You are on page 1of 27

ΟΔΗΓΟΣ

Διαφοροποιημένης Διδασκαλίας
για μαθητές με
Πολυαναπηρία
Ράνια Χιουρέα

Σχολική Σύμβουλος ΕΑΕ

Διδάκτωρ Παν/μίου Γενεύης με
εξειδίκευση στην Εκπ/ση Τυφλών
Ειδική δασκάλα τυφλών
1

Πολυαναπηρία
Ταυτόχρονη συνύπαρξη στο ίδιο πρόσωπο αναπηριών ο
συνδυασμός των οποίων δημιουργεί στον μαθητή σοβαρές
εκπαιδευτικές ανάγκες, τέτοιες που δεν μπορούν να
αντιμετωπιστούν μέσω ενός ειδικού εκπαιδευτικού
προγράμματος αποκλειστικά για ένα από τα προβλήματα
(ΙDEA, 2004:§ 300.8 (c) ( 7)

2

Πολυαναπηρία με κύρια αναπηρία την
κινητική

Συνυπάρχουν κινητικές δυσλειτουργίες (συνήθως λόγω
βλάβης του κεντρικού νευρικού συστήματος) με
δυσλειτουργίες αισθητηριακές, γνωστικές (π.χ. νοητική
αναπηρία, προβλήματα λόγου κι επικοινωνίας,
αισθητηριακά προβλήματα κ.λ.π.)
Ο συνδυασμός τους επιφέρει σοβαρές δυσκολίες στην
αλληλεπίδραση, την επικοινωνία και τη μάθηση του
ατόμου

3

Προβλήματα όρασης και πρόσθετες αναπηρίες

Ετερογενής ομάδα με διαφορετικές, αλλά και σύνθετες ανάγκες.

Διαταραχές της όρασης, μπορεί να συνυπάρχουν με μία ή περισσότερες
πρόσθετες αναπηρίες: σωματική αναπηρία, δυσκολίες στην ομιλία, νοητική
υστέρηση, ΔΑΔ, προβλήματα συμπεριφοράς και σημαντικές μαθησιακές
δυσκολίες. 48% του συνολικού πληθυσμού των παιδιών με προβλήματα
όρασης (Κeil, 2002). Από αυτά:
-18 % παιδιά με προβλήματα όρασης και πρόσθετες αναπηρίες (visual
impairments and additional disabilities):
 παρουσιάζουν ήπιες έως μέτριες μαθησιακές δυσκολίες
 βρίσκονται στο πλαίσιο της συνήθους αναπτυξιακής κλίμακας
-30 % παιδιά με πολλαπλές αναπηρίες και διαταραχές της όρασης (multi
disabilities and visual impairments “MDVI” ) .
 πολλαπλές δυσκολίες, σοβαρή ή σοβαρές μαθησιακές δυσκολίες
 λειτουργούν σε πρώιμα, ή πολύ πρώιμα, στάδια της ανάπτυξης (Morris
& Smith, 2008; Keil 2002).
4

Τυφλοκώφωση
Η τυφλοκώφωση αναφέρεται ως μια συνακόλουθη αναπηρία της όρασης και της
ακοής, ο συνδυασμός των οποίων δημιουργεί σοβαρές επικοινωνιακές, και άλλες
αναπτυξιακές και εκπαιδευτικές ανάγκες, οι οποίες δεν μπορούν να ικανοποιηθούν
από ειδικά εκπαιδευτικά προγράμματα σχεδιασμένα αποκλειστικά για μαθητές με
προβλήματα όρασης ή ακοής. (IDEA, [§300.8(c)(2)]).
Ετερογενής πληθυσμός με σημαντικές δυσκολίες ως προς την:
• επικοινωνία
• αυθόρμητη μάθηση
• γνωστική ανάπτυξη , πρόσβαση σε αισθητηριακές πληροφορίες
• μίμηση
• παρώθηση, προσμονή
• κοινωνικό-συναισθηματική αλληλεπίδραση
• κινητικότητα (restricted mobility = restricted learning)
5

Κατηγορίες τυφλοκωφού πληθυσμού
4 βασικές κατηγορίες :

1. άτομα εκ γενετής τυφλοκωφά
2. άτομα εκ γενετής κωφά που έχασαν την όρασή τους αργότερα
3. άτομα εκ γενετής
τυφλά που έχασαν
την ακοή τους μετά
την ενηλικίωση
4. άτομα που έχασαν
όραση και ακοή
μετά την ενηλικίωση

6

Διαφοροποίηση στην πολυαναπηρία
Χωρίς νοητική αναπηρία

Με νοητική αναπηρία

Διατήρηση της
στοχοθεσίας του Α.Π.Σ.
Προσβασιμότητα στο
εκπαιδευτικό υλικό και στο
μαθησιακό περιβάλλον
Διαφοροποίηση με
προσαρμογές στη
διδακτική διαδικασία
Διαφοροποίηση ως προς
την αξιολόγηση
7

Διαφοροποίηση στη
στοχοθεσία μικρής έως
μεγάλης έκτασης

Διαφοροποίηση
μεγαλύτερης έκτασης τόσο
στο εκπαιδευτικό
περιβάλλον, όσο και στη
διδακτική διαδικασία αλλά
και στην αξιολόγηση

Βασικές αρχές κατά τη διδασκαλία


Eύλογες προσαρμογές στο μαθησιακό περιβάλλον
Πολυαισθητηριακή προσέγγιση
Βιωματική διδασκαλία και πραξιακή μάθηση
Ανάλυση έργου (κατάτμηση δεξιότητας σε μικρά βήματα)
και φθίνουσα καθοδήγηση
Έμφαση στις δεξιότητες που προάγουν την αυτονομία και
την κοινωνική συμμετοχή
Αξιοποίηση συστημάτων εναλλακτικής επικοινωνίας και
της υποστηρικτικής τεχνολογίας
Δυναμική αξιολόγηση
8

Διαφοροποίηση

στον τρόπο πρόσβασης
στο περιεχόμενο
και στη μαθησιακή διαδικασία

9

Χρήση υποστηρικτικών τεχνολογιών
Οποιαδήποτε συσκευή ή προϊόν υποστηρίζει την
λειτουργικότητα και τη συμμετοχή ενός ατόμου στην
κοινωνική ζωή.
Χαμηλής τεχνολογίας: μηχανή braille, πινακίδα braille,
προσαρμοσμένες επιφάνειες εργασίας, grips, πίνακες
επικοινωνίας, ειδικά βοηθήματα για την ένδυση κ.λ.π.

Υψηλής τεχνολογίας: διακόπτες, χειριστήρια, (joysticks),
εναλλακτικά πληκτρολόγια, οθόνες αφής, λογισμικά
μεγέθυνσης κι ανάγνωσης, εκτυπωτές braille, CCTV,
braille displays κ.λ.π.
10

Διαφοροποίηση στο περιεχόμενο

Απλοποίηση του κειμένου με την μέθοδο ‘’easy to read” ή
“κείμενο για όλους” (www.chiourea.gr Ειδική Αγωγή-ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ
ΥΛΙΚΟ-Εισαγωγή στη μέθοδο «Κείμενο για Όλους»)

Χρήση επεξεργάσιμων ηλεκτρονικών βιβλίων (e-book, audio
book)
Προσαρμογή του περιεχομένου για μεταγραφή σε γραφή
Braille (απαλοιφή εικόνων, ανάγλυφες εικόνες κ.λ.π.) .

Διαφοροποίηση στο τελικό προϊόν


Μετατροπή των εργασιών που ανατίθενται και των ερωτήσεων
σε μορφή ‘’κείμενο για όλους”.
Οι ερωτήσεις παρουσιάζονται σε μορφή πολλαπλών επιλογών
Χρήση συστημάτων εναλλακτικής επικοινωνίας και συσκευών
υποστηρικτικής τεχνολογίας κατά την αξιολόγηση.
Αντικατάσταση εκπαιδευτικών έργων που απαιτούν
κινητικότητα/όραση κ.λ.π.
11

Διαφοροποίηση στην
πολυαναπηρία με κύρια
την κινητική αναπηρία

12

Κινητικές αναπηρίες και πολυαναπηρία
Στην κινητική αναπηρία που οφείλεται σε προσβολή του
κεντρικού νευρικού συστήματος παρουσιάζονται συνήθως
ως δευτερογενή αποτελέσματα:
 επιληψία (25%)
 προβλήματα ακοής (20%)
 προβλήματα όρασης (20%)
 προβλήματα λόγου/άρθρωσης (50%)
 Νοητική υστέρηση(το 75% παρουσιάζει ΔΝ< 70).
Χαρακτηριστικό παράδειγμα η εγκεφαλική παράλυση.
Συνυπάρχει με άλλες διαταραχές αισθητηριακές ή γνωστικές (π.χ.
νοητική ανεπάρκεια, προβλήματα λόγου κι επικοινωνίας, αισθητηριακά
προβλήματα κ.λ.π.). είναι αποτέλεσμα βλαβών/διαταραχών στην
ανάπτυξη του εγκεφάλου.
13

Διαφοροποίηση στο εκπαιδευτικό περιβάλλον

Θέση και στάση του μαθητή.
Επιφάνεια εργασίας: Λειτουργική και κατάλληλα
προσαρμοσμένη, προσαρμογή του πίνακα σε κατάλληλο
ύψος, τα υλικά, τα βιβλία και τα εργαλεία γραφής να είναι
σταθεροποιημένα.
Χειρισμός εντύπων: τοποθέτηση υλικών ανάμεσα στις
σελίδες, για ευχερή διαχωρισμό τους (κομμάτια
σφουγγαριού, velcro, μεγάλοι
συνδετήρες κ.λ.π.)
Υποστηρικτική τεχνολογία

14

Διαφοροποίηση στη διαδικασία
Eναλλακτική επικοινωνία με πίνακες



Πίνακας βασικού λεξιλογίου. Περιέχει απλές εικόνεςσύμβολα συνοδευόμενες από λέξεις, οργανωμένα σε
συνδεδεμένους θεματικούς πίνακες (σχολείο, σπίτι, φαγητά
κ.λπ.). Υπάρχει ευρετήριο στην αρχή.
Πίνακας με φράσεις και προτάσεις.
Πίνακες με γράμματα και αριθμούς. Οι μαθητές μέσω της
δείξης, εισάγονται σε δεξιότητες γραμματισμού και
μαθηματικών (πίνακας ορθογραφίας).
Οπτικοί πίνακες για δείξη με εστίαση
βλέμματος (eye gaze).

15

Πίνακας επικοινωνίας με εικόνες

16

Οπτικός πίνακας
Eστίαση βλέμματος (eye gaze) ως μέσο απάντησης

Τοποθετούνται οι επιλογές σε πλαίσιο οπτικής ένδειξης (σε
κατάλληλη απόσταση μεταξύ τους) και ο μαθητής απαντάει στην
ερώτηση ή στην οδηγία με εστίαση βλέμματος στην κατάλληλη
ένδειξη. Π.χ. Δείξε μου το γράμμα …, τη συλλαβή …. , τη λέξη……
17

Οπτικός πίνακας
Eστίαση βλέμματος (eye gaze) ως μέσο απάντησης

18

Παράδειγμα Πίνακα Ορθογραφίας
ΝΑΙ

ΟΧΙ

ς

ρ τ υ θ
ι ο
α σ δ φ γ η ξ κ
π
ζ χ ψ ω β ν μ λ
1 2

ε

3

4

5

6

7 8

9

0

ΕΠΑΝΑΛΑΜΒΑΝΕΤΕ ΠΑΡΑΚΑΛΩ;

ΤΕΛΟΣ

ΔΕΝ ΞΕΡΩ

ΛΑΘΟΣ

Τα γράμματα και οι αριθμοί πρέπει να τοποθετoύνται σε απόσταση τέτοια,
που ο μαθητής να μπορεί να δείξει το κάθε ένα ξεχωριστά, όταν επιχειρεί να
γράψει λέξη ή να δείξει το αποτέλεσμα μιας αριθμητικής πράξης.
19

Μαθητές με κινητική αναπηρία και προβλήματα λόγου
Ο μαθητής θα πρέπει να καλύψει σταδιακά τις βασικές επικοινωνιακές του ανάγκες,
αποκτώντας ένα ρεπερτόριο εξυπηρέτησης των βασικών επικοινωνιακών λειτουργιών

Επικοινωνιακή λειτουργία
Κατάφαση / άρνηση
Κοινωνική συμπεριφορά

Έννοια / λέξη, σύμβολο
Όχι, ναι, μ’ αρέσει, δεν μ’ αρέσει
Γεια σου, παρακαλώ, ευχαριστώ

Διατύπωση αιτήματος για
αντικείμενο
Διατύπωση αιτήματος για μια
δραστηριότητα
Αίτηση για πληροφορία
Προστασία και αυτόνομη
μετακίνηση
Προσέλκυση προσοχής
Παροχή πληροφοριών

Θέλω + αντικείμενο

Πάμε, θέλω και άλλο
θέλω + δραστηριότητα
Πού είναι; τι είναι; τι κάνουμε; πού πάω;
Είσοδος, έξοδος, προσοχή!, κίνδυνος,
τουαλέτα, stop
Εγώ!,κοίτα!
Ρήματα +διάφορα σύμβολα – ουσιαστικά,
επίθετα
Έκφραση συναισθημάτων,
Είμαι /νιώθω + μετοχές (χαρούμενος,
αναγκών
λυπημένος, φοβισμένος) ή ρήματα που
Π.Δ. 306/1991 εκφράζουν αίσθημα, ανάγκη (φοβάμαι, 20
πεινάω, διψάω κ.λπ.)

Κατά τη διδασκαλία δεξιοτήτων γραμματισμού σε
μαθητές με κινητική αναπηρία και προβλήματα λόγου

Παροχή δυνατότητας στο μαθητή να απαντά σε ερωτήσεις:
Χρησιμοποιώντας ένα σύστημα επικοινωνίας (για κατάφαση (ναι)
/ άρνηση (όχι) (π.χ. με σύμβολα, εικόνες)
Με ακουστική σάρωση. Στον μαθητή παρέχονται ακουστικές
επιλογές (π.χ. διάφορες εκδοχές ανάγνωσης μιας διδαχθείσας
λέξης). Κατά την ακρόαση τους, με κίνηση ή ήχο, ο μαθητής δείχνει
την επιλογή που θεωρεί σωστή.
Με οπτική σάρωση. Παρέχονται στο μαθητή διαφορετικές επιλογές
(π.χ. για το σωστό γράφημα ενός φωνήματος) σε έντυπη μορφή
και ο μαθητής επιλέγει τη σωστή με δείξη.
Χρησιμοποιώντας σύστημα εναλλακτικής/επαυξητικής
επικοινωνίας. Με χρήση άμεσης επιλογής ή σάρωσης.
Με εστίαση βλέμματος (eye gaze) ως μέσο απάντησης
21

Διαφοροποίηση ως προς τη
διαδικασία για μαθητές με
τυφλοκώφωση

Ενδεικτικές στρατηγικές διαφοροποίησης
ως προς τον τρόπο πρόσβασης στο περιεχόμενο









Απτικές ενδείξεις (tactile cues, touch cues)
Απτικά σύμβολα
Ενδείξεις αντικειμένων (object cues , objects of reference)
Πικτογράμματα και εικόνες
Χειρονομίες, κινήσεις, εκφράσεις
Προφορικός λόγος, φωνήματα
Νοηματική γλώσσα, Απτική νοηματική γλώσσα,
Δαχτυλικό αλφάβητο , απτικό δαχτυλικό αλφάβητο
Γραφή braille, έντυπο και μεγενθυμένο κείμενο
Ηλεκτρονικά συστήματα
23

Ενδεικτικές στρατηγικές διαφοροποίησης
ως προς τη διαδικασία


Πρώτη προτεραιότητα η επικοινωνία
Ενθάρρυνση χρήσης υπολειπόμενης όρασης ή/και ακοής
Η νέα γνώση βασίζεται στην προηγούμενη εμπειρία
Η «ρουτίνα» ενισχύει την κατανόηση (ημερολόγιο,
προσμονή, ασφάλεια, οικειότητα)

Ακολουθείται ο ρυθμός του μαθητή.

Η επανάληψη ενισχύει την κατανόηση

Ευκαιρίες για ενεργό συμμετοχή, αλληλεπίδραση,
και γενίκευση των δεξιοτήτων

Μοντελοποίηση ή καθοδήγηση (co-active,
co-operative, re-active learning, hand over hand,
hand under hand).
24

Ενδεικτικές στρατηγικές διαφοροποίησης ως προς
τη διαμόρφωση του εκπαιδευτικού περιβάλλοντος
Ο τυφλοκωφός μαθητής χρειάζεται ένα μαθησιακό
περιβάλλον επικοινωνιακό, δομημένο, ασφαλές, προβλέψιμο
και προσβάσιμο με :

καθορισμένους χώρους εργασίας με ηχητικές, οπτικές,
απτικές και οσφρητικές ενδείξεις

διαβάθμιση στα επίπεδα του φωτός

αποτελεσματική χρήση των χρωμάτων και των αντιθέσεων

προσβάσιμες περιοχές αποθήκευσης υλικών

Χρησιμοποίηση υποστηρικτικής τεχνολογίας για την
επαύξηση της επικοινωνίας και την περιβαλλοντική
επίγνωση
25

26

ΣΑΣ ΕΥΧΑΡΙΣΤΩ ΠΟΛΥ
Ράνια Χιουρέα
e-mail: chiourea@yahoo.com
http://www.chiourea.gr

Κιν. 6944-270 539