You are on page 1of 631

SEVM Prof. Dr.

Erdoan MERL
SELUKLU
DEVLETLER
TAR H
SYASET, TEKLT VE KLTR
TRK TARH KURUMU
A T A T R K K L T R , D L VE T A R H Y K S E K K U R U MU
T R K T A R H K U R U M U Y A Y I N L A R I
XXI V. Dizi - Sa. 19
SELUKLU DEVLETLER
TARH
SYASET, TEKLT VE KLTR
Prof. Dr. Ali SEVM Prof. Dr. Erdoan MERL
T R K T A R H K U R U M U B A S I M E V - A N K A R A
19 9 5
ISBN 975-16-0690-X
NSZ
N D E K L E R
XV
G R 1-12,
Ouz Yabgu Devleti 1. K arahanl Devleti 2. Samanl Devleti 2 Gazneliler Devleti 3. Bveyh Devleti 3. Abbas
Halifelii 4. Fatm Halifelii 5. Bizans mparatorluu 6 Hal seferleri 7. Eyyubl er 8. Memliikller 10.
BYK SELUKLU MPARATORLUU 13-227.
I .
DEVLET N KURULU DNEM 15-27.
Seluklularn kken ve tarih sahnesine k lar 15. Samanl ve Karahanllar A ilikiler 16. Karahanl ve Gaznelilerle
ilikil er 18. Horasana gei 20. Yeni Seluklu babular; Turul ve ar Beyler 21. Gaznelilerle mcadeleler 22.
Bamszlk kazanmalar: 1038 Zaferi 23. Dandanakan Zaferi 24. Devletin kuruluu 26.
I I .
SULTAN TURUL DEVR 28-47.
Veni feti hler ve snrlarn genilemesi 26.
ANADOLU SEFERLER 30.
lk Trkmen aknlar 30. Daha sonraki Trkmen aknlar 31. Seluklu ordul ar n n harekt 34. Hasankale zaferi
34. Bizansla yaplan ban 35. Sultan Turulun seferi 36. Daha sonraki asker harekt 37. Sultan Turul un Ba
dat seferi 40. Resultekin ve brahim Yraal isyan 43. Badatn igali ve kurtarl 44. Sultan Turulun halifenin
kzyl a evlenmesi 45. Kutalm isyan ve sultann lm 46.
I I I .
SULTAN ALP ARSLAN DEVR 48-75.
Tahta k 48. Dou Anadolu ve Grcistan seferi 50. Sullann Dou seferi 52.~ K avurt isyan 52. Komutanlarn
Anadolu harekt 53. Bizansn durumu 54. Al p Arslann i ki nci Grcistan seferi 55. Bizansn kar harekt 56.
Seluklu emirlerinin aknlar 57. Sultan Al p Arslann K uzey - Suriye .seferi 58. Romanos Diogenesin hareketi 60.
Malazgirt Meydan Sava 62. Al p Arslan i i n okunan hutbe 64. Al p Arslanm orduya hitab 66. Bar antlamas
70. Zaferi n yanklar ve sonul ar 72. Al p Arslanm Maverannehr seferi ve lm 73.
VI NDEK L ER
IV.
SULTAN MEL KAH DEVR 76-136.
Melikahm veliaht iln edilmesi 76. Melikahn Sultan iln edilmesi ve baz d olaylar 77. Melik K avurt Beyin isyan
78. Halifenin 6ultan Melikahn saltanatm onay 81. K arahanllar ve Gaznelilerle savalar 81. Suriyenin fethi 83.
Atsz Beyin Msr seferi 85. Ats z' n lm 86. K irman seferi 87. Anadolu feti hleri 88. Trkiye Seluklular ile
i li ki ler 90. Sleymanahm lm 91. Ebulkasm ve Byk Seluklular 92. Kafkasya harekt 93.
AHSA YE BAHREYN KARMAT LER 95.
K i kinenin seferi 95. Artuk Beyin seferi 97. Di yarbakr ve evresinin fethi 101. erefddevle Mslimin durumu
105. Halebe hakimiyet mcadelesi 106. Sultan Melikahn Kuzey - Suriye seferi 107. Sultan Melikahm Badata
gidii 110. Badatta dn 112. Tekiin isyanlar 114. Sistanda durum 115. Sultan Melikah ve K arahanllar 117.
I I . Maverannehr seferi 118. Batnlerle mcadel e 119. Suriye ve Filistin olaylar 122. Abbas vezirini n grevden
uzaklatrlmas 124. Melikahn Badat i ki nci ziyareti 124. H i cazn durumu 125. Melikah - Nizamlmlk anla
mazl 126. Nizamlmlkn l drlmesi ve kiilii 131. Melikah * Mukted anlamazl 132. Sultan Melikahm
lm ve tarih kiilii 133.
V.
SULTAN BERKYARUK DEVR 137-173.
Bedevilerin Haclara saldrmalar 138. Sultan Berkyaruk - smail bin Yakut mcadelesi 139. Araplarn Haclarn mallarm
yamalamas 139.
MEL K TUTUUN SALTANAT MCADELES 140.
Sultan Berkyaruk adna Badatta hutbe okunmas 142. Tekiin ldrlmesi 143. Tutuun Aksungur ve Bozan ber
taraf etmesi 143. Berkyaruk - Tutu mcadelesi: Rey Sava 144. Berkyaruk4a suikast 147. Fahrlmlkn vezi r atan
mas 147. Grboanm Musul ve evresini ele geirmesi 148. Berkyank-Arslan Argun sava 149. Seluklu - K arahanh
i li kil eri 150. Muhammed bi n Sleyman, emr K ovdan ve Yaruktam isyanlar 151. Hal seferlerinin balamas 152.
Hal lar n Antakyaya hkim olmas 154. Fars blgesindeki olaylar ve emr nerin isyan 156.
SULTAN BERKYARUK - MUHAMMED TAPAR MCADELELER 157.
Berkyaruk - Muhammed Tapar arasndaki ilk sava 159. Batnlerin faaliyetleri 160. Berkyaruk - Sencer sava 162.
Berkyaruk - Muhammed Tapar arasndaki i ki nci sava 163. Muhammed Tapar - Sencer ittifak 163. Berkyaruk - Mu
hammed Taparn nc sava 165. Barn bozulmas ve drdnc sava 167. Gmtekin K aysernin Badata h-
ne atanmas 169. Berkyaruk - Muhammed Tapar arasndaki beinci ve son sava ve anlama 170. Sultan Berkyarukun
lm ve kiilii 172.
VI .
SULTAN MUHAMMED TAPAR DEVR 174-203.
Muhammed Taparn sultan olmas 175. Mengbarsn isyan 177. Emr avlnn Musul ve evresindeki faaliyetleri
177. Seyfddevle Sadaka ile mcadele 181. Em r avl ile mcadele 184. avlnn yeniden Fars valiliine atanmas
186. Batnlerle mcadele 188. Bvendler i l e iliki l er 191.
HALI LARLA MCADELELER 191.
Fahrlmlk i bn Ammarn yardm giriimi 192. Emr Mevdudun Hallara kar seferleri 193. Taberiye sava 196.
Aksungur Porsuk n n Musula atanmas ve faaliyetleri 197. Telldn 6 sava 198. Byk Seluklu - K arahanh ilikileri
200. Byk Seluklu - Gazneli il ikileri 201. Grcl erle mcadele 202. Muhammed Tapar n lm ve kiilii 202.
NDEK L ER VI I
VI I .
SULTAN SENCER DEVR 204-226.
Sencerin Byk Seluklu sultan olmas 204. Baln faaliyetleri 208. Sultan Sencere kar Msterid - Sultan Mah
mut ittifak 209. Bi rinci bat seferi 209. K arahanllara kar sefer 210. Sultan Sencerin iki nci bat seferi 212. I rak
Seluklu Devletinde yeni olaylar 213. Sultan Sencerin Gazne seferi 215. Abbas Halifel eri ve Seluklular 216. Sul
tan Senceri n bi ri nci Hrezm seferi 216. Katvan sava 218. Sultan Sencerin iki nci Hrezm seferi 219. Sultan Sen-
cer in nc Hrezm seferi 220. Katvan savandan sonra Sencerin Bat siyaseti 222. Seluklu - Gurlu ilikileri 222.
Sultan Sencer ve Ouzlar 223. Sultan Sencerin tutsaklktan kurtulmas ve lm 225. Byk Seluklu Soy Kt 227.
I RAK SELUKLU DEVLET 229-295.
I.
SULTAN MAHMUT DEVR 231-241.
Meli k Mesutun isyan 232. Dbeysin faaliyetleri 233. Meli k Turulun isyan 234. Grcl erle mcadele 235. Ve
zir Sumeyrem ve avu Beyin ldrlmeleri 236. Aksungur Porsuknin fitnelikten uzaklatrlmas 237. Sultan Mahmut
- hal ife Msterid anlamazl 237. Zenginin Musula atanmas 238. Dbeysin faaliyetleri 240. Sultan Mahmutun
lm ve kiilii 241.
I I .
SULTAN DAVUT DEVR 242-243.
I I I .
SULTAN TURUL B. MUHAMMED TAPAR DEVR 244-247.
Sultan Turula kar bi r ittifak oluturulmas 245. Sultan Turul-Melik Mesut mcadelesi 246. Sultan Turul un l
m ve kiilii 247.
IV.
SULTAN MESUT DEVR 248-261.
Sultan Mesut - Halife Msterid mcadelesi 248. Sultan Mesut - Raid Billah mcadelesi 250. Zenginin Bizans - Hal
ittifakna kar mcadelesi 251. Gurenbih Sava 252. Rait Billahn ldrlmesi 253. Badatta olaylar 255. Sul
tan Mesut-Zengi il ikileri 255. Zenginin Urfay fethi 256. Sutan Mesut ve Seluklu emi rleri 257. Seluklu emi rleri
nin yeni bi r ittifak 259. Sultan Mesutun son yl lar ve lm 260.
V.
SULTAN MEL KAH DEVR 262.
VI .
SULTAN I I . MUHAMMED DEVR 263-270.
Sultan Muhammed - Sleyman ah ilikileri 264. Sultan Muhammed - halife Muktef ilikileri 265. Sleymanahm yeni
den sultan iln edilmesi 268. Badat kuatmas 269. Sultan I I . Muhammedin son yllar ve lm 270.
VI I I NDEK L ER
VI I .
SULTAN SLEYMANAH DEVR 271-273.
Halifelikle il ikil er 272. Sleymanahn ldrlmesi 272.
VI I I .
SULTAN ARSLANAH DEVR 274-283.
ldeniz - em r nan mcadelesi 275. Atabek Zengini n I rak Seluklu sultanlna itaati 275. Grclerl e mcadele
277. Batnlerle mcadel e 278. E m r nanm isyan 279. I I . Arglanaha yardm 280. Arslanah - l deni z ili ki leri
281. Son Grc Seferi 281. Sultan Arslanahn lm 283.
I X.
SULTAN I I I . TURUL DEVR 284-294.
Halife Nasr L idinillaha bat 285. Salahaddin Eyyub ile ili kil er 285. K z l Arslann atabeklii 286. Sultan Turul
- emi rl er anlamazl 289. I I I . Turul un lm 291.
I rak Seluklular Soy kt 295.
K RMAN SELUKLU DEVLET 297-335.
I .
DEVLET N KURULUU 249-305.
Devletin gelimesi dnemi 300.
I I .
SULTANAH DEVR 306.
I I I .
TURANAH DEVR 307.
I V.
RANAH DEVR 308-309.
V.
ARSLANAH DEVR 310-311.
VI .
MUHAMMED DEVR 312.
VI I .
TURULAH DEVR 313.
NDEK L ER
I .
FETRET DEVR 314-325.
VI I I .
BEHRAMAHI N LK MEL KL 314-315.
I X.
I I . ARSLANAHI N LK MEL KL K DNEM 316.
X.
BEHRAMAHI N K NC MEL KL K DNEM 317-319.
XI .
MUHAMMEDAH DEVR 320-322.
XI I .
MEL K I I . TURANAH DEVR 323-325.
XI I I .
K RMAN SELUKLU DEVLET N N K 326-329.
XI V.
MEL K I I . MUHAMMEDAH DEVR 330-334.
K irman Seluklular Soy Kt 335.
SUR YE VE F L ST N SELUKLU DEVLET 337-418.
1.
SUR YE VE F L ST NE LK TRK G R LER 339-345.
1.
HANOLU HARUN 339-342.
2.
EM R AF N VE SANDAK 342-343.
3.
F L ST NDE B R TRKMEN BEYL 343-345.
Fatm ve Mirdaelerle iliki ler 343.
X
NDEK L ER
I I .
EM R ATSI Z DEVR 346-355.
Devletin kuruluu 346. K udsn fethi 346. Alsz - kl atmalar, Taberiyye sava 347. Tutuun Suriyeye atan
mas sorunu 348. Dmakn fethi. 349. Msr seferi ve sonular 350. Atszn sonu 352. Kuzey - Suriye olaylar 352.
I I I .
TACDDEVLE TUTU DEVR 356-371.
Atanmas ve devlete hkim olmas 356. Bi r ittifak giriimi 357. Tutu - Mslim mcadelesi 358.
SLEYMANAHI N K UZEY-SUR YE SEFER 359.
Mslim ile sava 361. Tutu ile sava ve lm 362. Sultan Melikahn K uzey-Suriye seferi 363.
TUTUUN SALTANAT MCADELES 363.
Kuzey - Suriye, Kuzey - I rak ve Dou - Anadol uya hkimiyet 363. Aksungur ve Bozann bertaraf edilmesi 365. Rey
sava ve Tutuun sonu 367. Tutuun tarih kiilii 370.
IV.
HALEB SELUKLU DEVLET
MEL K RI DVAN DEVR 372-394.
Devletin kuruluu 372. Dmak Seluklu Devletiyle i likiler 374. Fatmlerle ili kil er 376. Halep Reisinin l drl
mesi 378.
HALI LARLA MCADELELER 378.
Seluklu ordusunun Antakya kuatmas 378. Azazda isyan 382. Kell bozgunu ve sonraki olaylar 383. Hallara
kar ittifak giriimleri 386. TeJ bir sava 388. Seluklu ordusunun 1110 seferi 389. Suriye heyeti Badatta 390.
Seluklu ordusunun 1111 seferi 391. Tutekin ile ittifak 392. Melik Rdvann lm ve tarih kiilii 393,
v.
MEL K AL P ARSLAN DEVR 395-398.
Batnlerle mcadele 396. Tutekin le ibi rli i 396. ldrlmesi 398.
VI .
MEL K SULTANAH DEVR 399-405.
L lnn dikla ynetimi 399. Byk Seluklu sultanna bavuru 400. L l nn sonu 401. Yaruktan ynetimi ele-
geirmesi ve icraat 402. Devletin ykl 403. Sultanahn sonu 404.
NDEK L ER XI
VII.
DI MAK SELUKLU DEVLET
MEL K DUKAK DEVR 406-417.
Devletin kuruluu 406. Emr Tutekin Dmak'ta 407. Melik Rdvan ile ilikiler 408. Antakya'ya yardm 409. Gney
dou Anadolu'ya eefer 410.
HALI LARLA MCADELELER 411.
Tancred ile atma 416. Baudouine baskn 411. Cebel e'nin alnmas 412. Trablusam'a yardm seferi 413. Rahbe
ve Humus'un alnmas 414. Dukak'n lm ve tarih kiilii 415. Devletin ykl 416.
Suriye ve Filistin Seluklular Soy Kt 418.
TRK YE SELUKLU DEVLET 419-494.
I .
SLEYMANAH DEVR 421-427.
Devletin kuruluu 421. Mansurun bertaraf edilmesi 423. Antakya'nn fethi 424. Elbulkasm'n ynetimi 427.
I I .
I . KI LI ARSLAN DEVR 428-434.
Tahta k ve Bizans'la ilikiler 428. aka ve Tanrbermiin Beyl i kleri 428. lk Hal lar n yok edilmesi 430. z-
tik'in kayb 430. Seluklu hkimiyetinin yaylmas 432. Sultann lm 432. Bizans saldrs 433.
I I I .
AH NAH DEVR 435-436.
Tahta k ve Bizans'l a atmalar 435.
IV.
I . ZZEDD N MESUT DEVR 437-441.
Danimendli hkimiyeti 438. Seluklu - Danimendli atmalar 439. Hal l arl a savalar 440.
V.
I I . KI LI ARSLAN DEVR 442-447.
Nureddi n Mahmut'la anlamazlk 442. Miryokefalon (Myriokephalon) zaferi 444. Seluklu - E yyub i likileri 445.
lkenin blnmesi 445. Hallarla mcadele ve saltanat atmalar 446.
VI .
I . GI YASEDD N KEYHSREV N LK SALTANATI 448.
XI I NDEK L ER
VI I .
I I . RKNEDD N SLEYMANAH DEVR 449-451.
Dou ve Gney-douda fetihler, Grclerle sava 449.
VI I I .
I . GI YASEDD N KEYRSREV N K NC SALTANATI 452-454.
Samsunun kurtarl, Antalyann fethi 453. E rmeniler ve Bizansla mcadelel er 4-54.
I X
I . ZZEDD N KEYKVUS DEVR 455-458.
Ti car anlamalar ve Sinopun fethi 456. Antalyann kurtarl ve Ermeni seferi 457. Eyyublerle ilikiler ve lm 457.
x.
I . ALEDD N KEYKUBAD DEVR 459-467.
Devletin ykseli dnemi 459. Alanyann fethi 460. Devlet yneti cil eri arasndaki anlamazlk 460. Ermeni seferi
461. Artuklu, Eyyub ve Mengckllerle i li ki ler 461. Sudak seferi 463. Trabzon Rumlar ve Hrezmlilerle at
ma 463. Moollara kar nl eml er 464. E yyublerle atmalar 465.
XI .
I I . GI YASEDD N KEYHSREV DEVR 468-474.
Gerileme ve k dnemi 468. Saadettin K pekin tahakkm ve sonu 468. Harezmlilerin durumu 469. Baba ayak
lanmas 470. Seluklu - Eyyub gerginlii 471. K seda sava 471. Merkez hkimiyetin k 473.
XI I .
I I . ZZEDD N KEYKVUS VE SONRAK OLAYLAR 475-479.
Tahta k ve ynetimde sarsnt. 475.
KARDE YNET M (1249-1254) 476.
Ynetimde Mool basks 477.
K SULTAN YNET M 477.
XI I I .
IV. RKNEDD N KI LI ARSLAN DEVR 480.
Muineddin Sleymann dikta ynetimi 480.
NDEK L ER XI I I
XI V.
I I I . GI YASEDD N KEYHSREV DEVR 481-486.
Baybarsla il ikil er 481. Hatrolu isyan 482. Baybarsn Anadolu seferi 483. Muineddin Pervanenin sonu 484.
K aramanoullarnn isyan 484. Mool tahakkmnn artmas 486.
XV.
I I . GI YASEDD N MESUT DEVR 487-480
( lk Saltanat)
Moollarn devlete el koymas 488. Trkmen di renileri 488. Mool ehzdeleri arasnda atmalar 489.
XVI .
I I I . ALEDD N KEYKUBAD DEVR 491-492
XVI I .
I I . GI YASEDD N MESUTUN K NC SALTANATI , DEVLET N YI KI LI I 493.
Trkiye Seluklular Soy Kt 494.
DEVLET TEK LTI , KLTR VE MAR FAAL YETLER 495-526
DEVLET TEK LTI 497.
Veliahdlk 498.
HK M YET ALMETLER VE NVANLAR 499.
Hkmdarn nvan ve lakaplar 499. L akaplar 500. Hutbe 500. Taht 501. Ta 501. Sikke 501. Tevki ve Tura
501. etr 502. Nevbet 502. Bayrak (Sancak, liva, alem) 503. Trz 503. Hi l at 503. Gaiye 504.Saltanat adr
504. Ok ve yay 505.
SARAY TEK LTI 505.
Bykhciblik 506. Vekil-i Der 506. stadddr 506 Emr-i Hares 506. Silhdar (Emr-i Silh) 506. Abdar (Tatdr)
506. anigir 506. arabdr 506. Cmedr 506. E m r-i Alem 506. E mr-i Candr 506. Emr-i ikr 506. Han
salar 507. Bazdr 507. Saray muallimlii 507. Mutri pler 507. Skiler 507. Nedimler 507. avu (Serheng, Dur-
ba) 507.
HKMET TEK LTI 508.
Divanl-in vet-tura 509. Divan- stifa 509. Divanl-Arz (Divanl-Cey) 509. Divan- raf- MemJ ik 509. Divan-
^M ezl i m 510. Divan- Hss (Hs) 510. Divan- Eylet (Divan- Vilyet) 511. Divan- Riyaset 511. Divan- Evkf-
Memlik 511. Divan- hne 511. Msadere Divan 511. Hatun Divan 512.
ASKER TEK LT 512.
Boy bi rl i kl eri 513. Gulman 513. Deylemliler ve Tzikler 513. Y ardmc kuvvetler 514.
LM YE TEK LTI 514.
Din 514. lmiye tekilt 515. Adlet tekilt 515. er yarg sistemi 515. Orft yarg sistemi 516.
TOPRAK VE HALK 516.
Toprak 516. Hs (Hss) arazi 516. I kta sistemi 516. Mlk (zel) arazi 516. Vakf arazi 516. Halk 516.
KT SAD DURUM 517.
KLTR FAAL YETLER 519.
GZEL SANATLAR 522.
KRONOLOJ CETVEL 527-558.
B BL YOGRAFYA 559-570.
GENEL D Z N 571-599
HAR TALAR
RES MLER
XI V NDEK L ER
ONSOZ
slm dnem Trk tarihinde, ilk kez, snrlar, aa-yukar in snrlarn
dan Adalar ve Marmara Denizlerine, Kafkasyadan Msr snrlarna dein uza
nan ve dolaysyla Trkistan, Hrezm, Afganistan, I ran, Azerbaycan, rak, Arap
Yarmadas, Suriye ve Anadolu lkeleri topraklarn iine alan evrensel byk
bir Trk imparatorluunu kuran Seluklular olmutur. Genellikle teki Trk dev
letlerinde olduu gibi (Gktrklerde: B umi n K aan- I st emi Y abgu, B i l
ge K aan - K l t ek i n , Osmanllarda: Or han C az i - A l eddi n P aa
kardeler vs.) Seluklu M i k i 1 in oullar T ur ul ve ar Bey kardeler
tarafndan kurulan Byk Seluklu Devleti, ilk sultan T ur ul Bey dnemin
de Mervde toplanan Kurultayda tespit edilen fetih planlar uyarnca, byk apta
gerekletirilen fetihler sonucunda snrlarn, dou, bat, gney ve kuzey ynle
rinde sratle geniletmi ve slm dnyasnn biricik hkimi durumuna gelmek
suretiyle bir imparatorlua dnmtr; nitekim devrin Abbas halifesi K a a -
i m B i emr i l l ah , sultan T u r u l u Dou nun ve Bat nm (yani dnyann) h
kmdar olarak iln etmitir. Sultan T ur ul dneminde salam temeller zerine
oturtulmu olan imparatorluk, ikinci hkmdar Byk Sultan A l p A r sl an d
neminde ykseli devrini yaam, bat ynnde byk fetihler gerekletirilmi,
zellikle 26 Austos 1071de Malazgirtte Bizansa indirilen byk tarih darbe
sonucunda, Anadolu nun kaplar Trk milletine ardna kadar alm, dolaysy
la bu lkenin bir Trk yurdu haline gelmesi yolunda en byk adm atlmtr.
Sultan A l p A r s l a n nn olu ve Seluklular tarihinin en ulu hkmdar olan
sultan M el i k ah dneminde ise Seluklu imparatorluu, en azametli dnemi
ni yaam, gerek Douda, gerekse Bat da o kadar ok fetihler yaplmtr ki,
bu nedenle M el i k ah a Fetihler Babas (Ebul-feth) lakab verilmitir. Sultan
M el i k ah dneminde Byk Seluklu imparatorluuna tbi olarak Kirman
ve evresinde Kirman Seluklu, Suriyede ve Filistinde Suriye ve Filistin Seluk
lu ve Anadol uda Trkiye Seluklu Devletleri varlklarn srdrmekte idiler. Ay
rca I sfahan ve Hemedan dolaylarnda Kkyeoullar, Kafkaslarda Abaza ve
Grcler, Grcan ve Taberistanda Ziyaroullar, Tebrizde Revvdiler, Erran ve
Armeni yede eddadoullar, Diyarbakr ve evresinde Mervanoullar, Musul
da Ukayloullar, Hillede Mezyedoullar ve Halebde Mirdasoullar adlarnda
Mslman ve Mslman olmayan kk emirlikler de Byk Seluklu I mpara-
XVI
NSZ
torluuna tbi olarak siyasal yaamlarn srdrmekte idiler. Byk Sultan M e -
1i k a h n lmnden (1092) sonra 30 yldan fazla bir sre Seluklu Devleti
vezirlii yapm olan ok deerli devlet adam N i z a m l m l k n de Hatmi
l er tarafndan ldrlmesini izleyen yllarda Seluklu imparatorluu, ortaya
kan taht atmalar sonucunda, bir paralanma ve k dnemine girmi oldu.
Bu nedenle imparatorluk, Byk Seluklu Devl eti nin devam olan I rak ve Hora
san Seluklular, Kirman Seluklular, Suriye ve Filistin Seluklular ve Trki
ye Seluklular olmak zere, drt blme ayrlmtr.
Trkiye Seluklular, M el i k ah n lmnden sonra Byk Seluklu Dev-
leti nden ayrlarak bamsz bir devlet halinde siyasal yaamn srdrmesine kar
lk Suriye ve Filistin, zellikle I rak ve Kirman Seluklu Devletleri, aa-yukar,
Byk Sultan konumunda bulunan S en cer i n lmne dein (1157) Byk Sel
uklu Devleti ne bal kalmlar, daha sonra da bamsz bir duruma gemiler
dir. Byk Seluklu Devl eti nin pek uzun saylamayacak bir zaman sreci iinde
yklmasnn esas etkenleri olarak, kitabmzda ayrntl biimde grlecei ze
re, eski Trk devlet gelenek ve trfesine gre, devletin hanedan mensuplarnn or
tak mal saylmas nedeniyle bagsteren veraset sorunlarnn neden olduu taht
atmalar, sultan-halife mcadeleleri, yetenekli ve kudretli sultanlarn yetime
meleri sonucunda atabeklerin devlet ynetimine tam anlamyla hkim olmalar
ve nihayet Ouz istils ve Harezmahlar Devl eti nin ar bask ve mdahaleleri
eklinde ifade edilir.
Bylece yukarda adlar geen teki btn Seluklu Devletlerinin, tarih sah
nesinden ekilmelerine karlk Trkiye Seluklu Devleti, Hal seferleri, dolay
syla balayan Bizans saldrlar ve nihayet Mool istilsna ramen 1308 ylna
dein varln korumay baaran son Seluklu devleti olarak tarihe gemitir. 300
yla yakn bir sre devam etmi olan Seluklu hkimiyeti artk bylece sona ermi
oldu.
Bibliyografya''da gsterilen bellibal kaynak ve aratrmalardan yararlanmak
suretiyle hazrladmz bu eser, kurulu dnemlerinden itibaren btn Seluklu
devletlerinin siyasal, genel nitelikte olmak zere, tekilt ve kltr tarihlerini kap
samaktadr. Gereksiz ayrntlara yer vermemeye altmz eserimizde, eitli ta
rih sorunlarn mnakaalar yaplmam, zellikle siyasal olaylar, her kltr
dzeyindeki halkmzn, retmen ve rencilerimizin kolaylkla anlayabilecek
leri sade bir dille anlatlmaya allmtr. Evrensel Trk tarihimizin ancak bir
blmn oluturan Seluklu Devletleri Tarihimiz, gemiine sk skya bal
aziz milletimizin istifadesine sunmakla kendimizi gerekten mutlu hissettiimizi,
en iten duygularla ifade etmeliyiz.
Prof. Dr. Ali SEV M Prof. Dr. Erdoan MER L
GR
Snrlar, douda Srderya, batda Adalar ve Marmara Denizleri, kuzeyde Kaf-
kaslar, gneyde Msr'a kadar uzanm olan Byk Seluklu mparatorluu ku
rulmadan nce, Orta ve On-Asyann siyasal grnm yle idi:
Ouz Y abgu Devleti
Hazar Denizi nin dousunda Srderya nn ortalarna kadar uzanan sahalar
da Ouz Yabgu devleti hkm sryordu. Gktrk devletinin esas unsurunu olu
turan Ouzlarn batsnda Hazar ve Bulgar Trk devletleri, kuzeyinde Kimekler
(Kpaklar), gneyinde ise slm dnyas bulunuyordu. Seluklularn ait olduu
Knk boyunun da iinde bulunduu, genellikle gebe Ouz boylarndan oluan
Ouz Yabgu devleti, Yabgu vekili Klerkin (Kuzerkin), Suba (Ordu komutan),7ar-
han ve Yinal nvanlarna sahip olan yneticiler tarafndan ynetiliyordu. Devlet,
beyleri vastasyla feodal bir bala Yabgu ya bal boylar (24 boy) birliinden olu
uyordu. Btn devlet ileri, boy beylerinin katld bir Kurultayda zmle
nirdi. Belli bal ehirleri Yengikent (Klk bakent), Cend (yazlk bakent), Sabran
(Savran), Stkent, Sal, Atlh, Ordu, Barmlkent vs.dir. Ouzlar, 12si Bozok,
12si de Uok olmak zere, 24 boydan olumaktadr. yleki:
BOZOKLAR UOKLAR
Kay Bayndr
Bayat Beene
Alkaevli avuldur
Karaevli epni
Yazr Salur
Der Alayuntlu
Dodurga
Eymr
Yaparl Yreir
Avar dr
Kzk Bdz
Bedili Yva
Karkn Knk
2 AL SEV MERDOAN MER L
Ouz\ ax, itil ve Hrezme komu olmalarndan baka, I slm leminden Hazar
ve Bulgurlara giden kervan ticaret yolu zerinde bulunduklar iin Mslman
larla eitli ekonomik ve kltr ilikilerinde bulunmakta idiler. Bununla birlikte
onlar, Hazarlarn bir ksm ile til Bulgarlarnn toptan Mslman olmalarna ra
men bal olduklar aman (Kamlk, Gk Tanr, Bir Tanr) dininde kaldlar. Bu
nunla birlikte X. yzyln ortalarnda slmiyet, zellikle Srderyann aa
taraflarndaki Ouz kentlerinde sratle yaylmaya balad. Ouz Yabgu devleti
nin 992 ylma kadar ok kuvvetli bir durumda bulunan Hazarlara tbi olduu
anlalyor.
K arahanl Devl eti
Uygur devletinin 840 ylnda Krgzlar tarafndan ortadan kaldrlmasndan
bir sre sonra bakentleri Kagr olmak zere, Karahanl devleti kurulmutur.
zellikle Sat uk B ur a H an n lmnden (955/56) sonra yerine geen h
kmdarlardan A r sl an H an zamannda (lm: Kasm 998), Fergana ve ev
releri Samanoullarndan alnm ve nihayet I l i g Nasr H an devrinde, 999
ylnda, Samanoullarnn Maverannehr deki topraklarn iine alan ve byle-
ce snrlar, Amuderya dan Orta-Tarma kadar uzanan blgeleri iine almtr.
Fakat bir ok Trk devletlerinde grld zere, Karahanl devleti de 1042 y
lnda Bat ve Dou olmak zere ikiye blnd. Bakentleri zkent (ve Semerkant)
olan Bat-Karahanllar, Maverannehr ile Hocende kadar Ferganaya hkim idiler.
Dou-Karahanl devleti ise bakentleri Balasagun (ve Kagr) olmak zere, Ta
la, I sficab, a, Dou-Fergana, Yarkent ve Hotene egemen bulunuyorlard. ok
gemeden her iki blm de Byk Seluklu imparatorluuna tbi hale geldiler
(1071 ve 1089). Daha sonra her iki blm Karahtaylarm ynetimi altna girdi
(1130 ve 1141). Nihayet Dou blm, 1211de ykld; Bats ise Hrezmahlar ta
rafndan 1212 ylnda ortadan kaldrld.
Samanl Devleti
S amanol u E s ed i n drt olunun Maverannehrin eitli ehirlerin
de Abbas valileri olarak giritikleri etkili faaliyetler sonucunda, blgede Saman
l hkimiyetinin temelleri atlmaya baland. Samanl devleti, Nasr bi n A h
met zamannda (875-892), Abbas halifelii tarafndan resmen tanndktan sonra
kurulmutur. Daha sonraki hkmdarlar zamanlarnda, zellikle smai l dev
rinde (892-907), devletin snrlar, kuzey, gney, dou ve bat ynlerinde olduka
genilemi, Maverannehr ve Horasan hkimiyet altna alnm ve buralardaki
kk yresel emrlikler Samanllara tbi duruma getirilmilerdir. zellikle h
kmdarl 29 yl sren I I . Nasr devrinde (914-943), Samanl lkesinde bilim,
kltr, dil ve edebiyat en yksek bir dzeye ulam, eitli dallarda pek ok nl
bilgin, air ve edip yetimi ve bunlar, ok deerli eserler kaleme almlardr. Fa
kat daha sonra tahta geen birok yeteneksiz hkmdarlar devirlerinde devletin
snrlar daralmaya balamtr. zellikle batda Bveyh, douda Karahanl ve
SELUKL U DE VL ETL E R TAR H 3
Gaznelilerin gelien hkimiyetleri karsnda Samanl devleti, yklmaktan kur
tulamamtr (999). Son Samanl hkmdar smai l M unt as r (1000-1005)n
devleti kurtarma yolundaki abalar baarl olamad; Seluklulardan da yardm
almasna ramen Karahanl ve Gazneliler karsnda tutunamad ve sonunda Sa
manl devleti, kesin olarak tarihe kart, topraklar Karahanl ve Gazneliler ara
snda blld.
Gaznel i l er Devleti
Gazneliler, Samanl devletinin dalma dneminde ortaya kan bir Trk dev
letidir. nceleri Samanl devletine tbi olan bu devletin temelleri, Samanllarn
Horasan ordular bakumandan olan A l p t ek i n i n byk abalaryla atlm
tr, A 1p t e k i n in ok gvendii bir Samanl valisi olan S ebk t ek i n, bamsz
Gazne devletinin temellerini kuvvetlendirerek (977), ksa srede Belucistan ile
rine, Toharistan ve Zemindver ve nihayet Peavere kadar hkimiyet alanlarn
geniletti. Daha sonra tahta geen M ahmut (lm: 1030) devrinde, Gazneli
ler, bamsz bir duruma geldi ve Abbas Halifelii tarafndan da resmen tannd;
Samanl topraklarn Karahanllarla birlikte bltler, bylece Sistan, Czcan,
aaniyan, Huttal ve Hrezm, Gazneli snrlar iine alnm oldu. Daha sonra
sultan M ahmut , Hindistana birok seferler (17 sefer) yaparak lslmiyetin bu
lkede yaylmasn salam ve bu sebeple I slm dnyasnda nl bir kahraman
olarak tannmtr. Sultan M ahmut , saltanatnn son zamanlarnda, Seluklu
lar ve dolaysyla birok Trkmen (Ouz) kitlelerinin Maverannehr den Hora
sana gemelerine izin vermi, bu durum ise, Gazneli devleti aleyhine telfisi g
sorunlar yaratm, daha sonra, zerinde ayrntl olarak durulaca gibi, Gazneli
topraklarnda Byk Seluklu devletinin kurulmasn salamtr.
Bveyh Devleti
E b uc B veyh ( B ye) tarafndan kurulan ve daha sonra Ziyaro-
ul l ar nm hizmetine giren olu mad ddevl e A l i , R k n ddi n H a
an ve M u i z z ddi n A h met i n byk abalaryla, sratle gelien ran
kkenli Bveyhoullar devleti, ksa zamanda I sfahan, Cibl, Kirman, Huzistan
ve yrelerine hkim olmu ve hatt A h met , 945 ylnda Badata girip ynetimi
eline geirmitir. A h m e t 5in olu A du du ddevl e F enahusr ev, I rak,
Gney-lran ve Umman elegeirdikten baka El cezirede Hamdanoullar, Tabe-
ristanda Ziyaroullar, Horasanda da Samanoullar aleyhine devletin snrla
rn en geni bir dzeye ulatrd. Fakat onun lmnden sonra aile iinde ayrlk
ve ekimeler bagstermi, nce Gaznel il erin, daha sonra da sultan Tu r u 1 -
un I slm dnyasna hkim olma faaliyetleri sonucunda ortadan kaldrlm (1055),
ancak bu ailenin baz bireyleri, tbi emirlikler halinde, bir sre daha siyasal ya
amlarn devam ettirmilerdir. Bveyh valisi olarak, Badatta grev yapan Trk
asll E bu l h r i s A r sl an B es as i r , i Msr Fatmleri ve Arap emirle
rinden K ur ey ve Dbeys ile ibirlii yaparak 28 Kasm 1058de T u
4 AL SE V M-E RDOAN MER L
r ul B ey i n br ah i m Y nal isyan dolaysyla ehirde bulunmamasndan
istifde ile Badat igal ve halife K aai m B i emr i l l a h titsak alp, Frat
zerindeki Hadise-Ane kalesinde hapsettirmitir. Fakat br ah i m Y n a l m
isyann bastran T ur ul Bey, yeniden Badat'a gelerek B es a s i r yi ber
taraf edip halifeyi tutsaklktan kurtararak makamna iade etmitir. Bylece son
Bveyh emri A r al an B es a s i r nin ilii yayma ve hkim bir mezhep hali
ne getirme faaliyetleri de kesin bir ekilde sona erdirilmitir.
Abbas Hal ifeli i
H z. P ey gamber in amcas A bbas bi n A bd l mu t t al i b i n soyun
dan gelen Abbasler, Emev hanedanna kar srdrdkleri uzun mcadeleler so
nucunda, ( M u h ammed bi n A l i , olu br ah i m, bunun kardeleri E b
Caf er ve E bu l - A bbas ve Horasanl E b M sl i m) zellikle Byk Zap
Suyu savandan (Ocak 750) sonra Emevlere son vererek kendi adlaryla anlan
Abbas Halifeliini kurmulardr, ilk Abbas halifesi E bu l - A bbas S a f f h -
tan sonra yerine geen kardei E b Caf er Mansur (754-775), hilfet baken
tini Badata nakletmi ve bylece halifeliin douya ynelmesini salamtr.
Mansur , halifelii ciddi ekilde uratran i sorunlar byk lde zmle
mi, lkede huzur ve sknu salamtr. Bunda, I ran asll Bermekoullar aile
sinin de byk rol olduunda hi phe yoktur. Fakat daha sonra halife olan
M e h d (775-785) devrinde, Horasanda birtakm mezhep atmalar ortaya k
m ve Bizansla baarl savalar yaplmtr. H d i nin ksa halifeliinden
(785-786) sonra H ar un R ei d hilafet tahtna gemitir. Onun halifeliinin ba
langcnda, Asyada Arap hkimiyeti yksek bir dzeye ulam idi. Genellikle hi
lfet ynetiminin iyi ve dzenli bir ekilde yrtlmesinde, H ar un R e i d in
yetenekli kiilii yannda, Bermekoullar ailesinin de katklar byk olmutur.
H ar u n R e i d i n son zamanlaryla, daha sonraki halifeler devirlerinde, I X.
yzylda, halifeliin siyasal birlii zlmeye balam, bu arada Emev sllesi
nin bir kolu, I spanyada bamsz bir ynetim kurduu gibi, Kuzey-Afrikanu mer
kezle ilikisi kesilmi, Msrda Tulunoullar tarafndan bamsz bir devlet
kurulmutur. Maverannehr ve Horasanda Thir, Saman ve Sajfarler, hil
fetten ayrlarak bamsz birer devlet haline gelmilerdir; bylece Abbas Halife
liinin hkimiyeti, I rak dnda, deta tamamen ykdm bir duruma gelmiti. Msr
ve Kuzey-Afrikada kurulan i Fatm Halifelii, Kzldenizden Atlas Okyanusu-
na dek uzanan lkelere hkim olarak snn Abbas Halifeliini tehdit eder bir
duruma gelmitir. Nihayet I ran ve I rak'ta kurulup genileyen iBveyhoullar,
halife M s t ek f zamannda (944-946) Badat igal edip ynetimi ellerine ge
irmilerdir. Fakat 1040 ylndan sonra sratle genileyip imparatorluk haline ge
len snn Seluklularn I slm leminin madd kuvvet ve kudretini ellerine
geirmeleri sonucunda, Abbas Halifelii, nce Bveyhoullar, daha sonra da
Fatm Halifeliinin bask ve tehdidinden kurtarlmtr.
SELUK L U DEVL ETL E R TAR H
5
Fatm Halifelii
Orta-Doumn byk devletlerinden birisi de Fatm devleti idi. Bu devlet,
I smail dalerinden i adyla tannan Sanal E b A bdu l l ah H s e
yi n bi n A h med ve E b M u h ammed U beydu l l ah M eh d i nin b
yk abalaryla Kuzey-Afrika da, Aleb, Mdrar, Rstem, I dris ve I hid
devletleri topraklarnda kurulmutur (909). Fatm devletinin snrlarn geni
letme giriimleri, ikinci halife E bu l - K as m M u h ammed K aai m zama
nnda (934-946), zellikle E b Y ezi d H a r i c ni n balatt tehlikeli
ayaklanma hareketi nedeniyle uzun bir sre geri kalm oldu. Esas itibariyle dev
letin snrlar, halife M ui z z L i di n i l l ah (953-975) ile olu A z i z B i l l ah
(975/76-996) devirlerinde, Kzl Deni zden Atlas Okyanusuna dek uzanan lkele
ri, yani Hadramut, Yemen, Hicaz, Filistin, Suriye ile btn Kuzey-Afrikay iine
almakta idi. Fakat halife H k i m zamannda (996-1021) balayan ve halife Z a
h i r devrinde (1021-1036) belirli bir ekilde ortaya kan Fatm ynetiminin zaa-
fiyeti nedeniyle, halifelie bal birok eyletlerde kanl ayaklanmalar bagstermi,
dolaysyla bu eyletlerin Msrla dar ilikileri kesilir bir duruma dmtr.
Fakat Z h i r in lmnden sonra yerine geen olu M u s t an s r n uzun sal
tanat dneminde (1036-1094) Fatmler, en hametli devirlerini yaadlar. Bizansla
mcadeleler devam etti ise de Seluklularn Suriye ve Filistini fethedip burada
bir devlet kurmalarndan sonra Bizansla, Seluklular aleyhine iyi ilikiler kur
dular. Yine bu dnemde I smail dileri (propagandac), Yemen ve Sind gibi uzak
lkelerde de etkinliklerini srdrdler, hatt Snn I slm halifeliinin bakenti
Badat, 1058 ylnda, ksa sre de olsa Fatm igaline urad ve halife K aai m B i -
emr i l l ah tutsak alnd (Besasir Olay). Fakat, Snn slm leminin maddi kud
ret ve kuvvetini temsil etmeye balayan Byk Seluklu devleti sultan T u r u l un
mdahalesi sonucunda, Abbas halifelii, Fatm tahakkmnden kurtarld. Devlet
ynetiminde Trklere olduka geni yer veren halife M u s t a n s r n saltanat
nn ortalarna doru Msrda byk huzursuzluklar bagstermitir. Yetenekli vezir
E bu l - K as m C er cer a den sonra vezaret makamna geen E b S a d ,
1047de orduda Trk ve Berberi kuvvetler arasnda patlak veren atmalarda l
drlm, yerine kardei E b Nasr H r un gemise de ok gemeden
E b M u h ammed H aan Y z r , Fatm veziri olmutur. Fakat bu sra
larda Msr ve eyletlerde huzursuzluk ve ekonomik skntlar cidd bir durum
almt. Halife, devletin mal durumunu dzeltmek amacyla, halka para cezas
kesmek, mal ve mlklerine el koymak gibi huzursuzluu daha da arttran eylem
lere girimekte idi. Bu arada Delta blgesi Araplarmn tehlikeli ayaklanmalar
glkle bastrld. Ayrca orduda grevli Trk, Berber l er ve Sudanllar arasn
da bagsteren gerginlik sonderecede tehlikeli bir hal almt. Sivil ynetimin iyi
ce bozulmas, devlet hzinesinin de boalmasnn etkisiyle asker unsurlar yetki
atmalarna giritiler: Hamdanoullarmdan N s r ddevl e, Trk ve Ber-
berlerle ibirlii yaparak 1062-67 yllar arasnda Sudanllar kesin olarak ber
taraf etmeyi baard. Fakat ok gemeden halife zerinde de egemenlik kurmak
6
AL SE V M-E RDOAN MER L
isteyen N s r ddev l e, bir yandan halife, br yandan da rakipleri durumu
na gemi bulunan Trk kkenli i l d en i z , B edr l cemal vs. gibi halifeli
in bellibal ilerigelen emirleriyle mcadele etmek zorunda kald. Bylece skk
bir duruma den N s r ddev l e, Seluklu sultan A l p A r s l a n a bavu
rup onu Msra davet etti. Bununla birlikte o, bir ksm Arap ve Berberi kuvveti
salayarak zellikle Kahire ve Delta blgesinde hkimiyet kurmay baard. Fa
kat ok gemeden 1073 ylnda l den i z tarafndan btn yaknlaryla birlikte
ldrld. Bununla birlikte 1067 ylndan beri hkm srmekte olan ktlk ne
deniyle Msr, byk ve ciddi bir sefalet iinde bulunuyordu. Bu nedenle halkn
bir ou Suriye ve I raka getmek zorunda kald. Halife M ust ans r , lkeyi
iine dt anari ve sefaletten kurtarmak amacyla, halifeliin Akk valisi B e d -
r ii 1c e m a 1 yi Msra ararak devlet ynetimini eline almasn istedi. Soyca
bir Ermeni olan B edr l cema l , Suriyeli emr C ema l dd ev l e nin yeti
tirmesi idi. O, M u s t an s r n veziri olmadan nce Dmakta iki kez valilik yap
m, daha sonra atand Akk valilii srasnda, iyi ynetimi dolaysyla n
kazanmtr. B edr l cema l , Msra arld zaman Dmak ve Akk da en
gvendii kimselerden kurduu Ermeni muhafz alayn da birlikte gtrmt.
Bir gece gizlice Kahire ye gelen B edr l cema l , halifeyi iddetle bask altn
da bulunduran ve kendisinin Msra gelme nedenini anlamakta ok ge kalm
olan Trk, Berberi ve Sudanl emirlerin hepsini bir gecede ldrmek suretiyle
duruma hkim olarak lkedeki anariye son vermi, huzur ve sknu salamada
byk bir baar gstermitir. Bununla birlikte Fatm lkesinde durum iyi deil
di. zellikle XI . yzyln sonlarnda Gney-Anadolu, Suriye ve Filistinde Hal
devletinin kurulmasndan sonra Fatmler, toprak kayplarna uradlar. Fatm
vezirleri, Hallara kar, onlara byk darbeler vuran Suriye Trk hkmdar
N u r eddi n M ahmut ile ibirliinde bulundular. Fakat bir sre sonra Fatm
halifelii, iten byk bir kntye urad. Bu dnemdeki halifelerin hkm
ranlklarn yitirmeleri sonunda vezirler, devlet ynetimine hkim olmaya bala
dlar; sonunda Fatm halifelii halife A d i d in (1160-1171) son zamanlarnda
N u r eddi n M a h mu t un kumandanlarndan S al haddi n E yyu b tara
fndan ortadan kaldrld (Eyll 1171). Bylece Msr ve Kuzey-Afrika da snn Ey
yub devleti kurulmu oldu.
Bizans mparatorl uu
Orta-Dou da byk bir Hristiyan devlet olarak Bizans imparatorluu nu gr
mekteyiz. J u s t i n i an u s tan sonra Bizansa en parlak devrini yaatan I I . B a
si l in lm (1025), imparatorluun bir dnm noktas oldu. Zira bu impa
ratordan sonra tahta geen hkmdarlar devirlerinde, Bizansta bir gerileme ve
anari hkm srd; ancak bu devir, A l ek s i os K omn en os un tahta gei
tarihine (1081) kadar devam etti. Bununla birlikte bu ynetim, Z o e nin I X. K o n s -
t ant i nos Monomak hosi l e evlenmesiyle sona erdi. Artk M on omak h os ,
imparatorluk tahtna oturmutu. M on omak h os devrinde, sivil ynetim ordu
SELUKL U DE VL ETL E R TAR H
7
ya stnlk salad, dolaysyla orduda asker says azaltld gibi, eitli ulus
lardan salanan cretli askerler, Bizans ordusunun ounluunu oluturdu; ayrca
nemh makamlara daP sel l os, X i phi l i nveM avr opus gibi bilginler atand.
Bu siyasetin olumsuz bir sonucu olarak grevlerinden alnan generaller, isyan gi
riiminde bulundular (1042-1047 yllar arasnda); bu isyanlar glkle de olsa
bastrld. D olaylara gelince, Tuna boylarnda huzursuzluk karan Peenek-
ler, itaat altna alnd. Fakat Gney-ltalyada yerleen Normanlar, Bizans memle
ketlerini igale baladlar; fakat imparatorluun dou snrlar, batya oranla daha
dengeli bir durumda bulunuyordu. Msr Fatmleriyle iyi ilikiler srp gider
ken Anadol uyu fethetmekte olan Seluklularla atmalar devam ediyordu. M o -
n oma k h os un lm zerine T h eodor a, Bizans tahtna geti (1055). Onun
bir yllk ynetimi sresince imparatorluk, ite ve dta pek iyi bir durumda ola
mad. T h eod or a dan sonra VI . M i k h a i 1imparator oldu. O, kendisini des
tekleyen sivil parti mensuplarna byk nvan ve armaanlar verdi, fakat te
yandan ordu komutanlar ayakland ve sonunda s aak i os imparator iln edil
di; bylece ordu, yeniden ynetimde hkim duruma geti. Onun lm zerine
deX. K on s t an t i n os Duk as, Bizans tahtna geti (Kasm 1058). Bir yl son
ra (1059) Tunay geip saldrya balayan Macarlarla bar yapld ise de 1064
ylnda onlarn Belgrad elegeirmelerine engel olunamad. 1065 ylnda, Kuman-
larm basks sonunda, Hazar Denizi yrelerinden ayrlan Ouzlar, Tunay geip
Makedonya ve Tesalyaya kadar olan blgeleri aknlara urattlar; Normanlar da
Bizans memleketlerini igale devam ediyorlard. D u k a s n lmnden (Mays
1067) sonra, kars E vdok ya ( E u dok i a) , olu adna imparatorie oldu.
Bununla beraber saraydaki eitli eilimdeki guruplarn devlet ynetimine gelii
gzel karmalar sebebiyle, imparatorluk eyletleri ve ordu byk lde ihma
le urad, ite btn bu sebeplerle, imparatorluun teki eyletlerinde olduu gibi,
Anadol uda da Seluklu fetihlerini durdurabilecek dzenli ordu birlikleri mev
cut deildi. ok gemeden lkenin byle ciddi i ve d sorunlarla kar karya
bulunduu bir srada tahta geen E vdok ya, R omanos Di ogenesi l e ev
lendi. Yeni imparator, devlet ynetiminde baz yeni dzenlemeler yapmak istedi,
bu sebeple Anadolu yakasna ekildi ve Anadoludaki Seluklu fetihlerini durdu
rabilmek amacyla asker hazrlklara balad. Nihayet 26 Austos 1071de Ma
l azgirtte yapt savata, sultan A l p A r sl an karsnda yenilgiye uradktan
baka tutsak da alnd. Bylece onun da imparatorluu sona ermi oldu. Bundan
sonraki dnemlerde de Seluklu fetihleri sebebiyle Bizansn zellikle Anadol u
daki hkimiyeti kmeye devam edecektir.
Hal seferl eri
Orta-Dou I slm dnyasnn zellikle mezhep ve hkimiyet atmalar ile al-
kaland bir zamanda, buraya byk Hal hareketinin ilkinin (Birinci sefer) ba
ladn grmekteyiz.
XI . yzyl sonlarna doru Bat-Avrupada zellikle Vatikan kilisesinin nderlii
altnda H az r et i I s a nm doduu kent olan Kuds I slmlardan kurtarmak
8 AL SE V M-E RDOAN MER L
amacyla, harekete geilmesinin zamannn oktan geldii ve bunun Avrupa H
ristiyan lemi iin kanlmaz olduu ve yerine getirilmesinin artk bir zorunlu
luk haline geldii fikri uyanmt. Hal Seferleri ad verilen bu byk hareketin
temel nedeni, din olmakla birlikte, I slmiyetin, Hristiyanlk aleyhine evrensel
bir din haline gelmesi ve dolaysyla madd snrlarnn dou ve bat ynlerinde
genilemesi, zellikle Malazgirt savandan sonra Seluklularn Bizans egemenli
inde bulunan Anadolu, ksmen Suriye ile Filistini elegeirip, bu lkelerde birer
devlet kurmalar ve ayrca zmirde bir beylik kurarak kuvvetli bir donanma mey
dana getiren ak a B ey i n Rumeli ynnde Bizans ciddi ekilde tehdit eden
Peenekl erl e ibirliine girimesi ve nihayet Bat-Avrupa nm kavimler gn iz
leyen yllarda byk bir ekonomik bunalma dmesi gibi birtakm nedenlerin
bu hareketin hazrlanmasnda nemli roller oynad, ok eitli ynlerden yap
lan aratrmalar sonucunda ortaya konmu bulunuyor.
Bu konuda, sultan B er k y ar u k devrinde bilgi verilecektir.
E yyub l er '
Msr, Suriye ve Yemende hkmran olan Eyyub hanedannn ad, nl h
kmdar S al ah a ddi n in babas N ecmeddi n E yyub bi n ad den
alnmtr. Bununla birlikte bu hanedann asl kurucusu S al ah addi n olmu
tur. Eyyubler, N ecmeddi n E y y u b un (veya babas ad nin de olduu ri
vayet edilir) ynetiminde oturduklar Erivann gneyindeki Dzcinden I raka
gelerek Seluklularn (Byk Seluklu Devleti) hizmetine girdiler (XI I . yzyln
balar) ve kendilerine Tekrit kenti dirlik olarak verildi. Daha sonra Eyyubler,
Musul atabei I madeddi n Zengi i l e ibirlii yaparak onun hizmetine girdi
ler (1138 ylndan sonra). ok gemeden Zengi , E y y u b u Baalbek valiliine
atad (1139). Zengi nin lm (1146) zerine E yyub, Dmak atabeki U n e r in,
kardei E s ed ddi n i r k uh ise Zen gi nin olu byk Trk hkmdar ata
bek N u r eddi n M a h mu t un hizmetine girdiler. Bununla birlikte Dmak-
n fethinden sonra (1154) E yyub ve oullar da N u r ed d i n i n hizmetine
katldlar.
N u r eddi n M ahmut , i Fatm ynetiminin sonderecede zayflad ve
lkenin karklklar iinde bulunduu Msr elegeirip, Hallara kar daha
kuvvetli ve etkili bir duruma gelme kararnda idi. ok gemeden vezirlik maka
mndan uzaklatrlan v e r in kendisine bavurup yardm istemesi zerine N u
r eddi n , ordu komutan i r k u h u S al ahaddi n ile birlikte kuvvetli bir
orduyla Msra gnderdi (1164). i r k uh, Fatm kuvvetlerini yenilgiye uratp
Kahirey' elegeirdi, ok gemeden de Msra hkim oldu. Bu baar zerine Fa
tm halifesi A d i d , onu vezirlik makamna getirdi. Bununla birlikte o, bir sre
sonra vefat etti (Mart 1169). i r k u h un lmnden ok gemeden S al ah ad
di n, N u r ed d i n i n ordu komutanlna getirildikten baka, halife d i d ta
rafndan da vezirlik makamna atand. Bylece Fatm halifelii tam anlamyla
N u r eddi n M ah mu t un hkimiyeti altna alnm oldu. Bununla birlikte S a -
SELUK L U DE VL ETL E R TAR H 9
l ah addi n E yyu b , ordusunun esas kuvvetini oluturan Ouzlarla, kendisi
ne kar harekete geen yerli Zenci ve Ermeni kuvvetlerini tamamiyle bertaraf
ederek Msrn tek bana hkimi olmay baard (Austos 1169), ayrca Dimyat
kuatan Hallar da etkisiz duruma getirdi. Bu baarlardan sonra Sal ahad-
d i n , tbi bulunduu N u r eddi n in emri zerine i Fatm halifeliine son verdi
ve btn lkede i hutbesini kaldrarak Abbas halifelii adna snn hutbesini
okuttu (Eyll 1171). Esasen bu sralarda da son Fatm halifesi olan A d i d lm
idi; bylece i Fatm halifelii de sona ermi oldu. Bu baarlarndan dolay S a -
l ah addi n , Msrda bamsz bir devlet kurmay ama edinmeye balad. Bu
nun zerine tbii N u r eddi n ile olan ilikileri bozulmaya yz tutmakta idi.
Bununla birlikte o, N u r ed d i n e kar herhangi bir ekilde isyan ile bamsz
ln iln etmeye cesaret edemedi. Bu arada S al ah addi n , aabeyi T ur an-
a h bir miktar kuvvetle gndererek Yemeni Hariclerin elinden kurtard gibi,
Kuzey-Afrikaya da sevkettii kuvvetler, L ibyann byk bir blmn fethetmeyi
baardlar (1173, 1174). Bu sralarda tbii bulunduu N u r eddi n M ahmut ,
Dmakta vefat etmi idi (Mays 1174). Bylece serbest kalan S al ahaddi n , ba
mszln kazand. ok gemeden o, dzenledii seferler sonucunda Suriye, Fi
listin, Gney-Dou Anadolu ve Kuzey-I raka hkim oldu. Bu baarlarndan son
ra S al ah addi n , btn I slm kuvvetlerini toplayarak Hallara kar hareke
te geti. Bilindii zere o, Httnde 3 Temmuz 1187de Hallar ar bir yenilgiye
uratarak Kuds amanla teslim alp (Ekim 1187), buradaki Hal krallna son
verdi; bu olay zerine Hristiyan lemi I I I . Hal seferini dzenlediler. S al ah ad
di n in lmnden (Mart 1192) sonra oullar M el i k l az i z Msr a, M e 1i -
k l ef dal ama ve M el i k z z ah i r Halebe hkim olup Eyyublerin birer
kolunun hkmdar oldular; kardei M el i k l di l ise Kuzey-Arabistan ile El-
cezi reye hkim oldu. Fakat bir sre sonra M el i k l di l , yeenlerinin taht kav
galarndan faydalanarak onlar etkisiz duruma getirip, kardei S al ah addi n in
hemen hemen btn lkesine hkim oldu. Bununla birlikte o, kendisine tbi olmak
la birlikte lkeyi oullar arasnda (M el i k l k mi l e Msr, M el i k l mu-
a z z a m a am, M el i k l f r i z , M el i k l evhad ve M el i k l e r ef e
de Elcezirenin eitli yrelerini) bltrd; Haleb ise S al ah addi n i n soyun
dan gelen kimselerin ynetiminde kald. Eyyub ailesi arasndaki ba, M e 1i k -
1 d i 1ve olu M el i k l k mi l dnemlerinde byk lde srdrlmse de
S al ah a ddi n i n aktif siyaseti bu dnemde yava yava gevetilmi, dolaysyla
Hallarla genellikle bar iinde kalnmaya allmtr. Bu tr siyasetin uygu
lanmasnn sebeplerinden birisi de Elcezire Eyyub hkmdarlarnn zellikle Tr
kiye Seluklu devletinin bask ve tehdidi altnda bulunmasdr, ite bu yumuama
siyasetinin bir sonucu olarak M el i k l k mi l , Yafa antlamasyla Kuds ve y
relerini Alman imparatoru I I . F r eder i k ( F r i ed r i ch ) e vermekten ekin
medi, bylece dmanlarna kar imparatorun yardm ve desteini salad (ubat
1229). M el i k l k mi l i n lmnden (1238) sonra Eyyubler, i mcadeleler
10 AL SE V M-E RDOAN MER L
dolaysyla cidd bir zaafiyete uradlar. Bununla birlikte Hallara kar (VI . Hal
seferi) gzle grlr bir stnlk kazandlar. Fakat M el i k ss al i h N ecmed-
di n E y y u b un lmnden (Kasm 1248) ok gemeden sonra Msrda devlet
ynetimi Trk Bahr Memlklerinin eline geti. Daha sonra Elcezire (1245), Ha~
leb ve am (1260) Eyyubleri, Moollar tarafndan ortadan kaldrld, ya da tbi
duruma getirildi. Diyarbakr Eyyubleri, Akkoyunlular, Yemen Eyyublerine ise
Trk Resulleri son verdiler (1228).
Meml kl l er
XI I I . yzyl Orta-Dousu'nun byk Trk devletlerinden birisi de Memlk-
l (Memlkn anlam: Tutsak, kle ve cretli asker) devletidir. Memlkler, Bah
r (Memlikl-Bahriyye) ve Burc (MemliklBurci yye) olmak zere, iki saltanat
halinde hkmran olmulardr. Bahr Memlkler, klalarnn Nil I rma zerin
deki Ravza adasnda bulunmas dolaysyla bu ad almlardr. Burc (Burciyye)
Memlkler ise Kahiredeki Kal atul cebel de bulunan burlara yerletirilmeleri se
bebiyle bu adla anlmlardr.
Eyyub devletinin tarih sahnesinden ekilmesinden sonra Msrda kurulan
Trk Memlkl devletinin ilk hkmdar z z eddi n A ybek et - T r k man
(1250-1257)dir. A ybek , kendisinin hkmdarlna kar kanlar (Ak t ay,
B aybar s, K al avun vs.) etkisiz duruma getirdikten baka, gya Memlkl dev
letine son vermek isteyen Suriye Eyyublerin de onlarla giritii savata (ubat
1251) yenilgiye uratp bertaraf etmeyi baard. Bu baardan sonra Ay bek , Ab
bas halifesi M u s t as m m giriimi zerine, I raka ynelmekte olan Moollara
kar, dman durumunda bulunduu Suriye Eyyubleriyle bar ve ittifak yap
mak suretiyle (Nisan 1253) Yakm-dou I slm birliini salad (1254). Btn bu
baarlarna ramen A ybek , kars ecer d d r n fedaileri tarafndan l
drlmekten kurtulamad (Nisan 1257). Ay b e k in bylece bertaraf edilmesin
den sonra devletin ilerigelen emirleri, Ay b ek i n olu N u r eddi n A l i yi
hkmdar iln ettiler (Nisan 1257). Bununla birlikte bu emirler arasnda yetki
atmalar balad. zellikle Suriyedeki Bahriyye emirleri, ynetimi elegeirmek
amacyla Msra iki kez saldrda bulundularsa da baarl olamadlar (1257-58).
Fakat te yandan Mool l arm I rak istil ile Suriyeye ynelmeleri zerine, dev
letin ilerigelen emirleri, toplanp aldklar karar uyarnca N u r ed d i n A l i yi
tahttan indirip S ey f ed d i n K u t u z u hkmdar iln ettiler (Kasm 1259). Bu
srada Moollar, Suriyeyi istil ve igal etmilerdi. Devletin btn ilerigelen emir
ve kumandanlar ve halk, yeni hkmdardan Mool istilsn nlemeyi bekliyor
lard. Bu byk tehlike karsnda mit ve cesaretini asla kaybetmeyen K ut uz,
Suriyedeki Msra kskn Bahriyye Memlklerinin de tam destek ve yardmn
saladktan sonra kuvvetli ordusuyla Kahireden kp Mool l ara kar harekete
geti. Bilindii zere o, Aynclut ky yrelerinde, Moollarla giritii ok id
detli bir savata onlar ar ve kesin bir yenilgiye uratt (Eyll 1260), Mool or
dusu ilk kez dalp kamak zorunda kald. Bu nemli tarih zafer sonunda,
SEL UK L U DE VL ETL E R TAR H 11
Moollarn Yakr-dou I slm lkelerini istil, igal ve bu topraklarda yerleme
leri nlenmi oldu. Bununla birlikte K ut uz , zaferden sonra Kahireye dner
ken ilerigelen Bahriyye emirleriyle ibirlii yaparak rakibi durumuna geen
B aybar sve arkadalar tarafndan ldrld (Ekim 1260). Bu olaydan birka
gn sonra Bahriyye emirleri toplanp B a y ba r s Melikzzhir nvamyla Mem-
lkl hkmdar (Sultan) iln ile tahta oturttular (Ekim 1260). Hi vakit kaybet
meden derhal harekete geen B a y b a r s , lke iindeki baz isyanlar bastrp
huzur ve sknu saladktan sonra dta da Mool ve Hallarla baarl mcade
lelerde bulundu. yleki: B ay b a r s , frsat bulduka Suriyeye saldran ve za
man zaman Hallarla ibirlii yapan Moollar sevkettii bir orduyla yenilgiye
urattktan (1269) baka, bizzat ordusuyla harekete geerek vefat eden H 1a -
g nun yerine geen olu A b a k a nin Hallarla takviye edilmi oln kuvvet
lerini Harran ve daha sonra B rede bozguna uratt (1271-72). Bu baarl asker
hareketlerden sonra B a y b a r s , ilgili blmde ayrntl olarak grlecei zere,
baz Seluklu ve zellikle Karamanoullar emirleriyle ibirlii yaparak Mool-
lar bu lkeden atmak amacyla, Anadol uya bir sefer dzenleyerek Moollar El
bistan ovasnda ar ve kesin bir yenilgiye uratt ve onlar deta imha etti (Nisan
1277).
B aybar s, saltanat tahtna oturmasnn birinci (1261) ve ikinci (1262) ylla
rnda Moollarla ittifak yapan VI . B oh emu n d un ynetimindeki Antakya ya
iki kez saldr ve kuatmada bulundu ise de ehri alamad. Bu arada B aybar s,
Moollar tarafndan yklan (1258) Abbas halifeliini Msrda yeniden kurduk
tan baka, Moollara kar Altmordu devletiyle ittifak ve dolaysyla ibirlii yapt.
Bylece Mool ve Hallara kar daha kuvvetli bir duruma geen B aybar s,
ordusuyla harekete geerek Kaysariyye, Yafa, Arsuf, Arlis, Safed ve Resule kent
lerini birer birer fethetti, Akky da iddetle kuatt ise de elegeiremedi (1265-66).
Daha sonra o, daha nce (1259-60) Moollarla ibirlii yaparak onlar Suriyeyi
istil ve igale kkrtan ukurova Ermenilerine kar K a l av u n un kumanda
snda gnderdii ordu, Ermeni ve mttefiklerini Derbesak yrelerinde yenilgiye
urattktan (Austos 1266) baka, Misis, Kozan, Adana ve Tarsusu yama ve tah
rip etti. Dzenledii bu baarl seferden sonra B aybar s, zellikle Hallarn
birbirleriyle ekime ve atmalarn frsat bilerek Taberiye, Akk, Yafa vs. e
hirleri istil ve tahrip ettikten (1267-68) sonra byk Hal merkezlerinden biri
olan Antakyay baarl bir kuatmadan sonra fethetti (Nisan 1268). Bylece Ha
llarn 1097 ylnda (I . Hal seferi) kurduklar Antakya Prenslii tarihe karm
oldu. Daha sonra (1270) Kbrsa baarsz bir deniz seferi dzenleyen B aybar s,
bir yl sonra Trablus Hal Prensliine kar harekete geerek baz kaleleri fethetti.
lke iinde ve dnda giritii siyas, asker ve ekonomik faaliyetler sonunda
devlet ynetimini salam temeller zerine oturtmay baaran B aybar s devrin
de, lkenin snrlar batda Sirenaykaya, gneyde Nubya ve Massavaya, kuzey
de Toros dalarna kadar uzanmaktayd. Bu byk Trk hkmdar 20 Haziran
1277de hayata gzlerini yummutur.
12
AL SEV MERDOAN MER L
B a y ba r s tan sonra Bahriyye Memlkl kolundan 21 sultan hkmran ol
mu ve bu kol, 1382ye kadar 132 yl devam etmitir. B a y ba r s tan sonraki h
kmdarlardan zel l i kl e M el i k l ma n s u r S ey f ed d i n K a l a v u n
(1279-1290) ve olu M el i k n n as r M u h ammed (1293-1294, 1299-1309,
1310-1341) devirleri, Memlkl devleti tarihinde i ve d olaylar bakmndan nem
lidir. 1382-1517 yllar arasnda devlet ynetimini ellerinde tutan Burciyye Mem
lkl hkmdarlar, Bahriyye koluna mensup sultanlar gibi yetenekli ve kudretli
deillerdi. Bu Memlkler zamannda (XV. yzyl), Orta-dou'da T i mur istil
sndan baka, Akkoyunlu ve zellikle Osmanl devletlerinin hkmranlklar ba
lam ve sonunda Burciyye Memlkleri (son hkmdar M el i k i i l e r ef T u
rna n b a y ) Osmanl hkmdar byk sultan Y avuz Sel i m tarafndan orta
dan kaldrlmtr (22 Ocak 1517). Bu kolun nl hkmdarlar arasnda M e 1i -
k z z a h i r B er k u k , M el i k l m ey y ed eyh , M el i k l e r ef
B ar sbay, M el i k z z ah i r ak mak , M el i k l e r ef nal ve M el i
k l e r ef K ay t bay yer almlardr.
BUYUK SELUKLU
MPARATORLUU
d e v l e t i n k u r u l u d o n e mi
Sel ukl ul ar n kkeni ve trih sahnesine k lar
ilgili kaynaklarn belirttikleri zere, Seluklular, Ouzlarn Knk boyuna men
supturlar. Seluklularn atas olarak bilinen ve ok kuvvetli oluu nedeniyle ken
disine Ouzlar arasnda Demir Yayl (Temr Yal) nvan verilen D u k a k
(Tu k a k ), Ouz Yabgu devletinde Y abgu dan sonra gelen nemli bir siyas ve
asker greve sahip idi. Bu sebeple Ouz Y a bgu su, devletin nemli i ve d
sorunlarn D u k a k la grmek suretiyle zmlerdi. Yaplan aratrmalarn
altnda Ouz Yabgu devletinde nemli bir durumda bulunduu anlalan ka
labalk Knk boyunun beyi olan D u k a k m adrc olduu ve Soylu han,
veya hakan sllesinden bulunduu hususlar, tarih gereklerle badaamaz.
D u k a k m ileri nesebi (soyu) hakknda, zellikle I bn l - A d m ( Bugye, s.
10)deki kayt, ( S e 1 u k bi n Davud bi n E yyub bi n Duk ak bi n I I -
yas bi n B ehr am bi n Y usuf bi n A z i z ) ilgili kaynak ve dolaysyla ara
trmalarda yer almaz. Baz kaynak ve bunlara dayanarak yaplan aratrmalarda,
D u k a k m Hazar Trklerine tbiiyeti ileri srlmse de bu konuda yaplan
eitli aratrmalar sonucunda, ancak bu tbiiyetin Hazarlarn ok kuvvetli ol
duklar 922 ylndan nce, Ouz Yabgu devleti dolaysyla olduu tespit edilmitir.
Kuvvetli bir asker ve siyas yetenei olan D u k a k n Ouz Yabgusu yla olan
anlamazl, pek gereki olmayan bir hikye eklinde kaynaklara gemitir. Ri
vayete gre Du k ak , bir Trk zmresine (Belki Hazarlar) kar sefere kmak
isteyen Y abgu ile mnakaa eder ve sonunda bu mnakaa bir kavgaya dn
r; fakat Ouz beylerinin araya girmesi zerine, dzenlenen bir len srasnda
Y abgu ve Duk ak barrlar. Bu olaydan sonra D u k a k n Ouzlar arasnda
n artar. Dukak^hakknda bildiklerimiz bundan ibarettir; onun lm tarihi
de kesin olarak bilinmemekte, ancak 875-885 yllar arasnda vukubulduu tah
min edilmektedir.
D u k a k n lmnden sonra Sel uk ( Sel uk , imls Trkenin ses uyu
muna aykr olup kaynaklarda ve baz aratrmalarda mcadeleci veya k
k sel anlamlarna gelen Saluk, Sal, Selk, Selik), gen yalarda (aa
yukar 17-18) Ouz Y abgusu tarafndan Subala (ordu bakomutanl, bu
16 AL SE V M-E RDOAN MER L
gnk Genel Kurmay Bakanl) atanm, ayrca Knk boyunun da beyi olmu
tur. Babas tarafndan eski Trk trelerine gre iyi bir asker ve siyaseti olarak
yetitirilmi olan S el u k , Yabgu devletinde, ksa srede byk bir n sahibi
olmutur. Bununla birlikte ilgili kaynak ve aratrmalarda belirtildiine gre, bir
gn S el uk , Y abgu nun sarayna girerek H at un, ocuklar ve teki dev
let ilerigelenlerinin nnden geerek Y a bgu nun hemen yanna oturmutur.
Onun bu hareketi, bata H at un olmak zere, devlet erkn tarafndan Bir
Saygszlk olarak nitelendirilmitir. Bu nedenle ok gemeden devlet adamlar
nn etkisiyle S e 1 u k u kendisine rakip grmeye balayan Y abgu, ayrca kar
snn ( H at un) da kkrtmasyla S e 1 u k a cephe alarak onu bertaraf etme
hazrlklarna balad. Bunun zerine durumu ciddileen S el uk , aile bireyle
ri ve Knk boyuna mensup kk bir Ouz kitlesiyle Y abgu devletinin klk
bakenti Yengikentten ayrlp devletin yazlk bakenti olan Cende getmek zo
runda kald. S el u k un bu g, kaynaklarda Trkistandan veya Turandan
rana ve Drl-Harbden Diyar I slma gei biiminde belirtilip kaydedilmi
tir. S el uk , ksa zamanda, esasen Y abgu devletinin hkmranlnn olduka
zayf olduu Cend ehrine hkim oldu ve burada kk bir beylik kurdu. Bu e
hir ve evresi, I slm lemine ok yakn olup, burada slmiyet sratle yaylmakta
idi. Sel uk , bir sre sonra Knk boyu ilerigelenleriyle bir toplant yaparak iinde
bulunduklar artlar mzakere edip deerlendirdi ve onlara Biz, g edip yer
letiimiz bu lkede hkim din haline gelen I slmiyeti kabul etmek zorundayz,
aksi takdirde bir devlet halinde byyp geliemeyiz, nemsiz kk bir kitle ola
rak yaamaya mahkum oluruz dedi. Bylece S el uk , iinde bulunduklar si
yasal ve sosyal ortam ne kadar iyi anlam ve ileri grl bir lider olduunu
gstermitir. Uzun mzakerelerden sonra S el uk , kaynaklarda ad belirtilme
yen bir ehrin (Cend ya da Maverannehr de baka bir ehir) valisine bir heyet
gndererek kendilerine I slm dinini retecek bir din bilgini (fakih)
gndermesini bildirdi. Bylece S e 1 u k ve beraberindeki Ouzlar, Gk Tanr
dininden (Kam, aman) ayrlp I slmiyeti kabul ettiler (Aa-yukar 960larda).
Bu olay, gerek Seluklu tarihinde, gerekse slm devir Trk tarihinde, ok nemli
bir dnm noktasn oluturur ve S e 1 u k da Seluklu tarihinde, I slmiyeti ka
bul eden ilk hkmdar olarak tarihe geer. Esasen Gk Tanr dini ile slmiyet
arasnda byk bi r yaknlk vardr. Bylece I sl mi yete giren S el
uk , M el i k l - G a z i nvann alarak kfirlere kar cihada balad. O,
Cend ehrindeki Yabgu devletinin vergi memurlarn Mslmanlar, kfirlere vergi,
vermez diyerek ehirden uzaklatrd; daha sonra kendilerine saldran kfir Trk
rktalarna kar baarl gazalarda bulundu. te bu seferlerin birinde, byk
olu M i k i 1ehit olmutur. Daha sonraki yllarda, Byk Seluklu devletini ku
racak olan M i k i 1 in oullar T ur ul ve ar B eyl er , dedeleri Sel uk
tarafndan zenle bytlp yetitirilmilerdir.
Samanl ve K arahanll erla i l i ki l er
S el uk , Cendde bir beylik kurduktan sonra zellikle Karahanl-Samanl
mcadeleleri srasnda, blgede siyas ve asker bir gn temsilcisi durumuna
SELUKL U DE VL ETL ER TAR H 17
geldi. Bu sebeple S el u k un beylii, Karahanllar karsnda skk bir duru
ma den Samanllar tarafndan resmen tannd ve ok gemeden de Samanl h
kmdar N uh, Karahanl hkmdar B ur a H an a kar kendisinden asker
yardm isteinde bulundu. Bunun zerine S el u k , byk olu A r sl an ( s
r a i l ) n kumandasnda Samanllara yardmc bir birlik gnderdi ve bu sayede
Samanllar, Karahanllar yenilgiye urattlar; buna karlk onlar, Buhara-
Semerkant arasnda, Karahanl snr yaknlarndaki Nur (Nur Ata) ilesini Sel
uklulara yurt olarak verdiler; bylece A r s 1a n a bal Ouzlar, Maverannehr e
gelip Nur ilesine yerletiler (Aa-yukar 990 yl civar). Seluklularn da iin
de bulunduu Ouzlarn (Mslman olduktan sonra Trkmen adyla anlmlar
dr) gneye, Maverannehre g etmelerinin sebepleri, eitli aratrmalara gre,
1 Kuzeyden Kpaklarm Ouzlar sktrmalar,
2 Yer ve otlak darl,
3 Gayri Mslim Ouz Yabgu devletiyle yaptklar mcadeleler,
4 Mslman Karahanllarm gittike kuvvetlenip blgede hkim bir g ha
line gelmi olmalar
eklinde tespit edilmitir.
Sel uk , Maverannehre g etmedi ve bir sre sonra da (Aa-yukar 1007
ylnda) Cendde ld ve buraya gmld. S el u k un kaynaklarda tes
pit edilebilen gen yata ehit olan M i k i l ile A r sl an, Y usuf Y nal ve M u
sa i n an adlarnda drt olu vard. Ayrca beinci olu olarak Y u n u s un da
bulunduu ileri srlmektedir. S el u k un lmnden sonra eski Trk tresi
gereince, byk erkek ocuk olan A r s l an , Seluklu ailesinin bana bey (ba
bu) olarak gemi ve Yabgu nvamn almtr. Yine tre gereince, A r s l a n -
dan sonra Musa i nan Bey, uzun bir sre Yabgu nvamn kullanmtr. By
lece A r sl an Y abgu, Seluklularn beyi durumunda idi; bununla birlikte
ailenin dier bireyleri, kendilerine bal Ouz oymaklarnn banda, yar bam
sz bir durumda idiler ve A r sl an Y a bgu ya zayf bir feodal bala bal bulu
nuyorlard. Bylece genellikle T ur ul ve ar B ey l er e bal olan Ouzlara
Seluklular, A r s l an a bal olanlara Yabgulular ve Y usuf Y n al a bal olan
lara da Ymalllar ad verilmitir.
Dedeleri S e 1 u k un lmnden sonra T ur ul ve ar B eyl er , Y-
nalllar ve M u s a i nan Bey de Maverannehrdeki Nur ilesi yrelerine gel
milerdi. Bu sralarda Karahanllarm byk hkmdar H ar un B ur a Han,
Buharay alp Samanl devletine son verdi (999). Bylece Samanllarn mttefi
ki durumunda bulunan A r sl an Y abgu, Karahanllarm karsnda yalnz kald.
Fakat bir sre sonra son Samanl hkmdar smai l Munt as r , A r s
l an Y abgu ile birleip harekete geerek Buharay Karahanllardan geri ald
ve hatt onlar, Semerkant yrelerindeki Zerefan kprs yaknlarnda bozguna
uratt. Fakat ok gemeden M unt as r , Karahanl I l i g Nasr H an kar
snda yeniden bozguna urayarak Buharay terketmek zorunda kald. Bununla
18 AL SEV MERDOAN MER L
birlikte mcadeleyi srdren Munt as r , A r sl an Y abgu dan yeni bir as
ker yardm salayarak Semerkant taraflarnda I l i g Nasr H an yeniden boz
guna uratt (1003). Fakat bu arada A r sl an Y abgu, siyaset deitirip
I l i g Nasr H an la birleerek M u n t as r a kar cephe ald. Bylece Mun-
t a r , Samanl devletini yeniden diriltme giriimlerinde baarl olamad (1004).
Samanl devletinin tarih sahnesinden tamamen ekilmesinden sonra A r s
l an Y abgu, Karahanllarla ibirliine devam etti ise de yine de Samanllarn
ortadan kaldrlmasndan sonra Maverannetrdeki olaylarn nasl bir geliim gs
tereceini beklemekte idi. te yandan I l i g Nasr H a n n saldrsna urayan
T ur ul ve ar B eyl er , Karahanl hkmdar B ur a H an n hizme
tine girmek zorunda kaldlar. Bu hizmet srasnda B ur a H an, T ur ul
B e y i yakalatp hapse att. Bunun zerine derhal harekete geen ar Bey,
B ur a H an n sevkettii kuvvetleri yenilgiye uratp, baz Karahanl kuman
danlarn tutsak ald; bunun zerine B ur a H an, T ur ul B ey i serbest
brakmak zorunda kald. Bu olaydan sonra T ur ul ve ar B eyl er , ken
dilerine bal Trkmenlerle yeniden Maverannehre dndler. Fakat bir sre sonra
I l i g Nasr H an n lm (1012/13) zerine, Karahanl hkmdar A r s
l an Han tarafndan hapsedilmi olan Karahanl ehzadesi A l i T ek i n, bir fr
satn bulup hapisten kaarak A r sl an Y a bgu nun desteiyle Buharay
elegeirdi ve burada bamsz bir Karahanl beylii kurmay baard, mttefiki
A r sl an Y abgu nun kzyla da evlenerek daha gl bir duruma geldi. By
lece Karahanl ve Gaznelilere kar yeni bir ittifak cephesi kurulmu oldu, ite
bu olaydan sonradr ki Ar sl an Y abgu, dolaysyla Seluklular, Maverannehr-
de siyas ve asker bakmdan daha ok nem kazanmaya balad.
K arahanl ve Gaznel i l erl e il i ki l er
ilgili kaynaklarda kesin kaytlarn bulunmamasna ramen olaylarn cereya
nndan Seluklu ailesinin banda bulunan A r sl an ile T ur ul ve ar B ey
l er arasnda sk bir ilikinin olmad, bir soukluun ve gerginliin var olduu
anlalyor. Bunun kesin bir kant da A r sl an Y abgu nun Al i T ek i n ile olan
ittifakna T ur ul ve ar B ey l er in alnmam olmasdr. Nitekim ok ge
meden Seluklu ailesi arasndaki bu gerginlik, daha da ileri boyutlara ulam,
bunun sonucunda da A l i T ek i n, T ur ul ve ar B ey l er e kar hare
kete geerek onlar gsz bir duruma getirip kendine tbi olmaya zorlamtr.
Onun bu dmanca giriiminin mttefiki A r sl an Y a bgu dan habersiz oldu
u, ya da bu konuda onun onayn almad pek dnlemez. Bir yandan B u
r a H an m, br yandan da A l i T ek i n i n bask ve saldrlar karsnda
sonderecede ciddi ve tehlikeli durumlara den T ur ul ve ar B ey
l er , kendileri iin daha gvenli yeni bir yurt aramaya karar verdiler. Bunu uy
gulamak amacyla T ur ul Bey ve Trkmenler, savunmas daha kolay olan llere
ekilirken ar Bey, vaktiyle Abbaslerin hizmetinde bulunmu olan Trk soy
dalarnn gazalarda bulunduklar Bizans ynetimindeki Anadol uya bir kei f se
feri ne kt. yleki:
SELUKL U DE VL ETL E R TAR H 19
ar Bey, bin Trk atlsyla Maverannehrden batya Anadolu yn
ne hareket etti. O, 1016 ylnda Gaznelilerin ynetiminde bulunan Horasan ze
rinden, daha nce buraya gelmi olan ve kendisine katlan Trkmenlerle, bura
valisi A r sl an C a z i b in kendisini izlemesine ramen, deta bir yldrm h
zyla geip Acem I rak (Zaros dalarnn dou blgesi) topraklarna girdi. a
r B e y in harektn haber alan ve bu sralarda Hindistanda fetihler yapmakta
olan Gazne sultan M ahmut , ar B ey in geiine engel olamamas sebe
biyle A r sl an C az i b e sonderecede kzarak onu iddetle azarlad. a
r Bey, burada pek fazla kalmayarak Azerbaycan zerinden Dou-Anadolu
snrlarn ap Van Gl havzasna girdi. lk olarak Anadol uya giren, zellikle
Ermeni kaynaklarnda vasfland zere, Mzrak, ok ve yaydan oluan silhlar
ekili, beli kemerli, uzun ve rl sal, rzgr gibi uan Trk atllar karsn
da Bizans komutan S en ek er i m i n gnderdii kuvvetler, Yamur gibi atlan
oklar karsnda kesin bir yenilgiye uradlar. Bunun sonucunda, baz kaleler
dnda, Van Gl havzasnn byk bir blm Trk kuvvetlerinin kontrol ve
denetimi altna girdi. Bu blgede, kendisine artk hibir Bizans kuvvetinin kar
koyamad ar Bey, kuzeye ynelip Grclerin oturduklar Nahvan ta
raflarna yrd. B i z a n s n Grc asll kumandan L i p a r i t i n savaa ce
saret edememesi sonucunda ar Bey, btn blgeyi kolayca hkimiyet ve
denetimi altna almay baard. Daha sonra o, Dovin ehrinin gneyindeki Nig ke
simine yryerek kendilerine kar koymaya alan Beni kalesi Bizans kuman
dan Vaak P ah l a v u n i nin kuvvetlerini bozguna uratp darmadan etti,
hatt bu kumandan, bozgun srasnda kaarken Trk askerleri tarafndan ld
rld. Bylece ar Bey, gneydeki Van Gl havzasndan baka, Nahvan
ve Nig kesimini de aknlara uratt. Sonu olarak, ar Bey, ilerde yurt edi
nilmesi amacyla, baaryla tamamlad bu keif seferi sonucunda, yolu zerin
de ald takviyelerle birlikte ancak be, alt bin atly bulan ve o devir iin bile
kk saylabilen bir Trk kuvvetini, Bizansn Dou-Anadoludaki kuvvetleri
nin durduramayacak bir derecede olduunu, bylece bizzat ve fiilen tespit etmi
oldu. ok gemeden ar Bey, A r sl an C az i b in, ald emir zerine ken
disini iddetle izlemelerinden mahirane bir ekilde syrlmay baard; o, geldii
gzergh olan Azerbaycan ve Horasan zerinden Maverannehre dnp, karde
i T ur ul B ey e ulaarak (1021) yapt keif seferi hakknda ona geni bilgi
verdi ve Biz, buradaki gl devletlerle, yani Karahanl ve Gazneli devletleriy
le mcadele edemeyiz, ancak Horasan, Azerbaycan ve Dou-Anadoluya gidip ora
larda hkmran olabiliriz, zira oralarda bize kar koyabilecek hibir kuvvete
rastlamadm diyerek onu bat ynne harekete tevik etti.
Samanl devletinin ortadan kaldrlmasndan sonra Buharada bir Karahan-
l beylii kuran ve olduka kalabalk Trkmen kitlelerine sahip olan A r sl an Ya b -
gu ile de bir ittifak yaptn grdmz A l i T ek i n, bylece Karahanl ve
Gaznelilere kar nc siyas ve asker bir kuvvetin temsilcisi olmay baard
ve Maverannehrde hkimiyet alanlarn geniletme etkinliklerine balad. Bu
20 AL SEV MER DOAN MER L
nun zerine Hrezme de hkim olan Gazneliler ile Maverannehrde kendileri
ne kar herhangi bir rakip grmek istemeyen Karahanllar, derhal harekete
getiler. yleki: Karahanl byk hkmdar Y usuf K adi r H a n ile Gazne
sultan M ahmut , Semerkant yaknlarnda bir toplant yaptlar (1025). Her iki
hkmdar arasnda, kaynaklarda belirtildii zere, ran ve Turan sorunlar
zerinde yaplan mzakerelerde u kararlar alnd:
1 A l i T ek i n i n Maverannehr,deki beyliine son verilecek, beyliin ba
na Y usuf K adi r H an n olu Y een T ek i n getirilecek,
2 Karahanl ve Gazneliler iin gittike byk bir tehlike olmaya balayan
A r sl an Y abgu nun banda bulunduu btn Trkmenler, Maverannehr-
den Horasana nakledilecekler,
3 Amuderya, her iki devlet arasndaki snr oluturacak,
4 Her iki devlet hkmdar, bu antlamay salamlatrmak iin karlkl
olarak akrabalk giriiminde bulunacaklar,
5 1. ve 2. maddelerin uygulanmas grevini sultan M ahmut stlenecek.
Horasana gei
Sultan M ahmut , derhal kararlatrlan szkonusu antlama maddelerinin
uygulamasna giriti. yleki: O, bu sralarda, her iki hkmdarn muhtemel ani
saldrlarndan korunmak amacyla A l i T ek i n ile birlikte llere ekilen A r s
l an Y a bgu ya bir eli gndererek Biz, srekli olarak Hindistana gaza ama
cyla seferlere gidiyoruz. Birok I slm memleketlerinden gelen gnlller, bizimle
birlikte bu seferlere katlyorlar; fakat Mslman olan sizler, bu gazalara niin
katlmyorsunuz? Btn bu konular grmek ve dostluk kurmak zere, sizi sa
rayma davet ediyorum; geldiiniz takdirde size lyk olduunuz nvanlarla ltuf
ve ihsanlarda bulunulacaktr. dedi. ki byk devlet karsnda baarl olama
yacann bilinci iinde bulunan A r sl an Y abgu, baz yakn arkadalaryla bir
likte sultan M a h mu t un yanma Semerkanta gitti. Onuruna verilen lendeki
konumalar srasnda, sultann Bana asker yardm gerekirse ne kadar atl kuv
vet gnderebilirsin? sorusu zerine, biraz da ikili olan A r sl an Y abgu, si-
lhdarndan bir ok alarak Bunu, kendi boyuma (Knk) gnderirsem 10 bin atl,
silhdardan ald bir yay gsterip Bunu, kendi ulusuma gnderirsem 30 bin at
l , yine silhdarndan ald oklardan birisini gsterip Eer bunu Balhan da
na gnderirsem 100 bin atl, bir ok ile yay karp Bunu, ayrca gnderdiim
takdirde 100 bin atl ve nihayet kard bir oku gsterip Eer bunu Trkis
tana gnderirsem 200 bin atl gelir cevabn verdi. Onun bu szleri karsnda
hayretler iinde kalan sultan Mahmut , esasen hile ile davet ettii A r sl an Ya b -
gu, olu K ut al m ve baz yakn arkadalarn tutuklatarak Kemire giden ge
itteki bir tepe zerinde bulunan Klincar (Kalencer) kalesine gnderip hapse
attrd. Sultan M ahmut , A r sl an Y abgu yu bylece bertaraf ettikten son
SELUKL U DE VL ETL E R TAR H 21
ra onun basz kalan Trkmenlerine saldrlar dzenleyip onlar geni apta ya
malatt ve ok gemeden de bunlardan drt bin adrlk (Aa-yukar 10-15 bin)
bir kitleyi, Horasan valisi A r sl an C a z i b in muhalefetine ramen Horasana
getirterek Nesa, Bverd ve Ferve (Kzl Avrat)ye yerletirdi. Kaynaklarda Bal
kan ve I rak Trkmenleri adlaryla anlan bu Tiirkmenler, zellikle babular A r s
l an Y a bgu nun hapsedilmesi sebebiyle, K z l , Y amur , Gk t a,
B oa, Mansur , A nas ol u vs. gibi beylerin ynetimleri altnda, daima ha
reket halinde grnmlerdir. Nitekim ok gemeden bu Tiirkmenler, zellikle
Gazneli vergi memurlarnn zulme varan davranlar zerine, kendilerine kat
lan dier Trkmenlerle birlikte oturduklar blgede yama hareketlerine bala
dlar. Bunun zerine sultan M ahmut , nce Horasan valisi A r sl an C az i b i
onlara kar evketti, daha sonra da bizzat kendisi harekete geerek (1028) onlar
ar bir ekilde cezalandrd. Bunun zerine Trkmenlern bir ksm, eitli bey
lerin ynetiminde, Balhan dalarna ve Dihistana kap sndlar, dier bir ks
m da batya hareket ederek Azerbaycan ve Dou-Anadoluya kadar uzanan
blgelere aknlar yaptlar. zellikle bu Trkmenler, A r sl an Y a bgu nun K-
lincar hapishanesinden bir ok gndermesi zerine, Gaznelilere kar saldrlar
n daha da arttrdlar, ayrca babularn Klincar 'd a ki hapishaneden kurtarma
giriimlerinde bulundularsa da baarl olamadlar. Ancak K ut al m , tutsak
lktan kurtulup babasna bal Trkmenlern obasna ulamay baard. Bir sre
sonra A r sl an Y abgu, yedi yl kald bu hapishanede ld (1032).
Yeni Sel ukl u babul ar :
Turul ve ar Beyler
A r sl an Y a bgu nun hapsi ve lm zerine, Seluklu ailesinin, dolaysy
la Trkmenlern yeni babular olarak T ur ul ve ar Bey kardeleri g
ryoruz; ailenin bana ise Yabgu olarak yaa byk olan sakin tabiatl
Musa nan Bey getirildi. Sultan M ahmut , A r sl an Y abgu ya baa
ryla uygulad bertaraf etme siyasetini bu kez, T ur ul ve ar B ey l er e
de uygulamak amacyla onlara bir eli gnderip Kendilerine yurt verme neri
sinde bulundu ise de onlar, onun bu amal nerisini kabule yanamadlar. te.
yandan A l i T ek i n, yeniden Buhara ya gelip Karahanh beyliinin bana ge
ti. O, bu kez, T ur ul ve ar B ey l er e haber gnderip Ortak dmanla
r olan Karahanl ve Gaznelilere kar ittifak nerisinde bulundu, fakat vaktiyle
kendilerine kar dmanca tutum ve davranlar sebebiyle kendisine artk g-
venemeyen T ur ul ve ar B eyl er , onun bu nerisini kabul etmediler. Bu
nun zerine A l i T ek i n, bu kez Seluklu ailesini birbirine drp blmek ve
kendisine tbi duruma sokmak amacyla, Y usuf Y nal a bir eli ve deerli
armaanlar gnderip kendisine Seluklu Yabgusu nvan verme nerisinde bu
lundu ise de baarl bir sonu alamad. Bunun zerine o, A l p K ar a komuta
snda sevkettii bir orduyla Seluklulara bir baskn yaptrd; yaplan
arpmalarda, bata Y usuf Y nal olmak zere, birok Seluklu beyi ve aske
ri ldrld. Buna ramen ksa zamanda toparlanan Seluklular, T ur ul , a-
22 AL SE V M-E RDOAN MER L
r ve Musa Y abgu ynetimindeki bir orduyla harekete geerek ikinci Seluklu
sultan olacak olan A l p A r s l a n n doumunu (Ocak 1029) uurlu sayp,
A l p K ar a komutasndaki Buhara Karahanl beyliinin ordusunu yenilgiye u
rattklar gibi, A l p K ar a ve pek ok Karahanl emrini ldrmeyi baardlar
(1030). Buna ramen A l i T ek i n i n devaml saldrlar karsnda Seluklular,
Hrezme getmek zorunda kaldlar ve burann Gazneli valisi A l t u n t a n
kendilerine yurt olarak verdii urhan ve Darhn (Dergn) yrelerine yerleti
ler. te yandan, bu sralarda Gazneli sultan M ahmut lm (1030), taht mca
delesinden A l i T ek i n i n desteiyle galip kan olu Mesut , Gazneli sultan
olmutu. Bununla birlikte babasnn siyasetini aynen uygulamaya devam eden M e
sut , Hrezm valisi A l t u n t a , Buhara ya Al i T ek i n e kar bir seferle g
revlendirdi ise de Debsiyede yaplan savatan (1032) ksa bir sre sonra
A l t unt a ld. Onun yerine Hrezm valiliine atanan olu H ar u n , bam
szln iln ile Gaznelilere kar isyana balad (1034); durumunu kuvvetlendir
mek amacyla A l i T ek i n den baka Seluklularn yardm ve desteini salamak
iin, onlarla da bir ittifak yapt; buna karlk Seluklulara, Hrezmde Ribat
Ma ve urhan yurt olarak verdi. Bylece Gaznelilere kar l bir ittifak olu
turulmu oldu, ite bu olay, Seluklularn blgede yeniden siyas ve asker bir
gce kavutuunu ifade eder.
Hrezme gelip yurt sahibi olan Seluklular yakndan izledii anlalan Ouz
larn Baranl (Koyunlu) boyundan ve kaynaklarda ok eski Seluklu dman
olarak belirtilen son Ouz Yabgusunun (Belki A l i H an) olu olmas muhtemel
olan Cend emri ahmel i k , Ekim/Kasm 1034de, Kurban bayramnda, Seluk
lulara ani bir baskn yapt, onlardan 8 bin kiiyi ldrp birok kadn, ocuk
ve askeri tutsak aldktan baka, pek ok da mal elegeirerek Cende dnd. Ger
ekten daha gvenli bir yerde bulunduklarn sanan Seluklular, sonderecede a
knlk ve telaa kaplp A l i Te k i n in, ya da H a r u n un ihanetine uradklarn
sandlar ve derhal Amuderyay geip Ribt Nemeke gelip kondular. Olaydan he
men sonra H ar u n, mttefiki Seluklular kaybetmemek amacyla, onlar tesel
li etti ve pek ok mal ve para vererek J irezmdeki yurtlarna geri dndrd. Ayrca
o, Amuderya zerindeki bir gemide bulutuu (Kasm 1034) ahmel i k ile Sel
uklular bartrma giriimlerinde bulundu ise de baarl olamad. Seluklula
ra yeniden saldrmak isteyen ahmel i k , H ar u n un kalabalk ordusu (30 bin)
karsnda Cende geri ekilmek zorunda kald. Bu olaydan bir sre sonra A l i Te -
k i n ld (Ocak 1035); bylece Gaznelilerle mcadele halinde bulunan H ar un,
ok nemli bir mttefikini kaybetmi oldu. Bunu frsat bilen Gazne sultan M e
sut , zayf bir duruma dm olan H a r u n u, gizlice gnderdii bir fedai tara
fndan ldrtt (Nisan 1035). Bu iki nemli olaydan sonra Seluklular, bir yandan
A l i T ek i n i n oullar, br yandan da Gaznelilerin tehdidi altnda, yeniden
ciddi ve tehlikeli bir dneme girmi oldular.
Gaznel i l erl e mcadel el er
Hrezmdeki yurtlarnda ok kritik ve g bir duruma dtn grd
mz Seluklular, T ur ul , ar ve Musa nan Y abgu nun ynetim
SEL UK L U DEVL ETL ER TAR H 23
lerinde kendilerine bal Trkmenlerle birlikte Mays 1035de, Gaznelilerden
izin almakszn Amuderyay geip Horasana geldiler ve Merv, Serahs ve Ferve
yrelerinde konakladlar; daha nce buraya gelmi olan baz Trkmen guruplar
da kendilerine katld, bylece saylar daha da oalm oldu. Seluklu babu
lar, derhal Gaznelilern Horasan Divan (Hkmet) Bakan S r i ye bir mek
tup gndererek Yurtsuz kaldklarn, aresizlik iinde bulunduklarndan
Horasana gelmek zorunluluunu duyduklarn, asker hizmet (zellikle Balhan,
Dihistan, Hrezm ve Ceyhun ynnden yaplmas muhtemel Trkmen saldrlar
n durdurma) karlnda, oturduklar yerlerin kendilerine verilmesi hususun
da, sultan Mesut katnda kendileri iin ricada bulunmasn zr dileyerek
bildirdiler. Durumdan derhal haberdar edilen sultan Mesut , vaktiyle babas sul
tan M a h mu t un, A r sl an Y abgu Ouzlarn Horasana nakletmekle nasl
ciddi bir hata ilediini ve onlarn, lke iinde kardklar sorunlar gznne
alarak Seluklularn bu isteini kabul etmedi. Fakat Gazneli devletinin Divan ye
leri, u anda 10 bin sava atlya sahip bulunan Seluklularn dman bir du
ruma getirilmesinin doru olmayacan ileri srdlerse de sultan, kararn
deitirmedi ve Seluklulara kar bir asker harekt dzenlemeye karar verdi
ve bunu derhal uygulamaya koydu. Bu amala o, hacip B eg T ogd ( B eydo-
du) komutasnda Seluklulara kar sevkettii byk Gazneli ordusu, ilk nce
Seluklular bozguna uratt ise de Nesa yrelerinde yaplan esas savata (Hazi
ran 1035), zellikle ar B ey in byk asker yetenei sayesinde, kesin bir
yenilgiye uratld; bakumandan B eg T ogd ve dalan kuvvetleri, glkle Ni-
abura kaabildiler. Seluklular, bu zaferden sonra ganimet olarak pek ok al
tn, deerli eya, silh, giysi ve at elegeirdiler. Gaznelilere kar kazanlan bu
zafer, Seluklularn devlet kurma yolunda kazandklar ok nemli ve tarih bir
baar saylr. Nitekim sultan Mesut , T ur ul B ey e Nesay, a
r B e y e Dihistan ve Musa i n an Y a bgu ya da Ferve yi Dihkan (Vali)
nvamyla kta ettiini bildiren bir ferman (menr) ile birlikte hilat (zel resm
giysi), klh, eerli at, altn kemer ve sancak gnderdi; buna karlk Seluklular
da, Gaznelilere tbi olacaklard. Bylece yaplan antlama sonunda sultan, Sel
uklulara Horasanda muhtariyet (yar bamszlk) vererek onlar, siyas ve as
ker bir g olarak tanmak zorunda kald (Austos 1035).
Ba ms zl k kazanmalnn: 1038 Zaferi
1035 zaferinden sonra devaml olarak Trkistandan geden Ouzlarn ken
dilerine katlmasyla gittike oalp glenen Seluklular, Gazneliler iin daha
ciddi bir tehlike haline gelmeye baladlar. Yukarda szkonusu edilen antlama
ya ramen her iki taraf birbirlerine kar gven duymamakta idi. zellikle say
lar gittike artan, bu bakmdan yeni yurtlara ihtiya duyan Seluklular,
Gaznelilerden yeni topraklar (Merv, Serahs, Bverd ve yreleri) istedikten baka
Sistana kadar aknlar yapmakta, ayrca H a r u n dan sonra Hrezmah olan I s -
m a i 1ve Karahanl hkmdar B ur a H a n ile de siyas ilikiler kurma giri
24 AL SE V M-E RDOAN MER L
imlerinde bulunmakta idiler. Seluklularn btn bu hareket ve giriimlerini ya
kndan izleyen sultan M e s u t , bu kez onlar kesin bir darbe ile Horasandan
karma kararnda idi. Bu amala o, hacib S b a kumandasnda 15 (ya da 17)
bin kiilik bir Gazne ordusunu Horasan'a, ikinci bir orduyu da Herata gnder
di; blgedeki siyas durumu anlamaktan yoksun olmas dolaysyla, Seluklulara
nem vermeyerek Hindistana sefere kt. S b a nin Niaburdan Serahsa y
rmesi zerine, korku ve endieye kaplan Seluklular, btn arlk ve ailelerini
Merv lne gnderdiler ve Serahs yrelerinde, Gazne ordusuna kar sava d
zeni aldlar. ok gemeden her iki taraf kuvvetleri arasnda arpmalar balad.
Gaznelilere oranla, az bir kuvveti bulunan Seluklular, atl kuvvetleriyle, dona
nm bakmndan ar Gazne ordusuna, onlar ypratma amacyla, bozkr sava d
zeni uyarnca, saldrlarda bulunup geri ekiliyorlard. Fakat ok gemeden Mays
1038 sonlarnda Serahs yrelerindeki Telhbda her iki taraf kuvvetleri arasnda
btn bir gn sren iddetli bir sava sonunda, zellikle yine ar B ey i n
asker yetenei ve ustaca manevralar sayesinde, Gazne ordusu, ikinci kez, kesin
bir yenilgiye urad, S b a ve dier Gazneli kumandan ve askerler Herata
katlar.
Seluklular, Gaznelilere kar kazandklar bu ikinci zafer sonucunda, artk
bamszla kavutular. Eski Trk devlet geleneine gre, T ur ul Bey, devle
tin hukuk bakan olarak Niabur^, ar Bey Merv e, Musa nan Y ab
gu ise Serahsa sahip ve hkim oldular. Bylece Horasanda Gazne devletinin
hkimiyeti sona ermi, artk Seluklu hkmranl balamt. br ah i m Y i -
nal , savatan sonra 200 atl bir kuvvetle Niabura girip ehri T ur ul Bey
adna teslim ald ve onun adna Sultanl-Muazzam (Byk Sultan) nvanyla hut
be okuttu. ok gemeden kolunda bir yay ve belinde ok olduu halde, bin
atl ile Niabur a gelen T ur ul Bey, ehir ilerigelenleri tarafndan byk bir
trenle karland ve Gazne sultan M es u t un tahtna grkemli bir trenle oturdu;
derhal oluturulan Mezlim Di van nda (Divanl-Mezlim) halkn ikyetlerini
birer birer dinledi; ok gemeden de Seluklu devletinin tekiltn dzenleme
almalarna balad. Bu amala o, baz atamalarda bulundu. Merv ehrinde de
ar Bey adna Melikl-Mlk (Melikler Meliki) nvanyla hutbe okutuldu.
Bir sre sonra Abbas halifesi K aai m B i emr i l l ah , Niabura T u
r ul B e y e bir eli gnderdi; bylece Abbas halifelii, Horasanda Seluklu h
kimiyetini tanm oluyordu.
Dandanakan Zaferi
Seluklularn kazandklar bundan nce szkonusu edilen iki nemli zafer
den (1035, 1038) sonra Gaznelilern blgedeki siyas ve asker durumu ciddi e
kilde sarsld; bundan faydalanan Karahanl ehzadesi B r i T ek i n, Gazne
topraklarna baz akmlarda bulundu (Ekim 1038). Sultan M esut , sarslan du
rumunu kuvvetlendirme amacyla Hrezmi vermek karlnda, Seluklulara ve
asi Hrezmah s mai l e kar Cend emri ahmel i k i l e bir ittifak yapt. Ger
SEL UK L U DE VL ETL E R TAR H
25
ekletirdii bu siyas giriimden sonra o, iinde ok sayda sava fillerinin de yer
ald atl ve yayadan oluan 50 bin kiilik, kaynaklarda btn Trkistann da
hi kar koyamayaca biiminde vasflanan bir orduyla harekete geerek, nce
Bel he gelip daha sonra da Serahs zerine yrd. Bu sralarda ar Bey,
Tlikn, Fryb, uburkan ve yrelerini fethetmekle meguld. Sultann bu ha
rekt zerine ar Bey, Serahsa geldikten sonra T ur ul Bey ve M u
sa nan Y abgu da Serahsa gelip toplandlar ve derhal hareket halinde bu
lunan sultana kar sava hazrlklarna baladlar. Bununla birlikte baz Seluklu
babular, ok byk ve gl Gazne ordusu karsnda dayanamayacaklarn
dnerek Rey, Crcan ve Cibal taraflarna ekilme fikrinde idiler. Buna kar
kan ar Bey, Horasann asla terkedilmemesini, baka yeni blgelerde
baarl olmann ok g olduunu, ar Gazne ordusu karsnda nc kez za
fer kazanabileceklerini ifade etti. Onun bu fikri, dier Seluklu babular ta
rafndan da kabul edildi. ok gemeden says 20 binden biraz fazla olan Seluklu
ordusu ile 50 bin kiilik Gazne ordusu, Telhb yrelerinde savaa tututu (Mays
1039). Byk Gazne ordusu karsnda tutunamayan Seluklu kuvvetleri, yakn
yrelerdeki llere ekilmek zorunda kaldlar. Bu arada sultan Mesut , Nia-
bura gitti (Ocak 1040). Bununla birlikte Seluklular, llerden sevkettikleri ha
fi f ve hareket yetenei ok fazla olan atl birliklerle Gazne ordusunu ypratma
saldrlarna baladlar, zellikle yrelerdeki su kuyularn tahrip ile kapatyor
lard. Bu arada Seluklu babular, sultan M es u t un Nesa, Bverd ve Fer-
ve Seluklulara verilecek, Niabur, Serahs ve Merv Gaznelilerde kalacak
eklindeki bar nerisini kabul ile onlarla geici bir anlamaya vardlar. Bylece
her iki taraf da kesin sonulu bir savaa hazrlanma zaman ve frsat elde etmi
lerdi. Bu sralarda Trkistandan gelen kalabalk Ouz kitleleri, davet zerine,
Seluklulara katldlar, bylece onlar, Gazneliler karsnda biraz daha gl bir
duruma gelmi oldular.
K Niaburda geiren sultan M esut , Seluklulara kesin bir darbe vurup,
onlar Horasandan karmak, ya da kendilerine tbi duruma getirmek kararn
da idi. ok gemeden sultan, Niaburdan 100 bin kiilik devrin en byk ordu
suyla Tus ve Serahs ynnde harekta balad (1040 yl ilkbahar). Onun ok
kuvvetli bir orduyla harekete getiini haber alan Seluklu babular, derhal top
lanp durumu mzakere ettiler. Babulardan ounluunun Bu ciddi ve tehli
keli durum karsnda Bat-I rana (Rey, Cibal vs.) ekilme fikri, yine ar Bey
tarafndan iddetle reddedildi ve onun l yoluyla gelmekte olan yorgun ve ar
Gazne ordusuna kar baarl olabilecekleri fikri, dier Seluklu babular ta
rafndan bu kez de olumlu bulunarak kabul edildi. ok gemeden Serahstan ha
reket eden Seluklu ordusunun ncleri, bu sralarda Merv ynnde ilerlemekte
olan Gazne ordusuna saldrlara baladlar; esas ordu ise taktik gerei l ynne
doru ekilmekte idi. Bu arada ancak 20 bin atldan oluan Seluklu ordusundan
baz birlikler, Gazne ordusunun yolu zerindeki btn su kuyularn da tahrip
edip kapattlar, bylece kalabalk Gazne ordusunu susuz brakma planlarn
26
AL SE V M-E RDOAN MER L
tam bir baaryla uyguladlar. te yandan su ihtiyacn gidermek amacyla Merv
yaknlarndaki sular bol olan Dandanakan (Dendnekn, Dendnkn, Trkme
nistan Cumhuriyetinde, Merv-Serahs arasnda Tarbd) kalesi yrelerine do
ru yn deitirip ilerleyen Gazne ordusu, gerekten susuzluk ve yorgunluktan
perian bir duruma dmt, ayrca artan Seluklu nc kuvvetlerinin saldr
lar da onlara ar zayiat verdiriyordu. Dandanakandak su kuyularnn da Sel
uklular tarafndan tahrip edildiini gren sultan, ciddi bir mitsizlie kapld,
ordusunda da disiplin yava yava bozulmaya ve sultanla ordu komutanlar ara
snda fikir ayrlklar grlmeye balad. te bylece aldklar nlemlerle Gazne
ordusunu henz savaa girimeden nce kt duruma drmeyi baaran Seluk
lu babular, Dandanakan kalesi nlerinde, onlarla kesin sonulu birr mey
dan sava yapmaya karar verip derhal harekete getiler. Burada 22-24 Mays 1040
gnleri arasnda ( gn) yaplan ve ok iddetle cereyan eden deta lm-kalm
savanda, birlikten yoksun, a, susuz ve yorgun Gazne ordusu, zellikle daha n
ceki savalarda olduu gibi, byk asker, sava tekniini ok iyi bilen ve ayn e
kilde baaryla uygulayan ar B ey in mahirane taktik ve saldrlar karsnda
kesin bir yenilgiye uratld. arpmalar srasnda Gazne ordusunda yer alan baz
Trkmen birlikleri, Seluklu saflarna gemilerdi. 24 Mays gn, artk koskoca
Gazne ordusu sava meydannda grnmyordu. Sultan Mesut , 100 atl ile a
laya alaya sava meydanndan glkle kap cann kurtard, dier Gazneli ko
mutanlar da (sultann kardei A bd r r e i d , olu M evdu d, B eydodu ,
Hacip E bu n nas r , Sipehslar A l i , Slar K ar at ek i nv. s. gibi) ayn ekilde
ordu saflarn terkedip kamlard. Savatan sonra Seluklular, Gaznelilerin de
erli hzinesi ile silh ve pek ok mal elegeirdiler, bunlarn byk bir ksm sa
vaa katlan askerlere datld.
Seluklular Cend ehrinden ayrldktan sonra girdikleri I slm leminde Ka-
rahanl ve Gaznelilerle giritikleri uzun sreli etin mcadelelerin doruk nokta
sn oluturan Dandanatan zaferinden sonra artk zledikleri tam bamszlklarn
kazandlar. Bu zafer, Trk-I sln ve dnya tarihi bakmndan ok nemli sonu
lar dourmutur. Artk onlar, Horasanda bir devlet kurduktan sonra btn Sn
n I slm leminin madd kuvvet ve kudretini temsil ile onu, her trl i ve d
tehlikelere kar koruma grevini stlenmilerdir.
Devleti n kurul uu
Dandanakan savandan hemen sonra sava alanndaki adrnda bulunan sal
tanat tahtna kartlan T ur ul Bey, btn Seluklu babular tarafndan Ho
rasan Seluklu hkmdar olarak iln ve kabul edildi, bu byk ltuf ve
ihsanndan dolay da secdeye kapanlarak U l u T a n r ya iten yakarlarda bu
lunuldu. Daha sonra Merv ehrinde btn Seluklu babu ve ehzdelerinin de
katld Byk Kurultayda alnan bir kararla, kazanlan bu tarih zaferi bildir
mek amacyla T ur ul B ey in imzasyla, bata Abbas halifesi olmak zere, b
tn Karahanl hkmdar ve ehzadelerine, randaki yresel emirliklere birer
SELUK L U DEVL ETL E R TAR H 27
fetihnme (fetih mektubu) gnderildi. zellikle halife K aai m B i emr i l l a h a
gnderilen fetihnmede Gazne hkmdarlar sultan M ahmut ve M es u t un
kendilerine kar giritikleri haksz ve gereksiz mcadele, uradklar ktlk ve
zulmler birer birer belirtilmi, Seluklularn halifeye daima itaat edip sadk
olduklar, halka daima adaletle muamele yapmaya baladklar ve kffara kar
gaza yapacaklar bildirilmitir. Bu fetihnamenin ba tarafnda, eski Trk hki
miyet simgesi olan o/c ve yay iaretleri yer almtr. Daha sonra alman baka
bir karar gereince, fethedilmesi planlanan memleket ve lkeler, Seluklu ailesi
nin babular arasnda ylece paylalmtr:
T ur ul Bey, fiilen ve hukuken Sultan olarak bakent Niaburda otura
cak ve bat ynndeki lkelerin fetihlerini stlenecek. ar Bey, Melik ve
ordu komutan olarak ynetim merkezi Mervde oturacak, Serahs ve Belh ehir
leri ile Amuderya-Gazne arasndaki memleketleri fetih ile sahip olacak. M u
sa nan Y abgu ise, bakenti Herat olmak zere, Bst ve I sfizar ile Sistana
kadar uzanan memleketlere hkim olacak. Ayrca devletin merkeziyeti siyaseti
gereince, kendilerine muhtariyet verilmeyen Seluklu ehzdeleri br ahi m Y -
n a 1(Sultan T u r u l un anne bir kardei, Y usuf Y n al n olu) Kuhistana,
K ut al m , Grcan ve Damgana, ar B ey i n olu K avur t Bey Kir-
mana atanmlardr. Bylece yeni kurulan Seluklu devleti, bu l ynetim tar
z gereince, bltrlm oldu. ar ve Musa nan B eyl er , kendi
ynetim blgelerinde, sultan Tu r u 1 un adndan sonra, adlarna hutbe okutup
para bastrabilecekleri gibi, saraylarnn kapsnda gnde kez (sultan gnde
be kez) bando (nevbet) aldrabilecekler ve balarnda da hkmdarlk simgele
rinden olan etr tatabileceklerdi. Bununla birlikte her ikisi, bakent Niabur-
daki sultan T u r u l a kesinlikle tbi bir durumda kalacaklard.
Seluklu devlet tekilt dzenlendii sralarda deney sahibi Samanl ve Gaz
neli devlet adamlarndan faydalanld. Bu itibarla sultan T ur ul , E bul -
K as m A l i yi ilk Seluklu veziri olarak atad, sonra I sfahan emri F er -
mur z bi n K ak uye nin elisi E bu l - F et h i de vezirlie getirdi; daha sonra
daA mi dl ml k M uh ammed K n d r yi kendine vezir yapt; Trk k
kenli A b d u r r a h ma n A l p z en i de hciplie atad. ar B e y in veziri
E b A l i dan, Musa nan B ey inki ise E bu l - F az l olmulardr.
SULTAN TURUL DEVR
II.
Yei feti hl er ve s nrl ar n geni l emesi
Daha nceki blmde grld zere, Dandanakan savandan sonra T u
r ul Bey, Seluklu devleti sultan olarak tahta oturmutu. Bir sre sonra Mervde
toplanan Kurultayda alnan kararlar ve tespit edilen fetih planlar uyarnca sul
tan T ur ul , ar ve Mu s,a nan Bey Ter, kendi blgelerine giderek fe
tihlere giritiler. yleki:
Sultan T ur u l , bakent Niaburda devlet tekiltn kurduktan sonra Cur-
can ve Taberistan Seluklu devleti snrlar iine ald (1041/42) ve buralardaki
kk yresel Ziyar ve Bavend emirlerini vasal bir stat ile Seluklu devletine
tbi hale getirdi. te yandan kuvvetli bir orduyla harekete geen ar Bey,
Gazne- valisi A l t u n t ak n savunduu Belh i kuatt; sultan M es u t un olu
M e v d u d , ehri kurtarmak amacyla, kar harekete geti ise de yenilgiye ura
d ve ok gemeden vali, ehri ar B ey e teslim etmek zorunda kald. Daha
sonra ar Bey, Czcan, Badgis, Huttalan ile Toharistanm dier ehir ve
kalelerini birer birer fethetti. Musa i nan B ey e gelince, o da ordusuyla ha
rekete geip Herat fethetti ve buraya yerleti. Bu arada br ah i m Y n a l m
kardei E r t a da Sistan eyletini fethederek burada Musa i n an Bey ad
na hutbe okuttu (1040). Bunun zerine Gazne tahtna geen M e v d u d , kar ha
rekta balayarak Herat geri almay baard.
Daha nce grld zere, Seluklularn amansz dman olan Cend emri
ahmel i k , kalabalk bir orduyla sultan M es u t un daha nce kendisine bir
fermanla (menr) verdii Hrezme saldrd ve bura valisi s mai l i Asibde ar
bir yenilgiye uratt (ubat 1041). Bu yenilgi zerine smai l , beraberindeki emr
ve askerleriyle Hrezmden ayrlp Seluklulara snd. Bylece ahmel i k ,
savunmasz kalan Hrezmi kolaylkla elegeirdi. Bunun zerine ar Bey,
Gaznelilerle mcadeleyi brakp, kendilerine snan I s m a i 1ve kuvvetlerini de
ordusuna alarak derhal Hrezm zerine yrd. Bunu haber alan ahmel i k
ise Hrezmden ekilmek zorunda kald. Fakat bir sre sonra o, Hrezme dnp
yeniden faaliyetlerde bulununca Bat-I ran seferinden dnen sultan T u-
SELUKL U DE VL ETL ER TAR H 29
r ul , ar Bey ile birlikte byk bir orduyla Hrezme yrd (1043). r-
gen ehrinde kuatlan ahmel i k , glkle de olsa kuatmadan kurtulup
Gaznel il ere snd. Onun bylece bertaraf edilmesinden sonra Hrezm, Byk
Seluklu devletine tbi bir eyalet haline getirildi. Bir sre sonra Mekranda E r -
ta tarafndan yakalanarak ar Bey e getirilen ahmel i k , atld ha
pishanede ld. Bylece Seluklularn bu eski ve amansz dman da ortadan
kaldrlm oldu.
Hrezm seferinden dnen ar Bey, yeniden Gaznelilere kar harekete
geerek daha nce grld zere, Musa i nan Bey in elinden alnan He-
rat kuatp sktrd, fakat hastalanmas zerine geri ekilmek zorunda kald.
Bu arada Gazne sultan M evdu d, kar saldrya geerek baz yresel baarlar
kazand; fakat bir sre sonra E r t a ile yapt savata kesin bir yenilgiye ura
tld. Bylece Musa i nan Bey, yeniden Herat ve Sistana tam anlamyla h
kim ve sahip oldu. te yandan hastal sebebiyle seferlere katlamayan
ar Bey, olu gen ehzade A l p A r s l a n Gaznelilere kar sefere gn
derdi. kt bu ilk seferde ok baarl bir asker harekt sonunda A l p A r s
l an, Gazneli kuvvetlerini yenilgiye uratt; Tirmiz, Kubdiyn, Vah ve Valvlic
(Kunduz) ehirlerini elegeirdikten baka btn Toharistan da fethetmeyi ba
ard. ar Bey, fethettii btn bu ehirlerin ynetimini olu A l p A r s -
l an a verdi, E b A l i a d a n da ona vezir yapt. Daha sonra ar Bey,
Horasan Seluklulardan geri almak amacyla, Karahanl hkmdar A r s
l an H a n ve Bveyhollar hkmdar E b K l i cr ile bir ittifak yaparak
saldrya hazrlanan Gazne sultan M e v d u d ve mttefiklerine kar savunma ha
zrlklarna giriti. Fakat sultan M ev d u d un lm ve Bveyhollar kuvvet
lerinin l yolunda telef olmalar sebebiyle, ciddi bir sava yaplmad. Bu arada
ar Bey in gnderdii Seluklu kuvvetleri, Hrezme saldran Gaznelilerin
yanda Kpak emri H a k y Urgente yenilgiye uratt. te yandan, bir s
re sonra A r sl an H an, Tirmize yryp ehri tahrip ve yama ettikten baka,
Belh ve Toharistan geri almak amacyla Ceyhun rman geti. Bunun zerine
ar Bey, olu A l p A r s 1a n ona kar gnderdi. Fakat savaa cesaret ede
meyen A r sl an H an, ar B ey e bavurup bar isteinde bulundu. Her
iki taraf arasnda yaplan mzakerelerden sonra onunla Horasan ve teki Sel
uklu memleketlerine saldrda bulunmamas artyla bir bar yapld. Bu olaydan
bir sre sonra ar Bey, Bveyhoullarnm ynetiminde bulunan Kirman
Seluklu snrlar iine alma amacyla oraya olu K avur t B ey i gnderdi. Da
ha sonra bir Seluklu Devleti (Kirman Seluklu Devleti) kurulacak olan bu blge,
aa-yukar 1055 ylma kadar Seluklu hkimiyeti altna alnmtr.
Gaznelilerle yukarda szkonusu edilen mcadele ve dolaysyla Seluklu fe
tihleri devam ederken Bat-I ran da Dihistan blgesinin fethi ile grevlendirilen
br ah i m Y nal , fetihlerini srdrmekte idi. A r sl an Y abgu ya bal olan
Trkmenler, Gk t a, K z l , B oa, Ouz ol u Mansur , A nas o-
1u vs. gibi beylerin ynetimleri altnda, Dandanakan savandan nce, kendileri
30
AL SEV MERDOAN MER L
ne ihanet eden Kkuyeoullar emirlerinden A l dd ev l e nin elinde bulunan
Rey ehrini elegeirerek (1039) burada A z i z ddev l e K z l Bey in ban
da bulunduu bir Trkmen Beylii kurmulard. Bunun zerine sfahana kaan
A l ddev l e, snn I slm leminin manevi bakan olan Abbas halifesi K a a -
i m B i emr i l l a h a bavurup ondan yardm isteinde bulundu. Halifenin de
kendisine bavurusu zerine sultan T u r u l , bu srada Dihistanm ynetimiyle
megul bulunan br ah i m Y n a l , Trkmenleri itaat altna almakla grev
lendirdi. Grev emrini alan br ah i m Y nal , Hemedan, Cibal ve Rey ehirle
rini elegeirdi. Bu blgedeki Trkmenler ise bat ynne hareket ettiler. ok
gemeden sultan T ur ul , Rey ehrine gelip burada bulunan br ahi m Y nal
tarafndan byk ve grkemli bir trenle karland. ehrin derhal imar edilme
sini emreden sultan T ur u l , Seluklu fetih planlarna gre, fethedilmesi ka
rarlatrlan bat lkelerinin fetih harektn daha yakndan ynetmek amacyla,
devletin bakentini Niaburdan buraya nakletti. ehirdeki eski hkmdar sara
yn (Drl-emare) yktrp kendine yeni bir saray yaptrd. Ayrca ehirde cami
ve medrese ina ettirdi. Sultan,-burada kendi adna para da bastrmtr (1042/43).
Sultan T ur u l , Reyi Seluklu devleti bakenti yaptktan sonra fetihleri sr
drmek ve dolaysyla Seluklu snrlarn geniletmek amacyla, emr M e r d a -
v i c in ynetimindeki Kazvine, yrd; ancak kendisine kar koyamayan
M er dav i c, yllk 80 bin altn (dinar) vergi verme karlnda Seluklu va-
sal olarak buradaki ynetimini srdrd. Daha sonra sultan T ur u l , sfahan
emri F er amur z bi n A l u d d e v 1e yi de ayn ekilde Seluklu devletine
tbi olarak yllk vergi deme artyla emirliinin ynetiminde brakt. Fakat vergi
deme ve Seluklu vasalln kabul etmeyen Hemedan emri G e r a s p ile Di
histan emri K my r n emirliklerine son verip yerlerine baka atamalar yap
t. Bu seferden sonra bakent Reye dnen sultan T ur ul , dou blgeleri dnda
btn rann fethini tamamlamalar iin br ah i m Y nal , K ut al m ve
ar Bey in olu K a v u r t u grevlendirdi. Derhal harekete geen bu Sel
uklu ehzdeleri, birka yl iinde, Bveyhoullar emr ve ehzdelerinin y
netimi altndaki ehrizr, Hnikin, Hulvan, Dinever, Karmasin, Curcan, Damgan,
Kmis, iraz, I stahr vs. gibi ehir ve kaleleri fethedip, Seluklu devleti snrlar
iine almay baardlar. Bu sralarda ehzde A l p A r sl an da Mervden hare
ketle Bveyhoullarnn ynetimindeki rann Fars eyaletinin byk bir bl
mn fethetmeyi baarmt. Bylece sultan T ur ul devrinde /randaki
Bveyhoullar hkmranl tamamen ortadan kaldrlm oldu.
ANADOLU SEFERLER
l k Trkmen aknl ar
Daha nceki blmde de ifade edildii zere, Horasanda henz Seluklu dev
leti kurulmadan nce ar Bey in bir yurt arama amacyla gerekletirdii
SELUK L U DEVL ETL E R TAR H 31
Dou-Anadolu seferinden sonra kaynaklarda Balkan ve I rak Trknenleri adla
ryla anlan Trkmenler (Ouzlar), babular A r sl an Y abgu nun Gazne h
kmdar Mahmut tarafndan hile ile yakalanp Hindistan'daki Kalincar kalesine
hapsedilmesi zerine, Horasana nakledilerek yerletirildiler. Bu Trkmenlerm,
daha nce Samanoullar devrinde buraya gelmi olan soydalar Trkmenlerle
birleip kendilerini pek rahat brakmayan Tus kenti Gazneli valisi A r sl an Ca-
z i b i bozguna uratmalar zerine, sultan M ahmut , bizzat harekete geerek
onlar ar bir yenilgiye uratt ve pek oklarn da ldrtmt (1028). Bunlar
dan baz zmreler, savunmas daha kolay olan dalara ve llere ekilirken, iki
bin adrlk baka bir kitle ise, Azerbaycana, gelip bura hkmdar V ehsudan m
hizmetine girdiler ve onunla birlikte Anadol uya aknlara baladlar. Acem I rak
valisi bulunan sultan M ah mu t un olu Mesut , Horasandaki dier Trkmen-
leri hizmetine ald; babasnn lm zerine, Gazne sultan olurken ve olduktan
sonra onlardan sonderecede ok faydaland. Bununla birlikte, bir sre sonra Rey
kenti Gazneli valisi T a f er r a n ilerigelen Trkmen babularndan Y a
mur B e y i ldrtmesi sebebiyle, saylar 10 bini geen buradaki Trkmenler,
K z l , B oa, A n as ol u , Dana, G k t a v eOu z ol u Mansur
gibi beylerin ynetimleri altnda, Gaznelilere kar harekete getiler ve kendile
rine kar sevkedilen -bata T af er r a olmak zere- btn Gazneli kumandanlar
yenilgiye urattlar. Daha sonra bunlardan bir bl, Acem I rak nda kalmsa
da asl byk bir ksm, 1036 ylnda, Azerbaycana gelerek buradaki soydalary
la birletiler. Bu Trkmenlerden baz zmreler ayrlp dou ve gneye ynelirler
ken Azerbaycanda kalan asl byk guruplar, Aras rman geip Erran blgesine
gelerek bura hkmdar Fa d 1u n ve olu E bul esvr i l e birletikten sonra (1037
ylnda) Dou - Anadoludaki baz Ermeni zmrelerinin oturduklar yrelere akn
lar da bulundular. Ayrca bu Trkmenler, Bizans kumandan I I . B a g r a t n, Ms
lmanlarn elinde bulunan Tiflisi kuatmas srasnda, ona kar savaa katldlar
ve onu geri ekilmek zorunda braktlar (1038). Bunlardan baka, E bu l hey-
ca H ez b n nin ynetimindeki Urmiyede bulunan Trkmenler, Van Gl hav
zasna aknlar yaparak Bizans generali H a i k in kumandasndaki kuvvetleri
yenilgiye urattlar, hatt H a i k de bu arpmalar srasnda hayatn kaybetti.
Elcezirede ve Musul yrelerinde harektta bulunan baka bir Trkmen zmresi
de 1042/43 ylnda kuzeye ynelerek Aras rma yrelerindeki Beni kalesine sal
drdlar, fakat An Bizans valisi G a g i k in mdahalesi zerine, kaleyi ele geire
mediler; ancak Ermenilerin oturduklar kesimlere ve zellikle Murat ve Dicle
rmaklarnn kollar zerindeki yrelere aknlar yaparak pek ok tutsak ve gani
met elegeirdiler. Azerbaycan ve Dou-Anadolu blgelerine giren bu Trkmen
ler, Seluklu sultan T u r u l un buyruu zerine, genellikle, buradaki Seluklu
vasal emrlerle birlikte Bizansa akmlarda bulunmaktan geri almadlar.
Daha sonraki Trkmen aknlar
Bundan nceki ksmda, Azerbaycana gelip bura hkimi Ve h s u d a n ile i
birlii yaparak Bizansa kar Anadol uya akmlarda bulunduunu grdmz
32
AL SEV MERDOAN MER L
Trkmenler, 30 kadar babularn ldrmesi sebebiyle onunla savaa giritiler-
se de baarl olamadlar (1041). Bu yzden Azerbaycandan ayrlmak zorunda kalan
bu Trkmenler, Urmiyeye gidip, oradaki soydalar dier Trkmenlerle birlikte
Hakkri yrelerine baarl aknlar yaptlar. Bununla beraber kendilerini takip
iin harekete getiini sandklar sultan T u r u l un kardei br ahi m Y n al -
n bat ynnde fetihler yapmak amacyla Rey kentine ulamas sonucunda, bura
dan hareketle Azerbaycana gitmekte olan dier baz kalabalk Trkmen
zmreleriyle birleip gney-bat ynne hareket ettiler. Bylece ok kalabalk bir
hale gelen bu Trkmen kitlesi, Bhtan rma taraflarndaki sarp ve yksek da
lar geip, Erzen ve Batman sularn besleyen dalk yrelere eritiler ve buralar
yama aknlarna urattlar. Bu kalabalk kitlenin bir bl, A n as ol u ve
Boa adl beylerin kumandasnda, daha gneydeki Diyarbakr, Silvan, Erzen ve
Mardin arasndaki yrelerde harektta bulunarak buralar kontrolleri altna al
dlar; dier bir bl ise Cizre yrelerine eriip buralar aknlara tbi tuttular.
Cizre valisi Mervanl S l eyman, bu yrelerde konaklayan Trkmenlern beyi
Ouz ol u M a n s u r a bir ulak gndererek K burada geirmelerini, ilk
baharda da dier Trkmenlerle birlikte Suriyeye gitmelerini nerdi. S l ey
man, M ansur Bey in bu neriyi kabul dolaysyla dzenledii bir len
srasnda, onu tutuklatp hapsettirdi. Bunun zerine M a n s u r un buyruu al
tndaki Trkmenler, oraya buraya dald, nemli bir ksm da Musul ynne ha
reket etti. Bunun zerine harekete geen Musul emri U k ayl ol u K ar va,
Mervanl emri N as r u ddevl e Ahm et den de yardm ve destek alarak bu
Trkmenlere saldrya geti; yaplan savata, mttefiklerin ar bir yenilgi ve boz
guna uramalar (1042) sonucunda Trkmenler, Sincar ve Nusaybin yrelerini ya
maladktan baka Cizreye de baarsz bir kuatma giriimininde bulundular. Daha
sonra, onlarn Diyarbakr ve yrelerine yaylmalar zerine, bura emri N as r u d
devl e A h met , Cizrede tutsak bulunan M ansur B ey i Silvana yanna ge
tirttikten baka blgede bulunan dier Trkmen beylerine ulaklar gnderip
Mansur B ey i serbest brakacam, topraklarndan ekildikleri takdirde
kendilerine pek ok mal ve para vereceini bildirdi. Onun bu teklifinin kabul
zerine M ansur Bey, tutsaklktan kurtulup Trkmenlerine kavutu. Bunun
la beraber kendilerine gnderilen mal ve paralarn azl sebebiyle Trkmenler,
yeniden harekete geerek Nusaybin, Sincar ve Hapur yrelerini yama aknlar-
na urattlar. Dier taraftan Musula yryen baka bir Trkmen gurubu, 1043
ylnda, ehir hkimi K a r v a yenilgiye urattktan sonra Musul u igal ve y
relerine yama aknlarnda bulundular; feodal balar sebebiyle, igal ettikleri
yerlerde, Badat Abbas halifesi ve Seluklu sultan ( T ur ul Bey) adlarna
hutbe okutmaya balattlar. zellikle I slm memleketlerine yneltilen bu Trk
men hareketleri sebebiyle, bata Abbas halifesi olmak zere, I rak Bveyhoulla-
r hkmdar C el l ddevl e, Musul emri K ar va ve Diyarbakr emri
N asr u ddevl e, bu sralarda bakent Niabur'da bulunan T ur ul B ey e i
kyetlerde bulunarak Bu aknlarm durdurulmasn talep ettiler; T ur ul Bey
de onlar hakl bulmu, ikyetlerini dikkate alarak teselli etmitir. Sultan, zel
SEL UK L U DEVL ETL E R TAR H 33
likle Seluklu vasal Mervanl emrine Kullarmdan (tbilerimden) baz zmre
lerin (Trkmenlerin) senin memleketlerine girip birtakm yama aknlarnda
bulunduklarn haber aldm. Sen bizim u emrimizsin; onlara para, mal v.s. gibi
istedikleri eyleri vermelisin, bylece kffarla (Bizans) mcadelede, onlardan
faydalanabilirsin dedikten baka ona, Trkmenlerin, Diyarbakr ve yrelerin
den ekilmelerini salyaca hususunda sz verdi. Esasen T ur ul Bey, Trk
menlerin daha Azerbaycanda bulunduklar srada, onlarn ilerigelen beylerine
ulaklar gnderip Katna gelmelerini istediyse de onlar, sultann elisini bir s
re alkoyduktan sonra, onunla sultana u mesaj gnderdiler: Bizleri hep birlik
te huzurunda toplayp, yapm olduumuz hareketlerin cezas olarak tutuklamak
niyetindesiniz, bu sebeple bizler, korku ve endie duyduumuz iin katnza gel
mekten ekiniyoruz. Siz, bizim hkmdarmz olarak bizlerin mutlaka huzuru
nuza gelmesini isteyecek olursanz biz buna raz olmayacaz ve Anadolu ve
Suriyeye ekilerek kendimizi kurtaracaz. te yandan Musulu elegeirdiini
grdmz bir ksm Trkmenler, hkimiyet sahalarn srekli olarak genilet
mekte idiler. Bunun zerine Musul emri K a r v a , komu Arap emirlerinden
de geni yardm saladktan sonra, bu srada Diyarbakr yrelerinde bulunan Boa
veA nas ol u B eyl er den yardm alan bu Trkmenleri 1044 ylnda ar bir
yenilgiye uratt; bylece Musuldan ekilmek zorunda kalan Trkmenler, dier
soydalarnn bulunduu Diyarbakr taraflarna gittiler. Bu olay haber alan ve
bu sralarda, devletin bakenti yapt Tahran yaknlarndaki Rey kentinde bulu
nan sultan T ur u l , Trkmenlere yeniden ulaklar gndererek I slm memle
ketlerine aknlar yapmamalarn, Azerbaycana dnp bu lkede yaylak ve klalar
kurduktan sonra Seluklu emr ve kumandanlaryla birlikte Bizansa gazalara
girimelerini bildirdi. Sultann buyruunu alan Ouz ol u Mansur , Gk -
t a, A n as ol u , B oa vs. gibi Trkmen beyleri, beraberlerindeki Trkmen
zmreleriyle birlikte Diyarbakr yrelerinden ayrlarak daha kuzeye ynelip Bi
zansa ait il, ile, bucak ve kyleri yamaladktan sonra Ercie ulatlar; daha sonra
onlar, buradan Azerbaycana geebilmek iin, birok armaanlar gnderdikleri
Van Gl blgesi Bizans valisi S t eph an os tan izin istedilerse de o, bunu ka
bul etmeyip Trkmenlere saldrd. Yaplan savata Bizans kuvvetleri yenilgiye u
rad gibi, S t ephanos da tutsak alnd (1045). Bunun zerine Trkmenler,
hibir engelle karlamakszm Azerbaycana dndler. Bylece sultann buyru
unu yerine getiren ve dolaysyla affna mazhar olan A n as ol u ve B oa,
sultandan, Diyarbakr ve yrelerinin kendilerine verilmesi (kta) menrunu
aldktan sonra yeniden, fakat bu kez sultan adna, bu blgeye gelerek bata Atd
olmak zere, dier il ve ilelere kuvvetler yerletirdiler; daha sonra da Silvana
giderek Mervanl emri N as r u ddevl e A hmet ile blgenin ynetimi husu
sunda mzakerelerde bulundular. Fakat bu srada, bu iki Trkmen beyi, yaptk
lar bir kavga srasnda birbirlerini ldrdler. Bunu frsat bilen Mervanl emri,
tbi olduu sultana kar koyma gibi bir duruma dmemek iin, Bveyhoul-
lar hkmdar E b K l i car F en ah s r ev i harekete geirterek memle
ketlerindeki bu Trkmenleri buralardan uzaklatrmay baard.
u AL SEV MERDOAN MER L
Grld zere, ksmen Bizans, ksmen de Islm, memleketlerine kar ya
plm olan bu Trkmen hareketleri, federal bnye gerei, Seluklu devletine t
bi olmalarna ramen, devletin fetih planlarna uygun olarak yaplmam ve
dolaysyla da devletin kontrol ve denetiminden uzak kalmtr.
Sel ukl u ordul ar n n harekt
Sultan T ur ul devrinde de bir sre devam eden Trkmen aknlarndan sonra
artk dzenli Seluklu ordular, Anadol unun fethine girieceklerdir. Dandana-
kan zaferini mteakip Byk Seluklu devletinin kurulmasndan bir sre sonra
kararlatrlan/efi/planl ar uyarnca, bat ynndeki fetihleri yrtme grevini
bizzat stlenen sultan T ur ul , devletin bakentini Niaburdan Rey kentine nak
letti (1043). Bylece Anadol uda, dzenli Seluklu ordularnn seferleri ve dola
ysyla fetihleri balayacaktr. Daha nce ksmen dolayl olarak grld zere,
Emev ve Abbas devirlerinde, Anadol unun ve zellikle stanbulun fethi ama
cyla yaplan giriimler, Bizansn iddetle direnii sebebiyle baarl olamam ve
dolaysyla Anadol unun fethi de gerekleememiti. Fakat bir yzyl sonra, ku
ruluundan itibaren, eski ruh te kudretini kaybeden slm leminin, taze ve diri
kuvveti olarak, btn ykn zerinde tayan Seluklu devleti, daha nceleri
baarlamayan Anadol unun fethi grevini zerine alp baaryla sonulandra
caktr.
Anadol unun fethi harektn bizzat yeni bakent i eyden ynetmeye bala
yan sultan T ur u l , amcas Y usuf Y n a l n olu br ah i m Y n a l He-
medan ve I sfahan il ve yrelerinin, dier amcas A r s l a n Y a bgu nun oullar
K ut al m ve R es u l t ek i n i Hazar Denizi blgesinin, teki amcas M u
sa Y a bgu nun ( i nan Bey) olu H aan ile, kardei ar B ey in o
lu Ya k u t yi de Azerbaycann fethiyle grevlendirdi; ayrca bu Seluklu
ehzadelerinin buyruklar altna, kalabalk Trkmen kuvvetleri de verildi. Bu s
ralarda, Dou-Anadolu ve Azerbaycanda, ynetimleri Bizansa balanan Ermeni
ve Grc halklar ile Mslman irvanahlar (Derbend ve Hazar Denizi kyla
rnda), edddoullar (Nahvan, Dbeyl ve Gence illerinde) ve Cferoullar
(Tifliste) beylikleri bulunuyordu. br ah i m Y nal , birka yl iinde, Heme-
dan ve sfahan blgesini fethettikten sonra Dicle rma kylarna kadar harek
tn baaryla srdrd. Ote yandan K ut al m da Geylan ve Trim blgelerini
fethettikten sonra, ileri harektna devamla Aras rman geerek Erran ve Gr
cistana girmeyi baard. Bu arada K ut al m , Bizans imparatoru I X. K o n s -
t ant i nos M on omak h os un, Grc asll kumandan L i par i t ynetiminde
sevkettii ordunun, edddoullar beyliinin bakenti Dovini kuatp sktr
mas zerine, onlar savunma amacyla, harekete geerek L i p a r i t i Gence n
lerinde kesin bir yenilgiye uratp ekilmek zorunda brakm idi.
Hasankale zaferi
te yandan ehzde H aan, Pasin ve Erzurum yrelerine aknlar yapp, da
ha nce imparator I I . B a s i 1tarafndan Ermeni ynetimine son verilip snrlar
SELUK L U DEVL ETL E R TAR H 35
geniletilmek suretiyle Grek Vaspurakan (Grekia Vasprakania) haline getiri
len Van Gl havzasna yrd. Seluklu-Bizans antlamasna ramen giriilen
bu harekt zerine, Vaspurakan Bizans valisi A a r o n , kalabalk Trk ordusu
karsnda Grcistan Bizans valisi K ek a v men os tan yardm salad. Her iki
taraf arasnda, 1047/48 ylnda, Byk Zap suyu yrelerinde yaplan savata, pu
suya drlen Seluklu kuvvetleri yenilgiye urad; ehzde H aan ve yakn
arkadalar ehit olarak hayatlarn kaybettiler. Seluklu ordusunun bozgununa,
ehzde H a s a n ve arkadalarnn ehit olmalarna sonderecede zlen sultan
T ur u l , Azerbaycan Genel Valiliine atad br ah i m Y n a l Erran bl
gesinde baarl fetihlerde bulunmakta olan K ut al m i l e birlikte, Anadol uda
fetihler yapmak ve bozguna uratlan Seluklu ordusunun cn almak amacy
la, seferle grevlendirdi. Derhal harekete geen br ah i m Y nal , K ut al
m la birlikte, Bizans kaynaklarnn 100 bin kii olduunu ifade ettikleri
byk bir Seluklu ordusuyla harekete geerek 1048 ylnda, Anadolu toprakla
rna girdiler. Bir yldrm hzyla ilerleyen Seluklu ordusu karsnda ne yapa
caklarn aran Vaspurakan ve Grcistan Bizans valileri A a r o n ve
K ek avmen os , imparator I X. K on s t a n t i n os dan acele yardm istediler.
Bunun zerine imparatorun emriyle, btn Grc kuvvetlerini toplayan Bizans
generali L i par i t , derhal A ar on ve K ek av men os la birleti; bu arada K e -
k a v men os un bar teklifi br ah i m Y nal tarafndan reddedildi. Bunun
zerine, Rum, Ermeni ve Grclerden oluan takriben 35 bin kiilik Bizans or
dusu, Hasankale yrelerindeki gmi kynde karargh kurdu. Bu sralarda I b -
rahim Ynal ve K u t al m n ynettikleri Seluklu ordusu Aras rman izle
yerek birka kale ve mstahkem mevkii fethederek eski Erzurum (Kalikala) y
nne doru ileri hareketlerine devam ediyorlard. ok gemeden Erzuruma erien
ve ehri bir saldr ile elegeiren Seluklu ordusu, buradan, Bizans ordusunun
bulunduu Pasin ovasndaki Hasankale nlerine gelip karargh kurdu. Bylece
her iki taraf savaa hazr duruma gelmi idi. Bizans ordusunun sa kanadnda
K at ak al on , sol kanadnda A a r o n ve merkez hattnda da L i par i t yer al
mlard. ki byk blmden oluan Seluklu ordusunun bir blmne br a
hi m Y nal , teki blmne deK ut al m kumanda ediyordu. 18 Eyll 1048de
her iki taraf arasnda iddetli bir sava balad. Btn bir gn, bir gece devam
eden arpmalar sonucunda Bizans ordusu ar ve kesin bir bozguna uratld,
bakomutan L i par i t de tutsak alnd. lm ve tutsaklktan kurtulabilen Bizans
ordusunun bir ksm Rum, Ermeni ve Grc askerleri, Van ve An kalelerine g
lkle snabildiler. br ah i m Y nal , tutsak L i p a r i t i, elegeirilen deerli
ganimetlerle, bu srada bakent i eyde bulunan sultan T u r u l a bizzat gt
rp, Bizansa indirilen bu ar darbeyi ve zaferi mjdeledi. Sultan da bu nemli
baarsndan dolay kendisini kutlam, hatt ona 40 bin altn baar dl ver
mek istemise de br ah i m Y nal bunu kabul etmemitir.
Bizansla yaplan bar
Hasankale yenilgisi ve ayrca Balkanlarda Tu r a k komutasnda balayan Pe-
enek Trklerinin istils sebebiyle skk duruma den imparator K onst an-
36
AL SE V M-E RDOAN MER L
t i n o s , sultan T u r u l a bir eli gnderip bar nerisinde bulundu; ayrca,
daha nce Bizans, fakat imdi ise Seluklu vasal olan Diyarbakr emri N asr ud-
devl e A h m e t e de bavurarak Bar iin sultan katnda araclk yapmasn
istedi. Sultan, kendisine ok deerli armaanlar getiren (ilgili kaynaklarda bu ar
maanlar hakknda geni bilgiler yer almaktadr) Bizans elisini, eyhlislm
E b A bdu l l ah ile birlikte huzuruna kabul etti; imparatorun, L i par i t iin
gnderdii kurtulu akasn (Fidye-i necat) almayarak onu eliye teslim etti. mpa
ratorun bar nerisini kabul eden sultan T ur ul , Bizansla imzalanacak olan
bar antlamasn konumak ve imza etmek iin Abbas halifesi K aai m B i e m -
r i 11 a h n akrabas er i f E bul f az l Ns r bakanlnda bir heyeti, Bizans
elisiyle birlikte stanbulu imparatora gnderdi (1049/50). mparator K onst an-
t i n o s ile Seluklu elisi arasnda yaplan birok mzakereler sonucunda:
1. Emevler devrinde M esl eme bi n A bd l mel i k tarafndan yaptrlan
cami ve medrese tamir edilecek,
2. i Fatm halifelii adna okutulan hutbe, Abbas halifesi ve Seluklu sul
tan adna deitirilecek,
3. Cami mihrabna, eski Trk hkimiyet almeti olan ve sultan T u r u l un
kulland ok ve yay iaretleri ilenecek,
eklindeki maddeler aynen kabul edildi; fakat Bizansn vaktiyle Abbas halife
liine dedii yllk verginin, bu kez, Seluklu devletine denmesi maddesi uzun
mzakerelere ramen imparator tarafndan kabul edilmedi. Bu nerilerinin ka
bul edilmemesi sebebiyle, Seluklularn Anadol uda yeniden fetih hareketlerine
balayabileceklerini dnen imparator, zellikle Dou-Anadoludaki Bizans ka
le ve mstahkem yerlerin kuvvetlendirilmesini ve asker birliklerin artrlmasn
emretmek zorunda kald.
Sullan T urul un seferi
Sultan T ur ul , bakenti Hemedan olmak zere, kendine ayr bir hkimi
yet blgesi salamak amacyla harekete geen kardei br ah i m Y n a l n is
yanm bastrdktan ve bylece devletin merkeziyeti kudretini salamlatrdktan
sonra Anadolu seferine giriti. Esasen T ur ul Bey, bir yandan gittike artan
Trkmen nfusu ve dolaysyla Anadol uyu yurt tutma zorunluluu, br yandan
da imparatorla yaplan barta tam bir anlama olmamas sonucunda, Bizansn
Anadol uya yeni kuvvetler gndermesi sebebiyle, Anadol unun fetih harektna
devam etme gereini ve zorunluluunu duymu idi. Sultan T ur ul , 1054 yln
da, kuvvetli bir orduyla harekete geerek Anadolu snrlarn ap, Van Gl nn
kuzey-douundaki bugnk Muradiye (Bergiri), daha sonra da Ercii ksa bir
kufatmsdan sonra fethetti. Sultan, Van Glnn kuzeyindeki ilerleyiine devam
ederek salam surlarla evrili byk bir kalesi bulunan Malazgirt nlerine gelip
karargh kurarak iddetle kuatmaya balad. Kale, Bizans kumandan Va s i 1ta
rafndan savunuluyordu. Sultan, kalenin bir an nce dmesini salamak ama
SELUK L U DEVL ETL E R TAR H 37
cyla, bir yandan lmlar kazdrrken, bir yanda da Bitlisten getirttii byk
mancmk kurdurup kaleyi dvdrmeye balatt; ayn ekilde vali Va s i 1de kar
savunma nlemleri almakta idi. Fakat ok gemeden, le vakti, Seluklu asker
lerinin adrlarna ekilip dinlenmekte olduklar sralarda, hile ile byk manc-
nka yaklaan bir Norman fedaisinin koynunda saklad kkrt-petrol karm
maddeleri sratle frlatmas sonucunda, mancnk alevler iinde yanmaya bala
d. Norman askeri derhal takip edildiyse de yakalanamad. Bunun zerine sul
tan, yeniden kuatmay iddetlendirdi, fakat savunucularn kar hareketleri
sebebiyle kuatmay kaldrd.
Bu sralarda sultan T ur ul un ynden sevkettii kuvvetlerden ilki, ku
zeyde Kafkaslara, batda Canik ormanlarna, gneyde Tercan, Hanzit ve Erzin
cana kadar ilerlerken, ikinci kol, Oltu yrelerinden geip oruh rma vadisinin
tesindeki memleketleri aknlara uratt; geri dnleri srasnda, Bayburt yre
lerinde kendilerine saldran cretli bir Frank kuvvetiyle savatlar; arpmalar
srasnda Seluklu kuvvetleri komutan ehit edildi ise de Trk kuvvetleri baar
l bir ekilde geri ekildiler. Kars ynnde ilerleyen nc Seluklu birlikleri,
burann Bizans valisi G a g i k ile giritikleri bir sava sonunda, Bizans kuvvetleri
deta yok edildi. te yandan Malazgirt kuatmasn kaldrdn grdmz sultan
T ur u l , ordusuyla Karsa gelerek ehri bir sre kuattktan sonra Pasin ova
sndan geerek Erzurum yrelerine, hatt daha douda bulunan Ugmiye dein
ileri harektn srdrd; bu blgede hi bir Bizans kuvveti, kendisine kar
kp savamaya cesaret edemedi. Kuzey-dou Anadol udaki harektn bylece ta
mamlayan sultan T ur ul , gneye inerek yeniden Malazgirte gelip kuatmaya
balad. iddetle yaplan arpmalar srasnda, drt yz kiinin kulland b
yk Seluklu mancnknn att iri ta ve kaya paralarnn surlarda at ge
dikten ehre saldran Seluklu askerleri, baarl olamayarak geri ekilmek zorunda
kaldlar. Sultan T ur ul , k mevsiminin yaklamas sebebiyle, baharda yeniden
gelip fetihlere devam etmek amacyla, kuatmay yeniden kaldrd. Giritii bu
sefer srasnda elde ettii pek ok ganimetlerle buradan hareketle yolu zerinde
ki Adi l cevaz fethettikten sonra Anadol udan ayrld.
Daha sonraki asker harekt 7
Sultan T ur ul , zellikle Badat asker valisi (hne) i inanl A r sl an Be -
s as i r ni n Abbas halifeliine kar giritii isyankr hareketler sebebiyle, Ana
dol udan ayrldktan sonra Seluklu vasal Erran valisi E bul esvar , 1055/56
ylnda, Trkmen kuvvetlerinin yardm ve desteiyle, Anadol uda aknlara devam
ederek An ve yrelerine kadar ilerledi. Bunun zerine Bizans imparatoru K o n s -
t an t i n os un gnderdii general N i k eph or os , Dbeyl ve Gence yrelerine
kadar ilerleyerek E bu l es v ar i yenilgiye uratp onunla Bizans vasatln ka
bul etmesi artyla bir antlama imzalad.
te yandan, sultan T u r u l , imparatorluk iinde ortaya kan eitli buh
ranlar sebebiyle, Anadolu fetih harektn bizzat ynetmemekle birlikte grev
38 AL SE V M-E RDOAN MER L
lendirdii Seluklu ehzde, emr ve Trkmen beyleri, Anadol uda Bizansa kar
asker harekt srdrmekte idiler. yleki: Beraberinde kalabalk bir Trkmen
kuvveti olduu halde, Azerbaycan ve Anadolu snr boylarna gelen ar B ey -
in olu Ya k u t , Anadoluya aknlara balad. Ya k u t nin emirlerinden olan
Sabuk (Belki Sunduk veya S a 11u k ) 1057 ylnda, Dou-Anadoluya srekli
ve baarl aknlar yapt. Anadol udaki Rumeli ve Makedonya kuvvetleri komu
tanlna atanan general N i k eph or os B r y en n i os un abalar, S a bu k -
un harektn durdurmaya yeterli olamad ve bu yiit Trk emriyle yapt btn
arpmalarda yenilgiye uramaktan kurtulamad. Yine Ya k u t nin sevkettii
dier Seluklu birlikleri, 1058 ylnda, Kars yrelerine aknlarda bulundular; Kars
ve An kalelerini kuattlarsa da fethedemediler. Daha sonra bu kuvvetler, Pasin
ovasna inerek bu kesimdeki birok kent ve kaleleri kuatp sktrdlar, bunlar
dan Ugmiyi fethettiler. Baka bir Seluklu birlii, Malazgirt ve Mu taraflarna
aknlarda bulundu. Yine ayn ylda, Ya k u t nin Azerbaycan ve Errandan sev
kettii baka bir Seluklu birlii, Anadolu snrlarn aarak Erzurum yrelerine,
daha sonra da Erzincan ve Kemaha kadar ilerleyip elegeirdi, bu arada Harput
yrelerine de aknlarda bulundu. Bu kuvvetlerden bir kol, oruh ve Kelkit vadisi
yoluyla ilerleyerek ebinkarahisar (arki Karahisar) elegeirdi. bin kiilik
bir kuvvetin banda bulunan kahraman Trk emri Di nar , Frat rma ynn
de hareketle Malatyaya ulat. Az sayda bir Bizans atl birliinin savunmaya a
lt, fakat yok edildii ehir kolaylkla fethedildi, yreleri aknlara tbi tutuldu.
Emr D i n a r n bu arpmalar srasnda ehit olduu rivayet ediliyor (1058).
ehirde on gn kadar kalan ve eitli ynlere aknlarda bulunan Seluklu kuvvet
leri, Dou-Anadolu ve Azerbaycana dnleri srasnda da Bizans kent ve kalele
rini, onlarla giritikleri bir ok arpmalar srasnda, tahribata uratmaktan geri
kalmadlar.
1059 ylnda, sultan T u r u l un buyruuyla Anadol uya Seluklu akmlar
yeniden balad. ehzade Ya k u t i , beraberinde H o r a s a n Sl r , K apar
(Belki E m r - i K eb r ) , Ermeni kaynaklarndaki imlsyla K i caci ve yine
Sabuk adl Seluklu emrleri olduu halde, snni Abbas hilfetine bal olma
lar sebebiyle kara bayraklar tayan Seluklu ordusuyla Van Glnn kuzeyin
den Anadolu topraklarna girdi. H or asan Sl ar , Urfay kuattysa da
Antakya dk K h a a t or un mdahalesi zerine, baarl olamad. Bununla
birlikte Anadolunun kuzey blgelerinde, emr S a bu k un kumandasnda ileri
harektna devam eden Seluklu birlikleri, Bizans kumandanlar A t om ve
E b S eh l i n ynetiminde bulunan Sivas zerine yrdler. ehrin kilise ve
kulelerini Bizans ordu adrlar sanan ve bu sebeple bir sre duraklayan Seluk
lu kuvvetleri, Temmuz 1059da her iki kumandann Devel i ye kamalar sebebiy
le, ehri ve kalesini hi bir direnile karlamakszn elegeirdiler; ehri ancak
bir hafta sreyle ellerinde tutan Trk kuvvetleri, pek ok tutsak ve ganimetler
elegeirdiler. te yandan saak i os K omn en os dan (1054-1059) sonra Bizans
imparatoru olan X. K onst an t i n os Duk as (1059-1067), szkonusu Seluklu
SEL UK L U DEVL ETL E R TAR H 39
asker hareketlerini durdurmak amacyla, general P a n k ar a s grevlendirdi.
Harekete geen P ank ar as, Anadol udan elde ettikleri tutsak ve ganimetlerle
Erran ve Azerbaycandaki klaklarna dnmekte olan Seluklu kuvvetlerine bir
takm saldrlarda bulundu, fakat giritii btn arpmalarda ar darbeler yi
yerek perian ve darmadan edildi (1061). Bu srekli yenilgi ve baarszlar
sonucunda imparator K on s t an t i n os Duk as, bata Sivas ve Malatya olmak
zere, Anadol udaki belli bal Bizans kentlerinde bulunan sur ve kalelerin yeni
den onarlmas hususunda, dou eyaletleri valilerine emirler gndermekten ba
ka hi bir nlem alamad.
Sultan T ur u l , 1062 ylnda, Azerbaycan ve Errana gelerek buralar yeni
den kendisine tbi kldktan ve zellikle, srdrlen Anadolu harektn incele
yip denetledikten sonra I raka gitmek zere, bu blgeden ayrld. Bununla birlikte
Anadol uda aknlara devam etmek zere, ehzade Ya k u t i yi yeniden grevlen
dirdi. Bu Seluklu ehzadesi, beraberinde, H or asan Sl r , Ermeni kaynak
larndaki imlsyla C e m c e m (Belki Erzurumda trbesi bulunan C e m c e m e
Sul t an) ve I sul i (Belki A n as ol u ) adl emrler olduu halde, Anadol u
ya girip Erganinin kuzeyindeki Bagin, Tulhum ve Erganiyi aknlara uratt; da
ha sonra, Seluklu vasal Diyarbakr emri Na s r ile birlikte Dicle ve Frat
rmaklar havzalarna akmlarda bulundu, imparator Duk as, bu aknlar dur
durmak amacyla, Normandiyal general H e r v e ile Urfa valisi T av dan os u
grevlendirdi ise de Seluklu aknclar tutsak ve ganimetlerle Azerbaycandaki
slerine dndkleri iin herhangi bir arpma olmad. Bununla birlikte bu iki
Bizans generali, emr N a s r n Trk kuvvetlerinden de yardm alp savunduu
Ami di iddetle kuatp sktrd. ehrin Rum kaps tarafnda yaplan arpma
lar srasnda, Trk emirlerinden H ac B aar a ehit olduu gibi, general Ta v -
d a n o s da hayatn kaybetti; bu arpmalarda her iki taraf da ar kayplar
vermitir. Bylece bu Bizans kar harekt da pek baarl olamadan sonra erdi.
ilk Seluklu sultan T ur ul Bey devrinde, Seluklu devletinin fetih plan
lar uyarnca, Anadol uda rmak vadileri boyunca dzenli bir ekilde srdrlen
Seluklu asker hareketleri, Kzlrmaka kadar uzatld. Bu hareketler, tam an
lamyla bir fetih nitelii tamayp, daha sonraki yllarda yaplacak olan fetih ve
yerleme hareketlerine uygun bir zemin hazrlamas bakmndan nemlidir. Ger
ekten bu aknlar sonucunda, batda Sivasa kadar olan Bizans kale ve mstah
kem mevkileri, byk lde tahrip edilmi, bylece, bu blgelerdeki Bizans
savunma gcne ar darbeler indirilmitir. Esasen Seluklu sultan T ur ul ,
gerek devlet iinde ortaya kan huzursuzluk (zellikle br ahi m Y nal veK u-
t a 1m isyanlar), gerekse Badat Abbas halifeliini ciddi ekilde sarsan olay
lar ( Ar sl an B es as i r isyan) sebebiyle, Anadol unun fethiyle bizzat ilgilene-
memi, ancak grevlendirdii Seluklu ehzde ve emirlerinin gerekletirdikle
ri asker hareketler, genellikle birer akn niteliinden ibaret kalmtr.
Sultan T ur u l , ilk Badat seferine kaca sralarda, Sistan hkimi M u
sa i n an B ey le ar Bey arasnda ortaya kan anlamazl zmle
meyi de ihmal etmedi. yleki:
40
AL SE V M-E RDOAN MER L
Musa nan Y abgu ve hayatta kalan tek olu B r i nin kudretli bir ki
ilie sahip olmamalar nedeniyle hkimiyet blgesi olan Sistanda tam anlamy
la bir hkimiyet ve ynetim kuramamlar ve zaman zaman vukuubulan Gazne
saldrlarn da nleyememilerdi. Bu durum, ar B ey i n herhangi bir y
netim alan bulunmayan olu Ya k u t nin dikkatini ekmekte idi. Bu nedenle
o, babasna ve sultan T u r u l a bavurarak Sistan ynetiminin kendisine
braklmasn bildirdi. Bu hususta babasnn da onayn alan Y ak ut , derhal
Musa Y abgu nun veziri E bu l - F a z l dan Sistan m kendisine teslimini is
tedi, reddedilmesi zerine de kuvvetleriyle birlikte Sistana yrd. Ayrca a
r B ey de vezirden Kendisinin adna hutbe okutturmasn bildirdi. Ote yan
dan Musa Y abgu, derhal sultan T u r u l a bavurarak ondan memleket
lerinin istilsna engel olmasn rica etti. Bunun zerine sultan T ur u l , M u
sa Y abgu, veziri E bul - F az l ve Sistan halkna gnderdii bir buyrukta Sis-
tann istilsn doru bulmadn ifade ettikten baka, ar B ey e de
giritii bu hareketlerinin Mervde alnan Byk Kurultay kararlarna aykr
olduunu sert bir dille bildirdi. Bunun zerine Musa Y abgu, olu B r i -
yi bir miktar kuvvetle Sistana gndererek blgeyi ar B ey i n yneticilerin
den teslim ald (1056). Bylece Sistan meselesi bar yoluyla zmlenmi oldu.
Saltan Turul un Badat seferi
Douda ve zellikle batda gerekletirilen byk fetihler sonucunda, Seluklu
Devleti nin snrlar genilemekte ve dolaysyla kudreti de artmakta idi; bylece
Seluklular, btn I slm lemine hkim duruma gelmeye balamlard. Bu ne
denle, daha nceleri slm dnyasna hkim durumda bulunan ii inanl Bveyh-
oullar hkmdarlar, bu hkimiyetlerini kaybedecekleri kuku ve endiesine
kaplmlard. Bu srada Bveyhoullar, Badatta grevli bulunan asker vali
leri Trk asll A r sl an B esasi r vastasyla snn Abbas Halifeliini iddetle
bask altnda bulunduruyordu. i Msr Fatm Halifeliiyle de iliki kuran A r s
l an B es as i r nin gittike artan tahakkm zerine, Abbas halifesi K a a i m
B i emr i l l ah , zellikle veziri E bu l k as m A l i I bn l m s l i me nin
tavsiye ve etkisiyle Seluklu sultan T u r u l a bavurarak ilere kar ondan
yardm isteinde bulundu ve onu Badata davet etti. Bunu haber alan B e s a s i -
r ve Badattaki dier i inanl Trkler arasnda byk bir huzursuzluk bala
d, ok gemeden de B esasi r , bata vezir I bn l m s l i me olmak zere,
halifenin yaknlar olan yksek devlet adamlarna basky artrd ve hatt bunlar
bertaraf etmeye balad. Bu srada Bveykoullar hkmdar M el i k r r a-
hi m Hsr ev F i r uzda Seluklu hkimiyetinde bulunan iraz ve evresini istil
ile sultan T ur ul adna okunan hutbeyi kaldrp kendi adna okutmaya bala
mt. Btn bu i bask ve saldrlar zerine sultan T ur u l , Anadolu seferini
tamamladktan sonra derhal Badat seferine kmak gerekliliini duydu (1055).
Bu arada sultan, rkta A r sl an B esasi r ve yandalar olan Badattaki Trk-
lere, mektuplar gnderip kendilerine ihsanlarda bulunacan bildirerek on
SEL UK L U DE VL ETL E R TAR H 41
larn gnllerini almtr. Fakat sultann, ordusuyla Badata gelmekte olduunu
haber alan A r sl an B es as i r , Badat tan Rahbeye kap Fatmlere tbi ol
duunu aklad gibi, yanda olan ehirdeki Trkler de Seluklu kuvvetleri
ne kar koyacaklarn bildirdiler. Bveyhoullar hkmdar H sr ev F i r uz,
halifenin istei zerine sultana itaat arzettikten sonra kuvvetlerini ehir dna
kard. Buradaki Trkler de Sultana itaat ile adna hutbe okutacaklarn ken
disine bildirdiler. ok gemeden sultan T ur ul , Aralk 1055de, ordusuyla Ba
dat nlerine geldii zaman, halifelik ilerigelenleri ve Bveyh emirleri tarafndan
ok grkemli bir trenle karland. Seluklu ordusu ehir dnda konaklad. Sel
uklu askerleri gerekli yiyecek ve dier maddeleri satn almak amacyla ehre gi
rip alveri yapmakta idiler. Yine alveri iin ehre giren Seluklu askerleri
A r s l an B es a s i r nin Trk asll Bveyh askerleri ve yanda olan Badatl
larn uydurma bir bahaneyle saldrsna uradlar; hatt onlar, bu saldrlarn
daha da genileterek ehir dndaki Seluklu ordughna da yrmeye balad
lar. Bunun zerine ordughtaki Seluklu kumandanlar, derhal harekete geerek
ehre girip kendilerine kar yneltilen bu direni ve ayaklanmay ksa srede bas
trmay baardlar, isyanclarn oturduklar mahalleler geni lde yamaland
gibi, onlarn byk bir ksm elebalaryla birlikte tutsak alnd. Bununla birlikte
Ouzlar koruma amacyla, Badatn, iilerin oturduu nl Kerh mahallesi yama
ve tahrip edilmedi. Son Bveyhi hkmdar M el i k r r ah i m H sr ev F i
r uz , halk ve askerleri kkrtc hareketlerde bulunmas tespit edildikten sonra
sultan T u r u l un buyruuyla yakalanp hapse atld, daha sonra da rana gn
derilip bir kalede hapsedildi. Bylece Bveyhoullar Devl eti nin I rak kolu orta
dan kaldrlm oldu. ok gemeden, isyann bastrlmas srasnda, gerek
Badat tan kaan, gerekse tutsak alnan Bveyh ve Trk emr ve kumandanlar
nn btn tanmaz mallar (ev, mlk ve ktalar) ellerinden alnd. Daha sonra
sultan T ur ul , bu isyan hareketine sonderecede zlen halife K aai m B i e m -
r i 11 a h a zel bir ulak gnderip gzel szlerle onu teselli etti. Bylece Badat
ta skn ve asayii tam anlamyla salayan sultan T u r u l , sultanlk sarayna
(Drlemre, Drlmemleke) yerleti, askerlerini de Bveyh kumandan, asker
ve A r sl an B esasi r yandalarnn evlerine yerletirdi; beraberindeki emir
lerden A yt ek i n i, Badat asker valiliine (hne) atad. Bu arada sultan, hali
fe K aai m B i emr i l l a h n yllk gelirini artrdktan sonra, son verilen
Bveyhoullar Devletine ait Basra, Ahvaz, Huzistan ve Erecan eylet ve ehirle
rinin ynetimini yllk 360 bin altn (dinar) vergi karlnda T acl m-
l k E b K l i car H ez a r es b e verdi ve kta ilemlerini yapmakla veziri
A mi d l m l k K n d r yi grevlendirdi. Bylece Seluklu Devleti, snn
Islm, leminin madd kudret ve kuvvetini temsile balad, halife ise sadece mane
v liderliini korumu oluyordu. Btn bu icraat ve etkinliklerden sonra sultan
T u r u l , Badatda imar faaliyetine balad. ehrin dou tarafnda Dicle rma
kysndaki eski konak yerlerini yktrp Ulu Cami, birok ev, hamam ve bir
de ar yaptrd; ayrca yeni bir hkmdar saray ina ettirdi, ilgili kaynaklarda
Turul Bey ehri (Medinet Turul Bey, Medinet Turul), adyla belirtilen e
42 AL SE V M-E RDOAN MER L
hir, Byk Sultan M el i k ah dneminde daha da bytlm, evresine sur,
yeni saraylar, evler ve sosyal nitelikte yaplar (han, hamam, cami, eme v. s.) ina
edilmitir. Bu arada halife K aai m B i emr i l l ah , olu Zah r et ddi ni l e
evlendirilmesi kararlatrlan ar B ey i n kz H at i ce A r sl an H at u n -
la, olunun lm zerine nikahlanm, daha sonra da Hemedandan Badata
gelen A r sl an H at u n la ok grkemli bir trenle evlenmitir. Bylece Seluk
lu Devleti ile Abbas Halifelii, daha yakn ve sk bir ibirliine balamlardr.
A r sl an B esasi r ve yandalarnn Badattan uzaklatrlmalar ve dolay
syla i hkimiyetinin bertaraf edilmesi, Msr Fatm halifesi M u s t an s r en
dieye drd. Artk kendilerine tbi olan A r sl an B es as i r , Msrdan
salad byk ldeki madd yardmla olduka kuvvetli bir ordu meydana ge
tirdi, bu arada Badattan kap kurtulmay baaran i yandalar ile Kilb ve
Esedoullar kabileleri de kendisine katld. Bylece A r sl an B es a s i r nin
harekta hazr bir duruma gelmesi zerine sultan T ur ul , K ut al m ve Sel
uklu vasal Musul emri K u r ey i, bir Seluklu kuvvetiyle ona kar evketti;
fakat bu Seluklu kuvvetleri, Sincar yrelerinde A r sl an B es as i r ile giri
tikleri savata, K u r e y in ordudan ayrlp A r s l an B es a s i r ye katlmas
sonucunda, yenilgiye urad ve yarallar dahil pek ok Seluklu askeri acmasz
ca ldrld. Bu yenilgi zerine, halifenin engellemesine ramen sultan T ur ul ,
13 ay 13 gn kald Badattan ordusuyla, beraberinde E b K l i car H eza-
r e s b ve daha sonra yolu zerinde kendisine katlan ar B ey i n olu Ya -
k u t olduu halde, A r sl an B es as i r ve mttefiklerine kar harekete geti.
Skk duruma den A r s l an B es as i r , K ur eyi l e birlikte yeniden Rah-
beye, daha sonra da Bl i se kamak zorunda kald. Kuzey-I raka doru ilerleyii
ni srdren sultan T u r u l , Cizreyi aldktan sonra kuatt Sincarda vahice
ldrdkleri Seluklu askerlerinin balarnn surlardan aa atmalar zerine,
ehir saldryla elegeirildi; bata Sincar emri ve kale komutanlar olmak zere,
tespit edilerek yakalanan canilerin hepsi ldrld. Bu arada, A r sl an B es a
si r ve mttefiklerine yardmda bulunmu olan Seluklu vasal Diyarbakr Mer-
vanl emirliinin topraklarna da bir akn dzenledi. Sultan, br ahi m Y n al
Musul Seluklu Valiliine ve Seluklu hanedanndan olmas muhtemel
i n an B ey i de Tellfere atadktan sonra yeniden Badata dnd (1057).
Sultan T u r u 1 un i saldrlarn durdurmas ve onlar etkisiz duruma ge
tirmesi sebebiyle halife K aai m B i emr i l l ah , onu ok grkemli bir tren d
zenleyerek karlad; ok gemeden de onu halifelik saraynda (Drlhilfe) kabul
etti ve kendi tahtnn yannda kurdurduu zel bir tahta oturttu. Seluklu ve ha
lifelik ilerigelenlerinin katld bu toplant srasnda halife, sultan T u r u l a,
ilere kar kazand bu zaferden dolay en iten teekkr ve takdirlerini ifade
ettikten sonra sultann bana bir ta giydirip beline altn bir kl taktrm, hil-
at, sancak ve deerli armaanlar vermitir. Halife, ayrca sultan T u r u l u Dou
ve Bat (Dnya)nm hkmdar (Melikl-Mark vel-Marb), Halifenin orta (Ka-
smu Emrilmminin) ve Dinin Temeli (Rknddin) lakaplaryla lakaplandrd
SELUKL U DEVL ETL E R TAR H 43
(Ocak 1058). Bylece dzenlenen bu trenle (bu hususta halifenin n Di van
baktibi G ar su n n i me Mu h ammed es - S bi ok ayrntl ve zgn bil
giler vermitir) Sel ukl u sultan T ur ul Bey, resmen halifeden I sl m lemi
nin hkimiyetini, madd kudret ve kuvvetini eline ald gibi, temsil yetkisini de
kazanmtr. Bylece Abbas halifesi, sadece I sl m leminin din lideri olarak kalm
oluyordu.
Resul teki n ve brahim Yual isyan
Sultan T ur ul , Ar sl an Besasi r ve mttefikleri zerine yrd s
rada, K u t al m n kardei R esul t ek i n, isyana balayarak H ez ar esb e
kta edilmi olan Basra, Ahvaz, Huzi stan eyaletleri ile i r azve yrelerine saldr
ya geip kontrol altna ald. Bunun zerine, bu sralarda Badatta bulunan sul
tan T ur ul , adgeen eylet valisi H ez a r es b i bir miktar kuvvetle R esul -
t ek i n e kar evketti. Basr a ya gelen H ez ar esb, R esu l t ek i n le giriti
i savata, onu yenilgiye uratt gibi, tutsak da ald. ok gemeden Badata
getirilen R esul t ek i n, halife Kaai m B i emr i l l ah m ricas sonucunda, sul
tan tarafndan affedilerek lmden kurtulmu oldu.
R esul t ek i n isyannn bastrlmasndan hemen sonra, bu kez, Musul Sel
ukl u valisi br ahi m Y n al n isyan balataca haberi Badata ulatrlmt.
Bundan cidd biimde kayglanan sultan T ur ul , gvendii deneyli kumandan
larndan Savt ek i n i, kardeine deerli giysi ve bir at gndererek derhal Ba
data gelmesini bildirdi. br ahi m Y nal , aabeyinin buyruuna uyarak
Badata geldi, byk ve grkemli bir trenle karland (Mart/Nisan 1058). Fa
kat te yandan, br ahi m Y n al m yerine Musul ve evresi komutanlna ata
nan Sel ukl u emrleri Ayt ek i n, E r dem, haci p B r i t ek i n ve Ya r u k -
t e k i n in buyruklar altnda ok az bir kuvvetin kalmasn frsat bilen A r s
l an B esasi r ve Kur ey, drt ay sren bir kuatmadan sonra Musul u igal
ettiler. Adlar geen Sel ukl u emrler ise glkle Badata kamay baardlar.
Musul un kayb zerine, Badatta bulunan sultan T ur ul , Musul a ikinci bir
sefer dzenleyerek harekete geti; Sel ukl uOrdusuyla savamaya cesaret edeme
yen Ar sl an B esasi r ve Kur ey, Musul ve yrelerini yakp ykarak blge
den ayrldlar. Harektn srdren sultan, onlar izleyerek Nusaybi ne geldii
zaman, kendisinden gizlice ayrlan br ahi m Y n a l n, yandalar kalabalk
Trkmen askerleriyle birlikte Hemedana doru yneldiini haber almt. Ger
ekten, bu kez, Sel ukl u devletini ciddi ekilde sarsan isyana balayan br a
hi m Y nal , M s r Fat m halifesi Must ans r ve yanda Ar sl an B esa
si r den ald mektuplarda kendisine byk lde asker ve mal yardmda
bulunacaklarn ve kendisini Sel ukl u sultan olarak tanyacaklarn bildirmi
lerdi; hatt Fat m l eri n, bu amala Ar sl an B esa s i r ye kalabalk bir kuv
vet sevkettikleri de rivayet edilmitir. Sel ukl u devletinin ciddi ve tehlikeli bir
duruma srklenmekte olduunu anlayan sultan T ur ul , beraberindeki az bir
kuvvetle derhal Nusaybi nden ayrlarak br ah i m Y n a l izlemeye balad;
44
AL SEV MERDOAN MER L
Bu arada sultan, veziri A mi d l m l k K n d r , kars Al t unc an H a
tun ve oulluu E n u i r v an bir miktar kuvvetle Ar sl an B es as i r ye
kar Badat savunmasna gndermeyi ihmal etmedi. Bylece kuvvetleri olduka
azalan sultan T ur ul , sratle hareket ederek br ahi m Y n a l dan nce He-
medana ulat (Kasm 1058). Burada yaplan savata sultan, kardei E r t a n
oullar Mehmet ve A h met in kendisine katlmasyla kuvvetleri 30 bini bu
lan br ahi m Y nal karsnda yenilgiye urayp Hemedan kalesine ekildi;
ok gemeden de burada onun tarafndan kuatld. ok skk bir duruma d
en sultan T u r u l a mektuplar yazarak veziri A mi d l m l k K n d r ,
kars Al t unc an Hat un ve E n u i r v an dan askerleriyle birlikte kendi
sine sratle yardma gelmelerini bildirdikten baka, Mer vde ar hasta bulu
nan kardei ar B ey ede bir mektup gndererek sultanlnn elinden git
mek zere olduunu, bu nedenle acele olarak yardm gndermesini bildirdi.
Sultan T u r u l un yenilgisi ve Ar sl an Besasi r ve mttefiklerinin Badata
yrmekte olduu haberleri, ehirde byk bir heyecan ve korku yaratt; bu ne
denle halife, Sel ukl u kuvvetlerinin Badattan ayrlmalarn istemiyordu. Bu arada
durumun byle ciddilemesi sebebiyle vezir K ndr , E n u i r v an sultan
iln etmek bile istiyordu. Fakat Al t u n c an H at un, olunu ve K n d r yi
hapse atmak iin harekete geince vezir Ahvaza kat, yakalanan olu E n u i r
van ise zincire vurularak hapsedildi. Bylece saltanat sorununu bertaraf eden
Al t unc an Hat un, beraberinde emr i nan , mer ve sultana sadk emir
ler ve. Tr kmenl er olduu halde, derhal ve sratle einin yardmna Hemedana
hareket etti. ar Bey de oullar K avur t , Al p Ar sl an ve Y ak u t yi
kalabalk bir orduyla kardeine Hemedana gnderdi. ok gemeden Rey kenti
yrelerinde yaplan ikinci iddetli bir savata (2 Austos 1059) br ahi m Y -
n a 1, kesin bir yenilgiye uratlan ve yeenleriyle birlikte tutsak alnp sultan T u
r u l a teslim edildi. Sultan, giritii isyanlarla devletin bana ciddi tehlike ve
buhranlar karm olan br ahi m Y nal ve yeenlerini eski Trk tresi gere
ince, yaynn kiriiyle bodurarak ldrtt. Bylece Sel ukl u devletini ciddi bi
imde sarsan bu isyan hareketi de bylece bastrlm oldu.
Badat' n igali ve kurtarl
Sultan T ur ul , br ahi m Y nal ile mcadele ettii sralarda, A r s
l an B esasi r , beraberinde mttefiki K u ey olduu halde kuvvetleriyle bir
likte Badat zerine yrd. Belirli bir asker gc olmayan Badat Sel ukl u
Asker Vali si (hne) Ay t ek i n, Ahvaza kamak zorunda kald. Bylece A r s
l an B esasi r , 27 Aralk 1058de, zerinde, Fat m halifesi Mu st a n s r n
ad yazl olan beyaz i bayraklar tayan askerleriyle Badata girip igal etti.
HalifeKaaim B i emr i l l ah mvezi r i E bul kas m Al i I bnl msl i me,
dier halifelik iierigelenleri, birok kadlar ve bilim adamlar tutsak alnd. e
hirdeki byk Mansur camiinde, Fat m halifesi Mut a ns r adna i hutbesi
okunduktan baka, ezanlara da i simgesi olan Hayy al hayr i l amel (Haydi, ha
SEL UK L U DE VL ETL ER TAR H 45
yrl i yapmaya) cmlesi ilve edildi. Halife K aai m B i emr i l l ah , emr K u -
r ey e snd, o da onu, kararghna gtrerek gvence altna ald, daha sonra
da F rat rma kysndaki amcaolu Mu h a r i in elinde bulunan Had se-Ane
kalesine gnderdi. lgili kaynaklardaki bilgilere gre M u h a r i , halifeye sonde-
recede iyi muameleler yapm, hatt ona bizzat hizmette bulunmutur. Halifenin
veziri E bul k as m Al i I bnl msl i mei se yakalandktan sonra, para par
a edilmek suretiyle ldrlm ve cesedi de aslarak halka gsterilmitir. Bu arada
bata halifelik saray olmak zere, Badat byk lde yama ve tahrip edildi.
Ar sl an B esasi r , kard bir buyrukla ehrin yamalanmamasn ve hal
ka iyi muamele edilmesini iln etti ise de yamaclara engel olunamad.
Sultan T ur ul , br ahi m Y n a l bertaraf ettikten sonra Badat i
igalinden kurtarmak iin ordusuyla sratle Badat a yneldi; bu srada da A r s -
l an B esasi r ve K u r ey e Halife ve ei olan yeeni Ar sl an H at u n un
derhal kendisine gnderilmesini bildirdi. Sultan, Badata yaklanca A r s
l an Besasi r derhal, aa-yukar bir yl igal ettii Badat tan kat. ok ge
meden sultan, ordusuyla Badata geldi ve halifeyi Badata getirip makamna
oturttu (Ocak 1060). Kurtuluunu sultana borlu olan halife, ona dualar ettikten
baka, klcn da sultana kuatt. Sultan T ur ul , Badatta huzur ve sknu
ksa srede saladktan sonra beraberinde oulluu E nui r van, Yar uk t e-
ki n, Savt eki n, E r dem, H umar t ek i n ve baz Arap emirleri olduu hal
de, Ar sl an B es as i r ye kar harekta giriti. Bu sralarda Vas t-Hi l l e
arasndaki obaya gidip D bey s e sman Ar sl an Besasi r , dzenlenen bir
basknla yakalanp beraberindekilerle birlikte derhal ldrld (15 Ocak 1060);
Onun kesik ba, bir sre ehirde dolatrlp halka gsterildikten sonra Bal ar
Hazi nesi ne (H znetrrs) kondu. Bu seferden sonra Badata dnen sultana
byk tezahrat yapld, btn ehir halk deta sokaklara dklerek bu zaferi
kutladlar. Sultan T u r u 1, i isyan sebebiyle ehrin tahrip edilen mahalle, han,
hamam ve i yerlerini tamir ettirdi. Badat Asker Val i l i i ne de byk Sel ukl u
komutanlarndan P o r s u k u atad. Sel ukl u devletinin kuruluunda esiz hiz
metlerde bulunan kardei Byk Asker ar Bey in lm haberi zerine sul
tan, yeeni Ar sl an H at u n la birlikte bakent R eye dnd. ar B ey in
lmnden ksa bir sre sonra sultan T u r u l un kudretli, ibilir, zeki, hayr
sever ve sonderecede olgun bir hatun olan Al t u n c an da Zencan kentinde ha
yata gzlerini yumdu ve R eyde topraa verildi.
Sultan T urul un hali fenin kzyla evl enmesi
Sultan T ur ul un ei Al t u n c an H at un, lm srasnda T ur ul
B e y i yanna ararak Halifenin kz Seyyi de H at u n la evlen, bylece
dnya ve hirette Tanr katnda, erefe nail olursun vasiyetinde bulundu. Son
derecede sevgi ve sayg gsterdii einin bu vasiyetini yerine getirmek amacyla
sultan T ur ul , halifenin kzyla evlenmeyi kararlatrd. Bu devir olaylarnn
grg tan olan G ar s u n n i me nin verdii ok ayrntl bilgilere gre sultan,
46
AL SE V M-E RDOAN MER L
bu evlenmenin gerekletirilmesi hususunda mzakerelerde bulunmak zere, ve
ziri Ami d l m l k K n d r yi halifeye Badata gnderdi. Bu konuda Ba
datta uzun mzakereler yapld. Esasen det olduu zere, halifeler, bir yabanc
ile kzlarn evlendirmiyorlard. Bu nedenle halife, nce sultann bu isteine raz
olmad ise de daha sonra ehiz olarak 300 bin altn ile birlikte ok deerli altn,
gm eya ve mcevherat isteinde bulunmutur. Evlenmenin yaplabilecei ve
yaplamyaca hususunda afi ve Hanbel bilginleri fetvalar vermilerdir. Bu
nunla birlikte halife, K n d r ye, Sultann bu evlenmeden vazgemesini, aksi
takdirde Badattan kp gideceini bildirdi. K ndr ise halifeye. O hal
de niin baz isteklerde bulundunuz? cevabn verip Badattan ayrld. Vezir
K n d r nin evlenme iini zmlemeden geri dnmesi (Temmuz 1061) zeri
ne, halifenin bu tutumuna sonderecede can sklan sultan T ur ul , ona tehdit
dolu ok ar bir mektup gnderdikten baka, I r ak Sel ukl u naibine (amd) bir
buyruk gndererek halifelie ait btn dirliklere elkonulmasn emretti. Bu
nun zerine bata halife olmak zere, btn halifelik ilerigelenleri byk bir te
l ve korkuya kapldlar. ok gemeden halifelik erknnn halifeyi iknay
baarmalar zerine, nikh ilemlerinin yaplmas iin E bul gan i m bnl -
mahl eban bir heyetle sultana gnderildi. Bunun zerine elkonulan halifelik
dirlikleri yeniden iade edildi. ok gemeden Tebri z yresinde bulunan sultan T u
r u l un otanda, byk bir nikh treni yaplm, bu nedenle, yama edilmeme
si iin iki tarafn fillerin koruduu byk bir len sofras kurulmutur (Austos
1062). Sultan T ur ul , nikhtan aa-yukar 4-5 ay sonra (1063 yl balar) Teb
ri z, Naf van ve Hay kentleri zerinden Badata geldi. Halifelik veziri F ahr ud-
devl e tarafndan karlanan sultan, Badattaki sarayna yerleti. 18 ubat 1063
gnnden balayarak bir hafta sren sonderecede grkemli bir dn yapld. Sa
rayn avlusunda 70 yanda bulunan sultan Tu r u 1ile dier Sel ukl u devlet er
kn, Trke arklar syleyerek ok neeli bir biimde dans etmilerdir. Daha
sonra halifelik sarayndan alnan gelin, sultanlk sarayna getirildi. Bir sre son
ra sultan T u r u l , ei Seyyi de H a t u n u alp ordusuyla bakent Reye hare
ket etti. Bu dn dolaysyla Badatta bir yznde halife ve sultann adlarnn
yazld, her iki yznde sultann kabartma bir resmi ile ok ve yay simgeleri bu
lunan bir altn madalya da baslmtr. Bu madalya, deerli nmizmat rahmetli
br ahi m Ar t uk tarafndan ortaya karlmtr (Bk. Abbasi l er devr i nde Si k
ke. Belleten XXI V/93 (1960), s. 25-43).
K u l al m isyan ve sultann lm
Sel uk B ey in lmnden sonra Sel ukl u ailesinin bana geen A r s
l an Y abgu nun olu ve Anadol u fatihi Sl eymanah n babas olan E b u 1-
f evr i s K ut al m , dier baz Sel ukl u ehzadeleri gibi, saltanat iddiasyla
isyana balad. O, Sel ukl ul ar n banda bulunmu olan babas Ar sl an Ya b -
g u nun Gaznel i sultan Mahmut tarafndan hapsedilip lmesinden sonra Sel
ukl u babuluuna, tre gereince T ur ul ve ar Beyl er in deil, byk
SELUKLU DEVL ETL E R TAR H 47
erkek evlt olarak kendisinin gemesi gerektiini ileri srm ve dolaysyla dev
lete kar isyana balamtr, ilgili kaynaklarda K u t al m n ne zaman isyan
ettii belirtilmemise de br ahi m Y n a l n Musul harektnda gizlice sul
tandan ayrlmasndan ok gemeden sonra o da kuvvetleriyle birlikte ordudan
ayrlmt. Bu husus gznne alnacak olursa, K u t al m n br ahi m Y
rt a 1 la ibirlii yapt dnlebilir. ok gemeden K ut al m , kardei R e-
su l t ek i n le birlikte zellikle babasna bal kalabalk Trkmenl erl e isyana
girimise de Sel ukl u kuvvetleri karsnda tutunamayarak Ci bal deki salam sur
lara sahip Gi rdkh kal esi ne ekilmek zorunda kalmt (Nisan/Mays 1061). Sul
tan Tu r u 1bu sralarda, halifenin kzyla evlenme ileriyle megul idi. Bununla
birlikte sultan, Badat tan R eye dnerken Badat Asker Valisi H u mar t ek i n i
bir miktar Sel ukl u kuvvetiyle ona kar sevketmiti. H u mar t ek i n , K u t al -
m ve kardeinin savunduu Gi rdkh kalesini iddetle kuatmsa da, kale d
nda yaplan arpmalarda yenilgiye urayarak ekilmek zorunda kalmtr
(Austos 1061). Onun bu isyan hareketi sultan Tu r u 1 un lmnden sonra B
yk Sel ukl u Devl eti tahtna geen sultan A l p Ar sl an devrinde de bir sre de
vam etmitir.
Sultan T ur ul , yeni eiyle birlikte bakent Reye dnerken buraya yakn Kas-
randa hastaland ve alt ay sonra da getirildii R eyde gerdee giremeden hayata
gzlerini yumdu (4 Eyll 1063). Cesedi, dier hanm ar B ey in ei olan
olu S l ey man n annesi F er r uh H a t u n tarafndan R eyde yaptrlan ve
hl Knbed-i Turul adyla anlan trbesine gmld. Bugn Tahrana 22 km.
uzaklkta bulunan Rey, tipik bir Trk kasabas grnmndedir; sultan T u r ul -
un trbesi de hl eski hametiyle onu sslemektedir. Sultan T u r u l un l
m dolaysyla halife tarafndan Badatta resm bir matem treni yaplmsa da
lke iinde bagsteren taht mcadeleleri sebebiyle vezir A mi d l m l k Kn-
d r , bir matem treni yaptrmamtr. Devletin kuruluu srasndaki hizmetle
ri dnda, 23 yl Byk Sel ukl u Devl eti tahtnda kalm olan sultan E b
T al i b R k neddi n Mu h ammed T ur ul , zellikle devletin kuruluu s
rasnda sonderecede byk hizmetlerde bulunmutur. O, kk bir Sel ukl u bey
liini, ynetimdeki adaleti, bitmeyen azmi, sabr, her olay karsnda ihtiyatl ve
hogrl oluu sayesinde, Trk ve dnya tarihinde nemli roller oynayan bir i mpa
ratorl uk haline getirmeyi baarm olan Byk bi r Trk Hkmdar olarak tari
he gemitir.
SULTAN ALP ARSLAN DEVR
III.
Tahta k
Sultan T ur ul , yerine tahta geecek bir ocuu olmad iin evlendii S -
1ey m a n m annesinin ( a r B ey in ei idi) etkisiyle, lmeden nce E b u 1-
K as m Sl ey man veliaht yapm ve Kendisinden sonra onun Sel ukl u tah
tna oturtulmasn vasiyet etmiti. Sultann lm zerine Gi rdkh kalesinde
K u t a 1m kuatmakta olan vezir A mi d l m l k K n d r , derhal ba
kent R eye gelerek sultann vasiyetini yerine getirmek, yani S l ey man n tah
ta kmasn salamak amacyla, zellikle ordu mensuplarnn bu konuda rzasn
almak iin onlara devlet hzinesinde bulunan ok miktardaki altn ile deerli ku
malar dattrd. Bylece btn ordu mensuplarnn onayn almay baaran K n
dr , bu srada sfahanda bulunan S l ey man Reye getirttikten sonra
sultanln iln ile onu Sel ukl u tahtna oturtarak adna hutbe okuttu; bu arada
da Horasanda bulunan A l p A r sl an a tehdit dolu bir mektup gnderdi. Fakat
te yandan, bu haberin lkede yaylmas zerine, esasen saltanat iddiasnda bu
lunmakta olan A l p Ar sl an ve Musa nan Bey, S l ey man n sultan
ln tanmadklarn iln ile harekete gemilerdi. Bu arada Sel ukl u ailesinden
olduu ileri srlen E r basan ile emr Ya s yan ve hacip E r dem, Kaz-
vi ne giderek sultan sfatyla A l p Ar sl an adna hutbe okutmaya baladlar. Bir
rivayete gre, bu arada Gi rdkh kalesinde bulunan K ut al m , Trkmenl erden
oluan kalabalk ordusuyla (kaynaklarda 50, ya da 90 bin kii olduu rivayet edi
lir) Reye yryp elegeirdi ve adna sultan olarak hutbe okuttu (16 Ekim 1063).
Bunun zerine vezir Ami dl ml k K ndr , emr i nan B ey i bir mik
tar kuvvetle ona kar evketti ise de i nan Bey, yenilip tutsak alnd. Bunun
zerine K n d r , K ut al m n ehirde bulunmad srada, derhal R eye
gelerek ona kar kalede savunma nlemleri ald ve gnderdii zel bir ulakla du
rumdan A l p A r s l an haberdar ettikten baka, S l ey man tahttan indi
rip onun adna hutbe okutmaya balad (Kasm 1063). Bu arada K ut al m , Al p
A r s 1a n n sadk haciplerinden emr E r dem i yenilgiye uratmay baarm
t. Daha sonra K ut al m , Trkmen obalarna giderek onlardan byk lde
asker yardm salamtr. Bu srada A l p Ar sl an, isyan halindeki Huttal an h-
SEL UK L U DEVL ETL ER TAR H 49
kimi ile taht iddiasna kalkan Musa nan B ey i bozguna uratp tutsak
almak suretiyle bertaraf etti. Bylece A l p Ar sl an , lkenin dou blgelerini
gvence altna aldktan snra, kalabalk bir orduyla Ni abur zerinden R eye ha
reket etti. Bunun zerine K ut al m , Rey kuatmasn brakarak A l p A r s -
l an karlamak iin ona doru ilerlemeye balad. te yandan Damgana ula
an A l p Ar sl an, saltanat iddiasndan vazgemesi hususunda Ku t al m a
bir mektup gnderdi ise de onu ikna etmeyi baaramad. ok gemeden iki taraf
kuvvetleri Di h-i TSemek (Tuz Ky) vadisinde savaa tututular. K ut al m , Al p
A r s 1a n n kuvvetlerine harekt imkn vermemek amacyla bu vadiyi, su sev-
kederek amur ve bataklk haline getirdi. Bununla birlikte kuvvetlerinin azl
na ramen, beraberinde ibilir ve deneyli Sel ukl u emrleri K l sar , S a v -
t eki n, Sungur ca, Bul dac olduu halde, derhal saldrya geen A l p A r s
l an, K u t al m kesin bir yenilgiye uratt ve beraberinde bulunan kardei
R esul t ek i n ile byk olunu (M a n s u r olabilir) tutsak ald. Bunun zerine
Gi rdkh kalesine snmak zorunda kalan K u t al m n ordusu tamamen da
lmt. Bir sre sonra tutsak olmamak iin Gi rdkh kalesinden kamaya alan
K ut al m , binitinden (belki at) derek ar biimde yaralanm ve ok ge
meden de kan kaybndan lmtr. Bir sre sonra cesedi A l p A r s l a n m as
kerleri tarafndan bulunmu ve Rey deki sultan T u r u l un trbesinin yanna
gmlmtr (1064). Onun bylece lmne A l p Ar sl an , sonderecede z
lp alam, hatt gnlerce yas tutmutur.
A l p Ar sl an, bylece btn taht iddiaclarn azim ve cesaretle giritii m
cadeleler sonucunda, bertaraf ettikten sonra bakent R eye gelerek T u
r ul B e y in ina ettii hkmdarlk saraynda (Dr l meml eke) ok grkemli bir
trenle Sel ukl u tahtna kt ve adna para bastrd. Bu trenden sonra amcas
sultan T u r u l un iki milyon miskal deerindeki sofrasnda devletin asker ve
mlk erkn ve Trkmen beyleri iin dzenlettirdii bir lende, onlara hilat ve
dller verdi. Daha sonra T ur ul Bey in ei halifenin kz Seyyi de H a
tun u Badat Asker Val i l i i ne atad Ay t e k i n le Badata gnderdi. Halife
K a ai m B i emr i l l ah, Al p A r sl an n tahta k dolaysyla Badatta b
yk bir tren dzenledi; onun sultanln onaylayp adna hutbe okuttuktan ba
ka, zel bir eli heyetiyle (Naki b K mi l , E b Mu h ammed T em m ,
H di m l h s Mu v af f ak v.s.) ona, ahi nahl -zam, Mel i kl -Ar ap vel -
Acem, Seyyi d Ml ki l -mem, Zi yaddi n, G yasl -Msl i m n, Mel i kl -I sl m,
Zah rl -I mam, Kehfl -enm, Adududdevl e, Eb uca, Tacl mi l l e- ti l -bhi re, Sul
tana Di yari l -Mi i sl i m n ve Bur hanu em r l mmi ni n lkap ve nvanlarla kuan
mas iin bir kl, hilat, sancak ve ok deerli armaanlar gnderdi.
Sultan A l p Ar sl an, taht sorunu nedeniyle krgn bulunduu T u
r ul B e y in veziri Ami d l m l k E b Ns r Mu h ammed K nd-
r yi nce vezirlik makamnda brakt ise de daha sonra onu azlederek kendisinin
meliklik srasndaki veziri N i z a m l m l k Sel ukl u vezirliine atad. ok
gemeden sultan, K n d r yi Hor asana Mer vr r da gnderip hapse attrd,
50
A J SEV MERDOAN MER L
bir sre sonra da onu ldrtt (1064). Bu konuda M i r atz-zamanda grg tank
larndan bilgi alan G ar s u n n i ne den naklen sonderecede ilgin bilger ve
rilmitir ki, bunlar ok ayrnt!' olduu iin buraya alnmamtr.
.Dou-Aidoit ve Grcistan aefen
Sultan Al p Ar sl an, ynetimde dzeni saladktan sonr3 devletin fetih plan
larna uygun olarak sultaa T ur ul zamannda yaplan Anadol u seferlerini sr
drmek amacyla, 1064de, hake?t Seyden hareketle Azer baycan* geldi. Burada
ordusuna katlan kalabalk Trkmen kuvvetleriyle Urmi ye Gl nn kuzey
dousundaki Mer end kentine geldii zaman Anadol uya srekli aknlar yapmak
ta olan emr T ut ek i n, katna kp giritii aknlar ve Anadol uya ulaan
bellibah yollar' hakknda kendisine bilgi arzetti. Tu t e k i n den baka, sul
tan T ur ul zamanndan beri Anadol udaki Sel ukl u asker harektn ynet
mekte olan kardei Yakuta ve daha nce adlar geen Sel ukl u emr ve Trkmen
beyleri de kendisine katlm olmaldrlar. ok gemeden Nah vanu gelen
A l p Ar sl an, Aras rman teknelerden oluturulan bir kprden geirttii
ordusunu iki kola ayrd. Bizzat ynettii ordusunun ilk koluyla ilerleyerek Sel
ukl u fetihleri sebebiyle, Bi zansn Anadol udaki hkimiyetinin kmesinden fay
dalanarak Lori kentini bakent yapp yeniden bir prenslik kurmaya alan Ermeni
prensi Davi dol G i or g un Yllk vergi verme karlnda Sel ukl u va-
sal olmas nerisini kabul etti. Daha sonra sultan, Grci stan topraklarna gire
rek Kangarn , Kartl ve J avakhet (Ti fl i s-or uh rma aras) blgesinden geip
Grci stann kuzey ularna dein ileri harektn srdrd; O, Kr rma y
nndeki dalk Tr i al eti igal ettii sralarda, ordusunun nc kuvvetleri, bat y
nndeki Kr rmann Cek kolu zerindeki Kvel i skr e kadar ilerlemilerdi. Sultan
A l p Ar sl an, avat zerinden geni bir yay izmek suretiyle geerek gney
ynnne inip, Panaskert ay zerinde bulunan ayn addaki kente ulat. Daha
sonra o. Kartl -Kars arasndaki Akehi r (Sepi dehr) yrelerini de elegeirdi (1064).
Bundan baka sultan, Grc kuvvetlerinin savunduu Bor al a rma kysnda
bulunan Al l aver di kentini de iddetli arpmalardan sonra hcumla elegeirme-
yi baard; ehirden pek ok ganimet ve tutsak elegeirildi. Bu arada Sel ukl u
kuvvetleri, Grc prensi IV. Bagr at ( P ak r at ) yakalamak zere idiler; fa
kat prens, Kafkas dalarna kaarak cann glkle kurtarabildi. Bununla bir
likte o, sultana bir eli heyeti gndererek itaat ve tbiiyetini arz edip Sel ukl u
devletine yllk vergi vermek artiyle bar isteinde bulundu. Onun bu teklifimi
kabul eden A l p Ar sl an, ileri harektn durdurarak Aras rma havzasna
geldi. Bu harekt srasnda sultan, elegeirilen zengin ganimeti bakent R eye gn
derdi. te yandan sultann olu Mel i k ah , beraberinde Ya k u t , vezir N i -
z aml ml k ve Horasan am di Mu h ammed bi n Mansur olduu halde,
emrine verilen Sel ukl u kuvvetleriyle Aras rma ynnde ilerleyip Bi zans kuv
vetlerinin savunduu Anber d (Bui rakan)i iddetli bir kuatmadan sonra elege
irdi; ok gemeden Srmel i ve Hagi os Georgi o kalelerini de ayn ekilde fethetti.
SEL UK L U DE VL ETL E R TAR H 51
Daha sonra o, kaynaklarda Farsa imlasyla kaydedilen Mer yemni i n (Belki i -
r ekteki Mar mar ai n)i kuatt. Pek ok H r i sti yan din adamnn yaad bu kut
sal ve salam surlara sahip olan nl ehir, gnlerce sren ve gece gndz yaplan
arpmalardan sonra fethedildi. Bu nemli kalenin alnmas ve dolaysyla olu
nun baarsna sonderecede sevinen sultan A l p Ar sl an , olunu ve veziri N i -
z am l m l k huzuruna artp onlar kutlad. ok gemeden sultan, olunun
kumandasndaki kuvvetleri de yanna alarak yine Bi zans ynetimindeki An kale
si zerine yrd. Ar paay zerinde bulunan, yksek ve salam surlar, ii su do
lu derin hendeklerle korunan Dou-Anadol u"1nun bu nl kalesi Bi zans genarelleri
B agr at veGr i gor tarafndan savunulmakta idi. Bi zans birlikleri, ehir dn
da karargh kurup kaleyi kuatma hazrlklarna balayan Sel ukl u askerlerine
kar saldrda bulundularsa da yenilgiye urayp kamak zorunda kaldlar. ok
gemeden kaleyi kuatan Sel ukl u kuvvetleri, zellikle lamclar ile, kalenin kar
sna kurulan tahtadan bir kule zerindeki mancmkn ve stratejik nemi haiz
noktalara yerletirilen okularn gece gndz azimle savamalar sonucunda ve
dolaysyla Byk Sultan A l p A r s l a n n uygulad mahirane sava taktii sa
yesinde, kaynaklarda Asla zaptedilemez biiminde nitelenen An kalesini fet
hetmeyi baardlar. Fetihten sonra sultan, ehir ve kalenin ynetimlerine
Mu h ammed h i n Mansur ve hadimi ems i atad; arpmalar srasnda
yklan surlarn, tahrip edilen ehrin onarlmas hususunda onlara emirler verdi
ve ehirde bir de mescit yaptrd. Teslim olan H r i sti yan din adamlar ve halk,
baver gi si (Ci zye) demek artyla canlarn kurtardlar (Austos 1064). Bi zans
imparatorluunun ve dolaysyla H r i sti yan leminin bu nl kentinin Msl man
Trkl eri n eline gemesi, H r i sti yan dnyasnda derin znt yaratmasna kar
lk I sl m leminde byk sevin gsterilerine neden olmutur.
Sultan A l p Ar sl an, gerekletirdii bu sefer sonucunda, fethettii Er me
ni ve Gr cl eri n oturduklar eitli Bi zans memleketlerinin ynetimlerini bera
berinde sefere katlan vasal emirlere brakt. yleki: Van Gl havzas, Nah van
emri E b D l ef e, An ve yreleri Dbeyl em ri Mi n u eh r e, Grci stann
bir ksm Gence valisi Fa d 1u n a, bir ksmn da Ti fl i s emirliine.
Sultan A l p Ar sl an, bata Badat Abbas halifesi K aai m B i emr i l l ah
olmak zere, I sl m hkmdar ve emirlerine birer feti hnme gndererek kffara
kar kazand baarlar ve yapt fetihler hakknda bilgi verdi. Bu haber zeri
ne halifelik bakenti Badat ve teki sl am memleketlerinde byk sevin gste
rileri yapld. Ayrca halife, sultana Feti hl er babas (Ebul feth) unvann gnderdi.
Sultan A l p Ar sl an, gerekletirdii Dou-Anadol u ve Grci stan seferinden son
ra, lke iinde ortaya kan birtakm huzursuzluklar ve zellikle lkenin dou
snrlarnda fetihler yapmak amacyla, Anadol udan ayrld. Bununla birlikte ok
nem verdii Anadol u fethine devam edilmesi hususunda gerekli emirler vermekten
geri kalmad.
52 AL SE V M-E RDOAN MER L
Sultann Dou neferi
Sultan A l p Ar sl an, baaryla tamamlad Dou-Anadol u ve Grci stan se
ferinden sonra kardei Ki rman meliki Kar a Ar sl an K a v u r t a kar hare
kete geti. nk K avur t , sultana itaat ile Ki r manda adna hutbe okutmakla
birlikte birtakm isyankr davranlarda bulunmakta idi. Gerekten K avur t ,
sultnn Dou-Anadol u seferi srasnda vasal ebankre emri F azl aveyh( F az-
1 y e ) ile savap onun ynetim alannda bulunan i r az igal etmiti. Bundan
baka o, pheli hareketlerde bulunan enitesi ( Gevher H a t u n un ei) E r -
basan ile ibirliine girmiti. K a v u r t un btn bu etkinlik ve giriimlerini
yakndan izleyen sultan, derhal Hemedana hareket etti. ok gemeden o, burada
kendisine snan F az l aveyh e, K av u r t un adamlarndan ald i r az ye
niden verdii gibi, kzkardei Gevher H at u n u yanna getirtti. te yandan
gneyde deniz kysnda bir kaleye sman ve btn arlk ve hzinesini Ki r mana
gnderen K av ur t , zel bir eli gndererek sultandan aman dileyip itaatini ar-
zetti. Bunun zerine A l p Ar sl an , sfahana geri dnd (1064). Bylece K a
vur t sorununu bar yoluyla zmleyen sultan A l p Ar sl an, Ceyhun rman
geip Hazar-Aral arasnda bulunan Mang l akta, gayr i msl i m Tr kl erl e birlik
te yolkesicilik yaparak lke iinde huzursuzluk karan K pak ve Tr kmenl er
zerine yrd. Onlar kesin bir yenilgiye uratarak itaat altna ald (1065-66).
Daha sonra sultan, Cende giderek atas Sel u k un mezarn ziyaret etti. Bu
srada Cend hkimi, kendisine itaat arzederek deerli armaanlar takdim etti.
ok gemeden Hr ezm zerinden Mer ve dnen, daha sonra da Rdgna gelen
A l p Ar sl an , burada olu Mel i k ah grkemli bir dn treni dzenle
terek Karahanl hkmdar br ahi m T amga H a n n kz T er k en H a
tun la evlendirdi; ayrca teki olu A r s l a n a h Gazne hkmdar
br ah i m in kzyla evlendirdikten baka, kendi kzn da br ah i m in olu
na verdi. Bylece iki hkmdar ailesi arasnda sk bir ba kurulmu oldu.
A l p Ar sl an , bu dn treninden sonra dikkatle yetitirip nem verdii olu
M e 1i k a h vel i aht iln etti, i raz ve sfahan kentlerinin ynetimini ona ver
di, btn lkedeki hutbelerde kendi adndan sonra onun adnn okunmasn
bildirdi. Sultan, ayrca dier oullar olan Ar sl an A r gu n u Hrezme, 11y a s
Tohari stana, A y a z Bel he, A r sl an ah Mer v eveT oanah Her ata
mel i k olarak atad. E r t a n ( br ahi m Y n a l n kardei) olu Mes u t a
Hor asandaki Bagur ve yrelerini, I sfi zar da E r t a m dier olu M e v d u d a
verdi (1066).
Kavurt isyan
Ki r man meliki K avur t Bey, vezirinin kkrtmas sonucunda, Ki r manda
kendi adna hutbe okutarak yeniden isyana balad. Bunun zerine sultan
A l p Ar sl an, Ki r mana yeni bir sefer dzenlemek zorunda kald. Bu srada
K avur t Bey, savunma bakmndan uygun bulunan salam surlara sahip Ber -
desi r kalesinde bulunuyordu. ok gemeden sultann hacip Al t unt ave av-
SELUKL U DEVL ETL ER TAR H 53
11 kumandasnda sevkettii nc birlikleri, K a v u r t un kuvvetlerini yenilgiye
urattlar, sultan ise asl ana kuvvetlerle arkadan Ki r mana gelmekte idi. Bu ye
nilgi zerine Ci ruft kalesine snan K avur t Bey, sultana zel bir eli gnde
rerek zr dileyip itaatini arzetti ve affn istedi. Sultann kendisini affetmesi
zerine Kav ur t Bey, onun katna geldi; iki karde kucaklaarak alatlar. Sul
tan, Ki r man eyletinin ynetimini yeniden ona brakt. Bununla birlikte K a
vur t Bey, bu kez, vasal Fars hkimi Fazl aveyhi l e bir ittifak yaparak yeniden
isyana balad. Bunun zerine A l p Ar sl an , derhal harekete geti (1068); vezi
ri N i z a m 1m 1k ile emr a v l y F az l aveyh e kar evketti. F azl a-
veyh, ksa zamanda yenilgiye uratldktan sonra tutsak alndktan bir sre sonra
ldrld. Bu sralarda Ki r mana giren sultan A l p Ar sl an, ordu mensupla
rndan byk bir blmnn K avur t Bey tarafn tuttuklarn tespit ettirin
ce harektm durdurup sfahana geri dnmek zorunluluunu duydu (Ekim 1069).
(Bu konuda ayrnt iin bk. Ki r man Sel ukl u Devl eti Bl m).
K omutanlar n Anadol u harekt
Sultan A l p A r s l an n buyruu gereince, daha nceleri de Anadol uda
aknlarda bulunan Hor asan Sl r , Ergani yrelerindeki Tul hum ve Si ve
rek kalelerini baarsz bir kuatmadan sonra Ur faya yryerek bu yrelerde bir
takm yerleri elegeirdikten baka Antakya dkn yenilgiye uratt, fakat Ur fay
kuatma giriimi baarl olamad (1065/66). O, ayn yl iinde yeniden Urfa yre
lerine aknlarda bulunarak K sas (K sos = Aksos) ve Cel ebi kuattktan baka Di p-
hi sar elegeirdi; bunun zerine kar harektta bulunan drt bin kiilik bir Bi zans
kuvvetini de bozguna uratt. Bu kumandan, ayn ylda, nc kez, Urfa yrele
rine aknlar yaparak tutsak ve ganimetler elegeirdi. Daha sonra bu Sel ukl u emri,
Di yar bak r a gelerek ehrin I l evve Kap s nlerinde karargh kurdu. Bura emri
N i z a m d di n le mzakerelerde bulunmak zere, ehre girdii zaman hile ile
yakalanp beraberindekilerle birlikte ldrlerek cesetleri bir kuyuya atld. Bu
sebeple bu kuyu, Horasan Sl r Kuyusu (Bi r Sl r Horasan) adyla anlmtr.
Bu sralarda Karahanl devletinin Bat Kol u hkmdar E b br a
hi m I . Tamga H an n (1058-1067/68) oullarndan biri olmas mmkn olan
Hanol u H ar un, Sel ukl u hizmetinde olarak, bin Ouz atlsyla Anadol u s
nrlarn ap Di yar bak r yrelerine aknlarda bulundu. Daha sonra o, Hal ebde-
ki Sel ukl u vasal Arap Mi r dasoul l ar emirleriyle ( At i yye ve Mahmut )
birlikte Bi zansa kar aknlara giriti; Hal eb iin stratejik bakmdan nemli olan
Artah ve I mm kalelerini fethettikten baka (1064/65), Kuzey-Sur i yeye bir sefer
yapan Bi zans imparatoru R omanos D i ogen es e kar da baarl savalar
da bulundu (1067/68).
1066 ylnda, Sel ukl u devlet adamlarndan haci p Gmt ek i n, sultan
A l p A r s l an n emriyle, beraberinde Af i n , A h m e t a h ve daha baz Sel
ukl u emr ve Trkmen beyleri olduu halde, Mur at ve Di cl e rmaklar havzala
rndan ilerleyerek El cezi re blgesine inip, Ergani ve Ni zi p yrelerindeki birtakm
54
AL SEV MERDOAN MER L
kaleleri elegeirdi, Nusaybi ni baarsz bir kuatma harektnda bulundu. Daha
sonra o, F rat rman geip Ad yaman yrelerini aknlara uratt. Bunun zeri
ne, Bi zans u kumandan Ar u an dan os, Sel ukl u kuvvetlerinin nn kesip
bir baskn giriiminde bulundu ise de Hoi n kalesi yrelerinde yaplan arpma
larda, Bi zansl l ar ar bir yenilgiye uradlar, Ar u an dan os da tutsak alnd;
fakat daha sonra 40 bin altn kurtulu akas karlnda serbest brakld. Bu
baarl hareketlerden sonra Gmt ek i nve dier emirler, byk ganimet ve
tutsaklarla birlikte Anadol uda Sel ukl u asker ss haline gelen Ahl ata dnd
ler. Fakat burada emr A f i n , G m t ek i n le bozuup yaptklar kavga s
rasnda onu ldrd. Sultan A l p A r sl an n kendisini cezalandracandan
korku ve endieye kaplmas sebebiyle o, buyruu altnda bulunan ok saydaki
Trkmen atllaryla bat ynne hareketle Anadol uda aknlara balad. Bu sra
da kararghn Amanos dalarnda kuran A f i n in kuvvetlerinden bir ksm,
Gazi antepin kuzey-batsndaki Dl kii elegeirdi, baka bir ksm (bin kiilik)
da Antakya yrelerine inip geni lde aknlarda bulundu (Austos 1067). A f
i n , daha sonra kuzeye Mal atyaya ynelerek burada karlat bir Bi zans bir
liini yenilgiye uratp darmadan etti. Daha sonra Tohma suyu vadisi boyunca
ileri harektna devam ederek Kayser i ye gelip kenti geici olarak elegeirdi. Bu
nu izleyen gnlerde Af i n , Karaman yrelerine de aknlar yaptktan sonra 7o-
ros ve Gavur dalar yoluyla Kuzpy-Sur i yeye gelerek Anadol udan elegeirdii ok
saydaki ganimet ve tutsaklar, nemli bir ticaret merkezi olan Hal eb pazarlarn
da satt (1067 sonlar). Daha sonra Hal ebden ayrlan emr Af i n, ertesi yl (1068),
yeniden Antakya zerine yryerek yrelerine aknlarda bulundu. Onun bu ha
rekt srasnda, Hal eb ve Antakya yrelerinde aknlara uratlmadk hi bir yer
kalmam, dolaysyla saysz ganimet ve tutsak elegeirilmi idi; ayrca o, Antak
ya Bi zans valisinden 100 bin altn ve sava aletleri ald. ok gemeden sultan
A l p Ar sl an , A f i n in Bi zansa kar giritii bu ok baarl akmlar sebe
biyle, ona bir mektup yollayp kendisini affettiini bildirdi. Antakya yresinde
harektta bulunduu sralarda, sultann bu af mektubunu alan Af i n , onun hu
zuruna kmak zere, atl kuvvetleriyle birlikte buradan ayrdd (Nisan 1068). Btn
bu Seluklu akmlarm durdurmak ve zellikle Dou ve Gney-Anadoluda tahrip
edilen kaleleri onartmak amacyla, dou ordular bakomutanlna atanan N i -
k ephor os B ot ani at es, Sivas, Mal atya, Di vri i ve dier kent ve ilelerin
kalelerini tamir ettirip kuvvetlendirdi, fakat hi durmakszn srp giden Sel
ukl u aknlarn nlemeyi baaramad.
Bi zans'n durumu
Esasen Anadol udaki Sel ukl u asker hareketlerinin balangcndan beri Bi
zansta ikarklklar ve buhranlar srp gitmekte idi. zellikle imparator Kons-
t ant i nos X. D u k a s m bu sralarda lmnden (1067) sonra vasiyeti
gereince kars E vdok i a, olu adna Bi zans tahtna gemiti. Bununla bir
likte Bi zans sarayndaki eitli guruplarn devlet ynetimine gelii gzel karma
SELUKL U DE VL ETL E R TAR H
55
lar sonucunda, imparatorluk iindeki eyaletler ihmale uram, zellikle ordu,
kendi kaderiyle babaa braklmt. Anadol uda bakmsz ve dank bir halde
bulunan Bi zans kuvvetleri, ou zaman yiyecek ve giyecek bulma amacyla, kent
ve ileleri yamalamakta idiler. te btn bu sebeplerle imparatorluun teki eya
letlerinde olduu gibi, Anadol uda da Sel ukl u asker hareketlerini nleyecek bir
Bi zans ordusu sanki yok gibiydi. mparatorluk iinde gittike artan ve ciddi bo
yutlara ulaan tehlikelerin nlenememesi sebebiyle E v d o k i a mn niyabeti an
cak yedi ay srd. Saraydaki asker kanadn basks sonucunda imparatorie, asker
aristokrasiye mensup Kayser i l i bir general olan R omanos Di ogenesi l e ev
lenmek zorunda kald. Bylece, daha nce taht elegeirmek amacyla, baarsz
bir giriimde de bulunmu olan R omanos Di ogenes, Ocak 1068de Bi zans
imparatoru oldu, bu suretle amacna ulaabildi. Bununla birlikte o, daha nceki
imparatorlar gibi, devleti, iine dt bu ciddi durumdan kurtarma yolumda
pek fazla bir varlk gsteremedi. nk o, bombo bir hazine, yllardan beri y
zst braklm bir lke, perian ve darmadan bir ordu ile kar karya gelmi
idi. Bununla birlikte iktidar bir trl elinden brakmak istemeyen kars E v d o -
k i a ile aras alan imparator, saray terk ile Anadol u yakasna geerek zellikle
Sel ukl u aknlarn durdurma planlar yapmaya balad.
Al p Arslann i ki nci Grcistan seferi
Sultan A l p Ar sl an, kuzeyden inen gayri Msl i m Trk, Al an, Komuk, Sa-
ri r ve bir ksm Hazarl ar n, Sel ukl u vasal eddadoul l ar ve i r vanahl ar m
memleketlerini istil etmeleri sebebiyle, 1067/68 ylnda, Hor asandan byk bir
orduyla hareket edip ikinci kez, Ar as rman geerek Grci stan lkesine girdi;
beraberinde vezir N i z am l m l k ve Kafkasya fatihi emr Savteki nbul u
nuyordu. Bu sralardaki eddadoul l ar emri Fa d 1u n ile i rvanahl ar hkm
dar F er i bur z sultana itaatlarn yenilediler. A l p A r s l a n m derhal eki ve
yrelerine yrmesi zerine, Aphaz ve Gr cl er buradan ekildiler. Sultan, y
redeki ormanlar yaktrmak suretiyle, burada sler kurup gizlenen Grc akile
rinin kalelerini fethetti. Savaa girimeye cesaret edemeyen Grc prensi B a g r a t
kat gibi, eki hkimi Ak hast an ( Agasar t an) da teslim olmak zorunda
kald, hatt I sl mi yeti kabul etti. Daha sonra sultan, onun ynetimindeki memle
ketlere yryerek bir buuk ay zarfnda, bata, Ti fl i s ve Rustov olmak zere, bir
ok kent ve kaleleri fethetti. ok gemeden B a g r a t , yllk vergi deme artyla
Sel ukl u vasatln yeniden kabul etti. Bu arada Sel ukl u aknclar, Trabzona
kadar olan yrelere aknlarda bulundular. Bu sralarda Derbend'l i l erl e i rvan
ahl ar arasnda kan anlamazlk ve savalardan istifade eden Grcl er, Khar t-
l i ye yryp Ti fl i si yeniden elegeirdiler, hatt emr F adl un uda tutsak aldlar
(Temmuz 1068). Bunun zerine sultan A l p A r sl an n Nisan 1069da emr S a v -
t e k i n in kumandasnda gnderdii bir ordu, Gr cl er i yenilgiye uratt gibi,
Fa d 1u n u da tutsaklktan kurtard; ayrca sultan, Der bend ynetimine emr Ya -
m a y bir menurla atad. Esas amac, btn Gr c ve Aphaza memleketlerini
56 AL SE V M-E RDOAN MER L
fethile Sel ukl u snrlar iine aldktan sonra Anadol uda bizzat fetihler yapmak
ve dolaysyla Bi zansa ar darbeler vurmak olan sultan A l p Ar sl an , Kar a-
hanl hkmdarnn lm zerine, imparatorluun dou snrlarnda ortaya
kan karklklar sebebiyle, fetih planlarn tam anlamyla gerekletiremeden geri
dnmek zorunda kald. Bununla beraber ordusunun bir ksmn Anadol u snrla
rnda brakarak, K ut al m ol u Mansur ve Sl eyman ile, kardei Azer
baycan Genel Valisi Y ak ut , enitesi E r b a s a n ( E r basgan) ve Anadol uda
giritii akmlarla n salan emr Sunduk ( San dak ) u fetih hareketlerini de
vam ettirmekle grevlendirdi. Derhal asker hareketlerine yeniden balayan bu
Sel ukl u ehzde, emr ve Trkmen beyleri, Bi zans a srekli aknlarda bulundular.
Bi zans'n kar harekt
Yeni Bi zans imparatoru R omanos Di ogenes, gittike artan Sel uk
l u aknlarn durdurmak amacyla, byk bir aba gstererek Anadol udan zel
likle memleketi olan Kayser i yrelerinden ok sayda asker toplad gibi, Rume
l i deki Uz (H ri sti yan Ouzl ar) ve Peenek Trkl eri nden de kuvvetler salad.
Ayrca, Frank, Al man, skandi nav ve tal ya Hormonl ar ndan cretli askerler tuttu.
eitli milletlerden arabuk oluturulan bu Bi zans ordusu gerek bir birlikten
yoksun idi. R omanos Di ogenes, Mart 1068de Suri ye ynne hareket etti.
Kayser i ye gelmeden nce, Sel ukl u kuvvetlerinin Ni ksar alarak yama ettikle
rini haber alnca yolunu deitirip Si vasa, oradan da Di vri i ynne yry
ne devamla bu blgelerde kendisine saldran Sel ukl u kuvvetlerini geri ekilmek
zorunda brakt. Kazand bu ilk baardan sonra imparator, Mar aa gelip bu
rada, F rat boylarna gnderdii birliklerle sol-ard yann gvence altna almak
istediyse de bu yrelerde harektta bulunan Sel ukl u emri H as nal , bu kuv
vetleri yenilgiye uratp, imparatorun bu harekt plann uygulamasna engel ol
du. ok gemeden Kuzey-Sur i yeye gelen imparator, Hal eb ve yrelerini ar bir
ekilde yama ve tahrip aknlarna uratt. Daha sonra o, Kuzey-Sur i yenin en nem
li kalelerinden birine sahip olan veUmur t ek i n adl bir Sel ukl u emrinin sa
vunduu Menbi ci elegeirdi. Bu sralarda Hanol u Har un ve Sel ukl u vasal
Hal eb Mi r dasoul l ar emri Mah mut , Trkmen ve Ar ap kuvvetleriyle Hal eb
yrelerindeki Bi zans askerlerine saldrp onlar yenilgiye urattlar. Bunun ze
rine derhal Hal eb yrelerine gelen imparator, Trkmen ve Arap kuvvetleriyle id
detli bir savaa giriti; arpmalarda her iki taraf da ar kayplar verdi (Kasm
1068). Bu savatan sonra imparator, daha nce H anol u H ar un tarafndan
fethedilen Artah ve mm kalelerini yeniden elegeirdi, sonra da ukur ovaya in
di. Bu sralarda emr Af i n , A h met a h la birlikte Or ta-Anadol u ynnde
aknlara balayarak Sakarya rma vadisine kadar ileri harektn srdrd;
I stanbul -ukurova yolu zerinde nemli bir konuma sahip olan Emi r da yrele
rindeki nl Amur i yye (Amori on) kentini elegeirdi. Bunu haber alan ve sonde-
recede zlen imparator, A f i n in yolunu kesmek amacyla, derhal harekete
getiyse de A f i n in bir yldrm hzyla srdrd harekt sebebiyle, bunu
SEL UK L U DE VL E TL E R TAR H 57
baaramad ve k mevsiminin gelmesi sonucunda da stanbul a dnmek zorunda
kald.
Sel ukl u emi rl eri ni n ak nlar
R omanos D i o g e n e s in stanbul a dnmesinden bir sre sonra 1069 y
lnda, Af i n, Sunduk , Ahmet ah, T r k man, Deml e ol u Meh
met , Duduol u, Ser henk ol uveAr sl ant a komutasndaki Sel ukl u
kuvvetleri, dou, gney-dou ve gney blgelerinde Anadol uya aknlara balad
lar. Bu aknlar nlemek zere imparatorun gnderdii kuvvetler, Trk atl bir
likleri tarafndan tamamen bozguna uratldlar. Bunun zerine imparator,
Manuel K omnenos komutasnda Si vasa, P hi l ar et os B r ac h ami -
os ( F i l ar et os B r ahmi yos) kumandasnda da Mal atya ya iki ordu sevket-
tikten baka nc bir orduyla da bizzat harekete geerek Kayser i yrelerine
geldi; buralarda harektta bulunan bir Sel ukl u birliini geri pskrtt ve F rat
rmana kadar harektn srdrd. Onun esas amac, Anadol uya yaplan akn-
larda, Sel ukl u harekt ss olan Ahl at almak, Dou ve Gney-Anadol udaki
Sel ukl ul ar tarafndan fethedilen belli-bal kaleleri yeniden elegeirmek ve do
laysyla Sel ukl u kuvvetlerini Anadol udan karmak idi. Bu plann gerekle
tirmek zere imparator, Har put yrelerine geldii zaman Sel ukl u kuvvetleri de
Mal atyaya saldrarak kenti savunan P h i l ar et o s u yenilgiye uratp perian
ettiler; ok az bir asker birlikle kamay baaran bu Bi zans generali binbir g
lkle imparatora katlabildi. Buna riamen R omanos Di ogenes, Mur at su
yu boyuica ilerleyerek P al uya geldi. Fakat te yandan ard arkas kesilmeyen
aknlarla Anadol u ilerine akmakta olan Sel ukl u kuvvetleri, bata Karaman ve
Konya olmak zere, birok il ve ileleri elegeirmeyi baarmakta idiler. zellikle
Orta-Anadol u nun nemli kenti olan Konya nn fethini haber alan imparator, da
ha ileri gitmekten vazgeerek Sel ukl u kuvvetlerinin dn yollarn kesmek ama
cyla, Sivas zerinden Kayser i ye geldi, imparatorun bu plann tespit eden Sel ukl u
kumandanlar, onun btn aba ve nlemlerine ramen Toros dalar geitlerin
den gneye inerek Kuzey-Sur i yedeki hareket sleri olan Hal ebe ulamay baar
dlar. Bylece R omanos Di ogenes, giritii bu ikinci seferde de baarl
olamayarak stanbul a dnd. Bununla birlikte o, bitip tkenmeyen bu Sel ukl u
aknlarn durdurmak amacyla 1070 ylnda, yeniden Anadol uya bir sefer d
zenlemek istediyse de kendisine yakn olan baz saray erkn buna engel oldu.
Bunun zerine imparator, Dou-Anadol u ordular komutanlna atad Ma n u
el K omn en o s u kalabalk bir orduyla Anadol uya gnderdi. Bu sralarda,
sultan A l p A r sl an a isyan sebebiyle aras alan enitesi (sultann kzkardei
Gevher H at u n un kocas) E r b a s a n , kalabalk bir Trkmen kitlesinin ba
nda olarak sultann emriyle kendisini izleme ve yakalamakla grevlendirilen A f -
i n ve dier Sel ukl u emirlerinin nnden bat ynne kaarak K z l r mak
kylarna kadar ulam idi. E r b a s an , yolunu kesme harektna girien M a
m e I i Si vas ynlerinde bozguna uratt, hatt onu, Ni k ephor os ( Ni k e-
58 AL SE V M-E RDOAN MER L
f or os) M e 1i s s enosve daha baz Bi zans generalleriyle birlikte tutsak ald.
Bununla birlikte E r ba sa n m Sel ukl u emirleri tarafndan izlenmekte olduu
nu renen tutsak M a n u e 1, onu, Bi zansa snmas hususunda ikna etti. Bu
nun zerine E r ba an, Manuel ve dier Bi zans generallerini serbest brakt
ve sultann gazabndan korkup endie etmesi sebebiyle, ailesi ve baz yaknlaryla
birlikte stanbul a gitti, imparator R omanos Di ogenes, onu sanki bir mt
tefik devlet bakan imi gibi, ok parlak bir trenle karlayp kabul etti; byle
ce tarihte, ilk kez bir Sel ukl u ehzadesi Bi zansa snm oluyordu. Ote yandan
E r bas an izlemekte olan emr Af i n , bat ynnde ileri harektna devam
la Kayser i -Si vas kesimindeki kent, kale ve ileleri bir yldrm hzyla aknlara
urattktan sonra Afyon-Uak-Deni zl i kesimine girip Honas ve L aodi cea kentleri
zerinden Mar mar a Deni zi kylarna kadar ileri harektn srdrd. ok ge
meden Kad kye kadar gelen Af i n , stanbul a imparatora bir eli gndererek
Sel ukl u-Bi zans devletleri arasnda bar olduunu ve bu sebeple, sultana isyan
halinde bulunan E r bas an , beraberindekilerle birlikte kendisine teslim
etmesini sultan adna bildirdi ise de kabul edilmedi. Bunun zerine Af i n ,
1070 yl sonbaharnda, gidiinde olduu gibi, dnnde de Bi zans kent ve kale
lerine aknlar yapt. O, giritii btn bu harekt srasnda elegeirdii saysz
ganimetlerle k Anadol uda geirdikten sonra Ahl ata dnd ve sultan A l p A r s -
l an a E r basan ve Bi zans hakknda bilgi verdi.
Sultan Al p Arslann K uzey-Suriye seferi
XI . yzyl Orta - Dousunun byk devletlerinden birisini oluturan i M
s r - Fat m Hal i fel i i , zellikle sekizinci halife Must ans r devrinde (1036-1094),
mlk ynetiminin bozulmas ve devlet hzinesinin boalmas, asker unsurlarn
yetki atmalarna girimelerine sahne olmutur. Halifelik veziri Ns r uddev-
I e Haan, i halifeliin yerine snn bir devlet kurulmas amacyla, bu sra
larda H or asanda bulunan sultan A l p A r s l a n a Buhar al fakih
E b C af er Mu h a mmed i eli olarak gnderdi ve ordusuyla M s r a gel
mesini, lkeyi kendisine teslim edeceini ve i hutbesini kaldrp yerine snn
hutbesi okutacan bildirdi. Bu ar zerine sultan, esasen fethedilmesi, Sel
ukl u fetih planlar iinde bulunan M s r lkesini, Byk Sel ukl u devletine kat
mak amacyla, kuvvetli bir orduyla Azerbaycan zerinden Dou - Anadol uya girdi
(1070 yl ortalar). Bu blgede slenen Sel ukl u aknc kuvvetleriyle de ordusu
nu glendiren Al p Ar sl an, Van Gl nn kuzeyinden Mal azgi rt nlerine geldi.
Daha nce grld zere, amcas sultan T u r u l un iki kez kuatt halde
alamad salam surlara sahip Mal azgi r ti, daha sonra da Er ci i glk ekme
den fethetti. Henz Sel ukl u kuvvetleri tarafndan alnmam olan Murat, yukar
Di cl e ve kollar arasndaki birtakm kaleleri birer birer fetheden sultan, Di yar
bak r topraklarna gelerek Di cl e rma kysndaki Harefi yye yrelerinde konak
lad. Di yar bak r n muhteem surlarn hayranlkla seyreden sultan, hl
yrrlkte olan Trk deti uyarnca, ellerini sur talarna, daha sonra da gs
SELUKL U DEVL ETL E R TAR H 59
ne srd. Sultan, Di yar bak r ve yrelerinin ynetimini ellerinde tutan ve anla
mazlk halinde bulunan Sel ukl u vasal Mervanoul l ar ailesinden iki karde Nasr
ve S a i d arasnda, uzlatrc bir bar yaptktan sonra Tul hum ve Si ver ek kent
ve kalelerini fethetti; o zamana kadar Sel ukl u kuvvetleri tarafndan birka kez
kuatlmasna ramen fethedilememi olan, fevkalade salam surlara sahip bulu
nan dk Va s i 1 in savunduu Ur fay kuatp sktrmaya balad (Mart 1071).
Sultan, 50 gn sren bir kuatmadan sonra gereksiz yere zaman kaybetmemek
ve M s r m fethini biran nce gerekletirmek amacyla kuatmay kaldrd. O,
hareketinden nce, yannda bulunan eli E b C af er M u h a m m e d i, Sel
ukl u vasal Hal eb Mi r dasoul l ar emri Ma h mu t a gnderip kendisine itaat
arzeden btn vasal hkmdar ve emirler gibi, onun da katna gelip itaatini arze-
derek yenilemesini bildirdi. Buna ramen Mah mu t , Hanol u H a r u n
un telkini ve sultandan ekinmesi sebebiyle, onun bu arsna uymayp Hal ebden
sratle toplad para ve armaanlar ona gndermekle yetindi. Bunun zerine
sultan, Mah mu t a gnderdii cevapta Adma hutbe okutup benimle byle mek
tuplamay srdrdn halde, niin katma gelip itaat arzetmekten ekindiini
anlayamyorum. Halbuki sen, katma gelen btn tbilerimize gsterdiimiz l
tuf ve yaptmz ihsanlar ok iyi bilirsin dedi. Emir Ma h mu t un, huzuruna
gelmekte direnmesi zerine A l p Ar sl an , Ur fadan ayrlp Ocak 1071 sonla
rnda Bi r eci k yaknlarndaki Nehrl cevz yresinden F r at geerek burada bulu
nan ok holand bir ayrda dinlenmek zere konaklad. Bu srada fakih
E b Caf er , sultana Ey Efendimiz, ulu T an r nin sana ihsan ettii bu ni
mete kret deyince, sultan Bu nimet nedir? diye sordu. Bunun zerine fa
kih Bu rma imdiye kadar Trk olarak yalnz kle asll hkmdarlar
gemilerdir; halbuki, bu gn, Hazret-i l i l er i , ilk kez bir Trk sul tan olarak
geiyorlar dedi. Sultan, ok gemeden yoluna devam ederek eritii Hal ebe bal
bir yrede karargh kurdu. taat arz iin katna gelmesi hususunda, emir Mah
mu t a yeniden ulak gnderdi ise de o, bir trl gelip sultann huzuruna kma
d. Buna sonderecede kzan sultan A l p Ar sl an, Nisan 1071 balarnda, Hal ebi
kuatmaya balad, iki ay kadar sren bir kuatma sonucunda Hal eb burlarnn
en salam olan Ganem burcu delindi; kent, buradan yaplacak bir saldryla al
nabilecek bir duruma geldii halde, sultan Savunmasz kalp, Bi zansn eline d
memesi iin, bu kentini kl kuvvetiyle almaktan endie ederim diyerek
kuatma harektn durdurdu ve bylece ciddi bir sava yaplmad. Bununla bir
likte ok skk ve ciddi bir duruma den emir Mahmut , Ouzl ara zg giysi
ler giyerek annesiyle birlikte sultann katma kp, yer perek arz ubudiyette
bulundu; sultan da onu affedip, bir ferman ve hilatlerle Hal eb emirliini yeni
den kendisine verdi. Sultan A l p Ar sl an, M s r a gitmek zere, D mak ynnde
bir gnlk yol ald sralarda, Bi zans imparatoru R omanos D i ogen es ten
kendisine gelen bir eli Menbi c, Ahl at ve Mal azgi r tin Bi zansa geri verilmesini
istedi; ayrca bu istein yerine getirilmemesi halinde imparatorun kuvvetli bir or
duyla harekete geeceini de bildirdi. Bununla birlikte imparatorun, Dou - Ana
dol u (Erzurum) ynnde ilerlemekte olduunu haber alan sultan, eliyi sert bir
60 AL SEV MERDOAN MER I .
cevapla geri yolladktan sonra ordusunun bir ksmm burada brakarak emr Ay -
t eki n ve Ma h mu t u M s r n fethiyle grevlendirdi; kendisi de ordusunun b
yk bir ksmyla Bi zans imparatorunu karlamak zere, derhal vakit kaybetmeden
Dou - Anadol u ynne hareket etti. F rat rman sratle geileri srasnda,
ordusunda bulunan at, deve, mal ve yiyecek maddelerinin ounun telef olmasna
hi aldrmayan sultan, ileri yryne devam etti. Fakat bir sre sonra yiyecek
sknts sebebiyle ordudaki I rak askerlerini terhis etmek zorunda kald, bylece
orduda, Hor asan, Err an ve Azer baycan kuvvetleri kalmt, ileri yryne de
vam eden A l p Ar sl an, Urfa zerinden Di yar bak r yrelerine ulat. Si l van
da Mal azgi r te kadar ilerleyip kaleyi elegeiren Bi zans ordusunun kymndan
kurtularak kaan Mal azgi r t kadsyla birok Msl manl ar, durumun ciddiyeti
sebebiyle kendisinden acele yardm istediler. Bylece Bi zans ordusunun nerede
bulunduunu renen sultan, sratle Erzen ve Bi tl i s boaz ndan geerek Sel uk
l u hareket ss Ahl ata geldi.
Romanos Di ogeneein hareketi
Yukarda grld zere, Anadol uda baarsz iki sefer giriiminden sonra
yllardr srdrlen Sel ukl u fetih hareketlerine bir son vermek ve onlar kesin
olarak bu lkeden karmak amacyla, uzun sreden beri Anadol u ve Azer bay
cana byk bir sefer hazrlna balam olan R omanos Di ogenes, Bal
kanl ar daki Peenek, Uz (H ri sti yan Ouz), K pak ve Hazar Trkl eri yl e sl av
(Rus), Al man (Gotl ar), Bul gar, Frank, Ermeni ve Gr cl er den oluan byk bir
ordu hazrland. eitli msl i m ve gayri msl i m kaynaklardaki kaytlarda, bu or
dunun saysnn 600 bine kadar kt abartmal olarak ifade edilmekte ise de
bunun, byk ve kk rtbeli 30 bin kumandann ynettii atl ve yaya olmak
zere, 200 bin kii civarnda olmas dnlebilir. Bu orduda, kal e del i ci l eri , l
mc l ar, ark l ar, arabac l ar ve manc n k l arl a birlikte ok sayda ustalar, 800
mandann ektii nal ve ivileri tayan 400 araba ile ilerinde silh, mancnk
ve dier sava aletlerinin bulunduu 1000 araba mevcuttu. Bunlar arasnda, 1200
kii tarafndan ekilen ve on kantar arlnda talar frlatabilen ok byk bir
mancmkn da yer ald, eitli kaynaklarda kaydedilmitir. Btn bunlardan ba
ka, imparatorun beraberinde getirdii hzinesinde, bir milyon altn, 100 bin ipekli
giysi, altn eerler, kemerler, pek ok altn ve gm eya da bulunuyordu, impa
rator, say ve donatm bakmndan geekten muazzam saylabilen bu orduya g
venerek gya Anadol uyu Trkl erden kurtaracana inandktan baka, btn I sl m
lkelerini de elegeireceini mit ediyor, hatt bu dncesinin etkisiyle berabe
rindeki kumandanlar I sl m kentlerine vali olarak atamay planlyor, btn ca
mileri kiliseye evireceini bildiriyordu. R omanos Di ogenes, stanbul dan
hareket etmeden nce, Ayasofya kilisesinde dzenledii byk bir din trene ka
tld ve buradaki byk ha ziyaret etti. Tarih bir deer tamamakla birlikte,
bu ziyaretle ilgili olarak, o devirde yaam olan bir Msl man tarihi ( Gar sun-
n i me Muhammed Sbi ), yenilgiden sonra tutsak alnan imparatorun a
zndan u hikyeyi nakletmitir:
SELUKL U DEVL ETL E R TAR H 61
Herhangi bir sefer dolaysyla stanbul dan kan imparatorlarn trelerin
den birisi de Ayasofyaya gidip yakutlarla bezenmi olan altn hatan yardm ve
efaat dilemeleridir. Ben bu gelenee uyarak Ayasofya ya gidip buradaki altn ha
tan baar iin efaat diledim. Bu srada ha, bulunduu durumdan Msl manl a
r n k bl esi ne doru evrildi. Buna sonderecede hayret edip aakaldm ve onu,
yeniden douya evirip eski haline getirdim. Ertesi gnk ziyaretimde, ham yi
ne kbleye dnm olduunu grdm. Bunun zerine onun, zincirlerle balan
masn emrettim. Fakat bununla birlikte nc gnk ziyaretimde ha, yine
kbleye ynelmitir; hayretler iinde kalp bunu, kacam seferde yenilgiye u
rayacama yormutum. Bununla birlikte arzu ve ihtiraslarmn etkisiyle, I sl m
lkelerine yrdm ve ite bunlar bama geldi. Ayrca Bi zansl bir tarihi (Ke d -
r e n o s ) , eskiden beri Roma ve Bi zans hkmdarlarnn balarna gelecek iyi
ve kt olaylarn, daha nce vukuubulan baz olaylarla belli olduu inancna da
yanarak, R omanos D i ogen es in ba stnden kara bir gvercinin uma
sn, sefer srasnda, adrnn zarar grmesini ve nihayet atlarnn ahrnn
yanmasn, onun yenileceine yormutur.
Yukarda szkonusu edildii zere, yapaca byk seferini gizlemek amacy
la, Hal eb nlerinde bulunan sultan A l p A r sl an a bir eli gnderip, Ahl at,
Erci , Mal azgi r t v.s. kent ve kalelerin geri verilmesi artlaryla bar nerisinde
bulunan imparator, byk ordusuyla stanbul dan hareketle bir ksm eyletler
den gelen kuvvetlerin kendisine katlma yeri olan Sakarya rma yrelerine ge
lip konaklad. Daha sonra Kayser i - Si vas blgesine ulaan imparator, burada,
uygulayaca planlar konusunda, ordudaki btn kumandanlarn katld bir Sa
va Mecl i si toplad. Yaplan mzakerler sonunda, imparatorun Azer baycana gi
rilerek oradan Sel ukl u bakentine (Rey) yrme nerisinin, gen ve tecrbesiz
generaller tarafndan desteklenmesine ramen Ni k ephor os Br yenni osve
Trk asll J oseph T ar k hanei ot es ( T ar han) gibi tecrbeli generaller
Anadol udan uzaklalmasnn ciddi tehlikeler dourabileceini, en uygun pla
nn, Si vas veya Er zur umda karargh kurulup, bu blgelerde gerekli nlemlerin
alnmas, bu sralarda, Trk ordusunu yiyecek skntsna drmek amacyla, ya
ma ve tahrip hareketlerinde bulunulmasn ve nihayet Sel ukl u kuvvetlerini Ana
dol uya ekerek onlarla Erzurum veya Pasi n ovasnda savaa tutuulmas fikrini
ileri srp savundular. Fakat bu gr benimsemeyen imparator, kendi plann
uygulamak, yani Azer baycana yrmek zere, Si vas zerinden Erzur uma gele
rek genel karargahn burada kurdu. ok gemeden imparator, ran ilerine yr
y srasnda, arkasn gven altna almak amacyla, general T ar k hanei ot es
ve Bi zans hizmetine giren nl Norman soylularndan Ur sel ( Ur sel i us, R o -
u s s e 1) kumandasnda 30 bin kiilik Uz ve Frankl ardan oluan bir kuvveti Ah
l at zerine evketti. Ayrca Sel ukl ul ar tarafndan fethedilerek Sel ukl u vasallna
giren Gr ci stan yeniden elegeirmek ve zellikle ordusunun yiyecek ihtiyalar
n salamak iin 20 bin kiilik bir kuvveti Gr ci stana gnderdi; beraberindeki
birliklerle de bizzat, daha nce sultan A l p Ar sl an tarafndan fethedilen Ma
62
AL SE V M-E RDOAN MER L
l azgi rt zerine yrd. Bu sralarda Bi zans ordusunun Trk asll askerlerden
oluan baz birliklerinden sultana Endie etme, Bi zans ordusunun ou seninle
birliktir eklinde mektuplar gnderildikten baka, Uzl ar da rktalar Sel uk
l ul ara, eskiden beri kullanlan, fakat ne olduu bilinmeyen Trk almetlerinden
bir iaret (belki ok) yolladlar. Bunu tespit eden imparator, kendisine yardmc
olabilecei dncesiyle, beraberinde getirmekte olduu ve bu hareketlerin n
deri olabileceine ihtimal verdii E r baa n derhal stanbul a geri gnderdi,
imparator, Mal azgi r te yrmekte iken Er meni ve El cezi r e birlikleri kumandan
Basi l ak es ( Vasi l akes) Magi st r osda kendisine katld. Bu sralarda bu
birliklerin kumandanlar L eon Debat enes ve B asi l ak es, imparatora,
A l p A r s l an m Bi zans ordusundan korkup I r aka gittiini bildirdiler. Gerekte
ise sultan, I sl m ve Bi zans kaynaklarnn belirttikleri zere, Hal ebden ayrlp F rat
rman getikten sonra, bir ara Musul ynne gitmise de daha sonra Si l van ve
Erzen zerinden Bi tl i s boaz yoluyla Ahl ata ulam idi. ok gemeden Mal az
gi r t zerine yryen imparator, az sayda Sel ukl u kuvvetlerinin savunduu ka
leyi aman ile teslim almasna ramen pek ok Msl man halk kltan geirdi.
te yandan sultan A l p Ar sl an , Ahl ata geldii zaman, U r sel veT ar k ha-
n e i o t e s , Ahl at ynnde hareket halinde idiler. Bu Bi zans kuvvetleri, Sel ukl u
atl birlikleri tarafndan bozguna uratlp geri ekilmek zorunda brakldlar. Sul
tann Ahl ata geldii ve Sel ukl u kuvvetlerinin hareket halinde bulunduklar ha
beri, etrafa yaylnca imparator, bunun doruluunu tespit iin Ni k ephor os
B r yenni os kumandasnda yeniden bir kuvvet gnderdi. Bu kuvvetler, Sel uk
l u ordusunun nc kuvvetleri ve esasen Ahl at Sel ukl u garnizonu komutam olan
emr Sunduk tarafndan bozguna uratld, Br yenni os, yaral bir halde g
lkle kamay baard. Bu bozgun zerine imparatorun, B asi l ak es kumanda
snda gnderdii kuvvetler de yine Sunduk tarafndan bozguna uratld,
B asi l ak es tutsak alndktan baka, beraberinde tamakta olduu byk ha
da Sel ukl u kuvvetlerinin eline geti. Sultan, bu ham, zafer almeti saylarak
Badata halifeye gnderilmesi iin, bu sralarda Hemedan da bulunan vezir N i -
z a m l m l k e ulatrlmasn emretti. Bylece Mal azgi r t Meydan Sava n
dan nce yaplan Sel ukl u - Bi zans nc savalar, Sel ukl u kuvvetleri tarafndan
kazanlm oldu.
Malazgirt Meydan Sava
Dou - Anadol uya ynelen Bi zans imparatorunu karlamak amacyla, Di
yar bak r zerinden Ahl ata ulaan sultan A l p Ar sl an, burada kuvvetleriyle
birlikte kendisini bekleyen emr A f i n ile karlat. Sultan, kars ve veziri N i -
z a m l m l k hzinesiyle birlikte Hemedana gndermi ve onlara Kendisi
ne sratle asker gndermeleri hususunda talimat vermiti. Sultann beraberinde,
yedek atlaryla birlikte drt bin Hassa askerinden baka, Anadol uya akmlarda
bulunan Sel ukl u ehzade, emr ve Trkmen beylerinin kumandalarndaki takri
ben 40 bin aknc kuvveti, ayrca Byk Sel ukl u Devl eti ne tbi eitli blgeler
SELUK L U DE VL ETL ER TAR K 63
den 10 bin kadar atl kuvveti kendisine katlm idi. Yukarda niteliinden
bahsettiimiz 200 bin kiilik ve eitli milletlerden oluturulmas sebebiyle bir
likten yoksun Bi zans ordusuna karlk, saylar aa - yukar 50 bin kiiyi bulan
ve genellikle atlvlardan meydana gelen Sel ukl u ordusu, kffara kar manen Trk
l k ve ci hat lksyle donatlmt. Sultan A l p A r sl an n beraberinde, G ev
her y i n , A f i n , Savt ek i n, Su n du k , Ay t ek i n , T ar ank ol u
( Ser henk o u) , Ah mel ah , Deml e ol u Meh met , Duduol u
gibi Anadol uya srekli aknlarda bulunan tecrbeli Sel ukl u emirleri vard. Ay
rca Kutal m oul l armdan Mansur , Sl eyman, Devl et veA pi l ek l e
A r t u k , T ut ak , D an i men d, Sal t uk , Men g c k , avl , a -
vui cLur ve P or suk gibi Sel ukl u devletinin en deerli ve sava tekniini son-
derecede iyi bilen emirlerin de savaa katld, baz kaynaklarda ifade edilmitir.
Sultan A l p Ar sl an , yukarda szn ettiimiz nc savalarndan bir s
re sonra ordusuyla birlikte Ahl attan hareketle Ahl at - Mal azgi rt, arasnda bulu
nan Rahve ovasna gelip ordusunun su ihtiyalarn salamak amacyla, bu
yrelerdeki dalardan inen sularla beslenen bir ay yrelerinde kararghn kur
du; buralardaki tepeleri elegeirerek ovay kontrol altna ald (24 Austos 1071).
Bugn Sphan dann Mal azgi r t ynndeki kuzey eteklerinde bulunan Sul tan
ve Zi yar et Tepel er e, sultann buralarda Genel Karargh n kurmasyla ilgili ola
rak bu adlarn verilmi olmas kuvvetle muhtemeldir. Ote yandan Bi zans impara
toru, ordusuyla Mal azgi r tten hareket ettikten biraz sonra, Sel ukl u ordusunun
ok yaknlara kadar gelip ovaya hkim olduunu renince byk bir tela ka
pld; onun bu tel ve heyecan ordusunu da etkiledi. Bundan faydalanan ve Bi
zans ordusunda rehin olarak getirilmekte olan Mal azgi rtl i l er, kap Sel ukl u
ordusuna katldlar. A l p Ar sl an, Bi zans ordusuna oranla Sel ukl u ordusunun
ok az oluu sebebiyle kesin sonulu bir meydan savana girimeye henz karar
vermedi. Grnte bar nerisinde bulunmak, gerekte ise Bi zans ordusunun
durumunu tespit ettirmek amacyla, Abbasi halifesinin ( K aai m Bi emr i l l ah)
kendisine yollad elisi E b u 1 - G a n i m I b n I - Mahl eban ile Sel ukl u
emri Sav t ek i n in banda bulunduu, yani hem halife, hem de kendi adna,
bir eli heyetini imparatora gnderdi. Sultan, imparatora gnderdii nerisinde
lkene geri dn, bar yapmak istersen, bunu Badat halifesi araclyla yapa
rz, aksi takdirde biz, azim ve kararmz, itenlikle bal olduumuz Ulu T an
r ya brakrz dedi. nc savalarn kaybetmesine ramen, askerlerinin
okluuna ve iyi donatlm olmasna gvenen ve sava kazanacandan emin g
rnen imparator, A l p A r s l a n m, bu eli heyetini, skk bir durumda bulun
duu iin gnderdiini sanm ve nerisini sert ve kaba bir biimde reddetmitir.
O, Sel ukl u heyetine Ben, bu stn ve kudretli duruma, pek ok para ve aba
sarfederek eritim. Bar, ancak ve ancak Sel ukl u bakenti Reyde yaplacaktr.
Ben, I sl m lkelerine, kendi lkem gibi hkim olmadan asla geri dnmeyeceim
dedikten sonra I sfahan m gzeldir, yoksa Hemedan m? diye sorunca heyet
bakan I bnl - Mah l eban , I sfahan diye cevap verdi. Bunun zerine
64 AL SE V M-E RDOAN MER L
imparator Hanedann ok souk olduunu haber aldm, bu bakmdan biz, s
fahanda klayacaz, hayvanlarmz ise Hemedanda klayacaklardr dedi. Bu
alayl szler karsnda I b n 1 - Mahl eban, ona Hayvanlarnz Hemedanda
klayabilirler, ama sizlerin nerede klayabileceinizi bilemem eklinde ok an
laml szler syledi. Gya Sel ukl ul ar Anadol udan karttktan baka btn I s
l m lkelerini de elegeirme planlarn daha imdiden uygulamaya kalkan
imparator, ran, I rak, Suri ye ve M s r a beraberindeki generalleri atad, ancak
hilfet bakenti Badat bunun dnda tutarak yi bir insan ve bizim dostu
muz olan o eyhe (yani hal i feye) dokunmaynz dedi. Bylece geri dnen Sel
ukl u eli heyeti, imparatorun, bar hususundaki red cevabn sultana arz edince,
savan artk kanlmaz bir duruma geldiini anlayan ve H r i sti yan bir tarihi
C . H . L ebeau nun ifade ettii zere, R oma n os tan daha baba yiit ve ce
sur olan, ancak bar hususunda aresizlik iinde kalan, bu sebeple de klca sa
rlmak gerekliliini anlayan sultan A l p A r sl an , sava hazrlklarnn derhal
bitirilmesini emretti. Bu srada sultann imam ve fakihi Buhar al
E b Nasr Mu hammed, ona: Ey sultanm, sen, T an r nin dier dinlere
stn kld sl m dini iin Savayorsun, bu sebeple I sl m lkelerindeki cami
lerde btn hatiplerin Msl man halkla birlikte senin iin dua edecekleri Cuma
gn, le namaz srasnda, dmana saldr. Ben, U l u T an r dan, zaferi se
nin adna yazmasn beklerim .diyerek onu moral bakmndan kuvvetlendirdi.
Ayrca Badat Abbas halifesi Kaai m B i emr i l l ah da, o sralarda btn s
l m dnyasnn yakndan ilgilendii Mal azgi r t savann A l p Ar sl an tarafn
dan kazanlmas hususunda, Musl ayaol u E b Sa d e bir dua metni
hazrlatarak Cuma namaznda btn I sl m lkelerindeki minberlerde okutulma
sn emretti. Bugn elimizde bulunan ilgili I sl m kaynaklarnda yer alan bu dua
metni aynen yledir:
Alp Arslan i i n okunan hutbe
Tanrm! slm sancan ykselt ve Islma yardm et! irki, ban ezmek
ve kkn kazmak suretiyle yok et! Sana itaat iin, canlarn feda edip kanla
rn, sana tbi olma hususunda aktan senin yolunun mcahitlerini, onlar kuv
vetlendirerek yurtlarn, gvenlik ve zaferle dolduran yardmlarndan yok
sun klma! Mminlerin emrinin burhan olan ehinhl- zam (yani Sultan
A l p Ar sl an )n senden diledii yardm esirgeme ki o, bu sayede hkmn y
rtr, ann yaylr klsn ve zamann glkleri karsnda kolayca yerinde tutu
nabilsin. Senin dinini erefli ve yce tutabilmek iin onu, ltufkr ve her zaman
etkili olan desteinden yoksun klma! Onun, kfirlerin karsndaki bugnk g
n, yarnna da yetsin. Ordusunu meleklerinle destekle, niyet ve azmini hayr ve
baaryla sonulandr! nk o, senin ulu rzan iin rahatn terketti; mal ve ca
nyla buyruklarna uymak amacyla, senin yoluna dt. nk sen Ey iman
edenler, can yakc bir azaptan kurtaracak bir yolu size gstereyim mi? Tanrya
ve onun Peygamberine inanyorsanz, onun yolunda, can ve malnzla savarsnz
SEL UK L U DE VL ETL E R TAR H 65
diyorsun. Senin szn gerektir. Tanrm! o, nasl senin szne uyup eriatnn ko
runmasnda, geveklik gstermeden buyruuna uymu ve dmanlarna bizzat kar
koyarak dinine hizmet iin gecesini gndzne katmsa sen de ona zafer ksmet
eyle, dileklerinde ona yardmc ol, kaza ve kaderini, onun iin iyi ve hayrl bir
ekilde tecelli ettir! Onu yle bir koruyucu ile kuat ki, dmanlarn her trl
hilelerini defetsin ve ltfunla, bu koruyucu onu, gzel sfatlarn iinde, en emin
ve salam ellerle korusun! Yapmak istedii her ii, ona kolay kl! Bylece onun,
dmana kar giritii bu Kutsal Hareket, zaferden k alsn ve irk zmresi
nin, hak yollarn gremeyip sapklktan gzleri yumulsun. Ey Mslmanlar, do
ru bir niyet, iten bir azim ve Tanrdan korkan temiz kalplerle ve birlik
bahesinden ksmet alan inanlarla Sultan A l p Ar sl an iin Tanrya yalvarp
yakarnz! nk eksiklerden yoksun olan Yce Tanr yle buyuruyor: Ey Mu-
lammed, onlara dualarnz olmazsa Rabbim size niin deer versin de. Ey Ms
lmanlar, A l p A r s l a n n erefli olarak dmanlarn yoketmesi, sancan
ykseltip zaferlerin en son derecesine ve amacna erimesi hususunda, Tanrya
dua ve niyazda bulununuz!. Tanrm! onu btn glklerini kolaylatr ve irki,
onun nnde boyun edir!
Bu duann, sava gn, bata hilfet bakenti Badat olmak zere, btn I s
l m lkelerinde, derin bir inan ve itenlikle yaplacann yaylmas, btn Trk
kumandan ve askerleri zerinde moral ynnden kuvvetli bir etki yapmtr. Sul
tan A p Ar sl an , bir ksm atl kuvvetlerini bugn Mal azgi r t in sa taraflarn
da bulunan ve ilenin sa - arka yrelerine kadar uzanan kk bir yar ma vadi
boyunca kurduu pusulara yerletirdi, kendi de merkez hattnda yer ald. Byle
ce, uygulanacak taktik gereince, Bi zans ordusu, nce yarm bir enber, daha sonra
da tam bir kuatma altna alnacakt. te yandan Bi zans ordusunun sol kanadn
da Rumel i kuvvetleriyle Ni k ephor os B r yenni os, sa kanadnda Uz asker
leriyle Al i at t es merkez hattnda krmz atlastan bir giysi giymi olan imparator
R oma n o s Di ogenes, gerideki ihtiyat kuvvetlerinin banda da imparatorun
vey olu (eski imparator I oannes D u k a s n olu) An dr on i k os D u
kas yer almlard. XI . yzyl Bi zans vekayinme melliflerinden ve R oma-
nos D i ogen es in Har p Di van bakan olarak onun seferlerine katlm olan
Mi k hai l A t t al ei at es in (lm 1079dan sonra), bugn elimizde bulunan
eserindeki (I sl m kaynaklarnda yer almayan) kaytlara gre,
Mehtapsz karanlk bir gecede, baskn dzenleyen Sel ukl u atl birlikleri,
Bi zans ordughnn dndaki rktalar Trk askerlerini kuatp hareketsiz hale
getirdikten sonra -belki de ibirlii yaparak- Bi zans erzak muhafzlarn yok etti
ler. Onlarn at stndeki evik hareketleri, yadrdklar oklar, insan artan
sava lklar, Bi zans ordughnda lm ve dehet sat. Bu arada Bi zans asker
leri ordugh ilerine ve kaleye snmaya alyorlard; hatt baskn yapan Sel
ukl u atllarnn da Bi zansl l arl a birlikte kaleye girdikleri ve ordughn btn
arlklaryla ellerine getii haberleri bile yaylmt. Kimin kat, kimin ko
valad, kimin dman, kimin dost olduu anlalamyordu; zellikle Bi zans or-
66
AL SEV MERDOAN MER L
dughmdaki Uzlar, bu kargaal bir kat daha artryorlard. Ayrca, bir Norman
airinin kaleme ald Gesta Roberti . Wi scar di destannda:
Bu gece baskn srasnda imparator, kendilerini kuatan Sel ukl u kuvvetle
rinin dikkatlerini ekmek ve bylece kendilerini bi raz olsun toparlayabilmek ama
cyla, hzinede bulunan para, deerli giysiler, eitli altn ve gm kaplar
ordughn iine serptirdi. Bylece ganimete dalacak olan Sel ukl u kuvvetleri, ken
dilerini izleme ve yok etmeyi brakacaklard. Fakat bu plan gerekleemedi; n
k bu deerli eya, Bi zans cretli askerleri tarafndan kapldktan sonra bunlarn
arasndaki Trk asll olanlar, elegeirdikleri ganimetlerle birlikte rktalar Sel
ukl u birliklerine katldlar,
Bylece, daha esas sava balamadan, bu gece baskn sonucunda, Bi zans or
dusuna maddi ve manevi bir darbe vurulmu oldu. Bununla birlikte Bi zans ordu
sunun yeniden toparlanmada byk bir aba gsterdii anlalyor. Gerekten
birka giin sonra, karlkl olarak sava dzeni alan Sel ukl u ve Bi zans ordu bir
likleri, 25 Austos 1071 gnn bylece geirdiler. Bu arada Sel ukl u atb birlik
leri, devaml olarak tekbir sesleriyle boru ve davullar alp haykrarak ve oraya
buraya oklar atarak karlarndaki Bi zans askerlerini moral bakmndan kert
meye altlar. Buna karlk Bi zans askerleri arasnda de anlar alnmaya ba
lad. Btn sava hazrlklarn tamamlayan ve ak giysiler giyerek lrsem kefenim
bu olsun diyen sultan Al p Ar sl an, Cuma sabah, ordughtaki btn kuman
danlar toplayarak onlarn nnde, T an r ya yle bir yakarda bulundu:
Ey Tanrm! sana mvekkil oldum ve bu cihatta sana yaklatm; u ait se
nin huzurunda secdeye kapanyor ve yakaryorum, Bu szlerim, benim ger
ek duygularm yanstmyorsa beni, ber aber i mdeki yardmclarm fcahr et!.
Eer itenliimi kabul edersen bu cihatta dmankra kar bana yardmc 1
ve beni muzaffer bir sultan kl!. Bu duadan sonra sultar, kumandanlarna u
hitabede bulundu:
Al p Arslan' n orduya hitab
Ben, Tanrya kendini veren muhtesipler gibi sabrlym ve hayatn teh
likelere atan kimselerin yaptklar gibi, gazierin banda savaacam. Eer
Tanr, kendisinden beklediim zer e, beni baar ya ulatrrsa bu gzel bir so
nu olacaktr; eer durum bunun tersi olursa olum Melikahh yerime geirip
ona itaat etmenizi sizlere vasiyet ediyorum. Byk bir heyecan ve inanla sul
tan dinleyen kumandanlar, hi duraksamadan hep bir azdan Ba stne de
diler. Sultan, 26 Austos 1071 Cuma gn, btn kumandan ve askerleriyle birlikte
Cuma namaz kld ve onlara son olarak u hitabede bulundu:
Ey askerlerim ve kumandanlarm! Daha ne zamana kadar biz aznlkta,
dman ounlukta olarak byle bekleyeceiz? Ben, Mslmanlarn camiler
de bizler iin dua etmekte olduklar/ bu saatlerde dmann zerine atlmak
istiyorum. Galip gelirsek arzu ettiimiz sonu gerekleecektir, aksi takdirde
SELUKLU DE VL ETL E R TAR H 67
ehit olarak cennete gideriz. Beni izlemek isteyenler gelsinler, istemeyenler
ise serbeste geri dnebilirler. Bugn burada, ne emreden bir sultan, ne de
emir alan bir asker vardr. Bugn ben de sizlerden biri olarak sizinle birlikte
savaacam. Biz, Mslmanlarn eskiden beri yapageldikleri bir gaza yap
yoruz.
Sultan tam bir dikkat ve heyecanla dinleyen asker ve kumandanlar hep bir
azdan:
Ey sultan, biz, senin kullarn olarak sen ne yaparsan biz de ayn eyi yapar
ve sana yardmc oluruz, istediin biimde hareket et dediler. Sultan A l p A r s
l an, vakit kaybetmeden Trk tresi gereince, bizzat atnn kolann skt ve kuy
ruunu baladktan sonra ok ve yayn atarak kl ve topuzunu ald; kumandan
ve askerler de kendisi gibi yaptlar, fakat onlar, ok ve yaylarn yanlarnda alkoy
dular. Artk byk tarih sava balamak zere idi. te yandan Bi zans imparato
runun son olarak topland sava meclisinde yaplan mzakerelerden sonra
Taarruz fikri benimsendi, imparator, eskiden Romal l ar n uyguladklar sa
va taktiklerinden di kdrtgen dzeni ni uygulamak istedi. Esasen bu dzen, ok
uzun bir alan kapsamas ve kolayca yarlma tehlikesine debilecei sebebiyle,
tecrbeli kumandanlar tarafndan pek kullanlmamakta idi. Yine Roma sava yn
temine gre hareket eden Romanos Di ogenes, ordughnn evresini bir hen
dekle evirterek kazdan kan topraklar ordugh tarafna ydrd. Bylece
imparator, ordughn, salam Mal azgi r t kalesinde deil, ancak dnda bir yerde
kurmu oldu. Bu sralarda Bi zans ordusunda, bir yandan saldr hazrlklarnn
son safhalar tamamlanrken, bir yandan da din trenler yaplyor, ellerinde renkli
bayraklar tutan kumandan ve papazlar, askerler arasnda dolaarak onlar moral
bakmndan kuvvetlendirmeye alyorlard. Ote yandan Sel ukl u ordusunun mer
kez hattnda yer alan sultan A l p A r s l a n m komutasndaki atl birlikler, tek
bir sesleri, boru ve kslerden kan etkili grltler yannda, insan ruhunda
heyecan yaratan devaml haykrlarla hareket halinde idiler. ok gemeden bu
kuvvetler, okularn savunma desteiyle Bi zans ordusunun merkez hattna, onla
r taarruza kkrtan dzme bir saldrya getiler. Pusulardakine oranla daha az
sayda olan bu kuvvetleri yok etmek amacyla derhal kar saldrya geen Bi zans
imparatoru, Trkl eri n eskiden beri uyguladklar bozk r sava takti i gereince,
savunma sava yapa yapa, yava yava, sanki kaar gibi, ekilmekte olan Sel uk
l u atl kuvvetlerini izlemeye balad ve bu sralarda da olduka ar kayplar ver
di. Bizzat sultan A l p Ar sl an tarafndan byk bir ustalk ve maharetle
uygulamakta olan bu dzme ger i eki l me harekt tam bir baarya ulamt. y-
leki: Sel ukl u pusularnn bulunduu hatlara kadar ilerlemi olan imparator, ar
tk genel kararghndan epeyce uzaklamt. Byk Sul tanm ordusuna, kesin
sonulu bir meydan sava iin genel bi r taarruz emri verme zaman artk gelmi
bulunuyordu. ok gemeden bu emir verildii zaman Bi zans ordusu, pusularda
ki Sel ukl u atl kuvvetleri tarafndan ciddi bir ekilde tehdide baland, impara
tor, hatasn anlamakta artk ok ge kalmt. Pusulardaki Sel ukl u atl kuvvetleri,
68 AL SE V M-E RDOAN MER L
saldrya getikleri srada, A l p Ar sl an da komutasndaki merkez hatt kuvvet
lerinin taktik gerei, ekilmesini durdurmu ve onlar kar saldrya geirmiti,
ite bu anlardan itibaren aknla den Bi zans ordusunun sava dzeni bozul
maya balad. lk Sel ukl u darbesini yiyen Bi zans merkez latt. sratle enber
iine alnmakta idi. Bu hatta bulunan imparator, Ni k ephor os B r yenni -
o s kumandasndaki sol kanattan yardm istemise de artk pusulardan km bu
lunan Sel ukl u atl birlikleri, buna imkn vermediler. Ote yandan A l i a t t es in
kumandasndaki sa kanat kuvvetleri de yine Sel ukl u atl birlikleri tarafndan
bozguna uratldlar. Bu arada, bu kanatta yer alan Uz ve Peenek atl kuvvetleri,
balarnda Ta m adl beyleri olduklar halde, kendi z soydalarna kar sa
vamayarak Bi zans saflarndan ayrlp Sel ukl u kardelerinin tarafna getiler.
te bu olay, nl Bi zans komutan Ni k ephor os komutasndaki sol kanadn
tamamen kp dalmasna sebep oldu. Bu durum karsnda imparator, ordu
sunu geriye ekip kararghn arka tarafnda toplamak iin byk aba gster
mise de ard arkas kesilmeyen Ttk saldrlar ve dolaysyla ok yamuru sebebiyle,
uygulamak istedii bu harekt da baaramad. ok gemeden Bi zans ordusu tam
bir enber iine alnm bir duruma getirildi. Esasen geride takviye kuvvetleri
nin banda bulunan ve vey babas R omanos D i ogen ese deta bir d
man gflzyle bakan Andr oni k os Duk as, Bi zans ordusunun bozulup tam bir
enber iine dtn ve hatt imparatorun ldn iln etmi ve arpmala
ra katlmakszn daha da gerilere ekilmitir. Ayn ekilde Bi zansn zellikle mez
hep ayrl ve basklar sebebiyle onlara dargn Er meni birlikleri de sava
alanndan ekilmilerdi. Bunlardan baka, kendi bana buyruk olan cretli Frank
askerleri komutan U r s e 1, kendisinin sabrszlkla yardma gelmesini bekleyen
imparatora gitmeyip, Ahl at ynlerinden derhal uzaklaarak bat ynne, kendisi
ni gvencede grd bir yere ekildi. Sultan A l p Ar sl an, kuatlan Bi zans
ordusunun yok edilmesi harektn ynettikten baka, bizzat at stnde, bir as
ker gibi, oraya buraya kouyor, zaman zaman kl ve sngs ile dman askerle
rine saldryordu. Bu srada deerli Sel ukl u emirlerinden Ay t e k i n , atndan
inip yer perek ona: Bir sultann Msl manl ara merhamet etmesi gerekir; bir
ei daha bulunmayan o deerli varln savaa sokup lm tehlikesine atmamal,
rahat, savaa tercih etmelidir dedi. Sultan, ok sevdii bu emrin bu szlerine
karlk olarak: Bu zalim milleti yok edersem o zaman rahata kavuurum. Be
nim bu rahatszlm sonunda, Msl manl ar esenlie kavuacandan ben, bu ra
hatszl, bir rahatlk sayarm dedikten sonra Ay t e k i n i savaa tevik ettii
gibi, kendisi de ayn ekilde hi durmadan savamtr. le vaktinden akama,
hatt geceye kadar devam eden bir meydan savanda, koskoca Bi zans ordusu ye
nilgiden kurtulamad. Kuatlan ordunun byk bir ksm kltan geirilmi, ok
ayda general tutsak alnm, askerlerden ancak bir blm, kaarak canlarn
kurtarabilmiti. Bozgun srasnda imparatorun zel adr, taht, hzinesi, i mpa
ratorl uk tac nn baz deerli talar, ok deerli bir inci, eitli silh ve sava
aletleri ganimet olarak Sel ukl u askerlerinin eline geti. Artk hi bir k ve
ka imkn bulamayan imparator R omanos Doi genes, at stnde khcy-
SEL UK L U DE VL ETL E R TAR H 69
la arpmalara katlm, elinden yaralandktan baka at da bir okla vurulup ye
re yklm, bir kargaa halini alan sava alannda yaya kalmt. Yaral bir halde,
akam karanlndan faysalanarak emin bir yere ekilip kbetini beklemekte olan
imparator, kaan atn aramaya kan emr Sduddevl e G ev h er y i n in
bir askeri tarafndan bir rastlant sonucu grlmtr. Bu asker, altn tolgal ve
yine altnla rlm bir zrh bulunan bu adamn, deerli bir kimse olduu kan
sna varnca, dl alrm dncesiyle, onu ldrmekten vazgeti, ellerini bala
yarak adrna getirip btn gece burada yannda alkoydu. Ertesi gn emr
G ev h er y i n e gsterilen ve daha sonra da onun tarafndan sultan A l p A r s -
l an n karargahna gtrlen bu tutsan, Bi zans imparatoru olabilecei d
nlmse de bu hususta baz pheler uyanmtr. Fakat ok gemeden, savatan
nce, imparatora eli heyetiyle birlikte gnderilen hdim a d i nin onu tanma
s, ayrca nc savalar srasnda tutsak alnan general Basi l ak i sve dier le-
rigelen Bi zans tutsaklarnn onu grr grmez alayarak ayaklarna kapanmalar,
bu tutsan Bi zans imparatoru R omanos D i ogen es olduu hususunda
hi bir phe brakmamtr. sl am, Bi zans, Ermeni ve Sryani kaynaklarnn zel
likle belirttiklerine gre, sultan A l p Ar sl an , imparatora, bir sava tutsa de
il, bir konuk hkmdar muamelesi yapmtr. Gerekten sultan, onun imparator
olduunu tespit ettirip anlaynca derhal onun iin zel bir adr kurulmasn
ve emrine hizmetkrlar tahsisini, ayrca kendisine, zel masraflar iin her gn,
yeterli miktarda para verilmesini emretti. Sultan, bir sre sonra huzuruna ge
tirtip ssl ve gzel bir yere oturttuu imparatora unlar syledi:
Sana, bar konusunda, halifenin elisini gnderdiim halde, sen bunu
niin reddettin?. Sana, dmanlarmn (Erbasgan ve ailesi) bize teslimi iin emr
Afin ile haber gnderdiim halde, bundan niin kandn?. Daha nce, anla
tmz halde, bunu bozup, benimle savamak suretiyle, bana neden zulmet
tin?. Savatan vazgeip memleketine dnmen hususunda, sana, daha dn haber
gnderip teklifte bulunmama, 'Buraya gelebilmek ve amacma ulamak iin
pek ok para sarfettim ve dolaysyla ok asker topladm. slm lkelerini, kendi
lkeme katmadan nasl geri dnebilirim ve lkeme kar giriilen bu istilla
rn sonularn nasl mazur grebilirim diye cevap verdin?. Bunun zerine
imparator:
Ey sultan, lkeni almak amacyla para sarfedip eitli milletlerden asker
topladm, buna ramen zaferi sen kazandn. lkem byle perian, ben de tut
sak olarak senin huzurundaym. Bu durumda beni ltfen azarlama ve bana sert
szler syleme, ama istediim yap deyince sultan ona:
Eer zaferi sen kazansaydn ve beni byle tutsak alsaydm ne yapardn?
diye sorunca imparator: Fena eyler diye karlk verdi. Bunun zerine sul
tan: Gerekten doru syledin, eer bunun aksini syleseydin, o zaman ya
lan sylemi olurdun. Daha sonra sultan huzurundakilere: Bu, akll ve baba
yiit bir adamdr, bu bakmdan onun ldrlmesi doru deildir dedikten
sonra imparatora: imdi sana ne yapacam sanyorsun? diye sorunca impa
70 AL SE V M-E RDOAN MER L
rator Bana u eyden birR yapabilirsin: Birincisi, ldrmek, kincisi, ele-
geirmek istediim lkende beni halka ibret olsun diye tehir etmek, ncs
ise yapamyacan bir ey olduu iin sylenmesi gerekmez dedi. Sultan: Bu
nedir? diye sorunca imparator: Affetmek, takdir ettiin para ve armaanlar
ile iyi niyetimin kabul ve Bizans lkesinde senin bir kumandann ve bir nai
bin olarak beni memleketime geri gndermendir. Eer beni ldrtrsen bu,
sana bir fayda salamaz, nk baka birisini benim yerime imparator yaparlar
dedi. Onun bu szlerine karlk sultan: Seni affetmek niyetindeyim, ancak
gen, mitsizlii giderilmi ve hakkmdaki kararm renmi bir kimse olarak,
seni serbest brakacak para, yani kurtulu akasnn miktarn syle dedi,
imparator: Sultan, istedii miktar sylemelidir dedi. Sultann 10 milyon
altn demesi zerine imparator: Benim hayatm baladn iin Bizans l
kesine sahip olmak senin hakkn dr. Tahta ktmdan beri ordu hazrlayp
sava yapmak amacyla Bizansn mal ve paralarn tkettim, bu sebeple halk
yoksullat. Eer durum byle olmasayd istediinden ok daha fazlasn
verirdim dedi. Bylece A l p Ar sl an ile R omanos Di ogenes arasnda ya
plan mzakereler sonunda, 'aadaki maddeleri kapsayan bir bar antlamas
yapld:
Bar antlamas
1 mparator kurtulu akas olarak bir buuk milyon altn verecek,
2 Bi zans devleti, her yl, Sel ukl u devletine 360 bin altn vergi deyecek,
3 Bi zansn elinde buiunan I sl m tutsaklar serbest braklacak,
4 Bi zansl l ar, gerektiinde Sel ukl ul ara asker yardmda bulunacak,
5 imparator, kzlarndan birini sultann oluna verecek,
6 mparator, yeniden tahta oturduu takdirde Antakya, Urfa, Menbi c, Ma
l azgi rt kent ve kalelerini Sel ukl ul ara braklacak.
Bar antlamas yapldktan sonra imparator, sultana: Yerime baka birisi
geirilmeden nce beni sratle stanbula yollaynz. Aksi takdirde amaca ula
lamaz ve ben de imparator olarak Bizans tahtna geemem, bu durumda da
bar artlarndan hi bi ri si yerine getirilemeyecektir dedi. Bu mzakereler
den sonra kendisine tahsis edilmi olan zel ad r na ekilen imparatora 10 bin
altm bor veri l di . O da bu altnlarn bi r ksmn yaknlarna datt, bir ksmyla
da tutsak generallerden birkann serbest braklmasn salad. Bununla birlik
te sultan A l p A r s l a n n emriyle geri kalan tutsak Bi zans generalleri kurtulu
akas alnmakszn serbest brakldlar. Ertesi gn, sultann huzuruna yeniden
getirilen imparatora, zel bir giysi ve elegeirilen kendi tac giydirildi. Bu srada
sultan ona: Sana gveniyor ve szlerine inanyorum, bu sebeple seni lkene
yollayarak hkmdarlna iade edeceim dedi. Daha sonra sultan, zerinde
kelimei ehadet (Tanr dan baka i l h yoktur, Muhammed onun el i si di r = Li l he
i l l al l ah Muhammedun Resul ul l ah) yazl bir bayrak hazrlatarak ona verdi. Sul
SEL UK L U DE VL E TL E R TAR H 71
tan, atna binip imparatorla birlikte 1-2 km. giderek onu uurlad. Vedalama s
rasnda imparator, atndan inerek sultana tazimde bulunmak istemise de sultan,
buna engel olmu ve kendisiyle daima dost kalaca hususunda ant itikten sonra
onu kucaklayp vedalamtr. Daha sonra sultan sfahana ve kendisine iki hcip
ve 100 Hassa askeri elik edilen imparator da stanbul a doru hareket etmilerdir.
Mal azgi r t yenilgi ve bozgunundan bir frsatn bulup kaarak stanbul a ge
lebilen baz askerlerin durumu bildirmeleri zerine, toplanan Bi zans senatosu,
R omanos D i ogen es i tahttan indirip yerine VI I . Mi k hai l D u k a s
(1071-1078) imparator iln etti. te yandan Erzurum ve ebi nkarahi sar zerin
den Amasya (veya Tokat) ya geldii zaman durumu haber alan R omanos D i o
genes, yeni imparatora bir mektupla unlar bildirdi:
Ben, para sarfedip asker toplamak, ordu kurup savaa girimek suretiyle,
H ri sti yan dinini yceltmek iin elimden geleni yaptm. Bununla birlikte zaferi,
Msl manl ar kazand. Bu sonucu, hi kimse deitiremezdi. Sultan A l p A r s -
l an n eline tutsak dnce o, bana, hi ummadm bir ekilde iyi davranlar
da bulundu ve beni, bar iin deyeceim para miktarn tespit ve kararlatrdktan
sonra ltuf ve ihsanlarda bulunarak serbest brakt. Hkmdarlktan ayrlarak
sof giyip bu kaleye yerletim ve senin, bakalarndan daha ok hakkn olan Bi
zans tahtna kmandan dolay T an r ya krettim. imdi sultann durumu ve
bana yapt iyilik ve insanl sana bildiriyorum. Onunla yaptm bar sakn
bozma. Bu teklifimi kabul edip uygularsan H r i sti yanl n korunmas hususun
da, sultanla senin aranda araclk yaparm, yok eer kabul etmezsen sen bilirsin.
O zaman benim iin kararlatrlm olan paray, yani kurtulu akasn ver ve
beni bu ykten kurtar. R omanos D i ogen es in bu nerisini olumlu kar
layan yeni imparator Mi k hai l Duk as, srekli savalar sebebiyle, Bi zans h
zinesinde ok az para kaldn bildirerek geri kalann sonra demek zere, ona,
kurtulu akasnn ancak bir ksmn yollad. Di ogenes, bu paralarla birlikte
Amasyadan toplad 200 bin altn ve iinde, deerli talarla bezenmi altn bir
leen, ibrik ve tabak bulunan 70 bin altn deerindeki mcevherat, sultana ve
rilmek zere, kendisiyle birlikte gelen iki Sel ukl u hci bi ne teslim etti ve onlara,
Bunlardan daha fazlasn gndermesinin mmkn olmadn, sultana
bildirmelerini syledi. Ayrca kendisine elik eden iki hcib ve askerlere de pa
ra ve eitli armaanlar verip onlar geri yollad. R omanos Di ogenes, bir
sre sonra, Bi zans tahtna yeniden kmak amacyla, harekete gemise de kendi
sine kar gnderilen K onst ant i nos Duk as ile Tokat yrelerinde tututuu
savata yenilgiye urad. Daha sonra o, 1072 ylnda imparator Mi k hai l D u
ka s n kendisine kar sevkettii oulluu An dr on i k os Duk as ile Tarsus
ovasnda giritii sava da kaybetti. ok gemeden hayatnn balanmas ar
tyla teslim olan R omanos Di ogenes, getirildii Ktahyada gzlerine mil
ekilerek hapse atld; o, bu ackl durumunu, bu sralarda sfahanda bulunan
sultan A l p A r s l a n a gnderdii bir mektupla bildirmi, ok gemeden evke-
72 AL SE V M-E RDOAN MER L
dildii K nal adada, ztraplar iinde, feci bir ekilde hayata gzlerini yummu
tur (Austos 1072).
Zaferi n yank lar ve sonul ar
zellikle btn I sl m Dnyas nn ok yakndan izledii Mal azgi r t Meydan
Sava sonunda sultan A l p Ar sl an, bata Badat Abbas halifesi olmak ze
re, dier btn I sl m memleketleri hkmdarlarna birer feti hname gndererek
kazand zaferi mjdeledi. Bu zafer haberi, btn I sl m lkelerindeki insanlar
zerinde derin bir etki meydana getirdi. Zafer mektubu (feti hname) Badata ha
lifeye getirilip, halifelik ilerigelenleri ile sarayn nnde toplanan halka, trenle
okundu; bu vesileyle byk coku ve enlik gsterileri yaplm, davullar alnp
borular ttrlm, ayrca zafer taklar da kurulmutur. te yandan halife K a a
i m B i emr i l l ah , sultan A l p A r s l an a deerli armaanlarla birlikte zel
bir mektup gndererek kazand bu esiz zaferden dolay kendisini kutlad. Mek
tupta ona Tanrnn desteine mazhar, glip ve muzaffer evld, en byk sul
tan, Arap ve Acem hkmdar, dnya hkmdarlarnn efendisi, Mslmanlarn
yardmcs, insanlarn sna, devletin kahredici bilei, dinin parlak tac ve
Islm lkelerinin sultan gibi nvanlarla hitap etmitir. Halifeden baka dier
sl am memleketleri hkmdarlar da bu sralarda sfahanda bulunan sultan
A l p A r s l a n a ayr ayr zel heyetlerle deerli armaanlar ve tebriknameler
gnderip kendisini kutlamlardr. Ayrca devrin air ve edipleri, sultan hakkn
da kaside ve eitli vgler kaleme almlardr. Birok zel ve genel vekyinme
yazan tarihilerin bu byk zaferi, Hz. mer devrinde, Bi zansa kar kazan
lan ve I sl m hkimiyetinin Asya ve Akdeni zde kesin olarak yerlemesini salayan
Kadi si ye ve Yerm k zaferlerine benzetmilerdir. Bu byk zafer, yalnz I sl m dn
yas nda deil, Bi zans ve Avr upa lkelerinde de dikkat ve ilgiyle izlenmitir. Za
ferden birka yl gibi ok ksa sre sonra Anadol u ve Sur i yede hkimiyetin Trk-
l eri n eline gemesi sonucunda, btn Avr upa, Bi zans kurtarmak amacyla ha
rekete geecek ve Hal Sefer l eri rin hazrlklarna balayacaklardr.
Mal azgi r t Zaferi , Trk ve dnya tarihinin dnm noktalarndan birisini olu
turan nemli bir olaydr. Bu zafer sonunda, Bi zansn btn maddi imknlar kul
lanlarak hazrlanm olan byk ordu, darmadan edildiinden zaferi izleyen
yllarda, Trk aknc kuvvetleri, kendilerine kar belirli hibir direnile kar
lamadan Anadol u ilerine akarak ksa zamanda, Adal ar Deni zi ve Mar mar a k
ylarna kadar kolayca ilerlediler. Artk bir millet halinde, sel gibi akmakta olan
Trkl er, bu kez sadece bir akn amacyla deil, artk fethettikleri blge ve yre
lerde yerlemeye balamlardr. Esasen zaferden sonra, yukar F r atta Erzurum
merkez olmak zere, Sal tukl ul ar (1072-1202), aa F r atta Erzi ncan - ebi nka
rahi sar ehirleri arasnda Mengckl l er (1080-1228), Si vas bakent olmak ze
re, Orta - Anadol uda Dni mendl i l er (1080-1178), Bi tl i s ve Erzende Deml eoul l ar
(1084-1393), Van Gl havzasnda Skmenl i l er (Ahl atahl ar) (1110-1207), Di yar
bak r da Ymal oul l ar (1098-1183), Har putta ubukoul l ar (1085-1113) ve Ha-
SELUK L U DE VL ETL ER TAR H 73
sankeyf, Mar di n ve Har put merkez olmak zere Gneydou - Anadol uda
Artukl ul ar (1102-1409) adlarnda Trk devletleri kurulmu ve bu devletler, Ana
dol unun. bir Trk yurdu haline gelmesinden nemli tarih rollerini oynamlar
dr. Genel bir sonu olarak ifade edilebilir ki, Mal azgi r t zaferi ve bu zaferin esiz
kahraman U l u Sul t an Al p A r s l a n m Trk ulusuna en byk armaan,
bugn zerinde yaamakta olduumuz bu yurdun batan baa fethedilerek bu l
kede bamsz bir devlet haline gelip, dnya siyasetinde nemli roller oynamam
z salam olmasdr.
Al p Ardan1m Maverannehr seferi ve l m
Mal azgi r t zaferini izleyen gnlerde sfahana dnen sultan A l p Ar sl an,
bir sreden beri lkenin dou blgelerinde Bel h ve evresi meliki olu Ayaz la
mcadelelerde bulunarak huzursuzluk karan damad Karahanl hkmdar
ems l m l k N a s r a kar Maver annehr e bir sefer dzenlemek gerei
ni duydu. Melik Ayaz, Nasr H a n n Trki stana bir sefere kmasn frsat
bilerek Semerkant, Buhara ve yrelerine aknlarda bulundu. ok gemeden se
ferden dnen Nasr Han, A y a z a kar harekete geerek giritii savata onu
yenilgiye uratm ve Ay a z n askerlerinden birounu tutsak alp, bir ksmn
da ldrmt. Bu arada Nasr Han, A y a z la mcadelesi srasnda, kardei
A y a z a kendisine kar gizlice yardmlarda bulunduu iddiasyla eini dvmek
suretiyle ldrmt. te bu olaylar sebebiyle sultan A l p Ar sl an, ilgili kay
naklarda 200 bin kiilik byk bir Sel ukl u ordusuyla Nasr H a n a kar ha
rekete geti. Byk Sel ukl u ordusu, gemilerin yanyana dizilip kenetlenmesi
suretiyle yaplan kprden Ceyhun rman 24 gnde geerek Maver annehr e
girip hibir direnile karlamadan ilerlemeye balad. Er meni tarihisi U r f a -
l M a t e o s ta (S. 145) verilen bilgilere gre, bu sralarda kuatlan Ber zem ka
lesi kumandan Har ezml i Y usu f , byk Sel ukl u ordusuna kar direnmenin
gereksizliini grp, sultan ldrmeyi planlayarak teslim olmaya karar verdi. O,
bir gece nce kalede dzenledii bir lenden sonra tutsak alnmasn diye eini
ve ocuunu boazlayp Sel ukl u kuvvetlerine teslim oldu. ok gemeden ta
zimde bulunmak isteiyle sultann katna getirilen Y usuf , elini pmek iin sul
tann nnde eildii srada, izmesinde saklad bayla sultan ar biimde
yaralad ve hemen o anda sultann yannda bulunanlar tarafndan derhal ld
rld (20 Kasm 1072). Hemen btn I sl m kaynaklarnda, sultann lmyle il
gili olarak pek inandrc olmayan yle bir rivayet nakledilmektedir:
ems l m l k N a s r n adamlarndan olan Hr ezml i Y usuf , Ber zem
kalesinde yakalanarak sultann katna getirildi. Sultan, Yu s u f u tehdit edip kor
kuttu. Onu tutmakta olan iki askere Drt kazk akp ellerini ve ayaklarn
balamalarn emretti. Bunun zerine Y usuf , kazklara baland. Sultan, ona
yayn gerip ok ataca srada Y usuf , Ey zlim ve kt adam, bir tutsak byle
mi ldrlr? diyerek hakarette bulununca sultan, askerlere Onun iplerini
zn dedi; daha sonra ok ve yayn alp ona bir ok att, fakat isabet ettiremedi;
74
AL SE V M-E RDOAN MEK L
bunun zerine imdiye kadar att ok isabetsizlik yapmam olan sultan, Y u su f a
doru yryecei srada krsye aya taklp yere dt. Bunu dikkatle izleyen
serbest durumdaki Yusuf , sratle sultann zerine saldrarak izmesinde sak
lad ba karp sultan ar biimde yaralad, fakat kendisi de sultann hiz
metkrlar tarafndan derhal ldrld.
Btn emr, kumandan ve devlet adamlarnn hazr bulunduu bir yerde Y u
suf un yukarda tasvir edilen bir biimde sultan ldrmesine imkn ve ihtimal
vermek, bizce mmkn deildir.
Y usuf tarafndan ar bir biimde yaralanan sultan A l p Ar sl an, derhal
gtrlerek gerekli tedavisi yaplmtr. Bu arada sultan, ordu erknna u vasi
yette bulunmutur:
1 Mel i k ah , Sel ukl u tahtna geirilecek,
2 N i z am l m l k , onun veziri kalacak,
3 Kardei Ayaz a, babas ar B ey 1in mlk ile 500 bin altn (di
nar) verilecek,
4 K av u r t a Fars ve i raz ile belirlenecek miktarda para verilecek ve S e -
f er i yye Hat un ile evlenecek.
Sultan, vasiyetini yaptktan snra ald yaralarn arl sebebiyle drt gn
sonra 24 Kasm 1072de hayata gzlerini yummutur. Cesedi meliklik yapt Mer v
kentine gtrlerek topraa verilmitir. Sultann lm, ordu ve lke iinde muh
temel karklklara neden olabilecei dncesiyle, Ceyhun rma geilinceye dek
gizli tutulmu, daha sonra aklanmtr. Onun lm haberi Badata gelince ha
life K aai m B i emr i l l ah , 20 Ocak 1073 gn, I sl m alemine yapt byk
hizmetler dolaysyla bir buyruk kararak bir hafta yas iln etmitir. A l p A r
l a n n kzkardei, halifenin ei Ar sl an Hat un, salarn yolmu, yas sebe
biyle birka gnn toprak zerinde geirmitir. Sel ukl u lkesinin btn il, ile
ve kylerinde olduu gibi, Badatta, da halk byk bir yasa boulmu, dkkan
lar kapatlmtr. Sultann dil ynetimi sebebiyle, lke iindeki Rum, Ermeni Gr
c v.s. gibi Msl man olmayan Trk vatandalar da gnlerce yas tutup sultan
ven szler sylemilerdir ki, bunlar, onlarn bugn elimizde bulunan kaynakla
rna da gemitir.
E b uca Mu h ammed Al p Ar sl an, sonderece de merhametli, ha
yrsever ve halkna kar ok efkatli, dindr, dil ve yiit bir hkmdar idi. Ba
bas ar Bey, nl devlet adam N i z a m l m l k ona vezir ve atabek
yaparak en iyi bir biimde yetimesini salamt. Onun doulu ve batl eitli
kaynaklara geen konuma, davran ve olaylar karsndaki soukkanll ve olum
lu fikir, gr ve kararlar, bunu, en iyi ve doru bir biimde gstermektedir. zel
likle onun T ur ul B e y in lmnden sonra hutbeyi kardei Sl eyman adna
okutup onu Sel ukl u tahtna oturtan vezir Ami d l m l k K n d r ye Sen,
felsefe, siyaset ve eitli bilim dallarnda eitim grm deneyli bir devlet adam
SELUK L U DEVL ETL E R TAR H 75
sn. K ut al m isyan halinde veKavur t Ki rman?da megul bulunduklar sra
da, en byk kuvvete sahip olan beni bir tarafa alp, hibir varlk gsteremeyen
S l ey man sultan olarak tercih ediyorsun; bu anlalacak birey deildir sz
leri, daha o zaman onun nasl bir devlet adam olduunu gsterir niteliktedir. Ay
rca onun Mal azgi rt savandan nce ordusuna hitaben Bugn burada, ne emreden
bir sultan, ne de emir olan bir asker vardr; ben de sizlerden biri olarak sizlerin
nnde savaa katlacam szleri, Ulu nder A t at r k n Bakomutanl k Mey
dan Sava nda genel taarruzdan nce, orduya hitabndaki szlerine aa-yukar
900 yl sonra yansmas, sonderecede dikkate ayandr. Bugn zerinde bamsz
bir millet olarak yaamakta olduumuz bu Azi z Vatanm kazand Byk Mal az
gi r t Zafer i yl e fethini salayan Byk Trk Hkmdar n sayg ve gururla an
mak, biz Tr kl er iin asla ihmal edilmemesi gereken bir grev olmaldr.
SULTAN MELIKAH DEVR
Sultan A l p Ar sl an ldkten sonra Sel ukl u tahtna olu M e 1i k a h ge
ti. M e 1i k a h , 6 Austos 1055 tarihinde dodu. 0, kk yalardan itibaren ba
bas ile sefere karak devlet ilerinde grev almt. Nitekim sultan Al p Ar sl an,
beraberinde Mel i kahve vezir Ni z aml ml k olduu halde, 1064 yl ba
larnda, byk bir ordu ile Rey ehrinden ayrlarak Azer baycana, girdi. Sultan
A l p Ar sl an Mer end ehrinden Nah vana yrm ve burada teknelerden kur
duu bir kprden Aras nehrini gemiti. Ordu nehri getikten sonra ikiye ayrl
d; sultan A l p A r sl an n komutasndaki birinci kol, Grci stana doru ilerledi,
ikinci kolda ise Mel i k ah, Y^kut ve vezir Ni z am l m l k bulunuyor
du. Bu Sel ukl u ordusu Aras nehri boyunca ilerleyerek nce bir Bi zans kalesini
(belki Anber d) feth etti; daha sonra da Karsn gney-dousunda yer alan Srmel i
(Surmri ) el e geirildi; bunu, nc bir kalenin Hagi os Geor gi onun fethi izle
di. Btn bu ele geirilen yerler, Nah van emri E b D l ef in ynetimine
verildi. Sel ukl u ordusu, bundan sonra Mer yemni i n (belki i r ekteki Mar mar a-
i n)i kuatt. H r i sti yanl n kutsal merkezlerinden biri olan bu ehir, hcum
larla feth edildi, iki kol halindeki Sel ukl u ordusu, bu harekttan sonra yeniden
birleti. A l p Ar sl an, kk yama ramen olunun bu sefer srasnda gster
dii baar ve yiitlik nedeniyle ok sevinmiti. Sultan, beraberinde Mel i k ah
olduu halde, yoluna devam etti; bu sefer, An n n fethiyle sona erdi (Bk. Ayrnt
l bilgi iin A l p Ar sl an Devri).
Sultan, An y feth ettikten sonra gittii Mer v ehrinde Mel i k ah Kara-
hanl hanedanndan T er ken Hat un ile evlendirdi (1066). Mel i k ah m ya
nn kk olduu dnlecek olursa, Ortaa Trk-I sl m devletlerinde zaman
zaman grlen bu trdeki olaylarn resm nikh gsterdii, esas evliliin daha
sonra gerekletii anlalyor.
Melikahn vel iaht iln edi l mesi
Sultan A l p Ar sl an styurt ve Mang l ak taraflarna sefer yaptktan sonra
Temmuz 1066da Ni abur yaknndaki Rdgn ehrinde byk bir trenle olu
M e 1i k a h veliaht iln etti. Baka erkek ocuklar olmasna ramen (Bk. Soy
Kt) A l p A r sl an m Mel i k ah veliaht yapmas, muhakkak onda dev
SELUK L U DE VL ETL E R TAR H 77
leti ynetecek yetenek ve cesareti grm olmasndandr. Bu tren srasnda sul
tan, Sel ukl u emirlerinden kendisinden sonra Mel i k ah sultan tanyacaklar
konusunda ant iirdi. Daha sonra A l p Ar sl an , Mel i k a h ata bindirerek
onun nnde, omuzunda hkmdarlk ve tbilik simgesi gai ye (eyer rts) ol
duu halde, birka adm yrd. Sultan, btn emirlere hi Vatl er verdi ve yneti
mini kendisine verdii i raz ve I sfahan ehirlerinde kendi adndan sonra onun
adnn da hutbelerde okunmasn emretti; bylece sultan A l p Ar sl an, daha
salnda, veliaht iln ettii oluna emirlerin itaatini salam oluyordu. Ayrca
bu veliahtl srasnda Mel i k ah n emrine 15 bin asker de verilmitir. M e -
1i k a h , Hrezm ve Fars blgelerinde de bulunmusa da genelde sfahanda otur
mu ve buralardaki grevinde dar deney kazanmtr. Btn bunlara ramen
sultan A l p A r s l a n , Mel i k a h m veliahtln gerektiinde tekrarlamak l
zumunu duymutur. Nitekim A l p Ar sl an , Mal azgi r t sava ncesi, bir ada
myla, eine ve vezir N i z a m l m l k e ehit olursam benim yerime geecek
olan olum M e 1i k a hdr diye haber gndermiti. Ote yandan Mel i k ah -
n veliahtlnn Abbas hal i fesi nce de onaylanmas gerekiyordu. Bu bakmdan sul
tan A l p Ar sl an halife K aai m B i emr i l l ah a eli gnderip bu konuda izin
istedi. Halife, bu istei uygun grd gibi, eli olarak grevlendirdii A m i d d -
devl e bi n C h ey r i hilatlerle birlikte Mel i k ah a sfahana gnderip hil-
atini ona verdirmitir. (1072).
Sultan A l p Ar sl an son seferini Karahanl l ara kar Maver annehr bl
gesine yapmt. Sultan, bu sefer srasnda Y usuf el - B er z em ( Hr ez -
m ) adnda bir kale kumandan tarafndan bakla yaraland (20 Kasm 1072)
ve drt gn sonra da vefat etti (Bk. A l p Ar sl an Devr i ) . Al p Ar sl an,
vefat etmeden nce yine, yannda bulunan Mel i k ah dnm, onun tahta
geirilmesini vasiyeti esnasnda sultan, oullarndan A y a z a babas a
r B e y in 500 bin altn tutarndaki tahsisat kadar para verilmesini salamt.
Sultan, son olarak Ayaz n isyan etmesi ihtimaline kar bir nlem dnm
ve Mel i k ah a Eer Ayaz benim vasiyetime raz olmazsa onunla savanz
ve Ayaz a tahsis ettiim paray ona kar savata kullannz demiti.
Mel ikahn SulLan iln edi l mesi ve baz d olaylar
A l p A r s l an n lmnden sonra Sel ukl u devleti erkn ve komutanlar
toplanarak onun vasiyetini yerine getirdiler v eMel i k ah sultan iln ettiler
(25 Kasm 1072). Mel i k ah , sultan olduktan sonra dtan gelebilecek tehlike
lere ve taht ele geirmek isteyebilecek teki Sel ukl u ehzadelerine kar hazr
lkl olmas gerekiyordu. Bu amala o, Maver annehr den derhal geri dnd;
nitekim Sel ukl u ordusu giderken yirmi gnde getikleri kpry dnlerinde
gn iinde gemilerdi. Ayrca askerlerin maalar da toplam olarak 700 bin
altn artrlarak Mel i k ah n tarafna ekildi. Sultan Mel i k ah, Hor asana
girdikten sonra 31 Aralk 1072 Cuma gn, blgenin bakenti Ni abur a geldi ve
i kaledeki birok mallar maiyyetindeki emr ve komutanlara datt ve bylece
78
AL SE V M-E RDOAN MER L
onlarn gnllerini ald; bu suretle ynetici snfnn daMel i k ah destekle
meleri salanm oldu. Sultan M e 1i k a h , evredeki hkmdar ve emrlere de
eli ve mektuplar gndererek kendi adna hutbe okutmalar ve itaat etmelerini
bildirdi. Btn bu nlemlere ramen evredeki devletlerin sultan A l p A r sl an -
n lmnden yararlanarak Sel ukl u topraklarna doru harekete getii grl
d. lk olarak Karahanl emsl ml k I . Nasr , 15 Aralk 1072 de Ti r mi ze
ynelerek bu ehri zaptetti. Karahanl l ar burada bulduklar deerli eyay Se-
merkanta naklettiler. Bu srada Bel h valisi olan ehzade Ayaz ( Al p A r sl an n
olu) Czcana gitmiti. Onun yokluundan faydalanan ems l m l k
I . N a s r, bu kez oraya yrd. Bel hi ele geirerek yamalad ve ehirde adna
hutbe okuttu. Bunun zerine Ayaz, sratle Bel he dnd (13 Ocak 1073) v eh
re yeniden hkim oldu. Ayaz, daha sonra 6 Mart 1073de 10 bin atldan oluan
ordusuyla Ti r mi ze yrd ise de baarl olmad. Karahanl l ar karsnda yenil
giye urayan Sel ukl u askerlerinin ou Ceyhun nehrini geerken bouldu, bir
ksm da ldrld, ok az da kurtulabildi.
Sultan A l p A r sl an m lmnden faydalanmak isteyen baka bir devlet I b -
r a h i m in (1059-1099) ynetimindeki Gaznel i l er idi. Nitekim ok sayda Gazne
li askeri Mel i k ah n amcas ve Em r l -mer (Emi r l er em ri ) nvanyla ta
nnan Osman bi n ar nn ynetimindeki Sakal kent (i i l kent) ehrine h
cum etti (Ocak/ubat 1093). Osman, Gaznel i l er in bu saldrsna kar koyamad
gibi, tutsak alnarak maiyyetiyle birlikte Gazneye gtrld; ayrca hzinesi de
Gazne ye nakledilmiti. Bunun zerine Gmt ek i n Bi l ge Bey kumanda
sndaki Sel ukl u ordusunun harekete gemesi sonucunda Gaznel i l er, Sakal kenti
yamalayarak geri ekildiler.
Mel i k K avurt Beyin isyan
Ki r man hkimi melik K avur t Bey, kardei A l p A r s l an m lmn
Ummanda iken duymu ve her trl tehlikeyi gze alarak k mevsimi olmasna
ramen gemilerle Ki r mana gemiti. Bu gei srasnda birok gemi paraland,
askerlerinin ou boularak, bir ksm da souktan donarak ld. Btn bu g
lklere ramen kardeinin lm, Byk Sel ukl u Devl eti tahtn ele geirmek
isteyen K avur t Bey iin bulunmaz bir frsatt. O, sultan T u r u 1 un lm
ile yarda kalan arzusunu imdi bir kere daha denemek istiyordu. K a
vur t Bey henz 18 yanda bulunan Mel i k ah tecrbesiz ve gen bulu
yor, kendisinin gemiteki baarlarna, hkmdarlktaki tecrbesine ve yann
olgunluuna gveniyordu. Aslnda onun en byk gvencesi, Sel ukl u ordusun
daki emirlerin kendisini davet etmesi ve yardm vaadlerinde bulunmalaryd. Ay
rca K avur t , beraberindeki emrler tarafndan da sultanlk iin tahrik
ediliyordu. M e 1i k a h ise babasnn lmnden hemen sonra amcasna kalbi
ho tutacak ve gam def edecek bir mektup yazd. K avur t , muhtemelen, buna
cevap olarak sultan Mel i k a h a yazd mektupta, Ben byk karde, sen
kk oulsun. Ben senden ok kardeim sultan A l p A r s l a n n mirasna
SELUKL U DE VL ETL E R TAR H 79
lykm diyerek Byk Sel ukl u Sul tanl hakkndaki dncelerini belirtti.
Mel i k ah n verdii cevap ise ak ve kesindi; Oul var iken karde mirasa
konamaz . Ayrca vezir Ni z am l m l k ile emr T emi r el in mektuplar gn
dererek, K a v u r t un tahriklere kaplmas ve dolaysyla giriecei hareketi n
lemek iin, yaptklar nasihatlar geerli olmad.
Melik K av ur t , nce Rey ile Hemedan arasnda bulunan Trkmenl eri n ya
nna gitmek istiyordu; nk onlara gveniyor ve bu Tr kmenl eri kendi emrine
ald taktirde kuvvetinin artacana inanyordu; bu amala da emrindeki iki bin
atl ve drt bin yaya ile devletin bakenti Rey ehrine bir an nce hkim olabil
mek iin sratle harekete geti. Sultan Mel i k ah ve N i z am l m l k de Sel
ukl u Devl eti zerinde dolaan tehlike bulutlarn- ve durumun ciddiyetini his
setmilerdi. Tehlikeyi daha fazla bymeden nlemek gerekti; onlar, bu nedenle
sratle davranarak K av u r t tan nce Rey ehrine girdiler. ehrin kalesinde bu
lunan A l p Ar sl an m hzinelerinden 500 bin altn, be bin elbise ve silhlar
alarak, yine K a v u r t dan nce Tr kmenl eri n yanma gittiler. Onlar, beraberle
rinde getirdikleri paray, kendi taraflarna ekebilmek iin, Tr kmenl ere datt
lar. Sultan Mel i k ah ve vezir N i z a m l m l k n bu abuk ve yerinde
davram kendilerine byk bir stnlk salam oldu. Melik K avur t ise bu
blgeye iki gn sonra gelince Tr kmenl eri n desteinden yoksun kald. Sultan M e
l i k ah n Tr kmen, Arap ve gulamlardan oluan byk bir ordusu vard. Ayr
ca Musul hkmdar er ef ddev) . e M sl i m ve Hi l l e hkmdar
Nu r u ddev l e nin olu B ah a ddev l e Mansur da kuvvetleri ile sultann
yannda idiler. Melik K avur t un ordusunun says ve bykl hakknda kay
naklarda bir bilgi bulunmuyor. ki taraf arasmdaki ilk savata nc kuvvetleri
karlam, emr Savt ek i n is komutasndaki Mel i k a h n nc kuvvetleri
K avur t un nclerine hcum ederek onlar datmt. Asl ordular Hemedan
yresinde Ker ec snrnda karlatlar. Bu savan tarihi iin iki rivayet varsa da,
Mel i k ah ile K avur t arasmdaki bu mcadelenin 15 Nisan 1073de olduunu
kabul etmek mmkn grnyor. Savata Sel ukl u ordusunun sa kanadna emr
Savt ek i n, sol kanadma da emr Te m i r e 1kumanda ediyordu. Sultan Mel i k -
a h ve vezir N i z am l m l k ise merkezde idiler. Melik K avur t kendisi, o
lunun birisiyle, merkezde yer alrken, teki ocuklar kanatlara kumanda
ediyorlard. Savaa ilk balayan melik K avur t olmu ve nce sultan Mel i k -
a hm sa kanadna hcum ederek bu kanad bozguna uratmt. Fakat o, M e -
l i kah ve Ni z aml ml k n komutasndaki kuvvetler karsnda ayn baary
gsteremeyerek yenilgiye urad. Melik K avur t , daha nce kendisine yazlan
mektuplar sebebiyle, sava srasnda Mel i k ah n ordusundaki askerlerin ken
disini grnce itaat edeceini sanyordu; bu gereklemeyince giritii isyana pi
man olmutu. Askerlerinin daldn gren K avur t , sava terk ederek
Hemedan dalarna kamaktan baka are bulamad. Bylece gn sren sava
sultan Mel i k ah kazand ve K a v ur t a ait hazine, silhhane, elbiseler ve
eyalar elegeirdi. Ancak daha sonraki olaylar, K avur t un ordusundaki askerler
80
AL SE V M-E RDOAN MER L
hakkmdaki dncelerinin hi de ho olmadn ve savan kazanlmasnda e -
r ef ddev l e Msl i m ve B ah a d dev l enin askerlerinin etken oldukla
rn gsteriyor. Nitekim K avur t un bu yenilgisi Mel i k ah n ordusundaki
Trk unsurunun arna gitti ve onlar er ef ddev l ei l eB ah a ddev l e-
nin obalarna hcum ederek yamaladlar. Sava bittikten ksa bir sre sonra sul
tan Mel i k a h m yanma bir kyl gelerek, amcas K a v u r t un, olu ile
beraber, yakn bir kyde ve askerinden ayr olduunu syledi. Sultan Mel i k -
a h , o tarafa yneldii gibi, K avur t un yakalanmas iin emr Te m i r e 1ku
mandasnda bir miktar kuvvet de gndermiti. Emr Te m i r e 1, sakland yerde
K a v u r t u ele geirdi. Melik K avur t , kendisini serbest brakmas iin ona k-
talar ve mal vaadetti, ancak Te m i r e 1, onun bu cazip nerilerini kabul etmeye
rek Sen efendisin, biz kleyiz, senin istediin bir ey hakknda biz bir hkm
veremeyiz. Beraber sultana gidelim, o ne hkm verirse o geerlidir demiti.
Olaylarn akndan yakalandktan sonra K a v u r t a hi de iyi davranlmad
ancak sultann akrabalk hisleriyle amcasn grnce yumuad anlalyor. Ni
tekim bu sebeple sultan i l eNi zaml ml k arasnda yle bir konuma gemitir:
Sultan, Ben akrabalk ban kesmem, nesebi zayi etmem, amca, baba ye-
rindedir.
N i z am l m l k , Eer p muzaffer olsayd sana merhamet etmezdi.
Sultan, Yeryznde sa elini sol eli ile kesen ve babas yerindeki amcasn
ldren bir kimse kadar hsrana urayan var mdr?
Melik K avur t , daha sonra emr Sav t ek i ne teslim edildi; Savt eki nde
onu adrnda hapsetti. Nihayet melik K avur t , Hemedan!a gtrld. Ancak
askerler arasnda onun yznden bir olay kmasndan korkuluyordu. Nitekim
bu korku yersiz deildi. Savatan hemen sonra Mel i k ah n askerleri, Ni z a-
m l m l k e bavurarak kazandklar bu byk zafere karlk, kta ve maa
larnn fazlalatrlmasn istemiler, bu yaplmad takdirde K av u r t u tahta
karacaklarn ifadeye almlardr. Ni z aml m 1k , bu durumu derhal sul
tana bildireceini syleyerek askerleri yattrmt. Nitekim vezir hemen sultan
la grt. Askerlerin K avur t lehinde tezahrat yapmalar ve onu tahta
karacaklarn ifade etmeleri, Mel i k a h m hkmdarl iin tehlikeli idi;
bu nedenle K a v u r t un bir an nce yok edilmesi gerekiyordu. Ni z aml ml k
bu tehlikeyi sultan Mel i k ah a anlatm ve K a v u r t un ldrlmesini kabul
ettirmi olmaldr. Nitekim sultan Mel i k ah, Hemedana geldikten sonra K a -
v u r t un ldrlmesini emretti. Melik Kavur t bunu renince: Bundan son
ra lkeye ve hkmdarla bakmayacam. Sultana muhalefet yoluna gitmeyeceim.
Btn mallarm, ehir ve kalelerim ve kullarm sultann olsun. Ben mescid ke
sinde oturup, dnyadan g edinceye kadar T an r ya yalvarp yakarmakla me
gul olaym veya gece-gndz zincirle bal kalaym. Tek bama olup, Ta n r y
anp, T anr fikrinden uzak kalmyaym. Beni ldrmekle Sel ukl u hanedan de
erinden hi bir ey kaybetmez; ancak bana Trkl ere yakr bir muamele
SELUKL U DE VL ETL E R TAR H 81
yaplmaldr dedi. Ancak onun bu yalvarmas ve kvranmas bouna oldu, so
nunda melik K avur t kendi yaynn kiriiyle boularak ldrld (Nisan/Mays
1073). Bylece sultan M e 1i k a h nemli ve tehlikeli bir rakibinden kurtulmu
oldu. te yandan melik K a v u r t un savata tutsak alnan ocuklarnn gzleri
ne mil ekilerek kr edildi. K a v u r t un ldrld ve ocuklarnn gzleri
nin kr edildii Sel ukl u askerleri arasnda duyulduu zaman btn ilerin
Ni z am l m l k tarafndan ve onun tahriki ile yapldn anladlar. Sultan M e -
I i k a h ve vezir N i z a m l m l k lanetleyip A p A r sl an n vasiyeti byle
deildi; o bir miktar para ile Ki rman ve Fars K av u r t a verip, Sef er i yye H a
tun ile evlenmesini vasiyet etmiti diyerek sultandan ayrldlar ve birok yerle
ri yamaladlar. Ni z am l m l k bu olaylar nlem alnabilmesi iin sultana
bildirdi. Mel i k ah, ona Sen nasl uygun grrsen yle yap dedi. N i z a m l
ml k ise, Ben senin emrin olmadan hi bir ey yapamam cevabn verdi. Sul
tan da Btn devlet ilerini sana braktm, sen babasn diyerek kendisini
destekleyecei hususunda ant iti. N i z am l m l k , olaylar, ald yerinde n
lemlerle nleyerek ordu mensuplarnn huzursuzluunu giderdi. K a v u r t ve as
kerlerin isyann nlemekte gsterdii baar nedeniyle sultan, vezir
N i z a m l m l k n mevcut ktalarma, aralarnda Tus ehrinin de bulunduu,
ilveler yapt. Ayrca ona hi Vat giydirdi ve eitli hediyeler ile Atabek nvan
verdi.
Hal ifeni n sultan Meli kak'n saltanatn onay
Mel i k ah , rakipsiz olarak Sel ukl u tahtna oturduktan sonra onun sultan
lnn, sl m geleneklere uygun olarak, Abbas hal i fesi tarafndan da onaylan
mas gerekiyordu. Sel ukl u sultan, bu srada Badat hnesi olan
Sadddevl e G ev h er ay i n i bu amala halife K aai m B i emr i l l ah a
gnderdi. Gevher ayi n, Ekim 1073de Badata geldi, halife onun iin bir kabul
treni dzenledi. Bu tren srasnda K aai m B i emr i l l ah , sultan Mel i k -
a h n saltanatn tasdik eden menuru Gevher ay i n e verdi; halife, ayrca
kendi eliyle balad bir sanca daMel i k ah a verilmek zere, G ev h er a
yi n e teslim etmiti. O gn tren nedeniyle hal i fel i k sarayna giri serbest bra
klm, kalabalk bir halk topluluu bu mutlu olay izleme frsat bulabilmitir.
K arahanll ar ve Gaznel i l erl e savalar
Sultan Mel i k ah , K avur t isyann bastrdktan sonra sra A l p A r s -
l an m lmnden yararlanarak Sel ukl u Devl eti ne kar harekete gemi olan
yabanc devletlere gelmiti. Mel i k ah , nce Karahanl l ara kar hazrlklara
balad. O, sefer hazrlklar iinde iken Bel hde bulunan kardei Ay a z n lm
haberi geldi (10 Mart 1074). Bylece sultan, K a v u r t tan sonra kendisine ilerde
rakip olabilecek bir yaknndan daha kurtulmu oluyordu. Nitekim Mel i k ah,
kardeinin lmne fazla zlmemi olacak ki, vezir Ni z aml ml k ona Kar
deinin lm iin kara elbiseler giyip, hzn gster, sevin gsterme dedi. M e -
82 AL SE V M-E RDOA.N MER L
1i k a h da onun szn tuttu, yas ve matemden ktktan sonra kardei Ayaz n
hkmettii Bel h ve Tohari stan gibi lkeleri i hab ddev l e T ek i e verdi.
ok gemeden devlet ilerini dzene koyan ve sava hazrlklarn tamamlayan sul
tan Mel i k ah , Karahanl l ar m hkimiyetindeki Ti rmi z zerine yrd. Sul
tan, Her ata ulat zaman Karahanh hkmdar I . N a s r dan bir mektup geldi.
Kar ahanh hkmdar bu mektubunda, Eer sizinle aramzdaki dostluk bozul
masn derseniz, Ti rmi z kalesinden elinizi ekin. Hakanlar hkmdar olduklarndan
iti baren buras , Maver annehr (Karahanl l ar) lkesindendir. Eer byle yapar
sanz, sizinle dostluumuz ve eski sevgimiz salamlam olur. Yoksa bu ite kl
ve ok hazrdr diyordu. Bunun zerine sultan, ordusuyla nce Bel h ehrine git
ti; ehrin ilerigelenleri ve din adamlar onu karlayarak Karahanh askerlerin yap
t kl ar yamalardan ikyeti oldular. te yandan Kar ahanh elisi de Bel he
gelmiti. Eli, beraberinde 50 men (muhtelif lkelere gre deien bir arlk l
s) arl olan bir topuz ve on men arlnda bir kl getirmiti. 0, M e 1i k -
a h m huzurunda, Ey sultan, hakan sana diyor ki, ite u kl ile savarz;
bu k l i i n demi r zrh ile ekin yn farkszdr ve bu topuz ile vuruuruz, ona
insanlar deil dalar dayanamaz dedi. Sultan Mel i k ah , bu szleri Karahanh
el i si nden iittii zaman, bir saat kadar dndkten sonra askerin atlara binip,
ovaya rkmaa-m emretti. Kendisi de, askerle beraber ata binerek ovaya kt.
E l i ni n de bul unduu bu olay srasnda, Mel i k ah , nce topuzu eline ald, ye
di kere bann zerinde sallad ve havada dndrp seksen adm teye frlatt,
sonra da yere derken tuttu. Ayrca o, klla bir byk dii devenin boynunu
vurarak ikiye ayrd. Bu gsteriden sonra Mel i k ah , eline ok ve yay alp Ka
rahanh elisine, Hakana syle, topuz ve kl hakann olsun, ok ve yay bizim
dedi ve ona bir yay vererek Karahanh hkmdarna gnderdi. Sultan, Nut e-
ki n Mmer adl bir adamn da Karahanl elisiyle gnderdi. Nut ek i n ,
Kar ahanh hkmdarnn huzuruna kt ve elilik grevini yerine getirerek yay
I . N a s r n nne koydu. Karahanl hkmdar, onu atmak deil, germekte
bile baarl olamamt. I . N a s r, bu olaydan sonra Sel ukl ul ara kar nlem
ler almakta gecikmedi ve kardei Ya a n T eki n ( Boa T ek i n ) i Ti r mi ze
gnderdi. te yandan sultan Mel i k ah da beraberinde N i z am l m l k ol
duu halde, Ti r mi ze yneldi. O, ayrca emr Sav t ek i n i bir ksm kuvvetlerle
Semer kantdan gelebilecek Karahanh ordusunun yolunu kesmek iin, nc ola
rak gnderdi. Emr Savt ek i n, Ceyhun nehri kenarnda raslad Karahanl kuv
vetlerini yenilgiye uratt; bylece Ti rmi z bu Karahanh yardmndan yoksun kald.
Sultan M el i k a h ve Sel ukl u ordusu Ti rmi ze yryp ehri kuattlar ve man
c n kl ar kurdular. Bu mancnklarn att talar etkisini gsterince ehir halk
nce aman diledi, ancak Karahanl iki askerin Sel ukl u askerlerine ok atmas,
savan yeniden balamasna sebep oldu. Sel ukl u ordusu, saldryla ehre girdi
ve btn halkn tutsak ald. Bu tutsaklar arasnda Yaan T eki n de bulunu
yordu. Ancak Mel i k ah , onu ve halk serbest brakt. Bylece Ti rmi z Sel uk
l ul ara bal ehirler arasna katlm oldu. Mel i k ah , Ti rmi z kalesini emr
SELUK L U DEVL ETL E R TAR H 83
Sav t ek i n e teslim ederek kalenin tamir edilmesini, surlarn salamlatrl
masn ve hendeklerin derinletirilmesini buyurdu. Daha sonra sultan, Semer -
kanta yneldi. emsl ml k I . Nasr , Sel ukl u ordusunun Semer kanta
yaklatn haber ald zaman, ehirden ayrlmak zorunda kald. Ayrca o N i -
z am l m l k den bar iin arac olmasn istiyor, Ti rmi z ehrine saldrd iin
de zr diliyordu. Sultan Mel i k ah onun bar nerisini kabul ederek em
sl ml k ile bir anlama yapt ve daha sonra da Hor asana dnd (1074).
Sultan Mel i k ah Karahanl l ar itaat aldktan sonra Gaznel i l er e kar ha
rekete geti. O, askerlerini toplayp hazrlklarn tamamladktan sonra Gazneye
yrd ve Her atm gneyindeki I sfi zr da konaklad. Gaznel i sultan br a
hi m, Mel i k a h nlemek iin, Sel ukl u emirlerini kendi tarafndan gster
mek gibi psikolojik bir sava plan dnd ve kulland casus vastasyla bunun
uygulanmasnda da baarl oldu. Sultan Mel i k ah , eline geen bu mektuplar
okuduu zaman emrlerin gerekten sultan I b r a h i m ile ittifak yaptn sand
ve seferden vazgeerek sfahana dnd. Sultan Mel i k ah n yarda kalan bu
seferinin yine de faydal olduu anlalyor. br ahi m bu seferden sonra Em r l
mer Osman serbest brakt; Ayrca iki hanedan arasndaki dostluk, evlilik
balar ile de kuvvetlendirildi. Nitekim sultan br ah i m in elileri birok mal
ve hediyelerle Rey ehrine gelerek Mel i k a h n kzn Gaznel i veliahd M e -
s u t ile nianlamak istediler. Mel i k ah , Gaznel i sul tan n n isteini yerine ge
tirerek Mehdl -I r ak lakabiyle lakaplanan kz G ev h er i veliaht Mesut ile
evlenmek zere, Gazneye gnderdi.
Sultan Mel i k ah bu olaydan sonra Reyden Cr cana hareket etti. Bu sra
da Gaznel i l er tarafndan serbest braklan Emi r l mer O s m an n elisi sul
tann yanna gelerek amcasnn onu grmek istediini bildirdi. Sultan, Serahs ve
Badgi se doru ynelerek O s m a n n yanma gi tti . O s ma n , sul tan n huzurun
da yeri pmek istedi ise de, hci bl er onun bu hareketini engellediler. Sultan, tah
tndan inerek amcasn kucaklad ve yannda tahta oturttu. Daha sonra sultan
Mel i k ah , amcasna Dou-Tr ki standaki Vel val i c eyletinin ynetimini brak
m, ayrca devlet treni yapmasna, yani adna hutbe okutmasna msaade ede
rek, siyah etr vermiti. Mel i k ah , bu srada kardei Br i B a r s da Gr,
Garci stan ve Her at vilayetlerinin ynetimiyle grevlendirmiti.
Suri ye'ni n fethi
A l p A r sl an n enitesi E r basgan n Bi zansa snmasndan (Bk.
A l p Ar sl an Devri) sonra ona bal Tr kmenl er den bir bl K ur l u e t -
T r k , Uvak ol u At s z ve kardeleri i l ekl B ey lerin ynetimin
de Fat m l eri n hkimiyetindeki Fi l i sti ne gelerek yerletiler ve ok gemeden bu
rada asker stnlklerini kabul ettirdiler. Bu Trkmen gurubunun reisi olan
K ur l u Bey, 1071 ylnda Fat m ynetimindeki Akk ehrini kuatt srada
ld. K ur l u B ey in lmyle onun kurduu Trkmen Beyl i i nin bana A t
s z Bey geti.
84
AL SEV MERD0A3V MER L
At s z Bey, nce Fat m l eri n hkimiyetindeki Reml eyi ele geirdi, sonra
da Kuds kuatt. Bu ehrin Trk asll valisinin can ve mal hususunda istedii
gvencenin verilmesi zerine, Kudsn kaplar Tr kl ere almt. ehirde her
hangi bir yama hareketinde bulunulmadndan halk At s z B ey den ok mem
nun kalmt. At s z Bey, daha sonra Suriyenin nemli bir ehri olan D maka
hkim onak istiyor, bu amala da burasn bask altnda tutuyordu. te yandan
k 1 B v de Fi l i sti nin ky blgelerinde faaliyette bulunmakta olup, Fat m
ynetimindeki Akky kuatmt. Bu srada Akk ynetimini elinde bulundu
ran I b n S u k h , emr k 1 ile anlaarak bir gece ehrin kaplarn at. By
lece emr k 1ii Akkya girdi (Ekim/Kasm 1074). Bu durumu yakndan izleyen
At s z , k l den AkkA an ele geirilen ganimetin yarsyla, ehirde kendi
adna vali olmasn istemiti. Buna karlk k l , Bu ehri klcmla aldm
diyerek A t s z n nerisini reddetti; dolaysyla At s z m kendisine kar ha
rekete geeceini dnen k l , D mak Fat m valisi Mual l bi n Hay-
der e ve Ki l aboul l ar kabilesi ile bir ittifak yapt: ancak At s z Bey,
k l 'nn zerine yrmekte gecikmedi ve ky blgesinde bir yerde ya
plan savata k l yenilgiye urayp geri ekildi (Nisan/Mays 1075). A t
s z Bey, bu olaydan sonra da D mak kuatmaya devam etti. te yandan
k l , At s z B ey e kar baka mttefikler aramaya balad. Onun bu s
rada ibirlii iin Kutal m oul l arma bavurduunu gryoruz. k l , kaynak
larda ad belirtilmeyen K ut al m ol una yazd bir mektupta Sen,
Sel ukl ul ardan olup, sultan sllesine mensupsun. Sana itaat edip hizmetinde bu
lunursak bununla eref duyar ve nrz diyordu. Bu ary kabul eden Ku -
t al m ol u, beraberinde kk kardei ve yeeni olduu halde, Gney-dou
Anadol u blgesinden harekete geerek, Taberi yede hazrlk yapan k 1 ile bir
leti. Ancak k l nn onlarla birleerek A t s z a kar giritii mcadele
de baarszlkla sonuland. ki taraf arasnda Taberi yede yaplan savata emr
k 1 ve mttefikleri yenilgiye uradlar. At s z Bey, bu savata tutsak ald
k 1 ve olunu ldrtt; Kutal m oul l ar ndan muhtemelen A l p I l ek ve Dev
l e t ile yeenlerinin durumu derhal sultan Mel i k ah a bildirildi. Bir sre sonra
Mel i k a h dan gelen buyruk zerine At s z Bey, onlar sfahana sultann
yanma gnderdi.
At s z Bey, kl sorununu bylece zmledikten sonra hkimiyeti al
tndaki topraklar geniletmeye alt. Nitekim ok gemeden de Rafeni yeyi fet
hederek ynetimini kardei a v l ya brakt. At s z B ey in emrindeki
Tr kmenl er bundan sonra Hal eb yaknlarna kadar uzand. ehrin hkimi Mi r -
dasoul l ar ndan N a s r , 15 bin altn karlnda A t s z ile anlaarak onun bas
ksndan kurtulabilmiti. Daha sonra Tr abl usam ve Sur ehirleri de
At s z B ey in hkimiyeti altna girmilerdi. te yandan, sultan Mel i k
ah, Suriyedeki gelimeleri dikkatle izlemekte ve At s z B ey in byk fetih
hareketleri sonucunda bamsz bir devlet kurmak arzusu tayacan dne
rek imdiden nlemler almak istemektedir. M e 1i k a h , bu amala kardei Ta -
SELUKL U DE VL ETL E R TAR H 85
c ddevl e T u t u u Sur i yeye atamaya karar verdi. Bunu haber alan At s z
sultana gnderdii mektupta, Fethettiim lkelerde sultan adna hutbe okutu
yor, vergi dyor, ayrca elverdii lde mal ve para gndermekten geri kalmyo
rum. Sultann benim yerime T u t u u atama kararnda olduunu rendim.
imdiye dein btn dman ve muhaliflere kar zafer ve baarlar kazanmken
benim grevden uzaklatrlmam gerektiren ey nedir? demiti. Bu mektup ze
rine sultan Mel i k ah , A t s z n yazdklarn hakl bulmu ve onu grevinde
brakmt. Ayrca sultan, onun gnln almak iin hediye olarak zel bir elbise,
kl h, at, kl ve kalkan gndermiti.
Fi l i sti n ve Suriyenin nemli ehirlerini ele geiren At s z Bey, imdi bl
genin merkezi durumundaki D mak zerine yrd. O, daha nceden de ehri
bask ve kontrol altnda tutmakta idi. At s z , Mays 1075de D mak kuatt,
ancak Fatm- valisi Mua a bi n Hay der e nin iddetle direnmesi karsn
da ksa srede geri ekilmek zorunda kald. Bir sre sonra ehirdeki iktidar de
iiklii, olaylarn A t s z lehine gelimesine sebep oldu. yleki:
Mual l bi n Hayder e, gerek halka ve gerekse askerlerine kt davranm,
ayaklanma sonucu ehirden gizlice ayrlmak zorunda kalmt (Temmuz/Austos
1075). Onun yerine nt i ar bi n Yahya el - Masm d getirildi. nt i ar
da At s i z n basksn kracak lde faaliyet gsteremedi. Ayrca Fat m Devl e
ti de gszl sebebiyle D maka bir yardm gnderecek durumda deildi. D -
mak, evredeki bask ve abluka nedeniyle zor artlar altnda idi. At s z , bu
durumdan yararlanarak ehri nc kez kuatt (Mart/Nisan 1076), ayrca I n -
t i s a r a haberciler gndererek teslim olmasn istedi, i nt i ar da artk kar
koyacak gte olmadn hissetmi, ehir ve kalesini A t s z a teslimden baka
kurtulu aresi grememiti. Bylece At s z , D maka hkim oldu ve 10 Hazi
ran 1076 Cuma gn ehirde hutbeyi Abbas hal i fesi ile Sel ukl u sultan Mel i k
ah adna okuttu. O, ayrca bakentini Kuds'den D maka nakletti. A t s z , iyi
ynetimi ve ald eitli nlemlerle ksa srede ehir halkn memnun etti.
Alsz Beyin Msr seferi
At s z , Sur i yeye hkim olduktan sonra onun esas amac, M s r Fat m Devl e
ti ne son vermekti. Nitekim o, bu amala hazrlklara balad. Bu srada I l deni z -
o 1u adndaki bir Trk emri de Fat m veziri B edr l c emal nin izleme
lerinden kurtularak A t s z m yanma kamt. I l den i z ol u, A t s z a M
s r hakknda geni bilgi verdii gibi, ayrca bu blgeyi ele geirmesi iin onu te
vik etmiti. te yandan Fat m devl eti , iktidar boluu sebebiyle g durumda
idi. te bu olaylar, At s z r bir an nce M s r zerine bir sefer dzenlemesine
neden oldu. Ancak, Fat m devl eti B ed r l c ema l nin baarl ynetimiyle
bir toparlanma sreci iine girmiti.
At s z Bey, 1076 yl sonlarna doru, beraberinde iki kardei, l deni z
ol u, Trkmen ve Arapl ardan oluan be bin kiilik bir ordu olduu haldie, M
s r a doru hareket etti. Bu seferde ilk ulalan ehir, R f oldu, At s z , l deni z -
86 AL SE V M-E RDOAN MER L
ol u nun tevikiyle nce buray almaya karar verdi. Elli gne yakn bir
kuatmadan sonra R f el e geirildi. At s z , bundan sonra Kahi r eye doru iler
ledi. Bu srada B edr l c emal , sava hazrlklar yapyor ve daha ziyade A t -
s 7, n ordusunu paralamak ynnde gayret gsteriyordu. Nitekim A t s z n
ordusunda bulunan Be dr bi n H z m, emrindeki bin atl ile Fat m l ere
katld. k 1 nn babas da yine A t s z n ordusundaki yedi yz Trkmeni
sava srasnda Fat mi tarafna gemeye ikna etmiti. At s z ise bu srada Kahi re
yaknlarna ulat (Ocak 1077). B ed r l c ema l nin gnderdii iki bin kiilik
Fat m birlii A t s z m kuvvetleri tarafndan bozguna uratld. Bu olaydan sonra
Kahi re de topl a;::::: I n^k korku ve panik iinde idi. Fat m halifesi Must ans r
ve vezir B edr l c emal ise kesin yenilgi halinde gemilerle skender i yeye ka
mak iin planlar yapyorlard. Nihayet iki ordu Kahi re nlerinde karlat. Bu
sava srasnda At s z , ihanetler sebebiyle baarl olamad. Ayrca 700 Trkme-
mn de Fat m tarafna gemesi A t s i z n ordusunun kesin bir ekilde yenilgisi
ne sebep oldu. O, geride birok l ve tutsak brakarak geri ekilmek zorunda kald.
A u z n l m '
At s z , Sur i yeye dndnde Gazze ve Reml e ehirleri kaplarn amam,
o da D maka dnmt (7 ubat 1077). ehir halk kendisine olan balln tek
rarlad. Ayrca haik, onun ehri dmanlara kar savunmak iin D maktan ay
rlmamasn istedi. Bu srada Anadol udan A t s z n emrine yeni Trkmen
kuvvetleri geldi. Ancak onun Kahi re yenilgisi zerine Suriyedeki Arap asll y
neticiler, ynetim altndaki ehirlerde hutbeyi yeniden Fat m l er adna okutmaya
balamlard. At s z B e y in bu ehirleri itaat altna almas gerekiyordu. Onun
itaatndan kan ehirlerden biri de Kuds idi. At s z B e y ve teki emrler, M
s r seferi srasnda, aile ve hzinelerini Kudsdeki Davud burcunda brakm
lard. ehrin kads ve ilerigelenleri bu hzineyi paylamlar, kadn ve ocuklar
da kendilerine kle yapmlard. At s z Bey, Kuds nnde karargh kurduk
tan sonra ehrin teslim olmasn istedi. Ancak onun nsan amal bu nerisi kaba
sz ve kfrle reddedilmiti. Nihayet Davud burcundaki At s z n hatununun
aaya halat sarktmasndan faydalanan Sel ukl u askerleri, burca karak ehri
elegeirmeyi baardlar. At s z, kad ile teki sulular ldrdkten sonra ehir
de asayi ve dzeni salamt. O Kudsden sonra Reml eye gitti ise de halkn ka
mas nedeniyle, burada kimseyi bulamad. At s z , bu isyanc ehirlerden nce
Gazzeyi alm, sonra da Yafay kendisine balayarak surlarn yktrmt. By
lece o, M s r seferindeki yenilgi nedeniyle kendisine tbi olmak istemeyen ehirle
re yeniden hkimiyetini kabul ettirmiti. Ancak o, bu srada D mak ihmal etmi,
Sur i yeni n en bayndr ehri fakirlik, hastalk ve yangnlar yznden perian bir
duruma dmt.
Sultan Mel i k ah , Kahi re yenilgisini haber ald zaman, At s z m muh
temelen bu arpmalar srasnda lm olabileceini dnerek Gence valisi olan
kardei T u t u u Suri ye ve Fi l i sti n Mel i kl i i ne atad. T ut u, ald buyruk
SELUKLU DE VL ETL ER TAR H 87
zerine harekete geip Di yar bak r blgesine ulat zaman, A t s z n sa ola
rak geriye dndn renmi ve durumu sultan Mel i k ah a bildirmiti; ay
rca At s z da T u t u un kendi blgesine atandn haber almt. 0, sultana
birok hediye ve para ile bir mektup gndererek Yaptm hangi hareket ve dav
ranlar dolaysyla T u t u un benim yerime Sur i yeye gnderilmesi gerekiyor.
Oysa ben, sultann itaatli bir hadimiyim ve bu lkede onun naibi olarak bulunu
yorum... demiti. Sultan Mel i k ah, onun mektubunu aldktan sonra T ut u a
Hal ebe ynelmesini bildirdi. T ut u, bu emir zerine Menbi ehrini aldktan
sonra Hal ebe yneldi.
te yandan vezir B ed r l c ema l nin abalaryla Fat m devl eti nde bir
dzelme grlmeye balamt. Bu durum Fat m l eri n yeniden Suri ye ve Fi l i sti ni
geri almak iin mitlenmelerine sebep oldu. Nitekim B edr l c emal ilk ola
rak 1077/1078 tarihinde kendi klesi Nasr ddevl e C y komutasnda gn
derdii bir ordu ile D mak kuattrd. Ancak A t s z m baar ile direnmesi
karsnda Fat m ordusu, M s r a dnd. Fakat B edr l c emal , Fi l i sti n ve
Suri ye zerindeki arzularndan vazgemiyoru. Nitekim o, byk bir Fat m or
dusunu yine Nasr uddevl e C y nin komutasnda Sur i yeye gnderdi
(Ekim 1079). Fat m ordusu nce Fi l i sti ni ele geirdi, sonra da D mak kuatt.
At s z iin bu Fat m ordusu karsnda T u t u dan yardm istemekten baka
bir are kalmamt. Onun bu arsn hemen kabul eden T ut u, kuatmakta
olduu Hal ebden ayrlarak D maka yneldi. te yandan Fat m ordusu da Tu -
t u un harekete getiini haber alnca kuatmay terk ederek sratle M s r a dn
d. T ut u, D mak yaknlarndaki Azr a ayrlnda At s z tarafndan
karland. At s z , T u t u a tbi olarak ehri ona brakt. Btn bunlara ra
men T ut u, kendisine kar baz gizli eylemlerde bulunan At s z B ey i yay
nn kirii ile bodurmak suretiyle ldrtmtr. Bylece T ut u, A t s z n
ynetimindeki Suri ye ve Fi l i sti n ehirlerine kolaylklar hkim olmutur(1079). (Bu
konuda daha ayrntl bilgi iin bk. Suriye Seluklu Devleti)
K i rman seferi
K a v u r t un ldrlmesinden sonra oullarndan , sultan Mel i k ah
tarafndan Hemedan da hapsedilmilerdi. Daha sonra bu ocuklardan Sul t an-
a h ve kardeleri hapisten kap Ki r man a geldiler. Sul t anah, Ber desi r eh
rinde Ki r man Sel ukl ul ar tahtna oturdu (Eyll/Ekim 1074). Sultan Mel i k ah,
balangta Sul t anah ve kardelerinin hapisten katn rendii zaman kz
mad; Ki r man ve Umman ynetimini onlara brakarak hi l atl ar gnderdi. Bir s
re sonra sultan Mel i k ah m byk bir orduyla Ki r mana yrdn
gryoruz. Bu olay, baz kimselerin Mel i k ah Sul t anah aleyhine tah
rik etmeleriyle aklayabiliyoruz. Sul t anah, onun harekete getiini haber
ald zaman Ber desi r ehrine be fersah uzaklktaki Al i -bd denilen bir yerde
dzenlenen elence meclisinde bulunuyordu. O, derhal elenceyi brakp ehre
dnd. Sultan Mel i k ah , kalabalk ordusuyla bakent Ber desi r nnde ordu
88 AL SE V M-E RDOAN MER L
gh kurduu zaman, Sul t anah oktan ehre kapanmt. Ancak Sul t anah,
bu Sel ukl u ordusuna kar koyamayacan anlam olmal ki, bizzat Mel i k ah
karlayarak ona deerli hediyeler takdim etti. Daha sonra elilerin gelip-gitmesi
ve emirlerin aracl i l eMel i kah Su l t an ah affederek yerinde brakt;
ayrca, itaat edecei hususunda verdii szde durmas iin ona ant iirdi. Fakat
sultan Mel i k ahda bu sefere kmadan nce, Ber desi r ehrini harab edecei
ne dair yemin etmiti. Bu andnn yerine gelmesi iin Ber desi r kalesinin burla
rndan Fi rze adndaki burcu yktrd. Mel i k ah , Ber desi r nnde onyedi gn
oturduktan ve kzlarndan birini de S u 11 a n a h ile evlendirdikten sonra sfa
hana dnd. Bu olayn tarihi zerinde de kaynaklar arasnda uyumazlk vardr.
Bir ksm kaynaklar Sul t anah n tahta geiinden bir yl sonra yani 1075/6da
sultan Mel i k a h n Ki r mana geldiini belirtiyorlar, ikinci gurup, zellikle
Ar apa kaynaklara gre, Mel i k ah , 1080 yl iinde Ki r mana gitmitir.
Ki r man Sel ukl u meliki Sul t anah, Ocak 1085 tarihinde ld. Onun ye
rine kardei T ur anah tahta oturdu. Daha sonra annesi, olunun melikliini
onaylatmak iin deerli hediyelerle sultan Mel i k a h n huzuruna gitti. Sul
tan Mel i k ah , ona izzet ve ikramda bulunup, T u r an ah Ki r man meliki
atad.
Anadol u feti hl eri
Bi zans imparatoru R omanos D i ogen es in lm (1072) sebebiyle Ma
l azgi rt sava sonras yaplan Bi zans - Sel ukl u antlamas bozulmu ve sultan
A l p Ar sl an da Sel ukl u ehzade ve beylerine Anadol udaki gazalara devam
etmelerini buyurmutu. Bu gazalar, sultan Mel i k ah devrinde de devam etti.
Nitekim Sel ukl u ailesinden Kutal m oul l ar ile emirlerden T ut ak ve A r -
t u k Bey ler K z l rmak geerek Orta-Anadol u ynnde ilerlediler. Bi zans tah
tna yeni kan imparator VI I . Mi k hai l Duk as Sel ukl u fetihlerine engel
olmak amacyla Dou ordular bakumandanlna atad I saak i os K omne-
n o s ve kardei A l ek s i o s u Anadol uya gnderdi. Bu ordunun kumandanla
rndan Norman asll Ur sel ( Ur sel i us deBai l l eu) de onlarla beraber idi.
Bi zans kuvvetleri Kayseri ye ulat zaman, U r sel in I saaki os ile aras alm
ve yanndaki askerlerle ordudan ayrlarak Si vasa doru ilerlemiti. te yandan
I saak i os komutasndaki Bi zans ordusu da Kayser i yrelerinde Sel ukl u kuv
vetleri ile karlat ve yenilgiye urad, I saak i os, tutsak alnd ise de kurtulu
akas deyerek kurtulabilmi ve Ankar a ya kaabilen kardei Al eksi osi l e bir-
leerek glkle stanbul a dnebilmilerdi. te yandan Ar t uk , T ut ak , A f
i n, D i l ma o l u ( D eml e o l u ) Meh met , S er h en go l u ve
Duduol u gibi Trk beyleri de 1073 ylnda Or ta-Anadol uda fetih hareketle
rine devam ediyorlard, imparator VI I . Mi k h ai l , Trk akmlarna engel ola
bilmek iin Anadol uya yeni bir sefer dzenlemek zorunda kald; bu amala da
amcas I oan n es i bir orduyla harekete geirdi. Ni k ephor os B ot ani a-
t e s in de yer ald bu Bi zans ordusu ayn zamanda U r s e 1i de yakalayacakt.
SELUKL U DE VL E TL E R TAR H
89
Ancak I o a n n e s komutasndaki Bi zans ordusu, U r s e 1karsnda baarsz ol
duu gibi, I oannes de tutsak alnd. U r s e 1, bu baardan sonra I o a n -
nes D u k a s imparatorluk tahtna aday gsterdi. N i k eph or os B ot a-
n i a t e s iin bu srada zmi t yrelerinde fetihler yapan A r t u k Bey den
yardm istemekten baka are kalmamt. A r t u k Bey komutasndaki Sel
ukl u kuvvetleri U r sel ve I o a n n e s i yenilgiye uratp tutsak ald. A r
tuk Bey, bu iki tutsa kurtulu akas karlnda serbest brakt. Bun
lardan I oannes serbest kaldktan sonra stanbul a dnerken, Ur sel Amasya
ve Ni ksar taraflarnda Bi zansa kar isyankr tutumunu srdryordu. mpara
tor VI I . Mi k h ai l , baarsz kalan bu seferden sonra bu kez, Al ek si -
os K omnenos ynetiminde yeni bir orduyu Anadol uya gnderdi. Ur sel ise
bu durumu renmi ve Amasya yresinde faaliyette bulunan Tu t a k ile Bi zansa
kar bir ittifak gerekletirmiti. Ancak Al ek si os K omn en os, daha akll
davranarak para ve hediyeler ile T u t a k kendi tarafna ekti. Nitekim T u
t ak, U r s el i yakalayarak Amasyada A l ek s i o s a teslim etti. Bu olaylar s
rasnda Sel ukl u kuvvetleri eitli kollardan Anadol unun batsinda zmi t, Ege
blgesinde Mi l et ve kuzeyde Trabzon yaknlarnda grlmeye balamlard; Ku-
tal m oul l ar ise Gney-dou Anadol u blgesinde fetihlerde bulunuyorlard. Ni
tekim Ar t u k Bey komutasndaki Trk kuvvetleri 1074 ylndan itibaren
Yei l rmak ve Kel ki t yrelerini feth etmeye balamt. Emr Mengc k ise Di v
r i i , Erzi ncan ve ebi nkarahi sar blgesinde, Erzur um ve oruh havzasnda ise
em r E bul k as m faaliyet gstermekteydiler. Ancak Ar t uk Bey, taht m
cadelesi srasnda sultan Mel i k ah tarafndan geriye arld. Onun bo brak
t sahalarda daha sonra Dan i men d Gazi fetihlerde bulundu. Sel ukl u
kumandanlarndan G m t ek i n C andar ynetimindeki Trk kuvvetleri,
1077de Urfa yrelerinde Bi zans kuvvetlerini bozguna urattlar. te yandan bu
srada Bi zansl l arm P hi l ar et os B r ac h ami os adn verdikleri bir Er me-
ni ni n yldz parlyordu. P hi l ar et os, Bi zans hizmetinde bulunmu ve impa
rator R oman o s Di ogenes tarafndan kendisine Byk Domesti kos nvan ve
rilmiti. R o m a n o s un tahttan indirilmesi ve VI I . Mi k hai l D u k a s n
imparatorluu zamannda (1071-1078), o bamszln iln ederek hkimiyet sa
hasn Mar atan Mal atyaya kadar geniletti. P hi l ar et os, bununla da yetin
medi. imdiye kadar Trkl eri n birok kez kuatmalarna direnmi ve I sl m denizi
arasnda bir ada halinde kalm olan mstahkem Ur fay Bi zansl l arm elinden
ald. Bylece P h i l ar et os un hkimiyet sahas Ur fay iine almak suretiyle
Tarsusdan F rat tesine kadar uzanyordu. Buna ramen P hi l ar et os, kendi
ni gvencede hissetmiyor, adalarnn bir ounun aksine Bi zans i mpar ator l u
undan ayrlmak istemiyordu. O, bir sre sonra Bi zansa balanmakta gecikmedi.
P hi l ar et os, ihtiyatl davranarak Msl manl arl a da anlamay yeledi ve B
yk Sel ukl u Devl eti vasal Musul valisi er ef ddevl e M sl i m e daha do
rusu sultan Mel i k ah a tbi oldu. Bylece o, ok ynl bir siyaset ile
hkimiyetini srdrmeye alyordu. Buna ramen 1081/1082 ylnda Hsr ev
90
AL SE V M-E RDOAN MER L
adl bir Trk komutasndaki askerlerle Uj fa yrelerine gelerek birok yerleri tahrip
etti ve karsna kan bir H r i sti yan birliini de yenilgiye uratt.
Trki ye Sel ukl ul ar i l e i l i ki l er
Trki ye Sel ukl u Devl eti nin kurucusu K ut al m ol u Sl eyman-
a h , aabeyi M a n s u r ve kardeleri A l p I l ek ve Devl et ( Dol at ) , muh
temelen 1073 ylnda, Urfa ve Bi r eci k yaknlarnda fetihler yapmakta idiler.
Bunlarn o blgeye, Byk Sel ukl ul ar nnden kaarak gelen Trkmen gurup
laryla iliki kurduklar ve soylarnn asaleti sebebiyle onlar tarafndan babu
tanndklar anlalmaktadr. Ayr ayr birliklerin banda olduklar halde blge
de harektta bulunan drt kardeten ikisi, Suri ye olaylarna kartlar. Fakat on
lar, At s z Bey tarafndan yenilgiye uratlarak sultan Mel i k a h m yanma
gnderildiler (1075). Bu iki karde muhtemelen A l p l ek ve Devl et idi (Bk.
Suriyenin Fethi). Bu olaylarn yansra Kasm 1074de Mi r das emri Mah mu t un
lmnden sonra Sl eymanah, nce Hal ebi , daha sonra da Bi zansl bir va
linin ynetimindeki Antakyay kuatmt. Fakat herhangi bir baarya ulaama
dan Hal ebden bir miktar mal alm, Antakyay ise 20 bin altn haraca
balayabilmiti. Ote yandan At s z n Sur i yede artan kuvvet ve kudreti kar
snda Sl eymanah ve Mansur , faaliyetlerini bu blgeden Anadol u ileri
ne nakletmeyi daha uygun bulmu olmaldrlar. Ar t uk B ey in de geri arlm
olmas, soylarnn ycelii bakmndan onlara herhalde Anadol uda bulunan Trk
men guruplar zerinde mutlak bir hkimiyet kurmak fikri vermi idi. Ancak yi
ne de Sl eymanah, Anadol uya girdikten sonra muhtemelen Konya civarnda
harektta bulunmu, bu ehri ve yaknndaki Gvel e (Gevel e) kalesini almt (Tak
riben 1075). Bylece Kutal m oul l ar da, Byk Sel ukl u Devl eti ni kuran am-
cazdeleri gibi, bir devlet kurmak yolunda, yani Trki ye Sel ukl u Devl eti nin
kuruluunu gerekletirmede ilk admlarn attlar. Kutal m oul l ar , daha son
ra bat ynnde fetihlere devam ettiler ve bu arada Bi zansda srp giden taht
mcadelelerinden geni lde yararlandlar. Bylece zmi t ve evresi Sel ukl u
l ar n eline geti. ok gemeden Sl eymanah, zni ki de fethedip burasn
bakent yapmak suretiyle Trki ye Sel ukl u Devl eti ni kurmay baard (1075). Ancak
bu devlet Byk Sel ukl u Devl eti ne tbi bir durumda idi. Fakat ok gemeden
sultan Mel i k ah, bu duruma mdahale etti. Sultann Kutal m oul l ar nin Ana
dol uda yerlemekte olularn dikkatle izledii anlalyor. Amcas K a v u r t un
isyanndan ve ldrlmesinden (1073) sonra, Mel i k ah m sk bir merkezi
yeti devlet siyaseti izledii muhakkakt. Fakat bu merkeziyeti ynetime kar
iki ynde, Suri ye ve Anadol uda gelimeler oluyordu. Suriyede At s z fazlaca kuv
vetlenince sultan Mel i k ah , kardei T u t u u oraya gndermiti. A t s z m
T ut u tarafndan ortadan kaldrlmasyla Suri ye bu suretle itaat altna alnyor
du (1079).
Sultan Mel i k ah , ayn ekilde Anadol uyu kendi ynetim ve itaati altna
almak iin harekete geti ve buraya emr P or su k u gnderdi. Emr P or suk ,
SELUKL U DE VL ETL E R TAR H 91
yaplan bir savata (veya yapt teke-tek vurumada) Ma n s u r u ldrm, fa
kat bakaca bir sonu elde edemeden geri dnmek zorunda kalmt. Aabeyinin
ne ekilde olursa olsun ortadan kalkmasndan sonra Sl ey manah, bir sre
daha Bi zans ile ibirliinde bulundu. Emr P or su k un ona kar bir ey yapa
mam olmasnda belki de Bi zansn desteini grm olmas da rol oynamtr.
Trk fetihleri 1079/1080 yllarnda Mar mar a ve Karadeni z sahillerine kadar uza
m, bir yandan da Ege Deni zi kylarna ulamt. Ancak Bi zans da tahi ask
kumandanlarn isyanlarnn bir trl sonu gelmiyordu. Bundan yararlanan S
l eymanah, devletinin snrlarn geniletme frsat buldu.
Al ek si os K omnenos (1081-1118)un tahta gemesi S l ey man ah
Bi zansa kar daha serbest ve kaygsz davranmaya evketti. nk yeni impara
tor ile aralarnda hi olmazsa nceden bir ittifak mevdut deildi. Bu sebeple Trk-
l er, artk Boazi i sahillerine kadar ilerlediler, buradan geen gemilerden hara
almak zere karakollar kurdular, imparator Al ek si os, nce stanbul ehrine
rahat bir nefes aldrmak maksadyla kk gemilerle Boaz sahilinde bulunan
Trk kararghlarna korsan basknlar dzenletti ve bunlar geri ekilmeye zorla
d. Fakat A l e k s i o s un Bal kanl ar daki durumu hi de iyi deildi. O, Bal
kanl ardaki Peenek ve Nor man tehlikesini ortadan kal d rmak amac yl a S l ey
manah ile anlamay yeledi (1081). Bylece batda snrlarm hemen
hemen stanbul civarna kadar uzatm bulunan Sl eymanah, Anadol u nun
i taraflarnda muhtelif Trkmen ktlelerinin harektna mdahale etmek, zel
likle baehirleri stanbul ile ilikileri kesilmi, gney ve gney-dou ehirleri ile
uramak iin serbest kalm bulunuyordu. Nitekim Sl ey manah, gzlerini
Gney-dou Anadol uya evirdi.
Sleymanahm lm
Sl eymanah, bundan sonra gneye doru yrd ve Tarsusu kuata
rak ald (1082/83.) Ertesi yl Tr ki ye Sel ukl u hkmdar Adana, Mi si s ve Ana-
zar ba olmak zere, hemen btn ukur ovay fethetti. Bylece Ermeni
P h i l ar et o s un oroslardan Ur faya kadar kurmu olduu devletin bat ks
m Sel ukl ul ar n eline gemi oldu. Bundan sonra sra Antakyaya geldi. ok es
ki devirlerden beri Sur i yeni n en nemli ehri ve merkezi olmu bulunan bu byk
ehre gzn diken sadece Sl eymanah deildi. Hal ebi ele geirmi bulu
nan Sel ukl u vasal er ef ddevl e Msl i m ve melik T u t u da Antakya -
nin fethini ama edinmilerdi. Sonu olarak Antakya 12 Aralk 1084de
Sl eymanah tarafndan fethedildi. ehrin i kalesi ise bir ay daha direndik
ten sonra 12 Ocak 1085de S l ey man ah a teslim oldu. Ancak Sl eyman-
ahm Antakya ehrini almakla, hem er ef ddev l e M sl i m, hem de me
lik T ut u ile mcadele etme durumuna gelmiti, ilk savata er ef ddev-
1e, bozguna urayarak ldrld. Sl ey manah, buradan Hal eb zerine
yryerek ehri kuatt. Antakyan n zabtndan sonra er ef ddev l e nin or
tadan kaldrlmas ve Hal ebi n kuatlmas, artk Sl eymanah ile Byk Sel
92
AL SEV MERDOAN MER L
ukl ul ar arasmdaki mcadeleyi n plana geirmiti. e r e f ii d d e v 1e 1nin
Hal eb'de brakt emr er i f E b Al i Haan, Hal eb'' i savunurken, bir yan
dan da sultan Mel i k ah a ve melik T u t u a mektuplar yazm ve yardm is
temiti. Sl eymanah, btn kuvvetleriyle Hal eb nne geldii srada,
T u t u 1un da harekete getii haber alnd. Ar t uk B e y de bu srada T u t u -
un yannda bulunuyordu. Onun kuvvetleriyle takviye edilmi olan Tu tu, ffa-
l ebv mil uzaklkta bulunan Aynuseyl emde 5 Haziran 1086da
Sl eymanah m ordusu ile savaa tututu. ki Trk ordusu arasndaki bu sa
van sonucunu, ubuk Bey ve Tr kmenl er tayin ettiler. Bunlar, S l ey man
ah dan ayrlp T ut u tarafna getiler. Sl eymanah sava kaybettiini
grnce intihar etti (Ayrntl bilgi iin bk. Trki ye Sel ukl ul ar ).
Ebulkasm ve Byk Sel uklul ar
Sl eymanah, Antakyay feth iin yola karken bakent zni kte E b u 1-
kas m adnda bir Trk beyini brakmt. Antakyanin fethi srasnda K ar at e-
k i n adnda bir Trk beyi, Karadeni z kysnda Sino/ju fethetti (1085 ba). Ancak
Sl eymanah n lmnden istifade eden imparator A l ek s i o s un Trk-
l eri n eline gemi olan Karadeni z sahil ehirlerini geri almt. mparator A l ek
si os, sultan M e 1i k a h n gnderdii avu (veya S i y a v ) adndaki
elisini kandrarak kendi tarafna ekti. Nitekim avu, Mel i k a h n mek
tubunu gstererek K ar at ek i n i Si nopu terk iin ikna etmiti. Bylece Si nop,
yeniden Bi zansa teslim edildi. Sl ey manah n lm haberi, onun eitli bl
gelere atam olduu Trk beylerinin bamsz hareket etmelerine sebep oldu. Bun
lardan devlet bakenti zni ki elinde bulundurduu cihetle en nfuzlusu
E b a 1k a s m idi. Becerikli ve sonde recede haris olan E bu l k as m, bundan
sonra Marmara kylarna aknlar yapmaya balad. O, kardei E b u l ga z i yi
de Kayseri ve evresine vali olarak atamtr. Sultan M e I i k a h ise zni ki itaat
altna almak zere, emr Por suk kumandasnda 50 bin kiilik bir kuvvet gn
dermiti. Emr P or suk un Anadol u iinde bamsz davranan muhtelif Trk
beylerini itaat altna aldktan sonra I zni ke yaklamakta olduu sralarda, impa
rator Al ek si os, E bu l k as m a haber gndererek onu stanbul a davet etti.
Bi zans imparatoru, zni k hkimi E bul k as m ile P or su k a kar bir ittifak
yapmak isteinde grnyordu. Aslnda o, Trkl eru elinde bulunan zmi ti ele
geirmek istiyordu. E bul k as m, si anbul d a iken, Bi zansl l ar zmi t i kontrol
altnda tutabilecek bir kale ina etmeyi baardlar. Kalenin inas bittikten sonra
Al eksi os, E bul kas n a pek ok hediyeler vererek zni k e uurlad. E b u 1-
kas m, olan biteni rendii zaman kadere boyun emek zorunda kald. nk
bu srada emr Por suk artk zni k nnde grnmt ve E bul k as m impa
ratorun yardmna muhtat. Emr P or suk zni ki ay kuatt. Bi zans impara
torunun hareket ekline ve hilekrlna ok ierlemi bulunan E bu l k as m,
l}u sre iinde kendi imknlar ile Po r s u k un kuvvetlerine kar zni ki koru
du. Ancak sonuta yardm istemek iin imparatora bavurmak zorunda kald. mpa
SELUK L U DE VL ETL E R TAR H 93
rator Al ek si os, bu srada bat ynnde Peenekl ere kar byk bir lm-kalm
mcadelesi iinde idi. Onun bu cepheden ayracak kuvveti yoktu, buna ramen
E bu l k as m a yardm zorunluluunu duymutur. nk zni k P or s u k un
eline geecek olursa burasn Byk Sel ukl u Devl eti nden kurtarp almak he
men hemen imknsz gibi idi. Bu nedenle o, yeniden bir hileye bavurdu. O, pek
kk bir kuvveti bunlara imparatorluk sancaklar ve ssl almetler vermek su
retiyle E bu l k as m a yollad. Bu yardm yoluyla P or su k u geri ekilmeye
zorlamay ve imkn olduu takdirde de zni ki kendi adna zabtetmeyi umuyor
du. Bu kk Bi zans kuvveti muhtemelen deniz ynnden ehre girdi, imparator
amacnn ilkine ulat. Bi zansl l ar surlar zerine kp imparatorluk sancak ve
almetlerini gstererek sava naralar atmaya balaynca P or suk , imparatorun
bizzat geldii dncesiyle kuatmay kaldrmay uygun buldu. zni k bu suretle
kuatmadan kurtulunca, yardma gelen Bi zans kuvvetleri, saylar pek az olduu
ve E b u 1k a s m , henz tamamiyle kuvvetten dmemi bulunduu iin impa
ratorun plannn ikinci evresini gerekletiremeyeceklerini anlayarak geri dn
meyi yelediler. te yandan emr P or su k un baarszl zerine sultan
Mel i k ah m zni kin zaptndan vazgemedii ve buraya kymetli kumandan
larndan emr B o z a n gnderdiini gryoruz. Nitekim emr B oz an, zni k
nne geldi, ehri saldryla zabt etmek iin birbiri arkasna yapt giriimler,
E bu l k as m m iddetli savunmas ve imparatordan istedii yardm elde etme
si sayesinde bir trl sonu vermedi. Emr B oz an, bylece zni ki zabt edeme
yeceini anlad zaman kuatmay kaldrarak kararghn Ul ubat yaknnda
bulunan Lampe rma kenarna nakletti. E b u 1k a s m n bu sralarda artk ba
msz olma imknnn yok olduunu farkettii anlalmaktadr. Bu sebeple o, do
rudan doruya sultan Mel i k a h a bavurarak zni kte onun valisi sfatyla
kalmay mit ederek byk hediyeler hazrlad ve kardei E bu l gaz i yi znik^de
yerine vekil braktktan sonra sfahana gitti. E bu l k as m, btn rica ve srar
lara ramen Mel i k ah tarafndan huzura kabul edilmemi ve kendisine Ana
dol u iinde tam yetki verilmi olan B o z a n ile anlamas bildirilmitir. Bylece
amacna ulaamayan E bu l k as m, uzun bir sre bekledikten ve ztrap ektik
ten sonra B o z a n bulmak iin harekete geti. Ancak yolda emr B oz an n
gnderdii 200 kiilik bir birlik tarafndan yakalanarak kendi yaynn kiriiyle
boduruldu (Muhtemelen Eyll/Ekim 1092). Sultan Mel i k ah , B oz an z-
ni ke doru gnderdii srada, kendisiyle ittifak yapmak zere, Bi zans imparato
runa bavuruda bulunmutu. Ayrca imparatorun kzlarndan birini oullarndan
birine istemiti. Sonunda imparator A l ek s i o s da Sel ukl u Sul tan na bir eli
heyeti gnderdi, fakat bunlara verdii talimatta mzakereleri uzatarak Mel i k -
a h oyalamalarn bildirmiti. Ancak bu heyet, daha yolda iken Mel i k a h -
n lm haberini ald ve bu nedenle geri dnd.
K afkasya harekt .
Mel i k a h m tahta getii ilk zamanlarda, Gence ve Dovi n eddad l er in
den I I I . F azl , babas I I . F a z l a isyan ederek emrlii ele geirmiti
94
AL SE V M-E RDOAN MER L
(1073/1074). Sultan Mel i k ah , onun ismen varolan tbiliini daha salamla
trmak gereini dnm, bu amala da Bbl -ebvb (Der bend) ve Er r an ku
mandanlarnn en byklerinden olan Sav t ek i n e kta etmiti. Emr
S a v t e k i n , beraberinde bir Trk kuvvetiyle o blgeye gitti (1075). I I I . Fa z 1,
lkesini pek teslim etmeye istekli grnmyordu. Sav t ek i n , onun zeri
ne yrd zaman, Tr kl er karsnda kendini savunamayacan anlaya
rak Gence ve Er r an teslim etmekten baka are bulamamt, Trkl er, Err an l
kesinin btn ova, nahiye ve kalelerine yerleirken, Savt ek i n de Gence valisi
olmutu; I I I .F az l a ise Grcandaki Ester bad ehri kta edilmitir. Emr Sav
t ek i n ise naibi A h met i sultan Mel i k a h 1n elisi olarak Bba gnderdi.
Sel ukl u elisi, sultann u blgesini Sav t ek i n e kta ettiini ve minberlerde
hutbenin sultandan sonra onun adna okunacan bildirdi (Aralk 1075). Bu su
retle drt ay hkm srm olan Bb emri Mey mu n un emirlii brakmak mec
buriyetinde kalmasyla bu blgede gerek bir Sel ukl u hkimiyeti balam oldu.
te yandan i r vanah F er i bur z da Bb ele geirmekten midini kesmi
ve Sel ukl ul ara yllk vergi deyen bir vasal durumuna getirilmiti. Bu sefer sra
snda Hazarl ardan arta kalan topluluklar, i r van tarafna gelerek Sel ukl ul ara
tbi oldular. Savt ek i n de bunlar, bu blgede Kahtan adnda bir kasaba yapt
rarak, yerletirmiti(1076).
Emr Savt ek i n, bir sre sonra beraberinde Dovi n ve Dmani s Msl man
emirleri olduu halde Grc Kral I I . G i o r g i (1072-1089) zerine yrd ise
de Phartzkhi s yaknnda yaplan savata yenilerek geri ekilmek zorunda kalm
t. S a v t e k i n in Grcl er karsnda baarszla uramas sultan Mel i k ah -
n bizzat Gr ci stana gelmesine sebep oldu (1078/1079). Sultan, Somhet blgesini
istil ettikten sonra amvi l deyi zabt ederek burann kumandan L i p a r i t in
olu Yo a n e yi tutsak ald ve Kafkasya ilerini dzenledikten sonra Savt ek i n e
takviye kuvvetleri brakarak geri dnd. Savt eki n, yeni kuvvetlerle tekrar Gr
cl ere kar harekete geerek amvi l de ovasna girdi; fakat Grc, kral I I . G i -
o r g i , bu kez de onu Phartzkhi s yaknnda malup etmiti. Bunun zerine sultan
Mel i k ah, ileri dzene koymas iin Trkmen emirlerinden A h met i bu bl
geye gnderdi. Emr Ah met , Grc kraln ar bir yenilgiye uratm ve Kar s
kesin olarak Trk hkimiyeti altna alarak bu blgede dzeni salamt(1080).
Ayrca E b Yakubi l el sa Br i adlarndaki emirler, beraberlerindeki Trk
menl er l e avat, Acara, Karthi l i , Ar danu, Ktayi s ve yrelerine hkim oldular.
Ertesi yl, bu Trk kuvvetleri oruh vadisine kadar ilerlediler, hatt Tr abzonu
da ele geirdiler, ancak Bi zansl l ar bu ehri tekrar geri aldlar. Ote yandan nce
kral G i o r g i , sonra da Kakheth kral Agsat h an , sfahanda bulunan sultan
Mel i k ah n huzuruna giderek bamllklarn tekrarladlar. Emr Sav t e
ki n ise bir sre daha bu blgede kald. Sultan Mel i k ah , daha sonra 1083
yl sonunda onu i "Em rl hc ve Kfe Em r i atamtr. Savt ek i n, Badata
geldii zaman, halife M u k t e d tarafndan huzura kabul edildi. Halife, Sav t e
k i n e hi l at giydirmi ve ihsanlarda bulunmutur. Savt ek i n, hastalannca hi
SELUK L U DE VL E TL E R TAR H 95
vakit geirmeden Badattan sfahana gitti ve orada ld (Eyll/Ekim 1084). Sultan
Mel i k ah, Savt ek i n ayrldktan sonra Err an blgesinin ynetimini Y k u -
t nin olu K u t beddi n s ma i l e verdi. K u t beddi n smai l , ayn za
manda Azer baycan valisi idi. Bu sralarda Er r andaki bu ynetim deiikliinden
yararlanan eddadt emri I I I . Fa z l , isyan etti. Bu durum, sultan Mel i k ah m
tekrar Kafkasyaya yeni bir sefer yapmasna sebep oldu(1086). Mel i k a h n
bu seferi srasnda birok ehir, Sel ukl ul ara tbi olduklarn bildirdiler. Sel uk
l ul ara itaatini tekrarlayanlardan biri An emri E bul f azl Mi nehr idi. i r -
vanah F er i bur zda itaatini bildirerek, ylda 70 bin altn vergi demeyi kabul
etmiti. Sultan Mel i k ah , eddad l er i n hkimiyetindeki Gencenin zabt ve
I I I . F az l n cezalandrlmas grevini, emr B o z a n a verdi. Emr B oz an,
iddetli bir kuatmadan sonra Genceyi ele geirdi ve I I I . F a z l tutsak ald.
Bu sefer srasnda Bi zans elisi hzineleri doldurup taran ve muhasipleri a
rtan birok mallar ile sultan Mel i k a h tan mn dilemeye gelmiti. Sultan
daha sonra Karadeni z sahiline kadar harektn srdrmtr. Bir sre sonra blge
halknn vergiler nedeniyle bask altnda tutulmas zerine An Er meni Patri i
B a r s e g , sultan Mel i k ah n yanna gitmeye karar verdi. Ayrca o, sultan
dan P h i l ar et os un ie karmasyla drde kan Er meni Patri kl i i nin duru
munun dzeltilmesi iin de istekde bulunacakt. Patrik B a r s e g , beraberi nde
prensler ve din adamlarndan oluan bir heyetle I sfahana gitti. O, sultana hediye
olarak onbin altn ve gm ile kymetli kumalar gtrmt. Mel i k ah , hu
zuruna kabul ederek ona iltifatlarda bulundu ve arzularn yerine getirdi. Sul
tan, btn kilise, manastr ve din adamlarn vergiden muaf tuttu. Bu hususta ve
Er meni Katol i kosl uunun tek bir makamda temsil edilmesi hakk nda fer manl ar
verdi(1090). Ayrca bu ilerin yerine getirilmesini kontrol grevini, Azer baycan
meliki K u t beddi n smai l yrtecekti. smai l bu grevi gerei gi bi yerine
getirmi olmal ki, Urfal M a t e o s tarafndan Bu s m a i 1i yi ve ok merha
metli ve imar edici bir ahst eklinde vlmektedir.
AHSA VE BAHREYN KARMATLER
K i ki ne'ni n seferi
I X-XI I . yzyllar arasnda, I sl m leminde, eitlik esasna dayanarak geni
bir sosyal, slahat ve adalet hareketlerinin savunucu ve uygulayclar olarak or
taya atlan Karmati l er , zellikle kalabalk ifti kitleleri arasnda geni ve etkili
propagandalara girierek baz halk kitlelerinin kendilerine katlmalarn sala
mak suretiyle kuvvetlenmilerdi. Daha sonra onlar, Hor asan, Sur i ye ve Yemende
propaganda merkezleri kurduktan baka, Ahsada 899 ylnda, bamsz bir dev
let kurarak Badat Abbas Hal i fel i i yl e uzun yllar sren mcadelelerde bulun
mulard. Bunun zerine halife Muk t edi B i emr i l l ah , Byk Sel ukl u
Devl eti sultan Mel i k a h a bavurarak isyan halindeki Ahsa Karmati l er i ne
kar yardm isteinde bulundu. Halifenin bu bavurusu zerine sultan, saray
96 AL SE V M-E RDOAN MER L
erknndan hcip K i k i n e yi Ahsa Karmati seferi iin grevlendirdi. Derhal
harekete geen K i k i n e, hizmetinde bulunan I bn z z er r ad araclyla, bu
sralarda (1075) Kati f ve Oval (Bahreyn) adas emri bulunan Yahya bi n A b -
b a s la iliki kurup, dzenleyecei sefer iin ondan destek ve yardm sz ald.
Ayrca K i k i ne, bu srada Badat Sel ukl u asker valisi ( hne) bulunan,-zel
likle bedevi Arap kabileleri zerinde etkili olup sz geen Sduddevl e G ev
her y i n ve ilerigelen Arap kabile reislerinden bn Muhar i ten de destek
vaadi ald. Bunun zerine bakent sfahandan Basr aya gelen K i k i n e, daha
nce, buraya gelmi bulunan Ibn M u h a r i in temsilcisi Gudaf el - B edev i
v el bn z z er r adla bulutu. Aralarnda yaplan antlamaya gre, Sefer sra
snda elegeirilecek olan ganimetlerin onbirde birer hissesi halife ve sultana, ara
larnda blmek zere, onbirde bir hissesi vezir Ni z am l m l k ve
Sduddevl e G evher yi ne, geri kalan sekiz hisse de drder hisse halin
de, K i k i nei l el bn Mu h ar i in adamlarna verilecekti. ok gemeden,
daha nce yaplan antlama gereince, G ev h er y i n i n Basr aya gelmesi ze
rine, K i k i ne, I bnz z er r ad ve Gudaf el - B edevi , mancnk ve eitli
silahlarla donattklar kk bir orduyla Kati fe hareket ettiler. Bir sre sonra
kalabalk Kays ve Kuba kabileleri, onlara kar yama saldrlarna baladlar;
yaplan arpmalarda, nce Arapl ar, fakat daha sonra K i k i ne nin kuvvetleri
stnlk salayarak sava kazandlar. K i k i ne, aralarndaki ocuk ve kadn
larn da bulunduu tutsaklar ait olduklar kabilelere artsz olarak geri gnder
di. Buna sonderecede sevinen Kays ve Kuba kabile reisleri, K i k i n eye
teekkrlerini bildirdikten baka, deerli armaanlar gnderdiler ve Karmati
seferi iin kendisinin hizmetine gireceklerini bildirdiler ve ayrca 500 atl kuv
veti de onun emrine verdiler. Bylece kuvvetleri daha da artan K i k i n e ve mt
tefikleri, K ati f e yaklatklar sralarda, kent emri Yahya bi n A b b a s a
Karmati l er l e mcadele amacyla kuvvetleriyle birlikte gelmekte olduklarn
bildirdiler. Fakat bu haberi iyi karlamayan emr Yahya, bakumandan duru
munda bulunan K i k i n e ye tehdit dolu yle bir cevap gnderdi:
Daha nce bnz z er r ad araclyla yaptmz antlamaya gre, sultan,
bana sadece 200 atl gnderecekti; ben de bunlar kendi askerlerim gibi ynete
cek ve onlara, kendi arzuma gre kumanda edecektim; yoksa ben, sultandan Ba
nda kumandam bulunan bir ordu istemedim. Ey hcip, ben, seninle hibir zaman
Karmati mcadelesinde ibirlii yapamam, eer seninle birleip ibirlii yapacak
olursam kendimi burada gvencede gremem. nk sen, Kays ve Kuba kabile
leriyle savamak suretiyle ok fena bir i yaptn, bu yzden onlar, artk ne sana
ne de bana gvenebilirler; ayrca byle yapmakla benim erefimle de oynam ol
dun. Sen, imdi, etraf dmanlarla evrili bir orman iinde kuatlm olan bir
arslana benziyorsun. Senin iin artk burada kalmak, veya geri dnmek imkn
szdr. Eer bana, buyruun altndaki kuvvetleri verirsen senin Basr aya sa, sa
lim geri dnmeni salarm. Ben de bu kuvvetlerle Ahsaya Karmati l ere kar
saldrya geer, burasn aldktan sonra Hal i fe ve Sul tan adna hutbe okutur ve
SELUKL U DEVL ETL E R TAR H 97
her yl da dzenli olarak vergi derim. Benim bu nerime raz olmaz da Karmati
seferini kumanda etmek istersen ite l, istediin yere gidebilirsin. Bylece emr
Yahya, daha nce yaplan antlamay bozmu oldu. K i k i n e ile emr Yahya
arasnda birka kez mektup ve cevaplar gnderildi ise de bir anlama olmad ve
ok gemeden, aralarnda yaplan savata, Yahya yenilgiye uratld. Bununla
birlikte o, Kays ve Kuba kabileleriyle iliki kurup, antlama yaparak K i k i n e-
nin ordusuna ait, iinde yiyecek maddelerinin de bulunduu btn arlklar ya
ma ettirmeyi baard; ayrca ok gemeden, zayf bir duruma den K i k i n e
kuvvetlerine ani bir baskn yaparak onlar l ilerine kamak zorunda brakt.
Bylece K i k i ne ve mttefiklerinin askerleri dald, sonunda onlar, bin bir
glkle ve sknt iinde, perian ve yorgun bir halde, Basr a'ya ulaabildiler. By
lece K i k i ne nin komutasndaki Ahsa Kar mati l er i ne kar dzenlenen sefer,
Kati f emri Yahya bi n Abbas n olumsuz tutum ve davranlar sonunda, K i -
k i n e ile anlamazla dp savamas sebebiyle, baarl olamam ve dolaysy
la Kar mati l er l e mcadele yaplamamtr.
Artuk Beyin seferi
Bu baarsz seferden ok gemeden Ahsann gney ucundaki Uyn ilesi emri
ve Kar mati l er l e baarl mcadelelerde bulunan A bdu l l ah bi n Al i , vezir
N i z am l m l k araclyla, sultan Mel i k ah a bavurup Kendisine yar
dm edildii takdirde Kar mati l er l e mcadeleye devam edeceini, Ahsa ve Bah
r eynde Abbas Hal i fel i i ve Sel ukl u Sul tanl adlarna hutbe okutacan
bildirdi. A b d u l l a h n bu nerisini olumlu karlayan ve bu kez, Karmati l er e
ar bir darbe vurulup, onlarn kesin olarak itaat altna alnmalarn isteyen sul
tan Mel i k ah , Hul van (Lri stan) Sel ukl u valisi Ar t uk B ey i, ikinci Kar
mati seferini yapmakla grevlendirdi. Sultann buyruunu alan Ar t uk Bey,
kardei A 1p k u ve yedi bin kiilik bir Tr kmen atl kuvvetiyle Hul vandan ha
reket edip, bir l seferi iin gerekli olan, zellikle deve ve yiyecek maddelerini
salamak amacyla, Basr aya geldi. ehre sokulmayan ve dolaysyla istedii ey
leri elde edemeyen Ar t uk Bey, Ben, sizinle sava iin buraya gelmedim, ge
rekli yiyecek ve develeri aldktan sonra Ahsa'ya gitmek zere, buradan ayr l aca m,
aksi takdirde, bunlar zorla almak niyetindeyim dedi. Bunun zerine Basr a ile-
rigelenleri, Ar t uk Bey in istedii yiyecek ve dier ihtiyalarn byk bir ks
mn ona verdiler. Bunun zerine Ar t uk Bey, Ocak 1077de, daha nce Sel ukl u
kuvvetlerine kar savaan Yahya bi n A b b a s n ynetimindeki K ati f e hare
ket etti. lk seferde Sel ukl u kuvvetleri komutan K i k i ne ye kar cephe alp
savamasnn karlksz kalmayacan dnen emr Yahya, Ar t uk B ey -
in kalabalk kuvvetlerle yaklamakta olduunu haber alr almaz derhal ehri bo
altp Bahr eyn adasna kat. te yandan hibir direnile karlamadan K ati f i
ele geiren Ar t uk Bey, buradan Ahsaya giderek Abdu l l ah bi n Al i ile
savamakta olan Karmati l eri kalelerinde iddetle kuatmaya balad. Sel ukl u kuv
vetlerinin de Abdul l ah ile birlikte kuatmaya katlmas zerine, yiyecek ve zel
93
AL SEV MERDOAN' MER L
likle susuzluk bakmndan ok g durumlara den Karmati l er , Ar t uk B ey e
bavurarak bar isteinde bulundular. Her iki taraf arasnda yaplan grmeler
sonucunda Karmati l er j Ar t uk B e y in u nerilerini kabul etmek zorunda
kaldlar:
1 Ahsa'da, Fat m ler adna okuttuklar i hutbesini kaldrp, Abbas Hal i
fel i i ve Sel ukl u Sul tanl adna snn hutbesi okutmak.
2 Sava tazminat olarak 10 bin altn demek.
3 Bu paray salayabilmek iin kuatmann bir sre kaldrlmas.
4 Bu artlara uyacaklarn gstermek amacyla, Ar t uk B ey e ilerigelen
Karmati l erden 13 rehinenin verilmesi.
Bylece Ar t uk Bey, kendisine teslim edilen rehineleri aldktan sonra ant
lama uyarnca, kuatmay kaldrd. Bu arada Ar t u k Bey, Bahr eyn adasna
geerek buradaki Kar mati l er i ve dolaysyla Yahya bi n A b b a s da itaat al
tna almay baard. Ote yandan kuatmann kaldrlmasn frsat bilen Ahsa Kar
mati l eri , antlama artlarn btfzarak yakn yrelerde bulunan bahelerdeki gizli
depolarndan bol miktarda yiyecek maddelerini sratle kalelerine naklederek ye
niden direnie getiler. Onlarn bu hareketleri zerine Ar t u k Bey, derhal ye
niden harekta balayarak Karmati l eri daha sk bir kuatma altna aldktan baka,
onlarn yiyecek maddeleri salayabilecekleri kyleri kontrol ve denetim altnda
tutmu ve ald diet nlemlerle de bu kylerden yiyecek maddelerinin darya
kartlmasn nlemitir. Bylece Karmati l er, kalelerinde deta hapsedilerek zel
likle yiyecek bakmdan ok g bir duruma getirilmiler ve dolaysyla direnme
gleri de ciddi olarak tkenmeye yz tutmutu; nerdeyse teslim olma giriimin
de bile bulunacaklard. Fakat bu sralarda, bu blgenin dayanlmaz scaklar kar
snda, yurtlarna dnme eilimi gsteren ve bu yzden aralarnda huzursuzluk
bagsteren Trkmen askerlerinin bavurusu sonucunda Ar t uk Bey, A b d u l
l ah bi n Al i ile yapt antlama gereince, ona kardei A 1p k u un kumanr
dasnda 200 atl brakm ve Yeniden gelerek Karmati l er i tamamen sindirip,
teslime mecbur edeceini bildirmitir. Ar t u k Bey, geri kalan Trkmen atl
laryla Basra'ya., buradan da Badata gitti. ok gemeden halife K aai m B i -
emr i l l ahn Di van na karak hilfet ilerigelenlerine Ahsa ve Bahr eyn'deki
Karmati l ere kar giritii baarl mcadeleleri anlatm ve Yeniden dnerek
Ahsay onlarn hkimiyetinden tamamen kurtaracan bildirmitir. Durumun
arzedilmesi zerine halife, bizzat kendisinin de katld bir Di van toplantsnda
okunmak zere, Ar t uk B ey in Karmati l er e kar srdrd baarl mca
delelerine teekkr nianesi olarak bir ferman (tevki) yazlmasn emretti. Bugn
elimizde bulunan bu fermann Trke evirisini aynen veriyoruz.
Rahman ve Rahim (olan) T anr adyla (balarm). Hamd, gzellik ve zera-
fette tek, kudret ve ycelikte esiz, hakkn peygamberlii ve dini iin seilen, ya
ratklarn soyca en saygn, rtbe ve mevki bakmndan en ereflisi, mrikler
istemese bile btn dinlere stn gelmek iin Tanrnn onu hak din ve hidayetle
SELUK L U DE VL ETL E R TAR H 99
gnderdii Arap Peygamber, peygamberlerin efendisi, ekin kullarn sonuncu
sunun - salt ve selm zerine olsun-nru ile insanlar irkin karanlklarndan
kurtaran Tanr iindir.
Abbasoul l ar ndam hidayete ermi reid halifelerle (Hl efyi Ri d n) sl
m glendiren T anr ya hamdolsun. T anr onlarla, irk ve ktl yok etti;
onlara dost olmay, en byk korku (kyamet) gnnde, kurtulu vesilesi kld.
Onlara itaat etmeyi, kendisine ve peygamberine itaat etmeye yakn kld. Aziz olan
(Tanr) dedi ki: Allaha, peygambere ve mirlere itaat ediniz. Bylece (itaati) Em -
r l mmi ntne kadar gtrd (Em r l mmi n ne dahi itaat edilmesini belirtti).
Onun vrisleri, imamete sarlarak onu ycelttiler. Sapklarn kalpleri, onun gn
lerinin izzeti ile korku ve tela dt. Dostlarnn bayraklar, hkm srdkleri
yerde muzaffer oldu, fetihlerin onlara olan yardm (Fetihler sayesinde onlara ula
an yardm) pepee geldi. T anr , Em r l mmi n ne nimet versin ve devletini,
vlmeye deer ilerden bo brakmasn.
Daha sonra T anr nn elisi-zerine salt ve selm olsun- dedi ki: C ebr a-
i 1, zerinde, kara bir kaftan ve belinde, haner gibi bir ey olduu halde, bana
geldi. Dedim ki; Ey C ebr ai l , onlarn (Msl manl ar n) ynetimi kimin elinde
olacak? Dedi ki: Ey C e b r a i 1, onlarn tebaas kim olacak. Dedi ki: Hor asanda
kemer takanlar, toprak sahibi kyller, Dokuz Ouz Trkl eri veya da halkndan
hanerliler olacak. Ben dedim ki: Ey C ebr ai l , Abbas m olu neye sahip ola
cak? Dedi ki: Ey M u h a m m e d , o maher gnne kadar, l ve ehir halkna
altna, Safa, Mer ve ve Mear a, ticarete, saltanata (taht ve taca) vnlecek ey
lere ve dnyaya sahip olacak. Bu, T anr nn fazldr (Tanrnn verdii stn
lktr), dilediine verir.
Bilinsin ki, E k sk ol u A r t u k un halifenin hizmetinde olup ona itaat et
mede bozguncu ve inkarc Kar mati l er l e olan cihadnda gsterdii aba, vlsn;
ayrca o, onlarn bu blgedeki pisliklerini temizlemek, adlarn kknden kaz
mak ve (dolaysyla) T anr katnda kazanl kmak iin, halifeyle birlikte sa
vasn. nk Ulu Tanr diyor ki: Onlarla savan; T anr , onlara, sizin elinizle
azap verip rezil edecek, sizi onlara kar muzaffer klp (yardm edip) inanan kav-
min gnlne ifa verecektir.
E k sk ol u Ar t u k , btn ilerinde, halifenin kendisine duyduu gven
den destek alsn ve mr uzun olsun.
Allah sizi kendisinden sakndryor. O, kullarna kar merhametlidir
Ferman okunduktan sonra yer perek halifeye teekkr ve memnuniyetini ar-
zeden Ar t u k B ey e, halifeyi ziyaret eden devlet adamlarna verilen geleneksel
armaanlardan baka Rknddi n ve Zah rddi n iinvanlaryla birlikte hiatler (zel
giysi), eeri ilemeli bir at ve tane misk verildi. Daha sonra Di van toplantsn
dan ayrlan Ar t u k Bey, Ahsa'ya dnmek zere, Vas t yoluyla Basr aya gitti.
Ar t u k B ey in Basr a ve Badatta bulunduu sralarda Ahsa da Karmati
l erl e mcadelelere devam edildi. yleki:
100 AL SEV MERDOAN MER L
Ar t uk B ey in kuvvetlerinin byk bir blmyle Ahadan ayrlmasn fr
sat bilen ve Arap Ezd ve Ami r -Reb a kabilelerinden de destek salayan Kar mati
l er, byk bir saldrya getiler. Al pk u ve Abdu l l ah bi n Al i nin
kuvvetleriyle Beyner rahbeteyn yresinde yaplan bir sava sonucunda, Karmati
ler, bir kez daha yenilgiye uratldlar ve bar isteinde bulunup Kaytsz artsz
teslim olarak kalelerinden ayrlmak zorunda brakldlar. Bununla birlikte A b
dul l ah, A 1p k u ve Trkmen atllarn kaleye sokmad gibi, yenilgiye ura
tlan soydalar Arapl ara sonderecede iyi davranlarda bulunmu ve alman
tutsaklan salvermitir. Fakat buna ramen ok gemeden Karmati l er i n kkrt
malaryla yeniden harekete geen Ezd ve Ami r -Reb a kabile kuvvetleriyle 1077
ylnda, Ahsa'da Muhal l em ve Sl eysi l aylar arasndaki yrede yaplan savata,
Al pku ve Abdu l l ah m taktik uyarnca, zellikle azgn develeri davul ve tram
petlerle rktmeleri sonucunda, Karmati l er ve Ami r -Rebi a kuvvetleri bir kez daha
yenilgiye uratldlar; obanlaryla birlikte ok sayda at ve deve (4000 kadar) ele-
geirildi, pek ok kadn ve ocuk da tutsak alnd. Bylece Kar mati l er e ve mtte
fikleri olan bu iki Arap kabilesine, artk bir daha harekete geemeyecekleri ar
bir darbe indirilmi oldu. Fakat bununla birlikte A bdu l l ah bi n Al i , kaza
nlan zaferlerde byk roller oynayan A 1p k u ve Trkmenl ere kar tutum ve
davranlarn deitirdi, onlar iddetle izlemeye balatt, kendisine kar nlemler
almaya alan A 1p k u u hapse attrd ve ksa bir sre sonra da orada ldrtt;
bylece Ahsa ve Bahreyn'de hkimiyet ve ynetimi kendi tekelinde toplam oldu.
Btn bu olaylar, kendisine gnderilen bir ulak araclyla Basrada haber
alan Ar t uk Bey, 2000 kiilik bir Trkmen atl kuvvetiyle yeniden sratle Ah-
saya gelerek kalesine ekilip direnie geen Abdu l l ah bi n A l i yi iddetle
kuatt. Bu srada A b d u 11 a hn basks altnda ezilen birok Arap emirleri, kuv
vetleriyle birlikte Ar t uk B e y in saflarnda A bd u l l a h a kar savatlar. Ol
duka uzun sren bir kuatma sava srasnda Ar t uk Bey, A b d u l l a h a:
Kardei Al pk u un kannn diyeti olarak byk olu Aliyi kendisine teslim
ettii takdirde, kuatmay kaldrp I s a dan ayrlacan bildirdi ise de A b d u 1-
1a h , buna yanamad ve Olunu teslim edemeyeceini, ancak A 1p k u 1un ka
nnn diyeti iin tespit edecei para miktarnn iki katn deyeceini
Ar t uk B ey e bildirdi; bylece iki taraf arasnda herhangi bir anlama olmad.
Kuatma savann yeniden balayp iddetle srdrld sralarda, babasna yap
t neriyi haber alan A b d u 11 a h m olu Al i , Ben, lkem ve kabilem iin
canm feda etmekten ekinmem diyerek gizlice kaleden kp Ar t uk B ey e
teslim oldu. Bylece Ar t uk B e y in A b d u i 1a h ile olan anlamazl da orta
dan kalkm oldu. te yandan esasen direnileri artk krlm olan Karmati l er,
Ar t uk B ey in bu ikinci seferi sonucunda, tamamen sindirilmi ve dolaysyla
isyanlar da sona ermi oldu. Kuvvetleriyle birlikte Ahsa'dan ayrlan ve Basra yo
luyla ynetim blgesi olan Hul vari a gelen Ar t uk Bey, sultan Mel i k ah a
Karmati seferi hakknda geni bilgi arzetmitir.
SELUKL U DEVL ETL E R TAR H
101
Di yarbakr ve evresi ni n fethi
Gney-dou Anadol u blgesi, bata Di yar bak r (Ami d) olmak zere, sultan
T u r u l B ey devrinden itibaren, Byk Sel ukl u Devl eti ne tbi olan ve Mer -
vanoul l ar adyla anlan Msl man bir emirliin ynetimi altnda idi. N asr i i d-
devl e M an s u r 1080 ylnda Mervanoul l ar nm bana getii zaman ynetimde
baarl olan Msl man vezir E b T h i r E n b a r i yi grevinden uzaklat
rp, yerine Hristiyan bir tabib E b S a 1i m' i atamt. Ancak E b S a l i m i n
Kuzey-I r ak ve El cezi r ede bamsz bi r Arap devleti kurmak isteyen er ef d-
devl e M s l i m ile ibirliinde bulunmas, ayrca lkeyi bask altnda ynet
mesi, zellikle blgedeki Msl man halk arasnda ikyetlere sebep oluyordu. te
yandan F a h r u d dev l e M u h a mmed bi n C h eyr , Mer van l er i n veziri
olarak grev yapm, sonra Badata arlarak halifelik veziri atanmt. Olu
A mi d d d ev l e M an s u r da N i z a m l m l k n kz Z b e y d e ile evli
idi. Badatda kan mezhep mcadeleleri nedeniyle bir ara gzden den C
heyr ailesi, sultan M el i k a h m huzuruna sfahana gittiler(1083). F a h r u d
devl e C h eyr , grev yapm olduu Mer vanoul l ar nin ve Di yar bak r
blgesinin zenginlii hakknda Sel ukl u sultanna bilgi vererek, blgenin Sel
ukl u Devl eti snrlarna alnmasnn yerinde olacan sylemiti; bunu N i z a -
m l m l k de desteklemekte idi. Sultan M el i k a h da Trki ye ve, Suri ye
Sel ukl ul ar arasndaki konumu ve ad geen devletleri kontrol altnda tutabil
mek iin Di yarbak r ve evresine hkim olmak istiyordu. Bu bakmdan F a h r u d
d ev l e nin nerisi olumlu karland. Sultan, F a h r u d d e v 1e ye hi l at, kendi
blgesinde gnde be kez alnmak zere ks ve sancak vererek, Di yar bak r ve
evresi valiliine atad (Haziran 1083). Ayrca F a h r u d dev l e, Abbas Hal fesi
ve Sel ukl u Sul tan nin adlarndan sonra kendi adna hutbe okutacak, para bas-
trabilecek ve Mer vanoul l ar gibi her yl dzenli olarak vergi deyecek, haarl
olduunda onlarn hzinesini de sultana gnderecekti. Bundan baka sultan tara
f ndan S d d d ev l e G e v h e r y i n , hci b A l t u n t a k , H u ma r -
t a , T r ek , k r m , S a n d a k ( S u n d u k ) , D i l ma ol u
M eh met , u b u k ve A yaz gibi Sel ukl u Devl eti n in nde gelen Trk emirleri
de F a h r u d d ev l e ye yardmla grevlendirildi; ayrca Hul van blgesi Sel uk
l u valisi A r t u k B ey de evredeki Trkmen kuvvetleriyle bu orduya katlma emri
almt. F a h r u ddev l e ye katlmas emredilenler arasnda Hi l l e Arap emri B a-
h a dd i n M an s u r ve olu S ey f d d ev l e S adak a da bulunuyordu. Sel
ukl u kuvvetlerinin harekete gemesi zerine Mervani emri M an s u r da savunma
hazrlklarna balad. Ayrca o, Musul ve Hal eb hkimi er ef ddev l e M s
l i m den yardm istiyor, bu yardm karl ona bata Ami d ve Ci zre olmak ze
re, baz kale ve ehirleri vermeyi neriyordu. Bir gn srann kendisine geleceini
dnen er ef dd ev l e, ayrca Ami d gibi kolay zabt edilemeyecek bir ehre
de sahip olma arzusuyla bu neriyi kabul etti. O, nce sultan M el i k a h katn
da Sel ukl u kuvvetlerinin hareketini durdurmaya alt ise de baarl olamad.
er ef ddev l e M s l i m, bu durumda M er v a n ol u M a n s u r a yardm
iin harekete geerek Ami d nnde karargh kurdu. Ksa bir sre sonra F a h -
102
AL SEV MERDOAN MER L
r u ddevl e, A r t u k ve u bu k B ey l er de Sel ukl u kuvvetleriyle Ami d ova
sna geldiler (Temmuz 1084). er ef d d ev l e M s l i m, yaklaan Sel ukl u
kuvvetlerinin okluunu, bunlarn nnde de sultan M el i k a h n sancann
dalgalandm grd zaman Trkl ere kar koymann mmkn olmadn an
lam ve rkta olan F a h r u ddev l e ile anlama yollarn aramt. Nitekim o
F a h r u d dev l e ye Ben ve M er v a n ol u sultann tbilerinden olduumu
za gre, bu savan anlam nedir?'" eklinde bir haber gnderdi. F a h r u ddev -
1e rkta Arapl ar n Trkl er n elinde yok olacan dnerek bu tehlikeyi gze
almak istememi ve hemen er ef d d ev l e ile bar yapmt. Bu bara gre
Sel ukl u kuvvetleri, biraz geri ekilecek, bundan yararlanacak er ef d d ev
l e M s l i m de ordusuyla lkesine dnebilecekti. Muhtemelen durumdan habe
ri olmayan A r t u k B ey, Sultan M e l i k a h n sanca n geriye
ekemeyeceini syleyerek F a h r u d dev l e nin yapt anlamay kabul etmedi.
Sel ukl u ordusundaki Tr kmenl er de bu anlamay duyduklarnda elde edecek
leri ganimetten yoksun kalacaklarn dnerek kzdlar ve u bu k B e y i n ko
mutasnda harekete getiler (19 Temmuz). Trkmenl er, surlar nnde konaklayan
er ef dd ev l e nin askerlerine bir baskn yaptlar. er ef d d ev l e M s
l i m, yannda bulunan M er v a n ol u M ans ur i l e canlarn glkle kurta
rarak Di yarbak r surlar iine katlar. Darda kalan Arap askerleri fazla
direnmeden kamay yelemilerdi. Trkmenl er, bu Ar ap askerlerinin bir ksm
n tutsak aldlar, ayrca ellerine ganimet olarak bi rok at, deve, koyun ve silah
gemiti. Onlar bu ganimeti ve tutsaklar Di yar bak r surlar nnde sattlar. Ay
n zamanda Arapl ardan elegeirilen 10 bin kadar mzra da krarak yemek pi
irdikleri kazanlarn altnda yaktlar. Bu olaylar F a h r u d d ev l e ile
A r t u k B ey i n arasnn iyice almasna sebep oldu. F a h r u d dev l e. olay
lar A r t u k B ey i n planladn sanm, onu zor durumda brakmak iin de
Arapl ardan ele geirilen mal ve parann toplanarak sultana gnderilmesini iste
miti. A r t u k Bey, Tr kmenl er ile arasn bozabilecek ve otoritesini kracak
bu istekteki kt niyeti anlam, Ben sava adamym, tutsaklar hapsetmek ve
elegeirdiimiz ganimetleri vermek trelerimize uymaz, onlar ya satar, ya da azad
ederiz diyerek bu neriyi kabul etmemiti. Buna karlk F a h r u d dev l e, Sel
ukl u ordusunun kumandanln bu srada hne olarak grev yapan A 11u n -
t a k a verdiini bildirdi. A l t u n t a k n kumandan olmas, belki de Sel ukl u.
ordusu iinde A r t u k B ey i ikinci plana drebilecek bir oyundu. Bu da F a h -
r u ddev l e ile A r t u k B ey i artk anlaamayacaklar bir noktaya getiriyor
du. Tabiatyla bu durumdan yararlanacak olan kii er ef d d ev l e M s l i m
idi ve A r t u k B e y e mal ve para karl Di yar bak r dan karak sa-salim l
kesine dnme nerisinde bulunuyordu. A r t u k B ey, onun bu nerisini kabul
etti, sonra da askerleriyle beraber sava alanndan ayrlarak S ncar a ekildi (Aus
tos 1084); er ef ddev l e M s l i m de Ami dden karak Rakka ya gitmi ve
A r t u k B ey e vaad ettii mal ve paray gndermiti. Ayrca M er v a n o
l u Mansur da bu frsattan yararlanarak Di yarbak r dan Meyyafari k n (Si l van) e
gitti ve buray savunmaya hazrland. te yandan, F a h r u ddev l e, yannda bu
SELUK L U DE VL ETL E R TAR H 103
lunan emirlerden bir ksmn olu Za i m d d ev l e E b u 1k a s m m maiyye-
tine vererek Di yar bak r kuatmakla grevlendirdi, kendisi ise emirlerden A l -
t u n t a k , A yaz , T r ek ve H u ma r t a la birlikte Meyyafar i k n i kuat
maya gitti. Salam surlara sahip Di yar bak r ve Meyyafar i k n kalelerinin zorla ve
savala zabt ok gt ve uzun sreli bir kuatmay gerektiriyordu. Sel ukl u as
kerleri tarafndan kuatlan ehirler arasnda Mar di n de vard. Bu arada Si i rt
ve Erzen ehirleri uzun sre direnemeyerek Trk kuvvetlerine teslim oldular. Bu
durumda M er v a n ol u M an s u r , lkesinin artk elden kmak zere oldu
unu anlam, bunu nlemek iin harekete geme gereini duymutu. Nitekim o,
veziri E b S l i m i Meyyafar i k n'de yerine vekil olarak braktktan sonra e
hir ilerigelenleri, emrler ve kabile reislerini yanna alarak deerli hediyeler ile
sfahana gitti. M an s u r sfahanda Sel ukl u emirleri ve vezir N i z a m l m l k
ile grp getirdii hediyelerin bi r ksmn onlara vermesine ramen bir trl
sultan tarafndan huzura kabul edilmedi. Onun aresiz kalarak bavurduu son
kii, sultann ei T er k en H at u n idi. Sultan M el i k a h , bu durumda Yal
nz Meyyafar i k n ehrinin ona brakabileceini, lkesinin teki ksmlarnn Sel
ukl u ynetimine gemesi gerektii, ayet bunu kabul ediyorsa F a h r u d dev l e ye
emir gndereceini bildirdi. M er v a n ol u , bu durumda nce veziri E b S -
1i m ile mektuplat ve vezirin, kn yaklamakta olduu ve Sel ukl u askerleri
nin yiyecek sknts karsnda kendi blgelerine ekileceini, ayrca kalelerin
salam olmas nedeniyle uzun sre dayanabileceklerini bildirmesi zerine, sul
tan M el i k a h a olumsuz cevap verdi. Bylece o, vezirinin tavsiyesiyle kendisi
ni emirlikten yoksun brakacak bir yolu semiti.
Bu olaylar cereyan ederken Di yar bak r kuatmas da devam etmekte idi. Sel
ukl u kuvvetleri ehrin etrafndaki ba ve bostanlar tahrip ettiler. Bylece ehir
daha fazla yiyecek sknts ekmeye balad. Ayrca bu srada ehri bir H ri sti
yan asker vali ynetiyordu. ehirdeki H r i sti yan halk da evlerinde yiyecek depo
lamlar ve yiyecek sknts eken Msl manl ara bunlar yksek fiyatla satmaya
balamlard. Bu yzden Msl manl ar ile H ri sti yanl ar arasnda dmanlk ve
atmalar balad. ehir valisi bu durumu kontrol altna alm, ayrca Msl man
halk da cezalandrmt. Di yar bak r n Msl man halk, valinin bu tutumu ve
alk tehlikesi sebebiyle teslim olmaya karar verdiler. Nitekim bir frsattan yarar
lanan kalabalk bir halk topluluu E bu l - H a s a n adnda bir kylnn yneti
minde harekete geerek sur kaplarndan birini atlar ve Sel ukl u askerlerinin
ehre girmesini saladlar. Bylece Di yar bak r Sel ukl ul ar n eline geti (Mays
1085). Bu srada Meyyafar i k n i kuatmakta bulunan F a h r u ddev l e, durumu
haber alnca sratle Di yar bak r a gelerek ehirde af iln etti, halka iyi dafrand.
Ayrca dardan yiyecek getirterek uzun sre sknt ekmi olan halka dattrd.
O, daha sonra Di yar bak r ynetimini olu Z a i m d d ev l e ye brakarak tek
rar Meyyafari k n kuatmasna dnd. M er v a n ol u M an s u r ise lkesine ye
niden sahip olmaktan midini kesmiyordu. Sultan M el i k a h ise bu srada
Hor asanda isyan eden kardei Te k i ile megul idi. M an s u r , huzura kabil
104 AL SE V M-E RDOAN MER L
mek iin Hor asana sultann kararghna kadar gitti ise de baarl olamad. M e -
1i k a h , ona yine sadece Meyyafar i k ni neriyordu. Bi r sre sonra
Fa h r u ddev l e emr A l t u n t a k Meyyafari k n kuatmasnda brakarak Bi tl i s
ve Ahl at ehirlerini almak iin harekete geti. O, beraberinde emr S an dak , D i 1-
maol u M eh met ve teki emrler olduu halde, Bi tl i se geldi ve burasm ko
layca ald. Daha sonra bu Sel ukl u kuvvetleri, Ahl at nne gelerek kuatt ve ksa
sre iinde bu ehri de ele geirdi. F a h r u ddev l e, Ahl at Van gl civarnda
ki ehir ve kaleler ile emr S a n d a k a, Bi tl i s ve yresini D i l ma ol u M eh
met e kta ettikten sonra Meyyafari k ne dnd. Ayrca o, Di yarbak r, Si i rt, Erzen,
Bi tl i s, Ahl at ve Hasankeyf ehirlerinin Sel ukl ul ar n eline getiini sultan M e -
1i k a h a bildirdi. M er v a n ol u M an s u r da bu durumu renince, sulta
nn nerisini kabulden baka aresi kalmamt. Ancak ona artk vaktin gemi
olduu sylendi. M an s u r , buna ramen belki bir ey elde edebilecei midiyle
beklemi ve sultan ile birlikte sfahana dnmt.
Di yarbak rn ele gemesine ramen, Meyyafari k n direnmekte devam ediyordu.
Bunun sebebi, kuatmay yneten A l t u n t a k n lmyle ortaya kt: A 11u n -
t a k n ehirdekilerden para ve hediyeler ald iin kuatmay uzatt anlal
mt. Daha sonra H sn Keyf (Hasankeyf) da bulunan G ev h er y i n , nemli
kuvvetlerle Meyyafar i k n nne gelerek kuatmay iddetlendirdi. Gerek Sel uk
l u okularnn baarl atlar, gerekse mancnklar ile surlarn dvlmesi, etki
sini gstermekte gecikmedi. Surlardan bir ksm ykld. Sel ukl u kuvvetleri b
ykk surlardan girmeyi baardlar. (30 Austos 1085). U gn sren arpmalar
sonunda Sel ukl u kuvvetleri btn burlar zabt ettiler. Savunmann artk fayda
vermediini gren ehir halk aman diledi. Bu durumda emr G ev h er y i n der
hal sava durdurttu. F a h r u d dev l e ise Meyyafar i ki ne girerek burada genel
af iln etti, ayrca i kaleyi de teslim ald (Eyll 1085). O, daha sonra Mer vano-
ul l ar ailesinin deerli eyalarn ve hzinesini olu Za i m d d ev l e ile sfa
hana gndererek sultana takdim ettirdi. Mervanoul l ar bakenti Meyyafari k nin
alnmasndan sonra hl direnen teki ehir ve kalelerin alnmas, daha abuk
gerekleti. Emr M n c k B r i Mar di ni teslim ald. Emr k r m ise
'Cezi ret- I bn mer (Ci zr e)i kuatyordu. Bu ehrin ilerigelenlerinden Ben Veh-
ban ailesinin surlardaki kk bir kapy amalaryla Trk askerleri buray da
ele geirdi. Bylece Byk Sel ukl u Devl eti , Gney-dou Anadol u blgesine h
kim oldu. Bu blgenin eitli ehir ve kaleleri Sel ukl u emirlerine kta edildi. On
larn maiyyetlerindeki Trkmen boy ve oymaklar da bu beylere kta edilen yerlerin
da ve ovalarnda yaylak ve klak oluturdular. Ancak direnmeden teslim olmu
baz kaleler ise eski sahiplerinin, hatt Mer vanoul l ar ailesine mensup kiilerin
ynetimlerine braklmt. Bu arada Si ver ek kalesini B o u s a adndaki bir Er
meni ynetiyordu. O, evrenin Trkl er tarafndan ele geirildiini grd za
man srann bir gn kendisine de geleceini anlam olmaldr. B o u s a , nce
Badatda Msl manl kabul, sonra da sfahana sultan M el i k a h m huzu
runa giderek itaat etti. Si ver ek iin emrlik menuru alarak geri dnd. Onun
sllesi Msl man bir emr ailesi olarak bir yzyldan fazla orada hkm srd.
SELUK L U DEVL ETL E R TAR H
105
Di yar bak r blgesinin fethinden sonra F a h r u dd ev l e, beraberinde emr
S a d d dev l e G ev h er y i n olduu halde, nce Badata, sonra da sfahana
sultann huzuruna giderek M el i k a h a deerli hediyeler sundu ve blgenin du
rumu hakknda aklamalarda bulundu. O, sultandan Di yarbak r blgesi iin tekrar
Eyl et Genel Val i l i i menuru alarak Meyyafari k ne geri dnd. Bu srada M e r -
v a n ol u M an s u r da hl sfahanda bulunuyor ve Di yar bak r blgesinin ge
ri verilecei midiyle bekliyordu. Nihayet sultan tarafndan ona Badat
yaknlarnda bulunan ve yllk geliri 30 bin altn olan Har bi kasabas kta edil
mi, M a n s u r da oraya gitmeye mecbur olmutu. F a h r u d dev l e ise Di yar ba
k r blgesini bir sre daha ynetti. Ancak onun Mer vanoul l ar hzinelerinden
daha sonra ele geirdiklerinin olu A r n i d ddev l ev e Badata gnderdiinin
duyulmas zerine sultan M el i k ah tarafndan grevinden azledildi (1086/1087).
erefddevl e Msli m'in durumu
Sultan M el i k a h , Di yar bak r blgesinde Mer vanoul l ar na yardma gel
mesi ve Sel ukl u ordusuna kar asker harekta girimesi sebebiyle halas S a f i
ye H a t u n un kocas olmasna ramen er ef d d ev l eM s l i m e kzmt.
Bu bakmdan sultan, Ukayl oul l ar nm Musul ubesini ortadan kaldrmaya karar
vererek er ef d d ev l e nin ynetimindeki Musul , Cezi re, Hal eb ve evresinin
ynetimini F a h r u d d ev l e nin olu A mi d d d ev l e ye kta etti (1084). Ba
dat hnesi K a s m d d ev l e A k s u n gu r v e hci b H u ma r t ek i n e F ah
r u d d ev l e ile birlemeleri emredildi. Ayrca M el i k a h , maiyyetindeki
Tr kmenl er ile Si ncarda bulunan ve sfahana huzuruna gelmek isteyen A r
t u k B e y edebu orduya katlmasn buyurdu. A r t u k B ey, bu buyruk ze
rine Musul a giderek henz oraya ulaan A mi d ddevl ei l e birleti. Bu Sel ukl u
ordusu, Musul u kuatt. ok gemeden M el i k a h da bu harekta katld ve
Musul a bal Bevazi c yresinde ordugh kurdu. Muhtemelen bu srada kardei
T e k i in Hor asanda yeniden isyana balamas sultann davrann deitirme
sine sebep oldu. Nitekim M el i k a h , er ef dd ev l e M s l i m e vezir N i
z a m l m l k araclyla bir mektup gndererek sultann katna gelip af
dilemesini istedi. Sultan ayrca N i z a m l m l k n olu M ey y i d l -
m l k er ef d d ev l e nin bulunduu Rahbe ehrine gnderdi ve kendi
sine dokunulmayaca hususunda gvence verdi. Bu srada son derecede mitsiz
ve skk durumda bulunan er ef d d ev l e iin bu gvence sultandan hi bek
lemedii bi r davrant. O, derhal bor para bularak deerli hediyeler satn ald
ve Bezavi cde sultann huzuruna karak af diledi. Bu hediyeler arasnda, Di yar
bak r kuatmas srasnda kaarken onun hayatn kurtaran B e r adndaki
kymetli at da bulunuyordu. Sultan M el i k a h , onu affetti ve eski ynetimin
deki yerleri tekrar ona verdi (Kasm 1084).
S l ey ma n a h m Antakyay feth etmesi ve kendi ynetimi altndaki l
keleri tehdit eder bir duruma gelmesi er ef d d ev l e M s l i m i areler ara
maya evketti. nk o, tek bana S l ey ma n a h ile mcadele edemeyeceini
106
AL SE V M-E RDOAN MER L
anlam, bu bakmdan bir mttefik aramaya balamt. O, bu amala A r
t u k B e y 1e bavurdu. A r t u k B ey ise, Di yar bak r nndeki davran nede
niyle, M el i k ah ile arasnn bir daha dzelmeyeceini hissederek sultann
hizmetinden ayrlmaya karar verdi ve emri altndaki Tr kmenl erl e Suri ye meliki
T u t u ' a katld(1085 balar). T ut u ise onu Kuds valiliine tayin etti. A r
t u k Bey, M el i k a h a krgnl nedeniyle er ef d d ev l e M s l i m i n
nerisini kabul ile onunla birlemeye karar verdi. Her ikisi arasnda bir antlama
yapld. Buna gre,
1 er ef ddev l e de A r t u k Bey gibi sultan M el i k a h a tbi olmak
tan vazgeecek.
2 T ut u Byk Sul tan tannacak.
3 Snn Abbas Hal i fesi yl e iliki kesilerek i Fat m Hal fesi ne balana-
lacakt.
Bylece Msrdaki Fat m hal i fesi ni n de katld ve Byk Sel ukl u Devl eti aley
hine bir ittifak olumak zere idi. A r t u k B ey ve er ef dd ev l e, bu duru
mu T u t u a aklamlar, ayrca er ef d d ev l e nin amcas M u k -
b i l bi n B ed r a n M s r a gndererek Fafmierden de asker yardm
istemilerdi. Fat m l er bu neriyi olumlu karladklar gibi, grmelerde bu
lunmak zere, bir eli heyetini M u k b i 1ile birlikte D maka gndermilerdi.
Burada nce T u t u ile grmelerde bulunuldu, uygulanacak kararlar almak
zere A r t u k B ey ve er ef d d ev l e nin arlmas kararlatrld. Ancak
bu srada er ef dd ev l e M s l i m, S l eyman ah i l e yapt sava ve
hayatn kaybetmiti (20 Haziran 1085). Bu durumda muhtemelen szkonusu itti
fakn gereklemeyeceini anlayan A r t u k B ey de D maka gitmemitir.
Hal eb'e hkimi yet mcadel esi
Anadol u fatihi S l eyman ah , er ef d d ev l e yi malup ettikten son
ra Hal eb zerine yryp kuatmaya balad (Haziran/Temmuz 1085). Bu srada
ehir er i f el -Huteyt lakapl Eb A l i H a a n n, kale i s e er ef dd ev l e -
nin amcas Sal i m bi n M a l i k i n ynetiminde idi. S l ey ma n a h , Hal ebi
31 Temmuz gnne kadar kuatt, fakat el - H u t ey t nin ehri sultan M e -
l i k ah n onayn aldktan sonra teslim edeceini bildirmesi zerine kuat
madan vazgemiti. Bundan sonra el - H u t ey t ve Sal i m bi n M al i k , sultan
M el i k a h a bir mektupla durumu arzederek, Hal ebi kendisine teslim ede
ceklerini, bu bakmdan buraya gelmesinin gerekli olduunu, aksi takdirde S -
l eyn anah ehirden uzaklatracak bir kuvvetin gnderilmesini istemilerdi.
S l ey man ah , Nisan/Mays 1086 tarihinde Hal ebi ikinci kez kuatmaya ba
lamasna ramen M el i k a h dan yardm hususunda herhangi bir hareket g
rlmemiti. er i f el - H u t ey t bu kez melik T u t u dan Hal ebi teslim
almasn istedi. T ut u, bu neriyi memnuniyetle kabul ederek hemen harekete
geti. Onun yannda A r t u k B ey de bulunmaktayd. te yandan A r t u k B ey
SELUKL U DEVL ETL E R TAR H 107
ise daha nce sultan M el i k a h n gnderdii hi l at, bi r at, fer man ve be bin
altn paray kabul etmemiti. Onun Di yar bak r nndeki olaylar nedeniyle sul
tan ile aras akt. Ayrca A r t u k B ey, gerekli ilgiyi grmediini dnerek
sultana kskn idi. Ancak M el i k a h da onun hareketlerini kontrol altnda tut
mak ve gerektiinde cezalandrmak iin Di yar bak r ve El cezi r ede bulunan b
yk emirden S ad ddev l e G ev h er y i n , K a r a t ek i n v eA n u t ek i n i
grevlendirdi. Bu emrler, A r t u k B e y e birleme nerisinde bulundularsa da
o, Hal eb'e gidip S l ey ma n a h n sultana ait memleketleri yok etmesine im
kn vermeyeceini bildirmiti. Bylece A r t u k B e y i n S l eyman ah i l e
de a&>;n;i gergin ve dmanca olduu anlalyor. ok gemeden T ut u ile S-
1e y ; a n a h komutalarnda bulunan iki Trk ordusu Hal eb'e mil kadar uzak
lktaki Ayn.u Seyl en yresinde karlatlar. A r t u k B e y i n T ut u ordusunu
ustaca ynetimi ve askerleri canla bala savaa tevik etmesi, S l ey ma n a h 5-
n kesin bir yenilgiye uramasna sebep oldu. S l ey ma n a h , bu yenilginin
verdii zntyle ban kalbine saplayarak intihar etti (4 Haziran 1086). Me
lik T u t u , bu galibiyetten sonra Hal ebi teslim almak iin hemen harekete geti
v eel - H u t ey t den ehrin kendisini teslimini istedi. Ancak el - H u t ey t , ona
verdii szden vazgemi, sultan M el i k a h n Hal ebe geldiini ileri srerek
ehri T u t u a teslim etmemiti. O, bylece S l ey ma n a h a uygulad si
yas oyunu imdi de T u t u a oynamak istiyordu. T u t u , el - H u t ey t nin
Hal ebi teslim etmeyeceini anlad zaman, ehri kuatp bask altnda tutmaya
balad. Nihayet ehir burlarndan birini savunan I b n r - R v adl ahs, da
ha nceden el - H u t ey t ile aras ak olduundan, T u t u a yardm yele
mi, bylece ehir Sel ukl ul ar n eline gemiti(ll Temmuz 1086). ehrin dmesine
ramen i kale kumandan S al i m bi n M a l i k , er ef d d ev l e nin Bu
kaleyi sultan M el i k a h dan baka kimseye teslim etme eklindeki vasiyetine
uyarak direnmeye devam etti. T u t u , onyedi gn i kaleyi kuatt ise de baarl
olamad. Ayrca o, sultan M el i k a h n Hal ebe geldiini haber ald zaman,
kuatmay brakarak buradan ayrld ve D maka yneldi.
Sultan Meli kahn K uzey-Suriye seferi
er i f el - H u t ey t , Hal ebe hkim olmak iin kan olaylar nedeniyle sul
tan M el i k a h a bavurup ehri kendisine teslim edeceini bildirmiti. Sultan,
Kuzey-Suri yede ortaya kan bu huzursuzluu ortadan kaldrmak amacyla bu bl
geye yapaca bir sefer iin hazrlklara balad. Bir rivayete gre, sultan, bu ha
zrlklar ile megul iken, S l ey ma n a h m elisi sfahana gelerek sultandan
Antakya ve Hal eb ynetiminin kendisine verilmesini istemiti. M e 1i k a h da bu
istei kabul etti. S l ey ma n a h ve sultann elisi beraberce Antakyaya ynel
di. Ancak S l ey ma n a h m T u t u l a giritii sava ve hayatn kaybettii
haberinin renilmesiyle eliler geri dnerek durumu sultana bildirdiler. S 1e y -
m a n a h n lmne ok zlen sultan, T u t u a gnderdii sert bi r mektup
la bu durumu anlatmt. Nihayet M el i k a h , beraberinde P or s u k , B oz an
108 AL SE V M-E RDOAN MER L
v eK as i m ddevl e A k s u n gu r gibi byk emirler olduu halde, sfahan'
dan Hal ebe doru hareket etti (Eyll/Ekim 1086). Sultan, bu yolculuk srasnda
nce Musul a geldi, sonra Har r ana giderek burasn ve evredeki baz yerleri e
r ef ddev l e M s 1i m i olu E b A b d u l l a h M u h a mmed e kta et
ti ve kzkardei Z l ey h a H at u n u onunla evlendirdi.
Sel ukl u kuvvetleri, 30 Nisan 1085de Di yar bak r ve evresini ele geirdikle
ri zaman, bu fetih olay belki deP h i l a r et os iin bir uyar oldu. O, muhteme
len srann kendisine geldiini anlayarak bar istemek iin sultan M el i k ah a
yeniden itaat arzna karar verdi. P h i l ar et os , sultann huzuruna giderken P a
r ak a rn a o s adl bir Bi zansl y Ur fada yerine vekil brakt. O, beraberine ok
miktarda altn, gm, soylu atlar ve gzel giysiler alarak rana sultan M el i k -
a h n yanma gitti. P h i l a r et os un ayrlmasndan sonra zalimlii yznden
kendisinden nefret eden halk, onun yokluunu frsat bilerek olu B a r s ama n
derliinde ayakland. B a r s a ma , P ar ak a m a n os u ldrm, Urfal av da
onu ehrin hkimi atamlard. te yandan sultan, Ekim/Kasm 1086da Musul
dan ayrldktan sonra Urfa halkndan bir heyet gelerek ehri kendisine teslim ede
ceklerini bildirdiler. Sultan M el i k ah , onlara temsilci olarak bir Am d gnderdi.
Ancak daha sonra bu Am d, kt davranlaryla ve mallarna el koyarak Urfa
halknn isyanna sebep oldu. Halk ehri sultana teslim eden Er meni l er ile hne-
yi birlikte tutukladlar ve Am di de ehirden dar kardlar. Sultan M el i k ah ,
bu durumu rendiinde emr B o z a n byk bir kuvvetle Ur fanin fethine gn
derdi. Emr B oz an , ehri ay sk bir ekilde kuatt. Bu iddetli kuatma s
rasnda dardan yardm alamayan halk, aresiz kalm ve ehrin hkimi
B a r s a m a ya isyan etmiti. B a r s ama, tehlikeden kurtulmak iin B o z a n a
snmaya karar verdi ve kendisini surlardan aa att, ar bi r ekilde yaralan
dktan birka gn sonra da ld. Nihayet I bn K u dma adnda bi r H ri sti yan
tccar ehri B o z a n a teslim etti (Mart/Nisan 1087). Artk Urfa Trk hkimiyeti
altna girmiti. Ancak ehirdeki baz kiilerin dedikodu ve iftiras sebebiyle B o
zan, kendisine kar ktklarn sand oniki zengin ve yksek mevkii sahibi
kimseyi ldrtt. te yandan sultan M el i k a h , Ur fanin durumunu rendi
inde huzuruna kan P h i l a r et os a yz vermemiti. Artk hibir midi kal
mayan P h i l ar et os iin belki de tek kurtulu yolu vard, o da I sl m dinini kabul
etmekti: nitekim o, Msl man olarak durumunu kurtard ve sultan, Mar am y
netimini ona verdi. M el i k a h , ayrca baarsndan dolay emr B oz a n Ur
fa valiliine atad. Bylece Ur fada bir sre iin Trk hkimiyeti dnemi balad.
Emr B oz an , ehrin ynetimini Sl r H u l u h adl bir kumandana verdi; ay
rca 400 yl nce I sl m fethinin balangc srasnda yaptrlan camiye bir minare
ina ettirdi.
Sultan M el i k ah , Kuzey-Sur i ye seferinde Har r andan sonra F rat kenarn
da ve yollarn kesime noktasnda yer alan Cber kalesine yneldi. Burasn bir
gece, bir gndz kuatarak ksa zamanda elegeirdi. Kale hkimi K u e y r ailesi
yolkesicilik yaptklar iin ldrld. Sultan, nemli merkezlerden biri olan Men-
SEL UK L U DE VL E TL E R TAR H 109
bi ci de aldktan sonra sra artk Hal ebe gelmiti. M el i k a h , o ynde ilerler
ken, T u t u bu durumu renmi ve i kaleyi kuatmaktan vazgeerek beraberinde
A r t u k B ey olduu halde, D maka ynelmiti. te bu srada A r -
t u k B ey, T u t u u sultan M el i k a h a kar savaa tevik etme cesaretini
gstererek ona, Sultan buraya ulat zaman derhal saldrya geelim, nk
onun asker ve binek hayvanlar uzaklardan gelmeleri nedeniyle ok yorgun d
mt. Bu bakmdan onlarn bize kar koyacak gleri yoktur. Eer biz, bunu
yapacak olursak baar ve zafer kesinlikle bizim olacaktr demiti. Ancak T u
t u, Ben, glgesine sndm kardeimin eref ve kudretine zarar vermek is
temem. Byle bir hareket, her eyden nce beni kk drr ve zayflatr
cevabyla onun bu nerisini yerinde bulmam ve D mak ynnde yoluna devam
etmiti. te yandan sultan M el i k a h , Hal eb nlerine geldii zaman, bata i
kale kumandan S al i m bi n M al i k olmak zere, ehrin ilerigelenleri tarafn
dan karland ve kendisine itaat arz edildi. M el i k ah , beraberindekilerle Hal eb
ehrini ve i kalesini teslim ald (3 Aralk 1086). Sultan M el i k a h , kaleyi hi
kimseye vermeyip kendisine teslim ettii iin S al i m bi n M a l i k e teekkr
etti ve ona Cber kalesi ile baz ileleri dirlik olarak verdi. Ancak baka bir riv-
yete gre S al i m nce, kaleyi teslim etmek istememiti. Bunun zerine sultan
btn askerlerini ayn anda kaleye ok atmalarn, askerlerin att oklarn oklu
undan neredeyse gne grnmez oldu. Bylece sultan Cber kalesini vermek
zere onu rz etmiti.
Sultan M el i k a h , Hal ebi teslim aldktan sonra ehrin ynetimi iin baz
atamalar yapt. Buna gre maiyetinde drt bin atl bulunan A k s u n gu r Hal eb
hneliine, N uh et - T r k de kale kumandanlna atandlar (1087 yl ba
lar). Bu srada el - H u t ey t de sultann huzuruna gelerek sadakatini tekrarla
d ve Hal eb'deki eski grevine dnmesine izin verilmesini istedi. Ancak halk,
kendilerine yapt eziyet ve kt davranlar sebebiyle el - H u t ey t den bk
mt, bu bakmdan sultandan onun tekrar ayn greve getirilmesini istemediler.
Sultan da el - H u t ey t yi Di yar bak r da oturmaya mecbur etti. Neticede el -
H u t ey t bu ehirde ok fakir dt ve bir para ekmee muhta bir halde ld.
Bylece o, yapt hileler ile Trk ordularn kar karya getirmenin, S l ey
man ah n gereksiz yere lmne sebep olmann ve Hal ebl i l er e yapt kt
lklerin cezasn ekmi oldu.
M el i k a h , Hal ebde bulunduu srada, bata kardei T ut u olmak ze
re, Suriyedeki btn Ar ap emrleri huzuruna gelerek ona itaatlarm bildirdiler.
T u t u , aabeyine eliler gndererek bu grevi yerine getirdiinde, imdi sa
hip olduu ktamda kalmasnn m, yoksa kendisi iin gvenceli olabilecek baka
bir yere gitmesini mi? uygun olacan sormak gereini duymutu. M el i k ah
ise sahip olduu eski ktamda brakmak suretiyle onun gnln ho tutmutu. By
lece, S l ey ma n a h m lmyle iki karde arasnda meydana gelen gerginlik
de ortadan kalkyordu. eyzer emri N asr bi n A l i de zel bir eliyle sultana
haber gnderip itaatini bildirenlerden birisiydi. O, eyzer, Lzki ye, Kefertb ve
110
AL SE V M-E RDOAN MER L
Efami ye ehirlerini sultan M e 1i k a h a teslim etti. Sultan, bu durumda onunla
bar yapmay kabul ederek zerine yrmekten vazgeti ve sadece eyzer"'i y
netiminde brakt. Humus emri H a l ef bi n M l i bde bi r at ve deerli hedi
yelerle sultann huzuruna gelerek itaatini bildirdi. M el i k ah , onu Humus em ri
brakmsa da, bundan byle T u t u a asker yardm yapmamasn emretmiti.
Babas B a h a d d ev l e nin lmyle yeni Hi l l e emri olan S eyf ddev l e a
da k a da Hal ebe gelerek sultana itaat eden yneticilerden idi. M el i k a h , ona
da babasna ait yerleri verdi.
Sultan M el i k a h , bundan sonra S l ey ma n ah tarafndan fethedilmi
olan Antakyaya gitti. Bu ehirde bulunan S l ey ma n a h n veziri H a
an b. T ahi r sultan karlayarak itaatini bildirdi ve yannda bulunan S 1e y -
m a n a h n ocuklar iin aman ald. M el i k a h , Antakya ya girdikten sonra
beraberindeki emirlerden Y a s y a n bir miktar askerle ehrin hneliine
atamt. Ayrca vezir H a s an da Di van ilerini ynetmekle grevlendiriliyordu.
Sultan, bundan sonra Samanda na kadar giderek Akdeni z kysna ulat. M e
l i k ah , burada denizi grp hkimiyet sahasnn babas A l p A r s l a n nkin-
den ok daha genilemi olduundan dolay T an r ya kretti. O, daha sonra
bu heyecanla atn Akdeni zi n sularna srerek klcn kez denizin iine dal
drd ve ite T an r , Dou-Deni zi nden Bat -Deni zi ne kadar olan yerlerin h
kimiyetini bana verdi dedi. M el i k a h , daha sonra namaz klp inayetinden
dolay T a n r ya kretti. Sultan, adamlarna denizden kum almalarn emretti
ve bunun, daha sonraki bir tarihte Mer v de bulunan babas A l p A r s l a n m me
zarna gtrp zerine serpti ve Ey babam A l p A r s l a n , sana mjdeler ol
sun, henz bir ocuk olarak brakm olduun olun, dnyay batan baa fethetti
dedi. O, bylece grevini yerine getiren bi r hkmdar olarak duygularn ifade
etmitir.
Sultan M el i k a h , Samanda ndan sonra Antakyaya geldi, S l ey ma n
ah n ei ve ocuklarn yanna alarak Hal ebe dnd M el i k a h , Ramazan
Bayr am n (Ocak 1087) Hal ebde geirdikten sonra Abbas Hal i fel i i nin merke
zi Badata gitti. Sonu olarak bir sredir Kuzey-Sur i yede ortaya kan kargaa
ve buhrana sultan M el i k a h m yerinde mdahale etmesiyle blge ynetimi,
dorudan Byk Sel ukl u Devl eti ne balanm oldu. Ayrca Sur i ye Sel ukl u me
liki T u t u un faaliyetleri de kontrol altna alnyordu.
Sultan Meli kahn Badat'a gidii
Sultan, Badata yaklat zaman nce bu ehrin batsnda bulunan ve yaya
olarak iki buuk saat sren Akar kf denilen yere ulat. Burada halifenin veziri
Za h i r ed d i n E b ca, askerler ve halk, sultan karlayp sayg gsterdi
ler. Halife M uk t edi B i emr i l l ah da M el i k ah a teki sultanlara olan saygdan
fazlasn gsteriyor, sultan ve adamlarna bol miktarda yiyecek ve iecek gnderi
yordu. Halife ayrca burada sultana bi r len verdi. Bu len iin iki bin koyun
kesildi. Sultan, yemekten kalktktan sonra btn halk sofrada geri kalanlardan
SEL UK L U DE VL ETL E R TAR H 111
yararland. Vezir E b c a , sultana halifeden selam ve sayg getirerek deer
li talardan yaplm bir tebih sundu. Nihayet sultan, 12 Mart 1087 gn Akar -
k f dan ayrlarak Badata girdi. Bu, M el i k a h m Badat' ilk ziyareti idi.
Btn halk gen-ihtiyar, kadn ve ocuk sultan grmek iin yollara km, so
kaklar insan dolmutu. Her tarafta halk, sultan vp dua ediyorlard. Sultan,
herkese selm vererek yoluna devam etti ve Hi l afet Sar ay na (Dr ul -Hi l fe) indi.
Bu srada vezir N i z a m l m l k , otan kendi askeri ile ehrin dna kurdu.
N i z a m l m l k byle yapnca onu gren kumandan ve askerlerden hibirisi
ehirdeki evlerde konaklamad. Askerler, Badat dnda adrda oturunca, e
hir halk rahatlad. Halktan eziyet ve bask gren bir kimse olursa derhal sultana
ikyet ederdi. Sultan, ikayetilerin durumuna gre bu skntlar ortadan kald
rr, halk himaye ederdi. Badatda hibi r sultan askerini bu ekilde disiplinle
zabt etmemiti. Badat halk, sultan geldii zaman fiyatlarn pahalanmasndan
korkarak yiyecek depolayp saklamlard. Askerler eitli yerlere dalnca, kt
lk olmad gibi, her yerden yiyecek gelmi, beklenenin aksine fiyatlarda ucuz
luk olmutu. Sultan M el i k a h , Badata geliinin nc gn ata binerek
evgan ve top (krre) oynad. Halife M u k t e d i , Sultana soylu Ar ap atlar gn
derdi. Bylece her iki devlet adam arasnda samimiyet olutu; sultan da halifeye
bi rok hediyeler gndererek karlk verdi. Sultan ve N i z a m l m l k , 23 Mart
Sal gn Kfe ye gittiler ve burada H z . A l i ile H z. H s ey i n i n trbeleri
ni ziyaret ederek sadakalar baladlar. Avlanmay ok seven M el i k a h , le
girip burada ceylan vesair bi rok vahi hayvan avlad. Bazlar, sultann avland
geyik saysn drt bin, bazlar ise on bin olarak hikye etmilerdi. Sultan, K
f e civarndaki Sub denilen yerde bu hayvanlarn boynuzlarndan bir i aret kul esi
(Mi naret l -Kur n) yaplmasn emretti ve daha sonra Badata dnd. te yan
dan 15 Mart 1087 gn halifenin annesi ve halas da sultann ei T er k en H a
t un a hogeldiniz demek iin geldiler. T er k en H at u n da onlara hrmet edip,
ikramda bulundu. Nihayet halife M u k t ed i , Za f er adl bi r hizmetkrn sul
tana gndererek tanmak iin huzuruna davet etti (24 Nisan). M el i k a h , bu
srada ehir dnda idi. Gemiye binerek nehir yolu ile hareket etti. nnde
byk saltanat sanca bulunan sultann bindii gemi, Di cl e nehri zerinde sey
rederken kylardaki halk sevin gsterilerinde bulunuyordu. Gemi Bb l -
Gar abete ulatnda karaya kld, burada halifenin gnderdii ata binen sul
tan M el i k a h , halifelik sarayna gitti. M el i k a h , kendisini karlayan hali
fenin yannda ayakta durdu. Halife, sultana oturmasn teklif etti ise de sultan,
ekinerek ve tevazu gstererek oturmad. Fakat halifenin srar ve ill
oturacaksn diye yemin etmesi zerine sultan, zel surette hazrlanm olan e
r ef mevkiine oturdu. Vezir N i z a m l m l k de el kavuturarak onlarn kar
snda ayakta durdu ve takdim trenini ynetti. O, huzura girerek yer pen her
emre halifeyi gstererek Bu Em rl mmi n ndi r diyor, sonra halifeye hitap ede
rek Bu filndr, u kadar askeri var, vilyeti ve ktalar unlardr diyerek emrleri
takdim ediyordu. Bylece halifeye 40 emr takdim edildi. Bu takdim edilenler ara
snda sultann days A y t ek i n de vard. Bundan sonra halife emretti, sultana
112
AL SE V M-E RDOAN MER L
kymetli ve ipekten yaplm eitli (yedi tane) hi l atl er giydirdiler, bana elmas
bir tac koydular, boynuna gerdanlk, kollarna iki altn bilezik ve beline mcev
her kemer kuattlar. Ayrca halifenin emriyle sultana Dounun ve Bat nin
hkmdar almeti olarak iki kl kuatld, hi l atl er verildikten sonra halife
nin veziri u konumay yapt:
E y C el l eddi n ! T a n r nin aziz ve erif imamlk iin semi, I sl m top-
lumunu kendisine tevdi etmi, din ve millet iin halife tayin etmi olduu Efendi
mi z, emaneti senin katna koydu ve ihsan yeri olarak seni seti. T a n r nin
dmanlarna kar kuvvetli olman iin, sana, iki kl kuatt. teye beriye ge
zip, dman lkelerini dolar ve onlarn boyunlarn edirirsin: halkn ii hak
knda kusur etmez, belki onun iin btn gayretini sarfedersin. Halifeye itaat
etmekle her taraftan iyilikler sana ynelir, bereketler bulutlardan senin zerine
yaar.
Bu tren srasnda vezir N i z a m l m l k eve konuklara da hi l atl er veril
di. Bundan sonra sultan, halifenin elini pmek iin izin istedi, ancak halife buna
msaade etmeyerek halifelik yzn sundu; M el i k a h da perek yz ia
de etti. Halife, ayrca sultana bayrak verdi. Bu bayraklar nceden kumandan
lar tarafndan darya karld. Sonra sultan, halifeyi selmlayp saraydan ayrld.
Bu olay srasnda M el i k a h n hi l arinin sa eteini emr G m t ek i n e 1-
C a n d a r , sol eteini deG ev h er y i n tutuyordu. Sultan, dar ktnda ba
etrafnda bizzat halife, altn ve gm paralar sat. Halk, sultann nnce ve
ardnca gidiyor, Baarn ve kudretin ok olsun diye dua ediyorlard. Halife,
M el i k a h n konuk olarak kald saraya da altn bir taht kurdurmutu. Sul
tan, buraya gittikten sonra halife, yeniden bi rok armaanlar gnderdi. N i z a -
m l m l k ise bu olaydan sonra Ni zami ye Medr esesi ne giderek orada hadis
dinleyip Badat bilginleri ile konutu; hatt onlara baz hadisler okuyarak yaz
drd. O, bilginlere ve fakihlere durumlarna gre hi l atl er ve mal datm, ar
maanlar vermiti. N i z a m l m l k , medresenin ktphanesinde oturarak
kitaplar da gzden geirmitir.
Badat'l a dn
Sel ukl u veziri N i z a m l m l k , hilafetle saltanatn daim uzlama iinde
bulunmasn, devlet siysetinin temeli saymt. O, her frsatta din reis ile siyas
otorite olan sultan birbirine yaknlatrmaya almt. Nitekim sultan M el i k -
a h ile halife M u k t e d i arasndaki akrabalk, N i z a m l m l k n abalar
sonucunda gereklemi saylabilir. Halife M u k t e d i , veziri F a h r u d d ev
l e bi n C h ey r i sfahanda bulunan sultan M el i k a h a gndererek kz
n kendine istemiti (1081/1082). Bu srada N i z a m l m l k , F a h r u ddev l e
ile beraber M el i k a h n ei T er k en H a t u n un yanna gittiler, i ki vezir,
T er k en H a t u n dan sultann M eh mel ek adndaki kzn istediler. T er
k en H at u n Gazne sultan ile Karahanl hkmdar da kzm oullarna iste
diler ve bunun iin 400 bin altn verdiler. Eer halife, bu miktar gnderirse o,
SELUK L U DE VL ETL E R TAR H 113
tekilerden daha layktr dedi. Bunun zerine merhum halife K aai m B i e m -
r i 11 h m kars ve ar B ey i n kz olan H at i ce A r s l a n H a t u n , T er
k en H a t u n a Halife ile evlenmesi, kznz iin iftihar vesilesi olacakt, stelik
halifeden para istenmez dedi. Bu konumalar ve vezir N i z a m l m l k n
srar ile T er k en H at u n , yaplan teklifi kabul etti; ancak yine de mi hri n (ba
l k) 50 bin altn olmasn, ayrca halifenin kzndan baka bir kars ve cariyesi-
nin olmamasn art kotu; bunlar kabul edildi. Sultan M el i k a h da kzn
vermeye raz oldu; daha sonrada F a h r u d dev l e Badata dnd.
Sultan M el i k a h , Badatda iken kznn dn gnn kararlatrm,
M eh mel ek H a t u n u sfahandan Badata getirecek olan T er k en H a
t un a elik etmek zere de emr B oz a n i l e G ev h er y i n i grevlendirmiti.
M eh mel ek H a t u n un eyizi 130 deve ve 74 katr ile I sfahandan Badata
Hal i fel i k Sar ay na nakledildi (Nisan 1087). Develer ve katrlarn zerine ipek
rtler rtlm olup, hayvanlarn boyunlarnda altn ve gmten anlar ve ger
danlklar vard. Bunlarn yklerinin ou altn ve gmten idi. Katrlarn alts
nn zerinde 12 sandk vardr ki, bunlarn iindeki ziynet eyas, elbise ve
mcevherata paha biilemezdi. Kervann nnde takmlar eit eit mcevhe
rat ile sslenmi, altn eerli 33 iyi cins at ve bunlarn nnde, zerinde pek ok
altn bulunan byk bir beik vard. Bu eyizin nnde, bata G ev h er y i n
olmak zere, baz emrler bulunuyordu. Badat halk kafilenin zerine sa ola
rak altn ve kymetli kumalar satlar. Halife ise vezir E b c a y T er
k en H a t u n u karlamak zere gndermiti. Bu srada vezirin nnde 300 alay
feneri ve bir o kadar da meale vard. Halife ayrca hadimlerinden Za f er ile
birlikte esiz gzellikte bi r mahaj fe gnderdi. Vezir, T er k en H a t u n a Ba-
kanmz Em r l mmi n n, T an r emanetleri ehline teslim etmenizi buyuruyor
diyerek gelinin saraya nakledilmesini istediini syledi. T er k en H at u n da bu
istei kabul etti. N i z a m l m l k ile Sel ukl u Devl eti nin ileri gelen ahsiyetle
ri de bu dn alayna katldlar. Her birinin yannda ok sayda amdan ve me
ale vard. Her snftan emrlerin eleri de ayr guruplar halinde bu trene
katldlar. Ayrca bunlarn nnde de atllarn tad fenerler ve mealeler bu
lunuyordu. Daha sonra M eh mel ek H a t u n , zeri rtl ve ok sayda altn
ve mcevherle sslenmi bir mahaffe iinde geldi. Bu mahaffenin etraf gz ka
matrc binitlere binmi olan 200 Trk cariyesi ile evrilmiti. Gelin M eh me
l ek H a t u n , parlak ve muhteem bir alay ile Hal i fel i k Saray na gitti. O gece
Badatda dkkanlar ve evler donatlm, her taraf gndz gibi olmutu. Halk,
sabaha kadar elenmi, Badatda benzeri grlmemi ve dillere destan bir gece
yaanmt (8 Mays 1087). Ertesi gn halife, muhteem bi r len dzenleyerek
sultann emirlerini davet etti. Bu lende rivayete gre, 40 bin batman eker har
canmt. Halife lene katlan btn emirlere ve ordudaki nemli ve nl ku
mandanlara hi l atler giydirdi. Ayrca T er k en H at u n ile teki hatunlara da
hi l atl er gnderildi. Bu muhteem dnn belki de en garip olay, sultann bu
trene katlmamas olmutu. O, kz Badata geldikten sonra ava km ve ancak
114 AL SE V M-E RDOAN MER L
dnden sonra geri dnmt. Sultan M el i k a h , Mays aynn sonlarna do
ru sfahana gitmek zere vezir N i z a m l m l k ile Badatdan ayrld. Vezir
E b c a , onlar Nehr evana kadar uurlad.
Sultan M el i k a h n 1087 yl iinde T er k en H a t u n dan bir olu ol
du, adn M ah mu t koydular. Yine bu yl iinde sultan, halifeye bir mektup gn
dererek kendisinden sonra olu A h met adna hutbe okunmasn istedi(Kasm
ay). Halife M u k t e d i de bu istei kabul etti. M el i k a h dan sonra minber
lerde A h met iin dua okundu. O Cuma gn hati bl er zerine altnlar sald
ve fakirlere para datld. Sultan, bylece A h me t i veliaht iln ederek Ben
den sonra sultan, olum A h met olsun demiti. Ancak sultan M e 1i k a h m
istei olmad. nk A h met , kendisinden daha nce Mer v ehrinde l-
d(1088/1089). Halk, Badatda Hi l fet Sar ay nda basal iin yedi gn otur
du, hi kimse ata binmedi, kadnlar sokaklarda feryat ve figan ettiler.
Tekiin isyanlar
M el i k a h n kardei Te k i , Bel h ve Tohari stan blgesini ynetmekte idi.
Sultan, bi r ara Her at tarafna ynelmi ve akrabalarn ziyaret etmek istemiti.
Bu srada melik Te k i de sultann huzuruna gelerek itaatini bildirdi. M el i k -
al, ona balarda bulunarak hi l t vermi, o da yeniden Bel he dnmt
(1074/1075). Daha sonra sultan M el i k a h , Rey ehrinde askerleri tefti etti ve
bunlar arasnda phelendii Trk kyafetli 7 bin Er meni yi ordudan ihra etti
(Ocak 1081). Rivayete gre sultan, bu askerlerlerin ihracm emrettii zaman ve
zir N i z ar a l m l k , Bunlarn askerlik dnda herhangi bi r sanat ve meslek
leri yoktu. Eer bunlar ordudan ihra edilecek olursa ilerinden birini seip ite
sultan budur demelerinden emin olamayz. Bu takdirde onlarla uramak zorun
da kalrz ve dediimiz cretin kat kat fazlasn onlar itaat altna almak iin
sarf etmee mecbur oluruz dedi. Sultan, N i z a m l m l k n szn dinle
mediine ancak isyan patlak verdiinde buna piman oldu. Bu Er meni l er de Bu-
sen (veya Venec)de bulunan Te k i in yanma gittiler. Te k i , ordudan ihra
edilenlerin kendisine katlmasyla glendi. te bu olay muhtemelen Sel ukl u Dev
l eti nin bana gemek isteyen Te k i in isyanna sebep oldu (1081/1082). O, s
ratle harekete geerek Mer vi Rd, ahcan ve Ti rmi z gibi ehirlere hkim oldu.
Ayrca Te k i , bir an nce Ni abur u elegeirerek Horasan blgesine de hkim
olmak istiyordu. syan ile ilgili haberler sultan M el i k a h a ulat zaman o,
sratle hareket ederek T e k i den nce Mabura girdi. Te k i , bu durumu
renince ilerlemekten vazgeerek Ti r mi ze kapand. M el i k a h , kardeini bu e
hirde kuatt. Te k i , sultana kar koyamayacan anlaynca elindeki tutsaklar
serbest brakarak af dileinde bulundu, sonra da M el i k a h m huzuruna gel
di. Sultan, kardeini affederek Ti r mi zden ayrld.
Sultan M el i k ah , Musul blgesinde iken T ek i ikinci kez isyan et-
ti(1084/1085). Te k i i bu isyana yanndaki adamlar tevik etti. O, bu teviklere
uyarak harekete geti ve nce Mer vi Rd ve Mer vi ahcn gibi ehirleri zabtetti.
SELUKL U DE VL ETL E R TAR H 115
Serahs, M es u t bi n Y h z et - T r k ma n nin ynetiminde idi ve o, ken
di abasyla buray mstahkem bir hale getirmiti. Te k i ve adamlar, M es u t u
bu kalede kuattlar. Serahs kalesi, bu bask sonucunda dmek zere idi ki, bu
srada N i z a m l m l k n Ni abur da bulunan adamlar, N i z a m l m l k -
n yazsn taklit ederek M esut bi n Y h z a bir mektup gnderdiler. Bu mek
tupta N i z a m l m l k n azndan, Bu mektubu u gn R eyde n yazyorum.
Yarn sana doru geliyoruz, kaleyi muhafaza et. Falanca dman zerine bir gece
baskn dzenleyeceiz yazlmt. Bunlar gvendikleri bi r casusu ardlar ve
bol miktarda para vererek T e k i in tarafna gnderdiler. Casus yakalanp Te -
k i in yanna gtrld, dvlp lmle tehdit edildii zaman mektubu karp
onlara teslim etti. Kendisinin sultan ile N i z a m l m l k n yanndan ayrld
n ve M el i k a h n askerlerinin gelmekte olduunu syledi. Te k i ve adam
lar, bu mektubu okuyup, casusun szlerine uyup hemen yola ktlar. Onlar
adrlarn, hayvanlarn ve arlklarn orada brakarak (bir rivayete gre yaka
rak) sratle Serahs nnden ayrldlar. Te k i , nce Mer v e girmek istedi ise de
ehir halk, kaplar kapatarak savatlar. Bunun zerine o, Venec kalesine ekil
mek zorunda kald. Bu olaylar karsnda sultan, beraberinde A r t u k , B o
z an, P or s u k , K u ma ve A yaz gibi Sel ukl u Devl eti nin ilerigelen emirleri
ile Musul dan ayrlarak sratle harekete gemi, nce R eye, daha sonra da Ni a-
bur n ulamt (Bir rivyete gre, sultann kendisi M e sut bi n Y h z a bu
radan mektup yazmt). M el i k a h , daha sonra T ek i i yakalamak iin
ordusuyla ilerledi ve emr B oz an komutasndaki sultann ncleri Serahs a gel
di. Burada M es u d bi n Y h z ile B oz a n ve P o r s u k un askerleri birlee-
rek Te k i i izlediler. Nihayet Te k i , snm olduu Venec kalesinden zorla
indirildi (2 Ekim 1085) ve gzlerine mil ekilerek Dmegndaki F ruzkh kalesi
ne gnderildi, T e k i , lene kadar orada tutuklu kald. Bylece M el i k a h ,
batdaki fetihleri srasnda isyan ederek kendisini engelleyen kardeini ortadan
kaldryor ve daha rahat hareket etmek imkn buluyordu. M el i k ah , Te k i -
in ynetimindeki ehirlere olu A h me t i atad.
Sultan M el i k a h n rnek davranlarndan biri Te k i in birinci isyan
srasnda grlyor. Sultan, isyan bastrmak zere giderken A l i bi n M u s a
nn Tus daki trbesine urad ve ziyaret etti; trbeden knca N i z a m l m l k e,
nasl dua ettin? diye sordu. O da Ta n r nin seni muzaffer klmas iin dua
ettim cevabn verdi. Sultan M el i k a h ise bana gelince, ben yle dua etme
dim, bilkis, T an r m hangimiz Msl manl ar hakknda hayrl ve halk iin da
ha yararl olacaksak onu muzaffer kl diye dua ettim dedi.
Sietande durum
Dandanakan savandan (1040) sonra Sel ukl u babular, ayn ay iinde Mer v
ehrinde toplanan Kur ul tayda nemli kararlar aldlar. Bu toplantda Sel ukl u
lar, hkim olduklar ve ayrca ilerde elegeirmeyi tasarladklar lkeleri, eski Trk
tresi gereince bltler. Bu blmeye gre Si stan blgesi, M us a n an
116
AL SEV MEH DOAN MER L
Ya b g u ' ya verilmiti; o, nce beraberindeki be bin atl ile Her at zabt ederek
buraya yerlemiti. Ote yandan br a h i m Y n a l n kardei E r t a , Kasm
1040da Si stana gitti. Burann hkimi Saffr i l er den E b u l f a z l N a s r u itaat
etmesiyle bu blge de Sel ukl ul ara baland. E r t a , Sistanda M usa Y abgu
adna hutbe okuttu. M u s a Y abgu , T u r u l Bey ldkten (1063) sonra taht
mcadelesine kart ise de snd Herat kalesinde yakalanarak sultan A l p A r s
l a n m huzuruna getirildi. A l p A r s l an , amcasna iyi davranarak yannda al
koydu. M u s a dan sonra olu K ar a A r s l an B r i , Sistanda babas adna
ynetimi ele ald. Bu srada E bu l f a z l , Sel ukl ul ara sadk kald, bu nedenle
blgenin ynetimi, 1073deki lmne kadar, onun elinde kald. E b u l f a z l -
dan sonra yerine, olu B a h a d d ev l e T ahi r geti. Fakat ok gemeden Si s-
tandaki teki asiller, B a h a d d ev l e ye kar ktlar. Bunlardan zellikle emr
B ed r eddi E bu l a bba s , harekete geerek nce Uk kalesine gitti, sonra da
Samur u alarak Der eke geldi (Mays 1075). Ancak E b Ta h i r , be bin askerle
gelerek Der ekte onu kuatt, iki taraf arasndaki bu mcadele, sekiz ay srm,
fakat bir sonu vermemiti. Daha sonra iki taraf, sultan M el i k a h n Hor a
sandaki emirlerinin araclyla aralarnda bir bar yaptlar. Bu bara ramen
E b u l a b b a s m, hkimiyetini yaymak asndan yeniden harekete getii gr
lyor. O, nce H ar b adndaki bir emri ldrd (Ocak 1087), sonra da Kh kale
si hkimi smai l bi n E b r e mi i yakalayarak bu kaleye sahip oldu (Nisan 1087).
ok gemeden ayn yl iinde Si stan n merkezi Zerenc civarnda bir yerleme bi
rimi olan Ber evenc hkimi E b C a f er i n lm, bu blgede yeni bi r mcade
le balatt. nk Ber evencde hutbe, B a h a d d e v 1e Ta h i r adna okunmutu.
Ancak ksa bir sre sonra E bu l a bba s , bununla da yetinmeyerek Zer enc eh
rinde Ta h i r i kuatt. Bu kuatma srasnda bi rok savalar oldu ve yiyecek fi
yatlarnda art grld. Nihayet E bu l abbas , baarl olamayacan anlayarak
kuatmay kaldrd ve Ber evence ekildi. E bu l a bba s , bir sre burada yeni
kuvvetlerle ordusunu takviye ederek tekrar Zerenc'i kuatt (ubat 1088). Sonu
ta kale kumandan, kendisi ve yirmi adam iin Aman alarak kaleyi teslim etti.
Bylece E bu l a bba s , Zer ence hkim oldu. Emr Ta h i r , gece gizlice kama
ya alt ise de yakalanarak ldrld (3 Mart 1088). Bir sre sonra E b u l a b
bas, Si stan ile Kuhi stan snrndaki Ni h kalesine hkim olmak istedi. Bu kalenin
yneticisi emr M e m u n , kuatmaya baaryla kar koydu. Sonunda iki taraf
arasnda bir bar yapld (Ekim 1088). Bu srada M el i k a h dan bir davet alan
E bu l a bba s , Sel ukl u sultann yanna gitti ve alt aydan fazla orada kald ve
M el i k a h dan emrlik ferman alarak Si stana dnd (Temmuz/Austos 1089).
Ancak E b u l a b b a s n bu emrlii fazla srmemi, o ubat 1090da lmtr.
E b u l a b b a s n lmden sonra emr B a h a d d ev l e H al ef , emrlik ma
kamna oturdu ve sultan M el i k a h dan emrlik ferman almak zere Hor a
sana gitti. Ancak B a h a d d ev l e H al ef , Karahanl l ara kar Semer kanta
bir sefer dzenlemi olduundan muhtemelen sultan gremedi. Bu srada Si standa.
ise E b M a n s u r un emrlii iln edilmiti ve halk onu destekliyordu. B aha-
SELUK L U DEVL ETL E R TAR H 117
dd ev l e H a l ef , Hor asandan Ber evence geri dnd, i ki taraf arasnda Be-
r evencde yaplan mcadele sonunda bir bar yapld (26 ubat 1091). Bu anlamaya
gre B a h a d d ev l e Ber evenc den Tabese gidecek, emr M a n s u r da sultana
dnecekti. Ancak B a h a d d ev l e nin bu anlamaya uymad, onun tekrar Be-
r evenc nne gelmesinden anlalyor. O, ayn zamanda Uk kalesi askerlerini ken
di tarafna ekmiti. Emr M a n s u r un da ehrin nne gelmesiyle iki taraf
arasnda iddetli savalar oldu. Sonuta B a h a d d ev l e bu savatan stn
karak tekrar emrlii ele geirdi veE b M a n s u r u ldrtt (Aralk 1091). Si s-
tcmda emrlik mcadelesi bitmek bilmiyordu. Bu kez de emr M ey y ed ,
harekete geerek B a h a d d ev l e yi Zerenc de kuatt. B a h a ddev l e onunla
baa kamayacan anlayarak ehirden ayrlmak zorunda kald. Bylece emr
lik M ey y ed e geti. te taraftan sultan M el i k a h Kuhi standaki I smai l l er
ile mcadele iin emr K z l S a r g grevlendirmiti. K z l S a r g m yar
dmyla B a h a ddev l e, Mmi nbd nahiyelerinden biri olan Der ehisarn ku
att. Bunlar, sultan M el i k a h m lmne kadar I smi l l er ile mcadele ettiler.
Bu sralarda sultan M el i k a h hayatta en ok zen olaylardan bi ri , o
cuklarndan Davut un lm olmutur. Davut , T er k en H a t u n un ocuu
idi ve 12 Mays 1082de sfahanda lmt. Bu ocuun lmesiyle M el i k a h -
da bilinenin ve allmn dnda hareketler grld. Sultan, birok kez kendisi
ni ldrmeye niyet etti. Devlet ilerigelenleri kendisini ldrmek istedike sultan
engellediler. ly sultann elinden alp ykamak imkan bulamadlar. Nihayet
ceset bozulmaya ve kokmaya balad- Ondan sonra glkle sultan lnn ze
rinden ayrdlar ve ykayarak gmdler. Bu srada halk, bu zntl gnde sfa
handa toplandlar, salarn zdler, lnn nnde alayp szilayarak gittiler.
Btn kadnlar, maiyyet halk ve hizmetkrlar da ayn ekilde davrandlar. Atla
ra kara ullar giydirdiler, yelelerini ve kuyruklarn kesip, eyerlerini ters vurdu
lar. Eski Trk matem i yu) geleneinin devam olan bu trene, ehir halk da evler
ve arlarda yedi gn yas tutarak katldlar. Halifenin veziri de Badatda taziye
leri kabul etmiti.
Sultan Melikah ve K aruhanllar
Bat -karahanl hkmdar A h met bi n H z r H an (1081-1089), ok gen
yata tahta kmt. Onun genliin verdii tecrbesizlik sebebiyle iyi bir yneti
ci olamad anlalyor. Nitekim A h met H an , halka kt davranyor ve sk
sk onlarn malna el uzatarak msadere ediyordu. Nihayet halk, sultan M el i k -
a h a gizlice mektup yazarak ondan yardm istediler. Bu arada af fakihi
E b T ahi r bi n A l i y y ek , serveti ok olduu iin A h met H a n dan kor
kuyordu. O, ticaret ve hac maksadyla yola ktn syleyerek lkesinden ayrl
m ve sfahanda bulunan M el i k a h n yanma gelerek onunla grmt.
E b T ahi r , bu grmede A h met H a n dan ikayeti olmu ve Sel ukl usul
tanm Karahanl lkesini zabta tevik etmiti. Zaten hkimiyet sahasn genilet
meyi dnen sultan iin bu, arad bi r frsatt ve Maver annehr i zabtetmek
118 AL SE V M-E RDOAN MER L
iin harekete geti (1088/1089). Sultan, Hor asana ulat zaman btn ehirler
den asker toplad. Bylece o, ok sayda askerden oluan byk bir orduyla Cey
hun nehri ni geti. Sel ukl u ordusu, Ceyhunu getii zaman, vezir
N i z a m l m l k , gei cretinin Antakyadan alnmasn emretti. Sultan, ge
miye binince, gemiciler feryat edip Biz fakir insanlarz, bizim geimimiz bu su
dandr. Eer bir gen, buradan Antakyaya gitse ihtiyar olarak dner dediler.
Sultan, N i z a m l m l k e Ey peder, bu ne uygunsuz itir?. Bu vilyette eli
mize bu kadar para gemiyor mu da, bu paray Antakyaya havale etmek lzm
geliyor? dedi. Vezir Ey efendimiz, onlarn bi r yere gitmesi gerekmez. Adam
larmz onlarn beratn altn para ile satn alr. K ulunuz, bunu, hkmdarl
n saygs ve bykln gstermek gayesiyle ve btn dnyann, lkemizin
geniliini ve sultann hkmnn nereden nereye kadar geerl i olduunu bi l
mel eri i i n emretti diye cevap verdi. M el i k a h , daha sonra Buhar a zerine
yrd ve bu ehir ile civarndaki yerleri elegeirdi. Sultan, buradan Semer kanta
giderek nnde ordugh kurdu ve ehri kuatmaya balad; A h met H an ise her
hangi bir kuatmaya kar gerekli nlemleri alm, surlarn burlarndan her bi
rini, savunmak zere gvendii kumandan ve kiilerin ynetimine vermiti. Fakat
Ayar burcunun kumandannn olu, Sel ukl ul ara tutsak olmutu. Sel ukl ul ar, o
lunu ldreceklerini syleyerek babasn tehdit ettiler. Bylece sultann ii kolay
lat ve bu bur alnd. Sel ukl u askerleri sur zerine kt zaman A h met H an
kurtuluu kamakta buldu ve halktan birinin evine sakland. Sel ukl u askerleri
Semer kanta girdiler. Bu srada A h met H a n n nerede bulunduu ihbar edil
di ve onu sakland yerde yakalayarak sultann huzuruna getirildi. A h met H an
huzuruna gelince, sultann hkmdarlk almeti olan gai yesi n omuzuna alarak,
M el i k a h m tahtnn bulunduu yere kadar zengisinin yannda yryerek
ona olan itaatini gstermiti. A h met H an, daha sonra sfahana gtrld. By
lece Bat -Kar ahanl l ar Devl eti Sel ukl ul ara balanm oldu. Sultan, ayrca Se
mer kant ynetimine E b T ahi r H a r ez m yi atad. M el i k a h , bundan
sonra Dou-Kar ahanl l ar lkesine gitmek zere Kgar a yneldi ve zkente ka
dar ilerledi. Sultan, burada Dou-Kar ahanl hkmdar H a an bi n S l ey
ma n a eliler gnderip, hutbenin kendi adna okunmasn ve sikkenin adna
baslmasn istedi. H aan bi n S l ey man , M el i k a h n bu isteklerini ye
rine getirerek ona itaat etti. M e 1i k a h , bu mnasebetle huzuruna gelen H a -
s a n iyi karlam ve sayg gstererek onu lkesine iade etmiti. Sel ukl ul ar,
bu sefer esnasnda Taraz (Tal a) a kadar ilerleyerek burann hkimini de itaat
altna almlard. Sultan, Dou-Kar ahanl l ar Devl eti ni de kendisine baladktan
sonra sfahana dnd (1090).
I I . Maverannehir seferi
Sultan M el i k a h n Semerkant ynetimiyle grevlendirdii emr E b T a
hi r , ok gemeden ehir halk ve Karahanl ordusunun esasn oluturan i i l
askerleri ile anlamazla dt ve sonuta buradan ayrlarak Hr ezme gitmek
SELUKLU DEVL ETL ER TAR H U9
zorunda kald. i i l askerleri kumandan A y n d dev l e, E b T a h i r e yap
tklarndan dolay sultan M el i k a h tan korkmakta, bu bakmdan onun hare
kete geeceini dnerek kendisine mttefik aramakta idi. Nitekim o, bu amala
Dou-Kar ahanl hkmdar H a s a n n kardei ve Atba hkimi Y ak u p T e
ki n i Semer kanta davet etti. Y ak u p, A y n d d ev l e ile iin yrmeyeceini
anlaynca, aleyhinde alarak halk kkrtt. ok gemeden halk, onu ldrmek
iin fetva ald ve bylece A y n d d ev l e idam edildi. Bu durumu renen sultan
M el i k a h , tekrar Semer kanta yrd (1090 yl sonlar). Sel ukl u sultan Bu-
har aya gelince, i i l askerlerinin yardmndan yoksun kalan Y ak u p T ek i n ,
Fergana zerinde Atba ya kat. M el i k a h , ikinci kez Semer kant ele gei
rerek Ozkente gitti ve Y a k u p u yakalamak iin her tarafa asker gnderdi. Sul
tan, ayn zamanda Dou-Kar ahanl hkmdar H a s a n a mektup yazarak
Y a k u p u yakalamak ve kendisine gndermek hususunda elinden geleni yapma
sn bildirdi. te taraftan askerleri ayaklannca Y a k u p un, kardei H a s a n a
snmaktan baka aresi kalmamt. Bunun zerine sultan, H a s a n a haber gn
derip, Y a k u p un kendisine teslimini istedi. Ancak H a an , kardeini M el i k -
a h a teslim etmedi. Nihayet sultan, Ozkente yeniden sahip olduu zaman
H a an , Y a k u p u M el i k a h a gndermeye karar verdi. Bu nedenle kendi
olunu kardeine nezaret etmekle grevli bi r birlik ile ve pek ok hediyelerle Sel
ukl u sultanna gnderdi. Bu arada H a an , oluna yolda Y a k u p un gzleri
ne mil ekilmesini emretti. Fakat H a a n n olu ve yaknndakiler bunu
gerekletiremediler ve Y a k u p u serbest braktlar. nk bu srada Dou-
Karahanl hanedanndan T u r u l bi n Y n al , isyan ederek Kgar a yrm
ve bu ehri yamalad gibi H a s a n da tutsak almt. Sultan M el i k a h ,
bu durumda iki isyankr ile uramann ve onlar takip etmenin zorluunu d
nerek muhtemelen bunlardan biriyle anlaarak tekini kontrol altnda tutmay
yeledi. Bu bakmdan o, devlet adamlarndan T a c l m l k E b u l - G a n a i m i
bu ile grevlendirdi. T a c l m l k , sultann emirlerini yerine getirdi ve byle
ce sultan ile Y a k u p anlatlar. Sonuta Y ak u p, T u r u l un kuvvetlenip l
keyi ele geirmesine engel olmakla grevlendirildi. Sultan, daha sonra zkentten
ayrlarak Hor asana dnd. Sultan, ksa bir sre sonra belki de T er k en H a
t un un yeeni olduu veya Bat -Karahanl lkesinde dzen salyabileceini mit
ettii A h met H a n n vatanna dnmesine izin verdi. M el i k a h , onu kendi
sine tbi olmak artyla lkesine dnp, ynetimi ele almasna izin vermitir.
Bat n lerl e mcadel e
H z. A l i neslinden altnc imam C f er - i S ad k (l.765), byk olu s
ma i l i (l.762) arap imesi nedeniyle veliahtlktan uzaklatrm ve yerine teki
olu M u s a y atamt. Bu olay, i l er arasnda byk anlamazlklara sebep ol
du. Bir ksm i l er, I s m a i 1 in babasnn ilk ve tek halefi olduunu ne srerek
M u s a nin ve varislerin imametini kabul etmediler. Bylece tarihe, daha ok Ba-
tm l er ve I smai l l er adyla geecek olan bi r frkann temelleri atlm oldu. Bat
120 AL SE V M-E RDOAN MER L
n hareketi, balangta imamlar ve di l er (davet edenl er ) tarafndan byk bir
gizlilik iinde yrtld. Ancak H a an S abbahi l e bu hareket, yeni bi r nite
lik kazand. Sonderecede kuvvetli bir zekya ve tekiltlk vastalarna sahip
olan H a an S abb ah , etkili ve dzenli tekiltyla gizlilikten vazgemi, etra
fa dehet saan fedaileriyle insanlarn dnce ve inan dnyalarna hkim olma
ya almt.
r ak n badi si A b d l mel i k bi n A t t a, R eye geldii zaman(1071) H a
an S a b b a h daki yetenei grm ve ona I smai l tekilatn dzenlemek ve Fa
t m Hal i fesi ni grmek zere Msra gitmesini nermiti. Ayrca sultan
M el i k a h devrinde Rey ehrindeki i l eri n sk bi r ekilde izlenmesi de H a
an S a b b a h M s r a doru yola kmaya evketti (1077). H a an S abbah ,
I ran, I rak ve Suri yeyi dolatktan sonra Kahi reye gitti (1079). Fat m halifesi M u s -
t an s r , H a an S a b b a h destekleyerek halk kendi imametine davet etme
sini istemiti. Ancak daha sonra Fat m l erde veliahtlk sorunuyla ilgili olarak bir
anlamazlk kt. M u s t an s r , balangta olu N i z a r veliaht gstermise
de sonra bundan vazgeerek teki olu A h met i veliaht yapmt. H aan S a b
bah , N i z a r , bakumandan B ed r l c ema l i se A h met i destekliyordu.
Bu durumda H a an S a bba h , B e d r l c e ma l nin onu ldreceini his
setti ve Msrdan ayrlarak tekrar r ana dnp sfahana geldi (1081). O, bu e
hirde bi r sre saklandktan sonra Ki r man ve Yezd blgelerinde N i z ar lehine
propagandaya giriti, ardndan i l eri n ounlukta olduu Taberi stan, Kuhi stan
ve Crcan dalk blgelerinde faaliyette bulunarak yanda toplad. H a an S a b
bah , bu arada Damegnda yl kalm ve buradan evreye diler gndermiti.
Rivayete gre o, bu fkra mensuplar, vecd iinde cennet hayalleri grmek ve bu
suretle lm cesaretle karlamak iin haha kullanyorlard. H aan S abbah
tarafndan gelitirilen ve lmnden sonra taraftarlarnca Daveti Cedi de ad ve
rilen bu anlaya gre frka dmanlarnn, sadk tehdiileri tarafndan, din
bir grev olarak ldrlmeleri bi r prensip olarak kabul edilmektedir. Bu pren
sipler iinde faaliyette bulunan H a an S a b b a h n yandalar ile bir tehlike
oluturmaya balamas, Sel ukl u Devl eti nin dikkatini ekmekte gecikmedi. Ni
tekim N i z a m l m l k , Rey Rei si E b M s l i m den H a s a n n faaliyetle
rine son verilmesini ve yakalanmasn istedi. E b M s 1i m in ii sk tutmas
ve her yerde aramas zerine H a an S a bbah , R e y e gitmeye cesaret ede
medi. H a s a n , bu durumda kendisini gvence altnda tutabilecei bi r yer ara
maya balad ve bunun iin de Kazvi n civarnda Rudbar vadisinde kayalk bi r yer
zerindeki Al amut Kal esi ni elegeirmeyi planlad. Kartal Yuvas demek olan
Al amut, bu srada sultan M el i k a h adna M eh di adnda bir alevinin yneti
minde idi. H a an S a bba h , nce Al amut halkndan bir gurubu kendi taraf
na ekmi, sonra da gizlice kaleye girmiti (1090). Bir sre orada kendini tantmadan
yaayan H a an , burada kendini gvenceye alnca ilk ii M e h d i yi kaleden
karmak olmutu. H a an , gizlice mezhebe girmi bulunan Gi rdkh ve Dame
gn yneticisi reis M u z a f f er M s t ev f ye yazd bi r mektubta Al amut
kalesinin karl olarak M eh di ye bin dinar denmesini bildirdi. H a-
SEL UK L U DE VL ETL E R TAR H
121
san S a bba h , bundan sonra Al amuta snr blgelerini ve buraya yakn yerle
rin ele geirilmesi iin byk aba harcad. Kurduu tehlikeli tuzaklara
dmeyenleri ve kendilerine muhalif grd devlet adamlarn acmaszca ldrt
t, bi r ksm halk da kan dkerek ve zor kullanarak kendi tarafna ekti. Elege-
irdii kalelerle yetinmeyip, bina yapmna elverili her yere bir kale yaptrd.
Devrin tarihisine ( I bn l es i r ) gre, Batm l er ve I smai l i yye denilen bu son
devletin sahipleri hakknda sultan M el i k a h devrinde bilgiler edinildi. O dev
rede 18 Bat n , toplanp Sdrede bayram namazn klmlar, ehrin hnesi de on
lar dikkatle izledikten sonra yakalayp hapsetmi, haklarnda soruturma yaptktan
sonra da salvermiti. Bu, Batm l er i n yaptklar ilk toplant idi. Batm l er , daha
sonra I sfahanda oturan Svel i bi r mezzini Bat n l i e davet ettiler, fakat mez
zin bu daveti kabul etmedi. Batm l er de kendilerini ihbar etmesinden korkarak
onu ldrdler. Onlar tarafndan ldrlen ilk ahs bu mezzindir. N i z a m l -
m l k , bunu haber ald zaman, mezzini ldrmekle sulananlarn derhal ya
kalanmalarn emretti, Sonunda bu cinayetten Ta h i r adl bi r marangoz, sorumlu
tutularak ldrld. Batm l er den ldrlen ilk ahs da bu marangozdur. Bu s
rada Al amut ve evresinin kta sultan M el i k a h n emirlerinden Y or u n t a a
aitti. O, H a an S a bba h ve yandalarnn davranlar zerine sk sk Al amut
eteklerine saldrmaya balad. Bu Sel ukl u kumandan, H a an S a bba h m da
vetini kabul edenleri ve ona balananlar ldrmekte ve mallarn yamalamakta
idi. Y or u n t a n kale yrelerindeki bu basks nedeniyle Al amutta yeterli er
zak biriktirilmediinden orada yaayanlar skntya drd. Sonuta onlar, ka
leyi birka atlya brakp, gitmeye niyetlendiler. te bu srada H a an S abbah ,
Fat m halifesi M u s t a n s r dan oray terk etmemeleri ve yaknda baarya (i k
bl ) kavuacaklar hususunda emir aldn syledi. Onun bu yalan, halka id
detli bir direnme gc verdi ve onlarn Al amutta kalmalarna sebep oldu. Ayrca
buraya da Bel de-i i kbl adn verdiler. Fakat bu olaylar esnasnda Y or u n t a -
n birdenbire lmesi (1091), kalenin zabt iin yaplan gayretleri sonusuz brak
t. Tabii Y or u n t a m lm, yaknda baarya ulalaca hususunda yalan
habere ramen, H a an S a b b a h a esiz bi r propaganda gc salamt. H a-
s a n , bu olaydan sonra dilelerinden H s ey i n K a i n i yi halk Bati ni l i e da
vet iin Kuhi stana gnderdi (1091). H s ey i n , Kuhi stan halkndan bi r ksmnn
daveti kabul etmesi zerine orada yerleti. H a an , buradaki yandalarnn y
netimi iin bir ni b atad. Kuhi standaki Batm l er de H a an S a b b a h n Al a-
mutda yapt gibi, halk bu mezhebe girmeye davet edip evreyi elegeirmeye
baladlar. Onlar, ellerinden geldii kadar fitne karmak ve kaleleri zabtetmekle
megul oldular. Batm l er i n b daveti ve onlara komu Msl man toplulua zarar
vermeleri olay, aa kt zaman sultan M el i k a h , 1092 yl balarnda, emr
A r s l a n t a H as an S abbah ve yandalarn ortadan kaldrmak iin grev
lendirdi. A r sl i ant a, Temmuz 1092 tarihinde Al amutu kuatt. O srada H a -
s a n n yannda bulunanlarn says 60-70 kiiyi gemiyordu. Onlarn erzaklar
da ok azd, buna ramen Sel ukl u askerlerine kar koyarak savayorlard. H a
an S a b b a h n, ad D i h d r E b A l i olan di si Z e v r e ile Ardi stan bl
122
AL SE V M-E RDOAN MER L
gesinden gelip Kazvi ne yerlemi ve ora halkndan bir gurup onun arsna
uymutu. Ayn ekilde evredeki ehir ve kasabalardan davete uyan ok sayda
insan da Kazvi nde yerlemilerdi. Skk durumdaki H a an , bu srada
E b A l i den yardm istedi; o da toplad askerleri, silah ve gereleri ile H a -
s a n n yardmna gnderdi. Saylar 300 kiiyi bulan bu yardm kuvveti, Al amut
kalesine girmeyi baard. Bylece kuvvetlenen Batm l er , onlarla szlemi olarak
kalenin dnda bekleyen Rudbr halkndan bi r gurubun yardmyla Sel ukl u or
dusuna baskn yaptlar (Ekim 1092). Bu beklenmedik saldr karsnda bozguna
urayan A r s l a n t a n askerleri geri ekilmek zorunda kaldlar.
Sultan M el i k ah , A r s l a n t a Al amut. a gnderirken, emirlerinden K
z l S a r da Horasan askerleriyle KuJ istan daki Bat n l eri ortadan kaldrmak
iin grevlendirmiti. K z l S ar , Si standa Der e kalesinde onlar kuatp sa
vaa balad. Bu srada sultan M el i k a h m lm haberi geldiinden K z l S a
r i g, kuatmay brakp ekildi, askerler de daldlar (Ayrca Bk. M el i k a h
devrinde Si stan).
Sultan M el i k a h Batm l er i n kkn kazmak iin areler arad ise de ha
yatnn sonuna yaklat iin dndklerini gerekletiremedi. Onun lmn
den sonra Bat n l eri ortadan kaldrmak iin yaplan almalarda gerileme oldu
ve onlarn kardklar karklklarn boyutlar nemli llere ulat.
Suriye ve Filistin olayl ar
Sultan M el i k a h m Kuzey-Sur i yeden ayrlmasndan sonra melik T ut u,
harekete geerek Fat m ynetimindeki Sayda ve Beyr ut ehirlerini feth etmiti.
Bylece Suri ye ve Fi l i sti n ky ehirlerinin byk bir ksm Sel ukl u ynetimi al
tna girdi (Haziran/Temmuz 1087). te yandan Hal eb Sel ukl u valisi A k s u n gu r ,
Munki z ailesinin elinde bulunan eyzer zerine yrd (Eyll 1088 sonlan). Onu
bu harekete, Efami yeye bal Latm n halk ile Munki z emri N asr bi n A l i
arasndaki bir anlamazlk sevk etmiti. A k s u n gu r , ehir evresine aknlar d
zenlemi ve kaleyi de kuatmt. Zor durumda kalan N asr , sonunda Latmi nl i -
l er ile iyi geinmeye sz verince A k s u n gu r , bir yl sonra Antakyaya bal
Ber zye kalesini Er meni l er den teslim ald(Ekim/Kasm 1089). Bu kale, dokuz ay
sonra yine A k s u n g u r un emri ile tamamen ykld.
B e d r l c e ma l nin byk abalaryla durumu olduka dzelen Fat m
Devl eti , Fi l i sti n ve Sur i yeyi geri almak istiyordu. Nitekim B ed r l cema l , N a -
s r dd ev l e C u y u kumandasnda byk bir orduyu bu blgeye gnderdi.
Fat m ordusu, ok gemeden Akdeni z in nemli bir ky ehri olan Sur u kuatt.
ehrin hkimi kad A y n d d ev l e E bu l - H a s en bi n E b U k a y l n bu
srada lmesi zerine onun ocuklar Fat m ordusunun basks karsnda teslim
olmak zorunda kaldlar. Fat m ordusu, bundan sonra Sayda, Beyr ut, Akk ve
Cbeyl gibi ehir ve kaleleri yeniden elegeirdi. Fat m l er, bununla da yetinmeye
rek Baal beke dek ilerlediler. Baal bek ve Humus hkimi ve Sel ukl ul ara bal
SELUK L U DEVL ETL E R TAR H 123
olan H a l ef bi n M l i b, C u y u ye itaatini bildirmi ve hutbeyi de Fat -
mler adna okutmutu. Fat m l eri n bu seferdeki son dura Suri ye Sel ukl u Me~
l i kl i i nin bakenti D mak oldu. Onlar, adgeen ehri kuattlarsa da bu kez baar
kazanamadlar. Ancak genelde baarl grnen bu seferden sonra Fat m ordusu
M s r a dnd.
Fat m l eri n bu harektyla nemli ky ehirlerinin hkimiyetini kaybeden me
lik T u t u , hemen Byk Sul tan M el i k a h a eliler gndererek durumu bil
dirmi ve yardm istemiti. Sultan M el i k a h , H al et valisi A k s u n gu r , Urfa
valisi B o z a n ve Antakya valisi Y a s y a n a emirler gndererek T u t u -
un hizmetine girip ona yardmc olmalarn bi l di rdi (1090). T u t u un kendisi
ne katlan bu emr ile, ilk hedefi Humus olmutu. nk H al ef bi n M l i b
Fat m l eri tanyp, onlar adna hutbe okutmakta, zellikle yol keserek soygunlar
yapmaktayd. I bn M l i b, bu kalabalk Sel ukl u ordusunun basks karsn
da fazla bi r direnme gsterememi, kendisi, ailesi ve servet iin aman dinlemiti.
Sel ukl u melik ve kumandanlar, onun bu isteini kabul ederek ehri teslim ald
lar. Sultan M e 1i k a h n yazl buyruuna uyularak Humus, T u t u un yne
timine brakld. T u t u , yannda I bn M l i b ve iki olu ile Humus tan ayr
larak I r kaya yrd. Trabl usamm kuzey-dousundaki I rka kalesi, bu srada
I bn M l i b in ynetiminde bulunuyordu. T ut u buray da igal etti. te yan
dan A k s u n gu r ise yine I bn M l i b i n hakimiyetindeki Efami ye kalesini
elegeirerek ynetimini eyzer Munk z emri N a s r a verdi (21 Austos 1091).
I r ka kalesinin ele geirilmesinden sonra T u t u ve beraberindeki Sel ukl u emir
leri, kad E bu l - H a s a n bi n A mma r n ynetiminde bulunan Trasl usama
yryerek buray kuattlar. Mancnklar da kullanan Sel ukl u kuvvetleri kar
snda direnemeyeceini anlayan I bn A mmar , bu tehlikeden kurtulabilmek iin
hile yollar arad. O, nce T u t u un kumandanlarna haberler gndererek pa
ra ve mal vaad edip kandrmaya alt. T u t u un kumandanlar, onun bu ne
risini kabul etmediler. I bn A mmar , ikinci kez A k s u n g u r un veziri
Z er r i n k e me r i elde etmeyi denedi ve ona deerli armaanlar ve para vere
rek efendisini kazandrmak iin kulland. Z er r i n k emer i nbu giriimi dnda
A k s u n gu r a30 bin altn ve deerli hediyeler gnderildi. Ayrca I bn A mmar ,
sultan M el i k a h n i l Trabl usamn kendi ynetiminde kalmasn bildiren
menurlarn ieren buyruunu da A k s u n gu r a gsterdi. Bu buyruk A k s u n -
g u r un T ut u a itiraz iin yeterli olmutu. O, T u t u a Sultann verdii
byle menurlar elinde bulunduran bi r kimseyle asla savamam dedi. Bu itira
za ok kzan T u t u 5un Sen bana tbi deil misin? diye sormasna, A k s u n
gu r Ben, sana ancak Byk Sul tana isyan durumunda olmadka
tbiyimcevabn verdi. Bu anlamazlk sonucunda A k s u n gu r , ertesi gn ku
atmay brakarak Hal ebe dnd. Hemen ardndan emr B o z a n n da Ur faya
dnmesiyle, T u t u , Trabl usam nnde yalnz kald ve kuvvetleri de azald
iin kuatmay kaldrarak D maka gitti (1091 sonlar). T u t u , oullarndan bi
rini gndererek A k s u n g u r u bu olumsuz davranlar sebebiyle sultan M e -
124 AL SE V M-E RDOAN MER L
l i k a h a ikyet etti. Sultan M el i k a h , bu durumu pek nemsememi,
T u t u un olu da D mak'a dnmek zorunda kalmt. Bylece Fat m l eri n eli
ne geen Fi l i sti n ve Suriyenin nemli ky ehirleri geri alnamad. Ancak bu olay
lardan sonra sultan M el i k a h m Badat ikinci ziyareti srasnda R o z a n ve
A k s u n g u r a Suri ye sahillerindeki ehirleri feth etmek isteyen T u t u un
hizmetine girmelerini ve daha sonra birlikte M s r 'a yryerek oray ele
geirmelerini emretmesi, onun Fat m l ere iyi bir ders vermeyi dndn gs
teriyor.
Abbas vezirinin grevden uzaklat rl mas
Abbas hal i fesi M u k t e d , veziri E b c a nm almalarndan memnun
du. Buna ramen birka sebepten grevinden uzaklatrld. Sebeplerden birine
gre, Sel ukl u veziri N i z a m l m l k , onun yerine kendi olunu halifeye vezir
yapmak istiyor, bu nedenle E b ca ya di biliyor ve daima halifeye onun hak
knda ihbarlarda bulunuyordu. Baka bir sebep de u idi: Sultan M el i k a h ,
Semerkant ele geirdii zaman Badata mjdeci geldi, halife memnun oldu. Mj
deciye hi l at verip ikramda bulundu. Ayrca mjde davullar aldrtt ve ehri ss
letti. Vezir E b ca, Bu mjde ne mjdesidir, ne oldu?. K firlerin
ehirlerinden bi r ehir mi feth oldu?. Semerkant halk Msl mand r, bu mjde
ve sevin gereksizdir dedi. E b ca m bu szlerini dmanlar sultana bi l
dirdiler. Sultan, bunu renince fkelendi, halifeye eli gnderip, onu grevin
den uzaklatrd. Vezir E b c a n grevinden uzaklatrlmasnn sebeple
rinden biri de gayri Msl i ml ere ho grl davranmyor, cizye demeye, hatt zel
elbise giymeye mecbur ediyordu. Onun bu sert davran yznden nde gelen
Yahudi l er, Msl man olmulard. Abbas vezirinin gsterdii bu iddet, gayri Ms
l i m topluluk arasnda honutsuzluk yaratt ve onlar, bu durumu Badat hnesi
G ev h er y i n e ikyet ettiler. G ev h er y i n i n sfahana giderek ikyeti
sultana haber vermesi zerine, sultan ve N i z a m l m l k , onun grevden uzak
latrlmasn istediler (Ekim 1091). Bylece halife, bu istei yerine getirerek
E b ca y grevinden azletti. N i z a m l m l k , onun Badat ta kalmas
n bile sakncal bulmu, bu nedenle E b ca, bu ehirden uzaklatrlmt.
nce Abbas vezirliini, vekleten E b S a d bi n Mu s al a (M a v s a l a ) ya
ve i'mi, daha sonra Di yarbak r emri A m d d d ev l e bi n F a h r d d ev -
l e C h eyr halifenin veziri olmutu (Ocak 1092).
M el i kah B adat i ki nci zi yareti
Sultan M el i k a h , 1091 yl sonbaharnda beraberinde vezir N i z a m l
m l k olduu halde, ikinci kez Badata geldi(5 Kasm). Sultan ve yanndakiler,
Badat il snrna girdii zaman onlar halifenin vezir vekili E b S a d bi n M u
sa 1a karlamt. Sultann bu gelii nedeniyle kardei T ut u, Hal eb emri A k
s ungur , Urfa emri B oz an , emr u b u k ve teki Sel ukl u emirleri, Badata
arlmlardr. Bu mnasebetle Badatta by__ genlikler yapld. Sultan M e -
SEL UK L U DE VL ETL E R TAR H 125
1i k a h adna Di cl e nehri zerinde dzenlenen Donanma gecesi Badatl l ar a
benzerini hi bi r zaman gremeyecekleri bir gece yaatmt. Sultann katld
bu enlik gecesinde, Di cl e, batan baa klandrlmt. Nehrin iki yakasnda ne
kadar kayk varsa toplanm, bunlar fenerler ve mumlarla sslenmiti. Badat
halk da nehrin kenarnda yer yer ateler yakm, gece sanki gndze dnmt.
Sabaha kadar sren bu enlie N i z a m 1m 1k ve teki devlet ilerigelenleri de
katldlar, pek ok air bu geceyi vasflayan iirler yazdlar.
Sultan M el i k ah , Badatta iken S a d ddev l e G ev h er y i n ile emr
u b u k u Hi caz ve Yemeni ele geirmekle grevlendirmiti. M el i k a h , da
ha sonra Badatta Sul tan Cami i nin inasn emretti ve ok gemeden caminin
yapmna baland (ubat/Mart 1092). Binann kble ynn, sultann mneccimi
B e h r a m ile bir gurup rasad bilgini, tespit ettiler. Yapm faaliyetinin yrtl
mesi iin kad el kudt E b B ek r am grevlendirilmiti. Ayrca sultan, ca
minin evresine arlar yaplmasn emretti. Vezir N i z a m l m l k , T c l -
m 1k ve teki byk emrler de Badat a geldiklerinde kalmak zere konaklar
yaptrmaya baladlar. Sultan, Badatta iken Suri ye ve teki lkelerde ok say
da deprem oldu (26 Kasm 1091). Bu deprem sonunda Antakyada birok ev ykl
m ve enkaz altnda kalan pek ok kii lmt. Yine Antakya surlarndaki doksan
bur yklmt. M el i k a h , yklan burlarn yaplmasn emretti. Sultan, da
ha sonra ikinci kez geldii Badatdan ayrlarak(25 Nisan 1092) sfahana gitti.
Hi cazn durumu
Mekke erifi M u h a mmed bi n E b H a i m, 1068 ylnda hutbeyi Ab
bas halifesi K aai m B i emr i l l a h ve sultan A l p A r s l a n adna okutmaya
balamt. M el i k a h tahta getikten sonra Mekke eri fi ile aradaki dostluu
kuvvetlendirmek amacyla Hac emri S l r - H or a s a n Mekkeye gnder
di. S l r - H or a s a n , Gaznel i l er i n yaptrd anlalan ve E bu l -
K as m D i h k a n adl birinin muhafaza ettii byk Kbe rtsn de Mek
keye gtrmt. zerinde M a h mu d bi n S eb k t ek i n yazl, sar ipekten
yaplm bu rt, o zamana kadar plak duran K abeye rtlmt. te yandan
halife K aai m B i emr i l 1a h ld zaman(1073), M u s t a n s r ie kararak
Mekkede hutbenin tekrar Fat m l er adna okunmasn salamaya alt ve bunda
da baarl oldu. Bylece hutbe Fat m halifesi adna okunmaya balad. Ancak
M el i k a h , bu durumu kabul etmedi ve S l r - H or a s a n tekrar Mek
keye gnderdi. S l r - H or a s a n , er f i l e anlaarak Mekke ve Medi nede
hutbeyi Abbas halifesi M u k t ed ve sultan M el i k a h adna okutmakta ba
ar salad. Ayrca Mekke er i fi , sultan M el i k a h m kzkardei ile evlenmek
istemiti.
A t s z m Suriyede baarl olduu ve Kahi r eye kadar sefer dzenledii s-
ralarda, Fat m l er de Hi caz manev adan da olsa elde tutmaya alyor, bu ba
kmdan blgede adlarna hutbe okutmak istiyorlard. Nitekim 1076/1077de Medi ne
emri Sel ukl ul ara tbi H s eyi n bi n M h en n idi. Fat m l eri n M uhi t el -
126
AL SE V M-E RDOAN MER L
A l ev adl bir adam ise Medi ne'yi ele geirmeyi baarmt. M u h i t el -
A 1e v ye Medi ne halk da yardm etmiti. nk H s ey i n bi n M h en -
n , haclardan para almakta ve halk bunu ho karlamamakta idi. H s e
yi n bi n M h en n ise ehirden karldnda sultan M el i k a h a snmak
zorunda kald. Bylece Medi ne'de hutbe Fat m halifesi M u s t a n s r adna okun
du. Fakat iki- yl sonra Mekke ve Medi nede hutbelerden, Fat m halifesinin ad
kaldrlp, Abbas halifesi M u k t e d ve sultan M el i k ah " m adna okutulma
ya baland (1079/1080). Sel ukl ul ar n nce Gney-douya ve sonra da Hal ebe
hkim olmas, sultann da Badata gelmesinin etkileri grlm, Mekke ve Me
di nede hutbe Abbasi l er ve M el i k a h adna okunmaya devam etmiti. Bylece
kutsal ehirlerde hkimiyetin ve hutbenin siyas olaylara gre deitii grlyor.
te yandan sultan M el i k a h m Hi caz ve Yemende hkimiyeti salamakla g
revlendirdii S a d d d ev l e G ev h er y i n , bu blgeye gidecek olan Sel uk
l u kuvvetlerinin bana kumandan olarak T r e k adl bir emri atad. Ayrca
bu kumandana Y ar n k u yardmc olacakt. T r e k , nce Hi caza geldi, fa
kat onun burada halka kt davranmas er i f E b H i m i n ikayetlerine se
bep oldu. O, daha sonra gneye ilerleyerek Yemeni ele geirme harektna balad
ise de buraya geliinin yedinci gn iek hastalna yakalanarak ld; yerine
Y ar n k u geti. Sel ukl u kuvvetleri, T r e k in planna uygun olarak hare
kta devamla Aden ve evresini de elegeirerek Sel ukl u Devl eti ne ba-
ladlar(1092).
Meli kah-Ni zamlml k anlamazl
Vezir N i z a m l m l k , sultandan sonra gelen tek sz sahibi kii olmas ne
deniyle Sel ukl u Devl eti , dar tekilatnda kendi otoritesini sarsmamak iin kim
seye gz atrmyordu. O, bu otoriteyi, says 20 bine ulaan gul m (zel asker)
ve taraftarn lkenin eitli yerlerinde nemli grevlerine yerletirdii bir dzi
neye yakn ocuklar ile salamakta idi. N i z a m l m l k n iktidar ve kudre
tini sk bir ekilde korumas, baka devlet adamlarna imkn tanmak istememesi,
onun etrafnda yava yava gayri memnun bir topluluun olumasna neden olu
yordu. te yandan tahta geii srasndaki yardmlarndan ve devleti baaryla y
netmesinden dolay sultan M el i k a h da N i z a m l m l k takdir etmekte
idi. Nitekim sultan, nce atabek nvan vermi, sonra Peder diye hitap ederek
verdii deeri gstermiti. Ancak vezirin ocuklarnn ve adamlarnn izledikleri
korkusuzca siyaset ve evresindeki teki devlet adamlarna yukardan bakmala
r, hatt sultan bile dinlemez halleri, M el i k a h i zaman zaman sinirlendiri
yordu. Tabii bu gibi durumlarda N i z a m l m l k n dmanlar da sultan
zerinde etkili olmulard. Nitekim o devrin kaynaklar, sultan ile N i z a m l
m l k n arasnn almasna sebep olan olaylar hikaye etmilerdir. yleki:
\
I bn A l l n adl ok zengin bir Yahudi , N i z a m l m l k n ilerigelen
adamlar arasnda yer almt. I bn A l l n , bu sayede yllk 100 bin altn kar
lnda Basr a blgesi ml tezi mi olmutu. Zamanla onun nfuzu sonderecede art
SELUKL U DE VL ETL E R TAR H 127
m; hatt bn A 11 n n kars ld zaman ehrin kads dnda, btn
Basr al l ar cenazenin arkasndan yrmlerdi. Sultan M el i k a h , Aralk
1079/0cak 1080de avlanmak iin Huzi stana gitmi ve Ahvaza ulap orada ko
naklamt. Sultann emirlerinden Badat hnesi G ev h er y i n ve H u mar -
t ek i n de sultanla beraberdiler. Onlar, sultan I bn A l l n ldrtmesi iin
tahrik ediyorlard. M el i k a h , cenaze dolaysyla Musl manl ara yaplan duy
duunda bn A l l n n ldrlmesini emretti ve bu emir yerine getirildi. Bu
olay zerine N i z a m l m l k n can sklm ve gn evinden dar kma
yarak sultana gcendiini belli etmiti. Daha sonra N i z a m l m l k e davra
nndan vazgeip, huzura kmas tavsiye edildi; o da bunu kabul ederek sultan
iin byk bir len hazrlatt ve bu lende M el i k a h a pek ok hediye tak
dim etti. Sultan, vezirini gn huzura gelmediinden dolay knad; N i z a m l
m l k de zr dilemek zorunda kald. Sultan M el i k a h , Basr ay yllk 100
bin altn ve 100 at vermek artyla H u ma r t ek i n i n ynetimine brakt.
Vezir N i z a m l m l k e kar olanlardan biri de Tura Di van bakan K e -
ma l d d ev l e E b u r - R z a nin olu ve divanda ni bi S e y y i d ii r -
r es E b u l - M eh as i n idi. Sultan M el i k a h , onu sevmi ve kendi ne-
dimliine semiti. E b u l - M eh a s i n ayrca N i z a m l m l k n de damad
idi. O, buna ramen N i z a m l m l k n kuvvet ve kudretini ekemiyor, vezir
ve adamlar hakknda sultana ikayette bulunuyordu. E b u l - M eh a s i n , bu ko
nuda sultana, N i z am l m l k i l e adamlarn bana teslim et, ben de sana on
lardan alp bir milyon altn vereyim. nk onlar, hazine ve halkn maln yiyorlar,
baz ehir ve kyleri kendilerine tahsis ediyorlar dedi, Bunu duyan N i z a m l
m l k , atlar, silhlar ve btn tehizatlaryla Trkl erden oluan binlerce as
kerinin de katld byk bir len dzenledi v eM el i k a h davet etti. Sultan,
bu lene geldii zaman N i z a m l m l k , Ben sana, babana ve dedene hiz
met ettim. Bu bakmdan benim hizmet hakkm vardr. Bana ulaan haberlere g
re, malnn onda birini aldm syleniyor. Maln aldm dorudur, fakat aldm
bu mallar senin iin topladm u klelere, ayn ekilde sadakalara, balara
ve vakflara harcyorum ki, senin iin bunlardan daha muazzam bi r hatra, daha
byk bir kr ve cevap olamaz, ite mallarm ve sahip olduum her ey gzleri
nin nndedir, istersen bunlarn hepsini al, bana bir h r ka ve zavi ye yeter dedi.
Bu szlerden sonderecede duygulanan M el i k a h , E b u l - M eh a s i n i n gz
lerine mil ekilmesini ve Sve kalesine gnderilmesini emretti. Babas K ema-
1 1m 1k , bu olay duyunca N i z a m l m l k n evine snd ve malndan
sultann hzinesine 300 bin altn vermek suretiyle cann kurtarabildi. Ayrca o,
grevinden uzaklatrlm ve yerine N i z a m l m l k n olu M ey y i d l -
m 1k Tura Di van Bakanl na atanmt (ubat/Mart 1084). Tabii sonu, N i
z a m l m l k iin dmanlarna kar tam bi r zafer olmutu.
Emr H u ma r t ek i n i n veziri A m d d d ev l e bi n B eh men yar , dar
ilerdeki tecrbe ve ustal ile nl olup, bu nedenle sultann hizmetine girmi
ve derecesi hzla ykselmiti. I bn B eh men y a r da E bu l - M eh a s i n ile dost
128
AL SE V M-E RDOAN MER L
olup, bunlarn ikisini bi r araya getiren tek ortak nokta N i z a m l m l k e duy
duklar dmanlk idi. Nitekim I bn B eh men yar da arkada gibi, N i z am l -
m 1k hakknda serveti bo yere harcyor diye sultana ikayette bulunmutu.
Ayrca vezirliin I bn B eh men y a r a verilmesinin kararlatrld rivayeti de
kmt. te yandan M el i k a h n C f er ek adl bir maskaras vard. 0, sul
tann huzurunda N i z a m l m l k n taklidini yapyor ve onun aleyhinde sz
ler sylyordu. Bel h ve evresinin valisi olan N i z a m l m l k n olu
C ema l l m l k , bu haberi duyduu zaman, hemen harekete geerek sfahana
geldi. Kardeleri M ey y i d l m l k i l eF a h r l m l k kendisini karladlar.
C ema l l m l k , C f er ek i n yapt maskaralklara gz yumduklar iin her
ikisine de kzd. O, daha sonra sultann huzuruna kt, C f e r e k yine orada
N i z a m l m l k n taklidini yapyordu. C ema l l m l k , huzurda olmas
na ramen C a f er ek i azarlad ve Senin gibileri nasl olur da burada bulunur
ve byle bir toplulukta sultann huzurunda konuabilir? dedi. Sonra huzurdan
kar kmaz C f er ek i n yakalanp tutuklanmasn ve dilinin ensesinden
karlarak kesilmesini emretti.,Bu emir yerine getirildi ve C f er ek ld. C e
ma l l m l k , bununla da yetinmemi, bn B eh men y a r da yakalatp
gzlerine mil ektirmiti. Tabii onun bi r devlet adamna ve sultann maskarasna
davran, hi hakk olmad yetkileri kullanmas, sultann ona kar harekete
gemesini gerektirdi; ancak sultan, balangta bu olaylar karsnda ses karmad.
M el i k a h ve N i z a m l m l k , Ni abur 'a gittikleri zaman C ema l l
m l k de onlarla beraberdi. Sultan, onu ortadan kaldrmaya karar vermiti. On
lar, sfahana dnmek istediklerinde N i z a m l m l k , daha nce yola kmt.
M el i k a h , bu srada Horasan Am di ni yanna ararak ona, Senin iin ken
di ban m, yoksa C ema l l m l k n ba m sevimlidir? diye sordu. m d
Elbette kendi bam diye cevap verince, sultan, eer onu ldrmezsen* ben se
ni ldrtrm dedi. Am d, M el i k a h n huzurundan ktktan sonra C ema
l l m l k n zel hizmetinde bulunan bir hizmetiyle grt ve ona gizlice, Sul
tan, onu yakalayp ldrmek istiyor, sizin onu ldrmeniz, sultann aka ldr
mesinden sizin iin daha uygundur dedi. Akl biraz noksan olan hizmeti de
Am din bu szlerine uyarak erbet kabna zehir koydu. C e m a 1 1m 1k er
bet isteyince, hizmeti zehir koyduu kab verdi. C ema l l m l k , bunu ier
imez ld (Kasm/Aralk 1082). Sultan, lm haberini aldktan sonra Ni abur -
dan ayrld ve yolda N i z a m l m l k e yetierek olunun ldn bildirdi,
ona basal diledi ve Ben de senin olunum, sen sabredip T a n r dan sevap
bekleyenlerin en iyisisin diyerek teselli etti. Bylece C ema l l m l k , kendi
ni bilmezliin cezasn ekerken, babas ile sultann arasnn daha fazla almas
na sebep oldu.
N i z a m l m l k kskanan ve aleyhinde alan devlet adamlarndan biri
deE bu l - G an i m T a c l m l k idi. O, nce ser henk Savt ek i r i i n hizme
tinde alt. S av t ek i n sultann huzurunda onu ok vmt. Bylece sultan,
T a c l m l k hizmetine ald, oullarnn vezirlii ile harem dairesinin ileri
SEL UK L U DE VL E TL E R TAR H 129
ne bakmak, Tura Di van Bakanl 'm yrtmek gibi grevleri ona verdi. T a-
c l m l k yava yava sultan ilemeye balamt. Nitekim sultanda,
N i z a m l m l k den bkma iaretleri grlmeye balad. Ancak T a c l m l k ,
bu ite akll davranyor, kendisi sultana yaklatka N i z a m l m l k de y
celtmek hususunda elinden geleni esirgemiyordu. nk o, A mi d d d ev -
l e bn B eh men yar v eE bu l - M eh a s i n i n urad akbetten ders almt.
T a c l m l k , Byk Di van yelerini de kendi tarafna ekmeye alyordu. Bu
bakmdan mal ilerle uraan mstevj M ec d l m l k ile askerlerin ilerine
bakan Ar zul cey S ed i d l m l k , N i z a m l m l k e muhalefet etmek iin
onunla birlik olmulard. ok gemeden T a c l m l k sultana, N i z a m l
m l k , her yl fakihlere, sfilere, K ur an okuyanlara 300 bin altn veriyor; eer
bu para ile bir ordu donatlrsa onunla stanbul surlarn bile fethetmek
mmkndr diyerek N i z a m l m l k fazla para harcamakla sulamt. M e
l i k ah , bunu iittii zaman, N i z a m l m l k yanma ararak bu mesele
hakknda fikrini sordu. N i z a m l m l k de cevap olarak, Ey dnya sultan,
ben ihtiyar bir adamm, eer beni mezada versen bana kimse altndan fazla
para vermez. Sen gensin, seni de mezada verseler sen de 100 altndan fazla et
mezsin. T an r , sana ve bana, kullarndan hi kimseye nasip olmayan bata bu
lunmutur. Buna karlk sen, o T a n r nin dinini yceltmeye alan, onun aziz
kitabn tayanlara ylda 300 bin altn sarf etsek ok mudur?. Sen, her yl asker
lere bunu iki katn sarf ediyorsun, halbuki bunlarn en kuvvetlisi ve en nianc
snn att ok, bir milden ileri gitmez. Bunlar ellerinde bulunan kllaryla yalnz
kendi yaknnda bulunan kimseleri ldrebilirler. Ben ise sarfettiim bu para ile
yle bi r ordu donatyorum ki, onlarn dualar ok gibi t Ar (dokuzuncu gk) a
kadar gider ve Ta n r ya ulamak iin ona hibi r ey engel olamaz dedi. Sul
tan, onun bu szleri zerine duygulanarak alamaya balad ve vezirine, Sen,
bu ordunun saysn elinden geldii kadar oalt, sana istediin kadar para hazr,
dnyann serveti enindir dedi.
N i z a m l m l k e kar kanlardan biri de M el i k a h n ei T er
k en H at u n idi. Bunun sebebi de sultann veliahdnn, ocuklarndan hangisi
nin olaca sorusu idi. nk M el i k a h m daha nce veliaht yapt A h met
ve ok sevdii Davu t lmlerdi. Bu durumda sultana veliaht olabilecek iki aday
vard. Bunlardan biri, M el i k a h m amcas Y a k u t nin kz Z bey deH a -
t u n dan doan B er k y a r u k idi. B er k y a r u k , adaylarn yaa en by
ve deerlisi olup, N i z a m l m l k tarafndan destekleniyordu, i ki nci aday ise
T er k en H a t u n dan dnyaya gelen M ah mu t idi. T er k en H at u n , olu
nun veliaht yaptrabilmek iin her trl yolu deniyordu. Tabiatyla T a c l m l k
de Sel ukl u vezirliini elegeirebilmek iin M a h mu t u destekliyor ve bu ko
nuda T er k en H at u n ile ibirlii yapyordu. Bu durumda T er k e n H at u n ,
daima N i z a m l m l k ktlemek asndan M el i k a h etkilemeye ba
lad. O, zellikle N i z a m l m l k n kendi oul, damat ve adamlarn devletin
en yksek grevlerine getirdiini, bunlarn emirleri dinlemeyerek bamsz hare
130 AL SEV MERDOAN MER L
ket ettiklerini ve halk tarafndan birer kk hkmdar sayldklarn sultana
tekrarlayp duruyordu. N i z a m l m l k ise ya ilerlediinden ve hayattan da
bkm olduundan kendi aleyhindeki bu almalara ve hilelere nem vermiyor
du. Ancak bu srada meydana gelen bir olay, N i z a m l m l k n dmanlarn
bir lde hakl karyordu. yleki:
N i z am l m l k , olu ems l m l k O s ma n Mer v valiliine tayin et
miti. Sultan M el i k ah ise ilerigelen emirlerden biri olan K od a n hne ola
rak ayn ehre gnderdi. Bir sre sonra K odan ile Os man arasnda anlamazlk
kt. Bu anlamazlkta gen yata olmasna ramen, bulunduu yere ve daha ok
babasnn nfuzuna gvenen Os man , hneyi tutuklatt, fakat daha sonra onu
serbest brakt. O da yardm istemek ve ikayetini bildirmek iin sultann huzu
runa karak duruma aklad. M el i k a h , derhal harekete geerek, Ta c 1-
ml k ve M ecd l m l k gibi devlet adamlaryla N i z a m l m l k e bir
mektup gnderdi. Sultan, bu mektubunda yle diyordu: Eer saltanatta ve ml
knde ortam isen bunun da bir hkm ve kural vardr. Fakat benim naibim
ve benim emrimdeysen, o takdirde bunlarn artlarna uymalsn. Oullarndan
her biri, bir lkeyi istil etti ve byk bir eylete vali oldular. Bununla da yetin
meyerek devlet ilerine tecavz ve mdahale ettiler. nnde vezirlik almeti di
vi ti ni n kaldrlmasn ve bandan sarn alnmasn emretmemi ister misin?.
Sultian, N i z a m l m l k e mektubu vermekle grevlendirdii heyetle beraber
yakn adamlarndan ve gvendii emirlerden olan Y e l b i r d i yi de gndermi
ti. M el i k ah ona, Onlar, her nekadr gizlese de N i z a m l m l k ne syler
se sen bana haber vereceksin demiti. N i z a m l m l k , bu mektubu ald
zaman soukkanlln muhafaza ederek, korkmadan ve tereddtsz cevap ver
di; Eer o, benim saltanatta ve mlknde orta olduumu bilmiyor idiyse bi l
sin. Bugn bulunduu makama benim fikir ve nlemlerimle geldi. Babas
ldrld gn ileri nasl idare ettiimi ve ona isyan edenleri nasl cezalandr
dm hatrlamaz m?. O zaman bana smsk sarlr ve muhalefet etmezdi. Ne
zaman ki, ileri yoluna koydum, herkesi ona itaat ettirdim, dirlik ve dzeni sala
dm, yakn ve uzak ehirleri fethettim, uzak ve yakn herkes ona itaat arz etti,
ite o zaman ilemediim gnahlar bana ykledi, hakkmdaki ihbarlar iitir ol
du. Benim adma ona deyiniz ki, bandaki o tac n varl, bu di vi te baldr. Bu
ikisinin ibirlii ve ittifak, istenilen her eyin ba ve her trl ganimetin sebebi
dir. Bu divitin kapan kapatrsam onun tac da yok olur. Eer bir deiiklik ve
tedbire karar verdiyse nce gerekli nlemleri alsn. K apy almadan nce bana
gelecekleri dnsn, dikkatli olsun. Haberi gtren heyet, N i z a m l m l k n
yanndan knca oradaki konumalar sultandan gizliyerek itaatte ve susuz ol
duunu sylemeye karar verdiler. Ancak emr Y el bi r di , sultann huzuruna ge
lerek konumalarn hepsini aynen nakletti. M el i k a h , bu szleri iittii zaman
N i z a m l m l k e olan kzgnl daha da artt. Ertesi sabah, teki heyet ye
leri sultana, N i z a m 1m 1k n zr dilediini ve itaat zerine olduunu
sylediler. Tabii sultan, gerek konumalar bildiini aklamakta gecikmemi, heyet
SEL UK L U DE VL ETL E R TAR H 131
yeleri gemiteki hizmetlerini gznnde tutarak bunu gizlemesini tavsiye etmi
lerdi. Sultan, btn bu olaylardan sonra dahi N i z a m l m l k grevinden
uzaklatrmad, fakat ona eskisi gibi de deer vermemeye balad, hatt onun hak
knda kaynaklarn bazsnn ifadesiyle Tedbir alnmt.
Ni zaml ml k'n l drl mesi ve ki il ii
Sultan M el i k ah , N i z a m l m l k n gzden dmesinden sonra n
c kez Badata gitmeye karar vererek Ekim 1092de yola kt. Beraberinde T er
k en H at u n , N i z a m l m l k ve T a c l m l k de vard. Onlar, Ni havend
yaknlarnda S hne denilen yerde konakladlar N i z a m l m l k , iftardan son
ra otana gitmekte iken, Batm l er en suf kyafeti giymi E b T ah i r adndaki
bir feda, elindeki dilekeyi ona verdi. Vezir, kendisine verilen bu dilekeyi oku
duu srada Bat n feda anszn ban onun gsne saplad. Bat n bu olay
dan sonra kaarken aya adr ipine taklp dm ve onu derhal yakalayp
ldrmlerdi. N i z a m l m l k , bu bak yarasnn etkisiyle ksa sre iinde
ld (14 Ekim 1092). O, ldnde 74 yanda idi. Uzun sre Sel ukl ul ara hiz
met etmi olan bu byk devlet adamnn cenazesi, sfahana gtrld ve orada
yaplan Trbe-i Ni zama gmld.
N i z a m l m l k , Bat n l erl e ok uramakta ve onlar amansz bi r ekilde
takip ettirmekte idi. Bu bakmdan H a an S a bba h , basksndan kurtulabil
mek iin onu ldrtt. Bu, onlarn ilk mehur cinayetidir. N i z a m l m l k -
n ldrlmesi olay, Msl man topluluk iinde derin yanklar uyandrd. Devrin
airleri bu lm iin mersiyeler yazdlar. Sultan M el i k a h , onun yerine Sel
ukl u Devl eti vezirliine T a c l m l k E bu l G a n a i m i atad.
N i z a m l m l k , lim, dindr, cmert, dil, yumuak huylu, sulular ba
layan, az konuup ok i yapan bi r ahst. Onun sohbet meclisi, K ur an oku
yanlar, fakihler ve Msl manl ar n nde gelen liderleriyle dolup taard. O, szgelii
Badat, I sfahan, Ni abur, Bel h, Her at, Basr a, Mer v ve Amul gibi bi rok ehir
ve lkelerde, Sel ukl u hkmdarlarnn verdii yetkiler ve hzineden harcanan
paralarla medreseler yaplmasn emretti. Genliinde fkh eitimi yaparken pek
ok hadis rendi. Bu bakmdan zaman zaman Badat, Horasan ve teki ehir
lerde hadis yazdrrd. N i z a m l m l k , bilginlere ok sayg gsterirdi. Ayrca
o, vgden pek holanmazd. Nitekim devrin bilginlerinden E bu l - K a s m K u
e y r ile imam E bu l - M ea l C veyn geldii zaman, N i z am l m l k aya
a kalkar ve sonra yerine otururdu. E b A l i F a r mez geldiinde ise yine
ayaa kalkar, onu kendi makamna oturtur, kendisi de onu nne otururdu. N i -
z a m l m l k e bu farkl davrann sebebi sorulduunda, E bu l -
K as m K u ey r ve onlar gibi ahslar yanma geldikleri zaman bana Sen, yle
iyisin, byle iyisin diyerek sahip olmadm vasflarla beni verler, bu szleriyle
benim gurur ve kibrimi artrrlar. Halbuki F a r mez , bana houma gitmeyen
eyleri, kusur ve noksanlarm, yaptm hakszlklar syler, bylece gururum k
rlr, ben de yaptm hatal ve kusurlu hareketlerin oundan vazgeerim. ceva
bn verdi.
132
AL SEV MERDOAN MER L
Fakirleri yemee davet etmek, onlar kendine yaklatrmak ve onlara yakn
olmak N i z a m l m l k n detiydi. Bu konuda onunla ilgili pek ok ve nl
rivayetler vardr. Bir rivayete gre, N i z a m l m l k , bi r gece yemek yiyor
du, bir tarafnda kardei E b u l - K as m, br yannda da Sel ukl u devlet adam
larnn ilerigelenlerinden biri olan Hor asan am di vard; Horasan amtdi ni n
yannda da eli kesik bir fakir oturuyordu. N i z a m l m l k , am di n eli kesik
fakirle yan yana yemek istemediini grd. Am de ' hemen br tarafna
gemesini syledi ve fakiri yanna alp onunla birlikte yemek yedi. Baka bir
hikye ise u ekildedir. Bir gn bi r fakir gelerek kendisiyle grmek istedi,
kapsnn nnde oturdu, yannda da byk bir i bri k vard. Orada bekledikten
sonra nihayet N i z a m l m l k , sultann hizmetinden dndnde fakir ayaa
kalkarak, Ben senin fakirleri sevdiini ve onlara kar sevgi ve efkat iddiasnda
olduunu iittim. Sen benim ibriimi altn ile doldurmadan ben buna inanmam.
dedi. N i z a m l m l k , bunu ok grerek bir kese para verip, birtakm tatl sz
lerle fakiri yola getirmek istedi. Fakat fakir, bi r kese ile yetinmeyeceini syledi.
N i z a m l m l k , hazi nedara, hzinede ne kadar altn varsa verilmesini em
retti. Hzineden altnlara getirip ibrie koydular. Fakat bunlarn hepsi yarsn
bile dcMuramad. N i z a m l m l k , ocuklarna ve yaknlarna btn ss e
yalarm ibrie koymalarm syledi. Onlar da, btn eyalarn getirdiler.
Nihayet ibrii o derecede doldurdular ki, fakir ibrii yerinden kaldramad. N i
z a m l m l k , bunu grd zaman adamlarna ibrii tayp fakirle beraber
gitmelerini emretti. Bunu gren fakir, btn kuvvetiyle Ey N i z a m l m l k ,
ben, seni imtihan etmek istedim, yoksa benim gibi bi r fakir bu kadar altn ne
yapacak diye bararak kap gitti. N i z a m l m l k , onu bulmalar iin emir
verdi ise de hibi r yerde izini bulamadlar. N i z a m l m l k , daha sonra bu al
tnlarn hepsini hayrl iler ve gzel eylere sarfetti.
Vezir N i z a m l m l k lmszletiren bir eseri de Si yaset-nme adl ki
tabdr. Si yaset-nmel er , hkmdarlara ve byk devlet adamlarna, devlet y
netim ve ilerinde, ayrca halkla olan ilikilerinde adaletli davranmalar yolunda
t ve dersler veren eserlerdir. Sultan M el i k a h , 1077/1078 tarihinde bu e
kilde bir kitap yazlmas iin kendi devlet adamlar arasnda bir yarma amt.
Sonuta bu konuda N i z a m l m l k n yazd kitab beendi. Bylece N i z a
m l m l k n Si yaset-nmesi, uzun yllar devlet adamlarnn elinden dr
medii rnek bi r eser olmutur.
Mel ik^ah-Mukl ed anlamazl
Halife M u k t e d ile sultann kz M eh mel ek i n dnlerinden bir sre
sonra bu evlilik sonucunda bi r olan ocuu dnyaya geldi. Bu mnasebetle Ba
dat sslendi, bebein zerine halk tarafndan gm ve altnlar sald. Halife,
olunun adn C af er , knyesini ise Ebul -Fazl koymutu (ubat 1088). ok ge
meden M eh mel ek H at u n , M el i k a h a haber gndererek ikyeti olmu,
ha Leniis kendisini sk sk yanndan kovduunu ve yz evirdiini anlatmt. Bu
SELUK L U DE VL E TL E R TAR H 133
durumda sultan M el i k a h , kznn baba evine dnmesini istemiti, halife de
bu istek zerine karsnn gitmesine izin vermiti. Sultan ise, emir B oz an ve H u-
ma r t ek i n S a v a b Badata gnderdi. Bu iki emr, sultann kzn ve halife
den olan olu E b u l - F a z l C a f e r i alarak I sfakzna hareket ettiler
(Mays/Haziran 1089). M eh mel ek H at u n , I sfahanda ok yaamam ve Ocak
1090 tarihinde lmt. te taraftan sultan M el i k a h , C a f er i n veliaht iln
edilmesini, bylece M u k t e d den sonra halife olmasn istiyordu. Nitekim bu
amala M el i k a h , kk torununu Em r l mmi n n olarak lakaplam, Ba
dat ta hutbede halifeden sonra torunun adnn okunmasn istemiti. A ncak hali
fe, sultann bu isteini kabul etmiyordu. Hatt bir rivayete gre, sultan, bu nedenle
M u k t e d yi grevden uzaklatrarak Her hususta emrine uygun olsun diye,
kendi tarafndan Badata bir halife atamak istedi. Ancak N i z a m l m l k ,
buna kar kmt.
Sul lan Meli kah n l m ve tarih ki i li i
Sultan M el i k a h , nc kez Badata gitmek zere yola kmt. O, Ni -
havend yaknnda N i z a m l m l k n ldrlmesinden sonra yoluna devam
ederek 28 Ekim 1092 tarihinde Badata girdi. Sultam bu gelii srasnda halife
lik veziri A mi d d d ev l e bi n C h eyr karlad. Ayrca sultan, Sel ukl u ve
zirliine atad T a c l m l k iiri vezirlik /uiatlerinin hazrlanmasn emretti.
Nitekim hi l l l er hazrlanm, T a c l m l k de vezirlik makamna oturmutu. Ve
zir N i z a m l m l k , sultan ile halife arasnda bir denge unsru idi; fakat N i
z a m l m l k n ldrlmesi dengenin halifenin aleyhine bozulmasna ve
sultann harekete gemesine sebep old. Sultai, torunu E bu l - F az l C af er iin
Badatta hutbe okutulmamasna kzmt. Bu nedenle halifeye haber gndere
rek derhal Badattan kp Hi caz ve D makdan hangisini isterse oraya gitme
sini ve 24 saatte ehirden ayrlmasn bildirmiti. Halife, bu durum karsnda
hazrlanabilmek iin sre istedi ve vezir Ta c 1m l k n de araya girip rica
etmesi zerine sultan, onun 10 gn daha Badatta kalmasna izin verdi. Ancak
sre dolmadan sultann lmyle halife Badatta kalmt.
Sultan, halifenin Badat terketmesihi istedikten sonra ava gitti. O, av sra
snda hastalanarak 19 Kasm 1092 tarihinde ld. ada veya o devre yakn kay
naklarn bazlarnda verilen bi l gi l ere gre M el i k a h , zehi rl enerek
ldrlmt. Bu zehirlenme olay, sultann H u r d i k adl bir hizmetkr tara
fndan gerekletirilmitir. H u r d i k , kulak kartracak leti zehirlemi, sultan
da let ile kulam kartrnca bi r ka gn iinde hastalanarak lmt. Bu ze
hirlenme olaynda, olu M a h mu t u tahta geirmek isteyen T er k en H at u n ,
sultanla anlamazla den halife M u k t ed ve N i z a m l m l k yandalar
phe altndadr. Ancak bunlar iinde T er k en H at u n , phelilerin en nde
gelenidir. Nitekim T er k en H at u n , sultann lmn gizlemi, hatt cenazeyi
gece saraydan iki kii alp gitmi ve cenaze namaz klnmamt. Byk Sul tan
iin, Trk geleneine gre, atlarn kuyruu kesilmedi ve gzya dklmedi. M e -
134 AL SE V M-E RDOAN MER L
1i k a h m cesedi, daha sonra sfahana gtrlerek orada kendi medresesinde
ki trbeye gmld.
Sultan M el i k a h , fizik ve ruh bakmdan insanlarn en gzellerinden biri
idi. O, geni omuzlu, orta boylu, yuvarlak sakall ve grn itibariyle imanca
idi. M el i k a h , her trdeki silah kullanrd, zellikle iyi ok atar ve mzrak kul
lanrd. Bu hususta ei yoktu, att ok mutlaka hedefini bulurdu. Ayrca bi ni ci
likte, evgan ve krre (top) oynamakta usta ve ok evikti. Sultann ava ok merak
vard. Bir gn kendisinin ve klelerinin avladklar avlarn saylmasn emretti.
Bunlar sayld zaman adetinin 10 bin olduunu grdler. Bunun zerine kendi
si, Ben, bo yere bir hayvann kann dkmek istemem diyerek bunlarn kar
lnda 10 bin altn sadaka datlmasn emretti. Bundan sonra o, ne zaman bir
ava ksa, avlandklar hayvan says kadar sadaka verirdi. Nitekim o, Badattan
Mekkeye giden yoldaki Sub i de Mi nar etl -Kur nu yaptrmt. Bu iaret kule-
si(minare) av hayvanlarnn boynuzlar ve ayaklarnn trnaklarndan ina edil
miti. O, kulenin aynsn Maver annehr de de yaptrd.
Sultan M el i k a h . gerek Msl man, gerekse H ri sti yan tarihiler tarafn
dan yaptklar ilerden dolay daima vlmtr. Bu kaynaklara gre, onun h
kmdarlk yllar, genel bir huzur, gvenlik ve adalet iinde gemiti. Kendisi,
iyi niyet sahibi idi. Onun zamanmda yollar, gvenli bir duruma gelmi, her taraf
bolluk ve bereket iinde olmutu. Halk kendisinden ok korkard; o, zalimleri
yok eder, mazlumlara hakkn kesinlikle verirdi. Zulm grm b r insan, sulta
na gelmek istedii zaman, hi bir ey ona engel olamazd, ikyeti dorudan do
ruya sultanla konuur, hakkn isterdi.
Sultan M el i k a h , Badata kez geldi. Halk onun geliiyle fiyatlarn art
masndan, askerlerin itaatsizlik ve zulm yapmasndan korkmutu. Ancak onla
rn bu dnceleri gereklemedi, aksine halk, gece-gndz Sel ukl u askerlerine
uruyor, onlarla al-veri yapyor ve hi kimseden korkmuyordu. Sultan, btn
lkeden ticar mallar ve gda maddelerinden alman vergiler ile, hac yolundan gm
rk vergileri ve muhafz cretlerini kaldrmt. Bu nedenle, Sel ukl ul ar n sal
tanat srdkleri zaman iinde M el i k a h n gnleri gerdanlkta olan byk
bi r inci gibidir. O, yaptklarndan dolay Adi l Sul tan olarak anlmtr.
Sultan M e 1i k a h m b davranlar ile ilgili olarak devrin kaynaklarnda
eitli hikayeler anlatlmtr. Bunlardan birine gre sultan M el i k a h , bir gn
I r akta Vs t ehrinin aasnda Hadddi yye kynden gelen ve G a z z 1 m oul
l ar olarak tannan iki adamla karlat. Sultan, durup onlar dinlemi, onlar da
I kta sahibi emr H u ma r t ek i n 1.600.000 altnmza elkoydu, birimizin de iki
n diini k rd diyerek ikyeti oldular. Ayrca krlan dilerini sultana gstere
rek, Ey zamann ve dnyann sultan, senin doruluun halk iinde duyulmu
tur ve cmertliin herkese bilinmektedir. Biz de ksas yoluyla hakkmz ondan
alrsn diye sana geldik. Eer T a n r nin sana farz kld ekilde hakkmz on
dan alrsan ne l, aksi halde T anr aramzda hkm verecektir dediler. Sul
SEL UK L U DE VL ETL E R TAR H 135
tan M el i k a h , bu ikyet zerine, atndan indi ve onlara, Her biriniz bir
kolumdan tutun ve beni N i z a m l m l k n yanna gtrn dedi. Onlar, bu
nun kabul etmediler ve zr dilediler; fakat sultan, ikisine de ant iirerek syle
diini, mutlaka yapmalarn istedi. Bunun zerine her biri, sultann bir kolundan
tutup onunla birlikte N i z a m l m l k n yanna gittiler. N i z a m l m l k ,
bu olay duyunca koarak adrndan kt, sultan karlayp yer pt ve Ey ci
han hkmdar, seni byle davranmaya sevk eden sebep nedir? diye sordu. Sul
tan, Yarn T a n r nin huzuruna Msl manl ar n hak ve hukukundan sorguya
ekilirsem halim ne olur?. Ben bu ileri byle durumlarda bana veklet edesin
diye sana braktm. Halk, byle ikencelere maruz kalrsa bunun sorumlusu sen
olursun. Beni de kendini de dn dedi. N i z a m l m l k , yer pt ve sulta
nn hizmetine kotu, sonra geri dnp emr H u ma r t ek i n i n grevinden uzak
latrlmasna ve ikyeti olanlardan alnan mallarn iade edilmesine dair fer man
yazdrd. Ayrca yanndaki 100 altn da onlara verdi ve ksas olarak emr H u
ma r t ek i n i n dilerinin sklebilmesi iin bunu delille ispat etmelerini emret
ti. ikyetiler de memnun olarak oradan ayrldlar.
Sultan M el i k a h n lkeyi adaletle ynettii hususundaki rneklerden bi
ri de yledir:
Sultan, bir gn ava giderken bi r kyl ile karlat ve onun alayp szlad
n grd. Sultan, o kylye Niin alarsn? diye sordu. Kyl de sultan Sel
ukl u emirlerinden bi ri sanp, Askere satacak bi r yk karpuzum vard, satp
parasndan faydalanacaktm. Ancak askerden kii gelip, karpuzlar elimden
zorla para vermeden aldlar. Bana zulm ve hakszlk yaptlar dedi. M el i k
ah da Asker iinde bir kzl adr var, ben gelinceye kadar onun yannda dur,
sakn oradan ayrlma dedi. Sonra o kyl, ordughn iine girerek sultann de
dii kzl adr grd ve kimseye bi r ey sylemeden adra yakn bir yerde dur
du. Sultan, avdan dndkten sonra ar abdr ma, Canm karpuz istedi, askere
sorsan, ola ki, bulur parasn verip gelirsin dedi. arabdr, o kylnn karpu
zunu alanlardan karpuz bulup, sultann yanna dnd. Sultan, Bu karpuzu ne
reden buldun ve nasl bir kimseden aldn? diye sorduunda, ar abdr Falan
hci b n adrnda buldum diye cevap verdi. Sultan, o haci bi n getirilmesini em
retti. Hci b, sultann huzuruna getirildi. M el i k a h , hci be bu karpuzlar ne
reden buldun, kimden aldn ? diye sordu. Haci b ise, Benim askerlerim getirdi,
onlardan aldm diye cevap verdi. Sultan, onlarn huzura getirilmelerini emretti.
Hci b, adra geldiinde, o askerlerin bu olay duyduklarn ve ldrlmek kor
kusuyla katklarn grd. Hci b, tekrar sultann huzuruna gelerek onlar
bulamadn syledi. Sultan, kylye, Bu hci b benim babamn yetitirmesi
dir, bunu sana baladm, senin olsun. Eer alp gitmezsen, senin boynunu vur
dururum. Kullar kat iin bunun sana kul olmas gerekir dedi. Kyl, hci b n
elini tutarak dar kt. Hci b, yolda 300 altn vererek glkle hrriyetini sa
tn ald. Sonra kyl, yine M el i k a h n huzuruna girdi ve 300 altna hci bi
satn aldn haber verdi. Sultan, Buna raz msn ? diye sordu. Kyl, Evet
cevabn verdi. Sultan da imdi paran al git ve dua et dedi.
136
AL SE V M-E RDOAN MER L
Byk Sul tan M el i k a h , hkim olduu lkelerde, bata Ertneni l er olmak
zere, btn gayr i Msl i m a l nl k l ar a gsterdii hogr nedeniyle Ermeni ve Sr
yan kaynaklarnda, kendisi hakknda vg dolu ifadeler yazlmtr. Nitekim Er
meni tarihisi U r f a l M at eos , M el i k a h n lm sebebiyle, Herkesin
babas, btn insanlara kar merhametli ve iyi niyet sahibi sultann lm, b
tn dnyay byk bi r mateme drd demiti.
Sultan M el i k a h , ld zaman arkasnda, i n snrlarndan Boazi i
ne, Kafkasl ar dan Yemen ve Adene kadar uzanan byk bir devlet brakmt.
Onun da babas gibi gen yata lm, Byk Sel ukl u Devl eti nin kaderini etki
leyen ok nemli bi r olay olmutur.
SULTAN BERKYARUK DEVR
V.
Sultan M el i k a h n lm ile Byk Sel ukl u Devl eti nde bi r Dur akl ama
Devr i balad. Bunun en byk sebebi de uzun sren taht mcadeleleri olmutu.
M el i k a h n lmnden sonra geride B er k y a r u k , M u h a mmed T a
par , S en ce r ve M ah mu t adlarnda drt olu kald. Ancak sultan ldn
de, Badatta ei Te r k e n H a t u n ve en kk olu M ah mu t bulunuyordu.
T er k en H at u n , olu M a h mu t u tahta geirebilmek iin elinden geleni ya
pyordu. O, henz be yanda olan M a h mu t adna hutbe okutmas iin halife
M u k t e d ye haber gnderdi. Halife, nce M a h m u t un sultanln, ya k
k olduu, eriatn onun hkmdarln caiz grmedii baihanesiyle kabul et
mek istemedi; nk devrin byk bilgini imam G a z z a 1 , bu hususta bir fetva
vermiti. Buna karlk T er k en H a t u n d a M u k t ed yi olu C f e r i ha
life yapmakla tehdit etmi, ayrca baka bilginlerden olu lehinde bi r fetva alarak
25 Kasm 1092 Cuma gn M a h m u t adna Badatta hutbe okutmay baarm
tr. Bu kk hkmdara Nas r d-dnya veddi n lakab verilmiti. Badattaki
Sel ukl u emr ve askerleri de M a h m u t un sultanln kabul ettiler. Bir kay
naa gre, askerler sebepten M a h mu t a bi at ettiler; 1 - Annesi T er k en H a
t u n un M el i k a h zamanndan itibaren lkenin btn ilerinde szleri geerli
idi ve daima askerlere bata bulunuyordu. 2 - T er k en H at u n , Trk padi
ahlarnn, yani Karahanl l ar ailesinden idi. 3 - Btn servet ve para bu H at u n -
un elinde idi ve bunun hepsini askerlere datmt. Bir baka rivayete gre de
T er k en H at u n , olunu tahta geirebilmek iin hzineyi am ve 20 milyon
altn harcamt. te yandan M el i k a h n en byk olu ve veliaht B e r k
y a r u k , bu olaylar olduu srada sfahanda bulunuyordu. B er k y a r u k da 11
yalarnda olup, annesi Sel ukl ul ardan Y a k u t nin kz Z bey de H at u n
idi. T er k en H at u n , olunun sultanl iin tehlikeli grd B er k y a r u k u
tutuklamak zere emr G r b o a y derhal sfahana gnderdi; daha sonra da
T er k en H at u n , olu M a h m u t ve vezir T a c l m l k , beraberlerindeki or
du ile ayn ehre doru yola ktlar. N i z a m l m l k n yandalar ve kleleri
(Ni zmi yye-Ni zm ) ise onlarn sfahana yaklatklarn haber aldklar zaman
B er k y a r u k u himye ettiler ve geceleyin ehirden karak Rey ynne gitti-
138 AL SE V M-E RDOAN MER L
ler. N i z a m l m l k n adamlarndan E r k u da askerleriyle onlara katld.
E r k u un ve N i z a m l m l k n adamlarnn vezir T a c l m l k den nefret
etmeleri, onlar B e r k y a r u k u desteklemeye yneltmiti. nk T a c l
m l k , N i z a m l m l k n dmanyd ve onu ldrtmekle sulanyordu. N i
z am l m l k yandalar, B er k y a r u k u, daha nce ona atabeylik yapm olan
G m t ek i n C a n d a r n yanna getirdiler; o da B er k y a r u k u Rey eh
rine gtrp tahta oturttu. Rey ehrinin reisi ve N i z a m l m l k n damad
olan E b M s l i m, kymetli talar ve altnla ilenmi bir tac B er k y a r u k un
bana koydu. Onlarn etrafnda 20 bin kii topland. Sonuta B er k y ar u k i l e
M a h mut yandalar Ber uci r d yaknlarnda savatlar. Bu srada T er k en H a
t u n un ordusundaki emirlerden bi r ksm B er k y a r u k tarafna getiler. By
lece daha da glenen B er k y a r u k , Ocak 1093 tarihindeki bu mcadeleden
stn kt. T er k en H a t u n un ordusu malup olarak sfahana dnd. B er k
y a r u k da onlarn ardndan sfahana gelerek bu ehri kuatt. Bu srada vezir
T a c l m l k de T er k en H at u n ile beraberdi; ancak o, savatan sonra Be-
r uci r de kamt. Bu ehirde onu yakalayarak sfahan kuatm bulunan B er k
y a r u k un kararghna gtrdler. B er k y a r u k , T a c l m l k n yetenekli
bir insan olduunu biliyordu. Bu sebepten onu tekrar vezir yapmak istedi. Bu
nun zerine T a c l m l k , N i z a m l m l k n ilerigelen klelerini yattr
mak ve onlarn gnln almak iin harekete geti ve bu uurda eitli hediyelerden
baka 200 bin altn datt. Ortalk bu ekilde yatm grnrken, N i z a m l
m l k n nibi Os man , bu olaydan holanmamt. O, derhal bi r ksm asker
leri, N i z a m l m l k n katilinin ldrlmesi iin yardma ard. Onlar,
O s m a n n dediini yaparak T a c l m l k n zerine hcum edip onu para
para ettiler (ubat 1093). ldnde 47 yanda olan T a c l m l k , ok erdemli
ve iyi bir insand. Nitekim devrin airlerinden M u i z z ve Kad E r r eca n , onu
ven iirler yazmlard. Ancak N i z a m l m l k n ldrlmesinde rol almakla
sulanmas, btn bu iyilikleri yok etmiti.
Bedevi l eri n Haclara saldrmal ar
Din vecibelerini yerine getirmek isteyen Hac l ar, 1092 yl sonuna doru Ba
dattan yola karak nce Kfe ehrine geldiler ve daha sonra da oradan ayrlp
yollarna devam ettiler. Sultan M el i k a h n lm ve Sel ukl ul ar n taht m
cadelesi nedeniyle askerlerin Badattan ayrlmalar, genel asayi zerinde etkili
olmutu. te bu durumdan yararlanan Arap Haface kabilesi, haclara hcum edip,
onlar korumak iin yanlarnda bulunan askerlerin bi r ksmn ldrdler, geri
kalanlar da katlar. Hafacel er, haclarn mallarn yamaladktan sonra Kfe eh
rine baskn dzenlediler ve ehri yama ettiler. Bu haber Badata ulat za
man derhal Hafacel er zerine asker gnderildi. Hafacel er askerlerden kamaya
altlarsa da baarl olamadlar. Askerler, onlar yenilgiye uratp, bir ounu
ldrerek mallarn yamaladlar. Bylece gnahsz haclarn, Arapl ardan inti
kamn alm oldular.
SELUKL U DE VL E TL E R TAR H 139
Sultan Berkyaruk - smail bi n Yakut mcadel esi
I sfahan kuatld srada N i z am l m l k * n oullarndan I z z l m l k ,
teki kardeleriyle birlikte adgeen ehirden karak B er k y a r u k un yanna
gitti. B er k y a r u k , ona sayg gsterdi ve ikramda bulunarak devlet ilerini tam
yetki ile onun ynetimine brakt ve kendine vezir atad. Bu srada I sfahan nle
rinde baka bir olay daha oldu. Sel ukl u emirlerinden U n er ve B i l ge Bey,
B e r k y a r u k a I sfahan kuatmasn terkederek ekilmesi artyla, babasnn mi
rasndan 500 bin altn vermeyi nerdiler. B er k y a r u k , mal sknt iinde bu-
lundii':. 'd cv. vr ? :v: etmi ve paray alarak geri ekilmiti.
T er k en r i at u ise olunu tahta geirmek hrsndan vazgemiyor ve kendisini
destekleyecek kimseler aryordu. O, ilk olarak Sel ukl u ailesinden Azer baycan
emri s mai l bi n Y a k u t ye haber gnderip, kendisiyle evlenmek istedii
ni syleyerek onu, B er k y a r u k ile savamaya ard. Belki de bu frsattan ya
rarlanarak tahta gemeyi mit eden s mai l , bu ary kabul etti ve byk bir
ordu toplad; ayrca T er k en H at u n da G r boa ve teki emrlerini byk
kuvvetlerle ona yardma gnderdi. Sultan B er k y a r u k , bu olay haber ald
zaman askerlerini toplayp days s mai l ile savamak iin harekete geti, iki
taraf, Ker ec yresinde karlatlar. s mai l , bu savata malup olarak sfahana
ekildi (ubat 1093). T er k en H at u n onu hrmetle karlad, adna hutbe okut
tu, bastrd paralara olu M a h mu t dan sonra adn koydurdu. ok geme
den T er k en H at u n ile s mai l , evlenmek zere harekete getiler. Ancak
devlet ilerini yneten bakumandan U n e r ve teki emrler, bu evlilie kar k
tlar ve I s m a i 1 in yanlarndan uzaklamasn istediler. Onlar, I s m a i 1 in y
netime sahip kmasndan endie ediyorlard, s m a i 1de onlardan ekiniyordu.
Nitekim o, sfahandan, T er k en H a t u n un yanndan ayrlmak zorunda kal
d. s mai l , bu kez kzkardei ve B e r k y a r u k un annesi Z bey d e H a
t un a haber gndererek onlara katlmak istediini bildirdi. Z bey de H at u n ,
bu istei kabul edince, s mai l de B er k y a r u k ve taraftarlarnn yanna gitti.
Ancak onun buradaki misafirlii de ksa srd. s mai l , Sel ukl u emirlerinden
G m t ek i n C an dar , A k s u n gu r ve B oz a n ile hi kimsenin olmad
bir sohbet srasnda, B e r k y a r u k u ldrerek saltanat elegeirmek niye
tinde olduunu aklad. Tabii bu, onun sonunu hazrlayan bir aklama olmutu.
Yanndaki emrler ona hcum ederek ldrdler (Austos/Eyll 1093). Daha son
ra kzkardei Z bey de H a t u n a bu durumu haber verdiler. O, hakikati
rendii zaman emirlere olan kzgnl gemiti. I s m a i 1 in ldrlmesiyle
B e r k y a r u k un rakiplerinden bi ri , ortadan kalkm oldu.
Araplarn Hac l ar n mallarn yamalamas
Suri yel i Hac adaylar, melik T u t u un grevlendirdii Hac emriyle bi r
likte hacca gittiler. Onlar, hac olup geri dnerken, Mekke emri M u h a m
med bi n E b H a i m i n gnderdii askerler tarafndan Mekke yrelerinde
mallar ve develeri yamaland. Haclar, bu olay zerine Mekkeye dnerek emr
140 AL SE V M-E RDOAN MER L
M u h a mmed e ikayeti oldular ve mallarnn geri verilmesini istediler. Mek
ke emri, onlarn gasp edilen mallarnn bir ksmn iade etti. Haclar, btnyle
mallarn geri alamayacaklarn anladklar zaman lkelerine dnmek zere Mek
ke'den ayrldlar. Onlar. Mekke'den uzaklatktan bi r sre sonra Arapl ar, bu kez,
birka ynden saldrdlar. Bu saldr srasnda pek ok hac ldrld. Arapl ar,
ancak aldklar rvet karlnda, geri kalan haclar serbest braktlar. Bu teh
likeden kurtulan haclarn ou da yolda susuzluk ve alktan ld. Sa kalabilen
haclar ise perian bi r durumda lkelerine dnebildiler (1093).
MELK TUTUUN SALTANAT MCADELES
Suri ye hkimi melik T u t u , kardei M el i k a h m lm haberini ald
zaman iinde, Byk Sul tan olmak istei canlanmt. O, bu srada F rat rma
nn sa kysndaki H t kasabasnda idi; derhal Byk Sul tanl n iln ederek
adna hutbe okuttu. Daha sonra kardeinin egemenliindeki lkelere hkim ol
mak amacyla hazrlk yapmak iin D maka. dnd. T ut u , burada sahip ol
duu btn askerleri toplattktan sonra Hal eb'e yneldi. O, ayrca emr
A k s u ng ur , Y a s yan ve B oz a n a da mektuplar gndererek durumu bil
dirmi ve Sel ukl u lkesine hkim olmasn salamak iin kendisine itaat etmele
rini istemiti. A k s u n gu r , bu haber zerine T u t u a krgn olmasna ramen,
Byk Sul tanl k sorununda henz bir anlama salanamad ve M el i k a h n
ocuklarnn kk )>ata olduu ve aralarnda anlamazlk bulunduu iin, zo
runlu olarak bu itaat nerisini kabul etmiti. O, Antakya valisi Y a s y a n ve
Urfa valisi B oz a n a da M el i k a h n ocuklar arasndaki anlamazlk so
nulanncaya kadar T u t u a itaat etmelerini nerdi. Bylece bu emr, T u
t u a tbi oldular ve ynetimleri altndaki ehirlerde onun adna hutbe okuttular.
T ut u bu suretle Kuzey-Sur i ye'ye kolaylkla hkim oldu. T u t u , daha sonra
beraberinde A k s u n gu r ve Y a s yan olduu halde, Ukayl oul l ar mm yne
timindeki Rahbe'yi kuatp, ehri aman ile teslim ald (ubat 1093). Ardndan
Rdkka da ayn ekilde T u t u un eline geti. Sra, yine Ukayl oul l ar mm elinde
bulunan Nusaybi n'e gelmiti. Bu srada emr B oz an da T u t u un ordusuna
katld. Nusaybi n valisi, T u t u un huzuruna gelerek itaatini bildirdi ise de e
hirdeki askerlerin teslime raz olmamalar ve T u t u a kfretmeleri zerine sa
va balad. Ancak Nusaybi n surlar Sel ukl u basksna dayanamad ve ieri giren
askerler ehri yamaladlar. T u t u , Nusaybi n'i n ynetimini beraberinde bulu
nan M u h ammed b. er ef d d ev l e ye verdi (Mart 1093). te yandan e -
r ef d devl e M s l i m i n S l ey ma n a h ile yapt savata ldrlmesi
zerine dul kalan ei ve M e 1i k a h n halas S af i ye H at u n ile evlenen kar
dei br ah i m. Ukayl oul l ar ailesinin reisi olmutu. Fakat sultan M el i k ah ,
Kuzey-Suri ye seferi srasnda b r a h i m i yakalatp hapse attrmt. Ayrca Musul
Em rl i i e r e f d de v 1e nin olu E b A b d u l l a h M u h a mmed e veril
miti (Bk. Sultan M e 1i k a h Devri). Sultan M el i k a h ld zaman Te r -
SEL UK L U DE VL ETL E R TAR H 141
k en H at u n , b r a h i m i serbest brakm, o da Musul a gelerek S af i ye
H a t u n un yardmyla bu ehri elegeirmeyi baarm oldu.
Melik T u t u , Nusaybi ni elegeirdikten sonra b r a h i m e haber gndere
rek Musul da adna hutbe okutmasn, ayrca Badata giderken gemek zere yol
vermesini istedi; fakat br a h i m, bunu kabul etmedi. Bunun zerine T ut u,
beraberindeki emrler ve ordu ile Musul a yneldi. ki taraf Musul a bal Mu-
dayya yresinde karlatlar (2 Nisan 1093). Bu srada br a h i m in 30 bin, T u
tu f un ise 10 bin kiilik ordular vard; sava T ut u kazand. Sel ukl u
kuvvetlerine esir denler arasnda emr br a h i m, amcas M u k b i 1ve birok
l kayl emri bulunuyordu. T u t u , bunlarn hepsini ldrtmekten eki -i nsdi ,
sonra vakit kaybetmeden Musul zerine yryerek ehre hkim oldu. O,
A l i b. er ef d d ev l e ile annesini, yani kendi halas S af i ye H a t u n u
Musul a naib olarak atad. Bylece T u t u , ksa srede hkimiyet sahasn geni
letmi oldu. O, artk Byk Sel ukl u Devl eti tahtna gemei kendisi iin bir hak
saymakta idi; bu bakmdan Abbas halifesi M u k t ed B i emr i l l a h a bir eli
gndererek Badatta kendi adna hutbe okutmasn istedi. Ancak halife, bu iste
i kabul etmedi ve halifelik bakenti Badatta hutbe okunabilmesi iin baz art
larn yerine getirilmesi gerektiini bildirdi. Bu istein yerine getirilmesi iin
T u t u a karde ocuklarndan kimse muhalefet etmeyecek ve o, bakent sfa
handaki devlet hzinesine sahip olacakt. T u t u , halifenin bu cevabna tepki
gsteremedi ve artlar yerine getirebilmek iin bakent sfahana yrmeye ka
rar verdi. Onun bu yol zerindeki ilk hedefi, Di yar bak r blgesi idi. te yandan
bu srada Di yarbak r blgesi Cheyroul l ar ailesinden E bu l - H a s a n bi n a 1-
K f nin ynetiminde bulunuyordu. Sultan M el i k a h n lm haberini, Mey-
yfar i k nde iken alan E bu l - H a s a n , bir toplant sonucunda, ehrin B er k -
y a r u k a teslimine karar vermiti. Nitekim onlar, B er k y a r u k a bir mektup gn
dererek ehri, kendisinin veya gnderecei bir nibin almasn bildirdiler. Sultan
B er k y a r u k ise onlara verdii cevapta, ehri gelip teslim alacan bildirdi.
Ancak B er k y a r u k , saltanat mcadelesi nedeniyle bu szn yerine getirecek
zaman bulamamt. Bu durumda E bu l - H a s a n ve ehrin ilerigelenleri, topla
narak T u t u a bir heyet gndermee karar verdiler. Bu eli heyeti Nusaybi n
nnde T u t u un huzuruna karak B er k y a r u k dan hibir nib gelme
diini, bu bakmdan onun sultan M el i k a h n kardei sfatyla ehre hkim
olmak hususunda bakalarndan daha ok hakk bulunduunu sylemilerdi. T u
t u ise onlara birka gn sonra oraya hep birlikte hareket edebileceklerini bi l
dirmiti. te yandan sultan M el i k a h n lmnn yaratt kargaa
ortamndan yararlananlardan bi ri de Mer vanl emri M an s u r idi. O, bu srada
Har bi kasabasnda idi (Bk. Sultan M el i k a h Devri). Ancak Meyyfar i k nden
ald bir daveti iyi deerlendiren M an s u r , tekrar bu ehre hkim olmu ve Mer -
vnl emrliini geici bir sre iin yeniden kurabilmiti. Bylece T u t u dan
nce ehre M an s u r hkim olmutu. Bu olaylar dikkate alan T u t u , berabe
rinde A k s u n gu r , Y a s yan , B oz an ve askerleri olduu halde, Di yarba
142
AL SE V M-E RDOAN MER L
k r blgesine yneldi. T u t u , bu seferi srasnda El cezi r e ile Di yar bak r a
kolaylkla sahip oldu ve buna karlk blgenin yneticisi E b u l - H a s a n a Nu
saybi ni kta etti. T u t u un ikinci dura Meyyfar i k n idi; nce ehre teslim
olmalar iin haber gndermi ve direndikleri takdirde Nusaybi nl i l eri t bana ge
lenleri hatrlatarak onlar korkutmutu. Nitekim ehir halk, Sel ukl u ordusunu
grd zaman kaplar amakta gecikmedi. T u t u , hibi r direnile karla
madan Meyyfar i k ne girdi (Nisan 1093). O, ehre hkim olduktan sonra halka
adaletli davranm ve ynetimde gerekli dzenlemeleri yapmt. Bundan sonra
Di yar bak r blgesindeki teki yerleim merkezleri ve kaleler de ksa srede T u
t u a tbi oldular. Ayrca T u t u , Si ncar ve Musul enirierie valiler atamtr.
O, bylece Musul da uzun yllar ynetimi elinde bulunduran TJ kayl oul l ar aile
sinin hkimiyetine son vermitir. Vkayl oul l an, bu konuda sultan B er k y a r u k a
ikyeti oldular. B er k y a r u k da T t u a Ukayl oul l ar ailesi bizim akra
bamz ve devletimizin tbilerindendir. Bu sebeple senin onlara sert davranman
gereksiz i di eklinde bir mektup gnderdi. Fakat T u t u , buna cevap vermek
gereini bile duymamtr. T u t u , bu olaylardan sonra beraberinde A k s u n -
gu r , B oz an veY a s yan olduu halde, Azer baycana doru harekete ge
ti. Yolu zerindeki ehir ve kalelerin kendisine itaat etmeleri, T u t u un Byk
Sul tan ol ma yolundaki mitlerinin artmasna neden oluyordu. O, bu heyecan ve
mitle Tebr i ze geldi. te yandaj bu durumu haber alan B er k y a r u k da amca
sna engel olabilmek amacyla, ordusuyla Rey ehri yaknlarna kadar ilerledi.
Emr A k s u n gu r B er k y a r u k un Sel ukl u tahtna geme yolundaki faali
yetlerini haber almt. Bu yeni durum karsnda A k s u n gu r , T u t u a k r
gn olduu iin, emr B o z a n a, Biz, sultan M el i k a h m tahta geecek bir
ocuunun ortaya kmadn grerek T u t u a itaat ettik. Halbuki imdi B er k
y ar u k , tahta gemek iddiasnda bulunuyor. imdi onun hizmetine girmeliyiz
demiti. Bylece A k s u n gu r ve B oz a n , taraf deitirmeye karar verdiler ve
bi r gece yars, kuvvetleriyle birlikte T u t u dan ayrlarak B er k y a r u k un
hizmetine girdiler. T u t u un bu iki byk Sel ukl u emrinin kendisinden ay
rlmasyla kuvveti azalm, bu nedenle B er k y a r u k ile bu srada bi r mcadele
yi gze alamamt. Nitekim T ut u, bu durumda yeniden asker toplamak amacyla
geri dnmeyi yeledi ve nce Di yar bak r blgesine, sonra da kendisine sadk ka
lan Y a s yani l e Antakyaya geldi. Burada bir sre kalan T ut u, nihayet ba
kenti D maka dnd (Aralk 1093) (Bk. Sur i ye Sel ukl ul ar ).
Sultan Berkyaruk adna Badatta hutbe okunmas
B er k y a r u k , kendisine katlan emr A k s u n gu r ve B oz a n a ok iyi dav
rand. Buna karlk bu iki emr, B er k y a r u k a T u t u un ihmal edilme
mesini, o tekrar kuvvetlerini toplamadan sratle zerine yrnmesi gerektiini
tavsiye ettiler. Ayrca onlar, T u t u un kendilerinden almak iin harekete ge
ebileceini dnerek valisi bulunduklar Urfa ve Hal eb ehirlerine gvenle gi
debilmeleri iin bir miktar asker verilmesini istediler. B er k y a r u k , onlarn
SEL UK L U DEVL ETL E R TAR H 143
isteini olumlu bulmu, ayrca sultanln onaylatmak amacyla da Badat'a y
nelmiti. , Badat'a giderken nce Musul a geldi ve burada T u t u a kar Ukayl
ailesinden A l i bi n er ef d d ev l e ile anlat. Ayrca Musul da A k s u n -
gur ve B oz a n , bir miktar Ukayl askeriyle takviye edildi. Daha sonra B oz an
Ur fa ya, A k s u n gu r da Hal ebe gittiler (Ekim/Kasm 1093). Onlar, Urfa ve Ha-
l ebde hutbeyi B er k y a r u k adna okutmaya baladlar. Sultan B er k y a r u k
ise yannda veziri I z z l m l k olduu halde, Badata ulat (Kasm/Aralk 1093).
Abbas veziri A mi d ddevl ei l e halk, sultan B er k y a r u k u karlamak zere
yola kmlard. Sultan B er k y a r u k , Badata geldikten sonra halife M u k -
t ed B i emr i l l a h a haber gndererek hutbenin kendi adna okutulmasn
istedi. Bu teklif, halife tarafndan kabul edildi ve Badatta Cuma gn B e r k
y a r u k adna hutbe okundu (30 Ocak 1094). B e r k y a r u k a Rkneddi n la
kab da verildi. Bu srada B er k y a r u k a verilen hi l atleri vezir A mi d ddev l e
gtrmt. te yandan B er k y a r u k un sultanlnn tasdik edilmesine dair
menur, tura ekilmesi iin, halifeye arzedildi. Halife M u k t e d i , turasn ek
tirerek saltanat menurunu onaylad; ancak bu onay ileminden sonra bi r kalp
krizi sonunda ld. Yerine olu M u s t a z h i r B i l l ah halife oldu. Sultan B er k
y a r u k , tasdik menurunu yeni halife gnderdi. B er k y a r u k , 21 Mart 1094
tarihine kadar Badatta kald ve daha sonra da buradan ayrlarak Musul a gitti.
Teki in l drl mesi
Sultan M el i k a h , kendisine isyan eden Te k i i gzlerine mil ektikten
sonra Tekri t kalesinde hapsetmiti. B er k y a r u k , sultan olunca onu Badata
getirtti ve belki de muhtemel bir isyanna engel olabilmek iin, gittii yerlere onu
da birlikte gtryordu. Ancak daha sonra B er k y a r u k , T u t u tarafndan
yazlan ve ona kendisine katlmaya sevk eden tevik mektuplarn elegeirdi. Di
er bi r rivyete gre de Te k i , Bel he gitmek niyetinde idi. nk halk onu bu
ehre aryordu. Her iki durumda da onun isyan edeceini hisseden B er k y a
r u k , amcas Te k i ve olunu Smer r ada bodurarak ldrtt (Mart/Nisan
1094). Te k i in cesedi Badata gtrlerek orada defn edildi.
Tutuun Aksungur ve Bozan bertaraf etmesi
Melik T u t u , A k s u n gu r ve B oz a n m Hal eb ve Urfa da B er k y a
r u k adna hutbe okuttuklarn haber ald zaman onlardan intikam almak iin
D maktan harekete geti (Mart/Nisan 1094). O, Hama yaknlarna geldii zaman
Antakya valisi Y a s yan da askerleri ile kendisine katld. T u t u , Hal eb ya
knlarna kadar ilerlemi ve askerlerine blgedeki ekinleri atlarna yedirmeleri
ni ve evreyi yamalamalarn emretmiti. Emr A k s u n gu r , bu durumu ren
dii zaman bu srada Badatda bulunan B er k y a r u k a bavurarak T u t u a
kar yardm istedi. Sultan B er k y a r u k , bu istek zerine Urfa valisi B o z a n ,
emr G r boa v eA ba k ol u Y u s u f a derhal A k s u n g u r un yardm
na gitmelerini buyurdu. Adgeen emrler, bu buyruk zerine kuvvetleriyle bir
144 AL SE V M-E RDOAN MER L
likte Hal ebe gittiler. te yandan A k s u n gu r un giritii btn bu hazrlklar
yakndan izleyen T ut u, Hal ebin dousundaki Buza vadisine kadar ilerledi
ve btn bu evreyi yamalatt. Bir sava iin hazrlklarn tamamlayan emr A k -
s u n gu r un atl ve yaya ordusunun says 6 bin kiiden fazla idi. T u t u un
ordusu da A k s u n g u r un ki kadard. Nihayet iki taraf kuvvetleri, Hal ebe alt
fersah uzaklkta (tahminen 30 km.) bir ky olan Seb n yaknlarnda karlatlar
(1094). lk hcum A k s u n gu r tarafndan yapld. Ancak onun saflarnda bulu
nan emr B oz an ve C r boa , bilinmeyen bir sebeple, bu hcuma katlmaya
rak olduklar yerde kalmlard. Ayrca bu hcuma katlan A b a k ol u
Y u s u f un da T u t u un tarafna gemesi, A k s u n g u r un baarszlna se
bep oldu. A k s u n gu r , yine de savaa devam etti ise de sonradan tutsak alnp
T u t u un huzuruna getirildi. T ut u, huzuruna getirilen A k s u n g u r a,
Eer sen beni malup etseydin ne yapardn? diye sordu. A k s u n gu r da
ldrrdm cevab verdi. T u t u , bu cevap zerine, Ben de seni, senin ba
na vermek istediin cezaya mahkum ediyorum dedi ve A k s u n g u r u ldrt
t. Ayrca A k s u n gu r un maiyyetindeki bi rok emr de T ut u tarafndan
boyunlar vurdurularak ldrlmlerdir. Emr B o z a n v eG r boa ise T u
t u un saldrlar karsnda Hal ebe sndlar. Onlar Hal ebi savunma hazr
l klar yaptktan baka, B e r k y a r u k tan da acele yardm istediler.
B er k y a r u k tan gelen cevapt, yardm kuvvetlerinin Musul a eritii ve yaknda
Hal ebe ulaaca bildiriliyordu. T u t u ise Hal eb zerine yryerek ehri id
detle kuatt. Ancak ehri savunan bir ksm asker, direnmenin faydasz olduu
na inanmlar ve Antakya Kap s n T u t u a amlard. Byk kalenin de teslim
edilmesiyle T ut u, Hal ebe hkim oldu (1094). te yandan ehri B er k y a r u k
adna savunan emr B oz an v eG r boada tutsak alndlar. T u t u , kendisi
ne ihanet edenlerden biri olan B oz a n derhal ldrtt; G r boa ise lm
den, emr U n e r in ricasyla kurtulmu ve hapsedilmiti. Melik T u t u , daha
sonra B o z a n n tutsak ald iki askerini onun ynetimindeki Har ran ve Ur fa-
ya gndererek bu ehirlerin teslimini istedi. Emr B o z a n m naibleri ve ehir
deki askerler, efendilerinin lmemi olacan dnerek T ut u un arzusunu
yerine getirmediler. Ancak T ut u, bir mzrak ucuna takdrd B oz a n m ke
sik ban iki ehre gnderdi. B o z a n n kesik ban gren naibleri Urfa ve Har
ran , T u t u a teslim ettiler. Daha sonra Di yarbak r blgesi ehir ve kaleleri
de T u t u a teslim oldular (Bk. Suri ye Sel ukl ul ar ).
Berkyenk-TuL u mcadel esi: Rey sava
Bu olaylar srasnda, T er k en H at u n , T u t u a gnderdii eliler vas
tasyla iliki kurdu, onunla evlenmek ve devleti birlikte ynetmek konusunda an
lamaya vardlar. T u t u , bu artlar yerine getirmek amacyla Hemedana doru
hareket etti. T er k en H at un da onunla birlemek iin sfahandan Hemedan
ynne ilerledi. Ancak T er k en H a t u n un onunla birleme giriimi hastal
sebebiyle gereklemedi ve o, sfahana dnmek zorunda kald. Bu ihtirasl H a
SEL UK L U DE VL ETL E R TAR H 145
t un, arzu ettiine kavumadan bu ehirde ld (Ekim 1094). T er k en H a t u n -
un lmyle askerlerinden byk ksm, ibirlii nedeniyle T u t u un hizmetine
girerken, bi r ksm da B er k y a r u k tarafna getiler. Bylece T u t u , bu as
kerlerin de kendisine katlmasyla daha da kuvvetlenmiti. O, Sebr savanda
kendi tarafna geen A b a k ol u Y u s u f u halifelik merkezi Badata hne
olarak gndermi ve kendi adna bu ehirde hutbe okutmasn istemiti. Fakat Ba
datta gerek halife M s t az h r B i l l ah ve gerekse B e r k y a r u k un hnesi
A y t ek i n , Y u s u f un ehre girmesine engel oldular. Bu durumda baarl ola
mayan Y u s u f , sratle Badat nnden ekilmek zorunda kald. T ut u ise s
fahanda bulunan T er k en H at un taraftar emirlerin, A k s u n gu r ve B oz an
gibi, kendisinden yz evirmesi ihtimalini gznnde tutarak D makta brakt
olu R d v a n a bir mektup gnderdi ve Suriyedeki askerler ile sratle yan
na gelmesini bildirdi.
B er k y a r u k bu olaylar srasnda Nusaybi n yresinde bulunuyordu, T er
k en H a t u n un ldn haber ald zaman sfahana hareket etti. Onun be
raberinde bin kiilik bir kuvvet vard ve Hemedan civarnda T u t u un ordusuna
40-50 km. yaklamt. Beraberinde 50 bin kiilik bir ordu bulunan T u t u , bu
durumu rendii zaman A b a k ol u Y u s u f un kardei Y a k u b u bir mik
tar askerle B er k y a r u k a kar gnderdi. Y ak u b, B er k y a r u k u malup
etmi ve arlklarn da yamalamt. B er k y a r u k un bu yenilgi haberi, Ba
data ulatnda halife M u s t a z h i r B i l l ah , ehirde T ut u adna hutbe okut
maya balad. B er k y a r u k 5un yannda hemen hemen hi kimse kalmam,
beraberinde ancak ona sadk emirlerden P or s u k , G m t ek i n C an dar
ve Ya r u k olduu halde, yoluna devam edebilmi, I sfahan nlerine gelmiti. ehre
kardei M a h mu t un taraftar olan emirler hkimdiler. Onlar, nce birka gn
B e r k y a r u k u ehre sokmadlar, sonra da onu yakalayp tutuklamak zere hi
le ile ehre girmesine izin verdiler. Nitekim bu plan uyguland ve ehre giren B er k
yar u k , yakalanarak hapse atld. M ah mu t taraftar emirler, B er k y a r u k un
gzlerine mil ekerek onun sultanlk iddiasn ortadan kaldrmay kararlatrd
lar. Fakat bu srada M ah mu t i ek hastalna yakaland. Bu durumda devrin
tabiblerinden E mi n dd ev l e, bu emirlere, Melik M a h m u t , u anda iek
hastalna yakalanm bulunuyor, kurtulacaa da benzemiyor. Gryorum ki, siz
T u t u un hkmdar olmasn istemiyorsunuz. O halde B e r k y a r u k un gz
lerine mil ekmekte acele etmeyiniz. M ah mu t lrse onu sultan yaparsnz, eer
hastalktan kurtulursa B e r k y a r u k un gzlerine mil ekmekte takdir yine
sizindir dedi. Tabib E mi n d d ev l e nin bu szleri B er k y a r u k iin bi r ya
ama ans yaratt. Nitekim kardei M a h mu t , yakaland iek hastalndan
kurtulamayarak ld (Ekim/Kasm 1094). M ah mu t taraftar emirler iin yapa
cak tek ey, B er k y a r u k u sultan tanmakt. Bu srada B er k y a r u k da i
ek hastalna yakaland ise de iyileip kurtulmutu. B er k y a r u k , sultan
tanndktan sonra N i z a m l m l k n olu M ey y i d l m l k vezir ata
d. Onun daha nce vezirliini yapan N i z a m l m l k n teki olu I z z 1-
146
AL SE V M-E RDOAN MER L
m l k , Musul da lmt. T ut u ise arlklarn yamalamaya kalkan Heme-
daredaki B er k y a r u k taraftar emr A h u r u malup ettikten sonra bu ehre
hkim olmutu. Emr A h u r , aman dileyerek T u t u un hizmetine girdi. T u
t u un hizmetine zorunlu olarak girenlerden biri de N i z a m l m l k n o
l u F a h r l m l k idi. T ut u, onu B er k y a r u k yanda olmas dolaysyla
ldrmek istedi. Fakat emr Y a s y a n n arac olmas ve sonra da halkn
N i z a m l m l k n ailesine olan sempatisi dolaysyla saltanat mcadelesinde
faydal olabilecei dncesiyle onu vezirlie atamasn nermesi zerine T u
t u, F a h r l m l k vezirlie atad. Tabii bu atamayla B e r k y a r u k u des
tekleyen N i z a m l m l k taraftarlarn paralamak amac gdlm olmaldr.
te yandan T ut u, Hemedanda iken B e r k y a r u k un hastaln renmi
ve sfahana doru harekete gemiti. Emr A h u r ise len dzenlemek amacyla
T u t u dan izin alarak sfahana gitti ve orada bulunanlara T u t u hakknda
bilgi verdi. T ut u bu durumda Rey ehrine ynelerek oray elegeirdi (ubat
1095). O, buradan sfahandaki emirlere haberler gndererek kendisine itaata davet
ve pek ok ikramda bulunmay vaad etti. B e r k y a r u k un hastalnn devam
ettii srada bu haberlerin gelftesi, sfahandaki emirlerin T u t u a gnderdik
leri cevapta onun tarafna geeceklerine dair sz vermelerine sebep oldu. Fakat
bir sre sonra B er k y a r u k un iyiletiini gren emrler, bu kez T u t u a Ara
mzda kltan baka bir ey yoktur dediler. B e r k y a r u k un veziri M ey -
y i d 1m I k ise btn I rak ve Horasan emirlerine mektuplar yazarak bu saltanat
mcadelesinde B er k y a r u k tarafna gemelerini salamt. Bylece kuvvetle
nen B er k y a r u k , amcas T u t u a kar savaabilecek bir duruma gelmiti.
Nitekim o, kendisini Byk Sel ukl u Sul tan olarak tanyan sfahandaki emir
lerle T u t u a doru harekete geti. Balangta B er k y a r u k tarafndaki as
kerlerin says azd. Cerbzakan ehrine gelindiinde daha nce mektuplar yazlan
I rak ve Horasan dan gelen birliklerin katlmasyla ordunun says yaklak 30 bi
ne ulamt. te yandan T u t u , onun hareketini rendii zaman Rey den k
may planna daha uygun grerek ehirden kmay yeledi. O, askerleri ile Rey den
60 km. uzaklktaki Da l u (Tal) ky yaknnda sava hazrlklarna balad. ok
gemeden B er k y a r u k da ordusu ile T u t u un karsnda sava dzeninde
yer ald, iki taraf arasndaki nc arpmalarndan sonra asl kuvvetler 26 u
bat 1095 tarihinde savaa baladlar. Bu srada B er k y a r u k un ordusunda bu
lunan sultan M el i k a h m sancann ekilmesi zerine T u t u un asker
lerinden ou B er k y a r u k tarafna geti, hatt T u t u a daima sadk kalan
Y a yan bile savaa girmekten kanmt. T u t u , buna ramen savamak
ta srar etti ise de evresi B er k y a r u k un askerleri tarafndan sarld. T u t u ,
nce at yaralanarak yere dm, sonra da ondan almak isteyen S u n gu r ca
adl bir emr tarafndan ba gvdesinden ayrlarak ldrlmtr. Cesedi, baba
s sultan A l p A r s l a n n Mer vdeki trbesine gmld.
Sultan B er k y a r u k savadan sonra T u t u un dalan askerlerine iyi dav-
ranlmasn emretmi, onlara aman verip baladn iln ettirmiti. O, amcas
SELUKL U DE VL ETL E R TAR H 147
T ut u ile yapt taht mcadeleleri srasnda, zaman zaman kt son ile kar
lam ise. de, ortaya kan yeni artlarn kendi lehine gelimesiyle sultanl elde
etmiti. Ortaan nl tarihilerinden b n l - E s r debu durumu eserinde
ki u satrlar ile ifade ediyor: Eer T an r bir iin olmasn dilerse sebeplerini
de hazrlar. Daha dn, amcas T u t u karsnda malup olup az saydaki ada
myla sfahan'a giden B e r k y a r u k u hi kimse takip etmemiti. ayet yirmi
atl onu takip etmi olsayd, onu mutlaka yakalayacaklard. nk o, I sfahan ka
psnda birka gn beklemiti. Daha sonra sfahana girince emirler onun gzle
rine mil ekmek istediler. Tam bu srada sfahana, giriinin ikinci gn kardei
M a h mu t , iek hastalna yakaland ve ld. B er k y a r u k da ayn hastala
tutuldu ve dolaysyla akl dengesi de bozuldu. Ancak daha sonra her iki hastalk
tan da kurtuldu. Amcas karsnda malup olduu tarihten, iyileip sfahandan
ayrlncaya kadar drt ay getii halde, amcas T u t u , hi bi r faaliyette buluna
mad. Eer T u t u , B er k y a r u k veya kardei M ah mu t hasta iken onlarn
zerine yrm olsayd, hi phesiz lkeye hkim olurdu (Bu konuda daha ay
rntl bilgi iin bk. Sur i ye Sel ukl ul ar ).
Berkyaruk'a suikast
Sultan B er k y a r u k , T u t u u ortadan kaldrdktan sonra baka bir teh
like yaad. O, Eyll 1095de Si stanl ve maske takm birinin saldrsna urad
ve pazsndan yaraland. Bat n olan bu suikast, hemen yakaland ve dvlnce
bu ie kendisini, iki kiinin tevik ettiini i tiraf etti. Daha sonra onlar da yakalan
d ve sorgulama sonucu sularn kabul ettilen Ancak onlar btn srarlara ra
men bu suikast iin kendilerine kimin emir verdiini sylemediler. Bunun zerine
bir filin ayaklar altna atlmak suretiyle cezalandrlmalarna karar verildi. Biri
si filin ayaklar altna atlnca, her eyi anlatmay kabul etti. Bu kez teki arkada
, Ey kardeim nasl olsa ldrleceiz, srlar aklayarak Si stan halkn rezil
etme dedi. Sonunda her ikisi de ldrldler. Fakat bu suikastn niin dzen
lendii kesin bir ekilde anlalamad.
Fahrlttlkn vezir atanmas
T u t u un lmnden sonra B er k y a r u k , annesi Z bey de H a t u n u
Rey ehrine yanma getirtmek iin bir hdimini sfahana gndermiti. Ancak bu
srada vezir olan M ey y i d l m l k , bunu uygun bulmad. Bu bakmdan o,
bir gurup emrle anlaarak sultana annesini terketmesinin uygun olacan sy
lediler. Fakat B er k y a r u k Ben hkmdarl, onun yanmda bulunmas iin
istiyorum dedi. Z beyde H at u n , olunun yanma gelip bu durumu renince
M ey y i d l m l k e kar davranlarn deitirdi. Bu yolculuk srasnda H a -
t u n a refakat eden mstevf M ec d l m l k B al a s an de onu vezir aleyhi
ne tahrik etmiti. te yandan Sel ukl u vezirliini N i z a m l m l k n oul
larndan F ah r l m l k de istiyordu. Onun, kardei M ey y i d l m l k ile ara
s, babalar N i z a m l m l k n miras brakt mcevherat nedeniyle, akt.
148
AL SE V M-E RDOAN MER L
F ah r l m i k , Z bey de H a t u n un, kardei M ey y i d l m l k e kar
tavrnn deitiini ve ona kin baladn anlaynca bir adamn gndererek ve
zirliini elde etmek istedi ve bunun iin de ok para sarfetti. Onun gnderdii
hediyeler arasnda, atlastan otalar, kymetli adr, silhlar, kymetli talarla ss
l eer takmlar ve Arap atlar bulunuyordu. Sonunda F a h r l m i k n iste
i kabul edildi. Sultan B er k y a r u k , M ey y i d l m l k grevinden
uzaklatrarak yerine, kardei F a h r l m l k atad (1095), ayrca M e y y i -
d I m 1k hapse atld. Tabii bu, ilerde Sel ukl u Devl eti nin duraklamasna se
bep olacak olaylarn beiki de balangc idi.
Suri ye Sel ukl ul ar ise T u t u un lmnden sonra oullarndan R d v a n
n Hal ebde, D u k a k n da D makta hkmdarlklarn iln etmeleriyle iki kola
ayrlm oldu (Bk. Suri ye Sel ukl ul ar ).
Grhoan n Musul ve evresi ni el e gei rmesi
Melik T u t u , A k s u n gu r i l eB oz an ldrd zaman G r b o a -
y da hapsetmiti. G r boa ; T ut u ldrlnceye kadar tutuklu kald. T u
t u un olu R dv a n , Hal eb'e hkim olduu zaman, sultan B er k y a r u k , ona
haber gnderip G r boa ve kardei A l t u n t a m serbest braklmasn iste
di. Bu iki karde, emr A d a b d d ev l e A b a k a karlk serbest brakldlar.
G r boa ve A l t u n t a , sultan B er k y a r u k un onay ile, T u t u un h
kimiyetindeki yerlerde Byk Sel ukl u otoritesini salamak iin harekete geti
ler. Onlara bu seferlerinde pek ok asker katld ve ilk duraklar Harran oldu,
iki karde, bu ehri elegeirdikten sonra Nusaybi nde bulunan M u h a m
med bi n er ef d d ev l e, Musul a kar onlardan yardm istedi. Bu srada
Musul a, M u h a m m e d in kardei A l i bi n er ef ddev l e hkimdi. G r
boa, bu teklifi kabul ederek Nusaybi ne doru gitti. M u h a mmed bi n e
r ef dd ev l e, buraya iki fersah uzaklkta onu karlad. G r boa , zarar
vermeyecei hususundaki antna ramen, M u h a mmed i tutuklayp Nusaybi ne
gtrd. G r boa , 40 gnlk bi r kuatmadan sonra buray teslim ald ve ora
dan Musul a yneldi. G r boa , kuatma sonucunda burada baarl olamad
ve oradan ayrlarak Bel ede gitti ve bu ehirde, ilerde Musul hkimiyeti iin ken
disine rakip olarak grd M u h a mmed bi n er ef d d ev l eyi ldrtt.
G r boa ise Musul u elegeirmekten vazgememiti; tekrar bu ehri kuatt ve
dou blmn kardei A l t u n t a a brakt. Musul hkimi A l i ise bu durum
da Cezi reti I b n O m er emri k r m ten yardm istedi. k r m ,
derhal onun yardmna kotu. A l t u n t a , bu olay haber alm v e k r m -
n yolunu keserek onu malup etmiti. Bylece k r m , G r b o a ya
itaate ve Musul kuatmasnda yardma mecbur oldu. G r boa nn Musul ku
atmas dokuz ay srd. Bu sre iinde ehirde yiyecek kalmam, halk aydnlan
mak iin pamuk taneleri ve katran yakmt. Nihayet G r boa , ehri teslim
ald (Ekim/Kasm 1096). Musul halk, A l t u n t a n ehri yama etmesinden kor
kuyordu, fakat G r boa buna engel oldu. A l t u n t a , buna ramen ehrin
SELUK L U DE VL ETL E R TAR H 149
ilerigelenlerini tutuklatt ve onlardan zorla para istedi; ayrca bununla da yetin
meyerek G r b oa yada satat. G r b o a , ehirde dzeni salamak iin kar
deinin ldrlmesini emretti. A l t u n t a , Musul a girilerinin nc gn
ldrld. G r b o a , ehir halkna ok iyi davrand, daha sonra Rahbeye de
hkim oldu.
Berkyaruk-Aralan Argun sava
A r s l an A r gu n , sultan A l p A r s l a n n kardei idi. Sultan A l p A r s
l an, Hrezm blgesine hkim olunca burann valiliini A r s l an A r gu n a verdi.
O, bu grevde sultan M el i k a h m saltanatnn (1072-1092) ilk yllarna kadar
kald. Sultan M el i k a h , Hemedan ve Sve blgesini 7 bin altnlk kta olarak
ona verdi. A r s l an A r gu n , M el i k a h n lm srasnda Badatta onun
yannda idi. Daha sonra balayan taht mcadelesinden o da faydalanmaya alt
ve 7 bin askerle nce kta blgesi olan Hemedana gitti. Burada Hemedanh bir
gurup da kendisine katld. A r s l an A r gu n , oradan Ni abur a gittiyse de bu
rada hi ilgi grmedi. ehir halknn kendisini ehirden uzaklamaya mecbur et
mesiyle, Mer v e yneldi. Mer v hnesi, M el i k a h n yetitirmelerinden
K o v d a n ( K odan ) idi. Sultan M el i k a h m N i z a m l m l k e kar ta
vr deitirmesinin ve kin balamasnn sebeplerinden biri de o idi (Bk. Sultan
M el i k ah ile vezir N i z a m l m l k arasndaki anlamazlk). Emr K ovdan ,
ehri teslim edip askerleriyle onun emrine girdi. A r s l a n A r gu n , Bel h, Ti r-
mi z, Ni abur ve Hor asann teki ehirlerini hkimiyeti altna aldktan sonra sul
tan B er k y a r u k a bir mektup gndererek sultanln tandn ve elegeirdii
ehirleri ynetmek istediini bildirdi; ayrca da pek ok para gndereceini
ve saltanat olaynda kendisiyle mcadele etmeyeceini vaad ediyordu. B er k -
y a r u k , balangta M a h m u t ve T u t u ile mcadelesi dolaysyla ve veziri M -
e y y i d 1m 1k n de etkisiyle bu istei kabul etti. Sultan B er k y a r u k ,
M ey y i d l m l k vezirlikten uzaklatrp yerine kardei F a h r l m l k
ataynca, A r s l an A r gu n onunla yazmay kesti. N i z a m l m l k n oul
larndan ma d l m l k E bu l - K a s i m da A r s l an A r gu n a katld ve ona
vezir oldu. Sultan B er k y a r u k , batdaki taht mcadelelerini kazannca, A r s
l an A r g u n u azledip savamak zere A l p A r s l a n n oullarndan B r i -
b a r s emr A l t u n t a ve M es u t ile birlikte Hor asana gnderdi. B r i -
h ar s , yapt ilk savata, A r s l an A r g u n u bozguna uratp, Mer v ehrine
ve Hor asann byk bir ksmna hkim oldu; A r s l a n A r gu n da Bel he ekil
mek zorunda kald ve bi r sre sonra byk bir kuvvet toplayarak Mer ve yrd.
O, birka gn kuatmadan sonra Mer vi elegeirdi. Bunun zerine, B r i ba r s ,
derhal Her atdan A r s l an A r g u n un zerine yrd. ki taraf arasndaki sa
vata B r i ba r s , malup oldu ve tutsak alnd. Bu yenilgide, bi r anlamazlk
sonucunda emr M e s u t un ldrlmesi rol oynamt. A r s l an A r gu n , B
r i bar s Ti r mi zde hapse attktan bir yl sonra da bodurttu (1095). O, vezir
ma d l m l k de 300 bin altnna elkoyduktan sonra ldrtt. A r s l an A r -
150 AL SE V M-E RDOAN MER L
gu n un tahrip ettirdii Horasan ehirleri arasnda, Sebzvar da bulunuyordu (Ara
lk 1096/0cak 1097). Sultan B er k y a r u k ise A r s l an A r g u n u itaat altna
almaya karar vererek kardei S en c er i atabey K u m a ile onun zerine gn
derdi, kendisi de onlar takip etti. te yandan A r s l an A r gu n , askerlerine kar
sert davranr, onlar kmser ve ok sk cezalandrrd. Bu sebeple onlar, kendi
sinden ok korkarlard. Bir gn yine bir askeri ard, asker A r s l an A r gu n -
un huzuruna ge girdi. A r s l an A r gu n , ge kald iin onu azarlad; asker
zr dilediyse de kabul etmedi ve onu dvd. Bunun zerine asker, ban eke
rek A r s l an A r g u n u ldrd. Asker yakalanp kendisine, Onu niin ldr
dn? diye sorulduunda, Halk onun zulmnden kurtarmak iin cevabn verdi
(3 ubat 1097). Sultan B er k y a r u k , A r s l an A r g u n un lmn haber al
masna ramen ileri harektna devam etti. A r s l an A r g u n un adamlar yedi
yandaki olunu onun yerine geirip, sultan B e r k y a r u k 5tan aman dilediler.
B er k y a r u k , A r s l an A r g u n un oluna Rey ve Hemedan blgesinde kta-
lar verdi. A r s l an A r g u n un olu, sultann yanma 15 bin atl ile gelmiti. He
men o gn askerler guruplar halinde hizmetinde olduklar emirlere katldlar.
Byece A r s l an A r gu n ua olu, hdi mi yl e tek bana kald. Sultan B er k -
y a r u k un annesi onu yanma ald, onun yetime ve eitimini yaptracak grevli
ler atad. Ayrca sultan B e r k y a r u k , kardei S e n c e r i de Horasan meliki
olarak atamdr.
Sel ukl-K arahanh il iki leri
Sultan B er k y ar u k , A r s l an A r gu n sorununu zmledikten sonra Ti r
mi z'a yrd ve ehir, kendisine teslim edildi. B er k y a r u k , Bel h yaknlarnda
yedi ay kald ve bu srada Maver nnehr e bir eli gndererek Bat -Kar ahanl
Devl eti nin kendisine itaatim salad, Semerkant ve teki yerlerde adna hutbe
okundu. B er k y a r u k , Bat -Kar ahanl Devl eti nden hanedan mensubunu,
kaan olarak, arka arkaya tahta karmt. Sultan B er k y a r u k tarafndan tahta
karlan hkmdarlardan birincisi S l ey man bi n D a v u t tur. Bu hkm
dar, ksa sre sonra ld (1097) . S l ey man bi n Davut , M el i k a h m k
zyla evli idi. B er k y a r u k , onun yerine E bu l - K a s m I . M ah mu t
(1097-1099)u tahta geirdi. Sel ukl u sultan tarafndan tahta karlan nc
hkmdar ise, K a d r H an C i br a i l bi n mer (l. 1102)dir.
S e n c e r , sultan B er k y a r u k tarafndan Horasan meliki atanmasna ra
men B er k y a r u k - M u h a mmed T apar mcadelesinde onun karsnda yer
ald. Nitekim o, M u h a m m e d T apar ile Badata gitti, sonra da Hor asana
dnd (Bk. B er k y a r u k - M u h a mmed T apar mcadelesi). S e n c e r , Ba
datl a iken Bat -K ar ahanl hkmdar K a d i r H an C i b r a i l bi n
mer , onun uzakta bulunmasndan ve yann kklnden yararlanarak Ho
rasana gz dikti. Rivayete gre o, 100 bin kiilik bir ordu toplayarak S e n c e r -
in ehirlerine doru yneldi. Karahanl hkmdarn bu sefere tevik edenlerden
biri d eS en c er i n G n d od u ( K n - d od u ) adnda bir emri idi. Bu
SELUKL U DE VL ETL E R TAR H 151
nun sebebi de onun, B o z k u adl baka bi r emrin S e n c e r in yanndaki mev
ki ve itibarn kskanmasyd. S en cer , Kar ahanl l ar m harekete getiini haber
ald zaman, K a di r H an ile savamak ve onu lkesinden kovmak zere, 6 bin
atl ile yola kt. S en cer , yannda emr G n dodu olduu halde, Bel he ulat.
G n d od u buradan K a di r H an n yanna kat, ikisi mttefik olarak kala
caklarna ve birbirlerine ihanet etmeyecekleri hususunda ant itiler. G n d o
du, buradan Ti r mi ze giderek ehri elegeirdi. Daha sonra S en cer ile
K a di r H an C i b r a i l i n ordular kar karya geldiler. Yaplan savata Ka-
rahanl l ar malup oldu, K a di r H an tutsak alnp S e n c e r in yanna gt
rld (Bir rivyete gre, K a di r H an , bir av srasnda tutsak alnmtr);
S e n c e r de onu ldrtt (22 Mays 1102). S en cer , daha sonra G n d o d u -
nun hkimiyetindeki Ti r mi z i kuatt. Emr G n d od u , bu ehri S e n c e r e
terkederek Gazneye gitmek zorunda kald. Melik S e n c e r , bu olaydan sonra Ma-
ver annehr i tekiltlandrarak ayn zamanda yeeni olan I I . M u h a m-
med bi n S l ey ma n (1102-1130), Bat Karahanl l ar m bana getirdi.
Muhammed bi n Sl eyman, em r K ovdan ve Yaruktan isyanlar
Sel ukl u Devl eti nde taht elegeirmek isteyenlerden biri de Em r -i Em r an
nvann tayan M u h a mmed bi n S l ey man bi n ar idi. Emr M u
h a mmed , isyan ettikten sonra Bel he gidip bu srada Gazne sultan olan i br a -
h i m (1059-1099) den yardm istedi. Sul tan I b r a h i m , fillerin de yer ald byk
bi r orduyu ona yardm gnderdi, ancak o, elegeirilecek Horasan ehirlerinde
kendi adna hutbe okunmasn art kotu. Gaznel i l er i n yardmyla M u h a m
med bi n S l ey ma n , Hor asanda baz ehirleri elegeirdi. Melik S e n c e r ,
bu durumda atl kuvvetleriyle harekete geerek ona bi r baskn dzenledi. Ksa
sren bir savatan sonra Em r -i Em r an M u h a mmed tutsak alnp, S en c er e
gtrld ve onun emriyle gzlerine mil ekildi (1097).
Sultan B er k y a r u k , Hor asandan I r aka dnerken, baz emirlerin kendi
siyle beraber gelmelerini istemiti. Bu emirlerden K ovdan , hasta olduunu ileri
srerek Mer vde kald. Davet edilenlerin arasnda Hrezmah E k i n ci bi n K o
k ar da vard. E k i n ci , 10 bin atl ile sultana katlmak zere, yola kt ve 300
atl ile nden hareket ederek Mer ve geldi. Sultan B e r k y a r u k un, A r s
l an A r guni l e ibirliinden dolay kendisini cezalandrmasndan korkan emr
K ovd an, E k i n c i nin Mer v e gelmesinden phelendi ve emr Y ar u k t a
ile onu ldrmek iin anlatlar. Onlar, 500 atl topladlar ve elence meclisinde
bulunan E k i n c i nin zerine bi r baskn yaparak ldrdler (1097). Emr K o v -
dan ve Y ar u k t a , daha sonra Hr ezme giderek sultann kendilerini buraya
vali tayin ettiklerini syleyerek blgeye hkim oldular. te yandan, sultan B er k
y a r u k , yolda bunu haber alnca geri dnemedi. nk emr n e r ve sabk
vezir M ey y i d l m l k de isyan halinde idiler. Sultan, Em ri dad H a b e
bi n A l t u n t a k bir orduyla K ovdan ve Y a r u k t a a kar Hor asana
gnderdi. H a be , nce K ov d a n n kendisine katlmasn beklemeden sava
152 AL SE V M-E RDOAN MER L
an Y a r u k t a malup edip tutsak ald. Bu haber K ov d a n m ordughna
ulanca askerleri ona kar isyan edip, hzinelerini ve yanndaki eyay yamala
dlar; onun yannda sadece yedi kii kalmt; o, nce Buhar aya kat, sonra da
Bel he melik S e n c e r in yanma gitti. K ovdan , S e n c e r i n hizmetine girdi
ise de ksa bir sre sonra ld. H abe ise, Hr ezm blgesine, Hr ezmahl ar
Devl eti nin kuruluunu gerekletirecek olan K u t b ed d i n M u h a mmed
bi n A n u t e k i n i gnderdi.
Hal seferl eri ni n balamas
XI . yzyln sonlarna doru Avr upada zellikle kilisenin nderlii altnda,
esas itibaryla H z. I s a mn doduu ehir olan Kuds Msl manl ar n elin
den kurtarmak amacyla balatlan seferlere Hal Sefer l eri denir. Hal seferle
rinin dzenlenmesinde en byk etken kilise idi. Nitekim papa I I . U r ban , 18-28
Kasm 1095 tarihleri arasnda, Fransan n Cl ermont ehrinde dzenledii bir top
lantda (konsi l ) Trkl eri n H ri sti yan lkelerin merkezine girdiklerini, halka k
t davrandklarn ve kutsal yerlere hakaret ettiklerini ileri srerek, H ri sti yan
dnyasnn Douyu kurtarmak iin sefere kmas gerektiini syledi. Onun bu
ateli konumasnn yanklar mthi oldu. I I . U r b a n , bundan sonra Avr upada
bi rok ehir ve ky dolaarak yapt etkili ve heyecanl konumalarla Hal se
ferinin gereklemesini salad. P apa, piskoposlardan Hal seferini her yerde
vaaz ederek dile getirmelerini istemiti. Fakat bu ar, en etkili bir ekilde yaln
ayak, elbiseleri pislik iinde olan P i er r e l H er mi t e adnda gezgin bir kei
tarafndan yapld. O, kendisi gidemedii yerlere Frans z Gau t i er ans A v o -
i r ( M et el i k s i z Got ye) gibi kimseleri gnderiyordu. P i e r r e in vaazlar
Al manyada baarl oldu. Bir ksm soylular da Hal seferine katlmaya karar
verdiler. Bunlar arasnda, bata Tbi ngen kontu H u g o, Schwar zenber g kontu
H ei n r i ch , Wa 11e r von T ech ve Zi mmer n kontunun olu gibi soylu Al
manl ar vard. Sabrszlanan Frans zl ar ise, G au t i er Sans A v oi r balarn
da olduu halde, birka bin kiiyle harekete getiler. P i er r e l H er mi t e, Nisan
1096da Kl nden ayrld zaman, ordusu erkek ve kadn olarak 20 bin kiiyi bul
mutu. Al man, I tal yan ve Frans zl ardan oluan bu gurup, Macari stan-Bel gr at-
Ni -Sofya-Fi l i be-Edi r ne yoluyla stanbul a geldiler. Bu Hal gurubu, yry s
rasnda esas amacn unutmutu. Bunlar, nce Macari standa Seml i n ehrinden
4 bin Macar ldrdler, Bel grat ehrini yama ettikten sonra yaktlar, Ni ehri
de saldrya urad. Bi zans imparatoru A l ek s i os K omn en os , Avr upadan
yardm istemi olmasna ramen, stanbul a gelen bu guruptan etkilenmemiti. Ay
rca bunlarn disiplinsizlii onlarn sratle stanbul dan uzaklatrlmasn gerek
tiriyordu; nk Bat kl ar, bir hrszl brakyor, tekine balyordu, imparator
A l ek s i os tarafndan Anadol u kysna geirilen Hal l ar, yollarda vahice ve
yakksz hareketler yaparak zmi te vardlar. Bu Hal gurubu, daha sonra Trki ye
Sel ukl u bakenti i zni ke doru harekete getiler. Trki ye Sel ukl u Devl eti sulta
n I . K l A r s l a n n kardei Davut K ul an A r s l an kumandasnda gn
derdii Trk kuvvetleri, ormanlk bir vadide bu Hal gurubunun byk bir
SEL UK L U DE VL ETL E R TAR H
153
ksmm yok etti, bir ksmn da tutsak ald (Ekim 1096). lenler arasnda Gau -
t i er Sans A voi r i l eH u go von T u bi n gen , Wa l t er v on T ech , K on-
r a d v eA l b er t von Zi mmer n gibi valyeler vard. Bylece Hal k n Hal
Sefer i denilen bu gurup binlerce kiinin lmyle sona ermi oldu.
Bu ilk Hal kitlesinin bylece bozulup dalmasndan sonra Avrupadan prens,
kont ve dklerin ynetiminde ounlukla zrhl askerlerden oluan dzenli ordu
lar harekete geti (1096). Bunlarn Avr upa daki faaliyetleri Yahudi topluluklar
na kar oldu ve H ri sti yanl kabul etmeyen bi rok Yahudi ldrld. Dzenli
ordularn banda kumandan olarak Aa -L or r ai ne dk G od ef r oi de B u -
i 11 o n , Fransa kralnn kardei H u gu e de V er ma n doi , Toronto kontu B o -
h e m u n d , kardei R o g e r ve yeeni T a n k r e d ile Toul ouse kontu IV. R a y m o n d
bulunmaktayd. Ayrca L e P uy piskoposu A d h e m a r ile Or ange piskoposu G u -
i l l au meda bu orduya katlmlard. stanbul da toplanan bu Hal ordularnn
says hakknda 600 bin ile 100 bin arasnda deien rakamlar verilmektedir. mpa
rator A l ek s i os , zel bir anlamaya vard R a y mo n d un dnda, btn ku
mandanlardan Bal l k ant (Vasal l k yemi ni ) almt. Bu anta gre, Hal l ar,
imparatoru, ele geirecekleri btn memleketlerin yksek hkimi olarak tan
yacaklar ve geri alnacak btn lkelerden evvelce imparatora ait olmu bulu
nanlar, imparatorluk memurlarna teslim edeceklerdi. Nihayet 1097 ilkbaharnda
Hal ordular, Bi zans gemileriyle Anadol u yakasna geirildiler. Bu Hal ordu
sunun ilk hedefi, Sel ukl u bakenti zni k idi. Bu srada sultan I . K l A r s
l an, Mal atyay kuatmt, o batdan gelen bu yeni tehditi pek ciddiye almamt.
Hal ordusu, Mays 1097 balarnda zni ki kuatt. Nihayet durumu renen sultan
I . K l A r s l a n , zni k nlerine gelerek Hal ordusuna saldrd (21 Mays).
Btn gn sren savata Bat n n iyi tehiz edilmi ve sayca stn ordusu kar
snda Sel ukl u kuvvetleri baarl olamad. Sultan I . K l A r s l a n , dalara
doru ekilirken, ehirdeki Trk birliine, kendisinin artk baka bir yardm
yapamyaca iin, bildikleri gibi hareket etmesini buyurmutu. ehirdeki Trk
birlii, Hal l ara elik etmekte olan Bi zansl kumandan M a n u ei B u t u mi t es
ile iliki kurdu. Sonuta Trkl er, ehri Bi zansa teslim ederek kymdan ve zni k
de yaklp yklmaktan ve yamalanmaktan kurtuldu (19 Haziran). Hal l ar, z
ni k in dmesinden bir hafta sonra Eski ehi r ynnde harekete getiler.
Trki ye Sel ukl u sultan I . K l A r s l a n kuvvetlerini yeniden toplamak
ve Dani mendl i l erl e bir ittifak yapmak zere, douya ekildi. O, Dani mendl i h
kmdar D a n i men d Gazi ve Kayser i hkimi H a an B ey ile birleerek Es
ki ehi r den uzak olmayan bi r yerde karargh kurmu olan Hal l ara saldrd. Bu
savata iki taraf kahramanca mcadele etmi ve ar kayplar vermiti. Sonunda
Trkl er, stn saydaki dman karsndan ekilmek zorunda kalmlard (1 Tem
muz 1097). Bu savan sonucunda bi r Hal tarihisi, Eer H ri sti yan olsalard
Trkl eri n dnyann en kahraman ve en soylu milleti saylacaklar fikrindeydi.
Sultan I . K l A r s l a n , bundan sonra bir tr ete sava yaparak Hal l ar
ypratmak niyetinde idi. Nitekim bu ekili srasnda Trkl er yol boyunca yiye
154 AL SE V M-E RDOAN MER L
cek ve iecek maddelerini yok ederek bir lde Hal l ar ala mahkum edi
yorlard. Buna ramen Hal ordusu, I . K l A r s l an n bir sre nce bakent
yapt Konya'ya kadar ilerledi. Hal l ar, buraya ulatklar zaman, Tr kl er ta
nabilir btn mallaryla dalara ekilmilerdi. Hal l ar buradan ayrldktan sonra
Erel i 'de emr H a s a n ve Dani mendl i l er ile savatlar ve burada ikiye ayrld
lar. Hal ordusunun byk blm, Kayser i zerinden yola devam ederken, da
ha kk bir ksm ise dalar ap ukurova'ya inmeye karar verdiler. Ta n k r e d
ve B a u d ou i n birbirinden ayr iki yoldan Toros geitlerine doru yola ktlar
(Eyll 1097). B a u d ou i n , ukurova'da Tarsus, Adana ve Mi si s' elegeirdikten
sonra Mar a'ta esas Hal ordusuna katld. Bundan sonra Hal ordusu, Antak
ya zerine hareket ederken (Ekim), B a u d ou i n , tekrar Hal ordusundan ay
rld ve beraberindeki 7 yz atl ile Ur fa'ya yneldi. O, bir Urfa eli heyetinin
davetini deerlendirerek buraya gitti ve ehre hkim olarak Urfa Hal Kontl u
u'm kurdu (10 Mart 1098).
Hal l ar n Antakya'ya hki m ol mas
Hal ordusunun Antakyaya ilerlediini renen bu ehrin Sel ukl u valisi
Y a s yan savunma hazrlklarna balad. O, H r i sti yanl ar n faaliyetini snr
landrc emirler verdi ve ilerigelen bi rok H r sti yan ehirden kartt. ok ge
meden Hal l ar, Antakya nne geldiler ve ehri kuatmaya baladlar (Ekim 1097).
Bu durumda Y a s ya n , evreden kendine mttefikler arad. O, oullarndan
ems d d ev l e yi Hal eb Sel ukl u meliki R d v a n ve D mak Sel ukl u meli
ki I ) u k a k a gndererek yardm istedi. teki olu M u h a mmed i Byk Sel
ukl u Devl eti 'nin Musul valisi G r b o a ile teki kumandanlara Suru emri
A r t u k ol u S k men , Si ncar emri A r s l an t a , Smeysat emri 11g a z i -
ol u S l ey ma n a yollayarak Hal l ara kar cihat harektna katlmak zere
sratle yardma gelmelerini bildirdi. te yandan Hal l ar, Antakya nnde a
buk baar kazanamadlar. ehrin kuatmas uzadka Hal ordusunun says,
alk ve kaaklar yznden her gn azalyordu. Nihayet Antakya'ya ilk yardm,
Hal eb meliki R dv a n tarafndan gnderildi. Hal eb askerleri ile S k m e n in
Trkmenl eri nden oluan bi r birlik, Y a s y a n n olu ems dd ev l e ko
mutasnda harekete geti. Bu Trk birlii, Asi nehri yaknlarnda, Hal l ar n bas
kn karsnda bozguna urayarak Hal eb'e dnmek zorunda kald (ubat 1098).
Musul emri G r b o a ise, sultan B er k y a r u k un da emriyle hazrlklarn
tamamladktan sonra Hal l ara kar harekete geti. Ancak onun ilk hedefi, Ur-
f a y kurtarmak idi. G r b o a mn kendiliinden iine dt yanl hesap,
Antakya nndeki Hal l ara rahat bir nefes alma imkn verdi. O, Ur fay haf
ta sreyle (4-25 Mays 1098) kuatarak ehrin surlar nnde bouna zaman kay
betti. Bu nedenle zaman kazanan Hal l ar da Antakya'y iddetle kuatmaya devam
ettiler. Hal reislerinden B oh emu n d ise Antakya zerindeki burlardan bi ri
ni savunan Er meni dnmesi F r u z adnda bir subay ile anlamaya muvaffak ol
du. Nihayet B o h e mu n d un birlikleri, gece yars F r u z ynetimindeki bura
SEL UK L U DE VL ETL E R TAR H 155
merdiven dayayarak ehre girdiler. ehirdeki Rum ve Er meni l er de onlarla ibir
lii yaparak Trkl eri ldrmeye baladlar. Durumu renen Y a s y an iin
ehri terketmekten baka yapacak bi r ey kalmamt; ancak olu ems ddev -
1e, soukkanlln koruyarak i kaleye kapand. Y a s y a n , dalk blgede
kaarken atndan derek ar yaraland, adamlar da onu kendi haline brakt
lar. Bu srada onu bu durumda gren Ermeni l er , ban keserek B o h e mu n d a
getirdiler. 3 Haziranda akam olurken Antakyada canl hibir Trk kalmam
bulunuyordu. Antakya ahalisinin evleri ister H ri sti yan, ister Msl man evi ol
sun, tamamiyle yama edildi. Bylece ehir Hal l ar n eline geti. Emr G r bo-
a ise 7 Haziranda ordusuyla Antakya surlar nnde ordughn kurdu. I kaleye
kumanda eden ems i i ddevl e, derhal ulaklar gndererek yardm istedi. G r
boa , i kaleye kendi birliklerinin hkim olmasnda srar ederek, burann adam
larndan A h met bi n M er v a n a verilmesi iin ems d d ev l e yi zorlad.
Sel ukl u ordusu, nce i kaleden ehre girmeyi tasarlad ise de bunda baarl
olamad; G r boa , bu sebeple Hal l ar sk bir kuatma ile alktan zayf d
rmeyi kararlatrarak ehri her ynden kuatt. Hal l ar n k hareketleri de
baarszlkla sonulanm, ehirde yiyecek maddelerinin azalmasyla fiyatlar son-
derecede artmt. Bunun yamsra G r b o a n komutasndaki Sel ukl u or
dusunda da iler iyi gitmiyordu. Onun, beraberindeki melik ve emirleri pek nem
sememesi ve kendi bildii gibi hareket etmesi, kumanda zinciri iin iyi bir durum
deildi ve onun bu ekilde davran ho karlanmyordu. Ayrca melik R dv a n
ile D u k a k arasndaki anlamazlk da Sel ukl u ordusunu etkilemi, bu nedenle
gerek Trkmenl er, gerekse Ar apl ar byk guruplar halinde ordudan ayrlmlar
d; Antakyadaki Hal ordusunda ise, moral ykseltecek bir mucize bekleniyor
gibiydi. Nitekim P i er r e B a r t h ol oma eu s adnda bir kylnn, gya vak
tiyle H z. I s a nin brn delen mzra yani H ri sti yanl n en kutsal emane
tinin yerini gstermesi ve bu mzran Azi z Petrus Katedr al i nde bulunmasyla
mucize gerekleti. Bu olay, btn Hal ordusunda byk bi r heyecanla kutlan
d (14 Haziran). Hal l ar, 27 Haziranda G r b o a ya bir eli gndererek ku
atmadan vazgemesini istediler; G r b o a ise kaytsz artsz teslim olmalarnda
srar etmiti. Hal l ar iin artk kesin bi r savatan baka bi r imkn kalmamt.
28 Haziran sabah moralleri yksek ve tam bi r birlik halinde bulunan Hal or
dusu, ehirden karak sava dzeni ald. G r boa , ehirden karken onlarn
zerine saldrlmas fikrini uygun grmemi, Hal ordusunu toptan yok etmeyi
dnmt; ancak o, bylece byk bir stnlkten yoksun kalmt. Alt gurup
halinde dzenlenen Hal l ar ile Trk sava taktiini uygulamak isteyen Sel ukl u
ordusu arasnda iddetli bir sava balad. ok gemeden G r b oa y ekeme
yenler ve bir zafer sonunda onun daha gleneceini dnen Sel ukl u emirleri,
bata melik D u k a k olmak zere, birer birer sava meydanndan ayrlmaa ba
ladlar. Trk ordusunda pusuda bekleyen A r t u k ol u S k men ile Humus em
ri C e n a hu ddev l e H s ey i n i n de geri ekilmeleriyle, G r boa , sava
kaybettiini anlad ve sratle Hal ebe, oradan da valisi bulunduu Musul a gitti.
Hal l ar ise Antakyan n i kalesini de teslim alarak ehre tamamen hkim oldu
lo6 AL SE V M-E RDOAN MER L
lar ve burada /Vormanl ardan B o h e mu n d un ynetiminde Antakya Pr i nkeps-
l i i kurdular.
Hal l ar, daha sonra Akdeni z kysn izleyerek gneye Kudse doru i l erl e
diler. Kuds ise bu sralarda M s r Fat m Devl eti nin ynetiminde idi. Hal l ar
7 Haziran 1099da ortaan en mstahkem kalelerinden birine sahip olan bu ehri
kuatarak 15 Temmuzda igal ettiler. Ancak ... bylesine bir zafer kazanm ol
makla akllar balarndan giden Hal l ar, zincirden boanm deliler gibi yollar
da, evlerde ve camilerde oradan oraya kouup nlerine gelen herkesi, erkek, kadn
veya ocuk olsun, hi bir fark gzetmeden ldrdler. Katliam btn leden sonra
ve izleyen gece iinde devam etti... Bir Hal tarihisi ayn sabah tapnaklarn
bulunduu mahalleye giderken cesetler ve dizlerine kadar kan kan birikintileri
iinden gemek zorunda kalmt. Hal l ar bylece hedeflerine ulatlar ve Ku-
dsde Lati n Devl eti nin ilk kralln kurdular. Bu kralln bana da Kutsal
Mezar n savunucusu olarak G o d f r u v a d B u yy on ( G od ef r oi de B o-
u i 11 o n ) getirilmiti. (Bk. Suri ye Sel ukl ul ar ).
Fars bl gesi ndeki olaylar ve em r tj ner in isyan
T er k en H at un un olu M a h mu t u tahta oturtmak iin mcadeleye gi
ritii srada, Fars blgesine de hkim olmak istedii anlalyor. Nitekim o, sul
tan M el i k a h n emirlerinden n e r i bir ordu ile sfahandan Fars blgesine
doru yola kard (Haziran/Temmuz 1094). Ki rman Sel ukl ul ar ndan melik T u -
r a n a h , bu durumu haber ald ve bir ordu hazrlayarak emr U n e r e kar
kt ve ebnkre emirlerinin de yardmyla onu malup etti (Haziran/Temmuz
1094). Bir sre sonra emr n er i tekrar Fars da gryoruz. Bu kez sultan B e r k
y ar u k , onu Fars a vali atamt; Fars da ise melik T u r a n a h n lmnden
sonra ebnkre ilerigelenleri birer blgede hkimiyet kurmulard. Onlar, emr
U e r in orduyla Farsa yrmek iin hazrlkta bulunduunu ve bu seferin kendi
zerlerine olduunu rendiler ve Ki r man Sel ukl u meliki I r a n a h dan var
dm istediler. Melik 1r a n a h , Ki r man dan Farsa geldi ve ebnkrel i l er n yar
dmyla emr n er i malup etti (1098/1099).
Emr n e r , malup olduktan sonra sfahana kat ve buradan sultan B er k -
ya r u k a haber gnderip, kendisine katlmak zere Hor asana gitmek iin izin
istedi. B er k y ar u k , onun Ci bal blgesinde kalmasn istedi ve ayrca I r ak vali
liine atad, ayrca o blgedeki askerlere de haber gndererek emir n e r in
hizmetine girmelerini bildirdi. Bunun zerine emr U n er , sfahanda kald,
fakat bir sre sonra Azer baycandaki ktana gitti. O, geri dndmde sfahanda
Batm l i i n yayldn grd ve Batm l er l e savaa girierek I sfahan da zerin
de bulunan bir Bat n kalesini kuatt. Bu olaylar srasnda M ey y i d l -
m l k bi n N i z am l m l k de emr n e r e katld. Bundan sonra M e y -
y i d l m l k v e teki emrler, n e r i B er k yar u k i l ei birlii yapmas
nn kendi aleyhinde olacan syleyip, korkuttular ve sultandan uzaklamaya
tevik ettiler. Kkrtclar, bununla da yetinmeyip emr n e r e o srada Gen
SELUK L U DEVL ETL E R TAR H
157
cede bulunan sultann kardei M u h a mmed T apar ile mektuplamasn ner
diler. Bunun zerine emr U ner , sultana isyana karar verdi ve hkmdarlk
sevdasna kapld, kendi adna nevbet (bando) aldrp, k r m z ota kurdurarak
bunu aka iln etti; daha sonra da 10 bin atl toplad ve sfahandan harekete
geerek R eye doru yrd. Emr U ner , Sve civarnda bir iftar yemeini bi
tirmek zere iken Trki i n saldrsna urayarak ldrld, hzineleri yama
land ve askerleri de dald (1099). Esasen sultan B er k y a r u k da onunla
savamak zere Hor asandan yola kmt; onun ldrldn Rey yaknlarn
da haber ald. M e y y i d 1m 1k ise bu olaydan sonra Genceye kat.
SULTAN BERKYARUK - MUHAMMED TAPAR
MCADELELER
Sultan M el i k a h n oullarndan biri olan M u h a mmed T apar , 21
Ocak 1082de dnyaya gelmiti. O, S e n c e r ile z karde olup, anneleri S e f e -
r i yy e H at u n idi. M u h a mmed T apar , babas M el i k a h m lm s
rasnda onun yannda Badatta idi. Sonra anal T er k en H at u n ve kardei
M ah mu t ile sfahana gitti. Sultan B er k y a r u k , sfahan kuatt zaman
(1093), M u h a mmed gizlice kaarak annesinin yanma gitti; annesi de bu srada
B e r k y a r u k un kararghnda idi. B er k y a r u k , 1093 ylnda Badata gi
derken M u h a mmed T apar da onunla beraberdi. Sultan, Gence ve evresini
M u h a mmed e kta etti ve ona mel i k nvan verilirken, emr K u t l u g T ek i n
de ona atabek atanmt. M u h a mmed T apar , durumu kuvvetlenince evre
sindekilerin de etkisiyle saltanat elegeirmeyi dnm ve buna ilk engel ola
rak da atabek K u t l u g T ek i n i grd iin onu ldrtmt. O, daha sonra
Gencenin de iinde bulunduu Err n eyletini ve ona bal yerleri de elegeirdi.
M ey y i d l m l k , Gencede melik M u h a mmed i n yanna gittii zaman
onu, kardeine muhalefet etmeye ve saltanat elegeirmek iin isyana tevik etti.
Melik M u h a mmed de bunu benimseyip hkim olduu yerlerde B er k y a r u k
adna okunmakta olan hutbeye son verdi. Bylece M u h a mmed T apar , ken
dini sultan iln edip, M ey y i d l m l k de vezirlie getirdi. te yandan Sel
ukl u devl eti ni n yneti mi ne mstevf M e c d l m l k E b u l - F a z l
B l s n ( K umm ) hkim olmutu. Ancak M ey y i d l m l k n B er k
y a r u k un vezirliinden uzaklatrlmasnda M e c d l m l k n de rol var
d. Bu bakmdan M ey y i d l m l k , onu ortadan kaldrabilmek iin bir frsat
kolluyordu. Bu srada Batm l er, sultan B er k y a r u k un ilerigelen byk emir
lerini birbiri ardna ldrnce, bu su M e c d l m l k e yklenmeye alld.
zellikle emr P or s u k un ldrlmesi bu olayn daha da bymesine sebep
oldu. P o r s u k un oullar Zen gi ile A k b r ve M ey y i d l m l k , bu
olayda M ec d l m l k sorumlu tutarak onu Batm l i k ile itham ettiler ve M e c -
d l m l k n kendilerine verilmesini istediler. Nitekim sultan B er k y a r u k ,
melik M u h a mmed i n isyann haber ald zaman Zencana gitti. Bu srada
158
AL SE V M-E RDOAN MER L
emr h u r n a n Y abgu , B i l ge Bey, T ogan y r ek ile teki emrler,
Porsukoul l ar taraftar emirlere haber gnderip, onlar B er k y a r u k un M ec-
d l m l k ldrmek zere teslim etmesini istemek ve bu hususta ittifak yap
mak amacyla yanlarna ardlar; onlar da bu arya uyarak birletiler ve
Hemedan yaknndaki Si cas ehrinden sultan B er k y a r u k a haber gnderip,
M e c d l m l k n kendilerine teslim edilmesini istediler. Ordudaki askerlerin
hepsi bu hususta onlarla ayn fikirde idiler. Emrler, B er k y a r u k a eer M e c -
d 1m 1k teslim edildii takdirde tbilie devam edeceklerini, kendilerine en
gel olunursa sultan terkedecekl eri ni , hatt M e c d l m l k zorla
elegeireceklerini bildirdiler. Ancak sultan, bu tehdide ramen onlarn isteini
kabul etmedi. M ec d l m l k ise sultana Devletinin emirlerini koruyup, beni
kendi elinle ldrmen, onlarn beni ldrmelerinden senin iin daha hayrl ve
yararldr. nk beni onlar ldrrse bu senin devletini zaafiyete uratr de
di. Sonunda B er k y a r u k , ordunun bu aka isyan karsnda direnecek gc
kalmad; emirlerden, onu bi r kaleye hapsedecekleri hususunda ant alarak M e c
d l m l k onlara teslim etti. Bir rivayete gre de onu, adrndan zorla ald
lar, ancak daha emirlerin yanna gitmeden M ecd l m l k kleler tarafndan
ldrld ve ba kesilerek bu olaylarn kkrtcs olduu anlalan M e y y i -
d l m l k e gtrld (1099).
M ec d l m l k n ldrlmesi de olaylar yattr mamt. Emrler, bu du
rumda B er k y a r u k a, R eye gitmesini nerdiler. O, R eye giderken yannda sa
dece 200 atl kalmt. Geri kalan askerler, sultann otan ve ordughn
yamaladlar, sonra da melik M u h a mmed i n yanma giderek Harrekan deni
len yerde onunla birletiler. B er k y a r u k , yanndakilerle R eye geldii zaman,
emr Y nal bi n A n u t ek i n i l e baz emrler beraberindeki askerlerle ona
katldlar. Bu olay, bir lde B er k y a r u k un moral kazanmasna sebep oldu.
Sultan B er k y a r u k , melik M u h a mmed i n kendisini izlediini haber aln
ca onunla savaa cesaret edemediinden Reyden derhal sfahana gitti, fakat e
hir halk, ona kaplar amad, bunun zerine B er k y a r u k da Huzi stana
ekilmek zorunda kald. te yandan melik M u h a mmed T apar , 20 Eyll
1099da Reye geldiinde, kardei sultan B er k y a r u k un annesi Z beyde H a
tun orada idi. M ey y i d l m l k , aras ak olduu bu H a t u n u tutuklatp
hapse attrd. Ayrca 5 bin altn vereceine dair bir senet aldktan sonra onu l
drmeye karar verdi. Gvendii adamlar, ona Z bey d e H a t u n u
ldrtmemesini nerdiler ve Askerler onun olunu seviyorlar. Onlar Z b ey
de H at u n u sevmedikleri iin ondan ayrlyorlar. Sen onu ldrrsen asker, der
hal B er k y a r u k un tarafna geer. Sen bu askerlere gvenme dediler. Ancak
M ey y i d l m l k , onlarn szlerini dinlemeyip Z bey de H a t u n u tutuk
lu bulunduu kaleden kartarak bodurttu. Bununla birlikte, M u h ammed T a
par , analnn ldrlmesine hi bir tepki gstermedi.
Melik M u h a mmed T a p a r m kendisine katlanlarla durumu kuvvetlen
miti. Bu srada B er k y a r u k tan korkan Badat hnesi G evh er y i n , Musul
SELUKL U DE VL ETL E R TAR H 159
emri G r b o a , emr k r m, emr Sr hab bi n Bedr ve baz emir
ler de Kum ehrinde Mu h ammed T a p ar la birletiler. Bunun zerine Mu-
hammed T apar , G ev h er y i n i Badata gndererek hutbenin kendi
adna okunmasn istedi. Halife Mu st az hi r , bu istei kabul ederek 4 Kasm
1099 Cuma gn, Badatta Mu hammed T apar adna hutbe okuttu ve ona
G yasddnya ved-Di n lakabn verdi. te yandan sultan B er k y ar u k Hu-
zi standa iken tekrar Badatta hutbenin kendi adna okunmasn salamak isti
yordu; ok gemeden kendisine katlanlarla Vas ta gitti. Bu srada Hi l l e emri
Sadak a bi n Mez yed de ona katld. Sultan, Vast ehrinde iken bir gurup
onu ldrmek istedi ise de bunlar yakaland ve planlarnda baarl olamadlar.
B er k y ar u k , bu olaydan sonra Badata hareket etti, ehre girmeden nce 31
Aralk Cuma gn Badatta tekrar adna hutbe okunmutu. Grld gibi, Ab
bas Hal i fesi , kim kuvvetli duruma geerse onun adna hutbe okutuyor, bu husu-
ta herhangi bir prensip uygulamyordu. Bylece sultanl yeniden tannan
B er k y ar u k , 2 Ocak 1100 tarihinde Badata girdi ve halk tarafndan coku
ile karland. Sultan B er k y ar u k adna hutbe okunduu srada Mu h a m
med T apar taraftar olan Sadddevl e Gevher yi n, Ar t uk ol u l
ga z i ve teki emrler, Mu h ammed T apar ve veziri M ey y i d l m l k e
haber gndererek onu yanlarna ardlar. Bunun zerine onlar, emr Gr bo-
a ile k r m G ev h er y i n in yanna gnderdiler. Fakat k r
m, Cezi reti I bn mer de durumun kt olduunu syleyerek bu ehre dnmek
iin izin istedi; Gevher yi n de ona izin verdi. Bir gurup emr, G ev h er
yi n ile beraber kalacak birlikte hareket etmeye karar verdiler. Onlar, sultan Ber k -
y a r u k a Bizim yanmza gel, aramzda seninle savaacak kimse yok haberini
gnderdiler; esasmda bu, G r b o a nin fikri i di veGevher yi n e Biz M u -
hammed ile M ey y i d l m l k ten hibir fayda grmedik demiti. Sultan
B er k y ar u k bu ary iyi deerlendirerek onlarn yanna gitti ve bu emirlerle
birlikte Badata dnd. B er k y ar u k , burada E bu l - Meh si n Abd l -
cel i l D i h i st an yi kendine vezir atad. Sultan, ayrca para sknts iinde
olduundan halife Mu s t a z h i r n veziri Ami d ddev l e bi n C h ey r i
tutuklatt ve ondan sultan Mel i k ah devrinde babas F ahr ddevl ei l e bir
likte ynetimini stlendikleri Di yar bak r ve El cezi r eden elde ettikleri gelirden
hakkn istedi. Vezir A mi d ddev l e, Ben bir kleyim. Efendimin emri ol
madan gr bildiremem diyerek durumu, halifeye aksettirdi; halife de onun ta
rafn tutar ekilde davranarak B er k y ar u k a tehdit dolu bir mektup gnderdi.
Sonuta A mi d d d ev l e nin sultana 160 bin altn demesi kararlatrld.
Berkyaruk-Muhammed Tapar arasndaki i l k sava
B er k yar uk , k Badatta geirdikten sonra kardei Muhammed T a
pa r ile savamak zere harekete geti. O, nce ehr i zur a gitti ve orada gn
kald; bu srada kendisine birok Trkmen katld. Daha sonra iki taraf kuvvetle
ri 15 Mays 1100de Hemedan yrelerindeki Sefi dr dda karlatlar. M u h a m -
160 AL SE V M-E RDOAN MER L
med T a p ar n yannda yaklak 20 bin kii vard. Onun ordusunda merkezde
kendisi ile emr Ser mez , sa kanatta emr Ahur nan Yabgu ve evlatl
Ayaz , sol kanatta ise M ey y i d l m l k ve Ni zam l er ( Ni z ml ml k ta
raftarlar) bulunmaktayd. Sultan B er k y ar u k un ordusu ise, merkezde ken
disi ve vezir E bu l - Meh si n , sa kanatta G ev h er y i n , z z ddev l e
bi n Sadak a veSr hab bi n Bedr , sol kanatta Gr boave askerlerin
den olumaktayd, iki taraf arasndaki sava, B er k y ar u k kuvvetlerinin hcu
mu ve stnl ele almasyla balad; ancak i nan Yabgu nun B er k yar uk
ordusuna saldrmasyla durum deiti ve B er k y ar u k un askerleri bozguna u
rad; G ev h er y i n in de atndan dmesi ve bir Hor asanl asker tarafndan
ldrlmesi, B er k y a r u k un ordusunun tamamen dalmasna sebep oldu.
Onun ordusu o derece dalmt ki, yannda sadece 50 atl kalmt. Sava sonun
da B er k y ar u k un veziri E bu l - Meh si n de tutsak alnd. M ey y i d l
ml k , ona ok iyi davrand ve ihtiyalarn karladktan sonra Badat amdliine
tayin edeceine sz vererek oraya gnderdi, ayrca Badatta halifenin tekrar
Muhammed T apar adna hutbe okutmasn istedi. E bul - Mehsi n, Ba
data ulanca onun bu isteini halifeye iletti ve 25 Mays 1100 Cuma gn Ba
datta Mu h ammed T apar adna hutbe okundu.
Mu h ammed T ap ar m veziri M ey y i d l m l k , E b u l - Meh
si n i Badata gnderdii srada, ona veziri Ami dddevl e bi n C h ey r i
azletmesi iin halife ile grmesini emretmiti. Ancak Ami dddevl e, bu olay
haber alm ve I s p eh bu d Sabve bi n H u ma r t ek i n e E bu l -
Mehsini yolda ldrmesi iin emir vermiti. I spehbu d da B er k y ar u k
taraftar idi; ordu malup olunca Badata gitmiti. O, A mi d d d ev l e den al
d emirle E b u l - Meh si n e kar harekete geip yolda onunla karlat.
s p eh bu d un hcumu ile E bu l - Meh si n bir kye snmak zorunda kal
d. I spehbud, bunun zerine ona haber gnderip, Sen sultan B er k y ar u k -
un vezirisin, ben de onun bir klesiyim. Eer onun hizmetinde isen yanmza gel,
Badata gidelim, hutbeyi sultan B er k y ar uk adna okutalm. dedi. Bylece
her ikisi ibirlii yapmay kabul ettiler. Fakat o gece I speh bu d, A mi d d
dev l e nin kendisine onu ldrmesi iin emir verdiini aklad. Bu durum,
E bu l - Meh si n in endiesine veAr t uk ol u I l gaz i yi yardma arma
sna sebep oldu. Bunun zerine I spehbud da oradan ayrld. Ote yandan E bul -
Mehsi n, Badata geldiinde halifeye A mi d d d ev l e nin azli meselesini
aklad. Halife, bu srada B er k y ar u k a kar stnlk salam olan Mu h am
med Tapar ve vezirinden ekinmi olmal ki, onlarn isteini kabul ederek A m i -
dddev l eyi grevden uzaklatrd (Temmuz/Austos 1100); ayrca ondan 25
bin altn alnd. A mi d ddev l e, ksa bir sre sonra tutuklu bulunduu yerde
ld (Austos).
Batnl erin faali yetl eri
Sultan B er k y ar u k , taht mcadeleleri ile megul olduu Fetret Devri nde,
Bat n l eri n durumu kuvvetlenmeye balad. Onlar, bu mcadele ortamndan ya
SEL UK L U DE VL ETL E R TAR H 161
rarlanarak faaliyetlerini artrdlar. Nitekim 1096-1097 ylnda Bati n l er n birok
devlet adamn ldrdklerini gryoruz. Onlarn bu ylki kurbanlarndan biri
sultan B er k y a r u k un annesi Zbeyde H at u n un veziri A bdu r r ah -
man Smeyr em idi. Bir bat n , onu hile ile ldrd; ancak bat n , kamay
baaramayp yakalanarak ldrlmt. Batn'lerin ikinci kurban N i z a m l
ml k n yetitirmesi E r k u en - Ni z am idi. Sultan B er k y a r u k un am
cas Y ak u t nin kzyla evli olan E r k u, Rey ehrinde ldrlmt. Sel ukl u
Devl eti nin byk emirlerinden biri olan P o r s u k da yine bir bat n tarafndan
ldrld (Austos/Eyll 1097). te yandan I sfahan ehrinde de Batm l er i n pro
pagandas yaplmaya ve yaylmaya balad. Bunlar, ehrin muhtelif mahallelerine
dalmlard. Onlardan her biri, kendi mahallesinde propaganda yaparak taraf
tarlarnn saysn artryorlard. Rivayete gre, bu srada 30 bin kii, onlarn da
vetini kabul etmiti. Tesadfen bir olay sonucunda, onlarn insanlar ldrdkleri
ve eyalarn sakladklar ev kefedildi. yleki: Bu evin bulunduu sokakta Al ev -
i Meden adyla nl bir kr vard. O, kendi sokann banda duruyor, elin
de bir asa olduu halde, Kim bu krn elini tutar, bu sokaktaki evinin kapsna
gtrrse, T anr onun gnahlarn balasn diye dua ediyordu. Bu sokak dar
ve karanlk idi, krn evi de en sonda bulunuyordu, evin bir kuyusu da vard.
Bir adam, A 1e v yi evinin kapsna gtrd zaman, birtakm insanlar, o ada
m eve ekerler ve ba aa kuyuya sarktrlard. Bylece ehir genlerinin bir
oklar kayboldu. Batm l er i n pek ok kiiyi ldrdkleri bu ev ortaya karlnca,
I sfahan halkndan byk bir gurup silahlanarak Batm l er den intikam aldlar. Bu
arada Al ev - i Meden ile kars yakaland ve yakld. Batm l er i n ldrdk
leri kimselerin ou sultan B er k y a r u k a kar kan emrler idi. B er k y a
r u k un dmanlar, bu cinayetlerden onu sorumlu tuttular ve onu Batm l er e
ynelik olmakla suladlar. Sultan B er k y a r u k un M ey y i d l m l k l
drmesi zerine Batm l er , ordu iinde de yaylmaa baladlar, ok sayda askeri
kendi taraflarna ektiler. Ayrca kendi grlerine kar kanlar lmle tehdit
etmee baladlar. Ilerigelen devlet adamlar ve kumandanlar, ldrlmekten kor
karak zrh giymeden evlerinden dar kamaz oldular. Sultan B er k y ar u k -
un yakn adamlar, huzura silahl olarak girmek iin ondan izin isteyip
ldrlmekten korktuklarn sylediler. Sultan da onlarn bu isteklerini kabul etti.
Emrler, B er k y ar u k a Batm l er i n daha fazla glenmeden ortadan kald
rlmalar gerektiini nerdiler. nk kardei melik Mu h ammed T ap ar -
n askerleri de onu batm diye knyorlar, sava srasnda tekbir getirip
B er k y a r u k un emrindeki askerlere Ey Batm l er diye baryorlard. Sul
tan B er k y ar uk , btn bu sebeplerle onlarn ldrlmesine izin verdi ve as
kerleriyle birlikte pelerine dt (1100). Bu arada batm l i k ile hi ilgisi olmayan
baz kimseler de dmanlarnn ihbarlar sonucu ldrld. Sultan B er k yar uk
adna M ey y i d l m l k n maln msadere etmek zere Badat'a eli ola
rak gnderilen E b br ahi m E sedbad de Batm l er i n ilerigelenlerinden
idi. Verilen emirle o ve byk olu ldrldler. Emr avl Sakavu ( Sa
ka v e), Huzi stan ve Fars snr blgesindeki Rmhr mz ve Er r ecan ehirleri
162 AL SE V M-E RDOAN MER L
valisi idi. Bat n ler, blgedeki kaleleri de igl ettiler ve yol kesmee baladlar.
Emr avl , bu blgedeki Batm l er i n ilerigelenlerinden bir ounu ldrmeyi
baard (1100-1101).
Berkyaruk-Sencer sava
Sultan B er k y ar uk , Mu hammed T ap ar a yenildikten sonra kendi
ni toparlamaya alt, daha sonra da kendisini sevdiine ve sultanln tand
na inand kimselere haber gnderip yanna ard; bylece B er k y a r u k un
yannda sekin bir topluluk olutu. Sultan, oradan l sfer yi n ehrine gitti ve Dam-
ganda bulunan em r i Dd H abe bi n A l t u n t a k yanma ard. Bu s
rada Hor asan, Taberi stan ve Crcan blgelerinin byk bir ksmn yneten
H abe , bu teklifi kabul ettiini bildirirken, sultan B er k y a r u k a kendisi
gelinceye kadar Ni abur da beklemesini nerdi. B er k y ar u k , Ni abur a gel
dii srada o, Hor asan blgesinin hkimiyeti iin S e n c e r ile anlamazla d
mt. Bu bakmdan Habe , melik S e n c e r e kar yardm etmek zere sultan
B er k y a r u k un yanna gelmsini istedi. Sultan B er k y ar u k da bin atl ile
H a b e nin yardmna gitti. Em r i Dd H a b e nin yannda 20 bin atl var
d, bunlar arasnda Batm l er den de 5 bin kiilik bir yaya gurubu yer alyordu.
Sultan B er k y ar u k ile kardei Senc er Maver annehr de Nuecan ehri d
nda karlatlar. S e n c e r in ordusunda sa kanatta emr B oz k u, sol ka
natta emr Gndeni z ve merkezde de emr R s t e m yer alyordu. Savan ilk
anlarnda B er k y a r u k un emr R s t e m i ldrmesi, S e n c e r in ordusu
nun bozulmasna sebep oldu, bu srada da askerler, S e n c e r in ordughn ya
maya baladlar. Emr Boz k u ile G n den i z , bu frsattan yararlanarak
B er k y ar u k un askerlerine saldrdlar. Bunun zerine B er k y ar u k sava
kaybetti. Sultan B er k y ar u k , kardei S e n c e r in askerlerini malup ettii
ilk saldr srasnda annesini de tutsak almt. Sencer , onu, annesi Z b e y -
de H at u n a karlk olarak ldrmesinden korktu. Fakat B er k y ar u k , onu
yanma arp gnln ald. Sencer , ald tutsaklar salverince, B er k yar uk
da onun annesini serbest brakt. Bu yenilgiden sonra Em r i Dd H abe , bir
kye kamt. Tr kmenl erden biri onu yakalad. H abe , cann kurtarabil
mek iin Tr kmene 100 bin altn vermeyi nerdi ise de Tr kmen, onu serbest b
rakmad ve B o z ku un yanma gtrd, o da onu ldrd. Bylece Sencer ,
Horasanda nemli bir rakipten kurtulmu oldu. Tabii bu olayda B er k y ar u k un
H a b e ye yardm etmesi, kardei S e n c e r ile arasnn almasna sebep ol
mutu. Bu yenilgi zerine sultan B er k y ar uk , nce Cr cana, daha sonra da
Damgana gitti, muhtemelen yakalanmamak iin l yolunu izlemitir. O sralar
da onun yannda sadece 17 atl olduu anlalyordu. Bunlar arasnda avl Sa
ka v u ve teki emrler de vard. O, halktan gelen ar mektubu zerine sfahana
yneldi, fakat Mu h ammed T apar , bunu haber alnca ondan nce sfahana
girdi, B er k y ar u k ise Huzi stana gitmek zorunda kald.
SELUK L U DE VL ETL E R TAR H 163
Berkyaruk - Muhammed Tapar aras ndaki i ki nci sava
Sultan B er k y ar u k , Huzi standa iken emr P or su k un iki olu Z e n g i
ile 11b e y i de ona katldlar. B er k y ar u k , daha sonra Hemedana gitti. te
yandan emr h u r ksa bir sre nce lmt. Evlatl Ayaz , M ey y i d l
ml k , onu zehirleyerek ldrmekle sulad. Bu nedenle emr Ayaz, M
ey y i d l m l k ten nefret ettii iin sultan B er k y ar u k ile mektuplat ve
emrindeki 5 bin atl ile ona katlmak zere Hemedana geldi. Bylece B er k y a
ruk, yeniden eski kuvvet ve kudretine kavumu oldu. Bu bakmdan endieye ka
plan Mu h ammed T apar , B er k y a r u k la karlamak zere Hemedana
ilerledi, iki ordu birbirine yaklat zaman Sve hkimi Sr hb bi n Key-
h s r e v, aman dileyerek B er k y a r u k un tarafna geti. ki ordu 5 Nisan 1101
tarihinde savaa balad. Bu srada B er k y a r u k un emrinde 50 bin kii vard.
Mu h ammed T ap ar n saflarnda ise 15 bin asker bulunmaktayd, iki ordu
karlkl gn boyu savatlar. Mu h a mmed in askerleri birbiri ardndan aman
dileyerek sultan B er k y ar u k un tarafna getiler, B er k y ar u k da onlara iyi
davrand. Bu savata B er k y ar u k un kazanmasna yol aan olay, u idi: B er k
y a r u k un piyadelerinin kalkana ihtiyalar vard. Sava sabah, Hemedandan
12 yk silh geldi. Bunlardan 8 yk kalkan idi; bu silh ve kalkanlar askerlere
datld. Bu olay, B er k yar uk ve askerlerinin morallerinin ykselmesine se
bep olmutu. Sava akama kadar devam etmi, sonunda Mu h ammed T apar
yenilgiye urayp ekilmek zorunda kalmtr. Mu hammed T apar n veziri
M ey y i dl ml k de tutsaklar arasnda idi ve sultann huzuruna getirildi. M
ey y i d l m l k , Eer efendimiz kulunun suunu balarsa, 100 bin altn ve
reyim de vezirlik hizmetini bana ltfetsin diye haber gnderdi. Sultan da bunu
kabul etti. M ey y i d l m l k . altnlar verdiinin ertesi gn vezirlii karar
latrld; ancak bu srada onunla hazine memurlar arasnda altn parann cin
sinden dolay anlamazlk kt. Bu olayn ertesi gn, yaz sca nedeniyle sultan,
otanda dinleniyordu. Bir tatdr, sultann uyuduunu sanarak etrafndakilere,
u Sel ukl ul ar, ne hamiyetsiz insanlardr; bu adam sultana bu kadar glkler
kard. Bir kez, babasnn kulunu sultanlk istemee sevk etti, o da (emr Uner )
kendisi iin ota ve etr gibi saltanat almetleri hazrlad. Bir baka kez, Gence-
ye gidip kardeini getirdi, bir sre onu vre yapt ve zavall, cihan dolat. im
di de ona gvenip vezirlik veriyor dedi. Sultan, onun bu szlerini duyunca elinde
ksa bir klla otandan dar kt v eM ey y i d l m l k ard. Adam
larna, onun gzlerini balamalarn ve krsye oturtmalarn emretti; daha
sonra klla yle bir vurdu ki, boynunu hemen kesti. Sultan, tatdra bakt ve
Sel ukl ul ar m hamiyetini gryor musun? dedi. Tatdr, bundan sonra der
hal oradan kap uzaklat. Bir sre sonra veziri E bu l - Meh si n , E b b
r ahi m E sed b d yi, M ey y i d l m l k n mallarna elkoymak zere
Badata gnderdi.
Muhammed Tapar-Sencer ittifak
Mu h ammed T apar , B er k y ar u k karsnda malup olduktan sonra
kardei S e n c e r ile bulumak zere Hor asana gitti. O, bir sre Cr canda kald
164 AL SE V M-E RDOAN MER L
ve buradan Sen c er e haber gndererek ondan para, elbise ve teki ihtiyalar
n istedi. Aralarnda eliler gidip geldi, sonunda her ikisi B er k y a r u k a kar
birletiler ve bu hususta ant itiler. Ancak bu srada Mu h ammed T apar , be
raberinde bulunan askerlerin hemen hemen hepsini kaybetmi, yannda iki emr
ile yaklak 300 atldan baka bir kuvvet kalmamt. Szkonusu anlamadan son
ra melik S e n c e r , askerleriyle beraber Mu h ammed T ap ar n yanna git
mek zere yola kt. ki karde Crcanda bulutular, oradan da Damgana, daha
sonra da Re ye gittiler. Burada N i z a m l m l k e bal kleler (Ni zam l er ) de
onlara katlnca, askerlerinin says oald ve kuvvetlendiler. te yandan sultan
Ber kyar uk , savatan sonra Rey ehrine gitmi, Muhammed T apar a kar
kazand galibiyet nedeniyle evresinde ok sayda asker (yaklak 100 bin atl)
toplanmt. Fakat B er k y ar u k , bu askerleri beslemek ve maalarn demek
te glk ektiinden onlarn nemli bir ksmn terhis etti. Ordudan ayrlaniar-
dan biri de D b e y s idi; o, Hi l l e ve merkez I rak da hkm sren Mezyed ailesinin
reisi olan babas Sadak a nin yanma dnd. Bu arada Sel ukl u ailesinden me
lik Mevdud bi n smai l bi n Y ak ut , Azer baycanda isyan etti. Sultan
Ber k yar uk , emr Gr boa y l O bin atl ile ona kar gnderdi. Emr Ayaz
da Hemedan a gitmek ve Ramazan orada geirerek bayram ertesi dnmek iin
izin istedi. Sultan onun bu isteini kabul etti. Bylece B er k y a r u k un yann
da az sayda asker kald. Melik Mu h ammed ile Sencer , B er k y a r u k un
yannda az sayda asker kaldn renince, ona kar harekete getiler. B er k
yar uk, onlarn yaklatn haber ald zaman, bulunduu yerden ayrlarak emr
Ay a z ile bulumak amacyla Hemedana gitti. te yandan emr Ayaz , sahip ol
duu Hemedan ve teki ehirlere bir zarar gelmesinden korkarak Mu h a m
med Ta p a r ile haberlemekte ve onun saflarna katlmak istemekte idi. Bunun
zerine B er k yar uk , Hemedana gitmekten vazgeerek Huzi stana yneldi ve
Tuster ehrine yaklanca Por sukoul l ar ma haber gndererek onlar yanna a
rd. Ancak onlar daAyaz n durumunu bildikleri ve Mu hammed T apar -
dan ekindikleri iin bu daveti kabul etmediler. B er k yar uk , bu durumda I r aka
doru gitti. Ancak bir anda onun ans olumlu ynde deiti. nk melik M u
hammed Tapar , A y a z m teklifini kabul etmeyerek askerlerini Hemedana
gnderdi. Emr Ay a z da oradan kaarak Hemedanda sultan B er k y a r u k a
katld ve birlikte Badata gittiler. Melik Mu h ammed T apa r n askerleri
ise, emr Ay a z m Hemedanda brakt mal, binek hayvanlar ve teki eyalar
yamaladlar. Adamlarnn bir ksmnn mallarn ve Hemedan Rei si nin de 100
bin altnna elkoydular. te yandan sultan B er k yar uk , emr Ay a z n da kendi
saflarna katlmasyla saylar 5 bine ulaan askerleriyle Badata gitti (13 Eyll
1101). Onun Badata gelmesi, halifenin Kur ban Bayr am nda hutbeyi B er k y a
r uk adna okutmasna sebep oldu. Fakat B er k y ar u k bu srada mal sknt
iinde idi. Yannda ne kendi ihtiyalarn karlayacak, ne de askerlerine verebi
lecek para vard. Bu sebeple halifeye haber gnderip iinde bulunduu sknt
dan ve paraszlktan ikyet edip, kendisine yardm edilmesini istedi.
Grmelerden sonra sultana 50 bin altn verilmesi kararlatrld. Tabii bu olay,
SEL UK L U DE VL ETL E R TAR H 165
Byk Sel ukl u Devl eti 'nin taht mcadeleleriyle ne duruma geldiini, vergi top
lanamadn, bu sebeple hzinenin bo ve otoritenin yok olduunu aka gster
mekte idi. Abbas hal i fesi bu paray gndermesine ramen B er k y a r u k un
askerleri halkn mallarna el koydular. Bunun yansra Cebel e hkimi ve kads
E b Mu h ammed U bey dul l ah bi n Ma n s u r dan elegeirilen para ve
deerli eyalar, bir lde mal sknty gidermiti.
Sultan B er k y ar u k mal sknt iinde iken veziri E bu l - Meh si n , Hi l -
l e emri Sadak a ya, Senin yannda sultann hzinesine ait bir milyon altn
ile gemi yllara ait u kadar altn kalmt. Ya onlar gnderirsin, ya da lkene
asker sevk eder ve oralar elinden alrz dedi. Bunun zerine Sadak a, B er k
yar uk adna okuttuu hutbeyi keserek, Mu h ammed T apar adna okutma
ya balad. Sultan B er k y ar u k , Badata gelince, S a d a k a ya mektuplar
gnderip huzuruna gelmesini bildirdi. Sadak a nin huzura gelmek iin tek ar-
t, onu tehdit eden vezir E bu l - Meh s i n in, kendisine teslim edilmesi idi. O,
bu takdirde sultann samim bir klesi olacan bildirdi; fakat Sadak a mn bu
istei kabul edilmedi. O da sultanla ilikilerini tamamen kesti; ayrca Kfe'ye adam
gndererek sultann oradaki nibini kovdu ve ehri de kendi topraklar iine katt.
Berkyaruk - Muhammed Taparn nc sava
Melik Mu h ammed T apar ile Sence r , Hemedan ve teki baz yerleri
eegeirdikten sonra Badata doru ilerledi ve Hul vana geldikleri srada Ar t uk -
ol u l gazi de onlarn hizmetine girdi. Bu srada Mu hammed T apar -
n askerlerinin says maiyyetindekilerin dnda 10 bin atly geiyordu. Onlarn
bu harekt Badata ulanca sultan B er k y ar uk , ok ar hasta idi. Yakn
adamlar dahi onun aleyhinde sabah-akam aslsz haberler uyduruyorlard. Bu
bakmdan askerleri aknlk iinde idiler. Sonunda B er k y ar u k u bir mahaf-
fe iinde Badatn bat yakasna geirdiler ve Reml ede ordugh kurdular. Adam
lar, gittike arlaan B er k y ar u k un kesin leceine inanmlar, onun nereye
gmlecei hakknda fikir al-veriinde bulunuyorlard. Fakat sultan, kendini
iyi hissettiini belirtti. Bunun zerine adamlarnn moralleri dzeldi ve Badat
tan ayrlp ktlar. Bu srada melik M u h a m m e d in askerleri de oraya ula
mlard, aralarnda sadece Di cl e nehri vard. Birbirlerine ok yadrmaya ve
kfrler etmeye baladlar. B er k y ar u k ve askerleri bu kargaa iinde Vas ta
gittiler. Melik Mu h ammed T apar , 23 Ekim 1101 tarihinde Badata gelerek
hkmet konana yerleti. Halife Mu st az hi r Bi l l ahi se B er kyar ukve
adamlarnn davranlarna ok kzdn ve kendisinin geliiyle sevindiini M u
hammed T apar a bildirdi. ok gemeden Hal i fel i k Di van nda M u h a m -
m e d T apar adna hutbe okundu. Halife, ona hilt giydirmi ve iki kl
kuatmt. Bu arada Hi l l e emri S a d a k a da ballk ve itaatini bildirmek zere
Badata geldi. Mu hammed T apar , 11 Kasma kadar Badatda kaldktan
sonra kardei S e n c e r ile lkelerine dnmek zere, bu ehirden ayrldlar. S e n -
cer , Hor asana, Mu hammed T apar da Hemedana gittiler. Ancak ok ge
166 AL SE V M-E RDOAN MER L
meden sultan B er k y a r u k un halifenin Vas tda\ ai arazisine saldrd ve ona
hakaretler ettii renildi. Bunun zerine halife, Mu h ammed T apar , Ba
data davet ile hakknda sylenenleri ona anlatarak B er k y ar u k ile sava
makta kararl olduunu bildirdi. Muhammed T apar ise, Emi rl mmi n nin
hareketine gerek yok, bu grevi ben en iyi ekilde yerine getiririm diyerek geri
dnd. O, 11g a z i ye Badata hne tyin etti ve beraberindeki askerlerle s
ratle Rzr ver e gitti.
Sultan B e r k y a r uk Vas ta geldii zaman ar hasta idi ve mahaffe iinde
tanyordu. Melik Mu h ammed T apar ve Hi l l e emri Sadak a tarafndan
takip edilmekten korkan B er k y a r u k un askerleri sratle ilerlemi, bu yz
den atlar ve pek ok mallar telef olmutu. Ayrca onlar, getikleri btn kpr
leri ykmlard. Ancak sultan B er k y ar uk , Vast ta iyileti. Onun adamlarnn
bu andaki yegane dncesi ehrin bat yakasndan dou yakasna geebilmekti,
fakat aradaki Di cl e nehrini geecek gemi yoktu. Mevsim kt, hava ok souktu
ve nehrin sular ykselmiti. ehir halk, onlardan korktuu iin hepsi evlere ve
camiye kapanmlard, yollar ve arlar botu. ehrin kads E b A l i e 1-
F r k , sultann ordughna gidip, emr Ayaz ve vezir ile grt, sonunda
iki taraf anlatlar. Buna gre Sel ukl u askerleri, ehirde huzur ve gveni sala
yacak, buna karlk Vas tl l ar da onlar kar kyya geireceklerdi. Bylece eh
rin dou yakasna geen B er k y a r u k un askerleri rahatladlar. Bu arada Va
s l l askerler de sultan B er k y ar u k a haber gnderip, hizmetine girmek iin
izin istediler, o da bunlar kabul etti. Daha sonra Por sukoul l anna bal emrler
de ayn ekilde sultann hizmetine girdiler. Bu arada sultan B er k y ar u k , kar
dei Mu h ammed T ap ar m Badat tan ayrldn renince onu takip ede
rek Rzr ver de ona yetiti. Her iki tarafta 4 bin Trk atls vard. Birinci gn,
akama kadar iki taraf da sava dzeninde beklediler, iddetli souk yznden
aralarnda arpma olmad. kinci gn tekrar kar karya geldiler. Her iki ta
raftan dello iin kan askerler, birbirlerine yaklanca sarlp kucaklayorlar
ve selm verip geri dnyorlard. Bu durum, birbirlerini tanyan askerlerin artk
bu mcadeleden bktn gsteriyordu. Nitekim Mu h ammed T apa r n as
kerlerinden bir gurup emr B u 1d a c , sultan B er k y a r u k un veziri E b u 1-
M e h s i n ve emr Ayaz ile grtler ve bu olaylardan herkesin zarara u
radn ve zayf dtn syleyerek bara karar verdiler. ki taraf arasnda
kabul edilen anlamaya gre (27 Aralk 1101),
a) B er k y ar u k Sul tan, Mu hammed T apar Mel i k nvan tayacak,
b) Melik Mu h ammed T apar , saraynn kapsnda gnde nevbet (ban
do) aldracak,
c) Gence ve ona bal yerler, Azer baycan, Di yarbak r, El cezi re ve Musul , M u
hammed T a p ar aai t olacak,
d) Melik Mu h ammed, herhangi bir yere sahip olmada zorlukla karlar
sa sultan B er k yar uk kardeine asker yardmda bulunacak,
SELUKL U DE VL E TL E R TAR H 167
e) Hor asan dndaki yerler sultan B er k y a r u k a ait olacak,
f) Muhammed Tapar , sultan B er k y ar u k a ylda 1.300.000 altn vergi
deyecekti. Bu antlamadan sonra sultan B er k yar uk Sveye, melik Mu h a m
med T apar da Esedbda, emrler de kendi blge ve ktalarna gittiler.
Barn bozul mas ve drdnc sava
Melik Mu h ammed T apar , Esedbddan Kazvi ne gittii zaman iki ta
raf arasnda bar salayan emirleri kendine ihanetle sulad ve ehrin reisine,
dzenleyecei lene bu emirlerin de gelmesi iin arac olmasn emretti ve onlar
iin bir tuzak hazrlanmasn istedi. Kazvi n reisi, nce, onlar iin efaat diledi
ise de daha sonra melik Mu hammed in emrine uyarak bir len dzenledi ve
yakn adamlarna da elbiselerinin altnda silah bulundurmalarn syledi. Me
lik Mu h ammed ,bu lene byk emirlerden B e s m e 1ve Ay t e k i n ile bir
likte geldi. Ancak bar taraftar olduu anlalan B e s m e 1ldrld, Ay t e -
k i n in de gzlerine mil ekildi. Ote yandan, daha nce B er k y ar u k taraftar
olan emr Y nal bi n An u t ek i n onun yanndan ayrlarak dalarda ve ka
lelerde yerlemi olan Batm l er l e savaa girimiti. Bir sre sonra o da melik M u -
h a m m e d in yanna geldi ve onunla birlikte R eye gittiler. Melik
Mu h ammed T apar ; burada anlamay bozarak Reydeki saraynda be nev-
bet aldrmaya balayarak tekrar sultanln iln etmi oldu; ok gemeden de
Reydeki askerler ona katldlar. te yandan Ber k yar uk da Muhammed T a
pa r m kuvvetlenmesini beklemeden harekete gemiti. Rey yaknnda savaa gi
ren iki ordudaki asker says 10ar bin idi. B er k y ar uk ordusundaki Sr -
hb bi n Key h sr ev in emr Y nal bi n An u t ek i n e saldrp bozguna
uratmas, Mu h ammed T ap ar m btn askerlerinin bozulup dalmasna
sebep oldu (ubat/Mart 1102), Mu h ammed T ap ar n ordusu o kadar abuk
dalmt ki, arpmalarda hi kimse lmemiti. Onun kuvvetlerinin ou Tabe-
ri stana bir ksm da Kazvi n tarafna gittiler. Mu h ammed T apar , beraberin
deki az saydaki askerlerle sfahana yneldi. Askerlerinin dalmasn nlemek
iin sanca kendisi tayordu. P or suk ol u I l beyi i l e emr Ayaz, onu Kum
ehrine kadar takip ettiler. Sultan B er y ar u k da Mu hammed T apar m
evreye dalan adamlarn tespit edip yakaladklarnn mallarna el koydu. Ote
yandan Mu h ammed T apar , beraberinde 1600 atl ve yaya ile, emr Y nal
ve baz emrler olduu halde, sfahana girdii zaman derhal ehrin surlarnn y
klan ksmlarnn yeniden yaplmasn ve hendeklerin de su kncaya kadar ka
zlmasn emretti. Ayrca her kapy, savunmak zere bir emre teslim etti. Sultan
B er k y ar u k ise kardeinin sfahana gittiini renince derhal harekete gee
rek ubat/Mart 1102de sfahana ulap komutasndaki 15 bin atl ve 100 bin kii
den oluan bir orduyla ehri kuatt. Melik Mu h ammed T apar , ehrin
surlarn her gece kez dolayor, kuatma iddetlendike gsz ve zayf du
rumdaki askerleri ehir dna kartyordu. Bu nlemlere ramen ehirde yiye
cek tkendi, halk alktan lmemek iin atlar, develeri ve teki hayvanlar yiyordu.
168 AL SEV MERDOAN MER L
Muhammed Tapar , bunun yansra para sknts da ekmeye balad, bu ara
da askerler de tekrar maa istediler. Mu h ammed T apar , onlarn isteklerini
karlayabilmek iin ehir halkna vergi koydu. Kuatma ve vergi nedeniyle ehir
deki yiyecek fiyatlar srekli olarak artyor, eya fiyatlar ise istek olmad iin
dyordu. Buna karlk ehir dndaki fiyatlar ucuzdu. Kuatma 25 Eyll 1102
tarihine kadar srd. Melik Mu h ammed T apar , B er k y ar u k u ehirden
uzaklatracak kuvvet ve kudrette olmadn, tehlikenin arttn grnce sfa
handan ayrlmaya karar verdi. O, gidecei yerlerden asker toplayp geri dnecek
ve sultan B er k y ar u k un ehir kuatmasn terke zorlayacakt. Nitekim M u
hammed T apar , bu amala 150 atl ile beraber ehirden ayrld, yannda emr
Y n a 1 da vard. Byk emrleri de ehirde kalan askerlerinin banda brakt.
Sultan B er k y ar uk , kardeinin ehirden ktn rendii zaman, emr
Ay a z ok sayda askerle peinden gnderdi. ok gemeden B er k y a r u k -
un askerleri, Mu h ammed T a p ar yakaladlar. Ancak Mu h ammed T a
par , emr Ayaz a, Senin bana baz ykmllklerin ve henz bozulmam
antlarn var. stelik ben sana, ktlk yapman gerektirecek bir i de yapmadm
dedi. Bunun zerine emr Ay a z da onu yakalamaktan vazgeerek yoluna devam
edebilmesi iin atlar verdi. Bunun yansra Mu h ammed T ap ar m sanca
n, etrini ve biraz da parasn alp, sultan B er k y a r u k un yanna dnd. Sul
tan B er k y ar u k , emr Ayaz huzuruna girdiinde kardei Mu h a mmed e
ait bayraklarn ters evrilmi olduunu grd ve bunu ho karlamayarak, Eer
o ktlk yapm olsa bile, ona kar byle muamele yapmak gerekmez dedi. Bu
olay Muhammed T apar a anlatlnca kardeinin bu davranndan ok mem
nun oldu. te yandan Muhammed T apar m sfahandan ayrdmasndan sonra
da B er k y a r u k un kuatmas devam etti. Fakat bu kez ehrin nnde yama
clar da toplanmt. Onlar, ehre girmek iin merdivenler ve mancnklarla h
cuma getiler; ehir halk ise mallarn ve eyalarn korumak iin bu yamaclara
kar baaryla mcadele etti. Bu sebeple ehri yamalamak isteyenler ekilip git
tiler. Bunun zerine adamlar, sultan B er k y a r u k a oradan ayrlmasn ner
diler, o da 3 Ekim 1102 gn sfahandan ayrld. B er k yar uk , ehri stan ehrine,
olu Mel i k ah ve bin atl ile birlikte emr T r ek es- Sev ab yi vekil ata
dktan sonra Hemedana gitti.
Vezir E bu l - Meh si n, I sfahan kuatmasnda sultan B e r k y a r u k ile be
raberdi. Kuatma srasnda bir gn vezir, sultana hizmet etmek iin adrndan
ktnda yanna bir gen geldi. Rivayete gre bat n olan bu gen, vezirin daha
nce ldrtm olduu E b Sai d H a d d d m klelerinden idi. Bu gen efen
disinin intikamn almak iin frsat ganimet bilerek veziri birka yerinden yara
layarak ldrd (1102). te yandan sultan B er k y ar uk , onun yerine E b
Mansur Mey bu z yi vezir atad. O, daha nce Mu h ammed T apar n
veziri idi. Bu sralarda Rey ehrinde hutbe, sultan B er k y ar uk adna okunu
yordu. Melik Mu h ammed T apar , sfahandan ayrld zaman beraberinde
Y nal bi n Anut eki nde vard. Emr Y nal , Muhammed T apar dan
SELUKL U DE VL ETL E R TAR H 169
R eye giderek orada hutbeyi kendi adna okutmak iin izin istedi. Mu h a m
med T apar n bu istei kabul etmesiyle Y n a 1, kardei A 1i ile birlikte R eye
hareket etti ve Kasm/Aralk 1102 tarihinde de oraya ulat. Sultan B er k y ar u k -
un Rey deki naibleri, kar koyacak gce sahip olmadklar iin melik Mu h a m
med T ap ar a tbi oldular. Bylece emr Y n a 1, ieyde Mu h ammed
T apar adna hutbe okutarak ehre hkim oldu. Fakat o, halka zalimce davrand
ve onlardan 200 bin altn msadere etti. Ancak Y n a 1, burada 27 Aralk 1102
tarihine kadar kalabildi. Bu srada sultan B er k y a r u k un emirlerinden P o r -
suk ol u P or suk , emr Y n a 1zerine yrd, iki taraf arasnda Rey kap
s nndeki savata Y n a 1ve kardei Al i , malup oldular. Bylece Rey, tekrar
sultan B er k y a r u k un ynetimine geti. Emr Y n a 1, bir sre sonra pek ok
kuvvetini kaybettikten sonra beraberindeki 700 kiiyle Badata geldi ve M u h a m -
med T apar lehine faaliyete balad. Bu amala o, Ar t u k ol u I l gazi ve
Sk men ile bir toplant yapt. Onlar, Mu h ammed T apar destekleyecek
leri hususunda ant itiler, daha sonra da Hi l l e hkimi I. Seyf ddevl e S a d a -
k a nin yanna gittiler. S a d a k a da ayn ekilde Mu hammed T apar a bal
kalacana ant iti.
Gml eki n K ayserni n Badata hne atanmas
Sultan B er k y ar u k sfahandan ayrlp Hemedana geldii zaman emirle
rinden Gmt ek i n K ay ser i yi Badata hne atad. Ancak bu srada Ba
dat da Mu h ammed T apar adna Ar t uk ol u I l gazi hne olarak bulu
nuyordu. O, baka bir hnenin geldiini renince H sn Keyf hkimi olan kar
dei S k m e n e haber gnderip, G m t ek i n e kar kendisine yardma gel
mesini bildirdi. I l gaz i nin bir mttefiki de S a d a k a idi. Bu bakmdan I l gazi ,
onun yanna Hi l l eye giderek B er k y a r u k un adamlarndan kendisine sald
racak olanlara kar daha nce yaptklar anlamay yenilemek istedi; Sadaka
da bunu kabul ile bu hususta tekrar yemin etti, I l gazi bunun zerine Badata
dnd. Gmt ek i n ise Badat yolu zerinde nce Kar mi s ne geldi ve Ba-
(/atdaki B er k y ar u k yandalarna haber gnderip ehre yaklatn bildirdi.
B er k yar uk yanda bir gurup, onu karlayarak gelimeleri haber verdi ve Ba
data gitmekte acele etmesini istediler. Nitekim o da sratle yoluna devamla 27
Aralk 1102de Badata ulat. te yandan 11g a z i de kardei Sk men ile bu
luarak evredeki baz kyleri yamaladlar. Bu srada G m t ek i n in gel
mesiyle Badatta hutbe, sultan B er k y ar u k adna okunmaa balad.
G m t ek i n, adamlarndan birini Seyf ddevl e Sadak a ya gndere
rek sultan B er k y a r u k a itaat etmesini istedi. Fakat Sadak a, bu neriyi ka
bul etmeyerek Badatta B er k y a r u k a kar aka cephe ald. Onun bu
davran sonucunda Badat ta sultan B er k y ar uk adna okunmakta olan hut
beye son verildi. Bylece Badattaki minberlerde hibir Sel ukl u sultannn ad
okunmayp sadece Abbas halifesinin okunmakta idi. Bu olaylar srasnda, Sey
f ddev l e Sadak a, Hi l l eden ayrlarak, I l gazi ve Sk men e haber gn
170 AL SE V M-E RDOAN MER L
derip kendilerine yardma geldiini bildirmiti. Bunlar harekete geip evredeki
kyleri yamalayarak halk rahatsz ettiler. Bunun zerine halife, Seyf ddev-
1e ye eli gndererek bu yamalara bir son vermesini istedi. Seyf ddevl e,
ancak Gmt ek i n Badattan karld takdirde halifeye itaat edeceini,
aksi halde klca sarlacan syledi. Bunun zerine G m t ek i n in Badat
tan karlmasna karar verildi. ok gemeden G m t ek i n 23 Ocak 1103de
Badat tan ayrlmak zorunda kald. Bunun zerine Seyf ddevl e Sadak a
da Hi l l e ye dnd. Bylece Badatta hutbe yeniden Mu hammed T apar adna
okunmaya balad. te yandan G m t ek i n Fasita giderek burada B er k
yar uk adna hutbe okuttu; fakat ok gemeden Sadak a, sonra da 11g a z i ona
kar harekete getiler. G m t ek i n, onlara kar koyamayaca iin Vast-
tan ekildi ve S a d a k a dan aman alarak sultan B er k y a r u k un yanna dn
d. Vastda ise hutbe yeniden Mu h ammed Tap ar adna okunmaya balad.
Bylece sultan B er k y ar u k un bata Badat olmak zere, teki ehirlerde s
tnlk salamak iin giritii abalar baarsz kalyordu.
Berkyaruk-Muhammed Tapar arasndaki
bei nci ve son sava ve anlama
Btn bu olaylar srasnda, Azer baycanm bir blmne hkim olan melik
Mevdud bi n smai l , Erdebi Vde bulunan enitesi Muhammed T apar a
haber gndererek yanna davet etdi. nk o, sultan B er k y a r u k tan babas
nn intikamn almak istiyordu. Babas smai l bi n Yak ut , daha nce taht
mcadelesi srasnda, hayatn kaybetmiti (Bk. B er k yar uk - smai l bi n Y a
kut mcadelesi). Bunun zerine Mu h ammed T apar , sratle onun yanna
gitti. Ancak Mev dud, 22 yanda aniden ld (Ocak 1103). Buna ramen em
rindeki askerler, Mu h ammed T ap ar m hizmetine girerek kendisine destek
olma hususunda ant itiler. Bunlar arasnda Sk men el - K u t b , Mu h a m
med bi n Ya s yan ve K z l Ar sl an gibi emrler de vard. Sultan
Ber k yar uk , bu ittifak haber alnca derhal harekete geti. ki taraf kuvvet
leri Azer baycandaki Hoy ehri nlerinde karlatlar (17 ubat 1103). Sava g
ne batarken balam ve gece yarsna kadar devam etmiti. Bu srada sultan
B er k y ar u k un emirlerinden A y az n, beraberindeki dinlenmi 500 atl ile
Muhammed T apar m askerlerine saldrmas, savan gidiini deitirdi. M u
hammed T apar n yorgun askerleri bu hcum karsnda tutunamayarak ka
tlar; Mu hammed T apar ise adamlarndan bir ksmyla nce Er ci e, sonra
da Sk m en el - K u t b ye bal Ahl ata yneldi. Sultan B er k y ar u k ise bu
galibiyetten sonra Tebri z-Meraga arasnda birka gn dinlendikten sonra Zencana
gitti.
Her iki karde arasndaki saltanat mcadelesi uzun srm, bu sre iinde
bir ok kimsenin mal yamalanm, yerleim merkezleri tahrip olmutu. Tabia
tyla sonuta bu iten Byk Sel ukl u Devl eti kadar iki karde de zarar grm
t. Sel ukl u Devl eti , kuvvetli bir otoriteden ve vergiler toplanamad iin de ma
SELUKL U DE VL E TL E R TAR H 171
l kaynaklardan yoksun kalmt. Sultan B er k y ar u k ve melik Mu h a m
med T apar , balangta kudretli iken bu savalar nedeniyle zaman zaman zayf
dtler ve yanlarnda ok az kuvvet kald. Ote yandan byk emrler de hkimi
yetlerini srdrmek ve keselerini doldurmak amacyla bu mcadelelerin deva
mndan yana idiler. Nitekim onlar, karlarna uygun olarak zaman zaman taraf
deitiriyorlar ve mcadeleyi krkliyorlard. iki karde arasndaki son sava
tan sonra sultan B er k y ar u k adna, Rey, Ci bal , Taberi stan, Huzi stan, Fars, Di
yar bak r , El cezi r e ile Mekke ve Medi nede hutbe okunuyordu. Melik
Mu h ammed T apar ise Azer baycan, Ar r an yresi, sfahan ve Tekri t dnda
I r akn her yerine hkimdi. Bunun yansra Bati ha blgesinin bir ksmnda B er k
yar uk , teki ksmda ise Muhammed T apar adna hutbe okunuyordu. Basra
ehrinde hutbe her ikisi adna idi. Crcan snrndan Maver annnehr e kadar
Hor asann her tarafndan da melik Senc er ve Mu h ammed T apar adna
hutbe okunuyordu. Bu durumda sultan B er k yar uk , gerei kardei Mu h am
med T apa r dan daha nce anlamt. O, devletin bu devaml mcadele ile za
yfladn, mal durumunun bozulduunu, buna karlk askerlerin srekli olarak
daha fazla para istediini grnce kad E bu l - Mu z af f er C r can i l eE bul -
F er ec Ahmed H emed a n yi eli olarak bar artlarn tespit etmek ze
re, kardeine gnderdi. Melik Mu h ammed T apar , bu srada Mer aga yakn
larnda idi. iki eli, onun yanna giderek ne amala gnderildiklerini anlattlar,
onu da bara tevik ederek lkenin harabeye evrildiini ve sl m dmanlar
nn her tarafa gz diktiklerini anlattlar. Mu h ammed T apar da bar kabul
etti ve artlarn grmek iin eliler gnderdi. Sonuta iki taraf arasnda bir
anlama saland, iki karde bu anlamaya sadk kalacaklarna ant itiler (Ocak
1104). Bu anlamaya gre,
a) Sultan B er k y ar u k , kardei Mu h ammed Ta p a r m nevbet aldr
masna karmayacak, Mu h ammed T apar , kendisine ait ehirlerde okunan
hutbelerde B er k y ar u k un adn zikretmeyecek.
b) ikisi birbirleriyle yazmayacak, yazmalar vezirler araclyla yaplacak.
c) Askerler, diledii tarafa geebilecek, bu hususta hi kimseye mdahale edil
meyecek.
d) Sefi drd snr olmak zere, Azer baycan, Di yarbak r, El cezi re, Musul ve Su
r i yeye kadar olan blgeler, Mu h ammed T a p ar a ait olacak; r ak toprakla
rnda Seyf ddevl e Sadak a ya ait olan yerler melik Mu h a mmed in
hkimiyetinde bulunacak.
Sultan B er k yar uk ise Ci bal , Fars, I sfahan, Rey, Hemedan, Huzi stan ve Ba
dat ynetecek.
e) B er k y ar u k tan sonra Mu h ammed T apar sul tan olacak.
f) Maver annehr ve Hor asan hkimi melik Sencer , Mu h ammed T a
p a r a tbi olacak.
172 AL SE V M-E RDOAN MER L
Mu h ammedT apar bu anlamadan sonra sfahanda, bulunan adamlarna
emir verip, ehirden ayrlmalarn ve buray B e r k y ar u k a teslim etmelerini
istedi. Sultan B er k y ar uk , sfahana gittii zaman Mu h a mmed in adamla
r ehri ona teslim ettiler. B er k y ar u k , onlara kendi tarafna gemeye davet
etti. Fakat onlar, bu teklifi kabul etmeyerek Muhammed T apar a hizmete
devam etmeyi uygun buldular. Bu nedenle sultan B er k yar uk , onlar vefakr
olarak niteledi. Daha sonra onlar, Mu hammed T apar m aile bireyleri ile
sfahandan ayrlp, onun yanma gittiler. B er k y ar uk , onlar ayrlrken ok iyi
davrand, kardeinin aile bireyleri iin ok miktarda para ve eyalarn tamak
iin de 300 deve ile 120 katr verdi, ayrca onlara hizmet iin yanlarnda asker
de gnderdi, Bu olay, B er k y a r u k un dmanlarna kar ne kadar iyi dav
randn gsteren rneklerden biridir.
Szkonusu anlamadan sonra sultan Ber k yar uk , halife Must azhi r B i 1-
1a h a eli gnderip yaplan bar ve kararlatrlan artlar bildirdi. Halife, bu
durumda Mu hammed T apar m Badat hnesi olan 11g a z i yi arp, an
lama gerei, hutbenin B er k y ar uk adna okunmasn istedi. Bu teklif kabul
edildi ve 18 ubat 1104 gn Di vanda, ertesi gn de camilerde sultan B er k y a
r uk adna hutbe okundu. Ayrca B er k yar uk adna Vas tta da hutbe okun
maya baland. l gaz i , Badatta sultan B er k yar uk adna okunmasna
msaade edince, Seyf ddevl e Sadak a, bu olay yanl yorumlam ve onun
Mu h ammed T ap ar a muhalefet ettiini sanm ve onu Badat tan uzakla
trmak iin harekete geeceini halifeye bildirmiti. Emr 11g a z i , bunun ze
rine derhal Trkmenl eri toplamaya balad. Buna karlk Seyf ddevl e
Sadak a Badata gelerek bat yakasnda konaklad. 11g a z i ise ehirden ka
rak S a d a k a ya eli gnderdi ve yaplan bar dolaysyla sultan B er k y ar uk a
itaat ettiini bildirerek zr diledi. Bunun zerine Sadak a, memnun olarak
Hi l l e ye dnd. Halife ise daha sonra sultan B er k y ar u k a hi l at ve sal tanat
menurunu gnderdi (Temmuz/Austos 1104).
Sultan Berkyaruk'un l m ve kii li i
Sultan B er k y ar u k , sfahanda bulunduu srada verem ve basur hastalk
larna yakalanmasna ramen, bu srada oraya gelen 11g a z i nin tevikiyle bir
mahaffe iinde Badata ynelmiti; Ber ci r de ulat zaman hastal nedeniy
le hareket edemez oldu ve krk gn orada kald. B er k yar uk , hastal daha
da iddetlenip hayatndan mit kesince, takriben 5 yandaki olu Mel i k ah a
ve emr Aya z a hi l at giydirdi. teki Sel ukl u emirlerini huzuruna ararak
olunu sul tan olarak kendine veliaht, emr Ay a z da ona atabek tayin ettiini
bildirdi. Daha sonra onlara her ikisine de itaat etmelerini, olunun sultanln
korumak ve savunmak hususunda aba gstermelerini emretti. Sel ukl u emir
leri bunu kabul ile olunu ve tahtn korumak urunda canlarn ve mallarn
feda edeceklerini sylediler. Sultan B er k y ar uk , onlardan bu konuda ant i
melerini istedi, onlar da bu konuda ant itiler. Sultan, onlara Badata gitmeleri
SELUKL U DEVL ETL E R TAR H 173
ni emretti, kendisi ise sfahana dnmek niyetinde idi. Fakat ok gemeden sultan,
Ber ci r dde hayata gzlerini yumdu (22 Aralk 1104). Cesedi sfahana gtrld
ve trbesine gmld.
Sultan B er k y ar u k , ld zaman 25 yanda idi. O, savalar ve saltanat
mcadeleleri dolaysyla pek ok sknt ekti. Onun ksa sren hayat, bazan var
lk, bazan yokluk iinde geti. Durumu glenip kartlarnn boyun edikleri ve
Byk Sel ukl u Devl eti nin tek hkimi olduu bir srada ld. Btn skntlara
ramen halk onu sevmekte ve onun sultanln yelemekte idi. Sultan B er k y a
r uk , yumuak huylu, cmert, sabrl, akll ve ok iyi ahlkl bir hkmdar idi.
Cezalandrmakta arya kamaz, ou zaman sulular affederdi.
VI.
SULTAN MUHAMMED TAPAR DEVR
Sultan B er k y ar uk ldkten sonra emr Ayaz, veliaht olan Mel i k ah
iin ota ve etr gibi saltanat simgelerini hazrlatmt. Bunlar yrylerine de
vam ederek 6 Ocak 1105 tarihinde Badata ulatlar. Onlarla beraber Ar t uk o-
l u I l gaz i ve5 bin atl vard. Halife Mu s t a z h i r in veziri E bu l - K as m
Al i bi n C heyr onlar karlad. Emr I l gaz i veT oganyr ek halifelik
divanna gelerek hutbenin Mel i k ah adna okunmasn istediler. Bu neri ka
bul edildi ve II. M e 1i k a h adna sultan olarak Badatta hutbe okundu. Sultan
Mel i k ah a dedesi Mel i k ah n lakab olan Cel l ddevl e verildi ve adna
hutbe okunurken altn sald.
Ber k yar uk ile olan anlamasndan sonra Muhammed Tapar , sfahan
daki adamlar gelinceye kadar Tebri z ehrinde beklemiti. O, bu adamlar yanma
gelince, sfahan savunma hususundaki baarl almasndan dolay S d 1-
ml k E bu l - Meh si n i vezir atad. Muhammed T apar n bundan son
raki dura, anlamayla kendisine braklan Musul ehri idi. Bu srada Musul a
emr k r m hkimdi. O, Mu h ammed T ap ar n kendi zerine geldi
ini duyunca Musul un surlarn yeniledi ve tamire muhta yerlerini onartarak
evredeki kyllere zarar grmemeleri iin ehre girmelerini emr etti. Byle
ce o, muhtemel bir kuatma iin hazrlklarn tamamlamt. Nitekim ok geme
den Muhammed T apar , ehri kuatt v e k r m e haber gndererek
kardei sultan B er k y ar uk ile yaptklar anlamaya gre, Musul ve El cezi r enin
kendisine verildiini hatrlatt, ayrca ona, Eer bana itaat edersen Musul u senden
almayacam, yine senin elinde brakacam, yalnzca ehirde hutbe benim ad
ma okunacak dedi. k r m ise bunu, Anlamadan sonra sultan B er k
yar uk bana da mektuplar gnderdi. O, bu mektuplarda, ehrin kendisinden
bakasna teslim edilmemesini emrediyor eklinde cevaplyordu. Mu h a m
med Tapar , bu durumda mancnk atlar ve lamclarn ehrin altna doru
tneller kazmasyla savaa balad. te yandan k r m n askerleri de sur
larda alan kk kaplardan yaya olarak kp, Mu h ammed T ap ar n as
kerlerini ldryorlard. Daha sonra Mu h ammed T ap ar m kuvvetleri
saldrya geti ve surlarda gedikler atlar. Ancak ertesi sabaha kadar Musul hal-
SELUKL U DE VL ETL E R TAR H
175
k bu gedikleri kapatmt. k r m , bu kuatmaya hazrlkl olduundan
ehirde yiyecek sknts ekilmemi ve fiyatlarda bir art grlmemiti. ki taraf
arasndaki sava, 28 Ocak 1105 tarihine kadar devam etti. Nihayet bu tarihte
k r m, sultan B er k y a r u k un lm haberini ald ve ehir halkn toplaya
rak bundan sonra ne yaplmas gerektiini onlara dant. Halk da Mallarmz
ve canlarmz senin emrindedir. Sen ne yapacan daha iyi bilirsin dedi.
k r m, bundan sonra bu konu iin emirlerini toplad, onlar da B e r k y a -
r k un ldn, bu durumda halkn Mu h ammed T ap ar dan baka itaat
edecei bir sultann olmad ve ona itaat arz etmenin daha doru olacan be
lirttiler. Bu grmelerden sonra emr k r m, Mu h ammed T apar a
eli gndererek itaatini bildirdi ve vezir Sdl mi i l k n yanma gelmesini iste
di. Vezir, k r m n yanna giderek ona, Yaplacak en doru i, derhal
sultann huzuruna gitmendir. nk o, senin hi bir isteini geri evirmeyecektir
dedi. k r m , onun szn dinleyerek birlikte Mu h ammed T ap ar -
n yanna gittiler. Sultan, onu hrmetle karlad ve hemen halknn yanna
dnmesini istedi. k r m, yer ptkten sonra, Mu h ammed T apar -
n yakn adamlarndan oluan bir gurupla geri dnd. O, daha sonra Musul dn
da byk bir len dzenlemi ve Mu h ammed T apar ile vezirine hediyeler
gndermiti.
Muhammed Taparn sultan olmas
Mu h ammed T apar , kardei B er k y a r u k un lm haberini, Musul u
kuatt srada renmiti. O, Musul a hkimiyetini kabul ettirdikten sonra bera
berinde Sk men el - K u t b , k r m ve baz emirler bulunduu hal
de, Badata gitti. te yandan Hi l l e emri Sey f ddevl e Sadak a da 25 bin
kiilik bir ordu ve iki olu Dbeys ile B ed r a n , Mu h ammed T apa r a
gndererek onu Badata gelmeye tevik etmiti. Mu h ammed T apar , bu yol
culuk srasnda onlar da yanna ald. Emr Ayaz ise Mu h ammed T apar -
m harekete getiini rendiinde askerleri ile Badat dnda ordugh kurdu.
Bu arada emirlerle bir toplant yapan Ayaz , onlarn grlerini ald. Emrler,
taht, Mu h ammed T apar a kaptrmamak iin ona kar Ay a z m yann
da savaacaklar, kendisine ve I I . M e 1i k a h a bal kalacaklar hususunda
ant itiler. Bu toplant bitip emrler daldktan sonra Ayaz m veziri S a -
fi y E bu l - Meh si n akl grler ileri srerek, Ey efendimiz, hi phe
siz benim hayatm senin nimet ve devletinin devamna baldr. Ancak onlarn
nerileri doru deildir. Onlarn amac sana yaklamak iin bir vasta bulabil
mek ve senden yararlanmaktr. Doru olan, sultan Mu h ammed ile barmak
ve itaat arzetmektedir. O, seni ktamda brakaca gibi, dilediin kadar fazlasn
da verecektir dedi. Ancak emr Ayaz , barmak veya muhalefet etmek husu
sunda kararszd. Yine de bir sava iin hazrlklarna devam ederek ordugha
ve ehre giden yollar tuttu. te yandan Mu h ammed T apar , 10 ubat 1105
tarihinde Badata geldi ve ehrin bat yakasnda konaklayarak adna hutbe okuttu.
176 AL SE V M-E RDOAN MER L
ehrin dou tarafnda ise hutbe II. M e 1i k a h adna okunuyordu; Ayaz ise as
kerleriyle beraber Mu h ammed T ap ar n ordusuna kadar ilerledi ise de da
ha sonra geri ekildi. Onun hl kararsz olduu grlyordu. Nihayet Ayaz ,
veziri Saf i y E b u l - Meh s i n e, bar yapmak ve sultanln kabul ettiini
bildirmek zere Muhammed T apar n yanna gitmesini emretti. Vezir, ertesi
gn, Mu h ammed T a p ar n ordughna giderek onun veziri Sd l m l k
ile bulutu ve ne amala geldiini aklad. Her iki vezir, daha sonra Mu h a m
med T apar n huzuruna karak durumu anlattlar. Mu h ammed T apar ,
onlarn uzlama nerisini kabul etti. Ertesi gn, kadi l kudt, naki bl er ve Ay a z -
m veziri, Mu h ammed T ap ar n huzurunda toplandlar. Bu srada vezir S
dl ml k , Muhammed T apar a, emr Ay a z m, daha nceki olaylardan
dolay korktuunu, hem kendisi, hem de emrler iin aman istediini syledi.
Bu istek zerine Mu h ammed T ap ar , Mel i k ah benim evldm gibidir,
kardeim ile benim aramda hibir fark yoktur. Aya z ve emirlere gelince, onlara
dokunmayacama ant ierim demiti. Daha sonra Ni zami ye Medr esesi nde m
derrislik yapan K i y el - H er r as, Mu h ammed T apa r dan bu hususta
ant imesini istedi; o da bunu yerine getirdi. Emir Ayaz , 12 ubat 1105 gn
Muhammed T apar n huzuruna kmak iin hazrland. Bu srada S e y f d -
devl e Sadak a da Badata gelmiti, ikisi birlikte Mu h ammed T ap ar -
n huzuruna karak itaatlerini bildirdiler. Bylece Mu hammed T apar , artk
Byk Sel ukl u Devl eti nin biricik hkimi ve sultan olmutu. Emr Ayaz , daha
sonra (25 ubat) evinde byk bir len dzenlemi, sultan da davet ederek ona,
bu len srasnda pek ok hediyeler sunmutu. Ay a z , klelerine, sultana tak
dim etmek iin, hzinesinden silah almalarn buyurmutu. Kleler, bu grevi ye
rine getirirken bir ktip (veya sf), onlarn yanna girip klelerle akalamaya
balad. Kleler, ona, Sana da mutlaka bir zrh giydirip huzura karacaz
dediler. Sonunda gmleinin altna zrh giydirip akalamaya devam ettiler. Ka
tip, bu akalara dayanamayarak onlardan kat ve sultann yakn adamlar aras
na girerek onlara snd. Sultan Muhammed Tapar , onu kaba bir giysi giymi
ve korku iinde grnce phelendi ve bir klesine trke olarak o ahsn ze
rinde ne olduuna bakmasn emretti. Kle, bu emri yerine getirip adamn ze
rine baktnda gmleinin altnda bir zrh olduunu grd ve durumu hemen
sultana haber verdi. Bunun zerine sultan, endielendi, Sarkllar byle silah
lanmlarsa, kim bilir asker ne haldedir? dedi. O, Ay a z n evinde olduundan
olaylarn gelimesinden ve belki de ldrlmekten korkarak hemen kalkt ve
lenden ayrlarak sarayna gitti. Sultan Muhammed T apar , bu durumda kar
nlem almay gerekli grm, S ey f d d ev l e S a d a k a , k r -
m, Ayaz ve baz emrleri sarayna armt. Bu emrler toplandklarnda
sultan, onlara, K l A r sl an n Di yar bak r zapt etmek zere harekete ge
tiini, oradan da El cezi r eye yryeceini rendik. Ona engel olacak ve savaa
cak adam, aranzda kararlatrmanz gerekiyor eklinde haber gnderdi.
Toplantya katlanlar, Bu i iin Ayaz dan daha uygun bir kii yoktur dedi
SELUKLU DEVL ETL ER TAR H 177
ler. Emr Ayaz da K l A r s l a n blgeden uzaklatrmak iin S e y f d -
devl e Sadak a nin da kendisiyle beraber gelmesi gerektiini syledi. Sultan,
daha sonra Aya z, Sadak a ve vezir S d l m l k e meseleyi karara bala
mak iin huzurunda bulunmalarn emretti. Onlar da sultann huzuruna gitti
ler. Muhammed Tapar , ieri girdiklerinde A y a z ldrmek zere bir gurup
yakn adamn grevlendirmiti. Bunlar, ieri girince sultann grevlendirdii ki
ilerden biri, Ay a z m bana vurarak ikiye bld. Ayaz, bir rtye sarlarak
hkmet saraynn yanndaki yola atld (2 Mart 1105). Bir aka yznden byk
bir devlet adam bir anda yok olup gitmiti. Ay a z n veziri S a f i y de bir sre
gizlendi ise de daha sonra o da yakalanp ldrld (Mays/Haziran 1105).
Mengbarsm isyan
Sultan Muhammed Tapar , K as mddevl e Ak sungur Por su-
k yi I r aka hne atadktan sonra Badattan ayrlp (Nisan/Mays 1105) sfa
hana gitti. O, I sfahan halkna aman verdi, halk sultann geliiyle karklklarn,
zulm, mal ve paralara haksz el koymann son bulacana inanmt. Tarihi I b -
nl es r de bunu u cmle ile ifade ediyor: ' sfahandan kayla imdi gl,
kudretli ve itibarl bir sultan olarak dn arasnda ne kadar byk fark var.
Nitekim sultann adaletle davranmas ve dzeni salamasyla sfahanda otorite
yerine gelmi oldu. te yandan Sel ukl u ailesinden B r i b a r s n olu Men-
gbar s da sfahanda oturuyordu. O, ok byk mal skntya dnce buray
terkederek Ni havende gitti. Orada bir gurup asker de kendisine katlm ve baz
emirler de onu destekleyince Men g bar s, Ni havendde duruma hkim ola
rak kendi adna hutbe okutmutu; ayrca Por sukoul l arma bal emirlere de ha
ber gndererek kendisine itaat etmee ve yardma ard. Sultan Mu hammed
T apar , bu durumu rendii zaman kar nlem olarak Zengi bi n P or
su k u tutuklatt. Z e n g i de kardelerine mektup yazarak onlar Men g bar s a
itaat etmekten vazgeirdi ve onun emrine girdikleri takdirde bana gelecek teh
like ve ikenceleri hatrlatarak Men g ba r s tutuklamalarn, bylece olay
zmlemelerini istedi. Porsukoul l ar , bu mektup zerine Men g bar s a
bir adam gnderip, kendilerini, ona itaat etmi olarak gsterdiler. Mengbar s
da onlarla bulumak iin harekete geti. Por sukoul l ar , onu Hzi standa tutuk
ladlar. Bu olay Men g ba r s n adamlarnn dalmasna sebep oldu. Men-
g b a r s ise sfahana getirildi. Sultan Mu h ammed, Men g ba r s amcas
Te k i in oullaryla beraber tutuklatt. Zengi bi n P or su k a ise hapisten
karlmak suretiyle eski itibar iade edildi (1105-1106).
E mr avlnn Musul ve evresi ndeki faaliyetleri
Emr avl S a k a v u , bu devrede, Huzi stan ve Fars blgesindeki ehirlere
hkimdi ve buradaki kaleleri imar etmiti. Bu faaliyetlerinden, onun, bamsz
lk hevesinde olduu anlalyor. Ancak Mu h ammed T apar , Sel ukl u taht
na getii zaman emr avl ondan korktu; bunda da haksz olmad, bir sre
178 A.L SE V M-E RDOAN MER L
sonra anlald. Sel ukl u sultan, onu itaat altna almak iin emr Mev
dud bi n A l t u n t ek i n i gnderdi (1105/1106). Emr Mev dud, bir kaleye
kapanan a v 11 y sekiz ay kuatt. Sonunda avl , sultan Mu h a mmed e
yazd bir mektupta, Ben M e v d u d a teslim olmam, eer baka birini gnde
rirsen gelirim dedi. Sultan da onun itaatini salamak iin emr A h u r ile yz
n yollad. a v 11 , bu durumda kapand kaleden karak sfahana sultann
huzuruna giderek itaat etti. Sultan, bu tecrbeli emrin kendisine tbi olmasn
dan holand ve ondan Hal l ar n igal ettii yerleri geri almasn isteyerek Musul
ve yresini kta etti. Tabii buna sebep de Musul hkimi k r m n hizmet
te ve vergi gnderme konusunda ar davranmas idi. Emr a v 11 , 31 Ekim 1106ya
kadar Badatta kaldktan sonra Musul a ynelerek, Er bi l e yrd. k r m,
a v l nin kendi hkimiyetindeki ehirlere doru ilerlediini haber alnca as
ker toplamak iin evre emrlere mektuplar yazd. Er bi l hkimi E bul - H ey c
ise ona gnderdii mektupta, Ona kar ibirlii yapmak ve engel olmak iin he
men yanmza gelmezsen onun saflarna katlmak zorunda kalacam demitir.
Bu mektup k r m n harekete gemesine sebep oldu, yolda E bul -
H ey c nin askerleri de ona katldlar. ki ordu sava dzenine getiinde a v -
11 nin bin, k r m n ise iki bin atls vard. k r m, say bak
mndan stnl nedeniyle a v 11 yi ele geireceinden hi phe etmiyordu,
ancak onun dncesi gereklemedi. avl , k r m n kuvvetlerinin
merkezine saldrm ve bu saldr karsnda, k r m n adamlar bozgu
na urayarak dalmt. k r m ise fel olmas sebebiyle ata binemiyor ve
bir mahaffe iinde tamyordu. Yannda, kendisini savunan birka sadk adam
kalmt, onlar da ldrlnce av l nin askerleri k r m tutsak ala
rak efendilerinin yanna gtrdler. k r m n yenilgi haberi, Musul a ula
t zaman, oradaki emrler onbir yandaki olu Z e n g i yi onun yerine geirdiler
ve adna hutbe okuttular. Musul kalesi kumandan, k r m n Guz o-
1u (O uz ol u ) adndaki bir memlk idi. Bu kumandan, Sey f ddev
l e Sadak a, sultan I. K l Ar sl an ve Badat hnesi A k s u n gu r a ha
ber gndererek sratle Musul a gelmelerini ve a v 11 y oradan
uzaklatrmalarn istedi. G u z o 1u , bunlarn her birine, geldikleri takdir
de ehri kendilerine teslim edeceini vaadetmiti. S a d a k a , bu neriyi kabul
etmeyip sultan Mu h ammed T apar a bal kald. te yandan bu galibiyet
ten sonra beraberindekilerin says oalan emr avl , Musul u kuatt. -
k r m, daha nce Musul un surlarn ykseltmi ve salam bir duruma
getirmiti, ayrca evresine hendek kazdrarak ehri zabtedilemeyecek kadar sa
lamlatrmt; a v 11 ise adamlarna, k r m n her gn katr srtn
da gtrlp Musuldaki halka, ehri teslim ederek, efendilerini kurtarmalar iin
arda bulunulmasn emretti. k r m n de bu hususta emir vermesi
ne ramen bir sonu elde edilemedi ve ehir teslim olmad. Bylece bir sonu ala
mayacan anlayan avl , k r m bir ukurda hapsetti. Zaten felli
ve 60 yanda bulunan k r m, bu ukurda ld (1106/1107). te yandan
SELUKLU DE VL ETL E R TAR H
179
Musul dakilerin yardm arsna iki taraftan cevap geldi. Trki ye Sel ukl u sulta
n I. K l Ar sl an, bu haberi alnca, askerleriyle beraber harekete geti. av
l Sak avu, onun harekete geerek Nusaybi ne ulatn haber alnca, Musul
nnden ayrld. Musul halknn arsna cevap verenlerden biri de A k s u n
gur P or suk idi. O, a v 11 nrn ayrlmasndan sonra Musul a geldi. Ancak A k -
su n gu r a Musul da kimse iltifat etmemi, bu nedenle o, ayn gn geri dnmt.
Sultan I. K l Ar sl an ise Nusaybi ne gelmi ve askerlerini toplayncaya ka
dar orada beklemiti. avl , onun yaklatn renince Si ncar a gitti, 11g a -
zi ve k r m n askerlerinden bir ksm da ona katld; bylece
yanmdakilerin says yaklak 4 bin atl oldu. Bu srada melik R dv an dan al
d bir mektup zerine avl , Hal l arl a savamak zere Rahbeye yneldi. By
lece K l Ar sl an, Musul sorununda tek bana kalmt. Nitekim Musul halk
ve k r m n askerleri, K l A r s l a n a haber gndererek kendile
rine bir zarar gelmeyeceine dair ant imesini istediler. O da bu and yerine ge
tirmi, karlnda onlardan kendisine itaat edecekleri ve bal kalacaklar
hususunda ant almt. I. K l Ar sl an , Nisan 1107de Musul a hkim oldu.
O, huzuruna kan k r m n oluna ve adamlarna hilatler verdi. Ayrca
Abbas hal i fesi nden sonra kendi adna hutbe okuttu. Kaleyi G u z o 1u ndan ala
rak yerine, baka birini atad. Halka ar gelen vergileri kaldrarak onlarn sevgi
ve balln kazand. te yandan emr avl , Rahbeye ulatktan sonra ehri
kuatt. Bu srada ehre eybnoul l ar n dan Mu h ammed bi n es- Sebbk
hkimdi ve K l Ar sl an adna hutbe okutuyordu. avl , bu arada melik
R d v an a haber gndererek keindisiyle birlemeye ard ve buray teslim al
dktan sonra Hal l ar kovmak iin kendisiyle gelebileceini bildirdi, iki taraf
bylece anlatktan sonra R dvan da a v l nin yannda gitti. Rahbe iddetle
kuatld ve halk ok zor drmda kald. Bu srada kaledeki burlardan birinde
bulunan bir gurup, a v 11 ya haber gnderip kendilerini himaye ettii takdir
de ona yardm edeceklerini bildirdiler. a v l nin olumlu sz vermesi zeri
ne, burtakiler, gece yars, av l nin adamlarn iplerle yukar ekmilerdi.
Bylece emr a v 11 , 19 Mays 1107de Rahbeye hkim oldu. ehrin eski hkimi
Muhammed bi n es- Sebbk da av l ya itaat ederek onun saflarna ka
tld. te yandan sultan I. K l Ar sl an, Musul iini zmledikten sonra ken
disi iin en tehlikeli rakip olarak grd avl zerine yrd. O, 11 yandaki
olu ahi nah (veya Mel i k ah) vekil olarak Musul da grevlendirdi. I.
K l A r sl an m yannda iyi tehiz edilmi 4 bin atl vard. Ancak onun as
kerleri a v l nin gcn renince aralarnda anlamazla dtler. Sonun
da K l A r s l an a muhalefet eden ilk ahs, l nal oul l ar mdan Di yarbak r
hkimi br ahi m oldu ve Habur dan ayrlarak lkesine dnd; baz emrler de
ayn ekilde davrandlar. Sultan K l Ar sl an , bu durumda vakit kazanma
a alm ve lkesine haber gndererek yardm istemiti. O, bir ksm kuvvetle
rini Hal l ar l a savaan Bi zans imparatoru A l ek si os K o mn en o s a
gndermiti. Yine de K 1 11 Ar sl an, Habur a ulat zaman askerlerinin sa
180 AL SE V M-E RDOAN MER L
ys 5 bine ykselmiti. Emr a v l nin yannda ise 4 bin kii vard; melik
R dvan da bir gurup askerle a v l mn yannda yer almt. avl ,
K l A r s l a n m askerlerinin azln frsat bilerek yardm gelmeden nce
onunla savaa balad. K l A r s l a n , av l ' nin askerlerine biz
zat saldrya geerek onlarn arasna girdi, hatt av l nin yanna kadar
ilerleyerek ona da bir kl darbesi indirdi. Bu darbe. av l nin zrhn para
lad ise de vcuduna ulaamad. Ancak av l nin askerleri, bu srada, K
l A r l a n n ordusunu yenilgiye urattlar (13 Haziran 1107).
K l A r s I a n , askerlerinin malup olduunu grnce, tutsak alnd takdir
de sultan Mu hammed T apar ile mcadeleye giren ve saltanat davasna kal
kan bir ahsn arptrlaca cezay greceini anlad ve kurtulabilmek iin atyla
beraber Habur nehrine girdi. Fakat kendisinin ve atnn zrhlarnn arl sebe
biyle kurtulamayan sultan K l Ar sl an bouldu; cesedi birka gn sonra Ha
bur kylerinden emsani yyede bulunarak defnedildi, daha sonra Si l vana
gtrlp gmld. a v 11 , bu galibiyetten sonra Musul a yrd. O, Musul nn
de grnd zaman aresiz kalan halk ehrin kaplarn at. K l A r sl an m
orada bulunan adamlar da a v 11 ya kar koyamadlar. avl , Musul u ele
geirince hutbeyi yeniden Byk Sel ukl u sultan Mu h ammed T apar adna
okuttu. O, daha sonra k r r a n olu H abe ve G u z ol u nun bu
lunduu Cezi ret bn mer e giderek bir sre kuatt. Bu durumda H a b e ve
Guz ol u, anlamay yeleyerek a v 11 5ya at ve giysilerin dnda 6 bin altn
verdiler; avl da bu ehri onlara brakarak yeniden Musul a, dnd ve K
l A r sl an n olu ah i n ah sultan Mu h ammed T ap ar n yanma
gnderdi.
Bu sralarda Byk Sel ukl u ordusu, Bat n l er'm ynetimindeki hdi z kale
sini kuatmakta idi, ierdeki Batm l er yiyecek sknts ekmee balamlard.
sfahanda bulunan sultan Muhammed T apar m veziri Sdl ml k on
lara yardm ediyordu. Bat n reisi Ahmed bi n A bd l mel i k , vezire, Za
hiremiz bitti, adamlar da savatan yorulup usandlar, kaleyi teslim edeceiz diye
bir adamn gnderdi. Sdl ml k , bir hafta sabrediniz ve kaleyi teslim et
meyiniz, bu kpei (sultan kasdediyordu) devireyim diye haber verdi. Sultan
Muhammed Tapar , sonderecede hararetli bir mizaca sahipti, bu nedenle her
ay kan aldryordu. Sdl ml k , sultan ldrmesi iin kan alan kaamat
(kan alc) ile anlamt. Ona bin altnla sultann kann almas iin zehire bat
rlm bir neter verdi. Vezirin bu gizli eylemini hacibi de biliyordu. Hacib bunu
karsna syleyince sonunda bu haber, I sfahan, afiilerinin reisi olan S a d r e d -
di n H oc en d ye ulatrld. Sadr edd n Hoc end , beklemeyi yersiz g
rp, ayn gece saraya giderek sultana durumu anlatt. Ertesi gn, sultan, kendini
hasta gstererek kan alcy ard. O, sultann bazusunu balayp neteri ka
rnca, Mu h ammed Tapar , onun renginin fena olduunu grd. Sultan, ona
sert bakarak doru sylemesini istedi. Kan alc, Ey Efendimiz, canm bala
diyerek doruyu syledi. Sultan, ayn neterle kan alcnn damarnn delinmesi
SEL UK L U DE VL ETL E R TAR H
181
ni emretti. Bu emir yerine getirilince, kan alc hemen ld. Sultann, S d 1-
m l k n bat n olduundan phesi kalmamt. Ertesi gn sultan, veziri
S d 1m 1k ii tutuklatarak mallarna elkoydurdu, sonra da I sfahan kapsn
da astrd. Ayrca vezirle beraber onun ilerigelen adamlarndan drt kii daha
asld (Mays/Haziran 1107). Sultan Muhammed Tapar ,bu olaydan sonra vezir
atayaca ahs hakknda evresindekilerle danmalarda bulundu. Sultana bir
ka kiiden sz edildi ise de o, N i z a m l m l k n oullarn yelediini syle
di, bu nedenle E b Nasr A h me d i vezir atad.
Seyfddevl e Sadaka il e mcadel e
Hi l l e emri Seyf ddevl e Sadak a, hkimiyeti altndaki topraklar s
rekli olarak geniletmekteydi. Bu devrede smai l bi n Ar sl anc k da Bas
r ada hkm sryor, Mu h ammed T apar - B er k y ar u k arasndaki an
lamazlktan yararlanarak kudret ve nfuzunu artryor, sultann hzinesine ait
mallara el koyuyordu. smai l , daha sonra Sadak a ya haber gndererek ken
disine itaat ettiini bildirdi. Mu h ammed T apar , Sel ukl u tahtna geince,
Basr aya bir emr atamay ve buray s ma i l den almay dnd ve bunu, Sa
daka ile grt ve sonunda Basr a, S a d ak a ya brakld. Ancak Mu h a m
med T apar , yine de oraya sal tanatl a, ilgili ileri yrtecek bir am d atad.
Fakat smai l , bu am di ehre sokmayarak grev yapmasna izin vermedi, s
telik ona ok kt davrand. Sultan Mu h ammed T apar , bu durumda S a d a -
k a ya s ma i l in zerine yrmesini ve Basr ay ondan almasn istedi,
Sadak ada derhal harekete geti. Ancak Mengbar s isyan Sadak a nin
gecikmesine sebep oldu. s m a i 1 in daha sonra dmanln aa vurduunu
grnce Sadak a, Basr a zerine yryerek bu ehri kuatt. Sonunda sma
i l , Sadak a dan aile bireyleri ve mallar iin aman ald. Sadak a, ehir hal
kna da aman verdikten sonra 16 gn kald Basrada dedesinin memlk A l -
t u n t a nib olarak grevlendirip Hi l l eye dnd (10 ubat 1106).
Sultan Muhammed T apar tahta getii zaman Tekri ti Badat hnesi A k -
sungur P or su k ye kta etmiti. Tekri t, bu srada vali K eyk ubad bi n il e -
z r esb in ynetiminde bulunuyordu. Ak sungur , Tekr i ti yedi aydan fazla
kuatt, K eyk ubad ise zor durumda kald ve S a d a k a ya haber gndererek
Tekr i ti teslim etmek istediini bildirdi. Sadak a, bu frsat karmam ve
Tekr i te giderek ehri teslim almt (Ekim 1106). Bunun zerine Ak sungur ,
ehri ele geiremeden geri dnmek zorunda kald. Mu h ammed T apar , ken
disine tbi olan ve hi bir savata yalnz brakmayan Sadak a nin ktalarm da
artrmt. Bu ktalar arasnda Vas t ehri de vard. Her ikisinin arasnn alma
sna amd E b C af er Mu h ammed sebep oldu. Nitekim Eb Caf er , sulta
na, Sadak a nin durumu glendi, hali vakti daha da iyileti, marklk ve
kstahl artt, sultandan kap kendine snanlar himaye etmekle de devlet i
lerine mdahale eder duruma geldi. Adamlarndan birini gnderirsen onun e
hirlerini ve mallarn muhakkak ele geiririz dedi. O, ayrca bu hususta daha
182 AL SE V M-E RDOAN MER L
da ileri giderek hem Sadak a nin, hem de Hi l l e halknn Bat n mezhebine men
sup olduklarn iddia ederek ortal kztryordu. Ancak amd E b C af er
in sylediklerinden bazlar doru idi. Nitekim sultandan, halifeden veya bir
bakasndan korkan, ya da kaan herkes, S a d a k a ya snyordu. Mu h a m
med Tapar , Ave ve Sve hakimi E b Dul ef S r h b a kzm, o da sul
tandan kaarak S a d a k a ya snmt. Mu h ammed Ta par , ona haber gn
dererek E b Dul ef Si i r hb niblerine teslim etmesini istedi, fakat
Sadak a, bunu kabul etmemi, Ben, onu teslim etmek yle dursun, aksine hi
maye ediyorum. diyerek bu uurda savamay bile gze alacan belirtmiti. By
lece Sadak a, tbi olduu Sel ukl u devletine isyan durumuna gelmiti.
Muhammed Tapar , bu konuyu zmlemek iin I rak a hareket etti. Ote yan
dan Sadak a, sultann harekete getiini haber ald zaman, bu konuda nasl
davranacaklar hususunda ocuklar ve yakn adamlar ile fikir alveriinde bu
lundu. Bunlardan olu D b e y s , en gereki fikirleri ileri srm ve kendisi
ni, para, at ve eitli hediyeler ile af dilemek iin sultana gndermesini, buna
karlk ordu kumandan Sa d bi n H umey d, asker toplayp sultanla sava
may ve askerlere bu amala para datlmasn nermilerdi. Sadak a ise ku
mandannn nerisini kabul ederek 20 bin atl ve 30 bin yaya asker toplad. Bu
durumu renen halife Must az hi r B i l l ah, Sadak a ya haber gndererek
Sultana itaatsizlik etmemesini istedi ve kendisine bu sorunu zmlemek iin
araclk yapmay nerdi. Bylece halifenin bu anlamazlkta faal bir rol oynaya
rak yeni bir sorunun ortaya kmasn nlemek istedii anlalyor. Ancak S a d a -
k a , halifeye verdii cevapta, Ben sultana itaat ediyorum, fakat kendime bir zarar
gelmeyeceinden emin olmadm iin onunla buluup grmekten korkuyorum
diyerek sultandan ekindiini ortaya koymutu. Daha sonra Mu h ammed T a
par , kad E b Sa d i S ad ak a ya gnderip, gnln alarak korkusunu gi
derdi. Ayrca Hal l ara kar sefere kmak niyetinde olduunu, kendisiyle
beraber cihada kmak iin hazrlanmasn emretti. Ancak Sadak a, yine de
sultann kendisi hakknda iyi niyet beslediine inanmamt. Onu, bu duruma ge
tirenlerden biri de Artk sultanla bar umudumuz kalmad diyen ordu kuman
dan Sa d bi n Humeyd idi. Bunun zerine Sadaka sultanla anlamaktan
vazgeti. Sultan Mu hammed T apar , 8 Aralk 1107 gn beraberinde veziri
Ahmed bi n Ni z aml ml k ve says 2 bini bulmayan bir atl kuvvetiyle Ba
data gelmiti. O, burada Sadak a nin aka kendisine cephe aldn kesin olarak
renince Sel ukl u emirlerine haberler gnderip, sratle yanna gelmelerini
istedi. ok gemeden her taraftan sultann yanna askerler gelmeye balad. te
yandan halife, yine arabuluculuk yapmaya alyordu. Fakat Sadak a, bazan
bara evet diyor, bazan da fikrini deitiriyordu, hatta avl S a k a v u ile
Ar t uk ol u I l gaz i nin sultanla yapaca savata kendisine itaat edeceklerini
ileri sryordu. Muhammed Tapar , Aralk/Ocak 1107/1108de emr Mu h am
med bi n Boa et - T r k man yi Vas ta gndererek Sadak a nin oradaki
nibini ehirden kartt. Buna karlk Sadaka da yeeni Sb t bi n Su l
ta n bir miktar kuvvetle emr Mu h a mmed in zerine gnderdi. Emr Mu-
SELUKLU DE VL ETL E R TAR H 183
hammed ile Sbi t arasndaki sava, Sel ukl u kuvvetleri kazanarak Vas tta
duruma hkim olmutu. Sultan Muhammed Tapar , Vas t Ak sungur P or -
s u k ye kta etti (Ocak 1108). Sultan, 18 Ocak gn Badattan Zfar ni yyeye
gitti. Halife ise vezirini sultana gndererek acele etmemesini ve beklemesini
istedi. Bu neriyi sfahan kads da yapm ve sultandan, halifenin emrine
uymasn istemiti. Mu h ammed T apar da onlarn nerisine uyarak bekle
di. Halifenin S a d a k a ya gnderdii eliler ona, sultana itaat etmesini ve mu
halefetten ekinmesini bildirdiler. Sadak a, zr diledi ve Ben hi bir zaman
itaatsizlik etmedim, hkim olduum yerlerde onun adna okunan hutbeye de son
vermedim dedi, sonra da olu D b e y s in onlarla beraber sultana gitmek ze
re hazrlanmasn istedi. Eliler, bu sorunu S a d a k a ile grrken olaylar, ba
ka ynde gelimi ve bar tehlikeye drmt. Bu srada sultann askerleri,
elilerin bar salayacana inandklarn grnce, bar salanmadan nce ya
ma iin harekete getiler; Sadak a nin adamlar da gelip onlarla savaa giriti
ler. Bu atma srasnda Sel ukl u askerleri, bozguna urad ve ok sayda kayp
verdiler. Askerler, kaybettikleri mallar ve atlar hakknda sultan Mu h a m
med T apar a bilgi vermekten ekindiler, nk bunu, onun emri olmadan yap
mlard. Ote yandan elde ettikleri galibiyetten sonra Arapl ar, gururlanp
bbrlenmeye ve byklk taslamaya baladlar. Halife Mu st az hi r Bi l l ah
ise bar salama abalarndan vazgemeyerek bu konuda S a d a k a ya tekrar
mektup gnderdi. Ancak Sadak a, bar iin baz artlar ne sryor, Sultan,
benim elimdeki yerlere ve himaye ettiklerime karmaz, Sr hb bi n Keyhs-
r e v i Savedeki ktana iade eder, Mu hammed bi n Bo a yamalad mal
lar geri verir, sultan da aramzdaki anlamaya bal kalaca hususunda halifenin
vezirine ant iirirse ancak o zaman sultana hizmet eder ve huzuruna giderim
dedi ve bu konuda srar etti. Bylece iki taraf arasnda bar midi kalmad. Sul
tan Mu h ammed T apar , Sadak a ile anlamazl zecek bir durum olma
dn grnce 22 ubat 1108de Zferni yyeden ona kar harekete geti; Sadaka
da askerleriyle ayn eyi yapmt ki, bu srada yeeni Sbi t , onu terkederek
sultan Mu h ammed T ap ar a snd. Bunun yansra Mu h ammed T a
pa r n yannda M e v d u d , Por sukoul l ar , Kkye ailesinden Al ddev -
l e E b K l i c ar ve Ak su n gu r P or suk gibi emrler bulunuyordu.
Sel ukl u askerleri, Di cl eyi getiler, iki ordu arasnda sadece nehir vard. Sava,
5 Mart gn balad ve Sel ukl u askerleri, Sadak a nin ordusunu ok yamuru
na tuttular. Her defasnda binlerce ok atlyor, hemen her ok, bir atlya veya ata
isabet ediyordu. Sadak a nin adamlar, ok yamuru ve aradaki nehir yzn
den bir trl baarl olamadlar, sonunda Sadak a, saldrya geti ise de srtna
isabet eden bir okla yaraland, daha sonra de em r B oz k u, onu yere dre
rek ldrd. Boz k u, onun ban Ak su n gu r P or su k ye, o da sultana
gtrd. Bu savata Sadak a nin kuvvetlerinden 3 binden fazla atl ldrld.
Sel ukl u askerlerince tutsak almanlar arasnda, Sadak a nm olu D b e y s ,
bu savaa sebep olanlardan Sr hb bi n Keyhsr evve ordu kumandan S a -
184 AL SE V M-E RDOAN MER L
d bi n Humeydde vard. Sultan Mu hammed T apar , daha sonra Ba
data dnd ve Sadak a nin Bat hada bulunan eine aman-nme gndererek
huzuruna gelmesini emretti. Ayrca D bey s i de onun hatr iin serbest b
rakt. Sadak a nin ei Badata geldii zaman sultan, onu huzuruna arp ko
casnn ldrlmesinden dolay zr diledi. te yandan D b e y s 1den de
karklk karmayaca ve sadk kalaca hususunda ant ald. Mu h a m
med T apar , 20 Mays 1108 tarihinde sfahana gitmek zere Badattan ayrld.
Emr avl i l e mcadel e
Emr avl , kazand baarlar nedeniyle evresinde ok sayda asker top
lanmt; ayrca Muhammed Tapar , ele geirecei btn ehirlerin yneti
mini ona brakmt. Bu sebeple avl , birok ehir ele geirdi ve pek ok mala
sahip oldu. Ancak zengin olmasna ramen Sel ukl u hzinesine hi bir ey gn
dermiyordu. Mu hammed T apar , Sadak a nin zerine yrmek amacy
la Badata geldii zaman, av l ya haber gndererek askerleriyle beraber
kendisine gelmesini istemiti; fakat avl , bu arya uymam geleceini
syleyerek sultan oyalamt. O, bununla da yetinmeyerek Sadak a y, sulta
na kar muhalefet ve isyana tahrik etmiti. Mu h ammed T apar , Sadaka
sorununu zmledikten sonra, Porsukoul l ar na bal emirler ile Sk men e 1-
K ut b , Mev dud, Ak sungur P or suk gibi baz emirlere Musul 'a ve
av l nin elindeki teki ehirler zerine sefere kmalarn ve buralar ondan
geri almalarn emretti. Adgeen emirler de Musul a doru hareket ettiler. te
yandan avl , ehrin surlarn ykseltip salamlatrm, savunma iin gerekli
yiyecek, silah ve tehizat hazrlatmt; ihanete uramamak iin de ehrin ileri-
gelenlerini tutuklatm, 20 binden fazla milis kuvvetini ehirden dar karm
t. Emr avl , ehrin surlar arkasnda kalmay kendisi iin tehlikeli grerek
Musul dan kt ve evredeki kyleri yamalamaya balad. Bununla beraber o,
P or su k un kz olan karsn ehirde brakmt; ayrca kalede 1500 Trk atls
dnda, baz atl ve yaya birlikler de grevlendirilmiti. Muhammed T apar a
bal kuvvetler ise Nisan/Mays 1108de Musul nlerine gelerek karargh kurdu.
av l nin kars, Sel ukl u askerlerinin gelmesiyle ehirde ok sk nlem ald.
Halk bu davran ve basklar sebebiyle ondan holanmyordu. ehirdeki asker
ler de bir ihanete uramamak iin halktan hi kimsenin surlara yaklamasna izin
vermiyordu. Ancak, ok gemeden, bu bask ve skntlar ehirdeki kirei reisi
Sa d nin komutasnda harekete gemelerine sebep oldu. Onlar, Cuma namaz
srasnda herkes camiide iken burlardan birini ele geirdiler ve ardndan baka
bir burca da hkim oldular. Bu durumu renen Mu h ammed T apar n as
kerleri hemen saldrya geti ve onlarn bulunduu yerden ieri girip ehri ele
geirdiler. Emr Mevdud, mnadi l er vastasyla herkese aman verildiini, hi
kimsenin canna dokunulmayacan ve halkn evlerine dnmesini duyurdu. Bu
srada av l nin kars ise kaleye ekilerek bir hafta daha direndi, daha sonra
M e v d u d a ulak gndererek, kaleden ayrlmas iin izin, ayrca hayatnn ga
SEL UK L U DE VL E TL E R TAR H
185
ranti edilmesi hususunda da ant imesini istedi. Emr Mev dud, onun bu ar
zusunu yerine getirdi. a v l nin kars, kardei P or suk ol u P or s u k un
yanna gitmek zere, beraberinde para ve eyalar olduu halde, kaleden ayrld.
Bylece emr Mevdud, Musul ve ona bal yerlere hkim oldu (Eyll/Ekim 1108).
Emr avl , Musul dan ayrld zaman yanma daha nce Har r an savanda
Sel ukl ul arca tutsak alman Urfa kontu B au dou i n du B o u r g uda almt.
O, nce Artukl u 11g a z i ye ait olan Nusaybi ne ynelmi ve 11g a z i ye haber
gndererek sultan Mu h ammed T a p ar a kar birlemeye armt. I l ga-
z i , ona katlmad gibi, ehri a v 11 ya kar savunmak zere oluna braka
rak Nusaybi nden Mar di ne hareket etmiti. avl , bu durumda Nusaybi ne
gitmekten vazgemi ve gizlice Mar di nde 11g a z i ye yetimiti. I l gaz i , av
l y karsnda grnce ona hizmet etmeye balad. Daha sonra ikisi birlikte ha
rekete getiler ve Si ncar a giderek bir sre oray kuattlar. Ancak ehrin hkimi,
onlarla bar ve anlamay kabul etmedi. Bunun zerine onlar, kuatmay kald
rarak Rahbeye yneldiler. I l gaz i , av l ya yardm edecekmi gibi grn
yor, ancak muhtemelen kendini gvence altnda hissetmiyor ve hislerini belli et
meyerek kamak iin frsat kolluyordu; nitekim o, bir gece, gizlice Nusaybi ne kat.
Bunun zerine avl , Rahbeye gitti ve Mki si ne ulatnda beraberinde g
trd Urfa Hal kontu B a u d ou i n i kurtulu akas demesi, lkesinde
hapiste bulunan Msl manl ar serbest brakmas ve yardm istediinde bizzat ken
disinin asker ve mal yardmda bulunmas artlaryla salverdi. Neticede B au
doui n, Tel l bai r hkimi J osc el i n in de madd yardmyla serbest kald ve
daha sonra da Antakyaya gitti. B a u d ou i n in, serbest kaldktan sonra antla
ma artlarna riayet ederek zaman zaman Msl man esirleri serbest braktn
gryoruz. O, nce Hal eb kyllerinden 160 Msl man tutsa salverdi. Antak
ya prinkepsi T ankr edde Ur fanm ynetimini tekrar B au dou i n e verdi. B a -
udoui n de av l nin adamlarna vaad ettii paray ve tutsaklar teslim etmek
amacyla F rat nehrini geti, yolda Har ran ve teki ehirlere mensup ok sayda
tutsa serbest brakt. a v 11 ise daha sonra Rahbeye gitti. Seyf ddevl e Sa
dak a n iki olu B edr an ile E b K mi l Mansur , bu srada onun ya
nma geldiler ve a v 11 ile birbirlerini destekleyip yardmlamak zere anlatlar.
Buna gre, avl , onlarla beraber Hi l l eye gitme, ayrca Bek t a bi n T e
ki i de balarna geirme hususunda anlatlar; bylece Bekt a da onlarn
yanma geldi. Onlarn anlamasnda Rahbe hkimi I spehbu d Sabave etkili
olmutur; o, ayrca a v 11 yi Sur i yeye ynelmeye de tevik ediyordu. nk Su
riyedeki ehirlerde asker yoktu, ayrca birok yerler de Hal istils altnda idi.
Sabave, av l ya I r aka gidecek olursa sultann oraya yakn bir yerde ola
candan onun tehlikesinden emin olamayacan syledi. avl da onun bu
szn kabul ederek Rahbeden ayrld. te yandan R dvan, Hal ebden S ffi ne
giderken yolda Urfa kontu B au d ou i n in emr a v 11 ya gnderdii fidyeyi
gtrmekte olan Hal askerleriyle karlat. O, bu paray ald gibi Hal l ar
dan bir kan tutsak alarak Rakkaya geldi. Buradaki Numeyroul l ar kabilesi
186 AL SEV MERDOAN MER L
mensuplar para vererek onunla anlat. R dvan, oradan ayrlarak Hal ebe dn
d. Bunun zerine Sal i m bi n Mal i k de av l dan yardm istedi ve Ral e-
kay ele geirmesini bildirdi. Emr a v 11 , bu istei yerine getirerek Rakkay
70 gn kuatt. Numeyr oul l ar bu kuatmadan kurtulabilmek iin ona at ve para
vermeyi nerdi, bunun zerine a v 11 da kuatmadan vazgeti. Sultan Mu h a m
med Ta p a r ise bu olaylara ramen avl ile aralarn dzeltmek istiyordu.
Nitekim bu amala emr H sey i n i (atabek K ut l ut ek i n i n ol u) Fa h -
r l ml k bi n A m m a r ile a v l mn yanna gnderdi. Emr Hseyi n, bu
grev iin av l nin yanna geldi ve sultan adna onun gnln ald, elindeki
ehirleri teslim ve sultana itaat ettii takdirde kendisine dl verilecei husu
sunda garanti verdi. Bunun zerine avl , Ben, sultann klesiyim ve ona
itaatkrm dedi. Emr H seyi n, onun yanndan ayrld ve sultann huzuruna
dnerek avl hakknda gzel szler syledi; avl ise bu srada melik R d -
van m hkimiyetindeki Bl i se hareket etti ve 22 Eyll 1108de bu ehre ulat.
avl , belki de R i d v a n n el koyduu paralarn cn almak istiyordu. Bl i s
halk savunmaya ekilmi, melik R dv an n oradaki adamlar da kamt. a v -
11 , buray 5 gn kuatt ve burlarindan birini delerek ehri zabtettikten sonra
yamalayarak pek ok mal ve para elegeirdi. Melik R d v a n , bu olaydan sonra
Antakya hkimi T an k r ed e bir mektup yazarak av l nin Hal ebi ele ge
irmek niyetinde olduunu ve eer bu gerekleirse Hal l ar n artk Sur i yede
tutunamayacaklarn bildirerek yardm istedi. Buna karlk a v 11 da Urfa kontu
B au dou i n i yardma ard. te yandan Musul un M e v d u d un eline geti
ini haber alan av l nin askerlerinin bir ou da onu terketmiti. Nihayet Tel l -
bei r civarnda av l - B audoui n ittifak i l eR dvan- T ank r ed kuvvetleri
karlat (Ekim/Kasm 1108). Bu savata yenilgiye urayan avl , Rahbeye ha
reket etti. Ancak emr M e v d u d ve askerlerinin etrafta dolamalar zerine a v -
11 , El cezi re ve Sur i yede kalamayacan, kendini savunacak ve bavuracak bir
yer bulamayacan anlad. Bu nedenle onun iin sultan Muhammed T apar a
itaatten baka bir are kalmamt. 0, bu konuda emr H sey i n e gvenmekte
idi; bu dncelerle oradan ayrlp, korku ve endie iinde yola kt, yolculuk
boyunca kendini gizlemi ve kimseye bir ey sylememiti. Nihayet, sultann I sfa
han yaknndaki ordughna gitti. avl , burada nce emr Hseyi n ile g
rt, o da onu sultann huzuruna gtrd. Emr avl , elinde kefeniyle sultann
huzuruna girerek aman diledi, sultan da ona aman verdi. teki emirler gelip a v -
11 y kutladlar. Sultan, ondan melik Bek t a bi n T ek i in kendisine tesli
mini istemi, bu istek avl tarafndan yerine getirilmiti. Sultan daB ek t a
sfahanda tutuklatt.
avlmn yeni den Fars val il i ine atanmas
Sultan Mu h ammed T apar , daha sonra emr a v 11 y iki yandaki o
lu ehzade a r ya atabek yaparak Fars valiliine atayp bu blge ilerinin
dzeltilmesini ve karklk karanlarn temizlenmesini emretti (1108/1109). Ata
SEL UK L U DEVL ETL E R TAR H 187
bek avl , yannda ehzade ar olduu halde, sfahandan bir ordu ile ha
rekete geti, yolda kk ehzadeye devaml olarak Farsa yakalaynz demesini
retmiti. Farsa geldikleri zaman, avl , ilk icraatn, belki de kendisine ra
kip olur dncesiyle, emr B u l d a c ya kar yapt. Emr B u 1d a c , baz e
hirlere ve Fars n mstahkem kalelerinden I stahr a hkimdi. avl , ona ehzade
ar mn huzuruna gelmesi iin haber yollad. Emr B ul dac , ar nin
yanna girdii zaman, kk ehzade nceden rendii ekilde onu yakalayn
dedi. B ul dac yakalanarak ldrlm, mallar da yamalanmt. Emr B u 1-
d a c i , I stahr kalesinin korunmasna veziri C eh r em yi brakmt. Fakat C eh
r emi , ona isyan etmi, emr B u l d a c nin ailesini ve mallarndan bir ksmn
kaleden karm idi. Emr avl , bu blgeye gelinceye kadar kale, C eh r em -
nin elinde kald. Sonra Emr avl , I stahr kalesini ondan ald ve mallarn ora
ya yerletirdi. te yandan Fars blgesinde ebankr el er e mensup kalabalk bir
gurup bulunmakta ve devaml olarak yama aknlar ile halk rahatsz etmekte
idiler. Bunlarn reisi Husr ev Haan bi n M bar i z , Fesa ve evresine h
kim idi. Emr avl , ehzade ar nm huzuruna gelmesi iin ona da haber
gndermiti. Haan bi n M bar i z , ona sultana bal olduunu, fakat emr
B u l d a c ya yaplan hareket sebebiyle huzura gelemeyeceini bildirdi. Ata
bek a v 11 , bu cevab rendii zaman, Far sda onunla birlikte oturmasnn im
kansz olduunu, halk arasnda yayd, sonra da sultann yanna dnyormu hissini
vererek arlklarn hayvanlara ykledi ve sfahana doru hareket etti. O, daha
sonra yapt bir basknla H a s a n malup ederek onun mallarn ve arlkla
rn yamalad. H aan, iki da arasndaki mstahkem I g(I c) kalesine snd.
Emr avl , Fesa ehrini ele geirdi, aralarnda C e h r e m nin de bulunduu
Fars ehirlerini yamalad, sonra I g kalesini kuatt. Ancak o, kalenin salam ve
hazrlkl olduunu ve uzun bir kuatmaya dayanabileceini dnerek Haan
ile bar yapp i r aza dnd.
Emr av l nin ikinci seferi Kar zuv ebankr el er i ne kar olmutur, Kar-
zuv l er, Kazer un civarna, Nevbencan ve pur ehirlerine devaml yama
aknlarnda bulunmakta ve bu blgeyi tahrip etmekte idiler. Reisleri E b S a d
bi n Mu h ammed idi. Emr avl , bir sre i r azda kaldktan sonra, onun
elinde bulunan Kazerun zerine yrd ve ehri ele geirdi, E b Sa d da
ekilmi olduu bir kalede kuatt, sonunda da E b Sa d ele geirerek l
drtt. Bu suretle Kar zuv ebankr el er i ni de itaat altna alan avl , Fars bl
gesinde skneti salamak hususunda nemli bir baar kazanm oluyordu.
ebnkre kollarndan birisi de ekn l er d r. Bunlar, Farsn sahil blgesin
deki dalarda oturmakta ve yol kesmekte idiler. Atabek avl , onlar da itaat
altna ald ve reislerini ldrd. O, bir sre sonra Dr bci r d (Drb) zerine y
rd. Orann hkimi ebankreden br ahi m bi n Mm idi. av l nin ha
rekete getiini haber alan br ahi m, evlenme yolu ile akraba olduu Ki r man
meliki Ar sl anah bi n K i r man ah n yanma kat. avl , onun kama
sndan sonra hileyle Dr bci r d ehrine hkim oldu. Kurtulabilen ebnkre emir
leri de Ki r mana katlar. avl daha sonra i r aza dnd (1112-1113).
188 AL SE V M-E RDOAN MER L
Atabek avl , melik A r s 1a n a h n yanma kaan eba kr e emirlerini
geri almak iin Ki r man zerine bir sefer dzenledi ve bu srada Ki r man ve Fars
snrndaki Fur g kalesini kuatt. Melik Ar sl ar i ah, ani bir basknla av l -
y malup etti (Bk. Ki r man Sel ukl ul ar ). a v 11 bu yenilginin cn almak iin
Ki r man a ikinci bir sefer yapma dnd srada 9 yanda olan ehzade a -
r ld (Nisan/Mays 1116). Melik Ar sl anahda Badat'ta bulunan sultan M u -
h a m m e d T apa r a eli gnderdi ve av l nin Ki r man zerine yapaca
seferin engellenmesini istedi. Sultan Mu h ammed, onun bu isteini kabul et
mekle beraber av l nin bu hususta kesinlikle rzasnn alnmasn ve Furg
kalesinin ona tesliminin gerektiini ona bildirdi. Ancak bu olaydan sonra ata
bek avl ld (Takr. 1116). Sultan Muhammed T apar onun lmn ha
ber ald zaman, melik A r sl an ah m Fars ele geirmesinden korkarak
Badattan sfahana dnd.
Batn lerle mcadel e
Bat n l er, faaliyetlerini sultan Muhammed T apar devrinde de devam et
tirdiler. Nitekim 1005 yl iinde, Beyhak yresinde Turaysi t kasabasnda bulu
nan Bat n l er, evrede pek ok kiiyi ldrp, mallarn yama ettiler ve kadnlarn
tutsak aldlar. Bu yl Maver annehr, Horasan, Hi ndi stan ve teki lkelerden ge
lip Huvar R eyde toplanan hac adaylar da Bat n l eri n hcumuna uradlar. Ba-
tnler, bu hac adaylarm kltan geirerek mallarn yamaladlar. Onlar, filerin
ilerigelen reislerinden E b C af er i de Rey ehrinde halka vaaz verip, krs
den indikten sonra ldrdler. Daha sonra Hanef mezhebine mensup olan kad
E bl - Al i S a i d 1105/1106 tarihinde I sfahan camiinde ldrld. N i z a m ii I -
m 1k n en byk olu F ahr l ml k de melik S en c er e vezir olmutu.
Bir gn zavall grnml bir ahs, Msl manl k gitmi, zulme engel olacak
ve mazlumun elinden tutacak kimse kalmam diye baryordu. F ahr l ml k ,
bu ahsa acyarak yanma ard ve barmasnn sebebini sordu. Bu adam,
F a h r l m l k e bir pusula uzatt. Fa h r 1m 1k bu pusulay incelerken o,
veziri hanerleyerek ldrd (11 Eyll 1106). Yakalanan batm S en c er in hu
zuruna gtrld. Melik Sencer , onu sorguya ekip bildiklerini itiraf etmeye
zorlad, ancak bat n , suu yalan yere S e n c e r in adamlarnn zerine att. Ba-
itufni isimlerini syledii susuz insanlar ldrld; halbuki onlar, bir yalana
kurban gitmilerdi. Sencer , daha sonra kardei Muhammed T apar a gn
derdii mektupta Bunlar ne sana, ne de bana acrlar, bunlar yeryznde te
mizlemek gerekir demiti. Sultan Muhammed Tapar ,bu olaylardan sonra,
S e n c e r in de uyarsyla, Bat n l ere kar harekete geip onlarla savamay, Ms
l manl ar onlarn zulm ve zorbalklarndan kurtarmay, kendisine bir grev sayd.
O, bu ie Batm l er i n elinde (Ahmed bi n A b d 1m e 1i k in ynetiminde) bu
lunan hdi z kalesinden balamay dnd, nk buras bakent sfahana ok
yaknd ve sultann taht iin de nemli bir tehlike oluturuyordu. Ayrca bu ka
le, halkn gznde bir diken, boaznda bir kemik gibi idi. Bu nedenle M u h a m -
SEL UK L U DEVL ETL E R TAR H 189
m e d T apar , 26 ubat 1107de bu kale zerine yrmeye karar verdi. Ancak
bu karar, bat n taraftar olan baz askerlerin houna gitmedi, onlar, sultan I.
K l A r sl an m Badata kadar ilerleyerek buraya sahip olduuna dair aslsz
haberler yaydlar, ayrca Horasanda da birtakm karklklarn ortaya ktn
sylediler. Mu h ammed T apar , ihtiyatl davranarak bu olaylarn doruluk
derecesini renmek iin bi raz bekl edi , daha sonra bu sylenenlerin aslsz oldu
unu renince ayn kararllkla Batm l er l e savamak iin harekete geti (2 Ni
san 1107). Sultan, hdi z kalesinin bat ynndeki daa karak burada ordugh
kurdu. Oradaki Bat n l erden almak isteyen I sfahan halkyla kyllerden olu
an kalabalk bir gnll topluluu da sultann etrafnda toplandlar; bylece h
di z kalesi kuatld. Sultan, Batm l erl e savamak iin emrler arasnda grev blm
yapt: buna gre, sava her gn bir emr ynetecekti. Batmi l er , iddetli kuatma
karsnda zor durumda kaldlar, ayrca onlarn yiyecekleri de azalmt. Bunun
zerine Batm l er , din konularda mnakaa ve mnazara yapmak istediler, hatt
sultandan kendilerine fakihler gndermesini isteyerek baz din adamlarnn
isimlerini verdiler. Bunlar arasnda I sfahan hanef l eri ni n reisi ve ehrin kads
E bu l - Al Sa d bi n Yahya da vard. Bu fakihler, kaleye kp onlarla m
nazaraya giritiler, ancak bu, bir fayda salamam, ktklar gibi geri dnm
lerdi. nk Batm l eri n amac zaman kazanmakt. Batm l er, bu hileden bir sonu
elde edemeyince sultandan, hdi z kalesine karlk kendilerine I sfahan yakn
larndaki Hanl i ncan kalesinin verilmesini istediler. Sel ukl u devleti ilerigelen-
leri, sultana Batm l er i n bu isteklerini kabul etmesini nerdiler. Ancak
Batm l er i n istekleri bitmiyor, zaman kazanmak iin yeni yeni artlar ileri sr
yorlar, sultan da bunlar kabul ediyordu. Ote yandan sultann veziri Sdl ml k
ihanet iinde idi. O, Batm l er e he'r gn yiyecek ve teki ihtiyalarn karlyor
du. Sel ukl u vezirinin bu ihaneti, anlalm ve daha nce deinildii gibi derhal
ldrlmt. Batm l er, direnmeyi srdrmek iin bu kez, yiyecek satn alp de
polamaya baladlar. Daha sonra kendileriyle savamak iin byk aba sarfeden
bir Sel ukl u emrini ldrmek zere, baz adamlarm grevlendirdiler. Bunlar,
emre saldrp yaraladlar, fakat emr, onlarn elinden kurtuldu. Bu olaydan son
ra sultan, Hanl i ncan kalesinin de tahrip edilmesini emretti, ayrca hdi z ku
atmasna da devam edildi. Nihayet Batm l er , bir gurubun Err ecndaki Nz r
kalesine, ikinci bir gurubun da Tabes kalesine gitmelerine izin verilmesini, gide
cekleri yere ulaana kadar da kendilerine muhafz verilmesini art kotular, sul
tan, bu artlar da kabul etti. Batm l er i n bir ksm, adgeen kalelere, bir ksm
tla Al amut kalesine gittiler. Sultan Mu h ammed T apar , bylece Hanl i ncan
kalesini teslim alarak tahrip etti. I bn At t , adamlarnn sa-salim istedikleri
yere ulatn haber almasna ramen sznde durmayarak elinde bulunan Si nn
kalesini teslim etmedi. Muhammed Tapar , onun verdii sz tutmadn g
rnce askerlerine hcum emri verdi. Btn askerler ve kuatmaya katlan halk,
bu emir zerine hcuma geti (Haziran/Temmuz 1107). I bn A11 n yannda
savaacak ve onu savunacak az sayda adam kalmt. Bu srada Batm l er i n ileri-
gelenlerinden biri, sultana snarak yol gstermeyi kabul etti. Halk ve Sel ukl u
190
AL SE V M-E RDOAN MER L
askerleri, o tatminin gsterdii yerden saldrya geerek, Bat n l eri n ounu l
drdler ve kaleye hkim oldular. I bn At t ise tutsak alnd ve bir deveye bin
dirilip I sfahana gtrld; sultann emriyle ehrin her tarafnda halka tehir edil
dikten sonra ldrld. I bn At t , bu kalede 12 yl, halkn bana bela
olmutu. Sultann Bat n l eri n elinde bulunan hdi z ve Hanl i ncan kalelerini ele
geirmesi, I sl m dnyasnda byk bir sevin yaratt. Btn bunlara ramen Ba-
t n l er faaliyetlerini srdrdler. Onlar, nce kendileri aleyhinde pek ok faali
yet gsteren I sfahan kads Ubeydul l ah bi n A l i yi Hemedanda ldrdler
(Eyll/Ekim 1108). U bey du l l ah , zrh giymesine ramen Batm l er den kurtu
lamamt. Daha sonra Ni abur kads Sa d bi n Mu h ammed de Ramazan
bayramnda (4 Mays 1109) bir batm tarafndan ldrld. te yandan sultan
Muhammed Tapar , Al amut kalesindeki Batm l erden ikayetlerin artmas ze
rine, vezir Zi yal ml k i l e atabek avl ynetiminde bir orduyu onlara kar
gnderdi (Austos 1119). Zi y a l m l k ve avl , Al amut ve ona yakn
kalelerden Ustavendi kuattlar. avl , pek ok batm ldrd ve bu kalelerin
evresinde tahribat yapt. Ancak kn bastrmas, kuatmay sonusuz brakt,
a v 11 da Fars a geri dnmek zorunda kald. Sultan Muhammed Tapar , daha
sonra Badata gitti (Ekim/Kasm 1109). Bu srada almak isteyen Batm l er , ca
miye giderken Z i y a l m l k e saldrarak boynundan yaraladlar (ubat/Mart
1110). Onu yaralayan Batm l er , yakalanarak cezalandrld. Bu olaylardan sonra
sultan, veziri Z i y a. l ml k A h med i grevinden uzaklatrm ve yerine H a
t r Mu h ammed bi n H sey i n i atamt (1110/1111).
Al amut yrelerinde yaayan halk Bat n l eri n srekli saldrlar, insanlar l
drmesi, erkek ve kadnlar tutsak almalar nedeniyle ok kt durumda idi. Bu
nedenle M u h a rn m e d T apar , bu kez Ave ve Sve hkimi olan A n u t e -
ki n r g r i Hasan Sabbah ile savamak zere grevlendirdi. A n u t e -
ki n, Bat n l eri n elinde bulunan kalelerden bazlarn ald. Bunlardan biri olan
Kel m kalesi, Kasm/Aralk l l l l de ele geirildi. Kale hkimi A l i bi n Musa
ve yanndaki Bat n l eri n Al amuta gitmesine izin verildi. Emr Anut ek i n, daha
sonra Kazvi n yaknlarndaki Bi r e kalesini zabt ederek buradaki Batm l er i de Al a
muta gnderdi. Sultan Mu h ammed T apar , bu baarlarndan sonra Anu-
t e k i n e Al amut zerine yrmesini emretti. Anut ek i n ile beraber
K ar ac a, Gn dodu, i - K avut ve Boz an gibi kumandanlar da vard.
Sel ukl u ordusu, sultann emri gerei, Al amutu kuatt. Emr Anut ek i n, bu
kumandanlar arasnda cesaret ve ileri grll, Batm l er l e cihad hususunda
akll ve isabetli davranlaryla dikkati ekiyordu. O, beraberindeki emrlerin
dnml olarak Al amutu kuatmalarn kararlatrd, sultan Mu h a m
med T apar da devaml yiyecek ve asker gnderiyordu. Al amutdaki Batm l er,
yanlarnda hi yiyecek kalmadndan g durumda idiler. Onlar, kadn ve o
cuklarn aman dileyerek kaleden kardlar, ancak An u t ek i n , onlarn bu
isteklerini kabul etmedi ve Al amutu ele geirebilmek amacyla hepsini kaleye geri
gnderdi. Batm l er, artk daha fazla direnemeyeceklerini anladklar bir anda sul
SELUK L U DE VL ETL E R TAR H 191
tan Muhammed T apar m lm haberi (Nisan 1118), onlar iin bir moral kay
na oldu. Bylece tpk Mel i k ah m lmnde olduu gibi, onlar tekrar bir
Sel ukl u sultannn lmyle kurtuluyorlard. Mu h ammed T a p a r m lm
haberi, Sel ukl u askerlerine onlardan bir gn sonra ulat. Bununla birlikte Sel
ukl u kumandanlar, kuatmaya devam etmee karar verdiler. Askerler de emr
A n u t ek i n i nbu konudaki szlerini duyunca, onun doru sylediine inan
dlar, birlik ve beraberlik iinde hareket etmeyi kararlatrdlar. Fakat akam olun
ca bu szler unutulmu ve Sel ukl u askerleri birbirlerine haber vermeden
gitmilerdi. Al amut nnde A n u t ek i n den baka kimse kalmamt. Bat n -
l er, onun az sayda askerle kuatmay srdrdn anlaynca kaleden inerek sal
drya getiler. Bu nedenle An u t ek i n de Al amut nnden ayrlmak zorunda
kald.
Bvend l er i l e i l ikil er
Bvend l er i n ikinci kolu hpehbedi yye, Taberi stan, Gi l n ve Kumi s gibi e
hirlerde hkm srmlerdi, bakentleri ise Sr ehri idi. Bu kolun ilk hkm
dar H sam ddev l e ehr i yr , akll ve olgun bir kimse idi ve sultan
M e 1i k a h ile iyi geinerek Sel ukl ul ara tbi oldu. Mu hammed T apar , on
dan Batm l er e kar yaplacak bir sefer iin ibirlii istedi; ancak H sa m d
devl e, bu ibirlii nerisinin ok sert bir ifade tadn ileri srerek
Mu h ammed T ap ar a yardm reddetti. Bunun zerine sultan, emr Su n
gur B uhar komutasnda 5 bin kiilik bir kuvveti Bvend l er zerine gnder
di, ayrca Ryan ve AmuVdeki valilere S u n g u r a yardmc olmalarm emretti.
H sam ddev l e de kar nlem almakta gecikmemi, Sr ehrinin surlarn
onarmak iin acele etmiti. Nihayet iki taraf arasnda yaplan sava Bvend l er
kazand, yenilgiye urayan Sel ukl u kumandan Sungur , sfahana dnd. Onun
nerisiyle Mu h ammed T apar , daha yumuak bir siyaset izleyerek H sa
m d dev l e den oullarndan birini sfahana gndermesini istedi. ok ge
meden H sam ddev l e nin oullarndan Al ddevl e Al i , gnll olarak
sfahana geldi. Sultan Mu h ammed T apar , onu ok iyi karlad ve yaplan
grmelerde her iki aile arasnda evlilik yoluyla akrabalk kurulmas kararlat
rld. Al ddevl e A l i nin baaryla Taberi stana geri dnmesi, aabeyi N e c -
m ddev l e nin onu kskanmasna sebep oldu. Daha sonra Nec mddevl ede
Muhammed T apar m yanma gitti; sultan, onu kz kardeiyle evlendirdi. By
lece iki hanedan arasnda akrabalk kurulmu oldu.
HALILARLA MCADELELER
Bu devrede Hal l ara kar ilk harekete geen Musul emri k r m ol
du. O, sultan tarafndan grevinde brakldktan sonra byk bir moral yksekli
i ile, bu srada Hal reislerinden R i c har d de Sal er n e nin vekaleten
ynetiminde bulunan Ur faya yrd ve hasat mevsiminde bu ehri kuatt (1105).
192 AL SE V M-E RDOAN MER L
Hal kumandan R i c har d de Sal er ne, bir k hareketi yapt ise de,
k r m komutasndaki Sel ukl u kuvvetleri savata 450 H ri sti yan ldrerek
byk bir zaferle lkelerine dndler. k r m, belki de bizzat sultan M u
hammed tarafndan Hal l ara kar yeni bir sefer hazrlna sevkedilmi ve
yine onun emriyle Ur faya yryerek ehri kuatmt.
Hal l ar, ky blgesi ve Suriyedeki kaleleri ele geirdikten sonra, zengin li
man ehirleri olan Trabl us ve Suru da iddetle kuatmlard. F ahr l mi k
I bn Ammar ynetimindeki Trabl us, nce Toul ouse kontu R a y m o n d tarafn
dan kuatlm, daha sonra onun lmyle (1105) kuatmaya, yeeni Gui l l aume-
j our dai n tarafndan devam edilmiti. Hal l ar n devam eden bu kuatmas kar
snda zor durumda kalan F ahr l mi k ve D mak emri T ut ek i n, sultan
Mu h ammed T apar dan acele yardm istediler. te yandan k r m,
daha nce Mu h ammed T apar a vermi olduu szlerin hi birini tutmad,
hizmette ve hzineye para gnderme hususunda ar davrand. Sultan Mu h a m
med T apar , Musul u k r m ten alarak burasn El cezi r e ve Di yar ba
k r ile birlikte avl Sak av u ya kta etmiti. Sultan, ona igal ettikleri yer
leri geri almak zere Hal l ar n zerine yrmesini buyurdu; ayrca hilafet
bakenti ile Seyf ddevl e Sadak a dan, a v 11 ya yardmc olmalarn is
tedi. Ancak Sadak a nm bu olayla ilgilenmemesi, k r m n de Musul u
a v 11 ya vermeyerek savaa hazrlanmas, Hal l ara kar yaplacak bu seferin
gereklememesine sebep oldu.
F ahrlmik I bn Ammarn yardm giriimi
Trabl us hkimi kad F ahr l mi k , Hal l ar n uzun sre ehri kuatmala
r zerine byk skntyla kar karya kalmt. O, bu durumdan kurtulmak
ve sultan Mu h ammed T apar dan, Hal l ar o blgeden uzaklatrmak iin
asker gndermesini istemek amacyla Badata gitti (Mart/Nisan 1108). O, hare
ketinden nce ehrin ynetimini yeeni E bu l - Men ak b a brakm, askerle
rinin alt aylk maalarn da pein demiti. F ahr l mi k , yanna 5 yz kiilik
bir muhafz kuvveti ile Sel ukl u sultanna takdim etmek zere deerli hediyeler
ald. Bu hediyeler iin de kymetli taklar ve iyi cins Arap atlar vard. O, yolu
zerinde, nce D maka urad. Burada atabek T ut ek i n tarafndan karla
narak hrmet grd. F ahr l mi k , D makda iken yeeni E bu l - Men a-
k b n isyan ederek Ft m l eri n hkimiyetini tandn rendi. Bunun zerine
o, adamlarna mektup yazarak E bu l - Men a k b n tutuklanmasn ve
hapsedilmesini istedi. Onlar da I b n A m m a r n bu isteini yerine getirdiler.
F ahr l mi k I bn Ammar , daha sonra D mak tan ayrld. Bu srada ata
bek T u t ek i n in olu T c l ml k Br i de ona elik ediyordu. T u t e
ki n, sultann sarayndaki dmanlarnn faaliyetlerini nlemek, itaat arzetmek
ve Hal l ara kar yardm salayabilmek iin olunu Badata gnderdi. Fa h r 1-
ml k , Badata ulat zaman sultan, btn emrlere I bn A mma r kar
layp, ona ikramda bulunmalarn emretti. Mu hammed T apar , F r at
SEL UK L U DE VL ETL E R TAR H 193
geerken binmesi iin ona zel saltanat kayn gnderdi. Halife Mu st az hi r
de yakn adamlaryla devlet ilerigelenlerinden oluan bir heyeti, onu karlamak
zere grevlendirdi. Sultan, onun durumundaki hkmdarlara gstermedii ilgi
ve ikram gstererek ona bamsz bir hkmdar gibi davrand: I bn Ammar ,
sultann huzuruna karak getirdii hediyeleri takdim etti. Sultan ondan duru
munu, Hal l ar la yapt savalarda karlat skntlar sordu. I bn Ammar
da Hal l ar hakknda bilgi vererek, uzun zaman kuatldn syleyip yardm
istedi, sultan da ona, istedii yardm yapacan vaad etti. I bn Ammar , daha
sonra halifenin sarayna geldi ve sultana sylediklerini burada da tekrarlad. M u
hammed T apar , Mays 1108de Badat tan ayrlncaya kadar I bn Ammar
orada kald ve daha sonra sultanla beraber Nehr evana gitti. Burada sultan, onu
yanna ararak emr Hseyi n bi n K u t l u t ek i n e emr Mevdud ku
mandasnda a v 11 ile savamak iin Musul a sevkettii kuvvetleri I bn Ammar
ile beraber gndermesini ve kendisinin de onunla birlikte Sur i yeye gitmesini
emretti. Mu h ammed T apar , I bn A mma r a deerli hiltler ve hediyeler
vererek onu uurlad. I bn Ammar , beraberinde emr H seyi n olduu hal
de yola kt. Ancak emr H sey i n in daha sonra avl ile sultan arasnda
arabulucuk yapmas ve M e v d u d un Musul u ele geirmek istemesi, I bn A m -
m a r a yaplacak yardmn gereklememesine sebep oldu. I bn Ammar , 25
Austos 1108de D maka dnd. Ancak onun yokluu srasnda Trabl us halk,
ehri Fat m l ere teslim etmilerdi. Bu bakmdan I bn Ammar , D mak asker
lerine bal bir birlikle oradan ayrlarak kendisine tbi olan Cebel e ehrine git
mek zorunda kald. te yandan T c l ml k B r i , sultan ziyaretinde istedii
sonucu elde etmi, Mu h ammed T a p ar n babas ve kendisi hakknda m
spet bir kanaat tadn renerek D maka dnmt (10 Austos 1108). ok
gemeden Hal lideri T ank r ed, 1109 Temmuzunda Cebel eyi de ele geirdi.
Hal l ar n teker teker Msl man ehirlere sahip olmas, halkn gerek sultan M u
hammed T apar dan, gerekse halife Mu s t a z h i r den mektuplar gndere
rek yardm istemesine sebep oldu. Sultan Mu h ammed T apar , 1109
sonbaharnda Badata gelmi, kendisine tbi olan emr ve meliklere haber gn
dererek Hal l ara kar bir sefer dzenleneceini bildirmiti; atabek Tu t e -
k i n den de Sur i yeye gnderilecek bu orduyu ynetmesi istenmiti. Ancak bu
Sel ukl u ordusu, eitli engeller yznden bir araya gelemedi ve sefer de gerek
lemedi. T ut ek i n, Hal l ar n yaptklarn anlatmak amacyla sultann huzu
runa gitmek iin yola kt ise de Suriyenin baka bir emre verildii eklindeki
aslsz bir haber zerine geri dnd. Gerek daha sonra anlalm ve D maka
bu haberin doru olmadnn bildirilmesi ile T ut ek i n rahatlamt.
E m r Mevdudun Hal l ara kar seferl eri
Sultan Mu h ammed T apar , 1109/1110da Musul emri M e v d u d ile Ah-
l atahl ar beyliinin kurucusu Sk men el - K u t b ye, Hal l ara kar sefer
dzenlemeleri iin mektuplar gnderdi. Adgeen bu emirlere Artukl ul ardan
194 AL SE V M-E RDOAN MER L
Nec medd n l gazi de ok sayda Trkmen ile katlmt. Bu kalabalk Sel
ukl u ordusu, Nisan 1109da Urfa zerine yrm ve Mays ay banda bu ehri
kuatmt. Bir rivayete gre, Antakya prinkepsi T ankr edde Sel ukl ul ar des
teklemekteydi. Bu durumda Urfa kontu B audoui n du B our g, Kuds kral
B au dou i n den yardm istedi. Kral Baudoui n, Beyr utu ele geirdikten sonra
Ur faya yardm iin sratle kuzeye yneldi. Hal kuvvetlerinin Ur faya yaklat
n haber alan emr M e v d u d , kuatmay terkederek onlar pusuya drmek
amacyla, Har r ana doru ekildi (Temmuz). Ote yandan aralarndaki anlamaz
l zmleyen Hal ordusu, nce Harran ynnde ilerledi, sonra Msl manl a-
ra ait enev kalesine saldrlarda bulundu ise de bir sonu elde edemeyerek dald.
Onlarn dalmasnda belki de atabek T ut ek i n in Sel ukl u kuvvetlerini tak
viye iin yola km olduu haberi rol oynamt. Emr M e v d u d ve emrindeki
kuvvetler, F r ata doru ekilmekte olan Hal l ar izleyerek onlara nehri gemek
zereyken yetitiler. Ancak Hal l ar n byk bir ksm bu srada F r at gemi
lerdi. Sel ukl u ordusu, nehrin dou kysnda kalan Hal l ar kltan geirdiler
ve geride kalan mal ve arlklara da sahip oldular. Emr M e v d u d , Hal l ar
karsnda elde ettii baarnn ardndan nce Harran, sonra da Musul a gitti. Daha
sonra gelien olaylar srasnda Ta n k r e d , melik R d v a n n hkimiyet sahas
iindeki Esr i b, Zer dana, Bi ki sri l ve Naki ra gibi kaleleri ele geirmi, Hal eb
evresini yama ve tahrip etmiti. Yine Hal l ar, uzun bir kuatmadan sonra Say-
da ehrini de zabtettiler. Hal l ar n bu davran zerine, Hal ebden bir toplu
luk, halk cihada armak ve yardm istemek iin Badata gitti. Bunlar, Badata
ulanca oradaki halktan oluan bir gurup ile Sul tan Cami i ne yrdler, feryad
ederek yardm istediler ve namaza engel olup minberi krdlar, ikinci hafta bu
olaylar Hal i fe Cami i nde tekrarland (24 ubat 1111). Abbas halifesi, sultan M u
hammed T apar a haber gnderip bu olaylarla ilgilenmesini ve Hal soru
nuna bir zm bulmasn istedi. Bu olaylardan nce Bi zans imparatoru A 1e k -
si os K omn en os un elileri, sultana gelip, onu Hal l ar I sl m lkelerinden
uzaklatrmak iin savaa tevik etmiti. Bu nedenle Hal eb halk, olaylar srasn
da sultana Bizans imparatorunun Msl manl ara kar senden daha hamiyyetli
davranmasndan dolay A l l a h dan korkuyor musun? O, Hal l arl a ci f ad iin
sana eli gnderdi demilerdi. Sultan Muhammed Tapar , Hal l arl a sava
mak zere tekrar emr M e v d u d u grevlendirdi. Sel ukl u ordusuna Sk
men el - K u t b , I l ga z i nin olu Ayaz , Mer aga emri A h m e d i 1,
Hemedan emri P or suk ol u Por suk ve Erbi l emri E bul heyca katl
mlard. Emr Mevdu d ve beraberindekiler, birka gn Urfa nnde durdu-
larsa da daha sonra J osc el i n in ynetimindeki Tel l bai re ynelerek buray
kuattlar (28 Temmuz 1111). Bu kuatma srasnda iki olay, Sel ukl u kuvvetleri
nin Tel l bai r nnden ayrlarak Hal ebe gitmelerine sebep oldu; Hal eb hkimi
melik R dvan, Sel ukl u emrlerine T an k r ed e kar daha fazla direneme-
yeceini, bu bakmdan derhal yardma gelmelerini isteyen mektuplar gnder
miti. Ayrca Tel l bai r hkimi J oscel i n de emr A h med i l i baz hediyeler
gndererek kendi tarafna ekmi ve onun nerisiyle Sel ukl u ordusu Hal ebe git
SELUK L U DEVL ETL E R TAR H
195
miti. Tel l bai r kuatmas 26 gn srmt. Sel ukl u ordusu geldii Hal eb nn
de, bekledii ilgiyi bulamad. nk R dv an n daveti samimi deildi ve Sel ukl u
kuvvetleri yaklanca ehrin kaplarn kapatarak onlarla grmedi. Bu durum
da M e v d u d , kzgnlna Hal eb yrelerini tahrip etmekle gsterdi. Daha sonra
o, ve beraberindekiler, eyzer e doru yrd ve burada atabek T ut ek i n de
onlara katld; o, Trabl usun geri alnmas iin yardm istiyordu. Ote yandan Sel
ukl u ordusunun bu hareketi sonucunda T an k r ed in arsyla bata Kuds
kral olmak zere, birok kont ve valye bir araya geldiler. Yaklak 16 bin kii
olan bu Hal ordusu karsnda Mev dud, eyzer surlar iine ekilmeyi yele
di; ayrca Sel ukl u ordusunda da iler hi te iyi gitmiyordu. T ut ek i n, Mev
du d un bu seferi daha gneye Sur i yeye doru devam ettirdii takdirde yardma
hazrd. P or suk ol u P or suk hastalanmt ve bir mahaffe iinde tanyor
du. Hasta olan Sk men el - K u t b geri dnerken yolda lm, adamlar ce
nazesini bir tabuta koyarak lkesine gtrmlerdi. Ar t uk ol u 11g a z i , bu
srada yanlarndaki hzineyi ele geirmek iin cenazeyi gtrenlere saldrd; A h -
medi l ise Sk men in elindeki yerleri kendisine kta edilmesini salamak zere
sultan Muhammed T apar n yanna gitti. Bu sradaki tek olumlu olay, Mev
dud ile T ut ek i n arasnda kuvvetli bir dostluun olumas idi. Hal l ar ise
Sel ukl u kuvvetlerinin bu danklndan yararlanarak sl m ehirlerine doru
harekete getiler ve Efami ye nnde karargh kurdular. Onlarn ilk hedeflerinin
eyzer olduunu anlayan ehir hkimi I bn Mu n k i z , Mevdud ile T u t e
ki n i cihada tevik etti. Bylece Mevdud ve T ut ek i n, eyzer in dousun
da karargh kurdular (15 Eyll 1111). Daha sonra Sel ukl u kuvvetleri ile Hal l ar,
Tel l menneste sava dzenine girdiler, iki taraf arasndaki savata Sel ukl u ordu
su, Hal askerlerini perian etti. Hal l ar, bu tepede giin beklediler ve Ms
l manl ar n Cuma namaz iin eyzer e gitmesinden yararlanarak Efami yeye
katlar. Sel ukl u ordusunun bu baars halkn sevinmesine sebep oldu. Emr
Mev dud, daha sonra sonbaharda Musul a dnd.
Emr Mevdud, 1112 ilkbaharnda, Urfa blgesindeki Er meni l er den bir ks
m ile anlatktan sonra ani olarak buraya gelip ehri kuatt. Sel ukl u kuvvetle
rinin evredeki ekili arazi ile ba ve baheleri tahrip etmesiyle ehirde alk teh
likesi bagsterdi. Mevdud, Urfa halkndan teslim olmalarn istedi ise de
bu neri kabul edilmedi. O, bir sre sonra Er meni l er l e planland ekilde, ehir
nnden ayrlm grnerek Sur ua gitti. Mev d u d un bu ekildeki hareketin
den maksat, Ur fadak askerlerin dikkatlerini baka yne ekmekti. Ancak onun
ayrlmasndan sonra Tel l bai r hkimi J os cel i n, gizlice Ur faya girmiti. Mev
dud, Surutan tekrar Urfa nne geldiinde Ermeni l er n yardmyla ehrin sur
larndan birine hkim olduysa daj osc el i n in duruma mdahale etmesiyle bu
hareket sonusuz kald. Mev dud, Ur fanm ok salam surlarna kar saldr
ya gemenin faydaszln anlayarak daha sonra Musul a dnd (Haziran 1112).
Ote yandan J osc el i n in Urfa kontu ile aras alm ve hapse atlmt. O, bu
durumda Tel l bai r hkimiyetinden vazgeerek hapisten kurtulup Kudse gitti.
Kuds kral ona Gal i l aea (Cel l e) prinkepsliini verdi.
196 AL SE V M-E RDOAN MER L
Taberi ye sava
Kuds kral I. B au dou i n in D maka bal yerlere srekli basknlar d
zenleyip yamalamas, ehrin ikmal yollarnn kesilmesi nedeniyle D makda yi
yecek maddeleri azalm ve fiyatlar da artmt. Atabek T ut ek i n, dostu
M e v d u d a eli gndererek durumu haber verdi ve ondan yardm istedi. Emr
Mevdud da asker toplayp gerekli hazrlklar yaptktan sonra F r at geerek
Sur i yeye girdi (Mays 1113). T ut ek i n de Hal l ar n anlama nerilerini red
dederek Sel ukl u ordusuna katlmak zere, D maktan yola kt. Ayrca bu Sel
ukl u kuvvetine, Si ncar emri T emi r ek ve I l ga z i nin olu Ayaz da katl
mlard. Bu Sel ukl u ordusu, Sel emi yyede birletikten sonra emrler, kral B a -
u d o u i n e kar saldrya karar verdiler ve Taberi ye gl kysndaki Kuhvane
(Ukhuvane) de karargh kurmak zere harekete getiler. te yandan kral B au
doui n, baz valyelerin de katlmasyla ordusunu takviye ettikten sonra Sel
ukl u ordusuna doru ilerledi. Burada her iki ordu, 28 Haziran 1113de karlat,
Sel ukl u kuvvetlerinin basknyla balayan ve arka arkaya saldryla gelien
savata Hal l ar, iki bin kayp vererek ar bir yenilgiye uradlar. Tutsak alnan
lar arasnda kral B audoui n de vard, fakat tannmad iin silah alndktan
sonra kamay baard. Hal l ar n bir ksm da Taberi ye glnde bouldu. Geri
kalan Hal l ar, Taberi yenin batsndaki sarp dalara ekildiler. Sel ukl u kuvvet
leri, onlar her taraftan kuattlar. Ancak Hal l ar, bir savaa girmeye cesaret ede
mediler ve bu durumda 26 gn beklediler. Bu srada bir ksm Sel ukl u kuvvetleri,
Kuds ve Yafa evresine kadar akn yaptlar ve ellerine byk ganimet geti. Emr
Mevdud ve T ut ek i n, bu ganimetin bir ksmn (silah, kymetli eya ve tut
sak aldklar Frank askerlerini) kazandklar zaferin mjdesi olarak sfahanda
bulunan sultan Muhammed T apar a gnderdiler. Hal l ar eviren Sel ukl u
kuvvetleri ise arazinin sarp olmas nedeniyle bir saldrya geemediler ve Vadi l -
Maktul de topladlar. Bir ksm askerlerin yurtlarna dnmek istemeleri ve son
baharn gelmesiyle emr Mevdud, ilkbaharda yeniden toplanmak zere asker
lerini salverdi, kendisi de sultan Mu h ammed T ap ar dan gelecek yeni
emirleri beklemek ve dmana yakn olmak iin Suriyede kald. O ve T u t e
ki n birlikte D maka geldiler (5 Eyll 1113). Emr Mev dud, atabek T u t e
ki n tarafndan D makta en iyi ekilde arlanmakta idi. O, D makta bulunduu
srada, 10 Ekim 1113de T ut ek i n ile beraber Cuma namazn klmak iizere ca
miye gittiler. Namazdan sonra Mevdud, yine Tu t e k i n ile camiin avlusunda
muhafzlar arasnda ilerliyordu. Bu srada avludaki halk iinden bir ahs sada
ka istemek bahanesiyle M e v d u d a yaklat ve hanerle iki darbe vurarak onu
ar ekilde yaralad. Yakalanan katil, hemen ldrlp ba kesildi, fakat hi
kimse onu tanyamad. Emr Mevdud, lanerlendii gn oru tutmakta idi. Onu
T u t ek i n in evine gtrdler, tedavi iin orucunu bozmas sylendi ise de ka
bul etmedi ve A l l ah a orulu olarak kavuacam dedi ve o gn vefat elti.
Onu Bat n l er ldrmlerdi. Bir baka rivayete gre de D mak ele geirme
sinden korktuu iin T ut eki n tarafndan ldrld belirtilir. Mevdud adil
ve hayrsever bir emrdi. Hal l ar da onun gl bir kiilie sahip olduunu ka
SEL UK L U DE VL ETL E R TAR H 197
bul etmilerdi. Nitekim onun lmnden sonra Kuds kral B au dou i n in T u -
t ek i n e bir mektup yazarak sl m n direini (yani Mevdud' u) bir bayram
gn, hem de A 11 a h n evinde ldren bir millet, elbette Al l ah tarafndan imha
edilmeye layktr dedii rivayet edilir. Si ncar hkimi Te m i r e k , emr Mev
du d un lmnden sonra yannda bulunan hazine ve silahlar sultan Mu h a m
med T apa r a gnderdi (Bu konularda ayrca bk. Suri ye Sel ukl u Devl eti ).
Aksungur P orsuk nin Musul'a atanmas ve faal iyetl eri
Sultan Mu h ammed T apar , Mev d u d un ldrldn haber ald
zaman Musul valiliine emr Ak su n gu r P o r s u k yi atad (1114). Ayrca o
lu melik Mes u t u da Ak su n gu r ile beraber gnderip ona "Hal l ara kar
ci hada devam etmesini buyurdu. Sultan, teki Sel ukl u emirlerine de A ksun-
g u r a itaat etmelerini bildirdi. Ak sungur , Musul a ulatnda, ona itaat eden
emrler arasnda I madeddi n Zengi bi n Ak sungur ile Si ncar emri Te -
m i r e k de vard. Ak sungur , daha sonra Cezi reti I bn mer e gitti ve M e v d u d -
un nai bi , buray ona teslim etti. A k s u n gu r un bundan sonraki hedefi, Mardi n
olmutu. Ar t uk ol u l l gaz i de ona boyun edi ve olu A y a z 300 askerle
A k s u n gu r a gnderdi. Ak sungur , teki Sel ukl u emirlerine stnln
kabul ettirdikten sonra beraberindeki 15 bin atl ile Ur faya yryerek ehri ku
att (15 Mays 1114). Sel ukl u kuvvetlerinin Urfa kuatmas iki aydan biraz fasla
srd, ancak yiyecek sknts ekilmesi nedeniyle bir sonu elde edilememiti.
Bu srada Sel ukl u kuvvetleri, F rat nehrine doru ilerleyerek evreyi aknlara
urattlar. Ote yandan bu kuatma srasnda Mra, Keysun, Rban ile teki baz
yerlerin hkimi olan Er meni Gog Vasi l lm, adgeen yerlerde karsnn s
z geer olmutu. Bu kadn, Hal l ara kar gerekli savunma nlemleri aldktan
sonra Urfa nlerinde bulunan A k s u n gu r a itaat edeceini bildirmek ama
cyla adamlarndan birini gndermesini istedi. Ak sungur da Habur emri S u n
gur D r a z gnderdi. Sungur , oraya ulat zaman Ermeni ;ib, ona ok
iyi karlad, iki taraf arasnda yaplan grmeler srasnda, bir Hal birlii S u n
g u r un yanndaki yz kiilik kuvvete saldrd, yaplan arpmadan S u n g r
ve adamlar, stn kt ve Hal l ar n ou ldrld. Sungur , Er meni nibe
tarafndan melik Mesut ve A k s u n gu r a verilen hediyelerle geri dnd ve
onun itaat ettiini bildirdi. Hal l ar, bu durumu haber aldklar zaman Er me
ni nibenin hkimiyet blgesinde bulunanlarn ou Antakyaya gittiler. A k s u n
gur ise Urfa kuatmasn terkettikten sonra abahtan yrelerine dnd ve
babasnn sefere katlmamas nedeniyle l l ga z i nin olu Ayaz tutuklayarak Mar
di nin kylerini yamalad. Bylece A k sungur un baarl grnen bu seferi
11g a z i ile anlamazl sebebiyle sonusuz kalmt. te yandan l l ga z i , olu
nun tutuklandn renince, H sn Keyfa (Hasankeyf)ya giderek burann hki
mi olan yeeni Davut b. Sk men den yardm istedi. Davut , bu istek zerine
askerleriyle yola km, ayrca Tr kmenl erden de pek ok atly yanna alnt.
Bu iki Artukl u emri, A k s u n gu r un zerine yrdler. ki taraf arasnda Da
ra daki sava (Mays/Haziran 1114) kaybeden A k s u n g u r oldu. Bu sava sonra
198 AL SE V M-E RDOAN MER L
s A y a z , serbest kald, buna karlk Mu h ammed T ap ar r olu Mesut ,
I l gazi tarafndan tutsak alnd, ancak sultandan korkan I l gaz i , onu hemen
serbest brakmt. Mu h ammed T apar , bunu haber alnca 11g a z i ye ha
ber gndererek onu tehdit etti, bunun zerine, 11g a z i de emr T u t ek i n in
yanna gitti. T u t e k i n ise emr Mev du d u ldrmekle suland iin sul
tan Mu h a mmed den korkuyordu. Bu nedenle iki emr, ona kar ibirlii ve
Hal l arl a ittifak yapmaya karar verdiler. Nitekim onlar, Antakya hkimi R o g e r
ile bir anlama yaptlar. Bundan sonra I l gaz i , sultana kar yeni yardmc kuv
vetler bulmak iin Mar di ne dnmek zere T u t ek i n den ayrld ise de Hu
mus hkimi K r han bi n K ar ac a, bir basknla onu tutsak alp haps etti (Ocak
1115). K r han, sultan Mu h ammed T apar a haber gndererek T u t e -
k i n i n l l ga z i yi kurtarmasn nlemek iin sratle asker gndermesini iste
di. Ancak Sel ukl u ordusu, yardmda gecikince, T u t ek i n in tehditlerinden
korkan K r han, I l gazi ile bir anlama yaparak onu serbest brakt ise de o
lu Ayaz j yannda rehin tutuyordu.
T el l dani e sava
Sultan Mu hammed T apar , emirlerin kskanlk ve itaatsizlikleri nede
niyle baarsz kalan seferlere ramen Hal l ar Sur i yeden uzaklatrmak fikrin
den vazgememiti. 0, I l gazi ve T ut ek i n in Roger ile kendisine kar ittifak
yaptklarn haber ald zaman Hemedan emri Por su kol u Por suk kuman
dasnda bir ordu hazrlad. Bu orduya Cuyu Bey ile emr Gndodu da
katlmlard. Sultan Muhammed Tapar , P or suk a nce I l gazi ve T u
t eki n sorununu zmlemesini, daha sonra da Hal l arl a savamalarn em
retti. Olduka byk bu Sel ukl u ordusu, ubat 1115de harekete geti. Bu ordu,
Hal ebe yaklatklar srada, buradaki hkmdar nibi hadim L 1 ile askerle
rin kumandan emsi i l havas a haber gnderilerek ehrin kendilerine tes
lim edilmesi istendi. Ayrca sultann bu husustaki mektublar da gnderildi. Ancak
hadim L 1 , ehri sultana teslimden vazgeerek I l gazi ve T u t ek i n i ye
ledi. T ut ek i n. Sel ukl u ordusu Bal i sde iken iki bin atl ile Hal ebe girdi. Bu
nun zerine P or suk , T u t ek i n e ait olan Hamaya yneldi. Sel ukl u
kuvvetleri, ehri kuattktan sonra Tu t e k i n in arlklarnn da bulunduu
Hama 'y zorla ele geirdi ve ehir gn yamaland. Sultan Muhammed T a
pa r m emri gereince zaptedilecek yerler, K r h an a braklacakt. Nitekim
Hama, oun ynetimine verildi. K r han da Ayaz bi n I l gaz i yi onlara teslim
etti. te yandan I l gaz i , Tu t eki n ve emsl havas, Antakyaya giderek
R oger den Sel ukl ul ara kar yardm istediler. Onlar, Hama mn henz Sel ukl u
kuvvetlerinin eline getiinden haberdar deillerdi. Roger ile I l gazi ve T u
teki n , yaptklar grmelerden sonra Sel ukl u ordusunu izleyebilmek iin Efa-
miyede toplanmay kararlatrdlar. Daha sonra bu szleme yerine getirildi,
Roger ve mttefikleri, Efami yede toplandlar; ancak onlar, Sel ukl u kuvvetle
ri kalabalk olduu iin k gelinceye kadar beklemeyi ve bu ordunun dalmasn
SELUKL U DEVL ETL E R TAR H 199
mit ediyorlard.Fakat onlarn bekledikleri gereklemeyip, Sel ukl u ordusu da
lmaynca Eyll ortalarnda 11g a z i Mar di ne, T t e k i n D maka, Hal l ar
da kendi memleketlerine dndler. Emir P or suk , onlarn daldn haber aln
ca, Hal l ar n ynetimindeki Kefertab a yryerek ehri ele geirdi. Sel ukl u kuv
vetlerinin bu harekt srasnda ikinci hedefi, Efami ye kalesi idi. Ancak burasnn
ok mstahkem olduu grlerek yine Hal l ara ait Maar r etnnmana gittiler.
Bu srada emr C uyu Bey davet zerine Vdi i Buzaa ya giderek oraya hkim
oldu. Daha sonra emr Po r s u k ve beraberindeki kuvvetler, Hal ebe gitmek ze
re harekete gemilerdi. Sel ukl u ordusu, bu yry srasnda arlklaryla hay
vanlarn daha nce gndermiti. Onlar, kendilerinden emin bir durumda ve hi
kimsenin Sel ukl u ordusuna saldrmyaca dncesiyle, her hangi bir nlem al
mamlard. P or suk , Hal ebi n 35 mil gney-batsmda bulunan Tel l dni ste ko
naklamak zere hazrlklara balad. Ote yandan Roger ise Kefer tabn
kuatldm renince, 500 atl ve 2 bin yayadan oluan bir birlikle Antakyadan
yardma komutu. O da bu srada Sel ukl u ordusunun nerede olduunu bilme
den hareket ediyordu. Ancak kefe gnderilmi bir valye, ona Sel ukl u ordu
sunun Tel l dni s e doru ilerlediini bildirdi. Roger , Sel ukl u ordusunun
konaklamak iin adrlarn kurduklar yere geldi ve arlklarn yannda, asl bir
likler henz oraya ulamad iin savaacak asker bulunmadn grd. Onun
komutasndaki Hal birlii, bu frsat iyi deerlendirerek kurulmakta olan Sel
ukl u ordughna hcum ettiler (14 Eyll 1115). Bu durumdan habersiz olarak
gelen asl Sel ukl u ordusu da Hal l ar karsnda yenilgiden kurtulamad. Emr
P or suk , yaklak yz atl ile Tel l dni se ekilebildi. O, hla mcadeleden vaz
gememi ve savamak istemiti. Ancak yanndakiler ona engel oldular. Kardei
ve beraberindekiler, P or su k a kap kurtulmasn nerdilerse de o, hayr
bunu yapamam, bilakis Al l ah yolunda lrm, Msl manl ar iin canm fed
ederim dedi. Fakat yanndaki adamlar, onu bu fikrinden vazgeirdiler. Bunun
zerine P or suk ve beraberindekiler kaarak kurtuldular. Sel ukl u askerleri,
basz kalnca tamamen dald ve her biri, bir tarafa gitti. Bir rivayete gre Sel
ukl u ordusu, Tel l dni s savanda 3 bin kayp vermiti. Bu arada Kefer tabdan
alnan tutsaklara bakmakla grevlendirilen Sel ukl u askerleri, bu olay duyunca
intikam iin tutsaklarn hepsini ldrdler; ayn ekilde 11g a z i nin olu Ayaz
da ldrld. Hal eb halk ile Suriyedeki Msl manl ar, Sel ukl ul ar n bu yenilgi
si nedeniyle endieye kapldlar. Onlar, imdi Hal l ar karsnda savunmasz bir
durumda idiler. T ut ek i n, bu durumda sultan Mu h ammed T apar ile an
lamada acele etti. Ayrca Hal l ar n baarsyla sona eren bu sava, Byk Sel
ukl u sultanlarnn Sur i yeyi geri almak iin yaptklar son giriim olmutu. Emr
P or suk ise bu bozgundan dolay ok zlm, yeniden cihada kmak iin ha
zrlklar yapmsa da mr buna vefa etmeyerek lmt (1116/1117).
Suriyede olaylarn bu ekilde Hal l ar lehine gelimesi zerine, T ut ek i n,
yardm istemek ve aleyhindeki dedikodu ve yanl fikirleri ortadan kaldrmak iin
sultan Mu h ammed T apar ziyaret etmeye karar verdi. O, bu amala 9 Ni
200 AL SE V M-E RDOAN MER L
san 1116da D maktan hareket etti; bu srada Badatta bulunan sultann huzu
runa kt. Atabek Tu t ek i n, Badatta gerek sultan, gerekse halife
Mu st az hi r tarafndan iyi bir ekilde karlanarak hrmet grd. Sultan, ona
eitli hediyeler ile Suri ye valiliini ieren bir menr verdi. T ut ek i n, bu men-
rla ok geni asker, mal, dar ve hukuk yetkilere sahip oluyordu. Daha sonra
o, Hal tehlikesini ne srerek Badattan ayrld ve 31 Temmuzda D maka
dnd. Emr Ak su n gu r P or suk ise T u t ek i n e Hal l ara kar yardm
etmek iin D mak a gitti. T ut ek i n onu hrmetle karlad. Bu srada Hal
l ardan Trabl us kontu Po n s , Bi k ilesine saldrmt. A k sun gu r ve T u t e
ki n , sratle Bi k ya gittiler. Onlarn hareketinden haberdar olmayan Hal
kuvvetleri, dank ve bir sava iin hazrlkl deil idiler. Onlar bu durumda ya
kalayan Sel ukl u kuvvetleri, Hal l ardan yaklak 3 bin kiiyi ldrerek birok
ganimet ele geirdiler ve bir lde Te l dni s n cn alm oldular. T ut ek i n
ve Ak su n gu r dnlerinde D makta sevgi gsterileri ile karlandlar.
Byk Sel uklu-K arahanl i l i ki leri
Bu devrede Sel ukl u-Karahanl ilikileri, Horasan Sel ukl u meliki Sen c er
in hkimiyet sahasnda grld (Bk. Sultan B er k y ar u k devrinde Sel ukl u-
Karahanl ilikileri). Daha B er k y ar u k un hkmdarlnn son zamanlarn
da Sagun nvan tayan ve muhtemelen Karahanl Haan bi n Al i olan bir
hanedan yesi, etrafna toplad byk bir ordu ile Karahanl hkmdar II. M u -
hammed Han zerine yryerek onunla mcadeleye giriti (1103). II . M u
hammed, ona kar direnemeyeceini anlayarak S en c er den yardm istedi.
Sencer , derhal Semer kanta doru harekete geti. Sagun Bey, onun hare
ketini haber ald zaman af dileme yolunu seti. S e n c e r in de arac olmas
ile Mu hammed ve Sagun Bey anlatlar. Her ikisi de bu anlamaya sadk
kalacaklarna ant itiler. Melik Sencer . daha sonra Aralk 1103de Mer ve dn
d. Birka yl sonra Muhammed T apar devrinde Sagun Bey, 1109/1110da
tekrar isyan etti; Trkl er ve teki kavimlerden asker toplayarak Karahanl II. M u -
h a m m e d in ynetimindeki ehirlere saldrd. II. Mu h ammed, bu durum
da yine Sen c er den yardm istemek zorunda kald. S e n c e r de ona yardmc
kuvvet gnderdi. I I . Mu hammed, Naheb yaknnda Sagun Bey in ordu
sunu malup etti. S e n c e r in askerleri ortalk sakinletikten sonra Bel he geri
dndler. Bu srada tutsak alman Sagun Bey de Merv e gtrld. II. M u h a m -
m e d Han, ok gemeden rakibini sindirmenin verdii rahatlkla halka kt dav
ranmaya ve S e n c e r in buyruklarn hie saymaya balamt. Bunun zerine
melik Sen c er , onu cezalandrmak amacyla harekete geti. Bu durumu haber
alan II. Mu hammed, korkmu, Sel ukl ul ar n ilerigelen emirlerinden Ku m a c
i l eHr ezmah K ut beddi n Mu h ammede haber gndererek Sencer
ile arasn dzeltmelerini istemiti. Melik Sencer , onun bar dileini huzu
runa gelmesi artyla kabul edeceini bildirdi; Mu h ammed ise yapt kt
lklerden korktuu iin ancak Ceyhun nehri aralarnda olmak zere Sen c er le
SEL UK L U DEVL ETL E R TAR H 201
grmeye hazr olduunu syledi. Adamlar S en c er e Mu h a mmed in
bu nerisini kabul etmesini nerdiler. Kabul edilen bu neriye uygun olarak S e n -
cer , Ceyhun nehrinin bat kysnda iken, Mu h ammed Han da dou kys
na gelip atndan inerek yer pt. Bu itaat bildiren hareketten sonra her ikisi, kendi
lkelerine dndler. Bylece aralarndaki anlamazlk sona ermi oldu (1113/1114).
Byk Sel ukl u - Gaznel i i l i ki leri
i r z a d dan sonra Gaznel i tahtna geen Ar sl an ah n babas sultan III.
Mesut , annesi ise Sel ukl u sultan Mel i k ah n kz Meh d l - I r ak idi.
A r sl a n a h m tahta geerken yapt mcadele srasnda i r z a d dan ba
ka, kardelerinden bazlar ldrld, bazlar da tutukland. Bunlardan sadece
B ehr amah kurtulmutu. Ar sl anah, 22 ubat 1116da Gaznede tahta k
mt; B ehr amah ise Teki nbdda Ar sl an ah kuvvetlerine kar diren
mi, fakat yenilerek kamak zorunda kalmt. O, nce Si stana, oradan da Ki r mana
gitti ve burada Ki r man Sel ukl u hkmdar I . Ar sl anah (1101/1142),dan yar
dm istedi. Melik Ar sl anah, B eh r amah ok iyi karlad ve birok he
diyeler verdi; ancak Ar sl an ah , yardm konusunda ona S e n c e r i tavsiye
etti. B eh r amah , daha sonra melik S e n c e r in huzuruna Mer v ehrine gi
derek yardm istedi. O, bu srada Hor asan Mel i ki olan S en c er e kendisini
sevdirmesini bildirdi. Ayrca A r sl an ah , annesi Meh d l - I r a k km
seyerek kt davranmtr. Melik S e n c e r, bu durumda bizzat Gazneye yr
meye veB ehr amah tahta oturtmaya karar verdi (1116) . Ar sl anah, bunu
duyunca sultan Muhammed T apar a haber gnderip kardei S e n c e r den
ikayeti oldu; sultan Mu hammed de kardei Sen c er e eli gnderip Ar s-
1a n a h ile anlamasn ve lkesine saldrmaktan vazgemesini istedi. Bununla
beraber gnderdii eliye, Eer Sen c er i Ar sl an ah a kar harekete gemi
veya sefere kmaya hazr durumda grrsen ona sakn engel olma, bu mektubu
da ona verme; nk byle bir davran onu zayf drr, aciz gsterir ve geri
dnmez. Halbuki kardeimin dnyaya hkim olmas benim iin daha iyidir de
di. Eli, S e n c e r in huzuruna knca onun askerlerinin Gazne seferi iin ha
zrlanm olduunu grd. Bylece S e n c e r , hazrlklarn srdrrken, emr
ner kumandasndaki bir nc birliini Gazneye gnderdi, B ehr amah da
bu nc kuvvetinde bulunuyordu. Bu Sel ukl u ordusu, nce Bst ehrine urad
ve Si stan hkimi T c eddi n E bu l f az l da onlarla birleti. Sultan A r s l a n
ah, bunu haber alnca kalabalk bir orduyla harekete geti, iki taraf arasnda
Bst civarnda yaplan savata, Sel ukl u ordusu galip gelmi ve Ar sl anah Gaz
neye dnmt. Ar sl an ah , bu olaydan sonra bar giriiminde bulundu ve
yardmc olmas iin annesini 200 bin altn ve teki hediyelerle S en c er e gn
derdi. Fakat Meh d l - I r ak davranlar yznden oluna dmand. Bu ba
kmdan S e n c e r in kalbini kazanacana yangna krkle giderek onu
Ar sl anah aleyhine kkrtt. te yandan melik S e n c e r de hazrlklarn ta
mamlayarak Gazneye doru ilerledi ve bu ehre ulat. Ar sl an ah , 30 bin at
202
AL SE V M-E RDOAN MER L
l, pek ok yaya asker ve 20 filden oluan bir orduya sahipti. Sel ukl u ve Gaznel i
kuvvetleri, ehr bd ovasnda karlatlar. Burada Gaznel i ordusu ar bir ye
nilgiye urad. Sultan Ar sl an ah , Hi ndi stana ekilmekten baka are bula
mamt. Melik Senc er , 25 ubat 1117de Gazneye girdi ve B eh r am ah ,
vasal olarak Gaznel i l er Devl eti tahtna oturttu. Daha sonra B ehr amah ile
Senc er bir antlama yaptlar. Buna gre, B ehr amah, hutbeyi srasyla, n
ce Abbas halifesi, Sel ukl u sultan Muhammed T apar ve melik Sencer ad
na, sonra da kendi adna okutmay, ayrca S en c er e yllk 250 bin altn vergi
demeyi kabul etmiti. Bylece Sencer , Sel ukl ul ar'n bir ryasn gerekle
tirmi ve ilk kez Gazne'de Sel ukl u sultan adna hutbe okunmasn salamt.
Sencer , Gaznede 40 gn kaldktan sonra 6 Nisan 1117de Horasan'a dnd. Sul
tan Ar sl anah ise saltanat mcadelesine devam edebilmek iin Hi ndi stana ka
m ve oradaki vali Mu h ammed E b H al i m den yardm almt. O,
S e n c e r in Gazne'den ayrldn haber alnca Hi ndi standa toplad kuvvet
lerle B eh r amah a hcum etti. B eh r amah , ona kar koyacak kuvvet ve
kudrette deildi, bu sebeple S en c er den yardm istedi. Sencer , B eh r am
ah desteklemek iin Bel h ehrinden tekrar byk bir ordu gnderdi (1117).
Gazne ye hkim olan Ar sl anah, kardei B eh r amah yakalamak iin ha
rekete geti ise de yardma gelen Sel ukl u kuvvetleri nnde bir kez daha yenilgi
ye urayarak kat. Sel ukl u kuvvetleri, onu izleyerek yakaladlar. B ehr amah,
nce A r sl an ah hapsetti ise de sonra serbest brakt. Fakat Ar sl an ah ,
taht ele geirmek iin gizlice baz faaliyetlerde bulunmu olmaldr. Bunun ze
rine B eh r amah , A r sl an ah ldrtt (Eyll/Ekim 1118).
Grcl erl e mcadel e
Sel ukl u ehzadeleri arasndaki taht kavgalarndan faydalanan Gr cl er de
baz istil hareketlerine girimiti. Onlarn harekete gemesi, Grc kral II. D a -
vi d (1089-1125)in Kuzey-Kafkasyadaki ksmen hristiyanlam bir Trk boyu
K pakl ar dan istifade etmesiyle mmkn olmutu. I I . D av i d , K pakl ar n tam
desteini salayabilmek iin hkmdarlar K ar ah an n olu E t r e k in kz
ile evlendi. Daha sonra K pakl ar , Grci stana yerletirildi ve onlardan 40-50 bin
kiilik bir ordu oluturuldu. Sel ukl ul ar n zayf durumundan yararlanan Grc-
K pak ordusu, harekete gemi, bunun zerine Kafkasyada yaayan Trkmen-
ler, yerlerini terk ederek Anadol uya g etmilerdi. Sultan Mu h ammed T a
par , Azer baycanda Gence nne kadar ilerleyen bu dman zerine byk bir
kuvvet gndererek onlarn ilerlemelerini durdurdu (1110).
Muhammed Tapardn l m ve kii li i
Sultan Mu h ammed T apar , Kasm/Aralk 1117de hastalanm ve ata bi
nemez olmutu. Hastal giderek artt ve uzun sre devam etti. Daha sonra Kur
ban Bayr am nda (4 Nisan 1118) Ouz tresi uyarnca byk bir len dzenlendi.
Bu lene sultan Mu h ammed ve olu M a h m u t da katld. Halkn da katld
SELUK L U DEVL ETL E R TAR H 203
bu lende sultan, onlarn huzura girmelerine izin verdi. Halk, lende yiyip
itikten sonra sofray yamalayarak saraydan ayrld. Mu hammed Tapar , has
talnn devam etmesi nedeniyle hayatndan midini kesti ve olu Ma h mu t u
yanna arp pt, ikisi de yaklaan lm hissederek aladlar. Mu h a m
med T apar , oluna, saltanat tahtna kp oturmasn ve halkn ileriyle
ilgilenmesini emretti. M a h m u t , bu srada 14 yan henz doldurmutu; o, ba
basna Bu ne talihsiz bir gn dedi. Sultan da Evet doru syledin; fakat bu,
baban iin talihsiz bir gn. Sana gelince, saltanatn kutlu olsun diyerek karlk
vermiti. Bunun zerine Mah mu t , tac ile tahta kp oturdu, Sel ukl u emirle
ri ve askerler de onu sultan olarak selmladlar (9 Nisan).
Bu olaydan ksa bir sre sonra 18 Nisan perembe (1118) gn, sultan M u
hammed T apar , 38 yanda olduu halde ld. Bu haber, emirlere bildirildi
i srada, lmeden nce olu Ma h mu t a yapt son vasiyeti okundu. Sultan,
oluna iyilik ve adaletle hkm srmesini emrediyordu. Mu h ammed T a
pa r n cenazesi daha sonra sfahanda, yaptrd medreseye gmld. Sultan l
meden nce, Senin hastaln sihirdendir, ein seni sihirlemitir. Bundan dolay
hastalnn tedavisi imknsz olmutur denildi. Sultana bu konuda srar edilin
ce, nihayet gzne mil ekerek ei Gevher H at u n u bir evde hapsetti. Sulta
nn lm yaklatnda adamlar, hkmdarlk mhrn kardlar ve onun
azndan Hatunu bomay emretti dediler. Gevher H at un, Trk tresine
uygun olarak, yay kiriiyle bouldu. Bylece kar-koca ikisi de ayn saatte lm
oldular.
Sultan Mu h ammed T apar , normal boylu, ekik kal, yz sarca, saka
l gr ve uzunca olup adaletli, gzel ahlakl, yiit ve arbal bir hkmdard.
O, er olmayan vergileri kaldrmt. Emrler, onun ahlak ve yaayn bildikle
ri iin hi biri halka zulmetmeye cesaret edememiti. O, Sel ukl ul ar n olgun h
kmdarlarndan birisi idi. Onun adaletle hkmdarlk yapt hususunda kay
naklarda eitli hikyeler nakledilmitir. Bunlardan biri yledir: Sultan M u
h a mmed in E b Ahmet el - K av z i n adnda bir hazinedar vard. O, Ha
tmi l er tarafndan ldrld. Sultan, bu durumda hzinenin tefti ve kontroldan
geirilmesini emretti. Bu nedenle hzinedeki mallar, sultann teftiine sunuldu.
Bunlar arasnda, iinde, ok sayda deerli mcevherat bulunan bir kutu vard.
Sultan, bunu grnce grevliye, E b Ahmet bunlar birka gn nce bana gs
termiti. Bu mcevherler, onun adamlarnn maldr dedi ve kutuyu muhafaza edip,
hazinedarn adamlarnn aratrlmasn ve bunu, onlara teslim etmesini emretti.
Hizmetkr, hazinedarn adamlarn aratrd. Bunlar, yabanc tacirler olup m
cevherlerinin kaybolduuna inanm ve onlardan mitlerini kesmilerdi. Sultan,
onlar artarak mcevherat dolu kutuyu teslim etti.
Sultan, bir gn, atlarna yem almak zere, harman yerine gitmiti. Halk, sa
man para ile satlmaz, ylece aln dedii halde sultan, parasn kabul edecekseniz
alrm, yoksa gidiyorum diyerek cmertliini gstermiti. Muhammed Tapar ,
gerek Hal l ar, gerekse sonderecede dman olduu Bat n l er e kar dzenledii
seferlerle I sl m dnyasnda ok sevilen ve vlen bir hkmdar olmutur.
VII.
SULTAN SENCER DEVR
Sen c er , sultan Mel i k ah n hayatta kalan ocuklarndan biri olup, 6 Ka
sm 1086da El cezi re blgesindeki Si ncar'da dodu. Doum yerinden esinlenerek,
isim olarak Trke sapl ayan anlamnda, Senc er ad verildi, islam ad ise
A h m e t idi. Onun ocukluundaki en nemli olay, iek hastal geirmesi idi.
Bu srada 0 i ner H ayyam, onu grmee gelmi, dar ktnda devrin Sel
ukl u veziri Onun halini nasl buldun ve ne ile tedavi ettin? diye sormutu.
mer H a y y a m, Bu ocuun hayatndan korkulur, canm kurtaramamas
mmkndr dedi. Bir Habe kle bu konumay daha sonra S e n c e r e bildir
di. Sen c er , iyiletii zaman mi er H ay y am a kin balad ve ondan holan
mad . Sencer ' i n kendi divanndan km ve halifeye yazlm bir mektuba gre,
babas Mel i k ah yandan itibaren ona geni vilyetler ltfetmi, devlet ile-
rigelenernden birok kimseleri hizmetine vermiti. Bu suretle sultan Mel i k
ah, lene kadar oluna hkmdarlk kurallarm retmitir. Ancak Mel i k
ah n aniden lm ve ondan sonra grlen Fetret Devr i , S e n c e r in gerekli
eitimi yapmasna imkan vermemiti. Nitekim o, kendi ifadesine gre okuma ve
yazma bilmemektedir. Fakat o, bu eksiklii kk yatan itibaren kazand y
netim deneyiyle gidermee almtr. S ene er e babasnn yansra kardei
B er k y ar uk tarafndan da grev verilmiti. Sultan B er k y ar u k , A r s l an
A r g u n 5u itaat altna almaa karar verdi, bu amala atabek K umac ile Sen
ce r i grevlendirdi ve 1097de de onu Hor asan Mel i ki olarak atad (Bk.
B er k y a r u k - A r s l a n Ar gun Sava). Bylece o, 11 yanda iken Hor asana
gitmi ve bu blgede mrnn sonuna kadar kalmt (S e n c e r in meliklik d
neminde yaad olaylar iin Bk. B er k y ar uk ve Mu h ammedT apar de
virleri).
fcn:e*in Byk Sel ukl u sultan olmasa
Sultan M u h a mmed Ta p a r , 18 Nisan 1118de ld zaman daha nce ve
liaht iln edilmi olan 14 yandaki olu Mahmut , Byk Sel ukl u Devl eti nin
bana geti; Sen c er ise kardeinin lmne ok zlm ve mateme brn
mt. O, daha sonra sultan Mu h a mmed in lm nedeniyle ba sal di-
SELUK L U DE VL E TL E R TAR H 205
leklerini kabule balad ve Mer v ehri yedi gn yas iinde kald. Ayrca Sencer ,
hatiplere sultan Mu h a mmed in gzel davranlarndan ve iyiliklerinden
szedilmesini emretti.
Ma h mu t un henz devleti ynetecek aa gelmemi olmas, devlet byk
lerinin onu etki altna almalarna sebep oldu. Bunlar arasnda haci p A l i B ar
ile onun ktibi E bul k as m Der gz i n barol oynuyorlard. Nitekim D e r -
g ii z i n efendisine, Bu sultan kktr, bu da, senin boyunduruun altnda olup,
ancak senin emrinle emretmelidir diyordu. Bu iki devlet adamnn tevikiyle de
sultan Mah mut , vaktini elence ile geirmee balamt. ok gemeden sultan
Mahmut tarafndan ard ardna Badat hneliine emrin atanmas, bu emr
ler arasnda honutsuzlua ve savaa neden oldu. Ayrca Ma h mu t un karde
leri Mesut ve T u r u l un atabekleri deC uyu Bey ile Gndodu da
henz kk yataki ehzadeler adna saltanat elegeirmek iin zaman uygun
bularak isyan etmilerdi. Sencer , Ma h mu t un da yann kkl nede
niyle bu ehzadelere ve Sel ukl u emirlerine stnln kabul ettiremediini g
rnce duruma mdahale etme gereini duydu. O da Byk Sel ukl u tahtn
elegeirmek iin hazrlklara halad ve 14 Haziran 1118de sultanln iln etti.
Ayrca halife Must az hi r B i l l ah dan sultanlnn onaylanmasn istedi. Halife
de ona saltanat hilati ile dou eyletlerinin menurunu gnderdi. Sultan Ma h
mut , Sen c er in harekete gemek iin hazrlk yapmaa baladn haber aln
ca, E n u i r van bi n Hal i d ile F ahr eddi n T oayr ek adl devlet
adamlarn bir anlama salayabilmek iin S en c er e gnderdi. O, S en c er e
Mazenderan blgesi ile her yl 200.000 altn gndermeyi vaadediyordu. Baka bir
rivayete gre, haci p A l i B a r n tevikiyle sultan Mahmut adna, Karahanl
hkmdarna mektup yazld. Bu mektupla, Biz sultan Senc er zerine yr
yeceiz, phesiz o, bize kar kacaktr. Bize kar ktnda, arkadan senin h
cum etmen uygundur. Bylece dman (yani S e n c e r ) iki kuvvet arasnda kalr
deniliyordu. Sencer , Mah mu t un mektubunu aldktan sonra hemen Rey eh
rine yrmek iin hazrlklara balad. Bu srada E nui r van, ona savatan
vazgemesini nerdii zaman Sencer , hakl olarak Kardeimin olu henz o
cuktur ve haci p A l i B ar ile ktibinin basks altndadr cevabn verdi ve I r ak-
daki durumu bildiini aka ortaya koydu. S e n c e r , bu olaydan sonra harekete
geerek Rey ehrine geldi. Sultan Mah mu t , amcas S e n c e r in R eye doru
ilerlediini haber alnca, ordusuna hareket emri verdi. Onun bu hareketi srasn
da veziri R e b i b lm, yerine K emal l m l k Al i Sumeyr em atanm
t. ki ordu Rey yaknlarndaki Svede karlat. S e n c e r in ordusu 20 bin ki
iydi, yanlarnda 18 fil vard. Ayrca bu orduda Si stan hkimi E bu l f az l , Ha-
r ez mah Mu h ammed bi n Anut ek i n ,emr Uner , emr K u m a c ve
Yezd hkimi Al ddevl e Ger asp gibi emrler bulunuyordu. Sultan Ma h
mu t un ise 30 bin askeri vard. Ordusunda ise haci p A l i Bar , atabek G u z o
l u, Mengbar s, Sungur B uhar , K ar ac a Sak gibi byk emrler
ile Porsukoul l ar yer almaktayd, iki taraf arasnda sava balad zaman, M a h -
206 AL SEV M-ERDOAN MER L
mu t un askerleri, say okluu nedeniyle, stnl elde ettiler, S e n c e r in
sa ve sol kanatlarn bozdular. S e n c e r ise baz adamlaryla fillerin nnde du
ruyordu, M a h m u t ve atabek C uzol uda onun karsnda yer almlard. S e n -
cer , durumun aleyhinde gelitiini grnce, fillerin savaa srlmesini emretti.
Filler harekete geip ilerleyince, Ma h mu t un svarilerinin bindii atlar rke
rek geri dndler. Bu olay, savan gidiini deitirmi, M a h m u t ile merkezde
onun yannda bulunanlarn bozguna uramasna sebep olmutu (11 Austos 1119).
Atabek Guz ol u da tutsak alnd. S e n c e r , onu hemen ldrtt. Mahmut
bu yenilgiden sonra beraberinde veziri Sumeyr em , haci p Al i Bar ve emr
Kar aca olduu halde, sfahan'a gitti. S e n c e r ise savatan sonra Hemedana
ynelmiti. Onun galibiyet haberi Badat'a ulat've halife Mst er i d B i 1-
1a h 4 Eyll 1119da Senc er adna hutbe okuttu. Sencer , annesinin etkisiyle
daha sonra yeenine bar nerisinde bulunmak iin bir eli gnderdi. Annesi ona,
Gazne ve evresini, Maver nnehr 'i istil ettin, pek ok yere hkim oldun, hep
sini sahiplerine verdin. Kardeinin olunu da onlardan biri kabul et demiti.
S e n c e r in annesi, Ma h mu t un anneannesi idi. te yandan Ma h mu t un
adamlarndan Der gz i n , derhal harekete geerek S e n c e r in huzuruna git
mi ve Ma h mu t u onun yanna getirmek iin sfahan'a geri dnmt. ok ge
meden, bu kez, vezir Sumeyr em de Ma h mu t a Sencer , senin amcan
olup, baban yerind'edir. Senin zeriride onun birok hakk vardr, ona isyan et
mek gnahtr diyerek iki taraf arasnda anlama salamak iin Rey ehrine git
ti. Sen c er e, vezir Sumeyr em geldi, yeeniniz piman olduundan zr
dilemek iin onu gndermitir haberi geldi. S e n c e r bu olaya ok sevindi ve
emirlerine veziri karlamalarn emretti. Vezir Sumeyr em , yeeninin du
rumunu salamlatrmak iin S en c er den sz ald ve iki taraf arasnda bar
n arzu edildiini bildirdi. S e n c e r bu amala onun istedii her husus iin
garanti verdi. Vezir, S e n c e r in yannda kald ve eli gndererek sultann hu
zura ard. M a h m u t , bu ar zerine amcasnn yanna gitmek zere hare
kete geti. Onun adamlar, vezir Sumeyr em , hci b Al i Bar ve ktibi
Der gz i n toplanarak Ma h mu t un, S e n c e r in huzurunda nasl davra
nacan kararlatrdlar. Buna gre amcasna hrmet iin Mah mu t , saltanat
trenini terkedecek ve S e n cer , burada bulunduu sre iinde onun hkm al
tnda bulunacak idi. Ayrca S e n c e r i karlamaya ktnda Mahmut , onun
yedek atna binecek, kendisinin saltanat simgesi olan krmz rengi brakarak, Sen
ce r in simgesi beyaz ve siyah kabul edecek, Sencer burada kald srede nev-
bet alnmayacak, amcasnn huzuruna girdiinde yer pecek, onun nnde ayakta
duracak, barghtan adra kadar amcasnn zengisinin yannda yaya yryecek,
amcasndan ayr kendi bana bir adr kurulmayacak, amcasnn adrlar ya
nnda onun evlat ve haremi gibi yaayacaktr. Amcasnn merhametini yeniden sa
lamak iin de 20 gn bu durumda kalacakt. Mah mut , daha sonra amcasnn
huzuruna girerek yer pm ve af dilemiti. O, S en c er e ok deerli hediyeler
getirdi. Sencer , bunlardan sadece 5 Arap atn kabul etti. Sencer , yeenine
ok iyi davrand ve olu olmad iin vel i aht atad, kz Meh mel ek Hat un
SELUKL U DE VL ETL E R TAR H 207
ile evlendirdi. Ayrca brakm olduu saltanat trenlerini yaptrmasna yeniden
izin verdi.
S e n c e r , bu olaydan sonra Byk Sel ukl u Devl eti ni yeniden dzenledi. Buna
gre, Sencer , Sul tanl zam nvann kullanacak, Ma h mu t a ise Sul tanl -
muazzam nvanyla hitap edilecekti. Senc er , ayrca Rey ehri ile Mazenderan
ve Kumi s blgesini kendi hkimiyet blgesi iine almt. Ma h mu t a kalan bl
geler ise I rak Ar ap (Mezopotamya) ile I rak Acem (Ci bal ) in bir ksm ile Sur i ye
di r. Bylece sultan S e n c e r in izniyle Sel ukl ul ar n yeni bir kolu olarak, rak
Sel ukl u Devl eti kurulmu oldu. Sultan Senc er , Sel ukl u Devl eti nin hkimi
yeti altndaki blgelerden bir ksmn da teki yeenlerine kta etti. Buna gre.
I rak Acem eyletinin yarsyla Gi l n blgesini T u r u l a, Fars eyleti ile I sfa
han ve Huzi stan n yarsn ise Sel u k ah a vermiti. Sultan Sencer , bu se
ferden sonra Hor asana dnerken hutbesi, Kagar snrndan Yemen, Mekke, Ti f,
Mekr an, Umman ve Azer baycandan Anadol u snrna kadar olan blgelerde oku
nuyordu. Gr, Afgani standa Hel mand vadisiyle Her at arasndaki bir blge olup,
bugn Hezari stan denilen dalk bir lkedir. Buraya hkim olan Gurl ul ar (Gur -
l er), genel anlamyla sultan S e n c e r e tbi idiler. O srada Gurl ul ar yneten
I z z eddi n Hseyi n (1100-1146) arazinin dalk olmasna ve kalelerin salam
lna gvenerek sultan Sene er e isyan etmiti (1121). Sencer , bu blgeye
M n k kumandasnda bir ordu gndermi ve I z z eddi n Hseyi n itaat alt
na alnmt.
I r ak Sel ukl u sultan Ma h mu t un daha sonra veziri emsl ml k Os
man bi n Ni z am l m l k olmutu. Bu vezir 1123 yl iinde grevinden uzak
latrld ve ldrld. Bu olayla ilgili olarak birka rivayet vardr; yleki:
Sultan S e n c e r in veziri N i z a m l m l k n yeeni i hab E bul -
m e h a s i n lm, yerine, E b T ahi r K umm vezi r atanmt. O, N i z a -
m 1m 1k ailesine dman olduundan emsl ml k Osman Sen c er e
ktlemee balamt. S e n c e r de sultan Ma h mu t a haber gndererek vezi
rin tutuklanmasn emretti. Baka bir rivayete gre, sultan Mahmut tarafn
dan S e n c e r e eli olarak E bu l k as m Der g z i n gnderilmiti. Sultan
Senc er , ondan I r akdaki durumu sorduu zaman, o ilerin iyi gitmemesinden
vezir ems l m l k n sorumlu olduunu sylemi ve S en c er i kandr
mak iin her areye bavurarak baarl olmutu. Sultan Sencer de Mah mu t a
mektup gndererek veziri gndermesini istemiti. Bunun yansra sultan Ma h
mu t un da vezirine kar tavr deimiti. nk vezir, sultana Grcl er ze
rine yapmay tasarlad gazadan vazgemesini nererek bu konuda muhalefet
etmiti. Ayrca dmanlar da sultana onu ktleyerek devlet ilerinde becerisi
nin ve bilgisinin azlna dikkat ekmilerdi. Sultan S e n c e r in elisinin gelii
Ma h mu t un vezirine dargn olduu zamana raslad. Bu nedenle onu tutukla
tp emr T ogay r ek e teslim etti. Ayrca sultan Mahmut veziri sultan S e n -
c er e gnderirse kendisinin srlarn reneceinden, aksini yapt takdirde ise
emrine muhalefet etmi olacandan ve bylece amcasn gcendireceinden korktu.
208
AL SEV M-ERDOAN MER L
Sonunda Mah mu t , vezir emsl ml k Osman n ldrlmesini em
retti (1123). Vezir ems l m l k Osman n ldrlmesi, zaman zaman sul
tan S e n c e r in tbi I r ak Sel ukl ul ar Devl eti nin iilerine kartn gster
mektedir ki, daha sonraki yllarda da buna benzer olaylar karmza kacaktr.
te yandan Hi l l e emri Dbeys bi n Sadak a, halife M st er i d ile gei-
nemiyordu. Kendisine bir destek bulmak amacyla melik T ur ul un yanna gitti
ve onu halifeye kar kkrtp I r ak ele geirmee tevik etti. Melik Tu r u 1da
onunla birletikten sonra ok sayda askerle harekete getiler. Doal olarak melik
T u r u l un da amac, Ma h mu t un yerine I r ak Sel ukl u Devl eti sultan ol
makt. Onlarn harekete gemesi zerine halife M st er i d, veziri ile Badat
hnesi B ar ank u Zek ev ye savaa hazr olmalar ve asker toplamalar
iin haber gnderdi. Bylece yayalar ve Badat halk dnda, askerlerin says
12 bin kiiyi bulmutu. Halife, bu kuvvetle 13 Mart 1125te Badattan ayrlarak
rakiplerine doru ilerledi. Ancak melik T ur ul hastalannca savaa cesaret ede
meden geri dnd ve beraberinde, Dbeys olduu halde, sultan S e n c e r in
yanma gitti. Onlar yollar zerindeki sultan Ma h mu t a tbi olan Hemedana
urayarak bura halkndan ok miktarda hara aldlar. Sultan M a h m u t , bu olay
zerine sratle onlara kar yrd. Melik T ur ul ve Dbeys, sultan Sen
c er in yanna gidip, halife ve B a r a n k u u ikayet ettiler. Sultan Sencer ,
onlar dinledikten sonra T u r u 1 a iyi davrand, fakat D bey s i de tutuklat
t (1125).
Bal n faali yetleri
Senc er devrinin ilerigelen ahslarndan biri de Zey nl i sl m E b
Sa d Mu h ammed Her ev idi. Onun sultan Mahmut (veya halife) tarafn
dan elilikle sultan S e n c e r e gnderilmesi kararlatrld. Ma h mu t un ve
ziri Der gz i n , eli H e r e v yi kskanm, Sen c er in yanndan dnnde
de vezirliin kendisinden alnacan dnmt. Bu bakmdan o, birka Bat n
ile anlaarak H er ev yi , Hor asandan dnd zaman ldrmelerini karar
latrd. Muhammed Her ev geri dnnde Hemedanda namaz klmak iin
camiye gittii zaman, daha sultan M a h m u t ile bulumadan ldrld (1124/1125).
O, byk bir bilgin olup, mert bir insand ve Sel ukl u Devl eti nde nemli yetki
ve itibara sahipti. Belki de bu olay sebebiyle sultan S e n c e r in veziri
E b Nasr Ahmet K n ye i i Batm l er e kar cihad almasn, bulun
duklar ve yakalandklar yerde ldrlmelerini emretti. Nitekim o, bu amala
Batm l er i n elinde bulunan Kuhi stn blgesindeki Turi z (Tureysi s) ehriyle Ni a-
bur a bal Beyhak kazasna asker gnderdi. Sel ukl u askerleri, her iki yerleim
merkezine girerek oradaki Batm l er i ldrdler ve birok ganimet ele geirerek
geri dndler (1126). Batm l er , Sel ukl u Devl eti nin teki blgelerinde de faali
yetlerini srdryorlard; nitekim Suriyede Banyas ehrini ele geirdiler. Ayn
yl iinde Musul hkimi Ak su n gu r P or su k yi Cuma namaz klarken l
drdler (25 Kasm 1126).
SELUKLU DEVL ETL E R TAR H 209
S e n c e r in veziri K n , Der g z i n nin I r ak' ta vezirlik yapmasn
istemiyordu. Der gz i n de onun erdemleri yannda kendi eksikliklerinin or
taya kmasndan korktuu iin yine hile yoluna bavurdu ve K n yi ldr
mek iin gizlice Bal m l erl e grt ve Hor asana birka Bat n gnderdi. Bunlardan
birisi, vezir K n nin hizmetine girdi ve atlarna seyis olarak ahrda grev
lendirildi. Vezir, bir gn atlar gzden geirdii srada bu Bat n seyis, onu bir
aygrn altna saklad bakla ldrd (Mart 1127). Doal olarak vezirin ld
rlmesinde, Batm l er l e mcadele etmesi ve savamas da nemli rol oynamt.
Sultan S e n c e r , bu olay zerine Al amut Batm l er i ne kar harekete geerek on
lara ar bir darbe indirdi ve rivayete gre 10 binden fazla Bat n ldrld.
Sultan Sencer e kar Msl erid-suilan Mahmut ittifak
Halife-melik T ur ul arasndaki olaydan sonra, sultan Mah mut , M s -
t er i d e mektup yazarak kendisi iin yaptklarna teekkr etmiti. Daha
sonra iki taraf arasnda elilerin gidip gelmesiyle sultan M a h m u t ile halife, B
yk Sul tan S en c er e kar aralarnda bir anlama yaptlar. Mah mut , bu an
lamayla sultan S en c er e baml olmaktan kurtulmak istiyor, halife ise eski
siyas kudretini elde etmeye alyordu. Sultan S e n c e r , bunu rendii zaman
sultan Ma h mu t a bir mektup gndererek bu ittifak zmeye alt. S e n c e r ,
bu mektubunda Mahmut iin yaptklarn anlatyor ve ona, Sana den, or
dunu alarak Badata gitmek ve halifenin sava let ve vastalarn zabtetmek
diyerek M s t er i d in siyasetten uzaklatrlmasn istiyordu. Ayrca bu istek
lerini yerine getirmedii takdirde kuvvet kullanacan bildiriyordu. Sultan Mah
mut , S en c er den ald bu uyar zerine Badata yrmeye karar verdi.
Halife Mst er i di se ehrin bat tarafna geerek bunu nlemeye alt, hatt
nedimlerinden A f i f i bir asker birlikle Vas ta gndererek Sel ukl u Devl eti -
nin temsilcilerini buradan kartmakla grevlendirdi; sultan Mahmut ise bu s
rada Badat yrelerine gelmiti; madeddi n Zen gi yi halifenin askerlerine
kar evketti. Z e n g i , Vas t ehrinin bat tarafnda bulunan A f i f i giritii sa
vata malup etti. Bu yenilgi, halifenin akln bana getirmi ve Sel ukl u kuvvet
lerine kar koyamayacan anlamt. Nitekim o, daha sonra sadece Badatn
dou kesimindeki sarayn savunmaya alt. Sonunda iki taraf arasndaki at
malardan sonra sultan Mahmut ile halife arasnda bir uzlama saland (Bk.
I r ak Sel ukl ul ar ). Sultan M a h m u t , bu srada Badatta hastaland. O, ilerini
Sel ukl u karlarna uygun bir ekilde zmledikten sonra Badattan ayrla
rak (Nisan 1127) Hemedana gitti ve oraya varnca da iyileti.
Bi ri nci bat seferi
Daha nce S e n c e r in yanna gitmi olan melik T ur ul ve Dbeys, B
yk Sel ukl u sultann I r aka yrme hususunda kkrttlar. Onlar, I r aka hkim
olmann kolay bir i olduunu, ayn zamanda sultan M a h m u t ile halife M s
t er i d in kendisine kar ittifak iinde bulunduklarn sylyorlard. Bu ko
210 AL SEV M-ERDOAN MER L
nular sultan, I r aka yrmeyi kabul edinceye kadar ilediler. Sonuta Sencer ,
Bat ya bir sefer yaparak Rey ehrine geldi. Sultan M a h m u t , bu srada Heme-
danda idi. Senc er , ona haber gnderip yanna ard. O, M a h m u t un, sy
lendii gibi si olup olmadn renmek istiyordu. Sultann elisi Ma h mu t un
yanna gelince o, hemen amcasnn yanna gitmek iin hazrlanarak yola kt. Sultan
Senc er yeeninin geldiini grnce btn askerlerine onu karlamalarn
emretti. Parlak bir karlama treninden sonra Senc er , Ma h mu t u yann
da tahta oturttu ve ona pek ok ikramda bulundu. Mah mu t , 10 Aralk 1128
tarihine kadar amcasnn yannda kald. Sultan Sencer , yeeni ile grmesin
den memnun olarak Hor asana dnd. O, Hor asana dnerken M a h m u t un
kalbini ho klmak iin ehzadeleri, yani Ma h mu t un iki kardei T u r u 1ve
Mes u t u beraber alp gtrmt. Ancak onun Ma h mu t tan baz istekleri
vard. Buna gre Sencer , D bey s i sultan Ma h mu t a teslim etmi ve ona
iyi davranmasn, eski hkim olduu yerlere (Yukar Mezopotamya ve Suri ye) ia
desini istemiti. Bu srada o blgeleri I madeddi n Zengi ynetmekte idi. Baka
bir olayda ise sultan Mah mu t , veziri E bu l k as m D er g z i n yi tutuk-
latmt. Sultan Senc er , Rey aeki grmeleri srasnda onu serbest brak
masn emretti, M a h m u t da bu emre uyarak onu serbest brakt. Senc er ise
E bu l k as m sultan M a h m u t ile evli olan kzna vezir atad. Mahmut , D-
beys ve E bu l k as m ile Badata dnd. Daha sonra Mah mu t , E bul k a-
s m D er g z i n yi tekrar kendisine vezir atad (29 Ocak 1129).
KaraJ anllara kar sefer
Bat -Kar ahanl l ar Devl eti nin banda S e n c e r in daha meliklik dnemin
de atad Ar sl an Han (II. Muhammed) bulunuyordu. Ar sl an Han, ha
yatnn son yllarnda fel geirince olu Nasr H a n nib atad. te yandan
Semer kantta sz sahibi olduu anlalan bir Al ev fakih E r ef Semer k an-
d ile ehrin reisi birleerek Nasr H a n ldrmek zere anlatlar ve bir ge
ce, bunu gerekletirdiler. Ar sl an Han, olunun ldrlmesiyle meydana kan
bu isyan zerine panie kaplm olmaldr. nk o, bir yandan Trki standa bu
lunan teki olu A h met i yanna arrken, sultan S en c er den de yardm
istemitir. Trki standan gelen ehzade Ah met , Semer kanta yaklanca Al ev
faki h ile ehrin reisi, onu karlamaa ktlar. Ah met , Al ev faki hi derhal l
drd ve reisi de tutuklatt. Bylece o, Karahanl Devl eti nde bymesi muhte
mel bir isyan nlemi oldu. Sultan Sencer ise ald yardm daveti zerine
Semer kanta doru harekete geti. Ar sl an Han, olunun duruma hkim ol
duunu grnce sultan S e n c e r i ardna piman oldu, hemen S e n c e r e
haber gnderip, geri dnmesini istedi. Sencer , buna ok kzm, ancak yine
de bulunduu yerde birka gn kalp ava kmt. O, belki de Semer kanta gitme
konusunda kararszd. Bu av srasnda tam tehizatt 12 kiiyi grp onlar yaka
latt. Bu silahl kiiler sorguya ekildiklerinde A r sl an Han tarafndan ken
disini ldrmek zere grevlendirildiklerini itiraf ettiler. Sultan Sencer , onlar
SELUKL U DE VL ETL E R TAR H 211
derhal ldrtt ve bu olaydan sonra Semer kanta yryerek uzunca bir kuatma
dan sonra ehri elegeirdi (Nisan 1130); Ar sl an Han ise S en c er den kor
karak bir kaleye kapand. Senc er , bir sre sonra ona aman verip, aa
inmesini istedi. Ar sl an Han, yanna gelince de ona ikramda bulundu ve Bel h
ehrinde bulunan kznn yanna gnderdi. Senc er , onun kz T er k en H a
tun ile evliydi. Ar sl an Han kznn yannda Bel h ehrinde ld.
Sultan Sencer , Semer kant elegeirdikten sonra Ar sl an H a n n yeri
ne Bat -Karahanl tahtna srasyla, nce Haan T eki n adyla nl E bul me-
al i Haan (1130-1132), E bul mu z af f er br ahi m (l. 1132) ve II. M a h -
mut (1132-1141)u atad. II. Mahmut , Ar sl an H an m olu olup, sultan Sen
ce r in yeeni idi.
Yukarda szkonusu edilen olaylardan bir sre sonra melik Mesut , Hor a
sanda bulunan amcas S e n c e r in yanndan ayrlarak Sveye gitti (Kasm/Ara
lk 1130). Onun amacnn, kardei I r ak Sel ukl u sultan Ma h mu t a muhalefet
olduu ve S e n c e r in emriyle hareket ettii anlalyor. Sultan Sencer , belki
de emirlerini tam anlamyla yerine getirmeyen Mah mu t a kar Mesu t u gn
dermiti. Bunun zerine sultan Mah mu t , endielendi ve Badattan ayrlarak
Hemedana gitti. O, Ki r manaha ulat zaman kardei melik Mesut , bekleni
lenin aksine, gelip kendisinin hizmetine girdi. Sultan Mah mu t , kardeine iyi
davranm, Gence ve evresini ona kta ederek bu blgeye gndermiti.
Sultan Sencer , kz Meh mel ek H at u n u Mahmut ile evlendirmi-
ti. Bu dn mnasebetiyle kzn mkemmel eyizler, altn ve deerli talar ile
ssl mahaffe ve fillerle Hor asandan I r aka yollamt (Bk. S e n c e r in Byk
Sel ukl u sultan olmas). ok gemeden Meh mel ek H at un, 17 yanda l
d . Annesi E m r Si tti Hat un, teki kz Gevher Neseb i sultan M a h -
m u t ile evlendirdi. Bir sre sonra Gevher Neseb de ld. Vezir Der gzi n
de rakibi olan Az i z adyla nl E b Nasr A h met i tutuklatmak iin bu
olaydan yararlanmak istedi. O, adamlar vastasyla sultan Ma h mu t a Amcan
Senc er iki kznn mirasn ve mcevherlerini istemek iin eli gndermi ek
linde bir haber ulatrd. Sultan Ma h mu t un, mal sknt iinde olduundan,
bu mcevherleri vermee niyeti yoktu. Der gz i n , bu konuda sultana, Sen
cer senin mazeretini kabul etmez, gvene lyk bir adamdr diye A z i z in ta
nkln ister. Tehlikeyi ortadan kaldrmak iin onu tutuklatmak gerekdir demi,
ayrca A z i z i tutuklatt zaman 300.000 altn vereceini sylemiti. Sultan Mah
mut , A z i z i tutuklatnca da vezir isteine kavumu oldu. Daha sonra Sen
ce r in elisi gelince sultan Mah mu t , onun elilii hakknda nceden sylenen
szlerin hi birini ondan iitmedi. Bu nedenle Mah mu t , vezirin yalan syledi
ini anlad ve ona adam gndererek vadettii paray istedi (1130/1131). Bu olaydan
bir sre sonra sultan Mah mu t , Badattan Hemedana giderken yolda hasta
lanarak 10 Eyll 1131de ld (Ayrca bk. I rak Sel ukl ul ar ).
AL SEV M-ERDOAN MER L
Suken Sencer 'i n i ki nci bat seferi
M a l m u t un lmnden sonra tahta, olu D av u t un gemesi, I rak Sel
ukl u Devl eti 'n de yeniden kargaaya sebep oldu. D av u t un sultanlm tan
mayal amcas Mesut harekete geerek Tebr i zi igal etti; Davut da hemen
amcasnn zerine yryp onu Tebr i zde kuatt. Her ikisi arasndaki sava 22
Aralk 1131e kadar devam etti ise de sonradan anlatlar. Melik Mesut , Tebr i z
den kt ve evresine asker toplayarak Hemedana gitti. O, buradan Badata ha
ber gnderip. iisulta.n olarak adna hutbe okunmasn istedi. Melik Davut ise
bu istei daha nce yapmt. Halife Mi i st er i d B i l l ah, bu srada akll bir
siyaset izlemi, hutbe konusunda kararn sultan S en c er e ait olduunu, o, ki
mi isterse onun adna hutbe okunacan sylemiti, ayrca da durumu sultan
S e n c e r ' e bildirdi. Onun bu davran S e n c e r in houna gitti. Ote yandan
Sel ukahve atabek Kar aca Sak nin Fars daki sakin hayat, sultan Mah
ra t t un lmne kadar devam etti. Onun lmnden sonra balayan taht mca
delesine K ar ac a Sak nin tevikiyle Sel uk ah da katld; ok gemeden
onlar da Far sdan harekete geerek Badata gittiler. Sultan M a h m u t un l
myle I rak Sel ukl u Devl eti nde meydana gelen olaylar, sultan S e n c e r i de il
gilendiriyor ve ikinci kez Bat ya sefer yapmaya zorluyordu. O, nce beraberinde
melik T ur ul olduu halde, Ci bal blgesine gitti. Sencer , daha sonra Rey eh
rine geldi (Ocak/ubat 1132). Onun R eye geldiinin Badatta duyulmas, taht
mcadelesi yapan Mes u t un halife Mst er i d, Sel uk ah ve K ar a
ca S a k ye bir ittifak nermesine yol amt. Arada eliler gidip geldi ve so
nunda taraflar, bir anlamaya vardlar. Buna gre; Mesut sul tan, Sel uk ah
da vel i aht olacakt; halife de I r ak vekili vastasyla ynetecekti; ayrca halife,
taraflardan anlamaya uyacaklar hususunda antlar ald, ittifaktan sonra hali
fe kendi yararna olan bu anlamadan faydalanmak iin hemen harekete geti ve
I r ak ynetmek iin vekiller atad. te yandan S e n c e r in Badat zerine y
rd haberinin yaylmas, ehirde sava hazrlklarnn hzlanmasna sebep ol
du. Sultan S e n c e r ise I rak Sel ukl u tahtna yeeni T u r u l u karmaya karar
vermi ve bu nedenle R eyden Hemedana gitmiti. O, Hemedanda iken Badat-
daki mttefikler de ehirden karak S en c er e doru ilerlediler. Balangta
halife, S en c er den korkarak bu sefere kmaktan vazgemiti. Ancak atabek
K ar aca Sak nin tehditleriyle o da mttefiklerin ardndan Badat tan ayrl
mt (25 Nisan 1132). Bu srada btn I r akda sultan Sencer adna okunan hut
beye so verilmiti. Bylece halife, artk siyas hkimiyetine kavutuunu aka
iln etti. Sultan Sencer ise bu ittifaka kar tedbirler almakta gecikmemi, I m a -
deddi n Zen gi yi Badat hneliine tayin, D bey s e de Hi l l eyi kta et
miti; ayrca onlara I r aka saldrmalar emrini verdi. Sencer , mttefiklerin
Badattan ayrldklarn haber ald zaman Hemedandan hareket etti. Bu sra
da melik T ur ul , kendisinden ayrlmt. Melik T ur ul , S en c er in salta
nat! kardei Mes u t a vereceini sanarak byle davranmt. Sen c e r , bylece
durumu anlad. Bunun zerine T u r u l un vezirini, Byk Hci b M ah-
SEL UK L U DE VL ETL E R TAR H 213
mut Kaa , emr Kuma ve Horasan emirlerinden bir gurubu ona gnderdi.
Bu heyet T ur ul un yanna gelerek, amcas S e n c e r in onu I r ak sultanl
na atadm, sultann veliahd olduunu ve lmnden sonra da Hor asann sahi
bi olacan sylediler. Bunun zerine T ur ul , sevincinden yere kapand ve
tekrar S en c er in yanma dnd. Ote yandan melik Mesut , ordusuyla nce
Dy Mer ce ulamt ki, sultan S e n c e r in kalabalk nc birlikleri onu kar
lad, Bunun zerine baarl olamayacan anlayan Mesut , Azer baycana dn
meye karar verdi. Sultan S e n c e r in beraberinde 100 bin atl bulunan byk
bir ordu vard. O, Mes u t un askerleriyle Azer baycana dnmek zere olduu
nu haber ald zaman yakalamak amacyla onlar gece-gndz hi durmadan iz
ledi. Nihayet iki taraf Di never yaknlarnda karlatlar. Mesut , halife
M s t er i d i bekledii iin savunma sava yapmaktayd. Sultan S e n c e r in
karsnda sava dzeni almas nedeniyle onunla savamaktan baka bir are kal
mamt. Sultan Sencer , ordusunun sa kanadna melik T ur ul , K umac
ve E m r i E m r a n yerletirmi, sol kanata ise bir gurup emrle Hrezmah
A t s z ] koymu, kendisi de 10 bin atlyla merkezde yer almt. Melik Mesut
ise sa kanadna K ar ac a Sak i l e emr K z 1 1 , sol kanadna da Bar an-
ku ( Y ar n k u ) , Bazdr , Y usuf avu ve teki emirleri yerletirmi
ti. Mes u t un ordusu 30 bin kiiden olumutu. Sava balad zaman atabek
K ar ac a, sultan Sen c er in, nnde fillerin de bulunduu merkez hattna sal
drd. K ar ac a, saldrya getii zaman melik T u r u 1ile Harezmah A t s z ,
onun gerisinde kald. Belki de S e n c e r, dzme bir geri ekilme taktiini uygu
latm, bylece K ar ac a Sak nin kuvvetlerini ember iine almlard. K a
r aca Sak , birka yerinden yaralanncaya kadar yiite savat ise de sava
sultan Senc er kazand (25 Mays 1132). Bunun zerine melik Mesut , sava
meydanndan kamak zorunda kald. Sultan Sencer , savatan sonra otana gi
derek tutsak alnan K a r a c a y huzuruna getirtti ve ona, Benimle savamakla
neyi elde edeceini umuyordun? dedi. Atabek K a r a c a da Ben seni ldrp
bask altna alacam birini sultan yapmay umuyordum cevabn verdi. Bunun
zerine Sencer , onu ldrtt. Sencer , daha sonra Mes u t a haber gnde
rip yanma ard. Melik M e s u t , bu arya uymu, S e n c e r de onu grnce
kucaklayp pm ve iyi davranm, ancak kendisine isyan ettii iin de azarla
mt. Mesut , daha sonra tekrar kendi blgesi olan Genceye gnderildi. Sen
cer , melik T u r u l u I rak Sel ukl ul ar tahtna kard ve btn lkede onun
adna hutbe okuttu. Ayrca E bu l k as m D er g z i n yi de ona vezir atad.
Sultan Sencer , I rak Sel ukl u Devl eti nin ilerini bylece dzenledikten sonra
Hor asana dnd ve Temmuz/Austos 1132de Ni abur a ulat.
I rak Sel ukl u Dev eti nde yeni olaylar
Sultan Sencer , I rak Sel ukl u Devl eti nin ilerini dzene koymasna ramen
Horasana dndkten sonra randaki taht mcadelesi yeniden balad. Sultan T u
r u l a kar ilk isyan eden yeeni Davut oldu. Ancak T ur ul , Hemedan civa
214 AL SEV M-ERDOAN MER L
rndaki savata D av u t u malup etti (Temmuz 1132). Davut ve atabek
Ak sungur Ahmedi l , bu yenilgiden sonra Badata gittiler. te yandan da
Azer baycanda bulunan melik Mesut , D av u t un malup olarak Badata git
tiini haber alnca kendisi de oraya yneldi. 0, Badata yaklanca Davut , ken
disini karlad ve atndan inip ona hrmet etti. Sonra ikisi birlikte Badata
girdiler. Mesut , bu ehirde sultanlk sarayna giderek hutbenin kendi adna
okunmasn istedi (Aralk 1132/Ocak 1133) ve bu, yerine getirildi. Badatta hutbe,
nce Mesut , sonra da D a v u t adna okundu. Bu iki Sel ukl u meliki halifenin
huzuruna ktlar. Burada Mesut , Davut ve halife, yeni bir ittifak yaptlar.
Bir nceki senaryo yeniden yazlyordu. Melik T u r u l a kar oluturulan bu
ittifak, aslnda onu sultan atayan S e n c e r e kar idi.
Melik Mesut , daha sonra kardei T ur ul ile savamak zere Hemedana
gitti. Sultan T ur ul , onun yaklatn haber alnca derhal harekete geti. ki
taraf arasnda leye kadar sren sava kaybeden T ur ul , sultan S e n c e r in
hkimiyet alan iindeki Rey ehrine gitti. Mesut ise I r ak Sel ukl ul ar nn ba
kenti Hemedan elegeirdifHaziran 1133). Bu iki karde arasndaki mcadele bir
sre daha ve M e s u t lehine devam etti(Bk. I rak Sel ukl ul ar ). Nihayet sultan T u
r ul , kardei M e s u t ile Kazvi n yrelerinde tekrar karlatlar. Bu srada baz
emrler, T u r u l un saflarna getiler. Yannda az sayda asker kalan Mesut
malup oldu (Temmuz 1134) ve Badata gitmek zorunda kald. Ayrca sultan T u
r ul , emr K ar asu n gu r uda melik D a v u t ile savaa gnderdi. K ar asun-
g u r un D av u t u bozguna uratmas sonucunda T u r u l un saltanat sa
lamlam oldu.; ancak T ur ul , kardei Mes u t a kar yeni bir sefer hazrl
iinde iken ld(24 Ekim 1134). Bunun zerine melik Mesut , derhal Hemedana
gitti. Daha ne yapacaklarna karar vermemi olan emrler, onun evresinde top
landlar, Mesut , Hemedan elegeirdi, halk da ona itaat etmiti. Bylece M e
sut, oktan beri zledii sultanla sahip oldu veE nui r van bi n H a l i d i
de vezir atad. Sultan Sencer , bunun zerine batya yeni bir sefere gerek duy
mam, Mes u t a bir mektup yollayarak J rafc Sel ukl u Devl eti nde huzursuz
luk karan P or suk ol u P or suk , K z l ve B ar ank u gibi emirlerin
ldrlmesini ve balarnn kendisine gnderilmesini istedi. Fakat Mesut , Sen
c er in bu emrini yerine getirmedii gibi, onun mektubunu da ad geen emirle
re gstererek onlar kendisine balamaya almt.
I rak Sel ukl u Devl eti nde bu olaylar cereyan etmekte iken, sultan Sen c er e
bal bir gurup asker, emr E r k u un komutasnda harekete geerek Hor asan
da Batm l eri n elinde bulunan Gi rdkh kalesini kuatt. Sel ukl u askerlerinin uzun
sren kuatmalar sonucunda ierdeki Batm l er , ok zor durumda kaldlar. Kale
elegemek zere iken emr E r k u kuatmay terketti. Rivayete gre, Batm l er,
E r k u a pek ok para ve deerli mcevherler gndermi, o da kuatmadan vaz
gemiti (1133/1134). te yandan halife Mst er i d ile Mesut arasnda ortaya
kan anlamazlk bym, kendisine katlan emirlerin kkrtmasyla halife, M e
su t a kar bir sefere kmaa karar vermiti. M st er i d, harekete geme
SELUKL U DEVL ETL E R TAR H 215
den nce Badatta sultan Mesut adna okunan hutbeye son vererek yerine, sultan
Sencer ile D a v u t adna hutbe okutmaya balad. Sonuta sultan Mesut yneti
mindeki Sel ukl u ordusuyla halifelik kuvvetleri arasnda Hemedan yresindeki
Day Mer gde yaplan sava sultan Mesut kazand(24 Haziran 1135). Ancak bu
bir savatan ok, ufak apta bir atma grnmnde idi. Halife, ordusunda bu
lunan Trk askerlerinin sultan Mes u t un tarafna gemesiyle, sava kaybetmi
ve tutsak alnmt. Sultan Mesut , hrmetle muamele ettii halife M st er i d i
yanna alarak yeeni D av u t a kar yrd(Temmuz/Austos 1135). Sultan M e -
sut ve halife, Mer agaya iki fersah uzaklkta bir yerde konakladlar. Bu srada
sultan Sencer , Mes u t a haber gndererek halife iin bir saltanat adr ve
iine bir taht koymasn, atalarnn bu hanedana uygulaya geldikleri tre gerein
ce ve hizmet olmak zere kendisiyle birlikte btn kumandanlarn gai ye ta
masn emretmiti. Mesut , sultan S e n c e r 5in bu isteini yerine getirerek halife
ile anlamt (Bk. I rak Sel ukl ul ar ). Halife M st er i d, Badata dnme ha
zrl iinde iken Mes u t un ordughna sultan S en c er den grevi gizli tutu
lan bir eli heyeti daha geldi. Sultan M e s u t ve halk, eliyi karlamaa ktlar.
Halifenin adr ordughtan ayr bir yerde bulunuyordu ve yannda birka mu
hafz kalmt. Bu srada Batm l er den kk bir gurup, halifenin adrna gire
rek ikence yaptktan sonra onu ldrdler (29 Austos 1135). Daha sonra yetien
Sel ukl u askerleri, Batm l er den bir ksmn ldrmler, tekiler ise kap kur
tulmutu. Kaynaklardan bir ksm, halifeyi sultan S e n c e r in ldrtt gr
ndedirler.
Sultan Sencer i n Gazne seferi
Gazne sultan B ehr amah, 1119-1134 yllar arasnda sakin ve refah iin
de bir saltanat srd. 1134ten sonra B eh r amah , sultan S e n c e r in itaa-
tndan km ve daha nce demei kararlatrd 250 bin altn dememiti.
Ayrca sultan S en c er e onun halka kt davrand ve mallarna el koyduu
bildirildi. Sultan Sencer , Austos/Eyll 1135de Mer vden harekete geerek Gaz-
neye doru ilerledi. Sel ukl u ordusu, Bst ehrine ulat zaman k bastrd,
erzak ve atlara yem bulmakla glk ekildi. Bu nedenle askerler, sultan Sen
c er e ikayette bulundular. Fakat Senc er , onlarn bu ikayetlerini dinlemedi.
B eh r amah da muhtemelen kn sert gemesi sebebiyle sultan S e n c e r in
gelebileceini dnmemi ve sava hazrl yapmamt. O, sultan S e n c e r in
Gazne yrelerine ulatn haber alnca endieye kaplp ona eliler gndererek
itaatsiz davranndan dolay zr diledi. Bunun zerine Sencer , ilerigelen emir
lerinden Mu k ar r eb C ev h er i ona gnderdi. Sultan, cevab mektubunda
eer huzuruna gelir ve itaat ederse kendisini affedeceini bildiriyordu. B eh
r amah, gelen eliye sultan S e n c e r in verecei hkmlere boyun eymeye
hazr olduunu bildirdi. Ertesi gn Sencer , trenle onu karlamaya kt.
Behr amah, Sencer ve tren alayn grnce geri dnerek kat. O, S e n -
c e r in kendisini yakalayp lkesini elegeireceini sanyor ve kurtulacana inan
216
AL SEV M-ERDOAN MER L
myordu. B ehr amah, Gaznede de durmam ve beraberindekilerle Hi ndi stana
ynelmiti. Sultan S e n c e r , bu olaydan sonra hibir direnile karlamadan Gaz
neye girdi ve B eh r amah n btn hzinesine ve servetine el koydu. Ayrca
B eh r amah ada bir mektup yazarak yapt hareketi knad ve lkesinde gz
olmadna ant iti; B ehr amah ise ona verdii cevapta zr dilemi susuz
olduu ve korktuu iin huzuruna gelemediini syleyerek, kendisi hakknda tek
rar tevecch gstermesi iin yalvarmt. Sultan Sencer , B eh r amah m i
tenliine inanm ve Gaznel i l er Devl eti nin ynetimini tekrar ona vermiti. Daha
sonra Sencer , Hor asana dnmek zere Gazneden ayrld ve Kasm/Aralk
1135de Bel h ehrine geldi.
Abbas Hal ifel eri ve Sel ukl ul ar
Mst er i d ldrlnce yerine olu E b C af er Mansur , halife oldu
ve ona Rai t Bi l l ah lakab verildi (8 Eyll 1135). Yeni halife R a i t de sultan M e
su t a kar dmanca bir tavr taknd. Daha sonra melik Davut , I m a d e d -
di n Zengi ve baz byk emrler, Badata gelerek halife ile birletiler ve sultan
Mesut aleyhinde bir ittifak yaptlar. Bu ittifak sonucunda Badatta sultan S e n -
cer ve Mesu t un adlar hutbeden karlarak melik Davut adna hutbe okun
du. Bylece Mes u t un seleflerine yaatt zor anlar, bu kez, onun bana geldi,
istekler hep ayn idi. Sel ukl u melikleri, I rak tahtn elegeirmek, emrler ise za
yf bir sultana hkmetmek istiyorlard. Sultan Mesut , kendisine kar giriilen
bu hareket zerine, Badat kuatmak gereini duymu, halife de Z e n g i ile Mu
sul a kamak zorunda kalmt. ok gemeden sultan Mesut , Badata girdi,
kadlar ve fakihlerden alnan fetva ile R a i t halifelikten azledildi, yerine R a
i t in amcas E b Abdu l l ah Muhammed bi n Must az hi r oturtuldu
ve ona el -Muktef l i -Emr i l l h lakab verildi (18 Austos 1136). Bir sre sonra sul
tan Sencer de Mes u t a haber gndererek ondan yeni halifeye kendi adna
bi at etmesini istedi, o da bunu yerine getirdi (1137).
Sultan Sencer i n bi r i nci Hrezm seferi
Sel ukl ul ar n Hrezm blgesi valisi K ut beddi n Muhammed, btn y
neticilii sresince S en c er e bal kalmt. Onun 1128de lmyle olu A t
s z, sultan S e n c e r in izniyle Hr ezmah oldu. At s z da balangta babas
gibi sultan S en c er e sadakatle bal idi; hatt o, bir sre sultan S e n c e r in
yannda kalm ve byk hizmetlerde bulunmutu. Onun sultan S en c er e yap
t hizmetlerin en nemlilerinden biri, Karahanl l ar zerine yaplan seferde ger
eklemiti (Bu sefer iin bk. Sultan S e n c e r in Karahanl l ara kar seferi). Bir
rivayete gre, bu seferde av yerinde yeni hizmete alnm olan bir gurup asker
ve kle, sultan ortadan kaldrmak iin anlatlar. O gn At s z , av yerinde de
ildi. leye doru uykudan uyannca at isteyip son sratle, sultann bulunduu
yere doru yol ald. O, oraya gelmeden nce asiler, sultan sktrm ve onun ha
yat byk bir tehlikeye girmiti. At s z , yetiip sultan kurtarnca Sencer ,
SEL UK L U DEVL ETL E R TAR H 217
Durumumu nasl rendin? diye sordu. Buna A t s z , Ryamda sizin tehli
kede olduunuzu grdm ve hi vakit kaybetmeden geldim cevabn verdi. Bu
ve buna benzer olaylar yznden A t s z n yldz parlad. Gnden gne gc
ne g katld. Sultann ona kar duyduu ar sevgi ve gven sebebiyle, dier
melik ve emirler onu kskanmaya baladlar. Hatt ok gemeden onlar, suikast
d zenleyip onu ortadan kaldrmay planladlar. Onlarn sultan kendi aleyhine
kkrttklarn tespit eden A t s z , korkuya kaplarak lkesine dnmek iin izin
istedi. ok gemeden lkesine dnen A t s z , daha sonra Cend ve Mang l ak gibi
asker bakmdan nemli yerleri elegeirerek nfuz ve kudretini artrd. Onun izin
almadan giritii bu hareket, blgeyi kfirlere kar savunan Msl manl ar l
drmesi, ayrca bamszlk kazanmak eiliminde olduunu gstermesi zerine
sultan S en cer , Hr ezme bi r sefer dzenlemek zorunda kald. ok gemeden
sultan S en cer , Eyll/Ekim 1138de ordusuyla Bel hden ayrlarak Hr ezme y
rd. Bunun zerine A t s z , gerekli nlemleri ald ve Gr gen ehrinin 30 fer
sah gneyinde bulunan Hezresb kalesine yakn bir yerde savunmaya geti; ayrca
Sel ukl u ordusunun hareketine engel olmak iin de su bendlerini aarak araziyi
bataklk hale getirdi, i ki taraf arasndaki savata, A t s z n komutasndaki H-
rezml i askerler, Sel ukl u ordusuna kar koyamayarak daldlar(15 Kasm 1138).
Hr ezm ordusu, l ve tutsak olmak zere 10 bine yakn kayp vermiti. Tutsak
almanlar arasnda A t s z m olu A 111 da vard. S e n c e r in huzuruna geti
rilen A 111 hemen ldrld. Bundan sonra S en cer , Hr ezmde hkimiyetini
kabul ettirdi ve bu blgeyi yeeni S l ey ma n a h n ynetimine vererek Mer ve
dnd (ubat 1139). Ayrca S l ey ma n a h m yanma vezir, atabek ve lacip
atad.
S l ey ma n a h m Hr ezmdeki yneticilii ksa srd. S en cer , Hor a
sana dnmek zere Hr ezmden ayrlnca A t s z , bunu frsat bilerek tekrar or
taya kt. te yandan Hrezm halk da Sel ukl u askerlerinden pek holanmamt,
bu bakmdan A t s z , geri dnnce halk, Hr ezme yeniden hkim olmas iin
ona yardm etti. S l ey man ah , A t s z a kar koyamayacam anlaynca ya-
nmdakilerle birlikte Hr ezmden ayrlarak amcas sultan S e n c e r in yanna dn
d. A t s z ise ok gemeden savunmadan saldrya geti ve Buhar aya hcum
ederek orada bulunan S en c er i n valisi Zen gi bi n A l i yi ldrtt ve kale
yi de yktrtt (1139-1140). Daha sonra Karah tayl ar n Maver annehr de grn
mesi zerine A t s z , tekrar sultan S e n c e r e tbi olmak zorunda kald(Mays
1141). Bu olaylar srasnda sultan S e n c e r in nedi ml er i nden M u k a r r eb C ev
h er , n plana kmt. Rey ehri de C e v h e r in ktalar arasnda olup, bu eh
ri yneten A b b a s da onun bir memlk idi. Bat n l erden bir grup, kadn klna
girerek ondan yardm istemek bahanesiyle yanma sokulmular ve ok gemeden
C e v h e r i baklayp ldrmlerdi (1139/1140). Ancak onu gizlice Bat n l erl e
anlaan sultan S en c er i n ldrtt de ifade edilmitir. Bunun sebebi deCev-
h e r in ok kuvvetlenmesi ve hizmetinde, 30 bine yaklak Sel ukl u askerinin
bulunmas idi. Rey valisi A b b a s , efendisi ldrlnce asker toplayp Batm l er
218 AL SEV M-ERDOAN MER L
zerine yrd ve onlardan pek ok kiiyi ldrd. Rivayete gre A b b a s , bun
larn kafalarndan Reyde bir minare yaptrm, mezzinler de buraya kp ezan
okumulard.
Katvan sava
Sultan S en cer devrinde doudan batya doru yaylan Karah tayl ar, kendi
lerine engel olmaya alan Karahanl hkmdar M ah mu t bi n M u h a m
med i Hocend yaknlarnda malup ettiler (Mays/Haziran 1137). Bu malubiyet
sonunda Maver annehr halk ok zor durumda ve korku iinde kalmt. ok
gemeden, bu kez, Karahanl hkmdar M ahmut ile kendisine bal Trk Kar
l ukl ar arasnda anlamazlk kt, bunun zerine M ah mu t , sultan S en c er -
den yardm istedi. Sulta S en cer , hemen ordu hazrlad ve bu amala Horasan
emirleri, Si stan, Gur, Gazne ve Mazenderan hkmdarlar da Sel ukl u ordusuna
katldlar. S en cer , 100 bin kiilik kalabalk ordusuyla Karl ukl ar zerine yr
d. Ordunun hazrlklar ve teftii alt ay srmt. Bu srada Semerkant civa
rnda sakin bir hayat sren ve hayvanclkla uraan Karl ukl ar, Sel ukl u emir
lerinin kendilerini bask altnda tutmas zerine S en c er e adam gnderdiler
ve gven iinde yaamalar iin ona 5 bin deve, 5 bin at ve 50 bin koyun hediye
edeceklerini bildirdiler. Ancak onlar, bu istekleri kabul edilmeyince Karah tay-
l ardan G r H a n a bavurdular ve onlar, Sel ukl u lkesine saldr iin kkrt
tlar. Bunun zerine G r H an , sultan S en c er e mektup yazarak Karl uk
Trkl eri iin efaat diledi ve onlar affetmesini istedi. Fakat S en cer , bu istei
kabul etmedii gibi, G r H a n a yazd mektupta onu I sl ami yete davet etti. O,
ayrca bu mektubunda, kendine ok gvenerek G r H a n tehdit etti, askerle
rinin okluu ve zellikleriyle vnd ve onlarn eitli silhlarla nasl savat
n abartmal bir biimde anlatt. O, bunu u szlerle ifade etti: Onlar, attklar
oklarla bir kl bile ikiye ayrrlar. S e n c e r in veziri T ahi r bi n F a h r l
m l k , byle bir mektubun yazlmasna kar kmasna ramen S en cer , onu
dinlemeyerek mektubu gnderdi. Mektup, G r H a n a okunduu zaman o, mek
tubu getiren elinin sakalnn yolunmasn emretti, sonra eliye bir ine verip
sakalnn bir kln ikiye ayrmasn nerdi. Eli, bunu gerekletiremeyince
G r H an , Sen ineyle bile bir kl ikiye ayrmaktan acizsin, tekiler kl okla
nasl ikiye ayrabilir? demitir. Bu arada G r H a n da sefer hazrlklarna ba
lad; yannda i n, Trk, H tay ve teki kavimlerden oluan 100 bin kiilik byk
bir ordu vard; hazrlklarn tamamladktan sonra da sultan S e n c e r in zeri
ne yrd, i ki ordu, Katvan bozkrnda karlat ve deta iki byk deniz gi
biydiler. G r H an komutasndaki Karah tayl ar, Sel ukl u ordusunu sardlar.
Sel ukl u ordusunun sa kanadnda emr K u m a , sol kanatmda ise Si stan hki
mi E bu l f a z l vard; sultan S e n c e r ise merkezde yer almt Karah tayl ar, sa
vata Sel ukl u ordusunu Der gama kadar srdler. S e n c e r in asker ve
kumandanlar arasnda E b u l f a z l dan daha iyi savaan yoktu. Sonunda Sel ukl u
ordusu, ar bir yenilgiye urad ve 30 bin kayp verdi(9 Eyll 1141). Sultan Sen-
SELUK L U DEVL ETL E R TAR H 219
c e r in yannda az sayda asker kalmt. E b u l f a z l , S e n c e r e Dman as
kerleri bizi kuatt, sen kurtulmann aresine bak, etri n altnda ben duraym
diyerek onun kamasn salad. E b u l f a z l , sultan sanlarak Karah tayl ar ta
rafndan tutsak alnd. S en cer , yannda bulunan 300 atl ile kamay baard.
O, kaarken G r H a n n bulunduu yerin yaknndan gemeye mecbur idi.
G r H an , onu tand ise de yakalatmak iin emir vermedi. Bu davrannn se
bebi sorulunca Kaann yolunu kesmek, onu mitsiz bir savaa zorlamaktr, Ha
yatndan mit kesen bir adam ise artk akbetini hi dnmez, znt ve yapt
fedakrlkla, ok kere zafer kazanr dedi. Karah tayl ara tutsak olanlar arasn
da S e n c e r in ei T er k en H at u n ile emr K u m a ve olu da vard. Bir yl
sonra T er k en H at u n , 500 bin, emr K u m a ise 100 bin altn diyet karl
nda serbest brakldlar. G r H an , E b u l f a z l iin de Byle yiit bir ada
m ldrmek doru deildir diyerek serbest brakmt. Sultan S en cer , sava
meydanndan kurtulduu srada yannda 15 adam kalmt. O, nce llere do
ru yneldi, bulduu bir Trkmen klavuzu vastasyla Bel h taraflarna gitti, son
ra da Ti r mi ze geldi. Bylece o, Ceyhun nehri tesindeki topraklarn kaybetti,
Trki stan da ilk kez putperest bir kavmin hkimiyeti altna girdi.
Sultan Sencer in i ki nci Hrezm seferi
S e n c e r in bu yenilgi haberini alan Hr ezmah A t s z , bu durumdan ya
rarlanarak Sel ukl ul ara ait yerleri zaptetmek iin sratle harekete geti. Onun
ilk dura Serahs ehri idi (Ekim 1141). A t s z , bu ehre ulat zaman devrin
byk din bilgini E b M u h a mmed Zi y a d tarafndan karland. A t s z ,
ona byk sayg gsterdi ve oradan S e n c e r in bakenti Mer ve yneldi. Onu,
burada, nce yine bir din bilgini olan A h met B h er z karlad. A h met B -
h er z , A t s z n yanma giderek Mer v halkna dokunulmamasn istedi. A t
s z , onun bu nerisini kabul etti ve ehrin dnda konaklad. Ayrca belki de
baz konular grmek iin f ak i h E b u l f a z l K i r man ile ehrin ilerige-
I enlerini ard. Bu srada Mer vde meydana gelen bir olay, durumun deimesi
ne sebep oldu. Halk, ehirde bulunan Hr ezmahn adamlarn ldrm, bir
ksmn ehir dna srerek kaplar kapatm ve savunmaya hazrlanmt. A t
s z , onlar ile savaarak zorla Mer ve girip, halktan pek ok kiiyi ldrd (20
Ekim 1141). ldrlenler arasnda afi i fakihi br a h i m Mer vess , bilgin
A l i bi n M u h a mmed , bu olaya sebep olanlarn banda gelen er i f A l i
bi n I shak M u s ev bulunuyordu. A t s z , Mer vi elegeirip, S e n c e r in tah
tna oturdu ve sonra Hr ezme dnd. Ancak o, ok sayda bilgini de beraberinde
gtrmt. Bunlar arasnda E bu l f a z l K i r ma n , E b M an s u r A bba-
d , E b M u h a mmed H a r ak gibi deerli ahsiyetler vard. Ayrca sultan
S e n c e r in hzinesinden kymetli mcevherler sandklarda Hr ezme nakledil
miti. Mer vin yamalanmas srasnda saray ktphanesindeki kitaplar da kay
bolmutu. Hrezmah A t s z , bi r sre sonra Ni abur a gitti (Nisan/Mays 1142).
ehrin bilginlerinden oluan bir gurup onu karlamaya karak ehir halkna
22
AL SEV M-ERDOAN MER L
Ni abur dak gibi davranmamasn istediler. O, bu ricay kabul ettikten sonra
yaynlad bir bildiride, Ni aburl ul ar n ehrin tahribine ve halkn ldrlme
sine sebep olmamalarn nermiti. A t s z , ayrca ehirde sultan S e n c e r
in adamlarna ait mallarn aratrlp tespit edilmesini istedi ve ok gemeden
de bunlara el koydu. Bundan baka o, sultan S en cer adna okunmakta olan hut
beyi, kendi adna deitirdi(28 Mays 1142). Hati pl er, bu olay gerekletirdikleri
ve Hrezmah adna hutbe okuduklar zaman, uau yllar S e n cer ' in adm duy
maya alm olan halk, barp armaya balad. Neredeyse Mer vdeki olaylar
burada da yaanmak zere idi ki, dengeli kimseler, bu sonucu dnerek halkn
byle davranmasn engellediler. Ancak ehirdeki huzursuzluk, bir trl dinme
mi, nihayet ok gemeden A t s z adna okunan hutbe, yeniden S en cer adna
okunmaa balamt (Temmuz 1142 sonu). A t s z , Ni abur da iken Bey hak a bal
yerlere asker gndererek buralar yamalatt ve daha sonra Hr ezme dnd. Sul
tan S en cer ise Maver annehr de bulunan Karah tayl arm Hrezm ve Hor asann
teki ehirlerine yakn olmalarndan ekinerek bir sre A t s z ile savaa giri
memitir. Bir sre sonra sultan S en cer , Mer ve dnd ve A t s z n yaptklar
nn cn almaa karar vererek asker toplad ve Hrezm zerine yrd. Bunun
zerine A t s z , askerleriyle Grgen (veya Hezresb) kalesine ekildi. S en cer ,
ehrin surlarn emrler arasnda bltrd; uzun sren bir kuatma sonunda
Sel ukl u askerleri, bi r ara ehre girdilerse de emrler arasndaki ekimeden ya
rarlanan A t s z , onlar tekrar surlarn gerisine atmay baard. Sultan S en cer ,
ehrin salam v eA t s z n da duruma hkim olduunu grnce Mer ve dnme
ye karar verdi. Hrezmah A t s z ise Sel ukl u kuvvetleriyle mcadelede g ve
kuvvetini yitirdi. Bu sebeple eliler gndererek sultana eskiden olduu gibi ita
at etmeyi nerdi. Sultan S e n c e r in bunu kabul etmesi zerine A t s z , Mer v
hzinesinden alm olduu mcevherat sandklarn, mhrl olduu halde, S e n -
c e r e geri verdi. Bu anlamadan sonra sultan, Mer ve dnd (1143/1144).
Suttun SecerMn nc Hrezm seferi
Hrezmah A t s z , isyankr tutumundan bir trl vazgemek isteinde de
ildi. Sultan S en cer , onu kontrol altnda tutmak iin devrin tannm airlerin
den edip S b i r i eli olarak ona gnderdi. Onun Hr ezmdc bulunduu srada
s z , Hrezm in serseri tifesinden iki kiiyi sultan S e n c c r i ldrtmek iin
satm alarak Mer ve gnderdi. Edip S b i r , bu durumu renince bu iki kiralk
kiinin tasvirlerini bir kada yazp, yal bir kadnn ayakkabsna gizleyerek sul
tana yollad. Mektubu alan sultan, Mert;de bu adamlarn arayp bulunmas iin
emir verdi. Grevliler, iki kiiyi bir meyhanede bularak ldrdler. Fakat A t s t z ,
suikast plannn gereklememesinde S b i r in rol olduunu rendii zaman
onu Ceyhun nehrine attrarak bodurdu. Sultan S encer , elisinin ldrlmesi
zerine nc Hrezm seferine kmaya karar verdi. O, Ekim/Kasm 1147de tek
rar Hr ezm seferine kt ve Hezresb kalesini kuatt. Bu kuatma srasnda bir
asker, S e n c e r in hizmetinde bulunan ir E n v e r nin yazd iki beyti bir
okun ucuna takarak kaleye att:
SELUK L U DEVL ETL E R TAR H 221
Ey h , btn yer yz l kesi seni n say l r,
Ci han n devl eti ve i kbal i seni n el i ndedi r,
Bugn, bi r haml e yapar ak Hezr esbi al ,
Yar n Hr ezm ve yz hezr esp (100 bi n at) seni n ol acakt r.
Bu iire cevap olarak da Hezr esbde bulunan devrin tannm irlerinden
R e i d d d i n V a t v a t mu iirini, ayn ekilde okun ucunda kaleden dar
frlattlar:
Ey h , seni n hasm n kahraman R s t em de ol sa,
Hezr esbden bi r eek bi l e al amaz.
Nihayet sultan S en cer , iki aylk bi r kuatmadan sonra Hezr esb kalesini
ele geirerek bakent Gr gene doru ilerledi. S en cer , R e i d d d i n Va t -
v a t n kendisi hakknda syledii szler ve iirlerden dolay ele geirdiinde ou
yedi paraya ayracana dair ant imiti. B nedenle onu arayp bulmalar konu
sunda ok titiz davranyor ve getii yerlerde hergn tellallar bartyordu. Va t -
v a t , bu durum karsnda bir yere snmak ve saklanmak zorunda kalyordu.
Ancak o, kamakla kurtulamayacan anlaynca, gizlice Sel ukl u byklerine yak
lamay denedi. Fakat onlarn hibirisi S e n c e r in gazabn bildiklerinden ona
araclk etme sorumluluunu zerine almad. Sonunda Sel ukl u Devl eti ilerige-
lenlerinden M n t eci b d d i n B edi l k t i b e snmaktan baka are bu
lamad. Ertesi gn M n t ec i b d d i n , sultann da hazr bulunduu bir di van
toplants yapt. Sabah namaz vakti gelince toplantda bulunanlar namaz iin da
ldlar. Namazdan sonra, lke sorunlar hakknda M n t ec i b d d i n i n g
rlerini alrken konu bir ara V a t v a t a geldi; M n t eci b d d i n , ayaa kalkt
ve sultana Sizden bir ey istesem yapar msnz? diye sordu. Sultan da bu vuru
ya hi dnmeden yaparm cevabn verince, M n t ec i b d d i n , Vat vat
zayf ve kk bir ku, o yediye blnmeye dayanamaz. Emredin de ikiye blnsn'
dedi. Bu sze S en cer , kahkahalarla gld ve V at v a t m cann balad.
Sultan S en cer , Hrezm kaplarna ulat zaman, yiyecei ve giyeceini cey
lan eti ve derisinden salad sylenen h u p adndaki bir zhid, sultann
huzuruna geldi. Her ikisi arasndaki sohbet srasnda zahidin verdii gzel t
ler yznden sultan, ehir halkn balad. A t s z da bu durumdan yararlan
m v eS en cer e bir eliyle deerli hediyeler gndererek ondan zr dilemiti.
Sultan, nc kez onu affetti. Ancak affetmesinin artlarndan biri, A t s z m
Ceyhun sahiline gelerek herkesin iinde ona balln gstermesiydi. A t s i z , 2
Haziran 1148de kararlatrlan yere geldi ise de atndan inmeden S e n c e r e itaat
ettiini duyurdu ve sultan konaklad yerden ayrlmadan da oray terketti. S en
cer , her ne kadar anlama artlarna uymayan A t s z n bu saygszlna kz-
dysa da daha nce onu affettii iin ona herhangi birey yapmad. Sultan, bu
olaydan sonra Hor asana dnd ve muhtemelen A t s z n yeniden isyana kalk
masn nlemek iin de ona hediyeler gnderdi. A t s z da Sel ukl u sul tan n n
elisine iyi davranm ve ayn ekilde karlk vererek hediyeler yollamt.
222 AL SEV M-ERDOAN MER L
Katvan savandan sonra Sencer in Bal siyaseti
Sultan S en cer , Katvan savandan sonra Karah tayl ar n batya doru iler
leyebileceini dnerek hazrlklar yapmt. O, I rak Sel ukl u sultan M es u t a
bir eli gnderip, babas sultan M u h a mmed T apar zamannda olduu gi
bi, Rey ehri ve ayn durumdaki yerlere serbeste hareket etmesine izin verdiini
bildiriyordu. Ayrca ordusuyla beraber herhangi bi r tehlike annda harekete ge
ebilmesi iin Rey ehrinde beklemesini emretti. Muhtemelen bu emri yerine
getirmek grevini stlenen Rey valisi A b b a s , askerleriyle Badat'a gitti. Orada
yaplan grmelerden sonra sultan M e s u t da amcas S e n c e r in emrine uya
rak R eye gitti (1141/1142). Ancak Karah tayl arm batya doru ilerlemedikleri an
laldndan sultan M es u t geriye dnm, daha sonra Sel ukl u emirlerinin
ynetimi altna girmiti (Bk. I rak Sel ukl ul ar ). Onu en son etkileyen kii, H as
B ey B el en ger adl bir emr idi. Sultan S en cer , bi r eli gndererek sul
tan M e s u t un onu nemli makamlara geirmesini knad ve yanndan
uzaklatrmasn istedi. Ayrca eer bunu yerine getirmezse zerine yryp
kendisini tahtndan uzaklatracan bildirerek tehdit etti. Fakat sultan M esut ,
oyalayc ifadeler kullanarak amcasnn emrini bi r trl yerine getirmiyordu. Bu
nun zerine sultan S en cer , Rey zerine yrd. M es u t , nce onun yanma
gitmek niyetinde deildi, ancak devlet adamlarndan er ef ed d n G r db -
z , Sen, S e n c e r in evlad yerindesin, ocuklar babalarna hrmet etmekle
mutluluk bulurlar dedi. Bunun zerine sultan M e s u t da amcasnn R eye gel
diini duyunca yanna gidip verdii izahatla ve binbir glkle S en c er i sa
kinletirmeyi baard. Sultan S en cer , onun verdii bilgilerden tatmin olarak
Hor asana dnd (1150 k).
Sel ukl u-Gurl u i li ki l eri
S en c er i n Katvandaki yenilgisinden sonra Gurl ul ar, Her at alm ve Bel he
kadar ilerlemilerdi(1147). Gurl ul ara engel olmaya alan Sel ukl u kumandan
larndan emr K u m a c da yapt savata malup oldu. Bu olay srasnda Her at
halk, Gurl ul ara mektup yazarak ehri teslim etmek istemilerdi. Gur hkmda
r S ey f ed d i n S ur (1146-1149) onlara iyi davranm ve adaletle muamele et
miti; hatt o, sultan S e n c e r e bal olduunu ve itaat ettiini bildirmiti. Daha
sonra Gurl ul arl a Gaznel i l er arasnda byk bir mcadele balad. Sonuta Gur
hkmdar A l eddi n H s eyi n (1149-1161), Gazneyi hcumla zaptetti ve ehri
tahrip ederek halk kltan geirdi. Gazne, yedi gn yedi gece atee verildi(1151).
A l ed d i n H s ey i n , bu davran sebebiyle tarihlerde Ci hansz (Dnyay
yakan) lakabyla anld. Ancak o, Gazneyi elinde tutamad, nk sultan S en
cer , onu batdan tehdit etmekte idi. Bu sebeple A l ed d i n , G u r a ekildi
ve bu dn srasnda Gaznel i l eri n byk yerleim merkezlerinden biri olan Bst
ehri de onun gazabna urad. Ayrca A l eddi n H s ey i n , yllk vergiyi gn
dermemi, tbilik art olarak sultan S e n c e r i ylda bir kez ziyaret etmeyerek
bamszlk ilan etmi ve Her i Ruda kadar ilerlemiti. Bu arada Her at kta sahibi
SEL UK L U DEVL ETL E R TAR H 223
ve sultann Em r -i Hci bi olan A l i et r d eA l ed d i n H s ey i n ile bi r
lemiti. Gur l ul ar m bu ekilde kuvvetlenmesi ve Sel ukl u Devl eti ne kar d
manca bi r tavr taknmas zerine sultan S en cer , Gur blgesine bir sefer
dzenlemek zorunda kald. Bu sefere sultann davetiyle Si stan emri T aced-
d n E b u l f a z l da katlmt. Nihayet iki taraf, Her at yaknnda Nb denilen
yerde karlatlar. Bu savata sultan S en cer , A l e d d i n i kesin bir ekilde
malup ederek onu ve A l i e t r yi tutsak ald (Haziran 1152). Sultan S en
cer , itaatsizlikte bulunan A l i e t r ni n bayrann altnda iki paraya
ayrlmasn emretti. Sultan S en cer , A l e d d i n i huzuruna getirtip ona,
Eer sen galip gelseydin bana ne yapardn? dedi. A l ed d i n , gm (bir ri
vayete gre de altn) zincir kard ve ite bununla seni balar ve F ruzkuha
gnderirdim diye cevap verdi. Sultan S en cer de onun ayn ekilde zincirler
ile balanmasn emretti, daha sonra A l ed d i n , Mer v e gtrld. S en cer ,
zekasyla nl olan A l e d d n i nedimleri arasna katt. Bir sre sonra bi r
len srasnda A l ed d n syledii iki beyitle S e n c e r e kendisini affettirmi-
ti. S en cer , ona tekrar Gur un ynetimini vererek lkesine gnderdi.
Sultan Sencer ve Ouzl ar
Katvan savanda Karah tayl arl a beraber olan Ouzl ar, daha sonra Semerkant-
Ceyhun nehri arasndaki bir sahaya yerlemilerdi. Onlar bir sre sonra Bel h ehri
civarnda grldler ve Huttel n otlaklarnda konar-ger bir ekilde yaayarak
hayvanclkla uratlar. Ouzl ar, Sel ukl u Devl eti n n nfuz sahas iinde bulun
malarna ramen yar-bamsz bi r hayat sryorlar ve sultan S e n c e r in mut
fana ylda 24.000 ba koyunu vergi olarak dyorlard. Sel ukl ul arl a Ouzl ar
arasndaki ilk anlamazlk, bu verginin alnmas srasnda ortaya km, Ouz
lar, kendilerine glk karan tahsildar ldrmlerdi. O zaman Bel h valisi olan
K u m a c , bu olay bytm, ayrca sultan S en cer , onu Ouzl ar zerine hne
atamt. Emr K u mac , Ouzl ardan, ldrlen tahsildarn diyetini istedi, an
cak onlar bunu reddettiler. Bu durumda K u mac, 10 bin atl ile zerlerine y
rd. Ouz beyleri ise ondan kendileriyle uramamasn, otlaklarnda rahat
brakmalarn istediler, buna karlk her aile, kendisine 200 dirhem gm ve
recekti. Fakat K u mac, bu neriyi kabul etmedi ve onlarn blgesinden uzakla
malarnda srar etti. Bu anlamazlk sonucunda K u mac ile Ouzl ar arasnda
balayan sava, btn gn srd. Sonunda sava Ouzl ar kazand, K u mac ve
olu A l ed d n E b B ek i r tutsak alndlar. Ouzl ar, ikisini de ldrdler
ve Bel h yresini elegeirdiler. Bu haber zerine sultan S en cer , teki kuman
danlarn tevikiyle Ouzl ara kar bir sefer dzenledi. Ouzl ar, sultan bu sefer
den vazgeirmek ve otlaklarnda kalabilmek iin para, kle ve bi rok hediyeler
nerdiler. Bu nerilerden biri, rivayete gre, 50 bin at ve deve, 200 bin altn ve
200 bin koyun idi. kincisinde ise 100 bin altn, 1000 kle ve her ev iin 7 men
gm nerilmiti. S en cer , bu nerileri gznne alarak seferden vazgemeye
karar verdi ise de bata K u ma c m torunu M ey y ed A yaba olmak zere,
224
AL SEV M-ERDOAN MER L
teki emirlerin srar karsnda sefere balad. Sonuta, iki taraf arasnda Bel h
vilyeti snrlar iinde yaplan savata Ouzl ar, 100 bin kiilik Sel ukl u ordusu
nu geri pskrttkten sonra dar bir boazda sktrarak tam anlamyla bir boz
guna urattlar. Sultan S en cer ve ok sayda emr Ouzl ar tarafndan tutsak
alndlar(Mart/Nisan 1153). Ouzl ar tutsak alnan Sel ukl u emirlerinin boyunla
rn vurdular. S e n c e r e gelince, Ouz beyleri toplanp sultann huzurunda yer
ptler ve Biz senin kullarnz sana itaatten ayrlmayz, iyi biliyoruz ki, bizimle
savaa zorla itildin. Sen, sultansn biz ise kullarz dediler. Ouzl ar, bundan son
ra Sel ukl u bakenti Mer v zerine yryerek kuattlar. Bu arada Ouzl ann nn
den baz kumandanl arl a kamay baaran Sel ukl u vezi ri T a h i r
bi n F a h r l m l k , Ni abur a geldi. Daha sonra Bvend l er lkesinde bulu
nan melik S l ey ma n ah Ni abur a getirtilerek (11 Eyll 1153) sultan sfatyla
adna hutbe okuttular. ok gemeden S l ey ma n a h , Ouzl ara, kar bi r se
fer dzenleyip onlara ar bir darbe indirdi, fakat Mer v yrelerinde Ouzl ar kar
snda baarl olamad ve Ni abur a dnd. Ouzl ar ise Eyll ay sonlarna doru
Mer ve girip burasn iki ay yamalamlard. Yamadan sonra gizlenmi olan ser
vetlerini gstermeleri iin halka ikence yaptlar. Onlar, S e n c e r i de Mer ve
gtrdler ve sultann kamasn nlemek iin maiyyet ve hizmetilerini kendi
aralarndan seiyor ve her hafta deitiriyorlard. Ouzl ar, bununla da yetinme
yerek daha sonra S e n c e r i geceleri zel bir kafes iine koydular. Balangta
S encer , onlarn sylediklerine inanarak bir hkmdar gibi hareket etmiti. Fakat
Mer ve geldiklerinde S en cer , ac hakikati anlamakta gecikmedi. Ouz babu
larndan B ah t i y ar , ondan Mer v i kendisine kta etmesini istedi. Bunun zeri
ne sultan, Buras bakenttir, hi kimseye kta edilmesi doru deildir dedi. Ouz
beyleri onun bu szne gldler, B a h t i y a r da dudak bkerek alay etti. Bunun
zerine sultan S en cer , tahtndan indi ve Mer v hankhma girip hkmdarlk
tan ekildi. te yandan vezir T ahi r , Aralk 1153/Ocak 1154de vefat edince, S
l ey ma n a h , byk bi r destekten yoksun kald ve durumu ktleti. O, her
nekadar len T h i r in olu E b A l i H a s a n vezir atad ise de bu devrede
devlet bsbtn kt. Bu nedenle S l ey ma n a h , Horasandan ayrlp Cr-
cana dnd (Nisan/Mays 1154). Ouzl ar ise daha sonra Tusa yrdler,
A l i bi n M us a er - R z a nin trbesi ile surlar olan az saydaki yer dnda,
vilyet onlarn yama ve tahribinden kurtulamad (Kasm 1154); Mehed de ayn
akbete urad. te yandan Sel ukl u emirleri, S l ey ma n a h n Hor asandan
ayrlmasndan sonra toplanp S e n c e r in yeeni ve Karahanl hanedanndan
A r s l an H a n n olu M a h mu t a haber gndererek onun adna hutbe okut
tular; bylece M a h mu t u hkmdar tanyarak ona itaat ettiler (Aralk 1154/Ocak
1155). I rak Sel ukl u sultan M u h a mmed bi n M ah mu t ile Hrezmah A t
s z da onun sultanln kabul etmilerdi. Ancak Badatta hl sultan S en cer
adna hutbe okunuyordu; Ouzl ar ise bu srada Ni abur a ulamlard. Burada
da ehri savunacak ve kendilerine engel olacak kimse yoktu. Ni abur u da tama
men yama ettiler. M ah mu t H an , beraberinde Sel ukl u emirleri olduu hal
SEL UK L U DE VL ETL E R TAR H 225
de, Her at kuatmakta olan Ouzl ara kar harekta baladlar. ki taraf arasnda
ounlukla Ouzl ar n stn geldii savalar oldu. Fakat M ah mu t H a n nbu
mcadelesi etkisini gstermi olmaldr ki, Ouzl ar, Her at nlerinden ayrlarak
tekrar Mer ve dndler. Bir sre sonra M ah mu t H an , Ouzl ara bavurarak
bar istedi. Nihayet iki taraf Eyll 1155de aralarnda geici bi r anlama yaptlar.
Buna ramen M ah mu t H an , Ouzl arl a mcadelede yardm etmesi iin H-
rezmah A t s z a bavurdu. O ve A t s z , birlemek zere iken S en cer , tut
saklktan kurtarld.
Sultan Sencer in tutsaklktan kurtulmas ve l m
Sultan S en cer , yaklak yl Ouzl ar n yannda tutsak kald. Bir kayna
n ifadesiyle, S en cer , szde sultand, fakat tutuklu olduu i in szne kulak
aslmyordu, hatt ou zaman ata binip dolamak istediinde silahn tayacak
adam olmaz, silahn beline balayp yola yle kard. Sultan S en cer , kendisi
ne sunulan yemein bir ksmn daha sonra yemek iin ayrrd. nk Ouzl ar,
yeteri kadar yemek vermez ve sultana kar grevlerini ihmal ederlerdi. Bir s
re sonra Ouzl ar, tesadfen Bel h yrelerine geldi. Bu srada, M ey y ed Ay a -
b a ve sultann has kullarndan bazlar yanna gelmilerdi. Ancak onlar, Ouz
emirlerinden K or k u t ve T u t B ey olmadan sultann yanna giremiyorlard.
M ey y ed A y aba, Ouzlardan bir ksmn sultann para verecei vadi ile al
datt. Bir gn sultann nbeti bunlara geldiinde ava kld ve doruca Ti rmi z
ehrinin karsndaki Ceyhun rma kysna geldiler. Daha nce burada bir ge
mi hazrlanm, sultan S en cer bu gemiye binerek karya gemeyi baard(Ni-
san 1156). Sultann geri dnme zaman geince Ouz beyleri, tellandlar ve onlarn
peine dtler; ancak onlarn rma gemi olduklarn grerek sultan tekrar
ele geirmekten mitlerini kestiler. Bu srada M ey y ed A y aba da kar ta
rafta gerekli nlemleri alm ve sultann yanna 1000 atl gndermiti. S en cer ,
kurtulduktan sonra Ti r mi ze gitti. O, bu ehirden tekrar devletin bana getii
ni, kendisine tbi olan ve olmayan btn evre devletlere bildirdi. Ayrca Hor a
san emirleri ve askerler, onun yannda toplandlar. S en cer , daha sonra Mer v
ehrine geldi ve karklklar dzelterek dalm olan Sel ukl u Devl eti ni topar
lamakla megul oldu. te yandan Hrezmah A t s z , Nesa dan sultan S en c er e
bi r mektup yazarak kurtulmasndan dolay kendisini tebrik etti ve emirlerine
itaate hazr olduunu bildirdi. O, ayrca M ah mu t H an, Si stan emri Ta c e d -
di n E bu l f a z l v e Gur hkmdar A l ed d i n H s ey i n ile, Ouzl ara kar
bi r ittifak oluturmutu. Ancak ok gemeden A t s z m lm ile(1156) bu itti
fak giriimi sonusuz kald.
Sultan S e n c e r de artk yalanm ve tutsakl srasnda ektiklerinden do
lay ruhen kmt. O, devleti diriltmek hususunda fazla birey yapamad; n
k hzineleri bo ve lke harap bir durumda idi. S en cer , 26 Nisan 1157de 71
yanda ld ve Mer v ehrinde, salnda yaptrd ve Dr l ahi ret (Ahi r et yur
226 AL SEV M-ERDOAN MER L
du) adn verdii muhteem trbesine gmld. Onunla birlikte Byk Sel ukl u
i mpar ator l uu geride parlak bir gemi brakarak tarih sahnesinden ekildi.
Sultan S en cer heybetli, cmert ve gzel ahlakl, yumuak huylu, halka kar
merhametliydi. Btn lke, onun zamannda gven iindeydi. Bilim adamlar
na en ok hrmet ve sevgi gsteren Sel ukl u hkmdarlarndan biri idi. Nitekim
bilim adamlar ile onun arasnda geenlerden u olay, anlmaya deer:
fi l er ile Hanef l er arasnda bir anlamazlk olmu, hatt bu yzden Ni a-
bur 'da Hanej l er den 70 kii lmt. Sultann ordugh buraya yakn idi. Sultan,
byk hci b M ah mu t K a a n yi ard ve kendisine, afi l er i n reisi
eyh M u h a mmed bi n Y ah y a ya git, bu lke senin mi, yoksa benim mi?,
eer benim ise sen oradan k, eer senin ise benimle savaa hazrlan. Yoksa bu
lkeyi terk edip k git demesi iin emir verdi. Hci p M ah mu t , eyh M u h a m
med bi n Y ahya ya Ni abur camiinde okumakla megul iken geldi. eyh hi al
drmad ve okumasn kesmedi. M ahmut , selmdan sonra nnde diz kp otur
du ve kendisine, sultan, size selm sylyor ve bu meselede olanlar bize bildirildi.
Bunda hkim sensin istediini yapmak senin elindedir, hi bir kimse sana kara
maz ve verdiin hkm geri eviremez. Biz, ne elde ettikse senin duan ile elde
ettik dedi. O, sonra geri dnerek S e n c e r in yanma gitti. Halbuki sultan, M a h
mu t u gnderdikten sonra sylediklerine piman olmutu. Hci bi n gelmesini drt
gzle bekliyordu. Hci b geldii zaman sultan, ne sylediini sordu. Hci b de o
iddetli szleri sylemediini ifade etti. Sultan, nce inanmad ve bu konuda, Ba
ma ant i dedi. O da ant iti. Bunun zerine ok sevindi, Sen ne kadar iyi
adamsn diyerek onun rtbesini ykseltti ve Ni abur un ynetimini de kendisi
ne verdi. Sultan S en cer , zor durumda kalanlara yardm eder, klla toparlad
n kalemle datrd. O, malup ettii ve tutsak ald hkmdarlara da iyi
davranm ve onlar yeniden lkelerine gnderme bykln gstermiti.
Byk Seluklu Soy K t
SELUK L U DE VL ETL E R TAR H 227
Dukak
Seluk
Mikil
Turul (1040-1063) ar
Arslan Musa Yusuf
Kutalm
Byk Seluklular Sleymanah
Sleyman Alparslan Yakut Kavurd Anadolu Seluklular
(1063-1064) (1064-1072) |
_________ Melikh (1072-1092) Kirman Seluklular
Tutu
Suriye
Seluklular
Mahmud Berkyaruk
(1092-1104)
I
Muhammed Tapar Sencer
| (1105-1118) (1118-1157)
Mahmud
| (1118-1119)
I rak Seluklular
IRAK SELUKLU
DEVLET
SULTAN MAHMUT DEVR
I.
Sdue savamdan(1119) sonra kurulan I rak Sel ukl u Devl eti nin ilk hkmda
r M ah mu t bi n M u h a mmed idi(Bk. Sultan Sencer Devri). Sultan M a h
mu t un devlet ilerini dzene koyarken yapt ilk icraatlardan birisi, Badat
hnesi M en g b a r s a kar olmutu. Sve savanda M ah mu t tarafnda bu
lunan M en g ba r s , yenilgiden sonra Badat evresinde baz yerleri yamala-
mt. O, Badata girmek istedi i sedeDbeys bi n S a dak a nm kar hareketi
zerine baarl olamad. Bu nedenle M en g ba r s , geri dnd ve halka yapt
bask ve zulm dolaysyle sultan M a h mu t un kendisine kzacan biliyordu.
Sultan S en cer ile M ah mu t anlama saladktan sonra M en g ba r s , S en
ce r in yanna giderek elinde kl ve kefeni olduu halde huzura girdi. S e n -
cer ona, Ben kimseyi cezalandrmayacam szleriyle hitap ederek onu sultan
M a h mu t a teslim etti. Ayrca Bu, senin memlkndr, ona istediini yap
dedi. Sultan M ah mu t , birka sebepten krgn olduu M e n g b a r s tutuk
latt. Bu sebeplerden bazlar unlard: Sultan M u h a mmed T apar ld za
man M en g ba r s , onun cariyesi olan melik M es u t un annesiyle zorla
evlenmiti. Ayrca sultana ramen devlet ilerine bask yapmaya kalkmas ve Ba
dat hneliini elegeirmesi idi. Sultan, onun Badat hneliine kar km, fa
kat buna engel olamamt. Bu arada I r akta halka yapt zulmler de bu krgnln
nedenlerinden birisi idi. Sultan, onu ldrerek halk onun ktlklerinden kur-
tard(1119/1120). te yandan sultan S en cer , Sve savandan sonra belki de ye
eninin yann kkl ve devlet adamlarnn basks nedeniyle I r ak Sel ukl u
ynetimine baz atamalar yapt. Buna gre o, K ema l l m l k n vezirlikte,
A 1i B a r n ise emirlikte kalmas iin menur yazd. Onun yapt baka bi r ata
ma ise Tura ve i n Di van bakanlna olmu ve buraya E bu l k a s m D e r
g z i n getirilmiti. S en cer , M c a h i d d d i n B i h r u z u da I r ak
hneliine atamtr.
Yeni kurulan I r ak Sel ukl u Devl eti nde de emrler arasnda ekimeler he
men balamt. Askerlerin byk bi r ksmnn itaati nedeniyle teki emrler,
A l i B a r ekemez olmulard. Bu yzden nce sultanla onun arasm atlar,
sonra da vezir K ema l l m l k ile baz emrler, A l i B a r ldrmesi iin sul-
232 AL SEV M-ERDOAN MER L
tam kkrttlar. Emr A l i , bunun zerine, nce Ber ci r d ile Ker ec arasndaki,
aile bireyleri ve arlklarnn bulunduu Berci n kalesine kat, daha sonra da
Porsukoul l ar nin ynetimindeki H zi stan a gitti. Ancak Porsukoul l ar , onu tut
sak aldlar ve sultan M a h mu t a haber gndererek ne yapacaklarn sordu
lar. Sultan da ldrlmesini emretti. Bunun zerine emr A l i B ar ldrlp,
ba M a h mu t a gnderildi. Vezir K e n al l m l k de A l i B a r m malla
rna elkoydu. Bu srada onun adam olan D er g z i n de Tura ve i n Di van
bakanlndan uzaklatrlarak tutukland.
Mel ik Mesut'un isyan
Melik M es u t , Azer baycan ve Musul uynetmekte olup, atabeyi A yaba a
vu Bey idi. D beys bi n S adak a, av u B ey ile mektuplap, onu me
lik M esut adna taht elegeirmeye tevik ediyor ve kendisine bu konuda yardmc
olacan sylyordu. Onun amac Sel ukl ul ar arasndaki mcadeleden yararla
narak yksek makam ve mevki elde etmekti. Ayrca D bey s ile A k s u n gu r
P or s u k arasnda kkl bi r dmanlk vard. Bu sebeple D bey s , a
vu Bey ile haberleerek onlarla beraber olan A k s u n g u r un tutuklanma
sn neriyor ve onu, sultan M a h mu t un yanda olmakla suluyordu. A k
sungur , bunu renince onlardan ayrlp sultan M a h mu t un yanma gitti. Sul
tan M ah mu t , onu ok iyi karlad ve nemli grevler verdi. te yandan E b s
mai l H s ey i n bi n A l i T u r a de melik M es u t a katlmt. Melik
M es u t onu vezir atad. T u r a de melik M es u t u isyana tevik edenlerden
biri idi. Sultan M a h m u t , bu durumu haber ald zaman onlara mektup yaza
rak tehdit etti. Fakat onlar, sultan M a h mu t un szlerine kulak asmadklar gi
bi, M es u t adna sul tan olarak hutbe okuttular ve be nevbet aldrdlar. Daha
sonra da yannda az asker bulunan M a h m u t ile karlamak iin sratle hare
kete getiler. Bu srada sultan M a h mu t un emrinde 15 bin asker toplanmt.
ki taraf Hemedanm batsndaki Esedbd srtlarnda karlap, sabahtan aka
ma kadara savatlar(14 Haziran 1120). M ah mu t , ordu kumandan A k s u n
gur P or s u k nin iyi ynetimi sayesinde akama doru sava kazanmt.
M e s u t 5un ilerigelenlerinden ve kumandanlarndan pek ok kii tutsak alnd.
Bunlar arasnda M es u t un veziri E b s mai l H s ey i n de vard. Sultan,
onun ldrlmesini emretti. Bir rivayete gre M a h mu t un veziri, Ben onun
dininin ve inancnn bozuk olduuna inanyorum dedi. Bunun zerine E b s
mai l , bir oku mangas tarafndan ldrld. Melik M es u t ise askerleri ma
lup olup etrafa dalnca sava yerine 12 fer sah (takr. 72 km.) uzaklktaki bir daa
karak sakland. Daha sonra Ri kabdr O s ma n , kardei sultan M a h mu t a
gnderip aman diledi. Bu grevli, sultan M a h mu t un yanma girip kardei M e
s u t un durumu hakknda bilgi verdi. Sultan M ah mu t , A k s u n gu r P o r
su k ye gidip kardeinin gnln almasn, beraberinde getirmesini ve onu
affedeceini syledi. Ancak bu srada emirlerden birisi, M es u t a Musul a
gitmeyi ve D beys bi n Sadak a ile haberleip onun da kendisine katlmas-
SELUKL U DE VL ETL E R TAR H 233
m salamay nermiti. Bylece M e s u t un askerleri oalacak ve tekrar sal
tanat davasna kalkabilecekti. Bu neriyi olumlu bulan M esut bulunduu yerden
ayrld. A k s u n gu r , oraya ulanca M es u t u bulamad ve onu izlemeye ba
lad. Nihayet A k s u n gu r , 30fer sah (takr. 180 km.) uzakta M es u t a yetierek
kardeinin kendisini affettiini bildirdi ve bu konuda kefil oldu. Daha sonra
A k s u n gu r , M es u t un sultann kararghna gnderdi. Sultan M a h m u t , as
kerlerine onu karlamalarn emretti; onlar da M e s u t u gerekli ekilde kar
layarak hizmet ettiler. Ayrca sultan M a h mu t , onun iin bir kabul treni
dzenledi. ki karde kucaklap alatlar. Bir baka rivayete gre, M es u t , da
ha sava srasnda Trke ici i ci = aabey diyerek M a h mu t un yanna gel
miti. Gerekten M a h mu t , verdii szde durmu ve ona dokunmamt. Atabey
avu B ey de savatan sonra Musul a gitti, bir sre sonra M a h mu t un M e
sut u affettiini rendii zaman Hemedanda iken gidip sultann huzuruna kt.
Sultan M a h mu t , onun da gnln alarak aman verdi.
Dbeysin faali yetl eri
Yukarda szkonusu edilen olaylar srasnda D b ey s , I r ak ta bulunuyor
du. O, melik M e s u t un yenilgisini haber ald zaman evreyi yama ve tahrip
etmiti. D b e y s , yanna gelen sultan M a h m u t un elisine de iltifat etmedi
ve daha sonra Badata gidip halifelik saraynn karsnda ordugh kurdu (Eyll
1120). Bunun zerine halife, onun halka verdii zarar nedeniyle, sultan M a h
mu t u Badata armt. Bunu renen D b e y s , halifeyi tehdit ederek, Sul
tana eli gnderip ardn, onu geri dndrmezsen ben de yapacam bilirim
demiti. Sultan M a h mu t , Eyll/Ekim 1120de Badata ulat. D b e y s , kar
sn, pek ok para ve deerli hediyelerle sultann yanna gnderip af diledi.
Onun bu dilei artl olarak kabul edildi, fakat D b e y s , bu artl aff kabul
etmedi, ayrca sultann otlaktaki hayvanlarn yamalad. D b e y s in bu cret
kr ve ferman dinlemeyen davranlar, sultann harekete gemesine ve Badat
tan ayrlmasna sebep oldu(Aralk 1120/0cak 1121). D b e y s , sultann hareketini
haber alnca bir eli gndererek tekrar aman diledi. Sultan, D b e y s i oyala
mak amacyla aman verdi. Fakat D b e y s , bunu hissetmi olmal ki, Hi l l eyi
yamalayarak kaynpederi Ar tukol u 1g a z i ye snd. Sultan, Hi l l eye geldii
zaman D b e y s i bulamaynca burada sadece bir gece kalp geri dnd. Ancak
D b e y s , bi r sre sonra yeniden Hi l l eye dnd, sultan ve halifeye eliler gn
dererek zr diledi ve itaatini bildirdi. Fakat D b e y s in davranlar bilindii
iin bu szne pek itibar edilmedi, ayrca ona kar asker sevkedildi. Nihayet D -
b e y s in, kardei M a n s u r u rehine olarak gndermesi ve itaat etmesi artyla
iki taraf bir anlamaya vardlar. Bu durumda sultann askerleri Badata dnd
ler. te yandan D b e y s ile sultann anlatn renen halife, buna raz olma
m ve D b ey s i n I r ak tan uzaklatrlmasn istemiti. Bu konudaki
grmeler devam ederken sultan M a h mu t , Hemedana dnmeye karar verdi.
Ancak halife, D b e y s e gvenmediini ve halktan almak istediini belir
234 AL SEV M-ERDOAN MER L
terek sultann Badattan ayrlmamasn rica etti, ayrca sultandan A k s u n
gur P or s u k yi Badat hneliine atamasn istedi. Sultan M a h mu t ,
A k s u n g u r u melik M es u t un annesiyle evlendirerek Badat hneli-
ine getirdi ve D bey s i n evredeki ehirlere saldracak olursa onunla
savamasn emretti. Sultan, Mays 1122de Badatdan ayrld. ok gemeden
D b e y s , halife M s t er i d i zecek baz davranlarda bulundu. Bunun ze
rine halife, D b ey s e kar sava iln etmi, bu nedenle halifenin hassa kuvvet
leri ile A k s u n gu r ynetiminde Sel ukl u kuvvetlerinden oluan ordu, Hi l l e ye
yrmt. ki taraf arasnda F r atn dou kysnda Bei r nehri yaknndaki sa
vata, A k s u n g u r un komutasndaki ordu, D b e y s karsnda malup oldu
(8 Haziran 1122). Bu savan sonunda D beys ile halife bir anlama yaptlar.
Bu anlamaya gre, M s t er i d i n veziri bn S adak a tutukland. Bu olay
lar haber alan sultan M ah mu t , D b ey s i n kardei M a n s u r u tutukla
tp, Ker ec yaknlarndaki Berci n kalesine hapsettirdi. Ayrca bn S a d a k a nin
grevden uzaklatrlmas zerine sultan M a h mu t , N i z a m l m l k n o
lu A h m e t in halifenin veziri (jlmasn istemi, bu istek kabul edilerek A h m e d ,
halifelik vezirliine atanmtr (Ekim 1122).
Melik Turul 'un isyan
Sve savandan sonra melik T u r u l , daha nce babas M u h a mmed T a
par tarafndan kendisine verilmi olan kta sahas Sve, Ave ve Zencar blgesine
gitmiti. Sultan M a h m u t da emr G n d o d u yu ona atabek atad ve blge
deki ileri yrtmesini ve kardeini de kendisine gndermesini istedi. Fakat Gn-
dodu , oraya gidince kendisine emredilenin aksini yapt ve T u r u 1 u, kardei
sultan M a h mu t a isyana tevik etti. Bunun zerine sultan M a h mu t , devlet
adamlarndan E n u i r v an bi n H a l i d i hi l tl er, hediyeler ve 30 bin altn
ile kardeinin yanna gnderdi. Bylece o, kardei T u r u l un bi r isyan kar
masn nlemeye alyor, yanma geldii takdirde mevcut ktalarna ilaveler ya
pacan vaad ediyordu. Fakat T u r u l , M a h mu t un btn iyi niyetli vaad-
lerine ramen kardeinin yanna gitmeyi kabul etmiyordu. Tabii henz 10 yan
da olan T u r u l un kararlarnda atabek G n d od u etkili oluyordu. Sultan
M a h mu t , onlar bu durumda iken 10 bin atlyla Hemedan kapsndan kp(Ey-
ll 1119) asl gidecei yeri gizleyerek kardei T u r u 1ve atabek G n d o d u -
ya baskn dzenlemek istiyordu. Ancak bunu renen bir kiinin durumu
G n d o d u ya bildirmesi zerine melik T u r u 1 la birlikte Serci hn kalesi
ne kat; sultan M ahmut ise, onlar yiyecek ve mallarn bu kalede depo ederler
midiyle Semi rana ynelmiti. M ah mu t , adgeen yere ulaarak buraya bir bas
kn dzenleyip yamalad ve kardeinin hzinesinden daha nce gndermi oldu
u 30 bin altn ald. O, bir sre de Zencanda kaldktan sonra R eye hareket etti;
melik T u r u 1da Serci han kalesinden inerek G n d od u ile birlikte Gence-
ye gitti. Daha sonra adamlarnn da Genceye gelmesiyle onlarn durumu kuvvet
lendi. Bu durum, kardei M ah mu t ile aralarndaki anlamazln daha da
SELUKL U DE VL ETL E R TAR H 235
bymesine sebep oldu. Sultan M ah mu t bir sre sonra emr avu B e y e
kardei T u r u l ile savamak iin harekete gemesini emretti. T u r u l ve
atabek G n d od u , onun kendilerine kar harekete gemesi zerine bir sava
gze alamayarak Genceye ekildiler (1120/1121). Ayn yl iinde G n d od u
hastalanarak ld. Bu ortam, baka bi r emrin T u r u l zerinde bask yapabil
mesine imkn yaratyordu. Mer aga emri A k s u n gu r A h med l i , bu srada
sultan M a h mu t un yannda Badatta bulunuyordu.
Grcl erl e mcadel e
Sultan M ah mu t devrinin gze arpan olaylarndan birisi de kuzey-batda
Err an ve Kafkasyada olmutu. I slhat olarak tannm olan Gr c kral D a -
v i d I I . (1089-1125) Ti fl i ste yaayan Msl man halka iddetli basklar yapmak
ta ve onlardan ylda 10.000 altn gibi olduka ar vergiler almakta idi.
D a v i d I I . nin kendilerine kar izlemekte olduu bu iddet politikasna uzun
bir zaman tahamml eden Ti fl i s Msl manl ar , 1121 ylnda byk Sel ukl u sul
tan M a h mu t un kardei Err an, Nahci van ve Aras nehrine kadar olan memle
ketleri ynetiminde bulunduran melik T u r u l a haber gndererek kendileri
ni kral D av i d in basklarndan kurtarmasn ve Ti fl i se gelip hkim olmasn
bildirdiler. Melik T u r u 1, bu neriyi kabul etmi, fakat Grcl er e kar girie
cei bir sefer iin yalnz kendi kuvvetlerinin kfi gelmeyeceini anlam ve Hal
l arl a yaplm olduu baarl savalar sebebiyle btn I sl m dnyasnda tannm
bulunan Mar di n emri 11g a z i ye haber gndererek Grc seferi iin hazr
lklar yapmasn bildirmiti. Bu sralarda I l ga z i , Hal l ara kar yeniden ha
rekete gemek iin asker toplamak amacyla Hal ebden Mar di ne gelmi
bulunuyordu. Melik T u r u l dan ald haber zerine I l gaz i , bi r yandan as
ker hazrlklara girimi, te yandan da kendisi ile birlikte birok kez Hal sa
valarna katlm bulunan Bi tl i s ve Erzen hkimi T ogan A r s l a n a da Grc
seferine hazrlanmas iin haber gndermi ve ona Ti / i sin dousundan Grc
topraklarna girmesini bildirmiti. T ogan A r s l a n , beraberinde kad A 1e -
m d di n bi n N ebat a ile olu A l em d d i n E b u l k eb i r ve vezir E b
T emmam bi n A bdu n olduu halde ordusu ile Er zenr -Ruma oradan da Ti r-
yal i s yolu ile Ti fl i s kapsna gitmek zere hareket etmiti. Zira mttefikler, ordu
larnn birleme yeri olarak Ti fl i s kapsn kararlatrmlard. te yandan melik
T u r u 1ve atabeyi G n d od u da askerleriyle Genceden hareket ettiler. Mt
tefiklerin asker says 30.000 civarnda idi. I l gaz i , halifeyi tehdit etmesi sebe
biyle sultan M ah mu t un hcumuna urayan ve kendisine snm bulunan emr
D b e y s ile birlikte Mar di nden hareket etti. I l gaz i , ordusu ile Ti fl i se yarm
gn mesafeye kadar yaklam olmasna ramen ne melik T u r u l un ve ne de
T oga n A r s l a n n kuvvetlerine tesadf etti, ite tam bu srada Grc kral D a -
v i d , yannda olu D i m i t r i olduu halde, Grc ve K pakl ar dan meydana ge
tirdii Ordusu ile dalardan sratle inerek mttefiklerinden yoksun olan
11g a z i ye anszn saldrd. 18 Austos 1121 tarihinde iki taraf kuvvetleri ara
236
AL SEV M-ERDOAN MER L
snda yaplan iddetli bir sava sonunda 11g a z i ar bir bozguna urad. Zira
kral D a v i d , 200 K pak fedaisini gizlice 11g a z i nin ordusu iine sokmay ba
armt. Bu K pak askerleri, Trk ordughna kadar girmi olmalarna ramen
bunlarn, kendilerine teslim olduklarn zanneden Trk askerleri, hibir hare
kette bulunmamlard. Fakat biraz sonra bu askerler, anszn ellerindeki oklarla
etrafa saldrmaya baladlar. Fedai K pakl ar m giritikleri bu hareket sonunda
Trk ordusunda byk bir panik bagsterdi. Ayn zamanda kral D av i d , bun
larn arkasndan saldrmaya balaynca 11g a z i nin kuvvetleri tam bir bozgun
halinde oraya buraya dalmaya ve kamaya baladlar. I l ga z i v eD bey s ,
on fersah mesafeye kadar kendilerini takibetmi olan Gr c kuvvetlerinden can
la ran glkle kurtarabilmilerdi. Btn arlklar Grc askerleri tarafndan
yama edildi. Grcl er, bu savata 4.000 kadar Trk tutsak aldlar. Bir yl sonra
Ti fl i s, kral D a v i d tarafndan igal edilerek gn yamaya tbi tutulmutur
(Austos 1121). Bylece Ti fl i steki Msl man Cfer oul l ar emirlii egemenliini
yitirmi oldu. Bu arada Grcl er, Der bende dek ilerleyerek Msl man i r van-
ahl ar emirliini de bask altna almlardr. Ote yandan Ti fl i sl i Msl manl ar,
Gr cl ere kar yardm salamak zere Badata geldiler (1122/1123), fakat sul
tan M a h m u t un bu srada Hemedanda olduunu renince bu kez oraya gide
rek ondan yardm istediler. Ayn ekilde Derbend halk ilerigelenlerinden bir gurup
da Hemedana gidip sultann huzuruna karak Grcl erden ikayeti oldular. Sul
tan, bu ika}'et]er zerine Gr cl er e kar harekete geerek i rvan blgesine gel
di. O, bu blgeye ulatnda i r van ah (muhtemelen I I . M en u i h r bi n
Fe r i d u n ) tarafndan karland. Fakat sultann onu tutuklatmas, ehirde kar
gaa kmasna sebep oldu. Olaylarn bu ekilde gelimesi zerine snr blgesin
de bulunan Grcl er, 30 bin kiilik bir kuvvetle harekete getiler. Kalabalk Grc
ordusu karsnda sultan M ah mu t , bir sava gze alamayarak Hemedana dn
d (Temmuz/Austos 1123).
Vezir Sumeyrem ve avu Beyi l drl mel eri
Sultan M ah mu t , Mays 1122de Badattan ayrld zaman vezir de ertesi
gn Hemedan a gitmek zere Badattan hareket etti. Vezir S u mey r em , H u
mar t e k i n T u t u tarafndan yaptrlan Medr ese arsndan geerek Bat -
refZerin saldrsna urayarak ldrld (9 Mays 1122). Yerine ems l m l k
Os man bi n N i z a m l m l k vezir atand. Ancak ems l m l k O s
ma n n da vezirlii uzun srmemi, muhtemelen S e n c e r in de etkisiyle ld
rlmt (Bk. Sencer Devri ). Bu yl iinde ldrlenlerden biri de avu Bey
idi. Sultan M a h m u t , Azer baycan ona kta ve askerlerinin bana kumandan
atamt. Bunun zerine baz emirlerle avu B ey arasnda ekime ve mca
dele balad. Sonunda sultan, emirlerin etkisiyle avu B ey i, Tebri z kap
snda ldrtt (Kasm 1122).
SELUK L U DE VL ETL E R TAR H 237
Aksungur P orsuk 'ni n hnel ikle uzaklat rl mas
Halife M s t er i d, A k s u n gu r P or s u k den nefret ettii iin sultan
M a h mu t a haber gndererek onu I rak hneliinden azletmesini ve Musul a
gndermesini' istemesi zerine sultan, A k s u n g u r a Musul a dnp Hal
l arl a savamasn emretti ve onun yerine I r ak hneliine B a r a n k u Zek e-
v getirildi. Sultan M ah mu t , kk olu A l p A r s l a n annesiyle beraber
A k s u n g u r un yanna gnderdi. A l p A r s l a n , I r aka geldii zaman devlet
ilerigelenleri ve askerler onu karladlar; bu arada ehzadeye hediyeler verildi.
te yandan A k s u n gu r tarafndan Basra ya atanan I ma dedd n Zen gi , bu
radaki ynetiminde ok baarl oldu. A k s u n gu r , Musul a gidince Z e n g i -
ye haber gndererek kendisine katlmasn istedi. Ancak Zen gi , bu kez ona
katlmayp, sultann huzuruna kmay yeledi. M ah mu t , onu iyi karlad ve
kendisine Basra y kta ederek yeniden oraya gnderdi (1124). Bu arada halife M s
t er i d le aras bir trl dzelmeyen D bey s , melik T u r u 1ile birleerek
I r aka geldi; fakat onlar, burada baarl otamayarak sultan S e n c e r e snmak
zorunda kaldlar.
Sullan Mahmut-hahfe Msterid anl amazl
Badata hne atanan B a r a n k u Zek ev ile halifenin nibleri arasnda
anlamazlk kmas zerine halife, B a r a n k u u tehdit etti; o da halifenin Sel
ukl u hnesini tehdit edecek kadar glenmesi ve kendisine zarar dokunmas
ihtimaliyle Badat tan ayrld (11 Austos 1125) ve sultan M a h mu t un yanna
Hemedana gitti. B a r a n k u , M s t er i d den ikayet ile sultana halifeye
kar dikkatli ve uyank olmasn syledi; ayrca halifenin askerlere kuman
danlk yaptm, savalara katldn, bu nedenle cesaretinin arttn bi l di r
dikten baka Eer sultan I r aka gidip, Badata girmekte acele etmezse halifenin
daha da gleneceini, askerlerinin oalacan ve hatt Badata girmesine en
gel olacan, u anda elinde olan imkan ve frsat o zaman kullanamayacan
anlatt. B a r a n k u un bu uyarlar, halifenin artk eski siyas kuvvetine ka
vumak zere olduunu gstermekteydi, ancak M a h mu t , imdilik bu durumun
farkna varamam, hatt halife ile sultan S e n c e r e kar bir ittifak da olutur
mutu. Fakat S e n c e r in duruma mdahale ederek bir mektup gndermesi ze
rine sultan M a h mu t , Ocak 1127 balarnda Badat'a geldi (Bk. Sultan
S e n c e r e kar Halife M s t er i d - M a h mu t ittifak). Sel ukl u askerlerin
den bi r ksm, Badata girip halkn evlerinde konaklamaya balad, bunun ze
rine halk, sultana ikayette bulundu; sultansa onlarn derhal girdikleri evlerden
karlmasn emretti. Sultan M a h mu t , ehrin bat kesiminde bulunan halife
ye haber gnderip sarayna geri dnmesini bildirdi ve onunla bar yapmak
istedi, fakat halife, bunu kabul etmedi, i ki tarafn askerleri uzaktan birbirlerine
ok atyorlard; bu arada Badatn bat yakasnda bulunan halk da sultana ve as
kerlerine kfrediyorlard. Daha sonra Sel ukl u askerlerinden bir gurup, halife
lik sarayna girerek yamalad. Ancak bu olay halkn halifenin etrafnda daha
238 AL SEV M-ERDOAN MER L
fazla kenetlenmesine sebep oldu. Bunun zerine halife, etr i , bann zerinde
ve veziri de nnde olduu halde yryordu; bu arada o, davul ve boru alnma
sn, daha sonra da gemilerden kpr kurularak halkn karya geirilmesini
emretti. te yandan 1000 silahl asker de halifelik saraynn bodrumunda gizlen
miti. ok gemeden bu askerler dar karak yamayla megul bulunan Sel ukl u
askerlerine saldrdlar ve baz Sel ukl u emirlerini tutsak aldlar; halk da sulta
nn, vezirinin bi rok emr ile mstevf A z i z e d d i n i n evlerini yamaladlar.
Bu atma srasnda pek ok kimse ldrld. Daha sonra halife, Badat n do
u tarafna geti. Yannda Badat ve Sevd halkndan oluan 30 bin asker vard.
Halife, onlara hendek kazmalarn emretti, bu askerler, hendek kazarak Badat
sultann askerlerine kar korudular. Ancak Badat taki askerlerin yannda yiye
cek kalmad, sonunda halifenin askerleri, Sel ukl u askerlerine bi r baskn dzen
lemee karar verdiler. Fakat kumandanlardan Erbi l hkimi E bu l - H ey c ,
savamak istiyormu gibi yaparak ehirden kt ve askerleriyle beraber sultana
katld. Sultan M a h m u t ise Vs tda bulunan ma d ed d i n Z e n g i ye haber
gnderip askerleriyle nehirden vp karadan gelmesini emretti; o da Basradaki btn
gemilerini askerleriyle doldurdu, ok miktarda da silah ykleyerek hareket etti;
Badata yaklanca gemilerde ve karadaki askerlerine btn kahramanlk ve
cesaretlerini ortaya koymalarn bildirdi. Halife M s t er i d, bu durumu ve
E b u l - H ey c nin gittiini grnce bar kabul etmek zorunda kald, i ki ta
raf arasnda eliler gidip geldikten sonra bir anlamaya varld. Sultan M ah mu t ,
yumuak huyluydu. Yzne kar kfrettikleri, hatt btm diye hitap ettikleri
ve bunu da halifenin izniyle yaptklar halde onlar cezalandrmad, btn Ba
dat halkn da affetti. Bu anlamadan sonra sultann adamlar, yama edilen mal
larn geri verilmesini istediler. Halifenin emriyle imkn nisbetinde bu mallar
sahiplerine iade edildi. Bu arada halifenin dmanlar, sultan M a h mu t a Ba
dat yakmasn neriyorlard, fakat sultan bunu kabul etmedi ve Dnya byle
bir eyi yapmaa demez dedi. Sultan, Nisan 1127 balarna kadar Badatta
kald. Halife, anlama gereince para, silah ve at gibi hediyeler gnderdi. Sultan
bu srada hastaland; doktorlar sultana Badattan ayrlmasn tavsiye ettiler. M a h
mut da Hemedana dnerek orada iyileti.
Zengi*nin Musul'a atanmas
Sultan M a h mu t , daha Badat nlerine gelmeden nce Musul hkimi K a -
s i m ddev l e A k s u n gu r P or s u k , Badatta halkla beraber Cuma na
mazn klarken Bat n l er tarafndan oldrld(25 Kasm 1126). O, gece ryasnda
birka kpein kendisine saldrdn ve bunlarn birini ldrdn, fakat geri
kalan kpeklerin de kendisinden i nti kam al d n grmt. Ryasn adamlar
na anlatnca onlar kendisine birka gn evinde kalp dar kmamasn nerdi
ler. Fakat A k s u n gu r , Ben hibir ey iin Cumay terk edemem demiti.
A k s u n gu r , Trk asll bir memlk olup, hayr-sever bir emirdi. Bilim adamla
rn ve sufileri severdi. O, adaletle hkmeder ve uygulard. Onun ldrlmesinde
SELUKL U DE VL E TL E R TAR H
239
sultan M a h mu t un veziri D er g z i n rol oynam ve Batm l er l e anlamt.
A k s u n gu r ldrldnde olu I z z ed d i n | Pes u t , Hal ebde idi ve bura
y Hal l ara kar savunuyordu. Babasnn adamlar durumu bildirdiklerinde o,
derhal Musul a gitti ve 18 Arahkda ehre girdi. Babasnn oradaki adamlar, emrler
ve askerler de kendisini itaat ettiler. M es u t , daha sonra sultan M ah mu t un
yanna giderek itaatini bildirdi, sultan da ona iyi davranarak Musul ynetimini
kendisine verdi.
Sultan M ah mu t Badattan ayrldktan sonra veziri D e r g z i n yi tu-
tuklatt(Temmuz/Austos 1127), onu halife M s t er i d e yardm etmekle su
lamt. M a h mu t , onu tutuklattktan sonra Badata haber gndererek orada
yaayan E n u i r v an bi n H a l i d i huzuruna ard. E n u i r van , 16 Aus-
tosda Badattan ayrlarak sfahanda bulunan sultann yanma gitti. Sultan, ona
hi l at vererek vezir atad. Ancak iyi niyetli bir ahs olan E n u i r v a n n vezir
lii bi r yl kadar srm ve sonra istifa etmitir. Ote yandan A k s u n g u r un
olu M e s u t da ok yaamad. O, Musul da ileri dzene koyduktan sonra D mak
elegeirmek amacyla nce Rahbeye yryp kaleyi kuatarak teslim aldktan bir
saat sonra ld (1127). M es u t dan sonra yerine kk kardei geti. Fakat bu
srada lkeye, A k s u n g u r un memlk avl hkim oldu ve bu ocuun ile
rini ynetti. O, sultan M a h mu t a eli gnderip, lkenin ynetiminin A k s u n
g u r un bu ocuuna verilmesini istedi, buna karlk da sultana pek ok para
gndermeyi vaad etmiti. a v l nin bu amala sultann huzuruna giden elile
ri , atabek Z e n g i nin Musul daki nibi olan N a s r d d i n a k r n tavsi
yesi zerine fikirlerini deitirdiler ve bu grevin ma d ed d i n Z e n g i ye
verilmesini kabul ettiler. yleki: Onlar vezir E n u i r v a n bi n H a l i d i n sa
rayna giderek ona, Sen de, sultan da ok iyi bilirsiniz ki, Hal l ar Cezi re ve
Sur i yede glendiler. A k s u n gu r P or s u k ldrldkten sonra Hal l ar n
sl m ehirlerini elegeirme hrslar daha da artt. Onun olu ise henz kk
yatadr. Kahraman, cesur ve yetenekli, ileri grl ve tecrbeli bir ahs, vali
tayin edilmeli ki, lkeyi Hal l ara kar savunsun, snrlar ve evreyi himaye ede
bilsin. Vezir, onlarn bu szlerini sultana arzetti. Sultan M a h mu t , onlarn g
rn yerinde buldu ve devlet adamlaryla valilie kimin atanmas konusunda
danmalarda bulundu. Onlar, aralarnda ma d ed d i n Z en g i nin bulundu
u birka kiiden sz ettiler. Ayrca onun adna sultann hzinesine pek ok para
vermeyi vaad ettiler. Bunun zerine sultan, onun vali atanmasn kabul etti. n
k sultan, onun yetenekli bir emr olduunu biliyordu, Z e n g i yi arp Musul
ve evresine vali atad.
Sultan M ah mu t ile halife arasndaki olaylar, sultan S e n c e r i batya bir
sefer yapmak zorunda brakt. Sonunda S en cer ile M ah mu t arasnda Rey eh
rindeki grmeler olumlu sonu verdi. S en cer , Hor asana dnerken E b u 1-
k as m D er g z i n de tekrar M a h mu t un veziri olmutu(Bk. S en cer dev
ri, Sultan S e n c e r e kar halife M s t er i d - sultan M ah mu t ittifak).
240
AL SEV M-ERDOAN MER L
Dbeyfii o faal iyetleri
M ah mu t , sultan S e n c e r ile R eyde yapt grmede alnan kararlar uy
gulamak iin Badata geldi (12 Ocak 1129), yannda D beys bi n S adak a da
vard. Sultan, halife ile onun arasn dzeltmek istiyordu. Ancak D bey s , Ba
datta alaca tepki nedeniyle hemen bu ehre getirilmemiti. Sultan M ah mu t ,
daha sonra D b e y s in affedilmesi ve Z e n g i nin yerine atanmas sorununu
ortaya att. Ancak halife, D b e y s in affna ve Z e n g nin yerine atanmasna
kar kt, hatt bu atamaya engel olmak iin 100 bin altn vermeyi nerdi. Ata
bek Z e n g i de sultann, D b e y s i Musul a atamak istediini renince o da
100 bin altn verdi. Bylece gerek halife ve gerek Z e n g i nin srarlar ve denen
paralar karsnda sultan M a h mu t , D b ey s i n atanmas fikrinden vazge
ti. Bu olaylar srasnda sultann himayesindeki D bey s , Badata geldi ise de
halkn protestolar ile karlat. Bu arada Badata gelen Z e n g i , sultana de
erli hediyeler takdim edip, bir sre onun yannda kald, M a h m u d da ona hi -
l atl er verip, tekrar Musul a gnderdi. Sultan, B i h r u z u Badat hnesi atad,
ayrca Hi l l e ehrini de onun ynetimine verdi. Sultan, daha sonra beraberinde
D bey s olduu halde, Badattan ayrlarak Hemedana dnd (25 Mays 1129).
Sultan M a h mu t , Hemedana gelince kars M eh mel ek H at u n ld. O,
sultan S e n c e r in kz olup, D b e y s in durumuyla ilgilenerek onu savunu
yordu. Onun lm zerine D b e y s in durumu sarsld; sultan M a h mu t
un da ar bi r ekilde hastalanmas, D ii b e y s in arad frsat bulmasna ve
sultann kk olu F er r u h a h yanna alarak Hi l l eye ynelmesine sebep
oldu. Onun bu hareketi zerine halife M s t er i d asker toplamaya balam,
hne B i h r u z da Hi l l eden kamt; D bey s ise hibi r direnile karlama
dan eski bakenti Hi l l eye girdi(Austos/Eyll 1129). Bu srada sultana basal
dilemek iin Hemedanda bulunan halifenin temsilcisi N az ar da M a h mu t
un D beys konusundaki davrann eletirir ekilde konumutu. Sultan, bu
haber aerine iki emri K z l v eA h med l i yi arp onlara, D b e y s e
siz kefil olmutunuz, imdi ben onu sizden istiyorum dedi. Bunun zerine A h -
med l i , D b ey s i n o blgede yapt zulm ve fenalklara engel olmak ve
onu sultann yanma getirmek iin ona kar yrd. Bunun zerine D bey s ,
halifeye eli gnderip ondan zr diledi ve Eer beni balarsan aldklarm
kat kat geri vereceim, sizin itaatli bir kulunuz olacam dedi. Bu olay ile ilgili
olarak eliler gidip gelirken D b e y s de para ve asker toplamaya balad. O, Hi l -
l eye 300 atl ile gelmiti, imdi emrinde 10 bin atl vard. A h m e d li de ok ge
meden Badata geldi(Eyll/Ekim 1129) ve D b ey s e kar harekete geti. Bu
sralarda sultan M a h m u t da Hemedandan Badata geldi (18 Ekim 1129) ve ve
zir Zey n eb ve teki devlet ilerigelenleri tarafndan parlak bir trenle kar
land. D bey s , bunu haber ald zaman halife ile bar salamas iin sultana
hediyeler gnderdi. Bu hediyeler iinde altn naili 300 at ve 200 bin altn bulunu
yordu; o, ayrca sultan ve halifeden yaptklar iin af diledi. Fakat sultan bunu
kabul etmedi. D beys , sultann kararn rendii zaman nce le ekildi, sonra
Basr aya girip buradan ok miktarda mal elegeirdi, halife ve sultann oradaki
SEL UK L U DE VL ETL E R TAR H 241
gelirlerine elkoydu. Bunun zerine sultan, ona kar emr K z l kumandasnda
10 bin atl evketti. M a h m u t un bu kararl davran zerine D b e y s , nce
llere, sonra da Suri yeye ekilmek zorunda kald. Ote yandan sultan M ah mu t ,
Badattan ayrlmadan nce olu D a v u t u veliaht atam, maiyyeti ile ku
mandanlardan da kendinden sonra olunu sul tan tanyacaklar hususunda ant
almt. Bu olaydan sonra M a h mu t , halifeden olunun veliahtln tanmas
n ve adna da hutbe okutmasn istedi. Onun halifeden baka bir istei de para
olmutu; ancak halife, paras olmadn syleyerek bu istei reddetti, hutbe ko
nusunda ise karar vermek yetkisinin sultan S e n c e r e ait olduunu bildirdi.
Sultan M a h mu t , onun davranlarna kzm ve halifeyi deitirmek amacyla
Hemedana gitmiti. Bu srada M a h mu t un huzurunu bozan baka bi r olay ge
liti. Melik M es u t , Hor asandan amcas S en cer in yanndan ayrlp Sdveye
gitti, fakat sonunda iki karde anlatlar, Sultan, M es u t a Gence ve evresini
kta ederek oraya gnderdi (Fazla bilgi iin bk. M el i k M es u t un S e n c e r
in yannda ayrlmas). Yine sultan S e n c e r le ilgili bi r dedikodu, sultan M a h -
m u t ile evli kzlarnn lm nedeniyle km ve onun kzlarnn mirasn istedii
ayias ortaya atlmt (Bk. Karahanllara kar sefer).
Sultan Mahmut'un l m ve kii li i
Sultan M a h mu t , zaman zaman hastalanyordu. Nihayet tekrar ar bi r e
kilde hastaland. O, hastalanmadan nce veziri E bu l k a s m D er g z i n , sul
tan, bi r gurup emr ve ilerigelenlerin olumsuz hareketleri nedeniyle uyarmt.
Bunlar arasnda A z i z ed d i n M s t ev f , emr i r g r ve olu er ef d
devl e mer vard. Bunlardan A z i z tutuklanarak Tekr i t te bulunan B i h -
r u z un yanma gnderildi. i r g r ve olu ise Mays 1131de ldrldler.
Hastalktan kurtulmayan sultan M ah mu t ise 10 Eyll 1131de Hemedanda ld.
M a h mu t , yumuak huylu, tatl szl, cmert, iyi ahlakl, akll ve ho g
rl bir sultand. Halkn malna gz dikmez, bu konuda adamlarna da engel olur
du. Rivayete gre, Sel ukoul l ar iinde ondan daha anlayl bir kimse yoktu.
lerin inceliini hibir hkmdar onun kadar bilemezdi. O, kulara merakl olup,
bunlar iinde Zanos kuu, ahin ve gvercine, ayrca av kpeine de dknd.
Hepsine altn tasmalar takard. Sel ukl u hkmdarlarndan hi kimse sultan M u
h a mmed T a p a r m hzinede brakt kadar altn, gm, mcevherat ve el
bise brakmamt. Bunlardan baka M u h a mmed i n hzinesinde (Hazi nei
G y as i y ei M u h a mmed i y e) 18 milyon nakit altn para bulunuyordu. Dev
let adamlar, o ldkten sonra M a h mu t dneminde iki ay iinde bu hzineyi
tamtakr yaptlar, hatt erbetinin ayln demek iin bile para bulamadlar.
Tabii M a h mu t un bu duruma dmesinin sebeplerinden biri de sultan S en
cer idi. Sultan S en cer , Sve savandan sonra bir ksm memleketleri kendi
hkimiyetindeki topraklar iine katm, bir ksmn Sel ukl u ehzadelerine ver
mi ve bir ksmn da bakalarna kta etmek suretiyle, sultan M a h mu t un his
sesine den topraklar kltmt. Bylece has emlki, yani gelirleri dorudan
devlet hzinesine girecek arazi kalmaynca Sultan M ah mu t fakirlemiti.
SULTAN DAVUT DEVR
II.
Sultan M ah mu t ldkten sonra vezir E bu l k a s m D er g z i n ve A k
sungur Ahmedli birleerek olu D a v u t u Hanedanda tahta kardlar. Btn
Ci bal blgesinde ve Azer baycanda Davu t adna hutbe okundu. Ancak Heme-
dan ve Ci bal blgesinin baz ehirlerinde, nce olaylar kt ise de sonra ortalk
yatt. Bu arada vezir D er g z i n hzinesiyle birlikte sultan S e n c e r in ha
kimiyeti altndaki Rey ehrine giderek orada kendini gvence altna ald. Sultan
D a v u t un bu srada btn I rak Sel ukl u Devl eti ynetimindeki blgelere h
kim olamad anlalyor. I r akta henz onun adna hutbe okunmam, Fars ve
Huzi stan ise S e 1 u k a h n ynetiminde kalmt.
Sultan Davut , Ekim 1131de Hemedandan Azer baycana gitti. Bu srada am
cas melik M es u t , Grcandan hareketle Tebri ze yryp ehre hkim olmu
tu. Bunun zerine Davu t , derhal amcasnn zerine yryerek onu Tebrizde
kuatt. ki taraf arasndaki mcadele, 22 Aralk 1131e kadar srm ve sonunda
bir anlamayla sonulanmt. Bu anlamayla Davu t , kuatmay kaldrarak bir
fersah (6 km.) kadar geri ekildi. Melik M e s u t da Tebri zi boaltarak Hemedana
gitti ve burada asker toplamaya balad. Belki de burada D avu t , M es u t lehi
ne tahttan ekilerek Azerbaycan blgesi ile yetindi. Bakent Hemedann M es u t a
braklmas, ona saltanat hususunda bir stnlk salam olmaldr. Nitekim bun
dan sonraki taht ve halife tarafndan tannma mcadelesinde n plana kmas,
muhtemelen bu sebeptendir. Melik M es u t , Badata haber gnderip sul tan ola
rak adna hutbe okunmasn istedi. D a v u t un elileri de daha nce ayn ko
nuda istekte bulunmulard. Fakat bu istekler, halife tarafndan reddedilmiti.
Bundan sonra S el u k ah dabu taht mcadelesine kart (Bk. Sultan S e n -
c er in ikinci bat seferi). Ote yandan M es u t , Musul hkimi ma d ed d i n
Z e n g i ve teki emrlere mektup yazp yardm ve asker gndermelerini istedi,
Z e n g de ona yardm vaad etti. M es u t bu durumda saltanat iddiasnda bulun
mak iin kendini daha gl hissetti ve cesareti artt. Nitekim o, yannda 10 bin
asker olduu halde, Badata yrd. Bu srada S el u k ah da atabek K a r a
ca S a k ile Badata girmiti. S el u k ah v e K a r a c a nin komutasnda da
ok sayda asker vard. Halife M s t er i d d eS el u k a h i yi karlayarak
SELUKL U DEVL ETL E R TAR H 243
ona sayg gsterdi. Zen gi de M es u t l a birlemek iin Tekr i te gelmiti. Atabek
K a r a ca S ak , onun Tekr i te geldiini renince S el u k a h az bir kuv
vetle Badat savunmak iin ehirde brakt, kendisi de ordusunun byk ks
myla harekete geti, gece-gndz zorunlu yry sonunda Mauk yrelerinde
Z e n g i ye bi r baskn yaparak onu malup etti ve onun adamlarndan bir guru
bu tutsak alarak Badata dnd(1132).
Atabek K a r a ca nin bulunmad srada melik M esut ile S el u k ah ara
snda iki gn ufak apta nc savalar olmu ve zor durumda kalan S el u k
ah, sratle geri dnmesi iin K a r a c a ya haber gndermiti. I r ak Sel ukl u
Devl eti ndeki karkla son vermek iin sultan S e n c e r in batya doru hare
ketinin Badatta duyulmas, melik M es u t , halife M s t er i d , S el u k
ah ve atabek K ar a ca arasnda bir ittifak meydana getirilmesine neden oldu.
Sonunda Di never yaknlarnda yaplan sava sultan S en cer kazand (25 Mays
1132). S en cer , ok gemeden r ak Sel ukl u Devl eti ni n ilerini dzenleyip, ye
eni T u r u l u tahta kardktan sonra Hor asana dnd (fazla bilgi iin bk.
Sultan S e n c e r in ikinci bat seferi). Bylece I r ak Sel ukl u Devl eti nin bi r ks
mnda, adna hutbe okunan ve sultan tannan Davu t da hkmdarl, cereyan
eden bu olaylar sonucunda kaybetmi oldu.
SULTAN TURUL B. MUHAMMED TAPAR DEVR
III.
Sultan S en cer , T u r u l bi n M u h a mmed i tahta kartp, btn l
kede onun adna hutbe okuttuktan sonra E bu l k a s m D er g z i n yi de ona
vezir atamt. Ancak sultan T u r u l , E bu l k a s m, atabeyi i r g r ve olu
nu ldrtt iin (Bk. Sultan M a h mu t un lm ve kiilii) onun vezir atan
masndan holanmamt. Sultan Sencer Hor asana dnerken Gr enbede
T u r u l a hi l at verdi ve ona devlet ynetimi hakknda nasihatlarda bulundu.
Bunun zerine T u r u l , amcasnn konumasndan sonra istemeyerek de olsa
veziri gzlerinden pt. Ote yandan K ar aca S a k den sonra Fars bl gesi ne
M en g bar s hkim oldu. O, sultan T u r u l a bir mektup yazp olu ehza
de A 1p A r s l a n kendisine gndermesini istedi ve bu isteinin yerine geti
rildii takdirde itaata hazr olduunu bildirdi. Sultan T u r u l , ocuk yataki
olu A l p A r s l a n Fars a gnderdi ve emr M en g b a r s ada atabek nva-
n verdi. Bylece o, muhtemel bir isyan belasndan kurtulmu oldu. Fakat bunun
la birlikte bir sre sonra sultan T u r u l a kar teki Sel ukl u melikleri, isyana
baladlar. lk isyan melik Davu t balatt. O Azer baycan ve Gence yresinden
asker toplayarak harekete geti. D a v u t un yannda atabeki A k s u n gu r A h -
med l i , B ar an k u Zek ev ve K ar aca S a k nin iki olu ile birok
emrler vard. Sivil devlet erknnda Mstevf S a f i y y l - E v h a d E bu l k a -
s m gibi ahslar da D a v u t u savaa tevik edenler arasnda idi. D a v u t ve be
raberindeki ordu, Hemedan civarnda Vahan ky yaknlarnda konakladlar.
Sultan T u r u l da D a v u t un zerine yrd. Bu srada aralarnda H a s -
bey B el en ger ve kardeinin de bulunduu birka Trk emri, T u r u l ta
rafna getiler, iki taraf savamak zere karlatklarnda, sultann sanda
I bn P or s u k , solunda K z 11ve n tarafta ise emr K ar asu ngur yer almt.
Muhtemelen denk kuvvetlerin karlat bu savata, nceleri galibiyet ibresi or
tada idi, fakat sonunda bu mcadeleden stn kan sultan T u r u l oldu (Tem
muz/Austos 1132). A k s u n gu r A h med l i , D a v u t u yanma alarak sava
alann terk etti. K a r a c a nin oullarndan biri ise lmt. D a v u t un ordu
sunda bulunanlardan B a r a n k u Zek ev ve bir gurup emr tutsak alnmt.
Tutsaklar arasnda S a f i y y d d i n M s t ev f de vard. B a r a n k u yetmi
SELUKLU DEVL ETL E R TAR H 245
bin altn ile Kazvi n kalesini vermek suretiyle kurtuldu. S a f i y y d d i n M s -
t e v f ni n dedii kurtulu akas ise ikiyzbin altn idi.
Sul tan T ur ul a kar bi r i tti fak ol uL urul mas
Melik D a v u t , bu yenilgi zerine beraberinde A k s u n gu r A h med l i ol
duu halde Badat a geldi (Eyll 1132). Halife ona ikramda bulunarak saltanat
saraynda konuk etti. Bu srada melik M es u t , Gencede idi, D a v u t un yenil
diini duyunca Badata yneldi; ehir yaknlarnda D avu t , kendisini karla
d ve atndan inerek onu ululad. Bylece onun M es u t lehine sultanlktan
vazgetii anlalyor. Sonra iki melik birlikte Badata girdiler. M es u t , bu e
hirde saltanat sarayna indi ve halifeden hutbenin kendi adna okunmasn istedi;
bu istei kabul edildi. Nitekim nce M es u t , sonra da D a v u t adna hutbe okundu
(Aralk 1132) ve her ikisine de hilatier verildi. Onlar halifenin huzuruna ktlar.
Halife, her ikisine de ikramda bulundu. zellikle M es u t u foiZadedikten sonra
boynuna ve koluna iki bilezik takt. M es u t , kendisi iin getirilen tahta oturdu
(14 Ocak 1133). Ayrca M es u t a verilen hediyeler arasnda biri siyah olan yedi
hi l at, mcevher ve yakutla ssl bir ta ve bir gerdanlk vard. Halife ona iki
kl kuatt ve kendi eliyle iki sancak verdi. Melik D a v u t u da kendisine tes
lim etti. Bylece M es u t , hkmdarlk almetlerine sahip olarak, artk sultan
ilan edildi. M e su t un da ismen sultan ilan edilmesi sonucunda, I rak Sel ukl u
Devl eti Vde iki sultan bulunmu oluyordu. Daha sonra halife, M es u t ve D av u t
arasndaki grmelerden sonra bir ittifak olutu ve M e s u t ile D a v u t un Azer
baycana yrmelerine karar verildi, halife de onlarla birlikte asker gnderecek
ti; nitekim o, N a z a r adl bir kumandann ynetiminde bu ittifaka asker vermiti .
Mttefik kuvvetler, harekete geip (15 Ocak 1133) Mer agaya ulatklarnda, A k
s u n gu r A h med l i de onlara pek ok mal ve yiyecek gnderdi. M es u t , Azer
baycann teki ehirlerini elegeirdi. Bu blgede bulunan K ar as u n gu r ve baz
emirler, Azer baycandan kap Er debi l ehrine kapandlar. M es u t , ok geme
den onlar Er debi l de kuatt. Burada yaplan savata K a r a s u n gu r malup ol
du, pek ok kii ldrld, geri kalanlar da Hemedana katlar. M es u t , daha
sonra kardei sultan T u r u l ile savamak zere Hemedana yrd. Bunun ze
rine T u r u l da M es u t a kar harekete geti, iki taraf arasndaki sava leye
kadar devam etti (25 Mays 1133), sonunda yenilgiye urayan T u r u l , sultan
S e n c e r in hkimiyet sahas iindeki R eye gitmek zorunda kald. M e s u t , bu
baardan sonra Hemedan elegeirdi (Haziran 1133). Bu sralarda Hemedana
yaklak 6 km. uzaklktaki Karateki n ay r nda A k s u n gu r A h med l i Ba-
tm l er tarafndan ldrld. Bir rivayete gre o, M e s u t un grevlendirdii kim
seler tarafndan ldrlmtr. Sultan T u r u l ise sfahana gitti. Kardei
M es u t , onu kuatmak iin bu ehre yrd. T u r u l , I sfahan halknn ku
atma srasnda kendisini desteklemeyeceklerini grnce oradan Fars blgesine
gitti, Beyza yaknlarna geldii zaman kendi emirlerinden bi ri , yanndaki 400 atl
ile ondan aman diledi. T u r u l , askerlerinin kardei M es u t un tarafna ge-
246 AL SEV M-ERDOAN MER L
meinden korkuyordu, bu sebeple tekrar Rey ehrine yneldi. Sultan T u r u l ,
R eye giderken urad btn baarszlklara vezirin kusurlu davranlar ile al
d kt tedbirlerin sebep olduunu anlamt. Bu bakmdan vezirin aslmasn
emretti v eD er g z i n asld, ancak boazdan geirilen ipin vcudunun arl
nedeniyle kopmasyla yere dt. Onun aslmasn seyredenler arasnda ata
bek i r g r in klelerinden biri de vard. Bu kle, efendisi i r g r in vezirin
bask ve zulmne uradn biliyordu, kln ekerek D e r g z i n nin boy
nunu vurdu; bu arada vezirden ktlk grenler cesedini paraladlar. Daha son
ra kafatasn i r g r in oluna gtrdler. i r g r in olu babasnn intikamn
alabilmek iin kafatasn kpeklere su vermek iin yalak yapt.
Sultan Turul - Meli k Mesul mcadel esi
M es u t un danman emri atabek A k s u n gu r A h me d l i nin lm,
onun ilerinin aksamasna neden oldu. nk A k s u n gu r tedbirli bir emrdi.
M es u t , kardei T u r u l un kuvvetlenmesine meydan vermeden onunla sava
mak iin Rey zerine yrd, emrinde 6000den fazla bir atl kuvveti vard. Sul
tan T u r u l un askerleri ise 3000 kii idi. ki taraf birka kez savatlar, nihayet
T u r u 1, bozguna urad. Ancak Zi kr ver de yaplan bu savan ilgi ekici bir
yn ok az kiinin lmesi idi. Sultan T u r u l , bu yenilgiden sonra Taberi stana
gitti. Burann hkimi Bvend l er den A l d d ev l e A l i , ona ve beraberinde
ki askerlere ok ikramlarda bulundu. Sultan T u r u l , k (1133/34) orada ge
irdi; daha sonra Taberi standan ayrlarak Hemedana dnd. Bu srada
M es u t un kendilerine halkn itaati olan byk emirlerinden bir gurup ( Ay -
n d d e v l e H r e z m a h , M u h a mme d bi n a h me l i k , H a y
dar bi n i r g r ve S a d d d ev l e B a r a n k u ) sultan T u r u l a
katldlar; ayrca atabek M en g ba r s da B oz aba kumandasnda 2000 atly
T u r u l un yanna gnderdi. Bu suretle sultan T u r u l , kuvvetli bir duruma
gelmi oldu. Melik M es u t ise yeeni D a v u t un isyan ettiini haber alm ve
hemen ona kar harekete geerek onu Ruyundi z kalesinde kuatmt. M es u t
un kuatma ile megul olmas, sultan T u r u l a harekete gemek iin bir frsat
yaratmt; bu nedenle M es u t a doru ilerledi, i ki ordu Kazvi n yrelerinde bir
birlerine yaklanca T u r u l un kendi tarafna ektii baz emrler, M es u t
un yanndan ayrldlar. Bylece yannda az sayda asker kalan M es u t , bu savata
yenilgiye urayp Badata doru ekildi (15-24 Temmuz 1134). M es u t , daha sonra
halife M s t er i d e haber gndererek Badata girmek istediini bildirdi,
halife de ona izin verdi. Melik M es u t un sfahandaki naibi A l pk u S i 1a -
h idi ve melik S el u k ah da onun yannda bulunuyordu. A l pk u , M es u t
un malup olduunu duyunca Sel uk ahi l e beraber Badata geldi. Daha sonra
M e sut da Badata ulat. Ka srasnda adamlarnn ou at bulamaynca de
velere binmi ve yolda pek ok sknt ekmilerdi. Halife, atlar, adrlar, kendi
lerine de elbiseler ve eitli malzemeler gndermek suretiyle onlarn ihtiyalarn
karlad. M es u t , 8 Austos 1134 tarihinde Badattaki saltanat saraynda ko
naklad.
SELUKLU DE VL ETL E R TAR H 247
Sultan Turul un l m ve kiilii
Sultan T u r u l ise, bu srada devletinin bakenti Hemedanda bulunuyor
du. Halife, melik M es u t u asker toplayp Hemedana yrmesi ve T u r u 1 ile
saltanat mcadelesine girmesi iin zorluyordu, hatt ona kendisiyle birlikte biz
zat sefere kmay vaad ediyordu. Bu olaylar srasnda A l pk u S i l ah ve ba
z emrler, halifeye katlp hizmetine girmek suretiyle bir ittifak oluturdular. Tam
bu srada, zerinde T u r u 1 un bu emirlere hitaben yazd bir mektup ve mhr
bulunan bir adam ele geirildi. Bu olaydan anlalaca zere, sultan T u r u l , ha
lifenin emrine girmi olan Trk emirlerini kendi tarafna ekmee alyordu.
Halife, bu mektubu grnce emirlerden Oul B ey i tutuklatarak mallarn ya
malatt. Bunun zerine teki emrler, endieye kaplarak derhal M es u t un ka
rarghna katlar. Halife, M es u t a haber gndererek kaan emirlerin iadesini
istedi; ancak M e s u t , bu istei kabul etmeyerek baz mazeretler ileri srd. Ha
life, bu durumdan holanmam ve ikisi arasnda souk bir hava esmiti; bu ne
denle M e s u t ile birlikte hareket etmekten vazgeti. Her ikisinin aralarnn ald
bu srada, Badata sultan T u r u l un lm haberi geldi. te yandan T u r u l
da M e s u t un zerine yrmek iin sarayndan kmt. Halk kendisine hayr
duada bulununca, Msl manl ara hayrl olmamz iin dua ediniz dedi; ancak
T u r u l a bu seferi gerekletirmek ksmet olmam, 24 Ekim 1134de Heme
danda hastalanarak lmt. Sultan T u r u l , ayn ehirde hadimlerinden ba
zlar iin in ettirmi olduu medresede gmld.
Sultan T u r u l , kaynaktaki tasvire gre, krmz yzl, sakall, ince kakl-
l, uzunca boylu, geni gsl ve salam yapl idi. Karakter asndan adalet,
utanma, hamiyet, cmertlik, cesaret onun ahlknn en belirgin zelliklerinden-
di. Sama ve kt ilerden uzakt. Ancak kendi fikirlerinde srarl olup, ilerinde
kimseye danmaz ve fikir sormazd. Onun devri, teki Sel ukl u meliklerine, kendi
hkimiyetini kabul ettirme abalar iinde gemi, bi r lde halife-sultanlar m
cadelesinin balangc olmutur.
IV.
SULTAN MESUT DEVR
Sultan T u r u l ld srada melik Mesut Badatta idi. I rak emirleri, acele
bir haberci gnderip, Ne yapyorsun? Kardein T u r u l dnyadan gmtr,
biz kullarnz mbarek zatnla uurlu bayrann gelmesini bekliyoruz ierikli
bi r haber yolladlar. te yandan melik Davu t Tebr i zde idi; baz emrler de ona
bi r haberci gnderdiler. Ancak M es u t , daha nce davranarak harekete gemi,
D a v u t bu frsat karmt. M es u t , Hul vandan getii srada yollar karla r
tlm olup, tipi ve frtna sonderecede iddetli idi. Onun beraberinde bulunan
lar, yollar aabilmek iin develeri ne srdler, atllar bunlar takip ederek
ilerlediler. M e s u t , bu g artlar altnda Hemedana ulat, emrler ellerini pe
rek ona itaat ettiler. Bylece babasnn lmnden beri tahta gemek iin frsat
kollayan ve mcadele veren M es u t , arzusuna kavuarak I r ak Sel ukl u Devl eti
tahtna oturdu; E n u i r v an bi n H a l i d i vezir atad. Ayrca yeeni D a-
v u t u veliaht yapp, kz G ev h er H at u n ile evlendirdi ve ona, Azer baycan,
Err an ve Er meni yye blgelerini kta etti. Sultan S en cer ise bu durumda batya
yeni bir sefere gerek duymam ve M es u t a mektup yollamt (Bk. S en cer
Devri, I r ak Sel ukl u Devl eti nde Yeni Olaylar).
Sultan Mesut-Halife Msterid mcadelesi
M es u t , sultan olmasna ramen eskidenberi ona bask yapan emr B ar an -
k u (veya Y ar n k u ) B z dr , ne M es u t a, ne de vezire iltifat etmiyor
du. Ayrca T u r u 1 un atabeyi K ar as u n gu r dabu srada askerleriyle sultann
huzuruna geldi. Atabek K ar as u n gu r , M es u t un ei ve B e r k y a r u k un
kz olan Z bey de H a t u n dan ekiyordu. Bu bakmdan onunla iyi geinme
yi ve kalbini kazanmay gerekli grerek H a t u n a hediyeler veriyordu. K a -
r a s u n gu r unbu ekilde sultann eine ve dolaysyla M es u t a yanamas B a -
r a n k u un houna gitmedi. K z l , S u n gu r bi n H u ma r t ek i n , A b -
du r r a h ma n bi n T oan y r ek , avl ve H aydar bi n r g r gibi
emrler de ona uyarak sultana itaatten vazgetiler ve askerleriyle M es u t un hiz
metinden ayrldlar. Daha sonra Dbeys bi n Sadak a da onlarla birleti. Bun
lar, nce halife M s t er i d e haber gndererek hizmetine girmek istediklerini
SELUKL U DE VL ETL E R TAR H 249
bildirip, aman dilediler. Ancak halifeye D bey s i n onlarla beraber olmas
nedeniyle bu birlemenin bir hile olabilecei sylendi. Bunun zerine adgeen
emrler, Huzi stana giderek orann hkimi P or s u k ol u P or s u k ile de bir
ittifak yaptlar, ittifakn bu ekilde genilemesi zerine halife, Sel ukl ul ara kar
olan bu emirlerden yararlanmak iin bir eli gndererek onlar yanna ard.
Bu emrler, D b ey s i yakalayp halifeye gtrerek ona daha ok yaklamaya
karar verdiler, D bey s ise bu karar duyar duymaz sultan M es u t un yanna
kat. M es u t a kar olan emrler de daha sonra Badata gittiler (Nisan/Ma
ys 1135). Halife M s t er i d onlar ok iyi karlad, hi l tl er ve armaanlar gn
derdi. Ayrca Badatta sultan M es u t adna okunmakta olan hutbeye de son
verildi. Bu gelimelerden sonra halife, sonunda M e s u t ile savamaya karar ver
di. zellikle emrler, onu harekete gemeye tevik ediyor, bunun basit bi r i ol
duunu ve sultan M es u t un hakkndan gelebileceklerini sylyorlard. Bunun
zerine halifenin Hul vana gnderdii nc birlikleri, blgeyi yamaladlar, fa
kat halifeden bu olaylar engelleyecek bir davran grlmedi. Daha sonra halife
de bizzat harekete geti, emr P or s u k ol u P or s u k da yolda ona katld (24
Mays 1135). te yandan Hemedanda bulunan M es u t un yannda ok az asker,
yaklak 1500 atl vard. evredeki ehirlerin hkimleri de halifeye mektup gn
dererek ona itaat arzettiler. Halifenin yolda bekleyerek vakit kaybetmesi, sultan
M es u t un iine yaram ve ehir hkimlerinin biroklaryla barmt. Sonun
da iki taraf kuvvetleri, Day Mer gde karlatlar (24 Haziran 1135). Sava sra
snda halife M s t er i d , tutsak alnd (Bk. S en cer Devri, I r ak Sel ukl ul ar
Devl eti nde Yeni Olaylar). Sultan M es u t , savatan sonra Hemedana dnd ve
mnadiler vastasyla, Badatllardan kim bizi takip ederse onu ldrnz diye
ilanda bulundu. Halifenin sava kaybeden askerleri perian bi r halde geri dn
dler. Sultan M es u t , emirlerinden B e y a b a y Badata hne olarak atayp
gnderdi. B ey ab a beraberindeki askerlerle Badata ulat (14 Temmuz 1135)
ve halifenin btn mal varlna el koydu. Bu olay Badatta bir ayaklanmaya se
bep oldu. hnenin adamlaryla Badat halk arasnda kan atmalarda 150 den
fazla Badatl ldrld. Sultan M e sut , daha sonra yeeni Davut ile sava
mak zere Hemedandan Mer agaya yneldi; halife M s t er i d de onunla be
raberdi. M s t er i d, Meraa kaps nnde Batm l er tarafndan ldrld (Bk.
S en cer Devr i , I r ak Sel ukl u Devl eti nde Yeni Olaylar). Halifenin lmnden
bir sre sonra sultan M es u t , Huvenc ehri dnda otann kaps nnde hu
zura kabul edilmek iin bekleyen D beys bi n S a d a k a y ldrtt. Bir ri
vayete gre sultan, halifenin lm nedeniyle kendi zerindeki pheleri atmak
amacyla D b ey s i ldrtmt. Bylece birbirlerine dman olan halife ve
D beys , yakn aralklarla lm oldu. D beys , M s t er i d B i l l a h a
daima kar kar ve ondan holanmazd; fakat Sel ukl u sultanlarnn kendisini
halifeye kar bi r silah olarak kullanmak amacyla yaattklarndan haberi yoktu.
D b e y s in olu S adak a, bu srada Hi l l ede bulunuyordu. Babasnn asker
leri onun evresinde toplandlar. Sultan M es u t , B ey a b a ya Hi l l eyi zaptet
mesi iin emr verdi. Fakat B ey aba , S a d a k a mn yannda ok sayda asker
250
AL SEV M-ERDOAN MER L
olduu iin Hi l l eye yrmekten ekindi. S adak a, daha sonra sultann Badata
geliine (1136/37) kadar Hi l l ede kald. Sultan M es u t , Badata gelince, S a d a
ka da yanna gidip hizmetine girdi.
Sultan Meeut-Raid Bill ah mcadel esi
Halife M s t er i d in ldrlmesinden sonra yerine, olu E b C a
f er M a n s u r halife oldu ve kendisine e r - R a i d B i l l a h lakab verildi
(8 Eyll 1135). Sultan M e s u t da Badat hnesi B e y a b a ya mektup vazarak
kendi adna yeni halifeye biat etmesini emretti. ok gemeden sultan M e
sut , B ar an k u Zek ev y i Badata gnderdi ve R a i t den babas M s
t er i d tarafndan tutsaklktan kurtulmak iin demesi kararlatrlan 400 bin
altn demesini istedi. R a i t B i l l a h , hzinede hi para olmadn, b
tn parann M s t e r i d i n yannda bulunduunu ve sava srasnda
yamalandn syledi. O, daha sonra Sel ukl u askerlerinin saraya hcum ede
bileceklerini dnerek asker toplad. Bunun zerine B a r a n k u , Badat h-
nesiyle ittifak yapt. Her ikisi Cuma gn halifelik sarayna saldrya getiler; iki
taraf arasnda iddetli bi r sava oldu. Halk da halifenin askerlerine yardm etti.
Bunun zerine Sel ukl u kuvvetleri, Badattan ekilmek zorunda kald. Halk da
ehirdeki otorite boluundan yararlanarak sultann sarayn yama etti. Halife,
bu olaydan sonra sultan M es u t a kar bir ittifak oluturmaya alt ve bu amala
baz Sel ukl u ehzade ve kumandanlarna arda bulundu. Badata ilk gelen
melik Davu t oldu ve sultann saraynda konaklad (13 Kasm 1135). Daha sonra
da atabek I ma ded d i n Zen g , K az v i n hkimi B ar an k u B z dr , s
fahan hkimi A l p k u el - K eb r , Hi l l e hkimi S a da k a bi n D
beys, P or s u k ol u P or s u k ve A k s u n gu r A h med l i de Badata
geldiler. Melik D av u t , Badat hneliine B a r a n k u B z d r atad. Bu
srada halife de ehrin surlarn tamir ettirmekte idi. Sultan M es u t adna okun
makta olan hutbeye son verilmi, bu kez, hutbe Davut adna okunmutu. ok
gemeden adlar geen emrler, Badat surlar iinde sultan M e s u t ile savama
ya karar verdiler. Sultan M es u t ise Sel ukl u melik ve emirlerinin halifeyle bir-
leerek kendisine isyan amacyla Badatta toplandklarn ve hutbenin yeeni
Davu t adna okunduunu renince derhal ordusuyla harekete geerek Badat
nne geldi ve burada ordugh kurarak ehri kuatt. Kendisine kar kan emr
ve askerler ise dar kmaya cesaret edemeyerek daha nce kararlatrdklar
ekilde ehirde kalmlard. Sultan, onlar yaklak 51 gn kuatt ise de hibir
baar kazanamad ve Hemedan'a dnmek zere Nehr evana gitti. Bu srada Vs t
hkimi T or u n t a yda ok sayda gemiyle onun yanma geldi. Sultan ve askerler
bu gemilere binerek Di cl eni n bat yakasna getiler. Badat askerleri bu geie
engel olmak istedilerse de sultan, onlardan daha nce davranp nehri gemiti.
Bu olaylar srasnda sultana kar ittifak oluturanlarn aralarndaki birlik, M e
s u t unda abalaryla bozuldu. Bunun zerine endielenen melik D avu t , l
kesine dnd (Austos 1136), teki emrler de daldlar. te yandan
SEL UK L U DEVL ETL ER TAR H 251
ma ded d n Zen g , ehrin bat yakasnda idi. Halife R ai t B i l l ah , onun
tarafna geerek yannda az sayda asker olduu halde Z e n g i ile beraber Mu
sul a hareket etti. Sultan M es u t , onlarn ehirden ayrldn duyunca ertesi gn
Badata yryerek buraya hkim oldu ve adamlarnn halka ktlk yapmasn
ve mallarn yamalamasn engelledi (15 Austos 1136). Sultan, daha sonra emr
verip kad; nakip vs. gibi ilerigelenleri huzurunda toplad, onlara halife R a i t -
in kendisine hitaben kendi el yazsyla yazlm bir taahhtnmeyi gsterdi. Hali
fe, bu taahntnmede, Ben, asker topladm, sefere ktm ve sultann
askerleriyle silahl atmaya girdiim takdirde kendimi halifelikten azlediyorum
diyordu. Bunun zerine kadlar ve fakihler, onun bu ifadeleriyle halife olmaktan
ktna dair fetva verdiler. Bunun zerine sultan, halife R a i t in azledilmesi
ni ve halifelik makamna, uygun bir ahsn atanmasn emretti. Bylece R a
i t B i l l ah , halifelikten uzaklatrld, Badat ve teki yerlerde adna okunmakta
olan hutbeye de son verildi. Daha sonra E b A b d u l l a h bi n M u s t az -
hir Billhn Muktef Li emri l l ah lakabyla halife olmas kararlatrld. Sultan M e -
s u t ile vezir er ef ed d i n A l i huzuruna karak onunla anlatlar. Vezir e -
r ef ed d i n A l i , sultan ile halife arasnda kabul edilen artlar bir antlama
maddeleri eklinde tespit ile karara balayarak aklad. Bylece emrler, devlet
ilerigelenleri, kadlar ve fakihler, halifenin huzuruna karak ona biat ettiler (18
Austos 1136). Bu olaylardan sonra sultan M es u t , veziri E n u i r v an bi n H a
l i d i grevinden uzaklatrm ve yerine I ma ded d i n E bu l - B er ek t D er
g z i n yi vezir atamtr. te yandan emr K a r as u n gu r , 1136 yl iinde
sultann Badatta bulunduu srada, byk bi r orduyla melik D a v u t a sald
rya geti ve onu Mer aga yaknlarnda bozguna uratmay baard. Bunun zeri
ne D a v u t , Huzi stana ekildi; K a r a s u n gu r ise Azer baycanda duruma hkim
oldu.
Sultan M es u t , atabek Z en g nin yeni halifeye biat etmesi ve -R a i t B i l
l a h n Musul dan ayrlmas zerine Badatta beraberinde bulunan askerlerin
lkelerine dnmelerine izin verdi (Ekim 1136). nk o, R ai t B i l l a h m ken
disine kar harekata balamasndan ekinmekte ve bu nedenle bu askerleri ya
nnda tutuyordu. Sultan, Hi l l e hkimi I I . S a d a k a y yannda tutabilmek iin
kzyla evlendirmiti. Bu arada melik D a v u t un saflarnda M es u t a kar sa
vaan A l pk u S i l ah , P or s k ol u P or s u k , S u n gu r b. H umat
t ek i n gibi baz emrler de sultann yanma gelerek af dilediler. Sultan, onlar
af etmi v eA l p k u uda Badat hneliine atamt. M es u t , kzkardei F at
ma H a t u n u M u k t ef ile evlendirerek (Mart/Nisan 1137), halifeyi akrabalk
yoluyla da kendisine balamaya almtr.
Zengi nit Bi zans'K al ittifakna kar mcadel esi
Bi zans imparatoru I I . I oan n es K omn en os (1118-1143), 1137 ylnda Su
r i yeyi ele geirmek iin bir sefer dzenledi. I I . I oa n n es , k geirmek zere
ukur ovaya ekilmeden nce Hal l ar ile bir anlama yapt. Bu anlamaya gre,
252 AL SEV M-ERDOAN MER L
mttefik H ri sti yan kuvvetleri, Hal eb, eyzer, Hama ve Humus gibi ehirleri ele
geirdikleri takdirde, bunlar Hal reisi R a y mon d ' a braklacakt; buna kar
lk Hal l ar n elindeki Antakya ise Bi zansa geri verilecekti. Yaplan anlama
gereince 1138 yl balar hazrlklar iinde geti v el L I oa n n es , Mart ay so
nunda Antakyaya geldi. Antakyan n Hal hkimi (Pri nceps) ile Urfa kontluu
birlikleri ve Templ i er valyelerinden bir gurup, burada Bi zansl l arl a birletiler,
aha sonra bu mttefik ordusu, 3 Nisanda Buzaa nne ulat. Bi zans-Hal or
dusu Buzaa nlerine gelince atabek Z e n g , kad K. e ra a I e d d i n E b u l
f az l M u h a mmed e h r i z u r yi sultan M es u t a gndererek asker
yardm istedi. Kad, Badata giderek sultann huzuruna km ve durumu bildi
rerek Bi zansl l ar ile kendileri arasnda sadece Hal ebin kaldn, onlar buray
da elegeirirlerse F rat yoluyla Badata gidebileceklerini sylemiti. Btn bu
aklamalara ramen sultan M e s u t da hibir hareket grlmedi. Kad E b u l
f az l , Cuma gn adamlarndan birini Sar ay camiinde, baka birisini de Sul tan
camiinde grevlendirdi. Bu adamlar, namaz srasnda hatip minbere kt za
man, Yazk sl m n bana gelenlere.. Yazk M u h a m m e d in dinine diye ba
rarak olay karttlar. Daha sonra halk, camilerden karak sultan saraym kuatt
ve feryat ederek yardm istedi. Sultan M es u t olaylarn ardndan kady huzuru
na arm ve hemen halk datmasn ertesi gn de diledii askerleri semesini
emretmiti. Sonunda 10 bin kiilik bir Sel ukl u kuvveti hazrland. Bu arada ka
d E b u l f a z l a atabey Z e n g i den gelen bir mektupta Bi zans imparatorunun
blgeden gittii bildiriliyor ve hibir asker istenmiyordu. K ad, bu durumu sul
tana arzetti, ancak sultan, Askerler hazrlklarn tamamlad, mutlaka Sur i ye
ye cihada kmaldrlar dedi. K ad, sultan ve adamlarna birtakm vaadlerde
bulunduktan ve pek ok aba sarfettikten sonra Sel ukl u askerlerini geri dn
drmeyi baarmtr (1138). Bu arada sultan, halka zulm ve hakszlk yapan Ba
dat hnesi A l p k u u tutuklatm, hatt onu ldrmek istediini haber alan
A 1p k u , Di cl eye atlayarak boulmutur. Onun yerine M ca h i d d d i n B i h-
r u z , Badat hneliine atanmtr.
Gurenbih sava
M es u t , I r akta duruma hkim olmasna ramen yine de onun sultanln
tanmayan ve isyana hazrlanan emrler vard. Bunlardan biri de Fars hkimi ata
bek M en g bar s idi. Nitekim o, 1137 yl sonlarnda sultan M es u t a kar
isyan etti. M es u t , emr K a r a s u n gu r komutasndaki bi r orduyu M e n g -
b a r s zerine yollad. K a r a s u n gu r , yannda olan B ar ank t B z dr ,
avl C an dar ve Zencan hakimi S u n gu r gibi emrler ile k sfahanda ge
irdi. Bu emrler, atabek M en g b a r s m Fars da hareket ettiini haber al
dklar zaman ona mukavemet edemeyeceklerini anladlar ve Hemedana sultan
M e s u t un yanma dndler. Atabek M en g ba r s ise sfahana geldi ve bi r s
re orada kaldktan sonra sultan M e s u t un zerine yrd. ki taraf Guren-
bi hte karlatlar. Atabey M en g bar s bu savata malup olarak tutsak alnd.
SEL UK L U DEVL ETL ER TAR H 253
Sultan M es u t onu derhal ldrtt. Atabek M en g b a r s nen byk yardm
cs emr B oz a ba , bu yenilgi sonras sava alanndan kamt, ancak onun l
mn duyduu zaman ok zld ve onun cn almaya ant iti. Sultan
M es u t un ordusu ise M e 11g b a r s m ordughn yamaya dalmt. B oz a-
b a , kaanlardan bi r miktar asker toplad ve an bir hcumla M es u t un ordu
sunu artt. Sultan, bu an hcuma kar koyamad, yannda emr K ar asu ngur
olduu halde, glkle Azer baycana ekildi. B oz a ba , sultan M es u t un emir
lerinden Arap emri S adak a b <D bey s , Zencan hkimi Sungur , A n t er
C evan ve M u h ammed bi n K ar as u n g u^ u tutsak ald ve atabek M e n -
g b a r s n ldrlmesine karlk olarak onlar ldrtt (Nisan/Mays 1138).
Daha sonra da sratle Fars'a yryp hkim oldu. te yandan M e s u t un yenil
gisinden yararlanmak isteyen S el u k a h ise Badata hkim olmak amacyla
harekete geti. Fakat Badat hnesi ile Hac emri hadim N az ar , S el u k ah -
la savaarak onu Badata sokmadlar. Bu arada sultan M es u t , Gur enbi hde
len S a d a k a n yerine Hi l l e ynetimine kardei M u h a mmed i atad. S e I -
u k a h ise aresiz kalarak aabeyi sultan M es u t un yanna geldi. M es u t ,
ona iyi davranarak bu srada Ahl at ah I I . S k m e n in ynetimindeki Ahl at,
Mal azgi r t, Erzen ve yrelerini ona kta etti; ayrca Tebri z hkimi emr O u z o -
1u S i 1a h yi ona atabek yapt (1137/1138).
Rait Billahtn l drl mesi
R ai t B i l ah, atabek Z e n g nin yanndan ayrldktan sonra Damganda
bulunduu srada halkn M u k t ef ye biat ettiklerini haber ald. Bunun zeri
ne sultan S e n c e r e bir mektup yazarak ikayette bulundu (Mays/Haziran 1137)
ve kendisine yardm etmesini istedi. Sultan S en cer yazd cevabta, I sl m
askerleri Ceyhun tarafna gittiler. imdi o tarafa gelmeye imkan yoktur. Halife,
T a n r dan yardm istesin, her halde T an r iin savaanlarn galip gelmesi
muhakkaktr dedi. R a i t , bu isteinin kabul edilmemesi zerine Damgandan
Azer baycana giderek intikam almaya ve dmanlarnn lkesini istila etmeye ka
rar verdi. Nitekim bir rivayete gre o, atabey M en g ba r s desteklemiti. Gur -
e n b i h savandan sonra R ai t B i l l a h , Hemedana yneldi ve burada melik
D a v u t ile birlikte Huzi stana gittiler ve Huveyza yaknlarna kadar ilerlediler.
Belki de onlar, Badata yrmek istiyorlard. Bunun zerine sultan M es u t ,
onlar I r akdan uzaklatrmak iin Badata hareket etti. Bunu haber alan melik
D avu t , M e s u t ile bir sava gze alamayarak Farsa dnd. Bylece R ai t
tek bana kald, artk evresinde onu destekleyen kimse yoktu. R a i t , I ranl
askerlerden umut kesince sfahana gitti ve bu ehirde hizmetinde alan bir gu
rup Hor asanl bat n tarafndan ldrld (6 Haziran 1138). Bu olaylardan son
ra sultan M esu t , veziri ma d ed di n E b u l - B er ek t devlet ilerinde aciz
ve byk olaylar yattrmak hususunda hareketsiz bularak vezirlikten el ektir
di (Kasm 1138), yerine K emal e d di n M u h a mmed H z i n i tayin etti. Ye
ni vezir, cesur ve yetenekli, adaletli, sz geerli ve iyi ahlakl bi r insand. Vezir,
254 AL SEV M-ERDOAN MER L
devlet hzinesine gelir getirecek vergiler koydu ve hzineyi zenginletirecek kay
naklar buldu. Gizli kapakl pek ok eyi hrszlk ve inanetleri aa kard. Bu
durum vergi toplayan baz mutasarrflarn ve yneticilerin houna gitmedi. Ayr
ca vezir, sultan M es u t u K a r a s u n g u r un basksndan kurtarmaya alt.
Bu amala Far stan B o z a b a davet edildi. Vezirin aleyhinde olanlar, emr K a -
r a s u n gu r a, Bu vezir bi zi hakir gryor, sultan da senin aleyhine kkrt
yor. Eer vakit geirmeden bu iin aresi dnlmezse onun hkimiyeti daha da
artar ierikli mektuplar yazdlar. Emr K a r a s u n gu r , sultan ve vezirin ha
zrlklarn haber ald zaman yanma Sel ukl u ehzadeleri S el u k a h ve D a
vut ' u alarak 10 bin kiilik ordusuyla Hemedan civarna geldi ve M e s u t a, Ya
vezirin ban gnderirsin, ya da biz baka bir sultann hizmetine gireriz habe
rini yollad. Sultan M e s u t un yannda bulunan emrler ona veziri ldrmesini
tavsiye ettiler ve onu telafisi mmkn olmayacak olaylarn cereyan edebilecei ne
deniyle korkuttular. Sultan M es u t , K a r a s u n gu r un bu basks karsnda
vezir K ema l eddi n M u h a mmed i n ldrlmesine raz olmak zorunda kald
(Haziran 1139), yerine K ar as u - ngur un veziri E bu l - I z z T ahi r B er u ci r -
d vezir atand ve kendisine I zzl ml k lakab verildi. Ote yandan emr K a r a
sungur , olunun intikamn almak amacyla ve ayrca kendisi iin de tehlikeli
grd B o z a b a ya kar harekete geti; yannda, S el u k a h ve Davu t da
bulunmakta idi. B o z a b a , onlara kar koyamayacan bildii iin daha kuzeye
Kal etl -Beyzaya ekildi. Emr K a r a s u n gu r ve beraberindekiler i r aza gir
diler. S el u k a h Fars blgesine melik oldu. Emr K ar a s u n gu r , onun ya
nnda daha ok asker brakmak istediyse de S el u k a h m askerlerinin
kumandan O u z ol u S i l ah , kendisine ok gvendii iin bu neriyi ka
bul etmedi. Bunun zerine emr K ar as u n gu r Fars dan ayrld. Melik S el u k -
ah ve O u z ol u , B oz a b a nin kendisiyle baa kamayaca dncesinde
idiler. Halbuki B oz a ba , emr K a r a s u n gu r un Fars dan ayrldn ren
dikten sonra S el u k a h n kuvvetlerine hcum ederek onlar yendi. Bu sra
da hastal sebebiyle bi r mahaffe(sedye) iinde kamakta olan S el u k a h a
yetiti ve onu raz edip tekrar i r aza getirdi ve K al etl -Beyzada hapsetti
(1139/1140), melik bu arada ld, ancak onun ne zaman ld belli deil
dir. Bylece B oz a ba da Frs blgesine tamamen hkim oldu. Ertesi yl sul
tan M es u t , B o z a b a ya kar emr s mai l C a h a r d a n eg ve A 1p -
ku H n k a r evketti. Fakat bunlar, nce I r ak da sefer iin gerekli pa
ray toplamaya altlarsa da baarl olamadlar. Sonunda bu seferden vazgeil
di. K ar as u n gu r , B oz a ba nm durumunu rendii zaman Azer baycana
dnmekte idi; o, bundan sonra hibir melike atabek olmamak iin ant iti. K a
r as ungu r B er u c i r d e gelince Gencede byk bir zelzele oldu. Rivayete gre,
bu zelzele nedeniyle 230 bin kii lmt. lenler arasnda K a r a s u n gu r un
ei ve iki olu da vard. Ayrca bu durumdan yararlanan Grcl er, Obel i ani aile
sinden v a n ebi n E b L ey s i n komutasnda Gence ye hcum edip bi rok in
san ldrdler, kalanlar da tutsak alarak memleketlerine gtrdler. Bu arada
Grcl er Gence adl yeni bi r kasaba ina ettiler, hatt eski Gencenin kapsn da
SELUK L U DE VL ETL E R TAR H 255
gtrp oraya kap yapmlardr. Bunun zerine K a r a s u n gu r , sratle Gen-
ceye ilerledi ve Gr cl er i malup ederek pek oklarn ldrd, yaptklar kasa
bay tahrip ederek eski Gencenin kapsn yerine koydu ve ehri yeniden en iyi
ekilde imar ettirdi (1139). Emr K ar as u n gu r , uzun sren bir hastalktan sonra
Er debi l de ld (1140/1141). Melik T u r u 1 un memlklerinden olan K ar as u n -
g u r , lmne yakn, avl C a n d a r huzuruna ard, yerine onu tayip edip,
olunu ve askerlerini ona teslim etti. Bylece avl C andar , K a r a s u n gu r -
un grevini yklenmi oldu. Nitekim sultan M es u t da bunu aynen kabul ede
rek, av 11 ya hi l t ve hediyeler gnderdi, onu Err an ve Azer baycan ynetimine
atad.
Badatta ol ayl ar
Sultan M es u t , 1141/1142de M c a h i d d d n B i h r u z u Badat h-
neliinden uzaklatrarak yerine, Em r i Ahur K z 11 atamt. Daha sonra sul
tan k geirmek iin Badata geldii zaman apulcularn (ayyr) her tarafa
yayldklarn ve ktlk yaptklarn grnce bu durumdan hi holanmad. Bu
nun zerine B i h r u z u tekrar hnelie getirdi. Vezirin oluyla sultann ka
ynbiraderi ( K a v u r t un olu) onlarla ibirlii yapyorlard; bu nedenle B i h -
r u z onlara engel olamyordu. Bir sre sonra apulcular ii azttklar gibi, say
lar da oalmt. Bir ara Badat hneliine veklet eden l d en i z , ok sert
ve atlgan biriydi; o, bu zellikleri sebebiyle sultann huzuruna kt. Sultan a
pulcular karsndaki baarszlklarn syleyince l d en i z , Ey cihan sulta
n, vezirin oluyla senin kaynbiraderin abulcularn orta ve ibirlikisi olursa
ben hangi kuvvetle o bozguncularla baa kabilirim? dedi ve durumu sultana
aklad. M es u t , ona, Hemen imdi nerede olursa olsunlar onlara baskn d
zenleyecek ve onlar idam edeceksin. Eer sen onlar idam etmezsin ben seni idam
ederim dedi. l d en i z , derhal sultann mhrn alp vezirin oluna baskn d
zenledi ise de onu yakalayamad. Daha sonra bu kez K a v u r t un oluna bir baskn
yaparak onu yakalad ve derhal idam etti. Bunun zerine apulcularn ou ka
t, kalanlarn da l den i z tutuklatt. Bylece sultan M es u t un ve l d en i z i n
kararl tutumlar Badat halkn apulcularn ktlklerinden kurtarm oldu
(1143/1144).
Sultan Mesut-Zengi i l i kil eri
Sultan S en cer , R eyi M es u t a braktktan sonra Rey valisi A b b a s da Ba
data gel mi ti (Bk. Katvan savandan sonra Sultan S e n c e r in Bat siyaseti).
Sultan M es u t , her yl olduu gibi 1143/1144de de Badata geldi ve ordu hazr
layp atabek Z e n g i ye saldrya hazrland. O, El cezi r e ve Di yar bak r blgele
rindeki yneticilerin kendisine kar isyankr tutumlarn atabek Z e n g i den
biliyordu; ayrca Z e n g i , halife R a i t olayna da karmt. M es u t , Zen-
g i nin gittike kuvvetlenmesinden ve yannda bulunan sultan M a h m u t n olu
A l p A r s l a n m kendisine rakip olmasndan endie etmekte idi. Bunun zeri-
256 AL SEV M-ERDOAN MER L
ne Z e n g i , onu kendi lehine evirmek amacyla sultana haber gnderip merha
met di l edi , i k i tar af aras nda el i l er i n gi di p gel mesi nden sonra
M es u t , E b A b d u l l a h E n b a r yi anlama artlarn tespit ve kararla
trmak zere Z e n g i ye gnderdi. Sonuta Z e n g i nin sultana 100 bin altn de
mesi artyla sultan bu seferden vazgeecekti. Ayrca sultan, Z en gi nin huzuruna
gelmesini istiyordu, Z e n g i ise Hal l ara kar yapt cihad nedeniyle huzura
gelemeyeceini bildirmi, M e s u t da onun bu konudaki mazeretini kabul etmiti.
Daha sonra Zen gi , M es u t a denmesi kararlatrlan paradan 20 bin altm
karlnda hediyeler gnderdi. Sultan, Hal l arl a mcadeledeki baars ve on
dan bakasnn Msl man lkeleri Hal l ara kar savunamayac dncesiyle
onu affetti ve tespit edilen parann geri kalan ksmn balad. Atabek Z en g i -
nin byk olu S ey f ed d i n Gaz i , babasnn emriyle, belki de rehine olarak,
sultan M es u t un yannda bulunuyordu. O, bu yl iinde oluna sultann yann
dan kap Musul a gelmesini emrederken bu ehirdeki nibi N a s r edd i n a
k r a da onu ehre sokmamasn bildirdi. S ey f ed d i n Gaz i , babasnn
emriyle sultann yanndan kat. Bunun zerine Zen gi , oluna M es u t un ya
nna geri dnmesi iin haber gnderdi. O, oluyla beraber gnderdii bir eli ara
clyla sultana Olum sultann bana taknd tavr grnce korkarak kat,
fakat ben onu tekrar sultann hizmetine iade ettim. O senin bi r memlkndr,
bu lke de enindir eklinde haber gnderdi. Bylece Zen gi , nceden tasarla
d bu davranyla M es u t katnda byk bir itibar kazand. Bu sralarda me
lik Davu t , Tebr i zde Batm l er tarafndan ldrld(1143/1144). Esasen sultan
M es u t , D a v u t u cihat amacyla Sur i yeye atamt. Bir rivayete gre, atabey
Zen gi , D a v u t un kendi hkimiyetindeki lkelere gelmesini nlemek amacyla
onu ldrtmek iin Suriyedeki Bati n l erl e anlamt. D a v u t un lm zeri
ne Badatta halifelik saraynda gn sreyle devlet ilerigelenlerinin de katl
d matem treni yapld. Bu sralarda sultan M es u t , bir sre kald Badattan
ayrlp sfahana gitti: onun yokluunda bakentte iler karmakark bir duruma
gelmiti. M es u t , bunlar dzelttikten sonra veziri I z z i m l k grevinden
uzaklatrp mallarna da el koydurmu ve yerine d eM ey y i d d d i n M e r -
z u b a n vezir atamtr (1144/1145).
Zengi nin Urfay fethi
Sultan M es u t devrinin en nemli olaylarndan biri de atabek Z e n g i nin
Urfa Hal Kontl uunun bakenti Ur fay fethetmesi idi. Sultan M e s u t ve Ms
l man halkn arzu ve basksna uyarak Zen gi , Ur fay fethe karar verdi. Bu
srada Hal l ar n Bi zans ile aralarnn ak olmas, Urfa ile Antakya Hal yne
ticilerinin birbirlerini sevmemesi gibi nedenlerle bir saldr iin durum uygun
du. te yandan Hasankeyf (H sn Keyfa) Artukl u emri D av u t un 1144 ylnda
lm zerine yerine kk olu K ar a A r s l an gemiti. K ar a A r s l a n -
n Z e n g i nin muhtemel bir saldrsna kar U r f a kontu I I . J o s c e 1i n ile bir
ittifak yapmtr. Zengi ise bu srada K ar a A r s l a n n mttefikinin olan Ami d
SELUKL U DE VL ETL E R TAR H 257
kalesini kuatt. I I . J os cel i n , K ar a A r s l a n a yardm iin byk bir kuv
vetle Ur fadan harekete geti, H sn Mansur ve Ger ger zerinden Ami de doru
ilerledi. Byle frsat beklemekte olan Z e n g i , Ur /anin savunmasz kaldn ca
suslar vastasyla da rendi. Bu nedenle o, ehri an bir basknla ele geirebil
mek iin nce hacib S a l a h a dd i n Y a g s y a n yi gnderdi. Ancak iddetli
yamur yznden S al ah addi n Y ag s yan baaryla ulaamam, fakat Ur-
f a nin alnabilecek bir durumda olduunu Z e n g i ye bildirmiti. Z e n g i , 30
Kasm 1144de Urfa nne geldi ve teslim olmas iin ehre haber gnderdi.
Bu srada Ur fay Lati n bapiskoposu I I . H u g u e savunmakta idi. ehirdeki Er
meni ve Sr yan l er de onun teslim olma nerisini reddettiler. Daha sonra Z e n -
g i , Ur fay beraberinde getirmi olduu kuatma let ve mancnklarla kuatmaya
balad; bu arada surlarn zayf ve alt kazlmaya msait yerlerinde lamlar ka
zld. Z e n g i nin bu kuatmas drt hafta kadar srd. Bu srada I I . J os c e
l i n geri dnd ise de ehri kurtaracak bi r harekette bulunamad, bu nedenle o,
evredeki Hal l ardan yardm salamaya alt. Bu sralarda atabek Z e n g i , ge
nel bir saldr iin zamann geldiine inanarak Ur fal l ar teslim olmalar iin son
kez uyard ise de halk bir Hal yardmnn gelebileceini dnerek bu neriyi
de reddetti. ok gemeden Zen gi , lamlardaki yanc maddelerin tututu-
rulmasn emretti, ayrca askere ehri gn yamalamalar iin izin verildi.
ok gemeden atein etkisiyle alt kazlan sur kt (24 Aralk 1144). Bu gedik
ten ieri giren Trk birlikleri, ksa srede ehre hkim oldular. Halktan bi r ks
m ise i kaleye snmt. Bunlarla yaplan grmelerden sonra i kale de aman
ile teslim oldu (26 Aralk). Ur fanm fethi I sl m dnyasnda bir bayram havas es
tirmi, bu nedenle Z en g i ye eitli lakap ve nvanlar verilmiti. Halife M u k -
t ef i tarafndan ona verilen lakablar arasnda Zeynl i sl m, Mel i kl mansr, Nas r-
Em r l mmi ni n gibi lakablar vard. Atabek Zen gi , Urfa valiliine Z e y n e d -
di n A l i K k atad. Bir kaynaktaki rivayete gre, Salih bir adam, rya
snda Z e n g i yi grm ve ona A l l ah u T aal sana ne yapt? demi, Zengi
de Ur fanm fethi sebebiyle gnahlarm balad cevabn vermiti. M es u t
devrinin nemli olaylarndan biri de atabek Z e n g i nin ldrlmesi idi. Z e n -
g i , Cber kalesini kuatt srada gece uykuda iken hizmetkrlar tarafndan
ldrlmtr(14-15 Eyll gecesi 1146).
Sultan Mesut ve Sel ukl u em rl eri
Yukarda szkonusu edilen olaylarn cereyan srasnda Fars hkimi B oz a-
b a ile Rey valisi A bba s arasnda bir dostluk kuruldu, bu iki emre, sultan M e
s u t un yannda olmasna ramen, H a s bey A r s l a n kskanmas sebebiyle,
haci b A b d u r r a h ma n bi n T oga n y r ek de katld. Sultan ise bu emirle
rin basksndan kendini kurtaramyordu. Hacib A b d u r r a h ma n n kkrtl
mas sonucunda B oz a ba ve A bba s , Sultan M es u t u tahttan indirmek iin
harekete getiler. B oz a ba yannda ehzade M u h a mmed ve M el i k a h
bi n M ah mu t olduu halde, i r azdan, A b b a s da sultan M e s u t un karde
258 AL SEV M-ERDOAN MER L
i S l ey ma n a h ile i?eyden yola ktlar. Bunlar, gya sultan M es u t a ita
at arzetmek zere geldiklerini bildirmekte idiler^ Sultan M es u t , onlarn
amalarn anladysa da beraberinde onlara kar koyacak kadar kuvvet yoktu.
Bu bakmdan Err an emri avl C a n dar ve Azer baycandan d a l l d en i z i
yardma ard. Ancak emr avl , daha nce sultann veziri I z z l m l k
ldrm olduundan bu davete uymaktan ekinmiti. Sultan M es u t iin bu du
rumda Badata gitmekten baka are kalmamt. Hacib A b d u r r a h ma n v e
H a s b e y de onunla beraberdiler. Sultan M esut k Badatta geirdi (1145/1146).
te yandan B o z a b a ise yannda ehzadeler olduu halde, nce sfahana, ora
dan da Hemedana geldi. Bu srada sultan M es u t Badata gitmek zere Heme-
dandan ayrlmt. B o z a b a , burada A b b a s la k geirdiler. Emr
N s r eddi n K u t l u - a ba B az dr da onlar ile birleti. Onlar, Azerbaycan
da bulunan avl C a n d a r da davet ettiler ve kendisine tabi olduklarn
bildirdiler. avl C an dar , onlara kar bir oyalama siyaseti takip ederek mit
verdi, gerekte ise sultann tarafn tutuyor ve onlara kar yaplacak bi r seferin
hazrlyla megul oluyordu.. Sultan M e s u t ile emr avl , Mer aga da kar
karya geldiler, i ki taraf arasnda savan balayaca bir anda, emr a v l nin
ikna ettii melik S l ey ma n a h ve A bba s , R eye ekildiler. B o z a b a ise bir
sava gze almay tehlikeli grerek, yannda ehzdeler olduu halde, sratle Farsa
dnd. Bu arada sultan M es u t , emr a v l y B oz a b a ya kar evketti,
kendisi de R eyde bulunan A b b a s n zerine yrd. Melik S l ey ma n a h ,
sultan karlayarak itaatini bildirdi, sultan da kardeine iyi davrand ise de ok
gemeden yaknlarnn etkisiyle onu hapsetti. A bba s , nce kat ise de sonra
sultann huzuruna gelerek onunla anlat ve tekrar hizmetine girdi (1146). Emr
avl da B o z a b a y sfahana kadar izledi, fakat ona yetiemedi, daha sonra
sultan M es u t un yanna geldi. Sultan, ona olu M el i k a h n atabeklii ile
beraber mit etmedii kadar ihsanlarda bulundu ve hi l atl er verdi; atabek a v -
11, daha sonra Azer baycana dnd. Ancak bu takip srasnda emr av 11, sul
tan M es u t un kardei S l ey ma n a h hapsettiini haber alnca B o z a b a
ile anlat. Bu anlama gereince avl , istedii zaman B o z a b a , ehzade M u -
h a m m e d i getirecek ve sultan M es u t u tahttan indirmek i in harekete gee
ceklerdi. Bu plan uygulamaya konulaca srada atabek avl , Zencanda lmt
(Ekim/Kasm 1146). Onun lm zerine, yerine hacib A b d u r r a h ma n geti
ve sultan nezdinde B o z a b a nin affedilmesi iin arac oldu. Sultann bunu ka
bul etmesi zerine hacib A b d u r r a h ma n , B oz a b a y getirmek iin Fars a
gitti. Bir sre sonra B oz aba, A b d u r r a h ma n ve melik M u h a mmed s
fahana geldiler ve sultanla buluarak itaatlerini bildirdiler, Rey valisi A bba s
da. kuvvetleriyle bunlara katld. Sultan M es u t , B oz a ba , A b d u r r a h
man ve A bba s lsnn kararlarn kabul etmeye mecbur oldu. Daha sonra
onlar, Hemedanda yaptklar toplantda sultan M es u t veliahtl, kz G ev
her H a t u n la evlendirdii M u h a mmed e onun atabekliini ve sultanlk ha-
ci bl i i ni de B o %a b a ya ver di . Bu em r, sul tan n vezi r i
M ey y i d d d i n M er z u b a n azl ve onun yerine B oz a b a nin veziri T a -
SELUKL U DE VL ETL E R TAR H 259
c ed d i n b . D r es t i atadlar. Bylece B o z a b a r ak Sel ukl u Devl eti nin
ynetiminde hkim bir rol oynamaya balad. Daha sonra B o z a b a ve melik M u
h a mmed Far sa, dndler (1147). Sultan M es u t yannda A b b a s olduu hal
de, Badata, atabek A b d u r r a h ma n da Er r ana gittiler. Atabek
A b d u r r a h ma n burada Grcl er e kar bi r sefere hazrlanmaya balad. Sul
tan M es u t , H a s b ey e bir frsat bulup onu ldrmesini emretti. H a s b e y,
bu sefer hazrlklar srasnda Zen gi , C a n d a r n yardm ile atabek A bd u r -
rahman ldrd. Bunun zerine sultan M es u t , A b b a s saraya artt ve
onu da ldrtt (Nisan 1147). Sultan, bu olaydan sonra vezir T a ceddi n bi n D
r es t i azletti ve onun memleketi Farsa dnmesine izin verdi. Ayrca onunla B o -
z a b a ya haber gndererek arkadalarnn bana gelenleri hatrlatt ve onlar
gibi davranrsa ayn akbete urayacan bildirdi. B o z a b a , kader arkadala
r A bba s ve A b d u r r a h ma n n ldrlmesi zerine derhal askerlerini top
layarak beraberinde, sultan M a h m u t un iki olu M u h a mmed ve M el i k ah
olduu halde harekete geti. Ordusunun bir ksmn Hemedana bir ksmn da
L i l fteki Mhki kalesine gnderdi. Mhki ye yollad kuvvet, orann hkimi A 1p -
k u H n k a r tarafndan malup edildi. B o z a b a ise sfahana yrd, ehre
yaklat zaman fiilerin reisi S a d r ed d i n M u h a mmed H ocen d , sfa
hann kaplarn atrd ve halk, onunla birlemeye davet etti. ehrin hnesi
Ou l bey de onunla birleti. B o z a b a , burada ehzade M u h a mmed i tah
ta kartp, be nevbet (bando) aldrtt. Sonra kuvvetleriyle Hemedana yrd.
Sultan M es u t , B oz abai l e bar yapmak iin eli gnderdiyse de bu reddedil
di. M e s u t , ayn zamanda kendisine sadk emirlere, zellikle Mer agay kuatan
H a s b ey e sratle kendisine gelmesi i in haber yollamt. B o z a b a nin s
fahandan gelirken ar hareket etmesi, belki de baz emirlerin kendisine katl
masn beklemesi, H a s b e y in, kuvvetleriyle sultana katlmasna imkan
salamt. ki taraf Hemedandan bi r konak uzaklktaki Karateki n ayrnda kar
latlar. B o z a b a nin kuvvetleri, sultann sa ve sol kollarn bozguna uratt;
merkezde ise sultann kuvvetleri iddetle dayanyordu. Sava srasnda kahramanca
savaan B o z a b a atnn yere kapaklanmas ya da bir ok isabetiyle lmesi zeri
ne, tutsak alnd. Bunun zerine ordusu bozguna urad. Kendisi sultann huzu
runa getirildi ve zellikle H a s b e y in sraryla ldrld. Kesik ba Badata
gnderildi ve halife M u k t e f nin saraynn kapsna asld. Kaan her iki Sel
ukl u ehzadesi Farsa ekildiler.
Sel ukl u emi rl eri ni n yeni bir ittifak
Sultan M e s u t un devlet ilerini H a s b ey e teslim etmesi, B o z a b a ve mt
tefiklerin ldrlmesi, teki emirlerin ayn akbete uramaktan korkmalarna ve
sultan aleyhine yeni bir ittifak olumasna sebep oldu (1148). Bu ittifaka katlan-
lar arasnda, Azer baycandan ems ed di n l d en i z , emr K ay ar , Ci bl
blgesinden A l pk u H n k ar , hacib T at ar , Vst hnesi T or unt ayve Hi l l e
emri A l i bi n D beys bulunuyordu. Onlar, sultan M es u t dan ayrlarak
I r aka yneldiler ve Badat dnda melik M u h a mmed ile birleerek buray
260 AL SEV M-ERDOAN MER L
kuattlar. Badat hnesi M esu t B i l al , halifeden korkarak kendisine ait olan
Tekr i te gitti. Badat halk zor durumda kald ve kendilerini savunmaya alt.
Adlar geen emirlerle Badat halk, birka kez savatlar. Bu atmalar srasn
da Badat halkndan 500 kii ldrld, ittifak oluturan emrler, Badatdan
ayrlmak iin halifeden 30 bin altn istediler; halife, bunu verip vermemek husu
sunda tereddt etmekte iken devlet adamlarndan I bn H u bey r e, bu para
nn isyanclara kar bir ordu oluturulmasnda kullanlmasn nerdi, halife de
bunu kabul etti ve derhal oluturulan halifelik ordusu, ittifaka mensup emirleri
malup ederek Badattan uzaklatrld. Ote yandan bu olaylar srasnda sultan
S en cer ile M esut arasnda eliler gidip geliyordu. S encer , M es u t un H a s -
b e y i nemli makamlara geirmesini knam ve onu, kendisinden uzakla
trmasn istemiti. Bir sre sonra S en cer , Rey ehrine kadar gelerek sultan
M es u t ile grt (Bk. Katvan Sava ndan sonra S e n c e r in Bat Siyaseti).
te yandan Badat nlerinden malup olarak ekilen emirlerden A l pk u H n
k ar , T or u n t ay ve A l i bi n D beys bu kez yanlarnda M el i k a h bi n
M ah mu t olduu halde, I r aka dndler (1149/1150). Onlarn amac M el i k
ah i tahta geirmek idi; nitekim de Badatda hutbenin M el i k ah adna okun
masn istediler. Fakat halife M u k t e f i , onlarn istediklerine uymad, asker
toplayp Badat savunma durumuna getirildi; ayrca sultan M es u t ' a eli gn
dererek yardm istedi. Sultan M es u t , Badata geleceini bildirdi ise de bu
nu gerekletiremedi, nk o, amcas S e n c e r ile grmek zere R eye gitmiti.
A l pk u , halifenin sultan M e s u t ile mektuplatn haber alnca Nehr evan
yamalad. Daha sonra bu emr arasnda anlamazlk kmas sonucunda A l p
k u, A l i bi n D bey s i tutuklatt, T or unt ayi se kamt. Sultan M esu t ,
amcasyla grtkten sonra Hemedana dnd ve H a s b e y ile birlikte Badata
geldi (15 ubat 1150). A l pk u , sultann Badata gelmesi zerine Nehr evandan
uzaklam ve A l i bi n D b ey s i de serbest brakmt.
Sultan M es u t devrinde Fars blgesinde yeni bir atabeyliin kurulduunu g
ryoruz. Bu blgeye hkim oian M el i k a h bi n M a h mu t , atabek S u n
gu r a malup oldu, bu nedenle irazdan ayrlmak zorunda kald(1148/1149). Fars
hkimiyetini kaybeden M e 1i k h , amcas sultan M e s u t a gidip ondan yar
dm istedi, ok gemeden amcasndan ald kuvvetlerle tekrar Farsa yrd, fa
kat atabek S u n g u r a malup olarak geri dnd. Mel i k a h , birka kez bu
ekilde ansn denedi ise de her seferinde baarszla urad. Bylece Fars bl
gesi kesin olarak atabey S u n g u r an ynetimi altna girdi ve burada Sal g rl u-
l ar Devl eti kuruldu.
Sultan Mesut'un son yllar vc lm
Fars blgesini M el i k a h bi n M ah mu t , bir sre sonra R e i t C ame-
d a r n vali bulunduu sfahana hcum etti ve evredeki baz hayvan srlerini
alp gtrd (Ternmuz 1150). Onun bu davran, I sfahan halknda korku yarat
mt. Bunun zerine M es u t , er ef edd n G r d ba z u ile birka
SELUKLU DEVL ETL ER TAR H
emri oraya gnderdi. Bunlar sfahana ulatklarnda M el i k a h a eli gnde
rerek yaptklarnn doru olmadn bildirdiler. Ancak vali R e i t C a m e -
dar , M el i k a h a gnderdii mal ve paralar ile bi r uzlama salad, bylece
durum normale dnm oldu.
Sultan M es u t un son yllarndaki nemli olaylardan birisi de onun Azer
baycana bir sefer yapmas idi (Ocak/ubat 1151). M es u t , Mer aga ehrini kua
tarak iki gnde ele geirdi ve ehrin surlarn yktrd. Bu srada H as bey
B el en ger i l e atabek A r s l a n a p a arasndaki anlamazlk, emirlerin abala
ryla giderildi. Adgeen iki emr, Mer aga yaknndaki Ruyi ndi z kalesi civarnda
grtler. Sultan M es u t , Azer baycandan Hemedana geri dnd, daha sonra
da M e 1i k a l la birlikte (1151 yl sonbaharnda) Badata giderek k orada
geirdi. Sultan, 1152 baharna doru Badattan ayrlp dnd. Btn eylet emir
leri itaat etmi, dmanlar malup edilmiti; ordu kuvvetli idi, halk gven ve hu
zur iinde bulunuyordu. Bylece sultan M es u t , I rak Sel ukl u sultanlnn
ynetimi altndaki i eyden Azer baycana, Hal eb ve Erzur umu kadar olan blge
lerde egemenliini kabul ettirmiti, ayrca Abbas hal i fesi de onun otoritesini ta
nmt. Ancak yllarca zlenen bu sakin tablo ok gemeden M es u t un lmyle
yine deiecekti. Nitekim sultan M es u t humma hastalna tutulduktan bir haf
ta sonra ld (2 Ekim 1152). Tabip E b u l - B er ek t , Badat tan gelmi, teki
tabiplerle yapt tedavi aresiz kalmt. M es u t un cenazesi, hemen ayn gn
de Hemedanda C a n dar C emal edd k b a l i n yaptrm olduu medre
sede gmld. Kaynaklarda o, yle vasflanmtr.
Sultan M es u t , esmer tenli, boy ve vcuta ok gelimiti. Bacaklar uzun,
bazusu kuvvetli, gs geni ve seyrek sakall idi. Yalnz bama arslan avlar ve
ldrrd. zellikle bu i iin yetitirilmi bi r at da vard. M es u t un iyilikle
ri byk ve ikram oktu, hatt ayak takmna bile ikram ederdi, ikbalinin de
vam edeceine gvenir, dmanlarnn hilesine kulak asmaz, irkin ilere kar;.
daima gzn kapard. Dmana kar kalbinde kin saklamaz, dostlar aleyhinde
syleneni de kabul etmezdi. O, gzel ahlakl, akac ve halkla bir olmaktan hola
nan bir hkmdard. Nitekim M es u t , bi r gn Badat evresinde dolarken bir
kadnn baka bir kadna, Gel, Sultana bak dediini duydu. O, lemen durdu
ve Bu hanmefendi gelsin de bize baksn dedi. M e s u t , fakirlere yardm eder,
halkn malna gz dikmez, onlara ok iyi davranrd; ayn zamanda merhametli
ve adaletli idi, bilginleri sever, bu bakmdan cehaletten kanrd. Ahlak ve yaa
y itibariyle sultanlarn en iyisi, huy ve tabiat bakmndan en yumua idi. Sul
tan M es u t ile birlikte Sel ukl u hanedannn ikbal ve saadet as da sona erdi.
Daha sonra Sel ukl u tahtna, onun yerini tutacak, itibar ve iltifat edilecek bir
sultan gemedi.
SULTAN MELKAH DEVR
V .
Sultan M es u t , lmeden nce kardei M a h mu t un olu M el i k a h ve
liaht tayin etmiti. 0, lnce bata H as bey B el en ger olmak zere, emir
ler, sultan olarak M el i k a h tahta oturttular ve adna hutbe okuttular (Ekim
1152); btn askerler de M el i k a h a itaat arzettiler. rak Sel ukl u Devl eti -
nde ileri dzenleyen ve M el i k ah adna devleti yneten H as bey, ynetimde
tek bana hareket ediyordu; sultan M el i k ah ise devlet ilerinden ok elence
ve iki imekle megul oluyordu. Bu nedenle H as bey, teki emirlerle bir top
lant yaparak onlara, Bu sultan, hkmdarla uygun deildir, gafil ve gururlu,
i bilmez, iki imekle megul olup devlet iine bakmaya vakti yoktur. Ben onun
yerine kardei M u h a mmed i tahta karmay doru buluyorum dedi. Emir
ler ise H a s b e y in sultan zerindeki basksndan ve onun bu derecede yksel
mesinden ekindikleri iin bu fikrine katldlar, nk onlar, M el i k a h m
yerine gelecek hkmdarn bu derecede ileri giden kimseyi nasl olsa cezaland
racan dnmlerdi. Bundan dolay H a s b e y e, Bu ii abuk tut, M el i k
ah plan renip, bu ii engellemesin dediler. H asbey, C an dar H aan ile
M el i k a h gn kkne konuk ettiler, daha sonra da onu bu kkte hap
settiler (30 Aralk 1152/28 Ocak 1153). Bylece Mui nddi n lakapl M el i k a h -
sultanl drt ay gibi ksa bir srede sona erdi.
SULTAN II. MUHAMMED DEVR
VI.
M el i k a h n tahttan indirilmesinden sonra H a s b e y , bu srada Huzi standa
bulunan kardei M u h a mmed i davet etmek iin C ema l ed d n I l k af -
ut H a r a m yi gnderdi. Bir baka rivayete gre H a s b e y in asl amac ya
nna gelince M u h a mmed i tutuklatmak ve sultan olarak kendi adna hutbe
okutmakt. Melik M u h a mmed , bu daveti alnca Hemedana gitmek zere Hu-
zi standan ayrld. H a s b e y , onu, belki de kendilerine dokunmamas hususun
da, yemin ettirmek iin emr M ey y i d d d i n bi n ah mel i k ile veziri
K emal E b c y gnderdi. Bunlar, bu elilik grevinde H a s b e y e iha
net ederek sultan M u h a mmed e onun istediinin aksini sylediler ve hatt ba
kente ulald gn H a s b ey i ldrmeyi de kararlatrdlar ve sultana millet
nazarnda makbul olmak istersen bundan baka fi kri kabul etme dediler. Daha
sonra onlar, H a s b e y in yanna dnerek M u h a mmed e yemin ettirdiklerini
bildirdiler. Sultan M u h a mmed , Hemedana varnca, emirlerin hepsi onu kar
ladlar (muhtemelen ubat/Mart 1153). Bata H a s b e y olmak zere, daha nce
sultan M es u t a bal emrler (Mesud l er ), o gn Karateki n ayrnda iki iti
ler. Ertesi gn H a s b e y , Mesud kknde genel bir kabul resmi verdi. Emrler,
burada sultana eitli hediyeler takdim ettiler, H a s b e y ise ei grlmemi de
erde hediyeler verdi. Bu hediyeler arasnda, adrlar, Arap atlar, eya ve elbise
ler vard. Sultan M u h a mmed , onu gleryzle karlad, ancak aslnda onu
ldrmeyi dnyordu. Hediye takdimi ii bittikten sonra H a s b e y , sultann
huzurunda kald, C an dr Zen gi ve baz emrler de onunla beraber ve ayak
ta idiler. H a s b e y , sultan M u h a mmed e hkmdarlk hakknda ders verme
e alyordu. C ema l ed d n l k a f u t , arkasndan elbisesinin yakasndan
tutarak, Kalk imdi sz syliyecek zaman deildir dedi; ok gemeden de sul
tann emriyle H as bey ile Z en g i nin boyunlar vurularak balar dar atld.
Emr u m 1a , bu olaydan nce H a s b e y in yannda idi. O, bir eyler olacan
hissetmi ve H as b e y i n sultann huzuruna girmesini engellemeye almt.
u m 1a , daha sonra bir ata binerek kat ve yolda sultan M u h a mmed e ait
hayvan srlerini yamalad ve Huzi stana gitti. H a s b e y in pek ok mal ve pa
ras kalmt. Bunlar arasnda sadece atlastan 1700 elbisesi vard, ahrnda ise 1400
264
AL SEV M-ERDOAN MER L
katr bulunuyordu. te yandan sultan M u h a mmed , M el i k a h ehir d
nda bir kke gnderip orada tutuklatmt. M el i k a h onbe gn orada kal
d, bir gece, ovaya alan su yolundan iple aaya indi, nceden hazrlam
bulunduu ata binerek Huzi stana kat. Zaten muhafzlar bunun korunmasnda
gevek davranmlar ve takip etmeye dahi teebbs etmemilerdi. Bylece hapis
ten ya da lmden kurtulan M el i k a h , Huzi stana hkim oldu. uml a da ora
ya giderek onun hizmetine girdi.
Sultan Muhammed-Sl eymanah i li ki leri
M el i k a h tahta kt srada kardei M es u t un emriyle yedi yldr Fer-
rezi n (Kazvi n) kalesinde hapsedilmi olan S l ey ma n a h , kale muhafz E m -
n d di n M u h t a s s n giriimiyle serbest brakld. S l ey ma n a h , daha
sonra Azer baycana giderek atabek i l d en i z , M u z a f f er ed d n A l p A r -
g u n , Mer aga hakimi N u s r et d d i n A r s l a n a p a H as bey , A l pk u
Hnkar, Fahreddin Zengi ve karsnn kardeleri Hr ezmah Y n a l t ek i n ve
Y u s u f gibi emirlerle birleti. Sultan M u h a mmed , H a s b e y i ortadan kal
drd zaman, S l ey ma n a h byk bi r orduyla Hemedana doru yrm
t. Sultan M u h a mmed i n yannda az bir kuvvet vard. nk beraberindeki
emrler ve askerler, anlamazla dm ve dalmlard. Sultan M u h a mmed
onlar yattrmak iin altn ve elbiseler datmasna ramen buna engel olama
mt. Ordu mensuplar, bu hediyeleri hem alyor, hem de yine kayorlard. By
lece H a s b e y in hzineleri eriyip tkendi. Sultan M u h a mmed , bu durumda
H aan C andar , R ei t C amedar , er ef eddi n G r db a z u , Em r -i
Bar Y emi n ed di n ve K a y ma z ol u gibi emirlerle Hemedandan sfahana
yneldi. U gn sonra da melik S l ey ma n a h , byk bir orduyla Hemedan
civarna geldi ve burada ordugh kuruldu. S l ey ma n a h m kuvvetleri kar
snda herkes byk bir korkuya kaplmt; sultan M u h a mmed ise S 1e y -
m a n a h m I sfahan zerinde yrmesi durumunda, hibir surette kar durmaya
imkn olmadndan Huzi stana ekilmeye karar vermiti. te yandan S l ey ma n
ah, byk asker kuvvetine ramen ileri ynetecek yetenekte deildi, bu ne
denle btn ileri Hr ezml i ei yrtmekte idi. Bu srada S l ey ma n a h n
veziri F a h r edd i n E b T ahi r ve Em r -i Hci bi ise Hr ezml i Y n al t e-
k i n idiler. Byk emrler, bu iki devlet adamnn davranlarndan holanm
yorlard. Nitekim ok gemeden i l d en i z , Azer baycana dnd. Geride kalan
emrler ise Karateki n ayrna ekilerek aralarnda yaptklar grme sonunda,
vezirin yerine ems edd n E b u n - N ec i b i , Em r i Haci bl i e de M u z a f -
f i r ed d i n A l p A r g u n u getirmeye karar verdiler. Bunun zerine Hr ezm
ah Y n a l t ek i n , kzkardei vastasyla S l ey ma n a h a ordunun
kendisine kar isyan edeceini bildirdi. Y n a l t ek i n , o gece, ordusunu dze
ne sokmu, szde sultan himaye ediyormu gibi S l ey ma n a h m otann ev
resinde toplayarak onu koruma altna almt. Ancak S l ey man ah , deti zere
diren gstermeyip, hzineden alabildii kadar para alarak geceleyin sessizce kat.
SELUKL U DEVL ETL E R TAR H 265
Beraberinde Hr ezml i karsyla onun iki kardei Y n a l t ek i n ve Y u s u f var
d. Hazine, ota, ahr ve her trl malzeme olduu gibi yerinde kalmt. Ertesi
gn askerler S l ey ma n a h n ordughn yamaladlar, sonra da kendi vi
lyetlerine dndler. Bylece S l ey ma n a h hkmdarlk iin eline geen bu
frsat da karm oldu. te yandan sultan M u h a mmed , sfahanda bulundu
u srada sultan S e n c e r in memlklerindan Rey hkimi emr n an kendisi
ne katlmt. Bu olay, sultan M u h a mmed i n durumunu olduka kuvvetlendirdi.
ok gemeden M u h a mmed , S l ey ma n a h n katn renince nce,
buna inanmam, bunun emirlerin kendisini Hemedan civarna gitmesi ve orada
yakalamalar iin dzenlemi bir hile olduunu sanmt. Sonunda haberin doru
olduu gerekleince sultan M u h a mmed , Hemedana gitti ve ehir civarnda
kendine bir kk yaptrd. Bylece kendisine rakip kalmaynca I rak Sel ukl u Dev
l eti istikrar kazanm oldu ( 153/I I 54).
Sultan Muhammed-hal i fe Muktef i l i ki leri
Sultan M e s u t un lm haberi Badata ulanca ehrin Sel uk hnesi M e
sut B i l l , belki de halifeden korkarak kendi kta blgesine kamt. Nitekim
halife M u k t ef , bu hnenin kt davranlar nedeniyle, Bundan byle zul
me sabredemem demiti. M u k t ef , sultan M es u t un lm haberi zerine
istedii frsat bularak harekete geti; Sel ukl u hnesi ve sultann adamlarnn
Badattaki evlerini igal ile onlara ait ne varsa hepsine el koydu. O, daha sonra
muhtemel olaylara kar nlem almak ve daha etkili bi r siyaset izlemek ve haki
miyet sahasn geniletmek amacyla, asker toplamaya balad. te yandan M e
l i k ah devri emirlerden S l a r gi r d , bir orduyla Hi l l eye gnderilmiti.
M es u t B i l l de onun yanna gitti. Bu rivayete gre S l ar gi r d onu nemse-
memiti. Bu durumdan holanmayan M es u t B i l l , S l a r g i r d i tutukla
yp bodurdu ve Hi l l eye tek bana hkim oldu. Bunun zerine halife M u k t ef ,
vezir Ay n d d i n bi n H bey r e ile Hi l l e ye asker gnderdi. M es u t B i
l l de F r at geip onlarla savaa girmiti, fakat halifenin kuvvetleri karsnda
malup oldu; Hi l l e halk da halifenin tarafn tutunca M es u t ehre giremedi ve
kuvvetleriyle Tekr i te dnd. Bylece halifenin askerleri Hi l l eye hkim oldular.
Vezir I bn H bey r e, daha sonra Kfe ve Vs ta ayr ayr asker birlikler sev-
kederek bu iki ehri de elegeirdi. Ancak Sel ukl u askerleri, Vast a yryp ehri
geri aldlar. Bunun zerine halife, ordusuyla Badatdan hareketle Vas ta yr
d. Bunun zerine Sel ukl u askerleri, ehri terketmek zorunda kaldlar. Vas ta
tekrar hkim olan halife M u k t ef , Badata dnd (15 ubat 1153). Bylece
halife, Kfeden Hul vana, Tekri t snrndan Abadana kadar I r ak topraklarna h
kim duruma gemi oldu ve bu lkelerde Sel ukl ul ara it olan ktalan, kendi ve
ziri bn H b ey r e ye kta etti. Daha sonra halife, Sel ukl u sultannn Badata
geliini nlemek iin ehrin surlarn salamlatrp evresine hendekler kazd;
ayrca elegeirdii vilayetlere valiler atadktan baka olup bitenleri renmek iin
de btn kent ve ilelere casuslar gndererek bi r istihbarat tekilat oluturmu
266 AL SEV M-ERDOAN MER L
tur. Bylece o, Abbas Devl eti nin, 1055de sultan T u r u l un Badata geliiy
le kaybettii siyas otoriteye yeniden kavumas hususunda gerekli almalar
yapyordu. Ancak onun bu ekildeki giriimlerinin esas nedeni, Sultan S e n c e r in
Ouzl ar tarafndan tutsak alnmasnn yansra, I rak Sel ukl u Sul tanl iin Sel
ukl u melik ve ehzadelerinin birbirleriyle atmas da neden oluyordu. te yan
dan sultan M u h a mmed , amcas S l ey ma n a h katktan sonra Hemedana
dnd, her gn halifeye bir eli gndererek adna hutbe okunmasn istedi; an
cak halife, sultann H a s b e y i ldrmesini ileri srerek onun bu isteini yerine
getirmedi. M u k t e f , ok gemeden M es u t B i l l i n elinde bulunan Tekr i t i
elegeirmek amacyla vezir I bn H b ey r e nin olu E b u l - B ed r ve emr
T r e k in komutasnda bir kuvvet evketti. Fakat T r ek ile E bu l -
B edr in anlamazla dmesi sonucunda, T r ek ; M esu t B i l l e katld
ve E b u 1- B e d r ile baz ilerigelenleri M es u t a teslim etti, ite bu olay, halife
lik ordusunun yenilgisine sebep oldu. te yandan M u k t ef de Tekr i ti kuatt
ise de baarl otamayarak geri dnmek zorunda kald (1153/1154). Halife daha
sonra Tekri t valisine E b u l - B ed r ve teki adamlar iin bir eli gnderdi ise
de Tekri tl i l er bu eliyi de tutukladlar. Halifenin nce asker gndermesi, sonra
bizzat kendisinin bu ehri ikinci kez kuatmas da bir fayda salamad; bylece
o, tekrar baarsz olarak Badata dnmek zorunda kald(14 Haziran 1154). Bu
kez vezir I bn H bey r e, Tekr i t i nc kez kuatarak bask altnda tutmaya
balad (21 Haziran), ancak Sel ukl u emirlerinin Badata doru ilerledii ve et
raf yamaladklarn duyunca o da geri dnd.
Halifenin bu ekilde baz ehirlere hkim olmas sonucunda, ktalar Badat
ve civarnda olan Sel ukl u emirleri, sultan M u h a mmed le bir toplant yapt
lar. Onlar, rzklarnm kesildiini, evlerinin bakalarnca iskn edildiini, bu
durumun daha bymeden zmlenmesi gerektiini sylediler, ihtiyatl olan
sultan, emirlere, Acele etmeyiniz, halifeye muhalefet uursuzluktur. Saltanat
mn banda halifeye dmanlk ve muhalefet etmeyi irkin buluyorum dedi. Bu
nun zerine emrler, Biz gideceiz ve bu ii yoluna koyacaz, bu yk senin
zerinden alacaz demek suretiyle kararllklarn gsterdiler. Buna kar sul
tan M u h a mmed , Ben fikrimi syledim ve niin istemediimi de akladm.
Artk istediinizi yapnz dedi. Bunun zerine emrler, sultanla vedalaarak ha
rekete getiler, onlara ok sayda Trkmenl er de katlmt. Ancak onlarn bu ha-
reketi sultann msaadesi dnda gerekleiyor, M u h a mmed ilerde kendi
aleyhinde gelime gsterebilecek bu olay engellemek hususunda fazla srarl g
rnmyordu. Bu bakmdan belki de perde arkasndan sultan da bu emirleri des
tekliyordu. Bu srada M es u t B i l l i n hkim olduu Tekr i tde iki Sel ukl u
ehzadesi tutuklu bulunuyordu. Bunlardan biri M el i k ah bi n S el u k ah ,
teki deA r s l an ah bi n T u r u l idiler. Badata yryen bu Sel ukl u emir
leri, Mesut B i l l e haber gndererek melik A r s l an ah bi n T u r u l u
da birlikte getirmesini istediler. M es u t , melik A r s l a n a h hapishaneden
kard ve onun bann zerine hkmdarlk almetlerinden etr aarak hareke
SEL UK L U DE VL E TL E R TAR H 267
te geti ve teki askerlerle birleince, te halifeye kar emrinde savaacamz
sultan budur dedi. Tabii bu durum I I . M u h a m m e d in aleyhinde olmu, or
taya yeni bir sultan kmt. Halife M u k t ef , Seluklu emirlerinin Badat'a
doru ilerlediklerini rendii zaman o da askerleriyle ehirden dar kt, iki
ordu Badatdan iki konak uzaklktaki Bezi mzda karlatlar. Balangta ha
lifenin ordusu, fazla bi r varlk gsterememi ve baz birlikleri bozulmutu, hatt
bu bozgun haberi Badata kadar ulamt. Ancak Sel ukl u askerleri, ganimet
peine dnce, M u k t ef ve beraberindeki emirlerden M en g ba r s ve F ah-
r ed d i n K u v ey d a n n byk abalaryla halifelik ordusu sava kazanmay
baard(10 Ekim 1154). Sel ukl u emirleri, bata M es u t B i l l ve A l p-
k u H n k a r olmak zere, hezimete uradlar. Halifenin askerleri de Trkmer -
l eri n mal ve hayvanlarn ganimet olarak elegeirdiler. Ancak daha sonra
muhtemelen Tr kmenl er den ekinilmi olmal ki, Her kim Trkmenl eri n o
luk ocuundan bir ey aldysa derhal iade etsin denildi. Bunun zerine halife
nin askerleri ellerindekileri iade ettiler. Bir rivayete gre, sultan I I . M u h ammed
de Seluklu emirlerine A r s l a n a p a H as beyi l e yardmc kuvvetler gnder
miti. Bu yardmc kuvvetler Rzana ulatklarnda yenilgi haberini aldklar za
man geri dndler. Melik A r s l an ah ise savatan sonra A 1p k u ile beraberdi.
Sultan I I . M u h a mmed , A l p k u a haber gndererek A r s 1a n a h ile bi r
likte yanna gelmesini bildirdi. Ancak A 1p ku un lm (Kasm/Aralk 1154)
zerine bu gereklemedi: Sultan I I . M u h a mmed , A r s l a n a h n vey ba
bas i l d e n i z i n yanna gitmesinden ve 11d e n i z in de onu tahta karma ba
hanesiyle lkelerine saldrmasndan korkuyordu. ok gemeden bu korkusu bir
anlamda gerekleti. A r s l a n a h , Azer baycana giderek vey babas l den i z
ile birleti, Baka bir rivayete gre ise bu srada A r s l a n a h a yardm eden
emr A k s u n gu r idi.
Sultan I I . M u h a mmed devrinde cereyan eden baz olaylar yledir:
Atabek i l d en i z ve A r s l a n a pa , sultan I I . M u h a mmed - S l ey ma n -
a h savanda, S l ey ma n a h m tarafn tuttuklarndan dolay zlmler
di. Ayn zamanda onlarn bulunduu Azer baycan blgesine baka bi r Sel ukl u
ehzadesi a r bi n M a h mu t ile atabek Ay a z da hkim olmak istiyorlar
d. te bu srada her iki taraf arasnda bir sava balamak zere idi. Sultan I I .
M u h amm ed, tekrar duruma hkim olunca onlarn arasn dzeltmek ve ba
rtrmak iin er ef ed d i n G r d b a z u yu grevlendirdi. Grevinde baa
rl olan er ef edd i n , a r y teslim alarak sultann yanna dnd. Atabek
l den i z ile A r s l a n - A p a , Azer baycan aralarnda paylatlar. Sltan I I . M u
h a mmed , kardei ar ile biraraya geldikten sonra ona efkatle davrand,
ancak sultanlk makam, onun iin kardeten daha ncelik kazanmt. Sonunda
o, emr Sat maz bi n K a y ma z kardeini kontrol ile grevlendirdi. Daha son
ra a r a h bir kalede hapsetti; bylece sultan M u h a mmed muhtemel bir
rakipten kurtulmu oldu. Sultan I I . M u h a m m e d in Azer baycan konusundaki
tutum ve davran zerine atabek 1d e n i z ve emr r bi n A k s u n gu r , sul
AL SEV M-ERDOAN MER L
tann huzuruna geldiler. Bu srada emr r in beraberinde kardei A r s l an -
A p a nin askerleri vard. Her iki emr sultann huzurunda bir sre kalp itaatle
rini arzetlikten sonra izin isteyerek geri lkelerine dndler. Onlarn itaatlerini
bildirmeleri, sultan rahatlatm, emirlerin ise I I . M u h a m m e d in yannda iti
barlarnn ykselmelerine neden olmutu.
Sultan I I . M u h a mmed Ki rman Sel ukl u meliki I . M u h a mmed (1142-1156)
ile de dosta ilikiler iinde idi. Nitekim 1154/1155 ylnda Ki rman melikinin eli
si, sultan I I . M h a m m e d in huzuruna geldi ve hrmetle karland. Eli, bi r
ok hediye getirmiti, bunlar sultana takdim edildi. C ema l ed d i n bn l -
H o c p. n d , Ki r man melikinin kzn sultan M u h a mmed e istemek iin Ki r
man elisiyle beraber gnderildi. Ancak bu evlilik birka yl sonra gerekleebildi.
Sultan I I . M u h a m m e d , 1154/1155 kn Sve ehrinde geirdi. O, vezir C e
l l e d d i. n I b n ii 1- K i v a m yi devlet ilerinde aciz ve yeterli olmadn g
rerek grevinden uzaklatrd, yerine amcas M e s u d a da vezirlik yapm olan
e m eddi n E h u n - N eei b D er g z i i yi tecrbesi nedeniyle vezir atad.
Halife M u k t e f , bi r sre sonra M el i k a h b. M u h a mmed i n yne
timindeki Huzi stan elegeirmek amacyla oraya asker sevketmiti. Ancak um-
l a,halifelik kuvvetleriyle yapt sava kazanm, bi r ksm asker ve kumandanlar
tutsak almt (Eyll 1155). O, b tutsaklara ok iyi davranm, hatt onlar ser
best brakp halifeden zr dilemitir, halife de onu affetti. u m 1a daha sonra
M el i k a h oradan uzaklatrarak Huzi stan'a hkim oldu.
Sleymanahn yeni den sultan iln edi l mesi
S l ey ma n a h , M u h a mmed i n saltanatnn balangcnda katktan
sonra Bvend l er lkesine gitti. Bu srada Sultan S e n c e r in Ouzl arca tutsak
alnmas zerine gzler ona evrildi, nk daha nce sultan S en cer , onu veli
aht iln etmiti. Bu bakmdan S e n c e r in tutsakl esnasnda o, Byk Sel uk
l u Sul tanl iin davet edildi ise de baarsz olarak Grcana dnd (Nisan/Mays
1154) (Bk. Sultan S e n c e r ve Ouzl ar)<S l ey ma n a h , daha sonra berabe
rinde 500 atl olduu halde, I sfahan civarna geldi(1155). I sfahan valisi R ei t C a -
medar , birok vaatlere ramen onu ehre sokmad ve Ben bu emaneti kardeinin
olu iin bekliyorum, emanete ihanet etmek benim detim deildir dedi. S -
l ev ma n a h , midini kesince, Badata halife M u k t e f ye yanna gelmek
istediini bildirdi. Aralarnda eliler gidip geldikten sonra eini rehine olarak
gndermesi artyla bu istei kabul edildi. Bunun zerine S l ey ma n a h , ei
ni ok sayda cariye ve maiyyetiyle Badata gnderdi. Halife, onlara ok iyi dav
rand ve S l ey ma n a h n yanna gelmesine izin verdi. S l ey ma n a h ,
banda hkmdarlk almeti etr olduu halde, Badata geldi (25 ubat 1156).
O. daha sonra halifelik sarayna getirildi, Ba kad ve halifelik ilerigelenlerinin
huzurunda, halifeye sadakatla bal kalaca, daima itaatkar olaca ve I r ak a
hibir zaman saldrmayaca hususunda ant iti. Bu anttan sonra Badatta adna
hutbe okundu, halife de ona saltanat hilati giydirerek sultan ilan etti. Btn bun
SELUKL U DEVL ETL E R TAR H 269
lara ramen ona Badatta Mel i kl -msteci r (snt hkmdar) diyorlard. Hali
fe M u k t ef i , ayrca ona 3 bin kiilik atl birlii verdi. S l ey ma n ah ,
Nisan/Mays I 156da Ci bal e yneldi ve M el i k ah bi n M a h mu t a haber gn
dererek kendisine itaat etmesini istedi; o da bunu kabul ederek 2 bin atl ile
geldi, ikisi birbirlerine ballk ant itiler. S l ey ma n ah , M el i k a h ve
liaht iln etmiti. Onlar, Azer baycan a ynelerek atabey 1d e i z ile bulutular,
i l d en i z onu pek nemsememi, belki de istemedii halde yardm etmek zorun
da kalmt. te yandan sultan I I . M u h a mmed , onlarn bu durumunu haber
almca, Musul hkimi, K u t beddi n M ev du d ve nibi Zey n ddi n A l i K
k " ten yardim istedi, ikisi de kendilerine verilen vaadler karlnda bu ne
riye evet dediler. Emr i n a n da sultann yannda idi. I I . M u h a mmed ,
toplad kuvvetlerle harekete geti ve iki taraf, Aras nehri boyunca savatlar.
Sonunda stn gelen I I . M u h a m m e d olmu, S l ey ma n ah ve halifelik or
dusu dalmt. Bunun zerine S l ey ma n a h Badata gitti. Ancak A l i K
k , Musul civarnda onu yakalayarak Musul kalesinde hapsetti ve durumu da
sultan M u h a mmed e bildirdi. Bylece I I . M u h a m m e d , bu rakibinden ikinci
kez kurtulmu oldu(1156). Bu olaydan sonra atabey i l d en i z , bir mektup gn
dererek sultandan zr diledi; I I . M u h a m m e d de onu affetti ve bir daha mu
halefet etmeyecei hususunda gvence ald. Buna uygun olarak I l d en i z ol u
P eh l i v a n sultann yannda I r aka gnderdi.
Badat kuatmas
Sultan I I . M u h a mmed , adna Badatta hutbe okutmayan ve rakip ola
rak karsna S l ey ma n a h karan halife M u k t e f i ile mcadele etme za
mannn geldiine inanmt. Ayrca evresindeki adamlar, Badata yrmesi
iin kendisini tevik ederek, Zira oras memleketinin merkezi, baba ve atalar
nn bakentidir. Eer sen kendin oraya gidersen senin nnde kimse duramaz ve
seninle boy lmek kimsenin elinden gelmez dediler. Bunun zerine sultan
I I . M u h a m m e d , kuvvetleriyle Badat nlerine gelerek ehri kuatt (Ocak 1157),
Bu byk Sel ukl u ordusunda Zey n eddi n A l i K k , Kaymazoul l ar , Di i -
beyoul l ar , atabek Ay a z , e r e f e d d i G r dba z u gibi emrler yer almt.
Gar r af hkimi B edr bi n M u z a f f er de 400 gemiyle I raktan gelmiti, iki taraf
arasnda gerek karada, gerekse nehir zerinde iddetli atmalar oldu. Halife
nin veziri I bn H u bey r e, bu kuatmaya hazrlkl idi. Bu bakmdan Badat'
ta yiyecek sknts ekilmedi, kuatma uzun srmesine ramen yiyecek fiyatlar
bundan etkilenmedi, sadece et ve tuz pahalanmt. te yandan I bn H u bey -
r e , sultan I I . M u h a m m e d in Badat kuatmaya baladndan beri atabey
11d e n i z ile mektuplayor ve onu, ehzade M el i k a h ya da A r s l a n a h ile
Hemedana ynelmeye tevik ediyordu. Nitekim bu yazma istenilen sonucu ver
di ve atabey l d e n i z i n M el i k a h ile beraber Hemedana yrmesi gerek
leti. Bu haber zerine sultan M u h a mmed , vezir, devlet adamlar ve emirler
le bir toplant yaparak ne ekilde hareket edilmesi hususunu konutular ve Badat
270
AL SEV M-ERDOAN MER L
zerine son bir hcum yaplmas zerinde anlatlar. Fakat Sel ukl u ordusunun
bu hcumu da bir sonu veremeyince, sultan I I . M u h a mmed , 6 Mays 1157
tarihinda kuatmay terkederek Hemedana hareket etti.
Sultan I I . Muhammed'i n eon yll ar ve l m
Sultan M u h a mmed , Hemedana yaklanca atabey l den i z buradan ay
rld, M el i k a h da yalnz kaldndan Huzi stana gitti. Bylece rakibinden kur
tulan sultan M u h a mmed , tekrar Hemedana hkim oldu. Ancak Badat
kuatmasnda bir sonu elde edilememi, emekler boa gitmi, elde sadece yor
gunluk kalmt. Bu sefer sonucunda hazine de boalmt. Belki de kuatma so
nunda ortaya kan en nemli olay, halifenin kendine olan gveninin artmas idi.
Sultan M u h a mmed, bu kez, daima kendisine rakip olanlar destekleyen ve Ba
dat kuatmas srasnda arkadan vuran 1d e n i z e kar bir sefer hazrlklar
na giriti. Fakat vereme yakalannca bundan vazgeti. Sultan, hastalk nedeniyle
bundan sonra hibir sefer giriiminde bulunmad. O, kn Sveye gidiyor, yazn
ise Hemedana geliyordu.
Huzi standa bulunan Trkmen emri u m 1a , sultan M u h a mmed e bal
emrlerden K a y m a z a saldrd. K ay maz , u ml a ya kar iddetle diren
di ise de malup olmaktan ve tutsak alnmaktan kurtulamad. Aralarnda kan da
vas olan bi r Trkmene karlk K a y m a z ldrerek, ban sultan M u h am-
m e d e gnderdi (1158). Daha sonra halife M u k t ef i , u ml ave emrindeki-
lerle savamak iin asker evketti. u m 1a bu kuvvetler karsnda Huzi stana e
kildi. Bu blgeye melik M el i k a h da gz dikmiti. Onun yannda emr
S u n gu r H emed a n v eK u v ey d a n de vard. u m 1a , bunlarla yapt sa
va kaybetti, bunun zerine M el i k a h da Huzi stan ele geirdi. Bir rivayete
gre, sultan M u h a mmed , kardei M e 1i k a h ile bar yapm ve Huzi stan iin
ona sancak vermiti. Bu arada vezir ems eddi n E b u n - N e c i b i n lm
zerine sultan, yerine uzun zamandan beri kendisine nedimlik yapm olan Z i -
y a eddi n s f a h a n yi vezir atamsa da bu da ksa sre iinde lmt. Sul
tan M u h a mmed , hastalna ramen, daha nce szl olduu H a t u n i
K i r m a n ile evlenmek amacyla i h a bed d i n M i s k a l bu z u r g veey-
b a n yi eyiz ve hediyelerle Ki r mana gnderdi. Ki r man meliki T u r u l a h
da bu evlilii kabul etti; bunun zerine H at u n i K i r ma n Hemedanda bu
lunan sultan I I . M u h a m m e d in yanna geldi (Temmuz/Austos 1159). Onun
gelii, byk sevince neden oldu. Hemedan halk ehri donatt ve alg alarak
Ki rmanl prensesi karladlar. Sultan, hasta olduu iin H a t u n u mahaffe iinde
karlamt. Ancak hastal daha da arlamt, bu sebeple gerdee giremedi.
H t u n i K i r ma n , be ay sultann nikh altnda, fakat yanndaki adrda kal
d. Sultan M u h a mmed , 13 Aralk 1159de Hemedan kapsnda ld. Halk, b
yk yas tuttu. nk o, Sel ukl ul ar n en yumuak huylusu, en bilgini, adaleti
en ok seven ve bata bulunan bir hkmdard, insanlar hi incitmezdi; gzel
yzl, pembe ehreli, iri gzl, uzun sal, az ve ince sakall idi. Grz ve evgan
oynar, ok atmakta evik olup, iyi bir binici idi.
VII.
SULTAN SLEYMANAH DEVR
Sultan I I . M u h a m m e d in lm zerine Sel ukl u emrleri, onun yerine
kimin geirilecei hususunda anlamazla dtler. Emirlerden bir ksm, kar
dei M el i k a h , dier bir ksm da S l ey ma n a h tahta karmak iste
diler. Azer baycan atabeyi ems ed d i n i l d en i z i se A r s l a n a h
destekliyordu. M el i k a h , yannda u m 1a ve Sal gurl ul ardan T ek l e bi n
Z e n g i olduu halde, Huzi standan sfahana geldi ve burada be nevbet aldra
rak sultanln iln etti. Ancak onun buradaki saltanat, 15 gn srd. Bir riva
yete gre O, Badata yrmesinden korkan halife M u k t ef i ve vezir
I bn H u b ey r e nin bir suikast sonucunda ldrld (1160). Bu zehirlenme ii,
bir cariye (veya arkc) vastasyla yaplmt. M el i k a h n bazusu kuvvetli idi,
bu nedenle iyi ok atard. Cmert ve iyi huylu olup, akay severdi ve aa derece
deki insanlar koruyan gururlu bir hkmdard. M e 1i k a h n lmyle I sfa
han halk, u m 1a ve Te k 1e yi ehirden kardlar. u m 1a , sratle geri dnerek
Huzi stan elegeirdi. I sfahan halk ise daha sonra S l ey ma n a h adna hutbe
okuttular.
I I . M u h a m m e d in lmnden sonra emirlerinden bir ksm, aralarnda
fi ki r alveriinde bulundular. Onlar bu srada kuvveti ok olan emr I n a n
Reyden davet ederek onun fikir ve rzasyla bu ii zmlemeyi yelediler. n an
gelince grler, S l ey ma n a h zerinde birleti. Bu byk Sel ukl u emrle
ri, Hemedandan Musul hkimi K u t bed d i n M e v d u d a eli gnderip, S -
l ey ma n a h saltanat makamna geireceklerini bildirerek kendilerine gn
dermesini istediler. Atabey K u t bed d i n M ev du d, S l ey ma n a h sul
tanlara gerekli eyalarla Hemedan a gnderdi. Bir rivayete gre, A l i K k ve
Musul askerleri de onunla beraber Hemedana hareket etti. Hemedana yakla
tka her gn bir emr ve bir gurup, S l ey ma n a h karlyordu. Bylece
S l ey ma n a h n etrafnda byk bir ordu topland. A l i K k , onlarn
kendisine herhangi bir hareketinden ekindi ve bu emirlerin sultan etkileri alt
na almaya altklarn grnce Musul a geri dnd. Nitekim o, bu kukusunda
hakl idi. S l ey ma n a h , 22 Mart 1160da I rak Sel ukl u bakenti Hemedana
gidip tahta oturdu. ok gemeden sultan, emr I n a n m iradesine tbi olmu
272
AL SEV M-ERDOAN MER L
tu. Emr n a n n veziri i h a b ed d i n M a h mu t , bu kez, sultann vezirli
ine, A l p A r gu n da emri hacibliine atandlar. Bu emrler, atabey l de-
n i z in yannda bulunan A r s l a n a h tahta oturtmak iin harekete gemesin
den ekiniyorlard. Bu nedenle onlar, 11d e n i z ile anlamak iin A r s l a n a h
da veliaht yaptlar. Hutbe ile sikkeye onun da adn koydular ve Err an vilayetinin
ynetimini ona verdiler.
H al ifel i kl e il i ki l er
Halife M u k t ef i L i emr i l l a h n lm zerine halife olan olu M s t en -
ci d B i l l ah (1160-1170), sultan S l ey ma n a h a hacib S evi n N i z a m -
yi eli gnderip, itaat etmesini ve btn lkede adna hutbe okutmasn istedi.
S l ey ma n a h , onun bu isteini kabul ederek, hkim olduu lkelerde hali
fe adna hutbe okunmasn emretti. Ayrca sultan, Badat n da kendi isteine
uyacan ve bu ehre gidebileceini sand ve iki taraf arasndaki ilikileri dzen
lemek iin eli gndermeyi kararlatrd. S l ey ma n a h , eli olarak kad N e -
bi h d d i n E b H r ey r e yi ve Badatta Sel ukl ul ar n durumunu dzelt
mek iin emr I bn T oga n y r ek i vali olarak gnderdi. Ancak bunlar, Ba
data geldiklerinde beklemedikleri sorularla karlatlar. Vezir I bn H u bey -
r e, onlara, Niin gnderildiniz ve ne istiyorsunuz? demesi zerine onlar, sul
tan adna Badatta hutbe okutmak iin geldiklerini belirttiler. Verilen cevapta,
Hutbeye el uzatmak banza byk iler aar, dostluu elde etmek isterseniz
hutbeye rabet etmeyiniz denildi. Bylece Abbas halifelerinin artk Badatda
Sel ukl u sultanlar adna hutbe okutmay kabul etmediklerini ve buradaki Sel
ukl u hkimiyetine son verdiklerini gsteriyordu, i ki taraf arasnda bu anlamazlk
srerken, nce S evi n N i z a m , sonra da E b H u r ey r e Badatta dedi
kodulara yol aan bir ekilde ldler. Bunun zerine I bn T oga n y r ek de
akbetinden korkarak Badat terketti. Sonu olarak, bundan sonra Sel ukl u
l ardan herhangi bi r melik veya sultan, bi r daha Badata gelmedi. Abbas l er,
1055den beri beklediklerine ancak bi r yzyldan fazla bi r zamanda kavuabil-
milerdi.
Sleymanahn l drl mesi
S l ey ma n a h m lm, ilgili kaynaklarda eitli rivayetlerle anlatlmak
tadr. O, genellikle iki iip elenceyle megul oluyordu. Emrler, onun huzuruna
kma imkan bulamyorlar ve gittike ondan mitlerini kesiyorlard. Ayrca sul
tan, kimseye sayg duymuyor ve emirleri incitiyordu. Sonunda emrler, atabey 11-
d e n i z in yannda bulunan A r s l a n a h davet iin er ef ed d i n G r d-
b a z u ile anlatlar. Sultan S l ey ma n a h , emirlerin kendisine kzdklarn
v eA r s l a n a h ardklarn haber ald. Bir adam gnderip, Mademki be
ni istemiyorsunuz, benden size bi r ktlk gelmez. Braknz, Musuldan getir
mi olduum servet ve mallar alp gideyim. Ondan sonra istediinizi yapn ierikli
bi r haber yollad. Emrler, nce bunu kabul ettilerse de sonra Reyde bulunan
SELUKLU DEVL ETL E R TAR H
273
emr I n a n la bu hususu konutular. n an ise onun asker toplayp tekrar ha
rekete geebileceini ne srerek buna engel oldu. Ancak er ef ed di n G r d-
ba z u , S l ey ma n a h tutuklatp bir kkte hapsettirdi. Emrler, onun
kamasn nlemek iin silahl muhafzlar grevlendirdiler (Ekim/Kasm 1160).
Onlar, A r s l a n a h n gelmesini bekliyorlard. ok gemeden G r dba -
zu, S l ey ma n a h bir yay kiriiyle bodurdu (Mart/Nisan 1161). Bir riva
yete gre, Hemedanda kardei M es u t un trbesine gmld. S l eyman ah ,
gzel yzl, iyi huylu ve tatl szl bir hkmdard. Ancak olaylar karsnda
diren gstermemi, birka kez tahta oturduu halde, baarl olamamt.
VIII.
SULTAN ARSLANAH DEVR
S l ey man ah tutukland srada, er ef ed d i n G r d b a z u , Azer
baycan hkimi l d e n i z e haber gnderip melik A r s l an a h tahta kar
mak iin Hemedan'a davet etti, i l den i z , bu ar zerine yanna A r s l a n a h
alarak 20 bin atldan oluan ordusuyla harekete geti ve Hemedanda er ef ed
di n G r dba z u tarafndan karland. A r s l a n a h , hkmdarlk sarayna
yerletirilerek adna sul tan olarak hutbe okundu. Tabii onun en byk ans, 1-
d e n i z in kendisinin annesiyle evli olmas idi. Ayrca bu hatun, l d e n i z i n
ocuklar M u h a mmed P eh l i v an ile K z l A r s l a n n anneleri idi. By
lece l den i z , sultana atabek olmu ve ona Atabeki Azam nvan verilmiti. Sul
tann vey kardei P eh l i v an da haciblie tayin edilirken, vezirlie i h a bed-
di n M ah mu t getirilmiti. Bylece atabek l d en i z , vey olunun tahta
gemesiyle, onun adna ynetimi eline alm ve kendi yetki alann geniletmek
iin daha nce Sel ukl u sultanlarnn ynettii lkelerde A r s l a n a h n da ta
nnmas iin harekete gemitir. Nitekim i l d en i z , Badat'a halife M s t en -
c i d e haber gnderip A r s l a n a h adna hutbe okunmasn ve ynetim
dzenlemelerinin sultan M esut zamanndaki ekline dntrlmesini istemi
tir. Ancak Badatta l d e n i z i n elisi hor grlp ok kt bi r ekilde geri
gnderildi. Bu arada Rey hkimi n an ile i l d en i z , bir ittifak yapp anlat
lar. Bu anlamay evlilik yoluyla da salamlatrmak iin P eh l i van ile n a n n
kz evlendirildi ve gelin, Hemedana getirildi. A r s l a n a h da tahta oturduk
tan sonra sultan I I . M u h a m m e d in lmyle dul kalan H at u n i K i r ma n
ile evlendi.
11 d e n i z in sultan A r s l a n a h n hizmetine ard hkmdarlardan
biri de Meraga hkimi A r s l a n a pa idi. Fakat o da i l d e n i z i n denetimini
kabul etmeyerek, Bana dokunursanz, benim yanmda bir sultan olduunu hat
rnzdan karmazsnz cevabn verdi. nk lmeden nce I I . M u h a mmed ,
olunu ona teslim etmiti, bu bakmdan A r s l a n a p a nin elinde, l d e n i z i
tehdit edebilecek bir kozu vard. Ayrca halifenin veziri bn H bey r e de A r
l a n a p a ya haber gndererek onu I I . M u h a m m e d in olu adna hutbe okut
mak hususunda kkrtyordu. Tabii i l d en i z byle bir tehlikeyi gze alamazd,
SELUKL U DEVL ETL E R TAR H 275
derhal olu P ehl i van ynetimindeki bir orduyu A r s l a n a pa ya kar gn
derdi. Bunun zerine A r s l an apa, Ahl atah hkmdar, I I . S k men den
yardm istedi. I I . S k m e n , ona byk bir kuvvet gnderdi ve Grcl eri n sal
drlar karsnda, bizzat kendisi gelemedii iin de zr diledi. A r l a n a p a ,
Ahl atah kuvvetleriyle ordusunu takviye ederek P eh l i van n zerine yr-iid.
Sef dr d nehri kenarnda iki taraf arasndaki iddetli sava A r s l an apa ka
zand, P ehl i van ise ok kt bir durumda glkle Hemedana dnd (1161).
l deni z-em r nan mcadel esi
Sultan A r s l an ah ile atabek l den i z , iki ay Hemedand a kaldktan son
ra Sve zerinden sfahana gittiler (Ocak 1161). i l d en i z i n I rak Sel ukl u Dev
l eti nde ynetimi tamamen ele geirmesi, teki emirlerin kendisi aleyhinde bir
lemelerine neden oldu. Onun bu kuvvet ve kudretini ekemeyen bata Rey hki
mi H s ameddi n nan, I sfahan valisi I z z eddi n Sat maz ve Kazvi n
valisi A l p A r gun olmak zere, bir ksm emrler, aralarnda anlatlar. Bu emir
ler, Sal gur l u atabeki Sungur bi n Mevdu d a haber gndererek i r azda
onun yannda bulunan A r s l an ah m kardei ehzade M u h a mmed i ken
dilerine gndermesini istediler. Onlarn bu nerisini kabul eden atabey S u n
gur , ehzade M u h a mmed i 1000 atlyla gnderdi. ehzade M u h ammed
ve yanndakiler, teki emrler ile bulumak zere sfahangittiler. Rey valisi i nan
ve arkadalar 20 bin asker toplayarak sfahanda ehzade M u h ammed ile bir
letiler, sonra da Hemedan a yrdler. te yandan atabek I I deni z ve er e
f eddi n G r dbaz u da kuvvetlerini topladktan sonra yanlarna sultan
A r s l a n a h alarak muhaliflerine kar harekete getiler, iki ordu, Hemedan
civarnda karlam ve sava ehzade M u h ammed ve yandalarnm yenilgi
siyle sonulanmtr. Bunun zerine M u h ammed, Huzi sta a ekilmek zorun
da kald (1161).
Atabek Zengi ni n I rak Sel ukl u sultanlna itaati
I I . M e 1i k a h n lmnden sonra adamlarndan bir ksm onun olu M ah
mu t u sfahandan alarak Farsa geldiler. Atabek Z e n g i , onlar karlad ve
malup ederek ehzade M a h mu t u ellerinden ald, I stahr kalesine gtrd ve
muhtemelen orada hapsetti (1161), A r s l an ah , sultan olduktan sonra I rak Sel
ukl u devletinde atabek i l d en i z in kuvvetli otoritesi sayesinde skunet sa
lanmt. Artk tekrar eski nfuzlu gnlerini yaamak isteyen Abbas hilafetinin
kuvvetli bir devlete tahamml edemeyecei aikrd. Abbas halifesi, bu arzusu
nu yerine getirmek iin rak Sel ukl u devletinin zaaf iinde olmasn istemektey
di. Bu amala halifelik veziri A vn ddi n Y ahya, sultan A r s l an ah ve
atabek l l d en i z e kar dier emirleri ve Sel ukl u ehzdelerini kkrtmaya
balad. Vezir Y ahya, atabek Zen gi ye de mektup gndererek M ah
mut bi n M el i k ah adna hutbe okutmasn nerdi. Atabek Z e n g i , vezirin
nerisini uygun grd ve ehzade M a h mu t u I stahr kalesinden kartarak onun
276 AL SEV M-ERDOAN MER L
adna hutbe okuttu ve kapsnda 5 nevbet aldrd. Zengi askerlerini toplayarak
hazrlklara balad, ayrca Rey hkimi emr I n a n ada mektup yazarak onun
la atabek l d en i z e kar anlamak istedi. Atabek Zen gi nin bu hareketle
rinden anlaldna gre, artk o da Fars hkimiyetini aan emeller peindedir.
O da, B oz aba gibi Sel ukl u ehzadesine dayanarak I rak Sel ukl u devletine ata-
beklik messesesi altnda hkim olmak istemekteydi. nk atabek l den i z de
I rak Sel ukl u Devl eti zerindeki otoritesini ayn ekilde salamt. Atabek i l
den i z , atabek Zen gi nin emr i nan ile olan yazmasn haber ald za
man hazr