You are on page 1of 118

3

Ve je dvadeset godina prolo od kada nas je ostavio na otac Alojz Benac, a jo su svjea ne samo sjeanja na njegove
zadnje godine u kojima je nastajala ova knjiga, ve i na nevine dane djetinjstva, igre u vrtu Zemaljskog muzeja, te
ljeta s njim i majkom, provedena na iskopavanjima. Ponosni smo na naeg oca i na njegova nauna dostignua, ali isto
tako i na sve ono to je zajedno sa majkom uinio za nas. Stoga nas osobito raduje da je Akademija nauka i umjetnosti
Bosne i Hercegovine odluila da u okviru Centra za balkanoloka ispitivanja, koga je Alojz Benac i utemeljio, objavi
ovo njegovo posljednje djelo. Iskreno smo zahvalni svima koji su uestvovali u pripremi knjige, a elja nam je da ona
svakom itaocu prenese barem dio topline i radosti koju smo mi s naim ocem imali.
U Sarajevu, 15. 12. 2012.
Dunja i Nenad s porodicama

Objavljivanje knjige pomogla je:
Fondacija za izdava!tvo/nakladni!tvo Sarajevo
5
Sadraj
Sadraj ............................................................................................................................................................ 5
PREDGOVOR .............................................................................................................................................. 7
UVODNE NAPOMENE ............................................................................................................................. 9
I. TOTEMIZAM ..................................................................................................................................... 11
1. Medvjed i jelen................................................................................................................................. 11
2. Riba ................................................................................................................................................... 15
3. Zmija ................................................................................................................................................. 17
II. HELIOLATRIJA .................................................................................................................................. 25
1. Neolitsko doba ................................................................................................................................. 26
2. Eneolitsko doba ............................................................................................................................... 28
3. Bronzano doba ................................................................................................................................. 30
4. eljezno doba ................................................................................................................................... 35
III. Otvorena rtvenita i svetilita .......................................................................................................... 43
IV. MAGNA MATER (Kult Velike Majke) ............................................................................................. 49
1. O centralnom Balkanu ................................................................................................................... 51
2. O prelaznoj zoni .............................................................................................................................. 57
V. DVA POSEBNA KULTNA FENOMENA ........................................................................................ 63
1. Ritoni ................................................................................................................................................ 63
2. Prakentauri ....................................................................................................................................... 65
VI. MORS QUID EST? AUT FIMIS AUT TRANSITUS?
/TA JE SMRT? KRAJ ILI PRELAZAK?/ ....................................................................................... 69
1. Paleolitsko i mezolitsko doba ........................................................................................................ 69
2. Neolitsko doba ................................................................................................................................. 71
3. Eneolitsko ili bakarno doba ........................................................................................................... 73
4. Bronzano doba ................................................................................................................................. 78
5. eljezno doba ................................................................................................................................... 82
SUMMARY ................................................................................................................................................... 101
POPIS ILUSTRACIJA .................................................................................................................................. 105
BIBLIOGRAFIJA .......................................................................................................................................... 107
REGISTAR NALAZITA, KULTURA, KULTURNIH I ETNIKIH GRUPA .................................... 111
BILJEKA O AUTORU ............................................................................................................................... 115
7
PREDGOVOR
Djelo koje je pred nama napisano je prije vie od dvadeset godina. Jo 1991. godine je sve bilo pripremljeno za
tampu, no ovom rukopisu nije bilo sueno da bude objavljen te godine. Nesretni slijed dogaaja mu je odredio
sasvim drugaiju sudbinu. Najprije je u martu 1992. godine iznenada umro Alojz Benac, ne stigavi da ovo svoje
posljednje djelo defnitivno preda izdavau. A onda je doao rat u Sarajevo. Ljudi su odjednom bili primorani da se
bore za goli ivot, malo ko je mogao misliti na tampanje knjiga. Tako je bilo svih ratnih godina, a ni dugo poslije
toga nije bilo mnogo bolje. Ipak, uprkos svim tim tekim godinama, rukopis je opstao. Nala ga je Dunja Drljevi,
kerka Alojza Benca u novembru 2011. godine, prilikom sreivanja oeve biblioteke koju je porodica kasnije, kao
Benev legat, poklonila naoj Akademiji. Tako je nepredvidljivi splet okolnosti na kraju uinio da knjiga bude
tampana 2012. godine, upravo dvadeset godina nakon smrti autora.
itajui ponovno ovo interesantno tivo, uvjerio sam se da ni nakon vie od dvije decenije ono nije nita izgu-
bilo na aktuelnosti. Naprotiv, iz svake reenice izbija nagomilano iskustvo i erudicija velikog naunika, a izneseni
opisi, sistematizacija grae i lucidni zakljuci bez sumnje e jo dugo ostati dragocjena podloga za izuavanje ove
tematike. Pisano akribino, jednostavnim i jasnim jezikom, ovo saeto, ali sadrajem bogato djelo, itaoca nena-
metljivo vodi tajnovitim stazama religioznih misli naih dalekih predaka. Mada je, kako sam autor kae, namijen-
jeno iroj publici, siguran sam da e i strunjaci i svi drugi itaoci rado i sa interesovanjem itati ovo djelo, jer se
radi o veoma zanimljivoj i nadasve vanoj sferi duhovne kulture prastanovnika naeg tla koja je ovdje po prvi put
nauno vrednovana za sva praistorijska razdoblja.
Rukopis knjige je od strane redakcije lektorski i tehniki obraen i dodat mu je indeks pojmova. Poto je ilus-
trativni materijal bio u dobroj mjeri oteen, nadomjeten je kvalitetnim crteima istovjetnog materijala u svim
sluajevima gdje je to bilo neophodno. Drugih intervencija u smislu auriranja literature i sl. nije bilo, niti je to bilo
potrebno. Naime, na ovoj tematici se od ranih 90-ih godina kod nas nije mnogo radilo, te je ovo djelo, poev od
citirane literature do sintetskih zakljuaka, ostalo u punoj mjeri aktuelno. Na prijedlog autorove porodice obavljena
je jedna terminoloka izmjena. U originalnom rukopisu autor je u naslovu i tekstu koristio termin jugoslavenske
zemlje to je razumljivo, jer je knjiga pisana u vrijeme dok je Jugoslavija jo postojala. S obzirom da te zajednice
vie nema, ovaj termin je zamijen izrazom junoslavenske zemlje koji se pokazao najprikladnijim, mada obuh-
vata neto ire podruje. Ta izmjena, meutim, nema sutinskog znaaja, jer se djelo odnosi iskljuivo na prostor
bive Jugoslavije, to je vidljivo i iz samog teksta.
Porodici Benac smo veoma zahvalni to je uspjela da sauva rukopis i time omogui da se od zaborava spasi ovo
posljednje djelo Alojza Benca, osnivaa i dugogodinjeg rukovodioca Centra za balkanoloka ispitivanja ANUBiH.
Posebnu zahvalnost redakcija duguje direktoru Centra akademiku Devadu Juzbaiu i naoj matinoj ustanovi,
Akademiji nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine za svesrdnu podrku i prihvatanje ove knjige za izdavanje u
seriji Djela.
Blagoje Govedarica
9
Ovo stilski i sadrajno kombinovano tivo posveeno je
onoj sferi duhovnog ivota praistorijskog ovjeka na tlu
junoslavenskih zemalja koju bismo mogli uvjetno na-
zvati religioznom sferom. Svjestan sam svih potekoa
u realizaciji jednog ovakvog poduhvata, ali mu prilazim
sa uvjerenjem da e ono, ipak, dobro doi itaocima koji
imaju naklonost prema tekstovima ove vrste i koji ele
da neto saznaju o misaonim dometima praistorijskih
ljudi na ovom tlu. Pri tome se oslanjam iskljuivo na
sopstveno miljenje o odgovarajuim manifestacijama
pa to onda iskljuuje bilo kakve tvrde polemike tonove.
Strunim itaocima ostavljam ocjenu takvog vienja.
esto smo svjedoci shvatanja da su praistorijski
ljudi, naroito oni u starijim periodima, bili pravi bar-
bari, bezvjerci, nesposobni za bilo kakvu suptilniju
misao. Sasvim pogreno shvatanje! Neolitski ovjek je,
naprimjer, imao prilino zaokruenu predstavu o svi-
jetu u kojem je ivio, o uzrocima i posljedicama doga-
aja i prirodnih pojava. Njegove predstave se sigurno
ne slau sa naim dananjim misaonim dometima, ali
to je naa, a ne njegova stvar. Jer tadanji ovjek je mo-
gao razmiljati na nivou kamene sjekire, a ne na ste-
penu vrhunskih raunara. No, da nije bilo te kamene
sjekire, ne bi bilo ni ovih raunara.
Arheolozi, strunjaci za praistorijsku arheologiju,
postigli su zaista impresivne rezultate u istraivanju
onih perioda za koje nemamo nikakvih pisanih po-
dataka. Pa ipak, nesporna je injenica da je njihova
panja bila preteno usmjerena na klasifkaciju nalaza,
tipologiju predmeta i naselja, hronologiju, ekonomi-
ku i komparaciju. U svemu tome neki vidovi duhov-
nog ivota, religiozni aspekti pogotovo, ostajali su u
veini sluajeva na marginama interesa. Samo rijetki
strunjaci su se bavili ovim pitanjima i o tome objavili
posebne studije ili kompletna djela. Moram priznati
da nisam nikakav izuzetak u tom pogledu i ba zato
pristupam ovom pisanju.
Kada je rije o vjerskim zasadama, dananji pro-
sjean ovjek razmilja uglavnom u okviru velikih
svjetskih religija, kao to su kranstvo, islam, juda-
izam, hinduizam, odnosno budizam i bramanizam
pa konfucionizam. Najvei dio ovjeanstva pripada
nekoj od svjetskih religija i tako formira svoj svjeto-
nazor, pokuava da osvijetli smisao svoga postojanja.
Izgledae moda udno, a nekima i neprihvatljivo,
kada kaem da je ovjeanstvo u praistorijskom vre-
menu zaokupljalo takoer nekoliko svjetskih religija.
Pri tome mislim na totemizam, heliolatriju, tovanje
Magnae Matris Velike Majke, vjerovanja u zagrobni
ivot. Moe li se uope govoriti o regionalnom ogra-
nienju ovih kultno-religioznih pojava? ini se da o
tome nema govora. tovanje Sunca ili heliolatrija po-
tvrena je u mnogim neolitskim i kasnijim kultura-
ma Evrope, pa u mnogim starim kulturama Srednje i
June Amerike, Egipta, Bliskog i Dalekog Istoka, da i
ne govorimo o drugim, naprijed spomenutim kultno-
religioznim manifestacijama. Prema tome, praistorij-
ske zajednice su stvorile svoje velike vjerske sisteme.
U okviru tih sistema vei dio tadanjeg ovjeanstva
je zadovoljavao svoja shvatanja o zakonima u prirodi
i drutvu, formirao svoj svjetonazor. Ponekad je to i
vrlo prefnjen nain miljenja.
U praistorijskim periodima na tlu junoslavenskih
zemalja se paralelno razvijao ili se smjenjivao itav niz
kulturnih kompleksa, irih i uih drutvenih zajedni-
ca. Svaki italac se o njima moe detaljnije obavijestiti
u velikom, petotomnom djelu Praistorija jugoslaven-
skih zemalja IV, koje je publikovao Centar za bal-
kanoloka ispitivanja Akademije nauka i umjetnosti
Bosne i Hercegovine. Na osnovu podataka iznesenih
u tom djelu jasno izlazi zakljuak da su praistorijski
ljudi i na ovim prostorima njegovali odreene zasade
spomenutih velikih kultno-religioznih sistema. Ba o
njima je ovdje rije. Najvie podataka o evropskim i
UVODNE NAPOMENE
10
domaim djelima i radovima koji tretiraju ova pitanja
zainteresovani italac moe nai u knjizi Aleksandra
Stipevia Kultni simboli kod Ilira, Sarajevo 1981.
godine. U toj knjizi su navedeni podaci za literaturu
i o starijim periodima, a ne samo o ilirskom dobu.
Moji tekstovi su namijenjeni irem krugu italaca pa
su izostale pojedinane napomene o literaturi za sva-
ki detalj; naveo sam samo neophodne, osnovne lite-
rarne podatke. Napominjem, inae, da sam se i sam
sluio navedenim djelom A. Stipevia i njegovim
popisima literature. Moram naglasiti da nisam nikako
imao namjeru prezentirati kompletan pregled kultno-
religioznog ivota praistorijskih zajednica na tlu ju-
noslavenskih zemalja. Birao sam neke karakteristine
sluajeve za navedene kultno-religiozne komplekse,
bez obzira na geografski poloaj lokaliteta iz kojih su
preuzeti podaci.
U svakom poglavlju objektivni su osnovni podaci
o tretiranim arheolokim nalazitima i nalazima. Re-
konstrukcija odgovarajuih kultno-religioznih mani-
festacija poiva dobrim dijelom na vlastitom vienju
i tumaenju materijalnih nalaza. Moe se rei da je to
jedan od pokuaja da se prodre u tamu praistorijskog
vremena i da se baci bar malo svjetla na jednu od naj-
interesantnijih strana duhovnog ivota praistorijskog
ovjeka koji je ivio na ovim prostorima. Odatle i na-
slov djela. Popratni izvjetaji, ogledi i prie su lino, sa-
svim neobavezno prikazivanje nekih dogaaja vezanih
uz odgovarajue lokalitete i pojave, u kojima i mata
igra svoju ulogu.
11
Sigurno jedan od najrairenijih kultno-religioznih si-
stema na svijetu je totemizam. Njegovo blie poznava-
nje zahvaljujemo etnolokoj nauci, odnosno velikom
broju etnologa koji su esto uz mnogobrojne opa-
snosti prouavali ivot, obiaje i religiju primitivnih
plemena i skupina na svim stranama zemaljske kugle.
Totem je neka ivotinja, biljka ili prirodna pojava, sa
kojom se pojedinac, grupa, pleme smatraju povezani
specijalnim odnosom: to je stvoritelj, praotac roda,
predak, pomonik, zatitnik. Neki naunici smatraju
da je totemizam univerzalna pojava i da bi se mogao
smatrati jednom od najstarijih religija. Iako je prete-
no vezan za lovake grupe, bilo bi pogreno ovo uop-
tavati, jer se totemizam javlja i kod nekih pripadnika
stoarskih, pa i ratarskih kultura.
Sam totemizam se oituje u nizu obiaja, propisa,
zabrana, kojima se ureuje odnos ovjeka i grupe pre-
ma svom totemu. Nema nikakve sumnje da je totemi-
zam bio rairen i kod pripadnika raznih praistorijskih
zajednica. O tome, dodue, nema zapisa etnologa, ali
arheolozi pronalaze valjane dokaze za prednji zaklju-
ak. Kako bi se inae protumaile ivotinjske predsta-
ve na crteima u paleolitskim peinama, pa crtei i od-
govarajue plastine izraevine ivotinja u keramici i
metalu, naene u neolitskim i kasnijim praistorijskim
stanicama? Sve je to, na ovaj ili na onaj nain, odraz
raznih totemistikih vjerovanja.
Nalazi u nekim praistorijskim stanicama na tlu ju-
goslovenskih zemalja upuuju nas u istom pravcu. Pa
ipak, ovdje bismo izdvojili nekoliko totemskih likova
za koje bi se moglo bar sa izvjesnom sigurnou rei
da pripadaju totemistikom vjerovanju odgovaraju-
e praistorijske populacije. Bili bi to: medvjed i jelen,
posvjedoeni u nekim paleolitskim peinama na tlu
Slovenije, Hrvatske i Hercegovine, riba u naselju Le-
penski Vir na erdapu, zmija u nekim neolitskim i
metalnodobskim naseljima i nekropolama. Kult med-
vjeda i ribe je geografski ogranien, dok je kult zmije
prilino rairen (Hercegovina, Jadranski pojas, Crna
Gora, Pomoravlje, Kosovo i neki drugi krajevi).
I. 1. Medvjed i jelen
U paleolitskom ili starijem kamenom dobu lovaka
privreda je imala dominantnu ulogu u ivotu ljud-
skih zajednica. Zavisno od prirodnih uslova, tadanji
ovjek je lovio jelena, srnu, divlju svinju i govee ili
neku drugu krupnu i sitnu divlja. U alpskim i prialp-
skim oblastima lov na medvjeda je igrao prvorazred-
nu ulogu, kako zbog ishrane tako i jo vie zbog
mnogostruko upotrebljivog medvjeeg krzna. Nalazi
kostiju u brojnim peinskim stanicama u tim krajevi-
ma ovo nesumnjivo potvruju. Tipini primjeri u tom
pogledu su peina Veternica iznad Gornjeg Stenjevca
u Hrvatskoj, u kojoj preko 75% naenih ivotinjskih
kostiju pripada peinskom medvjedu (Ursus spelae-
us), pa Potoka zjalka na Olevi u Sloveniji, sa ogro-
mnim brojem medvjeih kostiju, Mornova zjalka, Be-
talov spodmol, Mokrika Jama i neke druge peinske
stanice u Sloveniji (hronoloki okvir 100.00010.000
g. st. e.).
Ali, jedno je loviti medvjeda, a drugo njegov kult,
totemsko tovanje.
ta nas, ustvari, navodi na misao da je postojao i
jedan drugi, specifan odnos izmeu paleolitskog lov-
ca i peinskog medvjeda. Rekli bismo neke relativno
upeatljive injenice.
U Veternici, koja je istraivana od 1951. do 1971.
godine i iji su hodnici, dvorane i kanali dugi oko e-
tiri kilometra, na jednom mjestu je u nii bilo poreda-
no est medvjeih lubanja i jedan broj donjih eljusti.
Karakteristino je da su na nekim lubanjama posebno
bueni otvori. Sama nia je bila zatvorena suhozidom
od kamena. U drugoj nii je poloena lubanja velikog
I. TOTEMIZAM
12
medvjeda, okrenuta prema otvoru peine, a uz nju po-
lovina mandibule i femur. Nia je bila blokirana ve-
likim kamenom. Slina sadrina ponovljena je jo u
jednoj nii.
Potoka zjalka, istraivana od 1928. do 1935. go-
dine, zapravo je prva paleolitska stanica sa nalazima
koji su upuivali na kult peinskog medvjeda. U dvije
nie bile su poloene medvjee lubanje: u prvoj dva-
deset lubanja na dosta uskom prostoru, u drugoj tako-
er dvadeset lubanja na prostoru od etiri kvadratna
metra. Uz lubanje je bio stavljen i izvjestan broj od-
govarajuih eljusti. Prostore sa lubanjama je odvajao
peinski pijesak i kamen. I ovdje su zapaene okrugle
rupe na lubanjama.
U jednom od sporednih hodnika Mornove zjalke
iskoritena je manja nia za polaganje medvjee luba-
nje i odgovarajuih cjevanica. itav sadraj nie bio je
pokriven slojem masne ilovae.
Nau panju izaziva i Gigia peina u Resanovcima
kod Bosanskog Grahova. Iako je ovaj prostor udaljen
od Alpske oblasti, zapaena je slina situacija. U ne-
kim prirodnim niama i ovdje su bile poloene med-
vjee lubanje i pokrivene kamenim ploama.
Samo usput napominjemo da je takvo odlaganje
medvjeih lubanja ustanovljeno dugotrajnim istrai-
vanjem peinskih stanica u Njemakoj, Sovjetskom
Savezu, Madarskoj i nekim drugim evropskim obla-
stima. Ne radi se, dakle, o posebnosti u alpskoj oblasti.
Izgleda da stojimo pred jednim iroko rasprostranje-
nim evropskim fenomenom.
Meu strunjacima nema prave saglasnosti oko
tumaenja ovdje iznesenih pojava. Neki ak tvrde da
paleolitski ovjek i nije ba mnogo lovio medvjeda, a
mnogobrojne kosti u peinama bi bile samo svjedo-
anstva njihove prirodne smrti u peinama pa i meu-
sobnog unitavanja. Sreko Brodar, daleko najzaslu-
niji specijalista za prouavanje paleolitskog doba u ju-
goslovenskim zemljama, stavlja pod ozbiljnu sumnju
tumaenje da nalazi lubanja u Potokoj zijalci svjedoe
o kultu medvjeda u toj stanici i slino.
Pa, da li su zaista medvjee lubanje u peinskim
niama, esto uredno pokrivene ili zazidane, sluajno
tamo dospjele? Da li su same ivotinje ovako paljivo
sklanjale lubanje i kosti svojih srodnika pravei zimske
brloge? Zaista je teko u to povjerovati.
Pozovimo, uostalom, u pomo relevantne etnolo-
ke podatke koje je u svojoj knjizi Te Golden Bou-
gh objavio James George Frazer. Po njegovoj ocjeni,
du cijelog sjevernog dijela starog svijeta razvijeno
je kod lovakih plemena potovanje medvjeda, koje-
ga oni, inae, redovno ubijaju i jedu. Isto potovanje
medvjedu iskazuju i neka indijanska plemena na ame-
rikom tlu. Aini na Sahalinu se nazivaju potomcima
medvjeda i on je njihovo glavno boanstvo. Prilikom
sijeenja ubijenog medvjeda trude se da vrlo sloenim
metanisanjem i molitvama umilostive boanstvo i-
jeg su predstavnika ubili. Lubanje ubijenih medvjeda
stavljaju na poasno mjesto u svojim kolibama ili ih
natiu na svete tapove ispred koliba i ukazuju im
veliko potovanje. Jer, duhovi boanstvenih ivotinja
obitavaju u lubanjama. Aini su izazvali panju etno-
loga naroito svojim medvjeim svetkovinama. Pred
zimu uhvate mee, hrane ga i paze, a kad odraste, za-
tvaraju ga u vrst drveni kavez. Ponekad ga u kavezu
hrane jo godinu-dvije i kada doe vrijeme, uz prisu-
stvo pozvanih gostiju i uz itav niz ceremonija, ubi-
jaju ga po tano odreenom ritualu. Meso kuhaju pa
svaki uesnik u gozbi dobiva komad mesa; pripadnici
nekih plemena udno piju i toplu medvjeu krv (zar
nas ovo ne podsjea na ritual nekih novijih religija?!).
Pred ubijanje govore medvjedu da ga alju ocu i majci
sa porukom da izmoli od njih dobar lov i ribolov. Gi-
ljaci i Oroi u oblasti Amura izvode sline ceremonije
i iskazuju isto potovanje medvjeim lubanjama. U
ovom pogledu sasvim se podudara i konstatacija Ake
Hultkrantz-a iznesena u Enciklopedijskom priruniku
Te Worlds Religion koja doslovno glasi: Medvjedi
su bili pokopavani uz obrede, jer se vjerovalo da e se,
pod uvjetom da je uistinu bila besprijekorno pokopa-
na, mrtva ivotinja vratiti u ivot ili e nagovoriti dru-
ge ivotinje da dozvole lovcu da ih ubije.
Ovi podaci etnolokih ispitivanja mogu, bez sum-
nje, posluiti kao izvanredna analogija nalazima u
spomenutim i drugim paleolitskim stanicama. Zato
bismo, naime, sumnjali u validnost odreenih svjedo-
anstava?
Uope ne treba sumnjati da su i sami medvjedi, pri-
premajui se za zimski san, razbacivali zateene kosti.
Ne treba sumnjati ni da su neki ugibali u takvim stani-
tima, Ali ne treba zaboraviti da je paleolitski ovjek,
lovac na peinskog, a kasnije i na surog medvjeda, bi-
rao s njim ista boravita i da se oko peinskih domo-
va vodila ponekad i prava borba. U veini paleolitskih
peinskih stanita pronaeni su ostaci vatrita, to je
oito svjedoansvo da su takve peine sluile i za dui
boravak, pa se moralo esto oslobaati od medvjeih
sustanara. Kontakti su, dakle, neprestano ostvarivani,
a iz toga se raao i duhovni odnos. Medvjed je svo-
jom snagom, okretnou, lukavou sigurno izazivao
ne samo strah nego i potovanje prema ovoj ivotinji.
Odatle nije dalek put do slinog odnosa prema med-
vjedu kakav je onaj zabiljeen kod Aina. Uope ne vi-
13
dimo valjan razlog ni za negiranje totemske uloge ove
ivotinjske vrste ako pretpostavimo a morali bismo
to uiniti da je i paleolitski ovjek imao bar rudi-
mentarnu potrebu da trai smisao svog postojanja, pa
i svog porijekla. Lovake grupe su okrenute ivotinja-
ma. Kada se kao totemi kod nekih ljudskih zajednica
uzimaju ivotinje mnogo manje snage i vrijednosti,
onda je medvjed u oitoj prednosti. Zato smo daleko
blii prihvatanju ideje da je medvjed bio i lovna i to-
temska ivotinja nego negiranju bilo kakve duhovne
veze izmeu ovjeka i medvjeda, izmeu paleolitskog
lovca i peinskog, pa i surog medvjeda.
Medvjedi zimu provode u dubokom snu. Zavlae
se u dijelove peina u kojima zimi vlada ujednaena
klima i takva mjesta znalaki izabiru. Sasvim je blisko
pameti da su paleolitski lovci, pa i ovi u alpskim i pri-
alpskim krajevima, na najjednostavniji nain dolazi-
li do medvjeeg krzna ubijajui zaspale i bezopasne
medvjede u peinama. Morala je to biti prava feta.
Njihov totem, vrlo potovana ivotinja, sama se nudi-
la, to je sigurno izazivalo pomisao o njenom poseb-
nom odnosu prema ovjeku, prema ljudskom rodu.
Zar nismo sada na trasi vjerovanja Aina, potomaka
medvjeda? Zato bismo od toga bjeali?
Naravno, paleolitski ovjek je lovio medvjeda i u
drugim godinjim dobima. Tada je bilo potrebno dale-
ko vie vjetine i hrabrosti. Tek tada je paleolitski lovac
mogao sagledati sve one osobine koje posjeduju med-
vjedi i koje bi svakako naroito snagu elio da i on
posjeduje. Takva ivotinja se samo moe poeljeti kao
totemsko bie.
Pored sve mogue opreznosti, koju iznose pojedini
strunjaci, gotovo je nemogue ne podlei uvjerenju
da je medvjed bio i totemska ivotinja paleolitskih lo-
vaca i da peinske stanice u alpskim i prialpskim pro-
storima pruaju snanu potporu ovom uvjerenju.
Jedna od krupnih lovnih ivotinja koja je u paleo-
litskom pa i u mnogo kasnijim periodima izazivala
panju i budila matu ljudskih zajednica bio je jelen.
Gotovo da nema praistorijskog naselja iji su se sta-
novnici bavili lovom da meu sakupljenim ostacima
nema jelenjih kostiju i rogova. U mnogim stanicama
ovi nalazi i preteu meu kostima divljih ivotinja
(starevaka, vinanska, butmirska, danilska, hvarska
i neke druge neolitske grupe). Lov na jelena je u najve-
em broju sluajeva upranjavan radi ishrane i dosta je
teko argumentovano posvjedoiti da je ova ivotinja
u znaajnijem obimu igrala ulogu u kultno-magijskoj
sferi duhovnog ivota praistorijskih ljudi na ovom
tlu. Dodue na nekim izraevinama od peene gline i
bronze izvedene su predstave jelena, ali se tu vjerovat-
no radi o apotropejskoj namjeni ovakvih ukrasa.
Mogue je da u slian kultno-magijski krug spada-
ju i urezani crtei lova na jelena na peinskim stijena-
ma sa kraja bronzanog doba u Lipcima Bokokotorski
zaljev. A ima jo takvih scena na zapadnom Balkanu.
Poznato je, dalje, rtvovanje jelena u eneolitskom Vu-
edolu kod Vukovara i posebna uloga ove ivotinje u
pogrebnim ceremonijama tadanjeg stanovnitva vue-
dolskog naselja. Neto slino je zapaeno i u Bezda-
njai u Lici (bronzano doba). Samo usput spominjemo
da je lov na jelena omiljena tema na reljefma srednjo-
vjekovnih steaka, da je kranska simbolika koristila
jelena u razliitim likovnim prikazima pa, gledajui
unazad, imamo pravo da mislimo na razliite kom-
parativne kombinacije. A one se kreu u pravcu shva-
tanja da je jelen morao, ipak, biti jedna od ivotinja
kojima su praistorijski ljudi pripisivali totemski karak-
ter i odreivali im izvjesnu ulogu u kultno-magijskim,
odnosno religioznim obredima.
Dragocjeno svjedoanstvo u tom smislu prui-
li su nalazi iz paleolitskog peinskog stanita Badanj
kod sela Borojevii, na podruju Stoca u Hercegovi-
ni. Smjeteno iznad rijeke Bregave, okrueno pogod-
nim panjacima, ovo hercegovako stanite je prualo
dobre uslove za ivot paleolitskih lovaca, pogotovo
u odreenim godinjim dobima. Badanj je otkriven
1976. godine i u dva navrata su tu izvrena sistematska
iskopavanja. Prvim istraivanjima rukovodio je uro
Basler, a u periodu od 1986. do 1987. god. iskopava-
nja su vrili Zilka Kujundi i Robert Whallon. Tokom
istraivakih radova ustanovljene su dvije faze razvoja
koje pripadaju kraju starijeg kamenog doba, struno
reeno pripadaju gravetienskom i epigravetienskom
periodu. U slojevima je sakupljena velika koliina kre-
menih slatki, tipinih za navedene periode, ivotinjske
kosti nisu naroito brojne, ali je izuzetno vano da su
u svim slojevima dominantno zastupljene kosti jelena.
Bila je to glavna lovna ivotinja. Vana je i konstataci-
ja da je naeno dosta kostiju jelenje mladunadi i da,
s druge strane, nisu primijeeni jelenji rogovi. Iz ta-
kve analize je proiziao logian zakljuak da se lov na
jelena ovdje preteno odvijao od poetka do sredine
proljea, kada dolazi mladi narataj; jeleni su potpuno
bez rogova od sredine marta do sredine aprila. Osla-
njajui se na ovakve rezultate, strunjaci su onda doli
i do zakljuka da je Badanj bio, u sutini, neka vrsta
sezonskog obitavalita manje, odabrane grupe onda-
njih paleolitskih lovaca (oko petnaest individua), koji
su se u tom vremenu vrlo intenzivno bavili i izradom
kremenih alatki.
14
Drugi jedan nalaz svrstava Badanj meu najzna-
ajnije paleolitske stanice na Balkanu i jugoistonoj
Evropi. Na veem komadu kamene ploe, blizu izlaza
iz pripeka, sauvan je dio urezane predstave neke i-
votinje. (Sl. 1) Poto se radi o zadnjem dijelu, bedru
i zadnjim nogama nije lako odrediti koju je ivotinju
ucrtao paleolitski umjetnik. uro Basler je pretpostav-
ljao da je prikazan konj, zbog toga to je na peinskim
crteima slinog umjetnikog stila u irem mediteran-
skom podruju najee prikazivan ba konj. S druge
strane, istakli smo da je jelen bio glavna lovna ivoti-
nja badanjskih lovaca pa nam se ini daleko sigurnije
rjeenje da je na kamenu bio ucrtan lik jelena. Kostiju
konja u Badnju gotovo da i nema, a preostali dio cr-
tea je isto toliko a ini se i vie oznaavao bedro
i noge jelena nego konja. Sam crte se moe datirati
u stariju fazu ovog stanita pa bi morao biti stariji od
12. 000 godina prije dananjeg vremena. Oko ove plo-
e naen je i vei broj perli za ukraavanje izraenih
od ivotinjskih zubi, morskih koljki, puia, koica,
to predstavlja posebno bogatstvo ove stanice.
Zato je Badanj tako znaajna paleolitska stanica
za ovaj evropski prostor? Naprosto zato to je u nje-
mu naen prvi primjerak paleolitske umjetnosti na
Balkanu i tako je ova peina stala uz bok peinama sa
umjetnikim ostvarenjima paleolitskog ovjeka na tlu
Italije, panije i june Francuske. Nije zanemarljiva ni
injenica da je u Badnju sakupljeno dosta primjeraka
graviranih kostiju. Paleolitski stanovnici Badnja su,
prema tome, bili izuzetno naklonjeni ondanjoj vrsti
umjetnikog stvaralatva.
Oslanjajui se na okolnosti nalaza u Badnju i na
mnogobrojna tumaenja strunjaka koja se odnose
na paleolitsku peinsku umjetnost, ve je uro Basler
izrazio miljenje da ovaj crte ulazi u okvir svijeta
magije. On doslovno kae: Sudei po sadraju, naj-
blie emo biti odgovoru ako pretpostavimo da su se
pred crteom mogli odvijati obredi kao to su inicija-
cije mladih lovaca, ili druge radnje vezane za neku od
osnovnih djelatnosti praovjeka. Zilka Kujundi ide
dalje pa kae da je Badanj mogao biti stanite svetili-
te koriteno kao sezonsko sastajalite veih ljudskih
zajednica koje su ivjele na irem okolnom prostoru.
Perle za ukraavanje su mogle biti izgubljene u zano-
su ritualne igre, odnosno nekog religijsko-magijskog
obreda. Konano, Robert Whallon rezimira osteoloke
nalaze konstatacijom da je Badanj morao predstavljati
mali dio itavog sistema ljudskih naselja na ovom po-
druju u kasnom paleolitskom dobu.
Po svemu izgleda da je stanica u Badnju zaista zau-
zimala posebno mjesto meu paleolitskim stanitima
na irem krakom podruju.
Na tom mjestu su se u proljenim periodima vje-
rovatno sakupljale grupe lovaca radi prisustvovanja
izvjesnim magijskim, religiozno-kultnim obredima.
Mogao je to biti obred inicijacije mladih lovaca, mogla
je biti svojevrsna proslava ponovnog buenja priro-
de, pozdrav jaanju Suneve snage. Ili, sve to zajedno.
Otvoreno je pitanje koja grupa lovaca je u proljenom
vremenu nastanjivala badanjski pripeak i vrlo inten-
zivno kresala nova kremena orua? Znai li to da je
ova lokacija pripadala tano odreenoj skupini lova-
ca? Teko bi se mogla prihvatiti takva solucija, poto su
paleolitske grupe bile vrlo pokretne i esto mijenjale
svoja stanita. Daleko je vjerovatnije jedno kombino-
vano rjeenje. Badanj se nalazio u mikroregionu bo-
gatom kremenom sirovinom. U pripeak su svraale
razne grupe lovaca i ovdje jedno vrijeme proizvodile
potrebne kremene izraevine, alatke i dijelove oruja.
Potom su ile dalje i preputale radionicu novim pri-
dolicama. U proljenim danima Badanj je vjerovatno
postajao zborno mjesto, na kojem su se, pored svetog
kamena, obavljali kultno-magijsko-religiozni obredi.
Govorei savremenim jezikom, dogaao se svojevr-
stan religiozni sabor. Nalazi ukrasnih izraevina od
morske koljke na najbolji nain potvruju ocjenu o
Slika 1. Gravura ivotinje na stijeni, Badanj kod Stoca
15
lutalakom karakteru paleolitskih lovakih skupina na
prostoru Hercegovina Jadran. Samo u proljenom
periodu u Badnju se neto trajnije naseljavala odree-
na grupa lovaca, uivala u lovu na jelenju mladunad i
valjda rukovodila pretpostavljenim obredima ispred
i pored jelenjeg lika na kamenu. Kada se uspostavi
takav drutveno-istorijski okvir, nije teko stii do
zakljuka da je nacrtana ivotinja, dakle jelen, imala
totemsku ulogu u ovom dijelu zemlje. Samo ivotinja-
-totem inspirie paleolitskog umjetnika da ju prikae
na stijeni, odnosno paloj gromadi kamena, samo ona
izaziva potovanje i slui kao misaono-emocionalni
podsticaj za magijske ili kultne, uopeno reeno, re-
ligiozne obrede. Po svemu izgleda da Badanj prua
dovoljan broj argumenata za uvoenje jelena u krug
onih ivotinja koje su paleolitski lovci na ovdanjem
tlu smatrali svojim totemskim pretkom, zatitnikom,
izvoritem ivotne sigurnosti.
I. 2. Riba
Prilikom izgradnje velike brane na Dunavu kod er-
dapa izvr ena su sistematska arheoloka istraivanja
okolnih terena. Meu osta lim, na desnoj obali ove
velike rijeke otkriveno je nekoliko praistorijskih lo-
kaliteta posebne kulturne fzionomije, nazvanih po
najznaajnijem lokalitetu kultura Lepenskog Vira.
Pripadaju joj i Vlasac, Padina, Hajduka vodenica i
sam Lepenski Vir. Za nau temu je znaajan uglavnom
samo Lepenski Vir, pa njemu posveujem slijedee
retke.
Lepenski Vir je lociran u onom dijelu dunavske
obale u kojem se Boljetinska rijeka uliva u Dunav, a po
geografskom nazivu jedne uvale je i arheoloki lokali-
tet dobio svoje ime. Ova znamenita stanica praistorij-
skog ovjeka na prelazu iz srednjeg u donje Podunav-
lje istraivana je od 1965. do 1968. godine pod vo-
stvom Dragoslava Srejovia. Na otkopanoj povrini od
2500 m
2
konstatovano je devet sukcesivnih slojeva sa
vrlo karakteristinim graevinama za ovu kulturu i 82
grobne konstrukcije u svim slojevima.
ta ustvari karakterie ovu stanicu?
To su, prije svega, graevinski objekti u obliku ve-
eg isjeka kruga koji su, prema dosta pouzdanoj doku-
mentaciji, bili atorasto natkriveni. U centru tih obje-
kata je esto postavljeno veliko pravougaono ognjite,
napravljeno od kamenih ploa. Pozadi takvih ognjita
se obino nalazio oblutak sa krunim udubljenjem
na gornjoj povrini, a na istoj strani ili ispred ognjita
su polagane kamene fgure izrazito originalnog stila.
Vano je napomenuti da su i skeletni ukopi veinom
vreni pored ovih ognjita ili izmeu ognjita i fgura
na zadnjoj strani. Pri tome su ustanovljena tri osnov-
na naina sahrane: prava inhumacija kompletni
kosturi, sekundarno sahranjivanje (sakupljene kosti
i do nesene sa drugog mjesta) i parcijalno sahranjiva-
nje (radi se o ukopu ljudskih lubanja). U vie sluajeva
su ispod podne naslage ustanovljeni kosturi odojadi,
to e vjerovatno upuivati na rtvovanje djece kod
izgradnje nekih graevina. Mnoge dileme izaziva i-
njenica da takav ognjini ansambl zauzima dobar dio
unutarnje povrine u ovim graevinama tako da ostaje
malo slobodnog prostora za uobiajenu ivotnu dje-
latnost u kui. Zbog toga je glavni istraiva imenovao
ove objekte kue-svetilita, imajui u vidu pogrebe i
skulpture, ali i prisustvo raznog kamenog i kotanog
alata u objektima. Prema ocjeni Dragoslava Srejovia,
hronoloko trajanje Lepenskog Vira bi se kretalo iz-
meu 6300. i 5400/5200. god. st. ere i oznaavalo neku
vrstu protoneolitske kulture.
Pravu senzaciju u naunim i umjetnikim krugo-
vima izazvale su kamene skulpture, izraene od veli-
kih kamenih oblutaka iz Boljetinske rijeke tehnikom
iskucavanja ili klesanja. Meu njima se istie 29 ribo-
likih skulptura, a uz to je naen i vei broj oblutaka
ukraen krivolinejnim i pravolinejnim arabeskama.
Prema broju odgovarajuih udubljenja na podnicama
graevina, izgleda da je broj ribolikih fgura u naselju
morao biti mnogo vei nego to su istraivai zatekli
za vrijeme iskopa vanja.
Na veini ovakvih fgura umjetnik je izradio jedino
predstavu glave; samo nekoliko skulptura iz najstarijih
slojeva daje kakav-takav utisak cijele fgure. itav izraz
prikazanih likova, naroito vrlo bulja ve oi i izbaene
usne, otklanja svaku sumnju o znaenju ovih skulptu-
Slika 2. Ribolika skulptura od kamena,
Lepenski Vir kod Donjeg Milanovca
16
ra. Predstavljena je riba (ili ovjekolika riba!) u raznim
varijantama i zato se moe govoriti samo o ihtiofor-
mnim skulpturama. (Sl. 2, 3, 4) Teko se uputati u
odreenije tumaenje anikoninih i semianikoninih
oblutaka ili onih oblutaka koji su prekriveni vrlo razli-
itim arabeskama. Vjerovatno je da su i ove izraevine
sluile zadovoljavanju nekih kultno-religioznih po-
treba tamonjih stanovnika. Poto te izraevine prate
grobne ukope, preliminar no bi se moglo pomiljati da
su one pratile pokojnike u zagrobni ivot, oslikavale
zagonetku onog drugog svijeta. U svakom sluaju,
duhovni ivot pripadnika kulture Lepenskog Vira je
morao biti neobino razvijen, produhovljen, popraen
izuzetno originalnom umjetnou.
Neemo rei nita novog kada iznesemo tezu da su
ribolike, ihtioformne skulpture umjetniki odraz svo-
jevrsnog totemistikog svjeto nazora, jer je to ve vie
puta spomenuto u radovima strunjaka, pa i sa mih
istraivaa. Stanovnici navedenih naselja, kao i onih
sa rumunjske obale, preteno su ivjeli od ribolova, a
hvatali su prvenstveno somove i arane. Tek onda do-
lazi lov na jelena, srnu, vepra, tura i neke druge divlje
ivotinje i sakupljanje jestivih plodova. itav ivot se
odvijao uz rijeku i zavisio uglavnom od onoga to ta
rijeka donosi. Nije daleko pomisao da tom rijekom
gospodare neka bia u obliku ribe, da su to bia vieg
ranga i da im treba iskazivati najvee potovanje. Sa-
svim je vjerovatno da su ova rijena bia smatrana i to-
temskim izvoritem vlastitog porijekla. Zato bi inae
svojim skulpturama davali tako izrazite ribolike forme
ako to nisu preci i stvoritelji ljudskog roda?
Nekoliko ustanovljenih podataka prilikom istrai-
vanja na te renu pobudilo je dileme kod svih onih koji
su se blie bavili kulturom Lepenskog Vira. Vrijedno je
da ih se ovdje spomene.
Jo uvijek je, na primjer, nerijeeno pitanje ta u
sutini predstavljaju svojevrsni graevinski objekti na
lokalitetu Lepenski Vir. Oito je da je veina njih bila
tijesna za odvijanje svakodnevne i votne djelatnosti i
za nono poivanje. Zato bi se, uostalom, stanovni ci
tiskali oko velikog ognjita, grobova pokojnika, kame-
nih oblutaka i skulptura? Nema kriterija kojim bi se
mogao objasniti takav nain svako dnevnog ivljenja.
Termin kua-svetilite bi objanjavao dvostruku ulo-
gu tih graevina, no nama se ini da bi im vie odgo-
varao termin kult ni objekti. U njima se sahranjivao
odreen broj pokojnika (oito onih odabranih!), a tu
su se vjerovatno obavljali i neki obredi vezani uz tote-
Slika 3. Ribolika glava od kamena,
Lepenski Vir kod Donjeg Milanovca
Slika 4. Kamena ribolika skulptura sa ukrasima,
Lepenski Vir kod Donjeg Milanovca
17
mistiki kult ribolikih predaka. U tom sluaju i zate-
ena orua u graevinama bi mogla biti samo darovi
uesnika u tom kultu. Ovakvo tumaenje nam izgleda
neto vjerovatnije od poimanja da su udne graevine
u Lepenskom Viru samo kue za stanovanje (Sl. 5).
U tom smislu moda govori i injenica da su ihti-
oformne kame ne skulpture naene preteno ili go-
tovo iskljuivo u Lepenskom Viru. Zar to ne navodi
na zakljuak da je praistorijska stanica u Lepenskom
Viru zauzimala posebno mjesto meu svim naseljima
te kulture? ini nam se da je to jedini vjerovatan od-
govor na ovo pitanje. Stanite bi, u tom slua ju, pred-
stavljalo neku vrstu opeg svetilita, mjesta na kojem
su se obav ljali obredi vezani za spomenuti totemistiki
kult. U tu svrhu su izraivane i ihtioformne skulpture.
Ko je, onda, sahranjivan u graevinama koje smo
nazvali kult nim objektima? Svakako, i u prvom redu,
to e biti vrioci kulta u ovoj stanici (nazovimo ih
svetenici, amani ili nekako slino!). Jesu li to ne-
posredno inhumirani pokojnici? Moda! Sekundarno
sahranjeni, bilo kosturi, bilo lubanje, mogli su biti do-
neseni iz drugih stanica, ali su i oni tamo morali obna-
ati ulogu odabranog sloja obalnog stanovnitva. Gdje
je sahranjivana ostala populacija, da li e se pronai
njihova groblja ili su polagani u vode Dunava ostaje za
sada bez odgovora.
Na osnovu iznesenih opservacija proizlaze slije-
dei zakljuci: prvo, Lepenski Vir bi mogao zauzimati
posebno mjesto u krugu na selja ove kulture, mogao bi
predstavljati neku vrstu opeg svetilita; drugo, ihti-
oformne kamene skulpture su vjerovatno odraz svoje-
vrsnog totemistikog kulta; tree, graevinski objekti
bi se u mnogim sluajevima mogli prije protumaiti
kao kultne graevine nego kao obine kue za stano-
vanje; etvrto, kultura Lepenskog Vira je jedinstvena i
neponovljiva na Balkanu, pa i u Evropi u cjelini.
I. 3. Zmija
ini se da je Aleksandar Stipevi sasvim dobro oci-
jenio ulogu zmije u kultno-religioznim shvatanjima
i vjerovanjima kod praistorijskih zajednica. On kae:
Ta tajanstvena ivotinja neobina oblika, koja beu-
mno gmie i izlazi iz dubina zemlje gdje obitavaju de-
moni i bogovi pod zemlja, kao i due pokojnika, i koja
svojim ugrizom moe u tren oka usmrtiti ne samo i-
votinje nego i samog ovjeka, izazivala je, i jo uvijek
izaziva, strah pomijean sa strahopotovanjem. Nije
sluajno stoga to zmija igra vrlo znaajnu ulogu u re-
ligiji i mitologiji svih naroda koji obitavaju podruja
u kojima ive zmije, od Amerike na zapadu do Azije
na istoku, i od paleolitikih vremena sve do dananjeg
dana. Ovoj saetoj i tanoj ocjeni moglo bi se jedino
dodati da zmija ivi gotovo u svim dijelovima svijeta,
a ne samo u nekim podrujima, pa je i navedena uloga
zmije ustvari univerzalna.
Svjedoanstva o tovanju zmije-totema su vrlo ra-
zliita i kreu se od naziva zemlje Maja na Jukatanu
(kraljevstvo velike zmije), imena zmijskog pleme-
na u Pendabu, fgura zmijske boginje na Kreti, le-
gende o pretvaranju Kadmosa i Harmonije u zmije u
zemlji Ilira do niza ukrasnih i drugih predmeta koji su
oblikovani u vidu zmije ili zmijske glave. Ovdje tre-
ba upozoriti jo na tri stvari. Prvo, tovanje zmije je
esto povezano sa njenom htonskom ulogom, njenom
povezanou sa podzem nim svijetom, sa misterijom
umiranja. Drugo, teko je nai neku praistorijsku za-
jednicu u kojoj je tovanje zmije-totema predstavljalo
jedinu religioznu preokupaciju. Taj kult je esto bio
povezan sa tovanjem Sunca i na taj nain je dolazilo
do kombinacije tovanja izvora ivota i sim bola smrti
ili prestanka ivota. Ima i drugih kombinacija, ali je
ova navedena, ini nam se, vrlo logina. I tree, kod
nekih zajednica zmija je smatrana i tovana kao sim-
bol plodnosti, a zatim i kao uvarica kue i ognjita.
Na podruju junoslavenskih zemalja tovanje
zmije je zasvjedoeno u nizu praistorijskih lokaliteta od
neolitskog do eljeznog doba. Moda je to u najveem
broju sluajeva manje upadno od npr. opisane si tuacije u
Lepenskom Viru, ali je zato raznovrsnost objekata na ko-
jima se pojavljuje simbolian lik zmije daleko vea. O tim
nalazima na tlu junoslavenskih zemalja je ovdje rije.
Slika 5. Ribolika skulptura in situ u prostoru
kue-svetilita, Lepenski Vir kod Donjeg Milanovca
18
Neke kombinacije kulta zmije primijeene su
meu neolitskim zajednicama na ovom podruju.
Jedna velika igla, bolje reeno stilo, u Lepenskom Viru
je oblikovana kao vijugavo tijelo zmije sa glavom psa
na vrhu (Sl. 6). Zato je tamonji majstor povezao ove
dvije ivotinje u jednu cjelinu? Isto bi se pitanje po-
stavilo i mnogo kasnijim keltskim majstorima koji su
lik zmije zavravali ovnujskom glavom. Vjerovatno je
poklonik ribe-totema u Lepenskom Viru ve formirao
izvjestan misaoni odnos prema fenomenu zmije, ali taj
odnos jo nije bio dovren. Ribar i lovac iz tog kultur-
nog kruga se, zatim, prvi na ovim prostorima upustio
u pripitomljavanje psa i ta ivotinja je postajala vaan
dio njegove sva kodnevnice. Umjetnik koji je osjeao
strah pred zmijama, a istovremeno se sasvim suprotno
odnosio prema svom pomoniku u lovu, prema psu,
mogao je jednostavno spojiti njegovu glavu sa tijelom
zmije da bi se zatitio od njemu ve dobro poznate
zmijske opasnosti. Teko je vjerovati da bi u tamo-
njem duhovnom ambijentu kult zmije imao neku viu
formu. Tek se raao taj kult u ranom neolitu.
Na drugom kraju zemlje locirano je u Vojvodini
neolitsko na selje Donja Branjevina, koje takoer do-
lazi u obzir za nae razmatranje. Ova velika neolitska
stanica nalazila se u okolini Odaka u Bakoj, otkri-
vena je 1965. godine, istraivana u nizu navrata pod
vostvom Sergeja Karmanskog, a slojevi pripadaju
starijem i srednjem neolitskom dobu. U sloju Stare-
vo-Krs kulture srednjeg neolita otkrivene su i dvije
glinene fgure koje se sa dosta sigurnosti svrstavaju
meu plas tine predstave zmije. Ti nalazi zasluuju,
meutim, drugaiju interpretaciju. Stanovnici Donje
Branjevine su se za itavo vrijeme trajanja naselja ba-
vili preteno ratarstvom, pa se i njihov duhovni ivot
odvijao u u sasvim drugom ekonomskom ambijentu
nego to je onaj u Lepenskom viru. Kult Velike Maj-
ke, boginje plodnosti igrao je ovdje primarnu ulogu i
to na najupeatljiviji nain potvruje dobro poznata,
krasno oblikovana crvenokosa boginja, izraena od
peene gline. Zato je vie nego vjerovatno da je i ovdje
kult zmije zauzimao neto sporednije mjesto. Mogu-
e je ve sada pomiljati na negativni pandan Bogi-
nji Majci, dakle na duh podzemlja, simbol umiranja.
Oblikovanje u glini bi se onda moralo posmatrati u
sklopu odreene polukultne ili apotropejske funkcije
tih izraevina.
I neki nalazi u naseljima mleeg neolitskog doba
potvruju kontinuitet u tovanju zmije (Predionica,
Bribir, Lisiii).
Neolitsko naselje Predionica kod Pritine, istra-
ivano od strane Radoslava Galovia 1955. godine,
pripada vinanskoj kultur noj grupi. Takvu pripadnost
potvruje tipina keramika roba, iji su nosioci ili
formalni i ornamentalni stil stigli do Pritine dolinom
Morave i Ibra. Ispod kompaktnog kunog lijepa, koji
se sruio sa zidova jedne zapaljene kue, meu kera-
mikim fragmentima leala je i fgura dodue bez
glave sklupane zmije. Tijelo joj je ukraeno cik-
cak urezi ma i dvostrukim redom irokih uboda (Sl.
7). Sam istraiva je u svom izvjetaju napomenuo da
je postojanje zmije usko povezano za ivot u kui, i
ona je vjerovatno predstavljala simbol uvara kue
pa nema sumnje da je sluila u kultne svrhe. Lako
emo se sloiti sa autorom da je ova zmija od terakote
iz Predionice zasada unikat u balkansko-anadolskom
komplek su neolita i zato je izuzetno vaan dokume-
nat za sagledavanje odnosa neolitski ovjek zmija.
U Predionici e se vjerovatno raditi o zmiji u varu
kue. Vrijedno je usput spomenuti de je u Mikeni
1969. godine pronaeno u ruevinama spaljene kue
iz XIII stoljee st. e. sedamnaest fgura zmija od pee-
ne zemlje smotanih u klupko kao i u Predionici. One
Slika 6. Kotana igla sa tijelom zmije i glavom psa,
Lepenski Vir kod Donjeg Milanovca
19
predstavljaju uvaricu kunog ognjita i ujedno per-
sonifciraju due pokojnika, odnosno samog rodona-
elnika objanjava Aleksandar Stipevi.
Lokalitet Krivae je poznat u nauci svojim neolit-
skim stratumima danilske i hvarske kulturne grupe.
Ispod neolitskog naselja tee potok Sranac i 1965.
godine u njegovom koritu naen je predmet ori-
ginalnog oblika. Pripada vjerovatno hvarskoj kulturi.
Ovaj predmet, izraen od peene gline, oblikovan je u
vidu tzv. piriformnih vaza, pot puno je zatvoren i bo-
gato ukraen: na vrhu pet mamula, ispod njih u e tiri
polja su plastino prikazani po dva sunana sata i po
jed na viju gava zmija sa jasno naznaenom glavom
(Sl. 8). Nalaz je za sada jedina i jedin stvena izraevina
ovakvog oblika na jadranskim i susjednim prostorima.
Centralno mjesto u bogatom ornamentalnom sklopu
zauzimaju, bez sumnje, likovi zmije; kao da je itav
vazoidni predmet (visok 7,65 cm) i naprav ljen zbog
njih. Paola Koroec, koja je publikovala sam nalaz,
kae ...sigurno je da ga moramo pripisati onoj seriji
izraevina koje su slu ile u kultne svrhe. Bez sumnje
je u pitanju kult zmije, a budui da nije bio stavljen u
grob sa nekim pokojnikom, nego je sluio za odree-
ne potrebe u samom naselju, to samo potvruje znaaj
kulta zmije u neolit skim Krivaama. Moemo, bar sa
izvjesnom vjerovatnoom, pretpostaviti da je glineni
predmet ovdje imao istu ili slinu ulogu kao i plastina
zmija u Predionici.
Neolitsko naselje u Lisiiima kod Konjica je le alo
na samoj obali rijeke Neretve. Otkriveno je 1951. godi-
ne, a istraivano 19521954. godine. Nekoliko kultur-
nih stratuma je sadravalo brojne i vrlo karakteristine
ostatke stambenih i privrednih objekata te pravo obilje
kamenih, kremenih, kotanih i keramikih izraevina.
Ba na osnovu formalnih i stilskih osobina keramike
i njene bliskosti sa keramikom hvarske neolitske gru-
pe nastao je termin hvarsko-lisiika kultura. O lisi-
ikoj keramici bie vie govora u odjeljku o tovanju
Sunca, a na ovom mjestu istiemo da je u Lisiiima
naena i grupa vrlo dekorativnih kotanih igala. Meu
njima je na ovom mjestu od interesa pajivo obraena
ukrasna igla sa vijugavim zavretkom u obliku zmije
(Sl. 9). Vaan je to dokument o kultu zmije u Lisiii-
ma, jer je igla sa ovakvom glavom uvodila njenog vla-
snika u krug tovalaca predstavnika onih sila koje vla-
daju u donjem svijetu. U Lisiiima je najevidentnije
dola do izraaja kombinacija heliolatrijskog ili astral-
nih kultova sa tovanjem zmije kao simbo la smrti.
Na zavretku neolitskog doba, negdje poetkom
treeg milenija st. e., desili su se dalekoseni dogaaji
i dokazi o daljem kultu zmije potpuno nedostaju. A
to znaajno dogaanje je, ustvari, opa ili djelimina
smjena stanovnitva na junoslavenskim prostorima.
Dolaze stoari sa istoka i sjeveroistoka, unitavaju ve
degenerisanu neolitsku popula ciju u mnogim krajevi-
ma ili ju potiskuju u brda, gdje postepeno odumire.
Jedino u krakim predjelima sjeverozapadnog Balkana
je gotovo pola mile nija jo dominiralo staro stanovni-
tvo hvarsko-lisiike kulturne grupe i sasvim je vjero-
Slika 7. Keramika fgura u obliku sklupane zmije,
Predionica kod Pritine
Slika 8. Glineni predmet s predstavama zmija,
Krivae kod Bribira
20
vatno da se njihov nain ivota, pa i njegova duhovna
komponenta, nije mijenjala sve do mlaeg eneolitskog
doba. U druge di jelove zemlje su upali pripadnici la-
sinjske, badenske, kostolake, cotofeni i nekih drugih
grupa, zaposjeli pojedine prostore i organizovali svoj,
neto drugaiji, nain ivota. Sada se naselja pomjera-
ju na pogod na uzvienja, uz kremene koriste se i ba-
karne izraevine orue i nakit, neke grupe se kreu
i esto mijenjaju mjesto boravka. Za strunja ka koji
eli da se upusti u detaljnije prouavanje duhovnog
ivota ovih grupa nastaje, meutim, neki prazan hod.
Nestali su kultno-religijski elementi neolitskih grupa,
a pravih svjedoanstava o toj strani ivota novih grupa
zapravo uope nema. Njihova keramika roba je vrlo
karakteris tina za svaku grupu, ona se jasno razlikuje
od neolitskih stilova na ovim prostorima, isto toliko
su i meusobne razlike. Nita, ipak, ne ukazuje na kul-
tno-religioznu stranu ivota navedenih grupa, nema
ni karakteristinih simbola na keramici ni fguralnih
tvorevina koje bi o tome neto govorile. Aleksandar
Stipevi tu promjenu objanjava strogom geometriza-
cijom ornamentalnih motiva, pa bi, onda, npr. valovita
linija mogla da predstavlja simbol zmije. Tano je da
je geometrijska ornamentika ovdje dominantna, ali ne
treba zaboraviti da su ove eneolitske ili bakrenodopske
grupe dolazile iz drugaijeg ambijenta, da su donosi-
le sa sobom drugaiju tradiciju i razliitu ekonomsku
strukturu. Bie potrebna jo mnoga istraivanja da se
otvore ova vrata saznanja, ali je gotovo sigurno da se u
okviru tih grupa zmija, bilo kao totem bilo kao hton-
sko nandnaravno bie, nije tovala. Kultno-religiozni
simboli e se opet pojaviti na keramici i u pogrebnom
ritualu vuedolske grupe iz mlaeg eneolitskog doba.
O tome e biti govora u sljedeem poglavlju, poto ni
pripadnici te grupe nisu njegovali neki blii duhovni
odnos prema zmiji, prema njenoj ulozi u ovozemalj-
skom i onozemaljskom svijetu.
Za vrijeme trajanja eneolitskog, pa i bronzanog
doba, nema, dakle, nekih tragova kulta zmije. Taj
nedostatak obuhvata period dui od dva milenija. I,
onda, u estom i petom vijeku stare ere naglo se pojav-
ljuje kult zmije na gotovo itavom prostoru junosla-
venskih zemalja. Feno men vrijedan panje, iako je te-
ko doi do nekog sigurnog objanjenja za takav slijed
dogaanja. Da li su nove, postneolitske grupe zaista
tako radikalno promijenile duhovne vrijednosti? Da
li su stare kultno-religiozne zasade tinjale za itavo to
vrijeme i onda se ponovno nametnule na jednom vi-
em drutveno-ekonomskom stadiju razvoja? Ili su na
ponovan izla zak na scenu kulta zmije odluno uticali
odgovarajui kultovi sa juga Bal kana iz Grke, kako
to pretpostavlja Aleksandar Stipevi? Moda rjee nje
treba traiti u dvije posljednje pretpostavke i u nji-
hovom meusobnom saimanju. Do novih saznanja,
koja bi mogla dati siguran odgovor, ova nam kombi-
nacija izgleda bar donekle prihvatljiva.
U periodu ponovne pojave i odravanja kulta zmi-
je promijeni le su se vanjske manifestacije toga kulta.
Razne vrste nakita od bronze ili plemenitih metala
stoje sada u prvom planu, posebno kada su u pitanju
narukvice i fbule (kope). Tek onda, vanu dokumen-
taciju pruaju rijet ke metalne aplikacije sa scenskim
prizorima, ali su one i daleko najvaniji izvor za nae
konano zakljuivanje.
Danas se uglavnom ustalio termin mramoraki
tip narukvica za grivne sa zavrecima u obliku zmij-
ske glave. Jo prije vie od jednog stoljea Mihajlo
Valtrovi je u Beogradu objavio podatke o nalazu dva
srebrena pojasa i jedne zlatne grivne u Mramorcu kod
Smedereva (Sl. 10). Ta zlatna, otvorena grivna, sa na-
spramno postavljenim krajevima u vidu zmijske glave,
Slika 9. Ukrasna kotana igla s glavom u obliku zmije,
Lisiii kod Konjica
21
postala je prototip i nosilac naziva takve vrste nakita.
U daljoj obradi ovih grivni Milutin Garaanin je upo-
zorio na brojne primjerke ovakvih narukvica iz grobo-
va velike nekropole u Trebenitu kod Ohrida. Posebno
su zanimljive dvije grivne iz ove nekropole napravlje-
ne od vie savijenih komada srebrene ice koje se za-
vravaju naspramno postavljenim zmijskim glavama.
Tako se oko ruke ovija itav splet zmija. Spomenimo,
meu ostalim, nalaze narukvica sa zmijskim glavama
iz uruga u Vojvodini (Sl. 11), Bogdanovaca kod Vu-
kovara, Mahrevia kod Gorada, Vira kod Posuja,
Kanja kod Bilee, Pei, Kaldrme kod Prilepa, Demir
Kapije. Svi oni pripadaju kraju VI i V vijeku st. e. Ne-
to mlae su ranolatenske f bule sa vrlo dekorativno
izraenim zmijskim glavama na zavraenim nogama
(Sl. 12). Istiu se takve fbule iz Vruice kod Teslia,
Gorice kod Ljubukog, Gra ca kod Posuja. Sve nalaze
zmijskih grivni i fbula registrovao je sa literarnim
podacima Aleksandar Stipevi u svom djelu Kultni
simboli kod Ilira.
Ovdje je, ipak, nezaobilazan i naroito znaajan na-
laz bronzane kope iz groba 126 nekropole u Gostilju,
naselju iz doline pored Skadarskog jezera. Istraivanja
su izvrena od 1956. do 1958. godine pod vo stvom
ure Baslera. U spomenutom grobu, pored etiri gli-
nene pos ude, vrha koplja i nekih bronzanih predmeta,
zateena je i bronzana neto oteena aplikacija.
U okviru izvedenom od povezanih polukruia prika-
zana je slijedea scena, centralna fgura je konjanik sa
predmetom polumjeseastog oblika u ruci, ispod ko-
njanika lei oboren protivnik, a s desne strane napa-
da kopljem pjeak zatien titom makedonskog tipa
Slika 10. Zlatna grivna sa zavrecima u obliku zmijskih glava, Mramorac kod Smedereva
Slika 11. Srebrena narukvica sa zmijskim glavama, urug kod Novog Beeja
22
(iz njega se nazire vrh jo jednog koplja, to znai jo
jedan napada), a iza konjanika neobino atraktivna
predstava zmije, koja, dvostruko sklupana i otvorenih
usta, juria iza konjanika (Sl. 13). Nekropola u Gosti-
lju e pripadati ilirskom plemenu Labeata, a grob 126
se moe sa velikom sigurnou smjestiti na kraj III ili
na poetak II stoljea st. e. Nema uope sumnje da je
umjetnik elio da prikae borbu ilirskog ratnika ili ple-
menskog heroja sa protivnikom Makedoncem. Poenta
je u zatiti zmije, u ovom sluaju zatiti plemenskog
totema. Labeati su se borili protiv Makedonaca Filipa
V u prvom makedonskom ratu izmeu Rima i Make-
donije (215205. g. st. e.) i u drugom makedonskom
ratu (200197. g. st. e.). Bronzana ploica aplikacija
je svakako nastala u to vrijeme i dospjela kao popud-
bina u grob palog Labeata.
Iz Gostilja potiu jo dvije bronzane ploice apli-
kacije. Na njima se mjesto zmije istie glava neke vrste
Meduze. U ovdje predstavljenoj drugoj fazi tovanja
zmije odreene injenice upuuju na nekoliko pri-
lino sigurnih zakljuaka. Simboli ovog kulta se sada
uglavnom prenose na metalni nakit koji vlasnik nosi
na ruka ma ili na prsima. Moe se, naravno, rei da je
to posljedica modne deko racije, ali bronzana aplikaci-
ja iz Gostilja jasno pokazuje da se radi o neposrednom
uticaju kultno-religioznog shvatanja toga vremena na
irem junoslavenskom prostoru. Nakit sa zmijskim
glavama je svakako imao ulogu apotropeja odvraao
je mogue nevolje od lica kome je pripadao. Veina
primjeraka grivni i kopi potie, dalje, iz grobova, pa
nema nikakve sum nje da je ovom nakitu bila namije-
njena ista uloga i u posmrtnim obredima. Istovreme-
no je to znak da je zmija smatrana vanim nadnarav-
nim biem u donjem svijetu. Bila bi to njena htonska
uloga, ona je uvarica groba i samog pokojnika koji u
njemu poiva ili je personifkacija njegovog duha. I,
najzad, predstava na aplikaciji iz Gostilja. Kako samo
zmija-zmaj silovito skae iza lea konjanika, titi ovog
u borbi sa neprijateljem! itava slika se zaista ne moe
protumaiti drugaije nego kao zatita ratnika od stra-
ne plemenskog totema. Sam istraiva, uro Basler, u
svom izvjetaju o nekropoli kae Iliri su kako izgle-
da razvijali patriotizam pozivajui se na mitoloke
prie, pa se tako umjetnik u ovom sluaju posluio pri-
om slinom mitu o Kadmu, tako se bar moe protu-
maiti konjanik sa krilima i polumjesecom u ruci, koji
Slika 12. Srebrena ranolatenska fbula sa zmijskim
glavama, urug kod Novog Beeja
Slika 13. Bronzana ploica (aplikacija) iz groba 126 nekropole u Gostilju kod Skadarskog jezera
23
pod zatitom zmije, napa da vojnike sa makedonskim
titom, degradirane u obine pjeake.
Moda je, oslanjajui se na prednji citat, potrebno
i dopun sko objanjenje. Konjanik nema u ruci uobia-
jeno oruje, on vitla sa ne dovoljno defnisanim pred-
metom u obliku polumjeseca. Dobiva se utisak da je i
krilat. Umjetnik vjerovatno nije ni prikazao obinog
ratnika nego zamiljenog plemenskog heroja ili he-
roiziranog pokojnika, koga prati zmija-totem. Imali
bismo, prema tome, na aplikaciji prikazanu jednu mi-
toloku priu, usko povezanu sa kultno-religioznim
zasadama umjetnikovih saplemenika.
Legenda o Kadmosu, koju je u cijelosti zabiljeio
antiki pi sac Apolodor, inkorporirana je dogaanjima
vezanim za zmiju. Sin fenikog kralja Agenora, Kad-
mos, dospio je (u potrazi za otetom sestrom Europom)
prvo do Beotije u Grkoj. Ovdje je ubio zmiju-zmaja
koja je uvala bistri Kastalski izvor i time uvrijedio
boga Aresa. Iz rasutih zuba zmaja nastali su ljudi.
Zmija je, dakle, praroditeljica! Kasnije je Kadmos sa
enom Harmonijom, po elji proroanstva, dospio na
zapadu do Enhelejaca i postao njihov voa. Ovdje mu
se rodio sin Illyrios, praotac Ilira. Odmah po roenju
dijete je obavila velika zmija i udahnula mu posebnu
mo, a u starosti Kadmos i Harmonija se pretvaraju
u prvobitni oblik, u zmije, i odlaze u svijet besmrtni-
ka. Vraaju se svom poetku! Nema sumnje da Alek-
sandar Stipevi ima pravo kada postavlja tezu da je
legenda o Kadmosu i roenju Illyriosa nastala kon-
taminacijom dviju pria jedne grke i druge ilirske.
Ilirska je ona o roenju rodonaelnika i pretvaranju
Kadmosa i Harmonije u zmije, pa je onda uvrtena u
grku priu o Kadmosu iz Tebe i ubijenom zmaju.
Enhelejci ne pripadaju, u pravom smislu, skupini
ilirskih ple menskih zajednica. Oni su, meutim, naj-
blii Grcima pa su ih ovi pove zali sa legendom o Kad-
mosu. U svakom sluaju kultno-religiozne predstave
nekih ilirskih plemena su preko Enhelejaca dospjele
do grkog duhovnog prostora. Da li se, inae, kult
zmije sa juga proirio u junoslavenskom prostoru ili
su se samo stara poimanja ponovno pojavila iz tame,
ostaje problem za dalje prouavanje. Ovdje je jedino
vana htonska i totemska va rijanta kulta zmije na
ovim prostorima u mlaoj praistoriji.
25
Oboavanje sunca ili heliolatrija pripada astralnim
kultovima i, uz tovanje Velike Majke, najraireniji je
kult na svijetu od praistorijskih vremena do antikog
doba, pa i u kas nijem vremenu. Podsjetimo se samo na
neke eklatantne primjere u tom pog ledu.
Na itavom Mediteranu, a naroito u istonome-
diteranskim zem ljama, Sunce je bilo personifcirano
boanstvo. Tako je kod starih Egip ana bog Sunca Ra
dugo smatran kraljem bogova i ocem ovjeanstva.
Kasni je se Ra sjedinjuje sa Amonom i glavno egipat-
sko boanstvo postaje Amon Ra. Izuzetno je u ovoj
zemlji vrijeme vladavine Amenofsa IV Ehnatona,
13571350 g. st. e., koji je uveo jednu od najstarijih
monoteistikih re ligija, dodue, kratkog trajanja. Uveo
je iskljuivi kult boga Atona, Suneva koluta. Za nae
razmatranje je ova pojava vrlo znaajna jer se u to
vrijeme po itavom Egiptu susreu simboli Suneva
kruga, a Ehnatonov prijesto prate sunevi diskovi na
ukraenim tapovima. Kod Hetita je Sun ce ensko
boanstvo, kod Kanaanaca, starih stanovnika Palesti-
ne, zastupaju ga dva boanstva: apa boica Sunca
i Jarik bog Sunca itd. Ne treba smetnuti s uma da u
periodu vladavine egipatskog Ehnatona na podruju
junoslavenskih zemalja vlada bronzano doba ovda-
nje praistorije. Dakle, odreen sinhronizam pojava!
Na drugom kraju svijeta, u neto kasnijem vreme-
nu, mnoge junoamerike skupine plemena i naroda
izuzetno tuju raznorodna Suneva bo anstva. Tako je
kod meksikih Asteka Sunce daleko najvanije boan-
stvo. Zvali su ga Huitzilopochtli i stalno mu prinosili
ljudske rtve. Na vr huncu svog razvoja u 14. i 15. vije-
ku godinje bi zbog toga stradalo oko 20.000 ljudi. Za
peruanske Inke bog Sunca je takoer neobino vaan;
to je bio bog Inti koji titi ito i pomae mu da dozri.
To su, naravno, samo najizrazitiji primjeri.
A ta se u tom smislu dogaalo u nama bliskoj ze-
mlji, Grkoj, pravoj kolijevci evropske kulture i civi-
lizacije? I tu je Helios, bog Sunca, pripadao najuem
krugu olimpijskih bogova. Mnogo je, meutim, va-
niji kult boga Apolona. Njegov otac Zeus mu je poslije
roenja darovao zlatnu Mitru, liru i kola sa zapregom
prekrasnih labudova. Apolon odmah po roenju odla-
zi u zemlju Hiperborejaca na istim tim kolima, koje su
vukli labudovi. Na ovom detalju se zadravamo zbog
izrazitih analogija sa nekim kultnim manifestacijama
u bronzanom i eljeznom dobu na tlu junoslavenskih
zemalja. Sam Apolon u svom liku objedinjuje mno-
ga svojstva: on je bog vegetacije, pastira, pomorstva,
muzike, likovne umjetnosti. Tek u VI vijeku st. e. se
sjedinjuje sa Heliosom i dobiva nadimak Foibos sjaj-
ni Apolon. Od tada je njegova uloga kao boga Sunca
snano izbila u prvi plan. Usput samo spominjemo da
je i on u Delfma ubio zmaja Pitona, po e mu je do-
bio i nadimak Pitijski. Pitanje je zato je netom roeni
Apolon prvo otiao u zemlju Hiperborejaca? K njima
je i kasnije navraao. Da li to ima veze sa porijeklom
njegova kulta? Moda neto o tome govore i po jedini
nalazi iz ovih naih krajeva o emu e biti govora.
Najraireniji i najuoljiviji simbol kulta Sunca su,
bez sum nje, vrlo razliite predstave kruga. Heliolatrij-
ski karakter kruga nije, izgleda, sporan, kako u prai-
storijskom tako i u kasnijim istorijskim periodima, ali
je razliit sadraj toga kulta u pojedinim hronolo kim
razdobljima. Razmatrajui neka shvatanja u duhovnoj
batini Grka, Branimir Gabrievi dolazi do ovakve
sinteze: U grkoj mitologiji, kon kretno u mitu o Pro-
meteju, sadrano je prastaro shvaanje naravi ljudske
due. Kad je, naime, Prometej ukrao bogovima vatru,
zapravo jednu bicu iz sunevih kola, on je djeli tog ne-
beskog ognja unio u ovjeka, koje ga je prije toga izvadio
iz zemlje. Tako je, ustvari, ovjek dobio duu, a s duom
i ivot. Iz shvaanja, pak, da je dua sitni dio suneve
ognje ne sile nastalo je i vjerovanje da nakon smrti due
i dalje ivi, da je besmrtna kao i Sunce kojeg je dio.
II. HELIOLATRIJA
26
Teko bi bilo ovo prastaro shvaanje transponira-
ti u starija praistorijska vremena na junoslavenskom
prostoru (npr. u neolitsko doba), jer stanje duha u tim
periodima u ovim krajevima nije jo prispjelo do tako
produhovljenih predstava o ljudskom bitku. Sunce je
za tadanjeg ovjeka prirodna sila koja odrava ivot na
zemlji pa tom sjajnom nebeskom krugu treba iskazivati
posebno potovanje. Drugo je pitanje da li takve izra-
evine, odnosno predstave, imaju apotropejsku ulogu
ili su posljedica potrebe da se kult Sunca iskae na ova-
ko evidentan nain. Vjerovatno ima svega pomalo.
U kasnijim praistorijskim periodima kao simboli
Suneva boan stva ili kulta Sunca smatrane su pti-
ce selice (barske pti ce) i jelen. Ova simbolika je sigur-
no prenesena u antiko i postantiko doba iz dalekih
vremenskih dubina: nai emo ih i u nekim praistorij-
skim nalazitima na tlu junoslavenskih zemalja, i to u
vrlo izrazitim for mama. Konano, ne treba zaboraviti
ni motiv svastike, koji se ta ko esto javlja na kerami-
kim i metalnim objektima od kraja neolita do eljez-
nog doba.
Prikupljena arheoloka dokumentacija iz prai-
storijskih perioda, koji su se smjenjivali na podruju
junoslavenskih zemalja, rjeito svjedoi o tome da
je kult Sunca njegovan u mnogim krajevima ovih ze-
malja. U nekim periodima i u nekim krajevima je to
sasvim evidentno, ali je teko ustanoviti pravi konti-
nuitet od perioda do perioda, naroito poslije veli ke
smjene populacija na zalasku neolita.
II. 1. Neolitsko doba
U neolitskom dobu kult Sunca je potvren u naseljima
Obre II kod Kaknja u centralnoj Bosni i Lisiiima u
dolini Neretve, dakle, na lo kalitetima koji pripadaju
razliitim kulturnim kompleksima, srednjebalkansko-
panonskom i mediteranskom kompleksu.
Istraivanja u Obrima II (butmirska kulturna gru-
pa) su izvrena u vremenu od 1963. do 1965. godine i
od 1967. do 1968. godine pod vostvom autora ovog
teksta, a u njima je uestvovala i vea ekipa amerikih
strunjaka i studenata iz Los Angelesa pod vostvom
prof. Marije Gimbutas. U kulturnim slojevima deblji-
ne do etiri metra ustanovljeno je osam stambe nih
horizonata, sukcesivno izgraenih u vrijeme mlaeg
neolitskog doba (preteno IV milenij st. e.). Kue su
bile izgraene na redove, od nekih su zateeni dosta
dobro sauvani ostaci donjeg postroja, pa se moglo
zak ljuiti da je u nekim dvodjelnim kuama vladala
prilino visoka stambena kultura. O tome svjedoe li-
jepo oblikovane kalotne pei, drvena leita, ukraeni
zidovi, bogat kuni inventar. Neka zajednika postro-
jenja (kru ne pei, radionice orua) nas uvode u dru-
tveno ustrojstvo ove neolitske zajednice. Na samom
dnu je otkriveno vie ukopa male djece, no o tome e
biti rijei kod kulta mrtvih.
U ekonomici ovog naselja dominira zemljoradni-
ka djelatnost. U nekoliko kua zateeno je pravo skla-
dite penice i jema, spremljenih u velikim glinenim
sudovima. Poslije toga dolazi stoarstvo, poglavito
uzgoj krupne stoke, goveda. Neolitski ovjek iz Obra
II nije posjedovao visoku agrarnu kulturu. Uzrast i-
tarica, posijanih pomou kotanih i ka menih naprava,
zavisio je od kie i sunca. Poglavito od sunca, jer je do-
lina Trstionice u kojoj je naselje smjeteno sadravala,
izgleda, dovolj ne koliine vlage. Kada se tako sagleda
situacija, sasvim je normalno to su stanovnici Obra II
obratili posebnu panju ivotonosnom Suncu i odatle
nije daleko do rane heliolatrije na ovom mjestu. Neko-
liko svjedoanstava o tome rjeito govore.
Daleko najizrazitiji dokumenat kulta Sunca su
dvije okrugle ploice od peene zemlje koje pripada-
ju starijoj i srednjoj fazi ivota u Obrima II. Jedna od
njih je sa prednje strane ukraena dvostruko spojenim
crveno obojenim rombovima (Sl. 14), a druga naiz-
mjenino rafranim trouglovima. Uz rubove ploica
su izvedene etiri manje, pravilno rasporeene rupice.
Veliina ovih ploica iskljuuje mogunost noenja na
odijelu. Daleko je vjerovatnije da su one vjeane o zi-
dove kua, kao to se i danas vjeaju na zidove vjerski
simboli, slike i kultni predmeti. Pored samog oblika,
koji simbolizira Sunev krug, rombovi i trouglovi jo
vie poten ciraju takvu ulogu naenih ploica. Jer u
prouavanju raznih simbola romb i trougao takoer
pripadaju krugu solarnih simbola, kompleksu heliola-
trijskog kulta.
U neolitskim slojevima ovog naselja butmirske
kulture sakup ljen je i niz manjih okruglih ploica sa
rupicom na sredini, izraenih od komada keramikih
posuda i dobro obraenih rubova. Ukrasi su to bez
sumnje, ali i oni gotovo sigurno asociraju na heliola-
trijski kult, ulaze u isti krug sa opisanim veim plo-
icama.
I, jo jedan nalaz pokree istu misao. U sloju kla-
sine faze butmirske kulture u naem naselju ostalo
je nedirnuto postrojenje sa ka menim sjekirama. Uz
dvije etvrtaste kamene ploe, pokrivene pepelom i
izgoretinom, bilo je poredano esnaest kamenih sje-
kira, oito poloenih sa posebnom svrhom na tom
mjestu. Postrojenje je nadopunjeno sa dva velika kre-
mena noa, tri kotana ila i dva okrugla keramika
27
privjeska sa rupi com u sredini. Konano, itav sistem
kompletiraju dijelovi od tri vee ke ramike posude.
Sve skupa se uklapa u predstavu svojevrsnog postro-
jenja za kult kamene sjekire. Na etvrtastim ploama
su se spaljivali neki vjerovatno biljni darovi, u po-
sudama su donoeni takvi darovi, kamene sje kire su
predstavljale glavne kultne predmete, a ostali nalazi
su samo dodatni darovi. Kult sjekire je opepoznat u
praistorijskom i antikom dobu, a njegovo tumaenje
se kree od simbolike Velike Majke plodnosti, preko
lunarne do funerarne simbolike. U sluaju Obra II e
se vjerovatno raditi o astralnoj simbolici. Sklon sam
miljenju da je i navedeno postro jenje bilo namijenje-
no heliolatrijskom kultu, jer, konano, i veliki kremeni
noevi izvorita vatre upuuju u istom pravcu. To,
naravno ne znai da se negira i neka druga uloga sje-
kire, poglavito dvojne sjekire u kasnijim praistorijskim
periodima.
Kad budemo iznosili podatke o samom Butmi-
ru, vidjeemo da je tamo bio dominantan kult Velike
Majke, pa bi to onda bila raspodjela religiozno-kultnih
opredjeljenja meu naseljima iste kulturne grupe.
Neolitsko naselje u Lisiiima, kako je ve reeno,
istraivano je od 1952. do 1954. godine, opet pod vo-
stvom autora ovog teksta. To naselje znai za dolinu
Neretve i za Hercegovinu isto ono to je Butmir bio za
centralnu Bosnu, ne samo zato to je to prvo naselje u
Hercegovini istraivano kao i Butmir u Bosni, nego je
ovom u Bosni i pravi pandan. U tri graevinska stratu-
ma konstatovane su mnoge pojedinosti o raspo redu i
izgledu graevina, o zajednikim objektima, karakteru
cjelokupne kulture. Ovdje je vano upozoriti na neko-
liko zapaanja.
1. Analiza ivotinjskih kostiju sa istraene povr-
ine nepobitno potvruje da je lov bio osnovna eko-
nomska grana u naselju. Lovili su se preteno jelen,
vepar, srna, divokoza i medvjed. Stoarska djelat nost
je bila gotovo zanemarljiva, a zemljoradnja je samo
donekle nadopu njavala osnovno zanimanje.
2. U centru jednog dijela lisiikog naselja bio je
os tavljen velik slobodan prostor na kojem je glavno
mjesto zauzimalo veliko, otvoreno ognjino postroje-
nje u ijem okviru je zateena masa pepela, raznih iz-
goretina i ivotinjskih kostiju. Nije bilo teko dokuiti
da su se ovdje pripremale zajednike gozbe, to pot-
puno odgovara lovakim gru pama. Zajedniki ulov se
ovdje zajedniki i blagovao. Problem je, zapra vo, u vrlo
kasnoj pojavi ovakve drutvene organizacije, poto
ovo nase lje pripada uglavnom kraju neolitskog doba
(kraj IV i poetak III milenija st. e.) kada je lovaki
stadij u susjednim oblastima davno prevazien.
3. U kulturnom pogledu, a prema karakteru kera-
mikih izraevina, naselje u Lisiiima ulazi u jadran-
sko-mediteranski neolitski kompleks. Dosta je blisko
jadranskoj-hvarskoj kulturi, ali je, ipak, po sebna va-
rijanta. Meu vrlo raznolikim ukrasnim motivima
na keramikom posuu upadaju odmah u oi lunar-
no-solarni, dakle isti astralni motivi. Iako je istraen
samo dio naselja, moe se sa prilinom sigurnou
tvrditi da su motivi polumjeseca neto ei nego mo-
tivi solarnog kruga. To bi znailo da se u Lisiiima
paralelno upranjavao kult oba nebeska tijela. Pa, kako
je, onda, dolo do izvjesne prevlasti lunarnog kulta?
Prema iroko obavljenim komparacijama, kulturna
fzionomija neolitskih Lisiia je sastavljena od veeg
broja elemenata koji potiu iz zapadnog Mediterana,
Malte na primjer. Kako, pak, na odgovarajuem pro-
storu u Hercegovini nema neke grupe iz koje bi evolu-
cijom proizila ova kultura, jo uvijek je u vanosti za-
kljuak da su se neolitski stanovnici Lisiia dolinom
Neretve doselili sa mora. U svom lutanju pokupili su i
odreene tekovine Hvarske grupe na Jadranu. Ako ih
predstavimo kao takve lutalice, njihove pre dodbe o
znaaju mjeseevih mijena na plimu i oseku i Sunca
na pravac kretanja su sasvim normalne. S druge stra-
ne, bez prave spoznaje o karak teru tih nebeskih tijela,
oni su i Suncu i Mjesecu pripisivali nadnaravnu Bo-
ansku mo. Kult oba tijela je samo posljedica nave-
denih okolnosti. U ovom sluaju nije zemljoradnika
Slika 14. Disk od peene zemlje sa heliolatrijskim
simbolima, Obre II kod Kaknja
28
djelatnost uslovila tovanje Sunca, nego je nain ivota
pa, naravno, i lovna privreda, proizvela ovakve kultno-
religiozne manifestacije. Za to je i prevagnuo lunarni
kult (selenelatrija!).
II. 2. Eneolitsko doba
Proces odumiranja neolitskog svijeta i nastajanje no-
vih, eneolitskih kultura odvijao se od druge polovine
IV milenija, da bi nove grupe svojim bitisanjem ispu-
nile itav III i sam poetak II milenija st. e. Ve je re-
eno da arheoloka dokumentacija ne prua za sada
bilo kakve oz biljne podatke za razmatranje duhovnog
ivota veine eneolitskih grupa na podruju junosla-
venskih zemalja. Tek se vuedolska grupa izdvaja iz tog
anonimnog duhovnog svijeta i nudi pravo bogatstvo
znamenja iz svoje duhovne batine. Kultno-religiozna
strana ove kulture je postala predmet izu avanja mno-
gih strunjaka, iako ba zbog raznovrsnosti kultnih
objekata i simbola nije do sada postignuta saglasnost
u ocjeni svih manifestacija. Neki podaci, ipak, upuuju
na heliolatrijski kult.
Vuedolska kultura je sigurno jedna od najraire-
nijih kultur nih grupa na evropskim prostorima. Njene
zajednice su ivjele od prakog regiona u ekoj do
Alpa na zapadu, Oltenije u Rumuniji na istoku, uma-
dije i Bosne na jugu. Djelimino je poznata i u samom
jadranskom podruju. Neki junoslavenski autori
(npr. Josip Koroec, Stojan Dimitrijevi) smatraju da
izvorno jezgro te kulture treba traiti na sremsko-sla-
vonskom prostoru i da se ona odatle rairila prema
navedenim podrujima. Uvijek se, naravno, postavlja
pitanje da li se radi o irenju odreenog stila ili o po-
pulacionom kretanju. Bie opet da dolaze u obzir oba
aspekta ove nesvakidanje pojave.
Velika vuedolska grupa nosi ime po izvanredno
atraktivnom lokalitetu Vuedol, udaljenom est ki-
lometara od grada Vukovara. O njemu je ovdje rije.
Pored njega u nauci su naroito poznati lokaliteti Sar-
va, Zok, Ljubljansko Barje, Zecovi u zapadnoj Bosni,
Gomolava kod Hrtkovaca u Sremu.
Eneolitsko naselje u Vuedolu je smjeteno na le-
snom masivu iznad desne obale Dunava i sastoji se od
manjeg, vrlo istak nutog i utvrenog Gradca i nekoliko
oblinjih terasa, nastanjenih stanovnicima vuedolske
kulture. Sistematsko iskopavanje na Gradcu je izvre-
no 1938. godine pod vostvom R. Rudolpha Schmid-
ta. U nizu manjih kam panja vrena su istraivanja na
terasama, a u novije vrijeme se to radilo u intenzivni-
jem obliku pod vostvom Aleksandra Durmana.
Na Gradcu je sloj bio debeo od 4 do 5,50 m, a sadr-
avao je preteno naslage starevake, badenske i vue-
dolske kulture. to se tie vu edolske kulture, uz mno-
tvo nalaza upozoriemo na nekoliko zanimljivosti.
U okviru starijeg eneolitskog nivoa na Gradcu bila
je izgraena velika dvodijelna kua, tzv. Megaron I.
Ispred te graevine su pronaeni ostaci od pet talio-
niarskih pei i uz njih mnogo bakarne troske, kalupa
i dru gih predmeta potrebnih za izradu bakarnih izra-
evina.
Mnogo su sigurniji ostaci velike dvodijelne grae-
vine iz mlaeg nivoa vuedolske kulture, tzv. Megaro-
na II, koji svjedoe o zgradi 15,40 m duine i 9,60 m
irine. U veoj prostoriji je stajalo ognjite i lonarska
pe, te mnotvo keramike, raznih predmeta za sva-
kodnevnu upo trebu i nekih objekata kulta. Pokraj ove
zgrade otkrivene su vee i manje jame, posebne vrste
podruma za smjetaj hrane, grobne komore. U podru-
mima, grobovima i na okolnom prostoru sakupljena je
takoer, masa keramike robe. Kao to je sam Gradac
bio prava akropola okolnih naselja, tako je Mega ron II
vjerovatno bio sredite politike i duhovne moi okol-
nog prostora, sjedite nekog princepsa. Stojan Dimi-
trijevi, koji se u poslijeratnom periodu najvie bavio
vuedolskom kulturom, smatrao je da je Megaron II
bio zapravo i svetite, ukazujui na slijedee nalaze u
njemu: pokretne, sedlaste i druge rtvenike, prekrasnu
golubicu od peene gline i dijelove glinenih zavjet-
nih nogu. Meu jamama na okolnom prostoru je na-
roit interes pobudila jama u kojoj je naen cjelovit
kostur jelena. Ta jama je bila duboka 1,60 m, na ko-
sturu jelena je unitena samo kalota lubanje, oko ko-
stura je lealo mnotvo ulomaka vuedolske keramike.
Openito se smatra da je rije o ritualnom rtvovanju
jelena.
ta ovdje ukazuje na heliolatrijski kult?
Keramike izraevine iz Vuedola, kao i one iz
drugih nalazita vuedolske kulture, predstavljaju naj-
dekorativniji keramiki reper toar itavog eneolitskog
doba. Povrine posuda su esto vrlo gusto pok rivene
geometrijskim motivima: trouglovima, rombovima,
kvadratima, cik-cak linijama, izvedenim u istoj du-
boreznoj tehnici uz upotrebu bijele, a ponekad i cr-
vene inkrustacije. Daleko je, meutim, vanije da u
ovom ornamentnom sistemu veoma zapaeno mjesto
pripada motivu solarnog kru ga s jednostrukim, dvo-
strukim i trostrukim krunicama. Neke krugove sa
vanjske strane nadopunjuju sitni urezi, latice (sunevi
zraci), to neobino pojaava utisak solarnog simbo-
la. Stojan Dimitrijevi iznosi izvjesne rezerve prema
ovakvom tumaenju krunih motiva i jedino dozvo-
29
ljava da je divna posuda na glavi ene u dvostrukom
grobu kod Megarona II, ukraena krugovima i crve-
nom inkrustacijom, mogla da nosi na sebi solarnu
simboliku. ini nam se da je taj oprez pretjeran, pogo-
tovo kada se uzme u obzir da je u sreditu mnogih od
golemih ukrasa na vuedolskoj keramici ucrtan motiv
krsta. A taj motiv neosporno, i od praiskona, oz naava
simbol Sunevog kulta.
Obilje solarnih motiva na keramici Vuedola je
siguran znak razvijene heliolatrije u ovom, ili u ovim
naseljima. Kult sjajnog Sunca je tako ponovno iziao
na scenu u punom intenzitetu. Ne treba, naime, smet-
nuti s uma da su na keramikim izraevinama iz Vu-
edola prikazi vani jo motivi dvojne sjekire (labrys) i
osobito esto motivi raz liito komponovanih tro-
uglova. Ti motivi, u krajnjoj liniji, takoer pripadaju
sistemu solarne simbolike.
Slijedi problem rtvovanog jelena u jami pred Me-
garonom II na Gradcu. Sasvim je oito da je u pitanju
ritualni obred. Zbog ega bi, inae, uz kostur jelena
bila poloena mnoina keramike robe ako to nije ista
poputbina kao i one u grobovima sa ljudskim kosturi-
ma? Jelenu je pri rtvenom obredu snanim udarcem
razbijena lubanja i onda je uz od govarajui ceremoni-
jal pokopan u posebno pripremljenu jamu grobnicu.
U svemu naprijed iznesenom nema neke dileme,
ali je izostala potpunija saglasnost oko uloge jelena u
kultno-religioznim shvatanjima Vuedolaca.
Tumaenja se kreu od toga da je jelen simbol bo-
anstva lova (grke Artemide!), da ima htonsku ulogu,
do njegove solarne simbolike. Aleksandar Stipevi,
na osnovu antikih literarnih podataka, saopava da je
rimski car Aurelijan, poslije pobjede nad Gotima, pro-
ao kroz Rim na kolima koja su vukla etiri jelena. Na-
kon mimohoda ove jelene je rtvovao kapitolijskom
Jupitru. Pri tome je vana napomena da je Aurelijan,
kao neko Amenofs IV Ehnaton, elio da kult Sunca
uvede kao slubeni kult u cijelom Rimskom carstvu. U
tom svjetlu jasna je i spomenuta rtva jelena. Sasvim
je jasno da je ova, kao i druge ivotinje, u eneolitskom
Slika 15. Keramika kultna posuda u obliku golubice, Vuedol kod Vukovara
30
dobu izgubila davnu totemistiku poziciju, jer totemi-
zam iezava ve poetkom neolitske civilizacije. A s
obzirom na tako bogatu solarnu simboliku na vue-
dolskoj keramici uz pokopanog jelena, ne bi gotovo
trebalo biti sumnje da je i ritualno rtvovanje jelena
obavljeno u funkciji Suneva kulta. Bilo bi logino
pretpostaviti da je gospodar Gradca bio u isto vrijeme
i prvosvetenik ovako oznaenog Suneva kulta.
Niko se do sada nije pitao zbog ega je na Gradcu
izvreno samo nekoliko ukopa? Nema prave nekro-
pole, nego postoje samo djeija ko mora (koja moda
pripada badenskom sloju), grob dviju ena i prebogato
opremljen grob mukarca i ene. Sve izgleda nepove-
zano jedno s drugim, sve se na neki nain uklapa u
funkciju odreenog kulta i uloge svetilita na Gradcu.
Usput spominjemo da je na pojedinim lokacijama
Vuedola naeno jo nekoliko kostura, odnosno ivo-
tinjskih ukopa (pas, govedo, svi nje, ovce, koza). Niim
se ne moe potvrditi da su i to rtveni ukopi. Vjerovat-
no su jednostavno zakopane uginule ivotinje.
Uz sve ovo nameu se jo tri pitanja.
Prvo. Dvojna sjekira labrys i njene grafke pred-
stave se redovno tumae kao simbol nebeske munje,
odnosno simbol Suneva sjaja. Martin Hilsson, napro-
tiv, smatra da je labrys rtveno oruje i da se upotre-
bljavao u ritualnim obredima na Kreti. Teko se sloiti
sa tako jednostavnim objanjenjem, poto bi onda bilo
nemogue objasniti zato se simbol dvojne sjekire tako
esto pojavljuje na zidovima palata i njihovom namje-
taju na tom istom ostrvu. Daleko je vjerovatnije da
je labrys sim bol Suneva sjaja, a u Vuedolu, zajedno
sa solarnim ukrasima i rtvova njem jelena, zaokruuje
simboliku solarnog kulta na Gradcu, odnosno na ene-
olitskom naselju u Vuedolu.
Drugo. Jedno od najljepih umjetnikih ostvare-
nja na Gradcu je prekrasno ukraena golubica (Sl. 15).
Otvor na glavi i unutarnja upljina upuuju na funk-
ciju fae ove umjetnike tvorevine. ta ona oznaava,
kakva je njena uloga u Megaronu II? Sasvim je oevid-
no da se fgura golu bice ne bi mogla smjestiti u okvir
heliolatrijske simbolike, jer za tako neto nema valja-
nih indicija. U grkoj mitolokoj tradiciji golubovi se
obino nalaze u pratnji Afrodite, boginje ljubavi, ali i
boginje plodno sti. Znai li to da je i u vuedolskom,
uslovno nazvanom, panteonu uloga vrhovne moi bila
dodijeljena tamonjem boanstvenom paru: Sjaj-
nom Sun cu, odnosno njegovoj personifciranoj pred-
stavi, i enskom paru, nekoj ta monjoj Heri, Afrodi-
ti ili nekoj Astarti? I da li je, moda, na Gradcu uz
gospodara i prvosvetenika solarnog kulta boravila
i neka svetenica paralelnog kulta, iji je simbol bila
ova golubica? Sve je mogue u jednoj tako razvijenoj
kultno-religioznoj sredini. Glava golubice je ukraena
likom dvostruke sjekire labrysa, a glava ene u bo-
gato oprem ljenom dvojnom grobu je bila pokrivena
posudom sa izrazitim solarnim krugovima. Kao da i
ovi primjeri usmjeravaju nau misao u istom pravcu, u
pravcu pomisli da je na Vuedolu zaista u duhovnom
ivotu vladao svoje vrstan vrhovni boanski par.
I tree. Bogat duhovni ivot eneolitske populacije
na Vuedolu, dokumentovan arheolokim nalazima,
iskazuje mnoge dodirne take sa egejskim duhovnim
svijetom, od Krete na zapadu do Mikene u Grkoj i
Male Azije na istoku Sredozemlja. Kretsko-mikenski
kulturni krug npr. obi luje izraevinama i likovima u
obliku labrysa. Kada tome dodamo pred stave golubi-
ce te sedlaste rtvenike sa vuedolskog Gradca, koji
karakteriu i egejski svijet, podudarnost je vie nego
evidentna. Na tu podudarnost, uostalom, sasvim
opravdano je upozorio i sam R. Rudolph Schmidt u
svojoj poznatoj publikaciji o Vuedolu. Naa je oba-
veza da ovu podu darnost jo jednom naglasimo. Zna-
tan dio Podunavlja i Balkana se od neo litskog doba
nalazio na periferiji egejsko-mediteranskog svijeta ili
u njegovom sastavu. U vrijeme razvoja eneolitske kul-
ture na Vuedolu ta veza, odnosno ira pripadnost,
dola je do izraaja u posebnoj formi, bolje reeno
naroito u kultno-religioznoj sferi. Opet je potvre-
no da duhov ni zasadi, religiozna shvatanja, pronalaze
puteve irenja u daleke pros tore i da esto ne zavise
od puke srodnosti u ostalim segmentima kulture ili
u ekonomici. Kasnije emo upozoriti da su ponekad
podsticaji dolazi li sa ove strane pa se ne radi samo o
primanju sa juga nego i o obratnim putevima irenja
nekih duhovnih zasada.
II. 3. Bronzano doba
Naprijed je naglaeno da je vuedolska kulturna gru-
pa bila jedna od najrairenijih praistorijskih kultura u
Evropi. Izuzetno vital na, ova grupa je odigrala vanu
ulogu i pri formiranju nekih (ili mnogih) bronzanodo-
bskih kultura u Panoniji, Podunavlju, pa i dijelovima
Balkana.
Dovoljno je rei da se njen uticaj u tom pogledu
osjea u centralnoj Bos ni (Debelo brdo kod Sarajeva),
u dolini Neretve (Varvara), na Jadranskom prostoru
(dolina Cetine). Na podruju glavne koncentracije
vuedolske populacije prvenstveno u Slavoniji, Sre-
mu, pa i nekim drugim krajevima Pa nonije i srpskog
Podunavlja takva genetska uloga je jo vie izraena.
31
ini se da je toliko poznati panonski kompleks sa
inkrustriranom keramikom naslijedio od vuedolske
kulture mnoge elemente, naroito pri oblikovanju ke-
ramikih izraevina. U svim sluajevima nasljeivane
su i razliite varijante heliolatrijskog kulta. Jedna od
bronzanodopskih grupa u kojoj je ova genetska veza
vie nego evidentna je dubovako-utobrdska grupa i
ona nas na ovom mjestu prvenstveno zaokuplja.
Dubovako-utobrdska kultura je nazvana po na-
lazitu Dubovac u junom Banatu i utom brdu ne-
daleko od Golubca. Ona je najvie rairena na uskom
pojasu srpskog Podunavlja istono od ua Save, a
naroito nizvodno od ua Morave. Njene varijante
se javlja ju i na podruju Oltenije u Rumuniji. Naselja
ove grupe su obino locirana na terasama neke rijeice
ili potoka, neka su sigurno bila i utvrena. Keramika
dubovako-utobrdske grupe je vrlo raznovrsna po
oblici ma (istiu se etane urne i razne vrste zdjela) i
bogato je ornamentisana urezanim i udubljenim mo-
tivima, ispunjenim bijelom inkrustacijom. Poseb no
spominjemo igosane krugove, ispunjene takoer bi-
jelom inkrustacijom, jer je to jedna od potvrda Sun-
eva kulta u ovoj grupi. Preteno pripada srednjem
bronzanom dobu.
Daleko najimpresivniju odliku dubovako-uto-
brdske kulture predstavlja njena plastika. Ona izaziva
mnoga krupna pitanja i zato se tom plastikom bavio
niz jugoslovenskih eminentnih naunika sa podruja
praistorijske arheologije, meu ostalim Miloje Vasi,
Draga Garaanin, Milutin Garaanin, Zagorka Letica.
Prvo je na sebe skrenuo panju izuzetno dekorisan
idol iz jednog groba u Klievcu kod Poarevca. Uao je
kao karakteristian primjerak u veliki broj evropskih
publikacija, ali je, naalost, nestao u toku prvog svjet-
skog rata (Sl. 16). Valjkasta je to statueta sa zvonoliko
proirenim donjim dijelom, ploasto rairenim rame-
nima, to bi trebalo predstavljati kruno savijene ruke,
a stubasta glava i glomazne ui su njene glavne formal-
ne osobine. itava povrina tijela je bogato ukraena
gusto rafranim i bijelo inkrustriranim trouglovima,
pravougaonicima, trakama, kao i nizom cik-cak tra-
ka izvedenih tano u maniru vuedolske ornamentike
na keramici. No, ovdje su, zapravo, bitni ukrasi u vi du
krugova: oi su predstavljene sa po nekoliko koncen-
trinih krunica, na debelom vratu je smjeten veliki
krug sa trougaonim laticama zrakama, a po jedan
istovjetan motiv je izveden na ploastim proirenjima
ramena. Lanac oko vrata se, takoer, na prsima zavra-
va medaljonom u obliku koncentrinih krugova. Tre-
ba li isticati da ovako napadna uestalost solarnih sim-
bola po itavom gornjem dijelu idola identifkuje ovu
fguru kao matovito oblikovano Sunevo boanstvo.
Jedan je od najljepih primje raka u evropskoj praisto-
rijskoj plastici. Srea je da je toliko puta rep roduciran
u literaturi.
Milutin Garaanin je razradio tipologiju dubova-
ko-utobrdske plastike (a, b, c tip), ali ipak, kada se
govori o umjetnosti u ovoj grupi, redovno misao po-
lazi od dva primjerka glinenih kultnih kolica na Gra-
du u Dupljaji, mjestu izmeu Bele Crkve i Vrca. Oba
primjerka potiu iz grobova, kao, uostalom, i druge
plastine izraevine nae grupe. Jedna kolica se danas
nalaze u muzeju u Vrcu, a druga u Narodnom muze-
ju u Beogradu (Sl. 17). Primjerku iz Vrca nedostaju
neki bitni elementi sloene kompozicije i zato emo
Slika 16. Idol iz Klievca kod Poarevca
32
prikazati beogradska kultna kolica, koja je u osnovnoj
publikaciji detaljno opisao Jozo Petrovi.
Beogradski primjerak kolica iz Dupljaje ima slije-
dee osnov ne dijelove:
a) stajalite fgure je izvedeno u obliku ovalnog ko-
rita, na ijem dnu je urezan ornament uprotenog
toka (ili Suneva kruga!),
b) donji dio ovalnog stajalita je odebljao i kroz njega
je prolazila osovina na ijim krajevima su bila na-
saena dva toka sa po etiri palca,
c) prednji dio ovalnog korita produava se u dvije
masivne rude, koje su na kraju zadebljale i zavra-
vaju se glavama barskih ptica (patke ili la budovi),
d) kroz zadebljali dio rude prolazila je osovina za tre-
i, pred nji toak, postavljen izmeu ruda,
e) na ovalnom dijelu kola stajali tu fgure stoji
lijepo dekorisana fgura, a pred njom kao koi-
ja sjedi manja barska ptiica sa urezanim krili-
ma. Ovalno stajalite je poza di i sa strane ukrae-
no koncentrinim krugovima; tako su ukraeni i
tokovi na zavretku palaca. Oi ptica su takoer
oznaene koncentrinim krunicama. Sve u sve-
mu, svuda solarna simbolika.
Posebna je pria fgura koja stoji na ovako kompo-
novanim ko licima. Ona ima ptiije lice, ruke su savije-
ne i ake lee na trbuhu, ta nak struk je obiljeen sa dvi-
je linije (pojas!), dok se donji dio fgure zvonoliko iri
do samog dna. I ovaj idol je bogato ornamentisan ure-
zanim i bijelo inkrustriranim motivima. Oi su pred-
stavljene sa po dva koncen trina kruga, na prsima je
izveden trostruko koncentrian krug, ispod po jasa vise
rafrani trouglovi iji se vrhovi zavravaju dvostrukim
krugo vima, zvonolika haljina se zavrava frizom rafra-
nih trouglova, a izmeu ovog friza i pojasnih trouglova,
oko itave fgure su poredani u alternaciji vei dvoj-
ni i manji jednostruki krugovi. Inae, vrat, prsa i lea su
ukraeni mnogim motivima sa spiralnim zavrecima.
Solarna sim bolika je, dakle, bogato zastupljena i na f-
guri, odnosno na njenoj haljini.
I jo tri detalja na idolu. Ispod tipino enskog
odijela, sa zvonolikom suknjom, nalaze se naglaene
Slika 17. Kultna glinena kolica iz Dupljaje kod Vrca
33
muke genitalije. Prema tome, ra di se specijalnoj pred-
stavi mukog idola. Drugo, sa zadnje strane, od vr ha
glave do pojasa su izdubljena etiri manja udubljenja.
I tree, na prednjem toku je ostala zelena patina na
mjestu rupe za osovinu, pretpostavlja se da su osovine
bile nainjene od bronzanih ipki. S obzirom na kul-
turno-istorijsku vanost, ova kultna kolica zasluuju
ovakav, neto opirniji, opis. Vjerovatno su i vraka
kolica imala slinu kompoziciju, ali im je izgubljen i-
tav prednji dio (npr. rude i ptice). Oba ova primjerka
se mogu datirati oko polovine II milenija st. e. Od prve
objave kultnih kolica iz Dupljaje 1930. godine vodi se
sve do danas struna diskusija oko toga ta ovi objekti
predstavljaju i emu sve oni mogu sluiti. Ve je Jozo
Petrovi te godine iznio tezu da se na kolicima sa
barskim pticama vozilo boanstvo Sunca i plodnosti,
identino sa kasnijim helenskim Apolonom i Belenu-
som. ini se da je bio na pravom putu, jer se do dana-
njih dana nije promijenila ovakva osnovna teza, osim
u odreenim pojedinostima. Temeljitu razradu te teze
izvri la je Draga Garaanin, uvodei u razmatranje
moguu vezu sa Hiperborejskim mitom. Ova mitska
populacija Hiperborejaca (ili Boreaca!) je, pre ma gr-
koj mitolokoj tradiciji, ivjela sjeverno od helenskih
krajeva, u vjeno zamagljenom krajoliku. Draga Gara-
anin sa mnogo opravdanih raz loga smatra da bi Po-
dunavlje moglo biti jedna takva zemlja. Ona upozora-
va i na esto citiranu mitoloku predaju da Apolon
pola godine provodi na Delosu, a drugu polovinu u
zemlji Hiperborejaca. Pri tome se, ipak, donekle kole-
ba izmeu Apolona i trakog Dionisa, koji je takoer
imao i ulogu boanstva plodnosti. to se tie barskih
ptica, one su bile pos veene velikom broju boanstava
(Nimfa Herkina u Beotiji, Hermes, Apolon i Afrodita,
odnosno Mars i Venera, pa Izida, Astarta, Oziris). Na
kraju i ova autorica se opredjeljuje za rjeenje da fgura
na kolicima iz Dup ljaje predstavlja svakako boanstvo
plodnosti, a i same ptice su simbol plodnosti. Bio bi to
neka vrsta pretee Apolona, obuenog u ensko odije lo.
Milutin Garaanin prihvata, u sutini, prednje rje-
enje i te ite svojih razmatranja prenosi na veze du-
bovako-utobrdske kulture sa mikenskim svijetom
na jugu Balkana. On smatra da su mikenski uticaji,
ko ji se ogledaju u oblikovanju plastinih izraevina i u
itavoj keramikoj produkciji, stizali do srpskog Podu-
navlja preko Trakije. No, u isto vrijeme je dokumento-
van i obratni put uticaja. Tako npr., naglaava Mi lutin
Garaanin, plastika i keramika u grobovima iz doba
geometrijskog stila na Kerameikosu u Ateni izlazi iz
kruga materijalne kulture Grke toga vremena i usko
se vezuje za dubovako-utobrdsku grupu. U kasnijem
razvo ju, nasljednici nae grupe su igrali vanu ulogu
u ruenju samog mikenskog svijeta (egejska seoba
kasne bronze!). Tim putem ovaj autor je stigao i do
pretpostavke da je tokom bronzanog doba vjerovatno
ostvarena posebna kulturna koine izmeu istonome-
diteranskog svijeta i svijeta donjeg Podunavlja.
Plastikom dubovako-utobrdske grupe najde-
taljnije se bavila Zagorka Letica u svom vanom dje-
lu 1973. god. Ona takoer konstatuje da su elementi
kretsko-mikenske kulture stizali u Podunavlje bonim
putem preko Trakije u donje, pa u srednje Podunavlje.
No, kretsko-mikenski ele menti su prisutni i u vuedol-
skoj kulturi, a ta dva kompleksa se ne mogu hronolo-
ki uskladiti. Zato Zagorka Letica pledira za Anadoliju
kao osnov no, odnosno najstarije izvorite ovih eleme-
nata (dvojne sjekire, golubice, konsekrativni rogovi,
kukasti krst). Odatle su se ti elementi irili prema Egeji
i Balkanu, pa su tako stigli i do podruja vuedolske
grupe, do sremsko-slavonskog podruja, gdje su za-
biljeeni i najarhainiji tipovi plastike dubovako-u-
tobrdske kulture. Ova autorica je prenijela milje nja
mnogih strunjaka o znaenju ove plastike (N. Vasi,
M. Hoernes, D. Berciu, E. Comsa, L. Hajek, V. Dumi-
trescu, G. Wilke), ali se, na kraju, ipak, veina milje-
nja svodi na neko vrhovno ensko boanstvo. Poto
je fgura na kolicima iz Dupljaje neosporno mukog
pola, Zagorka Letica onda pretpostavlja da su u religiji
dubovako-utobrdske grupe najvaniju ulogu ig rala
dva boanstva: jedno ensko boanstvo plodnosti i
drugo muko pove zano sa solarnim kultom. I, to je
najvanije, plastika ove grupe je uglavnom vezana za
pogrebni ritual i vjerovanje u zagrobni ivot.
U ovom kontekstu treba spomenuti i miljenje Bo-
rivoja ovia, izneseno u Praistoriji jugoslavenskih ze-
malja IV, koji prihvata stanovite da kolica iz Dupljaje
stoje u vezi sa kultom Apolona i da se moda u jugo-
slavenskom Podunavlju nalazio i jedan od prvobitnih
centara toga kulta. Na tom mjestu on doslovno kae:
Vjerovatno je da se uloga ove grupe antropomorfne
plastike ne iscrpljuje u okviru spomenutog kulta, ve
da ima i iri, odnosno raznovrsniji znaaj, pogotovo
s obzirom na moguu idejnu vezu sa znatno starijom,
eneolitskom plastikom srodnog tipa, s jedne, te na
estu praksu da se statuete (u okviru dubovako-u-
tobrdske grupe) stavljaju kao poseban prilog u grob,
to moe imati veze sa razliitim vido vima htonskog
kulta, izmeu ostalog i sa kultom plodnosti.
Dovodei ove osnovne postavke o karakteru du-
bovako-utobrdske kulture, prvenstveno uvenih
kultnih kolica iz Dupljaje, u vezu sa na om temom o
34
heliolatrijskom kultu, neke od navedenih postavki tre-
ba ista i, a neke i dopuniti moguim novim vienjima.
1. Sam opis beogradskog primjerka kolica iz Dupljaje
jasno svjedoi da je u pitanju poseban vid heliola-
trijskog kulta. Mnotvo solarnih simbola (krugova),
kao i barske ptice, oiti su dokumenti za tak vu ocje-
nu. Na kolicima u Vrcu urezane su i etiri svastike
na tamonjoj fguri. Na keramici dubovako-uto-
brdske kulturne grupe inkrustirani kru govi se vrlo
esto ponavljaju i samo potvruju da je ova bronza-
nodobska populacija srednjeg i kasnog bronzanog
doba (preteno 1513. vijek st. e.) briljivo njego-
vala kult sjajnog i plodonosnog Sunca.
2. Sasvim je vjerovatno da keramika i plastika ove gru-
pe vu e neke osnovne stilske odlike iz tradicije vu-
edolske kulture. Tako je, ini se, naslijeen i oito
vrlo razvijen kult Sunca. Ne mogu se, narav no, za-
nemariti ni neke oigledne razlike. Antropomorfna
plastika dubovako-utobrdske grupe je neuporedi-
vo razvijenija i brojnija od one vuedolske; stavljana
je uglavnom u grobove spaljenih pokojnika.
3. Nesumnjiva je konstatacija da je dubovako-u-
tobrdska kulturna grupa, posebno u duhovnom
ivotu, njegovala neke elemente sli ne onim u mi-
kenskom svijetu na jugu Balkana. Kako su ostva-
rivani ti kontakti i da li su oni uope odravani?
Centralni Balkan, sa moravsko-vardarskom magi-
stralom, ne pokazuje dosada nikakve znakove da
su kontakti odravani ovim pravcem. Tako ostaje
najvjerovatnija pretpostavka o Anadoliji kao za-
jednikom izvoritu spomenutih kultno-religio-
znih elemenata. U tom svjetlu treba shvatiti tezu
Milutina Garaanina da je u toku bronzanog doba
ostvarena posebna kulturna koine izmeu istono-
mediteranskog svijeta i svijeta donjeg Podunavlja.
4. O ulozi enskih fgura u grobovima dubovako-
utobrdske grupe (ako su to zaista enske fgure?)
bie govora u poglavlju o pog rebnom ritualu. Ov-
dje su u pitanju kultna kolica iz Dupljaje. Izgleda
mi da nema nikakve dileme u interpretaciji ove
vrlo skladno komponovane plastine predstave.
Na kolicima se vozi boanstvo Sunca i itava kom-
pozicija je posveena originalnom heliolatrijskom
kultu. Sada se, meutim, mora staviti u fokus raz-
miljanja hiperborejski mit. Apolon je u Heladi u
es tom vijeku postao boanstvo Sunca par exellen-
ce, i ba u toj ulozi Apo lon je dospio u vezu sa
mitom o zemlji Hiperborejaca. Nastala je legenda
o daru Zeusa prilikom njegovog roenja (kola sa
zapregom labudova!) i odlazak u zemlju Hiper-
borejaca neposredno poslije roenja, i to na pok-
lonjenim kolima. Ta legenda je, onda, dopunjena
mitom kako Apolon svake godine pola vremena
provodi na Delosu, a drugu polovinu u zemlji
Hiperbo rejaca. Zbog ega Apolon, sada bog Sunca,
toliko tei da polovinu godi njeg doba provede u
dalekoj i tmurnoj zemlji na sjeveru od Egeje? Oito
je to znak daleke veze Egeje i Podunavlja u duhov-
nom ivotu, koju smo ve doveli u kontekst teze
o zajednikom izvoru mnogih duhovnih zasada iz
Anadolije. Kada Ernest Sproekhof kae da se ne
moe uope nai bolji primjer prikaza Apolonovih
kola od onih iz Dupljaje, onda slijedi samo jedan
zakljuak: u srednjem Podunavlju je znatno ranije
nego u Grkoj iz bilo u prvi plan boanstvo Sun-
ca (naalost, za sada bezimeno!), pa je tu roena
i predodba da se ovo boanstvo vozi nebeskim
svodom u kolima sa ptiijom zapregom. Kolica
iz Dupljaje to nesumnjivo potvruju. A dogaa-
lo se to u zemlji Hiperborejaca. Kult jednog tako
monog boanstva postepeno se irio prema jugu i
potpuno je inkorporiran u kult tamonjeg Apolo-
na. Mit o njegovom porijeklu proizvodi i legendu o
tenji netom roenog Apolona da se odveze u svo-
ju stvarnu postojbinu, kao i njegovu te nju da dio
godine provede u toj dalekoj postojbini. Ovakvim
slijedom mis li se pribliavamo moguem glavnom
zakljuku: kult hiperborejskog boga Sunca Apolo-
na potekao je iz Podunavlja i odatle je kasnije preu-
zet u Heladi, slino kao to je kult Dionisa Zagreja
potekao iz Trakije. Samim tim dubovako-uto-
brdska grupa dobiva mnogostruko na vanosti, jer,
ako se prihvati prednja teza, u njenom okrilju i u
okviru srodnih grupa sred njeg Podunavlja je ro-
en jedan tako vaan kult kao to je kult Apolona
Foibosa (nije, naravno, rije o drugim osobinama
helenskog Apolona i nje gova kulta u cjelini).
5. I, najzad, jo jedna mogua hipoteza. Populaci-
ja dubovako-utobrdske grupe je u pogrebnom
ritualu upranjavala gotovo redovno spaljivanje
pokojnika i pohranjivanje spaljenih ostataka u
grobne urne. Zagorka Letica se bavila i ovim pi-
tanjem pa, meu ostalim, konstatuje da se ve kod
poznog eneolita (npr. velika humka u Batajnici sa
pepeonom urnom vuedolskog tipa), ... pokojni-
ci esto spaljuju i grobovi s urnama postaju jedna
od najkarakteristinijih obiljeja kulturnih grupa
bronzanog doba u srednjem Podunavlju. Ideja o
spaljivanju mrtvih je, po njenom miljenju, mnogo
sloenija od inhumacije: spaljivanjem se pokojnik
defnitivno odvaja od ivota i svoje okoline, vatra
35
koja unitava tijelo simbo lino oslobaa duu i ona
moe nesmetano da luta daleko od prebivalita i-
vih, a svijet mrtvih je iza velike vode, jer ptice su-
geriu daleko pu tovanje.
Moemo se, bez daljeg, sloiti sa miljenjem Za-
gorke Letice da je ideja o spaljivanju pokojnika odraz
daleko suptilnije svijesti bronzanodobskih populaci-
ja srednjeg Podunavlja, meu koje spadaju i nosioci
dubovako-utobrdske kulture. A takva via intelek-
tualna razina bila je u stanju da proizvede i neke dru-
ge predodbe, ne samo daleko putovanje due preko
vode. Postavlja se, naime, pitanje da li bi se ideja o
spalji vanju pokojnika mogla dovesti u vezu sa razvi-
jenim heliolatrijskim kultom na ovom prostoru? Ako
je ve postojala ideja o tijelu i dui kao dva dijela ljud-
skog bia, odmah se namee i pitanje ta je to dua i
kako ona nastaje? Da li je ve bronzano doba vrijeme
da se uvede u blie razmatranje prastaro shvatanje na-
ravi ljudske due o kojem je govorio Branimir Gabri-
evi, odnosno da je dua dio Suneve ognjene sile i
da, kao takva, nakon smrti i dalje ivi, da je besmrtna
kao i samo Sunce? ta bi, u sutini, trebalo znaiti to
prastaro shvatanje iz kojeg je nastao grki mit o Pro-
meteju i njegovom stvaranju ljudske due iz ukradene
bice Sunevih kola? Helen ska religija i mitologija je
utoliko originalna ukoliko je na originalan nain spo-
jila u jedinstven religijski i mitoloko-kultni sistem
razlii te elemente iz starijih kultura i okolnih prostora
sa onima koji su nas tali na vlastitom tlu. Ako je kult
Dionisa preuzet iz Trakije, ako je Apo lon Foibos (bog
Sunca) mogao biti preuzet iz zemlje Hiperborejaca,
zato i prometejski mit ne bi stavili u iste koordina-
te? Moda, zaista, ne bi trebalo strogo odvajati ideju o
spaljivanju pokojnika i oslobaanju nje gove due od
tovanja Sunca kao nosioca najvie plodonosne sna-
ge i ognje ne sile. U tom sluaju bi srednje Podunavlje,
pogotovo dubovako-utobrdska kultura, bili nosioci
jednog takvog sinkretizma, koji je onda inkor poriran
u predivni mitoloki sistem starih Helena. Uostalom,
egejska seoba je pola sa ovih strana, populacija obilje-
ena kao plemenske zajednice kulture polja sa urnama
bila je ona snaga koja je sruila mikensko car stvo. Ta
populacija je nosila sa sobom i mnoga svoja duhovna
dostignua, tim putem je vrlo jednostavno mogao stii
i poseban Apolonov kult i mitoloka predstava o stva-
ranju due iz Suneva ognja.
Polazei od karaktera kultnih kolica iz Dupljaje i
ocjene os novnih svojstava dubovako-utobrdske kul-
ture dolazimo do neospornog zakljuka da je u ovoj
grupi i u srednjem Podunavlju openito bronzano
doba bilo obiljeeno veoma razvijenim heliolatrij-
skim kultom. I ne samo to. U tom kultu je formiran
lik Suneva boanstva koje se vozi nebeskim svodom
u kolima sa ptiijom zapregom. Moglo bi se moda,
postaviti pi tanje da li je kasnije dolo do helenizacije
ovog boanstva u liku Apolo na Foibosa ili su se spojila
dva istovjetna kulta u hiperborejskom mitu. ini nam
se da je danas daleko prihvatljivije prvo rjeenje i to
ba zbog vonje novoroenog Apolona u zemlju Hi-
perborejaca. Rani prelazak na incineraciju u pogreb-
nom ritualu u sred njem Podunavlju navodi na sasvim
realan zakljuak da odavde potie i prometejski mit o
stvaranju ljudske du e. Tako nam se bronzanodobske
kulture sa inkrustriranom keramikom Podu navlja, pr-
venstveno dubovako-utobrdska kultura, prikazuju
u sasvim no vom svjetlu i u odnosu na duhovni i reli-
giozni ivot antike Helade i Egeje. One ravnopravno
uestvuju u svemu onom to bi se moglo nazvati isto-
nomediteransko-podunavska koine bronzanog, pa i
kasnijeg vremena.
II. 4. eljezno doba
Stara tradicija tovanja Sunca ili heliolatrija odravala
se na irem prostoru junoslavenskih zemalja sve do
kraja praistorije, najvi e u onim krajevima u kojima
je bila ranije rasprostranjena vuedolska kultura. Toj
staroj tradiciji su doprinosile i srodne stare grupe:
ljub ljanska pa onda i cetinska kultura. Nije malo bron-
zanodopskih kultura i grupa, na ijim su naseljima ili
u grobovima naeni predmeti koji se mogu oznai-
ti kao kultni objekti, bolje reeno solarni simboli. U
tome prednjae okrugle ploice, ukraene raznovr-
snim ornamentima, privjesci u obliku dvojne sjekire,
ptice i slino, bez sumnje nakitni predmeti na odijelu.
Primjera radi spomenimo ovakve nalaze u dalmatskoj
kulturnoj grupi (Tikovac, Dabra) ili u glasinakim
grobovima (Brezje, Taline, Vrlazje). Heliolatrijska tra-
dicija je jo mnogostruko vie dola do izraaja u e-
ljeznom dobu. Iz Donje Doline na Savi potiu sjajno
ukraene falere, pa ukras u obliku ploice sa laticama,
uokvirene tankim limenim obruem, autentian svje-
dok ovog kulta. Liburnska i japodska grupa su nam
ostavile itav niz malih, limenih fgurica prekrivenih
urezanim golemim krui ima (Sl. 18), a tu su i od-
govarajui grobni prilozi iz Novog Pazara u Sandaku
i Trebenita u junoj Makedoniji.
ini se, meutim, da su najreprezentativniji pred-
stavnici Suneva kulta na junoslavenskim prostorima
u kasnijim praistorijskim pe riodima svetilite na Podu
36
kod Bugojna i grob sa kultnim kolicima sa Gla sinca.
Njihovoj prezentaciji posveujemo slijedee redove.
Pod kod Bugojna je, koliko se danas moe proci-
jeniti, jedno od najvanijih centara iliro-panonskog
plemenskog saveza Desitijata, ije su zajednice ivjele
na prostoru izmeu gornjeg toka Vrbasa, gornjeg toka
Bosne i doline Lave. Naselje je bilo locirano na vrlo
pogodnom breuljku iznad rjeica Porinice i konti-
nuirano nastanje no od 12. stoljea st. e. do rimske oku-
pacije ovih krajeva, dakle, od kas nog bronzanog doba
do kraja mlaeg eljeznog doba. Gotovo dvije dece nije
ovdje su vrena istraivanja pod strunim vostvom
Borivoja ovia i zato je ovo jedan od najdetaljnije
istraenih praistorijsklh lokaliteta u zapadnijim dije-
lovima Balkana. Pod je bio utvreno naselje, iji su
odbrambeni bedemi nekoliko puta obnavljani i poja-
avani, uz upotrebu zemlje, kamena i drvenih palisa-
da. itav jedan milenij ti bedemi su osiguravali pros-
peritet drutvene zajednice desitijatskog naroda na
ovako istaknutom mjestu. Samo naselje karakterisalo
je nekoliko vrlo upeatlji vih komunalnih i drutveno-
ekonomskih elemenata. Tako je dvjema ukrtenim di-
jagonalama, glavnim i potarasanim saobraajnicama,
naseljeni pros tor bio podijeljen na etiri podjednaka
dijela, na kojima su podizani stambeni objekti. Spored-
nim, slabije ureenim saobraajnicama osiguravalo se
komuniciranje sa glavnim dijagonalama i sa izlaznim
naseobinskim vra tima. Sve kue, izgraene uglavnom
od vrste drvene grae, bile su pra vilno poredane pa
naseobinski kompleks na Podu, sa takvim stambenim
rasterom i glavnim saobraajnicama, neosporno daje
utisak jednog pravog protourbanog naselja. Gotovo
po istom principu su bili izgraivani i mnogi kasniji
antiki gradovi. Kue su bile dvodijelne, a kasnije i tro-
dijelne, lijepo unutra ureene, sa stalnim i pokretnim
peima, mnogobrojnim dr venim i drugim namjeta-
jem. Stanovnitvo Poda se bavilo zemljoradnjom, sto-
arstvom, za natstvom i lovom. U toku eljeznog doba
je dolo do vrlo intenzivne talioniarske djelatnosti
pa su izraevine od eljeza orue i oruje sasvim
sigurno prodavane i drugim naseljima. Uz neke gra-
evine je osta lo mnogo zgure, bile su u njima prave
radionice. Neobino su interesan tni ostaci jedne gra-
evine u ijim je ruevinama otkriveno mnotvo jele-
njih rogova, poluizraevina i nedovrenih predmeta
od jelenje roine. Sam istraiva naglaava da je u toj
kui postojala posebna radionica za izradu kotanih
predmeta, eljeva, igala, nakitnih i slinih izraevina,
vjerovatno odravana u toku vie generacija. Oito da
je tokom e ljeznog doba dolo na Podu do specijali-
zacije zanimanja, dakle i do drut vene diferencijacije.
Pored toga, Pod je vremenom postao i jedna od posta-
ja za razmjenu dobara, neka vrsta trgovake stanice. O
tome na primjer svjedoe neke vrste fbula i kerami-
kih sudova ukraenih metalnim aplikacijama koje su
ovamo stigle iz istonoalpske oblasti ili roba doveze na
iz radionica u junoj Italiji, odnosno iz etrurskih pro-
izvoakih centara. Radionice na Podu su vjerovatno
isporuivale u zamjenu svoje proiz vode. Nije iskljue-
no da su se na ovom mjestu sastajali i trgovci iz raz-
liitih krajeva da prodaju i kupuju svakovrsnu robu.
Naravno, ovo je samo jedna mogua pretpostavka.
Iznijeli smo ove podatke kao neku vrstu okvira za
jednu po sebnu graevinu, svetilite hram, iz vreme-
na 7/6. vijek st. e., dakle iz vremena velikog procvata
eljeznodobnog naselja na Podu. Ta graevina se na-
lazila blizu glavne ulazne kapije u naselje, pravouga-
onog je oblika, veliine oko 6 x 5 m. Sastojala se od
dvije prostorije: velike prednje sa podnicom od gline
i manje zadnje, veliine 2 x 5 m. Ba ova zadnja pro-
storija odreuje pravu namjenu itavog objekta. Bila je
uzdignuta oko 80 cm iznad velike sobe i, prema mno-
gobrojnim ostacima glinenih oplata, pro elje i zidovi
su bili vrlo dekorativno ukraeni reljefno izvedenim
moti vima: trouglovima, cik-cak motivima i koncen-
trinim krugovima. Ovi po sljednji jasno asociraju
na solarni kult. Na sredini podnice tako dekorisanog
prostora napravljeno je okruglo ognjite od kamene
podloge i gli nenog premaza. Pozadi ognjita stajala je
Slika 18. Privjesak od bronzanog lima
sa antropomorfnim fguricama ukraene kruiima,
Kompolje kod Prozora u Lici
37
reetkasta vertikalna konstruk cija od drvenih stubaca
i horizontalnih greda, kompletno oblijepljenih gline-
nom oplatom, bogato dekorisanom geometrijskim
motivima i solarnim simbolima. Jedan broj vertikal-
nih stubaca zavravao se vrlo stilizovanim ljudskim
glavama, meu kojima su se mogla odvojiti dva tipa
Slika 19. Glinena oplata iz svetilita sa stilizovanim ljudskim glavama i solarnim diskom, Pod kod Bugojna
38
oval ne glave sa neto detaljnije oznaenim dijelovima
lica i etvrtaste gla ve sa jako naglaenim obrvama i du-
gakim nosom (Sl. 19, 1 i 2). Samo jedan stubac, sas-
vim sigurno sredinji, zavravao se lijepo dekorisanim
diskom.
Sam Borivoj ovi, dugogodinji istraiva Poda,
ovu je graevinu oznaio kao mjesno svetilite, malu
uzdignutu prostoriju kao neku vrstu svetilinog oltara,
ognjite kao rtvenik pred reetkastim postrojenjem.
esta upotreba solarnog simbola u spomenutom de-
korativnom sistemu, a naroito stubac sa diskom (Sl.
19, 3), gotovo sigurno svjedoe da je ovdje u pitanju
svetilite posveeno boanstvu Sunca. Sam istraiva
je, dodue, ostao u dilemi da li se kod ovog sakralnog
objekta radilo o kultu heroiziranih predaka osnivaa
naselja ili o jednom malom panteonu boanstava ireg
znaaja. Pri tome doslovno kae: sama injenica da
je ve u vrijeme oko 600-te godine stare ere u jednom
naselju duboko u unu tranjosti postojalo pravo zajed-
niko svetilite, govori o tome da je razvoj religioznog
sistema u starije eljezno doba dostigao znaajan nap-
redak. Na drugom mjestu ovu konstataciju dopunjava i
ocjenom: ... da je zamiljanje bogova u ljudskom obli-
ku ve bilo nalo mjesta u razvoju religije Desitijata.
Respektujui oprez istraivaa, neto smo blii jed-
noj slo bodnijoj interpretaciji. Smatramo da je opisani
objekat na Podu najvjerovatnije pripadao kultu Sunca
i da je heliolatrija, kao dio religioznog sistema praisto-
rijskih zajednica, bila veoma razvijena u ovom naselju.
Zar nas stubac sa diskom iz svetilita ne podsjea na
podatak koji dono si Maksim Tirski (retor iz II st. n.
e.) da Peonci oboavaju Sunce u obliku malog diska
privrenog na visokoj motci. Peonci, dodue, ive
mnogo junije od Desitijata, ali je analogija vie nego
oigledna. Nije daleko od pomisli da antropomorfni,
uproteni likovi na drugim stupcima reetkas tog po-
strojenja predstavljaju pratnju Suneva boanstva. Sa-
svim je mogu e da ovalne glave reprezentuju enskog,
a etvrtaste mukog pratioca bo ga Sunca. Ne znamo
im imena, ali je pretpostavka o eventualnom postoja-
nju neke vrste Panteona kod Desitijata, pa i na Podu,
sasvim mogua. Uosta lom, zato bi boanska trijada,
svojstvena mnogim politeistikim religijama, bila ne-
to tako potpuno strano ovim krajevima? I neki drugi
nalazi na Podu ulaze u krug dokumenata o religio-
znim predstavama njegovih stanov nika. Tako su u slo-
ju sa kraja bronzanog doba otkriveni ostaci nekog kul-
tnog mjesta svetilita ili oltara ograenog, po svoj
prilici na slian nain kao i ovo iz eljeznog doba. U
sredini te konstrukcije je bila iskopana jama sa veom
posudom na njenom dnu, vjerovatno za neke libaci-
je. U ruevinama nekih kua leale su konjske luba-
nje, moda predstavnici demona zatitnika kovaa.
Ovome se prikljuuju i nalazi gline nih rogova, koji
oponaaju rogove goveeta (neka vrsta konsekrativnih
ro gova!) i stavljani su vjerovatno na kune fasade, kao
to su stavljani na kue u neolitskoj Vini, ili na kret-
ske palate. Dakle, vrlo stara i vrlo rairena religiozna
pojava, po opem shvatanju vezana uz kult plodnosti.
Na Podu, ekonomskom i kulturnom centru Desi-
tijata, religiozna misao se raznoliko manifestovala. Pa
ipak, kult i oboavanje Sunca je mo ralo stajati u sre-
ditu panje. O tome sasvim jasno svjedoi svetilite
iz eljeznog doba, ali i mnogobrojni kruni ukrasi,
solarni simboli, na keramici i nekim drugim izrae-
vinama. Zato sa mnogo opravdanja moemo za kljuiti
da je naselje na Podu bilo i vaan punkt heliolatrijskog
kulta na ovom balkanskom prostoru.
Ptiija kultna kolica sa Glasinca pripadaju otprili-
ke istom vremenu kao i naprijed opisano svetilite na
Podu. Smatraju se jedinstvenom umjetnikom i sa-
kralnom pojavom ne samo na podruju istone Bosne
nego i na mnogo irem balkanskom i vanbalkanskom
prostoru.
Glasinako polje, po kojem je dobila ime vrlo ra-
irena kul turna grupa bronzanog i eljeznog doba,
lei oko 40 km istono od Saraje va. Jo 1880. godine
preko ovog polja je izgraivana cesta prema Rogati ci,
a porunik Leksa, ofcir austrougarske vojske, sa svo-
jom jedinicom raskopao je vei broj grobnih gomila
radi pribavljanja materijala za nasipanje cestovne tra-
se. U jednoj veoj humci naiao je na grob sa dosta
poputbenih priloga, meu kojima su se, uz nekoliko
nakitnih predmeta i jednog bronzanog pehara grkog
tipa, nalazila i uvena glasinaka kolica. Svi predmeti
su poslani u Be i odmah objavljeni u Saoptenjima
Bekog antro polokog drutva. Ve na osnovu ovog
saoptenja Glasinac je uao kao po jam u evropsku pra-
istorijsku nauku i njenu kulturnu batinu.
Sistematska istraivanja praistorijskih grobnih
humki i gradinskih naselja na irem podruju oko
Glasinakog polja su poela 1888. godine, poslije osni-
vanja Zemaljskog muzeja u Sarajevu i traju sa prekidi-
ma sve do dana dananjeg (ore Stratimirovi, iro
Truhelka, Franjo Fiala, Vejsil uri, Borivoj ovi,
Blagoje Govedarica i drugi). Istraeno je preko 1000
grobnih humki, ali zvui kao kuriozum injenica da
nikad vie strunjaci nisu naili na neto slino ovim
kolicima. Sama istraivanja su obuhvatila prostore od
Sokoca i Rogatice do Drine, a ostalo je jo toliko ili
neto vie neistraenih gomila humki. Znaajno je
meutim, da su istraivanja praistorijskih nekropola
39
provedena tokom dvadesetog vijeka dalje od Drine,
na podruju zapadne Srbije u Crnoj Gori i sje vernoj
Albaniji, ukazala na izrazitu srodnost sa glasinakom
kulturom, naroito onom koja pripada kasnom bron-
zanom i eljeznom dobu. Kako je ta srodnost vie nego
evidentna sa grobnim nalazima na podruju rijeke
Mati u sjevernoj Albaniji, danas se ustalio termin kul-
tura Glasinac-Mati. Sam Glasinac se naao na perife-
riji tog velikog kulturnog kompleksa. Ranije se sma-
tralo da su nosioci glasinake kulture bile plemenske
zajednice Desitijata, no sada se poslije iznoenja vrlo
argumentovanih dokaza od strane Borivoja ovia
ova kultura zasigurno pripisu je velikom plemenskom
savezu Autarijata. Naravno, to ne znai da su di jelovi
autarijatskog saveza nastanjavali itav prostor izmeu
Glasinca, Morave i rijeke Mati, ali je neosporno da su
Autarijati dali znaajan peat jednoj neobino raire-
noj kulturnoj modi na navedenim prostorima.
Izvorno podruje glasinake kulture u istonoj Bo-
sni, svojim prostranim panjacima veoma pogodno za
ivot stoarskih grupa, bilo je nastanjeno od kraja ene-
olitskog doba. Kako pokazuju najnovija istraiva nja
gradina od strane Blagoja Govedarice, prvi naseljenici
koji su tamo doli pripadali su kasnoj grani vuedolske
kulturne grupe. Stoga i ne iznenauje pojava da je na
Glasincu i u okviru glasinake kulture od poetka do
kraja bio razvijen kult Sunca, da je heliolatrija zauzi-
mala dostoj no mjesto u religioznom sistemu tamo-
njeg stanovnita. Po nalazima u is traenim grobovima
jasno se vidi da je poetkom bronzanog doba itavo
podruje bilo rijetko naseljeno. Stanovnitvo se neto
povezalo u sred njem, a jo vie u kasnom bronzanom
dobu. Kulminaciju populacionog rasta doivio je ovaj
brdoviti dio istone Bosne u eljeznom dobu, tako da
su Autarijati u petom vijeku stare ere izvrili snanu
ekspanziju prema pod ruju zapadne Morave i central-
nog Balkana. O tome neke podatke donosi i rimski
historiar Strabon.
Kultna kolica, o kojima je ovdje rije, stavljena su
u grob na Glasinakom polju u sredini ili na kraju sed-
mog stoljea st. e. (Sl. 20). S obzi rom na to da barske
ptice dominiraju ovom umjetnikom tvorevinom, ta
kolica, bez ikakve sumnje, odraavaju snano razvije-
ni solarni kult na glasinakom podruju i u tom vre-
menu. Meutim, solarni kult je posvjedoen, kako je
ve reeno, i u rani jim periodima, pa i u vremenu koje
je neposredno prethodilo grobu sa kultnim kolicima.
Pri tome se oslanjamo na okrugle ukrasne ploe iz ne-
kropola u Talinama, Brezju, Vrlazijama, Planju, koje
su bogato ornamentisane kru govima sastavljenim od
rafranih trouglova, a odlikuju se vrlo istaknu tim sre-
dinjim dijelom, ponekad ukraenim zrakastim Sun-
evim simbolom (Taline). Pripadaju vremenu izmeu
1000. i 800. god. st. e. Krajem osmog i u sedmom vije-
ku najveu mo na itavom prostoru istonobosanske
glasinake grupe imali su knezovi sa mono utvrenog
naselja kod dananjeg sela Ilijak. Otkriveni su njihovi
grobovi pod gomilama, bogato snabdjeve ni eljeznim
Slika 20. Kultna kolica iz Podromanije na Glasincu
40
orujem, bronzanim nakitom, kneevskim skiptrima,
bronzanim posudama strane provenijencije i slino.
Meu ovim grobnim prilozima istiu se tri para bron-
zanih nazuvaka za noge knemida. Jedan par tih kne-
mida je zapravo preraen od dvaju oklopa za prsa i
naknadno ukraen is kucanim ornametima. Ostala je,
ipak, gotovo nedirnuta i urezana ornamen tika sa oklo-
pa, koja se sastojala od itavog niza solarnih motiva, u
sre dini veliki krugovi, oko njih osam razliito kompo-
novanih solarnih kru gova, a rub oklopa je bio posijan
malim koncentrinim krugovima (dodue spojenih
nekim tangentama) (Sl. 21). Ilijaki ratnik se na pr-
sima obilno opskrbio solarnim simbolima, smatrajui
da se tim i dobro zatitio od udara neprijatelja. Kasnije
emo se jo jednom vratiti na ove, naknadno prera-
ene oklope. Grobovi iz eljeznog doba obiluju, dalje,
prilozima u vidu okrug lih toka, kopi, fbula, ponekad
sa dva ili etiri diska, sa laticama na rubovima diskova.
Sve je to, u stvari, solarna simbolika.
Glasinaka kultna kolica se sastoje od etiri toka,
sa po osam irokih palaca na svakom toku. Na spoj-
nici izmeu osovina nasaena je vea, a na njoj sjedi
manja ptiija fgura. Pored toga, na prednjoj i zadnjoj
osovini posaena je jo jedna glava male ptice. Neki
detalji na ovim fgurama su vie nego zanimljivi. Pre-
ma obliku glave i irokom kljunu, prikazane su sigur-
no barske ptice, neka vrsta pataka. Na vrhu gla va se,
meutim, istiu kreste i stilizovane ivotinjske ui!
Umjetnik se u tom pogledu oslobodio svakog ablona.
Na stranama velike ptice je pri kazana posebna vrsta
konjske orme, tako da se zbog ovog detalja i zbog na-
prijed izduenog vrata dobiva neosporan dojam kako
ptica vue sama kola. Gornja ptica slui kao poklopac
nad upljim tijelom velike ptice.
Ovaj jedinstveni primjerak umjetnikog djela slu-
io je si gurno ritualnim obredima Suneva kulta. u-
plje tijelo glavne ptice se moe zamisliti kao kadioni-
ca ili jednostavno kao sakralna posuda za osobito
prefnjene libacije. ini nam se da itava kompozicija
obav lja istu funkciju kao i kolica iz Dupljaje. Posvee-
na su ritualu vonje boanskog Sunca preko nebeskog
svoda.
Jo od kraja prolog vijeka postavljalo se pitanje
ko je izradio ptiiju kompoziciju na kolicima, da li do-
mai ili umjetnik sa strane? U razmatranju tog pitanja
ne smije se smetnuti s uma da na brdo vitom podru-
ju istone Bosne ne ive barske ptice i da umjetnika
inspi racija, odnosno religiozna frustriranost nije ima-
la uporite na ovom terenu. Ovo tim vie to su kultna
kolica unikatni primjerak, nema serijske proizvodnje.
Zbog toga je daleko vjerovatnije da je to djelo umjet-
nika iz sjevernijih podruja, iz Podunavlja, gdje smo
ve zabiljeili snanu tradiciju Suneva kulta, obiljee-
nu i kolicima sa vuom barskih ptica. Vrlo opsenim
istraivanjem grobnih tumula glasinake kulture u
istonoj Bosni strunjaci su otkrili materijal koji negira
bilo kak vu zatvorenost ovog prostora u ekonomskom
i duhovnom smislu. Naprotiv, meu metalnim nala-
zima je dosta brojno zastupljeno bronzano luksuzno
posue iz Grke ili june Italije, kao i druge izraevine
iz ovih i drugih krajeva. Gotovo identini prsni oklopi,
kao to su oni iz grobova ilijakih knezova, izraivani
su i noeni u sjevernoj Albaniji. Teko je rei da li su
ih izradili isti putujui majstori ili su ilijaki knezovi
nabavili svoje oklope iz junih ilirskih krajeva. U sva-
kom sluaju, na glasinakom kulturnom podruju je
cirkulirala roba iz raznih krajeva, razmjena dobara i
trgovina je bila svakodnevna pojava u ovom izrazito
stoarskom podruju. U takvom kontekstu se mora-
ju posmatrati i glasinaka kult na kolica, bilo da ih je
izradio putujui majstor iz Panonije, odnosno Podu-
navlja, bilo da su trgovinom i razmjenom nabavljena
sa sjevera, bilo konano da su dobivena na poklon
u okviru religioznih strujanja sa sjevera prema jugu.
I najzad, kakav je rang pokojnika u iji su grob
stavljena ova kolica? Bilo je to vrijeme najvee poli-
tike i ekonomske moi ili jakih knezova. Tada je naj-
vie i dolazila na glasinako podruje strana luksuzna
Slika 21. Bronzane knemide sa solarnim simbolima i
predstavama brodova, Ilijak kod Rogatice
41
roba, meu njima i naa kolica. U grobu sa kolicima
nije zate eno nikakvo oruje, pa je sasvim sigurno da
pokojnik ne pripada plemenskoj, ratnikoj aristokra-
ciji. No, bio je, ipak, uvaena linost, dok mu je kao
poputbina stavljeno u grob ovako jedinstveno umjet-
niko djelo. Ostaje jedino rjeenje da je pokojnik bio
odlinik u oblasti duhovnog i vota, u okviru onda-
njeg religioznog sistema sveenik, vra, aman ili
neko koga je tadanje stanovnitvo nazivalo nazivom iz
jezika kojim su go vorili sami Autarijati. Moemo pret-
postaviti da je ivio u nekom oblinjem naselju-gradi-
ni, na itluku, Kusaama, nekom drugom oblinjem
na selju. Da li se njegova duhovna djelatnost odnosila
na ue podruje oko Glasinakog polja ili je dopirala i
dalje, ne moe se sa sigurnou odgo voriti. S obzirom
na jedinstvenu ritualnu poputbinu, dosta je vjerovat-
no da je obavljao svoju dunost na irem prostoru. U
svakom sluaju, sluio je kultu boanskog Sunca, koji
je, sasvim mogue, bio glavna religijska preokupacija
ovdanjih autarijatskih zajednica.
43
Prilikom formiranja Jablanikog jezera i potapanja te-
rena uz obale rijeke Neretve izvreno je sistematsko ar-
heoloko istraivanje na itavom terenu od Konjica do
Ostroca. Pored neolitskog naselja u Lisii ima blizu
obale ove rijeke, na lokalitetu upine 1954. godine je
sondano ispitan jedan objekat u obliku visoke kupe,
visine oko 4 metra i promjera u bazi takoer oko 4-5
metara. Konstatovano je da je kupa nainjena od suk-
cesivno nasipane zemlje. U pojedinim slojevima usta-
novljena je ma nje ili vie intenzivna paljevina, u kojoj
su se na izvjesnim mjestima nali fragmenti keramike
pa i komadi nekih bronzanih objekata. Bilo je sasvim
jasno da je to kultni objekat koji je sluio prinoenju
rtava, libacijama i slino. Ovaj objekat nije usamljen
u Bosni i Hercegovini, a narod ih obino naziva zaspa,
jer bi pod njima trebala da bude za suta neka crkvica. U
prenesenom smislu, tradicija takvim objektima pripi-
suje, ipak, kultni karakter.
Zaspa u upinama je, na osnovu nalaza dijela
bronzane fbu le, datirana u poetak mlaeg eljeznog
doba, u IV stoljee st. e. Predmet je naen pri vrhu
zemljane kupe i zato se poetna faza formira nja ovog
objekta moe staviti i u starije vrijeme. Rekli bismo da
je to svetilite svakako sluilo stanovnicima ire okoli-
ne. U blizini zaspe leao je veliki grobni tumul. Zbog
pomanjkanja vremena nije mogao biti ispitan, jedino
je rubnom sondaom konstatovano da je tumul bio
opasan kamenim krupnim vijencem, napravljenim od
krupnijih komada kamena i oblutaka. Pored toga, u
blizini je leao i rastureni tumul, sastavljen iskljuivo
od ke ramikih fragmenata. Moda je i to dio komplek-
snijeg svetilita, zajedno sa zaspom. Dosta slina zaspa
je identifcirana u zapadnoj Bosni, u selu Reizoviima,
opine Klju, pod imenom Glavica, ali nije do sada
istraivana. Meu slina otvorena rtvenita ili svetili-
ta spadaju i pojedinana kamena postrojenja u zapad-
noj i istonoj Hercegovini koja su sigurno najizrazitiji
objekti kultnog karaktera praistorijskog stanovni tva
u tim krajevima. Otkrio ih je veinom Petar Ore,
dugogodinji sakup lja historiografskih i arheolokih
podataka u zapadnom dijelu Hercegovine. Metodom
izuzetno detaljnih obilazaka terena otkrio je ovu vrstu
svetilita, koja su dosada bila nepoznata arheolokim
strunjacima. To su na primjer:
Grad u Vrpolju kod Posuja. Na glavici brda Slo-
bodnik po dignuta je bila etvrtasta graevina, veliine
u temeljima oko 20 x 25 m, a na vrhu oko 13 x 6,5 m.
Sami ovi brojevi svjedoe da je objekat bio stepena-
sto zidan. Na jednoj strani ove graevine je ostavljena
polukruna apsida, moda za posebne kultne svrhe.
Temeljni dio objekta je bio solid nije graen u suho-
zidnoj tehnici, a visina itave graevine iznosila je oko
4 m. Meu uruenim dijelovima je meu kamenjem
naeno neto frag menata praistorijske keramike. Bilo
kakvo detaljnije istraivanje ovog stepenastog rtveni-
ta nije obavljeno.
Orlac kod Mostara je vrlo zanimljivo svetilite-r-
tvenite na jednoj od krakih kosa sjeverno od Mosta-
ra. Ova kosa se strmo sputa do zaseoka Orlac i na njoj
su odozdo prema gore poredani slijedei objekti: do-
nja gomila (veliki tumul), srednja gomila (svetilite),
gor nja gomila (gradina sa nasipima) i na samom vrhu
jedna utvrena osmatranica, odnosno mala utvrda.
Ovdje je u pitanju srednja gomila. U malom izbreku
dosta komplikovanih graevinskih zahvata formirano
je ovo svetilite. Njegove sastavne dijelove ine nevelik
plato i est pojaseva okrenutih prema jugu, odnosno
prema koritu Neretve. Na strmini kose izgradnja pla-
toa je zahtijevala prilino veliku dozu graevinske vje-
tine. itav prostor platoa je bio uvren poprenim
pot pornim zidovima, izvedenim upotrebom veih
komada neobraenog kamena. Izmeu ovih rebara
nasuta je kamena osipina, a sondana istraivanja su
pokazala da je izmeu gornjih potpornih rebara osipi-
III. OTVORENA RTVENITA I SVETILITA
44
na dosezala do dubine od 20-30 m, dok je izmeu onih
na drugoj strani dopirala do dubine od 2,50 m. Tako je
savladana strmina. Pojasevi ispod platoa su izgraeni
uglavnom od ploa i veih komada kamena, izgledaju
kao sjedita oko platoa, okrenuta napolje. Donji pojas
ima izrazito potpornu ulogu, a slijedei sa donje strane
u krugu opasuje itavo svetilite. Ostali se zavravaju
sa strane. Izgleda da je bitan kruni pojas, pa se moe
donekle govoriti o krunom svetilitu, vjerovatno iz-
graenom za poseban Sunev kult. Naro ito su zna-
ajni nalazi nekih keramikih fragmenata na gradini
iznad svetilita koji ukazuju na srednje bronzano doba
(izmeu 15001200. god. st. e.) te bi ovo izuzetno sve-
tilite pripadalo nekom predilirskom ili protoilirskom
periodu. Poto na svetilitu nisu otkriveni nikakvi po-
kretni nalazi, izgleda da su ovdje vreni samo odreeni
molitveni rituali. (Sl. 22)
Zidana gomila u Studencima kod Ljubukog. Ovaj
kultni objekat je podignut na blago uzdignutoj kosi
iznad sela Donji Studenci. Velikih je dimenzija: 4-5 m
duine i 10 m irine. Dananja visina ovog rtvenita
iznosi 1,5-2,5 m, iako je ranije morala biti neto vea,
jer je dosta materijala urueno. Sa tri strane objekat je
ozidan suhozidom od krupnog kamena, dok je etvr-
ta strana obraena sa neto manje panje. Unutarnji
dio objekta je ispunjen sitnijim kamenjem. Na jednoj
od duih st rana i na Zidanoj gomili je ostavljena po-
lukruna apsida (4 x 0,90 m). Postoji tradicija da su
do rtvenita i na njegovu platformu vodile kame ne
stepenice sa jedne od uih strana, ali je kamenje, od
kojeg je stepenite bilo izgraeno, odneseno u selo
Studence. Ni ovaj kultni objekat nije dosada sistemat-
ski istraivan.
S podruja istone Hercegovine prvenstveno upa-
da u oi Velika gomila iznad sela Trusina, na putu od
Berkovia prema Nevesinju. Svojom veliinom i po-
zicijom mogla bi vjerovatno indicirati kultni objekat.
Podnoje je sa jedne strane ozidano krupnim suhozi-
dom, a u blizini izvire jak izvor planinske vode. Obje-
kat nije sistematski istrai van. Po tradiciji u selu Trusi-
ni, u ovoj gomili je zatrpana crkva.
Kod navedenih kamenih postrojenja-rtvenita u
Hercegovini vrijedno je izdvojiti nekoliko karakteristika:
a) graena su od lomljenog, neobraenog kamena, s
tim to je kod nekih bazni dio ili itav vanjski plat
slagan od krupnih komada pa ponekad izgleda kao
megalitska gradnja; unutranjost je popunjavana
sitnijim kamenom;
b) gornji plato je poravnat, vjerovatno je u prvobit-
nom stanju bio i poploan kamenim ploama;
c) na dva rtvenita je ugraena apsida koja je mogla
slu iti u posebne kultne svrhe;
d) svakako je najinteresantnija pojava stepenaste
gradnje objekata na Gradu kod Vrpolja i na Orlacu
kod Mostara. Ve je Petar Ore u vezi sa ovakvom
gradnjom rtvenita u Hercegovini napomenuo da
je stepenasta gradnja spomenika poznata na svim
kontinentima. Naravno, mislio je na velike hramo-
ve i rtvenike u Mesopotamiji, Meksiku, Prednjoj
Aziji, pa i na piramide u Egiptu. U Hercegovini
potpuno nedostaje monumentalnost spomenutih
graevina, ali je, u sutini, upotrebljen isti princip,
rekli bismo u nekoj barbariziranoj verziji. Svrha
je ista: odavanje poasti odreenim boanstvima
na razne naine rtvama, libacijama, molitvama
ili na neki drugi nain. Po tim osobinama i rtve-
nita u Hercegovini su samo dio jednog prastarog,
daleko rairenog religioznog inodejstvovanja
vje rovatno heliolatrijskog.
Na itavom podruju junoslavenskih zemalja
najpoznatiji i najuoljiviji arheoloki objekti su prai-
storijske gradine: utvrena naselja ili samo utvrde, po-
dignute na pogodnim breuljcima, opasane preteno
kame nim nasipom ili debelim suhozidom, odnosno
kombinacijom ova dva vida utvrivanja. Svaka vea
regija broji na desetine, pa i stotine ovakvih lokaliteta.
Ti objekti su sluili rodovima i bratstvima pojedinih
plemenskih zajednica, kako za sigurnost stanovanja,
tako i za zbjegove u sluaju meuplemenskih sukoba.
Gradine su odigrale odreenu ulogu i u odbrani ze-
mlje od stranih zavojevaa, Rimljana, na primjer.
U ovom momentu gradine u cjelini, njihov obim,
raspored, ve liina i drugo nisu u sreditu nae panje.
Od interesa je, zapravo, sa mo jedan detalj. Na velikom
broju gradina istie se jedno kupasto uzvienje, u arhe-
olokoj terminologiji obino nazvano limitni tumulus.
Ponekad je u tu svrhu koritena prirodna kupa dopu-
njena nasutom zemljom i kamenom, a u drugim slu-
ajevima je nainjena umjetno od sitnijeg i krupnijeg
kamena ili od same zemlje. Naziva se limitni tumul
zbog toga to se ovaj istaknuti uvik obino nalazi na
rubu nasipa ili je ukomponovan u sam odbrambeni si-
stem. Ranije je apsolutno preovladavalo miljenje da
su limitni tumuli sluili u odbrambene svrhe, da su bili
neka vrsta osmatranica, osiguravali prolaz kroz nasip
i tome slino. U novije vrijeme ovakvo miljenje je do-
vedeno u pitanje, jer na znatnom broju utvrenih gra-
dina limitni tumuli lee na mjestu na kojem ne mogu
imati nikakvu odbrambenu ulogu nad nepristupa-
nom provalijom, u nasipu odakle je, i inae, odlian
45
vidik na okolinu, u sredini gradine. Vjerovatno je ta-
kva kamena kupa kod prolaza u nasipu ponekad igrala
ulogu kasnijih kula uz glavna vrata, ponegdje je mo-
gla biti i posmatranica, ali je uopavanje takve uloge
danas neprihvatljivo. Na mnogim limitnim tumulima
je jo uvijek zateena manja ili vea koliina kerami-
kih fragmenata, u nekim su otkriveni ljudski grobovi
(dodue, redovno bez priloga, hronoloki neopredije-
ljeni). Zato postaje sve izvjesnije da su limitni tumuli
imali u pretenom broju sluajeva ulogu rtvenita do-
maim boanstvima, slino kao i zaspe, a katkad je to
mogla biti i nadgrobna gomila.
Tipian primjer za ovo drugaije tumaenje je
Mandina gradina kod Mandinog sela u Duvanjskom
polju. Lei na manjem uzvienju u samom polju, okru-
ena sa svih strana ravnom povrinom. Oekiva lo bi
se da je ona, ba zbog takvog poloaja, bila veoma jako
utvrena, no Mandina gradina nije uope bila utvre-
na. Na sjevernoj strani se is pod stjenovitog ruba spu-
tala strma padina, na junoj strani se uzvienje blago
sjedinjavalo sa ravnom okolinom i jedino je na isto-
noj strani gra dine bio podignut veliki tumul. Prenik u
bazi mu je iznosio oko 30 m, a visina dopirala u sredini
do 5 m. Sondanim ispitivanjem je ustanovljeno da je
ovaj objekat podignut na prirodnoj kupi visine oko 2,5
m i da je sukcesivno nasipavan do navedene visine. Pri
tome evo nekoliko detalja. Na samom dnu je bio na-
sut sloj sitnog kamena, u kojem je naroito zapaeno
mnogo izgoretine i veeg kamenja opaljenog vatrom.
Taj sloj je pokri ven zemljom i pijeskom, a onda slije-
di vie slojeva sa brojnim fragmenti ma veih glinenih
posuda. Negdje oko 0,70 m ispod povrine otkriveno
je u sondi neko ognjino postrojenje nainjeno od
peene zemlje, s brojnim fragmentima velikih posu-
da. Ovi detalji, ne ba primjereni za ovu vrstu teksta,
navedeni su samo zbog toga to sasvim evidentno po-
kazuju da je tzv. limitni tumul na Mandinoj gradini
postepeno podizan, pri emu su vrlo in dikativne broj-
ne izgoretine i fragmenti glinenih posuda. Vie je nego
oi to da su na ovom tumulu prinoene rtve na vatri i
brojne libacije. Tome je sluilo i spomenuto ognjino
postrojenje, odnosno pravo rtvenite. Kultni karakter
Mandine gradine potvruje i pravo mnotvo kerami-
kih fragmenata na strmoj sjevernoj strani, koja je is-
kljuivala bilo kakvu mogu nost stanovanja. Oito je
da su glinene posude razbijane na kamenitoj li tici i po-
bacane niz strminu, bile su to vjerovatno libacije. Pre-
ma tipo lokim analizama, Mandina gradina, odnosno
rtvenite na Mandinoj gradini, moglo je biti u funkci-
ji negdje od poetka I vijeka st. e. do rimske oku pacije
ovih krajeva. Nema sumnje da je u tom vremenu na-
stao vrst i jedin stven odbrambeni sistem na poljima
jugozapadne Bosne i da je brdo Lib ne daleko od Man-
dine gradine bio, ustvari, predrimski Delminium, koji
je sve gradine na ovim poljima povezivao u jedinstven
odbrambeni sistem. rtve nite na Mandinoj gradini je
Slika 22. Grafka rekonstrukcija praistorijskog svetilita, Orlac kod Mostara
46
moralo biti i svetilite stanovnika Delminija na Libu,
jer tu nema nikakvog tumula, a vjerovatno i svih okol-
nih gradinskih i podgradinskih naselja.
Rimljani su izvrili snaan napad na Delmate u
Glamokom, Li vanjskom i Duvanjskom polju 156.
god. st. e. Vojne jedinice pod vostvom konzula G. M.
Figula su te godine u prvom pohodu pretrpile potpu-
ni poraz, vjerovatno zbog toga to su ile preko samih
polja i bile izloene unakrsnim napadima sa okolnih
gradina. Meutim, ve u drugom pohodu te godine
Fibulove jedinice su prodrle do Delminija, dakle, do
Liba, ali ga nisu konano osvojile. Slijedee, 155. godi-
ne rimska vojska pod vostvom konzula P. C. Scipiona
je zauzela Delminij i defnitivno spalila velika podgra-
dinska naselja ispod te gradine.
Pretpostavlja se da su sada rimske jedinice ile
preko visoravni iznad rubova Duvanjskog polja i re-
dom zauzimale tamo nje gradine. Gotovo je sigurno
da je rtvenite-svetilite na Mandinoj gradini zavrilo
svoju dugogodinju ulogu ba u tim pohodima. Slinu
funkciju je vjerovatno imala i Gradina kod sela Crve-
nice, na junom rubu Duvanjskog polja. Radi se o vrlo
istak nutom breuljku koji dominira nad dolinom rije-
ice Studene i nad prodolinom izmeu Rakitnog i Du-
vanjskog polja. Gradina nije utvrena nikakvim nasi-
pom, samo se na istonoj strani, iznad strme padine,
die veliki tumul izgraen od krupnijeg kamena. Na
povrini tumula i oko njega prisutna je vea koliina
keramikih fragmenata i spaljenih ivotinjskih kosti-
ju, to nedvosmisleno svjedoi o kultnoj funkciji ovog
objekta. Ispod gradine i na suprotnoj strani doline Stu-
dene konstatovana su praistorijska naselja na ravnoj
povrini. Okolni teren je, dakle, bio dobro naseljen,
ivot ovih stanovnika je titio sam Delminij i oni su
na gradini kod Crvenice imali svoje rtvenite-svetili-
te. U oblasti jugozapadne Bosne treba jo spomenuti
Renia gradinu na junom rubu Bukog blata. Ova
gradina je leala tek oko 35 m iznad povrine Blata i
bila je utvrena duim kamenim nasipom i dr venim
palisadama na nekim stranama. U sredini donje, ire
terase izdizala se prilino velika kamena gromada, dok
je u polukrugu oko nje bio postav ljen red krupnog ka-
menja, oito namjerno, ljudskom rukom poredanog.
Na sjevernoj strani gradine, u skoro okomitoj ivoj sti-
jeni, istie se dosta du bok i irok pripeak. Na osnovu
takvih zapaanja odmah je zabiljeeno da se na Renia
gradini vjerovatno mora raunati sa dva kultna mje-
sta: kamenim postrojenjem na terasi i polupeinskim
ugoajem ispod gradine. Takva kombinacija bi se mo-
gla protumaiti na razliite naine, nama izgleda dos ta
vjerovatno da je kameno postrojenje bilo posveeno
solarnom kultu, a peina kultu nekog drugog boan-
stva (moda Silvanu!).
Veoma je indikativna u ovom pogledu Gradina na
Oaniima kod Stoca, bivi centar ilirskog plemena
Daorsa na donjoj Neretvi, poznat, inae, danas kao Da-
orson. Smjetena na kamenoj kosi iznad Vidovog polja
i doline Radimlje, gradina upada u oi svojim monim
megalitskim zidinama, kao i razuenou graevina
unutar i izvan tih odbrambenih zidina. Na unutarnjoj
strani Daorsona, povrine oko 7000 km
2
, na lazila se
lijepo ozidana cisterna i pored nje centralni objekt, tzv.
Ve lika gomila. Baza Velike gomile mjeri oko 40 m u
preniku, dok je prvo bitnu visinu danas teko odrediti
(svakako barem 5 m). Zanimljiva je istorija istraiva-
nja ovog objekta. Prilikom obilaska Oania Vaclav
Radimsky je 1890. god. na gornjoj povrini gomile
naiao na suhozidne temelje neke krune zgrade, pro-
mjera oko 11 m i debljine zida oko 2 m. Samo godinu
dana kasnije ing. Komadina je na tom mjestu zatekao
hrpu kamenja pomijeanog sa fragmentima keramike
i navodno razlupanog crijepa.
Prvi istraivai su Veliku gomilu, valjda zbog te
graevine na gornjem platou, nazvali tolosom (tolos
je u Grkoj okrugla graevina u kojoj su prinoene r-
tve, neka vrsta hramovne graevine). U okviru dugo-
godinjih istraivanja gradine na Oaniima Zdravko
Mari je izvrio i prvo sistematsko, ali ipak djelimino
iskopavanje Velike gomile. U samom temelju je nae-
no dosta arheolokog materijala, vei broj frag menata
rukom raene domae keramike, preko stotinu bron-
zanih dugmadi, eljezno koplje i slino. Cijela gomila
je nainjena od veeg neobraenog kamenja pomije-
anog sa sitnijim komadima kamena. Sa istone strane
gomilu je uvrivao dobro slagan suhozid. Zdravko
Mari je na gornjoj povrini zatekao neto fragmena-
ta amfora i crijepa, ono vee kamenje od gornje gra-
evine je potpuno nestalo. Na strmini ispod Velike
gomile bio je dobro sauvan nevelik, polukruni pla-
to, postavljen ispred male peine, u okomitoj stijeni.
Podnica platoa je bila prekrivena veim fragmentima
amfora povezanih malterom, a na njoj su sauvani i
donji dijelovi od dva zida. U sredi ni podnice je ostalo
etvrtasto udubljenje. Kako je pronaao i komad neke
velike statue, Zdravko Mari smatra da je u spomenu-
tom udubljenju stajala statua nekog boanstva i da je
na platou bio podignut mali hram koji je bio u funkciji
15050. god. st. e.
Velika gomila na Oaniima je neosporno najim-
pozantniji primjerak tzv. limitnih tumula. Ona je na
ovom mjestu stajala najmanje od 5. vijeka st. e. Poste-
peno je doraivana i kada su Daorsi potpuno potpali
47
pod uticaj helenistike kulture, na zaravnjenom pla-
tou su, po uzo ru na june susjede, izgradili i graevi-
nu tipa tolosa (teta to su istraivai blaga unitili
objekat, a kasnije je pobacan i graevinski materijal).
Po svemu izgleda da je na gradini na Oaniima, kao
i na drugim gradinama, od davnina stajao ovakav ili
onakav tumul, jer neki nalazi keramike pripadaju ak
bronzanom dobu. Mogla je to biti obina, manja gra-
dina, da bi negdje u etvrtom vijeku poela do bivati
megalitske zidine i pretvarati se u mono sredite ple-
menske zajednice Daorsa. Istovremeno je nastajao i
kasniji oblik Velike go mile. Kao i u Reniima, peina
na padini je morala biti svetilite nekog drugog boan-
stva. U helenistikom vremenu je plato pred peinom
posebno ureen, podignuta je takoer mala graevina
i u njenom sreditu postavljen kip boanstva.
Sasvim je mogua pretpostavka da je Velika gomi-
la imala funkciju rtvenita boanskom Suncu, a da
je peinsko svetilite bilo posveeno nekom drugom
boanstvu. S obzirom na kasnija saznanja, mogao bi to
opet biti Silvan, napopularnije ilirsko boanstvo.
Ako bi se prihvatila ovakva pretpostavka, tada i ve-
ina limitnih tumula odgovara istoj ulozi: bila su to,
po svoj prilici, rtvenita boanskom Suncu (izraz he-
liolatrije!) ili kombinovana rt venita Suncu, Silvanu,
Tani i slino. Kameni spomenici iz rimskog vreme-
na daju na prostoru sjeverozapadne Bosne prednost
Silvanu, Dija ni i nimfama. No, postaje pitanje ta je u
predrimsko doba Silvan pred stavljao kod Ilira. Da li
samo umsko i poljsko boanstvo? U svakom sluaju
ostaje dilema da li se limitni tumuli mogu kao rtveni-
te pri pisati samo jednom boanstvu. Prije e biti da su
oni bili kombinova na rtvenita, ukljuujui svakako i
sve ono to je povezano sa heliolatrijskim kultom.
Kao to se vidi, postoji vie vrsta otvorenih rtveni-
ta ili svetilita: zemljane zaspe, kamenita stepenasta
ili drugaije graena rtvenita i svetilita, pa limit-
ni tumuli. Ovi posljednji su daleko najraireniji na tlu
junoslavenskih zemalja. Na osnovu izvjesnih pokaza-
telja moe se rei da su takvi kultni objekti, ove ili one
vrste, bili po dizani i koriteni kroz itavo bronzano i
eljezno doba, dakle, u perio du drugog i prvog mileni-
ja st. e. sve do rimske okupacije. Izraziti su na ilirskim
teritorijama. Veina je mogla sluiti kultu svemonog
Sunca, moda i Silvanu, zatitniku polja i stoke, a mo-
da i nekim drugim boan stvima.
49
Jednu od najveih misterija u prirodi predstavljao je
za ov jeka odvajkada, prvenstveno za onoga u ranijim
praistorijskim periodima, fenomen raanja i fenomen
obnavljanja prirode. Nailazak zelenila, mladog rasti-
nja, cvijea on nije mogao zamisliti bez uea nekih
natprirodnih sila. Isti je sluaj i sa porodom ivotinj-
ske mladunadi pa i raanjem djece kod njegovih sa-
plemenika.
Nosilac ljudske reprodukcije je ena. Od nje za-
visi priliv novih generacija ovjeijih jedinki, bolje
reeno, reprodukcije onoga to je daleko najvrijedni-
je za ljudski rod. Ona stvara ivot i odrava njegovo
vjeno trajanje (Branko Gavela). Zbog toga je sasvim
blisko pa meti da je praistorijski ovjek personifcirao
zamiljeno natprirodno bi e u enskom obliku. Tako
je, ustvari, i nastao prvobitni, pa onda dugo trajni kult
Velike Majke, Majke Roditeljice, kasnije nazvane Ge
Mater Magna Mater.
Ovakva personifkacija poela je jo u paleolitskom
dobu. Jer, dosada je na podruju starog svijeta, prete-
no na tlu Evrope, pronaeno preko ezdeset enskih
fgura, izraenih od ivotinjske kosti, kamena ili gli-
ne, a pripadaju vremenu 30.00010.000 godina st. e.
Najuvenije su fgure Venera iz Willendorf-a u Donjoj
Austriji, fgure iz Laussel-a u Dordonji, Lespigue-a u
Gornjoj Garoni i ona iz Donjih Vjestonica u Morav-
skoj. Nema gotovo nikakve sumnje da se u tim pla-
stinim izraevinama susreemo sa najstarijim pred-
stavama Velike Majke Roditeljice. Kod najveeg broja
ovih fgura nisu uope prikazani detalji lica, to jas no
svjedoi da paleolitski umjetnici nisu ove svoje tvore-
vine poistovjeivali sa realnim enskim likovima. To
su neidentifcirane, daleke sile sa enskim osobinama.
Davali su im samo neke karakteristike koje simbolizu-
ju plodnost. I to nije sluajno. Tadanji umjetnik je bio
sposoban do doara realno lice. O tome npr. svjedoi
jedna enska glava iz Brassempouy-a u Francuskoj, na
kojoj su ne samo modelirani detalji lica nego i sam an-
tropoloki tip. To bi bilo isto umjetniko djelo, a sve
ostale su namijenjene prastarom kultu Velike majke.
Viekratno je postavljeno pitanje kako moe na
jednom tipi no lovakom stadiju razvitka ovjean-
stva, u kojem je sve okrenuto pre ma ivotinjskom
svijetu, fungirati neko ensko boanstvo u ovjeijem
li ku? Povezanost paleolitskog ovjeka sa lovnim ivo-
tinjama, pa i u odgova rajuim kultnim obredima, rje-
ito posvjedouju peinski crtei u raznim krajevima
starog svijeta. Tamo ivotinjski likovi igraju primarnu
ulogu. No u isto vrijeme enske fgure iz paleolitskih
nalazita uvruju saz nanje da je tadanji ovjek pot-
puno sagledao ulogu ene-roditeljice u drutvu i da je
u spomenutim plastinim fgurama personifcirano
boanstvo ili via sila koja titi samo raanje. Uosta-
lom, ena je tada zauzimala i dominantnu ulogu u ma-
lim drutvenim zajednicama. Poslije zastoja u mezolit-
skom dobu (10.0006.000 god. st. e.) kult Velike Majke
se obnavlja punom snagom u neolitskom dobu, pogla-
vito u vremenu 6.0004.000 god. st. e. Posljedica je to
prelaska na ratarsko-stoarsku ekonomiju, do koje su
ljudi doli dugotrajnim iskustvom: sakup ljanjem i si-
janjem sjemenja i pripitomljavanjem ivotinja. Saku-
pljanjem sjemenja bavile su se ene, one su u ovom
periodu uspostavile i matrijar hat u punom smislu tog
pojma. Zauzele su ono mjesto koje im po prirodi stvari
i pripada.
Strunjaci su uglavnom saglasni da je bilo vie
sredita u kojima se nezavisno pojavila zemljorad-
nja. Meu njima se istiu: Srednji Istok, naroito neki
obronci u Jordanu (penica, koza, pas), jugois tona
Azija (batata sa jestivim korijenjem i ria) i srednja
Amerika (kukuruz). Jedna od izuzetno pogodnih zona
za ratarsku ekonomiju je, bez sumnje, Podunavlje, ali
se ono obino ne ubraja meu primarne centre za na-
stanak agrikulturne djelatnosti. Daje joj se sekundarna
IV. MAGNA MATER KULT VELIKE MAJKE
50
uloga; ova zo na je, navodno, samo preuzimala tu dje-
latnost sa Srednjeg i Bliskog Isto ka. Koliko je to oprav-
dano, jo uvijek je dosta teko rei, iako neki na lazi na
Lepenskom Viru navode na misao da je i Podunavlje
moralo odigra ti znaajnu, pa i primarnu, ulogu u i-
tavom tom procesu. Nalazi na ovom izuzetnom prai-
storijskom lokalitetu ne govore nikako u prilog tezi o
seljenju novih grupa, nosilaca agrikulturne ekonomije
sa Istoka prema Po dunavlju i srednjoj Evropi. Ne idu,
dakle, u prilog tezi o smjeni cjelo kupnog stanovnitva.
U Lepenskom Viru je posvjedoen kontinuitet stare i
nove populacije. I takva situacija bi upravo odgovarala
miljenju vrsnog austrijskog arheologa Richarda Pitti-
onia, koji smatra da korjenite promjene u neolitskom
dobu ne znae nikako i promjenu stanovnitva, nego
je do toga dolo u vezi sa potrebama ljudi, odnosno sa
njihovim aktivnim i trajnim Facere raditi, prona-
laziti.
Samo zemljite ili zemlja u neolitu postaje stvarni
izvor i vota i kao takva sve vie zaokuplja matu onda-
njeg stanovnitva. Uz nju se vezuju pojmovi plodnosti
i raanja pa je u likovnoj interpretaciji dobila lik ene.
Zemlja predstavlja opi ivot, kao to to ena znai za
ovjeka-pojedinca (Branko Gavela). Eho takvih shva-
tanja se lijepo od raava u kasnijoj grkoj mitologiji, u
kojoj je Velika Majka dobila i ime Meter Ge (Majka
Zemlja), a rimski pisac Tit Livije doslovno kae da je
zemlja communis mater omnium mortalium (zajed-
nika majka svih smrtnika). Inae, kult Velike Majke i
odgovarajue alternacije su, takoreku, opa pojava u
svijetu od Perua i Meksika do indoevropskih naroda.
U postneolitskom dobu, sa pojavom i dominaci-
jom grupa koje su njegovale nomadsko stoarstvo, po-
stepeno se gasi i kult Velike Majke u mnogim evrop-
skim oblastima, da bi ustupio mjesto novim oblicima
religioznih shvatanja. Pa ipak, taj kult je preivio na-
vedene promjene i dobio svoje mjesto u likovima i
imenima boginje Itar, Astarta, Lelvani, Rea-Kibele,
Ge, Demetra, Proserpina i slino. Sve te boginje su
zauzimale po asno mjesto u panteonu Prednjeg i Bli-
skog Istoka, helenskog i rimskog svijeta. Rezultat je to
svakako duge religiozne tradicije, ali je nespor no da je
samo u neolitskom dobu kult Velike Majke Roditeljice
igrao zaista primarnu ulogu u duhovnom ivotu tada-
njih mirnih ratara i stoara.
Kada je rije o neolitskom dobu u junoslavenskim
zemljama, dugogodinjim istraivanjima odgovaraju-
ih lokaliteta se pokazalo da na ovom podruju postoji
nekoliko neolitskih kulturnih zona: zapadnobalkan-
ska, centralnobalkanska, sjeverna ili panonska i prela-
zna zona. Poto su glinene fgure najvaniji pokazatelj
rasprostranjenosti i intenziteta kulta Velike Majke,
treba odmah rei da je taj kult bio najmasovniji u cen-
tralnoj balkanskoj zoni, naroito u moravsko-vardar-
skoj oblasti i srednjem Podunavlju, u prelaznoj zoni
je neto slabije zastupljen, dok kra ki predjeli Balkana
daleko zaostaju u tom pogledu. U ovoj posljednjoj zo-
ni zemljoradnika djelatnost, zbog posebnih geograf-
skih uslova, nije mog la da se razvije u punom smislu
i zato je razumljiv nedostatak fgura koje reprezentuju
kult Velike Majke. Evidentna je, dakle, meuzavisnost
agrarne proizvodnje kult Meter Ge. S druge strane,
mnogobrojne neolitske glinene fgure su naene u po-
jedinim dijelovima Grke i Egejskih ostrva (naroito u
Tesaliji i sjevernoj Grkoj), pa na teritoriju Rumunije i
Bu garske, u Anadoliji. Na taj nain se dobiva jedna ve-
lika zona obiljeena u neolitu obiljem enskih fgura,
koja se protee od prednjeg i Bliskog Istoka do cen-
tralne Bosne na Balkanu. Zanimljivo je da se sjevero-
zapadni dijelovi Panonije i srednja Evropa razlikuju od
te velike zone i da im nedostaju brojniji nalazi glinene
plastike u neolitskom dobu. Moda je to samo znak ni-
eg stepena duhovnog razvoja, iako se to ne bi moglo
rei za sferu materijalne kulture.
Dominira miljenje strunjaka da osnovni poka-
zatelj o kultu Velike Majke u neolitskom dobu pred-
stavljaju glinene fgure sa enskim osobinama. To se
posebno odnosi na vinansku neolitsku grupu, koja je
i roko rasprostranjena na balkanskom i nekim bliim
susjednim podrujima i koja zaista obiluje plastinim
izraevinama od gline. Ima u tom pogledu i nekih
rezervi. Tako je Miloje Vasi, dugogodinji istraiva
eponimne Vine, vidio na fgurama naenim u ovom
naselju predstave odreenih vr sta odbrambenog oru-
ja, kao to su oklop, ljem, dokoljenice. S obzirom na
takva zapaanja on doslovno i kae: Utvrdivi posto-
janje predstava ljema i oklopa na vinanskim terako-
tama, mi riskujemo da ogromnu veinu tih terakota,
ako ne sve, smatramo za muke fgure, poto se na
njima veinom nalaze predstave ljema i oklopa. Ovo
ekstremno stanovite, ina e izuzetno zaslunog istra-
ivaa Vine, ostalo je potpuno usamljeno, a vezano
je za opredjeljenje Miloja Vasia da je Vina jonska
kolonija iz VII vijeka st. e. Odreene rezerve iskazao
je i Dragoslav Srejovi. On upo zorava da su neolitske
fgurine u Srbiji i Makedoniji uglavnom nalaene u
izrazito neritualnom kontekstu, zajedno sa objektima
profane namjene. Poto te fgurine pokazuju izraziti
impersonalizam, one bi se mogle pove zati samo sa po-
pularnom religioznou i primitivnim ritualima. No
ipak, i Dragoslav Srejovi ne negira u potpunosti kult
Velike Majke, jer, kae da se u mlaem neolitu prvi
51
put poinje jasnije da utvruje jedna opta ideja po-
jam i slika Velike Majke Bogova ali je ona ovdje jo u
pro cesu svog formiranja i ne egzistira kao defnitivna
forma. Milutin Garaanin stoji na stanovitu da ove
terakote moraju imati dublje korijene u vjerovanji-
ma i duhovnom ivotu neolitskog ovjeka, ali one su
mogle sluiti i u nizu raznih obreda vezanih svakako
prvenstveno za plodnost i potrebe odravanja ivo-
ta. Takvom opredjeljenju doprinose esto odbae ne
i oteene fgurine, koje su ispunile svoju funkciju u
obredima. Da navedemo i neke ocjene Drage Garaa-
nin. Za nju osnovnu odliku kulta u neolitskom dobu
na tlu Srbije i velikog dijela Balkana odraavaju idoli,
mahom terakote, koje uglavnom predstavljaju enske
fgure. One simboliziraju Majku-Zemlju, Majku Pre-
daka, odranje plodnosti i po pravilu su stilizovane.
Namjena im je mogla biti mnogostruka, na primjer
prikazivanje lika ovjeka-adoranta u obavljanju vjer-
skog obreda.
Iako se neke od navedenih rezervi baziraju na po-
jedinanim karakteristikama vinanskih terakota, ipak
je najblie pravom rjeenju ona teza koja ove fgurine
dovodi u neposrednu vezu sa kultom Velike Maj ke, uz
jednu napomenu. Mnoge terakote sa susjednih pod-
ruja iz Grke i Rumunije na primjer su daleko vie
obiljeene enskim osobinama. Na njima je veoma na-
glaena steatopigija i steatomerija (isticanje grudi i po-
zadinskih dijelova), dok je to na vinanskim fgurinama
istaknuto na donekle diskretan nain. Pa i oblikovanje
glave i lica na vinanskim terakotama je karakteristino
uglavnom za ovu neolitsku kulturu. Zbog toga i izgleda
da je duhovni ivot, kult i religija pripadnika vinanske
kul ture bio najraznovrsniji i da su magijski obredi kod
njih bili, zaista, obilno zastupljeni.
U okviru ovog i ovakvog teksta nije mogue, a ni
oportuno, iznoenje podataka o svim nalazima ili de-
taljima koji se odnose na fenomen neolitskih terako-
ta. Izdvojiemo najprikladnije nalaze za prikazivanje
odreenih manifestacija ove vrste kulta i religije neo-
litskog ovjeka na tlu junoslavenskih zemalja.
IV. 1. O centralnom Balkanu
U tu regiju spadaju Srbija, Makedonija, Kosovo i Me-
tohija, sa moravsko-vardarskim slivom kao glavnom
okosnicom regiona. U neolitskom dobu ovoj regiji se,
barem kada je rije o neolitskim statuetama, prislanja-
ju i dijelovi jugoistonog Podunavlja, odnosno jugo-
istone Panonije. Izrada statueta u ozbiljnijoj formi
poinje u srednjem neolitskom dobu.
Struna literatura se najvie zadrava na stareva-
koj kulturi, nazvanoj tako po eponimnom nalazitu
Starevo na Dunavu kod Paneva. Ta kulturna gru-
pa pripada neolitskom dobu i rairena je preteno u
Vojvodini, Srbiji i Makedoniji. Njenu detaljnu obradu
izvrila je Draga Aranelovi-Garaanin. U plasti-
noj umjetnosti su posebno karakteristine takozvane
stubaste fgure, sa urezanim linijama oiju i usta, bez
nekih drugih prikaza ljudskog tijela, izuzev pone-
kad blago naglaenih grudi. Nema nikakve sumnje
da se ovdje radi o izrazitoj tenji ka apstrakciji i upro-
tavanju. Pored Stareva moda bi trebalo spomenuti
odgovarajue nalaze u Pavlovcu, Grivcu u Srbiji, Glad-
nicama na Kosovu te Monotoru u Vojvodini, a sline
stubaste fgure su poznate iz Grke i Bugarske. Dra-
goslav Srejovi smatra da starevake stubaste fgure,
ustvari, oponaaju drvene uzore i da su samo djelimi-
no antropomorfzirane. U svakom sluaju, one su izraz
zajednike, ali potpuno neizdiferencirane predstave
neke vie sile, rekli bismo samo simbol te sile. Mogue
je da se radi o simbolu plodnosti.
Zasebno mjesto u krilu starevake kulture pri-
pada tzv. Crvenokosoj boginji, naenoj na lokalitetu
Donja Branjevina kod sela Deronja u Bakoj. (Sl. 23)
Sve pojedinosti na ovoj statueti su sraunate na
to da istaknu plodonosne karakteristike ene: veoma
istaknute grudi, predimenzionirana zadnjica, poloaj
ruku na trbuhu. Na glavi su dobro naznaeni nos, bra-
da i oi, zarezi na tjemenu i vratu prikazuju dugu kosu,
sputenu do lea.
Poto su ti zarezi ispunjeni crvenom inkrustaci-
jom, Sergej Karmanski ju je i nazvao Crvena bogi-
nja. Sama fgurina je naena u slojevima u kojima se
pojavljuju i stubaste fgure, sa plastino naznaenim
nosem i oima, kao i sa urezima kose na glavi. Prema
nekim okolnostima nalaza izgleda da je Crvenoko-
sa boginja bila postavljena u posebnom svetilitu i da
je to kultno mjesto bilo posveeno, stvarno, Velikoj
Majci Roditeljici.
Vjerovatno su i ovdanje stubaste fgurine sluile
istom kultu; preuzele su i neke stilske elemente od na-
vedene boginje (prikaz kose!).
Nema gotovo nikakve sumnje da je kult Velike
Majke u srednjem neolitskom dobu najbolje doku-
mentiran na tlu Makedonije. Pri tome u prvom planu
mislimo na Skopsku kotlinu i na ve poznata i uvena
neolitska nalazita u Madarima, Govrljevu i Zeleni-
kovu. Viegodinja istraivanja izvrena su na lokali-
tetu Madari, na periferiji samog Skoplja, pa je ta ko,
pored drugih nalaza, otkriveno i jedno kultno mjesto
ili svetilite Velike Majke. Precizne podatke o svetilitu
52
u Madarima objavio je Voislav Sanev i oni daju slje-
deu sliku:
Svetilite ima oblik etvrtaste graevine, veliine
9 x 9 m sa po deset stupova, nosaa zidne i krovne
konstrukcije na sjevernoj i istonoj i devet na junoj
strani. Zapadna strana je bila otvorena. Zgrada je u
unutranjosti sa pet debelih stupova, vjerovatno nosa-
a sredine dvoslivnog krova, bila podijeljena na sjever-
nu i junu polovinu. U sjevernoj polovini je tanji pre-
gradni zid dijelio taj prostor na dva dijela iste veliine.
Podjednako je zanimljiva i juna i sjeverna polovina.
U sreditu june polovine, neto blie istonoj strani,
postavljen je debeo stubac, o kojem je bila objeena
krasno modelovana kompozicija Velike Majke. Uz zi-
dove te prostorije su zateene brojne glinene posude
razliitih oblika i esto znatne veliine. U svakom di-
jelu sjeverne polovine su stajali rtvenici. U prednjem
dijelu je sredinje mjesto zauzimao etvrtasti rtvenik
od gline (1 x 1 x 0,40 m), sa plitkim recipijentom i is-
pustom za oticanje tekuine. Oko rtvenika je leao
vei broj keramikih posuda, meu kojima i boga-
to ukraenih primjeraka. U stranjem dijelu su bila
smjetena dva glinena rtvenika: jedan etvrtast (1,30
x 1,50 x 0,40 m) slian prethodnom, i drugi krunog
oblika, sa izdvojenom ploom na recipijentu u obliku
rvnja. Uz prvi je zateeno desetak keramikih sudo-
va, meu kojima i tri fno oblikovana askosa, pedeset
est prljenaka od tkalakog stana, nekoliko glinenih
modela peninih hljepia, poneka kame na i kreme-
na alatka. itava zgrada, unutranja podjela, namjetaj
i gli neni predmeti su jedinstven primjerak hrama ili
svetilita na balkanskom prostoru. Zbog toga smo i
donijeli neto detaljniji opis.
U itavom tom ansamblu zasebno mjesto pripada
plastinoj kom poziciji sa likom Velike Majke. Nai-
njena je od gline. Kockasto postolje sprijeda ima dva
elipsasto-kosa otvora, a sve druge strane su normal-
no otvorene. Iz tog postolja (modela kue ili hrama)
Slika 23. Statueta crvenokose boginje, Donja Branjevina kod Deronja u Bakoj
53
izranja skulptura bo ginje, vrsto poduprte rukama o
samo postolje. Cilindrino tijelo koje je spojeno sa po-
stoljem prikazano je do pojasa, plastino su naznaene
grudi i pupak, velika glava je pljosnata, a okarakteri-
sana je urezanim oima i plastino izvedenim obrva-
ma i nosom. Na ravnom tjemenu je ostav ljen krupni
otvor, dok zadnji dio glave prekriva neobina frizura.
Pos tolje na sva etiri ugla ima probuene rupice i to je
siguran pokazatelj da je kompozicija visila na samo-
stalnom stupu u junoj polovini zgrade (Sl. 24).
Voislav Sanev saoptava da je ovo svetilite imalo
javan ka rakter, da je bilo podignuto radi obavljanja
religioznih obreda, posveenih kultu plodnosti i nje-
govoj zatitnici, a odravanih u vrijeme sjet ve ili e-
tve, odnosno radi zatite od sue ili bolesti. Ovaj autor
nudi i svojevrstan redosljed rituala: prvo se vri moli-
tveno poklonjenje pred kipom Velike Majke u junoj
prostoriji, uz uee svetenog lica, za tim se vri liba-
cija na prvom rtveniku i prilau darovi uz druga dva
rtvenika, pri tome se vri simbolino mljevenje ita,
prilau modeli hljeba i tkalaki utezi, sve to u svrhu
plodonosne zatite Velike Majke. Autor pretpostavlja
i klanje ovaca ili koza, kao i gozbu i obredne igre na
slobodnom prostoru pred otvorenim dijelom zgrade.
Ovakav ili slian ritual je mogu i vjerovatan. Ta re-
konstrukcija Voislava Saneva je pos luila kao realna
podloga za opis jednog dogaaja u neolitskim Mada-
rima, isprian iza ovog poglavlja.
Koliko je kult Velike Majke na podruju Makedo-
nije bio razvijen, nepobitno svjedoe i nalazi klasi-
nih izraevina u velikim tumbama Pelagonije. Pod
imenom tumbe se podrazumijevaju manja ili vea
uzvienja na pelagonskoj ravnici, nastala dugotrajnim
ivotom i slaganjem kulturnih slojeva jednih preko
drugih. Negdje su tome dopri nijele i prirodne osobine
zemljita. Meu velikim brojem takvih lokali teta spo-
menimo tumbe u Porodinu, Veluini, Grguru, Dobro-
mirima, Trnu, Karamanima. Najvanija istraivanja
su izvedena na tumbama u Porodinu i Veluini, pa je
iz toga i nastao termin kulturna grupa Veluina-Po-
rodin i ona danas uglavnom karakterie autohtoni
neolit na podruju Pelagonije (kulturno je vezana sa
Egejskom Makedonijom i Tesalijom). Grupa Veluina-
Porodin pripada preteno srednjem neolitskom dobu,
iako ima in dicija da je njen ivot poeo krajem starijeg
neolita. Ovdje je vano da je ba ova grupa obilovala
raznim plastinim izraevinama, preteno u slojevima
srednjeg neolitskog doba. Skrenuli bismo panju na
dvije vrste tak vih tvorevina. Prvo su glinene fgurine
sa izrazito naglaenim, ili ak prenaglaenim, enskim
osobinama. Predio genitalnih organa je esto pokri-
ven jednom okruglom ploom, na koju se sputaju
ake obiju ruku. Steatopigija je ponekad potencirana
van svake mjere, naglaene su i grudi. Dakle, prava
Majka Roditeljica. I drugo, u Porodinu i Veluini su
pronaeni originalni modeli kua, sa razliitim otvo-
rima na okomitim stranama i na dvoslivnim krovovi-
ma. Na sredini krova se izdie cilindrian dodatak u
obliku dugakog vrata i lice ljudske fgure. Samo lice
se doima kao maska, plastino su izvedeni nos, oi,
obrve i ui (ponekad i pletenice kose na elu), dok su
usta obino urezana. Tjeme je zaravnjeno i u sredini
je ostavljena rupa. Izlina je dilema ta predstavljaju
ti modeli. Pa, oni su svakako pandan kompoziciji sa
likom Velike Majke u Madarima i Govrljevu i njiho-
va kultna namjena je izvan svake sumnje. Vjerovatno
su postavljani i u pojedinim domovima da bi svojim
magijskim djelovanjem zatitili ukuane od nesrea i
zlih demona.
Neki nalazi iz pelagonskih tumbi navode i na za-
kljuak da je neolitsko stanovnitvo Pelagonije imalo
vrlo bogat i raznovrstan duhovni, odnosno religiozni
ivot. U prvom planu je sigurno kult Velike Majke
Slika 24. Predstava Velike Majke boginje na postolju u
obliku kue, Madari kod Skoplja
54
Roditeljice, ali su vjerovatno praktikovani i drugi vi-
dovi duhovnog ivota. ta, naprimjer, znae rtvenici
na etiri noge, kod kojih se sa prednjih uglova uzdiu
dugaki vratovi sa jelenjim glavama? (Sl. 25) Jesu li
ovi jeleni sa mo simboli-pratioci Velike Majke ili odra-
avaju svojevrstan solarni kult? S obzirom na toliko
potenciran kult Velike Majke, vjerovatnije je da su i ti
modeli usmjereni u istom pravcu. Jo je tee odrediti
funkci ju nekim glinenim fgurama pravim nakaza-
ma. Jedna je snabdjevena tu pim rogovima ili kikama
na glavi, ima demonsko lice i enske grudi, dru ga je
sva u vorovima i rupama i tako dalje. Jesu li to zli
demoni? emu su sluile takve fgurine? Sve u sve-
mu, neoliani sa pelagonske ravnice su bili nadareni
umjetnici, moda ba kao posljedica ovako razvijenih
re ligioznih zasada.
Naprijed smo ve naglasili da je osobito impozan-
tan broj na laza glinene plastike na lokalitetima vin-
anske kulture, nazvane po uvenom nalazitu u Vini
kod Beograda. Ova grupa je rairena u Pomoravlju,
dijelu Podunavlja, Kosovu i Metohiji, Sjevernoj Bosni,
di jelu Vojvodine i Rumunije (Jablanica kod Arane-
lovca, Gradac kod Leskovca, Plonik kod Prokuplja,
Pavlovac, Crnokalaka bara u Pomoravlju, Medved-
njak kod Smederevske Palanke, Stapari kod Uica, Va-
la na Kosmetu). Od samog poetka dvadesetog vijeka
Vina je postala pojam neolitskog svi jeta jugoistone
Evrope i zato emo se zadrati na samom tom loka-
litetu.
Neolitska Vina lei na pogodnom dijelu dunavske
obale. Uzgred spominjemo da mnogi strunjaci, na-
roito u ranijem vremenu a i sada smatraju da je
i vinanska kultura rezultat prodora novog stanovni-
tva sa Istoka, iz oblasti Bliskog i Srednjeg Istoka, koje
je donijelo crnoglaanu keramiku i nove vidove du-
hovnog ivota. Danas je ovo stanovite takoer ozbilj-
no dovedeno u pitanje, jer je zapaen pos tepen prelaz
iz starevake u vinansku kulturu. Naravno, kulturni
uticaj sa Istoka je znaajno doprinosio ovom preobra-
aju. No, to je posljedica lananog prenosa, od grupe
do grupe, poto neolitska populacija nije nje govala no-
madski nain ivota. Za to nije bilo ni potrebe.
Ovdje je vano istaknuti da je u samoj Vini, u slo-
jevima vinanske kulture, sakupljeno na hiljade gline-
nih fgurina, terakota. Prema izvjetaju Miloja Vasia,
samo u vrijeme istraivanja od 1929. do 1954. godine
pronaeno je 1328 terakota, odnosno dijelova gline-
nih statueta. Vinini majstori su stvorili svoj sopstveni
stil, koji se dosljedno odrava kroz sve faze. Radi se,
dakle, o dosta konzervativnom stilu, iako su strunja ci
i plastine izraevine u Vini svrstali u periode prema
nekim razli kama ili pojavama nekih novih varijanti.
Pa ipak, sve to ne izlazi iz ok vira karakteristika vinan-
ske plastike. Prvu tipoloku analizu ove plas tike izvr-
io je sam Miloje Vasi (stojee, sjedee, kleee, leee
i slino). Veoma detaljnu razradu vinanske plastike je
izvrio Josip Koroec, ali se ini da je podjela Milutina
Garaanina najadekvatnija i najbolje odgovara hrono-
lokom redosljedu (valjkaste i pljosnate, steatopigne i
nesteatopigne, mjeovite, kurotrofne i jo neki tipovi).
Vano je meutim istaknuti da veina ovih terakota
odgovara enskim likovima, to nijedan autor ne po-
rie.
ini se da je jedna od bitnih karakteristika gline-
ne plastike u Vini oblikovanje glave, specijalno lica,
sa istaknutim oima i nosom. Vrlo esto ta lica ima-
ju poligonalnu trougaonu i petougaonu formu i
izgledaju kao da su aplicirana na glavu terakote. Go-
tovo svi poznavaoci vinanske plastike naglaavaju da
takav oblik lica podsjea na maske i da je to jedna od
specifnosti vinanske plastike. Razlike se javljaju u
tumaenju te pojave. Tako, na primjer, Miloje Tasi
smatra da su predstave maski na licu vezane uz pre-
radu cinabarita, dobivenog iz rudarskih jame na Ava-
li, dok Josip Koroec pretpostavlja da se radi samo o
stilskoj oso bini, bez ikakvog dubljeg znaenja. S druge
strane, Draga Garaanin se pita da li se u ovom sluaju
moe pomiljati na lik boanstva, odnosno na perso-
Slika 25. Glineni rtvenik s glavama jelena,
Porodin kod Bitolja
55
nifkaciju same boanske sile, ili na ljudsko bie (sve-
tenika-vraa) koje izlazi pred boanstvo pa se ma-
skom titi od njegove sile. Paralelu ova autorica nalazi
u zlatnim maskama na licima pokojnika u gro bovima
iz Trebenita u Makedoniji ili u Mikeni. Na lokalitetu
u Pavlovcu maske na glavama nekih terakota imitiraju
lik medvjeda ili ovna.
Vina svakako nije usamljena u tom pogledu. Te-
rakote sa lica u formi apliciranih maski su naene u
svim nalazitima vinanske kulture; dodue u znatno
manjem broju nego u samoj Vini. I ne samo to. Gli-
nene fgure sa licem u obliku maske su izraivane i u
nekim drugim kulturnim grupama (npr. potiska kul-
tura u Madarskoj, Cucuteni u Rumuniji), sre u se i u
butmirskoj grupi iz centralne Bosne. Dakle, prilino
rairena pojava, ali je vinanska kultura najdalje otila
u tom pogledu.
I jo jedna specifnost. Na mnogim statuetama
vinanske kul ture, upadaju u oi rupice na patrlj-
cima koji bi trebali da predstavlja ju ruke, zatim na
posebno modelovanim rubovima glave i rjee
na is taknutim kukovima. Oito je da se te rupice ne
mogu tumaiti kao ukrasni detalji; sigurno su sluile
za vjeanje, bilo o vratu, na vratima ili na zidovima.
Pa onda, i to upuuje na njihov magijsko-mistini ka-
rakter. Premda je vinanska grupa u generalnoj liniji
jedinstvena neolitska kultura, ona se ipak raslojava u
nekoliko varijanti. Milutin Garaanin je odvojio slije-
dee varijante: klasina (srbijanska), juno-moravska,
kosovska, istonobosanska, transilvanijska, oltenijska.
Moda bi meu njima fungirala i podrinjska varijanta.
Osnovne tipoloke osobine keramike su iste ili veoma
bliske, negdje nedostaju odreene forme ili dio orna-
mentalnog sistema, ponegdje se javljaju pojedinani
novi ob lici. Istonobosanska varijanta proizvodi goto-
vo jedino crnopoliranu keramiku robu i kaneliranu
ornamentiku, plastika goto vo sasvim nedostaje. Ko-
sovska se odlikuje primjercima monumentalne antro-
pomorfne plastike, tzv. protokentaurima i sl.
Za nau problematiku najvanije je pitanje ta zna-
i ovako ve liko bogatstvo antropomorfne plastike u
okviru vinanske kulture. Kakva je njena tajna? Teko
bi se moglo prihvatiti tumaenje Miloja Vasia da su
vinanske terakote uslovljene kultom pokojnika, da
imaju sepulkralni karakter i da su stavljane u grobo-
ve. Jer, nalaene su u kulturnim slojevima. Po svemu
izgleda da su najblie rjeenju stavovi Milutina i Drage
Garaanin koji zastupaju polivalentnu ulogu antro-
pomorfnih fgura. Ovdje bismo upo zorili na slijedee
aspekte:
- veina glinenih antropomorfnih fgura u vinan-
skoj kulturi svojim osobinama odraava enske
likove;
- na velikom broju fgura, ako ne i na veini, lice je
obliko vano u vidu maske;
- na odreenim primjercima fgura probuene su ru-
pice na ru nim patrljcima, glavi ili na kukovima;
- meu naenim primjercima zapaene su i tzv.
kurotrofne f gure, odnosno predstave majke sa dje-
tetom, ili kombinovane fgure sa dvi je glave, dakle,
predstave ene sa mukim partnerom.
Nema gotovo nikakve sumnje da je u osnovi svega
kult enskog boanstva, bolje reeno, kult plodnosti
u najirem smislu toga pojma. Vinanska populacija
u svim krajevima bavila se preteno zemljoradnjom
i stoarstvom, sve je u njihovom ivotu zavisilo od
plodnosti zemlje i sto ke. Stoga je i sasvim razumljivo
vjerovanje u jednu viu silu koja up ravlja raanjem i
reprodukcijom. A mogla je biti zamiljena samo u en-
skom liku. Na taj nain se vinanska populacija uklju-
ila u jedan opi religiozno-kultni trend u jugoistonoj
Evropi i susjednim oblastima, s tim to je stvorila svoje
originalne predstave o toj zatitnici plodnosti. U sva-
kom sluaju kult Velike Majke Roditeljice je ovdje, ini
nam se, neosporan, viestruko obiljeen i njegovan.
No, ovim tumaenjem doli smo samo do temelj-
ne postavke i do okosnice tamonjih vjerovanja. Zbog
ega je, pitamo se, antropomorfna plastika vinanske
kulture tako konzervativna i ta znae te mnogobrojne
maske na licima terakota? Razmatranjem toga pitanja
ulazimo u zamreni krug duhovnog ivota vinanske
populacije i u problem umjetnikog stila koji odraava
njene duhovne preokupacije.
Nuno je, na prvom mjestu, upozoriti na dosta
brojne sjedee fgure na prijestolju. Sve te fgure su
izraene u standardnom vinanskom stilu, sa licem u
vidu poligonalne maske, na kojoj se istiu velike bade-
maste ili urezane oi i dosta glomazan nos. Takve te-
rakote su pozna te na primjer iz Vine, Gomolave kod
Hrtkovaca, Medvednjaka kod Smederevske Palanke,
Predionice kod Pritine, Beriljeva kod Gazimestana
itd. i sve su uglavnom naene neoteene. Samo pred-
stavnicima viih sila, u ovom sluaju zatitnici plod-
nosti, Velikoj Majci, prilii da u sveanoj pozi sjedi
na prijestolju. I, kada i veina drugih fgura (preteno
sto jeih) nosi iste maske na licu, nema sumnje da i
one pripadaju istoj ka tegoriji. Boanstvo plodnosti je
jednom ovako oblikovano i onda je ta impersonalna
slika Velike Majke reproducirana bezbroj puta. Ne bi
bilo ni normalno da boanska zatitnica nosi lik neke
56
ene iz svakodnevnog i vota. Prema tome, jedino je
rjeenje da se radi o stilizovanim idolima u sferi kulta
Velike Majke (Sl. 26).
Vojislav Trbuhovi i M. Vasiljevi pruaju svoje
tumaenje o tom ta znae probuene rupice na ek-
stremitetima ili na glavama terakota. Poto se, po nji-
hovom miljenju, radi o kipovima Boginje plodnosti,
te rakota se vezuje da plodnost, odnosno zatitnica
plodnosti, ne bi napustila kuu. Mogue je i tako tu-
maenje. Ali, kako se vrilo to vezivanje? Vjerovatno
se fgura vjeala na zid ili na neki objekat u kui, ili se
nosila na prsima. Takvo jednostavno rjeenje je sasvim
plauzibilno, samo ono ne daje odgovor na pitanje za-
to je na primjer u Vini najvei dio plastinih nalaza
naen u fragmentima: glava, trup, donji ekstremiteti i
slino. Zato su, kako to kae Milutin Garaanin, od-
baeni ti dijelovi?
Pretpostavljamo tri mogunosti:
Prva bi se odnosila, jednostavno reeno, na pri-
rodno lomljenje: fgura je pala sa zida i slomila se.
Kod ruenja kue stradale su i glinene fgure. Ne treba
ovdje iskljuiti ni djeiju igru. Sigurno je bilo i takvih
sluajeva, pogotovo kod fgura koje nisu imale rupice
za vezivanje.
Po drugoj varijanti, lomljenje fgura je posljedica
ritualnih radnji, uobiajenih u Vini i drugim nase-
ljima vinanske kulture. Kad nastupi zima, boanstvo
plodnosti, personifcirano u stilizovanim tera kotama,
iscrpilo je svoju mo, izvrilo je svoju funkciju i njegov
lik u glini se odbacuje. Prave se i uzimaju s proljea
nove fgure istog ti pa i uz prethodne ritualne radnje
njihove posvete. Do slijedee zime one e tititi do-
mainstvo kao i plodnost usjeva i stoke. Ili obratno,
s vre mena na vrijeme deavaju se nepogode, sue ili
poplave unitavaju usjeve, stoku zahvataju stone bo-
lesti. Boanska zatitnica plodnosti nije ui nila nita
da to sprijei, iznevjerila je oekivanja grupe; glineni
ki povi koji personifciraju tu zatitnicu postaju izlini.
Jednostavno se odbacuju, i slino.
Ali, ne zaboravimo jo jednu, treu mogunost.
Gotovo sve primitivne grupe njeguju vrlo razliite ple-
sove sa maskama na licu. To kom svojih etnografskih
i antropogeografskih istraivanja Kaj Birket Smith je
prikupio veliki broj podataka o magijskim plesovima sa
upotre bom maske na licu i ustanovio da se takvi pleso-
vi praktikuju od istone Afrike do Amazonije, Tibeta
i Melanezije. esto se uesnici takvih ritu alnih plesova
maskiraju kao duhovi predaka i tako prizivaju njihovo
ue e i pomo u svakodnevnom ivotu. Drugi put imi-
tiraju vie sile, duhove plodnosti. A ponekad se jo pro-
vlai vrlo stara tradicija totemistikih misterija, poto
na licu nose obiljeja nekih od ivotinja i ptica. (Da li
u istom smislu treba tumaiti i neke statuete vinanske
grupe sa licem u vidu medvjee ili ptiije maske? Mo-
da.) Teko se ote ti utisku da su i pripadnici vinanskih
naselja praktikovali ritualne plesove i da barem dio
glinenih fgura sa maskama na glavi predstavljaju ta-
kve maskirane plesae. Onda i njihovo lomljenje, ako
odrani, stvarni ritualni ples nije proizveo eljeni efe-
kat, poprima sasvim normalnu pos ljedicu.
Sasvim je evidentno da su pripadnici vinanske
grupe u cjeli ni imali vrlo razvijen duhovni, kultno-
religiozni ivot, ispunjen razno vrsnim magijskim
radnjama. U osnovi toga ivota lei kult Velike Majke

Slika 26. Glinene fgurine s predstavom Velike Majke boginje, Vina kod Beograda
57
Roditeljice, zamiljen u liku fgure sa poligonalnom
maskom preteno sa bademastim oima i istaknu-
tim nosom i karakteristikama enskog ti jela. Vje-
rovatne su i razliite ritualne radnje, magijski obredi,
vezani za te terakote. Vjerovatni su i ritualni plesovi,
iji su uesnici nosi li maske sline boanskim likovi-
ma, odnosno viim silama koje reguliu plodnost. U
kasnijem razvoju, krajem mlaeg kamenog doba, kada
se pos tepeno nazire smjena matrijarhat/patrijarhat, uz
enske se javljaju i muke fgure, bilo u zajednici sa
enskim likom bilo potpuno samostalno. U tom po-
gledu prednjai kosovska varijanta vinanske kulture,
gdje se sre u muke glinene fgure sa izrazito naglae-
nim falusom.
Duhovni ivot vinanskog stanovnitva je oboga-
en i drugim vidovima kulta i magije. Poznato je da
je i bik simbol plodnosti pa za to je gotovo normalno
to su kod nekih kua u Vini ili u nekim drugim vin-
anskim naseljima pred ulaznim vratima visili, odno-
sno bili prilijep ljeni bukranioni, posebno oblikovane
bikovske glave. I te glave tite ku u, njene ukuane i
njihovo dobro. Dakle, tovanje bika i sve one ritual-
ne radnje vezane za to tovanje u kretsko-mikenskoj
kulturi nije nita novo. Sve je to ve vieno na drugim
stranama Balkana i ranije, jo u punom neolitskom
dobu. Meu simbole se ubrajaju i tzv. prosopomorfni
kalotasti poklopci, sa uzdignutim uima i karakteristi-
kama vinanskog stila na terakotama. I oni djeluju kao
maske, a stavljali su se na veli ke sudove sa cilindrinim
vrstom da bi titili sadrinu u njima plodo ve, ito ili
sokove (Sl. 27).
Kada se sve ovo uzme u obzir, zaista su neogra-
niene mogunosti prouavanja kultno-religioznog
ivota veoma rairene vinanske populacije, koja je
uestvovala u opem trendu duhovnih kretanja ne-
olitskog stanovnitva u jugoistonoj Evropi, ali je tu
stranu ivota neobino obo gatila vlastitim dostignui-
ma i kombinacijama pojava sa susjednih i udaljenijih
podruja.
IV. 2. O prelaznoj zoni
Kult Velike Majke je odigrao vanu ulogu i u neolit-
skom do bu prelazne zone, koja zaprema oblast od
izvorita rijeke Bosne do njenog srednjeg toka, kao i
doline odgovarajuih pritoka na tom prostoru, jedno-
stavno, zaprema vane dijelove centralne Bosne. Iako
su u prelaznoj zoni poznate i neke druge i starije neo-
litske kulturne grupe, kao to su starevaka-impresso
(Obre I) ili kakanjska grupa (Kakanj, Obre I, Arnauto-
vii), ipak za razmatranje kulta Magnae Matris je bit-
na butmirska grupa, odnosno butmirska kultura. Ovo
zbog toga to u tim dru gim grupama nisu sakupljeni
dovoljni podaci za sigurniju ocjenu oblika i dometa
toga kulta. Iz starevako-impresso naselja poznata je
samo jedna oteena stubasta fgura, a isti je sluaj i sa
kakanjskom kulturom. Mo e se samo govoriti o nekoj
tradiciji kultova starevake kulture, koja je prenesena
i u ove krajeve.
Sasvim je drugi sluaj sa butmirskom kultu rom.
Jer, to je kultura ili kulturna grupa svojstvena samo
ovoj zoni, njene konane osobine su formirane ba
na ovom prostoru. Nazvana je po prvom istraenom
nalazitu u Butmiru kod Sarajeva, ije je otkopavanje
i izuavanje izvreno 18931896. god. (Vaclav Radim-
sky, Franjo Fiala i Moritz Hoernes). Sve do kraja dru-
gog svjetskog rata butmirsko je naselje, uz nekoliko
podataka o nalazima u Kraljevinama kod Novog ehe-
ra, ostalo usamljena pojava u navedenoj oblasti i zato
je nedovoljno pa i proizvoljno tumaeno porijeklo i
karakter same kulture. Poslije 1945. godine otkrive-
no je i otkopavano nekoliko novih, vanih lokaliteta
butmirske grupe. Meu njima navodimo Nebo u doli-
ni Bile kod Travnika, Obre II, u dolini Trstionice kod
Kaknja, Okolite na obali Bosne kod Motra, a daleko
je najvee ono u Kraljevinama. Uz to je identifciran
jo znaajan broj lo kaliteta ove kulturne grupe, naro-
ito u iroj okolini Visokog. Pokazalo se da butmirska
kultura nije pala s neba u Bosnu, nego se razvijala u
jednom, tano ustanovljenom procesu. Nastala je na
Slika 27. Kalotasti poklopac maska,
Vina kod Beograda
58
temeljima kakanjske kulture uz prihvatanje kultur-
nih i tehnolokih elemenata sa Jadrana i iz centralnog
Balkana. Njihovom potpunom simbiozom stvorena
je nova, originalna neolitska kultura, onakva kakvu
poznajemo u samom Butmiru. U Obrima II su kon-
statovane tri faze razvoja, Butmir ulazi samo u dru gu
klasinu fazu, a Nebo u treu degenerativnu fazu.
U svim istraivanim naseljima butmirske kulture
naene su i glinene fgure. No, u tom pogledu su dole
do izraaja i znaajne raz like. Tako je u Obrima II, na
Slika 28. Keramike glave iz okvira kulta Velike Majke boginje, Butmir kod Sarajeva
59
dosta velikoj istraenoj povrini, nae no svega sedam
terakota, grube izrade i sa slabo naglaenim detaljima.
Na naselju Nebo zasluuje panju samo donji dio jedne
sjedee fgure na prijestolju. S druge strane, u samom
Butmiru je sakupljeno 108, to ci jelih to oteenih,
ljudskih i ivotinjskih fgura, dakle, neuporedivo vei
broj nego u svim drugim naseljima. I ne samo to. Te-
rakote iz Butmira iskazuju i originalan umjetniki stil,
nepoznat u drugim neolitskim kulturama Balkana i
jugoistone Evrope. Njihovo prouavanje bilo je, zbog
toga, predmet interesovanja velikog broja strunjaka.
Ba zato se ovdje zadravamo samo na Butmiru.
Naselje se protezalo na povrini od oko 18-20.000 m,
od ega je istraeno 5.500 m, i to u centralnom, naj-
vanijem dijelu. Zbog tadanjih metoda terenskih istra-
ivanja, u naselju nisu prikupljeni po daci o izgradnji
nastambi (izuzev zemunica na glinenoj podlozi) niti
su sakupljene ivotinjske kosti. Meu prikupljenim,
uglavnom kalciniranim zrnevljem su zastupljeni: ne-
koliko vrsta penice, ra, jeam i soivo, pa ostaci div-
ljih jabuka i ljenika. Samo poneka zaostala ivotinjska
kost upuuje na uzgoj goveeta, ovce i koze. Tipina
je to privreda neolitskog stanovnitva s tim to je ze-
mljoradnja bila jako dobro zastup ljena i ovo je vano
i za duhovni ivot neolitskog stanovnitva u Butmiru.
Ve su sami istraivai bili fascinirani mnotvom, lje-
potom i originalnou izraevina od peene zemlje
keramikim posuem i antropomorfnim terakotama.
Meu raznim vrstama keramikih izraevina is tiu se
one koje reprezentuju pravi butmirski stil, u prvom
redu lopta ste i tzv. krukolike vaze, geometrijska or-
namentika sa viestruko kombinovanim spiralnim i
pravolinijskim motivima te upotreba bijele i crvene
inkrustacije. Bila je to dotada nepoznata keramika
roba (tek kasnije su u jadranskoj zoni otkrivene para-
lele, pa i prototipovi tom posuu). Sav poznati nauni
svijet krajem XIX vijeka zabavio se Butmirom.
I pored sve atraktivnosti keramike robe, posua
od peene zemlje, glineni idoli, ljudske i ivotinjske
fgure neosporno predstav ljaju najvii umjetniki do-
met butmirskih majstora. Od spomenutog broja, samo
devet fgura pripada ivotinjskim likovima. Inae, sve
fgurine ko je predstavljaju ljudske likove i na kojima
su se mogle prepoznati kara kteristike tijela pripadaju
enskim likovima. U Butmiru one dre apso lutnu do-
minaciju, pa nema nikakve sumnje da obilno repre-
zentuju kult Ve like Majke u naselju i, svakako, u ita-
voj kulturnoj grupi. Glinene fgure iz Butmira ne lie
odgovarajuim izraevinama u drugim balkanskim i
vanbalkanskim neolitskim naseljima. One pri padaju
posebnoj umjetnikoj koli, preciznije reeno, umjet-
nikoj koli Butmira, sa naglaavanjem slijedeih oso-
bina:
- realistiko modelovanje glave kod veeg broja fgu-
ra;
- prikazivanje detalja odjee, obue i nakita tehni-
kom urezivanja;
- rijetko modelovanje nogu, donji dio tijela je obi-
no ovalnog presjeka, pa se dobiva impresija obue-
ne ljudske fgure;
- izrade tzv. adoranata, sa skrtenim ili uzdignutim
rukama, i maskiranih likova, sa plonim ili vodo-
ravno poloenim licem.
Posebno je interesantno da se na realistiki obli-
kovanim glavama prepoznaju tri rasna tipa: negroidni
(sa oblikom lica ovog tipa i prikazom kovrave kose),
armenoidni (sa dugim nosom i koso zabaenim e-
lom) i europeidni ili alpski (sa pravilno oblikovanim,
ovalnim licem) (Sl. 28). Na leima jedne statuete su
prikazani horizontalno poredani oiljci, to takoer
indicira negroidni tip. Tijelo nekih statueta je u cjelini
pre kriveno mreom sitnih ureza i to bi sasvim vjero-
vatno znailo da je um jetnik elio da prikae vunenu
odjeu, odnosno ogrta (Sl. 29).
Pored spomenutih, rasno okarakterisanih fgura,
za nau te matiku su od posebnog interesa statuete sa
neprirodno, horizontalno po loenim licem (specijal-
na maska!; Sl. 30) i one sa uzdignutim ili skrtenim
ru kama. Takve statuete upravo idu na ruku onom tu-
maenju koje se bavi ri tualnim obredom, vezanim za
kult Velike Majke u pojedinim neolitskim na seljima ili
grupama.
Navedeni podaci izazivaju niz dilema.
Slika 29. Statueta sa prikazom vunenog ogrtaa,
Butmir kod Sarajeva
60
Kao prvo, ta zapravo znae ovako precizno mo-
delirani rasni tipovi statueta? Ostavljamo po strani
izuzetnu umjetniku vjetinu maj stora u Butmiru
koji su izradili takve glave terakota. Pitanje je ta zna-
i ta kombinacija rasnih tipova? Da li je stanovnitvo
Butmira (pa i drugih naselja ove kulture) bilo ovako
mijeano u rasnom pogledu? Da li su to samo refek-
sije dalekih veza i poznavanja grupa sa sasvim drugim
rasnim osobinama? Ili se, konano, radi o prikazivanju
raznih ti pova boanstava, raznih likova Velike Majke?
Ovdje postavljenim problemom najvie se u prvim
decenijama XX vijeka bavio Niko upani u svojim
studijama o antropolokim karak teristikama staro-
balkanskog stanovnitva, posebno onog sa teritorija
junoslavenskih zemalja. On, prije svega, prihvata
sintagmu da je Balkansko poluostrvo zborno mjesto
za narode starih kontinenata, Azije, Ev rope i Afrike, s
tim to bi Mala Azija bila neka vrsta mosta za afriku
populaciju. Ovaj antropolog je, meu ostalim, obra-
tio panju na neke glave statuta u Vini (hetitski tip!),
u Butmiru (negroidni i hetitski tip), kotane idole iz
Sultan sela u Bugarskoj (hetitski tip), pa i od reene
osobine skeleta iz Ljubljanskog Barja. Njegov hetitski
tip od govara onom koga smo nazvali armenoidni tip,
Hetiti ili Hati su nastanjivali dobar dio Male Azije, a
glava im se odlikuje masivnim nosom, iji se hrbat u
kosoj liniji spaja sa unazad zabaenim elom i tjeme-
nom. S njima je srodno i nastarije poznato stanovni-
tvo na Balkanu, nazvano Pelazgima. Niko upani tvr-
di da su Hetite, odnosno njihovu genetsku populaci ju,
obiljeavali melanobrahikefalni elementi (tamni krat-
koglavci), dok je u oblasti Mediterana preovladavala
krv negroidnih melanodolikefala (crni dugoglavci).
U neminovnim rjeenjima dolazila su do izraaja oba
tipa. Teko bi bilo prihvatiti tezu Nike upania da su
Prehetiti ili Hetiti preplavili i itav Balkan i da odatle
potiu rasne osobine na pojedi nim nalazitima. Ovo
zbog evidentne autohtone evolucije neolitskih popu-
lacija. Kada se, pak, uzme u obzir prisustvo Pelazga
na jednom dijelu Balkana i njihova srodnost sa He-
titima i negroidnim Mediterancima, onda su lanani
dodiri ili povremena pomjeranja manjih grupa sa juga
prema sjeve ru Balkana zaista mogli doprinositi da se
u kasnoneolitskim grupama i na seljima, kao to su
Vina i Butmir, nau i odgovarajui ljudi sa armeno-
idnim i negroidnim antropolokim osobinama. U isto
vrijeme, tu je i alp ski tip koji samo nadopunjuje ovaj
populacioni kaleidoskop. Prema tome, uz odreenu
dozu opreza, ipak je najvjerovatnije da su u Butmiru
zajedno ivjeli ovi rasno, relativno razliiti stanov nici.
Jo nije bilo rasne netrpeljivosti!
Slijedee pitanje tie se odnosa naselja u Butmiru
prema dru gim naseljima ove kulture. U Obrima II su
u klasinoj fazi, kojoj pripa da i sam Butmir, a naroito
u zavrnoj fazi, vrlo prisutni elementi iz neolitskih Li-
siia u dolini Neretve, koji su srodni hvarskoj kulturi.
Isto je zapaanje i na odgovarajuim naseljima iz oko-
line Visokog. U sa mom Butmiru tih elemenata gotovo
i nema. Teza izmeu spomenutih naselja i Lisiia ila
je dolinom Idbara i Fojnice i to je, izgleda, bila stalna
komunikacija. Butmir je ostajao po strani od te ko-
munikacije pa je i ostao, manje vie, isti, nepatvore-
ni predstavnik butmirske kulture i po tome zauzimao
posebno mjesto meu ostalim istorodnim naseljima.
I, da idemo dalje.
Sam Butmir je, kako je reeno, pruio obilje gline-
nih statueta sa enskim osobinama, ime je neosporno
dokazan kult Velike Majke, kako u ovom naselju, tako
i u itavoj grupi. U Butmiru su jedino naeni tzv. ado-
ranti, fgure sa dignutim ili skrtenim rukama, ili ne-
prirodno polo enim licem, sa svojevrsnim maskama.
Ne treba mnogo domiljanja da se utvrdi znaenje tih
adoranata. U Butmiru su se odravali razni ritualni ob-
redi (najvie u ast Velike Majke), u kojima su uesnici
bili maskira ni, odnosno svoja poklonjenja izvodili u
stavovima poznatim i u mnogim kasnijim religijama
svijeta. ini nam se da su se u Butmiru, koje se na-
lazilo blizu izvorita tople, mineralne vode (dakle, uz
natprirodnu pojavu!), povremeno odigravali i ritualni
obredi, molitve, procesije, igre, uz uee predstavnika
ostalih naselja butmirske grupe. Butmir bi tako imao
i ulogu centralnog kultno-religioznog svetilita, oda-
tle bi potica la i koncentracija vrhunskih umjetnika.
Oni su nam ostavili svjedoanstvo neprocjenjive vri-
jednosti o sastavu stanovnitva, kultu Velike Majke,
Slika 30. Keramika skulptura sa prikazom glave,
Butmir kod Sarajeva
61
pa vjerovatno i o centralnim kultno-religioznim
sveanostima.
Ostaje, najzad, jo jedno pitanje.
Kako se desilo da u Butmiru nedostaje starija, po-
etna faza butmirske kulture? Od najdonjih slojeva u
tom naselju istraivai su se sreli sa klasinom fazom
ove kulture, sa ve formiranom i originalnom njenom
fzionomijom. Na to pitanje se ne moe drugaije od-
govoriti nego konstatacijom da je populacija Butmira
prispjela na tu lokaciju sa pod ruja na kojem je ve
bila zavrena simbioza kompozitnih kulturnih ele-
menata. Pretpostavljamo da se to deavalo na irem
prostoru Visoko Kakanj.
Lokacija je bila vrlo privlana, poto je leala ne-
daleko od sna nih izvorita rijeke Bosne i toplih izvo-
ra mineralne vode. Da li je na to negativno djelovao
priliv ljudi iz doline Neretve ili se neko naselje (moda
u Okolitu kod Motra na obali Bosne) normalno raz-
dvojilo prema principi ma rodovskog drutva? Ili obo-
je? Zanimljivo je da su u Butmir stigli i najbolji umjet-
nici i najradikalniji uvari starih kultova i rituala.
63
V. 1. Ritoni
Prilikom terenskih istraivanja neolitskog naselja u
Danilu kod ibenika polovinom este decenije ovog
vijeka, a pod vostvom Josipa Koroca, meu ogro-
mnim brojem keramikih nalaza su posebno upadali
u oi brojni dijelovi vaza na etiri noge. Imale su sli-
jedei izgled: na e tiri, obino valjkaste, noge leao je
dosta plitak recipijent, na kojem se isticao iroki, koso
postavljen otvor i velika kruna drka iznad tog otvo-
ra. Vei dio povrine ovih vaza bio je ukraen raznim,
urezanim geo metrijskim motivima, meu kojima i
vezanim spiralama. Ovome treba dodati bojenje povr-
ina crvenom bojom nakon peenja i upotrebu crvene
inkrustacije na nekim motivima. Ve sam istraiva je
takve nalaze nazvao kultnim vazama i dao im naziv
ritoni (od grkog ).
To ime im je ostalo u arheolokoj nauci sve do da-
nas. Danilsko naselje, inae, pripada srednjem neolit-
skom dobu.
Uskoro se pokazalo da ritoni u Danilu nisu usa-
mljena pojava. Jo vei broj divno ukraenih primje-
raka sakupio je ime Batovi u sloje vima srednjeg ne-
olita na naselju u Smiliu kod Zadra (Sl. 31). Dolaze
onda nalazi u Markovoj pilji na otoku Hvaru (Grga
Novak) i nekim drugim lokalitetima du jadran-
ske obale. Ubrzo je postalo evidentno da su ritoni
predstavni ci nekog posebnog izraza duhovnog ivota
neolitskog stanovnitva na itavom prostoru istonog
Jadrana. Odatle se, vjerovatno, ovaj manir proirio i u
pozadinu Jadrana, te na podruje prelazne zone. Po-
jedinani ostaci ritona su naeni u slojevima Crvene
Stijene nad Trebinjicom i Zelenoj peini nad izvorom
Bune u Hercegovini. Najbrojniji su, meutim, sakup-
ljeni u neolitskom naselju u Kaknju, centralna Bosna,
a pojedinano u Retanima, juna Metohija. I tu nije
kraj. Sistematskim istraivanjima arheolokih lokalite-
ta u Albaniji ustanovljeno je da su ritoni svojstveni i
neolitskim kulturama u Cakranu i Dunavecu, u sred-
njoj Albaniji, i jo dalje. Znaajan broj ritona, odnosno
njihovih dijelova, otkriven je na dosta brojnim neolit-
skim naseljima u srednjoj Grkoj i Tesaliji (Korint, He-
roneja, Eleteia, Tsangli, Larissa). Ako ovome dodamo
Caverna del Muschio i Aurisina u sjevernoj Italiji, za-
okruili smo danas poznati geografski pojas na kojem
su izraivani ritoni, svakako za posebne namjene.
V. DVA POSEBNA KULTNA FENOMENA
Slika 31. Neolitski riton sa geometrijskim ukrasima,
Smili kod Zadra
64
Albanski strunjaci Muzafer Korkuti i Zhanetta
Andrea su s pravom, uzimajui u obzir navedeni ge-
ografski pojas, oblast sa ritonima nazvali jadransko-
egejska zajednica potovalaca ritonskog kulta. Osta je
otvoreno pitanje da li e ritoni biti pronaeni u Epiru,
odnosno za padnoj Grkoj, na podruju zalea Jonskog
mora. S obzirom na oznaeni pojas, treba oekivati ri-
tone i na nekim tamonjim neolitskim nalaziti ma.
U vezi sa pojavom i rasprostiranjem ritona postav-
ljaju se dva osnovna pitanja: gdje je njihovo porijeklo i
kakva je njihova uloga u du hovnom ivotu odgovara-
juih populacija?
Do sada su iznesene tri teze o izvornom podruju
ovih izraevina:
a) ritoni su porijeklom iz Dalmacije, odnosno iz
oblasti is tonog Jadrana, jer su u toj oblasti naj-
brojnije zastupljeni, a sakupljen je i najvei broj
divno ukraenih primjeraka (Josip Koroec, ime
Batovi, pa i pisac ovog teksta);
b) poticaj za njihovu izradu je doao iz neolitske Gr-
ke, poto je tamo neolitska kutura najrazvijenija u
jugoistonoj Evropi, pa bi tamo bila i polazna ta-
ka za danilsku kulturu srednjeg neolita (Dragoslav
Srejovi);
c) srednja Albanija je pruila najstarije primjerke
ritona, pa bi ova oblast predstavljala izvorno po-
druje za nastanak izraevina u obliku ritona (na-
vedeni albanski arheolozi).
Nijedna od ovih teza nije dosad potkrijepljena si-
gurnom ar gumentacijom. Na lokalitetu Cakran u Al-
baniji ritoni su, navodno, naeni sa keramikim ele-
mentima koji pripadaju starijem neolitskom dobu.
Mora se rei da stratigrafja Cakrana nije jasna,
jer je teko vjerovati da kulturni slojevi debeli oko tri
metra pripadaju samo jednoj hronolokoj i kulturnoj
fazi. Po toj logici bi mogli biti tretirani i ritoni u pro-
tokakanjskoj fazi u Bosni, poto je u toj fazi kakanj-
ske kulture jo u znaajnoj mjeri zastupljena keramika
starevako-impresso faze, dakle, arhainije kera-
mike forme. Za nalaze ritona u Grkoj nema pravih
stratigrafskih podataka i, prema nekim saznanjima,
oni ne mogu nikako biti sta riji od onih iz nalazita na
istonom Jadranu. Zasada je najprihvatljivi je rjeenje
da je ba u Dalmaciji izvorino podruje ritona. Vje-
rovatno e ovo potvrditi i neko budue otkrie tzv.
protodanilske faze, sa pre ivjelim elementima starije,
cardium-impresso kulture. Velika je po tekoa u tome
to u starijem neolitu Jadrana nema uope ni rtvenika
ni obrednih posuda koje bi kasnije zamjenili ritoni. U
centralnoj Bosni su prije ritona upotrebljavani rtve-
nici na etiri noge, sa vrlo niskim i krunim recipijen-
tom, tzv. portabl-rtvenici. Oni pripadaju duhovnoj
tradiciji starevake kulture i sa njom su dospjeli u Bo-
snu. Meutim, na podruju rasprostiranja starevake
kulture nigdje nisu zapaeni ritoni, nego je dola smje-
na sa bogatom plastikom vinanske kulturne grupe.
Pre ma tome, potrebe vezane za ritona su se pojavile
dosta iznenadno, u vri jeme postepenog nestajanja car-
dium-impresso kulture, koja je u stari jem neolitskom
dobu dominirala na Mediteranu i u zemljama Jadran-
skog bazena.
ta je bio osnovni podsticaj ove pojave, ostaje za
sada neri jeeno pitanje, jedno izmeu mnogih, koji-
ma e se arheoloka nauka baviti u iduim periodima
istraivakog rada.
Nije mnogo jasnije ni pitanje emu su sluile izra-
evine u obliku ritona. No, pokuajmo bar ovdje dati
neko prihvatljivije rjeenje. Draga Garaanin je ove
posude nazvala obredni sudovi rito ni. Sluili su, po
njenoj ocjeni, u obredne svrhe i u tome se slau go tovo
svi autori koji su se bavili problemom ritona. Tako
Josip Koroec pledira za tezu da su oni sluili u kul-
tu vode, s obzirom na njeno pomanjkanje u krakim
regionima. ime Batovi ne prihvata ovu tezu, nego
smatra da su ritoni najvjerovatnije bili reprezentativan
oblik svjetilj ki-lojanica, upotrebljavanih u svakodnev-
nom ivotu ili prilikom poseb nih obreda, odnosno
procesija. Ni on im ne odrie kultnu namjenu. Neki
vani detalji, ipak, ne doprinose takvim rjeenjima.
Crvenom bojom koja se otire esto su obojeni donji
dijelovi recipijenta, donji dijelovi drki ili, to je naro-
ito bitno, unutranjost samih recipijenata. Ta boja se
dobro odrala u zemlji sve do momenta iskopavanja.
Voda bi je sigurno isprala, a lojanica barem djelimino
istopila i pokrila lojem. ini se da su oba ova tumae-
nja polazila od nekih loginih, ali sasvim nedovoljno
potkrijep ljenih pretpostavki.
Vana je, izgleda, sama forma ritona. Gotovo da
nema sumnje da je to zoomorfna forma: etiri noge,
povijen recipijent i velika drka u vidu savijenih ro-
gova, zaista asociraju na veoma uproten lik goveeta,
bolje reeno lik bika. Ve smo na drugom mjestu spo-
menuli da je i bik sim bol plodnosti pa je u tom smislu
koriten i u raznim kultovima. Sigurno je da je kod
stanovnika spomenutog geografskog pojasa stoarstvo
predstavlja lo temelj ekonomskog prosperiteta, da je to
stanovnitvo bilo itekako zainteresovano za plodnost
stoke, pa onda i za plodnost agrarnih i drugih proizvo-
da. Na ritonima je esto i vrlo obilno koriteno bojenje
crvenom bojom i umetanje crvene inkrustacije. Zna-
65
no je da je i crvena boja simbol ivota. Na nozi jednog
ritona iz Kaknja urezan je dvostruki krug linijama u
vidu tzv. bodljikave ice, simbol Sunca sa zracima. I
Sunce je sim bol ivota! Prema tome, sve tee u istom
pravcu. Ritoni su najvjerovatnije predstavljali vrlo she-
matiziran lik bika i u tom obliku reprezentovali nagla-
eni simbol plodnosti. itava popratna dekoracija bi
ila u istom pravcu. I, kao to su za vrijeme mlaeg ne-
olitskog doba u centralnobalkanskoj ili prelaznoj zoni
itelji tamonjih naselja drali u kuama gli nene fgure
Velike Majke (predstavnice uglavnom agrarnog kulta),
tako su i pripadnici jadransko-egejskih zajednica dr-
ali u kuama ritone (pred stavnike stoarskog kulta).
Oni su osiguravali eljenu plodnost.
Treba li spominjati da su u klasinim orijental-
nim kulturama, ili u samom Egiptu, u liku bika bila
simbolizirana neka od vrhovnih bo anstava? Treba li
spominjati minojskog Apisa i sve ono to se dogaalo
oko ovog svetog bika? Njegovo konano rtvovanje?
Koliko je bio ukorijenjen odnos ljudskih zajedni-
ca prema plodonosnoj snazi bika, svjedoi i poznati
obred tauroktonije u mitraistikoj religiji. Zbog toga,
sa mno go vjerodostojnosti se moe tvrditi da je kult
olien u koritenju ritona pripadao istom kultnom
krugu. Radi se o tovanju bika kao vjenog sim bola
plodnosti, odnosno o tovanju odreenog boanstva,
zatitnika plod nosti, iji je simbol bio oznaen u liku
bika. Relikti davno preivjelog totemizma uporno su
se odravali na nekim prostorima!
Ostaje stvar domiljanja kako su sve koritene ove
etveronone izraevine od gline. Da li i u nekim sku-
pnim obredima? Da li i u posebnim prilikama? Jesu
li tim obredima rukovodile posebne linosti, amani
ovog posebnog kultno-religioznog sistema? Da li su
ikada, pri likom obreda, ubijani izabrani bikovi? Moglo
bi se i to pretpostaviti.
Inae, ovaj kult sa ritonskom simbolikom je dosta
dugo trajao negdje od polovine V do kraja IV mileni-
ja st. e. poto su nalaeni ritoni i u slojevima hvarske
kulture, koja pripada mlaem neolitskom dobu. Taj
kult na zapadnim stranama Jugoslavije je nesumnjivo
odreen pandan kultu Velike Majke u centralnom bal-
kanskom prostoru. Pripadaju mu i naj ljepe izraevi-
ne od gline na tom prostoru.
V. 2. Prakentauri
Ranije je ve reeno da se meu varijante vinanske
kultur ne grupe svrstava i posebna kosovska varijan-
ta. Dosada je sistematskim istraivanjem obuhvaeno
nekoliko neolitskih naselja na tom prostoru: podruje
Predionice kod Pritine, podruje Fabrike fosfata (Fa-
fos) u Ko sovskoj Mitrovici, itkovac, Vala kod Ko-
sovske Mitrovice. Iako je kosov ska varijanta bliska ju-
nomoravskoj, ipak ju neke pojave izdva jaju u zasebnu
cjelinu vinanske grupe. Plastine izraevine pruaju,
moda, njene najupeatljivije karakteristike, a u tom
pogledu su naroito vani nalazi u Valau i Predionici.
Kada je rije o plastici kosovske varijante, naroito
u dva spomenuta nalazita, spomenimo slijedee bitne
osobine:
- velika sklonost ka monumentalnim fgurama (po-
sebno u Valau), to, inae, nije zapaeno u drugim
varijantama;
- ima dosta fgura sa predstavom maske na licu, ali
se na njima istiu plastine bademaste oi;
- uz terakote sa enskim osobinama prikupljeno je i
dosta fgura sa mukim osobinama, npr. fgura sa
vrlo jasno oznaenim mukim genitalijama, prema
tome, ovdje, uz tovanje Mater Ge Velike Majke,
dobivaju u kultu pristojno mjesto i muki partneri.
Pa ipak, meu plastinim izraevinama (a to je i
glavni razlog izdvajanja ovog poglavlja) izazivaju opu
pozornost kombinovane zoomorfne terakote. To su f-
gure sa ivotinjskim tijelom i ljudskom glavom (Sl. 32).
Slika 32. Zoomorfna terakota sa tijelom ivotinje i
ljudskom glavom, Fafos kod Kosovske Mitrovice
66
Pri tome je potrebno naglasiti nekoliko detalja.
Neobino su stilizirane prednje ivotinjske noge: de-
bele su i gore zaobljene pa se dobiva neka vrsta srco-
likog jedinstva. Ove prednje noge su redovno i ukra-
ene raznim urezanim ornamentima, dok ornamenata
nema na zadnjim nogama. Na srcoliko formiranim
prednjim nogama i prsima ivotinja nasaena je ljud-
ska glava. Ba ove glave svrstavaju kosovske zoomor-
fne fgure meu vinanske plas tine izraevine. I one,
uglavnom, nose poznate vinanske maske na licu.
Ovdje se mora napomenuti da je u Valau naen u
kulturnim slojevima i izvjestan broj bakarnih predme-
ta. Nema sumnje da je to vana hronoloka oznaka i
da slojevi sa navedenim, karakteristinim osobinama,
iako jo u neolitskom kulturnom ambijentu, pripadaju
ve eneolitskom ili halkolitskom dobu. U tom periodu
se postepeno gase norme matrijarhalnog drutvenog
ureenja, poinje prelaz ka patrijarhalnoj organizaci-
ji praistorijskih zajednica. Pojavu veeg broja mukih
statueta treba upravo zahvaliti toj promjeni.
Ali, ovdje nas zanimaju spomenute zoomorfne
fgure; mogli bismo ih pravilnije nazvati antropozoo-
morfnim fgurama. Sam istraiva Valaa, Nikola Ta-
si, istie da se takve fgure sreu prvi put u vinanskoj
grupi (pri tome misli i na Gradac kod Zlokuana iz
junomoravske regije) i da je to jedinstvena pojava na
Balkanu i u srednjoj Evropi. On sasvim decidno kae
da ovakve fgure imaju nesumnjivo kultni karakter i
da indi ciraju jedan oblik vjerovanja tamonjih stanov-
nika, sasvim poseban ritual. S obzirom na potpuno
odreene mitoloke predodbe i likovnu interpretaci-
ju ljudi-konja u antikoj Heladi, koji se tamo nazivaju
kentaurima, Nikola Tasi iako sa znaajnim opre-
zom valake fgure i imenuje kao prakentaure. ini
se sa punim opravdanjem.
Izgleda nam da je Draga Garaanin naslutila pravo
rjeenje pitanja kako su neolitski majstori u kosovskoj
varijanti doli na ideju da naprave fantastine ivotinj-
ske fgure sa ljudskom bistom. Jedno od rjeenja, po
njenom miljenju, mogle bi biti predodbe kosovskih
neoliana o zlokobnim doljacima, odnosno pripad-
nicima indoevropskih grupa koje su u vie talasa pro-
dirale prema Balkanu i donjem Podunavlju. Ti novi
doljaci su poznavali konja i kretali se jaui na tim
ivotinjama. ovjek koji nikada nije vidio konjanika
mogao je vrlo lako da konja i ovjeka objedini u neko
nepoznato, jedinstveno, fantastino bie. Dodue, ova
autorica takvo rjeenje stavlja u domen potpune hi-
poteze, ali nam se ini da gotovo nema druge solucije.
Pa, neto slino se deavalo i sa Kortesovom konjicom
prilikom invazije meksikih pokrajina. Prihvatimo,
dakle, tu hipotezu kao realnu injenicu. Pojedine gru-
pe Indoevropljana, koje su se kretale iz stepskih oblasti
na Istoku prema junim evropskim predjelima i koje
su defnitivno sruile neolitsku tradiciju na tom pro-
storu, imale su u svom sastavu i pojedince: skupine ko-
njanika, naoruane posebnom vrstom sjekira i drugog
oruja, nadmono su prelazile preko krajeva naselje-
nih neolitskim starosjediocima. irio se strah na su-
sjedne krajeve, a predstave o konjanicima su dobivale
fantastine obrise. Glasine i opisi dotada nepoznatih
bia stizali su i do kosovskih strana, mogue da je neki
pripadnik tamonjih neolitskih naselja, u dalekom lu-
tanju, i sam sreo neobine doljake pa o tom priao pri
povratku. Eto podsticaja za umjetniko oblikovanje
spomenutih fgura. Moda bi, u sklopu ovakvih pret-
postavki, trebalo skrenuti panju na dvije injenice.
1. Oito je da su neolitski majstori-umjetnici sa
Kosova ovako zamiljene spodobe smatrali viim bii-
ma, iz ega su, onda, proi zile i odgovarajue terakote.
ivotinjsko tijelo uope ne odgovara formama koje su
svojstvene tadanjim ivotinjskim fgurama. Prednji
njihov dio neosporno asocira na snana konjska prsa,
dok ljudska bista, na ova ko modeliranim nogama i pr-
sima, oponaa u potpunosti glave antropomorfnih f-
gura uobiajenih u vinanskoj plastici. Tadanji ovjek
je svoju tradicionalnu viziju viih bia boanstava
prenio i na novo, nepoznato bo anstvo. Na taj nain
je nastao lik prakentaura u plastinoj umjetnos ti ko-
sovske varijante vinanske kulture.
2. Nikola Tasi u svom izvjetaju o istraivanju na
lo kalitetu u Valau navodi da je u prvoj godini isko-
pavanja naeno sto primjeraka zoomorfnih terakota
i da su svima nedostajale glave. Tek u kampanji 1957.
godine je naeno nekoliko primjeraka cijelih terako-
ta ovog oblika. Zato su ove fgure naene u daleko
najveem broju bez ljudske biste, odnosno bez ljudske
glave? Nikola Tasi iznosi tezu da su moda posebno
modelovani ivotinjski trup i ljudska glava pa onda
meusobno sastavljeni. Da li je to uzrok obezglavlje-
nosti ovih fgura? Naravno, nije iskljueno ni tako ne-
to, premda nije ni mnogo uvjerljivo, jer su neolitski
majstori gline odlino znali svoj posao i nisu mogli
dozvoli ti tako nesigurne spojeve dijelova fgura. Vje-
rovatno je u pitanju neto drugo. Pretpostavljena via
bia, prikazana u vidu ovih zoomorfnih (antropozoo-
morfnih) fgura su, sigurno, smatrana neprijateljskim
demonima. Pa, kako im se efkasno oduprijeti? Neoli-
ani su se sluili tradicional nim ritualnim radnjama,
uprilienim u ovakvim sluajevima. Najefkasnije je
moralo biti sakaenje njihovih fgura. Tako se, mogli
67
bismo tvrditi sa dosta vjerovatnoe, postupalo i sa
ovim prakentaurima. Pojedinano u domovima ili za
vrijeme prigodnih sveanosti vreno je kidanje glava i
na taj nain su tamonji itelji smatrali da e se efka-
sno suprotstaviti neprijateljskim viim biima, nema-
nima, boanstvima. U isto vrijeme, na taj nain e se
suprotstaviti i opasnim pridolicama, koji, predvoeni
ovim svojim zatitnicima, prodiru sve blie domaim
krajevima i stanitima.
Pokuali smo ovako oivotvoriti potpunu hipote-
zu, postav ljenu od strane Drage Garaanin. Bila bi to i
zamjena za odgovorajuu naraciju.
I jo jedna napomena.
Mitoloka saga o kentaurima, ovjekovjeena Fi-
dijinim reljef ma u Metopskim poljima na atenskom
Partenonu (kentauromahija, borba Lapita i Kentaura)
je sigurno veoma arhaina na Balkanu. Branko Gavela
spo minje mogunost da je ona preuzeta iz kretsko-
mikenske epohe, to je, na ravno, sasvim logina pret-
postavka. Pitanje je samo kako je ova saga dospjela u
kretsko-mikensku mitoloku tradiciju. Neto bi u tom
pogledu mogle doprinijeti i nae fgure prakentaura
sa Kosova, jer te fgure iskazuju istu ideju, a hronoloki
prethode mikenskom dobu na jugu Bal kana. Invazija
Indoevropljana prema Zapadu i njihovi konjanici bi
bili realna podloga za formiranje i mnogostruku ra-
zradu mita o ljudima sa konjskim trupom. Mikenska
epoha je takav mit samo dalje razraivala. Izu zetno je
interesantno i samo ime: kentauri su bia koja bodu
(love) bikove, a takvo ime bi se moglo protumaiti na
dva naina. Indoevropski konjanici su zaista lovili go-
veda bikove, poto su bili pokretni sto ari. Ili, drugo,
bikovi su u oima autohtone neolitske populacije sim-
bolizirali boanstvo plodnosti pa bi njihovo ubijanje
od strane indoevropskih konjanika predstavljalo pra-
vu suprotnost njihovim kultno-religioznim shvatanji-
ma. Odatle naziv kentauri oni koji bodu bikove. U
svakom sluaju, nalazi antropozoomorfnih fgura u
naseljima kosovske varijante vinanske kulture prua-
ju mogunost irih i dubljih razmatranja o porijeklu
mita o kentaurima na Balkanu. Poznato je da u velikim
religijama na Istoku i u dolini Nila mnoga boanstva
imaju ljudsko ti jelo i ivotinjsku glavu (iznimka je u-
vena Sfnga!). Oita toteimistika reminiscencija. Ov-
dje je obrnut sluaj, pa ta injenica jo vie podu pire
tezu o sasvim drugaijem porijeklu mita o kentaurima
na Balkanu.
69
Ovakvo pitanje postavio je ueni flozof Lucije Seneka,
Neronov vaspita, u svojim pismima Luciliju o mora-
lu. Svakako je na to bio podstaknut uenjem pripadni-
ka orfzma i Platonove Akademije, po kojima je smrt
samo prelaz iz ovog ivota u drugi, bolji ivot. Isto
uenje je svojstveno i mnogim religijama kroz itavu
pisanu povijest. Ovdje nas zanima da li je ovjek i pri-
je pisane historije, praistorijski ovjek, postav ljao sebi
isto ovakvo ili slino pitanje?
Sasvim je oito da su ivot i smrt lice i nalije iste
meda lje, nazovimo je bitisanje. Praistorijski ovjek se
neprestano susretao sa umiranjem svojih srodnika, za-
tim sa liavanjem ivota pripadnika drugih grupa, sa
ubijanjem ivotinja, znai, sa prestankom ivota ljud-
skih i ivotinjskih jedinki. Sigurno je da je najvie bio
impresioniran smru bliskih srodnika, roditelja, vla-
stitog potomstva i za njega je to morala biti misterija.
A kako je razmiljao o njoj, nemamo nikakvih sasvim
si gurnih pokazatelja, izuzev podataka koji su dobiveni
ispitivanjem grobo va sa skeletnim ili spaljenim osta-
cima praistorijskih ljudi. Nae je za kljuivanje, prema
tome, ovisno o vienju kako su pripadnici praistorij-
skih grupa tretirali tjelesne ostatke svojih umrlih, jesu
li ih opremali za onaj drugi ivot ili su ih jednostavno
odbacivali? Mnogo toga se moe naslutiti ovim putem.
Brojnost podataka o tretmanu mrtvih u praisto-
rijskom dobu je vrlo razliita: veoma su malobrojni u
starijem paleolitskom dobu, najbrojniji su u kasnim
praistorijskim periodima. Iznijeemo neke od tih po-
dataka sa podruja jugoslovenskih zemalja. Nemamo
pretenziju da ih u bilo kojem obliku kompletiramo,
nego samo da ukaemo na primjere koji na najbolji
nain osvjetljavaju ovaj problem u pojedinim praisto-
rijskim pe riodima.
VI. 1. Paleolitsko i mezolitsko doba
Jedan od najboljih evropskih poznavalaca paleolit-
skih kultura na prostoru Starog svijeta, Andr Leroi-
Gourhan, pokuao je da na jednom mjestu prikae
duhovni ivot paleolitskih ljudi, od raznih kultova do
um jetnikih ostvarenja. U tom svom djelu poklonio
je dosta panje i pokapa nju umrlih, kao i kultovima
vezanim za smrt tadanjeg ovjeka. Evo neko liko nje-
govih osnovnih zakljuaka:
Vjerovatno je ve neandertalac, barem u nekim
sluajevima, sahranjivao svoje umrle. Klasian primjer
zabiljeen je u Teik Tau (Turkestan), gdje je naen
djeiji kostur okruen skeletima pet ubijenih kozoroga.
U gornjem paleolitu (preteno izmeu 3010.000
godina st. e.) Homo sapiens je praktikovao esto stere-
otipan grobni ritual: polaganje mrtvaca u jame, vei-
nom u zgrenom poloaju, i posipanje groba crvenim
okerom. Zgreni poloaj vjerovatno oznaava poloaj
ovjeka pri spavanju. U uve nom paleolitskom nalazi-
tu Predmost, ehoslovaka, etrnaest mlaepaleolit-
skih kostura je bilo pokriveno vapnenim ploama ili
mamutskim lopaticama. U dosta sluajeva je uz tijelo
bio poloen nakit koljke, privjesci i og rlice od kosti.
Sasvim je izvjesno da je paleolitsko doba obiljeeno
i kul tom lubanje i donje vilice, koje su dosta esto nala-
ene samostalno i u razliitim situacijama i okruenju.
I, konano, vie je nego vjerovatno da je za vrijeme
paleolita u raznim krajevima vladalo ljudoderstvo,
kanibalizam, antropofagija.
Pretean broj, ili gotovo svi skeletni nalazi paleo-
litskih individua sa prostora junoslavenskih zemalja
locirani su na podruju Hrvatske. Teko je rei da li je
to sluajnost, da li je to pitanje istraenosti ili posljedi-
ca nekih drugih faktora. Znamo da je na slovenakom
tlu istraeno mnogo paleolitskih nalazita, ali nema
pravih antropo lokih podataka. Budua istraivanja
e moda osvijetliti ovaj fenomen.
Kada je rije o skeletnim ostacima neandertalskog
ovjeka na ovim prostorima, odmah se uzimaju u ob-
zir donjopaleolitski (mousterienski) sedimenti iz Hu-
njakove peine u Krapini. Krajem prolog vijeka, pri-
likom kopanja pijeska za razne graevinske potrebe,
VI. MORS QUID EST? AUT FIMIS AUT TRANSITUS?
/TA JE SMRT? KRAJ ILI PRELAZAK?/
70
nailo se na polupeinu, ispunjenu do samog vrha ple-
istocenskim naslagama. Istraivanja ovih, devet meta-
ra debelih naslaga, objavio je D. Gorjanovi-Kramber-
ger i u njima sakupio oko 650 komada ljudskih kostiju.
Bile su razbaca ne na raznim mjestima, fragmentirane,
a znatan broj cjevanica rascijepljen i opaljen vatrom.
Sam istraiva je ispravno ocijenio da su u pitanju
kosti neandertalca krapinskog ovjeka. Tako je Hu-
njakova polupeina pos tala jedno od najbogatijih na-
lazita sa ostacima paleolitskih ljudi na svijetu. Prou-
avanjem krapinskih antropolokih ostataka bavio se
zaista impozantan broj strunjaka: njihove podatke
rezimirao je Mirko Malez. Ocijenjeno je da se radi o
ostacima 20-30 individua, iako neki strunja ci rauna-
ju i sa cifrom od 80 individua. Rascijepljene i opaljene
cjevanice su protumaene kao dokaz da je Krapinac
bio kanibal. Suprotno tome, uro Basler daje pretpo-
stavke da su neandertalske individue u Krapini bi le
pokopane negdje u unutranjosti pripeka, ali je u ne-
kom kasnijem vre menu dolo do perturbacije usljed
poplava vode iz oblinjeg potoka. Kao sigurna moe se
uzeti konstatacija Mirka Maleza do je krapinski ovjek
bio dolifokefalan (duge glave), to je izvjesna novina u
prouavanju neandertalske rase u Evropi.
Iz vremena mlaeg paleolita, u kojem je ivio
Homo sapiens, dosada je na tlu Hrvatske otkriveno
est lokaliteta sa antropolokim ostacima. Meu njima
su najvaniji andalja II kod Pule i Vindija kod Donje
Voe (Varadin). Tokom istraivanja u andalji II je
sakup ljeno 39 komada ljudskih kostiju u fragmentar-
nom stanju. Vidi se da su sve lubanje i kosti ekstremi-
teta bili razbijeni i pobacani po peini, to bi, moda,
upuivalo na kanibalizam. Istraiva ove peine, Mirko
Malez, upuuje na ubijanje pa zamilja da su nekadanji
stanovnici andalje II bili iznenaeni i napadnuti od
neke druge, brojnije i jae skupine mlaepaleolitskih
lovaca. Starosjedioci su poubijani i, moda, pojedeni,
kosti bez pijeteta razbacane po unutranjosti peine.
Analize C-14 daju cifru 12.320100 od dananjeg vre-
mena. Gornji slojevi u Vindiji su takoer dosta bogati
skeletnim ostacima, naroito fragmentima lubanje i
ekstremitetnih kostiju. Tu je zabiljeeno i vie nalaza
donjih eljusti Homo sapiensa.
Jo tri podatka iz vremena tzv. epipaleolita i mezo-
lita zas luuju panju.
U peini kod Baderne u Istri (valjda Daneva pei-
na) otkrive na je dosta dobro sauvana cijela ljudska lu-
banja. U peini Oporovina u kanjonu Lovranske drage
zateen je vei dio skeleta ovjeka u horizontal nom
poloaju i uz njega priloeni ukrasi od jelenjeg roga.
Konano, u pe ini Veternici kod Zagreba otkrivene su
tri ovjeije lubanje iz mezolitskog doba, pokrivene
kamenim ploama. Ovdje se sasvim vjerovatno radi o
pravom kultu lubanje i o pokapanju mrtvaca.
Kada se sve ovo sabere, ostaje jedino sasvim si-
gurno da je na tlu Hrvatske otkriven znaajan broj
lokaliteta sa skeletnim ostacima pa leolitskog ovjeka.
Sa izvjesnom vjerovatnoom se mogu izvesti i sljedei
zakljuci:
- da je u mlaem paleolitu i epipaleolitu gotovo iz-
vjesno praktikovan ritual pokapanja umrlih srod-
nika (Oporovina),
- da postoji mogunost kulta donje vilice paleolit-
skog ov jeka (Vindija), da su zabiljeeni i primjeri
kulta ljudske lubanje (Veternica), da je antropofa-
gija za vrijeme paleolitskog doba gotovo nor malna
pojava i na ovom tlu.
Moramo naglasiti da ni ovi zakljuci nisu doku-
mentirani u zadovoljavajuoj mjeri, ali su vjerovatni.
Isto tako nije potpuno jasno koji su sve povodi doveli
do kulta lubanje ili do kanibalizma. ovjeiju lubanju
je svakako i paleolitski, odnosno epipaleolitski ovjek
smatrao centralnim sjeditem ljudske moi. Iz istog
razloga su skoro do savremenih dana egzistirala div-
lja plemena lovaca na ljudske glave. No, poznat je i
obiaj uvanja lubanja vlastitih predaka, kako bi za-
drali i njihovu monu zatitu u svom stanitu. ta je
od ovoga primjenjivo za tumaenje kulta lubanje u
davnim vremenima? Moda, obadvoje. Slino je i sa
ljudoderstvom. Neandertalac, pa i Homo sapiens, su
po svoj prilici ubijali pojedince drugih grupa da bi
se hranili njihovim mesom; bio bi to klasian primjer
antropofagije. Ali se ne moemo zadovoljiti samo ova-
kvim tumaenjem. Zar nam nita ne govore podaci da
mnoga plemena na pod ruju Papue Nove Gvineje sve
do nedavno nisu imali groblja, jer su umrle pripadnike
plemena jednostavno pojeli i kosti pobacali. Po emu
bi paleo litske skupine postupale na drugi nain? Da li
nam i ovako tumaenje po mae da shvatimo otkuda
nedostatak veeg broja ljudskih ostataka iz paleolit-
skog doba, a, konano, i nedostatak pravih podataka
na tlu junoslavnskih zemalja osim u pojedinanim
sluajevima o nainu sahranjivanja u tom dobu.
Spomenuli smo otprilike sve ono to bi nam moglo
pomoi da sagledamo, bar donekle, onoj dio duhov-
nog ivota paleolitskog ovjeka koji se odnosio na po-
stupak sa umrlim srodnicima, na kult mrtvih. Izni jeli
smo i sve velike dileme koje su prisutne u razmatranju
ovog proble ma. Ostavljamo itaocu da se i sam upu-
sti u odgovarajua razmiljanja i da sam iskombinuje
svoju priu o odgovoru paleolitskih ljudi na pitanje ta
71
se to dogaa poslije smrti samog ovjeka! Ili, za sada
nema odgovo ra.
VI. 2. Neolitsko doba
Neto bolje smo obavijeteni o kultu mrtvih u neolit-
skom do bu na tlu junoslavenskih zemalja. Ipak, samo
relativno bolje, jer ni da lje nema dovoljno nalaza za
neku sasvim dovrenu sliku o ovom vidu duhov nog
ivota kod ovdanjih ljudi. Neki zakljuci se oslanjaju
samo na pojedinane primjerke.
U svim junoslavenskim zemljama je dosada ot-
kriven velik broj nalazita naselja iz neolitskog
doba. Ima tu i vrlo velikih naselja, na primjer Vina
kod Beograda, Smili kod Zadra, Fabrika fosfata kod
Kosovske Mitrovice, Okolite kod Visokog i druga. Svi
krajevi su, dakle, bili solidno naseljeni od neolitskog
stanovnitva pa bismo oekivali i veliki broj nekropola
uz ta naselja, ili negdje u njihovoj blizini. Takve ne-
kropole nisu dosad pronaene, osim jednog broja izu-
zetaka, pa se jo uvijek osje a veliki raskorak izmeu
velikog broja naselja i znatno manjeg broja neolitskih
grobalja.
Jo 1956. godine Milutin Garaanin je u svom radu
o sahranjivanju u balkansko-anadolskom kompleksu
mlaeg neolita objavio da je u vinanskoj grupi bila
poznata samo jedna prava nekropola Boto, ivano-
via Dolja kod Zrenjanina.
Inae, ljudski skeleti su nalaeni samo pojedina-
no u naseljima ili mjestimino i izvan naselja. Ova
konstatacija se ni danas nije mnogo izmijenila i mo-
gla bi se primijeniti na veliku veinu neolitskih grupa.
Neto posebno su bile sahrane u Lepenskom Viru, o
emu je naprijed bilo dovoljno reeno. U meuvreme-
nu otkriveno je nekoliko manjih nekropola, ali sve to
ne moe ni izdaleka ispuniti brojani nesrazmjer iz-
meu naselja i nekropola. Svaki dan se pojavljuju nova
neolitska nase lja, vre se istraivanja savremenim me-
todama, a samo odgovarajua grob lja izmiu. Sa tom
injenicom se mora danas raunati, bez obzira na to
to je teko iznai prave razloge takvom stanju.
Sigurna je jedino injenica da su se u neolitskom
dobu na tlu junoslavenskih zemalja poele formirati
prave nekropole i da je pokapanje mrtvih na zajedni-
kom poivalitu ulazilo postepeno u pogrebnu praksu.
Nekoliko manjih nekropola sa grobovima u kojima je,
uz skelete, bila priloena keramika starevake kul-
ture, potvruje da je ve u ovoj grupi ulazio u modu
ovakav pogrebni obiaj. Meu takvim nekropolama
moemo spomenuti lokalitete Ajmana u Maloj Vrbici,
Padinu na erdapu i Vinkovce.
Za vinansku, najraireniju neolitsku grupu na
Balkanu i u Podunavlju, karakteristine su dvije ne-
kropole Boto i Gomolava. Nekropola u ivanovia
Dolji (Boto) sadravala je 18 grobova i, pored toga, tri
izdvojene lubanje i nekoliko hrpa ljudskih kostiju. Svi
mrtvaci su bili poloeni u zgrenom poloaju. Kerami-
ka pripada mlaoj vinanskoj kulturi, dok hrpe kostiju
svjedoe o raiavanju grobljanskog areala za nove
ukope. Na Gomolavi kod Hrtkovaca je, uz samo na-
selje, otkrivena nekropola od 23 ukopa, iji su skeleti
zateeni takoer u zgrenom poloaju. Na ruci jednog
mrtvaca je ostavljena bakarna narukvica pa itava ne-
kropola pripada samom kraju vinanske kulture.
Neosporno je da je pojedinano sahranjivanje u
okviru samih naselja praktikovano tokom itavog tra-
janja neolitskog doba i u svim jugoslovenskim kraje-
vima. Za starevaku kulturnu grupu ovakav obiaj je
posvjedoen na neolitskim lokalitetima u Vojvodini
(Kozluk, Obre-Batine), Slavoni ji (Vukovar), Podu-
navlju (Vina), Pomoravlju (Tei), Podrinju (Vie-
sava Bajina Bata). Sahrana je obino obavljana u
jamama, a mrtvaci su pola gani u zgrenom poloaju.
Izdvaja se tzv. zemunica Z u Vini, sa prilaznim hod-
nikom, u kojoj su zateeni ostaci od devet, relativno
razbaca nih skeleta. Ovi skeleti pripadaju kasnoj fazi
starevake kulture i ostavljaju otvoreno pitanje da li
je to neka kolektivna grobnica (ubijenih ili obuzetih
zaraznom boleu individua) ili su odraz sukcesivne
sahrane jednog broja stanovnika. Neuobiajeni prila-
zni hodnik bi moda govorio za ovu drugu soluciju.
U tom sluaju i ovo bi bila neke vrsta nekropole, ali u
samom naselju.
Da ovdje spomenemo zanimljiv ukop u istovreme-
nom naselju Anzabegovo u istonoj Makedoniji. Radi
se o dva skeleta odraslih individua, pokopanih u zgr-
enom poloaju i poloenih jedna uz drugu u suprot-
nom pravcu. Uz njih se nalazio i jedan djeiji kostur,
a ispod njega vei zemlja ni sud bez odsjeenih drki i
dna, u kojem je zateen jo jedan mali djeiji kostur.
Kakvi su sve rituali u tom sluaju izvedeni!
Kada je rije o jadranskoj zoni, po dva cijela ljudska
kos tura su otkrivena u slojevima starijeg i srednjeg ne-
olitskog doba u Smiliu kod Zadra i pripadaju, osim
jednog, odraslim osobama, sahranjenim u zgrenom
poloaju. Tokom istraivanja slojeva mlae neolitske
hvarske kulture u Grapevoj pilji na Hvaru, Grga No-
vak je sakupio veliki broj razbacanih ljudskih kostiju,
dijelova lubanja, rebara, cjevanica, eljus ti, prstiju, u
svemu 90 kostiju i od toga 3 komada koja su pripa-
dala djeijim lubanjama. Grga Novak je iznio tezu da
je ova peina sluila u obredne svrhe. Ogroman broj
72
keramike robe, predmeta od kamena, kremena i ko-
stiju ne bi podupirali ovaku tezu. Prije e biti da je i u
ovoj pe ini praktikovano pokapanje mrtvih u samom
naselju, pa da su kasnije ivotinje rasturile kosti.
Prilino velik broj izdvojenih ljudskih lubanja u
neolitskim naseljima je, sasvim vjerovatno, znak da je
i u neolitskom dobu kult lu banje igrao odreenu ulo-
gu u duhovnom ivotu tadanjeg stanovnitva. Me u
najstarije primjerke ubrajamo tri lubanje iz sloja sa
impresso kera mikom u Smiliu, a osim izdvojenih
lubanja u istom naselju, koje su leale u sloju srednje
neolitske danilske kulture, spominjemo i jednu lu-
banju u samom Danilu kod ibenika. U ve spome-
nutoj nekropoli iz Botoa, meu skeletnim ukopima,
bile su poloene i tri izdvojene lubanje, zatim jedna
u Viesavi kod Bajine Bate i tako dalje. Gledajui na
kvantitet nalaza, kult lubanje je imao znatno veu ulo-
gu na podruju jadranske zone nego u nekim drugim
krajevima na Balkanu. Inae, jedino u Lepenskom
Viru su lubanje (obino bez donjih vilica) polagane
na vee kamene ploe i oko toga je, onda, napravljen
vijenac od lomljenog kamena. To je pravi ukop, odno-
sno istinski pokazatelj kulta ljudske lubanje u mlaim
fazama kulture Lepenskog Vira. Zanimljivo je da su
pored ognjita u ovom naselju bile poloene i donje vi-
lice lubanja. Jo vie je zanimljivo da lubanje pripadaju
odraslim mukarcima, a mandibule odraslim enskim
individuama. Samo usput spominjemo da se u naselju
u Lisiiima kod Konjica, uz jedno vrsto vatrite, na-
la donja eljust odrasle osobe. Da li je i ona znak kulta
donje eljusti? I jo jedan fenomen iz oblasti sepul-
kralnog rituala. U znaajnom broju neolitskih naselja
na podruju junoslaven skih zemalja primijeeni su
pojedinano ili skupno ukopi sasvim male djece,
esto novoroenadi. Naveemo neke primjere.
Gotovo u svim fazama kulture Lepenskog Vira
(tzv. protoneolita) i u svim stanitima-svetilitima ot-
kriveni su na ovom lokalitetu djeiji kosturi, preteno
novoroenadi. Tako je iz faze Ib zabiljeen nalaz 4-5
kostura novoroenadi. Gotovo redovno su bila sa-
hranjena u zadnjem dijelu kue, i to ispod tvrde pod-
nice. U neto starijoj fazi Vlas ca (Vlasac Ia), tokom
istraivanja su oiene elipsoidne jame u kojima su
bila sahranjena sasvim sitna djeca, posuta crvenkastim
okerom. Oito stara tradicija!
Kasnijoj starevakoj, odnosno kombinovanoj
starevako-impresso kulturi, u naselju Obre I kod
Kaknja, Bosna, pripadae dva sasvim posebna ukopa.
U jednom grobu (grob 7) je zateen djeiji skelet u sje-
deem poloaju, opkoljen uspravnim kamenim plo-
ama, a uz njega pri loena dva suneva diska i dosta
keramikih objekata. U drugom sluaju, na rtvenom
prostoru potaracanom oblucima, zateeni su dijelovi
djeijeg kostura i neke ivotinjske kosti, oko toga su
leale kamene sjekire, jelenji rog i posuda ukopana u
zemlju. Sve je onda pokriveno kamenim oblucima i
zemljom. Prava gomila-tumul!
Izgleda da je u ovom pogledu najinteresantnija
situacija u naselju Obre II kod Kaknja, koje pripada
Butmirskoj kulturnoj grupi. Ov dje je otkriveno 11
djeijih kostura, uglavnom, opet, kostura novoroen-
adi. Svi su locirani u sreditu naselja, na slobodnom
prostoru izmeu nastambi. Osam skeleta je zateeno
ispod najstarijih slojeva, odnosno na samoj zemlji
zdravici, a ukopani su preteno u zgrenom poloaju.
Samo dvoje od ovih novoroenadi je bilo stavljeno na
lea, sa rairenim nogama, dakle, upravo onako kako
se novoroene polae u obinom i votu. Tri skeleta
su pripadala najstarijem kulturnom sloju. Uoen je
razliit postupak pri ukapanju djece. Jedna su leala
u plitkim jamama na zemlji ili na keramikim frag-
mentima, druga su bila pokrivena polovinom grube
posude, trea su bila pokrivena kamenom, ploom ili
ilovaom. Svi bez priloga, rtvovani!
Na osnovu iznesenih podataka dobivamo sljedeu
okvirnu sliku u neolitskom dobu na tlu junoslaven-
skih zemalja: bez obzira na njihovu malobrojnost, si-
gurno je posvjedoeno pokapanje mrtvih u zajednika
gro bita; openita je pojava pojedinanog pokapanja u
samom naselju; mrtva ci su gotovo redovno polagani
u zgrenom poloaju (u poloaju spavanja); kult luba-
nje u ovom periodu je viestruko potvren; vjerovatan
je i kult donje vilice; rtvovanje male djece i novoro-
enadi je, izgleda, neosporno. Prema tome, ovdanji
neolitski ovjek je ve mnogo odreenije raz miljao o
zagrobnom ivotu nego to je to bio sluaj u dugim
prethodnim periodima.
Ovdje su, moda, od prvenstvenog znaaja dva
pitanja: ta zna i pokapanje pojedinaca u neolitskim
naseljima i kako objasniti toliki broj djeijih ukopa?
Na prvo pitanje je mogue samo jedno objanjenje:
u naselju se postavljao umrli srodnik koji je u njemu
za ivota obnaao neku poseb nu dunost. Mogla je to
biti glavna ena u matrijarhalnoj zajednici, vra, izuze-
tan lovac i slino. Oekivana je pomo i zatita ovakve
linosti i poslije smrti. A to bi znailo da je neolitski
ovjek ve sasvim odreeno vjerovao u ivot i sa one
strane neprozirne zavjese. Manje je vjerovatno da su
to bile rtve.
Sasvim mala djeca i novoroenad su sigurno r-
tve odreenih vjerovanja i obreda u neolitskim nase-
ljima. Uostalom, to nije nikakva specijalnost ovdanjih
73
grupa, ve je klasian primjer ovakvih nalaza sa po-
druja kulture Cucuteni-Tripolje u Rumuniji, za koje
Hortensia Dumitrescu smatra da predstavljaju rtvo-
vanje djece vezano za izazivanje plodno sti. Korijeni
ovog rituala bi vodili prema istonom Mediteranu.
ime Batovi je u svom radu o Smiliu i kultu mrtvih
u neolitu Dalmacije prikupio dosta odgovarajuih po-
dataka iz mediteranskih oblasti i doao do zakljuka
da je to jedinstvena pojava na Mediteranu povezana sa
nekim zemljoradnikim ritualom. Poto je u Obrima
II veoma snano zastupljena kulturna komponenta sa
Jadranom, a stanovnitvo se intenzivno bavilo zemljo-
radnjom, takav ritus je sasvim razumljiv.
Gotovo je sigurno da su nalazi kostura sitne djece
i odojadi svjedoci posebnih rtvenih radnji. Veina
strunjaka ih povezuje sa izazivanjem plodnosti. i-
telji Obra II su se, kao to je reeno, intenzivno bavili
zemljoradnjom, ali je ovdje simptomatino da je naj-
vei broj dje ijih ukopa obavljen na zemlji zdravici, u
vremenu pred izgradnju prvih nastambi, koje su po-
dizane u krugu oko tog rtvenog prostora. Zbog toga
je, u ovom sluaju, mnogo vjerovatnije da su djeca r-
tvovana prilkom od luke buduih stanovnika da se tom
rtvom postigne blagoslov onih viih sila koje su, po
njihovom shvatanju, imale najvei uticaj na ivot i pro-
speritet naselja, pa i njihovih itelja. Moglo je to biti
boanstvo Sun ca, Velika Majka, neka agrarna plodo-
tvorna sila i slino. Tek slijedee troje djece je moglo
biti rtvovano radi izazivanja plodnosti, jer nji hovi
ukopi ve pripadaju starijim kulturnim slojevima, vre-
menu ve usta ljenog prebivanja u naselju.
Jedinstven je sluaj na lokalitetu Anzabegovo u
Makedoniji. rtvovano dijete je stavljeno u veliku ze-
mljanu posudu, kojoj su prije toga odbili dno i ru-
ke. Kroz osloboeno dno krv rtve se sliva direk tno
u zemlju, a bez ruki posuda se ne moe premjetati
na drugo mjesto. Da li je ovo ist primjer rtve radi iza-
zivanja plodnosti? Vjerovatno. Ali, zbog ega su, onda,
iznad ove neobine rtve sahranjene dvije odrasle indi-
vidue i jedno dijete? Da li je u pitanju sahrana linosti
izuzetnog potovanja i njihova djeteta, pa su sahrane
obavljene na ve posveenom mjestu? Moda.
Neto su drugaije rtve u naselju Obre I. Prije
svega, sah ranjeno dijete u sjedeem poloaju je rtva
Sunevu boanstvu, poto su uz njega stavljeni odgo-
varajui diskovi, simboli kulta Sunca. Na drugom po-
strojenju je ritual trajao neto due vremena. Prvo je
nainjeno vatrite-rtvenite na taj nain to je ome-
eni prostor pokriven nasla gom ilovae. Na njemu je
loena vatra i vjerovatno su prinoene odreene rtve
pred osnivanje naselja. Zatim je rtvenite prekriveno
kamenim oblucima pa su nastavljene ritualne radnje,
kojima pripadaju dijelovi djeijeg kostura i ivotinjske
kosti. Sve je, najzad zatrpano, ili je osta lo i dalje neko
sveto mjesto, jer je oko njega itav niz nalaza koji po-
svjedouju neku vrstu hodoaa ovom mjestu.
Sve u svemu, rtvovanje djece u raznovrsnim va-
rijantama je oit znak jedne religiozne manifestacije,
u kojoj su viim silama pri noene tako dragocjene rtve
kao to su sitna djeca otrgnuta sa majinih prsa. irom
svijeta su kod primitivnih plemena poznate ljudske rtve
(stari stanovnici Meksika prednjae u tom pogledu!). No
u neolitskom do bu na tlu junoslavenskih zemalja je u
prvom redu prakticirano rtvovanje djece u slavu viih
bia, bogova! I bez obzira na majinske suze!
Najzad, jo jedna napomena.
Ako se vratimo na konstataciju da je na naem tlu
zabiljee no relativno malo ljudskih sahrana u nekro-
polama ili u naseljima, moda bi bilo logino pomi-
ljati jo na jedno rjeenje odnoenje i izlaganje mr-
tvaca daleko od naselja. Ni ovakav nain nije nepoznat
kod primitivnih plemena. U tom sluaju bi se odmah
nametnulo i pitanje da li se ta ko postupalo iz straha
od mrtvaca (to takoer znai vjerovanje u zag robni
ivot!) ili se umrli srodnici preputaju izvan naselja
viim silama koje vladaju nepoznatim prostorima, sa
onu stranu svakodnevnog i votnog kretanja. Ovo dru-
go ima vie izgleda. ini nam se da ovu pretpostavku
treba ozbiljno uzeti u obzir.
VI. 3. Eneolitsko ili bakarno doba
Jedno od najkomplikovanijih prelaznih perioda u pra-
istorijskom vremenu bilo je ba ovo doba. Bio je to su-
mrak matrijarhalnog neolitskog drutva, nastupila je
puna degeneretivna faza, unutarnje raspadanje poje-
dinih neolitskih rodova usljed istroenosti sistema, a u
isto vrijeme su se sa raznih strana, sruile na podruje
junoslavenskih zemalja mnoge nove grupe sa istoka i
sjevera. One su bile svjee, drugaije ureene, sa pu-
nom dominacijom patrijarhalnog sistema, esto vrlo
pokretljive i bolje naoruane.
Odjednom se poremetio tradicionalni red stvari,
mirni ivot dotadanjih, vidno oslabljenih neolitskih
grupa, sve je vie pripadao prolosti. Nove grupe su
ih unitile, protjerale ili u vrlo rijetkim slu ajevima
inkorporirale u svoje redove. Zbog toga se i nalaze
ostaci ne kih neolitskih kultura na breuljcima, iako to
mirni zemljoradnici i stoari nisu voljeli, nego su na-
selja osnivali uz potoke i rijeke. Sada su to jednostavno
bile izbjeglice. Brzo e tu i izumrijeti.
74
Razgradnja neolitskog, mirnog i meusobno do-
bro organizovanog svijeta na ovom tlu poela je u
toku IV milenija st. e. Krajem toga milenija pojaava
se nemir zbog nadiranja nepoznatih invazora, dok je
III milenijum uglavnom ispunjen trajnijim razmjeta-
jem novih kulturnih grupa na prostorima ranijih ne-
olitskih kultura i naselja. Neto drugaiju sud binu do-
ivjele su neolitske skupine na krakom podruju, na
jadranskim obalama i na ostrvima, pa na jadranskom
zaleu. Nove grupe nisu ovamo prodirale sve do mla-
eg eneolitskog doba (nenaviknute na krake uslove
ivota!), pa su stare neolitske kulturne grupe preivjele
mnoge udare u susjednim krajevima i proivjele do-
due u degenerisanom obliku sve do duboko u trei
milenij st. e.
Koje su to nove grupe?
Najstarija meu njima je Tiszapolgr-Bodrogke-
resztr grupa u Potisju, usko povezana sa odgovara-
juim poja vama na podruju Maarske, gdje je dobila
i ovo ime. Savremena je mlaoj vinanskoj kulturi.
Zapadnije i junije od te grupe se redaju, idu i ne-
kim hronolokim redom: lasinjska kultura (Slovenija,
Hrvat ska, sjeverozapadna Bosna), badenska kultura,
jedna od najrairenijih eneolitskih kultura u Evropi
(Banat, juna Baka, Srem, Baranja, Slavonija, sjeverna
Srbija, sjeveroistona Bosna), kostolaka kultura (opet
Banat, Baka, Srem, Slavonija, srpsko Podunavlje, sje-
verna i srednja Bosna), vuedolska kultura (Slavonija,
Srem, zapadna i centralna Bosna, djelimino Srbija,
dolina Neretve, srednji Jadran).
Upada u oi da su neke od eneolitskih kulturnih
grupa locira ne na terenu istih oblasti. Ne treba to da
zbunjuje. Svaka od tih grupa zaposjedala je odreen
rejon u tim oblastima i vrlo rijetko nadslojavaju jedna
drugu u istim naseljima. Primjera radi, lasinjska kul-
turna grupa prodire u zapadnu Bosnu, sredinu zapo-
sjeda kostolaka i prodire dolinom Bosne do Obra kod
Kaknja, a badenska se uglavnom zadrala sjeveroisto-
no od tih teritorija. Naravno, ovo ne znai da nije dola-
zilo do sukoba meu njima, ali je toga bilo vjerovatno
u manjoj mjeri nego to bismo oeki vali.
U ovom uzbudljivom vremenu propadanja jednih
i nadolaska dru gih populacija, sukobljavanja pa i mije-
anja, nije izostala ni oekivana raznovrsnost posmrt-
nog rituala ili kulta mrtvih. Sve navedene grupe, osim
lasinjske, su, na ovaj ili na onaj nain, pokazale svoj
odnos prema fe nomenu smrti, prema kultu mrtvih
srodnika.
Prije svega, u ovom periodu se neto vie prakti-
kovalo sahranjivanje mrtvih u nekropolama, ali se po-
kapalo i pojedinano u samim na seljima. Najbrojnije
su nekropole u grupi Tiszapolgar-Bodrogkeresztur,
meu kojima se istiu one u oki, Batki kod Sente,
Nosi kod Subotice. Pokopi su vreni u jamama i u zgr-
enom poloaju, sa tano odreenim pravilima ritua-
la: oko glave su stavljane manje posude, a u predjelu
karlice vei sudovi, kao to su oni za dranje mlijeka.
Ponekad se prilau kremeni noevi, bakarni predmeti,
pa i ukrasi od zlata. Smiljena oprema za prelazak u
drugi svijet. Velike posude su vjerovatno bile pune te-
kue hrane, a male posude bi trebale sluiti za zahvata-
nje te hrane. To je oito shvatanje da mrtvac nastavlja
da ivi i u drugom, nazovimo ga, podzemnom svijetu,
Nekropole su poznate i u okviru badenske (npr. Bo-
gojevo Zgrenci) i kostolake kulturne grupe (npr.
Padina kod Gospoinog Vira na erdapu paljevin-
ski grobovi). U okviru nekropole u Bogojevu je, meu
ostalim, naen jedan dvojni grob, te grob ovjeka, go-
veeta i pernate ivotinje. Ovom drugom je ostavljena
solidna poputbina za drugi svijet!
Kada je rije o pojedinanim ukopima u okviru
naselja (a ima dosta primjera), vrijedi se ponovno za-
ustaviti na lokalitetu Gradac u Vuedolu i na nekim
podacima koje je R. R. Schmidt objavio u svojoj mo-
nografji. Vremenu badenske kulture e pripadati dva
pojedinana groba ena, ukopanih u zgrenom polo-
aju, i djeija grobnica u nadsvoenoj komori. U unu-
tranjosti, uz rubove komore, tekla je zemljana klupa
na koju je bilo poloeno pet djeijih kostura, troje no-
voroenadi, jedno polugodinje i jedno etvorogo-
dinje dijete. Uz njih su priloene samo koljke i neke
ivotinjske kosti. Indikativno je da je ova djeija ko-
sturnica leala ispod kasnije zgrade tzv. Megarona II.
Pa ipak, daleko je najzagonetniji dvojni ukop u
grobnoj komori, sa ulazom irokim jedan metar, pred
Megaronom II, koji pripada procvatu vuedolske kul-
ture na ovom lokalitetu. Tijela mukarca i ene su bila
poloena na debljoj naslazi pepela u zgrenom poloa-
ju, okrenuti jedan prema drugom. Glave im se dodiru-
ju. ena rukama pokriva lice, dok lijeva ruka mukar-
ca poiva na eninom bedru, a desnom dri jedan sud.
Glavu e ne prekriva najljepa posuda u grobu, ukrae-
na sunevim i nekim drugim astralnim simbolima. Uz
mukarca su stavljena dva iljka za koplje, buda od je-
lenjeg roga, nakit od koljke, uz lea ene bio je ostav-
ljen velik sud. U grobu je, dalje, sakupljeno; 21 itava
i 30 razbijenih posuda, 80 keramikih fragmenata, pa
kosturi janjeta i psa, kosti goveeta, jelena i svinje. Ve-
lika veina keramike robe je lijepo ukraena vuedol-
skim sti lom. Autori djela Praistorija jugoslavenskih
zemalja III nazivaju ovaj grob branog para proto-
kneevski pokop. Prije ukopa je u komori naloena
75
velika vatra oienja i rtvovanja. Na pepeo oienja
su poloeni mrtvaci. Prireivai ukopa su ovaj brani
par poloili u stavu brane bliskosti, uz mukarca je
ostavljena njegova lovaka ili ratnika oprema, ena je
dobila na glavi najljepu posudu i lonac sa hranom.
Uz to mesna poputbina, pa i mukarev pas. Koliina
keramike robe je vie nego im presivna. Moglo bi se
pretpostaviti da je mukarac zaista bio poglavi ca, pa
i prvosveenik u jednom ve sasvim patrijarhalnom
drutvu, da je umro ili poginuo u borbi i da ga je ena
nasilno (ili dobrovoljno!) pra tila na drugi svijet. Vje-
rovatno ono prvo i, u tom sluaju, ovo bi bio jedan od
najstarijih, koliko-toliko dokumentiranih, primjera
o prisilnoj pratnji ene mrtvog suprunika, naravno,
na ovom tlu. (Ukoliko Krestonci ili neka druga traka
plemena, pa Gali i niz antikih i primitivnih sku pina
njeguju obiaje da ena prati mua u grob, nita neo-
bino ne bi trebalo da znai ni poglaviin pogreb u
Vuedolu.)
Samo uzgred spominjemo da je Megaron II bio
sagraen nad komorom sa djeijim ukopima. Odra-
vana je tradicija posveenog mjesta dje ijim rtvama.
U eneolitskom dobu su, vie nego sve to je reeno,
vana dva fenomena: spaljivanje mrtvaca prije ukopa
(incineracija, inkremacija) i pokapanje pod grobnim
humkama tumulima.
Svakako je vano napomenuti da su neki od najsta-
rijih prim jera spaljivanja pokojnika u panonskoj obla-
sti vezani za sahranjivanje pod tumulima.
- Araanska humka kod Mokrina (tumul visok oko
4 m, u centru podnoja urna sa pepelom pokojni-
ka, pokrivena trbuastom zdjelom, kao prilog jo
jedna zdjela; pripada badenskoj kulturi);
- Velika humka u Batajnici (pokojnik spaljen na
istom mjestu, povrh spalita urna sa pepelom i
nagorjelim kostima, od rtvenog obreda preostale
ivotinjske kosti i keramiki fragmenti, sve prekri-
veno zem ljom; kasnije obnovljen obred od koga su
ostali keramiki fragmenti i onda tumul defnitiv-
no formiran; pripada vuedolskoj kulturi);
- Humka u Vojki (isti obred kao u Batajnici, ali
nema tra gova naknadnog rituala; pripada takoer
vuedolskoj kulturi);
- Nekropola u Padini na erdapu, u kojoj su zdjele
sa paljevinom poredane u redu i jedan grob sa spa-
ljenim kostima pokrivenim zdje lom u Silajetu kod
Dvorova u sjevernoj Bosni ukopani su u zemlju,
bez vanjskog obiljeja, a pripadaju kostolakoj kul-
turi. Teko je zasada utvrditi da pripadnici kosto-
lake kulture nisu koristili pokapanje pod tumuli-
ma. Jo je relativno malo podataka u tom pogledu.
Izvan panonskog, odnosno podunavskog prostora
daleko su naj vaniji kneevski ukopi pod tumulima u
Maloj i Velikoj Grudi na Tivatskom polju, koji Stojan
Dimitrijevi pripisuje jednoj varijanti ljubljanske kul-
turne gru pe. Tumul, prenika oko 20 m, bio je visok
gotovo 4 m. Pokojnik u zgrenom poloaju je pokopan
u sanduku od kamenih ploa, ekscentrino lociranom
Slika 33. Grob branog para iz Vuedola kod Vukovara
76
u tumulu. Uz kosti mrtvaca bogati prilozi dvije lijepo
ukraene po sude, zlatni triangularni bode, pet zlat-
nih kariica za kosu, dva dug meta od bakarnog lima.
Bio je to pravi kneevski grob, bolje reeno grob
lokalnog rodovskog princepsa. Predmeti od zlata su
egejskog porijekla, po emu se vidi da je tivatski knez
za ivota bio vrlo cijenjen i bogat: predmete je, iz po-
tovanja, dobio na poklon ili ih je nabavljao na jugu
preko posrednika, sasvim je sigurno da je u to vrijeme
juni Jadran od ravao stalne kulturne i ekonomske
veze sa kretsko-egejskim naprednim svijetom. Kera-
mike posude su izraene u domaem stilu pa je na
taj nain dolo do sretne kombinacije za hronoloke
odrednice domae proizvodnje. Tumul u Maloj Gru-
di je imao omota od kamenih oblutaka, a na raznim
kra jevima su konstatovani ostaci spalita od naknad-
nih ritualnih radnji. I ovaj detalj pogrebnog rituala je
imao irok smisao, a kasnije je vrlo es to ponavljan.
Nedavno istraeni tumul u Velikoj grudi kod Tivta,
odraava slian pogrebni ritual kneevskog ukopa kao
i onaj u Maloj Grudi od kojeg je udaljen oko 270 m.
Tumul je imao prenik od 26 m, i visinu od 6,30 m
u odnosu na okolni teren. Pokazalo se da humka sa-
dri dva centralna groba, jedan iznad drugog, jedan
primarni i jedan sekundarni. Grobna konstrukcija se-
kundarnog groba, datiranog u bronzano doba, u kome
je bio pokojnik u ispruenom poloaju, bila je oiviena
irim kamenjem i pokrivena tankim kamenim ploa-
ma i oblucima. Primarni centralni grob, radi kojega je
tumul bio i podignut, oblikom je slian glavnom grobu
u centru tumula Mala gruda. Jama je bila izdubljena
u prirodnoj podlozi i ograena kamenom. U grobu je
bio sahranjen mukarac u zgrenom poloaju, leei
na svojoj lijevoj strani, glave okrenute u prema sjeve-
roistoku. Uz pokojnika, koji je po svemu sudei bio
vrlo istaknuta osoba, pronaene su obredna kerami-
Slika 34. Centralni grob iz humke Velika Gruda kod Tivta
77
ka olja sa urezanim i bijelo inkrustiranim motivima
ljubljanskog tipa, dva bronzana sjeiva (brijaa), bron-
zana sjekira, te osam zlatnih kariica za kosu, od kojih
tri karike odgovaraju onima iz Male Grude, a pet se
vezuju za nalaze iz grobova sa ostrva Leukas u Jon-
skom moru.
I, najzad, preteno na podruju Banata i Bake
je istraeno nekoliko tumula koji svjedoe o prilino
snanom prodoru stepske populacije sa istoka na pa-
nonski prostor. Borislav Jovanovi je posvetio niz ra-
dova ovoj pojavi i obradio nalaze iz Uljme, Vlajkovca
kod Vrca, Batke na uu Begeja u Tisu, Vojlovice kod
Paneva te iz Srpskog Krstura i ale. Radi se uglav-
nom o vrlo velikim tumulima, prenika 35-30 m.
Sahrane su izvrene u jamama, obloenim i po-
krivenim drvenom graom i, obino, bogato posutim
okerom. U Uljmi, Batki i Vojlovici pokojnik je poko-
pan u zgrenom poloaju, s tim to je poloen na lea,
a noge mu uvis povijene. Dakle, poseban zgreni polo-
aj! Prilozi nisu brojni, a najizrazitiji su oni iz Srpskog
Krstura i ale sudovi ukraeni vrpastom ornamen-
tikom, izrazito karakteristini za stepske populacije. U
panonskom prostoru Jugoslavije je evidentiran velik
broj slinih tumula; oni nisu istraeni pa se ne moe
jo rei koliko ih pripada stranoj, stepskoj populaciji.
Dugo vremena se vodila, i jo se vodi, diskusija o
tome odakle potiu dva nova ritualna obiaja sahra-
njivanje pod tumulima i spa ljivanje pokojnika. Mnogo
toga ni do danas nije razjanjeno.
Za obiaj pokapanja pod tumulima u opticaju su
stalno dva tumaenja; preuzet je pod uticajem stepskih
ritualnih obreda, i drugo, pre uzet je iz junih obla-
sti Balkana, odnosno sa kretsko-egejskog prostora.
Stepska plemena i narodi su zaista masovno koristili
obiaje sahranjivanja pod tumulima-kurganima, ali
ima problema sa hronolokim odrednicama. Tumuli
sa grobovima-jamama stepskog porijekla u panon-
sko-podunavskom prostoru su vremenski mlai od
onih koji su nastali u doba badenske kulture. Prema
tome, pokapanje pod tumulima je ulo u upotrebu i
prije dolaska stepskih populacija. Uzgred spominjemo
da stepske populacije nisu spaljivale svoje pokojnike,
a u Araanskoj humci se radi o tipi noj incineraciji.
Moda je vjerovatniji juni uticaj i zbog hronolokih
razloga. Tamo je ovakav obiaj vrlo rano uao u modu
u okviru kulta mrt vih i shvatanja o zagrobnom ivotu.
Istakli smo ve da su najstariji tu muli velikih dimenzi-
ja i oni su mogli da budu podignuti samo kolektivnim
naporom. Tako neto je pripadalo samo rodovskim i
bratstvenim prvacima. Pa i tumule u Velikoj i Maloj
Grudi smo oznaili kao grobove takvih prvaka. Na
osnovu ovih pokazatelja nije teko zakljuiti da su prvi
tumuli bili podignuti nad ukopima rodovsko-brat-
stvenih prvaka. Grobovi iz tumula u Velikoj i Maloj
Grudi jasno ukazuju na june veze. Kasnije se obiaj
podizanja tumula nad gro bovima srodnika omasovio
i u mnogim krajevima dobio prioritetno mjesto u po-
grebnom ritualu. Kao takav, zadrao se do kraja prai-
storijskog doba. Ima dosta strunjaka koji smatraju da
je i spaljivanje pokojnika, incineracija, junog porije-
kla. ini nam se da je ovo manje vjerovatno. Postoje
indicije da je kremiranje pokojnika poelo ve u neo-
litskom dobu. Milutin Garaanin spominje neke ostat-
ke ovog rituala u Vini kod Beograda i u Potpornju
kod Vrca, gdje je uz kalcinisane kosti naena i tipina
kamena sjekira, a ini se da bi i spomenuto rtvenite
u Obrima I upuivalo u tom pravcu. Duboke korije-
ne kremiranja pokojnika u panonsko-podunavskom
prostoru potvruju i primjeri iz vremena badenske i
kostolake grupe (Araanska humka, Padina na er-
dapu). Zato danas sve vie preovlauje miljenje da je
pogrebni ritual incineracije samostal na pojava na tom
prostoru, pa ak i teza da je panonsko-podunavski
pros tor primarna oblast za nastanak ovog rituala. Ne
treba zaboraviti da je incineracija na tom prostoru i u
bronzanom dobu igrala izuzetno vanu ulogu. Napri-
jed smo spomenuli i ulogu heliolatrije u svemu tome.
Tumuli sa grobovima pripadnika stepske popu-
lacije su stranog porijekla. Oni imaju veoma vanu
ulogu samo u pogledu izuavanja indoeuropeizacije u
pojedinim dijelovima evropskog tla.
Obavezna je na kraju ovog razmatranja konstataci-
ja da se kod stanovnitva eneolitskog doba na podru-
ju junoslavenskih zemalja uglavnom, pa i defnitivno,
uvrstilo vjerovanje u zagrobni ivot ovjeka. To, me-
u ostalim, potvruju i slijedee pojave:
- naknadne obredne radnje nazovimo ih dae
nad grobovima pokojnika, posvjedoene kerami-
kim fragmentima i ivotinjskim kostima na nekim
tumulima (Batajnica, Tivat), to znai da se ovim
doprinosi boljem bivstvovanju pokojnika na du-
gom svijetu;
- kameni vijenac oko groba pod tumulom (Tivat),
to, bez ob zira da li se time eljelo zatiti spoljni
svijet od djejstva pokojnika ili samog pokojnika
od zlog uticaja spoljnjeg svijeta, samo potvruje
vjerovanje da pokojnik i na drugom svijetu ima
odreenu ulogu ili pot rebu; u kasnijim periodima
kameni vijenac pod tumulima je dosta uobiajena
pojava;
- dvojni grob mukarca i ene iz Vuedola, pri emu
se sasvim logino namee zakljuak da takav par i
78
na drugom svijetu nastavlja svoj brani ivot; ve
smo spomenuli slina vjerovanja potvrena pisa-
nom dokumentacijom;
- donekle i incineracija, ako se tim inom osloba-
a onaj prometejski dio ovjeka od materijalnog
oklopa.
Naravno, ovjek se od starine vrlo teko mirio sa
pomilju da poslije smrti prestaju svi elementi ivlje-
nja. Neprestano je stvarao svoje vizije o zagrobnom
ivotu kao vanom segmentu religioznog sistema.
Za eneolitsko doba smo naveli neke od tih vizija.
VI. 4. Bronzano doba
Pribliavamo se sve vie onom vremenu u kojem nas na
nekim okolnim podrujima pisani izvori obavjetavaju
o drutveno-ekonomskim kretanjima i duhovnim zasa-
dama na tim podrujima. Na teritoriju junoslavenskih
zemalja u tom vremenu vlada bronzano doba (preteno
drugi i po etak prvog milenija stare ere) i ono u potpu-
nosti pripada ovdanjem praistorijskom vremenu. Iako
pojedini pisani izvori sa juga i jugoistoka tu i tamo
spominju ove krajeve, velike koristi za rekonstrukciju
ivota na ovom prostoru od tih napomena nema.
Bronzano doba na podruju junoslavenskih ze-
malja se obino dijeli na tri faze. U prve dvije faze
(rana i srednja bronza) drutveno-ekonomski razvoj
tee dosta ravnomjerno, na osnovama iz prethodnog
vre mena i bez veih potresa. U kasnom bronzanom
dobu su se, meutim, desi la velika previranja. Dolo je
do populacionih pokreta velikih razmjera, do snanih
sukoba, do nekih sudbonosnih razaranja. Pokreti su
poeli do brim dijelom iz panonskog prostora, proirili
se prema jugu, zahvatili i veinu ovdanjih krajeva. Na
jugu je razorena visoka mikenska civiliza cija, pokreti
su preli na sjeveroafriko kopno (Egipat) i na Malu
Aziju. Bila je to prvenstveno ekspanzija nosilaca kul-
ture polja sa urnama (na zvani po pogrebnom ritualu)
koji su znaajno uticali i na kulturnu f zionomiju u
mnogim ovdanjim krajevima.
U ovom vremenu na tlu junoslavenskih zemalja se
paralelno odvijalo nekoliko drutvenih procesa. Zna-
tan broj manjih grupa se bavio tzv. transhumantnim
stoarenjem, kretao se sa stokom u potrazi za boljom
paom. Iza njih su ostajali samo pojedinani ili ma-
nje skupine grobova. Nema gotovo nikakvih ostataka
naselja. S druge strane, kod veih grupa se pojaava
patrijarhalni drutveni sistem; karakterie ga izrasta-
nje lokalne rodovske aristokratije i utvrivanje naselja
kojima ona uprav lja preteno na breuljcima pa i
grobni ritual. I, tree, pojaava ju se ekonomske veze
sa okolnim svijetom, to se lijepo moe pratiti prema
ostacima materijalne kulture. Neki elementi ukazuju,
ipak, na stare zakonitosti gentilnog drutvenog uree-
nja, na primjer na suivot dva ili vie rodova u istom
naselju radi enidbenih odnosa.
U bronzanom dobu je na temelju svih navedenih
drutveno-ekonomskih kretanja formirana na tlu ju-
noslavenskih zemalja velika masa kul turnih grupa
malih zajednica, velikih zajednica, itavih kulturnih,
pa i etnikih kompleksa. Njihovo izdvajanje je mu-
kotrpan posao za prahistoriare-arheologe, ali su u
djelu Praistorija jugoslavenskih zema lja IV, Bronza-
no doba, Sarajevo 1983. god. uglavnom naznaene sve
te zajednice. Sistematsku, odnosno sintetsku obradu
tih zajednica izvrili su u ovom monumentalnom dje-
lu: Borivoj ovi, Milutin Garaanin, Stane Gabrovec,
Ivan Marovi, Ruica Drechsler-Bii, ime Batovi,
Ksenija Vinski-Gasparini, Draga Garaanin.
Nema danas nikakve sumnje da se kod populacio-
nih grupa bronzanog doba u ovim krajevima jo vie
uvrstilo vjerovanje u zagrobni i vot, kao i vjerovanje
o uticaju umrlih srodnika na svakodnevni ivot njiho-
vih potomaka. Ogroman broj otkrivenih i istraivanih
nekropola i pojedinanih grobnica o tome rjeito go-
vori. Pri tome se oituje velika raznolikost u sahranji-
vanju, u kultu mrtvih, ali bi u globalu trebalo is taknuti
dvije stvari: paralelno javljanje grobova u tumulima i
ravnim ne kropolama, kao i istovremeni biritualizam,
tj. pokapanje i spaljivanje mrtvaca u istim grobitima.
U svemu tome izdvajaju se i neke velike regije. Bori-
voj ovi je ovako ocrtao dva osnovna kompleksa u
odnosu na pokapanja mrtvaca pod tumulima i na sa-
hranjivanje u ravnim grobovima (dakle, bez ikakvih
vanjskih oznaka). Kompleksu sa tumulima bi pripadali:
jadranski pojas od Istre do Crne Gore, Hercegovina, ju-
na i istona Bosna, zapadna Srbija, dijelovi Kosova i Ma-
kedonije, a kompleksu ravnih grobova istonoalpska re-
gija, panonsko-podunavska regija, Pomoravlje i istona
Srbija, dijelovi Kosova i Makedonije. Tako bi tumuli pre-
teno karakterisali zapadnije, a ravni grobovi sjevernije
i istonije krajeve u Jugosla viji. I sam autor, meutim,
napominje da bi to bila samo podjela u naj grubljim cr-
tama, jer nisu nikako zanemarljivi ni primjeri mijeanja
ovih obiaja na istom prostoru. To se najvie odnosi na
kasno bronzano doba, kada obiaj sahranjivanja u rav-
nim grobovima prodire u Istru, na liburnsko podruje
u sjevernoj Dalmaciji, u srednju Dalmaciju, Bosnu i
Makedo niju, pa se tamo ovakvi grobovi pojavljuju za-
jedno sa grobovima pod tumulima.
79
Ogromna raznovrsnost vlada u pogledu samog
rituala sahrane. Tako je na podruju glasinake gru-
pe u istonoj Bosni kroz itavo bron zano doba izra-
zito dominantna inhumacija pokapanje mrtvaca
pod tumuli ma, a samo u kasnoj bronzi su se tu i tamo
mrtvaci spaljivali. S druge strane, na panonsko-podu-
navskom prostoru je ve od srednjeg bronzanog doba
dominantna incineracija spaljivanje mrtvaca (npr.
grupa sa inkrustriranom keramikom, dubovako-u-
tobrdska pa i vatinska grupa). Vrlo rano se kod nekih
kulturnih grupa javlja i biritualizam. Meu takve gru-
pe se npr. ubrajaju vinkovaka grupa, moriko-mo-
krinjska grupa u Panoniji, cetinska grupa u Dalma-
tinskoj zagori, grupe Beloti Bela Crkva u zapadnoj
Srbiji. U kasnom bronzanom dobu apsolutnu prevagu
u panonsko-podunavskom prostoru ima incineracija,
a znaajno je ona prisutna u Pomoravlju (parainska
grupa) i na Kosovu (grupa Donja Brnjica Straava).
U tom periodu ritual spaljivanja je zabiljeen i u alp-
skom podruju (dobovsko-ruka i ljubljanska grupa),
u Istri i Lici. Kao izvanredan primjer biritualizma u
kasnom bronzanom dobu moe posluiti jedan tumul
na Leitu u Likom Vrepcu, u kojem je na istoj dubini
zateeno jedanaest skeleta i ostaci est spaljenih pokoj-
nika. Oni su hronoloki istovremeni ili sasvim bliski.
Neosporno je u pravu Ksenija Vinski-Gasparini
kada tvrdi da su u sjevernim dijelovima Jugoslavije vrlo
stari korijeni incineracije i da se odatle ovaj ritual irio
u druge krajeve zemlje. Ona, isto tako, smatra da su
na tom prostoru u bronzanom dobu potisnuti agrarni
kultovi i da je prevladalo oboavanje Sunca i vatre. U
poglavlju o heliolatriji i mi smo istakli slino uvjerenje.
Mnogostruki mozaik raznolikosti pogrebnog ri-
tuala u bronzanom dobu ogleda se i u nizu pojedi-
nosti. Tako se u nekim krajevima mrt vaci sahranjuju
u sanducima od kamenih ploa (npr. u Dalmaciji),
u drugim su okrueni kamenim oblucima, u treim
su polagani na zemlju itd. Podjednako su zastupljeni
pogrebi mrtvaca u zgrenom poloaju, poglavito u za-
padnijim oblastima, i u okruenom poloaju, kao to
je naprimjer slu aj na glasinakom podruju. Pripad-
nici vatinske grupe su svoje mrtvace spaljivali u sa-
mom grobu, dok su pripadnici dubovako-utobrdske
grupe pravili spalita (ustrine) neto dalje od samog
groba. Kada je, pak, rije o pokopima pod tumulima,
veoma esto se u podnoju tumula grob okru uje vi-
jencem od kamena, a razbijeno posue, keramiki fra-
gmenti, nalaze se i u grobovima i u slojevima tumula
iznad grobnica. Oba navedena vida pogrebnog rituala
su sigurno vezana uz vjerovanja u zagrobni ivot, uz
odavanje poasti mrtvacu ili vladarima drugog svijeta,
uz snabdijeva nje mrtvaca poputbinom ili kada je ri-
je o kamenom vijencu uz strah ivih od djelovanja
umrlih lanova roda. A moda se ovim vijencem osi-
guravao sam mrtvac od ulaska zlih demona u njegovo
poivalite.
Poto ovdje nije mjesto da se detaljnije bavimo
ovim poja vama, njihovoj meuzavisnosti i rasprosti-
ranju, iznijeemo preciznije podatke o dva izuzetno
zanimljiva primjera obrednog rituala na podruju ju-
noslavenskih zemalja u bronzanom dobu.
Prvi se odnosi na tumule na Kuprekom polju,
krakoj visoravni na podruju jugozapadne Bosne. Vi-
ekratnim istraiva njem ovdje je registrovan 51 tumul
razliite veliine, od onih monumen talnih, prenika
35-45 m, do malih, prenika 10-15 m. Svi su oni iz-
graeni uz upotrebu zemljanih nanosa. Istraivano je
sedam tumula, od ega su etiri sistematski i u potpu-
nosti ispitana. Najznaajnije podat ke dao je jedan ve-
liki tumul, promjera u bazi oko 30 m i visine oko 3,60
m, na onom dijelu Kuprekog polja koji narod naziva
Pustopolje. To je jedini od ispitivanih tumula koji je
pokrivao izuzetno interesantnu grobni cu. Tokom si-
stematskog iskopavanja mogle su se u potpunosti re-
konstruisati faze izgradnje ovog grobnog monumenta.
Prvo je uglaana i pokrivena ilovastim nabojem povr-
ina na kojoj e biti izvren sam ukop. Nakon to ga je
izvedena neka vrsta posveenja toga mjesta, o emu
svjedoe znat ni ostaci goretine i pepela. Kada je na
ovaj nain pripremljena baza, u njenu sredinu je do-
vuena, vrlo vjeto sagraena, drvena grobnica sa mr-
tvacem. itav prostor oko drvenog sanduka je zasut
debelim naslagama tra ve Camellia sativa koja posjedu-
je izvjesna toksina svojstva (Sl. 35). I pojedini dijelovi
drvene grobnice su bili zaukani ovom travom pa je
ona skoro hermetiki zatvorena. Nakon toga nanesena
je ogromna masa busenja, iji su komadi, sa nadolje
okrenutom travom, prekrili debelim naslagama grob-
nicu i itavu njenu okolinu. Tako je formirano jezgro
tumula. Poslije novog rituala posveenja na ovoj
povrini, nastavljeno je nasipanje tumula istovjetnim
komadima busenja i nanosima zemlje, dok nije ofor-
mljen eljeni oblik monumentalne veliine. U toku na-
sipanja jo nekoliko puta je loena vatra zbog vrenja
odreenih ritualnih radnji. Sama grobnica, odnosno
drveni sanduk je izgraen od zauujue dobro otesa-
nih dijelova: s donje i gornje strane su bile poloene po
dvije iroke, horizontalno poloene daske, a sa bonih
i eonih strana po jedna debela, uspravno po loena
daska. Svi sastavi su precizno izvedeni i meusobno
uklopljeni. Na mjestu pokopa drveni sanduk je bio
veoma solidno uvren sa po tri debela drvena klina
80
sa svake due strane, spojene preko gornje povrine
poprenim prekama (jedna od njih je bila izvanred-
no uglaan donji plaznik saonica!). U tom sanduku je
leao mrtvac u zgrenom poloaju, sa des nom rukom
ispod glave i gornjom akom na gornjoj strani lubanje.
Leao je na prostirci od ivotinjske koe (vjerovatno
od pripitomljenog mufona) i bio pokriven velikim
tekstilnim pokrovom platom, sa razliito i vr lo pre-
cizno tkanim dijelovima. U sanduku je bio pokopan
mukarac od 60 godina, bez ikakvog odjevnog pred-
meta na sebi. Sanduk je bio pun vode, koja je kroz
neke sitne pukotine prodrla u unutranjost grobnice,
pa su tako svi predmeti i sam mrtvac izvrsno konzer-
virani. Na lubanji je, na primjer, ostala kratko oiana
brada. Nema nikakve sumnje da je u ovom tumulu bio
pokopan neki elnik, starjeina roda ili ire drutvene
zajed nice (Sl. 36).
Gotovo isti interes su izazvali i rezultati istraiva-
nja tzv. Dokanove glavice, jednog od najveih tumu-
la na Kuprekom polju, promje ra oko 35 m i visine u
sredinjem dijelu oko 4 m. Dokanova glavica je bi la
podignuta na slian nain kao i ovaj prethodni tumul,
dakle od nanosa zemlje i komada busenja sa dolje
okrenutom travom. Negdje od polovine ovog tumu-
la busenje je sve izrazitije, da bi povrina na samom
dnu bila pokrivena iskljuivo ovakvim busenjem. U
Dokanovoj glavici nije postoja la direktna sahrana. U
sredinjem dijelu je na samom dnu iskopana jama,
veliine 1,85 sa 1,60 m i dubine oko jedan metar. U
njoj su zateeni samo ostaci dosta dugake, izgorjele
daske i dijelovi neke spaljene vunene ma terije. I, jo
nekoliko podataka. Iznad jame su u sloj busenja bila
zabo dena dva cijela drvena bodea i donji dio treeg
bodea (Sl. 37). Nedaleko od toga mjesta je uspravno
stajao drveni kolac, zaboden takoer u nanos busenja.
Na raznim dubinama tumula su evidentirane manje
ili vee feke izgoretine, fragmenti keramike, ivo-
tinjske kosti, izgorjeli dijelovi manjih da saka i gomile
Slika 35. Drvena grobna konstrukcija u centru tumula 16, Pustopolje kod Kupresa
Slika 36. Pokojnik iz centralnog groba tumula 16
umotan u vunenu tkaninu, Pustopolje kod Kupresa
81
drvenog iverja. Pojedine keramike forme pripadaju
tipolo giji ranog bronzanog doba ovog dijela Balkana,
dok analize ugljena C14 analize daju vrijeme prve
polovine XVII vijeka st. e. (jedna ana liza? 167682).
Dokanova glavica, prema tome, pripada sredini ranog
bronzanog doba.
Pored Dokanove glavice, ispitana su i dva mala
tumula: prvi na Pustopolju, uz veliki tumul sa drve-
nim sandukom i drugi u istonom kraju Kuprekog
polja. U njima takoer nije bila izvrena sahrana, a u
slojevima su se pojavili isti ostaci paljevine, keramiki
fragmenti i ivotinjske kosti. Keramika odgovara onoj
u Dokanovoj glavici, pa je sa svim sigurno da i tumul sa
ukopom kneza na Pustopolju pripada istom periodu
starijeg bronzanog doba.
Po emu je izuzetna vanost zemljanih tumula na
Kuprekom polju? Po itavom nizu uoenih elemena-
ta! Sahrana u drvenom sanduku pod velikim tumu-
lom na Pusto polju nesumnjivo asocira na ukope nekih
stepskih populacija iz Panonije i dalje na istoku. Zbog
toga je gotovo sigurno da su do Kuprekog polja stigli
posljednji valovi velike seobe stepskih populacija, po-
znate pod imenom indoevropska seoba.
Formiranje tumula uz koritenje mase busenja sa
travom je prilino jedinstvena pojava. Da bi se pri-
premila takva koliina busenja, bila je potrebna dobra
saradnja velikog broja ljudi. Znai da je rod, bratstvo
ili pleme koje je u tome uestvovalo imalo vrstu dru-
tvenu orga nizaciju, patrijarhalnog karaktera. Pokojnik
sahranjen na Pustopolju je zasigurno obnaao visoku
ast u toj zajednici.
Posebno su zagonetni Dokanova glavica i spome-
nuti mali tumuli. U njima nisu izvrene sahrane, ali,
inae, pokazuju istovjetna svojstva sa velikim tumu-
lom na Pustopolju. Iskopavanje jame u Dokanovoj
glavici to eksplicitno potvruje i ovaj tumul se moe
jedino protumaiti kao kenotaf grob bez mrtvaca.
Na Kuprekom polju su ivjele stoar ske zajednice i
napasale svoju stoku na ovom prostoru prekrivenom
ogrom nim brojem razliitih trava i biljki. Zimi je polje
prekriveno debelim naslagama snijega (odatle i pla-
znik saonice na sanduku u Pustopolju!) pa su stoari
tjerali stoku u pitomije krajeve, pravcem prema Jadra-
nu. U toku tog perioda neki lanovi su umirali ili po-
stali rtve divljih zvijeri, a po povratku na Kupreko
polje, takvim umrlim srodnicima su podizali grobne
tumule kao da su u njima sahranjeni. Na taj nain
smrt je zadesi la i pripadnika ove populacije kojemu
je izgraena Dokanova glavica. S obzirom na ogro-
mne dimenzije tog tumula, sasvim je oito da je ona
podignuta takoer u ast nekog od poglavara. ak je
imitirana i ukopna jama, a spaljena vunena materija je
moda ostatak njegove odjee. Ovaj poglavar je sma-
tran i vrlim ratnikom, jer drveni bodei sasvim vje-
rovatno treba da upuuju na to da je ovakav poasni
spomenik podignut u ast jednom priznatom ratniku.
Mali tumuli bez grobnice, o kojima je ovdje bilo ri jei,
zasluuju isti tretman kao i Dokanova glavica.
Stoarska grupa, bratstvo ili pleme, koje je koristilo
sjajnu ispau na Kuprekom polju, ovo polje je smatra-
lo nekim svojim domici lom, svojom svetom zemljom.
Zbog ega bi, inae, ba ovdje podizali kenotafe srod-
nicima umrlim u drugim krajevima? Zato i nije daleka
pomisao da je ovo polje bilo neka vrsta campus sacer u
kasnijem smislu tog poj ma, to je takoer nov prilog
vjerovanjima u zagrobni ivot tokom bronzanog doba.
Da bi pokojnik na drugom svijetu imao sve pogodno-
sti, morao je na dolian nain biti sahranjen, makar i
simbolino. Pogotovo kada se to ini na svetom polju.
Prilikom podizanja tumula sa kovegom na Pusto-
polju, kao i onih bez grobnice, vrene su ritualne rad-
nje oienja vatrom, a o rtvo vanju svjedoe pojedi-
nane ivotinjske kosti. Keramiki fragmenti upu uju
u istom pravcu. Opet ve poznati elemenet vjerovanja
u zagrobni i vot.
Samo usput spominjemo da je pokojnik sa Pusto-
polja sahranjen u poloaju spavanja (sa rukama pod i
nad glavom) i potpuno nag. Prostirka od koe i tek-
stilni pokriva su, isto tako, jedinstven, bar em osvje-
doen, sluaj. Uz pokojnika nisu bili poloeni prilozi,
iako se plaznik saonica, vjerovatno njegovih saonica,
moe tretirati kao svo jevrsna poputbina ovom kne-
Slika 37. Drveni bodei iz centralnog dijela tumula
Dokanova glavica, Kupreko polje
82
zu. Neto je to slino pokopanim konjima uz odlini-
ke u nekim kurganima na podruju Skita pa i drugih
stepskih popu lacija. Ako bi mu bile potrebne saonice,
barem njihov dio mu je stajao pri ruci.
Za ilustraciju drugog primjera uzeli smo u obzir
izuzetno karakteristinu nekropolu u Bezdanjai kod
Vrhovina u Lici. Ovu peinsku nekropolu istraivala
je Ruica Drechsler-Bii i viestruko objavila rezul-
tate svoga rada. Bezdanjaa prua zaista jedinstven
pe inski prostor: ulaz se nalazi na sredini strmog bri-
jega, niz gotovo vertikalnu stijenu sputa se preko 30
m nanie do prostora sa uruenim stijenama i raznim
nanosom, a odatle se silazi jo 18 m do glavnog prosto-
ra peine koji se rava u dva kraka. U tim prostorima
peine vlada vjeita tama pa se doimaju kao prave ka-
takombe. Istraivanje Bezdanjae je predstavljalo pra-
vu avanturu, ali je i samo sahranjivanje mrtvaca u ove
ka takombe izazivalo izuzetne napore. U peini je bilo
sahranjeno oko 200 osoba, od ega 31 pojedinana i
etiri dvojna groba in situ, 12 djelimino dislo ciranih
i 10 skupnih grobova 15-20 osoba. Svi su mrtvaci bili
uglavnom pokopani pored bonih zidova u veem
kraku glavne prostorije, u ni ama, uz zidove ili izu-
zetno opkopljeni kamenim vijencem. Bez poseb nih
konstrukcija leali su jednostavno na leima, u opru-
enom poloaju i niim nisu bili pokriveni. Uz glave
pokojnika je obino stavljana zem ljana posuda, u koju
je prethodno usuta zrnasta ili tekua hrana. Uz mno-
ge grobove je formirano malo vatrite-rtvenite, na
kojem je tokom pogrebnog rituala prinoena rtva,
vjerovatno dijelovi ivotinjskog ti jela, o emu svjedoe
nalazi kostiju zeca, koze, goveeta, srne. Uz jedan ljud-
ski skelet leao je i cijeli skelet jelena, uz drugi, skelet
srne; u dvojnom grobu broj 22 su ljudski skeleti leali
direktno nad cjelovitim kosturom srne. Pored ostalog,
na vatritima i oko nekih skeleta je pronaen vei broj
drvenih tapia, zailjenog i nagorelog vrha. Pokojnici
su kod sahrane bili pokopljeni crvenom bojom. Ru-
ica Drechsler-Bii ovako rekonstruie samu cere-
moniju pokapanja: u predvorju ukopnih prostorija, u
kojem je stajala neka drvena konstrukcija, pokojnik je
pripreman za sahranu, potom je prenesen do mjesta
polaganja, pored uzglavlja stavljen je zemljani sud, na
vatritu-rtvenitu paljena je rtva i time bi ukop bio
zavren. Zailjeni drveni tapii bi, po njenom milje-
nju, sluili za na badanje komadia mesa i prinoenja
mrtvaca. Naravno, nagoreni tapii su mogli biti upo-
trebljavani i za potpaljivanje vatre ili njeno prenoenje
iz predvorja.
Sahranjivanje u peinskim prostorijama Bezdanja-
e znai, ustvari, unoenje mrtvih srodnika u podze-
mni svijet! Jer te prostorije, u to talnom mraku, su ne-
osporno mogle ostavljati na tadanje ljude utisak nekog
drugog svijeta. I u mnogim drugim krajevima juno-
slavenskih zemalja je bilo sahranjivanja u peinama,
ali nigdje sa ovakvim ceremonijalom i ovako du boko
pod zemljom. Ba zbog toga se postavlja pitanje kome
je sluila ova nekropola? Jednom naselju ili irem re-
gionu? U rejonu Bezdanjae je loci rana jedna gradina
za koju bi bilo teko pretpostaviti da je samo za sebe
stvorila ovo podzemno groblje. Prije e biti da su u
Bezdanjau donoeni pokojnici i sa ireg podruja i
ovdje, specijalno opremljeni, sahranjiva ni. Pri tome
prvenstveno mislimo na elnike rodova i na linosti
koje su obnaale dunosti u kultovima, na vrae, mage,
slubenike nekih viih bi a boanstava. Ne bi bilo
iskljueno da se takva privilegija odnosila na slube-
nike onih sila koje vladaju podzemnim svijetom. Jesu
li, onda, prinoeni darovi pokojnicima ili tim silama?
Otvoreno je pitanje.
U svakom sluaju, Bezdanjaa je mogla igrati za
stanovnike bronzanog doba ovog kraja istu ulogu koju
je imalo Kupreko polje za ta monje stoare. Bila je,
moda, ope kultno mjesto. Ba zbog toga smo i istakli
ova dva primjera u oblasti kulta mrtvih na prostoru
junoslavenskih zemalja.
VI. 5. eljezno doba
Defnitivno usvajanje tehnologije potrebne za preradu
eljezne rude i prelazak na masovnu proizvodnju e-
ljeznog orua i oruja sna no su djelovali na sve vido-
ve drutveno-ekonomskih kretanja. Naoruanje je po-
stalo mnogo efkasnije, zemljoradnika i druga orua
od ovog meta la su doprinosila znaajnom poveanju
produktivnosti u svim vidovima proizvodnje, a sve
to je ubrzavalo razne procese u drutvenim zajedni-
cama. (Ovaj prelazak je na tlu veine junoslavenskih
zemalja poeo krajem IX i poetkom VIII vijeka st. e.;
eljezno doba se inae, rauna sve do vremena rimske
okupacije.) Raslojavanje drutvenih zajednica, koje
pratimo od kraja eneolitskog doba, sada dobiva puni
zamah. Formiraju se manje ili vee vojne formacije,
na njihovom elu se pojavljuju plemenske poglavice,
meusobni sukobi se umnoavaju. Bilo je to istovre-
meno uvrivanje robovlasnikih gradova-drava,
polisa, na egejskom jugu, u kojima i proiz vodnja sva-
kovrsne robe, pa i luksuzne, raste nevjerovatnom br-
zinom. Komu nikacije izmeu Balkana i Podunavlja s
jedne i helenskog svijeta s druge strane se uvruju,
razmjena dobara, trgovina na itavom tom prostoru
83
sve vie cvjeta. Kulturni uticaji sa juga prema sjeveru
se pojaavaju. Na podruju junoslavenskih zemalja
postepeno se formiraju velike plemen ske zajednice
i plemenski savezi, koje danas pripisujemo ilirskom,
dako-mezijskom, panonskom ili nekom drugom et-
nikom stablu, a krajem eljeznog doba na ilirskom
jugu e doi i do stvaranja pravih dravnih tvo revina.
Bio bi to neki drutveno-historijski, izuzetno redu-
ciran, okvir. Ovdje je, meutim, rije o pogrebnom ri-
tualu i odmah treba naglasi li da su svi ovi procesi imali
neosporan uticaj i u sferi kulta mrtvih. Teko je zaista
registrovati sve promjene i varijacije koje su se deava-
le u ovoj sferi, ali je vrijedno da se zadrimo na nekim
zanimljivim po javama iz eljeznog doba.
Strunjaci se pitaju i nisu saglasni u odgovoru
zbog ega se na nekim podrujima naputa incinera-
cija i prelazi na inhumaciju pokojnika. Na panonskom
i istonoalpskom prostoru, na kojem je stoljeima vla-
dalo spaljivanje pokojnika, poetkom eljeznog doba
prelazi se na skeletno sahranjivanje u dolenjskoj grupi
i grupi Martijanec-Kaptol, a istovremeno ovdje ula-
zi u modu podizanje tumula nad grobom. Suprotno
tome, na podrujima sjevernog i srednjeg Jadrana, pa
i u jadranskom zaleu, sve vie se naputa sahranji-
vanje pod tumulima, a ravni grobovi dobivaju preva-
gu. Jedino je glasinaka kulturna grupa ostala vjerna
tumulima, iako se i kod njenih pripadnika od VI vijeka
st. e. sve vie uvlai biritualizam, spaljivanje pokojnika
postaje uobiajena pojava. U centralnim i junim dije-
lovima zemlje su brojne lokalne varijante pogrebnog
rituala, kako u pogledu spaljivanja ili sahranjivanja,
tako i oblika i obiljeavanja grobova. To se odnosi, na
primjer, na Pomoravlje, Kosovo, na Makedoniju. Na
prostoru junoslavenskih zemalja sree se pravi mo-
zaik samog oblika groba i u jamama, sanducima od
kamenih ploa, na malim platformama od oblutaka i
tome slino. Kod spaljivanja su spalita u samim jama-
ma, pored grobova, izvan tumula, u sreditu tumulom
pokrivene povrine, zajednika, individualna. Ovdje
izdvajamo podatak da su kod Liburna novoroenad
do jedne godine starosti esto sahranjivana i u velikim
glinenim posudama, pokrivenim zdjelama ili kame-
nim ploama.
I, naravno, nisu izostala ni dva ve poznata i dugo
praktikovana kultna obiaja: razbijanje glinenog po-
sua u grobu i nad grobom, te opkoljavanje grobnog
prostora kamenim vijencima. Ovo posljednje se po-
sebno praktikovalo u tumulima iz eljeznog doba.
Konano, vrijedno je spomenuti da su tokom
istraivanja velikog broja nekropola irom zemlje
ustanovljene i upadljive razlike u odnosu na prilaga-
nje oruja uz mrtvace u grobovima. Prirodno je da
oruje nedostaje u enskim grobovima i da u njima
preovladava metalni nakit. Ali, na tome se stvar ne
zavrava. Postoje itava podruja, odnosno kulturne
grupe, koje uope ne stavljaju oruje u grobove. Takve
su npr. svetolucijska grupa na krajnjem sjeverozapadu
zemlje, notranjska grupa u Sloveniji, liburnska grupa
na prostoru od Rae do Krke, japodska grupa u Lici i
u dolini Une. Obratno, u glasinakoj i srednjebosan-
skoj grupi, pa u kneevskim grobovima Glasinca do
Ohrida, oruje je stalna poputbina ratnika-pokojnika.
Oito je da se mora pomiljati na razlike u kultno-reli-
gioznim shvatanjima itelja pojedinih oblasti, a nikako
na ekon omsku uslovljenost tih pojava. Ne bi se moglo
rei da su Liburni ili Ja podi bili manje ratniki raspo-
loeni od Autarijata u istonoj Bosni i zapadnoj Srbiji
pa ipak, njihove ratnike nije u smrti pratilo i njihovo
oruje. Bie da su drugaije zamiljali onozemaljski i-
vot svojih ratnika, bolje reeno, njihovog duha poslije
smrti.
Uz ove napomene zadraemo se neto podrobnije
kod nekoliko kulturnih grupa, kod nekoliko sinhronih
pojava na irem prostoru. Zaustaviemo se prvo kod
pojave velikih porodinih tumula, iji tipini pred-
stavnici, koji su istraivani i prikazani u literaturi, pri-
padaju prvenstveno dolenjskoj grupi, nekim grupama
zapadne Srbije i glasinakoj kulturi eljeznog doba.
Dolenjska grupa je locirana izmeu Save i Krke, sa
Belom Krajinom, Zasavljem i Grosupskom kotlinom.
Ve poetkom eljeznog doba na ovom podruju je
naputen, do tada njegovani, ritual inkremacije u rav-
nim grobljima; izvren je prelaz na inhumaciju, odno-
sno skeletno sahranjivanje pod tumulima. Tamonji
tumuli su posebna po rodina groblja, koritena tokom
vie generacija, ponekad i kroz dva stoljea. U nekim
tumulima je pokopano i 200-350 pokojnika (Stina,
Magdalenska gora, Podzemelj), a veliina im se kre-
e od 50-70 m u promjeru i 5-6 m u visini. Sredina
velikih tumula je ovdje preteno prazna, samo rijet-
ko se nae i centralni grob. Kao tipski primjerak uzi-
ma se obino tumul br. 48 u Stini, veliine 50 m, sa
183 groba, u kojima su mrtvaci pokopani u drvenim
sanducima pokrivenim najee kame nim ploama.
Kraj nogu pokojnika su polagani keramiki prilozi. U
poseb nim jamama, uz neke grobove su sahranjivani
konji skitskog tipa cije li konji, konjska glava ili gornji
dio konja. U tom sluaju konjska oprema je polagana
uz pokojnika. Ovaj tumul u Stini je karakteristian i
po nainu formiranja. Prvo je nasut mali tumul (24 m
u promjeru i 3 m u visini) pa su oko njega smjeteni
najstariji grobovi. Kada se zat vorio krug tih grobova,
84
prostor je zajedno s malim tumulom prekri ven no-
vim nanosom zemlje, tako da je sada tumul bio iri
za 5-6 m i vii preko jedan metar. Takvo koncentrino
sahranjivanje i dosipavanje zemlje izvedeno je jo dva
puta, da bi na kraju itavo poivalite bilo opkoljeno
kamenim vijencem i tumul doveden do spomenutih
razmjera.
Zagonetno je zato je prvo nasut mali tumul, jer u
njemu nije vreno nikakvo pokapanje. Stane Gabrovec
iznosi dilemu: kenotaf ili kultni simbol. ini mi se da
je drugo rjeenje mnogo jednostavnije. Malim tumu-
lom je, vjerovatno nakon prethodne i za to predvie-
ne kultne radnje libacije ili rtve, oznaeno posve-
eno mjesto za poivalite umrlih srodnika (grobna
kapelica!). Posve je onda prirodno da se oko takvog
posveenog centra pokapaju mrtvaci. I to kroz niz ge-
neracija.
Dolenjska grupa je bila snana jedinstvena etni-
ka cjelina. U vezi s tim postavlja se i drugi problem:
da li je to nova populacija na ovom terenu ili je ona
stara pod uticajem odreenih faktora promije nila na-
vedeni oblik duhovnog ivota? Bilo je domiljanja da
bi to mogli biti doseljenici iz nekih ilirskih oblasti, ali
takvo rjeenje se nije moglo prihvatiti zbog toga to
zaista nedostaje bilo kakva sigurnija geografska veza
se ilirskim plemenima. Stane Gabrovec, ne odbacujui
potpu no ni mogunost imigracije, ipak daje prednost
nekim drugim aspektima. Podruje dolenjske grupe
je izuzetno bogato eljeznom sirovinom i tamo je bila
raz vijena prerada eljeza i produkcija eljeznih pred-
meta. Samim tim naglo je porastao interes za Dolenj-
sku, razvija se trgovina, razmjena do bara, uspostavlja-
ju se vre veze sa okolnim svijetom. S jedne strane je
u pitanju mediteranski svijet, etrurski u Italiji pa i onaj
helenski, a s druge strane u to vrijeme su se odigrava-
li trakokimerski prodori sa Istoka i jugoistoka. Bio je
ovo dovoljan podsticaj da vodei sloj dolenjske grupe
prihvati odreene kultno-religijske norme sa tih stra-
na, pa je dosta vjerovatno da je prihvatanje pokapanja
pod tumulima posljedica blieg dodira sa grupama sa
istoka. Postepeno je taj ritual openito prihvaen od
pripadnika dolenjske grupe.
Ipak, ostaje teko objanjiva injenica da su one
blie, osim jedne grupe, ostale gotovo imune pred ta-
kvim promjenama. Bliska svetolucijska grupa i dalje
zadrava spaljivanje mrtvaca i ravna groblja, dok je
u notranjskoj grupi praktikovan biritualizam. Sve to
samo potvruje koliko su bile raznovrsne forme du-
hovnog ivota kod pojedinih kulturnih grupa i koliko
su, zasada nedovoljno utvreni, elementi unutarnjeg
raz voja i spoljnih uticaja doprinosili bliskosti ili pod-
vojenosti pojednih grupa u eljeznom dobu.
Dolenjska grupa je poznata u Evropi i po tzv. si-
tulskoj umjetnosti, ali je na ovom mjestu ne bismo
spominjali da i ona, naj veim dijelom, nije povezana
sa posmrtnim ritualom. Nazvana je po situlama, bron-
zanim posudama slinim kanti, na kojima su, obino
u tri friza, prikazane neke scene sa ljudima i ivotinj-
ski likovi. U tehnikom pogledu ukraavanje frizova je
izvoeno na slijedei nain: prvo se dlijetom naglase
konture likova i objekata, a onda se sa unutarnje strane
iskucavaju same forme da bi se dobio utisak nekog sa-
Slika 38. Bronzana situla s prikazima ritualnih scena, Vae kod Ljubljane
85
svim plitkog reljefa. Situle su, inae, uglavnom nalae-
ne u grobovima sa bogatijim prilozima i kao kla sian
primjer ove umjetnosti uzima se situla iz Vaa. Na tom
primjerku svaki od tri friza prua razliite prizore. Na
gornjoj traci su predstavljeni vodii konja, konjanici
i kola sa konjskom zapregom i vozaem, na srednjoj
traci dominira linost koja sjedi na prijestolju i kojoj
prino se posudu sa piem, uz njega su predstavljena
dva ovjeka koji ubacuju tamjan u za to odreenu po-
sudu i dvoboj dvojice boraca s udnim nap ravama na
rukama (za nagradu slui kaciga!) i konano, u donjem
frizu defluje povorka jelena i divojaraca. Na drugim
situlama, naravno, variraju scene, iako se moe govori-
ti o odreenim standardima (Sl. 38). Ova umjetnost je
trajala u dolenjskoj grupi preko 200 godina od kraja
VII do poetka IV vijeka st. e. Ona jo jednom potvr-
uje iroke kulturne veze pripadnika te grupe, jer se
porijeklo takvog umjetnikog stila dovodi u vezu sa
nekim oblastima Male i Prednje Azije, uz posredova-
nje etrurskih susjeda sa druge strane Jadrana.
Daleko je najtee odgovoriti na pitanje ta zapravo
znae scene na dolenjskim bronzanim situlama. Od-
govor se trai u tri pravca: to su scene iz svakodnevnog
ivota, sveanosti za vrijeme plemenskih praznika,
grobni kult. Kako nas ovo podsjea na slina pitanja
koja se postavljaju uz prouavanje scena na srednje-
vjekovnim stecima (lov na jelene, dvobo ji, igre u
vidu kola). Jedan od najboljih poznavalaca umjetnosti
eljez nog doba u Evropi, Georg Kossack, smatra da si-
tulske scene pripadaju grobnom kultu i da asociraju na
mitski, odnosno prekogrobni svijet. Poto se stavljaju
u grobove, izgleda da je zaista najprikladnija njiho-
va uloga u svojevrsnom grobnom kultu. Tako bismo,
eventualno, prizore sa situle iz Vaa mogli protumaiti
na slijedei nain: linost sa prijestolja na central nom
frizu bi predstavljala samog pokojnika, svakako ro-
dovskog prvaka, tamjan se potpaljuje u znak oprotaja
i dvoboji se odigravaju u ritualu ig re na grobu. Sasvim
je mogue da povorka sa konjima na gornjem frizu
treba da pokojniku doarava njegov ratniki ivot, a
ivotinje u donjem frizu da ga podsjeaju na lovne
poduhvate. Naravno, ovo je samo jedan od na ina da
se dokui zagonetka situlske umjetnosti. Ta umjetnost
sasvim sigurno unosi jednu novu notu u itav mozaik
manifestacija oko kulta mrtvih i pogrebnih rituala u
eljeznom dobu ovog dijela Evrope.
Na situlsku umjetnost veoma podsjeaju scene i
ukrasi na japodskim urnama (Sl. 39). Do danas je na
prostoru Bihakog polja pronaen i sakupljen prilian
broj kamenih spomenika izraenih od me kog kamena
bihacita, meu koje se ubraja i nekoliko originalnih
grob nih urni sa japodskih nekropola. Te urne su rela-
tivno velikih dimenzija, imaju oblik kvadra, sa pravo-
ugaonim otvorom sa gornje strane za polaganje pepela
pokojnika i poklopcem na dvije vode. Samo neke od
ovih urni imaju dva ispusta sa prednje strane. Ono to
asocira na situlsku umjet nost jesu urezane ili plasti-
no izvedene fguralne predstave i geometrij ski orna-
menti na bonim stranama urni. Na ovim urnama su
prikazani konja nici (sa drugaijim kacigama nego to
nose konjanici na situlama), povorke ena u pogreb-
noj sveanosti, heroizirani pokojnik ili pokojnica koji
primaju rtveni pehar, scena izlijevanja tene rtve i
sl., fgure riba, goveda i nekih drugih ivotinja. Sve
su te predstave povezane sa zagrobnim kultom i ti me
navode na analogije sa dolenjskom situlskom umjet-
nou. Kada treba protumaiti znaenje prizora na
japodskim urnama, strunjak se nalazi pred slinim
dilemama, iako, moda, neto lakim. Povorka ena
u pogrebnoj sveanosti, pa izlijevanje rtvene tenosti
su scene koje neposredno oslikavaju pogrebni ritual.
Heroizirani pokojnik (pokojnica) koji prima pehar sa
vjerovatno posebnom tenou odgovara potpuno
fguri na prijestolju sa situle u Vaama. (Sl. 39) Ostaje
pitanje konjanika i ivotinjskih likova, o emu smo ve
govorili kod vake situle.
Branka Raunig, koja se najvie bavila ovom spo-
menikom grupom, smatra da su se ove urne poele
izraivati negdje od 6/5 vijeka st. e., dok ih Dimitrije
Sergejevski, zbog nekih detalja, datira mnogo kasnije,
na sam kraj stare i na poetak nove ere. Ako se oslo-
nimo na paralele sa situlskom umjetnou, ona prva
hronologija bi bila prihvatljivija. U svakom sluaju i
Japodi iz doline Une su, pored niza drugih original-
nih tvorevina, sa kamenim spomenicima od bihaci-
ta takoer unijeli neto sasvim novo u praistorijsku
umjetnost i pogrebne rituale u ovom dijelu Balkana.
Aleksandar Jovanovi iznosi miljenje da se u spome-
nutom sluaju ne radi o heroiziranom pokojniku ili
Slika 39. Kamena japodska urna sa kultnim
predstavama, Ribi kod Bihaa
86
pokojnici na tronu, nego o enskom boanstvu hton-
skog karaktera, dok bi pehar predstavljao pokojnikovu
hipostazu (moda urnu sa njegovim pepelom!). Na
dolenjske tumule sa skupnim sahranama podsjea
prilino i vea skupina tumula iz Pilatovia u zapadnoj
Srbiji, geo grafski udaljenih i bez ikakve neposredne
veze sa Dolenjskom. Pilatovii se nalaze na podruju
Uike Poege, istraivanja su izvedena u dva nav rata
u osmoj deceniji ovog vijeka i to na dvije ue lokacije
u Ravnom Lugu i Trnjacima. Prema izvjetaju Mihajla
Zotovia, na prvoj lokaciji je istraeno osam tumula,
a drugoj pripada humka sa kneevskim grobovima, o
kojima e kasnije biti govora.
Tumuli ili humke (kako ih naziva istraiva) u
Ravnom Lugu pripadaju rodovskim grobitima sa ve-
im brojem ukopa. Najinteresantniji su ovdje humka
III (prenika do 15 m, visine oko 1,60 m) sa 24 gro-
ba i humka V (prenika oko 10 m i visine 1,60 m) sa
13 grobova. U oba sluaja nedostaje centralni grob, a
sredinji dio tumula je ostajao prazan. Prema jasnim
ostacima vatrita i fragmenata keramike u sreditu
humke V, ovaj prostor je sluio za ritualne obrede prili-
kom sahrane. Dakle, slina namjena kao i u dolenjskoj
grupi. Premda je osnovna namjena u oba sluaja ista
ili slina, postoje i odreene razlike. Vrlo preciznim
zapaanjima na humci III u Ravnom Lugu Mihajlo
Zotovi je nedvojbeno ustanovio da su ovdje grobovi
ukapani u tri kruga, s tim to je prvi krug formiran
sa vanjske strane, drugi blie, a trei najblie sreditu
tumula. To je sasvim obratno od naina formiranja
krugova sa ukopima u dolenjskim tumulima. I ovdje
je poslije svakog kruga dosipana zemlja, da bi nakon
treeg kruga humka dobila svoj konaan izgled. Osta-
je nejasno pitanje da li je svaki put dosipan i sredinji
prostor. Izgleda da drugaije nije moglo ni biti. Druga
razlika sastoji se u tome to su u dolenjskoj grupi mr-
tvaci pokapani u drvenim sanducima sa kamenim po-
krovom, a u Ravnom Lugu u sanducima od krenja ih
i kriljastih ploa. Uz mrtvace, u ovakvim sanducima
od kamena u Ravnom Lugu, po prilozima oruja ili
nakita se prepoznaju muki i enski grobovi. Meu
orujem se istiu eljezna koplja, eljezni maevi i no-
evi, meu nakitnim prilozima (koji su prilagani i u
mukim grobovima) razne fbule, privjesci i ogrlice.
Nekropola u Ravnom Lugu u Pilatoviima hrono-
loki obuhvata kraj VII i gotovo itav VI vijek st. e. Ne-
sumnjiv je pandan, dodue u neto skromnijem obi-
mu, nekropolama pod tumulima u dolenjskoj grupi.
Poto nema geografskog dodira, i na ovom primjeru se
jasno vidi kako slina drutvena struktura, u priblino
istom vremenu, esto proizvodi isti kult mrtvih i od-
govarajui posmrtni ritual. Ne treba, naime, smetnuti
s uma da su na glasinakom prostoru u istonoj Bosni,
u istom periodu, takoer mnogi tumuli bili porodina
ili rodovska grobita. Bilo je ak i krunog sahranji-
vanja. Prije nego to se zaustavimo na fenomenu kne-
evskih grobova ukazaemo jo na dvije interesantne
pojave u pogrebnom ritualu, odnosno kultu mrtvih u
eljeznom dobu: grupne sahrane radijalnog tipa i sa-
hrane ispod sojenikih nastambi u Donjoj Dolini.
Kod grobita sa sahranama radijalnog tipa susree-
mo se sa dvije hronoloki odvojene skupine, od kojih
prva pripada poetku, a druga samom kraju eljeznog
doba. U prvoj skupini su tipini predstavnici grobi-
ta u Visojima kod Beranaca u Pelagoniji i Gomolava
kod Hrtkovaca u Sre mu, a u drugoj skupna grobnica u
Krajinoviima u zapadnoj Srbiji. U selu Visoji su pre-
gledom terena ustanovljena tri velika tumula. Istraen
je samo jedan meu njima i on je sadravao 44 gro-
ba zanimljivog rasporeda. U sredini tumula je otkri-
ven centralni grob u sanduku od kamenih ploa, oko
kojeg je ostavljen slobodan prostor pre nika od 6 m,
okruen vijencem od lomljenog kamena. Na taj nain
central ni grob je bio sasvim izdvojen. Oko ovog vijen-
ca su radijalno, u dva re da bila pokopana 84 pokojnika
u grobovima graenim od kamenih ploa i, onda, do-
lazi spoljni vijenac od kamena oko cijelog tumula. Ve-
ina grobo va je radijalno postavljena u odnosu na cen-
tralni grob. Ovo je izvreno u prvoj fazi sahranjivanja;
ostali grobovi u drugoj fazi razliito su locirani. U
centralnom grobu je bio stavljen kao poputbina jedan
bojeni submikenski skifos, privjesak u obliku dvojne
sjekire i neki drugi nakitni predmeti. Meu prilozi ma
uz ostale skelete vrijedni su spomena eljezni maevi,
razne fbule i keramike posude. Prema procjeni ovih
priloga sahrane pod ovim tumulom su vrene uglav-
nom u VIII vijeku st. e., a najstariji meu njima je bio
centralni grob, vjerovatno sa samog poetka VIII vi-
jeka. Neto je drugaija situacija u Gomolavi na rijeci
Savi. Ovdje su otkrivene dvije kolektivne grobnice sa
32, odnosno 78 skeleta. Za grobnicu sa 78 skeleta je,
naprimjer, iskopana grobna jama prenika 3 m i visine
oko 0,50 m. U toj krunoj jami su pokojnici ukopani
u tri reda: prvi u sredini jame se sastojao od nekoliko
lubanja bez skeleta i nekoliko cijelih skeleta, zajedno
sa dijelovima rvnjeva i dijelovima skeleta goveeta;
drugi, najbrojniji, sa skeletima ije su glave okrenute
prema sreditu grobnice i trei sa glavama okrenutim
prema periferiji jame. Uz skelete su bili priloeni: ke-
ramika roba, nakit od bronze i ilibara, zrna itarica
i kameni predmeti. Antropolokom analizom je usta-
novljeno da je ovdje bilo pokopano 48 djece, 21 ena i 8
87
mukaraca. Svakako je zanimljivo da na skeletima nisu
primijeeni nikakvi tragovi nasilja. Prema analizi pri-
loga grobnica je datirana na kraj VIII vijeka st. e. Istom
vremenu je pripadala i druga kolektivna grobnica.
Kraju eljeznog doba, odnosno drugoj od spome-
nutih grupa pripada skupna grobnica na Slanoj Vodi u
selu Krajinovii, jugozapadno od Priboja u zapadnoj
Srbiji. To je takoer grobnica pod tumulom-humkom,
u ijem je centralnom dijelu sahranjeno 25 poluspalje-
nih individua (Sl. 40). Ovaj centralni prostor veliine
oko 3 m u preniku bio je pokriven ljunkom, na njega
su poloeni isprueni pokojnici u radijalnom poloaju
i tako izloeni zajednikom spaljivanju. Izglede da lo-
maa nije bila dovoljna da mrtvace potpuno spali nego
su samo nagoreni. Glave su im okrenute prema peri-
feriji krunog leita. Sve je onda pok riveno tanjim
slojem zemlje, preko kojeg je pljotimice i u krunom
pore tku poloeno 60 eljeznih kopalja. U grobnici,
meu skeletima i kopljima, zateeno je 50 keramikih
sudova, mnogo eljeznih noeva i nakitnih predmeta
(bronzanih fbula, narukvica i ogrlica). Sav ovaj in-
ventar pokazuje mijeanje vie kulturnih odrednica.
Pored izrazito domaih elemenata istiu se keramike
i druge izraevine koje se mogu uvrstiti u keltski i he-
lenistiki kulturni krug. Prema prikupljenim nalazima
ova skupna grobnica je datirana u polovinu II vijeka st.
e., a pripadala je vjerovatno nekoj grani plemenskog
saveza ilirskih Autarijata. Mihajlo Zotovi spominje
da bi istom vremenu pripadala i slina grobnica pod
tumulom u Mahreviima kod ajnia.
Navedene grobnice (grobita ili nekropole, sve su
to ovdje sinonimi) pod tumulima ili humkama pove-
zuje u isti tip radijalna sahrana pokojnika. U Visojima
su mrtvaci zatieni kamenim ploama, dok su u Go-
Slika 40. Skupna grobnica u centru tumula, Slana Voda, Krajinovii kod Priboja
88
molavi i Krajinoviima jednostavno sloeni jedan po-
red drugog u kru nom rasporedu. Drugih zajednikih
karakteristika zapravo i nema pa su radijalne sahrane
praktikovane u razliitim situacijama. Velika humka u
Visojima je podignuta prvenstveno u ast jedne lino-
sti sa posebnim statusom u odgovarajuoj zajednici
rodonaelnika, voe velike porodice ili bratstva, vraa.
Njegov grob je sam za sebe zatien kamenim vijen-
cem. Pretpostavljamo da je i tu bio nasut mali tumul
nad ovim grobom, a onda su srodnici pokapali mrtva-
ce oko tog posveenog groba i to u radijalnom po-
retku, ne u horizontalnim krugovima kao u Ravnom
Lugu. Radi se o porodinoj ili rodovskoj grobnici-ne-
kropoli pod tumulom.
Dvije grobnice u Gomolavi, kako to istiu istrai-
vai, predstavljale su istovremeni skupni pokop. Nita
ne ukazuje na to da su te dvije velike grupe bile pobi-
jene i ostaje realna pretpostavka da se radi o masov-
nom pomoru od neke zarazne bolesti. Podaci iz vee
skupne grobnice po kazuju da pretean dio pokojnika
pripada djeci, iza njih dolaze ene, a tek onda mukar-
ci. Kao da to znai da su djeca bila najneotpornija, a
mu karci najotporniji (ili su ovi, jednostavno, ostavili
djecu majkama pa su i one s njima pomrle). Pomor je
morao biti dosta brz, jer su pokojnici pokopani isto-
vremeno. Ako se uzme u obzir pomor, a to je vjerovat-
no, sasvim je normalno to je za zajedniku grobnicu
iskopana jama. U treem sluaju (Krajinovii) su u
skupnoj grobnici pokopani pali ratnici, o emu prven-
stveno svjedoi masa eljeznih kopalja iznad pokoj-
nika, oruje im se stavlja kao poast ratnicima. Zbog
ega spaljivanje nije dovreno? Da li je u pitanju urba
ili je to namjerno uinjeno? Pravilno reanje kopalja i
uredno polaganje priloga ne bi govorili za urbu. Prije
e biti neki oblik rituala kojim se vrila odreena vrsta
oienja umrlih, palih bo raca.
Da se jo jednom osvrnemo na ono to povezu-
je ovu vrstu skupnih grobnica. Oito je da je sutina
ovakve sahrane u zrakastom poretku bila uslovljena
znaajem sredita grobita. U Visojima je jasno da
su srodnici poloeni sa namjerom da se ue poveu
sa centralnim grobom, da se i ovdje prepuste vostvu
ranije umrlog prvaka. U Gomolavi i Krajinoviima se
mora pretpostaviti prethodna posveta centra grobnice
i prema posveenom mjestu se zrakasto polau umrle
individue da bi ostale u vezi sa mjestom posmrtnog ri-
tuala. Kad ovome dodamo i dosta brojne priloge uz po-
kojnike, sve zajedno upuuje na vjerovanje u zagrobni
ivot, kada e im pruati pomo ovozemaljski prvak
ili izvrena ritualna radnja posveivanja, a dobro e im
posluiti i priloeni predmeti. Spomenuli smo zatim i
Donju Dolinu. Smjetena na obali rijeke Save, praisto-
rijska naselja u Donjoj Dolini, udaljenoj oko 13 km od
Bosanske Gradike, ostavila su iza sebe obilje arheo-
lokih nalaza. U nizu naseljenih prostora na blago uz-
dignutoj rijenoj terasi i na Gradini se dugo vremena
ivjelo bez veih potresa. Zemljoradnja i stoarstvo su
bili vrlo razvijeni, Sava je osigu ravala obilan ribolov,
okolne ume su bile pune lovnih ivotinja. Zgodan
poloaj na obali iroke rijeke je pogodovao razmjeni
i nije bez osnova ocjena nekih strunjaka da je Do-
nja Dolina vremenom postala i jedan vaan trgovaki
centar izmeu panonskih i unutarbalkanskih krajeva.
O tome govore i esto bogati prilozi u grobovima iz
nekropola na tzv. gredama. Vjerovatno zbog izvjesne
promjene klime i uestalog plavljenja obalskih terasa,
stanovnici jednog broja naselja su odluili da sagra-
de sojenike nastambe uz samu rijenu obalu. Desilo
se to negdje oko 700. god. st. e. Sojeniko naselje se
sastojalo od nekoliko paralelnih terasa, izgraenih od
balvana i postavljenih na debelim hrastovim stupovi-
ma. Na terasama su u odreenim redovima izgraene
drvene kue, obino sa veom prednjom i dvije manje
prostorije pozadi (spavaonica i spremnica). Izme u
pojedinih terasa su ostavljeni iri kanali radi priku-
pljanja vode i njenog odvoenja u rijeku, a komuni-
kacija meu terasama je osigurava na mostovima pre-
ko kanala. Neka vrsta drvenih skalina, nainjenih od
debelih balvana, povezivala je terase sa vrstim tlom
uz rijeku. Na terasama je bilo i dosta staja za stoku.
Ovaj tip naselja je koriten oko dva vijeka, a onda se
opet prelo na izgradnju domova na vrstom tlu iznad
obala rijeke.
Za istraivanje sojenikog naselja u Donjoj Do-
lini najveu zaslugu ima iro Truhelka, koji je vrio
iskopavanja ovih sojenica od 1899. do 1904. godine i o
tome objavio opirne izvjetaje. Istraivanja naselja na
suhom tlu nastavili su kasnije Mihovil Mandi, Zdrav-
ko Mari i Vera Nikoli. Bio je to i nastavak Truhelki-
nih istraivanja nekropola na gredama.
Na ovom mjestu interesuju nas dva detalja iz okvi-
ra sojeni kog naselja. U veim, prednjim prostorijama
sojenikih kua je obino u sredini prostorije bilo
postavljeno specijalno ognjite od gline, sa reetkom i
ljevkastim produenjem ispod reetke, kroz koje je pe-
peo padao direktno u mulj pod kuom. Ispod nekih od
sojenikih objekata nae ni su grobovi mrtvaca u dr-
venim sanducima, sastavljenim od irokih dasa ka, po
pravilu ispod reetkastog ognjita. Zbog leanja u stal-
noj vlazi mulja, drveni sanduci su bili dobro sauvani.
Na isti nain su sauvana i dva dugaka drvena amca,
koji su leali pod vanjskom sojenikom tera som.
89
Ve je iro Truhelka reetkasta ognjita u sojeni-
cama Donje Doline doveo u vezu sa razvijenim kul-
tom pokojnika. On je to nazvao ne kim autohtonim
kultom lara zatitnika kue, koji su navodno od
Ilira preuzeli i Rimljani. Aleksandar Stipevi preu-
zima ovako tumaenje, iako Donja Dolina, odnosno
njena populacija, nije pripadala ilirskim plemenskim
skupinama, nego, vjerovatno, panonskim Oserijatima
(Zdravko Mari). Bez obzira na neslaganja oko etnike
pripadnosti ovog stanovnitva, i telji naselja u Donjoj
Dolini, naroito u sojenikom periodu, izuzet nu su
panju poklanjali kultu mrtvih. Kroz reetkaste otvo-
re u sojenikim kuama mogli su redovno da sputaju
pokojnicima-zatitnicima hranu i pie. Ispod kue su,
naravno, bile pokopane samo izabrane linosti, rodo-
naelnici, svetena lica, heroizirani pokojnici. Od
njih je oekivana zatita. Vjerovali su, dakle, u zagrob-
ni ivot, u odgovarajuu mo i djelotvornost sahranje-
nih prvaka i poslije smrti. U tom smislu je i ostavljena
mogunost da im se sputaju darovi, libacije, neke vr-
ste hrane. Zaista vrlo izgraene i matovite predod-
be o zagrobnom ivotu. Ostali su nam jo kneevski
grobovi.
Prvo jedno objanjenje. Termin kneevski grobo-
vi obuhvata dosta irok spektar grobnih cjelina, sli-
no njemakom terminu Frsten-grber oznaava
one grobove u kojima su pokopani pojedinci ija po-
putbina svjedoi o njihovom privilegovanom poloaju
u drutvenoj zajednici kojoj su pripadali. U veini slu-
ajeva, naroito u mlaim praistorijskim periodima,
takvi grobovi su podizani rodovskim, bratstvenim ili
plemenskim prvacima, rodovskoj aristokratiji najvi-
eg ranga ratnicima (neka vrsta njihovog mauzole-
ja!), ali su mogli pripadati i osobama visokog ranga u
duhovnom ivotu, svetenicima, vraima, slugama
boijim. Pone kad su u kneevskim grobovima sahra-
njene i enske osobe. Vjerovatno su to ene plemen-
skih prvaka.
Ve u eneolitskom dobu, kada je prevladavao pa-
trijarhalni dru tveni sistem, poelo je izdvajanje poje-
dinaca, glavara rodova i veih drutvenih zajednica, a
kao posljedica tog procesa javljaju se u ovim krajevi-
ma monumentalni tumuli i grobovi sa bogatim prilo-
zima. Takvi su naprimjer Araanska humka ili bogati
grob u Vuedolu. U tu grupu spa daju i monumentalni
tumuli iz bronzanog doba na Kuprekom polju. Broj
ovakvih grobova naglo se poveava u eljeznom dobu.
U poetku tog doba grobovi sa bogatom poputbinom
su uglavnom locirani u kolektivnim grobnicama (npr.
Visoji, Ilijak III/9). Kasnije poinje dominacija pojedi-
nanih sahrana. Kneevski grobovi (ovaj termin dalje
jedino i koristimo) sve vie se mnoe, to je, evidentno,
posljedica mno enja rodovske aristokratije, odnosno
uvrivanja veih, dobro organizovanih rodovsko-
plemenskih zajednica. Najzad, tokom VI i V vijeka
st. e. fenomen kneevskih grobova stie do odreene
kulminacije i to je potvreno otkriima u mnogim
dijelovima junoslavenskih zemalja. Taj fenomen se
uklapa u izuzetno irok pojas u kojem su zabiljee-
ni kneevski grobo vi, pojas koji se protee od Crnog
mora do Atlantika, od Trakije do Lamana. Raskoni
grobovi plemenskih poglavara otkriveni su i istraiva-
ni u Bugarskoj, Austriji, ehoslovakoj, Njemakoj,
Francuskoj. Brojni su i dalje na istoku, prvenstveno
skitski kurgani u slivu Dnjepra i na Kubanu. Spomeni-
mo, primjera radi, grobne humke iz Pazirika na Altaju,
Kukovu mogilu u selu Duvanli kod Plovdiva, kneev-
sku grobnicu u Magdalenenburgu kod Villingena u
Baden-Wrttenbergu, pa keltske grobnice u Hochdor-
fu kod Stuttgarta, Vix u Francuskoj i tako dalje. Redaju
se i redaju u nedogled. Ovi kneevski grobovi, mora se
naglasiti, odraz su jednog vremena u kojem se formi-
rala jedinstvena drutvena struktura u najveem dijelu
evropskog prostora, struktura vrlo snanih rodovsko-
plemenskih zajednica pod vostvom jakih i bogatih
prvaka, politikih predvodnika i vojnih zapovjednika
(neto slino kasnijem feudalizmu!), njima pripadaju
ove posmrtne poasti.
Zato je dolo do kulminacije ba u VI i V vijeku?
Moemo navesti vie uzroka, ali bismo se zaustavili
na tri me u njima. Prvi je interne prirode. Na poetku
ovog odjeljka smo naveli ta je znaio prelazak na pro-
dukciju eljeznog orua i oruja u drut venom i eko-
nomskom razvitku pojedinih zajednica. To se odnosi
na sve zemlje koje smo ovdje spomenuli i to bi bio tek
prvi, interni uzrok fenome na kneevskih grobova. U
tom vremenu a i to je spomenuto antiki svijet,
poglavito onaj helenski, doivljava izuzetan uspon.
U ovom pretklasinom i klasinom vremenu Grci su
odnijeli pobjedu nad Perzijancima, st varali djela ne-
prolazne vrijednosti, doivljavali sjaj Periklovog doba.
Atena, Korint, Megara, Milet i niz drugih grkih gra-
dova doivljavaju svoje zvjezdane trenutke, stvaraju
se besmrtna knjievna djela, nove f lozofske kole,
redovno se odravaju olimpijske igre. Grke koloni-
je su gusto rasute od Sicilije do Hispanije. Preko njih
dolazi u zalee, pa i daleko u unutranjost evropskog
kopna skupocjena roba od zlata i sreb ra, sjajna ratni-
ka oprema, specijalne vrste keramike i druge izraevi-
ne. Plemena u pozadini, u prvom redu njihovi prvaci,
morali su biti zas jenjeni takvim sjajem materijalne i
duhovne kulture sa juga. Nastojali su da uestvuju u
90
tome, barem nabavkom ratnike opreme, skupocjenih
metal nih i keramikih izraevina i odatle one u veli-
kim koliinama u svim prvim kneevskim grobovima.
I tree, nije nikako za potcjenjivanje ni do sta zapaen
skitski uticaj sa istoka. Upravo u ovom vremenu desile
su se kod Skita na Kubanu, oko Dnjepra i Azovskog
mora krupne drutvene promjene. Javljaju se istinski
vladari pojedinih velikih plemenskih zajednica i save-
za plemena, a njihovi grobovi pod monumentalnim
tumulima-kurganima su puni stranih zlatnih izrae-
vina, ali su pruili i obilje dragocjenih proizvoda u tzv.
skitskom umjetnikom stilu. Nije stoga udo to zla-
to iz ovih kurgana u muzejima Moskve i Petrograda
zasjenjuje sline zbirke u drugim oblastima Evrope.
O sahrani takvih skitskih velikaa ili vladara detaljan
opis je ostavio otac historije, Herodot: Kada im kralj
umre... stave lje na slamu u grobnici (velikoj jami!),
zabodu i sa jedne i sa druge strane u zemlju koplja,
pa preko ljea naslau daske, a iznad njih bace asu-
ru. Tada udave i stave u preostali dio grobnice jednu
od njegovih nezakonitih ena, njegovog posluitelja,
kuhara, konjovoca, sobara, glasnika, njegove konje,
i nabacaju unutra svakovrsne po asne rtve i zlatne
zdjele, a srebro i bronzu uope ne upotrebljavaju. Po-
slije svega toga sagrade od zemlje veliku humku, pa
se takmie ko e vie nanijeti zemlje, sa namjerom da
naprave to veu humku (Herodot, Historija). Nave-
li smo ovaj opis, jer se i u kneevskim grobovima na
tlu junoslavenskih zemalja ponavljaju neki elementi
slinog rituala, oito pristiglih preko trake teritorije
u Bugarskoj ili preko neto sjeverni jih oblasti. Poseb-
nu studiju, sintetsko djelo, o kneevskim grobovima
na centralnom Balkanu objavio je Aleksandar Pala-
vestra i u njemu dao prili no cjelovit uviaj u itavu,
ovdje navedenu, problematiku, pa i ovaj Herodotov
citat (Kneevski grobovi starijeg gvozdenog doba
na central nom Balkanu, Beograd 1984.). Po njego-
voj ocjeni zajednike crte kneev skih grobova na
spomenutom, irokom geografskom pojasu bi sadr-
avale: monumentalnost sahrane, preteno pod ve-
likim grobnim humkama (tumulima, kurganima),
obilje raskonih grobnih priloga skupocjene izrade i
od ple menitog metala, uglavnom od zlata, dosta gr-
ko-italskog importa, najee bronzanih i keramikih
posuda; sahranjivanje pokojnika sa kolima, konj skom
opremom, ponegdje i sa konjskom zapregom, sa dosta
linog pribora, ukrasa i oruja kojim bi se pokojnik
mogao sluiti u zagrobnom ivotu i to se ne bi mo-
glo primijeniti na nae podruje (op. a.) etverouga-
one grobnice sa drvenom ili kamenom konstrukcijom.
Podacima iz njegovog djela sam se i sm dosta sluio.
Za prouavanje kneevskih grobova na ovom naem
tlu vrlo je instruktivna situacija na ve spominjanom
glasinakom kulturnom podruju u istonoj Bosni, u
kojem je istraeno preko 1000 tumula, meu kojima i
nekoliko sa kneevskim grobovima. Populacija ovog
podruja je pripadala plemenskom savezu Autarijata,
koji pokriva istonu Bosnu, zapadnu Srbiju i dijelove
Crne Gore.
Pogledajmo prvo kneevske grobove iz dvije ne-
kropole kod gra dine Ilijak u selu Gornja Vina, 15 km
juno od Sokoca. Tumul br. III iz prve nekropole je
pokrivao devet grobova i meu njima je najznaajniji
grob pod brojem 9, koji e predstavljati najstariji kne-
evski grob ove kulturne grupe. Pripadao je kraju VIII
vijeka ili samom poetku VII vije ka st. e. Prilozi: bron-
zana dijadema na glavi, dva eljezna maa, dvije elje-
zne vojne sjekire, par bronzanih knemida (nazuvaka,
Slika 41. Kneevsko ezlo od kamena i bronze
iz groba 9, Ilijak kod Rogatice
91
titnika donjeg dijela nogu) i dvije bronzane narukvi-
ce. Kneevski poloaj prvenstveno naglaavaju: bojne
sjekire, knemide i dijadema. Ovaj knez je sahranjen
u porodinom ili rodovskom grobitu pod velikim
tumulom. Tumul br. II iz prve nekropole je veoma ve-
lik, 15 m u preniku i 2 m visine, sadravao je sa mo je-
dan kneevski grob. U ovom sluaju je vano istaknuti
da je prije sahrane bila podignuta kruna platforma od
lomljenog kamena, visine oko 0,70 m. Uz sahranjenog
pokojnika istakli bismo slijedee priloge: par bronza-
nih knemida, eljezni ma, tri bronzane posude uvo-
znog porijekla, bron zano-kameno ezlo, i dva elje-
zna koplja. Dakle, opet knemide. Grob pripada drugoj
polovini VII vijeka. Vana je kamena platforma, jer je
to karakteristian elemenat za kasnije, velike kneev-
ske grobove. Konano, u drugoj ilijakoj nekropoli se
izdvaja grob 1, jer i on spada u sline kneevske gro-
bove. Prilozi: bronzano-kameno ezlo par bronzanih
knemida, bronzano posue stranog porijekla, eljezno
oruje. Ovaj grob pripa da kraju VII ili poetku VI vi-
jeka st. e. Prema navedenoj evidenciji, ilijake knezo-
ve u toku jednog stoljea izdvajaju izrazite kneevske
insignije: bronzano-kameno ezlo (prava oznaka
vlasti!), bronzane knemide, strano bronzano posue,
bojne sjekire i neke vrste drugog oruja (Sl. 41).
Pored nekih drugih, ovdje bismo jo spomenuli
tumul br. II u Osovu i Ararevu gromilu. Selo Osovo
lei 6 km sjeverno od Rogatice i tumul II mjeri 17 m
u preniku i 1,15 m u visini. Njegova osnovna osobina
se sastoji u tome to je podignut u obliku krunog na-
sipa, sa udubljenjem u sredini, pa prekriven zemljom
i kamenom. Sadravao je pet grobova; kneevski je
grob 1. Prilozi: bronzano-kameno ezlo, dvije bron-
zane posude stranog porijekla, eljezni noevi i koplja,
dosta metalnog nakita, dijelovi konjske opreme (npr.
eljezne trolane vale) i keramike posude. Osnovna
insignija osovskog kneza je ezlo, metalno posue,
a konjska oprema je dopuna takvih oznaka. Pripada
sredini VI vijeka st. e. Kruni kameni nasip spada u
istovjetne elemente u nekim od najveih kneevskih
grobnih tumula (npr. Atenica, Pilatovii).
Arareva gomila je jedan od najveih, ako ne i naj-
vei, tumul na podruju glasinake grupe. Nalazio
se osamljen, nedaleko od gradine nazvane Gradac u
Kusaama, na jednom od breuljaka koji opkoljavaju
Glasinako polje. Prenik tumula u podnoju je mje-
rio 22 m, visina mu je iznosila 1,80 m, a pokrivao je
dva ukopa. Prilikom ukopa u ovom tumulu je pret-
hodno izgraena kruna kamena platforma, visine
1,20 m. Na junom dijelu platforme je bila postavljena
lomaa za spaljivanje pokojnika i on je tu i spaljen. Po-
red ostataka spaljenog mrtvaca, na platformi je naen
i skelet druge pokopane linosti. Prilozi uz spaljenog
pokojnika nisu nagoreni nego su naknadno stavljeni
u ovaj grob. To su: bronzani ljem korintskog tipa, bo-
gat okov pojasa od 86 astragalnih lanaka, 7 bronza-
nih narukvica, 12 bronzanih fbula i 4 bronzane igle,
bronzana pinceta, jo neki nakitni predmeti i 2 manja
pehara od gline domae izrade. Uz drugog mrtvaca su
bila poloena tri eljezna koplja, bojna eljezna sjeki-
ra i neto nakita. Uz Ararevu gomilu vrijedno je da
se istaknu slijedee pojedinosti: visoka platforma od
kamena, korintski ljem, skelet sa eljez nim orujem.
Veliki broj nakita je morao pripadati tekstilnim dije-
lovima odjee koja je propala. Za skeletni grob iro
Truhelka, istraiva Arareve gomile, kae: Mogue je
da je to vojnik, koji je uz svoga vou pao pa uza nj i
sahranjen, ili sluga, vjeran svome gospodaru i do smr-
ti, koji je za njim poao da mu i u smrti slui i oruje
uva. Zaista logino objanjenje. Arareva gomila pri-
pada drugoj polovini ili kraju VI vijeka st. e.
Cjelovit i iscrpan prikaz kneevskih grobova sa
glasinakog podruja objavio je Borivoj ovi. On je,
pored ovdje tretiranog, opisao i kneevske grobove iz
Brezja i itluka, u svemu sedam kneevskih grobo-
va. Za skeletni ukop u Ararevoj gomili kae da je to
mogao biti sluga, titonoa, koji je ubijen prilikom
sahrane kneza i sahranjen sa njego vim orujem. Ovaj
autor sintetizira na slijedei nain karakteristike glasi-
nakih kneevskih grobova:
- kao insignije vlasti u tri grobnice su stavljena bron-
zano-kamena ezla, u tri grobnice eljezne bojne
sjekire i u jednom bronzana kaciga; eljezne bojne
sjekire nisu uope naene u drugim grobovima pa
ih ovdje s pravom ubrajamo u takve insignije. Od
ostalih priloga u kneevskim grobovima, onih koji
karakteriu tu vrstu sahrane, treba spomenuti luk-
suzno defanzivno oruje (knemide u pet kneev-
skih grobova) i uvozno bronzano posue (takoer
u pet grobova);
- u dva groba Osovo i itluci stavljena je i opre-
ma jednoj jahaeg konja;
- priloene narukvice u ovim grobovima su vjero-
vatno supstitu cija za supruge, koje su u nekim sta-
rijim vremenima morale da prate umrle mueve;
- osobito je vano da je od druge polovine VI vijeka
sve ea incineracija mrtvih, poto je na glasina-
kom podruju tradicionalno i apsolutno domini-
rala inhumacija;
- kruna kamena platforma ili kameni nasip nisu
nikakva speci jalna osobina glasinake grupe u e-
ljeznom dobu.
92
Svemu ovome dodali bismo i zapaanje da glasi-
nake kneevske gro bove ne prate tako monumentalni
tumuli kao u Pilatoviima ili Atenici, ali su imali odre-
enu hronoloku prednost. Veliki i najbogatiji kne-
evski grobovi i tumuli su oni u Pi latoviima, Atenici,
Pekoj Banji i Trebenitu. Ukratko emo ih predstaviti.
Monumentalni grobni tumul iz Pilatovia je leao na
lokaciji Trnjaci i mjerio 45 m u preniku i 2,50 m u
visini. Kruno po ravnata povrina grobita bila je op-
koljena izuzetno masivnim vijencem, sklopljenim od
tri dijela, od suhozida u sredini, visine 1,20 m i iri-
ne oko 0,90 m, te unutarnjeg nasipa od rijenih oblu-
taka i vanjskog nasipa od lomljenog kamena i ploa
razne veliine. Oba ova nasipa su, u kosom poloaju,
uvrivala centralni suhozid. Preko su hozida je na-
injena prava staza od sitnih oblutaka. Na kamenom
vijencu je zateena masa gara i keramikih fragmena-
ta, preostalih od ritu alnog posveenja grobita; uz to
se na vijencu nala mnoina kopalja, noeva, dijelova
titova i druge eljezne i bronzane ratnike opreme,
poluspaljene ili izloene visokoj temperaturi. Sve je to
pokupljeno sa lomae izvan kamenog prstena. U cen-
tru krunog grobita bio je postavljen centralni grob,
ustvari elipsasta mala humka na koju su prenijeti osta-
ci spaljenog pokojnika. Bio je to mukarac, to oito
potvuju preostali komadi vojne opreme uz njegove
ostatke. U blizini centralnog groba je situ iran, u grob-
nici od rijenih oblutaka, skelet djeteta, sa dosta nakit-
nih predmeta. Na neto viem nivou, ali jo uvijek u
centralnom dijelu grobita, zateena je jo jedna dosta
duboka grobnica od ob lutaka, u kojoj je sahranjena
enska individua. Uz njen skelet je pronaeno mnogo
nakita od zlata i ilibara, zatim deset bronzanih fbula,
bronzano posue stranog porijekla, pojas od astraga-
loidnih la naka (jedna ogrlica je bila sastavljena od 88
ilibarskih zrna, od ega jedno u obliku barske ptice).
Gotovo je sigurno da se ovdje radi o grobnici vane
plemenske linosti poglavice, kneza, pa njegovog
djeteta i neto kasnije umrle ene. Tumul je vjerovatno
dva puta nasipan, prvi put nakon ukopa kneza i djete-
ta i drugi put nakon ukopa ene, kada je doveden do
eljene visine.
Jo dva detalja. Oko centralnog groba i u nekim
dijelovima prvobitne povrine oieno je 15 manjih
krunih uzvienja, naprav ljenih od oblutaka. Sluili
su ritualnim rtvama prilikom prvog ukopa. Drugo,
pored spaljenih ostataka kneza zateena je dobro ou-
vana fgura skarabeja, izraenog od mekog, bojenog
kamena. (Sl. 42) Na ravnoj do njoj povrini fgure ure-
zani su: originalan lik sa rogovima, po jedna uspravna
kobra sa obe strane lika, i sa donje strane istog tog lika
krokodili. Figura je uzduno probuena, pa je mogla
biti noena na uzici oko vrata. Istraiva tumula u Tr-
njacima, Mihajlo Zotovi, koji je objavio detaljan opis
svih nalaza, obratio je posebnu panju ovoj fguri ska-
rabeja. On smatra da ga je umrli knez za ivota nosio
kao amulet oko vrata. Poto je skarabej po shvatanju
Egipana simbol Sun ca kao izvorita ivota, simbol
procesa raanja i reinkarnacije, on pretpostavlja da je
umrli velika bio potovalac kulta Sunca, a u grob ga je
ponio kako bi mu posluio u procesu reinkarnacije. U
svakom sluaju, ova fgura je svjedok ivih kulturnih
veza domae aristokracije sa udaljenim oblastima me-
diteranskog svijeta. U isto vri jeme ona govori i o dosti-
gnuima na planu duhovne kulture (i barska ptica u gro-
bu ene upuuje na kult Sunca!). Grobnica u Pilatovii-
ma je datirana na sam kraj VII vijeka st. e. i vjerovatno
pripada knezu sa teritorije plemenskog saveza Autarija-
ta. Zanimljivo je da je izvan kamenog vijenca pronaen
jo je dan grob spaljenog pokojnika, a u njemu 25 bron-
zanih, tropernih i dvopernih skitskih strelica i bronza-
na fgura konja. Taj grob je hronoloki mlai; moe se
smjestiti u V vijek st. e. vie od jednog vije ka iza ukopa
unutar kamenog vijenca. Pripada li on skitskom ratniku
ili domaem ratniku naoruanom skitskim orujem? S
obzirom na fguru konja, vjerovatnija je prva solucija.
Iskoritena je jednostavno velika zemljana humka da
bi se na njenoj periferiji ukopao i ovoj ratnik.
Lutanje Skita i Trakokimeraca je bilo sasvim ne-
predvidivo pa i njihova pojava u ovim krajevima ne
treba da iznenauje. ini se da su meu kneevskim
grobovima i tumulima-humkama daleko najmonu-
mentalnija dva tumula u Atenici kod aka. Locirani
su po poloaju humke, upravo na izlazu iz Ovarsko-
Kablarske klisure. Istraivanja su izvrili Milena u-
kni i Borislav Jovanovi 1958. i 1959. godine, a po
nalazima su datirani na kraj VI ili poe tak V vijeka st.
e. Daemo osnovne podatke o svakoj od ovih humki.
Humka I mjeri 35 m u promjeru i visoka je oko
1,20 m. Porav nat kruni prostor opasavao je vijenac
Slika 42. Skarabej od lapis lazulita iz centralnog
groba tumula u Pilatoviima kod Poege
93
od ireg unutarnjeg dijela izgraenog od bjelutaka i
vanjskog pojasa od lomljenog kamena. Ovaj vanjski
pojas je svakako sluio i za uvrivanje tumula. Na
povri ni itavog kamenog prstena je i ovaj put ostalo
dosta gara i pepela, fragmenata keramike i spaljenih
ivotinjskih kostiju, svjedoka inten zivnih rtvenih
obreda prilikom sahrane. Prema mnogim indicijama
na istom mjestu je bila i lomaa na kojoj je spaljena
pokojnica; grob nica je podignuta u ast enske osobe.
U centru unutarnjeg prostora bila je postavljena kame-
na grobnica, svojevrsna kamena humka (9 m duine u
podnoju i 6 m na vrhu; podnoje je pojaano pritesa-
nim ka menom) na koju su sloeni ostaci spaljene po-
kojnice. Prilozi su stavljani meu kamenje grobnice:
obilje nakita, dijelovi bronzanog posua stranog pori-
jekla, ogrlica od zlatnih cjevica, 14 zlatnih priv jesaka
u obliku pele (jedinstven primjerak na Balkanu!), do-
sta zla tnih privjesaka trougaonog i romboidnog obli-
ka, 862 amorfna ilibarska zrna, veliki broj krunih,
valjkastih, trougaonih i etvrtastih ilibarskih zrna.
Meu ovim posljednjim su i ona u obliku vaze, ptice,
ovnujske i lavlje glave sve junoitalskog porijekla,
te ogrlica od 138 staklenih perli. Meu tim nalazima
bili su poloeni i ostaci jedne dvokolice. Sve upuuje
na enu najvieg drutvenog ranga; nema oruja, ali
je prati njena dvokolica. Uz ovu grobnicu je bio jo i
grob spaljenog djeteta iji su ostaci poloeni na manju
polukrunu platformu od kamena. Meu kamenjem
grobnice su takoer leali bogati prilozi: mnogo zlat-
nog nakita, dijelovi bronzanog posua, dvije strelice
Slika 43. Kneevske humke u Atenici kod aka
94
skitskog tipa, tulac eljeznog koplja. Prilozi ukazuju na
grob djeaka, vjerovatno sina pokopane kneginje.
Humka II je velianstvena, mjeri u promjeru oko
70 m, viso ka je oko 1,50 m (poto je u dugom vreme-
nu erodirana, prvobitna vi sina je mogla biti oko 4 m).
Kruno grobite je opkoljeno vijencem od slaganog
kamena, visokim oko 0,40 m i irokim oko 2 m. I na
ovom prstenu se nalo dosta gara, pepela i fragme-
nata keramike. Osnova tumula je paljivo poravnata,
na njoj je izvreno ritualno rtvovanje o emu govore
spaljeni ostaci psa, goveeta i tura. Poslije izvrene r-
tve itava povrina je presuta glinom i tako je nastala
platforma za lomau i sahrana kremiranog pokojnika.
Kao i kod humke I, i ovdje centralni grob lii na malu
humku (5,30 x 5,20 x 0,90 m) od pritesanog kamena i
oblutaka, sa masom priloga meu kamenjem. Lomaa
je bila locirana pored groba, a uz njega je i jedna lu-
na povrina pop loana kamenom, na kojoj su leale
ugljenisane drvene oblice. Sve je to bilo opkoljeno jed-
nim manjim prstenom od oblutaka. (Sl. 43)
Humka II je sasvim izuzetno obiljeena jednom
neobinom ri tualnom konstrukcijom. Ona je bila
smjetena na junom kraju plat forme, obiljeena tra-
kama od bjelutaka, a sastojala se od etiri pravougaona
polja centralnim iz dva dijela i po jednim veim sa
sva ke strane. U istonom bonom polju je bilo pore-
dano uz rubove devet ljevkastih jama (dubine do 0,50
m), a u zapadnom trinaest ovakvih jamica, od kojih
jedna u sredini polja. U ovim ljevkastim jamama je,
pored zemlje, zateeno redovno dosta ugljenisanog
drveta, fragmenata keramike, spaljenih ivotinjskih
kostiju. Sve jamice su ozgo pokri vene takoer bje-
lucima. Ovo je, bez sumnje, jedinstvena (u pravom
smislu rijei) konstrukcija. ta oznaava? Aleksandar
Palavestra ne iskljuuje mogunost da je to forma
neke sakralne graevine. U sva kom sluaju, u ovim
ljevkastim jamama su vrene ritualne radnje, libacije
i manje ivotinjske rtve, ini se da je ovo samo druga
for ma malih krunih uzvienja kneevske grobnice u
Pilatoviima. Bio je to tano isprogramiran ritual, sa
zanimljivom kombinacijom maginih brojeva 9 i 13; u
jamama su, bilo istovremeno bilo po nekom redu, iz-
ljevane libacije, razbijano glineno posue i stavljani na
vatri spaljeni ivotinjski komadi. Podzemnim silama?
Ili plemenskim heroiziranim pokojnicima? Ili boan-
stvima koja su suplemenici tovali? Uostalom, kako
nas to podsjea na mnoge kasnije pogrebne ceremoni-
jale, pa i na paljenje svijea na grobovima umrlih srod-
nika. Sve se vijekovima i milenijima ponavlja! Prilo-
zi u kamenoj grobnici: kameni brus sa trougaonim
nosa em od bronze (slino kneevskim ezlima sa
Glasinca), ostaci bronzanih posuda stranog porijekla
i keramikih posuda, 49 perli od ilibara (neke opet
u obliku vaze i ovnujske glave), mnogo igala sa raz-
liitim glavama, zlatna dugmad i aplikacije, dva para
bronzanih bar skih ptica, dijelovi oklopa i tita, maeva
i kopalja, est strelica skitskog tipa te dijelovi kola na
etiri toka (eljezni okovi, klinovi, bronzani ukrasi na
kolima i slino).
Prilozi pripadaju prvaku ratniku, pravom knezu.
Prate ga insignije, tu su i njegova kola, ratnika opre-
ma. Barske ptice i ovdje ukazuju na kult Sunca. Skit-
ske strelice su znak stalnije veze sa skitskim nomadi-
ma. Ovaj knez je ispraen na drugi svijet speci jalnom
kombinacijom pogrebnog rituala i u tom pogledu je
humka II jedinstven mauzolej na Balkanu. Knez iz
Atenice je moda pripadao plemenskom savezu Tri-
bala, ali je mogue da je dovde dopirao i teritorij sa
nekim od autarijatskih plemena. Jedan broj stru-
njaka smatra vjerovatnijom ovu drugu pripadnost.
Meu kneevskim grobovima na tlu junoslavenskih
zemalja koliko ih je dosada istraeno najbogatija
je grobnica iz Novog Pazara. Lokalitet je poznat pod
imenom Petrova Crkva. To je, ustvari, monumentalni
tumul iznad rijeke Deeve, na mjestu njenog utoka u
Raku, udaljene od Novog Pazara svega dva kilome-
tra. Sa ovog tumula, podignutog na ve postojeem
prirodnom uzvienju, prua se izvanredan pogled na
itavu okolinu. Lokalitet je dugovjekovno koriten u
bronzanom dobu, u e ljeznom dobu na njemu je bila
izgraena kasnoantika bazilika u obliku rotonde (oko
nje su bili ukopani grobovi od VI do IX vijeka), ra-
nokranska crkva u X vijeka i, najzad, Petrova Crkva
u III vije ku. Prilikom konzervatorskih radova na ovoj
crkvi sv. Petra (Jovan Nekovi) nailo se ispod teme-
lja na bronzano praistorijsko posue. Poslije toga izvr-
eno je arheoloko istraivanje 1957. godine (Ljubia
Popovi, ore Mano Zisi, Aleksandra Jurii) i 1960.
do 1962. god. (ore Mano Zisi, Mirjana Ljubinkovi,
Draga Garaanin, Aleksandra Jurii). Tako je otkrive-
na prebogata kneevska grobnica iz drugog praistorij-
skog nivoa u ovom tumulu.
Zbog kasnijih stalnih oteenja nisu se mogli u cje-
lini ot kriti svi elementi ove grobnice. Izvjesni su slije-
dei elementi:
- grobni plato je bio opkoljen kamenim vijencem i
prema njegovim ostacima mjerio je otprilike 55 m
u preniku;
- spalite-lomaa je bilo u odgovarajuoj jami i oko
nje rasporeeno vie malih rtvenih jama (neto
kao u Atenici);
95
- sam grob ili barem jedan od grobova je, kako
izgleda, imao konstrukciju kupastog oblika, slaga-
nu od oblutaka i drugog kame nja;
- nikakvi ostaci samog ukopa, odnosno ostaci spalje-
nog ili spaljenih pokojnika, nisu uope pronaeni;
- prilozi su poloeni na dva glavna mjesta: najvie je
bilo deponirano u velikom drvenom kovegu, polo-
enom u jami ozidanoj koma dima kamena i obluci-
ma (masa zlatnog, ilibarskog, bronzanog, srebre nog
nakita), a zatim u posebnoj kamenoj komori izvan
kovega (dvije grke, crnofgurne vaze i sedam bron-
zanih i srebrenih, uvoznih sudo va, Sl. 44).
Vrijedni su da se posebno spomenu: zlatni pektorali,
mitre, brakteje i pterige (krilca), par velikih pojaseva i par
istovjetnih naunica od zlata, zlatno prstenje i igle, fbule i
dugmad, zlatne trougaone (471), romboidne (131) i stre-
laste (290) aplikacije za odi jela, prava masa ilibarskog
nakita (perle, ploice, pa fguralne izraevine, kao to su
one u vidu boce (36), ptice (37), ovnujske gla ve (30), ira
(14), konjske glave (3)), antropomorfne fgure i, najzad,
dvije masivne srebrene grivne sa zmijskim glavama tipa
Mramorac i srebrene fbule (Sl. 44 i 45).
Iako nije pronaeno oruje, ore Mano-Zisi i
Ljubia Popovi pretpostavljaju da su ovdje bile spalje-
ne i pokopane tri osobe, od kojih je jedna morala biti
enskog pola. Iako oni, dalje, smatraju da bi ovaj knez,
odnosno lanovi porodice, pripadali Autarijatima,
prije e biti da su oni bili lanovi nekog dardanskog
plemena. Nedostatak skitskog naoruanja takoer
upuuje u ovom pravcu, jer su Skiti bili saveznici Au-
tarijata. Prema tipologiji priloga grobnica je podignu-
ta krajem VI ili poetkom V vijeka st. e.
Sjajni zlatni prilozi i oni od ilibara, kako misle isti
autori, imaju i apotropejski karakter (zatita od zlih
sila!). Kada je rije o kulturnim odnosima, zlatni nakit
i drugi zlatni predmeti su kulturno i stilski vezani za
halkidsko zlatarstvo i za odgovarajue zlatne proizvo-
de jonskih kolonija i kolonija u Maloj Aziji, a bronza no
i srebreno posue za junoitalske radionice. U svakom
sluaju, kneevska grobnica iz Novog Pazara je imala
sve graevinsko-kultne elemente kao i drugi kneev-
ski grobovi, s tim to je dragocjena poputbina posebno
deponirana i time se ova grobnica izdvaja od slinih
grobnica na navedenim prostorima. Depoi dragocje-
nih priloga u grobovima poznati su, inae, u egejskoj
Makedoniji (Vergina Patela), Etruriji (npr. Tomba del
Duce u Vetuloniji) i Dakiji, pa i to upuuje na vrste
veze sa egejskim, odnosno mediteranskim svijetom.
Po svemu izgleda da je i jedna grobnica u Pekoj
Banji u Metohiji, sa bogatim prilozima, pripadala zna-
ajnom kneevskom paru. Grobnica je bila u kame-
noj pravougaonoj konstrukciji, koja je savremenim
graevinskim radovima veoma oteena pa naknadna
istrai vanja Jovana Gliia nisu omoguila detaljniji
uvid u sam pogrebni ritual. Prema prikupljenim na-
lazima, u ovoj grobnici je bio pokopan par spaljenih
pokojnika mukarac i ena. Meu nalazima se istie
nakit od srebra i ilibara, eljezno oruje i dva grko-
ilirska ljema. Nema zlatnog nakita. I ova grobnica je
datirana na kraj VI ili poetak V vijeka st. e. Nisu jo
publikovani nalazi. Na kraju jo nekoliko relevantnih
podataka o bogatim kneevskim grobovima u Trebe-
nitu kod Ohridskog jezera u Makedoniji.
Kod sela Gorenci, nedaleko od mjesta Trebenite i
velike gradine Trebeniko kale, nalazila se nekropola
ravnih grobova iz eljeznog doba, ije su istraivanje
poeli 1918. godine bugarski strunjaci Bogdan Filo
i K. kropil, iskopavanja nastavili Nikola Vuli 1930
Slika 44. Grka crnofguralna vaza sa mitolokom
scenom, kneevska grobnica iz Novog Pazara
96
Slika 45. Dio inventara apotropejskog karaktera, kneevska grobnica iz Novog Pazara
1934. god. i Vasil Lahtov sa Joetom Kastelicem 1953
1954. god., da bi najnovija istraivanja izveo 1972.
god. Vlado Malenko. U okviru ove nekropole posebno
mjesto zauzimaju bogati kneevski grobovi obiljeeni
brojevima I-XIII. O njima je ovdje rije.
Kneevski grobovi I-XIII ukopani su u velike i du-
boke (oko 5 m duine, i 2-3 m irine i 1-2 m dubine),
ispunjene do od reene visine kamenom i ljunkom, a
iznad toga obloene kamenim plo ama. U samim gro-
bovima gotovo da nema kostiju pa se jo uvijek pos-
tavlja pitanje da li su u njima bili pokopani spaljeni
97
pokojnici ili se radi o inhumaciji. S obzirom na naene
zlatne maske, na nepostoja nje spalita i na neke ele-
mente u drugim grobovima, preovladava mi ljenje da
su mrtvaci inhumirani i da su kosti u posebnim uslo-
vima istrulile. Inae, ovi grobovi su bili poredani u tri
reda: prvi red grobovi II-VII, drugi red grobovi I i
VIII i trei red grobovi IX-XIII.
U trebenikim kneevskim grobovima su prona-
ene mnogobrojne dragocjenosti, veinom izraevi-
ne iz kruga grkog i junomakedonskog importa te
predmeti izraeni prema stranom uzoru. Najvaniji
su: zlatne maske (Sl. 46), zlatne rukavice i sandale (Sl.
47), zlatni privjesci, srebreno posue, srebrene igle i
narukvice sa zmijskim glavama, desetine komada
bronzanog posua svih vrsta iz repertoara grke tore-
utike (meu ostalim i dva velika kratera sa fguralnim
ukrasima), vei broj raznih ljemova, knemida i tito-
va, zatim eljezna koplja i maevi, crnofgurna grka
ke ramika i ilibarske perle.
Milutin Garaanin posebno izdvaja grobove I i
VIII, u kojima su naene zlatne maske, rukavice i san-
dale, kao i veliki krateri, pa ih pripisuje pripadnicima
prave kraljevske porodice; grobove X i XII pripisuje
enskim lanovima takve porodice, jer su u njima bile
prilo ene samo zlatne sandale. Ostali grobovi uglav-
nom pripadaju uvaenim ratnicima, a istie se grob
XIII u koji je bio stavljen i raskoan gr ki tronoac.
itava nekropola, po miljenju ovog autora, pripada
jed nom od plemena iz velikog plemenskog saveza
Enhelejaca. Zlatne insig nije, meutim, ne oznaavaju
etniku nego staleku pripadnost, jer su iste maske i
sline insignije poznate npr. iz Sindosa na uu Varda-
ra, gdje su ivjeli pripadnici Migdonaca. Neosporno
je da je ovakva ocjena Milutina Garaanina jedino i
prihvatljiva. Samo usput napominjemo da je irom
zemlje, od Alpa do Ohrida, otkriven veliki broj poje-
dinanih grobnica i grobnih nalaza donekle slinog
karaktera kao to su ovi iz opisanih kneevskih gro-
bova. Svi oni ukazuju na vrlo rasprostranjenu drutve-
nu diferencijaciju od kraja VII do kraja V vijeka st. e.,
ali nisu tako upadljivi kao to su konstrukcije pravih
kneevskih grobova i nalazi u njima. Sintetiku kartu
rasprostranjenosti takvih nalaza nainio je Aleksandar
Palavestra.
***
Moe li se na osnovu svih ovih iako samo odabra-
nih poda taka o posmrtnim ritualima odgovoriti na
pitanje postavljeno u naslovu poglavlja: da li je prai-
storijsko stanovnitvo vjerovalo u zagrobni ivot? Po
svemu izgleda da moe. Praistorijske populacije na tlu
junoslavenskih zema lja su vjerovale da smrt ne zna-
i apsolutni kraj, nego prelazak u neki novi oblik po-
stojanja. To se posebno odnosi na mlae praistorijske
periode, one od eneolitskog doba do kraja praistorije.
Kao prilog takvom tumaenju iznosim jedan broj ka-
rakteristinih pojava.
1. U grobove svojih pokojnika praistorijski ljudi su
goto vo redovno stavljali odreenu poputbinu:
razne vrste posua, orua i oruja, nakit, hranu
i druge priloge, Sve je to trebalo da slui umrlim
srodnicima i na onom drugom svijetu ili, u nekim
sluajevima, da poslui za darivanje onih nadna-
ravnih sila koje e pokojnik sresti u tom svijetu.
2. U istu svrhu su vreni ritualni obredi nad grobo-
vima, o emu posebno svjedoe nalazi u slojevima
mnogih grobnih tumula. U veini sluajeva radi se
o komadima razbijenog zemljanog posua, o fra-
gmentima keramike. Zanimljivo je da je Milenko
Filipovi u svojoj stu diji o magijskom razbijanju
posua ustanovio kako je ovaj obiaj os tao u funk-
ciji sve do najnovijeg vremena. Iznio je itav niz
podataka iz Srbije, Crne Gore i Kosova o razbijanju
glinenih sudova nad mrtva kim sandukom u gro-
bu ili, kasnije, nad samim grobom, i to sudova u
kojima je bila sveta vodica, penica ili neto drugo.
Tumaenje tih obiaja kree se od miljenja da je to
simbolino obnavljanje ivota (D. Zelenin), sprje-
avanje povratka pokojnikove due (E. Schneewe-
iss), do tumaenja samog Milenka Filipovia da je
to magijska radnja u kojoj se razbijanjem glinenog
Slika 46. Zlatna maska iz kneevskog groba (grob 8),
Trebenite kod Ohrida
98
Slika 47. Zlatne sandale iz kneevskog groba (grob 8), Trebenite kod Ohrida
suda simbolino vri unitavanje neprijatelj skog
demona koji prijeti duhu pokojnika. U praisto-
rijskim periodima moda je to samo kasnije dari-
vanje pokojnika, a ova druga tumaenja je dosta
teko, sa koliko-toliko sigurnosti, ugraditi u misa-
oni domet ta danjih grupa i pojedinaca. Osnovna je
stvar da su i ti naknadni rituali izvravani u okviru
vjerovanja u zagrobni ivot sahranjenog pokojnika.
3. Kada je rije o inhumaciji mrtvaca, vrlo esto i u
raznim kulturnim grupama primjenjivan je obiaj
da se pokojnik polae u zgrenom poloaju (Mala
Gruda kod Tivta, ukopi stepskog tipa, Kupres itd.).
Dva su osnovna objanjenja za to: mrtvac se sa-
hranjuje u poloaju spavanja, jer e tako najbolje
nastaviti svoje ivotne navike, i drugo, mrt vac se
na ovaj nain vezuje da ne bi dolo do njegovog
izlaska iz gro bnice. Prvo nam rjeenje izgleda vje-
rovatnije za praistorijske periode. Zagrobni ivot
treba uiniti to ugodnijim!
4. Spaljivanje mrtvaca ili incineracija javlja se dosta
ra no na tlu junoslavenskih zemalja; od eneolit-
skog doba (npr. Araanska humka) taj ritus traje
sve do kraja praistorije. Prednjae sjever ni krajevi,
Panonija i Podunavlje u prvom redu, u mnogim
regionima je zabiljeen biritualizam, u drugim po-
vremena smjena inhumacije i inkremacije. Najte-
e je odgovoriti na pitanje ta je sutina ovakvog
pogrebnog rituala? I tu se moe navesti vie teza:
prihvatanje jednog vida prahelenske i helenske ci-
vilizacije, katarza ili oienje due, pos ljedica kul-
ta vatre i Sunca (veza sa Malom Azijom i Iranom),
onemoguavanje dui da se vrati u svoj raniji stan
99
itd. Ve u ranijim odjeljci ma smo dali prednost
kultu Sunca, ija bi jedna estica bio i duh dua
ovjeka. Spaljivanjem tijela ova estica se vraa u
svoje izvorite (Prometejski mit!). Vidjeli smo koli-
ko je kult Sunca bio razvijen ba u krajevima u ko-
jima je incineracija rano i esto masovno prihva-
ena kao primarni pogrebni ritual (npr. Vuedol,
Dupljaja). Zato bi Panoniji i pripadao epitet jednog
od najranijih centara u kojem je uvedena inkrema-
cija u pogrebni ritual. Teko bi to sve bilo shvatiti
ako se istovremeno ne bi prihvatilo vjerovanje u
postojanje due i njen dalji ivot poslije smrti o-
vjeka. Kako stare predstave o ljudskoj dui!
Neobino je zanimljivo da je ovaj ritual pripadao po-
nekad samo plemenskoj aristokraciji, to je potvr-
eno analizom kneevskih grobova VI i V vijeka
st. e. Kao da je vie bio u pitanju drutveni rang po-
kojnika nego kultno-religiozno shvatanje. U Ara-
revoj gromili knez je spaljen, dok je njegov ko-
pljanik inhumiran; knez sahranjen pod veli kom
humkom u Pilatoviima je spaljen, a njegovo dijete
sahranjeno uz njega bez spaljivanja! Zaista, oda-
kle ta diferencijacija? Moda su knezovi prihvatili
odreene egejske obiaje, moda su samo oni ima-
li materijalne mogunosti za skupu incineraciju, a
moda su uz sebe drali po sveene linosti, Sune-
va boanstva, koja su kod knezova uvrivali vje-
rovanje u zagrobno putovanje due poslije smrti. I,
ovi su u tu svrhu odreivali posmrtno spaljivanje.
Dosta prihvatljivo rjeenje.
5. Podizanje tumula, odnosno zemljanih ili kameno-
zemljanih humki nad grobom pokojnika moglo bi
se takoer razmatrati u okviru kultno-religioznih
vjerovanja u ivot poslije smrti. Bilo bi najjedno-
stavnije rei da su tumuli obiljeje groba, svojevr-
stan spomenik nad grobom pokojnika, zatita po-
kojnika od onih koji bi htjeli da raskopavaju nje-
govo poivalite (ukljuujui, naravno, ivotinje).
Postoji, meutim i druga strana. Na tumulu se s
vremena na vrijeme vre ritualne radnje, a to oito
nije potrebno za obinu fziku zatitu. Jo su indi-
kativniji kenotaf pod tumulima. Oni nita ne tite,
na njima se vri rtvovanje i libacija, oni ustvari
oznaavaju posveene ob jekte u funkciji odre-
enog vjerovanja. U ovom sluaju tumuli nikako
ne slue ni zatiti ivih od negativnog djelovanja
mrtvaca, to se po nekad uzima u obzir. U takvim
tumulima nema mrtvaca! Stoga, ne dolazi u ob-
zir ono najjednostavnije objanjenje. U najmanju
ruku tumulima treba pripisivati viestruku ulogu;
ona iz sfere duhovnih shvatanja je svakako izuzet-
no vana.
6. Ba uz tumule se najee vezuje i podizanje kame-
nog vi jenca ili prstena oko grobova i grobnica. Da
li samo zbog stabilnosti samog tumula? Nikako.
Aleksandar Palavestra doslovno kae: ... periferni
krug od slaganog kamena u okviru tumula imao
je svakako pored esto konstruktivnog znaenja
i jasnu kultnu namjenu. Krug simbolizuje nepre-
koraivu magijsku granicu; krugovi oko grobova
spreavaju lutajue demone da uu u posveeni
prostor, ali i pokojnika da izae iz groba, a zadr-
avaju i bolest od koje je pokojnik umro. ini se
da je ovim sve reeno. Naravno, prvobitno odree-
nje moe da pree u obiaj bez jasnog znaenja, ali
nama je vana sutina pojave.
7. Sahrane u peinama pribliavaju pokojnika pod-
zemnom svijetu, u kojem bi on trebao da nastavi
svoje bivstvovanje. Tipian je primjer nekropola u
Bezdanjai, kod koje se mrtvaci neposredno spu-
taju u donji svijet.
8. Vjerovanje u nadnaravne sile potvruju i mnogi
primjeri rtvovanja male djece. Ovim rtvama se
uglavnom umiruju one sile koje prouzrokuju ne-
sree, bolesti, sue i sva druga negativna dogaanja
u ivotu ovjeka i drutvene zajednice. rtvovana
djeca moraju, dakle, svojim prelaskom preko i-
votnog zida da odigraju ulogu ublaitelja bijesa tih
zlih demona.
9. I konano, u kneevskim grobovima vanu ulogu
igraju predmeti izraeni od zlata i ilibara. Nema
sumnje da to nije sluajno da ne pokazuje samo
drutveni status pokojnika. Naprotiv, predmeti na-
injeni od ovih materijala imaju, prema vjerovanju
tadanjih ljudi, iz razitu magijsku snagu (ilibar npr.
trenjem izaziva elektricitet!). Pokojnicima su takvi
predmeti potrebni i na drugom svijetu kao zati ta
od djelovanja istih zlih demona.
U ovih devet taaka je naznaen jedan broj poka-
zatelja ko ji potvruju vjerovanje praistorijskih ljudi na
tlu junoslavenskih zemalja u zagrobni ivot. Bilo bi
vie nego neobino da to nije tako s obzirom na, rekli
bismo, univerzalnost ovakvog vjerovanja. Dakle, mors
non est fnis!
101
SUMMARY
Tis stylistically and thematically combined material is devoted to the sphere of the spiritual life of prehistoric man
in the region of South-Slavic countries, which could be conditionally marked as religious sphere. We are ofen wit-
nessing the opinion that prehistoric population, especially those from the earlier prehistory, were real barbarians
and non-believers, who were not capable for any subtle notion. Tis opinion is quite wrong. For example, Neo-
lithic man had quite rounded presentation of the world he lived in, as well as about the causes and consequences of
events and natural occurrences. Surely, their representations are not compatible with our present scope of thinking.
Archaeologists, experts for prehistoric archaeology, achieved quite impressive results in research of the periods
about which we have no written records. However, an indisputable fact is that their attention was mostly focused on
the classifcation of the fndings, typology of objects and settlements, chronology, economic activities and compari-
sons. In all of this, some aspects of spiritual life and its religious aspects, in most of the cases stayed on the margins
of their interest. Only small number of experts who systematically worked on these issues published special studies
or complete monographs.
When we speak about religious issues, today we mainly refer to the main world religions, as Christianity, Islam,
Judaism, Hinduism, Buddhism, Brahmanism and Confucianism. Te greatest part of mankind belongs to one of
the worlds religions and forms their worldview, trying to illuminate meaning of their existence. Maybe it will be
unusual and unacceptable to say that mankind in prehistoric period was occupied by several leading world reli-
gions like totemism, heliolatry, devotion to Magnae Matris Great Mother and aferlife beliefs. It is questionable
that we can speak about regional boundaries of these religious appearances.
A chain of cultural complexes, wider and narrower social communities had paralelly developed or revolved in
prehistoric periods in the region of South-Slavic countries. Author aimed to illustrate parts of spiritual life of the
prehistoric population from the region of South-Slavic countries, selecting and presenting specifc examples from
some cult-religious complexes of this region. Material is elaborated within four main chapters which cover main
cult and religious spheres, from the totemism and heliolatry to beliefs related to death and aferlife.
Every chapter is objectively presenting basic information about elaborated archaeological sites and fndings.
Reconstruction of the cult-religious manifestations is mostly based on the personal observation and interpretation
of the material culture. It can be said that it is one of the attempts to penetrate into the darkness of prehistory and
to enlighten one of the most interesting parts of prehistoric population spiritual life from this region.
Totemism is probably one of the most expanded cult-religious systems in the world. Totem is some animal,
plant or natural occurrence with which individual, group, tribe are connected with special relation; totem is the
creator, forefather of the clan, ancestor, helper, protector. Some scientists believe that totemism is universal ap-
pearance and that it can be considered as one of the oldest religions. Although it is predominantly assigned to the
hunting groups, it would be a mistake to make generalized opinion because totemism appears also in livestock and
farming cultures.
Totemism is manifesting in diferent customs, regulations, prohibitions that defne relation of the individual
and group towards their totem. Otherwise how could we interpret animal presentations on Paleolithic cave draw-
ings, and drawings and appropriate plastic animal presentations in ceramics and metal that were found in the
102
Neolithic and in the later prehistoric stations? In one way or another, all of these correspond to the refections of
diferent totemic beliefs.
Findings in some prehistoric stations in the South-Slavic countries area send us in the same direction. Tere
are several totemic fgures that we can surely assign to the totemic beliefs of the certain prehistoric populations.
Tose are bear and deer, confrmed in several Paleolithic caves in Slovenia (Potoka zjalka, Mornova zjalka, Betalov
spodmol, Mokrika Jama), Croatia (Veternica, Bezdanjaa) and Herzegovina (Badanj near Stolac), fsh in the settle-
ment of Lepenski Vir in Iron Gate, snake in some Neolithic and metal ages settlements and necropolises (Lepenski
Vir, Predionica, Bribir, Lisiii, Krivae, Mramorac, urug, Gostilj). Te cult of the bear and fsh is geographically
limited, while the cult of the snake is rather widespread (Herzegovina, Adriatic region, Montenegro, Morava basin,
Kosovo, etc.)
Heliolatry or worship of the Sun belongs to the astral cults and together with the cult of the Great Mother cult
represents the most expanded cult in the world from prehistory to the antique period, and even later. Te most
expanded and most conspicuous symbol of the cult of the Sun is, without doubts, very diferent presentations of
circle which are specifc for the oldest prehistoric periods. For the prehistoric man, Sun was a natural force which
preserves life on earth so it was needed to express a special devotion to it. In later prehistoric periods birds (Wa-
terfowls) and deer were considered as the symbols of the Sun deity or cult of the Sun. Tis symbolism is certainly
transferred to antique and post-antique period from the depth of older times; we could fnd them in some of the
prehistoric settlements in Suth-Slavic countries, in a very distinctive forms (Obre II, Lisiii, Vuedol, Klievac,
Dupljaja, Glasinac , Donja Dolina, Pod near Bugojno, etc.)
Open sacrifcial places or shrines are particularly distinctive forms of the cult, related to the spiritual life of
the South-Slavic countries prehistoric population. Tey occur in many diferent forms as earth mounds (Zaspa
in upine, Glavica in Reizovii), stone staggered or diferently constructed shrines and sacrifcial places (Grad in
Vrpolje near Posuje, Orlac near Mostar, Studenci near Ljubuki), as well as defending tumuli (Mandina gradina
in Duvanjsko polje, Renia gradina in Buko Blato, Gradina on Oanii near Stolac). Tose last mentioned are
predominant in the South-Slavic countries region. Based on the evident indicators we could say that these cult
objects were erected and used during the Bronze and Iron age, in the period of second and frst millennium BC to
the Roman occupation. Most of them could serve to the cult of the almighty Sun, and maybe to Silvan, protector of
the felds and cattle, and perhaps to some other deities.
Phenomenon of birth and regeneration of the nature represent one of the greatest mysteries in the nature for the
man since the beginning of the time especially in the earlier prehistoric periods. Emergence of the green vegetation,
young plants and fowers could not be imagined without impact of the supernatural powers. Te same explanation
was used for the birth of the animals and children. Woman is the carrier of the human reproduction. Prosperity of
new generations depends on her as well as reproduction of the most important thing for the mankind. She cre-
ates life and preserves its eternal duration (Branko Gavela).Terefore it is quite possible that man personifed this
imaginary creature in a form of a woman. So that is how the cult of Great Mother, Magna Mater, later called Ge
Mater Magna Mater originated. Tis personifcation started during the Palaeolithic Age. More than 60 female
fgurines, made of animal bone, stone or clay have been discovered mostly in Europe, and they all belong to the pe-
riod from 30.000 to 10.000 BC. In Neolithic age land became the real source of life and occupied the imagination of
the Neolithic population. Ideas of fertility and breeding were related to the land, which received shape of a woman
in the artistic interpretation. Cult of the Great Mother played primary role in the spiritual life of peaceful farmers
and cattle-breeders in the Neolithic Age. When we speak about Neolithic age of South-Slavic countries region,
many years of researches have shown that there are several cultural zones in this area: West Balkan, Central Balkan,
Northern or Pannonia and Transit zone. Since the clay fgurines are the most important indicator of distribution
and intensity of the cult of Great Mother, we can conclude that cult was the most expanded in the Central Balkan
zone (Vina, Jablanica near Aranelovac, Gradac near Leskovac, Plonik near Prokuplje, Pavlovac, Crnokalaka
bara in Pomoravlje, Medvednjak near Smederevska Palanka, Stapari near Uice, Vala); particularly expanded in
Morava-Vardar area (Madari, Govrljevo, Zelenikovo, Porodin, Veluina, Grgur) and Central Danube region; less
represented in transit zone (Butmir, Obre II, Nebo near Travnik, Okolite near Visoko), while the Balkan karst
areas are far behind in this respect. Dominant opinion among the experts is that main indicator for the cult of
Great Mother in Neolithic period are clay fgurines with feminine attributes. Tis is specially related to the Vina
103
Neolithic group which is widely expanded on Balkan and close neighbouring areas and very rich of plastic clay
handcrafs, as well as Butmir culture which is typical for the transit zone.
Rhytons and Pre-Centaurs are two specifc cult phenomena related to the Neolithic age of South-Slavic coun-
tries region. With its zoomorphic form: four legs, buckled recipient and big handle in form of the bended horns,
rhytons associate to very simplifed fgure of cow, or bull. In this shape they could symbolize an emphasized symbol
of fertility. Entire accompanying decoration of geometric motives and red incrustation go afer this idea. Rhyton
fndings are characteristic for the following sites: Danilo near ibenik, Smili near Zadar, Markova spilja on Hvar
island, Crvena stijena, Zelena peina in Herzegovina, Kakanj in Central Bosnia, Retani in Southern Metohija,
Cakran and Dunavec in Albania. It is presumed that members of Adriatic-Aegean communities held rhytons in
their houses (livestock cult), like the populations in Central Balkan and transit zone have held fgurines of Great
Mother in the Late Neolithic Period. Rhytons were supposed to ensure the desired fertility. Tis cult lasted from the
frst half of 5th to the end of the 4th millennium B.C.
Figurines with animal body and head of a human are taking general attention within the plastic handcrafs of
the Kosovo variant of Vina culture. We presume that cause of this apparition could be the images of evil new-
comers among the Kosovo Neolithic communities, which are related to the members of Indo-European groups
that penetrated into Balkans and Lower Danube area in several waves. Tose newcomers were familiar with horse
breeding, and they were moving by horse ride. Te one who have never see the cavalier could have easily embodied
man and horse into one unknown, unique and fantastic creature of Pre-Centaur. It is obvious that Neolithic crafs-
men from Kosovo imagined these fantastic creatures as higher creatures, which resulted in creation of fantastic
terracotta sculptures. Animal body does not correspond to the forms of animal fgurines of that time. Front part
indisputably reminds on the strong horse chest, while human torso completely imitates heads of the anthropo-
morphic fgurines of Vina culture. Neolithic man had his traditional vision of the highest creatures deities and
had transmitted it to this new and unknown divinity. Tis is how the model of Pre-Centaur emerged in plastic art
of Kosovo variant of Vina culture (Predionica near Pritina, Fafos near Kosovska Mitrovica, itkovac, Vala near
Kosovska Mitrovica).
Prehistoric population of South-Slavic countries region believed that death does not mean an absolute end,
but just transition to a new form of existence. Tis is especially related to later prehistoric periods, from Copper
(Eneolithic) age to the end of prehistory. Prehistoric people used to regularly place presents in the graves for this
fnal journey: diferent kinds of pottery, tools and weapons, jewellery, food and other goods. Deceased relatives
were supposed to use all of this in other world, or in some cases they served for bestowal of supernatural powers
that they met in this other world. In this regard some rituals were preformed on the graves, about which fndings
in the layers of many grave tumuli especially testify. In most of the cases pieces of broken pottery, fragments of
ceramics are discovered. When we speak about inhumation of the deceased, in diferent cultural groups very ofen
the ritual of placing deceased in the crouched position was performed (Mala Gruda and Velika Gruda near Tivat,
Kupres, etc.). Tere are two explanations for this practice: deceased is buried in the sleeping position to continue
his life habits easily; and second, deceased is tied in order to prevent him to leave the grave. Incineration emerged
quite early in region of South-Slavic countries, starting from Eneolithic age (Araanska humka) and this rite lasts
until the end of prehistory. Incineration is mostly expanded in northern region, Pannonia and Danube area while
both incineration and inhumation are registered in other regions. In some regions there are temporary changes
from incineration to inhumation. Within the cult of the Sun one particle would be spirit soul of a man. Incinerat-
ing the body this particle returns to its origin. We have seen how extended was the cult of the Sun in this region,
especially in the parts where incineration was practiced very early and used as a primary funeral ritual (Vuedol,
Dupljaja). Tat is the reason that Pannonia has the epithet as one of the earliest centres where cremation is accepted
as funeral rite. It would be hard to understand all what is elaborated, if we dont accept belief in soul existence and
its life afer the death of a man.
Strangely, it is interesting that this ritual sometimes only belonged to the tribe aristocracy, which is confrmed
by analysis of the princely graves of 6th and 7th century B. C. It seems that more important was social rank than a
cult-religious apprehension. In Arareva gomila prince was incinerated while his lancer was buried; prince buried
under great burrow in Pilatovii was incinerated, and his child was buried with him, but without incineration!
Te question that has to be answered in frame of cult religious beliefs in aferlife is about building tumuli,
earth or stone-earth burial mounds over the grave. Te simplest would be to say that tumuli are marks of the grave,
104
monument on the grave of deceased or his protection against those who would try to disturb his resting place (in-
cluding the animals too). However, there is another side. From time to time, there are some ritual performances on
the tumulus, which are not intended just for its physical protection. More indicative are cenotaphs under tumuli.
Even though they protect nothing, sacrifcing and libation is still being performed on them. Tey actually signify
devoted objects in function of certain beliefs. At least, tumuli have multiple roles; the one from the sphere of
spiritual refection is specially important.
Building stone crest or the ring around graves and tombs is ofen connected with tumuli. Circle symbolises
intransitive magical border: circles around the graves are preventing arrant demons to enter the sacred space,
preventing the deceased to leave the grave, as well as the sickness that caused the death of the deceased. Burials in
the caves are closing the deceased to the underworld, where he is supposed to continue living. Typical example is
the Bezdanjaa cave in Lika, where deceased were placed directly to the underworld. Belief in supernatural powers
is confrmed by examples of sacrifcing young children. Te intention with these sacrifces is to relieve the powers
which cause the accidents, diseases, sheds and other negative occurrences in the life of a man and social communi-
ties.
Very important role in princely graves have objects made of gold and amber. Tere is no doubt that this is just
accidental occurrence and that they just illustrate the status of the deceased. On the contrary, according to beliefs of
people of that time golden and amber objects had exceptional magic power (for example attrition of amber causes
the electricity!). Deceased people needed those objects as a protection of the evil demons for the aferlife.
105
Slika 1. Gravura ivotinje na stijeni, Badanj kod Stoca, Praistorija jugoslavenskih zemalja I, Paleolit, crte:
Sead erkez.
Slika 2. Ribolika skulptura od kamena, Lepenski Vir kod Donjeg Milanovca, crte naen uz originalni ruko-
pis knjige.
Slika 3. Ribolika glava od kamena, Lepenski Vir kod Donjeg Milanovca, crte naen uz originalni rukopis
knjige.
Slika 4. Kamena ribolika skulptura sa ukrasima, Lepenski Vir kod Donjeg Milanovca, crte naen uz origi-
nalni rukopis knjige.
Slika 5. Ribolika skulptura in situ u prostoru kue-svetilita, Lepenski Vir kod Donjeg Milanovca, Praistorija
jugoslavenskih zemalja I, Paleolit, crte: Sead erkez.
Slika 6. Kotana igla sa tijelom zmije i glavom psa, Lepenski Vir kod Donjeg Milanovca, Praistorija jugosla-
venskih zemalja II, Neolit, crte: Sead erkez.
Slika 7. Keramika fgura u obliku sklupane zmije, Predionica kod Pritine, crte naen uz originalni rukopis
knjige.
Slika 8. Glineni predmet s predstavama zmija, Krivae kod Bribira, P. Koroec 1974.
Slika 9. Ukrasna kotana igla s glavom u obliku zmije, Lisiii kod Konjica, Praistorija jugoslavenskih zemalja
II, Neolit, crte: Sead erkez.
Slika 10. Zlatna grivna sa zavrecima u obliku zmijskih glava, Mramorac kod Smedereva, Praistorija jugosla-
venskih zemalja IV, Bronzano doba, crte: Sead erkez.
Slika 11. Srebrena narukvica sa zmijskim glavama, urug kod Novog Beeja, Praistorija jugoslavenskih zemalja
IV, Bronzano doba, crte: Sead erkez.
Slika 12. Srebrena ranolatenska fbula sa zmijskim glavama, urug kod Novog Beeja, Praistorija jugoslavenskih
zemalja IV, Bronzano doba, crte: Sead erkez.
Slika 13. Bronzana ploica (aplikacija) iz groba 126 nekropole u Gostilju kod Skadarskog jezera, . Basler 1969.
Slika 14. Disk od peene zemlje sa heliolatrijskim simbolima, Obre II kod Kaknja, Praistorija jugoslavenskih
zemalja II, Neolit, crte: Sead erkez.
Slika 15. Keramika kultna posuda u obliku golubice, Vuedol kod Vukovara, Praistorija jugoslavenskih zemalja
III, Eneolit, crte: Sead erkez.
Slika 16. Idol iz Klievca kod Poarevca, crte naen uz originalni rukopis knjige.
Slika 17. Kultna glinena kolica iz Dupljaje kod Vrca, Praistorija jugoslavenskih zemalja IV, Bronzano doba,
crte: Sead erkez.
Slika 18. Privjesak od bronzanog lima sa antropomorfnim fguricama ukraene kruiima, Kompolje kod Prozo-
ra, Praistorija jugoslavenskih zemalja V, eljezno doba, crte: Sead erkez.
Slika 19. Glinena oplata iz svetilita sa stilizovanim ljudskim glavama i solarnim diskom, Pod kod Bugojna, Prai-
storija jugoslavenskih zemalja V, eljezno doba, crte: Sead erkez.
Slika 20. Kultna kolica iz Podromanije na Glasincu, A. Stipevi 1981.
Slika 21. Bronzane knemide sa solarnim simbolima i predstavama brodova, Ilijak kod Rogatice, A. Benac /B.
ovi 1957.
Slika 22. Grafka rekonstrukcija praistorijskog svetilita, Orlac kod Mostara, P. Ore 1991.
Slika 23. Statueta crvenokose boginje, Donja Branjevina kod Deronja u Bakoj, crte naen uz originalni ruko-
pis knjige.
POPIS ILUSTRACIJA
106
Slika 24. Predstava Velike Majke boginje na postolju u obliku kue, Madari kod Skoplja, crte naen uz original-
ni rukopis knjige.
Slika 25. Glineni rtvenik s glavama jelena, Porodin kod Bitolja, Praistorija jugoslavenskih zemalja II, Neolit,
crte: Sead erkez.
Slika 26. Glinene fgurine s predstavom Velike Majke boginje, Vina kod Beograda, Praistorija jugoslavenskih
zemalja II, Neolit, crte: Sead erkez.
Slika 27. Kalotasti poklopac maska, Vina kod Beograda, Praistorija jugoslavenskih zemalja II, Neolit, crte:
Sead erkez.
Slika 28. Keramike glave iz okvira kulta Velike majke boginje, Butmir kod Sarajeva, Praistorija jugoslavenskih
zemalja II, Neolit, crte: Sead erkez.
Slika 29. Statueta sa prikazom vunenog ogrtaa, Butmir kod Sarajeva, Praistorija jugoslavenskih zemalja II, Neo-
lit, crte: Sead erkez.
Slika 30. Keramika skulptura sa prikazom glave, Butmir kod Sarajeva, Praistorija jugoslavenskih zemalja II,
Neolit, crte: Sead erkez.
Slika 31. Neolitski riton sa geometrijskim ukrasima, Smili kod Zadra, Praistorija jugoslavenskih zemalja II,
Neolit, crte: Sead erkez.
Slika 32. Zoomorfna terakota sa tijelom ivotinje i ljudskom glavom, Fafos kod Kosovske Mitrovice, Arheoloko
blago Kosova i Metohije, 1998.
Slika 33. Grob branog para iz Vuedola kod Vukovara, R.R. Schmidt 1945.
Slika 34. Centralni grob iz humke Velika Gruda kod Tivta, M. Primas 1996.
Slika 35. Drvena grobna konstrukcija u centru tumula 16, Pustopolje kod Kupresa, A. Benac 1986., crte: Sead
erkez.
Slika 36. Pokojnik iz centralnog groba tumula 16 umotan u vunenu tkaninu, Pustopolje kod Kupresa, A. Benac
1986., crte: Sead erkez.
Slika 37. Drveni bodei iz centralnog dijela tumula Dokanova glavica, Kupreko polje A. Benac, 1986., crte:
Sead erkez.
Slika 38. Bronzana situla sa prikazima ritualnih scena, Vae kod Ljubljane W. Lucke / O. H. Frey 1962.
Slika 39. Kamena japodska urna sa kultnim predstavama, Ribi kod Bihaa Praistorija jugoslavenskih zemalja V,
eljezno doba, crte: Sead erkez.
Slika 40. Skupna grobnica u centru tumula, Slana Voda, Krajinovii kod Priboja, M. Zotovi 1985.
Slika 41. Kneevsko ezlo od kamena i bronze iz groba 9, Ilijak kod Rogatice, Praistorija jugoslavenskih zemalja
V, eljezno doba, crte: Sead erkez.
Slika 42. Skarabej od lapis lazulita iz centralnog groba tumula u Pilatoviima kod Poege, crte naen uz origi-
nalni rukopis knjige
Slika 43. Kneevske humke u Atenici kod aka, A. Palavestra 1984.
Slika 44. Grka crnofguralna vaza sa mitolokom scenom, kneevska grobnica iz Novog Pazara, Praistorija ju-
goslavenskih zemalja V, eljezno doba, crte: Sead erkez.
Slika 45. Dio inventara apotropejskog karaktera, kneevska grobnica iz Novog Pazara, Praistorija jugoslavenskih
zemalja V, eljezno doba, crte: Sead erkez.
Slika 46. Zlatna maska iz kneevskog groba (grob 8), Trebenite kod Ohrida, Praistorija jugoslavenskih zemalja
V, eljezno doba, crte: Sead erkez.
Slika 47. Zlatne sandale iz kneevskog groba (grob 8), Trebenite kod Ohrida, Praistorija jugoslavenskih zemalja
V, eljezno doba, crte: Sead erkez.
107
Skraenice:
PJZ Praistorija jugoslavenskih zemalja I-V, Sarajevo
GZM Glasnik Zemaljskog muzeja, Sarajevo
ANUBiH Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine
JAZU Jugoslavenska akademija znanosti i umjetnosti
I. TOTEMIZAM
I.1 Medvjed i jelen
Podaci i literatura o peinama sa nalazima medvjeih kostiju mogu se nai u djelu PJZ I, 1979 poglavlja koja
su napisale F. Osole, M. Malez, . Basler.
. Basler, Paleolitsko prebivalite Badanj kod Stoca, GZM, n. s. XXIX, 1976.
S. Brodar, Zur Frage der Hhlenbrenkults in den palolithischen Fundstellen Jugoslawiens, Quartr 9, Bonn
1957.
S. Brodar / M. Brodar, Potoka zjalka, Ljubljana 1983.
Dz. Frazer, Zlatna grana, Beograd 1937.
Z. Kujundi, Gravure na stijeni i gravirani ukrasi na upotrebnim predmetima Badanj i Peina pod lipom,
GZM, n. s. 44, 1989.
A. Leroi-Gourhan, Les rligions de la prhistoire, Paris 1964.
Religije svijeta, Enciklopedijski prirunik, Zagreb 1987. (Te Worlds Religions, Herts, England 1982).
R. Whalon, Te Paleolithic Site of Badanj Recent Excavations and Results of Analysis, GZM, n. s. 44, 1989.
I. 2 Riba
D. Srejovi, Kultura Lepenskog Vira, PJZ II, 1979.
D. Srejovi, Lepenski Vir, Beograd 1969.
D. Srejovi / Lj. Babovi, Umetnost Lepenskog Vira, Beograd 1983.
I. 3 Zmija
. Basler, Nekropola na Velikim ledinama u Gostilju (Donja Zeta), GZM, n. s. XXIV, 1969.
A. Benac, Neolitsko naselje u Lisiiima kod Konjica, Djela X/9, Nauno drutvo NR Bosne i Hercegovine, Sara-
jevo 1958.
R. Galovi, Predionice neolitsko naselje kod Pritine, Pritina 1959.
D. Garaanin, Katalog metala Praistorija I, Beograd 1954.
M. Garaanin, Nalaz prvog gvozdenog doba u Pramorcu i problem Ilira u Srbiji, Muzeji 2, Beograd 1949.
S. Karmanski, rtvenici i amuleti sa lokaliteta Donja Branjevina kod Deronja, Odaci 1968.
P. Koroec, Interesantan nalaz iz danilo-hvarskog kulturnog kruga, Diadora 6, Zadar 1973.
Lj. Popovi, Katalog nalaza iz nekropole kod Trebenita, Beograd 1956.
II HELIOLATRIJA
B. Gabrievi, Studije i lanci o religijama i kultovima analitikog svijeta, Split 1987. (66 str.).
II. 1 Neolitsko doba
A. Benac, Neolitsko naselje u Lisiiima (vidi I-C).
A. Benac, Obre II neolitsko naselje butmirske grupe na Gornjem Polju, GZM, n. s. XXVI, 1971.
BIBLIOGRAFIJA
108
II. 2 Eneolitsko doba
S. Dimitrijevi, Vuedolska grupa, PJZ III, 1979 (velika sinteza sa dosta kompletnom bibliografjom).
R. R. Schmidt, Die Burg Vuedol, Zagreb 1945.
II. 3 Bronzano doba
B. ovi, PJZ IV, Zakljuna razmatranja, 1983.
D. Garaanin, Prilog prouavanju dupljajskih kolica, Starinar, n. s. II, Beograd 1951.
M. Garaanin, Dubovako-utobrdska grupa, Praistorija na tlu Srbije I, Beograd 1973.
M. Garaanin, Dubovako-utobrdska grupa, PJZ IV, 1983.
G. Kossack, Studien zum Symbalgut der Urnenfelder und Bronzezeit Mitteleuropas, Berlin 1954.
Z. Letica, Antropomorfne fgurine bronzanog doba u Jugoslaviji, Diss. Mon. SADJ XVI, Beograd 1973.
F. Milleker, Preistorijska kolica iz Dupljaje, Starinar III, Ser. V, Beograd 19281930.
I. Petrovi, Votivna kolica iz Dupljaje, Starinar III, Ser. V, Beograd 19281930.
E. Sprockhof, Nordische Bronzezeit und frhes Griechentum, Jahrbuch des Rm.-Germ. Zentralmuseums I,
Mainz 1954.
M. Valtrovi, Idol od ilovae iz Klievca, Starinar III, Beograd 1890.
M. Vasi, uto brdo, Starinar, N. R. II, Beograd 1907.
II. 4 eljezno doba
A. Benac / B. ovi, Glasinac 1, Sarajevo 1956.
A. Benac / B. ovi, Glasinac 2, Sarajevo 1957.
B. ovi, Bronzano i eljezno doba, Kulturna istorija Bosne i Hercegovine, Sarajevo 1984. (drugo izdanje).
B. ovi, Od Butmira do Ilira, Sarajevo 1976.
B. ovi, Pod bei Bugojno, eine befestigte Siedlung der Bronze und Eizenzeit, Utvrena ilirska naselja, Centar za
balkanoloka ispitivanja ANUBiH, Sarajevo 1975.
F. Hochstetter, Uber einem Resselsvagen aus Bronze aus einem Hgelgrab von Glasinac in Bosnien, Mitteilun-
gen der Anthropologischen gesellschaf in Wien, X, 1881.
III OTVORENA RTVENITA I SVETILITA
A. Benac, Utvrena ilirska naselja (Dalmatske gradine na Duvanjskom polju, Bukom blatu, Livanjskom i
Glamokom polju), Sarajevo 1985.
B. ovi, Bronzano i eljezno doba (vidi II-D).
Z. Mari, Arheoloka istraivanja akropole ilirskog grada Daors..a na gradini u Oaniima kod Stoca od 1967
1972. godine, GZM, n. s. XXX/XXXI, Sarajevo 1977.
Z. Mari, Arheoloka istraivanja na gradini u Oaniima kod Stoca 1963. godine, GZM, n. s. XXVII/XXVIII,
1973.
P. Ore, Tri prapovjesna svetita (hrama) u Posuju i Ljubukom, Godinjak Centra za balkanoloka ispitivanja
ANUBiH, knj. XIV/23, Sarajevo 1987.
P. Ore, Prapovijesna svetita kod Mostara i u Miletini kod Ljubukoga, Godinjak, XXIX/27, Sarajevo 1991.
IV MAGNA MATER (KULT VELIKE MAJKE)
Chefs doevre
D. Garaanin, Religija i kult neolitskog oveka na centralnom Balkanu, Neolit centralnog Balkana, Beograd
1968.
B. Gavela, Iz dubine vekova, Zagreb 1977.
V. Markoti, Some Aspects of Neolithic Religion in Southeast Europe, Regional Interaction in Archaeology, Cal-
gary 1981.
PJZ II neolit, 1979. (radovi: D. Srejovi, M. Garaanin, A. Benac, S. Dimitrijevi, . Batovi).
T. G. E. Powel, Umetnost praistorije (Prehistoric Art), Izd. Zavod Jugoslavija, Beograd 1970.
D. Srejovi, Neolitska plastika centralnobalkanskog podruja, Neolit centralnog Balkana, Beograd 1968.
M. Vasi, Preistoriska Vina III, Plastika, Beograd 1936.
IV. 1 O centralnom Balkanu
D. Aranelovi-Garaanin, Starevaka kultura, Ljubljana 1954.
109
M. Garaanin, Hronologija vinanske kulture, Ljubljana 1951.
S. Karmanski, Preliminarni izvjetaj o iskopavanjima na lokalitetu Donja Branjevina 1983, Odaci 1989.
J. Koroec, Prehistorijska glinena plastika u Jugoslaviji, I Neolitske plastine izraevine u Vini, Arheoloki
radovi i rasprave I, II, III, Zagreb 1959, 1962, 1967.
V. Sanev, Neolitsko svetilite od tumba vo Madari, Skopsko, Macedoniae acta archaeologica 9, 1983/84, Skopje 1988.
D. Simoska / V. Sanev, Praistorija vo centralna Pelagonija, Bitola 1976.
Kaj Birket Smith, Putovi kulture, Zagreb 1960.
N. Tasi, Praistorisko naselje kod Valaa, Glasnik Muzeja Kosova i Metohije II, Pritina 1957.
N. Tasi, Zavrno istraivanje na praistorijskom naselju kod Valaa, Glasnik Muzeja Kosova i Metohije IV-V,
Pritina 1959/60.
V. Trbuhovi / M. Vasiljevi, Najstarije zemljoradnike kulture u Podrinju, abac 1983.
IV. 2 O prelaznoj zoni
A. Benac, Prehistorijsko naselje Nebo i problem butmirske kulture, 1952. (sa cjelovitom literaturom).
A. Benac, Prelazna zone, PJZ II, 1979.
A. Benac, Obre II, Neolitsko naselje butmirske grupe na Gornjem polju, GZM, n. s. XXVI, 1971.
F. Fiala u. M. Hoernes, Die neolithische Station von Butmir II, Wien 1898.
M. Garaanin, Poloaj Butmira prema preistorijskim nalazitima u u Srbiji, GZM, n. s. II, Sarajevo 1947.
J. Koroec, Nekaj pripombe k izvoru butmirske kulturne skupine, Arheoloki vestnik 6, Ljubljana 1955.
W. Radimsky u. M. Hoernes, Die neolithische Station von Butmir I, Wien, 1895.
N. upani, Trojanci i Arijevci, Glas srpske kraljevske akademije LXXXVI, Beograd 1911.
N. upani, Tragom za Pelazgima, Narodna starina 1, 1922.
V DVA POSEBNA KULTNA FENOMENA
V. 1 Ritoni
A. Benac, Prelazna zona, l.c.
. Batovi, Jadranska zona, PJZ II, 1979.
M. Korkuti / Zh. Andrea, Fouilles 19691970. dans agglomeration neolitique de Cakran (Fieri), Studia albanica
IX, Tirana 1972.
J. Koroec, Neolitska naseobina u Danilu-Bitinju, Zagreb 1958.
G. Novak, Markova spilja na Hvaru, Arheoloki radovi i rasprave IV-V, Zagreb 1967.
S. S. Wienberg, Excavations at Prehistoric Elateia, Hesperia XXXI, 2, Princeton 1962.
V. 2 Prakentauri
Arheoloko blago Kosova i Metohije, katalog izlobe (ur. Nikola Tasi), Narodni muzej, Beograd 1998.
Vidi IV. 4. Garaanin, IV. 1, N. Tasi
B. Gavela, Fidija, Novi Sad 1952.
VI MORS QUID EST? AUT FIMIS AUT TRANSITUS? /ta je smrt? Kraj ili prelazak?/
VI. 1 Paleolitsko i mezolitsko doba
. Basler, ivot i kultura paleolitskog i mezolitskog ovjeka na tlu jugoslavenskih zemalja, PJZ 1, 1979.
D. Gorjanovi-Kramberger, Paleolitski ostaci ovjeka i njegovih savremenika iz diluvija u Krapini, Ljetopis
JAZU 1899, Zagreb 1900.
D. Gorjanovi-Kramberger, ivot i kulture diluvijalnog ovjeka u Krapini u Hrvatskoj, Djela JAZU 23, Zagreb
1913.
A. Leroi-Gourhan, Religije prethistorije (Les rligions de le prhistoire), Zagreb 1968.
M. Malez, Fosilni ovjek na tlu jugoslavenskih zemalja, PJZ 1, 1979.
VI. 2 Neolitsko doba
A. Benac, Obre II, 1.c.
A. Benac, Obre I, Neolitsko naselje starevako-impreso i kakanjske kulture na Raskru, GZM, n. s. XXVII-
XXVIII, 1973.
. Batovi, Pokapanje pokojnika u Smiliu i kult mrtvih u neolitu Dalmacije, Arheoloki radovi i rasprave
JAZU IV-V, Zagreb 1967. (sa opirnom literaturom).
110
H. Durmitrescu, Une dcouverte ayant trait au rite denterrement dans laire de la culture de la cramique Cucu-
teni Tripoly, Studii si cercetari de Istorie veche V, Bucuresti 1954.
M. Garaanin, Sahranjivanje u balkansko-anadolskom kompleksu mlaeg neolita, GZM XI, 1956.
PJZ II, 1979.
VI. 3 Eneolitsko ili bakarno doba
S. Dimitrijevi, Problem neolita i eneolita u sjeverozapadnoj Jugoslaviji, Opuscula archaeologica V, Zagreb 1961.
B. Jovanovi, Obredi sahranjivanja u kostolakoj grupi, Godinjak Centra za balkanoloka ispitivanja ANUBiH
XIII, Sarajevo 1976.
B. Jovanovi, Tumuli stepske kulture grobova jama u Podunavlju, Starinar, n. s. XXVII, Beograd 1976.
PJZ III, Eneolitsko doba, 1979. (autori: M. Tasi, S. Dimitrijevi, B. Jovanovi, sa svim bibliografskim podacima).
M. Parovi-Peikan / V. Trbuhovi, Iskopavanja tumula ranog bronzanog doba u Tivatskom polju, Starinar, n. s.
XXII, Beograd 1974.
M. Primas, Velika Gruda I. Hgelgrber des frhen 3. Jahrtausends v.Chr. Im Adriagebiet Velika Gruda, Mala
Gruda und ihr Kontext, UPA 32, Bonn 1996.
R. R. Schmidt, Die Burg Vuedol, Zagreb 1945.
N. Tasi, Badenski i vuedolski kulturni kompleks u Jugoslaviji, Beograd 1967.
VI. 4 Bronzano doba
A. Benac, Praistorijski tumuli na Kuprekom polju, Djela ANUBiH, XXIV, Sarajevo 1986.
R. Drechsler-Bii, Nekropola bronanog doba u peini Bezdanjai kod Vrhovina, Vjesnik Arheolokog muzeja
Zagreb 3, XII/XIII, Zagreb 1980.
VI. 5 eljezno doba
B. ovi, Kneevski grobovi glasinakog podruja, Sahranjivanje kod Ilira, Beograd 1979. (vidi u ovoj publikaci-
ji i radove ovih autora: B. Jovonovi, O. ii, M. Kosori, D. Garaanin, Z. Letica).
M. ukni / B. Jovanovi, Ilirska kneevska nekropola u Atenici, aak 1966.
M. Filipovi, Maijsko razbijanje sudova, Nauni zbornik Matice srpske, 1, Novi Sad 1950.
M. Garaanin, Znaenje funeralnih maski u bogatim kneevskim grobovima Makedonije, Zbornik Mate Suia.
A. Jovanovi, Alternacija pokojnik-sud u sepulkralnom kultu provincije Dalmacije, Godinjak Centra za
balkanoloka ispitivanja ANUBiH, XXIX/27, Sarajevo 1991.
T. Knez, Denkmller der Situlenkunst in Slowenien, Fundkatalog und Bibliographie, Arheoloki vestnik 34,
Ljubljana 1983. (1984).
W. Lucke / O. H. Frey, Die Situla in Providence (Rhode Island), Berlin 1962.
V. Lahtov, Problem trebenike kulture, Ohrid 1965.
. Mano-Zisi / Lj. Popovi, Novi Pazar, Iliro-grki nalaz, Beograd 1969.
Z. Mari, Donja Dolina, GZM, n. s. XIX, 1964.
A. Palavestra, Kneevski grobovi starijeg gvozdenog doba na centralnom Balkanu, Beograd 1984.
PJZ V eljezno doba (radovi: S. Gabrovec, K. Vinski-Gasparini, B. ovi, . Batovi, R. Vasi, R. Drechsler-Bii).
B. Raunig, Japodski kameni sepulkralni spomenici, Starinar, nNs. XXIII, Beograd 1972.
. Truhelka, Sojenica u Donjoj Dolini, GZM XIV, XV, XVII, 1902, 1903, 1904.
M. Zotovi, Arheoloki i etniki problemi bronzanog i gvozdenog doba zapadne Srbije, Beograd 1985.
111
A
Ajman u Maloj Vrbici 71
Anzabegovo 71, 73
Araanska humka u Mokrinu 75, 77, 89, 98, 103
Arareva gomila u Kusaama 91, 99, 103
Arnautovii kod Visokog 57
Atenica kod aka 91, 92, 93, 94, 106
Autarijati 39, 41, 83, 87, 90, 92, 95
B
Badanj kod Stoca 13-15, 102
Badenska kultura 20, 28, 30, 74, 75, 77
Baderna 70
Batajnica 34, 75, 77
Batka kod Sente 74, 77
Grupa Beloti-Bela Crkva 79,
Betalov spodmol 11, 102
Bezdanjaa kod Vrhovina 13, 82, 99, 102, 104
Beriljevo kod Gazimestana 55
Bogojevo Zgrenci 74
Boto 71-72
Brezje na Glasincu 35, 39, 91
Bribir 18, 19, 102
Butmir 27, 57-61, 102, 103
Butmirska kultura 13, 26, 55, 57, 58, 60, 61, 72, 115
C
Cakran 63, 64, 103
Cardium-impresso kultura 64
Cetinska kultura 35, 79
Cotofeni kultura 20
Crnokalaka bara 54, 102
Crvena Stijena 63, 103, 115

itluci na Glasincu 41, 91


oka 74
urug 21, 22, 102

upine 43, 102
D
Dalmatska grupa 35
Danilo kod ibenika 63, 72, 103
Danilska kultura 13, 19, 64, 72
Daorsi 46, 47
Debelo brdo kod Sarajeva 30
Delminium 45-46
Demir Kapija 21
Desitijati 36, 38, 39
Dobovsko-ruka grupa 79
Dobromirska tumba 53
Dokanova glavica na Kuprekom polju 80, 81
Dolenjska grupa 83-86
Donja Branjevina 18, 51, 52
Grupa Donja Brnjica Straava 79
Donja Dolina kod Bosanske Gradike 35, 86, 88, 89, 102
Dubovac 31
Dubovako-utobrdska kultura 31, 33-35, 79
Dupljaja kod Vrca 31-35, 40, 99, 102, 103

ala 77
E
Enhelejci 23, 97
F
Fafos kod Kosovske Mitrovice 65, 71
G
Gigia peina u Resanovcima 12
Gladnice 51
Glasinac 36, 38-40, 94, 102
Glasinaka kultura 39, 40, 79, 83, 90, 91
Glasinac-Mati kultura 39
Glavica u Reizoviima 43, 102
Gomolava kod Hrtkovaca 28, 55, 71, 86, 88
Gostilj 21, 22, 102
Gorica kod Ljubukog 21
Govrljevo 51, 53, 102
Grad u Vrpolju kod Posuja 44
Gradac u Kusaama 91
REGISTAR NALAZITA, KULTURA, KULTURNIH I ETNIKIH GRUPA
112
Gradac kod Leskovca 54, 102
Gradac kod Posuja 21
Gradac na Vuedolu 28, 74
Gradac kod Zlokuana 66
Gradina na Oaniima kod Stoca (Daorson) 46, 47, 102
Gradina kod Crvenice u Duvanjskom polju 46
Grgur tumba u Bitolju 53, 102
Grivac 51
H
Hajduka vodenica 15
Humka u Vojki 75
Hunjakova peina u Krapini 69, 70
Hvarska kultura 13, 19, 27, 60, 65, 71, 103
Hvarsko-lisiika kultura 19
I
Ilijak 39, 40, 89, 90
Iliri 17, 22, 23, 47, 89, 115
J
Jablanica kod Aranelovca 54, 102
Japodi 83, 85
Japodska grupa 35, 83
K
Kaanj kod Bilee 21
Kakanj 26, 27, 57, 61, 63, 64, 72, 74, 103, 115,
Kakanjska kultura 57, 58, 64
Kaldrma kod Prilepa 21
Karamani 53
Klievac kod Poarevca 31, 102
Kompolje 36
Kostolaka kultura 20, 74, 75, 77
Kozluk 71
Krajinovii kod Priboja 86-88
Kraljevine kod Novog ehera 57
Krivae 19, 102
Kusae 41, 91
L
Labeati 22
Lasinjska kultura 20, 74
Leite u Likom Vrepcu 79
Lepenski Vir kod Donjeg Milanovca 11, 15-18, 50, 71, 72, 102
Kultura Lepenskog Vira 15-16
Lib na Duvanjskom polju 45-46
Liburni 83
Liburnska grupa 35, 83
Lipci 13
Lisiii kod Konjica 18-20, 26, 27, 43, 60, 72, 102, 115
LJ
Ljubljansko Barje 28, 60
Ljubljanska kultura 35, 75, 79
M
Madari 51-53
Magdalenska gora 83
Mahrevii 21, 87
Mala Gruda kod Tivta 75-77, 98, 103
Mandina gradina u Duvanjskom polju 45, 46, 102
Markova spilja na otoku Hvaru 63, 103
Grupa Martijanec-Kaptol 83
Medvednjak kod Smederevske Palanke 54, 55, 102
Mokrika Jama 11, 102
Monotor 51
Moriko-mokrinjska grupa 79
Mornova zjalka 11, 12, 102
Mramorac kod Smedereva 20, 21, 95, 102
N
Nebo kod Travnika 57-59, 102, 115
Nosa kod Subotice 74
Notranjska grupa 83, 84
Novi Pazar 35, 94-96
O
Obre I kod Kaknja 57, 72, 73, 115
Obre II kod Kaknja 26, 27, 57, 72, 102, 115
Obre-Batine 71
Okolite kod Visokog 57, 61, 71, 102
Oporovina 70
Orlac kod Mostara 43-45, 102
Oserijati 89
Osovo kod Rogatice 91
P
Padina na erdapu 15, 71, 74, 75, 77
Parainska grupa 79
Pavlovac 51, 54, 55, 102
Pe 21
Peka Banja 92, 95
Peonci 38
Pilatovii kod Poege 86, 91, 92, 94, 99, 103
Planje 39
Plonik kod Prokuplja 54, 102
Podzemelj 83
Porodin 53, 54, 102
Potoka zjalka na Olevi 11, 12
Pod kod Bugojna 36, 37, 102
Predionica kod Pritine 18, 19, 55, 65, 102, 103
Pustopolje kod Kupresa 79-81
R
Ravni Lug 86, 88
Renia gradina na Bukom blatu 46, 47, 102
Ribi kod Bihaa 85
S
Sarva 28
Silajet kod Dvorova 75
113
Smili kod Zadra 63, 71, 72, 73, 103
Srednjebosanska grupa 83
Srpski Krstur 77
Stapari kod Uica 54, 102
Starevo kod Paneva 51
Starevo-Krs kultura 18
Starevaka kultura 13, 28, 51, 54, 57, 64, 71, 72
Starevako-impresso kultura 57, 64, 72
Stina 83
Studenci kod Ljubukog 44, 102
Svetolucijska grupa 83, 84

andalja II kod Pule 70


T
Taline 35
Tei 71
Tiszapolgr-Bodrogkeresztr grupa 74
Tikovac 35
Trebenite kod Ohrida 21, 35, 55, 92, 95, 97, 98
Trn 53
Trnjaci 86, 92
U
Uljma 77
V
Vae 84
Vala kod Kosovske Mitrovice 54, 65, 66, 102, 103
Varvara 30
Velika gomila u Trusini kod Nevesinja 44
Velika gruda kod Tivta 75-76, 103
Velika humka u Batajnici 34, 75, 77
Veluina 53m 102
Kulturna grupa Veluina-Porodin 53
Veternica iznad Gornjeg Stenjevca 11m 70m 102
Vina 50, 54-57, 60, 71, 90, 102, 103
Vinanska kultura 13, 18, 50, 51, 54-57, 64-67, 71, 74, 103
Vindija kod Varadina 70
Vinkovci 71
Vinkovaka kultura 79
Vir kod Posuja 21
Visoji kod Beranaca 86-89
Viesava kod Bajine Bate 71-72
Vlajkovac kod Vrca 77
Vlasac 15, 72
Vrlazje 35, 39
Vojlovica kod Paneva 77
Vruica kod Teslia 21
Vuedol 13, 28-30, 74, 75, 77, 89, 99, 102, 103
Vuedolska kultura 20, 28, 30, 31, 33-35, 39, 74, 75
Vukovar 13, 21, 28, 29, 71, 75
Z
Zecovi kod Prijedora 28, 115
Zelenikovo 51, 102
Zelena peina 63, 103, 115
Zok 28

itkovac 65, 103


ivanovia Dolja kod Zrenjanina 71
uto Brdo kod Golubca 31
115
BILJEKA O AUTORU
Alojz Benac je roen 1914. u Plehanu kod Dervente. Po zavretku gimnazijskog ko-
lovanja u Vinkovcima, Derventi, Visokom i Zagrebu, studirao je klasinu flologiju,
arheologiju i historiju starog vijeka na Filozofskom fakultetu u Beogradu, gdje je i
diplomirao 1937. godine. Doktorsku disertaciju pod naslovom Prehistorijsko naselje
Nebo i problem butmirske kulture je odbranio 1951. godine na Filozofskom fakultetu
u Ljubljani.
Po zavretku studija Alojz Benac je djelovao kao profe sor gimnazije u Vranju i
Mostaru. Po zavretku Drugog svjetskog rata krae vrijeme radio je u Ministarstvu
prosvjete NR Bosne i Hercegovine, a 1947. godine preao je u Zemaljski muzej Bo-
sne i Hercegovine u Sara jevu, gdje ostaje do 1967. proavi sva zvanja od kustosa do
naunog savjetnika. U Zemaljskom muzeju, Alojz Benac je najprije s uspjehom vodio Odsjek za praistoriju i arhe-
oloko odjeljenje, organizujui istraivanja, usmjeravajui nauno i muzeoloko djelovanje, okupljajui i podiui
kadrove, a od 1957. do 1967. godine stajao je na elu ove ugledne ustanove.
Jo 1954. godine Alojz Benac biran je za profesora arheologije na Filozofskom fakultetu u Sarajevu, a od 1967.
do 1978. godine radio je kao redovni profesor na predmetima Istorija starog vijeka i Arheologija na istom fakultetu.
Kao gostujui profesor predavao je na univerzitetima u Zadru i Mnsteru.
Dopisni lan Naunog drutva Bosne i Hercegovine postao je 1961. godine, a redovni lan Akademije nauka i
umjetnosti Bosne i Hercegovine 1967. godine. U Akademiji nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine od 1969. do
1977. godine bio je generalni sekretar, a od 1977. do 1981. godine njen predsjednik. Osniva je Centra za balkano-
loka ispitivanja ANUBiH i njegov direktor sve do 1989. godine.
Akademik Alojz Benac se bavio preteno prouavanjem neolitskog i eneolitskog doba u BiH i zapadnom Bal-
kanu, a pored toga radio je i na sistematskom izuavanju srednjovjekovnih nadgrobnih spomenika steaka u
Jugoslaviji. U posljednjem periodu njegova ivota glavno teite naunog rada bilo je na istraivanju etnogeneze
te materijalne i duhovne kulture Ilira. U vezi sa svojom djelatnou izvrio je veliki broj arheolokih iskopavanja
(Hrustovaa, Nebo, Lisiii, Crvena Stijena, Zelena Peina, Kakanj, Zecovi, Pivnica, Obre i dr.) i napisao odgovara-
jue studije o tim nalazitima i problemima vezanim uz njihovo istraivanje. Sintetike poglede na neolit i eneolit
BiH i sjeverozapadnog Balkana dao je u djelima: Studien zur Stein-und Kupferzeit im nordwestlichen Balkan, Kul-
turna istorija Bosne i Hercegovine od najstarijih vremena do turske vladavine, te Obre I i Obre II. U tim djelima je
obradio sve razvojne etape navedenih perioda u BiH, njihov odnos prema jadranskoj zoni i centralnom Balkanu
i odreene probleme vezane za ire podruje jugoistone Evrope i Mediterana. Nekoliko godina akademik Alojz
Benac se intenzivno bavio izuavanjem steaka i u tom okviru pokrenuo seriju Srednjevjekovni nadgrobni spome-
nici. U toj seriji objavio je i prve tri monografje: Radimlja, Olovo i iroki Brijeg. Serija sadri 15 svezaka i slui kao
osnova za izuavanje steaka.
U okviru Centra za balkanoloka ispitivanja ANUBiH sproveo je istraivanja koja se odnose na materijalnu i
duhovnu kulturu Ilira (bibliografje, grobni nalazi, naselja, onomastika i dr.) te na paleoetnologiju, paleolingvistiku
i sl. Zajedno sa saradnicima organizovao je vie meunarodnih simpozija iz ilirske problematike i razne druge sku-
pove. Posebno je bio angaovan u organizaciji i realizaciji izrade monumentalnog djela Praistorija jugoslavenskih
zemalja u pet tomova, u kojoj je uestvovao kao urednik i autor. Bio je dugogodinji urednik Glasnika Zemaljskog
muzeja u Sarajevu, urednik Godinjaka Centra za balkanoloka ispitivanja ANUBiH i lan redakcije mnogih a-
sopisa i izdanja.
116
Bio je lan Jugoslavenske akademije znanosti i umjetnosti, Srpske akademije nauka i umetnosti, Slovenske
akademije znanosti in umetnosti, Vojvoanske akademije nauka i Crnogorske akademije nauka i umjetnosti. Bio
je i lan Njemakog arheolokog instituta u Berlinu, Italijanskog arheolokog instituta u Firenci i Austrijskog arhe-
olokog instituta u Beu. Osim toga obavljao je mnogobrojne dunosti u naunim i strunim asocijacijama, dru-
tvenim i dravnim tijelima i organima. Bio je predsjednik Koordinacionog odbora arheologa Jugoslavije, predsjed-
nik Arheolokog drutva Jugoslavije, predsjednik Muzejskog drutva Bosne i Hercegovine, poslanik i predsjednik
Odbora za kulturu u Skuptini Bosne i Hercegovine. Bio je i dugogodinji lan najvieg tijela Meunarodne naune
korporacije za praistoriju i protoistoriju (LUnion internationale des sciences prehistoriques et protohistoriques) te
lan Glavne redakcije Enciklopedije Jugoslavije i njen glavni urednik za Bosnu i Hercegovinu. Za svoj rad i nauna
dostignua odlikovan je Ordenom rada III reda, Ordenom rada sa crvenom zastavom, Ordenom zasluga za narod
sa zlatnom zvijezdom, Ordenom Republike sa zlatnom zvezdom, Ordenom Al Merito della Republica Italiana.
Dobitnik je i Dvadesetsedmojulske nagrade SRBiH, Nagrade ZAVNOBiH-a i nagrade AVNOJ-a.
Akademik Alojz Benac preminuo je u Sarajevu 6. marta 1992. godine.
Naslovna strana
Devad Hozo
Ilustracija na naslovnoj strani
Bronzana ploica (aplikacija) iz groba 126 nekropole u Gostilju kod Skadarskog jezera
Struna priprema i obrada knjige
Melisa Fori
Lektura i korektura
Zenaida Karavdi
Prevod na engleski jezik
Melisa Fori
DTP
Narcis Pozderac
Tira
300
tampa
Dobra knjiga d.o.o., Sarajevo
CIP Katalogizacija u publikaciji
Nacionalna i univerzitetska biblioteka
Bosne i Hercegovine
903'1:2](497)
BENAC, Alojz
Religijske predstave prastanovnika
junoslavenskih zemalja / Alojz Benac ; urednik
Blagoje Govedarica. - Sarajevo : Akademija nauka i
umjetnosti Bosne i Hercegovine = Academy of
Sciences and Arts of Bosnia and Herzegovina, 2012.
- 117 str. : ilustr. ; 25 cm. - (Djela ; knj.
84. Centar za balkanoloka ispitivanja ; knj.
10)

Na spor. nasl. str.: Religious presentations of
the South-Slavic countries pre-population. -
Biljeka o autoru: str. 115-116. - Bibliografja:
str. 107-110.

ISBN 978-9958-501-84-5
COBISS.BH-ID 20219654