You are on page 1of 28

267

Mariusz Kowalski
WILESZCZYZNA JAKO PROBLEM GEOPOLITYCZNY
W XX WIEKU
WSTP
Precyzyjne okrelenie zasigu terytorialnego Wileszczyzny jest zadaniem
niezmiernie trudnym (Eberhardt 1997a). W wszym zakresie mona utosami
j z obszarem Litwy rodkowej, ktra miaa sta si polskim kantonem federacji
litewskiej, a ktra ostatecznie, w roku 1922, wczona zostaa w skad odrodzo-
nego pastwa polskiego. Jest to jednoczenie obszar pokrywajcy si ze zwartym
osadnictwem ludnoci katolickiej deklarujcej w cigu XX wieku narodowo
polsk (z kilkom enklawami litewskimi: Orany, wiciany, Gierwiaty, ostatnio
Wilno). Zasig oddziaywania Wilna by jednak znacznie szerszy. W okresie
przynalenoci regionu do Cesarstwa Rosyjskiego obejmowa niewtpliwie ca
guberni wilesk. Siga wic dalej zarwno na wschd, jak i na zachd, ni
terytorium Litwy rodkowej. W okresie midzywojennym obszar guberni zosta
podzielony pomidzy woj. wileskie i nowogrdzkie. Pomimo tego formalnego
podziau orodkiem regionalnym dla obu wojewdztw byo niewtpliwie Wil-
no. Po II wojnie wiatowej znaczna cz tego obszaru wesza w skad obwodu
grodzieskiego, co zwizao z szeroko pojmowan Wileszczyzn take okolice
Grodna (wschodnia cz midzywojennego woj. biaostockiego). Wszystkie te
tereny czyo podobiestwo losw i uwarunkowa kulturowych. Wileszczy-
zna w szerszym zakresie byaby wic obszarem scalajcym cztery wymienione
jednostki terytorialne: guberni wilesk, woj. wileskie, woj. nowogrodzkie
i obwd grodzieski. Poudniowe i wschodnie granice tego regionu ograniczay
najdalej idce litewskie roszczenia terytorialne w wieku XX, pokrywajc si z po-
udniowo-wschodnim zasigiem trzynastowiecznego pastwa Mendoga oraz po-
udniowo-wschodnim zasigiem woj. wileskiego, trockiego i nowogrodzkiego
z czasw Rzeczpospolitej Obojga Narodw (Lietuvos istorijos 2001). Szeroko
rozumiana Wileszczyzna byaby wic regionem obejmujcym na swym obsza-
rze szereg zjawisk charakterystycznych dla szerokiego pogranicza etnicznego,
litewsko-biaoruskiego i wyznaniowego, katolicko-prawosawnego, i to stanowi-
oby o jej wyjtkowoci i odrbnoci kulturowej, nazywanej czasami Zachodni
Biaorusi, czasami Wschodni Litw, a czasami pnocno-wschodni Polsk.
W wieku XX problem przynalenoci pastwowej regionu wpywa negatywnie
na stosunki pomidzy Polakami, Litwinami, Biaorusinami i Rosjanami. Od roku
1939, pojmowany zarwno w szerszym jak i wszym zasigu, podzielony jest
litewsko-biaorusk granic na dwie czci (ryc. 1).
Problematyka geopolityczna
Ziem Polskich
268
Ryc. 1. Wileszczyzna na tle wspczesnych granic politycznych (A zasig
wszy, B zasig szerszy)
The region of Vilna against the contemporary state borders (A narrowest version, B widest
version)
rdo/Source: Opracowanie wasne / the own elaboration.
Pojawienie si kwestii Wileszczyzny, w formie jak obserwowano w wie-
ku XX, byo konsekwencj istnienia I Rzeczpospolitej (15691795). Wizao
si to przede wszystkim z powstawaniem si na obszarze Wielkiego Ksistwa
Litewskiego charakterystycznych uwarunkowa kulturowych i ksztatowania
si pod ich wpywem sytuacji etnografcznej. Ona to wanie wobec zaistnienia
pod koniec XIX wieku nowoczesnych prdw politycznych, przede wszystkim
nacjonalizmw, staa si si napdow konfiktu politycznego. W niepami
odeszy tradycje I Rzeczpospolitej, zwizane z funkcjonowaniem spoeczestwa
stanowego, podtrzymywanego rwnie przez pewien czas po upadku Rzeczpo-
spolitej. Nasta czas walki o ustanowienie nowego porzdku politycznego, dosto-
sowanego do nowych warunkw spoeczno-gospodarczych.
W przypadku Wileszczyzny gwnymi konkurentami stay si Polska, Litwa
i Biaoru oraz Rosja powizana z nimi wizami politycznymi. Okresowo, do roli
czynnika rozstrzygajcego o losach regionu aspiroway rwnie Niemcy. W tym
kontekcie, czynnikiem, ktry w szczeglny sposb skomplikowa geopolitycz-
n sytuacj Wileszczyzny okazao si uksztatowanie na jej obszarze polskiego
obszaru etnicznego, lecego w pewnej odlegoci od podstawowego obszaru et-
nicznego polski i oddzielajcego dwa tradycyjnie funkcjonujce w tym regionie
obszary etniczne: biaoruski i litewski.
269
POWSTANIE POLSKIEGO OBSZARU ETNICZNEGO NA WILESZCZYNIE
Powstanie polskiej wyspy etnicznej na pograniczu litewsko-biaoruskim
wydaje si jednym z bardziej frapujcych zjawisk etnicznych obserwowanych
na obszarze nalecym niegdy do I Rzeczpospolitej. Formuowano rne teorie
prbujce wyjania jej powstanie, na obszarze oddalonym od historycznych
ziem polskich i rozdzielajcej szerokim pasem dwa obszary etniczne: litewski
i biaoruski.
Dugo pokutowao przewiadczenie, e due skupisko ludnoci polskiej na
Wileszczynie powstao w wyniku kolonizacji, a pierwszymi pionierami pol-
skoci byli tu polscy jecy wojenni w wiekach XIII i XIV. W pniejszym okre-
sie polski ywio mia ulec wzmocnieniu dziki napywowi dobrowolnych ju
emigrantw: rzemielnikw, kupcw, rycerzy i chopw. Unia polsko-litewska,
ekspansja kultury i jzyka polskiego do Wielkiego Ksistwa Litewskiego (WKL)
pozwolia przetrwa polskiej wyspie do wieku XX.
Teoria ta nie znajduje jednak potwierdzenia w faktach. Na obszarze dzisiej-
szej Biaorusi zauwaalna jest bardzo wyrana zbieno trzech zjawisk: pol-
skiej wiadomoci narodowej, dominacji wyznania rzymsko-katolickiego oraz
wystpowania nazw pochodzenia litewskiego. Dochodz do tego obserwacje
dokonywane bezporednio przez jzykoznawcw, etnologw i krajoznawcw,
opisujce proces cofania si jzyka litewskiego pod wpywem ekspansji jzyka
biaoruskiego i polskiego (Gloger 1903). Na podstawie tych wskazwek mona
odtworzy proces powstawania polskiego obszaru etnicznego na pograniczu li-
tewsko-biaoruskim.
Najbardziej przekonywujca wydaje si hipoteza tumaczca powstanie
polskiego obszaru etnicznego, jako efekt oddziaywania biaorusko-litewskiego
pogranicza etnicznego w realiach kulturowych uksztatowanych w ramach WKL.
W jego granicach znalazy si dwa podstawowe obszary etniczno-jzykowe: ba-
tycki (litewski) i sowiaski (biaoruski). Granica pomidzy nimi przebiegaa
przez region centralny WKL, pocztkowo kilkadziesit kilometrw na wschd
od Wilna. Staym zjawiskiem charakterystycznym dla tego pogranicza by proces
cofania si jzyka litewskiego pod wpywem dialektw biaoruskich.
Znaczna cz badaczy uwaa, e we wczesnym redniowieczu cay obszar
dzisiejszej Biaorusi, a nawet zachodnie rejony dzisiejszej Rosji, zasiedlone byy
przez plemiona batyckie. Idca od poudnia ekspansja plemion sowiaskich
wypieraa batycki element etniczny w kierunku pnocno-zachodnim. W wie-
kach XII i XIII kresowymi grodami ruskimi byy ju Wokowysk, Sonim, No-
wogrdek, Misk i Zasaw (owmiaski 1931; Zinkjavichius 1996). Ekspansja
sowiaska podaa wci na zachd i tylko na chwile powstrzyma go rozwj
redniowiecznej monarchii litewskiej. Stawiane s rwnie tezy, e take Wiel-
kie Ksistwo Litewskie od swych pocztkw byo pastwem dualistycznym pod
wzgldem etnicznym, i e jego powstanie byo moliwe wanie dziki kultu-
rowej i politycznej symbiozie dwch ssiadujcych ze sob kultur. Dla potrzeb
270
ycia publicznego nowej monarchii, z uwagi na dusze tradycje rozwoju, jzyk
ruski okaza si lepiej przystosowany. Z tego powodu sta si m.in. jzykiem
kancelaryjnym WKL (Krawcewicz 2003).
Kulturowa dominacja jzyka ruskiego spowodowaa, e w nowym organizmie
politycznym, zoonym z ziem batyckich i sowiaskich, dominowa proces sla-
wizacji. Stopniowo rutenizowaa si litewska szlachta. W nielicznych orodkach
miejskich przewaali mieszczanie pochodzenia polskiego i ruskiego. Znajomo
jzyka biaoruskiego przydawaa si take litewskiemu chopu. Mg dziki
temu porozumie si z mieszkacem miasta czy te zeslawizowanym szlachci-
cem (przede wszystkim swym panem). Szczeglnie istotne okazywao si to na
pograniczu etnicznym, gdzie naleao porozumie si z chopami biaoruskimi.
czya ich z nimi przynaleno stanowa i codzienne kontakty. Sprzyjao to
stopniowemu wypieraniu jzyka litewskiego przez biaoruski w wielu miejscach
pogranicza jzykowego. Proces ten trwa do drugiej poowy XIX wieku. Wejcie
ziem WKL w skad cesarstwa rosyjskiego nie wpyn na zakcenie tego zjawi-
ska. Pojawi si jeszcze jeden argument dziaajcy na korzy jzyka biaoruskie-
go jego podobiestwo do jzyka rosyjskiego (Turska 1982).
Bardziej trwaym elementem kulturowego pogranicza bya przynaleno
wyznaniowa, ale take w tej sferze zachodziy pewne, cho znacznie wolniejsze,
przesunicia. Byy one skierowane w przeciwn stron, polegajc na przyjmowa-
niu obrzdku zachodniego przez ludno pochodzenia ruskiego (Nawicki 1998).
W wyniku obu omawianych zjawisk coraz liczniejsz grup na pograniczu li-
tewsko-biaoruskim zacza tworzy ludno naleca do Kocioa zachodniego
(rzymskokatolickiego), ale posugujc si jzykiem biaoruskim (ryc. 2).
Nowa jako powstaa, jako grupa przejciowa, na skutek odmiennego kie-
runku procesw ekspansji jzykowej i wyznaniowej. Od Litwinw rni j
jzyk, od prawosawnych w wikszoci Biaorusinw, wyznanie. W sytuacji
rywalizacji tych dwch nacjonalizmw, by moe ludno ta ulegaby narodowej
ideologii, ktrej ze stron. By moe, w skrajnej sytuacji, wytworzyaby odrbny
nard. Uwarunkowania kulturowe byy jednak bardziej skomplikowane.
Od wiekw kultura polska zajmowaa siln pozycj na obszarze d. WKL.
Jej oddziaywaniu ulegy elity: szlachta i mieszczastwo. W nowszych czasach
grupy te przeksztaciy si w inteligencj i ziemiastwo. W sytuacji ksztatowa-
nia si nowoczesnych ruchw narodowych ich przedstawiciele opowiedzieli si
w zdecydowanej wikszoci za polskoci (Myknys 1999). Od Litwinw dzieli
ich jzyk, od Biaorusinw wyznanie. Nie bya to grupa liczna, ale stanowia
wyrniajc si cz spoeczestwa ziem d. WKL. Samodzielnie najprawdo-
podobniej nie sprostaaby presji wzrastajcych ruchw narodowych: litewskiemu
i biaoruskiemu. Niemcy Batyccy musieli ustpi pola elitom modych narodw,
otewskiego i estoskiego (zob. Waldenberg 1992). Na Wileszczynie, spoloni-
zowane elity znalazy oparcie w uksztatowanej na pograniczu litewsko-biaoru-
skim grupie katolikw posugujcych si jzykiem biaoruskim.
271
Obie grupy poczya wsplnota interesw, ktra przeksztacia si we wspl-
not narodow. Biaorusko-katolickie masy ludowe zaczy postrzega wci
yw na ziemiach litewskich wysz kultur polsk, jak swoj wasn, co skut-
kowao rozwojem polskiej opcji narodowej w tej grupie. Wan rol odegrao
niewtpliwie wyobcowanie z litewskiego i prawosawno-biaoruskiego rodowi-
ska, nakadajce si z obecnoci spolonizowanych elit. Solidaryzm wyznaniowy
oraz podobiestwo jzyka (przy dugotrwaej tradycji wpyww kultury polskiej)
Ryc. 2. Polski obszar etniczny na Wileszczynie w I po. XX w. (jzyk domowy
Polakw: A biaoruski, B pocztkowo biaoruski, wyparty przez polski,
C polski; granice pastwowe: D dzisiejsze, E 19211939)
Polish ethnic area in the region of Vilna in the first half of the 20
th
century. (The home
language of Poles: A Belaerussian, B originaly Belarussian replaced by Polish, C Polish;
The states borders: D contemporary, E 19211939)
rdo/Sourse: Opracowanie wasne na podstawie / the own elaboration based on: Lietuovos
Rytai 1993 (mapy z zacznika/maps from appendix), Lietuvos istorios atlasas 2001.
272
skania obie grupy do siebie. Elity przycigny cz miejscowych mas ludo-
wych do polskoci, te drugie, dziki potencjaowi demografcznemu, uratoway
kultur polsk na tym obszarze przed ekspansja nowych kultur narodowych.
W wyniku interakcji pomidzy tymi dwoma spoecznociami, na obszarze, gdzie
pocztkowo kultura polska miaa jedynie elitarny charakter, w charakterystycz-
nych warunkach pogranicza biaorusko-litewskiego uksztatowa si zwarty ob-
szar zamieszkany przez ludzi uwaajcych si za Polakw.
Zgodnie z przedstawionym powyej scenariuszem rozwoju procesw narodo-
wotwrczych, Polacy na Wileszczynie nie byliby ludnoci napywow, lecz
potomkami miejscowych spolonizowanych elit, oraz mas ludowych strefy przej-
ciowej pogranicza litewsko-biaoruskiego, ktre to grupy czujc sw odrbno
w stosunku do Litwinw i Biaorusinw, wybray polsk opcj narodow. Mona
mwi o niespodziewanym efekcie pogranicza etnicznego, w szczeglnych uwa-
runkowaniach kulturowych ziem d. WKL.
Silna grupa opowiadajca si za polsk opcj narodow, jaka uksztatowaa
si na obszarze ziem litewskich, nie moga pozosta bez wpywu na lokalne
spoecznoci wiejskie, ktre wci posugiway si jzykiem litewskim. Wiele
z nich, rozwijajc si na obszarze gdzie przenikay wpywy kultury polskiej
i biaoruskiej, pod wpywem biaoruskojzycznych ssiadw oraz przedstawi-
cieli miejscowych elit, na drodze spoeczno-politycznej emancypacji, zaczo
posugiwa si jzykiem polskim i wybrao polsk opcj narodow. Polonizacja
jzykowa bya w tym wypadku zupenie nowym zjawiskiem. Pierwszy raz ob-
ja najnisze warstwy spoeczestwa, co zdecydowao o powstaniu zwartych
obszarw jzyka polskiego. Trudno tu mwi o typowym efekcie pogranicza,
gdy polonizacja jzykowa miaa charakter wyspowy. Powstao kilka polskich
wysp jzykowych w rnych miejscach, zarwno na obszarach przylegajcych
do biaoruskiego obszaru jzykowego, jak rwnie w pewnym oddaleniu od nie-
go, m.in. na pnoc od Kowna (ryc. 2). Mona mwi o kilku nakadajcych si
czynnikach (Turska 1982). Zasigi obu zjawisk, wczeniejszej biaorutenizacji
i pniejszej polonizacji, zoyy si na ostateczny ksztat polskiego obszaru
etnicznego na Wileszczynie.
PROBLEM PRZYNALENOCI PASTWOWEJ WILESZCZYZNY
W XX WIEKU
Skomplikowane uwarunkowania historyczne i kulturowe uczyniy z ziemi
wileskiej powany problem o znaczeniu geopolitycznym. Do zwierzchnictwa
nad terytorium rocio sobie prawa kilka istniejcych lub formujcych si orod-
kw politycznych.
Wilno uwaane byo za centrum ziem litewsko-ruskich, ktre w wyniku
upadku Rzeczpospolitej zostay zjednoczone wraz z innymi ziemiami ruskimi
w skadzie pastwa rosyjskiego. Dominacja ludnoci posugujcej si jzykiem
biaoruskim, klasyfkowanym w Rosji jako odmiana jzyka rosyjskiego, bya
273
dodatkowym argumentem za przynalenoci tego regionu do wielkiej Rosji.
rodowiska popierajce przedrewolucyjn Rosj nigdy nie wyrzeky si tych
obszarw.
Do Wilna aspirowa rwnie rodzcy si ruch biaoruski. Powoywano si na
dominacj jzyka biaoruskiego oraz biaoruski charakter dawnego Wielkiego
Ksistwa Litewskiego, ktrego Wilno byo stolic (Shirjajev 1991).
Wraz z pojawieniem si nowoczesnego nacjonalizmu litewskiego, postawio-
ny zosta postulat uczynienia z Wilna stolicy litewskiej jednostki autonomicznej,
lub niepodlegego pastwa litewskiego. Powoywano si na tradycje funkcjono-
wania Wilna jako stolicy historycznej Litwy. W przeciwiestwie do dziaaczy
biaoruskich, akcentowano batycki charakter tego pastwa. Argumentem bya
rwnie historyczna dominacja ywiou batyckiego w regionie wileskim, do-
piero niedawno wypartego przez ywio sowiaski (Zinkjavichius 1996). Na fali
rewolucyjnej roku 1905 pojawiy si gosy litewskich dziaaczy narodowych, po-
stulujcych utworzenie osobnej prowincji litewskiej w ramach Cesarstwa Rosyj-
skiego. Proponowano by obejmowaa ona trzy gubernie Cesarstwa: kowiesk,
wilesk i grodziesk, oraz odebran Krlestwu Polskiemu guberni suwalsk
(Eberhardt 1997b).
Wadze Niemiec, ktrych siy zbrojne od lata 1915 roku okupoway zachod-
ni cz d. WKL, nie miaa pocztkowo adnych planw w stosunku do ziem
litewskich. Niespodziank bya dla nich sia ywiou polskiego na obszarze
Wileszczyzny. Kolidowao to z ofcjalnymi danymi rosyjskimi (tab. 1), ktre
ukazyway ten region jako pogranicze litewsko-biaoruskie, ze zdecydowan
przewag ywiou biaoruskiego wok samego Wilna. W celu uzyskania praw-
dziwych informacji o etnicznym zrnicowaniu Wileszczyzny okupacyjne
wadze niemieckie przeprowadziy w roku 1916 spis ludnoci. Pokaza on zu-
penie inny obraz (ryc. 1), ni wczeniejszy o dwa dziesiciolecia spis rosyjski
(Eberhardt 1997b).
Tabela 1. Struktura narodowociowa zachodniej czci guberni wileskiej
wg spisw 1897 i 1916
Litwini Polacy Inni
1897 1916 1897 1916 1897 1916
Wilno 2,07 1,91 30,81 53,30 67,12 44,79
okolice 42,67 42,75 10,02 49,43 47,31 7,82
razem 34,17 33,50 14,37 50,31 51,46 16,20
rdo: zestawienie wasne na podstawie Eberhardt 1997b, str. 46 i 83
Zastana przez Niemcw rzeczywisto bya take sprzeczna z tradycj hi-
storyczn tych ziem, ktre co najmniej od wczesnego redniowiecza byy po-
graniczem pomidzy plemionami batyckimi a wschodniosowiaskimi, pniej
pomidzy litewskimi i ruskimi ksistwami. Zdawano sobie spraw z istnienia
na obszarze d. WKL spolonizowanej szlachty stanowicej pozostao ekspansji
kultury polskiej z czasw unii polsko-litewskiej. Sdzono jednak, e stanowi ona
274
elitarn mniejszo, zdominowan ilociowo przez biaoruskie i litewskie masy
ludowe, a politycznie przez instytucje rosyjskiego pastwa, funkcjonujcego tu
ju od ponad 100 lat.
Tabela 2. Polacy w guberni wileskiej 1897 rok
(dane ofcjalne i korekta W. Wakara)
Powiat
Ludno
w tys
Polacy w
tys.
Polacy
w %
Polacy w tys.
(korekta)
Polacy w %
(korekta)
m. Wilno 140,2 47,6 34,0 53,0 37,8
Wilno 208,7 25,3 12,1 107,9 51,7
Troki 200,2 22,9 11,4 52,4 26,2
Swiciany 172,2 10,3 6,0 76,3 44,3
Dzisna, Lida,
Oszmiana, Wilejka
850,1 23,7 2,8 365,5 43,0
razem 1571,4 129,8 8,3 655,1 41,7
rdo: zestawienie wasne na podstawie Eberhardt 1997b, str. 46 i 83
Wczenie Wileszczyzny, czy nawet caej Litwy, w skad odrodzonego
pastwa polskiego postulowaa dua cz polskich politykw. W odrnieniu
od innych ziem wcielonych po rozbiorach do Cesarstwa Rosyjskiego, region ten
postrzegano jako cz polskiego dziedzictwa (Wapiski 1994). Wanym argu-
mentem uzasadniajcym konieczno realizacji tego postulatu, bya ilociowa
dominacja ludnoci polskiej w regionie (tab. 2), oraz jej ch przynalenoci do
pastwa polskiego (Eberhardt 2004).
W politycznych rodowiska polskich pojawiy si dwie podstawowe propozy-
cje rozwizania problemu Wileszczyzny. Jeden zakada utworzenie polskiego
kantonu narodowego w ramach federalnej Litwy, pozostajcej w zwizku pa-
stwowym z Polsk. Drugi zakada bezporednie przyczenie Wileszczyzny do
pastwa polskiego (Garlicki 1999).
Powstanie polskiego obszaru etnicznego zwikszyo moliwo wariantw
pastwowej przynaleno regionu wileskiego. Bez Polakw byy w zasadzie
dwa rozwizania. Granica polityczna mogaby przebiega na wschd (wariant
litewski) lub na zachd (wariant biaoruski lub rosyjski) od Wilna. Polskie rosz-
czenia terytorialne dotyczyy obszarw, ktre rozdzielay obu potencjalnych kon-
kurentw. Byy take trudne do realizacji z uwagi na oddalenie polskiej wyspy
etnicznej od zasadniczej czci polskiego obszaru etnicznego.
SPR O WILNO PO I WOJNIE WIATOWEJ (1917-1922)
Pierwszy krok w kierunku rozwizania kwestii przynalenoci pastwowej
Wilna i Wileszczyzny wykonali Litwini. W lutym 1918 roku Litewska Rada
Krajowa, na dziaalno ktrej zgodzili si niemieccy okupanci, proklamowaa
powstanie niepodlegego pastwa litewskiego ze stolic w Wilnie. Berlin apro-
bowa utworzenie monarchii litewskiej pozostajcej w cisym zwizku politycz-
nym z Niemcami. Klska pastw centralnych pokrzyowaa te plany. Z poczt-
275
kiem stycznia 1919 roku do Wilna wkroczyy oddziay Armii Czerwonej. Pod
jej auspicjami utworzona zostaa Litewsko-Biaoruska Republika Sowiecka (tzw.
Lit-Bie), obejmujca ziemie dawnego WKL. Na stolic wybrane zostao Wilno.
Po czterech miesicach miasto zostao jednak zajte przez oddziay polskie, a sie-
dziba Lit-Bieu przeniesiona zostaa tymczasowo do Smoleska. Dziaania wojsk
polskich byy czci planu Jzefa Pisudskiego, pragncego utworzy pastwo
litewskie sfederowane z Polsk. Miao skada si z trzech kantonw: litew-
skiego (Kowno), polskiego (Wilno) i biaoruskiego (Misk). Idea ta nie zostaa
zrealizowana z uwagi na niech strony litewskiej. Przez okres kilku miesicy
funkcjonowaa na Wileszczynie tymczasowa administracja polska, a problem
rozstrzygnicia przyszoci regionu pozostawiono na pniej. Waniejszym
problemem bya trwajca wojna polsko-sowiecka (Garlicki 1999; Wizner 1999).
W wyniku odwrotu wojsk polskich Wilno ponownie zostao zajte przez
Armi Czerwon. Wadze sowieckie nie zaczy tym razem tworzy struktur
trwaej administracji. Na mocy separatystycznego sowiecko-litewskiego traktatu
pokojowego Moskwa przekazaa Wileszczyzn Litwinom i uznaa niepodle-
ge pastwo litewskie ze stolic w Wilnie. Zachowujc prawo do korzystania
z terytorium litewskiego do zakoczenia wojny z Polsk, wadze sowieckie nie
spieszyy si z przekazaniem Wilna Litwinom. Uczyniy to dopiero po przegranej
bitwie warszawskiej. Na 48 dni Wilno znalazo si pod administracj litewsk
(Garlicki 1999).
Polacy nie pogodzili si z utrat Wileszczyzny. Graa ona wan rol
w planach dwch gwnych obozw politycznych: pisudczykw i endecji.
Pisudczycy nadal myleli o utworzeniu polsko-litewskiej federacji. Wobec
braku akceptacji Litwinw dla tego pomysu, mylano o utworzeniu pastwa
litewskiego w oparciu o kanton polski i biaoruski. Narodowi demokracji my-
leli o przyczeniu Wileszczyzny do unitarnego pastwa polskiego. Realizacji
planw pisudczykw suy mia tzw. bunt eligowskiego. Dowodzone przez
niego oddziay wypary Litwinw z Wilna i wikszej czci Wileszczyzny. Obie
strony oddzielia linia demarkacyjna przebiegajca ok. dwudziestu kilometrw
na zachd od Wilna. Bunt pomylany by jako akcja onierzy pochodzcych
z terenw Litwy i Biaorusi. Zajty obszar nazwany Litw rodkow, miaa sta
si polskim kantonem projektowanego pastwa litewskiego. Pomys nie znajdo-
wa w dalszym cigu akceptacji najbardziej wpywowych politykw litewskich.
Kolejny argument z rk pisudczykw wytrcili narodowi demokraci reprezen-
tujcy Polsk na konferencji pokojowej w Rydze. Oddajc Sowietom Misk
uniemoliwili powoanie kantonu biaoruskiego. Plany Jzefa Pisudskiego
zostay ostatecznie pogrzebane. Akceptacja zdobyczy polskich przez mocarstwa
zachodnie otworzyy drog do rozwizania satysfakcjonujcego narodowych
demokratw. Wyoniony w demokratycznych wyborach sejm Litwy rodkowej
zdecydowa o przyczeniu regionu do pastwa polskiego. Jego terytorium po-
dzielono pomidzy wojewdztwa wileskie i nowogrodzkie. Ziemie nalece do
276
historycznej Litwy weszy rwnie w skad woj. biaostockiego (m.in. Grodno)
oraz poleskiego (m.in. Brze). Zachodnie skrawki dawnej guberni wileskiej,
zamieszkane w wikszoci przez ludno narodowoci litewskiej zostay oddane
pastwu litewskiemu.
Takie rozwizanie byo niewtpliwie pochodn oglnych tendencji w tej cz-
ci Europy. Zarwno Polska, jak i Litwa powstaway jako pastwa integrujce
spoeczestwa narodowe (Myknys 1999).
Szczliwe dla Polski zakoczenie konfiktu o Wilno, oraz ustalenia podjte
w Rydze, zdecydoway o ksztacie granic na okres dwch dziesicioleci. Strona
polska obawiaa si wchonicia zbyt duej liczby ludnoci innych narodowoci,
tak wic podstaw delimitacji stao si istnienie wyranych skupisk Polakw
(tab. 3). Terytorium Polski, dostosowujc si do polskiego obszaru etnicznego,
wbio si niczym klin pomidzy niepodleg Litw a sowieck Biaoru, na p-
nocy stykajc si bezporednio z terytorium niepodlegej otwy (ryc. 2).
Tabela 3. Ludno polska w powiatach Wileszczyzny w 1931 r.
Powiat
Ludno w
tys.
Polacy
w tys.
Polacy
w %
m. Wilno 195,1 128,6 65,9
Brasaw 143,2 89 62,2
Dzisna 159,9 56,9 35,6
Lida 183,5 144,6 78,8
Moodeczno 91,3 21,7 23,8
Oszmiana 104,6 81,4 77,8
Postawy 99,9 50,8 50,9
Szczuczyn 107,2 60,1 56,1
wiciany 136,5 68,4 50,1
Wilejka 131,1 53,2 40,6
Wilno-Troki 214,5 180,5 84,1
Wooyn 115,5 61,9 53,6
Razem 1682,3 997,1 59,3
rdo: Eberhardt 1994, 1997b.
Polsko-litewska linia demarkacyjna z punktu widzenia etnicznego miaa
przebieg kompromisowy. Po stronie polskiej pozostay obszary zdominowane
przez ludno litewsk (okolice Puska, Orany, wician), po stronie litew-
skiej skupiska ludnoci polskiej (np. wyspa kowieska, obszar przygraniczny
w okolicach Jewia i Dubieninek). Narzucone przez Polsk rozwizanie nie sa-
tysfakcjonowao jednak strony litewskiej, okrelajc panujcy porzdek polsk
okupacj. Nie uznaa ona przyczenia Wilna do Polski i nie zgodzia si na
zawarcie ukadu pokojowego. Kowno ustanowiono jedynie tymczasow stoli-
c. Dopiero polskie ultimatum z roku 1938 zmusio Litwinw do nawizania
stosunkw dyplomatycznych (Makowski 1986; ossowski 1997; Garlicki 1999;
Wizner 1999).
277
Nowego porzdku terytorialnego nie akceptoway rwnie wadze sowieckie.
Ich popularnym hasem propagandowym okresu midzywojennego by postulat
wyzwolenia Zachodniej Biaorusi, w tym Wileszczyzny, spod wadzy polskiej
buruazji. Po stronie polskiej take byo wielu, ktrzy uwaali, e odradzajca si
ojczyzna powinna obj znacznie wikszy fragment d. WKL.
PROBLEM WILESZCZYZNY W LATACH 19391945
II wojna wiatowa ponownie zaktualizowaa problem Wileszczyzny. Na-
rastajce zagroenie ze strony Niemiec zmusio Polsk i Litw do nawizania
stosunkw dyplomatycznych. Byo to nieco wymuszone, bo dziao si pod wpy-
wem narastajcego zagroeni midzynarodowego. Nie przynioso te dugofalo-
wych efektw, gdy nie pozwoli na to wybuch wojny.
Tajne porozumienie pomidzy Niemcami a Sowietami, dotyczce podziau
stref wpyww w Europie Wschodniej, zakadao pocztkowo, e Litwa znaj-
dzie si w strefe interesw niemieckich. Ustalono rwnie, e Wilno zostanie
przyczone do Litwy. Po wybuchu wojny dokonano istotnych zmian w umowie.
W zamian za terytorium pomidzy Wis a Bugiem, ktre pocztkowo miao
przypa Zwizkowi Sowieckiemu, Niemcy zrzekli si swych interesw na Li-
twie. W ten sposb Litwa i Wileszczyzna znalazy si w sowieckiej strefe wpy-
ww. Rozwaano prawdopodobnie dwa warianty rozwizania kwestii wileskiej.
Pierwszym byo wczenie caej Wileszczyzny do Republiki Biaoruskiej. Taka
wizja rozwizania kwestii wileskiej bya bliska wadzom sowieckiej Biaorusi.
Jej midzywojenna propaganda podkrelaa biaoruski charakter Wilna. Miasto
uwaane byo za stolic Biaorusi Zachodniej. Po zajciu Wilna w tym wanie
kierunku szy decyzje terenowej administracji sowieckiej. O przyczeniu Wilna
do Litwy zdecydowano w Moskwie, wbrew nadziejom wadz Biaorusi, prawdo-
podobnie pod koniec wrzenia 1939 (Iwanow 1995).
Litwini podpisali traktat pokojowy z Sowietami i zgodzili si na przyjcie
Wilna. Wielu Polakw potraktowao to, jako przyczenie si Litwy do rozbioru
Polski. Dla Litwinw by to przede wszystkim akt dziejowej sprawiedliwoci,
oraz przesunita w czasie realizacja ukadu z sowieck Rosj z roku 1920. W za-
istniaej sytuacji geopolitycznej nie mieli nic do stracenia. Niezalenie od tego
czy zachowaliby niepodlego, czy zostaliby wczeni do Zwizku Sowieckiego
(co ostatecznie nastpio) uzyskiwali Wilno, historyczn stolic WKL. Przed
ewentualnymi roszczeniami Polski chroniby ich pas ziem wcielonych do Bia-
orusi. By Polska moga odzyska Wilno musiaaby najpierw pokona Zwizek
Sowiecki (Kasperaviius 1999).
Do pastwa litewskiego nie zostaa wczona caa Wileszczyzna. Nie po-
wrcono chociaby do granicy ustalonej na mocy pokoju z roku 1920. Wadze
sowieckie przekazay Litwinom tylko Wilno i jego najblisze okolice. Takie
miejscowoci jak Lida, Oszmiana, Brasaw, Wilejka, Moodoczno, Postawy (po-
dobnie jak Grodno czy Nowogrdek) weszy w skad tzw. Zachodniej Biaorusi
(ze stolic w Biaymstoku), by ostatecznie znale si w skadzie sowieckiej Bia-
278
orusi. W pniejszym okresie dokonano tylko niewielkich korekt tego nowego
rozgraniczenia. Region wileski podzielony zosta pomidzy dwa organizmy
pastwowe. Wraz z nim, podzielony zosta polski obszar etniczny na Wilesz-
czynie. Jego zachodnia cz znalaza si w obrbie Litwy, cz wschodnia
zostaa przyczona do Biaorusi. Ustalone wtedy rozgraniczenie, pomimo zmian
statusu politycznego Litwy i Biaorusi, utrzymao si do dnia dzisiejszego.
Wprowadzony w ycie w roku 1939 porzdek terytorialny nie zlikwidowa
geopolitycznego problemu Wileszczyzny. Podstawowym problemem byo
utrzymujce si skupisko ludnoci narodowoci polskiej. By on szczeglnie
istotny dla pastwa litewskiego. W jego nowych granicach ludno polska sta-
nowia okoo 16% ogu ludnoci, na przyczonej czci Wileszczyzny, ktra
z uwagi na status Wilna, zostaa regionem stoecznym, okoo 67% (Eberhardt
1997). Nic dziwnego, e wadze litewskiea prboway zmieni te niekorzystne
proporcje. Jedn z metod byo wydzielenie grupy cudzoziemcw. Obywatel-
stwo litewskie uzyskao jedynie okoo 30 % mieszkacw Wilna (Eberhardt
1997). Inn metod miaa by lituanizacja ycia publicznego (szk, prasy itd.).
Nie przyniosa ona jednak spodziewanych skutkw i z uwagi na opr spoecze-
stwa zmusia do liberalizacji polityki w stosunku do Polakw. Niewiele to jednak
zmienio we wzajemnych stosunkach, gdy Litwa zostaa wkrtce wcielona do
Zwizku Sowieckiego. Przeladowania jakie nastay objy zarwno Polakw,
jak i Litwinw. Wkraczajce w czerwcu 1941 roku oddziay niemieckie witano
jak wyzwolicieli.
W okresie rzdw niemieckich Litwini byli lepiej traktowani od Polakw.
Administracja lokalna i policja kontrolowane byy przez Litwinw. Znalazo to
odzwierciedlenie w spisie ludnoci, przeprowadzonym w roku 1942. Wedug jego
rezultatw na obszarach nalecych przed wojn do Polski a 41% mieszkacw
mieli stanowi Litwini (spisy przedwojenne mwiy o 12%, bardziej korzystne
szacunki o 16%), Polacy jedynie 50% (Eberhardt 1997). O polskim charakte-
rze Wileszczyzny wiadczya jednak sia polskiego ruchu oporu. Odziay AK
oczyciy obszary zamieszkane przez Polakw z urzdnikw i policji litewskiej.
Pod Murowan Oszmiank siy polskie rozbijaj wojsko litewskie sformowane
przez Niemcw. Wpywy jakie uzyskao polskie podziemie w I poowie 1944 r.
zmusiy Niemcw do nieformalnej akceptacji polskiej administracji na obszarach
wiejskich Wileszczyzny (Bubnys 1999).
Zajcie Wileszczyzny przez wojska sowieckie, klska Niemiec i pozosta-
wienie Stalinowi wolnej reki w tej czci Europy doprowadzio do powrotu
sytuacji sprzed wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej. Wobec ogromu Armii
Czerwonej oddziay Armii Krajowej i niekomunistyczne siy polityczne byy
bezradne. Polska musiaa zmieni ustrj i przesun swoje terytorium na Zachd.
Problemy narodowociowe miay zosta rozwizane w wyniku wymiany ludno-
ci. Wedug polsko-sowieckiego porozumienia ludno polska z terenw wczo-
nych do ZSRR miaa prawo przesiedli si do Polski w nowych granicach. Lud-
279
no litewska, biaoruska i ukraiska z ziem, ktre pozostay przy Polsce miaa
prawo przesiedli si do ZSRR. Ustalenia te byy modyfkowane przez wadze
sowieckie zgonie z ich interesami politycznymi i gospodarczymi. Z obszarw
wczonych do Biaorusi i Litwy, do Polski w nowych granicach wyemigrowao
ok. 50% miejscowych Polakw. Ch przesiedlenia zadeklarowao znacznie wi-
cej. Istniej przypuszczenia, e duej czci tych, ktrzy pozostali po prostu nie
pozwolono wyjecha. Dotyczyo to przede wszystkim mieszkacw wsi. Wyjazd
zamieszkujcej zwarty obszar grupy ludnoci grozi wyludnieniem Wileszczy-
zny, po obu stronach granicy litewsko-biaoruskiej. Na taki scenariusz nie mogy
pozwoli sobie wadze sowieckie, gdy wojenne straty ludnoci uniemoliwiay
przeprowadzenie akcji kolonizacyjnej. Nie mona te byo liczy na Biaorusi-
nw i Litwinw z terenw Polski. Byo ich znacznie mniej ni Polakw na Wi-
leszczynie, a i tak tylko niewielu zdecydowao si na przesiedlenie do ZSRR.
Do Polski pozwolono wyjecha jedynie mieszkacom miast i przedstawicielom
wiejskich elit. Zdecydowana wikszo mieszkacw wsi pozostaa. Wzili
oni pniej udzia w zasiedlaniu opustoszaych miast. Omawiane okolicznoci
sprawiy, e zasig polskiego obszaru etnicznego na Wileszczynie nie uleg
wikszym zmianom (ryc. 3). Dotyczyy one jedynie struktury narodowociowej
duych i rednich miast. Obok Polakw osiedlali si tam Biaorusini, Rosjanie,
Litwini, Ukraicy oraz przedstawiciele innych narodw yjcych na obszarze
ZSRS. Moliwo rozwizania polskiego problemu na Wileszczynie nie zosta-
a przez wadze sowieckie wykorzystana (zob. Eberhardt 1994, 1997b). Pozosta-
nie duej czci ludnoci polskiej ograniczyo napyw Rosjan, a wic zapobiego
powstaniu znacznie wikszej i zwartej terytorialnie spoecznoci rosyjskiej na
terytorium dzisiejszej Litwy.
WILESZCZYZNA W RAMACH ZSRR
Wileszczyzna zostaa w wyniku II wojny wiatowej wczona w skad
Zwizku Sowieckiego i podzielona pomidzy dwie zorganizowane w jego ska-
dzie republiki: Litewsk i Biaorusk. Pomimo dominacji ludnoci polskiej po
obu stronach granicy litewsko-biaoruskiej, w adnej z republik nie utworzono
polskich terytoriw autonomicznych. W obrbie obu jednostek polityczno-admi-
nistracyjnych prowadzono jednak zupenie odrbne polityki wzgldem mniej-
szoci polskiej.
Na Litwie, po krtkim okresie dyskryminacji, wprowadzono autonomi
kulturow. Funkcjonoway polskie szkoy, zespoy artystyczne, prasa oczy-
wicie w zakresie, na jaki zezwala panujcy system. Na Biaorusi powrcono
do carskiej polityki ignorowania obecnoci ludnoci polskiej. Do koca lat 40.
zlikwidowano wszystkie polskie szkoy. Nie wolno byo dziaa adnym instytu-
cjom o polskim charakterze. Polityka ta utrzymaa si do koca istnienia ZSRR.
Polacy mieli ulec asymilacji w ramach biaoruskiego spoeczestwa sowieckie-
go. Ten proces postanowiono przyspieszy na drodze administracyjnej. Wymian
dokumentw tosamoci przeprowadzon na pocztku lat 60. wykorzystano by
280
wielu osobom z pnocnej czci biaoruskiej Wileszczyzny zmieni urzdowo
narodowo. Szczeglnie dotkliwe skutki tej operacji mona byo zauway
w rejonie ostrowieckim. Wedug spisu z roku 1959 Polacy stanowili tam 65,5%
ogu mieszkacw. W kolejnym spisie, przeprowadzonym w roku 1970, ju
tylko 9,8% (tab. 4). Swj ofcjalny charakter narodowociowy zmienio wiele
dziesitkw miejscowoci, wsi i miasteczek, cho wci zamieszkiwane byy
przez tych samych ludzi (ryc. 3) . Liberalny spis z roku 1989 niespodziewanie
podnis udzia Polakw na opisywanym obszarze (m.in. w rejonie ostrowieckim
do 17%), ale rygorystyczny spis z roku 1999, przeprowadzony ju w niepodlegej
Biaorusi, ponownie powrci do wartoci z lat 70. (Kowalski 2001).
Tabela 4. Polacy w rejonach obwodu grodzieskiego w latach 19591999
a ludno katolicka
Rejon
Katolicy % Polacy %
1999 1959 1970 1979 1989 1999
Oszmiana 71,3 25,15 8,05 12,13 20,60 11,87
Ostrowiec 90,2 65,48 9,79 9,23 17,55 10,38
Smorgonie 29,1 4,70 1,63 1,78 3,68 2,80
Iwie 76,8 26,37 11,70 24,55 28,25 24,65
Werenw 87,0 86,83 84,01 85,07 82,94 82,96
Szczuczyn 52,0 50,08 50,26 52,08 49,83 50,51
Lida 38,1 50,34 43,06 44,48 40,16 39,52
Grodno 21,3 31,84 29,60 27,60 25,69 25,45
wisocz
25,7
24,58 16,81 22,37 21,37 20,98
Wlk. Brzostowica 22,15 23,76 26,51 24,75 23,84
Wokowysk 29,38 33,13 32,20 29,33 28,17
Mosty 18,3 22,67 19,26 22,08 22,13 21,29
Zelwa
14,3
28,85 29,45 29,58 26,84 25,58
Sonim 5,26 3,31 4,36 4,27 3,35
Zdzicio 17,0 17,11 6,84 12,66 14,07 13,57
Nowogrdek
6,6
5,78 4,25 4,74 4,81 4,64
Korelicze 1,98 1,53 2,37 2,72 1,95
razem 31,1 30,80 24,68 26,63 25,85 24,81
Opracowano na podstawie: Goss 2002 oraz wynikw spisw powszechnych 1959, 1970, 1979,
1989, 1999.
Pojawia si pytanie o przyczyny odmiennej polityki wadz sowieckich wobec
Polakw na Litwie i Biaorusi. Naley przypuszcza, e na Biaorusi Polacy nie
byli w aden sposb przydatni sowieckim wadzom. Biaorusini byli lojalnymi
obywatelami socjalistycznej ojczyzny, celem polityki byo wic upodobnienie
wszystkich mieszkacw do tego idealnego wzorca. Uznawano prawdopodob-
nie, e pozbawieni wasnych szk i organizacji, w wikszoci biaoruskojzycz-
ni Polacy, prdzej czy pniej, zintegruj si ze spoeczestwem biaoruskim,
a tym samym oglnosowieckim.
281
Na Litwie, wikszym od Polakw problemem dla wadzy sowieckiej, byli
wrogo nastawieni wobec wadzy sowieckiej Litwini. Stosujc zasad devide et
impera wzmacniano polsk mniejszo by osabia pozycj niepokornej wik-
szoci. Pozbawieni elit, w duej czci biaoruskojzyczni Polacy, wydawali si
wadzom w Moskwie spoecznoci bardziej przydatn dla realizacji polityki so-
wietyzacji i rusyfkacji podbitego kraju. Z litewsko-polsko-rosyjskiej mieszanki
Ryc. 3. Proces kurczenia si polskiego obszaru etnicznego na Wileszczynie
w wieku XX.
A Obszar z dominacj ludnoci Polskiej w roku 1999, B utrata dominacji
w latach 19591999, C utrata dominacji w latach 19211959. Granice pastwowe:
1 stan na rok , 2 19211939.
The shrinking process of the Polish ethnic area in the Vilna region in the 20th century
A The area with the domination of the Polish population, B the loss of the domination
during the years 19591999, C the loss of the domination during the years 19211959. The
states borders: 1 contemporary, 2 19211939.
rdo/Sourse: Opracowanie wasne na podstawie / the own elaboration based on: Atlas
narodov mira 1964 s. 16, Lietuovos Rytai 1993 (mapy z zacznika/maps from appendix),
Lietuvos istorios atlasas 2001, s. 36 i 43, Nacyanalny atlas Belarusi 2002.
282
miaa powsta litewska odmiana homo sovieticus. Litewscy Polacy mieli sta
si takim samym rozsadnikiem tendencji nacjonalistycznych, i elementem przy-
spieszajcym budow narodu sowieckiego, jak w pozostaych krajach batyckich
napywajca ludno rosyjskojzyczna.
Obecno Polakw spowodowaa, e osadnictwo rosyjskie na Litwie nie
przybrao tak silnych rozmiarw, jak w Estonii, czy na otwie. Po uzyskaniu nie-
podlegoci okazao si to niezmiernie wanym atutem, pozwalajcym unikn
wielu napi politycznych. W przeciwiestwie do otwy i Estonii, Litwa moga
bez obaw przyzna obywatelstwo wszystkim zamieszkujcym jej terytorium
spoecznociom. Niewielka i rozproszona mniejszo rosyjska nie stanowia
zagroenia dla integralnoci i narodowej tosamoci kraju. Rosjanie stanowili
absolutn wikszo mieszkacw tylko w miecie Visaginas (Kowalski 1997).
Nie oznacza to, e problem sowieckiej rusyfkacji na Litwie nie wystpowa.
Mia on jednak bardziej zoony charakter, ni w Estonii i otwie.
Wilno, cho stao si centrum administracyjnym sowieckiej Litwy, nie byo
miastem o litewskim obliczu etnicznym (tab. 5). Dopiero powojenny odpyw
ludnoci polskiej otworzy pole do zmiany tego stanu rzeczy. Na przeszkodzie
realizacji litewskich aspiracji stany jednak niesprzyjajce okolicznoci. Litwi-
ni, przeladowani przez system i osabienie demografcznie, przez wojn i powo-
jenne represje, nie napywali masowo do Wilna. Du cz nowych osadnikw
stanowili Polacy, dotychczasowi mieszkacy podwileskich wiosek, oraz napy-
wajca ze wschodu ludno rosyjska, biaoruska, ukraiska i ydowska. Powo-
jenne osadnictwo spowodowao, e miasta nie trzeba byo denacjonalizowa, tak
jak dziao si to pniej z Ryg czy Talinem. Litwini, cho byli najwiksz grup
narodowociow w Wilnie, stanowili w roku 1959 zaledwie 1/3 mieszkacw
stolicy. Pod wzgldem ilociowym niewiele ustpowali im Rosjanie. Wedug
kryterium jzykowego dominujc grup etniczn byli jednak mieszkacy rosyj-
skojzyczni (37%). Prcz Rosjan, naleaa do nich okoo poowa Biaorusinw
i Ukraicw oraz okoo 1/4 ludnoci ydowskiej. W codziennych kontaktach
jzykiem rosyjskim posugiwao si zapewne znacznie wicej osb nalecych
do tych narodowoci, w relacjach ofcjalnych prawie wszyscy. Spoeczno, dla
ktrej jzyk rosyjski by gwnym narzdziem komunikacji (narody wschodnio-
sowiaski i ydzi), stanowia prawie poow (47%) mieszkacw miasta (tab.
5). Potencja jzyka rosyjskiego wzmacniaa ludno polska. By on dla niej bar-
dziej zrozumiay ni litewski, mia wyszy presti w pastwie oraz by bliszy
dla wikszoci pozostaych mieszkacw Wilna (tab. 5). Wzmagao to proces
jzykowej rusyfkacji Polakw. W tych okolicznociach, napywowa ludno
litewska zmuszona bya dostosowa si do panujcych okolicznoci, co w co-
dziennych kontaktach spoecznych zmuszao j do posugiwania si jzykiem ro-
syjskim. Okolice Wilna byy zdominowane przez ludno polsk, co dodatkowo
wpywao na osabienie pozycji jzyka litewskiego w miecie i regionie. Przez
dugie lata ycie zbiorowe stolicy Litwy rozwijao si pod dyktando jzyka rosyj-
283
skiego, a miasto i jego okolice tworzyy w obrbie Republiki Litewskiej region
o dominacji sowiaskiego ywiou jzykowego.
Tabela 5. Struktura etniczna mieszkacw Wilna 1959 r.
Narodowo W odsetkach
Jzyk
ojczysty
W odsetkach
litewska 33,6 litewski 33,4
rosyjska 29,4 rosyjski 37,0
polska 20,0 polski 19,4
ydowska 6,9 ydowski 4,8
biaoruska 6,2 biaoruski 3,1
ukraiska 2,8 ukraiski 1,3
inna 1,0 inny 0,7
Zestawienie wasne na podstawie: Eberhardt 1997
Zmiana nastpia dopiero na przeomie lat 80. i 90. Spis ludnoci z roku 1989
wykaza, e ludno litewska osigna bezwzgldn wikszo w miecie (52%).
Odwil polityczna i idcy z ni w parze wzrost aspiracji politycznych Litwinw
zachca do mielszego porozumiewania si jzykiem litewskim. Wreszcie krwa-
we wydarzenia pod wie telewizyjn (stycze 1991 r.), przeprowadzone przez
rosyjskojzyczn, skadajc si gwnie z Rosjan armi sowieck, wpyny
na kompromitacj jzyka rosyjskiego, do tego stopnia, e zosta on wyparty
z funkcji jzyka uniwersalnego w miecie, przez litewski. Wilno, z wyspy rosyj-
skojzycznej otoczonej przez morze podwileskich, polskich wiosek, stao si
wysp litewsk. Do dnia dzisiejszego stanowi to powany problem w relacjach
pomidzy Polakami a Litwinami.
PROBLEM WILESZCZYZNY PO ROKU 1988
Narzucony mieszkacom Wileszczyzny w wyniku II wojny wiatowej po-
rzdek przetrwa do czasu rozpadu ZSRR. Proces rozpocza polityka Pierestroj-
ki, majca sta si antidotum na kryzys systemu komunistycznego. Wzrostowi
litewskich aspiracji narodowych towarzyszy wzrost autonomicznych aspiracji
miejscowych Polakw. Litwini postrzegali polskie denia jako inspiracj idc
z Moskwy, majc suy torpedowaniu litewskich aspiracji, a w ostatecznym
razie posuy oderwaniu litewskiej czci Wileszczyzny od wybijajcej si na
niepodlego Litwy. Prominentni dziaacze niepodlegociowi byli ju podobno
pogodzeni, e Wilno nie bdzie naleao do niepodlegej Litwy. Moliwych byo
kilka scenariuszy rozwoju wypadkw. Mona je odtworzy na podstawie relacji
wiadkw wczesnych wypadkw, jak rwnie na podstawie rozwiza jakie
zastosowano w innych rejonach b. ZSRR (Ciechanowicz 2005; Kurcz 2005; Sato
2007):
Litwa pozostaje w skadzie ZSRR (wobec jego ostatecznego rozpadu byo
to najmniej moliwe, ale trzeba pamita, e aspiracje Litwinw rozpad ten nie-
wtpliwie przyspieszyy).
284
Litwa staje si niepodlegym pastwem bez zmiany granic i z zachowaniem
unitarnego charakteru administracji terytorialnej (co ostatecznie nastpio).
Litwa uzyskuje niepodlego, lecz musi zaakceptowa istnienie polskiego
rejonu autonomicznego obejmujcego okolice Wilna.
Litwa uzyskuje niepodlego lecz region wileski zostaje od niej odczo-
ny stajc si: a) niepodlegym pastwem, b) republik w skadzie ZSRR, c) re-
publik w skadzie ZSRR, ale powikszon o inne ziemie nalece wczeniej do
Polski, d) czci Biaorusi (niepodlegej lub w skadzie ZSRR).
Rozwaano moliwo utworzenia z regionu wileskiego czego na ksztat
Naddniestrza. Uwarunkowania byy bardzo podobne. Oba regiony miay zoon
struktur narodowociow oraz podobn przeszo. Wilno nie naleao przed
wojn do pastwa litewskiego, Naddniestrze do pastwa rumuskiego. Niekt-
rzy dziaacze w Polsce dostrzegli moliwo utworzenia duej republiki polskiej
w skadzie ZSRR obejmujcego nie tylko Wileszczyzn (zarwno litewsk jak i
biaorusk), ale wszystkie ziemie, ktre do roku 1939 naleay do Polski. Podob-
no wadze w Moskwie rozwaay przeprowadzenie tego planu, a przynajmniej u-
dziy moliwoci jego realizacji sowieckich politykw polskich (Ciechanowicz
2005). Najbardziej realna bya koncepcja stworzenia regionu autonomicznego
w obrbie niepodlegej Litwy. Mona by nazwa to scenariuszem gagauskim,
gdy taki pomys udao si zrealizowa Gagauzom w niepodlegej Modawii.
We wrzeniu 1990 roku na drugim zjedzie deputatw terenowych Rad
Samorzdw Wileszczyzny proklamowano powstanie Wilesko-Polskiego Na-
rodowociowo-Terytorialnego Kraju w skadzie Litwy. Przystpienie do nowej
jednostki administracyjne zgosiy wszystkie gminy rejonw wileskiego i so-
lecznickiego oraz kilka gmin z rejonw ssiednich: trockiego (4), wiciaskiego
(3) i szyrwinckiego (1). Jej stolic miaa zosta Nowa Wilejka, kiedy odrbne
miasto, obecnie dzielnica Wilna. We wrzeniu 1991 roku wadze litewskie, oba-
wiajc si o integralno kraju, zawiesiy rady samorzdowe rejonu wileskiego
i solecznickiego wprowadzajc zarzd komisaryczny. W ten sposb skutecznie
zablokowano moliwo powoania polskiej autonomii na Litwie (Kurcz 2005).
aden ze scenariuszy godzcy w integralno lub unitarno Litwy nie zosta
zrealizowany. Dcej do niepodlegoci Litwie udao si przeprowadzi najbar-
dziej pomylny dla niej rozwizanie. Niebagateln rol odegrao niewtpliwie
usytuowanie stolicy kraju w centrum separatystycznego rejonu. atwiej byoby
oderwa jaki peryferyjny region, ni polityczne centrum pastwa, w rodku
ktrego usytuowane byo miasto dominujce nad regionem pod wzgldem de-
mografcznym. Dodatkowym atutem przemawiajcym za zachowaniem integral-
noci terytorialnej Litwy bya ilociowa przewaga ludnoci litewskiej w stolicy.
Wydaje si rwnie, e take miejscowi Polacy nie mieli zbyt wielkiej ochoty na
wejcie w konfikt z litewsk wadz. A nawet gdyby chcieli, nie mieli zbyt saby
potencja, by przeprowadzi tego typu operacj. Obszar proponowanego okrgu
autonomicznego zamieszkiwao jedynie okoo 100 tys. Polakw. Jego gospodar-
285
ka opieraa si przede wszystkim na niezbyt rentownym (sabe ziemie) rolnictwie
uspoecznionym. W porwnaniu z Naddniestrzem, skupiajcego najwiksze za-
kady przemysowe Modawii, potencja ekonomiczny i demografczny regionu
by niewielki. Niekorzystne pooenie geografczne, saby potencja spoeczno-
gospodarczy oraz nieugita postawa wadz litewskich zablokowaa jakiekolwiek
denia autonomistyczne (Kurcz 2005; Sato 2007, 2008). Podzia Wileszczyzny
dokonany w wyniku II wojny wiatowej take mia swoje znaczenie. Wczenie
tylko czci regionu do sowieckiej Litwy ograniczyo niewtpliwie si polskie-
go ruchu narodowego w tym kraju.
Pomimo zachowania integralnoci, okolice Wilna pozostaj najsabiej zinte-
growan pod wzgldem spoecznym czci pastw litewskiego. W ponad 30
gminach otaczajcych stolic dominuje ludno polska. Gosuje ona na swoich
kandydatw w wyborach do sejmu i samorzdu terytorialnego (Kowalski 1997c).
Zdominowane przez Polakw samorzdy rejonu wileskiego i solecznickiego
ustanowiy jzyk polski jednym z urzdowych w pracach administracji samorz-
dowej. Miejscowi Polacy zachowuj si take nieco odmiennie w podstawowych
kwestiach litewskiego ycia politycznego, czego przejawem moe by wiksze
poparcie dla kandydatw populistycznych lub lewicowych (Kowalski 2000), czy
tez znacznie nisze ni w innych regionach cho rwnie dominujce popar-
cie dla przystpienia Litwy do Unii Europejskiej (Kowalski 2003).
Problemy z akceptacj poszerzenia autonomii, czy te wprowadzenia pew-
nych udogodnie dla polskiej mniejszoci (np. pisownia nazwisk) wskazuje na
to, e Litwini nadal obawiaj si polskiego separatyzmu. Jednym z draliwych
spraw jest niewtpliwie problem Wilna, ktre pomimo swego wielokulturowego
charakteru zdominowane jest pod wzgldem ilociowym
1
przez Litwinw i jest
przede wszystkim orodkiem kultury litewskiej (Myknys 1999). Litewski stan
posiadania zakca jednak fakt, e miasto, prawie ze wszystkich stron otaczaj
tereny nalece do kontrolowanych przez Polakw samorzdw. Wydaje si, e
Litwini postanowili rozwiza ten problem przy okazji reformy administracyjne-
go podziau kraju. Podjta w roku 1999 przez sejm litewski uchwaa przewiduje
terytorialne powikszenie samorzdw wielkich miast, w tym Wilna, oraz utwo-
rzenie mniejszych rejonw samorzdowych na obszarach wiejskich. Zadecydo-
wano, midzy innymi, by wiksz, zachodni i centraln cz dotychczasowego
rejonu wileskiego wczy do Wilna (ryc. 4). Dziki takiemu rozwizaniu tere-
ny podlegajce wadzy samorzdu miasta Wilna bd graniczyy bezporednio
z rejonami, trockim, jewskim i szyrwinckim, zamieszkanymi w wikszoci przez
ludno litewsk. Na pozostaym obszarze rejonu miano utworzy dwa mniej-
sze rejony: kowalczucki i niemenczyski (Nowak, ebrowska, Kubisiak 1998).
Dziki temu zabiegowi obszary zamieszkane w wikszoci przez Litwinw
oraz zdominowane przez Litwinw Wilno stanowiyby jeden cig terytorialny.
1
Wedug spisu z roku 2001 na 554 tys. mieszkacw Wilna Litwini stanowili 57,5 %, Polacy
18,9, Rosjanie 14,0, Biaorusini 4,1, Ukraicy 1,3, ydzi 0,5, Tatarzy 0,2, pozostae
narodowoci 3,6 %.
286
Nie zaproponowano natomiast utworzenia analogicznych mniejszych rejonw
samorzdowych na zachd od Wilna, np. w Mejszagole i Trokach, gdy po-
nownie doprowadzio by to do opasania stolicy Litwy przez polskie samorzdy.
Zmuszao by rwnie do zwikszenia terytorialny zasig polskich samorzdw
o polskie czci dzisiejszych rejonw szyrwinckiego (np. Jaszuny) i trockiego
(np. Stare Troki), obecnie zdominowanych ilociowo i politycznie przez ludno
litewsk. Analogicznie do podziau rejonu wileskiego, naleao by podzieli na
dwie czci rejon trocki, litewsk z orodkiem w Wysokim Dworze i polsk
w Trokach.
Jedynym pozytywnym dla polskiej mniejszoci rezultatem majcej zosta
przeprowadzonej do roku 2011 reformy, bdzie utworzenie nowego zdominowa-
nego przez Polakw rejonu w Podbrodziu, wchodzcego obecnie w skad rejonu
wiciaskiego. Straty dla polskiego stanu posiadania bd jednak znacznie
wiksze (ryc. 4). Zdominowane przez Polakw samorzdy zostan ograniczone
do obszarw pooonych na wschd od Wilna, przylegajcych niezbyt szerokim
pasem do granicy z Biaorusi
2
.
Problem mniejszoci polskiej w biaoruskiej czci Wileszczyzny rozwija
si w zupenie innych warunkach politycznych. Polski ruch narodowy startowa
pod koniec lat 80. praktycznie od zera. W odrnieniu od ssiedniej Litwy miej-
scowi Polacy nie posiadali nawet skromnej autonomii kulturowej. Nie dziaay
polskie szkoy, organizacje ani prasa. Moliwo zorganizowania spoecznoci
polskiej musiaa wpyn na renesans zainteresowania polskoci. Ostatni spis
ludnoci przeprowadzony w czasach Pierestrojki sowieckiej wykaza wzrost
udziau Polakw w wielu jednostkach administracyjnych. Dziao si to w rok
po utworzeniu Zwizku Polakw na Biaorusi, co mogo mie duy wpyw na
odrodzenie polskoci.
W roku 1999 zanotowano ponowny spadek udziau Polakw w wielu re-
jonach (tab. 4, ryc. 2). Mona by to wiza z niechtnym stosunkiem nowych
wadz biaoruskich w stosunku do polskiej mniejszoci, jak rwnie z odzyska-
niem przez Biaoru niepodlegoci i umocnieniem biaoruskiej wiadomoci
narodowej. Nie bez znaczenia wydaje si fakt, e tak jak przy narodzinach nowo-
czesnego biaoruskiego ruchu narodowego, rwnie obecnie bardzo wan rol
odgrywaj w nim osoby wywodzce si ze rodowisk katolickich (np. Stanisaw
Szuszkiewicz czy Zenon Paniak). Koci katolicki sprzyja tym tendencjom,
wprowadzajc w wielu parafach jzyk biaoruski. Nie moe pozostawa to bez
wpywu na samoidentyfkacj szerokich mas biaoruskich katolikw. Nie mona
rwnie zapomina, e dugoletnia sowietyzacja, zacierajca rnice pomidzy
2
Problem Wilna, jako litewskiej enklawy otoczonej polskimi wioskami, przypomina sytuacj
Brukseli. Stolica Belgii, zamieszkana w wikszoci przez frankofonw, otoczona jest ze wszystkich
stron terytorium autonomicznej prowincji famandzkiej. W obawie przed ekspansj miasta na
tereny famandzkie, a tym samym ich romanizacj, zablokowano na mocy ustawy moliwo
powikszenia terytorium Brukseli.
287
ludnoci katolick a prawosawn i kreujca model sowieckiego Biaorusina,
przyczynia si do osabienia polskiej wiadomoci narodowej. Na niektrych
obszarach, gdzie opcja polska nie bya nigdy silnie ugruntowana (Oszmiana,
Ostrowiec) mogo to doprowadzi do tego, e nawet liberalizacja okresu Piere-
strojki tylko w niewielkim stopniu podniosa udzia polskich deklaracji w czasie
spisu. Biaorutenizacja miejscowych katolikw praktycznie nie wystpowaa.
Potwierdzaj to spisy ludnoci (tab. 4) oraz badania ankietowe (Kowalski 2001).
Liczba ludnoci katolickiej bya i jest zbiena z liczebnoci polskiej grupy
narodowej. Rozwj biaoruskiej wiadomoci narodowej wrd katolikw by
zatem zjawiskiem charakterystycznym jedynie dla pnocno-wschodnich rejo-
nw obwodu oraz rejonw lecych jeszcze bardziej na wschodzie i pnocy
(w obwodach miskim i witebskim). Sia polskiej opcji narodowej na zachodzie
Grodzieszczyzny okazaa si wystarczajca, by oprze si niekorzystnym dla
niej tendencjom, wynikajcym z przyczenia do sowieckiej Biaorusi. Mona
przypuszcza, e ju wczeniej polska wiadomo narodowa bya tu silniej
ugruntowana. Wpywaa na to zapewne blisko tradycyjnego polskiego obszaru
etnicznego i polskich organizmw pastwowych (Krlestwo Polskie), jak i obec-
no duego orodka polskiej kultury jakim byo Grodno. W czasach sowieckich
blisko terytorium pastwa polskiego rwnie moga wpywa na wiadomo
tutejszych Polakw. Pomimo dominacji jzyka biaoruskiego, jzyk polski ma
wrd tutejszych katolikw znacznie silniejsz pozycj ni na wschodzie re-
gionu (Kowalski 2001). Te wszystkie uwarunkowania musiay powodowa, e
Ryc 4. Projekt nowego podziau administracyjnego a polski obszar etniczny na
Wileszczynie; I stan z roku 1996, II projekt z roku 1999 (realizacja do 2011);
(A polski obszar etniczny, B rejony z polsk wikszoci).
The Project of the New administrative division and the Polish ethnic area in the region of
Vilna; I state of the year 1996; II project of the year 1999 (realization till 2011); (A Polish
ethnic area, B Districts with the Polish majority)
rdo: Opracowanie wasne na podstawie Lietuvos Respublikos Administracinio 1999.
Source: The own elaboration based on Lietuvos Respublikos Administracinio 1999.
288
zmiany odsetka ludnoci polskiej byy tu, w okresie ostatniego pwiecza, prawie
niezauwaalne, a demografczna pozycja ludnoci polskiej nie ulega wikszym
zmianom. Od roku 1959 zanotowano tylko niewielki spadek udziau Polakw
w stosunku do ogu ludnoci. Znaczce zmiany dotycz przede wszystkim
duych orodkw miejskich (Grodno, Lida). Na obszarach wiejskich sytuacja
wydaje si by ustabilizowana.
Opisywane zrnicowanie znajduje odzwierciedlenie w najnowszych zja-
wiskach. Nauka jzyka polskiego w szkoach (kilkaset placwek) rozwija si
przede wszystkim w zachodnich rejonach Grodzieszczyzny (Gawin 1993).
Dwie w peni polskie szkoy powstay w Grodnie i w Wokowysku. Zrnico-
wanie to znalazo swj oddwik rwnie w czasie wyborw parlamentarnych
w roku 1996. Zwizek Polakw na Biaorusi oraz Biaoruski Front Ludowy
podzieliy si na Grodzieszczynie strefami wpyww. Polakom przypada
w udziale zachodnia, Biaorusinom wschodnia cz obwodu.
Z uwagi na panujc w Biaorusi sytuacj polityczn polski ruch narodowy
rozwija si w ograniczonym zakresie. Obnienie odsetka ludnoci polskiej na
niektrych obszarach pomidzy rokiem 1989 a 1999 (tab. 4), wskazuje na bar-
dzo powane podejcie wadz do zagadnienia ograniczania wpyww polskich
i utrzymania uksztatowanego w latach 70. status quo. Polski ruch kulturalno-
owiatowy jest zaledwie tolerowany, wci napotykajc wiele ogranicze. Doty-
czy to m.in. szk polskich. Zezwolono na uruchomienie znacznie mniejsz ich
ilo ni wynikaoby to z potrzeb ludnoci polskiej. Niechtny stosunek wadz
do polskiej mniejszoci wykorzystywany jest rwnie w biaoruskiej walce po-
litycznej. Jedne rodowiska staraj si popiera reim ukaszenki, spodziewajc
si dziki temu wikszych koncesji, inne stawiaj na wspprac z opozycj,
liczc na popraw pozycji Polakw z chwil demokratyzacji kraju.
Podsumowujc rozwaania naley podkreli, e popularne utosamienie
polskoci z katolicyzmem nie jest w przypadku Biaorusi w peni uzasadnione,
co zauway ju kilka lat temu A. Sadowski (1995). Obok przewaajcej grupy
katolikw deklarujcej narodowo polsk, jest rwnie spora grupa katolikw
narodowoci biaoruskiej, silnie zaangaowanych w biaoruski ruch narodowy.
Ci pierwsi dominuj przede wszystkim na zachodzie, gdzie spotykane s nawet
spoecznoci uywajce na co dzie jzyka polskiego (Sopokinie). Katolicy
o biaoruskiej opcji narodowej koncentruj si przede wszystkim w pnocno-
wschodniej czci regionu, oraz w duych miastach. Pomidzy tymi dwiema gru-
pami katolikw znajduje si rwnie dua liczba rodowisk niezdecydowanych
pod wzgldem narodowociowym, ktre w zalenoci od koniunktury deklaruj
raz polsk, raz biaorusk przynaleno narodow, a nie przymuszone do zdecy-
dowanych deklaracji mwi najczciej o swym mieszanym polsko-biaoruskim
pochodzeniu. W zachodniej czci regionu istnieje rwnie pewna grupa prawo-
sawnych deklarujcych narodowo polsk (Sadowski 1995; Kowalski 2001).
Proporcje udziau tych wszystkich grup s trudne do ustalenia i jest to zadanie na
przyszo. Nie mona rwnie wykluczy, e wraz z ewolucj sytuacji spoecz-
289
no-politycznej na Biaorusi i jej geopolitycznego pooenia, proporcje pomidzy
tymi grupami bd si zmienia.
Biaoruska Wileszczyzna to nie tylko najwikszy na Biaorusi obszar kon-
centracji ludnoci narodowoci polskiej. Jest to rwnie obszar najsilniejszych
wpyww biaoruskiego ruchu narodowego. Mona przypuszcza, e podobnie
jak na Ukrainie, take w Biaorusi wystpuje zjawisko okrelone mianem zde-
rzenia cywilizacji (zob. Huntington 1997), zwizane z podziaem kulturowym
kraju na cz zachodni (Wileszczyzna), z silnymi wpywami katolicyzmu
i zachodnich wzorcw organizacji ycia zbiorowego (take wrd prawosaw-
nych), oraz wschodni z siln pozycj prawosawia, wpyww rosyjskich i sil-
niejsz sowietyzacj. Podzia w, podobnie jak na Ukrainie, znajduje bardzo
wyrane przeoenie na zachowania wyborcze ludnoci (Kowalski 2001b).
W wyborach prezydenckich 1994 roku wyborcy zamieszkujcy Wileszczyzn
najsilniej poparli kandydatw narodowo-demokratycznych, S. Szuszkiewicza
i Z. Poniaka (ryc. 5). Podobn prawidowo zauway mona rwnie w roku
2001 (Dmitriev, Hurs 2002).
Ryc. 5. Przestrzenne zrnicowanie poparcia dla kandydatw narodowo-
demokratycznych w wyborach prezydenckich 1994. A granice obwodw,
B granice rejonw, C miasta wydzielone.
Spatial differentiation of the support for national-democratic candidates in the presidential
election of the year 1994. A oblasts borders, B regions borders, C excluded towns.
rdo: opracowanie wasne na podstawie wynikw wyborw 1994 opublikowanych w prasie
biaoruskiej.
Source: The own elaboration based on the results of elections 1994 publicated in the
Belarusian newspapers
290
ZAKOCZENIE
Powstanie polskiego obszaru etnicznego na Wileszczynie miao powa-
ny wpyw na skomplikowanie sytuacji geopolitycznej tego regionu. Do tego
momentu potencjalnymi stronami konfiktu o Wilno i jego okolice byy: Litwa
i Biaoru (wspierana przez Rosj). Pojawienie si trzeciej strony, zwikszyo
liczb potencjalnych rozwiza, prowadzc do zaognienia stosunkw pomidzy
Polakami, Litwinami i Biaorusinami. Stwarzao rwnie wiksze moliwoci
rozgrywania sytuacji przez strony trzecie, przede wszystkim Niemcy i Rosj.
Sytuacja skaniaa do stosowania zasady devide et impera.
Nowy porzdek polityczny i terytorialny, narzucony przez Stalina po roku
1945 jedynie zredukowa rdo napicia. Arbitralnie narzucony podzia Wi-
leszczyzny pomidzy Litw i Biaoru w perspektywie czasu mg wpyn na
ostateczne uregulowanie sytuacji. Ewakuacja jedynie czci ludnoci polskiej,
a wic utrzymanie polskiego obszaru etnicznego, stworzya jednak moliwo
ponownego zaognienia sytuacji przy pojawieniu si nowych uwarunkowa geo-
politycznych. W czasach sowieckich, w realiach systemu autorytarnego, byo
to mao prawdopodobne. Sytuacja zmienia si wraz z rozpadem Zwizku So-
wieckiego. W stosunku do Wileszczyzny pojawiy si plany realizacji rnych
rozwiza politycznych i terytorialnych. Doprowadzio to do wzrostu napicia
pomidzy Polsk, Litw i Biaorusi. Sytuacja sprzyjaa ingerencji si trzecich
Rosji i instytucji Unii Europejskiej.
Rozwizania terytorialne, wprowadzone w wyniku II wojny wiatowej trwa-
j ju ponad 60 lat. Nic nie wskazuje na to, by w tej dziedzinie mogy nastpi
jakie zasadnicze przeksztacenia. Jedynym draliwym problemem moe by
zakres autonomii terytorialnej polskiej mniejszoci. Trudno rwnie spodziewa
si powtrnego zjednoczenia Wileszczyzny w jednym pastwie. Zachodnia
cz regionu na stae zrosa si z pastwem litewskim, wschodnia z pastwem
biaoruskim. Po obu stronach granicy funkcjonuj odrbne systemy polityczne.
Ma to rwnie powany wpyw na sytuacj mniejszoci polskiej zamieszkujcej
obie czci Wileszczyzny.
Tabela 6. Skad narodowociowy dzisiejszych regionw administracyjnych
Wileszczyzny 1999, 2001
Narody
Powiat Wileski
2001
Obwd Grodzieski
1999
Razem
tys. % tys. % tys. %
Biorusini 30,5 3,6 738,2 62,3 768,7 37,8
Litwini 466,3 54,9 3,0 0,3 469,3 23,1
Polacy 216 25,4 294,1 24,8 510,1 25,1
Rosjanie 98,8 11,6 119,2 10,1 218 10,7
Inni 38,5 4,5 30,1 2,5 68,6 3,4
razem 850,1 100,0 1184,6 100,0 2034,7 100,0
Zestawienie wasne na podstawie: Nasielenie grodnienskoj oblasti 2000; Population by some
ethnicities by county and municipality 2001
291
Po stronie litewskiej wida znaczne oywienie polskiego ruchu narodowego.
Pomimo pewnych draliwych spraw, polskie organizacje i instytucje maj swo-
bod dziaalnoci i oddziaywania na miejscowe spoeczestwo polskie. Mona
rwnie mwi o faktycznej polonizacji administracji dwch samorzdw rejo-
nowych (wileskiego i solecznickiego), gdzie ludno polska stanowi dominuj-
c grup. W wyborach do litewskiego sejmu Wyborcza Akcja Polakw zdobywa
zazwyczaj ok. 3% gosw, dziki czemu Polacy posiadaj swoj reprezentacj
parlamentarn (najczciej w liczbie dwch posw). Te niezbyt silne wpywy
w poczeniu z postpujc lituanizacj Wilna nie mog stwarza istotnego
niebezpieczestwa dla integralnoci terytorialnej pastwa litewskiego. W coraz
wikszym stopniu zdaj sobie spraw z tego koa niechtne polskiej mniejszoci.
Po wejciu Litwy i Polski do Unii Europejskiej i tendencji do zacierania barier
gospodarczych i administracyjnych pomidzy pastwami czonkowskimi, oraz
partnerskie stosunki pomidzy Polsk a Litw sprowadzaj problemy mniejszo-
ci narodowych na inny poziom dyskusji, co sprzyja ksztatowaniu coraz bardziej
harmonijnego wspycia Litwinw i litewskich Polakw. Mona przypuszcza,
e w dobie globalizacji obecno mniejszoci polskiej w litewskiej czci Wi-
leszczyzny bdzie odgrywaa coraz mniejsz rol polityczn, stajc si przede
wszystkim ciekawostk, urozmaicajc krajobraz kulturowy tego regionu.
Zupenie inaczej przedstawia si problem polski w biaoruskiej czci Wi-
leszczyzny. Jeeli Biaoru nadal bdzie pozostawa poza stref integracji
europejskiej oraz nie bdzie funkcjonowaa jako konstytucyjne pastwo prawa,
biaoruscy Polacy, oraz ich rzecznicy, bd mieli poczucie dziejcej si krzywdy,
a kwestia polska bdzie wykorzystywana do biecych rozgrywek politycznych.
Wejcie Biaorusi do rodziny europejskiej otworzy drog nowym procesom.
Przy zacierajcych si granicach administracyjnych moe wzrosn jej zwizek
z litewsk czci Wileszczyzny, a Wilno ponownie moe sta si centrum re-
gionalnym dla zachodnich regionw Biaorusi, tak jak to byo za Rosji carskiej,
w okresie midzywojennym, czy te w czasach ZSRR. W takim wypadku po-
nownie moe wzrosn poczucie zagroenia Litwinw, obawiajcych si poloni-
zacji, czy te biaorutenizacji Wilna. Wejcie Biaorusi do wsplnoty europejskiej
ponownie wzmocni jedno Wileszczyzny oraz jej rol jako wielokulturowego
regionu bdcego dziedzictwem odrbnoci cywilizacyjno-kulturowej WKL.
Wzmocni rwnie rol czynnika polskiego na pozbawionym barier administra-
cyjnych pograniczu, gdy obie czci podzielonej Wileszczyzny zamieszkuje
cznie ponad 500 tys. Polakw (zob. tab. 6) Z pewnoci jednak, z uwagi na
powojenn emigracj elit polskich, nie powrci on ju do roli, jak peni do roku
1945. Nowa sytuacja bdzie z pewnoci wywoywa obawy strony litewskiej,
lub biaoruskiej, ale przypuszczalnie zostan one rozwiane. Nie jest rwnie wy-
kluczone, e problemy wynikajce z tradycyjnych ideologii nacjonalistycznych
tej czci Europy wyparte zostan przez zupenie inne wyzwania, przed ktrymi
stanie zjednoczona Europa.
292
LITERATURA
Atlas narodov mira, 1964, GUGiK, Moskva.
Bubnys A., 1999, Stosunki litewsko-polskie podczas II wojny wiatowej, [w:] R. Traba
(red.), Tematy polsko-litewskie. Historia-Literatura-Edukacja, Wsplnota Kul-
turowa Borussia, Olsztyn, s. 118134.
Ciechanowicz J., 2005, Zdrada czerwonych feudaw (2), Tylko Polska, 16(240),
s. 67.
Dmitriev E.I., Hurs M.N., 2002, Belasus: Itogi I yroki prezidentskih vyborov 2001, Insti-
tut Cocialno-politicheskih Issledovanii pri Administracji Prezdenta Respubliki
Belorus, Minsk.
Eberhardt P., 1994, Przemiany narodowociowe na Biaorusi, Editions Spotkania, War-
szawa.
1995, Struktura narodowociowa Polski pnocno-wschodniej w latach trzydziestych
XX w., [w:] M. Giejewska, T. Strzembosz (red.), Spoeczestwo biaoruskie,
litewskie i polskie na ziemiach pnocno-wschodnich II Rzeczpospolitej (Biao-
ru Zachodnia i Litwa Wschodnia) w latach 19391941, ISP PAN, Warszawa,
s. 4456.
1997a, Problematyka narodowociowa Wileszczyzny, Czasopismo Geografczne
LXVIII, 1, s. 3969.
1997b, Przemiany narodowociowe na Litwie, Przegld Wschodni, Warszawa.
2004, Polska i jej granice. Z historii polskiej geografi politycznej, Wydawnictwo
UMCS, Lublin.
Garlicki A., 1999, Wilna daj wszyscy,[w:] R. Traba (red.), Tematy polsko-litew-
skie. Historia-Literatura-Edukacja, Wsplnota Kulturowa Borussia, Olsztyn,
s. 6783.
Gawin T., 1993, Ojcowizna, Fundacja Pomocy Szkoom Polskim na Wschodzie, Grod-
no-Lublin.
Gellner E., 1991, Narody i nacjonalizm, PIW, Warszawa.
Gloger Z., 1903, Geografa historyczna ziem dawnej Polski, Spka Wydawnicza Polska,
Krakw.
Goss K., 2002, Biaoruscy katolicy, Czasopis, 5.
Huntington S. P., 1997, Zderzenie cywilizacji i nowy ksztat adu wiatowego, Muza,
Warszawa.
Iwanow M., 1995, Sprawa przynalenoci Wilna i problemy narodowociowe na Bia-
orusi, [w:] M. Giejewska, T. Strzembosz (red.), Spoeczestwo biaoruskie,
litewskie i polskie na ziemiach pnocno-wschodnich II Rzeczpospolitej (Biao-
ru Zachodnia i Litwa Wschodnia) w latach 19391941, ISP PAN, Warszawa,
s. 8592.
Kabziska I., 1999, Wrd kocielnych Polakw: wyznaczniki tosamoci etnicznej
(narodowej) Polakw na Biaorusi, Biblioteka Etnografi Polskiej, 54, IAiE
PAN, Warszawa.
Kasperaviius A., 1999, Relituanizacja i powrt do macierzy. Spojrzenie z Kowna na
mieszkacw Wilna i Wileszczyzny 19391944, [w:] Traba R. (red.), Tematy
polsko-litewskie. Historia-Literatura-Edukacja, Wsplnota Kulturowa Borus-
sia, Olsztyn, s. 105117.
Kazlov L. R., 1998, Bjelaruc na sjami rubiezhach, Arty-Fjeks, Minsk.
293
Kowalski M., 1997a, Ethnic Character of the North-Eastern Borderland of Lithuania,
[w:] M.Jakubowski (red.), The Polish-Lithuanian Border Region;-Reserch
Problems and Scientifc Co-operation, Geopolitical Studies, 2, Warsaw, IG PAN,
s. 115131.
1997b, Problemy miasta Wisaginia (Visaginas) na Litwie jako przykad skutkw
migracji transgranicznych, [w:] Spoeczne koszty migracji transgranicznych.
Rozprawy i Monografe Wydziau Ekonomicznego, 12, Filia UMCS, Rzeszw
s. 387400.
1997c, Geografa wyborcza Wileszczyzny, Najwyszy Czas, 16, 366, 19 kwietnia
1997.
1999, Kulturowe uwarunkowania stosunkw polsko-litewsko-biaoruskich, [w:] J. Ki-
towski (red), Problematyka geopolityczna Europy rodkowej i Wschodniej,
Rozprawy i Monografe Wydziau Ekonomicznego, 18, Filia UMCS, Rzeszw,
s. 7788.
2000, Spatial differentiation of electoral behaviour in Poland end Lithuania, [w:] J. Ki-
towski (red), Eastern borders of European integration processes, Rozprawy i
Monografe Wydziau Ekonomicznego, 19, Filia UMCS, Rzeszw, s. 735754.
2001a, Poles in Land of Grodno, [w:] J. Kitowski (red.), Spatial dimension of socio-
economic transformation processes in Central and Eastern Europe on the turn of
the 20
th
Century, Rozprawy i Monografe wydziau Ekonomicznego Filii UMCS
w Rzeszowie, II, Rzeszw-Polaczyk, s. 3750.
2001b, Regional differentiation of electoral behaviour in countries of Central and
Eastern Europe as the effect of the civilisation clash, Revista Romn de
Geografe Politic, Universitatea din Oradea, Editura Universitii din Oradea,
Anul III, 1. s. 7790
2002, Mniejszo polska na Grodzieszczynie, mniejszo biaoruska na Biaostoc-
czynie, [w:] C. Sadowska-Snarska (red.), Problemy rozwoju przygranicznych
regionw wschodniej Polski, Wyd. Wyszej Szkoy Ekonomicznej w Biaymsto-
ku, Biaystok, s. 89104.
2003, Referendum na Litwie, Najwyszy Czas, 21, 679, 24 maja 2003.
Krawcewicz A, 2003, Powstanie Wielkiego Ksistwa Litewskiego, Wydawnictwo Wy-
szej Szkoy Ekonomicznej w Biaymstoku, Biaystok.
Kurcz Z., 2005, Mniejszo polska na Wileszczynie, Wydawnictwo Uniwersytetu Wro-
cawskiego, Wrocaw.
Lietuvos istorios atlasas, 2001, Gauas P. (red.), Vaga, Vilnius.
Lietuvos Respublikos administracinio teritorinio suskirstymo project, II etapas, 1999,
Lietuvos Respublikos Vyriausyb, Vilnius.
Lietuovos Rytai, 1993, Garva K., Grumadien L. (red.), Valstybinis Leidybos Centras,
Vilnius.
ossowski P., 1996, Konfikt polsko-litewski 19181920, Ksika i Wiedza, Warszawa.
1997, Stosunki polsko-litewskie 19211939, Instytut Historii PAN, Mazowiecka Wy-
sza Szkoa Humanistyczno-Pedagogiczna, Warszawa.
owmiaski H., 19311932, Studia nad pocztkami spoeczestwa i pastwa litew-
skiego, Rozprawy Wydziau III Towarzystwa Przyjaci Nauk w Wilnie, 1 i 2,
Wilno.
Makowski B., 1986, Litwini w Polsce (19201939), PWN, Warszawa.
294
Myknys R., 1999, Wilno miasto wielonarodowe i punkt zapalny w stosunkach polsko-
litewskich, [w:] R. Traba (red.), Tematy polsko-litewskie. Historia-Literatura-
Edukacja, Wsplnota Kulturowa Borussia, Olsztyn, s. 84104.
Nacyanalny atlas Belarusi, 2002, Komitet na Zamelnych Resursah, Geodezji i Karto-
grafi pry Savece Ministra Republiki Belarus, Minsk
Nasielenie grodnienskoj oblasti, 2000, Itogi pierepisa nasielenia Republiki Bielarus
1999 goda, Statisticheskij sbornik, Grodnienskoje Oblastnoje Uprawlieniie
Statistiki, Grodno
Nawicki U. I. (red.), 1998, Kanfjesii na Biearusi, Ekapjerspjektywa, Minsk.
Nowak I., ebrowska K., Kubisiak M. (red.), Litwa. Reforma administracyjna, Parla-
menty Europy rodkowej i Wschodniej, 22 (151), Dodatek dwutygodniowy do
Kroniki Sejmowej, III kadencja, 12 padziernika 1998 r., Biuro Informacyjne
Kancelarii Sejmu, Warszawa, (http://kronika.sejm.gov.pl/miedzynarodowa.3/
km22.htm)
Population by some ethnicities by county and municipality, Population and Housing
Census 2001, Statistikos Departamentas prie Lietuvos Respublikos Vyriausybes,
http://www.stat.gov.lt/en/pages/view/?id=1732.
Sadowski A., 1995, Pogranicze polsko-biaoruskie. Tosamo mieszkacw, Trans
Humana, Biaystok.
Sato K., 2007, The Analysis of the Matrioshka Structure of Ethnic Problems during the
Decline of the Soviet Era: The Case Study of the Problem of Polish-Lithuanians,
Slavic Studies, 54, The Slavic Research Center, Hokkaido University, https:
//src-h.slv.hokudai.ac.jp/publictn/slavic-studies/54/04_sato.pdf
2008, A Comparative Analysis of Political Mobilization of Non-titular Ethnic Groups
at the End of the Soviet Era: A Case Study of Gagauz, Pridnester, and the
Lithuanian Poles, Acta Slavica Japonica, stycze 2009, 26.
Shirjajev E.E., 1991, Rus Bjelaja, Rus Chjernaja i Litva v kartach, Nauka i technika,
Minsk.
Waldenberg M., 1992, Kwestie narodowe w Europie rodkowo-wschodniej, PWN, War-
szawa.
Turska H., 1982, O powstaniu polskich obszarw jzykowych na Wileszczynie, [w:]
J. Rieger, W. Werenicz (red.), Studia nad polszczyzn kresow, 1, PANOssoli-
neum, Wrocaw, Warszawa, Krakw, Gdask, d.
Wizner H., 1999, Cezury i lata. O stosunkach polsko-litewskich raz jeszcze, [w:] R. Tra-
ba (red.), Tematy polsko-litewskie. Historia-Literatura-Edukacja, Wsplnota
Kulturowa Borussia, Olsztyn, s. 2753.
Zinkjavichius Z., 1996, Vostochnaja Litva v proshlom i nastojashchjem, Mosklo Ir enci-
klopediju leidykla, Vilnius.