareketi, hareketsiz, maddesi olmayan, kutsal bir İlk De-
vindiriciye bağlamıştır; fakat bu. maddenin devamlı haraket halinde
olduğunu onaylamasını önlememiştir. Ona göre. A, B-değil olabilir
ama yine de B olabilme gizilgücünü içerebilir. Sistemi erekbilimseldir
(teleological) onun. Özde maddeci, yalnızca biçimde idealist olan
İonia evrimciliğinin bir yeniden olumlamasıdır bu.
3. Öznel Diyalektik
Lenin'e göre. Diyalektik "nesnelerin kendilerinin yapısındaki çe­
lişkilerin incelenmesidir: değişen, akan, göçen yalnızca görünümler
350
KATKISIZ AKIL
değil, aynı zamanda şeylerin özleridir." Bu tanıma uyarak, diyalektiğe
iki yönden bakılabilir. Birincisi, dış dünyada bilincimizden bağımsız
olarak nesnel biçimde var olan zıtlann çatışması vardır. İkincisi,
insan bilinci dış dünyanın toplumsal bir imgesi olduğuna göre, bu
dünyanın kendisinde var olan çelişmeler zorunlu olarak onda yansır.
Tekrar Lenin'den bir alıntı yapalım: "İnsanın fikirleri hareketsiz ol­
mayıp devamlı devinim halindedir, birbirine geçer, birbiri içine akar;
ancak böyle yansıtırlar gerçek yaşamı."26 İnsan düşüncesinin di­
yalektiğidir bu: öznel diyalektiktir.
Bu ayrımı akılda tutarak Yunan felsefe tarihini gözden geçirirsek
görürüz ki. Parmenides'in düşünceleri bir dönüm noktasını gösteriyor.
Ondan öncekiler, doğal düzenin, onun bir parçası olarak insan da
içinde, gerçek bir açıklamasını yapmakla ilgilenmişlerdir. Ken­
dilerine sordukları soru, sınıflı toplumun başlarından beri kalıt olarak
aldıkları soru idi: dünya bugünkü durumuna nasıl geldi? Toplumun sı­
nıflı yapısının sağlamlaşması ve meta üretiminin artmasıyla birlikte
bu soruya verilen yanıt gittikçe daha kuramsal, soyut ve ussal oldu;
aynı zamanda sorunun kendisi özelliğini değiştirmeye başladı: dünya
neden yapılmıştır? Gerçekliğin doğası nedir? Bu yolla, bütünüyle yeni
bir sorunun ortaya atılma koşulları yaratılmış oldu: nasıl biliyoruz?
Buysa, soyut düşünmenin gelişiminde yeni bir aşamayı gösteriyordu.
Bu soruyu Parmenides sormadı, ama onun çalışmalarının bir so­
nucu olarak ortaya çıktı. İonia’lı filozoflar, insanın doğanın bir par­
çası olduğunu ve bu yüzden onun yasalarına bağlı olduğunu varsa­
yarken, o, doğanın duyularla algılandığı haliyle bir yanılsama oldu­
ğunu, çünkü akla aykırı olduğunu ileri sürüyordu. Açıkça, bu akıl kav­
ramı doğanın dış dünyasında herhangi bir şeyi karşılamıyor. Daha
çok. tıpkı onun ileri sürdüğü niteliksel her şeyden soyulmuş katkısız
varlık evreninin, metalarda cisimleşmiş soyut emeğin zihinsel bir
yansıyışı oluşu gibi, niceliksel her şeyi reddeden katkısız akıl'ı da de­
ğerin para şeklini yansıtan bir fetiş kavramıdır. Bu kuram, dış dün­
yayı yansıtmak şöyle dursun, onu reddeder: nesnenin olumsuzlama-
sıdır. İçinde yaşadığımız dış dünyayı yadsımaksa pratikte olanaksızdır.
“ Lcnin.PN 181, 187-8.
MADDECİLİK VE İDEALİZM
351
Parmenides'in kendisi de bunu tanımak zorundaydı: çünkü, gördü­
ğümüz gibi, tilmizlerine, deneme dönemleri için bir Görünme Y olu
sağladı, bu da Wittgenstein’in merdiveni gibi daha sonra bir kenara
atıldı. Bu uslamlama çizgisinin nihai sonucu Platon'un îdea'lar ku­
ramıydı: bundan, maddi dünyanın, ideal dünyanın kusurlu bir im­
gesi olarak türevsel (derivative) bir varlık kazanmasına izin ve­
riliyordu. Bu arada, bilginin incelenmesinde önemli ilerlemeler
yapılıyordu.
Parmenides'in vardığı sonuç: hareket ve değişimin olamayacağı,
çünkü bunların akla aykırı olduğu sonucu, çoğulculara zıt olarak çö­
mezi Elea'lı Zenon tarafından bir sıra paradoksta yeniden onay­
lanıyordu. Bunların en tanınmışı şudur:
Akhilleus kaplumbağayı hiçbir zaman geçemeyecektir. Önce,
kaplumbağanın yanşa başladığı noktaya ulaşmak zorundadır. O za 
mansa, kaplumbağa biraz daha ilerde olacaktır. Sonra o arayı ka 
patmak zorundadır, o sırada kaplumbağa biraz daha ilerde olacaktır.
Hep biraz daha yaklaşır kaplumbağaya, ama hiçbir zaman yakalaya 
maz onu.27
Öncül (premiss-kaziye) şudur: bir çizgi sonsuz sayıda noktadan
oluşur; sonsuz olunca da belli bir zamanda geçilemez. Uçan bir okun
hareket etmediğini tartışmak için buna benzer bir uslamlama kul­
lanır:
Uçan ok hareketsizdir. Çünkü her şey kendisine eşit bir uzam işgal
ettiğinde hareketsiz olduğuna göre, ve belli bir anda uçan şey daima
kendisine eşit bir uzam tuttuğuna göre, hareket edemez.2*
Zenon hareket kavramını, bir çelişki içerdiği için, bir yanılsama ola­
rak bir yana bırakıyordu, çünkü o da ustası gibi, ancak çelişkilerden
27Arist. Phys. 239b. 14.
28Aynı yerde, 239b. 30.
352
KATKISIZ AKIL
kurtulmuş olan şeyin gerçek olduğunu ileri sürüyordu. Elbette gerçek,
hareket kavramının sırf bir çelişki içerdiği için gerçekliğin sadık bir
yansıması olduğudur. Soyut olarak değil de gerçeklikte rastladığımız
gibi hareketi incelersek, onun maddenin varoluş şekli olduğunu an­
larız:
Katkısı: mesafe, anlamsız bir kavramdır, çiinkii bilinemez. Me 
safe, ancak relata arasındaki bir §eyiıı harekeliyle bilinebilir, çünkü
fiziksel mesafe fiziksel bir ilişki içerir. Hareketin de böyle bir ilişki ol 
ması gerekir. Bu anlamda mesafe harekete ikincildir; hareket, bu
türlü uzamsal ilişkilerin önkoşuludur. Bu nedenle hareket varlıktır;
onun içinde kök salmış olan çelişki, onun içinde uzanır ve zamanı
yapan şeyin iç etkinliği, atomun varlığıdır,29
Sonsuzluk kavramı için de aynı şey:
Açıktır ki, bir sonu olup da başlangıcı olmayan sonsuzluk, bir baş 
langıcı olup da sonu olmayandan ne daha çok ne daha a: sonsuzdur...
Sonsuz dizilerle çalışma gibi matematiksel bir alışkanlık olmasaydı,
tüm hile olanaksız olurdu. Matematikte belirsiz olana, sonsuza ulaş 
mak için belirliden, sonlu terimlerden başlamak gerektiği için, olumlu
ya da olumsuz (artı ya da eksi) bütün matematiksel diziler l'dcıı baş 
lamak zorundadır, yoksa hesaplamada kullanılamazlardı. Bununla
birlikte, bir matematikçinin soyut gereklilikleri, gerçeklik dünyası içirt
zorunlu bir yasa olmaktan çok uzaktır...
Sonsuzluk bir çelişmedir ve çelişmelerle doludur. Başlangıçtan
beri. bir. sonsuzun sonlulardan başka hiçbir şeyden oluşmaması bir
çelişkidir, ama durum bııdtır. Maddi dünyanın sonluluğu onun son 
suzluğundan daha az çelişmelere götürmez; bu çelişkileri aşmak için
yapılacak her girişimse, görmüş olduğumuz gibi, yeni ve daha köklü
çelişmelere yol açar. Sonsuzluk bir çelişki olduğu içindir ki. zamanda
ve uzamda sonsuz olarak açılan sonsuz bir süreçtir. Çelişkinin or-
29CaudwcU,CP 171.
MADDECİLİK VE İDEALİZM
353
tadan kaldırılması sonsuzluğun sonu olurdu. Hegel bunu gördü, bu ne 
denle de bu çelişki üzerinde oynayan baylara hak ettikleri nefreti gös 
terdi.30
Elea okulunun paradokslarına, eski çağlarda Abdera'lı Protagoras
karşı çıkü: "İnsan her şeyin ölçüsüdür; olan şeylerin, ki onlardır; ol­
mayan şeylerin, ki onlar değildir."31Bundan, her şeyden önce bilginin
iki terim arasında, bilen ve bilinen, özne ve nesne arasında bir ilişki
olduğunu anlıyoruz. Ayrıca, bilginin nesnesi algısal dünyadır. Eğer
duyuların sağladığı kanıtı reddedersek, hiçbir şeyin bilgisi olamaz.
Dolayısıyla Elea okulu yandaşları hiçbir şey bilmiyorlardı. Pro-
tagoras'ın kastettiği şeyin bu olduğu, tanrılara karşı tutumundan bel­
lidir. Tanrılar, bazıları gördüklerini ve işittiklerini ileri sürüyorlarsa
da, normal olarak duyularla algılanamazlar. Var mıdırlar, yok mu-
durlar? Protagoras bunu bilmiyordu: "Tanrılara gelince, var mıdırlar,
yok mudurlar, ne biçimdirler, bilemem; çünkü bilginin karşısında, öz­
nenin belirsizliği, insan yaşamının kısalığı gibi birçok engel vardır."32
İkinci olarak, hem insan hem de onu çevreleyen dünya değişikliğe
açık olduğuna göre, her türlü bilgi de zorunlu olarak o derece gö­
recedir. Aynı şey, farklı zamanlarda aynı kişiye, aynı zamanda farklı
kişilere farklı görünecektir. Bununla birlikte, bu, katkısız görecelik
olmaktan uzaktır. Konuşma da içinde, deneyimlerimizi birbirimize
aktarmamızı mümkün kılan, ortak insanlığımız sayesinde büyük öl­
çüde ortak temelimiz var. Y ani, bilgi bir toplumsal üründür.
Bu. "diyalektik" teriminin bulunduğu aşama idi. "Konuşmak" ya
da "tartışmak" anlamında gelen dialâgomai"den Y unanca dialektike
sözcüğü "tartışma sanatı" demektir. Demokratik site-devleti, mecliste
ve yargı kurullarında tartışmak için sınırsız fırsatlar sunuyordu; o
zaman yeni tip bir filozof ortaya çıktı, öğrencilerine, halk önünde
konuşmaya ve tartışmaya özellikle dikkat ederek, dilbilgisi dahil genel
eğitim veren meslekten öğretmen olan sofistlerdi bunlar. Bu "tar­
tışma sanatı" Zenon tarafından bulunmuş ve Sokrates'le Platon ta­
30Engels, AD 61.
3lPl.Tht. 151e-152a.
32P1. Rp. 600c sch.
354
KATKISIZ AKIL
rafından geliştirilmiştir. En iyi bilinen ürünleri Platon'un diya­
loglarıdır. İşlem şöyleydi: iki kişiden biri bir öneri atardı ortaya,
öteki karşı çıkardı, sonunda öneri ya birlikte reddedilir ya da her iki
tarafça kabul edilebilecek biçimde yeniden dile getirilirdi. Y ani,
tartışma, çelişkilerin çözülmesi yoluyla sonuca doğru ilerlerdi.33İş­
lemin özel bir tanımıdır bu ancak, ama daha fazlasma da gerek yok.
çünkü burada Platon ve Aristoteles'in öznel diyalektiğine yolu ha­
zırlamak için sözü edilmektedir.
Platon, ancak çelişkilerden kurtulmuş şeylerin bilinebileceği; hem
hareket hem de değişiklik çelişkiler içerdiğine göre duyusal dünyanın
bilinemeyeceği konusunda Parmenides'le aynı fikirdeydi. Platon bu
kuramı ortaya koyarken maddi dünyanın incelenmesinde değil, fi­
kirlerin (idea'larm) incelenmesinde bazı önemli ilerlemeler gösterdi.
Bazı sofistler insanın hiçbir şey öğrenemeyeceğini savunuyorlardı.
İnsanın bildikleri ya da bilmedikleri hakkında soru sorması ola 
naksızdır. Bildikleri hakkında soru sormayacaktır, çünkü onu zaten
biliyordur ve sormasına gerek yoktur; bilmedikleri hakkında da soru
sormayacaktır, çünkü ne hakkında soru soracağını bilmemektedir,34
Burada sofistler, bilgi kuramına Parmenides’in varlık kavramını
uyguluyorlardı. Tıpkı varlık'm olmayan'ı dışlayışı gibi bilgi cehaleti,
cehalet de bilgiyi dışlar. Zenon'un hareketi dışladığı aynı uslamlama
yoluyla, bir çelişki içerdiği için onlar da bilmeyi, cehaletten bilgiye ge­
çişi dışlıyorlardı; Platon'un soruna bulduğu çözüm şöyleydi. Bilgi,
ölümsüz olan tin'in bir yetisidir. Tin, bir insan bedenine girince, onun
bilgisi, bedenle temas yoluyla yayılır ve geçici olarak unutulur; fakat
kuramsal çalışma yoluyla ve bedenin tin'i kitletmesinden kurtarmak
için tasarlanmış felsefeyi izleyerek daha yaşarken bile yeniden ele ge­
çirilebilir. Yani öğrenme, kaybolmuş olan bilginin yeniden ele ge­
çirilmesidir. Dolayısıyla, bir şey öğrenmekte olan insanın hem onu
bildiği hem de bilmediği söylenebilir. Böylece. öğrenme fikri bir çe­
lişme içerir; zıtlann bir birliğidir o.
33Bumcl, GP. 134-5,164.
MP1. Mno. 80e.
MADDECİLİK VE İDEALİZM
355
Aynı türden bir başka sorun da şuydu: bir insan, deneyimlerini
başkalarına nasıl aktarır? Sizin kendi deneyimleriniz var. benim
kendi deneyimlerim; sizin deneyimleriniz benim olamaz. Deneyim­
lerimizi paylaşabiliyorsak, onların her birimiz için yalnızca farklı ol­
ması değil, aynı zamanda biraz da aynı olması gerekir. Her somut
durum bir diğerinden ayrıdır. Aı Aı'dir, A2 değil; A2 ise A2'dir, A3
değil; vb. Ama yine de hepsi A'dır. Birbirlerinin aynıdır ve aynı de­
ğildir. Platon'un. idealist bir biçmide de olsa tanıdığı özel ve evrensel
olanın birliğidir bu. Soyut ve evrensel olarak hareket ve değişimden
bağışık olduğu için, mutlak olarak var olan "ev" ideasına katıldıkları
sürece, ancak o zaman, farklı evlerin var olduğuna inanıyordu. Böy-
lece. Parmenides'in aslında hiç var olmayan görünüm dünyasına zıt
olarak varlık dünyası yerine Platon iki dünyanın var olduğunu koyut
olarak kabul ediyordu: Parmenides’in varlık dünyasını karşılayan
idea'lar dünyası ile katkısız yanılsama olmayıp ideal olanın kusurlu
bir kopyası olarak var olması yönünden Parmenides'in görünüm dün­
yasından ayrılan duyusal dünya. İdealar ve şeyler arasındaki ilişkiye
değgin bu yanlış kavram. Platon'un zıddına "ev'in belli evlerden ayrı
olarak var olduğunu varsaymamalıyız"35diye yazan Aristoteles ta­
rafından düzeltilmiştir. Bir başka deyişle, evrensel olan, özel olan­
lardan ayrı olarak var olamaz. Lenin'in açıklamasına göre diyalektik
maddeciliğin durumu da budur:
Zıtlar (genele zıt olarak özel) özdeştir: özel olan ancak genele gö 
türen bağ içinde vardır. Genel olan ancak özelin içinde ve o yolla
vardır. Her özel (şu ya da bu yolla) bir geneldir. Her genel, bir özelin
(bir parçası, bir yaııı ya da özii)dür. Her genel, bütün özel nesneleri
ancak yaklaşık olarak içerir. Her özel, genel içine eksik olarak girer,
vb. vb. Her özel, öteki türden özellerle (şeyler, görüngüler, süreçler)
binlerce geçişle bağlıdır, vb. Burada daha şimdiden, zorunlu, yapıca
nesnel bağları olan öğeler, tohumlar, kavramlar var elimizde. Bu 
rada, daha şimdiden rastlantısal'la zorunlu olan, görünümle öz var
elimizde; çünkü ",John bir adamdır", "Fido bir köpektir", "Bir ağacın
35Arist. Met. 3.4. 8-9.
356
KATKISIZ AKIL
yaprağı bu" dediğimiz zaman, birtakım özellikleri rastlantı olarak göz
ardı ederiz; özü görünümden ayırır ve birini ötekinin karşısına ko 
yarız?6
Platon'un, genel ile özelin temsil ettiği bu zıtların birliği anlayışına ne
derece yakınlaştığı aşağıdaki parçadan anlaşılabilir:
— Aynı biçimi farklı birinin, ya da farklı bir biçimi aynı olanın
yerine koymadan türlere göre ayırmak— diyalektik sanatının işi değil
midir bu? Evet. — Ve bunu yapabilen insan, her birinin ayrı ayrı bu 
lunduğu yerde, bir biçimin birçok içinde yayıldığını ve birbirinden ayrı
birçok biçimin dışardan bir biçimle sarıldığını açıkça fark eder?1
Bu parça üzerine Taylor şunları söylüyordu:
Burada, literatürde ilk kez olmak üzere mantık, olumlu ve olum 
suz önermelerin (birleşmeler ve "ayrılmalar") yüce ilkelerini ara 
makla görevli özerk bir bilim olarak düşünülüyor?*
Biçimsel mantığı Platon’un mu yoksa öğrencisi Aristoteles'in mi bul­
duğu açık bir sorudur, burada tartışmak gereksiz.39 Bizi şu andaki
amacımız yönünden ilgilendiren tek şey, onun yeni bir şey olduğunu
belirtmek.
Yani, Herakleitos'un maddi dünyada tanıdığı, daha sonraysa Par-
menides'in yadsıdığı varlığın diyalektik yapısı Platon tarafından ye­
niden, ama yalnızca idea’lar alanında ileri sürülüyordu. Yine de, yap­
tığı bir ilerlemeydi; çünkü, Herakleitos, diyalektik duyusunu ancak
/otos un yan gizemsel biçiminde dile getirebilmişken, Platon’un di­
yalektik metodu dizgeli bir bireşim ve çözümleme işlemişdi. Bu ne­
denle "diyalektik" teriminin, dış dünyanın kendisinin incelenmesin­
^Lenin. D. 83.
37P1. Soph. 253c.
38Taylor. A. E., Plato, The Man and His Work (Platon, Kişiliği ve Yapılı), 2. bas.
Londra 1927, s. 387.
39Comford. F. M., Plato's Theory o f Knowledge (Platon'un Kuramı), Londra 1935,
s. 264.
MADDECİLİK VE İDEALÎZM
357
den çok içinde dış dünyanın yansıdığı idea'lann incelenmesi için bu­
lunmuş olması bir rastlantı değildir.
Y eniden soralım, bu ilerleme nasıl gerçekleşmişti? Ve insanların
fikirlerinin, onların üretim ilişkileri tarafından belirlendiği genel il­
kemizi izleyerek, bunun yanıtını, felsefe tarihinde kesin, belirleyici
olarak gördüğümüz bu ilişkilerin daha sonraki gelişmesinde arayalım.
Herakleitos'un ateşi, kendi sisteminde, evrensel eşdeğer olarak iş
görür; fakat bu evrensel, kendi özel temsilleriyle nasıl bir ilişki için­
dedir, bu özellerin birbiriyle ilişkileri nasıldır? Herakleitos bu sorulara
ancak genel bir yanıt verebilirdi: "eşyaların altınla, altının eşyalarla
değiştirilişi" gibi onlarda birbirine dönüşürler, derdi. Platon'un yanıtı
çok daha ustalıklıdır, daha zekicedir; bunu tarihsel olarak an­
layabilmek için Marx'in metaları çözümlemesine bir kez daha dön­
meliyiz:
Konuya biraz daha yakından bakalım. Bir meta sahibi için her
başka meta, kendisine göre özet bir eşdeğerdir, sonuç olarak kendi
metaı bütün ötekiler için evrensel eşdeğerdir. Fakat bu, her meta
sahibi için böyle olduğundan, gerçekte evrensel bir eşdeğer görevi
gören bir meta yoktur; metalann görece değeri ise, değerler olarak
eşitlenebilecekleri ve karşılaştırılan değerlerin büyüklüğüne sahip
genel bir biçime sahip değildir. Bundan dolayıdır ki, şimdiye kadar
birbiri karşısına meta olarak değil ancak ürün olarak ya da kul-
lanım-değeri olarak çıkmışlardır. Güç durumdaki meta sahiplen
Faust gibi düşünürler: Im Anfang war die Tat (Başta eylem vardı).
Bunun için, düşünmeden önce eyleme geçtiler ve iş gördüler. İç 
güdüsel olarak, metalarmın doğasının koyduğu yasalara uyarlar.
Metalartnı değerler olarak, dolayısıyla metalar olarak birbirinin
karşısına çıkaramazlar, ancak onları evrensel eşdeğer olarak, diğer
bir meta'yla karşılaştırarak yaparlar buıııı. Bir meta'nın çö 
zümlemesinden gördüğümüz bu oldu. Fakat belli bir meta ancak
toplumsal bir eylem yoluyla evrensel eşdeğer olabilir. Bu yüzden
bütün öteki metalarm toplumsal eylemi, hepsinin kendi değerlerini
temsil eden meta'yı ayırır, ayrı koyar. Bu yolla, bu meta'nın fiziksel
358
KATKISIZ AKIL
şekli, bu toplumsal süreçle, diğerleri tarafından dışlanmış meta'mn
özel işlevi haline gelir. Yani, para olur.40
Platon'un İdea’lar kuramında ve Aristoteles mantığında cisimleşmiş
olan soyutlama gücü, soyut meta değişim sürecinin yarattığı toplumsal
ilişkilerin entelektüel bir ürünüydü. Mantığın kuralları toplumsal ola­
rak belirlenir derken, onların nesnel hakikatini yalanlamıyor, tersine
doğruluyoruz; çünkü hakikat toplumsal bir üründür.
4. Tanrıların ve Devlerin Savaşı
Engels, felsefenin temel sorusunun, "düşünmenin varlıkla ilişkisi"
sorusu olduğunu yazıyordu:
Filozofların bu soruya verdikleri yanıt onları iki büyük kampa
ayırır. Tinin doğaya birincilliğini ileri süren ve dolayısıyla son anda şu
ya da bu biçimde dünyanın yaratıldığını varsayanlar (ve filozoflar
arasında —örneğin Hegel— bu yaratılma işi, çoğu kez Hıris-
tiyaıılıktakiııden daha karışık ve olanaksız bir şey olur) idealizm
kampını oluşturdular. Doğaya birincil olarak bakan diğerleriyse,
maddeciliğin çeşitli okullarına girer.41
îonia'lılar ve Atomcular maddeciydiler. Pythagoras ile Parmeni-
des'in durumu geçiciydi. Pythagorasçılar maddenin sayılardan oluş­
tuğunu öğretiyorlardı; Elea okulu, dünyanın duyularla algılanabile­
ceğini yadsıyorlardı. Tinin maddeye birincilliğini ileri süren ilk kişi,
felsefi idealizmin kurucusu Platon idi.
İdealizmin bilimle ortak hiçbir yanı yoktur. Marx'in, sınıflı top­
lum düşüncesinde boyuna tekrarlanan bir görüngü olan gerçekliğin
metafiziksel mistifikasyonunu göstermek için kullandığı terimin özel
anlamında "ideoloji"nin bir ürünüdür o. Platon'un idealar kuramıyla
“^Marx, Kapital, 58.
41Engels.LF.31.
MADDECİLtK VE İDEALİZM
359
dolaysız ilişkisi olan bu konu üzerinde Marx’in incelemesi bütünüyle
okunmaya değer; fakat burada onun kanıtlarının çıplak dış çizgilerini
vermek yeterli olacaktır.
İdeoloji, varlıklardan ve şeylerden kendilerine ait olan gerçekliği
çekip almakla başlar ve onu soyutlamalara verir; daha sonra bu so­
yutlamalardan yola çıkarak somut varlığı ve gerçekliği üretmek yo­
luyla dünyayı yeniden kurmaya yönelir. Meyva ideasını alalım. Bütün
farklı meyvaları —elma, armut, şeftali, vb.— meyva kavramına in­
dirgersek ve onlardan ayrı olarak var olan bu kavramın onların
özünü oluşturduğunu düşünürsek, bu kavramı meyvanın "maddesi"
olarak saptamış oluruz; sonuç olarak elmaların ya da armutların, o
maddenin varoluş tarzlarından başka bir şey olmadığını söyleyebili­
riz. Buna göre, elmanın ya da armutun özü, onların somut varlığında
değil fakat bizim onun yerine koyduğumuz soyut şeyde ya da kav­
ramda bulunur. Gerçek, belli meyvalar ancak görünürdeki meyva-
lardır; onların özü. tözdür (substance), kendi başına düşünülen mey-
vadır. Eğer, gerçekte ancak töz olarak bulunan meyva farklı şekiller
altında görünüyorsa —tözün birliğiyle çelişen bir olgudur bu— bunun
nedeni, bir kavram olarak düşünülen meyvanın soyut bir idea ol­
mayıp, canlı bir şey olmasıdır; meyva çeşitleri, onun ancak farklı be­
lirtileridir. Elma ve armut gibi gerçek meyvalar, meyva kavramının
farklı gelişim derecelerinden başka bir şey değildir. Ve böylece, gerçek
nesneleri bir töze indirgeyince, onları, o tözün bedenleşmeleri olarak
alıp yeniden yaratırız. Bir şeyin ideası onun gerçekliği olmuş, o şeyin
kendisiyse bir idea olmuştur.42
Platon. İdealar kuramını maddeciliğe bilinçli bir karşı çıkış olarak
ortaya koymuştur. Sofistler'de şöyle yazar:
— işte böyle, gerçeklik üzerine bu tartışma bir tür Tanrılar ve
Devler Savaşıdır. Bir taraf, açıkça kayalara ve ağaçlara el koyup,
ancak hissedilebilen ve dokunulabilen şeylerin gerçek olduğunu ileri
sürerek ve gerçekliği cisim olarak tanımlayarak her şeyi aşağıya, top 
42Marx HF 2-28.
360
KATKISIZ AKIL
rağa çekiyor; biri kalkıp da cisimsiz herhangi bir şeyin gerçek ol 
duğunu söylese, onu aşağı görüyor ve bir tek sözcük daha duymak is 
temiyorlar ondan.
— Evet, zeki insanlar onlar: çok gördüm böylelcrini.
— Onların, görülmeyenin yücelerindeki karşıtları da kendi du 
rumlarını büyük ustalıkla savunuyorlar; gerçek varlığın, akılla kav 
ranır, cismi olmayan biçimlerde olduğunu ateşli bir şekilde savunarak
ötekilerin sözümona hakikatlerini, hiç de gerçeklik değil, ancak olu 
şun akıp giden bir türü olarak tanımlıyorlar ve onların sözümona ci 
simlerini ezip parçalıyorlar. Bu alanda, durmadan sürüp giden kor 
kunç bir savaş var.43
Devler, maddeciler. Tanrılarsa, tabii. Platon da içinde, idealistler.
Yasalar'ıin, tartışmaya duyduğu ilginin yalnızca kuramsal olmadığını
gösteriyor
— Toprağın, havanın, ateşin ve suyun sanatla değil doğal olarak
ya da rastlantıyla var olduğunu ve tümüyle cansız bu maddeler yoluyla
ikincil cisimlerin: yeıyiizü, güneş, ay ve yıldızların oluştuklarını söy 
lüyorlar. Kendi bireysel özellikleri, sıcak-soğuk, tslak-kııru, sert-
yumuşak gibi karşılıklı ilişkiler ve zıtların rastlantıyla karışmasından
zorunlu olarak oluşmuş bütün diğer bileşmelerle harekete geçiyorlar
— bu yolla, gökler yaratılmış; bütün hayvanlar ve bitkilerle birlikte
onun içindeki her şeyin hatta mevsimlerin bile kökeni aynı oluyor —
akıl ya da Tanrı veya sanat yoluyla değil de, dediğim gibi, doğadan ve
rastlantıyla. Sanat bunlardan sonra ve bunların içinden doğmuş; kö 
keninde ölümlü, gerçekte hakikat payı olmayan, fakat resim, müzik
ve eşlik eden sanatların ürettiklerine benzer birbiriyle ilgili im 
gelerden ibaret bazı oyuncaklar üreten bir sanat; oysa ciddi bir amacı
olan sanat, tıp. tarım ve jimnastik gibi, doğayla etkin bir biçimde iş 
birliği içindedir; bir dereceye kadar politika da öyle, fakat o biiyük öl 
çüde sanattır; yasaların yapımı da öyle — bütünüyle sanattır, doğa
değil, ve onun varsayımları gerçek değildir.
43P1. Soph. 246a-c.
MADDECtÜK VE İDEALİZM
361
— Ne diyorsunuz?
— Dostum, bu insanlara göre, Tanrıların doğada yeri yoktur, an 
cak sanatta vardır: yasayapıcıların uzlaşımlanna göre o yerden bu
yere değişen yasaların bir ürünüdür; doğal iyilik yasaya göre iyi olan
şeyden farklıdır; doğal adalet diye bir şey yoktur; durmadan tar 
tışıyorlar ve değiştiriyorlar onu; doğa değil de bir sanat ve yasa sorunu
olduğu için zamanla, onda ne değişiklik yaparlarsa yapsınlar o an için
geçeriidir. Bizim genç insanlarımızın, gücün haklı olduğunu ileri
süren meslekten şairler ve özel kişilerden duydukları, bunlar; sonuç:
tanrıların, yasaların onlara hayal etmelerini söylediği şey olmadığına
inanarak günaha giriyorlar; doğaya göre yaşamaya, yani başkalarına
yasal bağlılıkla yaşamak yerine onların üzerinde gerçek hükümranlık
kurarak yaşamaya kandırıldıkları için de karşılıklı çatışmaya düşü 
yorlar.
— Ne korkunç öykü, gençlerin kuramsal ve özel ahlâklarına ne
büyük saygısızlık bu!44
Gençleri bu ahlâksız maddecilikten kurtarmak için ne öneriyor Pla­
ton? Onları yalanlarla yetiştirmeyi. Aynı diyalogta, kendi keyfine
göre, bu haksız yaşamın —yani kendi yasal programına uymayan ya­
şamın— aslında haklı yaşamdan daha az güzel olduğunu göster­
dikten sonra, bu sonucun etkinliği hakkında okuyucunun kafasında
kalabilecek herhangi bir kuşkuyu dağıtmak için canını dişine takıyor:
Ve bütün bunlar gerçek olmasaydı bile, ki tartışmamı: doğru ol 
duklarını kanıtladı, birazcık iyi olan ve gençlerin hayrına bir yalan
söylemeye hazır bir yasa koyucu bundan daha yararlı bir yalan bu 
labilir miydi, daha çok, onları kendi özgür istençleriyle, daima doğru
olan şeyi yapmaya kandırmak için?
— Hakikat güzel şey, kalıcı hem de; ama insanları ona inandır 
mak kolay değil.
— Pekâlâ, insanları Kadmos mitine ve onun kadar inanılmaz
daha yiizlercesine inandırmak zor muydu?
^PL Lg. 889-90b.
362
KATKISIZ AKIL
Hangisini diyorsun?
— Ejderhanın dişlerinin toprağa ekilmesi ve savaşçıların be-
lirivermesi. Gençlerin gönlünü kazanmak isleyen bir yasa yapıcının
gücüne ne öğretici bir örnek! Yapacağı tek şey, devlete en yararlı olan
şeyi arayıp bulmak ve emrindeki bütün kaynakları kullanarak bütün
halkın, yaşamları boyunca, konuşmada, öyküde ve şarkıda aynı ton 
dan şarkı söylemelerini sağlamak.*5
İonia’daki doğal felsefeyi tümüyle bir yana atıp yeniden mitolojiye
dönmek — ölmekte olan kent-devletinin kötülükleri karşısında Pla-
ton'un bulabildiği son çare buydu. Onun, hâlâ Tunç Çağı anlayışı
içinde yaşayan Mısırlıların taşlaşmış kültürüne hayranlık duyması şa­
şırtıcı bir şey değil:
— Mısır'da bu gibi konularda yasal koşullar neler?
— Çok dikkate değer. Bizim şimdi tartıştığımız ilkeyi, gençlerin
güzel örnekler ve ezgiler kullanmaya alıştırılmalart gerektiği ilkesini
onlar çok önceden tanıyorlardı. Kendi kurallarını, normlarını kur 
muşlar ve tapınaklarda sergilemişlerdi; hiçbir sanatçıya, sanatların
hiçbirinde yenilik yapma ya da ortaya geleneksel olanların yerine yeni
biçimler atma izni verilmiyor. Bugün orada üretilen sanat yapıtla 
rının, on bin yıl önce yapılanlarla, ne daha iyi ne daha kötü, aynı bi-
çemde yapıldığım görürsün — hiç abartmasız, on bin yıl önce.
— Çok dikkate değer.
Hayır, son derece politik ve devlet adamına yaraşır, demeliyim.
Orada zayıflıkları da bulacaksın, ama müzik üzerine söylediklerim
gerçek ve önemli, çünkü bir yasa koyucunun sonuca tam güvenerek
doğal hakikate dayalı melodiler kurmasının mümkün olduğunu gös 
teriyor. Doğru, bir tanrı ya da kutsal bir varlık tarafından yapılabilir
bu ancak. Mısırlılar, uzun süre korudukları eski şarkıların kendileri
için İris tarafından bestelendiğini söylerler. Bundan dolayı, diyorum
ki, eğer doğru melodiler bir kez bulunabilirse, onları yasayla yer 
leştirmenin hiçbir güçlüğü yok, çünkü yenilik peşinde koşmak, resmen
45
Aynı yerde, 663d-4a.
MADDECİLİK VE İDEALİZM 363
yüceltilmiş müziği bozabilecek güçte değildir. Ne olursa olsun. Mısır'da
bozulmamıştır.
Evet, bu kanıt, anlatmak istediğinizi destekliyor görünüyor.**
Ortaklaşmacılığı ahlâksızlık ilân edenler, felsefi idealizmin babasının
şu söylediklerini durup düşünseler iyi ederler.
Bazı araştırmacılar, Platon'un eğitim programını. Yasalar'ı yaz­
dığında. hayal kırıklığına uğramış, acı duygularla dolu yaşlı bir adam
olduğunu söyleyerek hafifletmeye çalıştılar. Oldukça doğru bu, ama
onun hayal kırıklığının daha önce Cumhuriyet'le savunduğu, bunlara
çok benzer idealan pratikte gerçekleştirememesinden geldiği de göz
ardı edilmemelidir. Son zamanlarda görülen Plato veritate amicior
(gerçek dost Platon) ilkesine dayanarak onun kusurlarını örtme ça­
basına karşılık, "soylu yalan" üzerine birkaç söz almanın yeri şimdi
Cumhuriyet' ten.
İdealindeki devletin yönetici sınıfını, yönetme yetkesinin emanet
edildiği Y öneticiler ve görevleri onların kararlarının uygulanıp uy­
gulanmadığını izlemek ve Y ardımcılar olarak ikiye ayırdıktan sonra
şöyle devam ediyor Platon:
— Eh. dedim, demin sözünü ettiğimiz uygun yalanlardan birini
nasıl bulabiliriz? Soylu bir yalan olsun ki. Yöneticiler de içinde tüm
topluluğu kandırabilsin.
— Nasıl bir şey?
— Yeni bir şey değil; şairlere inanılırsa, ki inanılıyor da, daha önce
dünyanın birçok yerinde olmuş olanlara dair o Fenike masallarından
biri; ama günümüzde olmuyor, olabileceğine inandırmak da güç olu 
yor bu yüzden.
— Söylemekten çekiniyor gibisin.
— Evet, haklıyım da, ne olduğunu söylersem sen de göreceksin.
— Söyle, korkma.
— Eh, hangi yürekle, hangi sözcüklerle söyleyeceğimi bilemiyo 
rum, ama söyleyeceğim. Önce yöneticileri ve askerleri, arkasından da
^Aynı yerde, 656d-657b.
364
KATKISIZ AKIL
topluluğun geriye kalanını şuna inandırmaya çalışacağım: bizden
almış oldukları bütün o terbiye ve eğitim, gerçekte bir düşten başka bir
şey değildi; gerçekten de hep yerin altında oldukları, orada yoğ 
ruldukları, beslendikleri, silahlarının ve bütün öteki donanımlarının
orada yapıldığı, ta ki, sonunda onların toprak alanları tastamam gün
ışığına çıkarıncaya kadar onları: bu yüzden de, kendilerini büyüten ve
emziren anaları olarak ülkelerini düşünmenin, saldırganlara karşı
onu savumamn, yurttaşlarına da topraktan doğmuş kardeşleri gibi
davranmanın boyunlarına borç olduğu...
— Yalanını söylemekten utanman boşuna değilmiş.
— Evet, ama öykünün sonunu duyuncaya kadar bekle. Siz hepiniz,
diyeceğiz onlara, kardeşsiniz; fakat Tanrı sizleri yaratır, sizlere biçim
verirken, yönetmeye uygun olanların mayasına biraz altın karıştırdı,
bunun için onlar en değerli olanlardır; yardımcılarınkine gümüş, çift 
çilerin ve öteki zanaatçılarınkineyse demir ve tunç koydu. Hepiniz
birbirinize benzediğinize göre çocuklarınız da büyük bir olasılıkla
ana-babaları gibi olacak, ama bazen altından bir ana-babanın gümüş
bir çocuğu, ya da gümüş bir ana-babanın altın bir çocuğu olabilir;
bunun için de Tann'nın Yöneticilere verdiği ilk ve en önemli görev,
Bekçiler olarak işlevlerinin ilk ve en başta geleni, çocukların ruh 
larındaki madenlerin karışımına büyük dikkat göstermeleridir; öyle
ki, kendi çocuklarından biri demir ve tunç alaşımı ile doğmuşsa, hiç
acımayıp onu zanaatçılar ve çiftçiler arasına atsın, böylece doğasına
uygun bir işe atamış olsun onu; tersine, eğer bunlardan biri içinde
gümüş ya da altın olan bir çocuk yaparsa, onu değerine göre Bekçiliğe
ya da Yardımcılığa yükseltsin, çünkü inanmalıdır ki, devlet bir tunç ya
da demir Bekçinin ellerine bırakılırsa yıkılacağı daha önceden bil 
dirilmiştir. Öykü bu. Onları buna inandırabilnıemizin bir yolunu bu 
labilir misin?
— İlk kuşağı değil, ama belki onların oğullarını ve torunlarını, en
sonunda da bütün gelecek kuşakları inandırabiliriz.
— Eh, bu kadarı bile, birbirlerine ve topluma göz kulak olmala 
rına yardımcı olacaktır. Ne demek istediğini anlıyorum, sanırım.47
47P1. Rp. 414b-4l5d.
MADDECtLİK VE tDEALİZM 365
Bu parçayla daha önce alıntı yaptığımız arasındaki önemli tek fark
şu: Yasalar'da, göze görünür bir çekingenlik göstermeksizin yalanı
kullanmayı bağışladığı halde, burada hâlâ belli bir duraksama göste­
riyor.
Bu parçanın açış sözlerini Comford şöyle çevirmiş:
— Şimdi, dedim, daha önce konuştuğumuza uygun düzmece ma 
sallar taznnda bir şey, yürekli bir tek parlak buluş icat edebilir miyiz
ki, genel olarak topluluğu, eğer mümkünse Yöneticilerin kendilerini,
kabule kandırabilelim?48
Bu değişikliği bir dipnotla haklı göstermeye çalışıyor:
Bu gennaîon ti hen pseudomönous'/a başlayan cümle çoğunlukla
"soylu yalan" şeklinde yorumlanıyor: Platon’un zararsız eğretileme 
sine, bir Yeni Ahit benzetmesine ya da Pilgrim's Progress'e oldu 
ğundan daha uygulanabilir olmayan kendinden-çelişkili bir ifadedir
bu; ve onun, bugün propaganda dediğimiz, büyük kısmıyla soysuz ya 
lanları hoşgörüyle karşıladığını akla getirebilir.49
öylesine kılı kırk yaran bir araştırmacının. Y unanlıların bu çarpıt­
masına adıyla katkıda bulunması üzülünecek bir şey. Gennaîos söz­
cüğü (1) soyu, sopu belli, doğuştan soylu, soylu; (2) namuslu, dürüst,
hakiki; (3) iyi nitelikli, yüksek dereceden; (4) candan, yeğin, şiddetli
anlamlarına gelir. Onun ileri sürdüğü gibi "cömertçe" anlamına ge­
lebileceğine değgin bir kanıt yok; bu yorumuna destek olsun diye
Cumhuriyet'in bir başka parçasından yaptığı alıntıdaki mâzas gen:
naias cümleciğiyse, belki de bizim "sade bir geçim kaynağı" dediği­
mize eşdeğer bir anlama geliyor; tıpkı bizim "az aşım, ağrısız başım"
dediğimiz gibi, mâza, benim Oresteia üzerine yorumumda göster-
^Comford, F. M. The Republic o f Plato (Platon'un Cumhuriyeti), Oxford 1941, s.
103.
49Aynı yerde.
366
KATKISIZ AKIL
diğim gibi50 geleneksel tipten basit bir yiyecek düzenidir. İfadenin,
kuşkusuz, kendisi çelişkili, fakat bu tür ifadeler her Yunanca öğ­
rencisinin, "oxymoron" (olumsuz ya da kendisiyle çelişen deyim) adı
altında bildiği şeylerdir (s. 147, dipnot 14); şimdiki örnekse, kısa yol­
dan bir yarar sağlayan, ama yine de, dayanıklı olmadığı için yararsız
bir yalan olan ünlü kalon pselidos sözünün bir değişik şeklinden başka
bir şey değildir.51Platon'un istediğiyse hem yararlı hem de kalıcı olan
bir yalandır. Cornford, pseûdos'un "eğretileme" anlamına, ya da "ya­
lan "dan başka bir şey anlamına gelebileceğini gösterecek bir kanıt ge­
tirmemiştir; ne olursa olsun bu masal bu türlü tanımlanamaz. Öylece
inanılmayı gerektirmemesi bir eğretilemenin gerçek yapısında vardır:
eğretilenen hakikatin simgesel bir çizilişinden başka bir şey değildir o.
Ama Platon, halka bu pseûdos'unu kabul ettirebilmesi için birkaç
kuşak boyu zaman geçeceğini kabul ediyor; bu da gösteriyor ki. o, her­
kesin bunu bir eğretileme olarak değil, bir olgu olarak kabul etmesini
istiyor. Kendisiyse bunun bir olgu olmadığım biliyor. Öyleyse, bir ya­
landır ve ancak kendi sınıfsal önyargılarını paylaşanlara soylu gelen
bir yalan.
Daha önceki bir bölümde Cornford'un, İon filozoflarının "dünya­
nın oluşumunu doğallaştırdığı ve artık doğaüstü bir yalan olmaktan
çıkardığı" ve "bunun tüm modern bilimin evrensel bir öncülü haline
geldiği" savına gönderme yaptıktan sonra, onların ardıllarından. Pla­
ton da dahil, bazılarının niçin bu öncülden vazgeçtiğini ve yeniden
doğaüstüne döndüklerini açıklayamadığına işaret edilmişti. Ne­
deninin ne olduğu şimdi açıkça anlaşılıyor artık. Eski soyluluğun de­
mokrasiye şiddetle karşı olan bir üyesi olarak Platon, toplum için,
tüccar sınıfının bütün yaptıklarını ortadan silip süpürmek ve toprak
sahibi aristokrat sınıfın düzenini yeniden kurmak dışında bir umut
göremiyordu; bir başka deyişle, geçmişi, bundan böyle olduğu gibi ka­
lacak ve daha başka değişikliğe uğramayacak bir şekilde yeniden kur­
maktı bu. Onun tüm felsefesinin kaynağı, değişmeye karşı duyduğu bu
sevgisizliktir; dolayısıyla da, halklarının kültürel gelişimini zor yoluyla
50Thomson AO 2. 109-10.
51 A. Ag. 625-6=620-1, S. fr. 59, Theog. 607-9; Thomson. AO 2.73-4.
MADDECİLİK VE İDEALİZM 367
önlemekte o kadar başarılı olmuş olan Mısır rahiplerine böylesine
hayranlık duyması şaşırtıcı değildir. O ve onun oligark yoldaşları, ay­
nı şeyi Atina için de yaparlardı. Caudwell’in dediği gibi:
Böyle bir kültür, onların güçlü oldukları geçmişi ülküleştirir. Bu iil-
külcştirilmiş geçmiş, gerçek geçmişle pek benzerlik taşımaz, çünkü öyle
dikkatle düzenlenmiştir ki, gerçek geçmişin tersine bugiin'ü yeniden do 
ğurmayacaktır. Platon için bu geçmiş. Cumhuriyet adlı eserinde ül-
küleştirilmiştir — Aristokratlar yönetir bu Cumhuriyet'i; Platoıı'un,
rakip sınıfı iktidara getirmiş olan ticareti alttan alta yıkmak umuduyla
bağlandığı bir ilkel ortaklaşmacılık uygulanır orada.52
Platon, İ dealler kuramında epistemolojiye önemli katkılarda bu­
lunduğu, bütün yapıtlarında (Yasalar dışında) üstün bir yazınsal us­
talık görüldüğü doğruysa da, felsefesi, toplumsal ve ekonomik te­
melleri parçalanmakta olduğu bir sırada ayrıcalıklarına körükörüne
sarılan bencil bir oligarşinin gerici dünya görüşünü dile getirmektedir.
Hareketin ve değişmenin dolayısıyla yaşamın kendisinin yadsınması
üzerine kurulmuş bir felsefedir bu.
5. Doğal Felsefenin Sonu
İ.Ö. beşinci yüzyıl boyunca Strymon'un hemen batısındaki ülkede,
bazı yönlerden Homeros'un şiirlerinde tanımlanan tipten erken as­
keri monarşilere benzeyen bir krallık oluştu. Egemen halkı. Y unanlı­
lara yakından benzer olan MakedonyalIlardı; komşuları İllyria'lı ve
Trakya'lı kabileleri egemenlikleri altına aldıktan sonra Ege'nin tüm
kuzey kıyılarını ele geçirdiler ve güneye Y unanistan'a doğru geniş­
lemeye başladılar. İ.Ö. 360'ta Philip kralları oldu. Otuz yıl sonra onun
oğlu Büyük İskender kendisini Y unanistan'ın, Anadolu'nun ve Me­
zopotamya'nın kralı ilân eni. Pers İmparatorluğu, ayaklarının dibin-
^Caudwell, Yanılsama..., s. 47.
368
KATKISIZ AKIL
de uzanıyordu. İ.Ö. 323'te imparatorluğunu güneyde Y ukarı-Mısır.
doğudaysa İndüs vadisine kadar genişletmişken, otuz üç yaşında hum­
madan öldü.
Y unanistan'da MakedonyalIlara, her kentte, bu küçük devletlerin
özerkliğini devam ettirmek isteyen yönetici gruplar karşı çıktı. Ma­
kedonyalIlar üstün geldiler, çünkü onların genişleme politikaları, te­
feci toprak sahiplerinden oluşan Yunan mülk sahibi sınıfa, kitle ha­
linde işsizlikten etkilendikleri için "silahlı korsanlar olarak etrafa
yayılmış, hiçbir kente bağlı olmayan, hangi devlet savaşçıya gerek du­
yuyorsa ona kiralanan, toplum için devamlı bir korku"53 kaynağı olan
yoksul özgür insanların baskılarına karşı varlıklarını ve güçlerini sür­
dürmenin tek yolunu sağlıyordu. Sorunun ivediliği ve çözümü, Pla-
ton'dan sekiz yıl önce doğmuş ve Aristoteles'ten yalnızca on altı yıl
önce ölmüş olan Isokrates (İ.Ö. 436-338) tarafından açıkça görüldü.
Ortanın altında bir düşünür ve sıkıcı bir hatipti, ama sınıfının çıkar­
ları konusunda bütün öteki filozoflardan daha uyanıktı:
Barışa yeğlenecek tek savaştır bu; bir seferden çok bir hac'tır, sa 
vaşı sevenlere de, barışı sevenlere de aynı derecede yararlıdır; sa 
vaşçılara yurt dışında servet yapma, barışçılaraysa ellerindekinden
yararlanma olanağı veriyor.5*
Büyük İskender'in fetihlerini, Tunç Çağının başlangıcından bu
yana dünyanın üretim tekniğinde gördüğü en hızlı ve en köktenci ge­
lişmeler izledi. Bütün Ortadoğu'da yeni yeni kentler doğdu, Pers İm­
paratorluğunun bütün topraklan şimdi metaların özgürce dolaşı­
mına açılmıştı artık. Ekonomik genişleme hareketi temelde İ.Ö. ye­
dinci yüzyılda Ege'den çevreye yayılmış olandan farklı değildi, ama
çapı çok daha genişti; ve bu genişleme Mısır’ı ve Mezopotamya'yı da
içine aldığı için uygarlığın bu eski merkezleri şimdi ilk kez olmak
üzere politik ve kültürel bakımdan Yunanistan'la birleşmiş du­
rumdaydı. Bu birleşmenin ürünü, Hellenistik denilen uygarlıktı: kendi
53Burry, Yunanistan Tarihi, 714.
S4tsoc. 4. 182.
MADDECİLİK VE İDEALİZM
369
aralarında kendi dillerini kullanmayı sürdüren farklı halklardan o-
luşmasma karşın, bu uygarlıkta Yunan dili, yönetim, ticaret ve kültür
için uluslararası bir araç olarak tanınıyordu. Bilimin doğal felsefeden
bağlarını koparması da bu dönemde oldu.
Platon'un öğrencisi ve İskender'in hocası olarak Aristoteles'in dev
figürü, eski çağdan yenisine geçişte dimdik ayakta durur. Epikuros dı­
şında. büyük filozofların sonuncusu ve büyük bilim adamlarının il­
kiydi o. Felsefi çalışmaları, Platon'cu idealizmden yavaş yavaş fakat
devamlı kurtuluşunu ortaya koymaktadır. Büyüklük yalnızca onun
hakkıydı, ustası nefret ederdi görseydi. Biyoloji, zooloji, botanik, tarih
ve ekonomi bilimlerinde sistemli araştırmalar örgütledi ve yönetti.
Zooloji üzerine yazılarında kendisi ve çalışma arkadaşlarınca top­
lanmış ve açımlanmış numunelere göre yüzlerce farklı hayvan türü
tanımlar. Paranın işlevi hakkındaki çözümlemesinin, eski çağlarda
bir benzeri daha gösterilemez. Marx, boyuna ona göndermelerde bu­
lunur; onu, "düşünceye, topluma ya da doğaya değgin o kadar biçimi,
bu arada değerin biçimini ilk kez çözümleyen büyük düşünür" olarak
alkışlar. Paranın işlevi felsefe tarihi için yaşamsal önemde olduğun­
dan onun bu konya katkısı konusunda Marx'in değerlendirmesi
anımsanmaya değer:
Bununla birlikte. Aristoteles'in, metalara değer atfetmenin,
biitün emeği eşit insan emeği, sonuç olarak da eşit nitelikte emek ola 
rak ifade etmenin bir yolundan başka bir şey olmadığım görmesini
önleyen önemli bir olgu vardı. Yunan toplumu kölelik üzerine ku 
ruluydu, dolayısıyla da doğal temeli, insanların eşitsizliği, onların iş
güçlerinin eşitsizliğiydi. Değer ifadesinin gizi, yani her tür emeğin ge 
nelde insan emeği olduğu sürece ve bu nedenle eşit ve eşdeğerde ol 
duğu, insanlar arası eşitlik kavramı halkın bir önyargısı sağlamlığını
kazaıuncaya kadar çözülemez. Buysa, emeğin üretiminin büyük kıs 
mının meta şeklini aldığı, sonuç olarak insanlar arasındaki başat iliş 
kinin meta sahipleri ilişkisi halini aldığı bir toplumda mümkündür.
Aristoteles'in dehasının parlaklığı yalnızca bununla, yani metaların
değeri ifadesinde bir eşitlik ilişkisi olduğunu görmesinde ortaya çık 
maktadır.55
55Marx, Kapital 1.29.
370
KATKISIZ AKIL
Aristoteles, ölümünü izleyen iki yüzyılda, kendisiyle karşılaştırı­
labilir birçok bilim adamı ve demin adı geçen konulara ek olarak me­
kanik, matematik, astronomi, müzik ve dilbilgisini de kapsayan dal­
larda bir yığın araştırma üretmiş olan bir okul olan Lyceum’u kurdu.
Bu insanlara deneysel bilimin öncüleri olarak bakılabilir. Onlardan
yalnızca biri ilgilendiriyor bizi burada: Aristoteles'ten sonra Lyce-
um'un başına geçen Lesbos’lu Theophrastos. İdealist ya da maddeci
olsun, doğal filozofların temel varsayımlarına saldırmıştır o. İdealist­
lere karşı, hareketin maddenin bir özelliği olduğu hakikatini öne sü­
rüyordu. Maddecilere karşıysa, dört öğe öğretisinin, onların kullandığı
şekliyle doğru olamayacağını gösterdi. Bunu, ateşin hiç de toprak,
hava ya da su gibi bir madde değil, "hareketin bir biçimi" olduğunu
göstererek yaptı:
Öteki öğeler kendiliğinden vardır; bir temel tabakaya gerek duy 
mazlar. Ateş —en azından, duyularımızla algılanabilen ateş ise—
buna gerek duyar... Alev, yanan dumandır. Kömür, topraktan elde
edilen bir katıdır. Ateşin gökte ya da yerde olması, fark etnıez. İlkinde
ateş, yanan havadır; İkincisinde, diğer üç ya da iki öğedir yanmakta
olan. Genel olarak söylersek, ateş daima oluşur. Hareketin bir bi 
çimidir o. Oluştuğu gibi yok da olur. Ana maddesinden ayrıldıkça yok
olur. Ateşin hep besin arayışında olduğunu söyleyenlerin kastettiği de
budur. Onlar onun maddesiz var olamayacağını görmüşlerdi. O hal 
de, bir madde olmaksızın var olamıyorsa, ateşe bir ilk ilke demenin
anlamı nedir? Çünkü gördüğümüz gibi, basit bir şey değil o, kendi ana
tabakası ve maddesinden önce de var olamıyor. Elbet, en dış kürede
katkısız ve karışıksız ısı olan bir tür ateşin var oluğu ileri sürülebilir.
Eğer öyleyse, yanamaz o, yanmaksa ateşin doğasıdır.56
Bu ve aynı şekilde sağlam temellere dayalı benzeri öteki sonuçlar,
tabii, filozofların tartışmalarını sürdürmelerine engel olmadı; fakat,
hakikatin keşfi söz konusu olduğu kadarıyla, etkileri kaybolmuştu.
Dikkatlerini giderek etik’e çevirdiler; bununla, maddi gereksinim­
•’6Thcoph. tgn., tr. Farrington GS 2.25-6.
MADDECİLİK VE tDEALtZM
371
lerini kölelerince sağlanan işsiz güçsüz bir insanın, kendi kişisel dost­
larından başka herkesin derdi karşısında kayıtsız, entelektüel uğraş­
lara adanmış bir rahat yaşam sürmek için gerek duyduğu bilgiyi anlı­
yorlardı. Epikuros için bile doğanın incelenmesi bu amaca götüren bir
araçtı yalnızca:
Göksel görüngülerin ortaya çıkardığı güvensizlikler ve kuşkularla,
ya da ölümün önünde sonunda bizim için bir şey ifade edebileceği
korkusuyla, ya da acıların ve isteklerin sınırlarını görmezlikten gelme
duygusuyla başımız dertte olmasaydı, doğayı incelememize gerek kal 
mayacaktı...
Yoldaşlarımız birazcık güvenli duysalar kendilerini, biz, ken 
dimizi ayakta tutma gücüyle ve en gerçek şekliyle bolluk içinde, ka 
labalıktan uzak sakin bir yaşam sürebiliriz...57
Epikürcüler doğayı kendilerini doğaüstü şerlerin korkularından kur­
tarmak için inceledikleri halde Stoacılar onu. temelinde yatan yasayı
keşfedebilmek ve onunla uygunluk içinde yaşamlarını sürdürebilmek
için inceliyorlardı:
Kriton'lu Zenon doğayla uygunluk içinde yaşamayı, yani erdemli
yaşamayı amaç olarak tanımlayan ilk kişiydi, doğa bizi erdeme gö 
türür çünkü. ... Bunun içindir ki, amaç, evrenin ve kendimizin do 
ğası ile uyum içinde yaşamaktır; evrensel yasanın, yani dünyanın
yüce yöneticisi Zeus'la ayın şey demek olan her şeyin içini dol 
durmuş doğru nedenin yasakladığı bütün eylemlerden sakınarak
sürdürdüğümüz bir yaşamdır bu. Bütün eylemleri, içindeki ruhu,
tanrının ve her şeyin yöneticisinin istenciyle uyum haline getirmeye
yöneldiğinde, mutlu insanın erdemi ve yaşamının sakin gidişi işte
burada bulunmaktadır,5S
57D. L. 10. 142-3.
58Aynı yerde, 7. 87-88.
372
KATKISIZ AKIL
Maddeci olsun idealist olsun bu filozoflarda ortak bir şey vardı —
kendilerini üretim çalışmasından soyut bir biçimde uzak tutuyorlardı.
İskender'in İndus'a ulaşmasından iki yüzyıl sonra, fetihlerinin
dünyaya vermiş olduğu coşku hemen hemen tükenmişti; Roma yöne­
timindeyse, Akdeniz'in ve Ortadoğu'nun köleci devletleri son çöküş
dönemine girmişlerdi. Hellenistik uygarlığın son bulmasını hazırlayan
nedenler Walbank tarafından şöyle özetlenmiştir:
Kölelik, evlerden maden ocağına ve işyerine yayılır yayılmaz, ileri
bir sanayi tekniğinin gelişimine engel olur hale gelir. Çünkü tarım ya
da madencilik gibi büyük üretim süreçlerinde kullanılan köle tipi,
karmaşık makineleri ya da doğal sömürünün ileri yöntemlerini iş 
letemez, nerde kaldı onları geliştirmek. Bundan dolayı, köleler me 
kanik gücün gelişimine karşı çıkar; aynı zamanda sanayinin mer 
kezileştirilmesine pek yararı dokunamaz, bu yüzden de üretimin
ekonomik çağın dışına doğru açılma eğilimine az direnç gösterir. Da 
hası, köleler bir değişken olarak durup dururken, üretici, emeği idareli
kullanma gereğini duymaz; ve iki sınıfın rekabet halinde olduğu yerde
—ki Hellenistik çağda çoğu zaman böyleydi— yoksul özgür işçinin
pazarlık gücü kendiliğinden azalmış olur.59
Köle emeğinin sömüriilmesinden elde edilen kârlar, büyük kısmıyla
yeniden üretime yatırılmıyordu. çünkü üretim tarzı köle temeline
bağlı olduğu için genişleyemiyordu. Harcanıp duruyordu bu kârlar.
Yönetici sınıf, filozofların karşı durmaksızın kibarca yüz çevirdikleri
lüksten ve israftan nefret eder duruma girmişti. İnsan kitlelerine ve­
recek, yıpranmış kuklaları ve bayat Olimpos mitleriyle yakından öz­
deşleştikleri resmi dinin verdiğinden fazla şeyleri yoktu.
Bu durumda, gelecek umudu, her zaman olduğu gibi halkta, el
emekçileri olarak konumları nedeniyle ilkel toplumdan beri değerli
bir serveti —gerçekliği "duyumsal insan etkinliği olarak, pratik ola­
rak" anlama yeteneğini— yitirmeden bugüne kadar getirmiş olan
59Walbank, F. W., The Causes o f Greek Decline (Yunan Düşüşünün Nedenleri).
J HS 64. 10.
MADDECİLİK VE ÎDEALÎZM
373
—o çok bilmiş efendileri bunu çoktan yitirmişti— ve bunun yanında
kendi sınıf savaşımını deneyiminden kazandıkları içgüdüsel bir di­
yalektik duyusunu elde tutan halktaydı:
Canım yüceltiyor Tanrı'yı,
Ruhumsa hoşnut Kurtarıcı Tanrı'dan.
Çünkü görüyor o alçakgönüllülüğünü hizmetkârının:
Çünkü gör, bundan böyle bütün kuşaklar kutsanmış sayacak beni
Çünkü güçlü olan o yüceltti beni;
Ve kutsaldır onun adı.
Ve acıması, kuşaklar boyu
Ondan korkanların üzerinedir.
Koluyla gücü gösterdi o;
Gurur saçtı imgelemine onların yüreklerinin.
Güçlüleri tahtlarından indirdi.
Alçakgönüllüleri ve uysallarıysa yüceltti.
Açları iyi şeylerle doyurdu.
Zenginleriyse elleri boş geri döndürdü.
O, merhametini anımsayıp İsrail kullarının, yardım etti.
Atalarımız İbrahim'e ve onun sonsuza kadar
Evlatlarına vaat ettiği gibi.60
Hıristiyanlık çoğu insanlar arasında yalnızca bir inanç olarak başladı;
bizim bildiğimiz şekliyle o çok çeşitli tapımların —Mısır, Suriye, Me­
zopotamya— karmaşık bir ürünüdür. Bundan önceki sayfalarda
açıklandığı gibi eski çağ dünyasında biricik görüngü olan, şimdiyse
Y unan politik fikirleriyle karşılaşınca yeniden canlanan bir etkinlik
kazanan Yahudi ulusal hareketinin bir ifadesi olarak Filistin'de baş­
ladı. Böylece, Akdeniz dünyasının birçok bakımdan birbirine zıt ve
dolayısıyla birbirinin bütünleyicisi en belirgin iki kültürü olan Y a­
hudilik ve Hellenizmin birleşik ürünü olarak Hıristiyanlık tüm eski
uygarlık akımının özgün ideolojik sonucu idi. Daha sonra, yönetici sı­
nıfça kabul edilince, daha çok Yunan felsefesi ve sözbiliminden (re­
torik) başlangıçta kendisine yabancı birçok fikir aldı, özümledi; fakat
60Luke 1,46-55.
374
KATKISIZ AKIL
ilkel diyalektik silinemezdi, bugüne kadar da, zıtlann birliği kadar
basit ve kendiliğinden açık bir hakikati kavramaktan aciz filozoflara
küçümsemeyle bakarak, komünyonda. çürümeden aynen yaşıyor:
Selam, yer sınırlayan sınırsız Tann’ya; selam kutsal gizemlere açılan
kapıya!
Selam, inançsızların kuşkulu söylenlisine; selam, inanç sahiplerinin
kuşkusuz utkusuna!
Selam, Sherubim'i sürenin kutsal arabasına; selam, Seraphim'e çıka­
nın görkemli evine!
Selam sana, zıtları bir araya getiren; selam sana, iffeti çocuk doğur­
mayla birleştiren!
Selam sana, günahı bağışlatan; selam sana. Cennetin kapılarını açtı­
ran!
Selam, Mesih'in ülkesini açan anahtara; selam, sonsuz mutluluk umu­
duna!
Selam, sana evlenmemiş gelin!
Tüm Melekler âlemi senin büyük bedenleşme işine hayran kaldı;
çünkü yanma yaklaşılmaz Tanrılarını herkesin yaklaşabile­
ceği bir insan gibi gördüler, bizimle yaşayan ve herkesin ses­
lendiği;
Elhamdülillah!
Biz lafı bol söylevcileri, ey Bakire, senin karşında dilsiz balıklar gibi
görürüz; çünkü bilemezler söylemeyi, nası bir Bakire olursun
çocuk doğurabildiğin halde; ama bizler Gizem'e şaşırmış,
imanla haykırıyoruz:
Selam, Tanrı'nın aklının hâzinesi; selam, onun inayetinin hâzinesi!
Selam sana, filozofları yalanlayan; selam sana, zeki konuşmacılara
dillerini yutturan!
Selam sana, kurnaz tartışmacıları bozan; selam sana sahte mit üre­
tenleri maskara eden!
Selam sana, AtinalI ların düzmece masallarını yırtan; selam sana, ba­
lıkçıların ağlarını dolduran!
Selam sana, bizi cehaletin derinlerinden çekip çıkaran; selam sana,
nicelerini bilgiyle aydınlatan!
Selam, kurtarılmak isleyenlerin gemisi; selam, yaşam limanının ge­
micileri!
Selam, evlenmemiş gelin!61
61Akathistos İmnos'tan: Canlarella I. 90-1.
MADDECİLİK VE İDEALİZM
375
Köle toplumunun yerini feodalizmin aldığı Orta Çağlarda kilise
öğretisinde uzman skolastiklerden bazıları, maddenin düşünüp düşü­
nemeyeceği sorusunu ortaya atmışlardı. Marx ve Engels bunlar üze­
rine şunları yazıyor:
Maddecilik İngiltere'nin doğal evladıdır. İngiliz skolastiği Duns
Scotus daha o zaman, "maddenin düşünmesi olanaksız mı acaba?"
diye soruyordu. Bu mucizeyi gerçekleştirmek üzere Tanrı'nm
kadır-i mutlaklığına sığınıyordu, yani kendi tanrıbilimine mad 
deciliği vaaz ettiriyordu.62
Yani maddecilik, eskiden olduğu gibi, çağdaş biçimiyle de Ana Ki-
lise’nin bağrında doğdu.
62Marx-Engels HF (S.Y. 1.395).
XVI
YANLIŞ BİLİNÇ
1. Kuram ve Pratik
J J .E.RAVEN, Pyihagorasçılar ve Eleactlar adlı yapıtında erken Y u­
nan felsefesi üzerine şu yargıya varıyor:
Erken Yunan düşüncesinin belki de en dikkate değer özelliği yal 
nızca dogmatik mantığa dayanma derecesidir. Bilimsel bilgi ko 
şullarından mutlu bir biçimde habersiz, nesnel dünya üzerine bir ku 
ramı geliştirme yollarını arar yine de. Leukippos ve Demokritos'un
atomculuğunda en uç noktasına ulaşan bu kuramın evrimi hakikate
adım adım yaklaşma gösteriyor; Yunan dehasının şaşırtıcı bir başarısı
olan bu yaklaşım da, görüngülerin dikkatle gözlenmesinde, birbiriyle
çelişen ve aynı derecede indi düşüncelerin devamlı değişimiyle olduğu
kadar fazla etkilenmemiştir. Bu yüzden, beşinci yüzyıl boyunca Yu 
nan düşüncesi uzamış bir sempozyuma benziyor; daha sonraki bilgiler
ışığında, atomcuların son sözü söylemiş olduklarını kabul edebilirsek
de, tartışmaya en önemli katkı. Hiç kuşkusuz, ayrıntılarını bugün
açımladığımız, bir yandan Pyihagorasçılar, öte yandan Eleacılar ara 
sındaki çatışmadan gelmiştir. Geriye yalnızca, tartışmanın ana nok 
talarını özetlemek ve bu tartışma sonucu değişikliğe uğramış olan
Pythagorasçılığtn, çok geçmeden içine karışıp eriyeceği Platon öğ 
retisine, ona yetişemese bile, nasıl katkıda buluıuiuğunu görmek ka 
lıyor. 1
Bu gözlemler üzerine yapılacak ilk yorum, daha sonraki bilgiler ışı­
ğında Atomcuların son sözü söylediği kabul edildiği halde, nasıl olu­
yor da tartışmaya en önemli katkının "onların yapıtlarından değil
’Raven 175.
YANLIŞ BtLtNÇ 377
de Platon'un İdealar öğretisine yolu hazırlamış olan çatışmadan" gel­
diğidir. Raven bu sonucu kitabının sonunda şöyle açıyor:
Pythagorasçılar, sayılar ve uyum kuramlarıyla kaba ve gelişmemiş
bir "ölçü bilimi” sunmuşlardı; bunda. Platon da onlara borçluydu.
Bununla birlikte onlar metretik£ cinsine giren "birbirinden çok fark 
lı" iki türü birbirinden ayıramadılar. İnsanların kafasını, "şeyleri or 
talamaya, gerekliye ve ahlâkça doğru karşısında ölçmeye" çevirmek
Sokrates'e nasip oldu; İdealar kuramıyla, sonunda bu tür ölçümü di 
ğerinden ayırmak ve onu, hizmetçiden başka bir şey olmayan öte 
kinin hanımı olarak saptamak Platon'un başarısı oldu?
Raven burada, öğrencisi olduğu Comford'la aynı karıştırmayı sergili­
yor. İonia’lı maddecilerin "nesnel dünya hakkında bir kuram geliştir­
meye" çalıştıkları kabul ediliyor, ama sonradan "bilimsel bilgi koşul­
larından" habersiz oldukları söyleniyor; daha sonra gelen maddecile­
rin. atom kuramında hakikate yaklaştıkları kabul ediliyor, fakat on­
ların da "görüngüleri dikkatle gözlemlemeyi" ihmal ettikleri bil­
diriliyor; böylece, maddecileri bir kenara ittikten sonra, Platon'un hiç
de bilimsellik savında olmayan İdealar kuramına palmiye dalını
uzatmakta serbest kalıyoruz. Kuram, görüngülerin dikkatle gözlem­
lenmesine inanmadığı ve dolayısıyla bilimsel bilgi olasılığını yadsıdığı
düşünülürse, bilimsel olmaktan çok bilim-karşıtıdır. Bilime sözde
kalan bağlılığını gösterdikten sonra Raven’in son sözü vermemizi is­
tediği kuram işte budur.
Yorum gerektiren ikinci nokta, onun, erken Yunan felsefesini, ye­
rinde olarak "uzamış bir sempozyum" ya da tartışma biçiminde ta­
nımlamasıdır. Bu karşılaştırma onun hem olumlu hem de olumsuz
yönlerini ortaya koyuyor. Bir yandan, o sırada dünyada böyle tartış­
maların yapıldığı ya da yapılabileceği, bir tek Çin’in dışında, başka bir
ülke yoktu. Mezopotamya ya da Mısır düşüncesiyle karşılaştırıldı­
ğında erken Y unan felsefesinin ayıncı karakteri, onun bilinçli olarak
dayatılan ve kabul edilen bir tanrıbilimsel öğretiyle sınırlandırılmış
y
Aynı yerde. 187.
378
KATKISIZ AKIL
olması anlamında dogmatik olmayışıdır; tersine ussaldı, büyük kıs­
mıyla doğaüstüyü dışlamak gibi bilinçli bir amacın peşindeydi. Bun­
dan dolayı, bilimsel bilgiye ulaşamamış olmasına karşın, bilimin ge­
lişmesine doğru önemli bir adımdı. Öte yandan, gözleme pek az da­
yandığı, deneyimden büsbütün yoksun olduğu için, kendiliğinden açık
olarak kabul edilen a priori öncüllerden doğduğu anlamında, dog­
matikti.
Bu yönlerden, üretim güçlerinin gelişiminin belirlediği bir toplum
yapısını yansıtıyordu. Köle emeğine dayalı bir yönetici tüccar sınıfının
eseriydi. İşçilerin onlar için sağladığı boş zaman olmasaydı yönetici
sınıftan entelektüeller, sempozyum yapacak zamanı bulamazlardı.
Doğru, ^ok daha önce Mezopotamya ve Mısır'da da boş zamanı olan
bir sınıf vardı, ama bu sınıf sonunda tüccar sınıfını iktidara getirmiş
olan ekonomik güçleri kontrol altında tutma savaşımı ile meşgul, ra­
hiplerin yönlendirdiği bir toprak sahipleri sınıfı idi. Doğunun Tunç
Çağı devletleri monarşik ve teokratikti, oysa Tunç Çağının yeni
Yunan kentleri hemen hemen ta başından beri cumhuriyetçiydi —
önce oligarşik. sonra da demokratik. Aynı zamanda boş zamanı olan
bir sınıfın üyeleri olarak bu entelektüellerin üretim işinde hiçbir rol­
leri yoktu; sonuç olarak kuramları pratikten kopmuştu. Gözlemi ve
deneyi boşlamalarının ve "indi" varsayımlarının nedeni budur. Bu­
nunla birlikte bu konuda Î.Ö. beşinci yüzyılda güncel olguların sis­
temli gözlemine dayalı tıp bilimine benzer bir şeyin ortaya çıktığı da
gözden kaçırılmamalıdır; daha önce de görmüş olduğumuz gibi, tıp
üzerine yazan kişiler filozofların keyfi varsayımlarına karşı çıkarı­
yorlardı (s. 339-40). Onların yazılarında ilk kez bilimsel araştırmanın
özgün sesini duyarız.
Bununla birlikte, bütün bunlara karşın erken Y unan felsefesi,
meta değişimine katılan bir sınıfın dünyaya bakışını dile getirir. El­
bette bu. her filozofun bir tüccar olduğu anlamına gelmez; yine de ba­
zıları tüccar, çoğu da kendi sınıf çıkarlarını yükseltme işine etkin bir
biçimde katılan politikacıydı. Ayrıca, eski meta üretiminin ge­
lişmesini fazla abartmamaya da dikkat etmemiz gerekir. Meta üre­
timi köle emeğiyle sınırlı olduğu için, kendi kendine yeterli bir doğal
YANLIŞ BÎLtNÇ
379
ekonomiye dayalı eski aileleri tümüyle silecek kadar güçlü olmadığı
için, kendi kendine yeterli bir doğal ekonomiye dayalı eski aileleri tü­
müyle silecek kadar güçlü olmadı hiçbir zaman. Dolayısıyla, tek tek
tücarlar. durmadan toprak sahibi sınıf içinde eritiliyordu; Hellenistik
çağdaysa, kölelerin kitle halinde başkaldırılarıyla karşı karşıya ge­
lince iki sınıf birleşip bir sınıf haline geldi. Yine de. Yunan felsefesinin
yükselişinde temel bir etmendi bu. Oylumca küçük olmasına karşın,
gelişimi o kadar hızlıydı ki, nispeten geç gelişimine bağlı olarak Y u­
nanlılar arasında demokratik devrim dönemine kadar varlığını sür­
dürmüş olan ilkel kabilesel ideolojiyi bir vuruşta darmadağın etti. Bu,
metal paranın bulunuşundan sonra paranın yayılmasının Yunan ya­
şam ve düşüncesinde neden o kadar derin etki yaptığını açıkiar bize.
O halde, erken Yunan felsefesi nasıl olur da paranın dolaşımının ya­
rattığı yeni ekonomik ve toplumsal ilişkileri yansıtır? Bu soru bundan
önceki sayfalarda durmadan karşımıza çıkmıştı. Bu kitabın ana te­
zini özetlemek amacıyla burada yine soruluyor.
İlkel toplum, kullanım-değerleri üretimine dayanıyordu. Üretim
araçları topluluğun ortak malıydı; hem üretim hem tüketim or-
taklaşaydı. Yalnızca gelişmemiş, güdük işbölümü türleri vardı; top­
lumsal ilişkilerse akrabalığa dayalı olup basit ve doğrudandı. Bu ko­
şullarla uygunluk içinde, ilkel bilinç hep bir biçimde öznel, somut ve
pratikti. Dış dünyanın nesnelliğinin çok eksik bir şekilde farkında ol­
duğu için insan onu değiştirme gücünün nesnel sınırlarını da bil­
miyordu. Bu yüzden, duyusal niteliklerin bir toplamı olarak ortaklaşa
üretim işinde örgütlenmiş istencinin kullanılması yoluyla isteklerini
doyurma, gerçekleştirme alanı olarak görünüyordu ona. Ve, ona dair
bilgisi, olduğu kadarıyla, tamamen üretim yoluyla elde edildiği için
—ki bu. onun hayvanların bütünüyle duyusal bilinçlerini aşmasını
olanaklı kılmıştı— bilgisinin kategorileri, zorunlu olarak toplumsal
kategorilerdi; üretim güçlerinin gelişme düzeyiyle ve onun üretim
amacıyla içine girdiği toplumsal ilişkilerle belirleniyordu. Dolayısıyla,
dış dünyayı kendinden ayn bir şey olarak düşünülebildiği ölçüde bir
toplumsal düzen olarak görüyordu onu. Doğa ve toplum bir'di. Buna
uygun olarak da toplumsal ilişkileri topluluğun ortaklaşa kontrolüne
380
KATKISIZ AKIL
nasıl bağlı ise. hayal edebildiğince doğa dünyası da ortaklaşa eylemle
kontrol edilebilirdi; insan topluluğuysa, ortak atadan gelmiş totemci
akraba gruplarından oluştuğuna göre doğa topluluğu da öyleydi. Do­
ğaya değgin gelişmemiş kavramlar, anlatımını bir yandan gerçek tek­
niğin yetersizliklerini tamamlayan yanılsamam bir üretim tekniği
olarak iş görmüş olan büyü biçiminde, öte yandan büyü işine ancak
özel bir eşlik etme olarak başlayan, fakat giderek güdük bir gerçeklik
kuramına dönüşmüş olan mitler biçiminde buluyordu.
Toplumun, üreticilerle üretimi örgütleyenler arasında, el emeğiyle
kafa emeği arasında bir ayrılma olarak başlayan sınıflara bölünme­
siyle birlikte, yalnızca üretim tekniğinde değil aynı zamanda top­
lumun örgütlenişinde ve insan bilincinin zenginleşmesinde de uy­
garlığın ortaya çıkışına yol açan büyük ilerlemeler için koşullar ya­
ratılmış oluyordu. Aynı zamanda, toplum nasıl kendi içinde bölün­
müşse, insan bilinci de bölünmüştü, üretim güçlerindeki devamlı ge­
lişimlerin durmadan hareket halinde tuttuğu bu iç çelişkiler, tarihin
ilerletici güçleri olmaktaydı. Bunlar olmaksızın, kendini, soyut bi­
limler ve felsefe gibi kuramsal uğraşlara adamakta özgür bir işsiz-
güçsüz sınıfının yaratılması için gerekli servetin kutuplaşması ola­
naksız olurdu; fakat, kafa ve el emeği arasındaki bu ayrımla birlikte
kuram durmadan pratikten uzağa çekiliyor ve böylece gerçeklikle te­
masını yitiriyordu. Bu olmaksızın, soyut düşünmenin gelişmesi, do­
layısıyla felsefe ya da bilim diye bir şey olmazdı; oysa onunla birlikte,
kuram ile pratik arasındaki birlikten yeşeren ilkel toplumun sezgisel
diyalektiği. Marx'in tanımladığı türden (s. 386) metafizik uydurma­
larla (ınistifikasyon) giderek siliniyordu. Dünyaya değgin bu tür me­
tafizik görüşler gerçekten de gerçekliğin bir yansımasıdır; fakat on­
ların yansıttığı gerçeklik, ileri sürdükleri gibi yalnızca doğa dünyası
değildir; gücünün, tarihin değil de doğanın bir ürünü olduğu yanılsa­
masını beslemeksizin varlığını sürdüremeyen yönetici sınıf gözüyle
göründüğü şekliyle toplumun sınıflı yapısını da gözler önünde can­
landırır. Ve fakat bu yanılsamaların ortaya çıktığı toplumsal ilişkiler,
üretici güçlerdeki gelişmelere yanıt olarak devamlı gelişmekte ve de­
ğişmektedir; bu yüzden, sınıflı toplumun bütün zihinsel ürünleri de
YANLIŞ BÎLÎNÇ
381
değişmekte, gelişmekte ve iç çelişkilerince ileriye doğru sürülmekte­
dir. Bu. Yunan felsefesinin "uzamış sempozyum"u üzerinde egemen­
liğini sürdürmüş, tartışmacıların bilmediği, tarihin gizli mantığıdır.
İlkel ortaklaşmacılığa zıt olarak sınıflı toplumun karakteristik
özelliği, değişim-değerleri üretiminin yani meta üretiminin gelişme­
sidir. Meta üretiminin etkisi, kullanım-değerleri üretimine dayanan
ve açıkça görülen kişisel akrabalık bağlarının düzenlediği ilkel iliş­
kileri parçalamak ve insanları yalnızca bireyler olarak, metaların sa­
hipleri olarak bir araya getiren, pazara dayalı yeni bir ilişkiler ağı ya­
ratmaktı: pazarı yöneten yasalarsa, kavrayışlarının ve kontrollerinin
ötesinde olduğu için, aralarındaki ilişki onlara kişiler arasındaki bir
ilişki gibi değil de şeyler arasında bir ilişki gibi görünün
O halde emeğin ürününün, meta şeklini alır almaz kazandığı kar 
maşık, anlaşılmaz karakteri nereden ortaya çıkıyor. Apaçık, bu bi 
çimin kendisinden. Her türden insan emeğinin eşitliği, nesnel olarak,
hepsi de eşit değerler olan kendi ürünleriyle ifade edilir; harcanan
emek gücünün bu harcanmasının süresiyle ölçüsü, emek ürünlerinin
değer niceliği şeklini alır; ve son olarak, üreticilerin emeğinin kendi
toplumsal karakterini aldığı üreticiler arası ilişkiler, ürünler arası bir
toplumsal ilişki şeklini alır. Bu yüzden, bir meta gizemli bir şeydir,
çünkü onun içinde insanların emeğinin toplumsal karakteri, ken 
dilerine, bu emeğin ürünü üzerine vurulmuş olan bir nesnel karakter
olarak görünür, yine çünkü üreticilerin kendi emeklerinin toplamı ile
olan ilişkileri, onlara, kendileri arasında değil de kendi emeklerinin
ürünleri arasında var otan bir toplumsal ilişki olarak gösterilir?
Meta üretiminin düşünce tarihi için önemini anladıktan sonra,
mitolojiden farklı olarak felsefenin, neden metal paranın bu­
lunuşuyla birlikte ilk kez Y unanistan'da ve Çin’de ortaya çıktığını
anlamakta güçlük çekmeyiz. Mısır'ın ve Mezopotamya'nın Tunç Çağı
devletlerinde meta üretimini hiçbir zaman toplumun üst tabakala­
rından daha uzağa gitmemişti; bunlarda, ilkel ortaklaşmacılığm kişi­
^Manc, Kapital, 1.42-3.
382
KATKISIZ AKIL
sel ilişkileri ve mitolojiye dayanan ideoloji, değişmiş bir biçimde sak­
lanıyordu. Y unanistan'da ve Çin'deyse eski ilişkiler ve düşünceler yok
olmuş, yerlerini, paraya dayandıkları için soyut olan yeni ilişkiler ve
düşünceler almıştı. Felsefenin başlangıç noktasıydı bu. Her iki ülkede
de bu yeni ilişkilerin ve düşüncelerin gelişmesi sonradan durdu fakat
özellikle Yunanistan'da, ancak bir parasal ekonomi ilişkilerini yan­
sıtan "katkısız akıl" kavramından sonra klasik anlatımını buldu. Bu
yolla, özne: insan, kendisini dış dünyadan, nesneden soyutlamayı ve
ilk kez olarak onu kendi istencinden bağımsız, kendi yasalarıyla be­
lirlenen doğal bir süreç olarak görmeyi öğrendi: fakat aynı soyutlama
eylemiyle, kendi yeni düşünce kategorilerinin, onları yaratmış olan
toplumsal ve tarihsel koşullardan bağımsız, içkin (immanent) bir ge­
çerlilikle kendisine bağışlanmış şeyler olduğu yanılsamasını da içinde
beslemeye başladı. İşte bu, bir yandan, ta günümüze kadar modem bi­
limin bilgikuramsal (epistemolojik) temelini sağlamış, öte yandansa
filozofların, meta üretiminin ideolojik yansıması olarak gelişmiş bu­
lunan kendi "ussal özerklik"lerinde var olan sınırları görmelerini ön­
lemiş olan "toplumsal olarak zorunlu yanlış bilinç" diye tanımla­
dığımız olgudur.
2. Çağın Yanılsaması
Sınıflı toplumun her çağında, yerleşik toplumsal düzene tarihin
değil de doğanın bir ürünü olarak bakmak, yönetici sınıfın özelliğidir.
Marx'in ve Engels’in "çağın yanılsaması" dediği budur. "Toplumsal
olarak zorunlu yanlış bilinç" kavramını karşılar; ve "insanların var­
lıklarını belirleyen onların bilinçleri değil, tersine onların bilinçlerini
belirleyen kendi toplumsal varlıklarıdır" Marx’çı ilkesinden ortaya
çıkar.
Her çağ, yeni sınıf ilişkilerinin, yeni üretim ilişkilerinin belirlediği
yen bir yanılsama çıkarmıştır ortaya. Y ani, eski toplumun karakte­
ristik sömürü tarzı kölelikti; kölelikse, kölenin özgür insandan doğal
olarak aşağı olması nedeniyle Aristoteles tarafından haklı görülü­
YANLIŞ BtLtNÇ
383
yordu.4Feodal toplumun karakteristik sömürü tarzı serflikti; serflik
de "evren yasasına göre her şey eşit ve dolaysız olarak sıraianmayıp.
en düşükten ortaya, ortadan daha yükseğe doğru sıralandığı" mant­
ığına dayanarak Salisbury’li J ohn tarafından haklı görülüyordu.5Ka­
pitalist toplumun karakteristik sömürü tarzı, ücretli emektir; emekçi
kendi emek gücünü tıpkı herhangi bir başka meta gibi açık pazarda
satmada "özgür"dür; bu "özgür rekabet" de. Rousseau'nun "doğal ba­
kımdan birbirinden bağımsız bireyleri karşı karşıya getirip karşılıklı
ilişkiye sokan" toplumsal anlaşma'sıyla haklı görülüyordu.6
Bu yanılsamalar, yönetici sınıfın felsefi ve bilimsel kuramlarında
kaçınılmaz bir biçimde yansır. Doğa ve insan dünyası, gerçekte belli
bir çağda belli bir sınıfın durumunu tarihsel olarak belirlediği şeyler
olmalarına karşın mutlak hakikatler olarak sorusuz kabul edilen bazı
varsayımlara dayanılarak yorumlanır.
Eski toplumda, özgürlüğün, köle sahibinin köle üzerinde uy­
guladığı bilinçli tahakkümde bulunduğu sanılıyordu. Onun tahak­
kümü toplumsal olarak eksiksiz, ancak kölenin bedensel yetenek­
leriyle sınırlıydı. Bu ilişki, evrene dair erekbilimsel (teleolojik) ku­
ramlara yol açtı; evren, kendinden herhangi bir fiziksel çaba ol­
maksızın, sadece bir istenç eylemiyle bir "kutsal efendi" ya da "ilk
hareket ettirici" tarafından harekete geçirilmiş ve yönetilmektedir.
Doğal yasa kavramı diye bir şey yoktu. Onun yerini, köle sahibiyle
köle arasındaki ilişkiyi anıştıran "anânke" ya da "zorlama" fikri alı­
yordu.
Feodal toplumda, özgürlüğün, hâlâ insanın insana, efendinin serfe
bilinçli tahakkümünde bulunduğu sanılıyordu; ama bu tahakküm
toplumsal olarak tam değildir artık, serfi topluluğun tam bir üyesi
olarak içine alan feodal "dereceler" sistemiyle sınırlıdır. Buna göre,
Orta Çağ tanrıbiliminin temeli olarak kabul edilen Aristotelesçi sis­
tem bazı noktalarda değiştirilmişti. Özellikle, kutsal efendi, kendi
koyduğu yasaların kendini zorla kabul ettiren sınırları içinde hareket
ediyordu. Doğal yasa kavramının başlangıcını belirler bu.
4Arist. Pot. 1254b.
5 Salisbury'li J ohn. Polycraticus, 6. 10.
6Marx, Ekonomi Politiğin ... 266.
384
KATKISIZ AKIL
"Özgür rekabet" üzerindeki feodai sınırlamaların kaldırılmasıyla
birlikte, kapitalistin proletarya üzerindeki tahakkümü meta değişimi
ilişkileriyle örtülmüş, gizlenmiş oldu; feodal toplumun evrensel ya­
saları da kutsallıklarından sıyrılınca doğal yasalar oldu. Bilimin, söz­
cüğün tam anlamıyla ortaya çıkışı da bu çağda oldu:
Böylece bilim, ilk kez olmak üzere, görüngüleri birbirini belirleyici
tarzda birbirine bağlayan ve bu belirleyiciliğin yapısı gösterilerek ye 
terince açıklayan yasalar alanı olarak kavranmış oldu?
Kapitalist düzen, üretim araç ve ilişkilerini durmadan devrimleş-
tirmek yoluyla genişler ve gelişirken, toplumun bu devresinde bilimin,
dünya tarihinde daha önce hiçbir zaman görülmemiş bir ölçüde bü­
yüyüşüne tanık olmaktayız. Fakat aynı zamanda, üretim ilişkileri
şimdi pazar tarafından gizlendiği için, burjuva biliminin yasaları fe­
odal ideolojinin "evrensel yasalar"ından, toplumu dışlama yönseme-
leri yönünden farklıdır. Doğal bilimler büyük ilerlemeler gösteriyor:
toplumsal ve tarihsel bilimlerse geride kalıyor. Doğa ve tarih birbirine
karşı çıkarılmakta. Doğaya, insanın dışında duran zorunluluk alanı
gözüyle bakılmakta: insanın, yasalarını anlama koşuluyla kendi is­
tencine göre hareket edebileceği bir alan; fakat insanın kendisi her
nasılsa ”özgür"dür, özgürlüğü "tarihin değil de doğanın bir ürünü"dür.
Frankfort'un o kadar açıkyürekle belirttiği gibi, burjuva toplumunda
"insan, kendisi için bilimsel bir nesne olmayı başaramıyor" (s. 104).
Burjuva biliminin sınırlamaları da buradan gelmektedir:
Tarihi ve onun sürecini dışlayan bir maddecilik olan, doğal bi 
limin soyut maddeciliğindeki zayıf noktalar, bu bilimin sözcülerinin
kendi uzmanlık alanının dışına çıkma yürekliliğini gösterdiklerinde,
onların soyut ve ideolojik kavramlarında hemen sırıtmaktadır,8
Bu sınırı aşmış olması Marx'çılığm başarılarından biridir. Dünyaya
bir dış nesne olarak bakmayla sınırlı olan maddeciliğin bütün o eski
7CaudweU, FSDC 162.
®Marx, Kapital, 1.367.
YANLIŞ BİLİNÇ
385
şekillerinin tersine, diyalektik ve tarihsel maddecilik, insanın ken­
disini. özneyi kucaklar ve böylece kuramı yeniden pratikle birleştirir.
Bunda, tabii, kafa ve kol emeği arasındaki ayrıma son veren sınıfın
kendine özgü dünyaya bakışını dile getirir.
Tüm süreci yeniden gözden geçirirsek, ilkel toplumda birey, hem
kendinin hem de klan ya da kabilesinin toplumsal çevresinden ayn
olarak var olan doğal çevrenin pek bilincinde değildir. Kabilesel
grubu birleştiren akrabalık bağlan, işbölümleri, bireyler arasında
alışveriş ve değişim için üretimce çözüldükçe, dağıtıldıkça dış dünyayı
nesnelleştirme olanağı gelişiyordu. Meta üretiminin artmasıyla bu
kabile bağlarının yerini yeni türden bağlar aldı; bunlar, bir yandan
bireyin öznel kendine güvenini tanımlamaya, öte yandansa onu.
kendi anlayışı ve kontrolü dışında bulundukları için, bilincine, ger­
çekten oldukları gibi değil de soyut mantığa dayalı mutlak hakikatler
gibi görünen bir ilişkiler ağı içinde öteki bireylere nesnel olarak bağ­
lamaya yarıyordu. Bundan dolayı, Sohn-Rethel'in doğru olarak söy­
lediği gibi, "bir fiziksel evren olarak doğanın keşfi insanın bir insan
olarak kendini keşfiyle ilişkilidir":
Bir para ekonomisinden ortaya çıkan "katkısız düşünce” de, insan,
doğanın geriye kalan kısmından ayrı olarak kendinin farkına varır,
ama bunu ancak kendini pratikten kopararak, doğadan ayırarak ger 
çekleştirir. Bundan dolayı, kendini-keşfı aynı zamanda kendini al 
datmasıdır. Onun akla bağladığı katkısız düşünce ve soyut usavurma
gücü, gerçekte meta değişiminin toplumun esas bağı olmasına bağ 
lıdır. Aklı kendine uygun olarak çerçeveleyen zamansız, mutlak kat 
kısız düşünce kavramları, kullanımla ilgili her şeyin ortadan kal 
dırılmasına dayanır. İnsanlık tarihine göre ölçülünce değişmez olan
bedensel kısmımız, zamanla bağımlı ve geçici görünürken, ta 
rihimizden dolaysız olarak gelen kısmımız; aklımız, zamansız ve baş-
laııgıçsız olarak görünür.9
Kant'çı "aklın özerkliği"ni oluşturan bu kavramlar, sınıflı toplumun
bundan sonraki bütün dönemlerinde onun ekonomik temelinin bir
’Sohn-Rethcl, IML.
386
KATKISIZ AKIL
özelliği olan meta üretiminin ortaya çıkardığı toplumsal ilişkilerin zi­
hinsel yansımalarıdır. Bunlar. Marx ve Engels'in sözünü ettikleri "or­
tak biçimler ya da genel fikirler"e girerler:
İnsanın fikirlerinin, görüşlerinin ve kavrayışının—bir tek sözcük 
le insan bilincinin— maddi varlık koşullarındaki, toplumsal ilişkile 
rindeki ve toplumsal yaşamındaki her değişiklikle değiştiğini an 
layabilmek için derin bir sezgi mi gerekir?
Fikirlerin tarihi, entelektüel üretimin, maddi üretimin değiştiği
oranda kendi karakterini değiştirdiğinden başka neyi kanıtlar? Her
çağın egemen fikirleri, her zaman o çağdaki yönetici sınıfın fikirleri
olmuştur...
Bütün geçmiş toplumun tarihi, sınıf çatışmalarının —çeşitli de 
virlerde çeşitli biçimler almış olan çatışmaların— gelişiminden iba 
rettir. Fakat ne şekil alırlarsa alsınlar, bütün geçmiş çağlarca ortak bir
tek olgu vardır: toplumun bir bölümünün bir diğer bölümü tarafından
sömürülmesi... O halde, geçmiş çağların toplumsal bilincinin, göster 
diği bütün çokluğa ve çeşitliliğe karşın, sınıf çatışmaları tükenmedikçe
tümüyle kaybolmayan bazı ortak biçimler ya da genel fikirler içe 
risinde devinmesine şaşmamalı.
Toplumsal devrim, geleneksel mülkiyet ilişkilerinden en kökten
kopuştur; onun gelişiminin geleneksel fikirlerden en köktenci kopuşu
da içermesi şaşılacak bir şey değildir.10
Toplumsal devrim yoluyla, sonunda insan kendi de içinde olmak
üzere dünyayı gerçekte olduğu gibi görebilme ve dolayısıyla, insan
toplumunun yüreğindeki yara kapandığı için hem toplumun heın de
doğanın efendisi olarak kendi yazgısını şekillendirme olanağım ka­
zanmış olur. "Güzellik hakikattir, hakikatse güzellik". Uzun süreden
beri filozofların, peygamberlerin ve şairlerin düşü olmuştur bu, ama
onların çoğu bu düşün gerçekleşmesini mezar ötesi hayali bir dünyada
görmüşlerdir. Platon da öyle:
l®Marx-Engels, Manifesto... 226.
YANLIŞ BtLtNÇ 387
Orada, insanlar hastalıksız, buradakinden daha uzun yaşasınlar
diye mevsimler yumuşamıştır; hava, saflık bakımından sudan, eterse
havadan nasıl üstünse, onlar da görmede, işitmede, anlamada ve
bütün öteki yeteneklerde bizden üstündürler; onların, tanrıların ger 
çekten oturduğu kutsal koruları ve tapınakları, tanrılarla doğrudan
ilişkiye girebilecek kutsal sesleri, bilicileri, sezgileri ve daha çeşitli ye 
tenekleri vardır; güneşi, ayı ve yıldızları nasılsalar öyle görürler,
bunun verdiği mutlulukları her bakımdan tadarlar.11
Ve St. Paul de öyle:
Şimdilik bir aynanın içinde, karanlıkça görüyoruz, ama o zaman
yüz yüze geleceğiz; şimdi kısmen biliyorum, ama o zaman bilindiğim
gibi bileceğim.12
Ya da, bu görünüm, bu yaşamda gerçekleşmemişse, sadece bir anlıktır,
tam ölüm anındadır: tıpkı, gözleri kör olmuş Faust'un kendini, bir
dünya cennetinde yaratıcı çalışmaya katılmış özgür insanlarla bir­
likte dinleniyor hayal ederken kendisine son yargıyı getiren çığlığı
atışı gibi: Verweile doch, du bisı so schön! (Olduğun gibi gel. öyle gü­
zelsin ki!)
Bununla birlikte modenı çağlarda proletaryanın yükselişiyle bir­
likte burjuva şairler, kimi puslu, karanlık, kimi daha açık bir şekilde,
emekçilerin, "insanların oturup birbirinin inleyişini işittiği yerde”,
burada kendi alınterleri ve kanlarıyla söz verilmiş toprağı kurmak
için gittikçe güçlenen kararlılıklarını yansıtmaktadır. Ancak o za­
man. yanılsamalardan kurtulmuş olarak, insan tümüyle "kendini
bilir" hale gelecektir. Keats şöyle diyor:
Y üce Yalvaç ana, dedim, sil.
Temizle aklımın camını, istersen.
Hiç kimse bu denli yükseğe çıkamaz, dedi o gölge.
Bu dünyanın derileriyle dertlenenlerden başka,
Ve rahat yüzü görmeyecek onlar.13
n PI Pheto. lllb-c.
12ICor. 13. 12.
13Keals, Hyperion.
388 KATKISIZ AKIL
Shelley de:
İğrenç maske düştü; insan saltanatsız artık.
Özgür, çevresinde sınır mınır yok. ama
Eşit, sınıfsız, kabilesiz, ulussuz,
Korkuyu, tapınmayı, mertebeyi, kralı
Atmış üzerinden.14
Ve Hardy de:
Ama — bir kaynaşma titreştiriyor havayı
Sevinç seslerine yanıt verir gibi orada
Çağların
Gazabı
Yok edilecek ve kurtuluş sunulacak
kaygılardan ki,
Bilinç, o bildirici İstenç, her şeyi
güzelleştirinceye kadar.15
İnsan, varlığını yöneten yasaların cahili olduğu sürece onların kölesi­
dir; ve onlar, yüce bir varlığın iradesi gibi görünür ona; ama onları
anlayabildikçe onlara egemen olabilir ve kendi iradesinde kullana­
bilir onları.
Son olarak, bu şairlerin hayallerinin maddi temeli Marx tarafın­
dan çözümlenmiş ve gerçekliği şimdi pratikte gösterilmekte olan bi­
limsel bir kuram olarak sunulmuştur:
Toplumun maddi üretim temeline dayalı yaşam süreci, özgürce bir
araya gelmiş insanların ürünü oluncaya ve belli bir plana göre ken 
dilerince bilinçle kontrol altına alınıncaya kadar, üzerini örten gi 
zemli örtüyü atıp ışığa çıkamayacaktır.16
14ShelIey, Prometheus Unbound 3.4.
15Handy, The Dynasts, ad fut: bkz. Thomson THP.
15Marx, Kapital, 1.51.
KAYNAKLAR
ALBRIGHT, W. F. "The Phoenician Inscriptions of the Tenth Century B. C.
from Byblos" (I.Ö. 10. Y üzyıl Byblos'tan Fenike Yazıtları). IAO 67.
153.
ANDERSEN, J . C. Myths and Legends of the Polynesians (Polinezya Mil ve
Söylenceleri). Londra 1928.
ANTONIADI S, S. La Place de la liturgie dans la tradition des lettres grecqttes
(Y unan Edebiyat Geleneğinde Duanın Y eri). Leiden 1939.
BANCROFT. H. H. Native Races of the Pacific Slates of North America
(Kuzey Amerika Pasifik Devletlerinde Y erli Irklar). Londra. 1875-6.
BARNETT, R. D. "The Epic of Kumarhi and the Theogony of Hesiod" (Ku-
marbi Destanı ve Hesiodos’un Tanrıdoğumu). J1TS 45. 100.
BOAS, F. Handbook of American Indian Languages (Amerika Y erli Dilleri
El Kitabı). ARB 40. Washington 1911-22.
BOWRA, C. M. "The Proem of Parmenides" (Parmeııides'in Prelüdlcri). CP.
39.97.
BRI FFAULT, R. The Mothers (Analar). Londra, 1927, İstanbul, 1990.
BRUGMANN, K. Die Syntax des einfachen Satzes im Indogermanischen.
Berlin/Leipzig, 1925.
BÜCIIER, K. Arbeit and Rlıyıhmus. 5. bas. Leipzig, 1919.
BURNET, J . Early Greek Philosophy (Erken Y unan Felsefesi). 4. bas. Londra,
1930.
— Greek Philosophy, Thales to Plato (Thales'ten Platon’a Y unan Felsefesi).
Londra, 1914.
BURY, J . B. History of Greece (Y unanistan Tarihi). 3. bas. Ixmdra, 1951.
Cambridge Ancient History (Cambridge Eski Tarihi). Cambridge,
1925-39.
CANTARELLA, R. I Poeti bizantini. Milano, 1948.
CASSI RER, E. Philosophic der symbolischen Formen. Berlin, 1923-9.
390
KAYNAKLAR
CAUDWELL, C. The Crisis in Physics (Fizikte Bunalım). Londra, 1938.
—Further Studies in a Dying Culture (Ölen Bir Kültür Üzerine İncelemeler).
Londra, 1949.
— Illusion and Reality (Y anılsama ve Gerçeklik). 2. bas. Londra, 1947, İ s­
tanbul, 1974,1988.
— Studies in a Dying Culture (Ölen Bir Kültür Üzerine İncelemeler). Londra,
1938.
CHERNISS, H. Aristotle's Criticism of Presocratic Philosophy (Sokrat Ön­
cesi Felsefe Üzerine Aristoteles'in Eleştirisi). Baltimore, 1935.
CHILDE, V. G. What Happened in History (Tarihte Neler Oldu). Londra,
1942.
CLARK, G. From Savagery to Civilisation (Y abanıllıktan Uygarlığa). Ixmd-
ra, 1946.
CLAY , S. The Tenure of Land in Babylonia and Assyria (Babil ve Asur’da
Toprak Kullanımı). Londra, 1938.
CODRINGTON, R. H. The Melanesians (Melanczyalilar). Oxford, 1891.
COOK, R. M. "Ionia and Greece". J US. 66. 67.
COOKE, G. A. The Book of Ezekiel (Ezekiel'in Kitabı). Edinburgh, 1936.
CORNFORD, F. M. From Religion to Philosophy (Dinden Felsefeye). Camb­
ridge, 1912.
— "The Origin of the Olympic Games" (Olimpiyat Oyunlarının Kökeni).
Harrison T, 212.
— Plato's Theory of Knowledge (Platon'un Bilgi Kuramı). Ixmdra, 1935.
— Principium Sapientiae. Cambridge, 1952.
— The Republic of Plato (Platon'un Cumhuriyeti). Oxford, 1941.
CURR, E. M. The Australian Race (Avustralya Irkı). Melbourne, 1886-7.
CUSHING, F. H. "Outlines of Zuni Creation Myths" (Zuni Y aradılış Mit­
lerinin Anahatları). ARB 13. 368.
DAWSON, J . The Australian Aborigines (Avustralya Aborijinleri). Mel­
bourne, 1881.
DORSEY, J . O. Siouan Sociology (Siu Toplumbilimi). ARB 15.
DURKHEIM, E. I*es formes âlâmenıaires de la vie religieuse (Dinsel Y aşamır
Temel Biçimleri). 2. bas. Paris, 1912.
k a y n a k l a r
391
DURKHEIM, E. ve MAUSS, M. "De quclques formes primitives de clas­
sification” (Bazı İlkel Sınıflandırma Biçimleri). AS 6.
DUSSAUD, R. Prelydiens, lydiens et achâens (Lidya Öncesi Halklar, Lid-
yalılar ve Aklinlar). Paris, 1953.
EBERHARD, W. History of China (Çin Tarihi). Londra, 1950.
E11RENBERG, V. Aspects of the Ancient World (Eski Dünyadan Gö­
rünümler). Oxford, 1946.
— "Isonomia" Pauly-Wissowa Suppl. 7.293.
— “Origins of Democracy" (Demokrasinin Kökenleri). H 1. 515.
— The People of Aristophanes (Aristofancs'in İnsanları). 2. bas. Londra,
1953.
ENGELS, F. Ami-Dühring. Londra, 1934.
— Dialectics of Nature (Doğanın Diyalektiği). Londra, 1940.
— "On Historical Materialism" (Tarihsel Maddecilik Üzerine}. Marx SW. 1.
395.
— Ludwig Feuerbach. Londra, n. d.
— Origin of the Family, Private Properly and the State (Ailenin, Özel Mül­
kiyetin ve Devletin Kökeni). Londra, 1940.
ENGNELL, I. Studies in the Divine Kingship in the Ancient Near East (Eski
Y akındoğuda Kutsal Krallık Üzerine Çalışmalar). Uppsala, 1945.
FARNELL, L. R. Cults of the Creek States (Y unan Devletleri Tapınılan).
Oxford, 1896-1909.
FARRINGTON, B. Greek Science (Y unan Bilimi). Londra, 1944-9.
— Head and Hand in Ancient Greece (Eski Y unanistan'da Baş ve El). Lond­
ra, 1947.
FITZGERALD, C. P. China (Çin). 2. bas. Londra, 1950.
FOTHERINGHAM, J . K. "Cleostratus". J HS 39. 179.
FOWLER, W. W. Roman Festivals (Roma Festivalleri). Londra, 1899.
FRAENKEL, H. Parmenidesstudien. Berlin, 1930.
FRANKFORT, II. Kingship and the Gods (Krallık vc Tanrılar). Chicago,
1948.
392
KAYNAKLAR
FRANKFORT, H„ ve H. A., ve WILSON, J . A., ve J ACOBSEN, T. Before
Philosophy (Felsefeden Önce). Londra, 1949.
FRAZER, J . G. Pausanias's Description of Greece (Pausanias'm Y unanistan
Betimlemeleri). Londra, 1898.
— Totemica. Londra, 1937.
— Totemisin and Exogamy (Totemcilik ve Dışevlilik). Londra, 1910.
FRITZ, K. VON. Pythagorean Politics in Southern Italy (Güney İtalya'da
Pythagorasçı Politika). New York, 1940.
FUNG Y U-LAN. History of Chinese Philosophy (Çin Felsefe Tarihi). Prin­
ceton, 1937-53.
GARDINER, A. Egyptian Grammar (Mısır Dilbilgisi). 2. bas. Oxford, 1950.
GASTER.T. H. Thespis. New York. 1950.
GIGON, O. Der Ursprung der griechischen Philosophie. Basel, 1945.
GLEZERMAN, G. "Basis and Superstructure" (Temel ve Üstyapı). CoR
1951.
GLOTZ. G. Le travail dans la Grice ancicnne (Eski Y unan'da Çalışma).
Paris, 1920. Ancient Greece at Work. Londra, 1926.
GRANET, M. La civilisation chinoise (Çin Uygarlığı). Paris, 1929. Chinese
Civilisation. Londra, 1930.
—La pensee chinoise (Çin Düşüncesi). Paris, 1934.
GURNEY, O. R. The Hittites (Hititler). Londra, 1952.
GÜTERBOCK, M. G. "The Hittite Version of the Murrian Kumarbi Myths"
(Hurrian Kumarbi Söylencelerinin Hitit Y orumları). AJ A 52, 123.
— Kumarbi. Istanbuler Schriften 16. İstanbul, 1946.
GUTHRIE, W. K. Orpheus and Greek Religion (Orpheus ve Y unan Dini).
Londra, 1935.
HARRISON, J . E. Prolegomena to the Study of Greek Religion (Y unan Dini
İncelemesine Girişler). 3. bas., Cambridge, 1922.
— Themis. Cambridge, 1912.
HASEBROEK, J . Staat and Handel im alten Griechenland (Eski Y unan’da
Tecim ve Politika). Tübingen, 1928. Trade and Politics in Ancient Gre 
ece. Londra, 1933.
KAYNAKLAR
393
HASTINGS, J . Encyclopaedia of Religion and Ethics (Din ve Ahlâk An­
siklopedisi). Edinburgh, 1908-18.
HEAD, B. V. Historia Numorum. 2. bas. Oxford, 1911.
HOLLUSCHER, W. "The Teachings of Pavlov" (Pavlov'un Öğretisi). CoR
1953.
HOOKE, S. H. (editör). The Labyrinth. Londra, 1935.
— Myth and Ritual (Mit ve Kullören). Oxford, 1933.
HUGHES, E. R. Chinese Philosophy in Classical Times (Klasik Dönemlerde
Çin Felsefesi). Londra, 1942.
J OCOBSEN, T. "Primitive Democracy in Ancient Mesopotamia" (Eski Me­
zopotamya'da tikel Demokrasi). J NE 2. 159.
J ONES, A. H. M. "The Economic Basis of Athenian Democracy" (Atina
Demokrasisinin Ekonomik Temeli). PP 1. 13.
J ONES, W. 11. S. Hippocrates. Londra/New Y ork, 1923-31.
KARSTEN, R. The Civilisation of South American Indians (Güney Ame­
rika Y erlilerinin Uygarlığı). Londra, 1926.
KERN, O. Orphicorum Fragmenta. Berlin, 1922.
KÖHLER, W. The Mentality of Apes (İnsansıların Düşünüşü). 2. bas. Lond­
ra, 1927.
KRAMER, S. N. "Sumerian Mythology" (Sümer Mitolojisi). APS 21.
LANGDON, S. "The Babylonian Conception of the lxigos" (Babil'de Logos
Kavramı). J RAS 433.
— The Babylonian Epic of Creation (Babil Y aradılış Destanı). Oxford,
1923.
— Babylonian Menologies and Semitic Calendars (Babil ve Sami Tak­
vimleri). Londra, 1935.
LANGE, H. O. "Magical Papyrus Harris" Danske Videnskabernes Sclskab.
Hist.Fil. Med. 14.2.1927.
LEFEBVRE, G. "L’oeuf Divin d'Hermopolis" (Hennopolis'in Kutsal Y u­
murtası). ASA 23. 65.
LE GROS CLARK, W. E. History of the Primates (Primal'larm Tarihi).
Londra, 1953.
LENlN, V. I. Felsefe Defterleri. Viyana, 1932.
— "On Dialectics" (Diyalektik Üzerine). SY .l 1. 81.
394
KAYNAKLAR
— "Materialism and Empirio-criticism". SY. 11.
— Selected Works (Seçme Yapıtları —SY .). Londra, n. d.
— "State and Revolution" (Devlet ve Devrim). SY. 7.
— "War and Peace" (Savaş ve Barış). SY . 7. 283.
— "What the Friends of People Are” (Halkın Dostları Nedir). SY. 11.413.
LEWY , J ., ve H. "The Origine of the Week and the Oldest West Asiatic Ca­
lendar" (Haftanın Kökeni ve En Eski Batı Asya Takvimi). HUC 17.1.
LILLEY, S. Men. Machines and History (İ nsanlar, Makine ve Tarih). Londra,
1948.
LOBECK. C. A. Aglaophamus. Königsberg, 1823.
LYSENKO, T. D. "On the Situation in Biological Science" (Biyoloji Bi­
limlerindeki Durum Üzerine). SSCB, Tarım Bilimleri Lenin Akademisi
Tutanakları, Temmuz-Ağustos 1948.
MAKEMSON, M. W. The Morning Star Rises: an Account of Polynesian
Astronomy (Sabah Y ıldızı Doğuyor: Polinezya Astronomisinden Bir
Öykü). New Haven, 1941.
MALINOWSKI, B. Coral Gardens and their Magic (Mercan Bahçeleri ve
Büyüleri). Londra, 1935.
MAO TSE-TUNG. Se/mcrf Wor/ts (Seçme Y apıtları). Londra, 1954.
MARÖT. K. "Die Treıınung voıı Himmel und Erde". Acı-Ant. 1. 35.
MARX, K. Capital. Cilt I: Londra 1946, Cilt II-III: Chicago. 1909-33.
— Contribution to the Critique of Political Economy (Politik Ekonominin
Eleştirisine Katkı). Calcutta, 1904.
— Critique of Hegel's Philosophy of Law (Hegel'in Hukuk Felsefesinin Eleş­
tirisi). Marx-Engels Gesamiausgabe.
— "Forced Emigration" (Zorla Göç). Marx ve Engels OB.
— Formen die der kapitalistischen Produktion vorhergehen. Berlin, 1952.
— Die heilige Familie (Kutsal Aile). Marx-Engels Gesamtausgabe. 1. 3.
— Selected Works (Seçme Y apıtları). Londra, 1942.
— Ueber die Differenz der demokritischen und epikurischen Naturphi-
losophie. Marx-Engels Gesamtausgabe 1.1.
KAYNAKLAR 395
— "Wage Labour and Capital" (Ücretli Emek ve Sermaye). SY. 1.
MARX, K. ve ENGELS, F. Correspondence (Y azışmalar). 2. bas. Londra,
1936.
— The German Ideology (Alman İdeolojisi). Londra, 1938.
— "Manifesto of the Communist Party”. SY. I. 189.
— On Britain (İngiltere Üzerine). Moskova, 1953.
MATHEW, J . Eaglehtrwk and Crow (Kartal ve Karga). Londra, 1899.
McPHERSON, A. "Recent Advances in Conditioned Reflexes" (Koşullu
Tepkelerde Son İlerlemeler). SSCB ile Kültürel İlişkiler Derneği: Bilim
Dalı, 1949.
MEILLET, A. Introduction â l’itude comparative des langues indo-
europeennes (Hinl-Avrupa Dilleri Üzerine Karşılaştırmalı Bir İ n­
celemeye Giriş). 8. bas. Paris, 1937.
MEISSNER, B. Babylonien und Assyrien (Babilliler ve Asurlıılar). Leipzig,
1920-5.
MENDELSSOHN. I. Slavery in the Ancient Near East (Eski Yakındoğu'da
Kölelik). New York, 1949.
MITCHELL. P.C. The Childhood of Animals (Hayvanların Çocukluk Çağı).
Londra, 1912.
MOMMSEN, A. Feste der Stadı Aıhen (Atina Devlet Şenlikleri). Leipzig,
1898.
MONDOLFO, R. IIpensiero greco. Floransa, 1950.
MOORE, G. F. Descriptive Vocabulary of the Language in Common Use
amongst the Aborigines of Western Australia (Batı Avustralya Abo-
rijinleri Arasında Kullanılmakta Olan Dilin Betimsel Sözlüğü). Lond­
ra, 1842.
MORGAN, L. H. Ancient Society (Eski Toplum). 2. bas., Chicago, 1910, İs­
tanbul, 1986,1994.
NEEDHAM, J . Science and Civilisation in China (Çin'de Bilim ve Uygarlık).
Cilt 1. Cambridge. 1954.
NEUGEBAUER, O. The Exact Sciences in Antiquity (Eski Çağlarda Fen
Bilimleri). Princeton, 1952.
396
KAYNAKLAR
NILSSON, M. P. "Die Entstehung und religiöse Bedeutung des griechischen
Kalenders." 1.14. 21. Lund Universitets Arsskrift.
— Griechische Feste mit religiöser Bedeutung mit Auschluss der atıischen.
Leipzig, 1906.
— Primitive Time Reckoning (ilkellerde Zaman Hesaplama). Lund/Oxford,
1911.
— "Soııncnkalender und Sonnenreligion". ARW 30. 141.
— Studio de Dionysiis atticis. Lund, 1900.
NÖRDEN,E.Agrtc>sf<M Theos. Leipzig/Berlin, 1813.
— Die antike Kunstprosa. Leipzig/Berlin, 1898.
OAKLEY , K. P. Man the Tool-maker (Âlet Yapıcı İnsan). Londra, 1949.
OLIVA, P. Rand reekâ Tyrannis. Prag, 1954.
PARKER, R. A. The Calendars of Ancient Egypt (Eski Mısır Takvimleri).
Chicago, 1953.
PARROT, A. Ziggurats el Tours dc Babel (Zigguratlar ve Babil Kulesi).
Paris, 1949.
PAULY, A., ve Wissowa, G. Realencyclopâdie der klassischen Altcrtnmswis-
scnschaft. Stuttgart, 1894-1937.
PAVLOV, 1. P., Lectures on Conditioned Reflexes (Koşullu Tepkeler Üzerine
Konuşmalar). Londra, 1927.
PAVLOV, I. P. Selected Works (Seçme Y apıtları). Moskova, 1955.
PEI WEN-CHUNG. "New Light on Peking Man" (Pekin insanı Üzerine Yeni
Bilgiler). CtıR. 3.4. 33. ~
PRENANT, M. Biologic et Marxisme, Paris, 1936. Biology and Marxism (Bi­
yoloji ve Marksçılık). Londra, 1938.
RADIN, P. The Winnebago Tribe (Winnebago Kabiiesi). ARB 37.
RAVEN, J . E. Pythagoreans and Eleatics (Pytlıagorasçılar ve Eleacilar).
Cambridge, 1948.
REINHARDT, K. Parmenides und die Geschichte der griechischen Phi 
losophic. Bonn, 1916.
ROBERTSON, D. S. Greek and Roman Architecture (Y unan ve Roma Mi­
marisi). Cambridge, 1929.
KAYNAKLAR
397
ROBINSON, T. I I. ve OESTERLEY , W. O. History of Israel (İ srail Tarihi).
Oxford, 1932.
ROHDE, E. Psyche: Seelencult tınd Unsterblichkeitsglaube der Griechen.
Freiburg, 1898.
ROSCHER, W. H. Ausfiihrliches Lexicon der griechischcn und römischen
Mythologie. Leipzig, 1884-1937.
RY TKHEU. "Ten Days in ıhe Train" (Trende On Gün). ASJ 15. 2.
SAPIR, E. Selected Writings (Seçme Y azılar). Berkeley/Londra, 1949.
SCHAEFFER, C. F. A. Cuneiform Texts of Ras Shamra (Ras Şamra Tablet
Metinleri). Londra, 1939.
SCHAFER, H. "Weltgebaude deralten Aegypter". Ant 91.
SELTMAN, C. T. Athens, its History and Coinage (Atina. Tarihi ve Metal
Paralan). Cambridge, 1924.
—A Book of Greek Coins (Y unan Metal Paralan Kitabı). Londra, 1952.
— Greek Coins (Y unan Melal Paraları). Londra, 1933.
— "The Problem of the First Itnliote Coins" (tik İtalyan Metal Paraları So­
runu). NC 9. 1.
SHEPPARD, J . T. The Oedipus Tyrannus of Sophocles. Cambridge, 1920.
SINCLAIR, W. A. The Traditional Formal Logic (Geleneksel Resmi Man­
tık). Londra, 1937.
SINGER, C. Greek Biology and Greek Medicine (Y unan Biyolojisi ve Tıbbı).
Oxford. 1922.
SKINNER, J . A Critical and Exegetical Commentary on Genesis (Y aradılış
Üzerine Eleştirel ve Açımlamalı Bir Y orum). 2. bas. Edinburg, 1930.
SMYTH, R. B. The Aborigines of Victoria (Victoria Aborijinlcri). Londra,
1878.
SOHN-RETHEL, A. Intelectual and Manual Labor (Kafa ve El Emeği). Ya­
yımlanmadı.
SOMMERFELT, A. La Langue et la socieıe (Dil ve Toplum). Oslo, 1938.
SPENCER, B., ve GILLEN, F. H. The Arunıa (Aruntalar). Londra, 1927.
— Native Tribes of Central Australia (Orta Avustralya Y erli Kabileleri).
Londra, 1899.
398
KAYNAKLAR
SPINDEN, H. J . Ancient Civilisations of Mexico and Central America
(Meksika ve Orta Amerika’da Eski Uygarlıklar). New Y ork, 1928.
STALIN, J . V. "Dialectical and Historical Materialism" (Diyalektik Mad­
decilik ve Tarihi Maddecilik). Sovyetler Birliği Komünist Partisi Tariki.
Bölüm IV. Moskova, 1939.
— Concerning Marxism in Linguistics (Dilbilimde Marksçılık Üzerine).
Londra, 1950.
— Economic Problems of Socialism (Sosyalizmin Ekonomik Sorunları).
Moskova, 1953.
— "On the Problems of Leninism" (Leninizmin Sorunları Üzerine). Le 
ninism 118. Londra, 1940.
STEVENSON, M. C. The Zuni Indians (Zuni Kızılderilileri). ARB 23.
SZABO, A. "Beitrage zur Geschichte dcr griechischen Dialektik". ActAnt.
1.377.
TAY LOR, A. E. Plato, the Man and His Work (Platon, Kişiliği ve Yapıtı). 2.
bas. Londra. 1927.
THOMSON, G. Aeschylus and Athens (Aisklıylos ve Atina). 2. bas., Londra,
1946, İstanbul, 1990.
— Aeschylus, Oresteia. Cambridge, 1938.
— "The Greek Calendar" (Y unan Takvimi). J HS 63. 52.
— "From Religion to Philosophy". J HS 73. 77.
— Studies in Ancient Creek Society. C. 1: The Prehistoric Aegean (Eski
Y unan Toplumu Üzerine incelemeler. TUrkçesi 2 Cilt: Tarihöncesi Ege
1- II), 2. bas., Londra, 1954, İstanbul, 1983, 1988, 1995.
— "Thomas Hardy and The Peasantry" (Thomas Hardy ve Köylüler). CoR
Ağustos 1949.
— “The Wheel and The Crown” (Tekerlek ve Taç). CR 59. 9.
TOD, M. N. Greek Historical Inscriptions (Y unan Tarihsel Y azıtları). Ox­
ford, 1933-48.
TORR, D. "Productive Forces: Social Relations" (Üretim Güçleri: Toplumsal
ilişkiler). CoR Mayıs 1946.
TRITSCH, F. J . "Die Agora von Elis und die altgriechische Agora." J OA 27.
63.
TY LOR, E. B. Primitive Culture (tikel Kültür). 2. bas., Londra, 1891.
KAYNAKLAR
399
URE, P. N. "Diakrioi and Hyperakrioi." CR. 29. 155.-
— Origin of Tyranny (Tiranhğın Kökeni). Cambridge, 1922.
VAILLANT, G. C. The Aztecs of Mexico (Meksika Aztekleri). Londra,
1950.
VENDRYES, J . Le langage (DU). Paris, 1921. Language (Dil). Londra, 1925.
VLASTOS, G. "Equality and J ustice in Early Greek Cosmologies" (Eski
Y unan Evrenbilimlerinde Eşitlik ve Adalet). CP 42.156.
— "Isonomia". AJ P 74. 337.
— "Solonian J ustice" (Solon Adaleti). CP 41. 79.
WALBANK, F. W. 'The Causes of Greek Decline" (Y unan Düşüşünün Ne­
denleri). J HS 64. 10.
WEILL, R. Phoenicia and Western Asia (Fenike ve Batı Asya). Londra,
1940.
WEN1GER. L. "Das Hochfcst des Zeus in Olympia". K 5. 1.
WESTERMANN. W. L. "Atlıenaeus and The Slaves of Athens". Athenian
Studies Presented to W. S. Ferguson, Cambridge, Mass. 1940.
WHEELER, W. M. The Social Insects (Toplumsal Böcekler). Londra, 1928.
WHITE, M. "The Duration of Samian Tyranny" (Sami Tiranlığının Süresi).
J HS 74. 36.
WINTON, F. R„ ve BAYL1SS, L. E. Human Physiology (İnsan Fizyolojisi). 3.
bas. Londra, 1948.
WOOLLEY , L. Abraham. Londra, 1935.
— A Forgotten Kingdom (Unutulmuş Bir Krallık). Londra, 1953.
— The Sumerians (Sümerler). Oxford, 1928.
WU TA-KUN An Interpretation of Chinese Economic History" (Çin Eko-
nomiTarihi Üzerine Bir Y orum). PP 1. 1.
Y OUNG, J . Z. Doubt and Certainty in Science (Bilimde Kuşku ve Kesinlik).
Oxford, 1951.
ZIMMERN, A. E. Solon andCraesus (Solon ve Krezus). Londra, 1928.
ZUCKERM AN, S. The Social Life of Apes and Monkeys (İ nsansıların ve
Maymunların Toplumsal Y aşamı). Londra, 1932.
SÜRELİ YAYINLAR
ActAnt Acta Antiqua. Budapeşte.
Ant Die Antike. Berlin.
AJ A American Journal of Archeology. Concord, USA.
APS Memoirs of the American Philosophical Society.
ARB Annual Reports of the Bureau of Ethnology. Washington.
AS Annee sociologique. Paris.
ASA Annales du service des antiquites. Paris.
ASJ Anglo-Soviet Journal. Londra.
ARW Archivfiir Religionswisscnschaft. Freiburg.
CP Classical Philology. Chicago.
CoR Communist Review. Londra.
CR Classical Review. Oxford.
ChR China Reconstructs. Pekin.
H. Historia. Baden-Baden.
HUC Hebrew Union College Annual. Cincinnati.
J AO Journal of the American Oriental Society. Baltimore.
J HS Journal of Hellenic Studies. Londra.
J NE Journal of Near Eastern Studies. Londra.
J OA Jahreshefı des östeneichischen archöologischen Institutes. Vi­
yana.
J RAS Journal of the Royal Asiatic Society. Londra.
K. Klio. Leipzig.
MDA Mitteiiungen des deutschen archöologischen Instituts: Athenische
Abteilung. Berlin.
NC Numismatic Chronicle. 6. Seri. Londra.
PP Past and Present. Londra.
DİZİN
ADCOCK —238,240.
AİSKHYLOS (l.Ö. 525-456): Eski
Y unan tragedya şairi. Klasik tra­
gedya türünün yaratıcısıdır. —
97,111.133,167-68,184,227,240,
254,291,294-98,313,319-20
ALKMAtON — 254,275,295.
ALKMAİON (Kroton’Iu): İ.Ö. 5.
yüzyılda yaşamış Yunanlı hekim
ve bilge. — 275,337,343.
AMOS (l.Ö. 8. yy.): İbrani pey­
gamberi.— 111-12.
ANAKSAGORAS (İ.Ö. 500-428):
Eski Yunanlı filozof. Oluş'u baş­
latan temel ilkenin nous denen bir
töz olduğunu, araştırmaların duyu
verilerine dayanması gerektiğini
ileri sürmüştür. — 343-45
ANAKSİMANDROS (İ .Ö. 610-
545): Eski Anadolulu filozof. Ev­
renin apeinon denen sınırsız bir
ilkeden oluştuğunu ileri sürmüş­
tür. — 20, 148, 173-74, 176-81,
185, 253,256. 261,289, 292.308,
332.
ANAKSİMENES (İ.Ö. 588-525):
Anadolulu filozof. Varlık tür­
lerinin ve evrenin "hava" denen
ilkeden oluştuğunu ileri sür­
müştür. —146,181-, 290-91.
ARCHY TAS— 233.
AREOPAGUS, Sermon — 143.
ARISTOPHANES (İ .Ö. 450-380):
Eski Y unanlı komedya şairi. —166.
ARİSTOTELES — 173-74, 179,
185, 203, 223, 238-41, 246, 281,
297-98, 342, 345, 349, 352, 368,
370,382.
ARİON — 262.
BAK CHİ DAİ — 232.
BASSİDAİ — 213.
BELOCH, Karl J ulius (1854-1929):
Alman tarihçi. Eski Çağ üzerine
önemli araştırmalar yapmıştır.
— 209.
BURNET. J . — 182-83,321.
BURNET, J . GP. — 183,286, 288.
CAUDWELL, Christopher —86-7,
309,313, 348,352,384.
CENSORİ NUS.— 131-32.
CHADWICK — 182.
CHARAKSOS — 213-14.
CH'ien P'iııg — 73.
CHUNG-SHU — 71.
CİCERO, Marcus Tullius (İ.Ö. 106-
43): Romalı devlet adamı, filozof
ve söylevci. — 294.
402
DİZİN
CORNFORD, F. M.. — 12, 133,
143-44, 152-54, 166, 177, 179,
185,187-89,356,365-67,377.
CYRUS — 303.
DEMOKEDES—275.
DEMOKRÎTOS (I.Ö. 460-370):
Anadolulu filozof. Varlığın atom
denen bölünmez öğelerden ku­
rulduğu görüşünü savunarak
maddecilik akımının öncüsü ol­
muştur. — 346-47.349,376.
DEMOSTHENES (t.Ö. 384-322):
Atinalı hatip ve devlet adamı.
— 145.
DİODOROS, Kronus (l.Ö. 4. yy.):
Y unanlı filozof. Sokratesçi Me-
gara Okulunun görüşlerini di­
yalektik bir yöntemle geliştir­
miştir. — 172,270.
DİOGENES, Laertius (7-220): Y u­
nanlı yazar. Felsefe ve düşünce
tarihçiliğinin öncülerindendir.
— 149,277, 329.
DUNS, Scotus (1266-1308): tskoç-
yalı filozof ve tannbilimci. Sko­
lastik felsefenin kapanış döne­
mini hazırlayanlardandır. —
375.
DURKHEIM, Emile — 56,187-88.
EHRENBERG. V. — 224,226.
EMPEDOKLES (l.Ö. 492-432): Si­
cilyalI filozof. Evrenin oluşumu­
nu sevgi ve tiksinme gibi iki kar­
şıt gücün savaşı olarak açıklamış
dört öğe öğretisini geliştirmiştir.
— 264,281,330,340,343-44.
ENGELS — 19, 23, 27-28, 39. 42,
48-9, 57. 64. 172, 176, 178, 188,
193-94, 196-97, 217, 228, 260,
283,311,375,382,386.
EPİK.UROS, (İ.Ö. 342-271): Ana­
dolu kökenli Yunanlı filozof. Fel­
sefenin birey mutluluğunu sağ­
layacak bir ahlâk öğretisi olduğu
görüşünü savunmuştur. — 185,
301,346.348-49,369.
ERECHTHEİON —224.
EUENOS— 222.
EURİPÎDES (l.Ö. 484-406): Atinalı
şair. Tragedyalarında yaşadığı dö­
nemin sorunlarına eleştirel bir bi­
çimde yaklaşmış, kişilerinin, özel­
likle kadın kahramanlarının dav­
ranışlarının ruhsal nedenlerini ele
almıştır. — 164,166,303.
EURYDİKE — 362.
EUSEBÎOS (265-340): Romalı din
adamı ve tarihçi. Resmî kilise
tarihçiliğinin kurucularındandır.
— 330.
FARRINGTON, Benjamin — 12,
189,341.
FOTHERİNGHAM, S. K. — 129,
134.
FRANKFORT, Henri (1897-1954):
Hollanda asıllı ABD'li kazıbilim-
ci. — 82. 85-6. 88-9, 99-01, 103-
05.154,159-60, 328, 384.
FRAZER, J . G. — 60,267-68.
FRtTZ, K. von — 280.
DtZtN 403
GELON (tiran) — 220.
GEMI NOS— 131.
GİGES — 216.
GLOTZ, G .— 223.
GORGİAS (Ykş. İ.Ö. 483-375): Si­
cilyalI filozof, sofist ve retorikçi.
Sofizmin kurucularındandır. —
144-47.
GRANET, M. — 70-2,75.
GREY , George (1812-1898): İngiliz
sömürge yöneticisi ve kâşif. —
158.
HADRİANUS, Publis Aelius (76-
138): Roma İ mparatoru.— 245.
HAMMURABİ (7-İ.Ö. 1750): Babil
Kralı. Adıyla anılan yasalarıyla
ünlüdür. — 102.
HARDY , Thomas — 388.
HARMODİOS — 245.
HASEBROEK, J . — 209, 211-15.
HEGEL — 331,358.
HERAKLEİTOS (İ.Ö. 540-480):
Anadolulu filozof. Ateşin kurucu
öğe olduğunu ileri sürmüş, ev­
renin boyuna oluşan, değişen bir
süreç içinde bulunduğu görüşünü
savunmuştur. — 20, 76, 281,
299-305, 307, 309. 311-12, 317,
319-23, 329, 331. 344, 349. 356-
57.
I I ERODOTOS (İ .Ö. 490-425):
Anadolu asıllı Y unanlı tarihçi.
Gözlem ve söylentilerden kay­
naklanan tarih yazarlığının ön­
cüsüdür.— 91,118, 130,212-13,
336.
HESİODOS (Ykş. İ.Ö. 700): Eski
Y unanlı şair. Y apıtlarında ço­
banlar, çiftçiler gibi alt tabaka
insanlarına yer verişiyle ede­
biyatta bir genişlemeye öncülük
etmiştir. — 110, 130, 136-37,
150-51, 157, 161-62, 165, 167.
181,186,258.263.
HİPPARCHOS (İ.Ö. 2. yy.): Eski
Y unanlı bilgin. Antik Çağın en
önemli gökbilimcisi ve trigono­
metrinin kurucusudur. — 245.
HİPPİAS (Ykş. İ.Ö. 460-399): Yu­
nanlı sofist. — 247.
HİPPOKRATES (İ.Ö. 460-377):
Eski Y unanlı hekim. Kuramsal
ya da deneysel çalışmalarından
çok, tedavi yöntemleri ve he­
kimlik anlayışıyla tüm Eski Çağ
tıbbına yön vermiş, "tıbbın ba­
bası" olarak anılmıştır. — 137-
38, 219, 287, 294-95. 336-39,
342.
HİPPOKRATES (tiran) — 219.
HİSTİAİOS — 232.
HOMEROS (İ.Ö. 8. yy.): İonia'lı
ozan. İlyada ve Odysseia des­
tanlarının yaratıcısıdır. — 13,
245,258,263,265,305,308,367.
HUANGTİ — 73.
HUİSHİH—76.
404
DİZİN
İSKENDER (Büyük) (l.Ö. 356-
323): Makedonya Kralı. — 367,
372.
İSOKRATES (l.Ö. 436-338): Ati-
nalı hatip. —368.
J ACOBSEN. T. — 88, 95-96, 99-
100,154,160.
J OHN (Salisbury’li) (1115-1180):
İngiliz din adamı. 12. yy.'ın dü­
şünce ve siyaset dünyasını be­
timleyen yazılar yazmıştır. —
383.
J ONES W. H. S. — 342.
KANT, I mmanuel— 11,176,178.
KEATS, J ohn— 387.
KLEİSTHENES (l.Ö. 5. yy.): Ati­
nalI devlet adamı. Devlet yö­
netiminde reformlar yapmıştır.
-19.229,248-49.
KLEOSTRATOS— 132.
KONFÜÇY ÜS (l.Ö. 552-479): Çinli
filozof, eğitimci ve devlet adamı.
— 67,70,77,277,298.
KROTON — 277.
KSENOPHANES — 327,330.
KSENOPHON (İ.Ö. 426-355): Y u­
nanlı tarihçi. — 145.
KSERKES (l.Ö. 519-465): Pers İm­
paratoru. — 220,244.
KUGLER — 129.
KY LON (Atinalı) — 236.
KYLON (Krotonlu) — 277.
İSAGORAS — 248. LANGDON, S. — 95-6, 104, 122,
129.
LENİN, V. İ. — 31, 172, 178, 197,
231, 310,349-50,355-56.
LEUKÎPPOS — 345.376.
LEWY .J . — 92-3.
LYGDAMİS — 232.
LYKOURGOS — 243.
LY SENKO — 32.
MALINOWSKI, Bronislaw — 156.
MARX. K. — 23, 34, 36, 40-1, 45.
48, 54-5, 57. 64. 87. 103-04, 187,
194, 196, 207. 209-10, 214, 226,
228, 259-60, 273, 279, 291, 332-
33, 347-48, 358-59, 369, 375,
380-84.386,388.
MELİSSOS (l.Ö. 5. yy.): Anadolulu
filozof. Elea öğretisini benim­
seyerek varlığın Bir olduğu ve de­
ğişmediği görüşünü savunmuş­
tur. — 345.
MEGAKLES — 236, 239,243,247.
MENTES, Taphian — 212.
Mİ DAS— 216.
Mİ LTİADES— 227,243.
MITCHELL. P. Chalıners — 37-8.
MOMMSEN, Theodor (1817-1903):
Alman tarihçi ve hukukçu. —
125,209-10.
MNESARKHOS — 275.
MORE, Thomas — 270.
MORGAN, L .H .— 49.
NEUGEBAUER — 121,129.
NEWTON, I saac— 348.
DÎZtN
405
NİLSSON. M. P. — 93, 120-21,
125-26,128,130,134-35,138.
NORDEN.E.— 143.
OLOROS, Trakya Kralı — 227,
243.
ONOMAKRİTOS — 263.
ORTHAGORAS — 232.
PARMENİDES (İ.Ö. 540-7): Eski
Y unanlı filozof. Elea Okulu’nun
kurucusudur. Y alnız "Bir Var-
lık"ın bulunduğunu, değişmenin
duyulardan kaynaklanan bir ya­
nılma olduğuJ ıu ileri sürmüştür.
— 20, 180-81, 266, 317, 319-24,
328-33, 335, 342, 345, 350-51,
354-56,358.
PAUL (aziz) — 387.
PAVLOV, tvan Petroviç— 30-3.
PEİSİSTRATOS (İ.Ö. 6057-528/
527): Atinalı devlet adamı. —
240-48,261-63.
PERİANDROS (İ.Ö. 668/664-584):
Eski Y unanlı bilge. Yedi bilgeden
biridir, alçakgönüllülüğün bir dav­
ranış kuralı olarak benimsen­
mesini öne sürmüştür. — 219,
232,261.
PERİKLES (İ .Ö. 495-429): Atinalı
devlet adamı. — 344.
PHİLAİDAİ — 243,346.
PHİLİP (B. İskender'in babası) —
367.
PHİLOLAOS — 281.
Nİ K İ A S— 223. PIIİLON (Ykş. İ.Ö. 140-87): Eski Yu­
nanlı filozof. Kameades'in kur­
duğu Y eni Akademia'nm yöneti­
mini ele alarak geliştirmeye ça­
lışmıştır. — 158,167.
PİNDAROS — 134,287.
PİTTAKOS (İ.Ö. 6527-5727): Eski
Y unanlı filozof. Felsefe tarihinde
Y edi Bilge adıyla tanınan düşü­
nürlerden biridir. — 232.
PLATON — 23.67, 144-45,181-82.
185. 265-66, 302, 330, 341-42,
346,351,353-56,358-59,361.363,
366-67,369,376-77,386.
PLEHANOV, Georgi Valentinoviç
— 35.
PLUTARKHOS (3507-4347): Eski
Y unanlı filozof. Atina'da Yeni
Platon'cu okulun kurucusudur.
— 130.
POLY KRATES — 232-33,276.
PROTAGORAS (İ.Ö. 480-410):
Eski Y unanlı sofist. "İnsan her
şeyin ölçüsüdür" önermesini ileri
sürerek, herkese göre aynı olan
bir gerçekliğin bulunmadığı gö­
rüşünü savunmuştur. — 23,353.
PY THAGORAS (İ.Ö. 580-500):
Anadolulu filozof ve matema­
tikçi. Sayının, varlığın kurucu il­
kesi olduğu görüşünü savun­
muştur. — 75,275,283,292,309,
312,323.
PY THAGORAS (tiran) — 20, 283,
291.
PY THİ OS— 220.
406
DtZtN
RAMSES O (I.Ö. 7-1237): Mısır fi­
ravunu. Y ükselme döneminin son
hükümdarı. — 208.
RAMSES İÜ — 202.
RAVEN, J . E. — 289, 376-77.
SAPPHO (İ.Ö. 7. yy.-6. yy.): Eski
Y unanlı lirik şair. Soylu ve var­
lıklı bir ailenin kızı olarak Lesbos
(Midilli) Adası'nda doğdu. Do­
kuz kitapla toplanan şiirlerinin
en büyük özelliği aşk konusunu
daha önce benzerine rastlanma­
yan bir yoğunluk ve yalınlıkla
dile getirmeleridir. Aşk konusu­
nun yanı sıra büyük bir doğa sev­
gisinin bu şiirlere yansıdığı gö­
rülür. — 213-14.
SCMAEFFE^— 116-17, 125, 152,
168, 202.
SELTMAN — 244. 262, 277-78,
312.
SHELLEY, Percy Bysshe — 388.
SİMPLİCİUS — 321.
SOHN-RETHEL. Alfred — 11.
SOKRATES (İ.Ö. 470-399) — 353.
SOLON (İ.Ö. 640/635-5597): Ati-
nalı devlet adamı. Gerçekleştir­
diği reformlarla mülk sahipliği
temeline dayalı Atina demok­
rasisine ortam hazırlamıştır. —
16-7, 19-20, 111, 130, 218, 232,
236-39, 248, 253, 259, 261, 277,
279.
SOPHOKLES (İ.Ö. Y kş. 496-406):
Eski Y unan tragedya şairi. Y a­
pıtlarında bireyin acı çekerek bi­
linçlenmesi sürecini işlemiş, tra­
gedya türünü geliştirmiştir. —
229,317.
SOSTRATOS — 212-13.
STALİN, J . — 34. 189, 1%, 198,
284.
TANG — 74.
TAY LOR, A. E. — 356.
THALES (İ.Ö. 625-545): Ana­
dolulu bilge. Doğacı felsefe öğ­
retisinin kurucusudur, bütün var­
lıkların sudan oluştuğu görüşünü
savunmuştur. — 148-49, 171,
180, 186,253, 346.
THEAGENES — 232,236.
THEOGNÎS — 246-47,293, 300.
THEOPHRASTOS (İ.Ö. Y kş. 371-
287): Eski Y unanlı botanikçi ve
düşünür. Aristoteles'in kurduğu
felsefe okulunun en etkili filozof­
larından biri v.e bilimsel botani­
ğin kurucusudur. — 370.
THRASY BOULOS — 232.
THUKY DİDES (İ.Ö. 4557-4047):
Eski Y unanlı tarihçi. Bilimsel si­
yasal tarihçiliğin öncüsü sayılır.
— 218,222,227,244, 346.
TZU Ssu (İ.Ö. 335-288): Çinli fi­
lozof. Bilginin ve evrenin göreli
birer varlık olduğu görüşünü sa­
vunmuştur. — 70,78,298.
URE, P. N. — 235.
DİZİN
407
VAİLLANT, G. C.—63.
WEN1GER.L.— 133,136.
WESTERMANN, W. L. — 224.
WITTGENSTEIN, Ludwig J osef —
351.
WOOLEY , Charles Leonard (1880-
1960): İngiliz kazıbilimci. SU-
merlere ait Ur kentinde yaptığı
kazılarla tanınmıştır. — 117-18,
202.
ZENON (EleaTı) (Î.Ö. 490-430): Eski
Yunanlı filozof. Elea Oku-lu'nun
önciilerindendir, felsefede di­
yalektik yöntemin kurucusu olarak
tanınmıştır. — 330,344,351,353.
ZENON (Kriton'lu) (I.Ö. 336-264):
Eski Y unanlı filozof. Stoa Oku-
lu'nun kurucusudur. Felsefenin
yaşamı yönlendiren bir öğreti,
bilgeliğin de doğaya uygun yaşa­
yış olduğu görüşünü ortaya at­
mıştır. — 371.
PAY EL Y AY INEVİ — Cağaloğlu Yokuşu
Evren Hân Kat 4, No: 63
Cağaloğlu - İstanbul
Tel: 528 44 09 - 5118233
Fax: 512 43 53
7 yılın
rz.
l$1N ,7S·l66·0,,·5
fil 1
789753 880992