You are on page 1of 9

ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΟ ΚΟΛΛΕΓΙΟ ΕΛΛΑΔΟΣ

ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Δυνάμεις
3.1 Η έννοια της δύναμης
Η δύναμη είναι διανυσματικό μέγεθος που για τον προσδιορισμό του εκτός από το
μέτρο και την κατεύθυνση απαιτείται και το σημείο εφαρμογής (συνήθως είναι το
κέντρο βάρους του σώματος).

Σύμβολο: F (force)

Μονάδα μέτρησης στο S.I : 1N (1 newton)

Όργανο μέτρησης: Δυναμόμετρο

Η δύναμη γίνεται αντιληπτή από τα αποτελέσματα που προκαλεί. Συγκεκριμένα,
όταν δύναμη ασκηθεί σε ένα σώμα τότε μπορεί να προκαλέσει:
 μεταβολή στην κινητική κατάσταση του σώματος ή
 παραμόρφωση του σώματος.
Παρατήρηση : Κατά το σχεδιασμό της δύναμης προσέχω ώστε η δύναμη να
σχεδιάζεται πάνω στο σώμα που τη δέχεται και όχι στο σώμα που την ασκεί.
 Αρχή Αλληλεπίδρασης:
Όταν σώμα Α ασκεί δύναμη σε σώμα Β, τότε και το σώμα Β θα ασκεί στο σώμα Α
δύναμη ίσου μέτρου και αντίθετης κατεύθυνσης. Δηλαδή τα σώματα Α και Β
αλληλεπιδρούν.
Α
FBA

FAB = η δύναμη που ασκεί το σώμα Α
στο σώμα Β

Β
FAB

FΒΑ = η δύναμη που ασκεί το σώμα Β
στο σώμα Α

Οι δυνάμεις κατατάσσονται σε δύο κατηγορίες:

δυνάμεις επαφής : ασκούνται μεταξύ δύο σωμάτων μόνο όταν αυτά είναι σε
επαφή, π.χ τριβή

δυνάμεις από απόσταση : ασκούνται μεταξύ δύο σωμάτων ακόμα και αν αυτά
βρίσκονται σε μεγάλη απόσταση, π.χ βαρυτικές, ηλεκτρικές και μαγνητικές
δυνάμεις.

Φυσική Β΄ Γυμνασίου

15

Κεφάλαιο 3

ο

το ύψος από την επιφάνεια του εδάφους: το βάρος μειώνεται όσο αυξάνεται το ύψος.  Σύμβολο : w (weight)  Μονάδα στο S.2 Δύο πολύ σημαντικές δυνάμεις: το βάρος και η τριβή  Βάρος Το βάρος είναι διανυσματικό μέγεθος που εκφράζει την ελκτική δύναμη που ασκεί η Γη σε όλα τα σώματα (που βρίσκονται στο βαρυτικό της πεδίο). την επιμήκυνση που θα του προκαλέσει δύναμη F2=40Ν β. (Απ: 8cm. το γεωγραφικό πλάτος μιας περιοχής: το βάρος αυξάνεται όσο κινούμαστε από τον ισημερινό προς τους πόλους.70N) 3. Το αίτιο που μπορεί να προκαλέσει παραμόρφωση δεν είναι άλλο Δℓ από τη δύναμη F που ασκείται στο ελατήριο και το επιμηκύνει ή το συσπειρώνει. η γραφική παράσταση που περιγράφει τον νόμο Hook. Σύμφωνα με αυτά που έχουμε αναφέρει για τα μεγέθη που είναι ανάλογα. β.ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΟ ΚΟΛΛΕΓΙΟ ΕΛΛΑΔΟΣ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ  Νόμος ελαστικών παραμορφώσεων (Νόμος Hook) «Οι ελαστικές προκάλεσαν.I: 1N (1 Newton) Για το σχεδιασμό του βάρους φτιάχνουμε ένα διάνυσμα που έχει τα εξής χαρακτηριστικά:  σημείο εφαρμογής : το κέντρο βάρους του σώματος w  διεύθυνση : κατακόρυφη (δίνεται από το νήμα της στάθμης)  φορά : προς το κέντρο της Γης Σε αντίθεση με τη μάζα ενός σώματος που διατηρείται σταθερή. το βάρος ενός σώματος μπορεί να μεταβάλλεται από τόπο σε τόπο. Συγκεκριμένα το βάρος εξαρτάται από: α. Φυσική Β΄ Γυμνασίου 16 Κεφάλαιο 3 ο F . θα έχει τη μορφή: Άσκηση Ένα ελατήριο επιμηκύνεται κατά Δℓ1=10cm αν του ασκήσουμε δύναμη F1=50Ν. τη δύναμη που ασκείται στο ελατήριο όταν η επιμήκυνσή του είναι Δℓ 3=14cm. Να υπολογίσετε: α.» παραμορφώσεις είναι ανάλογες με τα αίτια που τις Ελαστική παραμόρφωση Δℓ είναι η επιμήκυνση ή η συσπείρωση που μπορεί να προκληθεί σε ένα ελαστικό σώμα π.χ σε ένα ελατήριο.

τότε θα δέχεται από αυτό δύναμη κάθετης αντίδρασης FN . από το πόσο λείες ή τραχιές είναι οι επιφάνειες που έρχονται σε επαφή (αν οι επιφάνειες είναι λείες τότε δεν υπάρχει τριβή μεταξύ τους. με φορά προς τα αριστερά. ενώ αντίθετα όσο πιο τραχιές είναι οι επιφάνειες. τόσο μεγαλύτερο είναι το μέτρο της τριβής). εκτός από το βάρος και την τριβή θα πρέπει να λάβουμε υπ’ όψη μας και τις δυνάμεις από όλα τα άλλα σώματα με τα οποία έρχεται σε επαφή. Αν το σώμα μας στηρίζεται σε ένα επίπεδο. κατά το σχεδιασμό δυνάμεων πάνω σε ένα σώμα. FN   FN Εφαρμογή F T Σώμα βάρους w κινείται πάνω σε τραχύ οριζόντιο επίπεδο. Να γίνει σχήμα στο οποίο να w σχεδιαστούν όλες οι δυνάμεις που ασκούνται στο σώμα. Λύση : Στο πρόβλημα αναφέρονται ήδη το βάρος και η δύναμη F για τα οποία γνωρίζω: α. από το μέτρο της κάθετης δύναμης που ασκείται από το ένα σώμα στο άλλο (δύναμη FN). Β. με διεύθυνση κάθετη στο επίπεδο και φορά από το επίπεδο προς το σώμα.  Σύμβολο : Τ  Μονάδα στο S. βάρος w με διεύθυνση κατακόρυφη και φορά προς τα κάτω Φυσική Β΄ Γυμνασίου 17 Κεφάλαιο 3 ο .  Ορισμός: Τριβή είναι η δύναμη που ασκείται από ένα σώμα σε ένα άλλο όταν βρίσκονται σε επαφή και το ένα κινείται ή τείνει να κινηθεί σε σχέση με το άλλο.I : 1N  Διεύθυνση: παράλληλη προς τις επιφάνειες που εφάπτονται  Φορά: αντίθετη από τη φορά της κίνησης  Σημείο εφαρμογής : το κέντρο βάρους του σώματος ή ένα σημείο στην επιφάνεια επαφής.  Δύναμη κάθετης αντίδρασης Σύμφωνα με την αρχή της αλληλεπίδρασης.ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΟ ΚΟΛΛΕΓΙΟ ΕΛΛΑΔΟΣ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ  Τριβή Η τριβή είναι διανυσματικό μέγεθος.     Τ ή Τ Τ Παρατήρηση : Το μέτρο της τριβής εξαρτάται: Α. υπό την επίδραση οριζόντιας δύναμης F .

δύναμη F με διεύθυνση οριζόντια με φορά προς τα αριστερά Το επίπεδο είναι τραχύ. 3.F2|  Fολ = F1 – F2 αν F1 > F2  Fολ = F2 . Επίσης το σώμα στηρίζεται σε ένα οριζόντιο επίπεδο οπότε θα δέχεται από αυτό δύναμη κάθετης αντίδρασης FN. τη φορά της μεγαλύτερης δύναμης και μέτρο ίσο με την απόλυτη τιμή της διαφοράς των μέτρων των δύο συνιστωσών : F2 Fολ F1 Fολ = |F1 . με αντίθετη φορά (αντίρροπες δυνάμεις) Η συνισταμένη δύναμη Fολ έχει την ίδια διεύθυνση με τις συνιστώσες F1 και F2. έχουν συνισταμένη μηδέν.F1 αν F2 > F1 Παρατήρηση: Δύο δυνάμεις με ίσα μέτρα. ίδια διεύθυνση και αντίθετη φορά λέγονται αντίθετες δυνάμεις.3 Σύνθεση Δυνάμεων Συνισταμένη δύναμη δύο ή περισσότερων δυνάμεων που ασκούνται σε ένα σώμα λέγεται η δύναμη που αν ασκηθεί στο σώμα αυτό θα προκαλέσει το ίδιο αποτέλεσμα με τις δύο ή περισσότερες δυνάμεις μαζί.ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΟ ΚΟΛΛΕΓΙΟ ΕΛΛΑΔΟΣ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ β.  Σύνθεση δυνάμεων ίδιας διεύθυνσης α. Φυσική Β΄ Γυμνασίου 18 Κεφάλαιο 3 ο . επομένως θα υπάρχει και η δύναμη της τριβής Τ. με ίδια φορά (ομόρροπες δυνάμεις) Η συνισταμένη δύναμη Fολ έχει την ίδια διεύθυνση και φορά με τις συνιστώσες F1 και F2 και μέτρο όσο το άθροισμα των μέτρων τους: F1 F2 Fο λ Fολ = F1 + F2 β. με διεύθυνση κατακόρυφη (κάθετη στο επίπεδο) και φορά προς τα πάνω (από το επίπεδο προς το σώμα). Οι αντίθετες δυνάμεις που ασκούνται στο ίδιο σώμα. με διεύθυνση οριζόντια (παράλληλη στην επιφάνεια επαφής) και φορά προς τα δεξιά (αντίθετη από τη φορά της κίνησης).

(σχήμα) Παρατήρηση : Τι αλλάζει αν επιλέξω ως θετική τη φορά προς τα αριστερά. διεύθυνση οριζόντια και φορά προς τα δεξιά. F3=6N και F4=10N. Για να βρω το μέτρο της F F F F2 4 3 ολ F1 συνισταμένης θα προσθέσω τα μέτρα των δυνάμεων που έχουν θετική φορά και θα αφαιρέσω τα μέτρα των δυνάμεων που έχουν αρνητική φορά: Fολ = F1 + F2 . στα διανυσματικά μεγέθη το αρνητικό πρόσημο δηλώνει φορά αντίθετη από αυτή που ορίσαμε ως θετική. Δίνονται: F1=8N.12Ν + 6Ν + 10Ν = -20Ν + 16Ν  Fολ= -4Ν Όπως έχουμε ήδη αναφέρει.ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΟ ΚΟΛΛΕΓΙΟ ΕΛΛΑΔΟΣ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Εφαρμογή Στο σχήμα που ακολουθεί να προσδιορίσετε και να σχεδιάσετε τη συνισταμένη των δυνάμεων. F2=12N. Δυνάμεις σε τυχαία διεύθυνση Για τη διεύθυνση και τη φορά της συνισταμένης δύναμης ισχύει ότι αναφέραμε και στην προηγούμενη περίπτωση. έστω τη φορά + προς τα δεξιά.  Σύνθεση δυνάμεων διαφορετικών διευθύνσεων α. επομένως η Fολ έχει μέτρο 4Ν. Αντίστοιχα από το τέλος της F2 φέρνουμε παράλληλη προς την F1 έτσι ώστε να σχηματιστεί ένα παραλληλόγραμμο.F3 -F4 = 8Ν +12Ν . Φυσική Β΄ Γυμνασίου 19 Fολ F1 F2 Κεφάλαιο 3 ο . Επομένως η συνισταμένη έχει μέτρο 4Ν. Δυνάμεις κάθετες μεταξύ τους Για το σχεδιασμό της συνισταμένης δύναμης σχεδιάζω ένα παραλληλόγραμμο ως εξής: από το τέλος της F1 φέρνουμε παράλληλη προς τη F2 (διακεκομμένη γραμμή) . Τότε για τον υπολογισμό της συνισταμένης ισχύει: Fολ = -F1 . διεύθυνση οριζόντια και φορά προς τα δεξιά και η λύση αυτή είναι επίσης σωστή.16Ν  Fολ=4Ν Η συνισταμένη έχει θετική τιμή.F2 + F3 + F4 = -8Ν . Η συνισταμένη θα έχει σημείο εφαρμογής το ίδιο με τις συνιστώσες F1 και F2 και διεύθυνση αυτή της διαγωνίου του παραλληλογράμμου.10Ν = 20Ν .6Ν . Λύση Επιλέγω μία φορά ως θετική. Για το μέτρο της ισχύει το Πυθαγόρειο θεώρημα: F1 Fολ F2 Fολ2 = F12 + F12 β. Για το μέτρο της θα γίνει λόγος σε μεγαλύτερη τάξη.

   F = 0   = 0 ή  =σταθερή Φυσική Β΄ Γυμνασίου 20 Κεφάλαιο 3 ο .4 Δύναμη και ισορροπία  Αδράνεια Λέγεται η ιδιότητα της ύλης να διατηρεί την κινητική της κατάσταση σταθερή και να αντιστέκεται σε οποιαδήποτε μεταβολή της.ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΟ ΚΟΛΛΕΓΙΟ ΕΛΛΑΔΟΣ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Εφαρμογή Να υπολογίσετε το μέτρο και να σχεδιάσετε τη συνισταμένη δύναμη στο παρακάτω σχήμα.  1ος Νόμος του Νεύτωνα (ή νόμος της αδράνειας) Ένα σώμα που θεωρείται υλικό σημείο. Έχω:  F4 F3 F2 F1 Για τον οριζόντιο άξονα (άξονας x): Fx = F1 . 100Ν. Μπορούμε όμως να συγκρίνουμε τις αδράνειες διαφορετικών σωμάτων. Λύση : Θα υπολογίσω τη συνισταμένη δύναμη χωριστά για τον οριζόντιο και τον κατακόρυφο άξονα. Η αδράνεια δεν είναι μετρήσιμη ποσότητα. Επομένως η μάζα αποτελεί μέτρο της αδράνειας. F2=4N (Aπ: 4∙ F2=20N β. F3=1N και F4=3N. ισορροπεί όταν είναι ακίνητο ή κινείται με σταθερή ταχύτητα. συγκρίνοντας τις μάζες τους (όσο μεγαλύτερη είναι η μάζα ενός σώματος τόσο μεγαλύτερη θα είναι και η αδράνεια του). Δίνονται: F1=8N. F1=12N F3=8N F3=4N F3=60N F4=2N Ν. 10N) 3.F2 = 8N . γ. Στη συνέχεια. F2=5N.5N  Fx = 3N Fy  Fολ Για τον κατακόρυφο άξονα(άξονας y): Fy = F3 + F4 = 1N + 3N  Fy = 4N Για τις κάθετες μεταξύ τους δυνάμεις Fx και Fy ισχύει: 2 2 2 o x y F =F +F Fx = (3Ν)2 + (4Ν)2 = 9Ν2 +16Ν2 = 25Ν2 = (5Ν)2  Fολ =5Ν Άσκηση Να υπολογίσετε το μέτρο και να σχεδιάσετε τη συνισταμένη των δυνάμεων στα παρακάτω σχήματα: F2=8N F1=60N F1=4N α. θα συνθέσω τις δύο αυτές δυνάμεις που θα προκύψουν για να βρω τη συνολική συνισταμένη δύναμη.

Παρατήρηση 2 : Αν το σώμα ισορροπεί υπό την επίδραση τριών ή περισσότερων δυνάμεων. F1 F2 Λύση Σύμφωνα με την παρατήρηση 2. όπως φαίνεται στο διπλανό σχήμα. Παρατήρηση 1 : Αν το σώμα ισορροπεί υπό την επίδραση δύο δυνάμεων. (F12)2 = (F1)2 + (F2)2 = (4N)2 + (3N)2 = 16N2 + 9N2 F12 = 25N 2  F12 = 5N. Να βρείτε το μέτρο και να σχεδιάσετε μία τρίτη δύναμη F3. F1 F12 F2 F3 Άσκηση Σώμα κινείται σε τραχύ οριζόντιο επίπεδο. (Απ: 32N) Φυσική Β΄ Γυμνασίου 21 Κεφάλαιο 3 ο . Δίνονται: F1=8Ν και F3=25Ν Λύση F3 F1 F2 Για την ισορροπία του σώματος θα πρέπει να ισχύει Fολ = 0  F1+ F2 .5 Ισορροπία υλικού σημείου Ένα σώμα που θεωρείται υλικό σημείο ισορροπεί όταν η συνισταμένη των δυνάμεων που ασκούνται σε αυτό είναι μηδέν. Εφαρμογή 1 Να βρεθεί το μέτρο της δύναμης F2 ώστε το σώμα του παρακάτω σχήματος να ισορροπεί. υπό την επίδραση των οριζόντιων δύναμεων F1=12N και F2= 20Ν με φορά προς τα δεξιά.ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΟ ΚΟΛΛΕΓΙΟ ΕΛΛΑΔΟΣ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ 3.8Ν  F2 = 17Ν Εφαρμογή 2 Στο υλικό σημείο του διπλανού σχήματος ασκούνται οι κάθετες δυνάμεις F1=4Ν και F2=3Ν. τότε οι δυνάμεις αυτές είναι αντίθετες.F3 = 0  F2 = F3 . Να γίνει σχήμα στο οποίο να σχεδιάσετε όλες τις δυνάμεις που ασκούνται στο σώμα και να υπολογίσετε το μέτρο της τριβής. ώστε υπό την επίδραση των τριών αυτών δυνάμεων το υλικό σημείο να ισορροπεί. τότε μία οποιαδήποτε από αυτές θα είναι αντίθετη με τη συνισταμένη όλων των υπολοίπων μαζί.F1  F2 = 25Ν . η τρίτη δύναμη F3 θα πρέπει να είναι αντίθετη με τη συνισταμένη των F1 και F2. Η ταχύτητα του σώματος είναι σταθερή. Επομένως η δύναμη F3 θα έχει μέτρο 5Ν και κατεύθυνση αντίθετη από αυτή της F12 .

Φυσική Β΄ Γυμνασίου 22 Κεφάλαιο 3 ο . το βάρος του κιβωτίου β.ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΟ ΚΟΛΛΕΓΙΟ ΕΛΛΑΔΟΣ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ 3. 2500N) 2.I το 1kg 5. Μονάδα μέτρησης στο S. θα θεωρούμε ότι η τιμή του είναι g=10 m/s2.  Διαφορές μεταξύ της μάζας και του βάρους Μάζα m Βάρος w 1. Δίνεται g=10 . Π. Όργανο μέτρησης ο ζυγός 2. τόσο πιο γρήγορα μεταβάλλεται η ταχύτητά του.6 Δύναμη και μεταβολή της ταχύτητας  2ος Νόμος του Νεύτωνα Όταν η συνισταμένη των δυνάμεων που ασκούνται σε ένα σώμα δεν είναι μηδενική τότε το σώμα μεταβάλλει την κινητική του κατάσταση δηλαδή την ταχύτητά του. το βάρος του θα είναι: w = m · g = 5kg · 10 m/s2  w = 50N Ασκήσεις 1. Μονάδα μέτρησης στο S. Είναι διανυσματικό μέγεθος 3. Είναι μονόμετρο μέγεθος 3. το μέτρο της δύναμης που ασκεί ο γερανός στο κιβώτιο. Μεταβάλλεται από τόπο σε τόπο 4.Είναι ελκτική δύναμη που ασκεί η Γη σε ένα σώμα 2. Ένα μουλάρι τραβάει ένα κάρο πάνω σε χωματόδρομο με σταθερή ταχύτητα. Nα υπολογίσετε: α. (Απ: 2500N.   Fολ  0    0 Παρατήρηση 1 : όσο μεγαλύτερη είναι η δύναμη που ασκείται σε ένα σώμα ορισμένης μάζας.I το 1N 5. Παρατήρηση 2 : όσο μεγαλύτερη είναι η μάζα ενός σώματος. Να σχεδιάσετε και να αναγνωρίσετε όλες τις δυνάμεις που ασκούνται στο κάρο. α. Γερανός ανυψώνει με σταθερή ταχύτητα ένα κιβώτιο μάζας 250kg. Είναι το μέτρο της αδράνειας ενός σώματος 1.χ για σώμα μάζας m=5kg. Παραμένει σταθερή σε όλους τους τόπους 4. τόσο δυσκολότερα μεταβάλλεται η ταχύτητά του (ιδιότητα της αδράνειας). Όργανο μέτρησης το δυναμόμετρο  Σχέση μεταξύ της μάζας και του βάρους Ισχύει ότι: w = m · g (g = η επιτάχυνση της βαρύτητας) Παρατήρηση : αν και το g μεταβάλλεται από τόπο σε τόπο.

όταν είναι ακίνητος.ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΟ ΚΟΛΛΕΓΙΟ ΕΛΛΑΔΟΣ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ β.όταν ανεβαίνει με σταθερή ταχύτητα ή όταν κατεβαίνει με σταθερή ταχύτητα. Ένας ορειβάτης που ζυγίζει 85kg κρέμεται με σχοινί από ένα βράχο. Αν η δύναμη που ασκεί ο γίγαντας στο νάνο έχει μέτρο 80N πόσο θα είναι το μέτρο της δύναμης που ασκεί ο νάνος στο γίγαντα.αντίδρασης) Όταν ένα σώμα Α ασκεί δύναμη (δράση) σε ένα σώμα Β. Φυσική Β΄ Γυμνασίου 23 Κεφάλαιο 3 ο . Α Β FBA FAB (δράση) (αντίδραση) Παρατήρηση : Η δράση και η αντίδραση ασκούνται σε διαφορετικά σώματα επομένως δεν αλληλοεξουδετερώνονται δηλαδή δεν έχουν συνισταμένη μηδέν. 3. Άσκηση Ένας γίγαντας και ένας νάνος σπρώχνονται. w=1000N. α. Δικαιολογήστε τις απαντήσεις σας. Μπορείτε να υπολογίσετε τη συνισταμένη αυτών των δύο δυνάμεων. τότε και το σώμα Β θα ασκεί στο σώμα Α δύναμη ίσου μέτρου και αντίθετης κατεύθυνσης (αντίδραση). FN=1000N) 3. Δίνεται g=10 .Πότε δέχεται μεγαλύτερη δύναμη από το σχοινί. Ή “Σε κάθε δράση αντιστοιχεί πάντα και μία αντίδραση”.Πόσο θα είναι το μέτρο αυτής της δύναμης σε κάθε περίπτωση. (Απ: Τ=500N.7 Δύναμη και αλληλεπίδραση  3ος Νόμος του Νεύτωνα (ή νόμος δράσης. Αν το κάρο ζυγίζει 100kg και η δύναμη που του ασκείται από το μουλάρι είναι 500N να υπολογίσετε το μέτρο των υπόλοιπων δυνάμεων που ασκούνται στο κάρο. Δίνεται g=10 . β.