You are on page 1of 26

HIDRAULIČNI I PNEUMATSKI TRANSPORT MATERIJALA

SADRŽAJ
1. UVOD ........................................................................................................................... 2
2. HIDRAULIČNI TRANSPORT MATERIJALA ..................................................... 3
2.1. Hidrauličn !u"! #a $ran%!&r$ '$&na ........................................................ (
3. PNEUMATS)I TRANSPORT .................................................................................. 11
3.1
.
O%n&*n +&"!&nn$ !nu"a$%+&, $ran%!&r$a ............................................. 13
3.2
.
Pr&račun !nu"a$%+&, $ran%!&r$a ................................................................. 1-
.. LITERATURA ............................................................................................................ 2/
SEMINARSKI RAD 1
HIDRAULIČNI I PNEUMATSKI TRANSPORT MATERIJALA
1. UVOD
Za transport sitnih rasutih materijala kao pijeska i šljunka u cilju snabdijevanja velikih gradilišta
materijalom, za zapunjavanje neravnih i često, močvarnih terena, za zapunjavanje otkopanih
rudničkih prostora, za transport betona na visoke građevine primjenjuju se uređaji za hidraulični
transport materijala. Također za transport šljake i pepela iz termo elektrana primjenjuje se ovaj
sistem transporta.
Suština ovog transporta ogleda se u tome što voda u toku intenzivnog strujanja ima osobinu da
nosi izvjesnu količinu čestica čvrstih materijala.
neumatski transport rasipnih materijala, nije proces novijeg datuma, ali u posljednje vrijeme
nalazi sve ve!u primjenu u industriji, građevinarstvu, rudarstvu i sl. "unkcionisanje ovog načina
transporta zasniva se na uvođenju čestica čvrstih materijala u vazdušnu struju koja ih nosi na
određeno mjesto. #a bi se postiglo strujanje vazduha i omogu!io prenos čestica čvrstog
materijala potrebno je stvoriti razliku u pritiscima na početku i kraju cjevovoda.
SEMINARSKI RAD $
HIDRAULIČNI I PNEUMATSKI TRANSPORT MATERIJALA
2. HIDRAULIČNI TRANSPORT MATERIJALA
Za transport sitnih rasutih materijala kao pijeska i šljunka u cilju snabdijevanja velikih gradilišta
materijalom, za zapunjavanje neravnih i često, močvarnih terena, za zapunjavanje otkopanih
rudničkih prostora, za transport betona na visoke građevine primjenjuju se uređaji za hidraulični
transport materijala. Također za transport šljake i pepela iz termo elektrana primjenjuje se ovaj
sistem transporta.
Suština ovog transporta ogleda se u tome što voda u toku intenzivnog strujanja ima osobinu da
nosi izvjesnu količinu čestica čvrstih materijala. %oličina prenijetog materijala zavisi od više
&aktora, mađu kojima su najbitniji'
♣ brzina strujanja u sistemu cjevovoda,
♣ oblik zrna i njegova speci&ična masa,
♣ pritisak u cjevovodu odnosno visinska razlika između početne i krajnje tačke do koje se
materijal doprema,
♣ oblik cijevi, njihov prečnik, broj i ugao krivina, broj spojeva na cjevovodu i
kvalitet izvedbe istih,
♣ vrste pumpnog postrojenja i njgove pogonske ispravnosti
♣ kontinuiteta punjenja,odnosa čvrste &aze prema tečnoj, itd.
ostrojenje za hidraulični transport sastoji se iz sljede!ih uređaja sklopova i instalacija'
( dozatora i uređaja za miješanje čvrste i tečne &aze,
( pumpnog postrojenja sa pogonskim mehanizmom,
( cjevovodnih instalacija,
( mjernih armatura u postrojenju i na instalacijama,
SEMINARSKI RAD )
HIDRAULIČNI I PNEUMATSKI TRANSPORT MATERIJALA
*ređaj za miješanje i dozatori mogu biti u obliku lijevka i korita. +a slici 1 prikazan je dozator u
obliku lijevka.
1. lijevak dozatora,
$. rešetka otvora ,- mm
). cijev za vla.enje
/. prihvatna cijev
0. otprema materijala
,. miješalica materijala
1. doprema materijala
Slika 1. Dozator-mješalica u obliku lijevka
* dozatoru(mješalici, pripremi se smješa čvrste mase određenog granulometrijskog sastava i
određenog odnosa čvrste prema tečnoj &azi 23'T4.
umpna postrojenja mogu biti sa rotacionim pogonom za sitnije materijale obično do 1 mm
prečnika zrna sa gumiranim, keramičkim ili emajliranim radnim kolima ku!ištem pumpe, i klipne
hidrauličke pumpe za transport krupnijeg materijala i guš!eg sastava.
5jevovodne instalacije su najskuplji i najosjetljiviji dio sistema. 6zlo.ene su habanju, naročito na
krivinama, i stoga se rade od teško habaju!ih materijala, ili u specijalnoj izvedbi sa uređajima za
čiš!enje.
rečnik cijevi je od naročite va.nosti za ekonomičan i stabilan rad sistema. 7to je prečnik ve!i
manji je otpor trenja, ali se smanjuje brzina strujanja te dolazi do talo.enja čestica, smanjenja
pritiska i začepljenja cijevi. +eki oblici pojačanih cijevi dati su na slici $.
SEMINARSKI RAD /
HIDRAULIČNI I PNEUMATSKI TRANSPORT MATERIJALA
Slika $. Oblik cijevi za hidraulični transport
rečnik cijevi proračunava se na osnovu odabranog pritiska i usvojene brzine strujanja, to je
odnos'
π
π
⋅ ⋅ =
⋅ =
v Q d
v Q
d
,- 8 $
,- 8
/
$
gdje su'
9 ( količina mješavine 2 3 : T4
v ( brzina kretanja jalovine 2 ) ( / puta ve!a od lebde!e brzine čvrste materije4
rečnik cijevi kre!e se od 1$0 do $-- mm.
;ustina smješe, odnos 3 ' T je od velike va.nosti. <ala količina tečnosti
smanjuje brzinu kretanja, smanjuje kapacitet i prouzrokuje zastoje. Suvišna količina tečne &aze
pove!ava troškove transporta i pogoršava ekonomičnost transporta. otrošnja vode pove!ava se
kod transporta krupnijeg i te.eg materijala, a smanjuje kod transporta sitnijeg i lakšeg.
Teoretska brzina lebde!eg materijala dobija se iz odnosa 2=ittingen4'
4 1 2 − ⋅ = γ d k v
gdje su'
d ( prečnik zrna,
> ( speci&ična masa,
k- 00 koe&icijent proporcionalnosti.
za d= 1 sm $ t!m
"
brzina je'
# = $$
4 1 $ 2 −
= $$ sm !s
* praksi se ova brzina uzima )(/ puta ve!a te bi u ovom slučaju iznosila 1,, do $,$ m8s, što
zahtijeva ve!u količinu tečne &aze tj vode. Zavisnost brzine od speci&ične mase, prečnika zrna za
neke materijala data je na tablici )
Vr%$a "$ri0ala S!1i2ičn
a "a%a
Pr&"0r #rna
345
143
143 243 245 .43
L'd6a 'r#ina * 71"8%9
:l0a+a *i%&+i;
!6i
245<3 55 (= 113 123 15/
P0>čar4 %$i0n 242<3 .= /( -5 13/ 135
Pi0%a+ 14=<2 3- 55 (= =( 113
?lina4#"l0a 145<14/ 33 .3 /3 /( =5
Tabela ).

SEMINARSKI RAD 0
HIDRAULIČNI I PNEUMATSKI TRANSPORT MATERIJALA
ove!anjem brzine kretanja pove!avaju se i otpori.Taj slučaj je pove!anja speci&ične
mase mješavine, kao i kod pove!anja veličine zrna.
%oličinu vode ili tečne &aze potrebnu ta transport čvrste mase rasutog tereta računa se po
odnosu'
Qv=%&'.v (m
"
!min)
gdje su'
' ( površina poprečnog presjeka cijevi (m
*
)
v ( brzina kretanja mase 2 m!s 4
?rzinu kretanja mješavine mo.emo odrediti iz prethodnog odnosa ako detaljno proračunamo
te.inski odnos čvrste i tečne &aze. +aime, masu čvrstog usitnjenog materijala moramo preračunati
na speci&ičnu ili zapreminsku masu preko koe&icijenta rastresitosti kr a to je'
Qs @ Qr 8 kr n naprimjer za kr @ 1,0
Qs @ 181,0 @ &.%% m
"
čvrstog.
+a osnovu prednjeg za odnos 3'T@1'$ dobijamo brzinu'
v @ 9č : Qt 8 %& ' @ &%% : *!%&+&&1,%, @ $,0 m!s
2uzet je prečnik cijevi 10- mm te je ' @ &&1,%, m
*
)
Adnos tečne prema čvrstoj &azi kre!e se od 1' 1 do 0' 1 u korist tečne &aze. Adnos 1'1 primjenjuje
se kod povoljnih uslova transporta, ali i pored toga dolazi do talo.enja materijala u transportu.
rema iskustvu u toku pra!enja procesa hidro transporta utvrđuju se optimalni parametri kao i
gustina.
* toku rada pumpnog postrojenja dolazi do oscilacije nivoa vode u vodokaznom pokazivaču na
cjevovodu. Bko su te oscilacije ravnomjerne i u granicama dozvoljenog maksimuma i minimuma
onda je smješa u sistemu dobra,a ako se uopšte ne pojavljuju to je znak da je u smješi prevelika
količina tečne ( &aze i da treba dodati čvrstu. #omet hidrauličnog transporta zavisi od otpora koji
se u sistemu pojavljuju, a &unkcija je sljede!ih veličina'
-=.+d+*/!0+v
*
;dje su'
C(visina dizanja 2m4
d(prečnik cijevi 2m4
g(ubrzanje zemljine te.e
v(brzina kretanja tečnosti u cijevi
0-koe&icijent koji se računa iz odnosa.
0 =(a1&&&12+3!v+d)
SEMINARSKI RAD ,
HIDRAULIČNI I PNEUMATSKI TRANSPORT MATERIJALA
;dje su pored poznatih'
a(konstantna veličina -,-$ za čistu vodu i -,-) za mješavinu.
0 @speci&ična masa materijala
uzmimo da su C(/-- m,
v($,0 m8s
0-1"
0 = (&&"1&&&1 !
-$/D , - ) , 1 E 4 10 , - E 0 , $ =
#omet transporta'
F @ /--E-,10E1G,, 8 -,-$/DE,,$0 @ //-- m .
=ačun se mo.e ponavljati pove!anjem ili smanjenjem speci&ične mase, što odgovara promjeni
količine čvrste &aze, pošto je speci&ična masa vode konstantna.
* slučaju poteško!a na dijelu cjevovoda hidrotransporta mo.e se uključiti i komprimirani zrak,
koji olakšava transport jer pove!ava pritisak u cjevovodu i smanjuje speci&ičnu masu smješe.
?udu!i da stvara vazdušne jastuke ne preporučuje se sa horizontalnim cjevovodima, dik je
po.eljan na kosim i vertikalnim, naročito na kraju vodova.
2.1. Hidraulične pumpe za transport betona
rimjenu pumpi za transport betona omogu!io je pronalazak aditiva za kratkotrajno usporenje
vezivanja i podešavanja granulometrijskog sastava egregata. ostoje dva tipa pumpi za beton'
( klipne sa hodom klipa do $G-- mm i
( rotacione, koje rade na bazi gnječenja betona.
rimjenjuju se od ranih sedamdesetih kada je u toku betoniranja televizijskog tornja u "rank&urtu
postignuta visina dizanja od )1- metara i kapacitet 1$m
)
8h.
+a slikama od )(, prikazane su konstrukcije pumpi za beton.
SEMINARSKI RAD 1
HIDRAULIČNI I PNEUMATSKI TRANSPORT MATERIJALA

Slika ". 4lipna pumpa za beton sa tablastim zatvaračem
ogon pumpi je električni ili dizel motorima. ogon se ostvaruje preko hidrauličnih pumpi koje
posti.u pritisak i do 1D <a. ritisak u k1ipu treba da bude od $,/ do ),0 puta ve!i nego u
betonu. Asnovne karakteristike pumpi za beton su'
( velika manevarska pokretljivost 2brzina oko D- km8h4
( velika pogonska spremnost 2brzo stavljanje u pogon4
( veoma lahko rukovanje koje omogu!ava hidraulika
( malo habanje jer se klip kre!e u vodenom mediju
Slika 5. 6atvarač 'umpe za beton 7ioau-
Scheele
1 ( k1ipovi pumpe,
$ ( segmentni zatvarač,
) ( račve cjevovoda,
/ ( dozator pumpe
SEMINARSKI RAD D
?eton mora posjedovati određene kvalitetne uslove da se uspješno mo.e transportovati.
<ora imati određenu količinu &inih čestica računaju!i i cement da beton posjeduje
određeni viskozitet da bi podmazivao zidove pumpe i cjevovoda, nesmije se vezivati dok
traje transport itd.

Slika 0. Dispozicija pumpe za beton Stteter
Slika %. Dispozicija rotacione pumpe.
roračun kapaciteta pumpi za beton zasniva se na određivanju sljede!ih veličina'
otrebnog radnog pritiska za horizontalni vod'
h @ -,1/EFE& 21-
/
a4
otrebnog radnog pritiska na vertikalnom vodu'
v @ -,$/EC 21-
/
a4
;dje su'
F(du.ina voda 2m4
C(visina dizanja 2m4
&(koe&icijent trenja beton8čelik 2-,)(-,04. Za svaku krivinu od G- stepeni dodaje se 1-m.
%apacitet pumpe određuje se iz sljede!ih odnosa'
9h @ ,-EHEn 2m
)
8h4
H(zapremina cilindra i
n(broj hodova klipa8min,
9h @ ,-E#
$
EIEnEl 2m
)
8h4
l(radna du.ina klipa 2m4
6zbor pumpi uglavnom se vrši prema uslovima rada i kapacitetu pri čemu se iskorištenje
kapaciteta pumpe računa od -,0 do -,1.
Za određivanje dometa pumpe koristi se orijentacioni odnos'
F:0C:1-k1:0k$ J )-- m
;dje su'
l( ukupna du.ina horizontalnog voda
C(ukupna visina voda
k1(broj koljena sa lukom od G- stepeni
k$(broj koljena sa lukom od 1)0 stepeni.
Za novije pumpe krajnji domet mo.e se pove!ati sa )-- na 0-- metara.
3. PNEUMATS)I TRANSPORT
neumatski transport rasipnih materijala, nije proces novijeg datuma, ali u
posljednje vrijeme nalazi sve ve!u primjenu u industriji, građevinarstvu, rudarstvu i sl.
"unkcionisanje ovog načina transporta zasniva se na uvođenju čestica čvrstih materijala u
vazdušnu struju koja ih nosi na određeno mjesto. #a bi se postiglo strujanje vazduha i
omogu!io prenos čestica čvrstog materijala potrebno je stvoriti razliku u pritiscima na
početku i kraju cjevovoda. To se posti.e na dva načina'
 razrijeđivanjem vazduha pomo!u jakih ventilatora i vakuum pumpi,
 sabijanjem vazduha pomo!u raznih kompresora.
rema tome postrojenja za pneumatski transport rade kao'
( usisna pneumatska postrojenja,
( potisna pneumatska postrojenja i
( kombinacija jednih i drugih.
+a narednim slikama šematski su prikazana sva tri načina pneumatskog transporta.
Slika 1. 8ematski prikaz usisno/ transporta materijala
gdje je' 1 ( usisni lijevak
$ ( transportni vod
) ( skupljač materijala
/ ( ventil zatvarač
0 ( ciklon &ilter
, ( vakuum pumpa
od dejstvom atmos&erskog ptitiska materijal se uvlači u sistem i na kraju transportnog
voda usljed pada pritiska čestice se postepeno odvajaju od vazduha, preostale se u ciklon
&iltru potpuno odvajaju. <ehaničkim kontrolnim zatvaranjem zatvarača mo.e se potpuno
spriječiti zaprašivanje okoline.
rincip rada potisnog cjevovoda prikazan je na slici 1. %omprimirani vazduh dolazi iz
kompresora preko rezervoara za vazduh i odstranjivača vlage do specijalnog dodavača
materijala koji doprema materijal u cjevovod po kojem ga sna.na struja vazduha
potiskuje do prostora za deponovanje.
Slika D. 8ematski prikaz potisno/ transporta materijala
gdje je' 1 ( kompresor
$ ( rezervoar za vazduh
) ( odvajač vlage
/ ( cjevovod
0 ( specijalni dodavač
, ( &ilter za vazduh
1 ( prostor za materijal
* izvjesnim slučajevima potrebno je primjeniti kombinovani način pneumatskog
transporta koji je prikazan na slici G pri kojem se materijal prvo usisava sa gomile, a
potom potiskuje do posude za materijal. *sisni način transporta ne dozvoljava transport
na ve!e dalji na niti postizanje ve!ih kapaciteta pošto vakuum pumpe posti.u podpritisak
od -,-/ do -,0 <pa, dok kompresori posti.u pritisak od -,0 do -,1 <a. S druge strane
kod usisnog transportovanja materijala nisu potrebni specijalni dodavači ve! se materijal
usisava sa gomile.
Slika D. 8ematski prikaz kombinovano/ transporta materijala
gdje je' 1 ( usisni lijevak
$ ( cijevovod usisni
) ( skupljač materijala
/ ( kompresor
0 ( ciklon &i1ter
, ( potisni cjevovod
1 ( specijalni dodavač
Asnovne prednosti pneumatskog transporta u odnosu na druge su'
( mogu!nosti transportovanja materijala u horizontalnom, kosom
i vertikalnom pravcu,
( pogodnost ugradnje u malim prostorima,
( mogu!nosti uključivanja nekih tehnoloških &aza pri procesu,
2otprašivanje kod mlinova4
( hermetičnost cjevovoda spriječava rasipanje materijala i zagađivanje
čovjekove okoline,
( mogu!e je materijal uzimati sa nekoliko strana i vršiti istovar na razna
mjesta,
( mogu!nosti postizanja velikih kapaciteta na velike daljine, preko $ km i
)-- t8h.
( mala investiciona ulaganja u opremu i građevinske objekte.
+edostaci pneumatskog transporta su'
( velika potrošnja energije, D do 1/ puta je ve!a nego kod mehaničkog
transporta,
( pove!ano habanje postrojenja i cjevovoda,
( neminovna potreba e&ikasnog čiš!enja da se ne zagadi okolina itd.
<eđutim i pored ovih nedostataka ovaj način transporta uzima sve ve!e mjesto u procesu
proizvodnje pogotovu tamo gdje je štetno prisustvo vlage, kao u cementnoj industriji i
sličnim.
3.1. O%n&*n +&"!&nn$ !nu"a$%+&, $ran%!&r$a
%ompresoriK u sistemu pneumatskog transporta rasutih materijala predstavljaju,
pogonske jedinice.
<ogu biti sljede!ih izvedbi'
 klipni kompresori,
 rotacioni kompresori lamelarni,
 rotacioni vijčani kompresori,
 protočni rotacioni kompresori.
%lipni kompresori mogu biti jednostepeni i dvostepeni. +a slici G prikazan je izgled
dvostepenog klipnog kompresora.
Slika G. 'rikaz klipno/ kompresora
gdje je' 1. koncentrični ventil
$. klip visokog pritiska
). međuhladnjak
/. mjerač nivoa ulja
0. klip niskog pritiska
,. staklo za kontrolu ulja
1. povratni ventil
D. prigušivač zvuka
G. suhi usisni &ilter
5ilindri ovih kompresora mogu biti postavljeni vertika1no, u H rasporedu i kombinovano
vertikalno i drugi horizontalno. ogon im je sa elektro motorima direktno spojeni ili
preko remenja. =adni pritisak im je oko -,D <a, a kapacitet zavisi od veličine cilindara i
broja obrtaja. Clađenje mo.e biti vodeno ili vazdušno.
Fanelarni rotacioni kompresor prikazan je na slici 1-.
Slika 1-. 9otacioni lamelarni kompresor
gdje je' 1. ku!ište stator kompresora
$. rotor kompresora
). osovina sa le.ajima
/. usisna cijev
0. potisna cijev
,. nosači kompresora
=ad lamelarnog kompresora zasniva se na bazi rotacije ekscentrično postavljenog rotora
sa lamelama, koje u donjm dijelu dodiruju stator i time odvajaju zonu visokog od zone
niskog pritiska odnosno usisnog od kompresionog dijela kompresora. * gornjem dijelu
rotora lamele, pod uticajem centri&uga1ne sile dodiruju stator i tako sabijaju vazduh do
određenog pritiska.
Hijčani kompresori sastavljeni su iz dva vijka koji se okre!u u suprotnom smjeru
preko pogonskih zupčanika zahvataju!i tako vazduh i sabijaju!i ga na određeni pritisak.
Slika 11.
Slika 11. :z/led vijčano/ kompresora
gdje je' 1. ku!ište kompresora
$. rotacioni vijci
).pogonski zupčanici
/. potisni vod
0. le.aji kompresora
%ompresori mogu biti stacionarni i pokretni. Stacionarni kompresori postavljaju se kao
kompresorska postrojenja kako se vidi na slici 1$.
Slika 1$. Dispozicija kompresorske stanice
gdje je' 1. kompresor
$. motor
). naknadni hladnjak
/. sigurnosni ventil
0. regulacioni ventil
,. potisni vod
1. rezervoar vazduha
=otacione pneumatske pumpe, djeluju na principu okretanja obrtnih klipova u
zatvorenom ku!ištu, koji su tako konstruisani da dodiruju ku!ište i da se međusobno
dodiruju pri vrlo malom zazoru usišu!i tako zrak i sabijaju!i ga u kompresionom
prostoru. rikazana je na slici 1).
Slika 1). 'rikaz rotacione vazdušne pumpe
gdje je' 1. ku!ište pumpe
$. rotacioni klipovi
). usisni prostor
/. kompresioni prostor
0. osovine sa pogonskim zupčanicima
*ređaji za doziranje materijala su sisaljke kod usisnog načina i dodavači kod potisnog
načina.
Slika 1/. Shematski prikaz sisaljke
gdje je' 1. unutarnja cijev
$. spoljna cijev
). spojnica
/. regulator usisavanja
0. vazdušna struja sa česticama materijala
*ređaji za doziranje materijala kod potisnih sistema pneumatskog transporta su različiti i
brojni. +a slici 10 prikazana je dispozicija zavojnog dozatora.
Slika 10. Dispozicija zavojno/ dozatora
gdje je' 1. konzolna zavojnica
$. oklop
). košuljica
/. komora za smješu materijala i vazduha
0. kompriminirani vazduh
,. ventil
1. teg
D. ventil
G. osovina zavojnice
1-. spojnica
11. le.aj na osovini
<aterijal preko ulaza dozatora pada u područje djelovanja zavojnice, koja materijal
doprema do komore za materijal odakle ga potiskuje i transportuje kroz cjevovod. ?roj
obrtaja je oko 1 --- o8min. #a ne bi došlo do prodora vazduha iz dozatora u slučaju
prestanka dotoka materijala tada se ventil preko tega aktivira i zatvara isticanje vazduh ili
se prostor između zlaza u dozator automatski zatvara.
%omorni dodavač i prikaz njegovog djelovanja prikazan je na slici 1,. 3ine ga cilindrična
konusna komora preko cijevi i ventila spojena sa kompresorskim postrojenjem, iz kojeg
je proveden cijevni vod za transport smješe komprimiranog vazduha i rasutog materijala.
* toku rada postrojenja komprimirani vazduh se dovodi iz gornjeg dijela preko ventila 0
da se stvori kontra pritisak preko per&oriranih pločica , postavljenih po obimu konusa za
transport materijala sa donjeg dijela konusa.
Slika 1,. #ertikalni presjek komorno/ dodavača
gdje je' 1. komora dodavača
$. otvor za materijal
). regulacijoni ventil
/. cijevni vod
0. ventil za komprimarani zrak
,. per&orirane ploče
1. regulacijoni uređaji
+a slici 11 prikazan je !elijasti dozator kakav se upotrbeljava za zasipanje rudniničkih
otkopnih prostora. 3ine ga prijemni lijevak u koga se doprema materijal, stator i !elijasti
rotor i dio za potiskivanje materijala. * slučaju da se usljed abrazivnosti materijala
pohabaju zidovi statora i krila rotora konstruisani su dozatori sa blago koničnim rotorom i
statorim i ukošenom osovinom kako bi se veoma lahko regulisao zazor i spriječilo
micanje vazduha iz dozatora odnosno sistema.
Slika 11. ;elijasti horizontalni i kosi dozator
gdje je' 1. rijemni lijevak
$. !elija bubnja
). cijevni vod
/. transportna traka
Sistem pneumatskog transporta materijala mo.e se modernizovati pogotovu u
pogledu kontrole i pra!enja procesa transporta.
3.2. Pr&račun !nu"a$%+&, $ran%!&r$a
Za proračun sistema pneumatskog transporta potrebno je odrediti sljede!e'
unutrašnji prečnik cjevovoda, količinu i pritisak vazduha i snagu pogonskog motora.
ored datog ili usvojenog kapaciteta pneumatskog transporta, osnovni početni parametar
je šema cjevovoda sa naznačenim horizontalnim, kosim i vertikalnim dijelovima, kao i
polo.ajima koljena, zatvarača, usmjerača itd.
Sva koljena i usmjerači za dva pravca zamjenjujemo u proračunima ekvivalentnim
du.inama pravih cjevovoda koji imaju iste otpore kretanju materijala.
*kupne du.ine cjevovoda jednog pneumatskog sistema određuju se po odnosu'
- =-h 1 -v 1 -ek 1-ep ( m)
gdje su ' -k ( horizontalne du.ine dijela cjevovoda 2m4,
-v ( vertikalne du.ine dijelova cjevovoda 2m4,
-ek ( ekvivalentne du.ine koljena 2m4,
-ep ( ekvivalentne du.ine prebacivača 2m4,
Lednačina kretanja čestica u struji vazduha u vertikalnoj cijevi iznosi'
dt /
dv <
< =r


= −

gdje su' =r ( sila kojom struja vazduha djeluje na tijelo u da+,
< ( masa čestice materijala 2da+4,
dt
dv
( ubrzanje tijela m8sec,
Mksperimentalno je utvrđeno da se sila =r mo.e odrediti odnosom'
$
4 2 v v > ? =r
v
− ⋅ ⋅ ⋅ = ρ

gdje su' ? - koe&icijent koji zsvisi od oblika zrna materijala
@ - gustina vazduha k/!m
"
> - površina projekcije tijela na pravac brzine strujanja vazduha u m,
vv - brzina vazduha m!sec
v - brzina čestice m!sec
* zavisnosti od odnosa sila =r i <, mogu nastupiti sljede!i slučajevi'
=r A < u ovom slučaju je i ubrzanje čestice dv!dt A & i čestica se kre!e
naviše sa izvjesnim ubrzanjem. .
= rB < , tada je dv!dt i čestica se kre!e sa negativnim ubrzanjem
odnosno pada.
=r = < i dv!dt @ & , čestica materijala se nalazi u mirovanju i lebdi struji vazduha.
?rzina vazdušnog toka kada čestica materijala lebdi u struji vazduha naziva
se brzina lebdenja vl i tada je v=&.
?rzina lebdenja zavisi od oblika tijela. Bko pretpostavimo da tijelo ima oblik lopte, brzina
lebdenja izračuna!e se uz pretpostavku da je =r @ < te je'
m v
d
? m
d
/ l ⋅ ⋅ ⋅

⋅ = ⋅ ⋅

⋅ ρ ρ
$
$ )
/
1/ , )
,
1/ , )
odatle je'
v m
/ d v ρ ρ 8 $ 1 ⋅ ⋅ =
(m!sec)
%oe&icijent oblika lopte ? utvrđen je eksperimentalnim opitima, i iznosi -,$)
pa prema tome brzina lebdenja !e iznositi'
v m
/ d v ρ γ 8 / , $D 1 ⋅ ⋅ =
(m!sec)
Za tijela drugih oblika brzina lebdenja se dobija iz odnosa'
v m
d v ρ γ 8 / , $D 1 ⋅ =
(m!sec) gdje su pored poznatih'
c ( koe&icijent koji uzima u obzir oblik tijela,
Cm ( gustina materijala u k/!m
"
Hrijednosti koe&icijenta c su za razne oblike materijala'
( za loptasti oblik zrna NNNNNNNNN... 1
( za loptasti oblik sa neravninama NNNNN. -,,/
( za tijelo produ.enig loptastog oblika neravno .. -,01
( za tijelo pločastog oblika NNNNNNNN -,/0
#a bi se materijal mogao kretati po cjevovodu, potrebno je da brzina vazduha bude
znatno ve!a od brzine lebdenja.
otrebnu brzinu vazduha teoretski je vrlo teško odrediti s obzirom na dimenzije čestica
materijala, koji se pneumatski transportuje, na njegovu speci&ičnu masu, na du.inu
cjevovoda, na stepen koncentrisanosti, potrebna brzina vazduha iz tih razloga se određuje
na osnovu eksperimentalnih istra.ivanje transportovanjem različitih materijala. Ad
pravilnog izbora brzine vazduha zavisi potrebni kapacitet kompresora, kao i pritisak
vazduha u cjevovodima, jer sa pove!anjem brzine rastu i otpori u mre.i.
?rzina vazduha na dijelu pneumatskog uređaja gdje je pritisak pribli.no jednak
atmos&erskom, a to je slučaj kod usisavanja materijala ili na ispusnom otvoru potisnih
pneumatskih uređaja 2p je oko 1 bar4 mo.e se odrediti prema sljede!em odnosu
26.S.Segal4
u
m v
- D a v
$
D1 , G ⋅ + ⋅ ⋅ = γ

gdje su' E ( koe&icijent koji uzima u obzir veličinu materijala 2u tablici4.
D ( 2$ ( 041-
()
koe&icijent koji uzima u obzir osobine materijala O
manje vrijednosti su za suhe praškaste materijale.
Hrijednost koe&icijema 2a4
Vr%$a "a$ri0ala Na0*6i +&"adi č%$i1a a
"a@.7""9
)&2i10n$
a 7a9
raškasti materijal -,--1 O 1 1- O 1, 2),$(0,14
Zrnasti jednorodni 1 O 1- 11 O $- 20,/(,,)4
Sitnokomadni jednorodni 1- O $- 11 O $$ 20,/(1,14
Srednji komadni jednorodni $$ O $0 /- O D- 21,-(D,-4
Tabela br.$
?rzina čestica materijala,pri brzini u vertikalnoj cijevi, nezavisno od početne brzine, brzo
se pribli.ava vrijednosti'
1 v v v
v
− =
* horizonta1noj cijevi brzina kretanja materijala se brzo pribli.ava vrijednosti nešto
manjoj od brzine vazduha' v @ &2$ vv 2pribli.no4
Adnos te.inskog kapaciteta pneumatskog transportnog postrojenja prema te.inskoj
potrošnji vazduha, naziva se koe&icijent koncentracije smješe i određuje se odnosom'
<
Q
k

=
1) , $

gdje su' Q ( potrebni kapacitet uređaja kF!h
< ( potrebna potrošnja vazduha daF!sec.
%oe&icijent koncentracije smješe je jedan od va.nijih parametara za procjenu
ekonomičnosti transporta, što je on ve!i to je potrošnja vazduha manja. Treba imati u
vidu da se sa pove!anjem koncentracije smješe pove!ava mogu!nost zagušivanja
cjevovoda naročito na koljenima. ored ovoga, koe&icijent k zavisi i od du.ine vodova,
jer se materijal premješta po cijevima na račun energije vazduha koji se širi, pa je
potrebna ve!a količina vazduha za transport iste količine materijala na ve!e rastojanje,
drugim riječima sa pove!anjem du.ine transporta opada koe&icijent koncentracija smješe.
* tablici $ date su vrijednosti koe&icijenta k za razne materijale, za razne du.ine,
transportovanja i razne pritiske vazduha.
otrošnja vazduha ( zapreminska 2pri atmos&erskom pritisku4
k
Q <
#
o o
o
⋅ ⋅

=

=
ρ ρ , , )
1) , $
D1 , G
;ustina atmos&erskog vazduha zavisi od temperature i vla.nosti, i mo.e se u
proračunima uzeti da je
$ , 1 =
o
ρ
km!m
"
.
rečnik cjevovoda, kod uređaja sa jednakim prečnikom, a promjenjivom brzinom
kretanja vazduha, dobije se iz odnosa'
o v o v v
v k Q v k Q v #o d ρ ρ ⋅ ⋅ = ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ = ⋅ = 8 ,/ , - , , ) 1/ , ) 8 / 1/ , ) 8 /
(m)
#etaljan proračun cjevovoda mo.e se izvršiti po metodi 6.S. Sega1a.
Vr%$a "a$ri0ala Ti! urAa0a :"a urAa0a +
Zrno *sisni sistem
Lednostavna šema O
horizontalna, vertikalna
ogran.du.ina
$) ( $0
Slično gornjem, sa savitljivim
cijevima i koljenima 1D O $$
Slo.eni šematski ogranci,
ugibljiva, savitljiva i du.a cijev 10 O 1D
=asipni materijal
srednje gusto!e
$--- kg8m
)
*ređaj sa niskim
pritisakom vazduha p @ -,0 O 1 bara $0 O /-
*ređaj sa srednjim
pritisakom vazduha p @ 1,0 O $ bara 10 O $-
*ređaj sa niskim
pritisakom vazduha p @ 1 bar 0- O ,-
Teški rasipni
materijali $0-- kg8m
)
*ređaj sa srednjim
pritisakom vazduha p @ 1,0 O $ bara )- O /-
*ređaj sa visokim
pritisakom vazduha p @ $,0 bara $- O )-
Tabela br.)
%od horizontalnih cjevovoda, pri prolasku čistog vazduha, mo.e se napisati zavisnost
izmedu pritiska vazduha na početku cjevovoda i pritiska na kraju cjevovoda i to'
za uređaje sa potisnim dejstvom,
d v - h ' ' v
u k p
8 1
$
⋅ − ⋅ =
 za uređaje sa usisnim dejstvom,
d v - h ' ' v
u p k
8 1
$
⋅ − ⋅ =
gdje su' 'p ( pritisak na početku cjevovoda,
'k ( pritisak na kraju cjevovoda,
h ( koe&icijent otpora kretanju čistog vazduha,
d ( unutrašnji prečnik cjevovida 2m4,
Apiti pokazuju da se gornji odnos mo.e primjeniti za tok vazduha pomiješanog sa
česticama sitnog materijala samo sa izmjenjenim koe&icijentom otpora h, koji u ovom
slučaju zavisi i od koncentracije smješe.
h = GHk
G ( koe&icijent koji se određuje opitnim putem i koji zavisi od veličine s.a,
d v k- s v
u
8
$
=
Slika 1) prikazuje zavisnost veličine P od veličine s
Slika 1D. 6avisnost koe?icjenta od veličine s
ored otpora u cijevima potrebno je uzeti u obzir gubitke pritiska u vezi sa
dizanjem materijela na visinu C.
/
1- 8 k . '
v h
⋅ ⋅ = ρ
gdje su' . ( visina dizanja u m,
@v - gustina vazduha sa potisnim dejstvom 1,, ( $ k/!m
"

a sa usisnim dejstvom @v @ 1 k/!m
"
.
Avu veličinu treba dodati odnosno oduzeti kod proračuna za pritiake na početku p i
kraju cjevovoda k zavisno od predznaka 2pritisak ili potpritisak4. ritisak koji daje
kompresor treba da je za 10 do $0 Q ve!i od pritiska na početku cjevovoda uve!anog za
pad pritiska d' u cjevovodu od kompresora do dodavača.
d' a' '
p m
+ =
a ( koe&icijent koji uzima u obzir pad pritiska u dodavaču 1,10 ( 1,$0
Snaga pogonskog motora kompresora je'
n
# >
F
k m
m
⋅ ⋅

=
1-$ ,-
gdje su' >m ( rad koji se na sabijanje lm),vazduha i koji zavisi od karaktera
procesa sabijanja vazduha u kompresoru
2adijabatsko,izotermsko,politropsko4
#k ( kapacitet kompresora m)8mon,
n ( -,00 ( -,10 ukupan stepen korisnog dejstva kompresora,
ri izotermskom sabijanju je'
-
$)-)-
'
'
l ' >
m
n o m
⋅ ⋅ ⋅ =
'o ( 1 bar atmos&erski pritisak.
Stalna kontrola ključnih parametara u sistemu pneumatskog transporta materijala i
pravovremeno otklanjanje svih poreme!aja je solidna garancija uspješnom &unkcionisanju
ovog sistema transporta materijala.
%ontrolu &unkcionisanja je mogu!e skoro potpuno automatizirati.
.. F 6 T M = B T * = B
 #r Bhmi! =. BbdulahK Sarajevo 1GG,godK retovarna i transportna
mehanizacija,
 RRR.google.com
 RRR.transport.com