You are on page 1of 557

A

B-I HAYT
( O l a - v j )
eni lmszle kavuturduuna
inanlan efsanev su. ^
TASAVVUF. slm-Trk kaynakla-
rnda ve edeb mahsullerinde ayn'l-ha-
yt, nehr'l-hayt, b- cvidn, b-
zindeg, hayat kayna, hayat emesi,
bengi su, dirilik suyu, bazan da Hzr ve
skender'e atfen b- Hzr veya b-
skender vb. eitli isimlerle anlan bu
efsanev su, aslnda btn dnya mito-
lojilerinde mevcut bir kavramdr. nsa-
nn yeryznde grnmesinden itiba-
ren hemen her toplumda hayatn ksal-
, buna karlk yaama arzusunun ok
kuvvetli oluu, ona daima sonsuz bir
hayat fikri ilham etmitir. Bu eilimin
eitli toplumlarda baz mitolojik mah-
suller dourduu ve insanlarn ebed
bir hayat aramak iin verdikleri mca-
deleleri anlatan Glgam destan ve
skender efsanesi gibi gerekten ahe-
ser rnekler verdii grlmektedir. Bu
rneklerde suyun nemi hemen farke-
dilir. nk byle bir ebed hayat sala-
yan suyun (b- hayt) varlna olan
inancn douunda, gerek hayattaki
suyun btn canllar iin tad ne-
min rol ok byktr. Onun hayat ve-
rici, diriltici, yapc ve canllk kazandrc
zellii eitli inan sistemlerinde ken-
dini gstermi ve lmszlk kazand-
ran b- hayt efsanesinin domasna
uygun zemin hazrlamtr.
Efsanelerin dnda, b- hayta
Kur'n- Kerm'de Hz. Ms ve Hzr ks-
sas anlatlrken (bk. el-Kehf 18/60-82),
dolayl olarak temas edilmitir. yet
metinlerinde anlatlanlar zetlenecek
olursa karmza yle bir tablo k-
maktadr: sriloullan'nn peygamberi
Hz. Ms bir gn gen arkadayla bir-
likte, kendisiyle bulumas emredilen
ahsiyetle grmek zere yola kar.
Buluma mevkii "iki denizin birletii
yer" (mecmau'l-bahreyn)dir. Hz. Ms
burasn tanyabilmek iin yanna azk
olarak ald balktan faydalanacaktr.
nk baln canlanp denize atlamas,
buluma yerini belirleyen bir iarettir.
Ancak Hz. Ms'nn gen arkada, de-
niz sahilinde uradklar kayann yann-
t
da baln canlanarak denize atlad-
n ona haber vermeyi unutmutur. Yol-
da yemek iin konakladklarnda ise du-
rumu kendisine anlatr.. Bunun zerine
Hz. Ms tekrar o yere dner ve
gerekten arad kiinin orada bulun-
duunu grr. Kendisine Allah tarafn-
dan "rahmet" ve "gizli ilim" verilen bu
kulun Hzr adn tad, bata Buhr
ve Mslim olmak zere, Eb Dvd,
Tirmiz ve el-Mstedrek'te yer alan ba-
z hadislerde bildirilmitir. Kur'n- Ke-
rm'de ve Buhr dndaki hadis kay-
naklarnda Hz. Ms ile arkadann
yanlarna azk olarak aldklar tuzlu ba-
ln nasl dirildiine dair herhangi bir
aklama yoktur. Sadece Buhrrde
mevcut deiik bir rivayette bu sebebin
akland grlmektedir. Bu hadise
gre, "Hzr'la buluacaklar kayann di-
binde bir kaynak (ayn) vard ki buna
'hayat kayna' (aynu 1-hayt, b- hayt)
deniyordu. O suyun temas edip de di-
riltmedii hibir ey yoktu. te bala
bu sudan sramt" (Buhr, "Tefsir,
Sretu 1-Kehf", 4). b- hayt kavram-
na slm ilhiyat literatrnde rastla-
nlan ilk yer buras olmaldr. Ancak,
Buhr bu hadisi teki rivayetlerin ar-
dndan, isnad zincirini vermeksizin ve
pheli bir rivayet tarznda zikrederek
sz konusu rivayete gvenmediini or-
taya koymak istemitir. Bununla birlik-
te bu hadis Hzr meselesinde ok nem-
li yeri olan mitolojik b- hayt kavram-
nn o devir Arap toplumunda gayet iyi
bilindiini belgelemi olmaktadr.
Baln canlanmas konusunda Kur-
'n- Kerm'de bilgi olmad iin Bu-
hrrdeki rivayet nem kazanm, dier
hadislerde de bu konuda aklama bu-
lunmadndan baln b- hayttan
srayan sularla canland yolundaki
izah tarz hemen btn kaynaklarda bi-
rinci derecede itibar grmtr. Bunun
bir sebebi de herhalde halk arasnda
b- hayt ile ilgili inanlarn ok yayl-
m bulunmas olsa gerektir. Nitekim
bu kavram Hzr'dan bahseden btn
klasik kaynaklarda yer bulmu ve pek
ok folklor malzemesi ile giderek zen-
ginletirilmitir.
Hz. Ms ve Hzr kssas, Kitb- Mu-
kaddesteki benzer rivayetler dolaysy-
la Kur'n- Kerm'deki peygamber ks-
salaryla ilgilenen ve bunlarn kaynakla-
rn tesbit etmeye alan msterikle-
rin daha ilk planda dikkatlerini ekmi-
tir. VVensinck'e gre bu kssa "suyun
iindeki ebed ot" imajnn yer ald Gl-
gam destan ile skender ve yahudi
efsanelerinin salad malzemelerin
oluturduu bir hikyedir. I. Friendlaen-
der bu kssann skender hikyesi ve
yahudi efsanesinin isim deiiklii su-
retiyle adaptasyonundan ibaret olduu-
nu syler. Btn msteriklerin birle-
tikleri, ama en ok Friendlaender'in s-
tnde durduu skender hikyesi birok
aratrma ve metin nerinin konusu ol-
mutur. Onun btn versiyonlarn en
iyi inceleyen ve tahlilini yapan Friendla-
ender, skender efsanesini kssann
kayna olarak kabul etmek gerektii
sonucuna varmtr. L. Massignon da
arl skender hikyesine verir ve
Kur'n- Kerm'deki Zlkarneyn kssas-
n (bk. el-Kehf 18/83-98) buna delil
gsterir. Gerek Friendlaender, gerekse
VVensinck ve Massignon'a kssann
skender efsanesiyle alkasn takvi-
ye eden ipularn mfessir, muhaddis
ve tarihilerin bu efsaneden yaptklar
aktarmalarla Kur'n- Kerm'deki Zl-
karneyn kssasnn salad grlmek-
tedir. Ancak Kur'an'da bu kssann H-
zr kssasyla balantsn ima eden her
hangi bir iaret yoktur. stelik Zlkar-
neyn kssas tamamen bamsz bir ks-
sadr.
Byk skender'in ad etrafnda te-
ekkl eden skender efsanesi, yazld
yerlerde pek ok mahall unsuru da ala-
rak zenginlemitir. Milttan nce te-
ekkle balayan bu Greke efsane,
milttan sonra 300 yllar civarnda ta-
mamlanmtr. skender efsanesi Sr-
ynice'ye de aktarlm, Srynice me-
tinde skender'e "iki boynuzlu" lakab
da eklenmitir. Arapa'daki Zlkar-
neyn'in bunun tercmesi olduu ne
srlmektedir. Bu efsanenin Greke ve
Srynice metinlerinin muhtevas yle
zetlenebilir: skender, insana ebed ha-
1
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
B-I HAYT
yat baheden bir eme (b- hayt) ol-
duunu limlerden renir. Bunu ara-
mak iin ordusuyla yola kar. Yolda
eitli olaylar sebebiyle askerlerinden
ayrlmak zorunda kalr. Yannda sadece
as vardr. A yemek hazrlamak
iin bir emeye gider, orada azklar
olan tuzlu bal ykamak ister. Fakat
balk suya deer demez canlanr ve
iine atlayp kaybolur. A bu suyun
b- hayt olduunu anlayp bir miktar
ier ve geri dner. Bana gelenleri
skender'e anlatr. skender ann ta-
rif ettii yeri ararsa da bulamaz ve k-
zarak onu ldrmeye karar verir. Ancak
bir trl ldremeyince boynuna bir
ta balayarak denize attrr. Burada
a bir deniz cini olur ve ebed hayat-
na devam eder.
Ortadou'da gerek gayri mslimler,
gerekse onlar araclyla mslmanlar
arasnda benimsenip yazya geirilen
skender efsanesi. Ortaa slm dnya-
snda son derece yaygnlk kazanmtr.
IX. yzyldan itibaren mfessirler byle
bir ifah ve yazl malzemeyi ellerinin
altnda hazr bulmular ve Kur'n- Ke-
rm'deki Zlkarneyn kssasn aklar-
ken geni lde kullanmlardr. Bu
efsanenin slm kaynaklarda mevcut
metinleri yle zetlenebilir: Nuh Pey-
gamber'in torunu Yunan'n soyundan
gelen skender-i Zlkarneyn, ebed ha-
yat veren ve insan st gler kazand-
ran b- hayttan bahsedildiini duyar
ve bunu aramaya karar verir. Rivayete
gre Allah bunu Sm'n soyundan biri-
ne nasip edecektir. Zlkarneyn halas-
nn olu olup Hzr diye anlan Elyesa'
ile askerlerinin refakatinde yolculua
balar. b- hayt, "karanlklar lke-
si'ndedir. Yolda bir frtna yznden
Zlkarneyn ve Hzr askerlerden ayr
derler, bir mddet sonra karanlklar
lkesine gelirler. Zlkarneyn saa, Hzr
sola giderek yollarn tayine alrlar.
Gnlerce yol aldktan sonra Hzr ilh
bir ses duyar ve bir nur grr. Bunlarn
kendisini ektii yere gidince de orada
b- hayt bulur. Bu sudan ier ve yka-
nr. Bylece hem ebed hayata kavuur,
hem de insan st gler ve kabiliyet-
ler kazanr. Sonra Zlkarneyn'le karla-
rlar. Zlkarneyn durumu renir ve
b- hayt ararsa da bulamaz, kaderi-
ne raz olur. Bir mddet sonra lr.
Glgam destanndaki "su iinde otun
salad ebed hayat" kavram ve bu-
nun Glgam tarafndan aranmas, s-
kender efsanesine kaynaklk etmi ola-
bilir. nk m.. 3000-2000 yllarna
kadar inen Mezopotamya destannn,
skender efsanesinin teekkl srasn-
da, skender'in ebed hayat veren suyu
aramas epizodu olarak kullanlmas,
coraf mevki ve kltrel evre olarak
imknsz deildir. Msteriklerin hibiri
bu noktay dikkate almamlardr. s-
kender efsanesindeki ann, canlanp
suya atlayan tuzlu bal ile Hz. Ms'
nm canlanp denize atlayan bal ara-
snda bir benzerlik grlmekteyse de
gerekte Kur'n- Kerm ve sahih hadis-
lerin naklettii olaylarn bu efsane ile
benzerlii yoktur. nk bu olaylarda
ebed hayat baheden b- hayt ara-
maya giden birileri sz konusu deildir.
Bununla birlikte msteriklerin ileri
srdkleri tezler mfessir, muhaddis
ve tarihilerin kssay aklarken verdik-
leri mlumat iin tam anlamyla geer-
lidir. Msteriklerin gzden kardklar
en nemli nokta budur, yani onlar me-
selenin tahlilini yaparken Kur'n- Ke-
rm'in metni ile mfessirlerin metinleri-
ni birbirinden ayrt etmemilerdir. Ef-
sane bu haliyle dier slm edebiyat-
larda olduu gibi Trk edebiyatnda da
skendernme denilen bir edeb trn
olumasna yol amtr.
Mslmanl kabul ettikten sonra
Arap, Fars ve Trk milletlerinin din ve
din d edebiyatlarnda Hzr, Hzr-
lyas, b- hayt gibi kavramlar ve bun-
larla ilgili giderek zenginleen mitolojik
mahsuller sk sk ilenip yeni rnekler
ortaya konulmutur. Pek ok Arap edip
ve airi ile Attar, Fahreddn-i Irk ve
Hfz gibi ranl mutasavvf airlerin bu
konular iledii, yahut mazmun olarak
kulland grlr. Tasavvufta b- ha-
yt, Allah'n "el-Hayy" isminin hakika-
tinden ibarettir. Bu ismi z vasf haline
getiren kimse, b- hayt imi olur.
Artk o, Hakk'n "hay" sfatyla hayatta
olduu gibi, dier canllar da onun sa-
yesinde hayat kazanr. Bu mertebedeki
insann hayat Hakk'n hayatdr. b-
hayt, eitli slm milletlerinin halk
edebiyat mahsullerine bir motif olarak
girmi ve yzyllardan beri kullanlagel-
mitir. slm Trk edebiyat da bu ge-
nel eilime kaytsz kalmam, Orta As-
ya, aatay ve zer edebiyat sahalar
kadar Anadolu Trk edebiyat da bu
konularda zengin bir varlk ortaya koy-
mutur. b- hayt kavramnn Hzr ve
Hzr-lyas'a bal olarak ilk ilenmeye
balad edeb mahsuller, konunun di-
n bir mahiyet arzetmesinden dolay,
din-tasavvuf edebiyat sahasnda g-
rlmtr. Bu kavramlarn gerek kendi
hakiki anlamlarnda ve tasavvuf ynde,
gerekse birtakm semboller olarak kul-
lanld edeb eserlerin banda tasav-
vuf divanlar gelir. Trk edebiyat bu
trn ok zengin rneklerine sahiptir.
Bunlarn en gzellerinden biri Mev-
ln'ya aittir. O, Dvn- Kebf de bu
kavramlar hem gerek anlamlaryla,
hem tasavvuf remiz olarak, hem de
edeb mazmun olarak kullanmtr. Me-
sel "Hzr Tanr keremiyle b- hayta
kavutu" (II, 62) msra, iaret olunan
gerek anlam yanstmaktadr. "Sen ya
batan baa cansn, yahut zamann H-
zr', yahut b- hayt; onun iin halk-
tan gizlenmedesin"; "Sana nasl Hzr
demeyeyim ki b- hayt itin, sen b-
haytsn ; suvar, kandr bizi" (I, 92) ms-
ralar ise eyhi ems-i TebrzFyi kaste-
den mnalardr. Yunus Emre, "Yunus
Emre bu dnyada iki kii kalr derler /
Meer Hzr, lyas ola b- hayt imi
gibi" msralaryla tasavvuf ehlinin g-
rlerini paylamtr. Nesm, Eref-
olu Rm, Niyz-i Msr, Erzurumlu
brhim Hakk gibi mutasavvf airler
b- hayt kavramn tasavvuf mazmun
olarak kullanmlardr. b- hayt, Bek-
t Kzlba nefeslerinde de geni e-
kilde yer almtr.
b- hayt kavram din d edebiyat-
ta skendernmeler'de, divan ve halk
edebiyatnda kullanlmtr. skender'in
yahut Zlkarneyn'in b- hayt aramak
iin yapt yolculuklar, bu yolculuklar-
da karlat tehlike ve tuhaf olaylar,
yapt savalar anlatan efsanelerin
daha erken devirlerde slm dnyasn-
da yazlmas, bata Araplar, ranllar ve
Trkler olmak zere Hintliler, Malayal-
lar ve Cavallar'a varncaya kadar muh-
telif milletlerde skendernmeler'in ya-
zlmasna yol amtr. Trk edebiyatn-
da zellikle Ahmedrnin (. 1413) sken-
dernme's, kendinden sonra gelen ba-
z manzum ve mensur Trke skender-
nmeler'e numune olmu ve trn en
gzel rneklerinden birini tekil etmi-
tir.
b- hayt, divan edebiyatnda Hzr
mazmunu kadar ok kullanlmtr (baz
rnekler iin bk. A. Yaar Ocak, Hzr-ll-
yas Klt, s. 175 vd.). Trk halk edebi-
yatnda da Hzr'n klk geleneindeki
temel yeri dolaysyla hemen her k
Hzr, Hzr-lyas dolaysyla da b- ha-
yttan bahseder. Divan iirinde b- ha-
yt gibi mazmun ve kavramlar ksmen
2
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye.
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
B-I HAYT
bunlar etrafndaki inanlar da hatrlat-
makla beraber, asl edeb bir mazmun
olarak genellikle sevgili ve onun eitli
vasflarn sembolize etmek iin kulla-
nlmlar ; k edebiyatnda ise halk
inanlarn yanstr biimde ele alnm-
lardr.
BIBLIYOGRAFYA:
Buhr , " Te f s i r " , 18/4; Taber , Cmi'u'l-be-
yn, Bul ak 1323-29 - Beyrut 1398/1978, XV,
163- 167; Zemaher . el-Kef, Kahi re 1307,
1, 575; BeyzvT, Enur't-tenzl, Kahi re 1285, II,
19-20; brahi m b. Mf er r i c es-Sr , Trhu'l-
Iskender, British Museum, Add, nr. 7366, vr.
l
b
- 297
b
; Um r e b. Zeyd, Trhu'l-skender, Bri-
tish Mus e um, Or. nr. 5928, vr. 3
b
-29
a
; Mevl n,
Dtun- Kebr ( trc. Abdl bki Gl p nar l ) ,
stanbul 1957, I, 92, 166, 352; II, 62, 355- 434;
Ahme dl , Iskendernme ( nr, i smai l nver ) ,
Ankar a 1983, III, 178- 179; Dvn- Bk ( nr.
Rudol f Dvor ak) , Lei den 1908-10, I, 234, 236;
Dun- Niyz, stanbul 1254, s. 6, 9; Nedim
Divan ( nr. Abdl bki Gl p nar l ) , istanbul
1972, s. 45, 85; I. Fr i endl aender . Die Chadhir-
legende und der Alexanderroman, Lei pzi g-
Berlin 1913, s. 2-41, 50- 60; a. ml f . , " Khi dr " ,
ERE, VI I , 693- 694; Glgam Destan ( nr. B.
Lands be r g e r , trc. Muz af f er Ramaz anol u) ,
stanbul 1942; Mans r Al i Ns f . et-Tc. Kahi re
1381- 82/1961- 62, III, 302; Abdl bki Gl p nar-
l. Alevi-Bektai Nefesleri, stanbul 1963, s. 69,
138; K. Edi p Krkol u. Nesm Dv-
nndan Semeler, stanbul 1973, s. 24, 72,
118; Mi r cea El i ade, Traite d'histoire des religi-
ons, Pari s 1975, s. 165- 169; L. Massi gnon,
" El i e et s on r o l e t r anshi st or i que, Kha d i r i y y a ,
e i sl am" , Opera Minora, Paris 1969, I, 155-
156; A. Ya ar Ocak, slm-Trk nanlarnda
Hzr Yahut Hzr-lyas Klt, Ankara 1985, s.
43- 58; . Hakk zmi rl i , " b - Ha y a t " , TA, I,
48- 49; A. J. VVensinck, " H z r " , A, V/ l , s. 457-
462; a. ml f . , " al - Khadi r " , El
2
( Fr. ) , IV, 935- 938.
S AHMET Y AAR OCAK
EDEBIYAT. Halk ve divan edebiya-
tnda b- haytla ilgili zengin motifler
teekkl etmitir. enin ebed hayata
kavumas, lmden kurtulmas, ld-
rlse bile tekrar dirilmesi, ihtiyarsa
genlemesi, hastaysa iyilemesi gibi
genel telakkilerin dnda b- hayt,
vahdet srrna ermektir. Bu itibarla
iman veya slm, b- hayt ve kevsere
benzetilir. Mmin ise bunu ien kimse-
dir. Ayn zamanda Kur'n- Kerm de
b- hayttr. Zira onun gelmesiyle nice
lm gibi olan canlar dirilmi, nice in-
kr ve irk hastalar ifa bulmutur.
Kbe vahdeti, Hakk'n birliini, slm ve
iman temsil ettii iin b- hayt ola-
rak tasavvur edilir. Siyah rts " ka-
ranlklara (zulmt) benzetilerek b-
haytla bir baka ilgi kurulur. Hz. Pey-
gamber bir b- hayt emesidir. l
gnller onun szleriyle ifa ve ebed
hayat bulurlar. efaati de mminler
iin b- hayttr. Methedilen kiinin,
padiahn, sevgilinin, vellerin, kmil in-
sann, lim ve riflerin sz ve nasihatla-
r da b- hayt gibidir. Bazan airler de
ilh feyiz ve ilhamla yazdklarna iaret
etmek iin szlerini b- hayt olarak
takdim ederler.
Aksz insan l gibidir. Bu itibarla
ak b- hayttr. Sevgili, sevgilinin vus-
lat, hatta ayak bast yer, eii, aya-
nn tozu, topra n hayat kayna-
dr. Az veya dudaklar mecazen b-
hayttr. Azn hareketi can ve hayat
niandr. rad, iman ve feyiz vermek
de szle olabilmektedir; onlarn da kay-
na azdr. Sevgilinin dudaklar -
na hayat verir, can balar. Onun iin
bsesi bir can emesidir. k sevgili-
nin busesi ile lm temenni eder.
nk o yine dudaklar sebebiyle yeni-
den hayata kavuacaktr. Dudaklar l-
me derman olduu gibi zellikle ak
derdine, hastala ifa ve iltr. H-
kmdarn duda, lm mahkmunu
af f ederek ona hayat balad iin
b- hayttr. Siyah salar "karanlklar
lkesi'ne benzetilir. Vahdeti temsil eden
dudak bu ynden de iman ile ilgilidir.
Sevgilinin gzleri de hayat pnardr.
arap da (ak arab, ilh ak arab)
b- hayta benzetilir. Bu ekilde a-
rapta bulunan krmzlk ( = ate: ak,
hararet, itiyak) ile sv olu ( = su:
skn, teskin, vuslat) arasndaki tezada
iaret edilir. Gnl, kalp, ruh, insana
madd ve mnev hayatiyet salad
iin b- hayt; vcut bunlarn kafesi,
rts ve koruyucusu olduu iin, ka-
ranlklar lkesidir. Tenine, nefsine veya
msivya mahkm olan kii, skender
gibi ten karanlnda yolunu kaybeder;
gnl hayat pnarna ulaamaz.
Edebiyatmzda yer yer edep, terbiye,
lutuf, ihsan, adalet, ilim, irfan, eser b-
rakma gibi hususlarla hayat kayna,
lmszlk arasnda eitli ilgiler ku-
rulmutur. Bilgi ve sz yaz ile, yaz da
mrekkeple ebedleir. Yaz vastas ka-
lemdir. Bu bakmdan mrekkep kalemi,
yazy, bilgiyi ve dnceyi lmszleti-
ren bir hayat rmadr. Mrekkebe gi-
dip gelerek slanan kalem b- hayta
kavuan, onu ien Hzr misalidir. M-
rekkep ise siyah rengiyle karanlklar di-
yarn temsil eder. Mrekkebin bulun-
duu yer olan divit (hokka) yine karan-
lklar diyardr. Ayrca kalem, ebed f e-
yiz emesinin llesi ve musluudur.
Gkyz, gece siyahl dolaysyla
karanlklar lkesidir. Ay, zellikle dolu-
nayn ekli, parlakl ve rengi bakmn-
dan siyah-beyaz tezad iinde pnara,
b- hayta benzetilir. Gne btn
canllar iin su gibi dim bir feyiz ve
hayat kaynadr. Geceleyin kaybolan
gne zulmette gizlenen b- hayt,
gndz gkyz ise iinde b- hayt
bulunan altn bir kadehtir. Bahar mev-
simi, bahar rzgrlar ve yamurlar to-
humlarn, bitkilerin yeermesine, diril-
mesine sebep ve yardmc olduklarn-
dan ly dirilten b- hayt misalidir-
ler. eme, havuz, sebil vb. dolaysyla
yazlan kasidelerde ilgili suyun b- ha-
yta benzetilmesi, her zaman iin kar-
lalabilecek hususlardandr.
b- haytn yan sra Hzr, skender
ve zulmet konular, yine ok defa onun-
la ilgili motifler halinde ele alnmtr.
Mesel Hz. Ali ve Mevln gibi belli
isimler veya herhangi bir vel, pr,
mrid-i kmil Hzr'a benzetilir. Onlarn
irad, rehberlii ve himmetleri Hzr'n
b- hayt gibi ifadr. Hzr sevilen ve
vlen kiidir, sevgilidir, padiahtr, ve-
zirdir, dosttur. Sevgilinin kendisi, du-
daklar veya yanaklar b- hayt ise
k da onu arayan Hzr'dr. Hzr edip-
tir. air sz ve mna Hzr'dr. Nasl H-
zr b- haytla diri kalmsa air veya
yazar da iiriyle, eseriyle, sanatyla ebe-
ddir. Hzr seyahatler etmi ve etmek-
tedir. n gnl de sabrsz ve karar-
szdr; yerinde duramaz, seyahatler
eder, b- hayt (sevgilisini) arar. H-
zr'n yrd yerlerde kuru otlar ye-
erir. Kalemin de arkasnda otlar, i-
menler gibi harfler, yazlar teekkl
eder. Gonca gl yeillii, gizlilii ynn-
den elinde b- hayt kadehi tutan H-
zr'a benzetilir. Hzr uzun mr ifade
eder. Genellikle sevgilinin boyunu tem-
sil eden servi (tasavvuf adan vahdet)
yeillii, ykseklii ve uzunluu itibariy-
le uzun mre dellet eder. Dolaysyla
Hzr-servi mnasebeti kurulur.
Btn arzu ve mcadelesine ramen
b- hayt bulamayan skender, mura-
dna kavuamayan kimseyi temsil eder.
Bu sebeple b- hayta, b- skender
veya b- skender! de denilmitir. Akln
varabilecei nokta snrl, gnln ise
sonsuzdur. En gzeli akl ve gnln bir-
likte olmasdr. Bu itibarla skender
akl, Hzr ise gnldr. "Gnl Hzn",
ten zulmetinde b- hayt bularak,
"nefsini bilen, rabbini bilir" srrna er-
mi; "akl skenderi" yabanda kalmtr.
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye.
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
3
B-I HAYT
Bir baka adan Hzr akldr, kl s-
kender' e benzetilir. Bazan da kl ile
b- hayt arasnda ilgi kurulur. Kfirin
gnl imanszlktan kararmtr. sken-
der'in zulmette b- hayt aramas gibi
kl da kfirin kalbinde iman arar, bu-
lamaz. skender cihan ftihidir: ark ve
garb fethetmi, gc ve hreti b-
tn dnyaya yaylmtr. Bu bakmdan
air (veya yazar), iirinin stnln,
hretini, mehurluunu belirtmek iin
kendisini, airliini veya ilhamn (iirini)
skender'e, kalemini Hzr'a, szn ve-
ya mrekkebini b- hayta benzetir.
Destan ve masallarda baz hayvanla-
rn b- hayt ierek lmszlemesi
motifleri vardr. Bunlardan en mehuru
Krolu'nun atdr. O, hayat pnarndan
imekle ebed hayata kavumutur. At
ve b- hayt ilikisine divan iirinde de
rastlanlmaktadr.
BIBLIYOGRAFYA:
Yaz c ol u Me hme d , Muhammediye ( haz.
mi l e l e bi o l u) , stanbul 19^5, (1-1V); Al ed-
din Al i el ebi . Hmyunnme, Sl eymani ye
Ktp.. Hal et Ef endi , nr. 374, vr. 290
a
- 292
a
: Is-
mi l Hakk Bursev , Ferahu'r-rh, Bul ak 1252,
I, 57, 87; li, 114, 213; Standart Dictionary of
Folklore, Ne w York 1950, 1, 2, 1167; G. Jobes.
Dictionary of Mythoiogy Folklore and Sym-
bols, Ne w York 1961, s. 1168; A. Ni hat Tarl an.
eyh Divann Tedkik, stanbul 1964; a. ml f . .
Fuzul Divan erhi. Ankar a 1985, (1-111);
Abdl bki Gl p narl , Mesneu erhi, stanbul
1973, I, 92-95, 190- 191; Sai m Sakaol u. 101
Anadolu Efsanesi, stanbul 1976, s. 165-166,
235- 238; A. Srr Levend, Divan Edebiyat.
stanbul 1980, s. 176-177. lb- haytla ilgili baz
rnekler iin, Ahmed Paa, k mer, Bak, Emrah,
Esrar Dede. Erzurumlu brahim Hakk, Fuzl, Ne-
dim, Nef , Nev'T, Pir Sultan Abdal, Seyrn.
eyhlislm Yahy, Yunus Emre ve Zt divanlar
gibi muhtelif eserler taranmsa da burada hepsi
iin yer gsteri l meye gerek grlmemitir.!
S MI L ELEBI OLU
T ,
n
A B
)
M s l ma n k a v i ml e r i n o u t a r a f n d a n
g i y i l e n n a k bi r s t l k
v e b u s t l n y a p l d k a b a k u ma .
L J
Abe ( ^ ' J ' ) veya abye keli-
mesinin oul ekli olan ve genellikle
tekil mnasnda kullanlan ab, hadis-
lerde "yoksullarn giydii kaba bir el-
bise" olarak tarif edilmektedir. Hz. Pey-
gamber' i ziyarete gelen Mudar'dan bir
cemaatin zerlerinde abdan baka bir
eyleri olmad Mslim, "Zekt", 69),
Medine dnda oturanlarn cuma na-
maz klmak iin ehre geldikleri zaman
zerlerinde ab bulunduu, abann et-
rafa yayd kt koku cemaati rahatsz
ettiinden Hz. Peygamber' in onlara y-
kanarak gelmelerini tavsiye ettii bilin-
mektedir (Mslim, "Cum'a", 6). Huzeyfe,
peygamberin, zerinde namaz kld bir
aby kendisine hediye ettiini syler
(Mslim, "Cihd", 99), Bununla beraber
Hz. Peygamber zamannda abann fa-
kirlik almeti olmad ve zellikle bir
din mna ifade etmedii muhakkaktr.
Zhd hareketi dneminde dnya ni-
metlerinden yz eviren zhidlerin klk
kyafete deer vermedikleri bilinmekte-
dir. Veysel Karannin mezbelelikten
toplad eski elbiseleri birbirine yama-
yarak rtnme ihtiyacn karlamas,
zhid ve sfler iin rnek bir hareket
olmutur. Bu dnemde murakka', hrka,
sf, kis ve mirt gibi elbise eitleri de
zhidler tarafndan kullanlmakta ve
bunlarla ab arasnda fazla bir fark bu-
lunmamaktayd. Ab giymenin ilk zhid-
ler ve sfler zamannda yaygnlk ka-
zandn, bu kyafetin bir zhd ve fakr
almeti sayldn gsteren rivayetler
de vardr. Mesel, Asamm' a gre ab,
zhd almetlerindendir. Bu yzden, "Kal-
binde be ake deerinde ab giyme
arzusu bulunan bir kimsenin buuk
akelik ab giymesi doru olmaz. Byle
bir kimsenin ab yerine yeni bir elbise
giyerek zhdn saklamas kendisi iin
daha iyi olur." Htem el-Asamm'a isnat
edilen yukardaki sz Eb Sleyman
ed-Drn'ye atfeden Kueyri"nin ab
yerine sf kelimesini kullanmas, ab
ile sf arasnda bir ayrm yaplmadn
gsterir. Bu sebeple ab daha sonralar
"hrka-i sfiyye" ve "cbbe-i pemne"
eklinde tarif edilmitir.
Sfler, muhtemelen ilik'teki Ehl-i
ab anlaynn tesiriyle, abya mnev
bir deer verip onu bir zhd ve fakr
sembol haline getirmilerdir. Baz ri-
vayetlere gre Hz. Peygamber abasn
Ftma, Ali, Hasan ve Hseyin'in zerle-
rine rterek bunlarn Ehl-i beyt ' olduk-
larn sylemi, bundan dolay bu abann
altnda toplananlara Ehi-i ab denilmi-
tir. Dier baz rivayetlerde ise ab yeri-
ne nimre, mirt ve kis gibi deiik keli-
meler kullanlmtr. Bu sebeple Hz.
Peygamber'in gerekten Ehl-i beyt'ini
bir rtnn altnda toplad kabul edil-
se bile, bu rtye o zaman ab denildi-
ini kabul etmek olduka zordur.
Dervilerin giydikleri kaba ve deer-
siz elbiseye ab denildii gibi, deerli
stle de kab (kaftan) denilir. Eb
Hafs el-Haddd, zerinde kab bulunan
ah c'- Kirmnfyi grnce kendisi-
ne byk sayg gstermi ve "Abda
aradm kabda buldum" demiti. Bu
szyle o, iyi bir sf olmak iin mutla-
ka eski psk ab giymenin art olma-
dn, Allah'n vel kullarnn kymetli ve
pahal elbiseler de giyebileceklerini ifa-
de etmek istemiti. Hz. Ali de deerli
elbise giymekten vazgeip ab giymeye
balayan sim b. Ziyd'a, "Allah sana
dnya nimetlerini hell kld halde on-
lardan faydalanmana rza gstermeye-
ceini mi sanyorsun? Verdii nimetleri
sayp dkmektense onlardan faydalan-
maya bak!" demitir.
Son devirlere kadar ab giymeye de-
vam eden mutasavvflar, bu suretle
aby bir zhd ve fakr sembol olarak
gren tasavvuf! gel enee sadakatlerini
gstermek istemilerdir. Balangtan
beri vellerin ve ermilerin (etky, ahf-
y) byle gsterisiz elbiseler iinde
kendilerini halktan gizlediklerine inanl-
mtr. Mevln Celleddn-i Rm ab
giyenleri "ul iindeki sultanlar" olarak
nitelemektedir. Fakat halkn itimat ve
tevecchn kazanmaktan ciz kalan
baz riyakrlar, ab giyerek maksatlar-
na kolayca ulamaya altklar iin,
ab giymek ayn zamanda kurnazln
ve karcln bir almeti saylmtr.
Nitekim, "Ab iinde nice zndk, kab
iinde nice sddk vardr" sz buradan
gelmektedir. Bu mesele zerinde nem-
le duran bn Teymiyye' ye gre gerekte
vel olan, klk kyafetiyle kendisini halk-
tan ayrmak istemez, zaten yaplmas
mubah olan bir konuda halktan farkl
bir tavr taknmann anlam da yoktur.
nk ab, hrka ve ta gibi eyler ta-
savvufun zyle ilgisi olmayan ekilci-
likten baka bir ey deildir.
eitli slm lkelerinde giyilen aba-
lar birbirinden farkldr. Suriye ve Ara-
bistan'da giyilen ab yelek eklinde
olup dizlere kadar, Msr'da giyilen ab
ise topuklara kadar iner; f akat yelek
eklinde deil, cbbe biimindedir. Ku-
zey Afrika' da giyilen ab ksa kollu, ka-
ln bir stlktr ve ce l be' ye benzer.
Bat Cezayir'de genellikle pamuklu, n-
dir olarak da ynl veya ipekli beyaz
gml ee ab denir. gmlein zerine
ve cellbenin altna giyilir. Osmanllar
dneminde alt tabakadaki ilim men-
suplar ve medrese talebesi de ab gi-
yerdi. Ancak bu ablarn zhd ve fakr
4
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye.
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
almeti olan ablardan farkl olduu
muhakkaktr. lmiye snfnn ve medre-
se talebesinin giydii palto eklindeki
ab, devety renginde, bazan da kur-
un olurdu. eitli slm lkelerinde
farkllklar gstermekle birlikte ab de-
nilen kuma, hemen her yerde kaln
ynden dokunurdu. Eskiden cbbe, po-
tur, akr, hrka, kaln ve terlik gibi
eitli giyim eyalar yaplan ab, baz
blgelerimizde bugn de kullanlmak-
tadr. Siyah renkli abya kebe denir.
nce abdan heybe ve hur yaplr. Kal-
n eyer rts olarak kullanlr. Trki-
ye'de asl ab btn vcudu rtecek
kadar geni, yakasz ve kolsuz, ayaklara
kadar uzanan, n ak, ste giyilen bir
elbisedir. rme ynden yaplan ve ince
olanna ab, dvme ynden olanlarna
kepenek denir. Bunu obanlar giyer.
stanbul Kapalar esnaf arasnda
nemli bir yeri bulunan abclar, XIX.
yzyln sonlarna doru Zindankaps
ile Odunkaps arasndaki blgede top-
lanmlard. Buradaki Abaclar caddesi
de adn bu esnaftan almtr.
Ab kelimesi dilimize baz deyimler
kazandrmtr. Mesel abac (hazra ko-
nan), abal (yoksul), abas krk yerinden
yamal (dervi, fakir kimse), alaca abal
(fakir kii, dervi), abas yank (k),
abay yakmak (k olmak), aba altn-
dan denek gstermek (dervi geindii
halde dervilie yakmayan ilerde bulun-
mak). Ab dolaysyla tasavvuftan Trk-
e'ye girmi baz ataszleri de vardr:
Aba vakti yaba, yaba vakti aba olmaz
(her eyin bir vakti olduunu anlatmak
iin sylenir); abann kadri yamurda
bilinir (abann insan korumasndan kina-
yedir) ; bir abam var atarm, nerde olsa
yatarm (genellikle gezici derviler iin
kullanlr).
BIBLIYOGRAFYA:
Msl i m, " Ze kt " , 69, " C u ma " , 6, " Ci hd" ,
99; Taber l , Cmi'ul-beyn, Bul ak 1323- 29 -
Beyrut 1398/1978, XXII, 6; Sl em . Tabaka-
t-fiyye, Kahi re 1389/1969, s. 97; Kueyr ,
er-Risle, Kahi re 1966, s. 294; Hucvir, Kef'l-
mahcb, Hakikat Bilgisi ( trc. Sl e yman Ulu-
da) , stanbul 1982, s. 235; Gazzl , hyaKa-
hire 1939, 111, 217; At t r , Tezkiret'l-evliy*,
Tahran 1345, s. 337; Mevl n, Mesnevi ( trc.
Ve l e d zbudak) , stanbul 1942, I, 8; bn Tey-
mi yye, el-Furkan, Kahi re 1387, s. 25; bn' l-
Cevz . Telbs blis. Kahi re 1368, s. 161; Kmi l
Mus t af a e-eyb , e-la beyne't-taavvuf
ve't-teeyyu, Ba dad 1964, 1, 115; Pakal n, 1,
1; W. Mar ai s, " Ab a " , A, I, 1- 2; Y. K. Sti l l man-
T. Maj da, " Li bs" , El
2
( ng. ) , V, 740, 752; H.
Al gar , "
c
Ab
5
" , Elr., I, 50-51.
fi SLEYMAN UL UDA
B
Kur'n- Kerm'de daha ok
mriklerin, atalarnn dinine balln
tenkit iin kullanlan bir tbir.
L J
Arapa eb (baba) kelimesinin oul
ekli olan b, "ncekiler, bir i veya
meslein kurucular ve ileri gelenleri"
anlamna da gelir. Kelime sabit ve ge-
zegen gk cisimleri iin de kullanlr.
Kur'n- Kerm'de altm defa ge-
en b kelimesiyle belirtilen "babalar
silsilesi", slm'n getirdii mesaj asn-
dan nemli bir konudur. nk slm
dini yeni bir inan, dnce ve hayat
tarz getiriyor, insanlara dnyada ve
lm tesinde mutluluk vaad ediyordu.
Buna kar direnenlerin ileri srdkleri
hususlardan biri de atalarnn yolundan
ayrlmamakt; bunu bir eit vefa borcu
olarak gryorlard. slm dini aslnda
anaya, babaya ve dolaysyla atalara
sayg, sevgi ve itaati emretmi, bunu
Allah' bir bildikten sonra en nemli va-
zife kabul etmitir (bk. en-Nis 4/36; el-
sr 17/23-24). Ancak, yaratana si ol-
mak sz konusu ise bu durumda yara-
ta itaat etmeye, atalarn yanl inan
ve geleneklerine kr krne balanp
kalmaya izin verilmemitir. Nitekim ta-
rihte baz ilkel topluluklar arasnda ata-
lara tapnmaya kadar varan bir "atalar
klt"nn bulunuu, slm'n bu konu-
daki uyarsnn haklln gstermekte-
dir. Atalara ballk iddiasyla slm'a
kar kan Asr- sadet mrikleri de
Allah'n birliini, Hz. Peygamber'in ri-
sletini, hiretin varln inkr etmi,
slmiyet'in getirdii ahlk kaidelerine
ve itima adalete kar kmlardr.
Onlar, atalarnn geleneini srdrmek
grnts altnda tahakkm ve istis-
mar zerine kurduklar nizam bozma-
mak, menfaatlerine halel getirmemek
istiyorlard (bk. en-Neml 27/14; el-Kasas
28/57). Kur'n- Kerm, atalara ballk
grntsnn ardndaki temel faktr
ortaya kardktan baka, iyi niyetle de
olsa kr krne taklitilii mahkm
etmi, gerein vahiy ile desteklenen
akl yoluyla bulunabileceini beyan et-
mitir. Ayrca gemi peygamberlerin
de benzer muhalefetlerle karlatn
haber vermitir (bk. el-Bakara 2/170; en-
Nahl 16/35).
b-i Ulviyye: Yldzlardan ahkm -
karanlar tarafndan sabit ve gezegen
gk cisimlerini ifade etmek iin kulla-
nlm bir terimdir. Madd varlklarn il-
kesi saylan ve yer kresini oluturan
drt unsura mmeht- sfliyye, yer-
yzndeki olaylarn olumasnda etken
olan gk cisimlerine de b-i ulviyye
denilmitir. Tarih boyunca yldzlardan
ahkm karanlar, cincilik ve frk-
lkle uraanlar daima b-i ulviyyeden
yardm ummulardr (bk. LM- AHKM-I
NCM).
b-i Nasrniyye: Eski literatr-
mzde, hristiyan kilisesince sayg g-
ren ve byk ounluu azz kabul edi-
len ruhan reislerle kilisenin inan pren-
siplerini savunan ve doktrinlerinin de-
erliliiyle tannan kimseler iin kulla-
nlmtr (bk. RABBNIYYN).
b-i Nasrniyye e ayrlr : 1) b-i
Resliyyn (apostolic fathers, peres apos-
toliques). Havrilere katlm, onlarn
arasnda bulunmu, Hristiyanl yay-
makta rol oynam babalar. Romal ele-
ment (. 101), Hermas (II. yzyl), Ignati-
us (. 110) bunlardandr. Havrilere ha-
lef olan babalar, kilisenin i hayatyla
ilgili ahlk, edep, disiplin gibi mesele-
lerle megul olmulardr. 2) b-i Ke-
nse (church fathers, peres de l'eglise).
Katolikler'e gre II. yzyldan XIII. yzy-
la, Protestanlar'a gre de II. yzyldan
VI. yzyla kadar ortaya kp kutsal
metinlere, yazl ve szl gelenee da-
yanarak kilise tarafndan makbul g-
rlen doktrinleri vazeden babalar. 3)
b-i Mdfin (apologists, peres apolo-
gistes). Kilisenin doktrinlerini dier din
mensuplarna, filozoflara, dinsizlere, ki-
lisenin grne muhalefet edenlere
kar savunan babalar.
Kilise babalarnn ittifak ettikleri ko-
nular bir yana, tek balarna sahip ol-
duklar kanaatler bile gelenein en
nemli delili saylr. Kilise dogma ve
doktrinlerinin konulmasnda kilise ba-
balarnn nemli bir yeri vardr. Onlar
yazlar, vaaz ve telkinleri, konsillerdeki
arlklaryla sonrakilere kaynak olmu,
Hristiyanln bugnk eklini almasn-
da Pavlus ve Ahd-i Cedd yazarlarndan
sonra en nemli tesiri onlar icra etmi-
lerdir. "Kilise babalan" deyimi yer be-
lirtmeden kullanld gibi, skenderiye-
li, Suriyeli, Kapadokyal, Kuzey Afrikal,
Romal babalar eklinde de kullanlr.
BIBLIYOGRAFYA:
Tehnev , Keaf, 1, 90, 99; Pakal n, I, 3; M.
Fud Abdl bkT, Mu'cem. " b " ' , md. ; . Rza
Dorul , " b" , TA, I, 31- 36; T. W. Craf er, " A p o -
l og e t i c s " , ERE, 1, 612; M. H. Shepher d, Jr,
" Apo s t o l i c Fat her s" , IDB, I, 174; DCR, s. 93.
fi GNA Y TMER
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye.
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
5
ABADAN
r ~
ABADAN
( ' j i j )
ran'm gneybatsnda
Hzistan eyaletinde bir ehir. ^
attlarap'n dou yakasnda Cezre-
tlhdr veya sonradan Abbdn diye an-
lan adann kuzey ksmnda kurulmutur.
Balangta Basra krfezi kysnda iken
attlarap'n tad alvyonlar sebe-
biyle bugn denizden 50 km. kadar ie-
ride kalmtr. Dnyann en byk pet-
rol artma tesislerine ve ihra imknla-
rna sahip limanlarndan biridir.
VIII. veya IX. yzylda Abbd b. Hse-
yin adl bir din adam tarafndan kuru-
lan ehir, kurucusunun adna izfeten
'Abbdn ( ) adn alm, ancak
bu isim, 1935'te Rz ah'n ran'daki
Arapa yer adlarn Farsalatrma poli-
tikas sonucunda bdn'a evrilmitir.
Abbsler'in ilk zamanlarnda din bir
merkez olan Abadan'da ticaretin de ge-
litii, ayrca Basra blgesinin hasr ve
tuz ihtiyacnn buradan saland bilin-
mektedir. attlarap evresindeki tuzlu
bataklklarda yetien sazlardan fayda-
lanmak suretiyle Abadan'da yaplan ha-
srlar, bdn ismiyle n kazanm, M-
sr'da imal edilen hasrlara da sonradan
ayn ad verilmitir. XI. yzyl tarihile-
rinden Nsr- Hsrev, Abadan', "Irak'n
en gneyde bulunan meskn yeri", XIV.
yzylda ise bn Battta, "tarm alanla-
rndan mahrum, tuzlu bir ovada kurul-
mu. iinde pek ok mescid ve ri-
bt' lar bulunan byk bir ky" olarak
tanmlamlardr. Bu kaynaklardan, eh-
rin zamanla kurulu yllarndaki canll-
n kaybettii anlalmaktadr. Daha
sonralar, etrafndaki topraklar tuzdan
arndrlarak hurma yetitirilmesine im-
kn salanmtr. Bugn attlarap ile
Bahmanir nehirleri etrafndaki sahalar
hurmalk halindedir ve ehir evresin-
deki krlk blgede yaayan 100.000
kadar insan, geimini daha ok bu hur-
malklardan salamaktadr.
Uzun sre Osmanl hkimiyetinde ka-
lan Abadan, 1847 Erzurum Antlamas
ile ran'a gemitir. Lorimer, bu yzyln
banda ehrin kuzeyinde on be, dou-
sunda yirmi iki, batsnda yirmi bir ky
bulunduunu, bu kylerde yaayan hal-
kn bal olduu kabileleri, kylerdeki
hane miktarn ve kylerin birbirine
uzakln listeler halinde vermektedir.
Abadan'n gelimesi, ngiliz-ran pet-
rol irketinin 1909-1913 yllar arasnda
burada petrol artma tesisleri kurma-
syla balamtr. Daha nce byk bir
ky veya kasaba durumunda iken nfu-
su artmaya balam, 1932'de 40.000,
1951'de 200.000, 1976'da da 296.000
olmutur. 1980'de balayan Irak-ran
Sava'ndan ok zarar grm olmasna
ramen petrol ile ilgili faaliyetler sr-
drlmektedir. Abadan'daki petrol art-
ma tesisleri 10 km
2
geniliinde bir
alana yaylmtr. 150 km. kadar uzak-
ta, Zagros dalarnn eteklerinde bulu-
nan Aa Cari, Ga Saran, Heft Kel, Ll,
Mescid-i Sleyman ve Meydn- Neft gi-
bi petrol havzalarndan, toplam uzunlu-
u 3000 kilometreyi geen borularla
getirilen ham petrol burada artlmakta
ve artlm petrol, 1961'de ina edilen
965 km. uzunluundaki bir boru hatt
ile i ksmlara sevkedilmektedir. eh-
rin, 190 km. doudaki Benderahpr li-
man ve daha gneyde sahilden 37 km.
akta bulunan Harg adasndaki ham
petrol ihra limanlaryla da boru ba-
lants vardr. Abadan'da petrol artma
tesislerinden baka petrokimya endst-
risi de bulunmaktadr. Petrolle ilgili te-
sislerin tamam 1979 ihtillinden sonra
millletirilmitir. Abadan'da milletler
aras bir hava liman mevcuttur. Ayrca
ehir, asfalt yollarla deniz kysndaki
demiryolunun balang istasyonu olan
Hrremehr ile Ahvaz, Tahran gibi
nemli ehirlere ve petrol havzalarna
bahdr.
BIBLIYOGRAFYA:
Ns r- Hsrev, Sefernme ( nr. Ch. Sche-
f er) , Paris 1881, s. 89; bn Bat t t a. Tuhfetun-
nzzr ( nr. Al i el - Mnt as r el - Ket t n ) , Beyrut
1405/1985, I, 210; J. G. Lor i mer , Gazetteer of
the Persian Gulf, 'Oman and Central Arabia,
Cal cutta 1908, II A, 1- 8; " A b a d a n Re f i ne r y " ,
Reuietu of Middle East Oil Petroleum, Times,
London, June 1948; L. Lockhart , " Khuz i s t an,
Par t a nd Pr e s e nt " , Asiatic Reoieu, Oct ober
1948; a. ml f . , " ' Abbdn" , El
2
( i ng ), I, 5 ; - E.
Fodor - W. Curti s, Fodor's Islamic Asia, T he
Hague 1974, s. 258, 264; Statesman's Yearbo-
ok 1980-1981, Ne w York 1980, s. 680; The
Middle East and North Afrlca 1984-1985, Lon-
don 1984, I, 111; II, 368, 373; M. St reck, " A b -
b d n" , A, I, 8; " Ab a d a n" , The New Caxton
Encyclopadia, London 1966, 1, 3; L. P. El wel l -
Sut t on - X. De Pl anhol , " Ab a d a n" , Elr., I, 51-
57.
LAL CEVAT RT GRSOY
6
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkmu-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDLE
r ~
ABAD
(
Hindistan'n Devletbd ehrinde
yaplan bir kt eidi
(bk. KIT).
L J
r n
ABDILE
( S I j U I )
Hadiste ve tasavvufta farkl
anlamlarda kullanlan terim.
L J
HADS. limleriyle ve zellikle ver-
dikleri fetvalarla mehur olan Abdullah
adl drt sahb hakknda kullanlr.
Abdile, "abd" mnasna gelen abdel
kelimesinin deil, Abdullah kelimesinin
ouludur. bn Fethn'a ait el-st
C
cb
zeylindeki listeye gre, Hz. Peygam-
ber'in ashab arasnda Abdullah isimli
300 kadar sahb bulunmaktayd. Fa-
kat bunlarn iinde geni fkh kl-
tr ve fetvalaryla hret bulan drt
sahb Abdile unvanyla tannmtr.
Abdile'nin kimler olduu Ahmed b.
Hanbel'e sorulmu, o da Abdullah b. Ab-
bas, Abdullah b. mer, Abdullah b. Z-
beyr ve Abdullah b. Amr b. s'n isim-
lerini saym, Abdullah b. Mes'd'un
Abdile'den olmadn belirtmitir.
BeyhakT de. fkh ilminde nemli bir yeri
bulunan Abdullah b. Mes'd'un Abdi-
le'den saylmayn, onun ok erken ta-
rihlerde vefat etmesi (32/652), Abdi-
le'den saylan dier Abdullahlar'n ise
daha uzun yaayarak ilimlerinden b-
yk lde faydalanlmasyla izah et-
mitir. Zaten Abdile terimi Abdullah b.
Mes'd'un vefatndan sonra ortaya k-
mtr. Her ne kadar Zemaher ile
Rf, Abdullah b. Mes'd'u Abdile'den
saymlarsa da usul limleri bunu do-
ru bulmamtr. Cevher. Abdullah b.
Zbeyr'i Abdile'den saymayarak onla-
rn bn Abbas, bn mer ve Abdullah b.
Amr'dan ibaret olduunu sylemitir.
MerTnn de el-Hidye adl eserinde
hac aylarnn tesbiti konusundaki bir ri-
vayetten sz ederken, "Bu, Abdile
(el-Abdilet's-selse) ile Abdullah b.
Zbeyr'den rivayet edilmitir" der. -
rih bn'l-Hmm, Fethu'l-Kadr'de bu
cmleyi aklarken Hanefler'e gre
Abdile'nin Abdullah b. Mes'd, Abdul-
lah b. mer ve Abdullah b. Abbas'tan
ibaret olduunu, bakalarnn stlahna
gre de yukarda Ahmed b. Hanbel'den
naklen adlar verilen drt kiiye Abdile
dendiini sylemektedir.
Hepsi de Kurey kabilesine mensup
olan ve yetmi yldan fazla yaayan
Abdile'nin en son vefat edeni, 73
(692-93) ylnda seksen be veya sek-
sen yedi yanda len Abdullah b. mer'
dir. Abdile'nin eitli gr, dnce
ve fetvalar zellikle tefsir, hadis ve f-
kh kitaplarnda yer almtr. ttifak et-
tikleri gre "kavl'l-Abdile", amel
ittifaklarna da "fi'l'l-Abdile" veya
"mezheb'l-Abdile" ad verilmitir.
BIBLIYOGRAFYA:
Cevher , hh, " a bd" md. ; Hat b, el-Es-
m'ul-mbheme, Kahi re 1405/1984, s. 609;
bn' s-Sal h, ' U l mu l-had ( nr. Nr e ddi n
Itr), Medi ne 1972, s. 266; rk, Fethu'l-Mul
( nr. Ma hmd Rab ' ) , Kahi re 1355/1937, IV,
37- 38; bn' l - Hmm, Fethu'l-Kadr, Kahi re
1389/1970, III, 17-18; Syt , Tedrbur-ru
( nr. Ab d l v e hh b Abdl l at f ) , Kahi re 1385/
1966, II, 219- 220; Tehnevl , Keaf, II, 948;
Ah me d Muha mme d kir, el-B'isul-has,
Kahi re 1370/1951, s. 188-189, 239; Tecrid
Tercemesi, I, 27- 28; M. Tayyi b Oki, Baz Ha-
dis Meseleleri zerinde Tetkikler, stanbul
1959, s. 36.
S RA T KK
TASAVVUF. Genellikle esm-i hs-
n'dan birinin tecellisine mazhar olmu
kimseleri ifade etmek iin kullanlr.
Baz mteahhir sfler, ilh isimler-
den zellikle birinin tecellisine mazhar
olan ve o ismin zn tekil eden sfat-
la vasflananlar o isme nisbet etmiler-
dir. Bu nisbeti de abd kelimesini o is-
me muzaf klmak suretiyle meydana
getirdikleri birleik isimle gerekletir-
milerdir. Cmertlik zelliine sahip
olana Abdlvehhb, nefsn arzulan ve
her trl ktlkleri yenecek gce sa-
hip bulunana da Abdlkahhr denilme-
si gibi. Kn, Iplht'-fiyye'sin-
de (s. 108-130) esm-i hsnnn her bi-
riyle meydana getirdii birleik isimlere
bu trden mna vermeye almtr.
Bu tarz bir yorum, hadiste geen "ab-
d'd-dnr ve'd-dirhem" (altna ve
gme kul olan kimse) (Buhr, "Ci-
hd", 70, "Rikk", 10; bn Mce, "Zhd", 8)
deyimine benzemektedir. Abdile asln-
da "Abdullahlar" demektir, fakat bn'l-
Arab ve Kn gibi mellifler, Allah
kelimesinden baka isimlerin bana
abd kelimesini ekleyerek meydana ge-
tirdikleri birleik isimlere de Abdile
demilerdir.
Mutasavvflar, baz vellerin dier ve-
llere gre esm-i hsndan birinin te-
cellisinden daha fazla pay aldklarn,
bundan dolay her velnin kendine has
bir yn bulunduunu savunurlar. Me-
sel hakikatleri gnllere naketmede
Baheddin Nakibend, ba darda olan-
larn yardmna komada Abdlkdir-i
Geyln, ilh tecellilerden feyiz almada
Eb'l-Hasan e-zel, olaan st hal
gstermede Ahmed er-Rif, efkat ve
merhamette Ahmed el-Bedev, cmert-
likte brhim ed-Deskl, mrifette b-
n'l-Arab, mahviyette Shreverd, cez-
be ve istirakta Necmeddn-i Kbr,
ak ve muhabbette de Mevln tema-
yz etmilerdir. Ayn ekilde drt b-
yk halifeden her biri dierlerinden ay-
r bir zellie sahiptir. Doruluk Eb
Bekir'in, adalet mer'in, hay Os-
man'n, kerem de Ali'nin ayrc zellik-
leridir. Ayn durum peygamberler iin
de sz konusudur. dem "safyyullah",
Nuh "neciyyullah", brhim "hallullah",
Ms "kelmullah", s "rhullah", Mu-
hammed de "habbullah'tr.
Fu'l-hikem'de peygamberleri bu
ynleriyle inceleyen bn'i-Arabrnin ayn
konuda Kelmul-'Abdile adnda bir
eseri de vardr. bn'l-Arab, szlerini
naklettii baz muhayyel ahslarn her
birine Abdullah adn verir. Bunlarn ba-
balar olarak bir peygamber adn, de-
deleri olarak da abda balanan esm-i
hsndan bir ismi kaydeder; Abdullah
b. drs b. Abdlhlik, Abdullah b. sm-
il b. Abdnnfi' gibi. Verilen ilk rnekte
dede (Abdlhlik), Allah'n isimlerinden
birine mazhar olduu kabul edilen m-
cerret bir kulu, baba da (idrs) ayn is-
min mazhar saylan bir peygamberi,
Abdullah ise yine bu ismin (Halik) tecel-
li ettii velyi temsil etmektedir. bn'l-
Arab bu Abdullahlar'a mazhar oldukla-
r esm-i hsnya uygun zellikler verir
ve bu zellikleri onlarn diliyle anlatr.
Bylelikle o, isim alan her eyin tad
zellikleri esm-i hsn vastasyla Al-
lah'tan aldn iddia etmi ve btn te-
sir ve mnasebetleri Allah'a balamak
istemitir.
Mutasavvflar, bnT-Arabden itiba-
ren kutub, immn, evtd, abdal vb.
zmrelere abd ile balayan isimler ver-
milerdir. Mesel kutbun ad Abdullah,
sadaki imamn ad Abdrrab, soldaki
imamn ad Abdlmelik'tir. Saylar drt
olan evtdn isimlerine de (Abdlalm,
Abdlmrd, Abdlkdir, Abdlhay) abd
ile balad iin Abdile denilmitir.
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye.
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
7
ABDLE
BIBLIYOGRAFYA:
bn' l -Arab , el-Ftht'l-Mekkiyye, Kahi re
1293, IV, 250- 410; a. ml f . , Kelmul-'abdile
( nr. Abdl kdi r A h me d At ) , Kahi r e 1389/
1969; a. ml f . , Fu'l-hikem, stanbul 1287;
Kn , Itlht'-fiyye ( nr. Mu h a mme d
Ke ml br hi m v. dr. ) , Kahi re 1981, s. 107;
Tehnev , Keaf, II, 948; Gmhnev , C-
mi
c
u'l-usl, Kahi re 1319, s. 19; Anne ma r i e
Schi mmel , Tasavvufun Boyutlar ( trc. Ende r
Gr ol ) , stanbul 1981, s. 236.
S SLEYMAN UL UDA
r ~
ABAKA
(. 680/1282)
lhanl hkmdar (1265-1282).
L J
Hlg'nun on drt olunun en b-
ydr. 631'de (1234) Moolistan'da
dodu. Babas ile birlikte 1256'da
ran'a geldi. nce Horasan valiliine ta-
yin edildi. Hlg'nun lm zerine
emrler, hatunlar ve ehzadelerden te-
ekkl eden kurultayca babasnn yeri-
ne getirildi (1265). Fakat hkmdarl
Byk Han Kubilay tarafndan ancak
be yl sonra tasdik edildi.
Abaka, hkmdar olduktan sonra,
Kuzey Azerbaycan hkimiyeti dolaysy-
la nce kuzey komusu Kpak Hanl
ile mcadeleye giriti ve onlara kar
Kr rma sahilinde bir set kurdurdu.
Ancak Kpak Han Berke Han'n lm
ile (1266) bu mcadele sona erdi. Dier
taraftan douda aatay Hanl'na sa-
hip olan ve Horasan'da hak iddia eden
Barak Han'n kalabalk bir ordu ile Ho-
rasan'a girmesi, Abaka'nn bu tarafa
ynelmesine sebep oldu. Maiyetinde
gl ve silhlar mkemmel bir ordu
ile Horasan'a giren Abaka, Gazne'den
Sind suyuna kadar olan yerleri kendisi-
ne brakmak artyla Barak Han'a sulh
teklifinde bulunduysa da Barak Han bu
teklifi kabul etmedi. Bunun zerine
1270 ylnda Herat yaknlarnda meyda-
na gelen savata onu malp ederek
Horasan valiliine kardei Yesudar
Oul'u tayin etti. Yesudar Oul daha
sonra Abaka'nn emriyle Mvernne-
hir'e girdi. Buhara ve evresini yakp y-
karak byk tahribatta bulundu.
Abaka aslnda Budist olmakla bera-
ber baz siyas dncelerle babas
Hlg gibi hristiyanlara yaklat ve
onlarn mslmanlara, zellikle kutsal
topraklar yznden Memlkler'e olan
dmanlklarndan faydalanmak istedi.
Bu yzden Memlkler'le babas zama-
nnda balayan mcadeleye devam
ederek onlara ar bir darbe vurabil-
mek iin Avrupa ile kurulmu mnase-
betleri gelitirdi. Bununla ilgili olarak
nce 1267'de Papa X. Grgore'a bir eli
gnderdi, daha sonra 1274 ve 1276'da
da bu tr teebbslere devam etti. Ay-
n ekilde 1278'de Papa III. Nikola-
us'dan da Abaka'ya eliler geldi. Fakat
btn bu teebbslerden olumlu bir
sonu salanamad ve Abaka Memlk-
ler'le tek bana mcadele etmek duru-
munda kald. Nitekim lhanllar'a tbi
olan Anadolu Seluklu Devleti'nin yar-
dm istedii Memlk Sultan Baybars,
Anadolu'yu "Tatar tahakkmmden
kurtarmak iin harekete geti ve Elbis-
tan ovasnda bir Mool ordusunu boz-
guna uratt (15 Nisan 1277). Ancak
Anadolu beylerinden vaad edilen yard-
m gremeyen Baybars, Kayseri'ye ka-
dar ilerlemi olmasna ramen geri
ekilmek zorunda kald. Baybars'n pe-
inden Anadolu'ya giren Abaka, Anado-
lu Trkmen beylerinden ve ahaliden,
bir rivayete gre 200.000 kiiyi katletti
ve byk bir tahribatta bulundu. Abaka
birka yl sonra Grc ve Ermeni kral-
lklar kuvvetlerinin de bulunduu bir
orduyu kardei Meng Timur kuman-
dasnda Memlkler zerine gnderdiy-
se de bu Mool ordusu Suriye'de Hu-
mus yaknlarnda Memlk kuvvetleri
tarafndan malp edildi (Austos 1281).
Bu malbiyete son derece zlen Aba-
ka, zntsn iki ve elence ile gi-
dermeye alt. Bu da onun vakitsiz
lmne sebep oldu (1 Nisan 1282).
Abaka'nn on yedi yl sren hkm-
darl zamannda lkede i karklk
grlmemi, istil edilen yerlerdeki hal-
kn ezilmesine kar, lhanl tebaas ver-
gilerin hafifletilmesi sebebiyle nisbeten
rahatlamtr. Abaka, Moollar arasnda
Abaka devri ne ait bir sikke
hzla yaylan slmiyet'i kabul etmemi,
atalarnn rf ve geleneklerini koruma-
ya almtr.
BIBLIYOGRAFYA:
bn eddd, Baybars Trihi ( trc. e r e f e ddi n
Yal t kaya) , stanbul 1941, s. 76-81, 84-89, 92-
93; Eb' l - Ferec, Trih ( trc. . R za Dor ul ) , An-
kara 1950, II, 585- 610; Re dddi n, Cmi'u't-
tevrh ( nr. K. Jahn), ' s- Gr avenhage 1957, s.
3- 42; I bn' l - Fvat . el-Havdiul-cmi'a ( nr.
Mus t af a Ce v d) , Ba da d 1351, s. 352- 418;
Yn nf , Zeyl Mir'ti'z-zamn, Haydar bd
1960-61, l i , 2-3, 7-8, 31-34, 112- 117, 164-173,
175- 186, 233; IV, 90-97, 100; Vassf , Trih,
Bo mb a y 1269, s. 52- 105; Hamdul l h- i Ms t e v -
f, Trth-i Gzde ( nr. Abdl hs e y n- i Ne v ) ,
T a h r a n " l 3 3 9 , s. 591- 593; Muf a dda l b. Eb' l -
Fezi l , en-Nehc's-sedd ( nr. E. Bl ochet ) , Pari s
1911, 1, 5 2 4 ; M r hnd, Ravzat'-af', Le kne v
1332, V, 89- 108; B. Spul er, ran Moollar ( trc.
Ce mal Kpr l ) , Ankar a 1957, s. 215- 252;
a. ml f . . " Dkhns " , El
2
( Fr ), III, 1149- 1150; W.
Bar t hol d. " A b a k a " , A, 1, 4; P. Jackson, " A b a -
qa" , Elr., I, 61-63. ,,
HIL FARUK SMER
ABAKS
Basit hesap ilemlerini yapmakta
kullanlan say boncuklan levhas.
L -J
Abaks bugn Trkiye'de bilinen ek-
liyle, daha ok ilkokul birinci snf -
rencilerinin toplama ve karma ilemle-
rini renebilmek iin kullandklar, bir
ereve iine alnm deiik saydaki
maden teller zerinde kayabilen onar
boncuktan ibaret, desimal sistemde bir
hesap aletidir. Aletin kapasitesine gre
her tel srasyla birler, onlar, yzler, bin-
ler... hanelerini gstermekte ve mesel
8312 rakamn elde edebilmek iin bi-
rinci telde sekiz, ikinci telde , nc
telde bir, drdnc telde iki boncuk sa-
a ekilmektedir. Trkiye'de plastik sa-
nayiinin gelimesiyle yaygnlaan bu
aletin bir baka tipi, eskiden beri bilar-
do salonlarnda, duvara aslan bir ubu-
a dizilmi iri ahap toplar halinde kul-
lanlmaktadr. Her iki ekliyle de Anado-
lu'ya Bat'dan ve yakn dnemlerde ye-
niden gelen abaks, m.. I. binyln
balarnda inliler icat etmitir. inli-
ler'in suan-pan (hesap tablas) adn ver-
dikleri bu alet, nceleri Dou Asya'da
yaygnlam ve daha sonra Ortaa'da
Mool istilsyla da Rusya, Anadolu ve
Arap lkeleri dahil btn Asya'da tann-
mtr. Ancak yeni gittii lkelerde ma-
tematikilerle tacirlerin dnda pek tu-
tulmam, yaygn ve baarl biimde
kullanlmas yine Moollar ile Dou As-
ya milletleri arasnda kalmtr. inli-
ler'in ve abaks ancak XVI. yzylda
kullanmaya balayan Japonlar'n, bu
8
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABANOZ
aletle drt ilemin dnda karekk he-
saplarn dahi kolaylkla yaptklar bilin-
mektedir. Bat'da ise abaks, yine m..
I. binyl ortalarnda Msrllar ile Grekler
ve daha sonra da Romallar tarafndan
kullanlmtr. Ancak, Dou Akdeniz
evresinde gelien ve in suan-pann-
dan biraz farkl olan bu aletin, ondan
etkilenmeden Eski Yakndou'da icat
edilmi olmas kuvvetle muhtemeldir.
Abakustan bahseden mracaat ki-
taplarnda bu aletin Bbilliler tarafn-
dan, zeri tozla kapl bir levha halinde
icat edildii ve adnn da brnice abak-
tan (toz) Greke'ye abakos/abax ve on-
dan da Latince'ye abacus eklinde
gemi olduu grne yer verilmek-
tedir. Greke uzmanlar ise abakosun
Sm dillerin birinden geldii grn
doru, fakat brnice abak ile birleti-
rilmesini semantik adan tutarsz ka-
bul etmektedirler (bk. Frisk, 1, 3; III, 15).
Romallar'n abacus veya calculus
(kk akl ta) dedikleri alet, zerin-
de kanallar ve bu kanallarn iinde iti-
lince hareket eden kk ta yuvarlak-
lar bulunan bir tun levhadan ibarettir.
Bu aletin suan-pandan ayrlan balca
zellii, deliksiz olan boncuklarnn
ubuk veya tel zerinde kaydrlmayp
kanal iinde ileri geri srlerek kullanl-
masdr. Abaksn bu zellii gz
nnde tutularak tad Sm kkenli
abak(os), abac(us) ad, ana Sm dil
olan Akkadca'daki "srmek, itelemek,
yrtmek" anlamn tayan abaku(m)
Roma abaks
i
|
o @
9 J
-
9
9
Z
kelimesi (bk. v. Soden, I, 2 vd.) ile kar-
latrlrca, her ikisinin aslnda ayn keli-
me olduu ve bu alet adnn "srmek",
"srg" veya "srgl" gibi bir anlam
tad iddia edilebilir. Nitekim Trke
dahil hemen her dilde kullanlan
"srgl hesap cetveli" ve "srgl
kompas" gibi isimler, abaksn geli-
mi ekillerinden baka bir ey olma-
yan hesap aletlerini ifade etmektedir.
Trk diliyle hazrlanm olan ansiklo-
pedilerle szlklerin hemen hepsinde
yer alan abaks veya Franszca telaffu-
zuyla abaks (abacus) ve abak (abaque)
kelimeleri, Anadolu Trkleri dahil, Trk
kavimleri arasnda hibir zaman kulla-
nlmamtr. Bu alete Trkler'in Mool-
lar gibi kulba dedikleri (Moolca kolba
"toplamak") bilinmektedir (bk. EBr, I, 6);
Osmanlca'da da kullanlan Arapa ad
ise mi'dd (sayc alet) veya mihsbdr
(hesaplayc alet). Bugn pek ok mo-
dern szlk ve mracaat kitabnn aba-
kusa z Trke karlk olarak gsterdi-
i rk ismi ise tarih kaynaklarda
mevcut deildir. Bu durumda sz konu-
su kelimenin, Osmanlca yazllarnda
yalnz bir nokta fark bulunan zg
(ar, dokumann boyuna ipi) isminden
bozularak yaplm, "zc alet" anla-
mnda yanllk mahsul bir kelime ol-
duu dnlebilir.
M M A R . Stun balnn tepe
tablas (bk. STUN).
BIBLIYOGRAFYA:
F. Gaf f ot , Dictionnaire lllustre Latin Fran-
ais, Pari s 1934, s. 3; W. v. Soden, Akka-
disches Handvrterbuch, Wi e s ba de n 1965, I,
2-3, 222, 223; M. Rsnan, Versuch eines ety-
mologischen Wrterbuchs der Trksprachen,
Hel si nki 1969, s. 2 7 8 ; H. Fri sk, Griechisches
etymologisches Wrterbuch, Hei del ber g 1973,
I, 3; III, 15; Ayd n Sayl, Msrllarda ve Mezo-
potamyallarda Matematik, Astronomi ve Tp,
Ankar a 1982, s. 159- 204; C. A. Ronan, The
Cambridge lliustrated History of the World's
Science, Lo ndo n 1984, s. 151; D. E. Smi t h,
" Ab a c us " , EBr., I, 6- 7; " Ab a c us " , EAm, I, 5-6.
S SARGON ERDEM
r
L
A B A N O Z
Kerestesi genellikle siyah,
siyaha yakn yeil
ve koyu kahverengi olan,
ar ve sert bir aa tr.
n
Abanoz (Ar., Far. bns, Yun. ebenos,
Lat. ebenus), Ebenaceae familyasndan
Diospyros cinsi aalara ve keresteleri-
ne verilen ad olup asl eski Msrca
hbnydir (br. hobnTm): Dou ve Gney-
bat Asya, Afrika ve Amerika'nn tropi-
kal blgelerinde yaklak 240 eidi bu-
lunan abanozun en makbul olanlar
Seylan, Hindistan ve Afrika'nn ilerin-
de, zellikle Nijerya'da yetien siyah
trleridir. Bunlarn plak gzle doku ve
damarlar farkedilemeyen kmr kara-
s siyahlndaki keresteleri, kolaylkla
yontulamayacak derecede sert ve suda
batacak kadar ardr (z. a. 1,18). Di-
er trlerden koyu kahverengi "krmz
abanoz" Madagaskar adasnda, en ar
tr olan (z. a. 1,21) koyu zeytun "ye-
il abanoz" da Tobago ve dier Bat
Hint adalarnda (Karayip adalar) yeti-
mektedir. Akdeniz lkelerinin bol ya-
murlu kesimlerinde bulunan Trabzon
hurmas da (D. lotus) kerestesi gri renk-
li bir abanoz eididir. Ortalama yk-
seklikleri 10-15 m. olan ve 25-30 cm.
eninde 4,5-5 m. boyunda kalas verebi-
len abanozlarn ok daha uzunlar da
bodurlar da bulunmaktadr. Abanoz
kerestesi, dokusunun sklndan dola-
y aa kurtlarna, mantarlara, rutube-
te ve eitli d tesirlere kar dayankl
olmakla beraber gnee kar hassastr
ve atlamaktadr. Bu sebeple abanoz
aac bugn, atlaksz kuruyabilmesi
iin kesilmeden nce halka eklinde ya-
ralanp boularak iki yl bekletilmekte,
kesildikten sonra ise alt ay kadar ye-
rinde braklmaktadr. Abanoz tomruk-
lar ancak bu ekilde ak havada kuru-
tulduktan sonra kalas haline getirilerek
parafnlenip depolanmaktadr.
Abanoz, dayankll, arl, koyu
rengi ve ta gibi perdah kabul eden
sertliinden dolay en eski medeniyet-
lerden beri doramaclkta ve kk e-
ya yapmnda kullanlmtr. Milttan
nce III. binylda Smer krallar tarafn-
dan, Hindistan meneli sert aalarn o
zamann deniz ticaret merkezi olan
Bahreyn adasndan getirtilerek mbed
ve saray yapmnda kullanld, ivi ya-
zl tabletlerde kaytldr. Msr'da yap-
lan kazlarda ele geen ahap eyann
ou Afrika abanozundandr. Avrupa'da
abanoz, yksek kalitesinden dolay kas-
vetli rengine ramen mobilya yapmn-
da uzun sre kullanlm, ancak maun
aacnn tannmasyla XVIII. yzyldan
itibaren yerini ona terketmitir. Bugn
yalnz Endonezya'nn Selebes (Sulavvesi)
adasnda yetien ve ak stl kahve-
rengi zemin zerine koyu kahverengi
damarl ahab olan Makassar abanozu
mobilyaclkta kullanlmaktadr.
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABANOZ
Abanozun slm dnyasnda sevilen bir
ahap tr olmasna ramen yaygn e-
kilde kullanlmas ancak XIII. yzyla
rastlamaktadr. Daha nceleri adndan,
tozu gz iltihaplarna ve mide arlarna
iyi gelen bir tbb bitki olarak bahsedil-
dii grlmektedir. Abanozun slm sa-
natlarnda en ok kullanld alan kak-
maclktr. Siyah renginin fldiiyle, se-
def l e ve sar, kzl-kahverengi, krmz
renklerdeki ahapla salad uyum, bu
tr malzemeyle birlikte ekmece, kutu
ve tavla, dama-satran tahtas gibi e-
yann yapm ve tezyininde tercih edil-
mesine sebep olmutur. Trk ahap sa-
natnn eh gzel rneklerini vermi olan
Anadolu Seluklular, ceviz aacnn yan
sra abanozu da kullanmlar, f akat on-
dan tek para ve oymaclk hnerinin
gsterilebilecei rahle ve benzeri eya-
dan ok, kndekr teknikle eitli par-
alardan meydana getirilen minber gibi
byk boy ahap eserlerin yapmnda
faydalanmlardr. Bunun sebebi, byk
abanoz paralarnn zamanla atlamas
ve ar sertliinin de oymaclkta ceviz
aac kadar ustalk gsterilmesine mey-
dan vermemesidir. Bu sebeplerle baz
eserlerde abanoz yerine, uzun sre pis
su iinde bekletilerek veya gemilerin ar-
kasna balanp ak denizlerde dolat-
rlarak rengi karartlm (abanozlam)
baka sert aalarn kullanld grl-
mektedir. Abanozdan yaplan eya ara-
snda kutu, kalemdan, baston, kl kab-
zas, kak, tebih, satran ve dama ta-
lar, tavla pullar saylabilir.
BIBLIYOGRAFYA:
H. Fri sk. Griechisches etymologisches Wr-
terbuch, Hei del berg 1973, 1, 435; Fai k Yal t r k,
The Genus Diospyros Lotus in the Flora of
Turkey (VI), Edi nburg 1978; " A b a n o z " , TA, I,
12; J. Hell, " Ab a n o z " , A, I, 4 vd. ; R. Let ouzey,
" Ebe nal e s " , EUn., V, 892-894.
H SARGON ERDEM
ABP-I VEL
(. 890/1485)
^ Mevlev tarikat eyhlerinden. ^
Germiyan ehzadelerinden Hzr Pa-
a'nn oludur. Bal Mehmed elebi ve
Bal Sultan olarak da tannr. Dedesi
Sleyman ah, Sultan Veled'in kz Mu-
tahhara Sultan'la evli olduundan soyu
Mevln Celleddn-i Rm'ye kadar
ular. Mevlev dervilerinden olan ba-
bas kendisine saltanat elbisesi yerine
tarikat abs giydirdii iin "Abp-i
Vel" lakabyla anld. Hayatnn byk
bir ksmn Afyonkarahisar danda
yaptrd zviyede geirdi. ehre ok az
inen Bal Sultan, bu zviyedeki sohbet-
leriyle dervilerinin mnev hayatna
k tuttu.
Abp-i VelFnin Mevlevlik tarihi
asndan esas nemi, Dvne Mehmed
elebi'nin babas olmas ve olunu sa-
lnda postniin tayin etmesidir. Byle-
ce Afyonkarahisar dergh, Konya'dan
sonra tarikatn ikinci nemli merkezi
olmutur. Dvne Mehmed elebi'ye
"ikinci pr", hatta Mevln'nn yeniden
zuhuru olarak baklmtr. Abp-i Ve-
lnin kabri Afyonkarahisar Mevlev Der-
gh'ndadr.
BIBLIYOGRAFYA:
Sk b Dede. Sefine, Kahi re 1283, s. 335;
Abdl bki Gl p narl , Mevlnadan Sonra
Mevlevlik, stanbul 1953, s. 102, 103, 122;
Ef dal ddi n, " Ab p - Ve l i " , TA, II, 44-45.
S MUSTAFA KARA
R
BR
N
( )
Arapa bi' r (kuyu) kelimesinin oulu.
L J
Fkh kitaplarnn temizlikten bahse-
den blmnde (Kitb't-tahre), her-
hangi bir ekilde kirlenen kuyunun na-
sl temizlenecei bir alt blm halinde
ele alnm ve ilenmitir. Kelime daha
ok bu blmde kullanlmaktadr (bk.
KUYULAR).
r n
ABAZA HASAN
(. 1069/1659)
Osmanl Devleti tarihinde en byk
Cell isyann karan si reisi.
Silhtar Bl'ne mensup kapkulu
svarilerindendir. Kara Haydarolu s-
yanfnn bastrlmasndaki hizmetlerin-
den dolay dikkati ekerek 1648'de Ye-
10
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABAZA PASA
ni l Trkmen voyvodalna tayin edildi.
Bu durum dier ocak aalarnn ks-
kanlklarna yol at ve Abaza Hasan
mddetini doldurmadan grevinden az-
ledildi. ktidara hkim olan ocak aalar
onu ortadan kaldrmaya teebbs edin-
ce, evresine byk bir kalabalk topla-
yarak isyan etti. zmit'i geip yol kes-
meye ve basknlar yapmaya balad; bu
arada Kastamonu'yu yamalad. Buna
ramen hkmet ciddi bir tedbir ala-
mad. Nihayet, eyhlislm Kara elebi-
zde Abdlaziz Efendi'den bir fetva al-
narak Sivas Valisi pir Mustafa Pa-
a'nn Abaza zerine gnderilmesine
karar verildi. Bu arada silere katlm
bulunan sipahilerin esmeleri defter-
den karld. Fakat pir Paa bu grevi
kabul etmekte tereddt gsterince az-
ledilerek yerine Karaman Beylerbeyi
Katrcolu Mehmed Paa serdar tayin
edildi. Ancak, pir Paa ile birleen
Abaza, Aksaray civarnda Katrcolu'nu
malp etti.
Bu baarsndan sonra halktan zorla
vergi toplamaya kalkan Abaza, pir
Paa'y sadrete namzet grmeye ba-
lad ; bunun iin stanbul'a yrmeyi bi-
le planlad. Bu srada stanbul'da aalar
saltanatna son verilmi, silerle anla-
ma zemini hazrlanmt. Nihayet hk-
metin zayf anndan faydalanan siler,
hazrladklar hcceti kabul ettirdiler.
Buna gre Abaza'ya Trkmen aal,
pir Paa'ya da Halep beylerbeyilii ve-
rildi. Bundan sonra kaplarnda daha
fazla asker beslemeye balayan siler,
halka da zulmden geri kalmadlar.
pir Mustafa Paa 1654'te sadrete
tayin edilince, yannda Abaza Hasan ve
binlerce sipahi olduu halde stanbul'a
geldi. Ancak, sebep olduu hadiseler-
den dolay bu makamda alt ay kadar
kalabildi, ok gemeden de idam edildi.
Bu durum karsnda Abaza da nce
Trkmen voyvodalna, bir mddet
sonra da Diyarbekir valiliine tayin edi-
lerek stanbul'dan uzaklatrld.
IV. Mehmed'in tahta knn ilk se-
kiz ylnda devlet otoritesi ok zedelen-
mi, on drt sadrazam denenmi olma-
sna ramen msbet bir sonu alna-
mamt. Son olarak birtakm artlarla
Kprl Mehmed Paa sadrete getiril-
di. Merkez otoriteyi kuvvetlendirmek
ve lkede asayii salamak amacyla
birok kimseyi ldrmek zorunda kalan
Kprl, Abaza'y nce Halep valiliine
tayin etti, daha sonra da Erdel seferine
ard. Bu arada Kprl'nn sert ic-
raatndan kaanlar Abaza'ya iltihak edi-
yorlard. Abaza ise Kprl'nn Erdel
seferi davetine uymayarak padiahtan,
onu sadretten azletmesini istedi. Dev-
let kuvvetleri Macaristan ilerinde d-
manla urarken Anadolu'da byk bir
Cell isyan balad. Abaza, Ilgn'da
Anadolu Serdar Murtaza Paa emrin-
deki bir kuvveti malp ettiyse de k
mevsiminin gelmesi zerine Halep'e
ekildi. Bu arada halk Abaza'dan yz
evirmi, emri altndaki kalabalk kuv-
vetler erzaksz kalm ve firarlar art-
mt. Nihayet, bir komplo neticesinde
bata kendisi olmak zere maiyetinde-
ki vezirlerle birlikte Halep'te katledildi.
syan bastrldktan sonra Anadolu'da
ekya ve silh aramas yaplm, birok
sulu yakaland gibi 80.000 tfek de
msadere edilmitir.
BI BL I Y OGRAF Y A :
Kt i p el ebi , Fezleke, stanbul 1287, II, 371-
372; Naf m, Trih, stanbul 1281-83, V, 83- 89;
VI, 103-106, 341- 352; M. aat ay Ul uay, XVII.
Asrda Saruhan'da Ekiyalk ue Halk Hare-
ketleri, stanbul 1944, s. 53, 320- 323, 352- 356,
364- 369; Mct eba l grel . Abaza Hasan Paa
syan ( doent l i k tezi , 1976, . . Ed. Fak. ) ; CL.
Huart, " Ab a z a " , A, I, 5- 6; a. ml f . , " A b a z a Ha -
san" , EV
2
( ng. ) , I, 4.
S MCTEBA LGREL
ABAZA MEHMED PAA
(. 1185/1771)
O s ma n l devl et a d a m .
L J
Hekimolu Ali Paa'nn uhadan ve
gvenilir adam idi. Gen Ali adl ekya
reisini ortadan kaldrd iin "silhor-
ehriyr" tayin edildi (1746). Ayn yl
Mara beylerbeyi oldu. Bir mddet son-
ra Gunye mutasarrflna tayin edildi.
1765'te Bozok sanca mutasarrflna
getirildi. Bu srada apanolu Ahmed
Paa'y bertaraf ettiyse de baz keyf
hareketlerde bulunmasndan dolay g-
revinden azledildi (1766). Bundan sonra
Teke mutasarrf, daha sonra da Hotin
cephesi seraskeri oldu. Hotin Kalesi'ni
Ruslar'a kar savunup muhasaradan
kurtarmak iin gsterdii gayretler sa-
yesinde vezir tayin edildi ve Hotin'de
brakld-, fakat kale Ruslar'a terkedilin-
ce oradan alnarak Moldavya'nn mda-
faas ile grevlendirildi. 1770'teki Kagul
(Kartal) Muharebesi'nde sa kola ku-
manda eden Mehmed Paa, ayn yl Si-
listre valisi tayin edildi. Bu srada asker
toplamak iin kendisine emanet edilen
hazineyi israf ile itham edilerek vezirlii
alnd ve Kstendil'e gnderildi. Ancak
Krm hannn aracl ile vezirlii iade
edildi, Yenikale ve Rubat'n muhafazas
ile grevlendirildi. Fakat Yenikale'nin
mdafaasna gitmeyerek kalenin Rus-
lar'n eline gemesine sebep oldu. K-
rm'dan Sinop'a dnnce grevini ter-
kettii iin idam edildi.
B I B L I Y OG R A F Y A :
e m' dn z de , Mr'it-teurh ( nr. M.
Mni r Akt e pe ) , stanbul 1976, I, 126; stanbul
1978, II, 59; Enver , Trih, Topkap Saray
Ktp. , Badat Kk, nr. 234, vr. 299" ; Vs f .
Trih, stanbul 1219, II, 9, 22, 28, 92, 99; a.e.,
(Mehsinul-sr, nr. M. i l grel ) , stanbul
1978, s. 20; zcan Me r t , XVIII. ue XIX. Yzyl-
larda apanoullar, Ankar a 1980, s. 33- 34;
Cl. Huart , " A b a z a M e h m e d Paa" , A, I, 6;
a. ml f . , " A b a z a Mu h a mma d Pas ha" , El
2
( ng. ) ,
B MCTEBA LGREL
F
ABAZA PAA ^
( . 1 0 4 4 / 1 6 3 4 )
G e n O s ma n ' n ka n n d a v a e d e r e k
i s ya n e d e n E r z u r u m beyl er beyi . ^
si Halep Valisi Canbuladolu'nun
hazinedar iken onun yenilgiye urama-
s srasnda yakalanm, ancak yenieri
aas Halil Aa'nn araclyla balan-
mt. Halil Aa kaptan- derya olunca
ona da derya beylii verdi. Bir sre
sonra, nce Mara, ardndan Erzurum
beylerbeyi oldu ( 1621) . Sultan II. Os-
man'n ldrlmesi zerine yenierileri
"padiah katili" iln ederek onlarn hak-
kndan gelmek iin evresine toplad
sekbanlarla Erzurum'da yenierileri im-
haya kalkt. Bu arada ocak aleyhine
stanbul ve Anadolu'da ortaya kan ha-
reket dolaysyla asker arasnda byk
bir huzursuzluk balamt. Abaza, bu
durumdan faydalanarak bir yandan
sancaklara kendi adamlarn tayin eder-
ken, dier yandan da halktan vergi top-
lamaya balad. Padiahn kann dava
ederek isyan eden Trablusam Valisi
Seyfolu Ysuf Paa ile Mara Beyler-
beyi Kalavun Ysuf Paa'nn da kendisi-
ne katlmasyla ksa zamanda evresine
30.000 kii toplamay baard ve ele
geirdii yenieri, topu, cebeci, acemi
olan gibi ocak mensuplarn ldrtt.
Abaza Paa, eyh olarak benimseyip
kendisine intisap ettii ve tarihlere
"Abaza eyhi" lakabyla geen Seyyid
Abdrrahm-i Bayrmfnin telkinlerine
uyarak emrindeki kuvvetlerle ebinka-
rahisar ve Sivas' ele geirdi. Daha son-
ra da Ankara zerine yrd ve ehri
11
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABAZA PAA
kuatt. Ancak, IV. Murad'n tahta ka-
rlmasndan sonra Sadrazam Hfz Paa
kumandasnda sevkedilen kuvvetler,
onu Kayseri yaknlarnda Karasu mevki-
inde malp etti. Abaza, bu yenilgide
askerinin ounu kaybetti ve Erzu-
rum'a kap kaleye kapanmak zorunda
kald. Kn bastrmas zerine takip
edilemedi ve tekrar Erzurum beyler-
beyliine getirilerek kendisiyle anlama
yoluna gidildiyse de o yenieri dman-
lndan vazgemedi. Hatta 1626'da
Ahska seferi dolaysyla kendisinden
yardm istendii halde, bunu tuzak
zannederek Erzurum Kalesi'nden ni
bir kla, Ahska'ya giden orduya h-
cum etti ve birok yenieri ile birlikte
Dilenk Hseyin Paa'y da ldrd. Bu-
nun zerine Sadrazam Halil Paa asl
hedefi olan ran seferinden vazgeerek
Erzurum zerine yrd. Ancak orduda
yeterli sayda kaleder toplarn bulun-
mamas ve iddetli kn bastrmas
zerine geri dnmek zorunda kald. Ye-
ni sadrazam Hsrev Paa'nn 1628'de
dzenledii sefer sonunda emn* ile
teslim olan Abaza, IV. Murad tarafn-
dan affedilerek Bosna valiliine tayin
edildi. Bylece devleti yllardr megul
eden bir gaileye son verilmi oldu. Aba-
za daha sonra Tuna kumandanl ile Vi-
din valiliine nakledildii zaman Eflk ve
Bodan voyvodalklaryla Dobruca Tatar-
lan'ndan yardm alarak Lehistan'a akn-
lar dzenledi (1633). Ancak tekrar isyan
etmek gibi bir niyeti olduu dedikodula-
r padiahn kulana kadar gelince, Sa-
f er 1044'te (Austos 1634) idam edildi.
B B L Y O G R A F Y A :
Peevl . Trih, stanbul 1283, II, 391, 400,
401, 408, 4 1 0 ; Kt i p el ebi . Fezleke, stanbul
1287, 11, 35, 52, 54-56, 110; Na m, Trih,
stanbul 1280, II, 251, 298, 415- 416, 434- 436;
Mus t a f a Nri Paa. Hetyic'l-uukut, stan-
bul 1296, II, 48; Uzunar l , Osmanl Tarihi,
III/l , s. 150- 153, 164- 168; H. D. Andr e as yan,
" A b a z a M e h m e d Pa a" , Tarih Dergisi, sy. 22,
stanbul 1968, s. 131- 142; Cl. Huart , " A b a z a " ,
A, I, 5; a. ml f . , " A b a z a Pa ha" , E/
2
( ng. ) , 1, 4.
H MCTEBA LGREL
F
ABAZA EYH
n
Seyyid Abdrrahm-i Bayram
(. 1047/ 1638)
Bayrmiyye tarikat
^ eyhlerinden, lim, mutasavvf. ^
Kayseri'de dodu. Medrese tahsilin-
den sonra Bayrmiyye tarikatna inti-
sap etti. Kayseri'de Hoca Vatan Zviye-
si'nde iradla megul oldu. Abaza Paa
isyan edip Erzurum'dan Kayseri'ye gel-
* *
- - -
K ^ ^ S M N H K S M B
Abaza Seyhi ' ni n
mezar tas kitabesi
dii zaman ona yardmc oldu. Her iin-
de kendisine akl hocal yapt iin
"Abaza eyhi" diye hret kazand.
Abaza Paa'nn lmnden sonra stan-
bul'a geldi. Saraya nfuz edip IV. Mu-
rad'n yaknlar arasna girmeyi baard.
Kendisine skdar'da bir konak verildi.
zellikle padiahn grd ryalar
tbir ederek onun tavr ve hareketlerini
etkilemeye alt. Padiah, "Yenieri
taifesinden sizin vcudunuza zarar g-
rnr" diyerek yenieriler aleyhine k-
krtmaya kalknca idam edildi. Kabri
skdar'da Mihrimah Sultan Medrese-
si'nin yanndadr.
B B L Y O G R A F Y A :
Na m, Trih, istanbul 1259, I, 170; Uzun-
ar l , Osmanl Tarihi, III/L, s. 167; Ef dal d-
di n, " A b a z a e y hi " , TA, II, 59-60.
S MUS T AF A K A R A
r
ABBAD b. BR
Oi
Eb' r-Reb' (Eb Br) Abbd
b. Bir b. Vak el-Ensr (. 13/634)
Hz. Peygamber' in zekt memurlarndan,
yiitliiyle mehur sahb.
J
Evs kabilesinin Eheloullar kolun-
dan olan Abbd Medine'de dodu ve
orada yaad. Hz. Peygamber'in hicret-
ten nce Medine'ye retmen olarak
gnderdii Mus'ab b. Umeyr vastasyla
mslman oldu. Hicretten sonra pey-
gamber onunla Utbe b. Reba arasnda
kardelik ba ( muht*) oluturdu.
Hz. ie'nin, "Ensar iinde en faziletli
kii" diye vasflandrd ve Sa'd b.
Muz'dan sonra adlarn and seyd
b. Hudayr ile Abbd b. Bir'in baz men
kbeleri hadis kitaplarnda yer almtr.
Buna gre seyd ile Abbd, karanlk
bir gecede evlerine gitmek zere Hz.
Peygamber'in yanndan ayrlnca, yolda
nce birinin assndan kan k nleri-
ni aydnlatm, birbirlerinden ayrldk-
tan sonra da dierinin ass ayn ekil-
de kendi yolunu aydnlatmtr (Ms-
ned, III, 138, 190-191, 272 ). Yine ie'
nin rivayetine gre bir gn Resl-i Ek-
rem mescidde namaz klan (veya Kur'an
okuyan) Abbd'n sesini duyunca, "ie!
Bu Abbd'n sesi deil mi?" diye sordu.
Abbd olduunu renince de "Allahm,
Abbd'a merhamet et!" diye dua etti
(Buhr, "ehdt", 11).
Abbd b. Bir, bata Bedir ve Uhud
savalar olmak zere Hz. Peygamber'in
itirak ettii btn savalara katld.
Hicretin altnc ylnda umre iin hazrlk
yapld srada peygamberin, Kureyli-
ler'in durumunu renmek zere gn-
derdii yirmi kiilik nc svari birlii
iinde Abbd da vard. Ayrca, Reslul-
lah'a ve mslmanlara eziyet etmekle
tannan yahudi K'b b. Erefi ldren-
ler arasnda da bulundu. Hz. Peygam-
ber tarafndan Mzeyne ve Sleym-
oullan'nn zektlarn toplamak zere
grevlendirildi. Abbd son olarak Ye-
mme Sava'na katld. Arkadalarna,
"Kllarnzn knn krp atn!" diye ba-
rarak dman saflarna dald ve y-
znden ald kl darbeleriyle krk be
yalarnda iken ehid oldu.
B B L Y O G R A F Y A :
Vk d . Kitbul-Mez ( nr. M. Jones) , Lon-
do n 1965- 66 Beyrut, ts. ( l e mu 1-Ktb) , II,
574; bn Sa' d, et-Tabakt'l-kbr ( nr. hsan
Abba s ) , Beyrut 1388/1968, III, 440- 441;
Msned, III, 138, 190- 191, 2 7 2 ; Buhr , " e -
hdt " , 11; bn Eb Ht i m. el-Cerh ue't-ta'dtl,
Haydar bd 1371- 73/1951- 53 - Beyrut, ts.
( Dr i - Kt bi i - l mi yye ) , VI, 77; lbn' 1-Esr,
sdii'l-abe ( nr. Mu h a mme d br hi m el - Ben-
n v . d r ). Kahi re 1390- 93/1970- 73, III, 150-
151; Zeheb , A'lmun-nbel', I, 337- 340;
bn Hacer , el-be, Kahi re 1328, II, 2 6 3 ;
a. ml f . . Tehzb 't-Tehzb, V, 90.
S RA T KK
r ~
ABBD b. SLEYMAN es-SAYMER
( j U - j U )
Eb Sehl Abbd b. Sleyman
( Sel mn) es-Saymer (. 250/864)
Basra Mu'tezilesi'nin nde gelen
kelmclarndan.
L J
Doum tarihi kesin olarak bilinme-
mektedir. Nisbesinden anlalaca ze-
re Saymeraldr. Saymera, biri Basra'da
Ma'kl nehri civarnda, dieri de Hzis-
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye.
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBD, Eb sim
tan ile Diyrcebel arasnda bulunan iki
ehrin addr. bn'n-Nedm'in "el-Basr"
kaydna dayanarak Abbd'n Basra Say-
meras'ndan olduunu sylemek mm-
kndr. Ancak onun Hzistan Saymera-
s'ndan olduu da ileri srlmektedir
(bk. Elr., 70).
Abbd, Him b. Amr el-Fuvatrnin
talebesi oldu ve onun dncelerini be-
nimseyerek Eb'l-Hzeyl'den beri de-
vam eden dier Basra Mu'tezilesi'nin
ana temayllerine kar kt. Bu sebep-
le Eb Ali el-Cbb ile olu Eb Him
ve Kd Abdlcebbr gibi Mutezile
limleri tarafndan tenkitlere mruz
kald. Eb Him'in Abbd b. Sley-
man' tenkit etmek iin mstakil bir
eser yazd bilinmektedir. Abbd'n bn
Kllb el-Basr iie mnazaralar yapt
ve onu dncelerinden dolay Hristi-
yanlk'la sulad rivayet edilmektedir.
Abbd'a gre duyular be deil, yedi-
dir. Elem ve lezzeti hissetmek de iki
ayr duyudur. Abbd, kdemin Allah'n
ztnn daima var olduu anlamna gel-
diini belirtmi, Allah'tan nce bir varl-
n bulunmad grn reddederek
byle bir kyaslamann dahi ciz olama-
yacan ileri srmtr. Allah'n birlii
say mnasnda anlalamaz, sadece z-
tn vmek iin O'na "bir" (vhid) denile-
bilir. Ona gre Allah hay, lim ve kadir-
dir; fakat zttan ayr birer kavram (s-
fat) olan hayat, ilim ve kudret O'na nis-
bet edilemez. Dier btn ilh isimler-
de de durum ayndr. Allah var olacan
bildii varlklar yaratmaya muktedirdir.
Fakat O'nun hakknda, "Var olmayaca-
n bildii eyleri yaratmaya muktedir-
dir" denmez. "Allah binefsihi veya bi-
zatihi lim, kadir ve diridir" diyenleri
reddeden Abbd, nefs ve zt kelimele-
rinin kullanlmasna kesinlikle kar k-
mtr. Abbd, "Allah'n yz, elleri,
gzleri ve yan (vech, yed, ayn, cenb)
vardr" diyenleri de reddetmi ve tebi-
hi andran bu tr sfatlar ihtiva eden
yetlerin ancak Kur'an yetleri olarak
kraat edilebileceini, fakat bunlarn
tefsir ve te'vil edilebilecek bir mnas
bulunmadn savunmutur. Ona gre
yaratc ve rzk verici (halik, rzk) gibi
fiil sfatlarn kadm veya hdis olduu
hakknda da herhangi bir hkm ver-
mek doru deildir. Abbd iman,
kft, erri ve insanlarn kt dedii
eyleri Allah'n yaratma gcnn bu-
lunmadn iddia etmi, onun her fiili-
nin "ciz kategorisi"ne girdiini, fiilinde
salha riayet etmemesinin ise ciz ol-
madn ileri srmtr. Bununla bir-
likte Allah'n hirette verecei bir seva-
ba karlk (ivaz*) olmakszn kullarna
elem vermesinin gzel bir fiil olarak ni-
telenebileceini kabul eder. Ona gre
nbvvet, iledikleri amellerin sonucu
olarak peygamberlere verilmi bir m-
kfattr. Hiss mcizeler peygamberli-
in delili olamaz. nk asnn ylana
dnmesi, ayn ikiye blnmesi birer
arazdr. Arazlar ise bu konuda delil ol-
maz. Gnah ileyen kimse tvbe etse
de iledii gnahn cezasndan kurtula-
maz. (Abbd'n dier grleri iin bk.
E'ar, Maklt, "Fihrist", s. 640-641.)
Abbd b. Sleyman'n yazd eserler,
bn'n-Nedm'in belirttiine gre. Ki-
tb'l-inkr en yahluka'n-ns ef'le-
hum, Kitb tebti delleti'l-a
c
rz,
Kitb ibtil-cz'llez l yefecezze
3
ve el-Ebvb'dr. Eb Him'in, bu son
eseri nakz ve reddettii rivayet edil-
mektedir.
Abbd b. Sleyman'n fikirlerini be-
nimseyenlere Abbdiyye denildii E'ar
tarafndan kaydedilmekte ise de daha
sonraki eserler Abbdiyye'den bahset-
memitir.
B B L Y O G R A F Y A :
Hayyt , el-ntir ( nr. M. Ny be r g ) , Kahi re
1925 - Beyrut 1957, s. 69; E' ar , Maklt
( nr. H. Ri tter) , Wi e s bade n 1382/1963, s. 165-
166, 180, 225- 226, 246, 268, 467, 496, 640-
641; bn' n- Ned m, el-Fihrist ( nr. R z-Te-
c e ddd) , Tahran 1391/1971, s. 215; Kd
Abdl cebbr , el-Mun, IV ( nr. Mu h a mme d
Must af a Hi l mi v. dr. l , s. 421; Vi /l ( nr. Ah-
me d Fud el - Ehvn v. dr. ) , Kahi re 1382/
1962, s. 127, 179; a. ml f . , erhul-Uaiil-ham-
se ( nr. Abdl ke r m Osman) , Kahi re 1384/
1965, s. 489, 625, 754; Badd , el-Fark ( nr.
M. Muhy i ddi n Abdl hami d) , Kahi re, ts. ( Mek-
t e be t Dri ' t-trs) , s. 161- 162; bn Hazm, el-
Fal ( nr. Mu h a mme d i br hi m Nasr - Abdur r ah-
man Umeyr e) , Ri yad 1402/1982, V, 63, 71;
I sf er n , et-Tebr ( nr. M. Zhi d el - Kevser ) ,
Kahi re 1359/1940, s. 46, 82; Pezdevl , Ulud-
dn ( nr. Hans Pe t e r Li nss) , Kahi re 1383/1963,
s. 9; ehri st n , el-Milel ve'n-nihal ( nr. M.
Se yyi d K l n ) , Kahi re 1381/1961, 1, 73- 74;
Sbk, Tabakatu-fi'iyye ( nr. Ma hmud
Mu h a mme d et - Tanh v. dr. ) , Kahi re 1383-96/
1964-76, II, 299; bn' l - Mrt az, Tabakt'l-
Mutezile ( nr. S. D. Wi l zer) , Wi e s bade n 1961
- Beyrut 1380/1961, s. 77; bn Hacer, Li-
snul-Mzn, Haydar bd 1329-31 Beyrut
1390/1971, III, 229- 230; W. Mo n t g o me r y Wat t ,
slm Dncesinin Teekkl Devri ( trc. E.
Ruhi F l al ) , Ankara 1981, s. 273, 277, 300,
357; a. ml f . , " ' A b b d b. Sul a y m n" , El
2
( ng ),
I, 4- 5; A. S. Tri t t on, slm Kelm ( trc. Me h me t
Da) , Ankar a 1983, s. 116- 119; W. Madel ung,
" ' A b b d b. Sal man" , Elr., I, 70-71.
B MUSTAFA Z
r n
ABBD b. ZYD b. EB SFYN
( J
1
^ - j>} j i
j l
d ) y . ^ )
(. 100/718)
Emev kumandan .
L J
Knyesi Eb Harbdir; ne zaman do-
duu bilinmemektedir. Babas Ziyd'n
Muviye'ye kar direnmesi zerine,
Basra valisi tarafndan kardeleri Ubey-
dullah ve Abdurrahman'la birlikte rehin
alnd. Ziyd 53 (673) ylnda lnce
Muviye tarafndan Sicistan valiliine
getirildi. Bu srada baz fetihlerde bu-
lundu ve Kandehar' zaptetti. Yezd ha-
life olunca Sicistan valiliinden azledil-
di. Yezd'in lmn takip eden kark-
lklar srasnda kardei Ubeydullah ile
birlikte Dmak'a gelen Abbd, Mer-
vn b. Hakem'in halife olmas fikrini
destekledi ve Mercirhit Sava'na (684)
birlik kumandan olarak katld. Daha
sonra Dmetlcendel'e ekilmek istedi,
fakat Muhtr'n gnderdii bir birlikle
savamak zorunda kald. Bu sava ka-
zanan Abbd'n Halife Abdlmelik dev-
rinde baka bir olaya karmad anla-
lmaktadr. Halife Veld, kardei Sley-
man' veliahtlktan azlederek olu Ab-
dlaziz'i veliaht tayin etmek isteyince,
Abbd'n onu bu fikrinden vazgeirme-
e alt sylenir. Byk bir ihtimalle
100 (718) ylnda ld.
B B L Y O G R A F Y A :
Hal f e b. Hayyt , Trih ( nr. Ekr em Zi y el -
me r ) , Ne c e f 1386/1967, s. 206, 254; bn
Kut eybe, el-Ma'rif{nr. Se r v e t Ukke) , Kahi-
re 1960, s. 177; Bel zr , Fthu'l-bldn
( nr. M. I. d e Go e j e ) , Lei den 1863-66, s. 365,
397, 434; a. ml f . , Ensbul-erfM ( nr. S. D. F.
Goi t ei n) , Kuds 1936, s. 136, 267; Taber ,
Trth ( nr. M. J. d e Go e j e ) , Lei den 1879- 1901,
II, 179, 191-194, 196, 392, 1274; Eb' l - Ferec
el - sf ahn , el-En, Kahi re 1285/1868, XVII,
53; bn' l -Es r, el-Kmil ( nr. C. J. Tor nber g) ,
Lei den 1851-76 - Beyrut 1385- 86/1965- 66, III,
415, 522- 525; K. V. Zet t er st en, " Ab b d " ,
A, I, 8; a. ml f . , " ' A b b d b. Zi y d" , El
2
( ng. ) , I,
S HA KKI DURSUN Y I L DI Z
F
ABBD, Eb sim
n
( ^ j UJ I p- . l t y, 1 )
Eb sim Muhammed b. Ahmed
b. Muhammed el-Herev el-Abbd
(. 458/1066)
fi fakihi.
L J
Herat'ta 375 (985) ylnda dodu.
Byk dedesi Abbd'a izfetle Abbd
diye tannan Eb sim Muhammed'in
hayat ve ahsiyeti hakknda en geni
13
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBD, Eb sim
bilgi, rencisi Eb Sa'd'n el-rf
c
al
avmizi'l-hkmt adl eserinde bu-
lunmaktadr. Fkh tahsiline Herat Kad-
s Eb Mansr el-Ezdnin yannda ba-
lad ve Nsbur Kads Eb mer el-Bis-
tm, Eb Thir ez-Ziyd ve Eb shak
el-sfern gibi bilginlerin derslerine
devam ederek renimini tamamlad.
Birok ilim merkezine seyahat etti, de-
iik ilim adamlar ile tant. Herat'a
dndkten sonra kad olarak grev
yapt. Resm grevi yan sra birok
eser kaleme alm ve deerli renciler
yetitirmitir. Kitb'r-rakm adl eserin
yazar olan olu Eb'l-Hasan el-Abbd
ile Eb Sa'd (Sad) el-Herev bunlarn
nde gelenlerindendir. evval 458'de
(Eyll 1606) Herat'ta ld.
Abbd dikkatli bir lim, yazd eser-
lerle f fkhnn tedvinine ve klasik
slp kazanmasna emei gemi b-
yk bir hukuku idi. NevevFnin ash-
b'l-vch* tabakasndaki mctehid-
lerden sayd Abbdrnin, kapal ifade
ve ndir kullanlan kelimelere kar zel
bir merak vard. Bu yzden slbu et-
refildir. Eb Sa'd, bu zelliin ona hoca-
s Eb shak'tan getiini kaydeder.
f fkhna dair yazd Edeb'l-ka-
ia, el-Mebst, el-Hd il mezhebi'l-
c
ulem\ Kitb'r-Redd
c
ale'l-Kd es-
Sem'r, Kitb'l-Miyh, Kitb'l-Et
c
ime; Ktb'z-Ziydt, Ziydt'z-Zi-
ydt ve Tabakct'1-iukah^i'-fi
c
iy-
ye bata gelen eserleri arasndadr. Ede-
bul-kaz
:
'. talebesi Eb Sa'd tarafn-
dan el-rf
z
al avmizi'l-hkmt
adyla erhedilmitir. Tabaktul-iuka-
h'i'-fi'iyye ise G. Vitestam tara-
fndan yaymlanmtr (Leiden 1964).
B I B L I Y OG R A F Y A :
Eb Sa' d el -Herev . el-rf, Sl eymani ye
Ktp., Yeni Cami , nr. 359; Sem' n , el-Ensb
( nr. Mu h a mme d Av v me ) , D mak 1976
Beyrut 1396/1976, VIII, 336; Nevev , Tehzbul-
esmBeyrut, ts. ( Dr' l -Ktbi ' l -i tmi yye) , 1/2,
s. 249; bn Hal l i kn, Vefeyt ( nr. hsan Ab-
basi , Beyrut 1398/1978, IV, 214; Zeheb . A'l-
mun-nbel', XVIII, 180; Sbk , Tabakt'-
fi'iyye ( nr. Ma hmud Muh a mme d et - Tanh
v. dr ), Kahi re 1383- 96/1964- 76, IV, 104- 105;
G. Vi t e s t am, Tabaktl-fukah'i'-fi'iyye
j Abbd l , Lei den 1964, Mukaddi me, s. 5- 9;
Br ockel mann, GAL, I, 484; Suppi, I, 669; Zi-
rikl, el-A'lm, Kahi re 1373-78/1954-59, VI,
206; Kehhl e, Mu'cemul-muellifm, D mak
1376-80/1957-61 - Beyrut, ts. ( Dru i hyi ' t-
t rsi ' l -Arab ) , IX, 10; M. Th. Hout sma. " A b -
bd " , A, I, 8; J. Schacht, " a l -
e
Ab b d " , El
2
( ng. ) , I, 5.
S A BARDAKOLU
ABBD, Eb Mansr
( ^ J U I j j ^ J J )
Kut b d d n Em r Eb Ma n s r
e l - Muz a f f e r b. Ebi ' l - Hs e y n
Er de r e l - A b b d ( . 5 4 7 / 1 1 5 2 )
^ r anl mut a s a v v f , v i z v e hat i p. ,
491'de (1098) Sincbd'da dodu.
Babas, Gazzirnin de vaazlarn takip
ettii, Emr Abbd adyla tannan me-
hur viz Eb'l-Hseyin Erder b. Man-
sr'dur (. 1103). Merv'de hrete ka-
vutuu iin "Viz-i Mervez" diye me-
hur olan Abbd ilk tahsilini Merv'de
yapt. Tannm muhaddislerden hadis
dersi ald ve daha sonra hadis rivayet
etti. Genellikle gvenilir bir hadis rvisi
olarak kabul edilir. Fakat Abbd daha
ziyade baba meslei olan vizlikle n
yapt. Vaazlarnda halk coturduu iin
kendisine "Sultn- shan", "Hce-i
ma'n", "Allme-i rzgr" gibi unvanlar
verildi. Mevln Celleddin, ems-i Teb-
rzfyi vmek iin Abbd gibi bir ifade
kudretine sahip olmay arzuladna g-
re (Dvn- Kebr, V, 188), Abbdfnin bu
sahadaki hretinin daha sonraki asr-
larda da devam ettii anlalmaktadr.
Abbd Merv'de hrete kavutuktan
sonra Sultan Sencer'in elisi olarak
Badat'a gitti. Halife Muktef-Liemril-
lh'n gvenini kazand. yl kadar
kald Badat'ta vaazlar vererek halk-
tan byk ilgi grd. Halifenin elisi
olarak Merv'e, oradan da tekrar Ba-
dat'a dnd. Elilik greviyle gittii
Hzistan'da 2 Reblevvel 547'de (7 Ha-
ziran 1152) Asker Mkrem'de vefat et-
ti. Cenazesi Badat'a getirilerek C-
neyd-i Badadnin bulunduu unziyye
Mezarl hazresinde topraa verildi.
Devrinde vizliin (mzekkirlik) ok
rabette olmas, onun kk yatan iti-
baren bu meslee ilgi duymasna sebep
oldu. Serbest dnmeyi ve fikirlerini
rahat bir ekilde ifade etmeyi sevmesi
onu mutasavvflara yaklatrm, tasav-
vuf eserleri okuyup bunlardan fayda-
lanmasn salamt. Eserleri tasavvuf
dnceye olan meylini ve bu konudaki
bilgisinin derinliini ak bir surette
gstermekteyse de mnasebet kurdu-
u eyh veya mutasavvflar hakknda
kaynaklarda herhangi bir kayt yoktur.
Sf tabakat kitaplarnda kendisine yer
verilmemesi, sfler nezdinde mutasav-
vf saylmadn gsterir. Talebesi Eb
Sad es-Sem'n hadis rivayeti hususun-
da Abbdrnin itimada ayan olduunu,
ancak dnen doru olmayan baz hu-
suslar yapmakta mahzur grmediini
syler. Nitekim Hamza b. Mekk de Ab-
bdrnin namaz konusunda ihmalkr
davrandn nakleder ki, btn bunlar
onun din emirler karsnda pek has-
sas olmadn gstermektedir. Din
adamlarnn halk zerindeki nfuzlar-
nn kuvvetle hissedildii bir dnemde
yaayan Abbd, hitabet gcyle halkn
gvenini kazandktan sonra daha ser-
best konumu ve daha rahat hareket
etmitir. Onun bu davran devlet
adamlar yannda itibar kazanmasn
salamsa da Hanbeller'in tenkidine
uramaktan kurtulamamtr. nk o,
slm tarihinde, herhangi bir ilimde ih-
tisas sahibi olmadan yalnz hitabet
gcyle byk hret kazanan ahsi-
yetlerden biridir.
Eserleri. 1. nme (et-Tafiye f
ahvli'l-mutaavvife). Drt blmden
meydana gelen bu eserin birinci b-
lmnde tasavvuf ve tarikat konulan
ele alnr. kinci blmde slk ehli
mbtedler, evst, mntehiler olarak
e ayrlr ve her birinin yapmas gere-
ken iler anlatlr. nc blmde ta-
savvuf haller zhir ve btn olmak ze-
re ikiye ayrlr ve bu haller teker teker
incelenir. Drdnc blmde tasavvuf
stlahlar ve sfllerin db ve erkn
zerinde durulur. Abbd eserini sade
bir dille yazm, maksadn daha iyi an-
latmak iin sk sk mahhas rnekler
vermi ve basit benzetmeler yapmtr.
Ona gre mmet iin neb, talebe iin
hoca, cemaat iin imam, hasta iin dok-
tor ne ise mrid iin de eyh odur. Ab-
bd bu eserinde eriatlarn birlii (vah-
det'-eri') meselesi zerinde de du-
rur ve btn nebilerin esas itibariyle
ayn eyleri tlim ve tebli ettiklerini
srarla belirtir. fnme, Gulm Hse-
yin Ysuf tarafndan neredilmitir
(Tahran 1347 h.). 2. Menkbu'-fiy-
ye. Sflerden ve tasavvuf terimlerin-
den bahseder. Giriten sonra bir bab ve
her biri ikier blm (asi) ihtiva eden
iki ana blmden (rkn) meydana gelir.
Eser, Necb Myil-i Herev tarafndan
neredilmitir (Tahran 1983).3. Risale f
ibhati rbi'l-hamr. arap imenin
mubah olduunu iddia eden bu risle-
nin mellif nshasn grdn bildi-
ren Sem'n, bu fikirlerin Abbdye ait
olmadn, onun bu szleri bakalarn-
dan naklettiini syleyerek onu savun-
maktadr. Ad geen yazar, bu eser hak-
knda, "Abbdfnin byle bir risle yaz-
m olacan sanmyorum; olsa olsa
hkm ihtilafl olan nebz*den bahset-
mi olabilir" diyen bn Hacer'in gr-
14
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBDLER
ne katlmaktadr. 4. Mersim'd-dn f
mevsimi 1-yakln. Hz. Ali ve Ehl-i beyt'in
fazileti hakkndadr. 5. Mi'rcnme. 6.
el-Vesle il ma rifeti'l-fazle. Son
eer ve yazmalar hakknda Gulm H-
seyin Ysuff, fnme'nin nsznde
geni bilgi vermektedir. Abbd fn-
me'sinde Kitbul-
C
unsur adl baka
bir eserinden sz ederse de bu eser
gnmze kadar gelmemitir.
BIBLIYOGRAFYA:
Sem' n , el-Ensb ( nr. Mu h a mme d Av-
v me ) , D mak 1976 - Beyrut 1396/1976,
VIII, 337- 338; bn' l -Cevzt, el-Muntazam ( nr.
F. Kr enkow) , Haydar bd 1357- 59/1938- 40, X,
150; Rvend , Rhat'-udr ( nr. Muham-
me d kbl ) , London 1921, s. 209; bn' l -Es r,
el-Kmil ( nr. C. i. Tor nber g) , Lei den 1851-76
- Beyrut 1399/1979, XI, 157; a. ml f . , el-Lbb,
Beyrut, ts. ( Dru Sd r) , II, 309- 310; Ykt ,
Mu'cemul-bldn, Beyrut, ts. ( Dru hyi ' t-
t rsi ' l -Arab ) , III, 264; IV, 75; Sbk,
Tabaktu-fi'iyye ( nr. Ma hmud Muham-
me d et - Tanh v. dr-.I, Kahi re 1383-96/1964-
76, VII, 299; bn Kes r, el-Bidye, Kahi re 1351-
58/1932- 39 - Beyrut 1401/1981, XII, 230;
Mu h a mme d Al -yi Tebr z , Reyhnetul-edeb,
Tahr an 1328- 33 h., III, 56; Mevl n, Dun-
Kebr (trc. Abdl bki Gl p narl ) , stanbul 1960,
V, 188; M. Th. Hout sma, " Ab b d " , A, I, 8.
L SLEYMAN UL UDA
r ~
ABBD, bn Kasm
( ^ J U I p-l S y) )
ihbddn Ahmed b. Kasm es-Sebb
el-Abbd el-Msr ( . 994/1586)
Daha ok fi fkh
ve Arap gramerine dair eserlere
yazd erhlerle tannan lim.
Hayat hakknda fazla bilgi yoktur.
Msr'da yetiti. Nsruddin Muhammed
el-Lakn, ehbeddin el-Burullus ve
Kutbddin s es-Safev gibi devrin
nde gelen limlerinden ilim tahsil etti.
Bata Muhammed b. Dvd el-Makdis
olmak zere birok renci yetitirdi.
1586 ylnda hac dn Medine'de
(baz kaynaklara gre Mekke'de) vefat
etti.
adalar arasnda, devrinin gelene-
ine uygun olarak, eser telif etmekten
ziyade nemli eserlere erh ve haiye-
ler yazmakla tannan Abbdrnin eserle-
rinin balcalar unlardr: 1. el-Ay-
t'l-beyyint Tceddin es-Sbkfnin f-
kh usulne dair Cem
c
u'l-cevmi
c
adl
eserine Celleddin el-Mahallfnin yapt
erhin hiyesidir. Kenarnda Mahal-
lTnin erhiyle birlikte drt cilt halinde
baslmtr (Bulak 1289). 2. Haiye
c
aJ
erhi'l-Varakt. Cveyn'nin fkh usu-
lne dair el-Varakt adl eserinin Cel-
leddin el-Mahall tarafndan yaplan
erhinin hiyesidir. KarfTnin erhu
Tenklhi'l-ful f ihtiri'l-Mahl adl
eserinin kenarnda neredildi (Kahire
1307). 3. Hiye
c
al erhi'l-Muhtc.
Nevevf nin fi fkhna dair el-Minhc
adl eserine bn Hacer el-Heytem tara-
fndan Tuhfet'l-Muhtc adyla yaplan
erhin hiyesi olup ayn erhe Abdl-
hamd e-irvnrnin yazd hiye ile
birlikte baslmtr (I-IV, Kahire 1282;
I-VIII, Kahire 1305). 4. Hiyet'l-Gure-
ri'l-behiyye. Zekeriyy el-Ensrfnin,
bn'l-Verdfye ait el-Behcet'1-Verdiy-
ye (Kazvnfnin el-Hui'-air adl f
fkhna dair eserinin 5000 beyitlik man-
zum ekli) adl eserine yapt erhin
hiyesidir. Abdurrahman e-irbnTnin
ayn erhe yazd hiye ile birlikte ba-
slmtr (I-V, Kahire 1315).
Abbdrnin bu basl eserlerinden ba-
ka, Eb c'n Gyet'l-ihtisar adl f-
kh kitabna Fethu'l-Gaffr adyla yaz-
d bir erhi ve Kfiye, Elfiyye, Telh,
c
zz ve Katr'n-ned gibi Arapa gra-
mer kitaplarna erh ve haiyeleri vardr.
BIBLIYOGRAFYA:
Gazz , el-Kekib's-saire ( nr. Cebri l S.
Cebbr ) , Beyrut 1979, III, 124; Kefuz-zunn,
I, 152, 476, 596; II, 1139, 1373, 2006; bn' l -
md, ezert'z-zeheb, Kahi re 1350-51, VIII,
434; zhu'l-meknn, I, 423; II, 136, 448; Zi-
rikl, el-A'lm, Kahi re 1373-78/1954-59, I,
189; Kehhl e, Mu'ceml-mueUifn, D mak
1376- 80/1957- 61, II, 48- 49; Serk s, Mu cem, I,
208, 283, 486, 1121; II, 1502; Br ockel mann,
GAL, II, 417- 418; Suppl., I, 677, 679, 681; II,
105, 441.
S A L BARDAKOLU
Abbdiler
ABBDLER
( ^ )
bliye merkez olmak zere
Gneybat Endls'te hkm sren
bir Arap hnedan (1023-1091).
biliye Kads Eb'1-Ksm Muham-
med b. Abbd, Endls Emev hilfeti-
nin son yllarnda mlk't-tavifin or-
taya kt srada Abbdler'in istiklli-
ni iln etti (1023). Hnedanm kurucusu
Muhammed b. Abbd'n Hre'deki Lah-
m krallar soyundan gelen atalar, En-
dls'n fethinden hemen sonra Hms'
tan bliye'ye g ederek orada yerle-
milerdi. Muhammed b. Abbd balan-
gta Malaga'daki Hammdler'in hki-
miyetini kabul ettiyse de bu durum
fazla devam etmedi. Bu devirde Ab-
bdler'in en tehlikeli rakipleri Kurtu-
ba'daki Cehverler idi. Devri hakknda
fazla bilgi bulunmayan Muhammed b.
Abbd 1042 ylnda ld.
Muhammed b. Abbd'n olu Eb
Amr Abbd b. Muhammed, Araplar'n
lideri sfatyla Endls'teki Berberler'e
kar harekete geti. lk i olarak Kar-
mne'deki (Carmona) Muhammed b.
Abdullah el-Birzl ve olu shak ile
mcadeleye giriti. Daha sonra lkesini
batya doru geniletmek iin asker
harekta balad. Onun bu baarlar
Batalyevs (Badajoz), Cezretlhadr (Al-
geciras), Grnata ve Malaa hkimlerini
birlemeye evketti. Bir sre sonra Ba-
talyevs'teki Eftasler ile Abbdler ara-
snda balayan mcadeleler 1051 ylna
kadar devam etti. Abbd o yllarda kom-
ularyla savamaktan da geri kalm-
vadA
e J
C ^ - - MORSIYE
- ' , ^ . 1 .. * .
U
C
- BLYE
f G t t
" i > W> -
r o.
S-
1
KARMUNE
V
!
s-vSCIENATA l.l
A K D I E N I Z i
4 i
, , . ' |:| Kurulu yllar
C belujk _ En geni snrlar
4-1 r\ 0-1 2 \
15
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBSLER
yordu. 1053 ylna kadar kk Berberi
hanedanlarn hkimiyeti altna almt.
Buna ramen Grnata'daki Zriler onun
karsnda baaryla mukavemet edi-
yorlard. Bu arada Cezretlhadr'y
Hammdler'den alarak olu smil'i
Kurtuba zerine gnderdi. Ancak smil
Cezretlhadr'da bamszln iln et-
mee karar verdi. Bu sef er de dier
olu Muhammed Zrler'e kar Mala-
ga'daki Araplar' desteklemek iin ha-
rekete geti. Fakat Zriler bu orduyu
bozguna urattlar, Muhammed cann
zor kurtard. Buna ramen Abbdler
mlk't-tavifn en kuvvetlilerinden
biri idi. Tahta getii zaman "Hcib",
bir sre sonra da "el-Mu'tazd-Billh"
unvanlarn kullanan, siyas bakmdan
son derece kabiliyetli ve baarl olan
Abbd, yirmi yedi yllk hkmdarlktan
sonra 1069 ylnda ld.
bliye'nin bu kudretli hkmdarnn
yerine olu Muhammed geti, "el-
Mu' temid" unvann alan Muhammed,
tahta geiinin ikinci ylnn banda
Cehverler'in elinde bulunan Kurtuba'y
kendi topraklarna katt. Ancak Tuley-
tula Hkimi Me'mn'un tahrikleri so-
nunda bn Ukke adndaki bir macera-
perest Kurtuba'ya saldrd ve buray
Me' mn adna zaptetti (1075). Mu'te-
mid yllk bir mcadeleden sonra
Kurtuba'y tekrar geri ald gibi Vdil-
kebr (Guadalquivir) ile Vadi ne (Gua-
diana) arasndaki topraklar da lkesi-
ne katt. Bu arada Kastilya Kral VI. Al-
f onso' nun bliye'ye saldrsn Vezir
bn Ammr' n gayretleriyle bertaraf
etti.
Kurtuba'nn alnmasndan sonra Mu'-
temid, bn Ammr' n teviki zerine,
Arap asll Muhammed b. Ahmed b.T-
hir'in idaresinde bulunan Mrsiye'nin
zaptna teebbs etti. bn Ammr 1078
ylnda Barselona Kontu II. Ramon Be-
renguer' e ba vurarak yardm istedi ve
buna karlk 10.000 dinar ile emrin
olu Red'i rehine olarak vermeyi teklif
etti. Uzun grmelerden sonra anla-
maya varld ve bn Ammr Mrsiye'yi
zaptetti. Ancak bn Ammr giritii
entrikalar sebebiyle Mu' temid tarafn-
dan ldrld.
Mlk't-tavif arasndaki mcadele-
ler Endls'te slm hkimiyetinin za-
yflamasna ve hristiyan devletlerin kuv-
vetlenmesine sebep olmutur. Kastilya
Kral VI. Alfonso bu gelimeleri yakn-
dan takip ederek 1085 ylnda gneye
doru harekete geti ve Tuleytula'y
zaptetti; Cezretlhadr'ya kadar ilerle-
di. Alfonso'nun bu baarl harekt En-
dls'te slm adna bir fel ket oldu.
Artk kuzeydeki hristiyan devletlerle
baa kamayan mslman hanedanlar
Murbtlar'dan yardm istemek zorun-
da kaldlar. Murbtlar'n hkmdar
Ysuf b. Tfn Cebelitrk' geerek
Zellka'da hristiyanlar bozguna urat-
t (23 Ekim 1086). Ancak bu baarsna
ramen Endls'teki fakihler tarafn-
dan iyi karlanmad iin geri dnmek
zorunda kald. Ysuf b. Tfn'in End-
ls' terketmesi zerine hristiyanlar
tekrar harekete getiler. Bu defa
Mu'temid, Ysuf tan yardm istedi.
Ysuf bu teklifi kabul ederek 1088 ilk-
baharnda Cezretlhadr'ya kt. Fakat
Endls'teki mlk't-tavif ile i birli-
i yapmann mmkn olmadn anla-
yan Ysuf b. Tfn, Endls'e hkim
olmaa karar verdi ve srasyla Kar-
mne, Kurtuba ve bliye'yi zaptederek
Abbdler hnedanna son verdi (1092).
Abbdler'in son emri Mu' temid Tan-
ca'ya ve oradan da Merake' e kat;
1095 ylnda da ld.
BBLYOGRAFYA:
bn' l -Es r, el-Kmil ( nr. C. ). Tor nber g) ,
Lei den 1851-76 - Beyrut 1399/1979, IX, 286;
X, 142, 143, 151-154, 187, 248, 249, 585; bn
zr, el-Beynl-murib ( nr. Mu h a mme d
i br hi m el - Ket t n v. dr. ) , Beyrut 1406/1985,
s. 215, 221; bn Hal dun, el-'ber, Bul ak 1284
Beyrut 1399/1979, IV, 156- 159; Makkar ,
riefhu't-tb ( nr. hsan Abbas ) , Beyrut 1388/
1968, bk. ndeks; E. de Zambaur , Manuel de
Genealogie et de Chronologie Pour l'Histoire
de l'Islam, Hanover 1927, s. 54; Rober t Man-
t ran, L'Expansion Musulmare, Paris 1969, s.
45, 214; R. Dozy, Sparish islam ( trc. F. Gri f f i n
St okes) , London 1972, s. 598, 637, 649, 660,
662-667, 670- 674, 676, 680, 681, 687, 688,
689, 694, 696- 698, 700-702, 710-711, 713-
715, 729, 732, 733- 736; Anwa r G. Chej ne,
Mslim Spain Its History and Culture, Mi nne-
sota 1974, s. 48, 57, 58-61, 63-64, 65, 66, 150,
164, 178, 221, 230, 285, 299; Ber nar d Lewi s,
islam, London 1974, I, 127; C. E. Bosvvorth,
slm Devletleri Tarihi (trc. Er do an Meri l -
Me h me t pirli), stanbul 1980, s. 20; Phi l i p K.
Hitti, Siyasi ue Kltrel slm Tarihi ( trc. Sal i h
Tu) , stanbul 1980-81, III, 855- 856, 872, 886,
951; H. br ahi m Hasan, slm Tarihi (trc. i sma-
il Yi i t v. dr. ) , stanbul 1985, IV, 101- 102; Da-
vi d VVasserstei n, The Rise and Fail of the
Party Kings, Ne w Jer sey 1985, s. 42, 95, 101,
104, 105, 110, 114, 119-123, 130-131, 137-
138, 154-160, 241- 242; C. F. Seybol d, " A b -
bd l e r " , A, I, 8- 9; E. Lvi -Provenal . " Mu t e -
mi d" , A, VIII, 753- 756; a. ml f . , " ' Ab b d i d s " ,
El
2
(Fr.), I, 5-7.
H HAKKI DURSUN Y I L DI Z
A B B D YYE
( )
Mu'tezile'nin nde gelen
kelmclarndan Abbd b. Sleyman
es-Saymer'nin fikirlerini
benimseyenler iin kullanlr
(bk. ABBD b. SLEYMAN es-SAYMER).
L
r H
ABBDI YYE
( ^i-
5
^' )
Hz. Ali'ye nisbet edilen
Aleviyye tarikatnn bir kolu
L (bk. ALEVYYE).
r
ABBAS
)
Eb'l-Fazi el-Abbs b. Abdilmuttalib
b. Him el-Kure ei-Him (. 32/653)
| Hz. Peygamber'in amcas.
Hz. Peygamber' in doumundan iki
veya yl nce dnyaya geldi. Mek-
ke' de onunla birlikte byd. lk gen-
lik yllarndan itibaren ticaretle megul
oldu. Madd durumunun iyi olmas se-
bebiyle, Chiliye dneminde Kbe'yi zi-
yarete gelen haclara su datma (sik-
ye
4
) ve onlara ziyafet verme ( ri f de*)
grevlerini kardei Eb Tlib'den dev-
rald. Eb Tlib'in geim ykn hafif-
letmek iin Abbas Ca'fer'i, Hz. Peygam-
ber de Ali'yi himayelerine almlard.
Hz. Peygamber slmiyet'i yaymaya
balad gnlerde Abbas hemen ms-
lman oldu. Ancak geni nfuzunu kul-
lanarak mslmanlar himaye etmek
dncesiyle, Mslmanl kabul etti-
ini aa vurmad. Hatta Mekkeli m-
riklerin mslmanlarla ilgili karar ve
davranlarn Hz. Peygamber' e ulatr-
mak maksadyla kasten hicret etmedi.
Daha ok benimsenen ikinci bir rivayete
gre ise, Mekke fethine veya en azn-
dan Bedir Sava'na kadar msl-
man olmad. Bununla beraber daima
yeenine arka karak onu mriklere
kar himaye etti. kinci Akabe Bia-
t'nda (622), Hz. Peygamber' i yalnz b-
rakmayp mzakerelere katildi; Medi-
neli mslmanlardan onun hayatn
tehlikeye atmayacaklarna dair teminat
ald. Mekke' de kald sre iinde slm
davetini aktan destekledii kesinlik
kazanmasa bile, kars mmT-Fazl
Lbbe ile olu Abdullah'n mslman
olmalarna kar kmayarak slmi-
yet'in tebliini msamaha ile karlad-
n gstermi oldu.
16
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBASI
Bedir Sava'nda mriklerin safnda
yer almak zorunda kalan Abbas, bu sa-
vata esir dt. Kendisinin ve dier
akrabalarnn fidyelerini deyerek Mek-
ke'ye dnd. Oradaki fakir mslman-
lar himaye etmeye ve Kureyliler'in
slmiyet aleyhindeki almalar hak-
knda Hz. Peygamber' e bilgi ulatrma-
ya devam etti. Hayber'in fethini Re-
slullah'n ona mjdelemesi, ikisi ara-
snda gizli bir haberlemenin teden
beri devam edegeldiini gstermekte-
dir. Mekke'nin fethi iin yaplan hazr-
lklar tamamlandktan sonra mslman
olduunu aa vurmas, onun gizli ve
son derece nemli bir grevi stlenmi
olduunun bir baka delili saylmaldr.
Huneyn Sava'nn ilk anlarnda bozgu-
na urayan mslmanlara, Akabe ve
Rdvan biatlarnda Hz. Peygamber' e
ballk sz verdiklerini gr sesiyle ha-
trlatt ; bylece slm ordusunun tekrar
derlenip toparlanmasna ve dman
bozguna uratmasna yardmc oldu.
Hz. Peygamber' in son hastalnda
onun vef at etmek zere olduunu anla-
yan Abbas, devlet idaresinin gelecei
konusunda endieye kapld. darenin
Himoullan'nda kalmasn arzu et-
mekle beraber Peygamber'in bu husus-
taki talimatnn renilmesi iin Hz.
Ali'yi uyard. Hz. ie'nin rivayetine
gre, Ali bu teklifi yerinde bulmayarak
Reslullah'n kendileri aleyhinde kanaat
belirtmesi halinde artk devlet idaresini
kimsenin onlara vermeyeceini syledi
(bk. Msned, I, 263, 325). Abbas, Resl-i
Ekrem'in vefatndan sonra Hz. Ftma
ile birlikte Halife Eb Bekir'e giderek
Peygamber' in Fedek'teki topraklaryla
Hayber'deki hissesini almak istedi; fa-
kat Eb Bekir, peygamberlerin miras
brakmayacaklarna dair hadisi okuya-
rak bu miras alamayacaklarn syledi
( b k . Msned, I, 4, 10).
Hz. Peygamber, amcas Abbas' sever,
kendisinden sadece iki veya ya
byk olmasna ramen, "nsann am-
cas babas gibidir" diyerek ona sayg
gsterirdi. Ayrca onu, "Kurey'in en
cmerdi ve akrabalk balarna en ok
riayet edeni" diye vm, Abbas' inci-
tenlerin kendini incitmi olacaklarn
sylemitir (bk. Mslim, "Zekt", 11
;
Tir-
miz, "Menkb", 28). Hz. Peygamber'in
cenazesini kaldranlardan biri de Ab-
bas'tr. Hz. mer, Peygamber'in vefa-
tndan sonraki ktlk yllarnda yamur
duasna kld zaman, Abbas b.
Abdlmuttalib'i kastederek, "Peygam-
ber'in amcas hrmetine" diye rahmet
niyaz ederdi (bk. Buhr, "stisk", 3). Hz.
Eb Bekir, mer ve Osman halifelik d-
nemlerinde ona byk itibar gster-
milerdir.
hanmndan, onu erkek olmak
zere on ocuk sahibi oldu. Onun
adyla anlan Abbas Devleti'nin halifele-
ri, olu Abdullah'n soyundan gelmitir.
Uzun boylu, beyaz tenli, gr sesli bir
kii olan Abbas, mrnn sonuna do-
ru gzlerini kaybetti. Kle zat etmeyi
seven ve madd varlyla slmiyet'e
deerli hizmetlerde bulunan Abbas,
seksen sekiz (veya seksen alt) yalarn-
da Medine' de vef at etti. Kendisinden ri-
vayet edilen otuz be hadisin belli bal
rvileri, oullar Abdullah, Ubeydullah,
Kesr ve kz mm Glsm ile Cbir b.
Abdullah, Ahnef b. Kays gibi sahb ve
tabilerdir.
B B L Y O G R A F Y A :
Vk d , Kitb 'l-Mez (nr. M. l ones) , Lon-
don 1965-66 -> Beyrut, ts. ( l em' l -Ktb) . I,
204; III, 1103, ayr ca bk. Fihrist; bn Sa' d, et-
Tabakatul-kbr ( nr. hsan Abbas ) , Beyrut
1388/1968, IV, 5- 33; Msned, I, 185, 206- 210;
IV, 165; Buhr , " st i sk" , 3; Msl i m, " Ze kt " ,
11; Ti rmi z , " Me n k b " , 28; Taber , Trih (nr.
Mu h a mme d Ebul - Fazl ) , Kahi re 1960-70
Beyrut, ts. ( Dru s- Sveydn) , II, 312-313, 361-
362, 461- 463, 465- 466; III, 50, 52, 54-55, 207,
211; IV, 98, ayr ca bk. Fihrist; Hki m, el-
Mstedrek, III, 321- 334; bn Askl r, Trthu D-
mak ( nr. kr Faysal v. dr. ) , D mak 1402/
1982, III, 104- 208; lbn'1-Esr, (Jsdui-be
( nr. Mu h a mme d i br hi m el - Benn v. dr. ) , Ka-
hire 1390- 93/1970- 73, III, 164- 167; Zeheb , A
c
-
lmun-nbel', II, 78- 103; bn Hacer, el-isbe,
Kahi re 1328, II, 271; a. ml f . , TehzTbut-Tehzb,
V, 122- 123; me r Rza Dorul , " A b b a s b. A b d
e l - Mut t a l i b" , TA, II, 66- 71; Fr. Buhl, " Abb s " ,
A, I, 12-13; W. Mo nt g o me r y Wat t , " al - ' A b b s
b. ' A b d a l - Mut t a l i b" , El
2
(Fr.), I, 9.
S ( D A )
A B B A S
( ^ )
( . 5 4 1 / 1 1 4 7 )
Byk Seluklu Devleti'nin
I Rey valilerinden.
Byk Seluklu Sultan Sencer'in ne-
dimlerinden Emr Cevher'in klesidir.
Btnler tarafndan ldrlen Emr
Cevher'in yerine Rey valisi oldu. Efendi-
sinin intikamn almak zere Btnler'e
kar harekete geti ve byk bir katli-
am yapt. Bu hadise ona an ve hret
kazandrd gibi, Seluklular'n nfuz
sahibi kuvvetli emrleri arasna girmesi-
ni de salad. Seluklu Sultan Sencer'in
Rey ehrini yeeni Sultan Mes'd'a b-
rakmas zerine, bu haberi tebli iin
kalabalk bir maiyetle Badat'a gitti
(1142). Daha sonra ehri teslim almak
zere yola kan Sultan Mes'd ile bir-
likte Rey'e dnd ve bu arada valiliini
de muhafaza etti. Ancak bir mddet
sonra Sultan Mes'd'a muhalif gruba
katld ve 1145'te yannda Emr Boz-
aba ve baz Seluklu ehzadeleri olduu
halde, grnte sultana ballklarn
bildirmek, gerekte ise saltanat onun
elinden almak zere sfahan'a hareket
etti. Onlarn asl maksadn anlayan Sul-
tan Mes'd, Badat'a ekilmek mecbu-
riyetinde kald. Bu arada Abbas ile Boz-
aba Hemedan'a kadar gelmiler, bura-
da kendilerine Emr Kutlu-aba da katl-
mt. Fakat Emr avl ile buluan Sul-
tan Mes'd isyanclar geri evirmeyi
baard. Bundan sonra Emr Abbas ile
Sultan Mes'd'un aras dzelir gibi ol-
du-, hatta Emr Abbas, sultan ile birlikte
1146'da Badat'a kadar gitti. Ancak,
kuvvetli emrlerin nfuzunu krmak is-
teyen ve bu maksatla Emr Abdurrah-
man b. Togayrk' ortadan kaldran
Sultan Mes'd, bir mddet sonra onu
da Badat'ta ldrtt (17 Zilkade 541 /
20 Nisan 1147). Cesedi kz tarafndan
Rey'e gtrlerek orada defnedildi.
B B L Y O G R A F Y A :
bn Hamdn, Tezkire, Topkap Saray Mzesi
Ktp., III. Ahme d, nr. 2948, vr. 179"
b
, 180
a
,
181
a b
; bn' l -Cevz , el-Muntazam ( nr. F. Kren-
kow) , Haydarbd 1357- 59/1938- 40, X, 102,
116, 119, 123; bn - Es r, el-Kmil ( nr. C. I.
Tor nber g) , Lei den 1851-76, XI, 116- 117;
Bndr , Zbdetun-Nura ( nr. M. Th. Hout s-
ma) , Lei den 1889, II, 191-192, 198-199, 201,
215- 218; Re dddi n, Cmi'u't-teurh ( nr.
A h me d At e) , Ankara 1960, II, 118, 123- 129;
Ahbr'd-deuleti's-Selkiyye ( nr. Muham-
me d i kbl ) , Lahor 1933, s. 113- 119; M. Al t ay
Kymen, Byk Seluklu imparatorluu Tari-
hi, Ankara 1984, II, 387- 388; M. Th. Hout sma,
" Abba s " , A, I, 11-12; F. Smer , " Me s ' d " , A,
VIII, 139.
S FARUK SMER
A B B A S I
)
( . 1 0 3 8 / 1 6 2 9 )
L Safev hkmdar (1587-1629).
ah Tahmasb'n torunu ve Muham-
med Hdbende'nin oludur. Annesi
Mzenderan Hkimi Abdullah Han'n k-
z idi. 1 Ramazan 978' de (27 Ocak
1571), babasnn valilii srasnda He-
rat'ta dodu. Daha sonra iraz valilii-
ne getirilen babas Muhammed, II. s-
mail'in lm zerine, Trkmen emrle-
ri tarafndan tahta karld. Bu srada
Abbas Herat'ta bulunuyordu. Babasnn
17
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBASI
hkmdarl esnasnda devletin idare-
si, birbirleriyle mcadele iinde bulunan
Trkmen emirlerinin elinde kald. Mu-
hammed Hdbende'nin dirayetsiz ida-
resi, gzlerinin iyi grmemesi ve oul-
larnn kk yata olmas, kars Be-
gm' devlet ilerinde sz sahibi yapt.
Ancak bundan holanmayan Horasan
emirleri, Begm' ldrttler (1579);
hemen ardndan da Herat Valisi amlu
Ali Kulu Han'n nderliinde, henz on
yandaki Abbas' hkmdar iln etti-
ler. Fakat oymaklar arasndaki d-
manlklar, Herat Valisi Ali Kulu Han ile
Mehed Valisi Ustacalu Mrid Kulu
Han'n savamasna yol at ve neticede
Abbas, Mrid Kulu tarafnda kald.
Emirler arasndaki mevki mcadeleleri
srerken Azerbaycan Osmanl hkimi-
yetine girmi, zbek hkmdar Herat'
kuatmt. Bu srada duruma hkim
olan Mehed Valisi Mrid Kulu Han,
yanndaki az bir kuvvetle Horasan'dan
rak zerine yryp Kazvin'e girdi ve
daha nce hkmdar iln edilen on ye-
di yandaki Abbas' Safev tahtna
oturttu (Ekim 1587).
Tahta ktnda ite ve dta eitli
meselelerle kar karya kalan ah Ab-
bas, nce Trk emirlerin nfuzunu k-
rarak hkimiyeti iin tehlikeli olabilecek
kiileri bertaraf etti. Osmanl Kapkulu
Ocaklan'n rnek alarak bir ocak kurdu.
Grc, erkez ve Ermeniler'den te-
ekkl eden bu ocan mensuplarna,
Osmanllar'da olduu gibi kul, reislerine
de kullar aas denilmekteydi. Ayrca,
ran kaynaklarnda kzlba adyla belir-
tilen ve Trk asker topluluuna kar
bir nevi denge unsuru olarak eyaletle-
rin yerli halkndan, reislerine minba
(binba) denilen "tfenki birlikleri"
tekil etti. ah Abbas, sadece devletin
z unsuru olan kzlbalar inzibat altna
almakla kalmad, ayn zamanda Gln,
Mzenderan, Sstan, Lr ve Lristan'da-
ki mahall emirliklere de son vererek
Safev hkimiyetini oralarda da iyice
yerletirdi.
Abbas'n hkmdarlnn ilk yllarn-
da Horasan' istil eden zbekler, uzun
bir kuatmadan sonra bu eyaletin ba-
ehri Herat' ele geirmi, Mehed'e
ynelmilerdi. Abbas, durumun ciddiye-
ti karsnda kuzeybat eyaletlerini zap-
teden Osmanllar'la 1590'da bar ya-
parak lkesinde devam eden i kark-
lklara son vermeye ve zbekler zerine
yrmeye karar verdi. Bu srada zbek
Hkmdar Abdullah Han'n lm ze-
rine (1598), ah Abbas Horasan tarafna
yneldi. Mehed, Nsbur ve Herat e-
hirlerini alarak Horasan'n nemli bir
ksmn fethetti. 1600'de Horasan'a ye-
ni bir sefer dzenledi ve Safev snrn
Ceyhun'a kadar uzatt. Daha sonra Os-
manl cephesine dnerek nce ran,
sonra Avusturya seferleriyle yorgun
den ve Anadolu'da ba gsteren Ce-
lli isyanlaryla sarslan Osmanl Devle-
ti'ne 1603 ylnda sava at. Bata Tif-
lis olmak zere daha nce kaybedilen
Grcistan, ukur Sa'd (Revan blgesi),
Azerbaycan, irvan, Karaba ve Ni-
hvend eyaletlerini geri ald ve Badat'
zaptetti. Osmanl-Safev savalar de-
vam ederken Anadolu'dan ran'a gler
oluyordu. 1603 ylnda, yamaclklar
sebebiyle silspr adn alan 2000 kii-
lik bir grup, ertesi yl kalabalk bir
l Ab b a s ' n bi r mi n y a t r
Atlas ofthe Islamic Worid{ed., F.Robinson). Oxford-l982, s. 46
Safev mrid topluluu ve Erzurum-Pa-
sin ovasnda yaayan Mukaddem oyma-
ile Bedili boyuna mensup Gn-Do-
mu oyma ran'a g ettiler. Daha
sonra 13.000 kiiyi bulan kalabalk bir
Celli topluluu da, balarnda Kalende-
rolu Mehmed Paa olduu halde
ran'a gitti.
1603'te Safevler Osmanllar'a sava
atklar zaman Osmanl Devleti Avus-
turya ile harp halinde idi. Ertesi yl Ve-
zir Cigalazde Sinan Paa'nn kalabalk
bir ordu ile ran zerine gelii Abbas'
ne kadar kayglandrdysa, Selmas ya-
knlarnda Osmanl ordusunun yenilgiye
uramas ve Sinan Paa'nn ekildii Di-
yarbekir'de 1605'te lm de onu o de-
rece sevindirdi. 1610'da Kuyucu Murad
Paa'nn Tebriz yaknlarndaki Acay'a
kadar gelmesi zerine ah Abbas bar
teklifinde bulundu ve her yl 200 yk
ipek vermeyi taahht etti. Bu teklif ye-
ni sadrazam Nasuh Paa'nn gayreti ile
kabul edilerek sulh yapld (1612). yl
sonra, taahhdn yerine getirmeyen
ah Abbas'a kar gnderilen Vezri-
zam kz Mehmed Paa'nn Revan se-
feri baarszlkla sonuland. 100 yk
ipek vermek artyla yaplan antlama
Sultan Ahmed tarafndan kabul edilme-
mi, 1617 ylnda Halil Paa kumanda-
snda gnderilen yeni ordu Erdebil'e
kadar ilerlemise de durum deime-
mi, Mehmed Paa ile yaplan antla-
mann artlarna gre yenisi imzalan-
mt (1618).
ah Abbas, Osmanl Devleti'ne sava
amadan nce kendisine mttefik bul-
mak iin Avusturya'ya bir elilik heyeti
gndermiti. Bayat Hseyin Ali Bey ile
ngiliz Sir Anthony Sherley'in banda
bulunduu bu elilik heyeti, 1598 yln-
da sfahan'dan hareket ederek Hazar
denizi yolu ile Avrupa'ya gitmiti. Bunu
Rumlu Deniz Bey'in bakanlndaki di-
er bir elilik heyeti takip etti. Dier
taraftan ah Abbas, Rus arna Osman-
l idaresindeki irvan ve Grcistan'a bir-
likte saldrmay teklif ettii gibi, zi
(Dinyeper) Kazaklar'n harekete geir-
mek bile istemiti.
ah Abbas'n Bbrl Hint hkm-
darlar ile olan mnasebetleri ise dost-
a devam etmi, hatta Safev hkm-
darnn 1622'de Bbrl valileri tarafn-
dan idare edilen Kandehar ve Zemin-
dver'i zaptetmesi bile bu dostluu
bozmamt. ah Abbas, Kandehar ya-
knlarndayken Portekizliler'in elinde
bulunan Hrmz adasnn ngilizler'in
yardmyla Fars Beylerbeyi mam Kulu
18
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBAS II
Han tarafndan zaptedildiini haber al-
d. Bahreyn ise daha nce Allah-Vird
Han tarafndan fethedilmiti. spanya
Hrmz ve Bahreyn'in kendisine veril-
mesini istediyse de Abbas bu teklifi ka-
bul etmedi.
1623 ylnda Badat'n ele geirilmesi
ile iler'ce mukaddes saylan Necef ve
Kerbel da Safev hkimiyeti altna gir-
mi oldu. ah Abbas Musul, Kerkk ve
Van' da almak istedi, f akat muvaffak
olamad. lkesinin snrlarn daima ge-
niletmek arzusunda idi; bu maksatla
Fars Beylerbeyi mam Kulu Han' Bas-
ra'nn fethiyle grevlendirdi. Bu arada
dinlenmek iin gittii Mzenderan'da
sal iyice bozuldu. yilemeyeceini
anlaynca yerine torunu Sam Mirza'nn
geirilmesini vasiyet etti. ok geme-
den, krk iki yl sren saltanat sonunda
altm yalarnda ld (24 Cemziyelev-
vel 1038/19 Ocak 1629).
Koyu bir Osmanl dman olarak bili-
nen ah Abbas azim ve irade sahibi,
faal ve akll bir hkmdar, mhir bir
siyaseti idi. Bir taraftan i karklklar,
dier taraftan d tehditler karsnda
Safev Devleti'ni yklmak tehlikesinden
kurtard gibi, ona en parlak ve en
kudretli devrini de yaatt. Devlet mer-
kezini Kazvin'den sfahan'a naklederek
orada geni apta imar faaliyetlerine
giriti. sfahan'da byk bir saray, ca-
mi, mescid, medrese ve hastahane ile
hamamlar, arlar ve kervansaraylar
ina ettirdi. Mzenderan'da, kyya ya-
kn bir yerde Ferahbd adl bir ehir
kurarak buraya lkenin her yanndan
halkn gelip yerlemesini salad. Ayrca
Kazvin, Mehed ve Kn ehirlerinde
de cami, trbe, kervansaray ve kasr gi-
bi eitli eserler yaptrd.
Onun devrinde ticaret en ok Osman-
l Devleti ve Hindistan ile yaplyor,
ran'n balca ihra mal olan ipek, ker-
vanlarla zellikle Tokat ve Halep'e
gnderiliyordu. Osmanl lkesine gelen
ipein byk bir ksm oradan Avru-
pa'ya sevkediliyor, Osmanllar da bun-
dan nemli bir gelir salyorlard. ah
Abbas bu kazanc kesmek iin Osmanl
topraklar zerinden ipek sevkiyatm
durdurmak istediyse de baarl olama-
d; nk ithal ettii maddelerin ban-
da yer alan ilenmi bakr Osmanl
Devleti'nden alyordu.
ah Abbas da atalar gibi Azer ive-
siyle konumaktayd. Ayrca sarayda.
ran'da yaayan Trk oymaklar ile say-
lar 12.000'i bulan Grc, erkez ve Er-
meni asll kapkulu askerleri arasnda
da Trk dili kullanlyordu. Trke, Sa-
fevler' de sadece konuma dili deil,
edeb ve resm dil olarak da deerini
daima korumutur. Bu devirde, arala-
rnda ah Abbas'n ktphanecisi olan
ve aatay Trkesi ile Mecmau' l - ha-
vs adl bir tezkire yazan Af ar Sdk
Bey'in de bulunduu, Trke iir syle-
yen pek ok air grlmektedir. Bun-
dan baka birok halk hikyesi ile Kr-
olu destanna ait Azer rivayetinin. ah
Abbas'n ahsiyeti etrafnda teekkl
ettii de sylenmektedir.
BBLYOGRAFYA:
skender Mn , Trth-i 'lem-r-y
c
Ab-
bsT, Tahr an 1334-35 h. / 1955-56, (l-III c. ) ;
A. Sherl ey, A True Report of Sir Anthony Sher-
ley's Jourrey, London 1600; Feri dun Bey,
Mneat, stanbul 1274, II, 249- 293; Peev ,
Trih, stanbul 1283, II, 261- 266, 338- 340;
Nasrul l ah Fel sef , Zindegn-i h
c
Abbs- Ev-
vel, Tahran 1334-41 h. / 1955-62, (l-V c. l ; L.
L. Bel l ah, Chah Abbas I, sa uie, son histoire,
Paris 1932; Hammer (Ata Bey), VIII, 47; Uzun-
arl, Osmanl Tarihi, 111/1, s. 63, 158- 164;
Faruk Smer, Safev Devleti'nin Kuruluu ve
Gelimesinde Anadolu Trklerinin Rol, An-
kara 1976, s. 147-158, ayr ca bk. ndeks; H. R.
Roe me r , " T he Sa f a v i d Pe r i o d, ' A b b a s I", The
Cambridge History of Iran, Cambr i dge 1986,
V, 262- 278; Al i Gencel i , " A b b a s I", TA, II, 72-
75; Cl. Huart, " A b b a s I", A, I, 9- 10; R. M.
Savory, "
c
A b b s I", El
2
( i ng ), I, 7-8; a. ml f . ,
" ' A b b s I", Elr., I, 71-75.
B FARUK SMER
ABBAS II
)
( . 1 0 7 7 / 1 6 6 6 )
Safev hkmdar (1642-1666).
L J
1. Abbas'n torunu olan ah Safnin
oludur. 18 Cemziyelhir 1043'te (20
Aralk 1633) Kazvin'de dodu. Babas-
nn Kn ehrinde vef at etmesi zeri-
ne on yanda iken Safev tahtna ka-
rld (12 Mays 1642). Yirmi be yl kadar
sren hkmdarl srasnda memle-
ket iinde kayda deer bir hadise ol-
mam, komu devletlerle olan mna-
sebetler de genellikle dosta srdrl-
mtr. Ancak ah SafTnin hkmdar-
lnn son yllarnda, Kandehar valisinin
ehri Hindistan Hkmdar ah Cihan'a
teslim etmesiyle Hindistan'la olan dost-
luk bozulmu, bizzat Abbas'n katld
sef er sonunda Kandehar geri alnmt
(1648). Abbas, i karklklar yznden
19
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkmu-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBAS II
hkmdarln kaybeden ve yardm is-
temek iin sfahan'a gelen zbek Han
Muhammed Ndir'e yardm ederek
hkmdarln devam ettirmesini sa-
lad. Ruslar'la olan mnasebeti ise,
Grc prenslerinden Tahmras'n Saf-
evler'in Tiflis Valisi Rstem Han'la yap-
t sava kaybedip Rus arna iltica et-
mesiyle bozuldu (1644). Bununla bera-
ber Abbas, barn bozulmamasna za-
mi dikkat gsterdi. Nitekim irvan Bey-
lerbeyi Hsrev Han kumandasndaki
Safev kuvvetlerinin Derbent yaknlarn-
daki hisarlar ykmasna msaade eder-
ken Terek boylarndaki hisarlarn ykl-
masna izin vermedi. te yandan, Os-
manllarla mnasebetlerini de dostane
bir ekilde devam ettirdi. Hatta Os-
manllar'n Basra Valisi Hseyin Pa-
a'nn ehri teslim teklifi, barn deva-
mn arzu eden Abbas tarafndan kabul
edilmedi ve iki devlet arasndaki iyi
mnasebetler 1639'da imzalanan Kas-
rrin Antlamas'na uygun olarak de-
vam etti. Abbas 26 Reblhir 1077'de
(26 Ekim 1666) Damgan'da ld ve
Kum kasabasna gmld.
II. Abbas'n saltanat yllarnda
ran'da, bata ipek ticareti olmak zere
ticar faaliyetler gelimi, I. Abbas
dnemi kadar olmamakla birlikte, ina
edilen saray, kk, kasr ve kprlerle
memleketin imarna allmtr. II. Ab-
bas hemen hibir sahada temayz et-
memi, vaktini avclk ve elence ile
geirmitir. Din konularda genellikle
msamahakr davranm, bilhassa Ka-
tolik mezhebi mensuplarna geni
hrriyet vermitir. Ar derecede ikiye
dkn bir hkmdar olarak tannr.
Resme ve iire ilgi duyduu, hatta iir
yazd rivayet edilmektedir.
BBLYOGRAFYA:
Keml b. Cell-i Mnecci m. Zbdet't-te-
urh, t f Ef endi Ktp., nr. 1861, vr. 43
a
- 59
a
;
Muha mme d Thi r Vah d-i Kazv n . 'Abbsn-
me ( nr. 1. Dehgn) , Tahran 1329 h. ; Rz Kul
Han Hi dyet , Rauzat'af-y Nr, Tahran
1329 h., VIII, 463- 484; Ri d, Trih, stanbul
1282, I, 126, 147- 148; Mnecci mba , Sa-
hiful-ahbr, stanbul 1285, III, 213 vd. ;
Na m, Trih, istanbul 1280, V, 51- 52; VI, 108-
114; Si l htar, Trih ( nr. A. Ref i k) , stanbul
1928, I, 15, 473; J. B. Taver ni er , Les Six Voya-
ges en Turquie, en Perse et aux Indes, Paris
1677; Jean Chardi n, Voyages en Perse et aut-
res lieux de TOrient, Rauen 1723; H. R. Roe-
mer , " T h e Sa f a v i d Pe r i o d, ' A b b s II", The
Cambridge History of Iran, Cambr i dge 1986,
VI, 288- 304; Cl. Huart, " A b b a s II", A, I, 10; R.
M. Savory, " ' A b b s II", Elr. , I, 76.
S FARUK SMER
ABBAS III
)
1732-1736 yllar arasnda
hkm sren Safev hkmdar
(bk. SAFEVLER).
ABBAS AA
(. XVII. yzyl sonlar)
Drssade aas.
Hatice Turhan Sultan'n baaas
olup Muslih Aa'nn lm zerine D-
rssade aalna tayin edildi (9 Nisan
1668). 16 Temmuz 1671'de azledilerek
Msr'a gnderildi. Msr'da ikameti s-
rasnda orada ld. Mezar mam fi
Trbesi civarndadr.
Abbas Aa, Drssade aalndan
nce ve sonra birok hayr eseri yaptr-
mtr. Bunlarn en nemlileri unlardr:
Beikta'ta bir cami ile apa Molla G-
rn'de Seluk Hatun'a ait harap du-
rumdaki camiye minber ilvesiyle yap-
trd baka bir cami; Elaz'n emi-
kezek kazasnn renay (Hinesor) k-
yndeki cami ile muallimhane; stanbul
Lleli'de bir ifte hamam, Nevbethane
mahallesi ile Demirkap'da birer ha-
mam; skdar'da Cfer elebi Camii
karsnda, Atpazan' nda yol aznda,
Beikta'ta Abbas Aa Camii yannda,
Atikali Paa mahallesi ile Mesihpaa
mahallesinde sebil ve emeler; Nev-
bethane mahallesinde bir muallimhane
ile drlkurr; Atikali Paa mahallesin-
de baka bir muallimhane. Ayrca baz
konaklarla vakflarna gelir salamak
iin birok dkkn ve bekr odas da
yaptrmtr. Bunlardan Beikta'taki
cami ile skdar'daki eme gnmze
kadar ulaan yaplardr. Beikta'ta
kendi adyla anlan mezarln 1940 y-
lnda btn talar sklerek kire ya-
plmak zere satlm, selvi aalarnn
hepsi kesilmitir. Ortaya kan arsaya
1941-1942'de Abbas Aa Park olarak
adlandrlan bahe yaplmtr.
20
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBAS b. AL b. EB TLB
J-J ^ ^ / M ^ J
fcA^-Jy/ c ^ ^ '
BBLYOGRAFYA:
7687 Tarihli Abbas Aa Vakfiyesi, Topkap
Saray Ari vi , E. H. 3039; Abdur r ahman Abdi
Paa, Vekyi'nme, Beyaz t Devl et Ktp., nr.
5154, vr. 132
b
; Ri d, Trih, stanbul 1282, I,
254- 255; Ayvansar y , Hadkat'l-ceumi', s-
tanbul 1281, II, 103; Sicili-i Osmn, III, 292;
brahi m Hi l mi Tan k, stanbul emeleri, s-
tanbul 1945, II, 276; Tahsi n z, stanbul Cami-
leri, Ankar a 1962, I, 17; Ankara 1965, II, 1;
Ne r mi n Di zdarol u, Drssde Aalar I l i sans
tezi , 1949, . . Ed. Fak, , Tari h B l m Se mi n e r
Ki t apl , nr. 4951; R. Ekr e m Kou, " A b b a s
A a Me z a r l " , " A b b a s A a Par k " , ist. A., I,
B YUSUF HAI . AOLU
ABBAS b. AHMED b. TOLUN
( y. )
( . 2 7 0 / 8 8 4 )
Tolunoullar Devleti'nin kurucusu
^ Ahmed b. Tolun'un byk olu.
Fustat yaknlarnda Abbse' de do-
du. Annesi Smerr'daki byk Trk
emirlerinden Yrch'un kz idi. Abbas
dier kardeleri gibi babasnn sk di-
siplini altnda byd ve iyi bir tahsil
grd. Babas 873 ylnda skenderi-
ye' ye giderken Abbas' da beraberinde
gtrd ve tecrbe sahibi olmas iin
ehrin idaresini ona verdi. 878' de Suri-
ye seferine karken onu Msr'da vekil
brakt ve kendisine, ileri yrt-
mekle grevlendirdii Ahmed b. Mu-
hammed el-Vsitrnin tavsiyelerine gre
hareket etmesini tenbih etti. Fakat
maiyetindeki emirler, Suriye seferinin
uzun srmesi ve Ahmed b. Tolun'un di-
siplinli idaresinden holanmamalar se-
bebiyle onun ld ayiasn karp
Abbas' kandrdlar. Abbas, babas Tar-
sus'ta bulunduu srada isyan etti.
Vsitrnin durumu babasna bildirdiini
renince de geri dnmenin artk
mmkn olamayacan anlad ve kar-
dei Reba'y Fustat'ta vekil brakarak
skenderiye'ye gitti. Bu srada devlete
ait hazineyi, dier kymetli eyay, si-
lhlar ve hayvanlar, ayrca Vsitfyi de
beraberinde gtrd.
Babas 879'da Fustat'a dndnde.
Abbas korkusundan skenderiye'den
Berka'ya kamt. Daha sonra frky-
ye' ye gitti, Lebde' de vali ve halk tara-
fndan iyi karlanmasna ramen as-
kerlerinin ehri yamalamasna ses
karmad. Lebde halknn ikyeti ve
yardm istei zerine frkyye Valisi
brhim b. Aleb'in gnderdii ordu ile
kendilerine yardma gelen bz reisi
lyas b. Mansr'un ordusu karsnda
Trablus yaknlarnda malp olup Ber-
ka'ya kat. Bu srada babas ordu ile
Fustat'tan ayrlp skenderiye'ye geldi
ve kumandan Tapar' byk bir kuv-
vetle olunun zerine gnderdi (882).
Abbas esir alnd, babasndan yz kam
yedikten sonra da hapsedildi. Ahmed b.
Tolun oluna, kendisinden sonra h-
kmdarlk makamna geecek olan Hu-
mreveyh' e muhalefet etmemesini va-
siyet etti. Abbas buna ramen Humre-
veyh' e biat etmedi ve bu yzden tekrar
hapsedildi; ksa bir sre sonra da ldrld.
BBLYOGRAFYA:
Abdul l ah el -Bel ev . Sret Ahmed b. Ttn
( nr. M. Krd Al i ) , D mak 1358, s. 378- 379;
Eb me r el -Ki nd , Kitb'l-Vlt ue Kitb'i-
Kudt ( nr. R. Guest ) , Lei den 1912, s. 215,
216, 219, 220-224, 233; bn' 1-Eslr, el-Kmil
( nr. C. |. Tor nber g) , Lei den 1851-76, VII, 316,
317, 324, 325, 371; bn Tar ber d , en-Nc-
muz-zhire, Kahi re 1956 - Kahi re 1963, III,
21- 49; Mo ha me d Tal b , L'Emirat Aghlabide
184-296 / 800-909, Paris 1966, s. 347- 352;
( ed. ) , " a l - ' A b b s b. A h ma d b. Tl n" , El
2
Suppl. (Fr.), 1, 1.
LAL FARUK SMER
F
ABBAS b. AL b. EB TLB
( ji J*- )
( . 6 1 / 6 8 0 )
Hz. Hseyin'in Kerbel' da
^ ehid edilen baba-bir kardei.
Annesi mm'l-Benn bint Hzm'dr.
Kaynaklarda Abbas'n Kerbel Vak'a-
s'ndan nceki hayat hakknda bilgi
yoktur. Snn ve i kaynaklarn hemen
hemen ittifakla naklettiklerine gre
Abbas b. Ali, Hz. Hseyin ile birlikte
Kerbel'da bulunmu ve orada Ehl-i
beyt'e su temin ettii iin "es-Sekk"
lakabyla anlmtr. Hseyin ve yann-
dakilerin susuzluu dayanlmaz hale
gelince Abbas b. Ali su bulmakla grev-
lendirilmi, o da bir gece bu grevi ba-
aryla yerine getirmitir. 9 Muharrem
61 ( 9 Ekim 680) gn, Hz. Hseyin ad-
na Kfeli askerlerle grmse de ne-
tice alamamtr. Hseyin, Kfeliler'in
ertesi gn saldracaklarn tahmin ede-
rek yanndakilerin kendisini brakp git-
melerini istemi, fakat Abbas buna id-
detle kar karak, "Allah bunu bize
hibir zaman gstermesin" demitir. Ab-
bas ertesi gn Kerbel fcias esnasnda
Hz. Hseyin'i korurken, kardeleri Ab-
dullah, Ca' fer ve Osman'n arkasndan
ehid edilmitir. Ba dier Kerbel e-
hitlerininkiyle birlikte am'a gnderil-
mi, cesedi Gdiriyye kynn sakinleri
olan Ben Esed tarafndan ehid edildi-
i yere gmlmtr. Daha sonra Ker-
bel'da Hz. Hseyin'in trbesinin kuzey
tarafnda bugnk trbesi yaplmtr.
i gelenek, Abbas b. Ali'ye Kerbel
Vak'as'na katlanlar arasnda mstes-
na bir mevki verir-, onu menkbev bir
ahsiyet olarak daima sayg ile anar ve
yceltir. Muharrem yinleri srasnda
genler ona benzemek iin yine kat-
lanlara su temini hususunda deta yar-
rlar ve "Y Hazret-i Abbas!" nidalaryla
duygularn dile getirirler. Abbas b. Ali,
Abbsler'in son dnemlerine doru ran,
Azerbaycan ve Hindistan blgelerinde
ftvvet ve tarikat zmreleri arasnda
da ayn zelliklerle hret bulmutur.
BBLYOGRAFYA:
Dnever, el-Ahbrut-tual (nr. Ab d l m n ' i m
mi r) , Kahi re 1960, s. 254 vd. ; Taber , Trih
(nr. M. I. d e Goej e) , Lei den 1879- 1901, U,
312- 313, 317-318, 329, 386; eyh Mf d. el-
rd, Kum, ts., s. 230- 240; Eb' l - Ks m el -
Msev , Mucem ricli'l-hadis, Ne c e f 1973,
IX, 243; eyh Abdnne b el -Kzi m , Tekmi-
letur-ricl (nr. M. Sd k) , Ne c e f , ts., II, 13;
Muhsi n el -Em n, A
c
yn'-
c
a (nr. Ha s a n el-
Em n) , Beyrut 1403/1983, VII, 429- 431; J. Cal-
mar d, "
c
A b b s b. ' Al i " , Elr., I, 77-79.
B ETHEM RUHI FI LALI
21
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBAS b. AMR el-GANEV
A B B A S b. A MR el - GANEV
( J ^
1
jj**- j i ^ f - )
(. 305/917-18)
Abbs kumandan.
L J
Rakka'da dodu. Kumandanla tayin
edilinceye kadar geen hayat hakknda
bilgi yoktur. Resm ilk grevi muhteme-
len Fars valiliidir. Ancak buraya ne za-
man tayin edildii de kesin olarak bilin-
memektedir. Hicr III. asrn sonlarna
doru Bahreyn blgesindeki Karma-
tler'in gittike kuvvetlenerek Hicr ile
Basra'y tehdide balamalar zerine,
Halife Mu'tezid tarafndan Fars valili-
inden alnarak Yemme ve Bahreyn
valiliine getirildi (900). Karmatler'in
ilerlemesine engel olmak amacyla
10.000 kiilik bir ordu ile zerlerine
yrd. Ordudaki bedevilerle gnll-
lerin ordugh terketmeleri zerine,
Eb Sad el-Cennb kumandasndaki
Karmat ordusu karsnda byk bir
yenilgiye urad. Kendisiyle birlikte
700'e yakn asker esir edildi. Bir
mddet sonra sava ve savan so-
nularn halifeye anlatmas iin serbest
brakld. Badat'a sa olarak dnmesi
sevinle karland ve halife tarafndan
kendisine hil'at giydirildi.
Mu'tezid'in lm ve yerine Mkte-
fTnin gemesi zerine meydana gelen
olaylar srasnda bakumandan Bedr'in
evresinde toplanan kumandanlar ara-
snda o da vard. Fakat yeni halifenin
istei zerine ondan ayrld. Bir sre
sonra Kum ve Kn valiliine tayin
edildi. 296'da (908-909) bu grevden
azledildi. Son olarak Diyrmudar valilii
yapt. Hayatnn son yllarn, doduu
ehir olan Rakka'da geirdi ve burada
ld. Bugn Nusaybin ile Sincar arasn-
da Kasrlabbas adyla anlan yer, ona
nisbetle bu ad tamaktadr.
BBLYOGRAFYA:
Taber , Trih I nr. M. J. d e Goej e) . Lei den
1879- 1901, II, 2189, 2193, 2196, 2197, 2210;
Ar b b. Sa' d. latut-Trhi't-Taber (nr. M. J.
d e Goej e) , Lei den 1897, s. 69; Mes' d ,
Mrc'z-zeheb (nr. C. Pel l at), Paris 1861-77,
VIII, 193; bn Mi skeveyh, Tecribul-mem
(nr. Ame d r o z ) , Oxf or d 1920-21, I, 56; bn' l -
Esr, el-Kmil (nr. C. I. Tor nber g) , Lei den
1851-76 - Beyrut 1399/1979, VII, 498- 500;
VIII, 54, 107, 358; bn Hal l i kn, Vefeyt, Bul ak
1299, II, 151, 427; M. J. de Goej e. Memoire
sur les Carmathes de Bahrair, Lei den 1886;
C. H. Becker , " Abba s " , A, I, 14; M. Canard,
" a l -
c
Ab b s b. W , El
2
(Fr.), I, 11.
S HAKKI DURSUN Y I L DI Z
22
A B B A S el - AZZV
( J ^
1
^ )
Abbs b. Muhammed b. Smir el-Azzv
( 1890-1971)
^ Irakl edip ve tarihi. j
Badat'a bal DeylFde ( J ^ ) do-
du. Azze kabilesine mensup olduu iin
el-Azzv diye anlr. Babasnn lm
zerine ailesi 1894 ylnda Badat'a
yerleti. Rdiyeyi bitirdikten sonra va-
kf medreselerinde din ilimler tahsil et-
ti. Bilhassa Mercan ve Cmiu'l-hulef
medreselerine devam ederek eyh Ab-
dullah el-MavsI, Mahmud kr el-
ls, Ali Aleddin el-ls'den ok fay-
daland ve bu sonuncu limden iczet
ald. Irak'ta merutiyetin ilnndan son-
ra alan ve iddnin son snfna te-
kabl eden "ihtiyat ubesi'ni bitirerek
Hukuk Fakltesi'ne girdi. 1921'de fa-
klteden mezun olduktan sonra avu-
katla balad. Bu arada tarihe ve zel-
likle Irak tarihine ilgi duydu ve bu alan-
da aratrmalara balad. lk yazlar,
Badat'ta yaymlanmakta olan el-Ka-
z
3
mecmuasnda kt. am'daki el-
Mecmau'l-ilmiyy'l-Arab, Kahire'deki
Mecmau'l-lugati'l-Arabiyye ve Anka-
ra'daki Trk Dil Kurumu'na muhabir
ye seildi. Ayrca Kahire'deki Cem'iy-
yet'd-dirsti't-trhiyye'nin asl yesi
olan Azzv, Badat'ta Lecnet't-te'lif
ve't-terceme ve'n-ner'in bakan vekilli-
ini yapt. Th er-Rvfnin lm ze-
rine bakan oldu ve komisyonun ilga
edildii 1947 ylna kadar grevini
srdrd. el-Mecmau'l-ilmiyyT-Irk'-
nin 1963 ylnda feshine kadar da bu
kurumda asl ye olarak alt. 17
Temmuz 1971'de Badat'ta vefat etti.
Abbas el-Azzv, 3500 kadar yazma
olan ok zengin bir ktphane kurmu-
tu. Hocas Mahmud kr el-ls ve di-
er Irak ulemsnn kitaplarn topla-
mak suretiyle meydana getirdii k-
tphanesi bilhassa yazmalar bakmn-
dan ok kymetlidir. Vefatndan sonra
kitaplarnn tamam, muhtelif notlar,
mektuplar, toplad hat rnekleri ile
levhalar 1972 ylnda, Badat'ta bulu-
nan el-Messeset'l-mme li'I-sr'n
yazmalar blmnde "Mahtttu Ab-
bs el-Azzv" adyla aratrmacla-
rn hizmetine sunuldu. Ayn ktphane
uzmanlarndan sme Nsr en-Naki-
bend ve Zamy Muhammed Abbas ta-
rafndan konularna gre hazrlanan
aklamal "Azzv Yazmalar Katalou",
el-Mevrid mecmuasnn XI/4. say-
sndan itibaren yaymlanmaya bala-
mtr (Badat 1982, s. 113-130).
rak'ta yaayan eitli kabilelerin tari-
hi ile baz mezhepler AzzvTnin zellik-
le ilgisini eken konular olmutur. Ay-
n zamanda slm-Trk Ansiklopedi-
sinin yazarlar arasnda yer alan Az-
zv, Irak'n tarih, din ve edeb hayat-
na dair ok sayda eser ve makale yaz-
mtr. Yirmi yaymlanm olan ki-
taplarnn says, baskya hazr fakat
henz neredilmemi olanlarla birlikte,
doksan sekize ulamaktadr. Neredil-
memi kitaplar, olu tarafndan Ba-
dat'ta bulunan el-Mecmau'l-ilmiyyT-
Irk ktphanesine teslim edilmitir.
Bunlar arasnda Trihu'l-edebi't-Trk
'l-
c
Irk ve el-Hattu'l-
c
Arab f Trki-
ya gibi eserler de bulunmaktadr. Ha-
yatta iken neredemedii pek ok ma-
kalesi ise vefatndan sonra olu Fzl
Azzv tarafndan, konularna gre ayr-
larak eitli Arapa dergilerde zaman
zaman yaymlanmaktadr.
Azzv, kaynaklara tamamiyle vkf
olmakla beraber eserlerinde tarih, sos-
yal ve siyas olaylar sebep-sonu iliki-
leri asndan ele almak yerine, daha
ok d grnlerinden hareket ede-
rek deerlendirir. eitli kaynaklardan
derledii ve doruluuna inand bilgi-
leri aktardktan sonra, dorudan veya
dolayl olarak hatra gelecek sebep ve
ihtimallerin dnlmesini okuyucuya
brakr. Eserlerini telifleri, tercmeleri
ve nere hazrladklar olmak zere
blmde ele almak mmkndr. Ayrca
pek ok gazete ve dergide eitli konu-
larda makaleler neretmitir. Yaymlan-
m belli bal eserleri unlardr:
a) Telif eserleri.
1. Trhu'l-
c
Irk beyne ihtilleyn.
Mool istilsndan 1917 ylma kadar
Irak tarihini ihtiva eden bu eserinde,
slm tarih yazcl geleneine bal
kalarak, olaylar kronolojik sra ile anla-
tr. Kitapta Irak'taki vakf eserlerin tari-
hine dair zengin bilgiler vardr. Eser se-
kiz cilt halinde yaymlanmtr (Badat
1935-1956). 2. Trhu'l-Yezdiyye ve
alu
z
akldetihim (Badat 1935). Yezidli-
in douu, esaslar, Yezdler'in inan,
yaay ve detleri hakknda bilhassa
gzlemlerine dayanarak nemli bilgiler
verir. Ayn konudaki almalaryla tan-
nan Fransz msteriki R. Lacot, Az-
zv'nin bu eserini, benzeri birok kitap
arasnda bir ana kaynak kabul etmi ve
almalarnda ondan ok faydalanm-
tr. 3. "Aair'l-
c
Irk (I-IV, Badat 1937-
1956). Irak'ta yaayan kabileler hakkn-
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBAS b. EB'L-FTH
Abbas el -Azzvi
da kaleme alnm derli toplu ilk eser-
dir. Kaynaklardan toplanan bilgilere,
mellifin grt kabile reislerinden
elde ettii malumat ilve edilmi, by-
lece kitaplara girmemi pek ok orijinal
bilgi derlenmitir. Eserde gebe ve
yerleik kabileler tantlm, yaay ve
detleri hakknda bilgiler verilmitir.
Mellif yalnz elde edebildii bilgileri
aktardndan baz kabilelere 40-50 say-
fa yer verdii halde, bazlarn bir iki say-
fada anlatmtr. 4. el-Mska'l-
c
Ir-
kyye f
c
ahdi'l-Mool ve't-Trkmn
(Badat 1951). 5. Trhu
c
ilmi'l-telek
fi'l-
z
lrk ve
c
alkth bi'l-aktri'l-
Islmiyye ve'l-
c
Arabiyye (I-II, Dmak
1953). Bu eser daha sonra baz ilveler-
le yeniden yaymlanmtr (Trhu
c
il-
mi'I-felek fi'l-'lrk ue 'alkath hi'l-
aktri'l-slmiyye ve'l-'Arabiyye fi'l-'u-
hdi't-tliye li-eyymi'l-
c
Abbsiyyn, Ba-
dat 1378/1958). 6. et-Ta'rf bi'l-muer-
rihn f
c
ahdi'l-Mool ve't-Trkmr,
(Badat 1376/1957). 7. Trihu'n-nuk-
di'l- 'irkyye li-m ba'de'l-
c
uhdi'l-
'Abbsiyye (Badat 1377/1958). 8. Zc-
ra Ebi's-sen" el-ls (Badat 1958).
9. Trhu'd-dar'ibi'l-
c
Irkyye miri
adri'l-tslm il hiri'l-
c
ahdi'l
c
Osm-
n (Badat 1959). 10. Trhu'l-edebi'l-
'Arab fi'l-'Irk (I-II. Badat 1381-82/
1961-62). 11. en-Nahl f Trhi'l-
c
Irk
(Badat 1962). 12. Hattu'l-Muhafi"-e-
rf ve'l-hattt e-h Mahmd en-
Nsbr (Badat 1967).
b) Tercmeleri.
1. Rihletul-mnfi'l-Badd (Ba-
dat 1948). Farsa'dan tercme. 2. Fey-
lesful-
c
Arab Ya'kb b. shk el-
Kind (Badat 1963). smail Hakk z-
mirli'nin Arap Filozofu Kind adl ese-
rinin tercmesidir.
c) Nere hazrlad eserler.
1. Eb'l-Mel Muhammed b. Rf',
Mntehab'l-muhtr f trhi
c
ulem'i
Badd (Badat 1938). 2. bn Hassl,
Tafzl'l-etrk
c
al s'iri'l-ecnd. Bu
eser Azzvfnin mukaddimesiyle birlikte
erefettin Yaltkaya tarafndan Trk-
e'ye evrilerek Arapa metniyle birlikte
yaymlanmtr (TTK Belleten, XIV-XV/
1940, s. 235-266). 3. bn Dihyet'l-Kelb,
en-Nibrs f trhi hulef^i beni'l-
c
Abbs (Badat 1946). 4. Kad Ali b.
Hanzala, Simtu'l-haka^ik (Dmak-Bey-
rut 1953).
BBLYOGRAFYA :
ed-Dell'l-
c
lrkyy'r-resm, Ba da d 1936,
s. 898; Br ockel mann, GAL Suppl., III, 4 9 7 ; G.
Avvd, Mu'cem'l-m'ellifnel-'lrktyyn, Ba-
dad 1969, II, 197- 199; Zirikl, el-A'lm ( nr.
Z h e y r Fet hul l ah) , Beyrut 1984, III, 266; Keh-
hl e, el-Mstedrek, Beyrut 1406/1985, s. 321-
322; M. Fuad Kprl . " A b b s a l - ' A z z v ,
Trih-i 'Irak", VD, II ( 1942) , s. 465- 468; W.
Raj kovvski , " ' A b b a s a l - ' A z z wi a n I r aqi Hi s -
t or i an" , IC, XXVII ( 1953) , s. 37- 41; [ Al i Cevad
et - Tahi r ( ?) ] , "el -stz ' Abbs el -' Azzv ", Me-
celletil 1-
c
Arab, VI / l , ' Ri y a d 1971, s. 66- 71;
s me Ns r e n- Na k i be nd - Za my Muha m-
me d Abbs, " Ma ht t t ' l - ' A z z v " , el-Meu-
rid, XI/4, Ba dad " l 982, s. 113- 130; [ T. H. ] ,
" A b b a s A z z v " , TA, II, 80-82.
S ABDLKER M Z A Y DI N
F
ABBAS b. EB'L-FTH
1
( C J * ^
1
)
Efdalddn Eb'1-Fazl Abbs b. Ebi'l-Fth
b. Tem m b. Muizz b. Bds es-Snhc
( . 549/1154)
^ Ftm veziri. ^
Marib'in i ksmnda oturan ve Ber-
beri kabilelerinden biri olan Sanhce ka-
bilesine mensuptur. Muhtemelen 509
(1115) ylnda dodu. Dnyaya geldii
srada hapiste bulunan babas Eb'l-
Ftuh, cezas bir mddet sonra
srgne evrilerek olu ve kars Bul-
lra ile birlikte skenderiye'ye gnderil-
di. Bullra, Eb'i-Fth'un lmnden
sonra, skenderiye ve Buhayre Kuman-
dan dil b. Sellr ile evlendi. Babas
lnceye kadar terzi rakl yapan Ab-
bas, bn Sellr tarafndan ordu ku-
mandanlna getirildi. Bu srada Halife
Zfr, bn Mesl'i ( J ^ j* ) vezir tayin
edince, bn Sellr isyan ederek Kahi-
re'ye yrd; bunun zerine halife ve-
zirlii kendisine vermek zorunda kald
(10 Aralk 1150).
Bu karklklar srasnda tarih sahne-
sine kan Abbas, Sudan'a kaan bn
Mesl'in takibine memur edildi. Yaplan
sava kaybeden bn Mesi ldrld.
vey babasnn vezir olmasndan dolay
halifenin saraynda kalma imkn bulan
Abbas ve bilhassa olu Nasr, halife ile
iyi mnasebetler kurdular. Abbas,
1153'te, Suriye'de Ftmler'in elindeki
son ehir olan Askaln Kalesi kuman-
danlna tayin edildi. Bu srada ehir
Kuds Kral III. Baudoine tarafndan ka-
radan ve denizden kuatlmt. Abbas,
Hallar'la baa kamayacan anlayn-
ca, Suriye'ye varmadan Bilbs'ten M-
sr'a dnd. Amac vey babasn berta-
raf edip onun yerine vezir olmakt. Bu-
nun iin olu Nasr' gizlice Kahire'ye
gnderdi; o da halifenin iznini alarak
bn Sellr' ldrd (20 Austos 1153).
Bu gelimeler zerine Kahire'ye d-
nen Abbas, bylece Ftm veziri oldu.
Bir mddet sonra baba oul birbirlerin-
den phelenmeye balaynca bu ma-
kamda fazla kalamad. Ancak s-
me b. Mnkz'n gayretiyle aradaki so-
ukluk giderildi ve bu defa halifenin l-
drlmesi kararlatrld. Bir davet sra-
snda Halife Zfr, Nasr'n evinde ld-
rld (16 Nisan 1154). Bu cinayetten ha-
lifenin yakn akrabalarn sorumlu tutan
Abbas, haksz yere birok kiiyi ldrt-
t. ldrlen halifenin kk yataki
olunu "el-Fiz-Binasrillh" unvan ile
tahta kard. Btn bu cinayetler sara-
y ve halk harekete geirdi. Saray er-
kn ve baz kumandanlar Abbas'a cep-
he aldlar. Dimyat Valisi Evhad
b. Temm, ldrlen halifenin intikam-
n almak zere Kahire'ye yrd. Saray
erkn da Mnyet Ben Hasb'de bulu-
nan Talyi' b. Rzzk'e mektup yazarak
acele yardm istedi. Ks Valisi Nsrud-
devle Ykt'un da desteini salayan
Talyi', sratle Kahire'ye doru hareke-
te geti. Ordunun ve kumandanlarn
byk bir ksmnn kendi tarafna
gemesi zerine Kahire'ye girdi ve hali-
f e tarafndan vezir tayin edildi (3 Hazi-
ran 1154).
Abbas, olu Nasr ve sme b. Mn-
kz, kendilerine sadk kalan kuvvetlerle
birlikte Eyle yoluyla Suriye'ye katlar.
Bunun zerine Hallar'a haber gnde-
23
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkmu-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBAS b. EB'L-FTH
rilerek Abbas ile Nasr'n yakalanp tes-
lim edilmesi halinde kendilerine para
verilecei vaad edildi. Hallar, kendi
topraklarndan gemekte olan Abbas
ve yanndakilere baskn yapp Abbas'
l, Nasr' da sa olarak ele geirdiler
(23 Reblevvel 549/7 Haziran 1154).
BBLYOGRAFYA :
s me b. Mnk z, el-
c
tibr ( nr. H. Der en-
burg) , Pari s 1886, s. 5-6, 13-22, 69; bn' l -Es r,
el-Kmil ( nr. C. J. Tor nbe r g ) , Le i de n 1851- 76
Beyrut 1385- 86/1965- 66, XI, 142, 184, 188,
193, 2 5 5 ; Eb me , Kitb r-rav'zateyn, Kahi -
re 1287- 88, I, 97 vd. ; bn Hal dun, el-'iber, Bu-
lak 1284, IV, 74 vd. ; Makr z . el-Htat, Bul ak
1270 Beyrut, ts. ( Dru Sd r ) , " n, 30; bn
Tar ber d , en-Ncm'z-zhire, Kahi re 1956
- Kahi re 1383/1963, V, 308- 317; F. VVsten-
f e l d, Geschichte der Fatimiden-Chalifen,
Gt t i ngen 1881, s. 314 vd. ; Lane - Pool e , His-
tory of Egypt, London 1900, s. 174; C. H. Bec-
ker, " A b b a s " , /A, I, 13- 14; a. ml f . - S. M. St ern,
"
c
A b b s b. Ab i ' l - Fut h" , El
2
( ng. ) , I, 9.
S HA KKI DURSUN Y I L DI Z
ABBAS EFEND
Bahliin kurucusu Mirza Hseyin
Ali'nin, kendisinden sonra
Bahler'in reisi olan byk olu
(bk. BAHALK).
ABBAS b. FAZL
( J - j i j "
1
^ - )
(bk. BN BERBER). J
F
ABBAS b. FRNS
( ^ J j i ^ )
Eb'l-Ksm Abbs b. Firns b. Verds
(. 274/887)
Endlsl astronom, filozof ve air. ^
Endls'n Ronda blgesindeki T-
kerun'nn kylerinden birinde dodu.
Hayat hakknda, Berberi asll azatl bir
kle olduu dnda fazla bilgi yoktur.
ok defa air Abbas b. Nsih (. 240/'
854) ile kartrlr. Kurtuba'da byd
ve orada tahsil grd. Daha genliinde
f el sef e, kimya, astronomi ve edebiyat
alannda adn duyurdu. Yapt ilm ve
edeb almalar sayesinde Kurtuba'da
1. Hakem'in sarayna girdi ve ILAbdur-
rahman ile 1. Muhammed dnemlerinde
de mevkiini korudu.
Merakl ve aratrc bir karaktere sa-
hip olan Abbas b. Firns, uzay temsil
eden bir gk kresi kurdu ve sonralar
Avrupa'da astronominin gelimesinde
tesiri olan Sindhind tablolarnn izimle-
rini yapt. Bir ara umay denediyse
de yapt uu takmnda kuyruk ksm
bulunmad iin inii ok sert oldu ve
lmden zor kurtuldu. Abbas b. Firns,
bu deneme dolaysyla havacln nc-
lerinden saylmaktadr. Kuvarstan kris-
tal yapmay ve kristal kesimini bat s-
lm lemine tantt ve ayrca kimya ile
ilgilendi. 1. Muhammed' e takdim etmek
zere, daha nce benzeri grlmemi
menkne (mkte) ad verilen bir de sa-
at imal etti. Yapt birok keifle ve
Dou ilimlerini Bat'da yayma abalary-
la adalarnn dikkatini eken Abbas
b. Firns'a I. Hakem, "Hakm'l-Ende-
ls" unvann vermitir.
Abbas b. Firns, Halil b. Ahmed'in
Kitb'l-
c
Aruz' unu en iyi anlayan ve
aklayan ilk Endlsldr. Msiki ile
de ilgilenmitir. Kendisini ekemeyenler
tarafndan sihirbazlk ve zndklkla su-
land da rivayet edilmektedir. bn
Hayyn'n el-Muktebes adl eserinde
rneklerini verdii baz iirlerinin dn-
da hibir eseri gnmze ulamamtr.
BBLYOGRAFYA :
bn Hayyn el - Kurt ub , el-Muktebes ( nr.
M a h m u d Al i Mekk ) , Beyrut 1393/1973, s.
282- 287; bn Sa d el - Mar i b , el-Murib f
hule'l-Marib ( nr. evki Dayf), Kahi re 1978, I,
333; Makkar , Nefhu't-tb ( nr. hs an Abba s ) ,
Beyrut 1388/1968, III, 374- 375; Sezgi n. OAS,
II, 674- 675; VI, 158; Mu h a mme d Abdul l ah
nn, Tercim slmiyye, Kahi re 1390/1970,
s. 266- 271; J. Ver net , " ' A b b s b. Fi r ns" ,
DSB, I, 5; E. Levi - Provenal . " ' A b b s b. Fi r -
ns" , El
2
( ng. ) , I, 11.
H KASI M KI RBI YI K
ABBAS HALIM PAA
(1866-1934)
Trk devlet adam.
i
H i
' ' ^ M B M a a M )
J
Asl ad Mehmed Abbas'tr. Kavalal
Mehmed Ali Paa'nn drdnc olu
Halim Paa'nn ikinci ocuudur. Kahi-
re' de dodu. zel hocalardan Arapa,
Farsa, Franszca ve ngilizce rendik-
ten sonra aabeyi Said Halim ile birlik-
te svire'ye giderek yksek tahsilini
orada tamamlad. Hidiv Tevfk Paa'nn
kz ile evlendi (1895). Uzun yllar Avru-
pa'da kalarak kendisini yetitirdikten
sonra stanbul'a dnd. Sultan II.
Abdlhamid'in saltanatnn son yllarn-
da devlet hizmetine girdi, r-y Dev-
let zas oldu. Said Halim Paa'nn sa-
dreti yllarnda bir yl kadar Bursa vali-
lii yaptktan sonra Nfia nazrlna
getirildi (1915). Said Halim Paa'nn isti-
fas ile kabinedeki grevinden ayrld
(1917). stanbul'un igali srasnda ngi
Abbas Halim Pasa
lizler tarafndan sava kabinelerinin ba-
z nzrlar, fikir ve siyaset adamlar ve
baz mebuslarla birlikte tutuklanarak
yargland (1919). Mahkeme sonulan-
madan dier tutuklularla birlikte Mal-
ta'ya srld. ki yl sonra serbest bra-
klnca stanbul'a dnd. Bundan sonra-
ki yllarn stanbul ve Msr'da geirdi.
Kahire'de vef at etti.
iir, edebiyat ve msikiden ok iyi
anlayan Abbas Halim Paa, slm-Trk
seciye ve ahlknn en gzel rneklerini
ahsnda toplam, devrinde cmertlik
ve hayr severliiyle tannmtr. Birok
gencin yurt dnda okumasna yardm
etmi, ilim, fikir ve sanat adamlarn
korumutur. ocuklarnn hocas olan
Mehmet Akif ile stanbul'da balayan
dostluu uzun yllar srm, Akif onun
daveti ile mrnn son yllarn Msr'da
geirmitir. Akif "el-Uksurda" iirini
ona ithaf ettii gibi, kendisine hitaben
iki manzum tebrik ile "Arza" isimli iki
de manzume yazmtr.
BBLYOGRAFYA :
E r e f Edi b, Mehmed kif-fiayat, Eserleri
ve 70 Muharririn Yazlar, stanbul 1938, 1, 39,
132, 2 9 2 ; a. ml f . . " A b b a s Ha l i m" , TA, II, 86-
8 8 ; bnl emi n. Son Sadrazamlar, stanbul
1965, III, 1893, 1909- 1913, 1931; . H. Dani -
me nd. Kronoloji, stanbul 1971, V, 102; Mi t hat
Cemal [ Kunt ay] , Mehmet Akif Ersoy Hayat-
Seciyesi-Sanat, Ankar a 1986, s. 77- 83; TA, 1,
18; R. Ekr e m Kou, " A b b a s Ha l i m Paa" , isLA,
S MUST AF A UZ UN
24
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkmu-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBAS HLM II
ABBAS b. HASAN el-CERCER
( y*- y. )
(. 296/908)
Abbs veziri.
L_ J
250 (864) ylnda dodu. Doum yeri-
nin ran'daki Cercerya kasabas oldu-
u rivayet edilir. Vezir Kasm b. Ubey-
dullah'n hizmetine girdi ve ksa za-
manda onun gvenini kazand. Bu ara-
da Dvn't-tevki'in de bana getirildi.
904' te Ksm'n lmnden sonra vezir
tayin edildi. 906'da, Karmatler'e kar
kazanlan zaf er sebebiyle halife tarafn-
dan kendisine hil'at giydirildi. Son dere-
ce gururlu olan Abbas, bu zaferden
sonra kimseyi dinlemez hale geldi. Bu
arada trz ve kumalar zerine adn
iletti. Devrin ileri gelenlerinden bn'I-
Furt, Ali b. s, Muhammed b. Dvd
ve bn Abdn gibi ahslar onun yann-
da ikinci planda kaldlar.
908 Eyllnde Halife Mktef hasta-
land. Yerine kimin halife olaca mese-
lesi ortaya ktnda, saray mensupla-
rnn byk bir ksm bn'l-Mu'tezz'i
halife yapmak istediler. Ancak Abbas,
MktefTnin lmn takip eden gn-
lerde, onun henz on yandaki olu
Ca'fer'i "el-Muktedir" unvan ile halife
iln etti. Fakat yeni halife zerinde de
nfuz salamasn hazmedemeyen eski
dmanlarnn harekete gemesi sonu-
cu, 20 Reblevvel 296 (17 Aralk 908)
tarihinde ldrld.
B B L Y O G R A F Y A :
Taber . Trih ( nr. M. J. d e Goej e) , Lei den
1879- 1901, III, 2268, 2274, 2282, 2283; bn' l -
Esr, el-Kmil ( nr. C. |. Tor nber g) , Lei den
1851- 76 - Beyrut 1399/1979, VIII, 8-9, 14;
Zeheb , A'lm"n-nbel\ XIV, 51- 55; M. Th.
Hout s ma, " A b b a s " , A, 1, 14; D. Sour del , Le
Vizirat
c
Abbaside, Damas c us 1959-69, I, 359-
376; a. ml f . , " al - Di ar c ar ' " , El
2
(ng. ), II, 461-
462. n
M HA KKI DURSUN Y I L DI Z
ABBAS HLM I
n
( ^ ^ )
(1813-1854)
Msr valisi.
L J
Kavalal Mehmed Ali Paa'nn torunu
ve Ahmed Tosun Paa'nn oludur. Am-
cas brhim Paa'nn 1848'de lmn-
den sonra Msr valisi oldu. Valiliinin
ilk yllarnda, Avrupa'nn tesiriyle yapl-
maya balanan reformlara kar kt ve
zellikle Mehmed Ali Paa zamannda
Bat'dan rnek alnarak alan baz m-
esseseleri kapatt. Bunun tabii bir so-
nucu olarak okullarda grevli pek ok
yabanc danman ve hocay grevlerin-
den ald. Bu uygulamalar yannda, baz
Arap mtefekkirlerine byk ilgi gs-
terdi; hatta devrinin tannm limi Tah-
tvyi bir mektep amas iin 1850'de
Hartum'a gnderdi. Devlet harcamala-
rnda masraflar byk lde ksarak
vergilerde indirim yaptndan halkn
iktisad durumunda gzle grlr bir
dzelme oldu. Msr'daki Lbnanl ve
Suriyeli tccarlarn durumu olduka iyi
bir seviyeye geldi. Valilii srasnda
ngiltere'ye kar dosta bir politika ta-
kip etti ve Tanzimat'n Msr'da uygu-
lanmas konusunda Osmanl Devleti'ne
kar yapt mcadelede ngilizler'in
desteini salad. ngiltere ise bu des-
tek karlnda 18 Haziran 1851'de Nil
ile Svey arasnda demiryolu ina et-
me imtiyazn ald. Bylece, Hindistan'a
ksa yoldan ulamak iin nemli bir
adm atm oldu. Abbas Hilmi, kendi-
sinden nceki dnemlerde grev yap-
m olan baz devlet adamlarna ve de-
desi Mehmed Ali Paa hanedanna
mensup kimselere kar iyi davranma-
dndan, Msr mers tarafndan sk
sk Osmanl hkmetine ikyet edildi.
Tanzimat'n Msr'da uygulanmas ko-
nusunda Osmanl Devleti ile ortaya -
kan meseleleri zmek iin Fuad Efen-
di (Paa) Msr'a gnderildi. Fuad Efen-
di bu hususta baz dzenlemeler yapt
ve ikyet konusu meseleleri hallettik-
ten sonra, Abbas Hilmi'nin gayretlerin-
den memnun olarak stanbul'a dnd.
Bundan sonra Osmanl Devleti'ne sa-
dk kalan Abbas Hilmi, henz gen ya-
ta iken Benh'da anszn ld (19 evval
1270/15 Temmuz 1854). Olduka vehimli
bir karaktere sahip olan Abbas Hil-
mi'nin lm sebebi tam olarak aydnl-
a kavumamtr. lmnden sonra
yerine amcas Mehmed Said Paa geti.
brhim lhm adndaki olu ise Sultan
Abdlmecid'in kz Mnre Sultan ile ev-
lenerek padiaha damat olmutur.
B B L Y O G R A F Y A :
BA, M s r rdel eri , nr. 581, 583; Ce v de t Pa-
a, Tezkir ( nr. Cavi d Baysun) , Ankar a 1953,
I, 8, 9, 13, 40, 41; Ankar a 1960, II, 114; Anka-
ra 1967, IV, 58- 60; Lt f . Trih ( nr. M n i r
Akt epe) , stanbul 1984, IX, 14, 28, 29, 30, 31,
55, 68, 98, 100; P. K. Hi tti , Lebanon in His-
tory, Lo ndo n 1957, s. 4 7 4 ; M. . Ul uay, Padi-
ahlarn Kadnlar ue Kzlar, Ankar a 1980, s.
157; Al be r t Hourani , Arabic Thought in the
Liberal Age 1798-1939, Cambr i dg e 1984, s.
72; J. Oest r up, " A b b a s I", A, I, 10- 11; M.
Col ombe , " ' A b b s Hi l mi I", El
2
(ng. ), I, 13.
S LHAN AHI N
ABBAS HLM II
( )
(1874-1934)
Msr hidivi.
L _l
Msr Hidivi Tevfik Paa'nn oludur.
14 Temmuz 1874'te skenderiye'de
dodu. Bir sre kardei Mehmed Ali ile
birlikte Viyana'da Theresianum okuluna
devam etti. Viyana'da iken babasnn 7
Ocak 1892'de lm zerine Osmanl
Devleti tarafndan Msr hidivliine ta-
yin edildi. Osmanl hkmeti bu srada
Avrupa'daki temsilciliklerine gnderdii
telgraflarda, hidiv zerindeki nfuzunu
gstermek gayesiyle, Abbas Hilmi'nin
Msr'a giderken stanbul'a uramasn
ve buradan kendisine tahsis edilecek
bir vapurla gitmesini istedi (bk. BA, Yl-
dz Tasnifi, Ks. 39, Evr. 2139, Zrf. 129, Kar.
120). Fakat Abbas Hilmi bir bahane bu-
larak stanbul'a gelmedi; Avusturya im-
paratorunun tahsis ettii bir vapurla
Kahire'ye gitti ve trenle grevine ba-
lad (bk. BA, Yldz Tasnifi, Ks. 31, Evr.
2153, Zrf. 160, Kar. 87).
Abbas Hilmi'nin ok gen ve idar i-
lerde tecrbesiz olmas sebebiyle Os-
manl hkmeti, yllarca Msr fevka-
lde komiserlii yapm ve Msr'n idar
ilerinde byk tecrbe kazanm bulu-
nan Ahmed Muhtar Paa'y hidive
"mster- hs" tayin etti. Bylece M-
sr zerinde byk nfuza sahip olan
Abbas Hilmi ii
25
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkmu-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBAS HLM II
ngiltere'nin hidive yapaca tesir ve
telkinleri byk lde nlemeyi d-
nd.
Hidivliinin ilk yllarnda ngiliz idare-
sine kar muhalif bir siyaset takip
eden Abbas Hilmi, nce res-i nzzarl-
a Fahri Paa'y geti rmek istedi. Daha
sonra da Msr'da ngiliz subaylar tara-
fndan idare edilen orduyu tenkit etme-
ye balad. Bu yzden, Kahire'deki ngi-
liz konsolos ve temsilcileriyle anlamaz-
la dt; hatta bu anlamazlk bir
ara ok ileri bir safhaya vard. Fakat
Riyaz Paa'nn kurduu nazrlar heyeti
iki tarafa da kabul edilince bu kritik
durum atlatld. Bu arada Fransz-ngiliz
ittifak neticesinde Franszlar'la aras
alnca ngilizler'e yaklat. Abbas Hil-
mi'nin ilk bakta Msr'daki ngiliz ida-
resine muhalif bir siyaset takip ettii
grlmekteyse de bu siyasetinin uzun
mrl olmad ve ksa bir sre sonra
ngilizler'in tesirine girdii anlalmak-
tadr. Bu durum, el-Ehrm gazetesi sa-
hibi Bere Tekla'nn stanbul'a gn-
derdii mektuplarda da ak bir ekilde
grlmektedir (bk. BA, Yldz Tasnifi, Ks.
18, Evr. 553/569, Zrf. 93, Kar. 38).
Abbas Hilmi'nin Osmanl Devleti'ne
kar istikrarl bir siyaset takip ettiini
sylemek ok gtr. Bununla birlikte,
Msr dim komiseri olan Ahmed Muh-
tar Paa, Osmanl Devleti'nin Msr ze-
rindeki haklarnn eklen de olsa korun-
masna byk dikkat gsterdi. Nitekim
Abbas Hilmi'nin balln bildirmek
iin stanbul'a ilk gidiinde ona Osmanl
Devleti tarafndan zel bir vapur tah-
sis edilmesini salad. Temmuz
1893'te, yannda Ahmed Muhtar Paa
olduu halde stanbul'a giden Abbas
Hilmi, ertesi yl da Avrupa seyahatine
kmaya karar verdi. Osmanl Devleti,
Msr'da idar bir boluun domamas
ve Avrupallar'n hidiv zerinde muhte-
mel tesirlerinin nlenebilmesi iin, Ah-
med Muhtar Paa'dan hidivi bu seya-
hatten vazgeirmesini istedi. Ancak Ab-
bas Hilmi btn srarlara ramen bu
seyahate kt gibi, her yl Avrupa'ya
gitmeyi de det haline getirdi. Osmanl
Devleti ise onun hangi Avrupa lkesine
gittiini ve kimlerle temas kurduunu
takip etmeye alt.
Abbas Hilmi'nin dengeli bir siyaset
takip etmemesi, gerek Msr iinde ge-
rekse d lkelerde muhaliflerinin o-
almasna sebep oldu; bunun bir sonu
cu olarak da zaman zaman suikastlara
urad. 1894'te suikast hazrl iinde
bulunan bir talyan skenderiye'de ya-
kaland (bk. BA, Msr rdeleri, nr. 1629,
1632). 1914 yaznda stanbul'a geldii
srada da baka bir suikasta urayarak
yaraland. Ksa bir mddet sonra kan
1. Dnya Sava sebebiyle bir daha M-
sr'a dnemedi. 19 Aralk 1914'te ngil-
tere Msr' himayesine ald ve Abbas
Hilmi hidivlikten azledilerek yerine aile-
nin en yals olan Hseyin Kmil geti-
rildi. Bu tarihten sonra hayatn stan-
bul ve Viyana'da geirdi. Msr'n bam-
szla kavumas ve Hseyin Kmil'in
yerine "kral" unvanyla Fuad'n getiril-
mesiyle (15 Mart 1922), hidivlik haklarn
tamamen kaybetti ve mallar msadere
edildi. Mehmed Abdlmn'im ve Meh-
med Abdlkdir adnda iki olu bulu-
nan Abbas Hilmi, 20 Aralk 1944'te Ce-
nevre' de ld.
BBLYOGRAFYA:
BA, Y l d z Tasni f i , Ks. 39, Evr. 2144, Zrf.
129, Kar. 120; Ks. 39, Evr. 2139, Zrf. 129, Kar.
120; Ks. 31, Evr. 2153, Zrf. 160, Kar. 87; Ks.
39, Evr. 2087, Zrf. 57, Kar. 117; Ks. 18, Evr.
553/569, Zrf. 93, Kar. 38; Ks. 31, Evr. 2135,
Zrf. 160, Kar. 87; Ks. 5, Evr. 2163, Zrf. 83, Kar.
2; BA, Msr rdel eri , nr. 1619, 1629, 1632; C.
Zeydan, Mehr'-ark, Kahi re 1902, II, 50;
M. S. Ander son. The Eastern Ouestion 1774-
1923, Ne w York 1966, s. 251; Ri f at Uarol ,
Gazi Ahmed Muhtar Paa, Bir Osmanl Paas
ue Dnemi, stanbul 1976, s. 224- 242; Broc-
kel mann. History of the Islamic Peoples, Lon-
don 1982, s. 455- 458; Al ber t Hourani , Arabic
Thought in the Liberal Age 1798-1939, Cam-
bri dge 1984, s. 200- 201, 207; Tho ma s Mayer ,
" A b b a s Hi l mi I I as Re f l e c t e d i n S o me of hi s
Pape r s " , AASt., XIV (19801, s. 279- 286; K. Vol -
l ers, " A b b a s II", A, I, 11; M. Col ombe. " ' A b -
b s Hi l m II", 7
2
(ng. ), I, 13.
S LHAN AH N
r . . . , . n
A B B A S b. H S E Y N e- I RZI
( dC Ur
1
" j r * * )
(. 362/973)
Bveyh veziri.
L J
303' te (915) iraz'da dodu. Daha
sonra Badat'a giderek Muizzddev-
le'nin ktibi oldu. 963' te Dvn- Nafa-
kt'n bakan MhellebTnin lm
zerine, Muizzddevle tarafndan bn
Fesnces ( y ) ) ile birlikte
hkmette grevlendirildi. Bu arada
MhellebTnin kz ile evlendi. 967' de
Muizzddevle'nin lmnden sonra,
onun olu ve halefi zzddevle Bahtiyar
tarafndan vezirlik sfatyla grevinde
brakldysa da rakibi bn Fesnces'in
entrikalar zerine 970' te azledildi. Fa-
kat ertesi yl tekrar vezir oldu ve bn
Fesnces'i saf d brakt. Askere ver-
mek zere halktan zorla para toplama-
s, zellikle Bahtiyar'n sofracbas bn
Bakyye'nin dmanln zerine ekti.
973' te onun evirdii bir entrika sonun-
da tutukland ve yerine bn Bakyye ge-
tirildi. Ksa bir sre sonra da Kfe' de
muhtemelen zehirlenerek ldrld.
BBLYOGRAFYA:
bn - Es r, el-Kmil ( nr. C. J. Tor nber g) ,
Lei den 1851-76 - Beyrut 1399/1979, VIII, 583-
584, 601, 628- 632; Zirikl, el-A'lm, Kahi re
1373- 78/1954- 59, IV, 32; M. Th. Hout sma,
" Abbas" , A, I, 14; M. Canard, " al - ' Abbs b.
al - Husayn" , El
2
( i ng ), 1, 11; C. Cahen, " ' Abb s
b. Hosayn" , Elr., 1, 79.
B ( D A )
F
A B B A S MA H MU D e l - AKKAD
n
( JIULJI )
(bk. AKKAD, ABBAS MAHMUD). ^
F
A B B A S b. METVfN
( j ^ U l l j j j - U - )
(. 223/838)
Abbs kumandan.
L J
Abbs Halifesi Me'mn'un oludur.
Doum tarihi kesin olarak bilinmemek-
tedir. Asker sahada ok iyi yetitii an-
lalan Abbas, 214 (829-30) ylnda Bill
el-Gassn e-rrnin isyann bastrd.
Babasnn Bizans'a kar kt ilk se-
f erde ordu kumandan olarak Anado-
lu'ya girdi ve baz kaleleri fethetti. Er-
tesi yl Nide (Antigu), Hasn ve Ahrb
kalelerini ele geirdikten sonra Bizans
mparatoru Theophilos ile karlat.
Yaplan savata imparator malp
oldu. 833' te babas tarafndan Tyana'y
(Tuana) tahkim edip mslman nfusu
burada iskn etmekle grevlendirildi.
Halife, Bizans'a kar kt drdnc
seferinde Bedendn (Pozant) suyu ke-
narnda vef at etti (9 Austos 833). slm
kaynaklarnda, Me'mn'un halefini ta-
yin edip etmedii konusunda ak bilgi
yoktur. htiyatla karlanacak baz kay-
naklarda ise onun, kardei Mu'tasm'
veliaht tayin ettii kaydedilmektedir.
Ancak halife ordusundaki Trkler'in
basks sonucu Mu'tasm hilfete getiri-
26
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkmu-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBAS MRZA
line kararghta bulunan Araplar, Ab-
bas lehine tezahrata kalkt. Yine
muhtemelen bir bask sonucu, Abbas
ordunun huzuruna karak amcasna
biat etti, onlarn da biat etmeleri ge-
rektiini syledi. Bylece Mu'tasm'n
halifelii kesinlemi oldu.
Yeni halife zamannda Suur ve Av-
sm valiliinden azledilen Abbas, bir da-
ha resm bir greve getirilmedi. Trk-
ler'in gerek ordu iinde, gerekse idar
kadrolarda nfuz sahibi olmalarn bir
trl hazmedemeyen Araplar, halifeyi
tahtndan indirip yerine Abbas' geir-
mek zere harekete getiler. Ancak Ab-
bas'n ekingenlii sebebiyle birka sui-
kast teebbs baarya ulaamad. Or-
du iindeki Trkler'e ve halifeye kar
aka cephe alan muhalefetin faaliyet-
leri Ammriyye (Amorion) seferinden
dnte ortaya karld ve Abbas'la bir-
likte btn elebalar yakaland. Abbas,
Menbic' te hapiste iken ld.
B B L Y O G R A F Y A :
Ya' kb . Trh (nr. M. Th. Ho u t s ma ) , Lei-
den 1883, II, 464, 471, 476; Taber . Trth (nr.
M. |. d e Goej e) , Lei den 1879- 1901, III, 1100,
1101, 1111, 1133, 1140, 1164, 1249, 1250,
1256, 1267; Mes' d . Mrc'z-zeheb (nr. C.
B. d e Meyna r d-P. d e Cour t ei l l e) , Paris 1861-
77, VII, 102, 136; bn' l -Es r, el-Kmil (nr. C.
I. Tor nber g) , Lei den 1851-76, IV, 409, 415,
418, 429, 432, 440, 486, 491; J. A. Bury, A
History of the Eastern Roman Empire (802-
863), London 1912, s. 258, 473- 474; A. A.
Vasi l ev, Byzance et les Arabes, La Dynastie
d'Amorium, Bruxel l es 1935, I, 101- 118; Hakk
Dursun Y l d z, slmiyet ue Trkler, stanbul
1976, s. 70-76, 89- 91; K. V. Zet t er st en. " A b -
bas" , A, I, 14-15; a. ml f . , " a l - ' A b b s b. al -
Ma ' m n " , /
2
( Fr . ) , 1, 11-12.
S HAKKI DURSUN Y I L DI Z
F
ABBAS b. MRDS
( ^ v y. )
Eb'l-Heysem Abbs b. Mirds
b. Eb mir es-Slem
^Kahramanlk iirleriyle tannan sahb. ^
Hayat hakknda fazla bilgi yoktur.
Babas Mirds putperest idi. Onun l-
mnden sonra, rivayete gre 8 (629)
ylnda veya daha nce Sleym kabile-
sinden baz kimselerle birlikte Hz. Pey-
gamber' e giderek mslman oldu. Ken-
di kabilesinden toplad dokuz yz kii-
ilik bir kuvvetin banda nce Mekke'nin
fethine katildi; Huneyn Sava ile Tif
muhasarasnda da bulundu. Mellefe-
kulb*dan kabul edilen Abbas b. Mir-
ds, Huneyn Sava'nda elde edilen ga-
nimetlerin taksimi srasnda, yeni ms-
lman olan baka kimselere daha ok
pay verildiini ne srerek honutsuz-
luunu dile getiren iirler sylemeye
balad. Bunun zerine Hz. Peygamber
ona da yz deve verilerek memnun
edilmesini emretti.
Abbas b. Mirds, Hz. Peygamber' le
birlikte katld savalardan sonra
Mekke veya Medine' de kalmayp kabi-
lesinin yanna dnmtr. Hz. mer'in
hilfeti srasnda Basra'ya gidip yerle-
tii bilinmektedir. Baz kaynaklarda Ab-
bas'n am'a da gittii kaydedilir.
Bata Huneyn olmak zere Abbas'n
katld savalarla ilgili kahramanlk
duygularn dile getiren iirlerinin bir
ksm zamanmza ulamtr. el-Ean
ve bn Him'n es-Sre'si gibi kaynak-
larda bunlardan bol rnekler vardr.
bn's-Sikkt, Ali b. Abdullah et-Ts ve
Skker tarafndan tertip edildii syle-
nen divan gnmze kadar gelmemi-
tir. Cemil Bek el-Azm'n derledii bir k-
sm iirlerini ihtiva eden nsha, Zhiriy-
ye Ktphanesi'nde bulunmaktadr(nr.
Umumi 4411, s. 90-112). Yahy el-Cb-
r, onun iirlerinden yetmi yedisini bir
araya getirerek Dvn'l-
c
Abbs b.
Mirds es-Slem adyla neretmitir
(Badat 1968).
Hz. Peygamber' den drt hadis rivayet
eden ve Halife Osman devrinde len
Abbas b. Mirds'n vef at tarihi kesin
olarak tesbit edilememitir.
BBLYOGRAFYA:
Vk d , Kitb'l-Mez (nr. M. l ones) , Lon-
don 1965-66, II, 701-705, 812- 814; III, 946-
947, 952, 990; bn Hi m, es-Sre (nr. Must a-
fa es-Sekk v. dr. ) , Kahi re 1375/1955, II, 427-
428, 460- 470, 493- 495; bn Sa' d. et-Tabaka-
t'l-kbr (nr. hs an Abba s ) , Beyrut 1388/
1968, I, 273, 307- 309; IV, 271- 273; bn Kut ey-
be, e-i
c
r ue'-u'arKahire 1322, s. 59,
73; Eb' l - Ferec el - sf ahn , el-En, Kahi re
1927, XIV, 302- 320; bn Hazm, Cevmi'us-
sre (nr. hs a n Ab b a s -N s r u d d i n Esed) , Kahi-
re 1956, s. 238, 245- 246; bn' l -Es r, s dul-
abe (nr. Mu h a m m e d i b r h i m el -Benn
v. dr. ) , Kahi re 1390-93/1970-73, III, 168- 170;
bn Hacer, el-be, Kahi re 1328, II, 272; Sez-
gi n, GAS, II, 242- 243; Abdul l ah Abdr r ah m
Useyl n, " Edv
J
' a l e ' d - d v n i ' l - me c m ' l i ' l -
c
A b b s b. Mi r d s e s - Sl e m " , Meceliet Kl-
liyyeti'l-lua ue'l-'ulmi'l-ictim'iyye, sy. 5,
Ri yad 1975, s. 367- 381; N. Rhodokanaki s,
" Abba s " , A, I, 15; G. E. von Gr unebaum, " al -
' A b b s b. Mi r d s " , E!
2
[Fr.), I, 12.
S MUSTAFA FAYDA
ABBAS MRZA
( )
(1789-1833)
Azerbaycan valisi ve saltanat nibi. ^
Feth Ali ah'n byk oludur. 26
Austos 1789'da Mzenderan'da Ne-
va kasabasnda dodu. Annesi siye,
Feth Ali Han Kaar Devel'nn kzdr.
1797'de henz sekiz yanda iken b-
yk amcas Aa Muhammed ah'n Ka-
raba seferine katld. Babas Feth Ali'-
nin 1798'de Kaar tahtna gemesi ze-
rine, 20 Mart 1799'da saltanat niblii-
ne getirildi ve ayn zamanda Azerbay-
can valisi oldu. 1804-1813 ve 1826-
1828 ran-Rus savalarnda Azerbaycan
valisi olarak nemli rol oynad. Tebriz'in
Ruslar tarafndan zaptndan sonra, si-
yas maharetini gstererek iki taraf
arasnda Trkmenay Ahtlamas'nn
imzalanmasn salad. Ardndan Yezd' -
deki isyan bastrmak ve Kirman ile
Fars valileri arasndaki ihtilf hallet-
mekle grevlendirildi. Bir sre sonra
Horasan valisi oldu, ancak Azerbaycan
valiliini de elinde tuttu. Nihayet Hve
ve Afganistan' n fethi gibi byk plan-
larn gerekletiremeden, karacier ra-
hatszl sebebiyle krk drt yanda
Mehed' de ld (25 Ekim 1833).
Abbas Mirza, zellikle Azerbaycan'da
gerekletirmeye alt Avrupa tarz-
daki slahat hareketleriyle hret ka-
zand. Eitimde, idar ve bilhassa asker
sahada Batl modellere dayal birtakm
dzenlemeler yapt. III. Selim'in gerek-
letirdii slahat Tebriz' de uygulamaya
alt. ngiltere ile sk bir mnasebet
kurarak bu lkeye talebe gnderdi.
Ruslar'a kar koyabilmek iin Azerbay-
can ordusunun Batl usullere gre ei-
timini salamaya alt ve bu hususta
Osmanllar'dan byk lde faydalan-
d. Tebriz' de barut imalthanesi, top
tezghlar, asker tehizat atlyesi yap-
trd; topu ve piyade askerini Avrupa
tarzda dzenledi. Onun zamannda
Tebriz, coraf ve siyas vaziyeti dolay-
syla ran'n Bat kltrne alan ilk
kaps durumundayd. Hatta 1816'da
burada bir matbaa kurulmutu. Yirmi
alt olu, yirmi bir kz olan Abbas Mir-
za, Avrupal seyyahlarca yksek mezi-
yetlere sahip, ref orm bir insan
olarak nitelendirilir. Feth Ali ah'n l-
mnden sonra Kaar tahtna Abbas Mir-
za'nn oullarndan Muhammed geti.
27
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBAS MRZA
Abbas Mirza
BBLYOGRAFYA :
Abdr r e z z k b. Ne c e f Kul Han, The Dynasty
of the Kajars ( trc. H. I. Br ydges) , London 1833,
s. 186, 244- 285, 316- 334, 3 9 1 ; R z Kul Han
Hi dyet . Rauzatu-af-y Nasr, Kum 1339,
IX, 226, 348, 373 vd. ; X, 10-19, 30, 32, 55, 61
vd. ; Cl. Huart . " A b b a s Mi r z a " , A, I, 16; L.
Lockhar t ,
, , c
Ab b s M r z " , El
2
( i ng ), (, 13- 14;
H. Busse. " ' A b b s M r z " , Elr., I, 79-84.
S ( D A )
ABBAS er-RESL
( J r v " ^ )
Eb sml Abbs b. Al b. Dvd
er-Resl el-Gassn el-Yemn
(. 778/1377)
Reslier Devleti emri (1363-1377)
ve Yemenli ilim adam.
L J
"el-Melik'I-efdal" ve "Drgimddin"
lakaplaryla da mehur olan Abbas er-
Resl, babas Sultan Mchid Ali'nin
764 (1363) ylnda vefat etmesi zerine
Resl emri oldu. ktidarn Zebd ve
Taiz ehirlerinde srdren Abbas, emir-
lii sresince Yemen'de ortaya kan is-
yanlar ve bilhassa Zeydler'in kendi
ynetimindeki topraklara yapt sald-
rlarla uramak zorunda kald. Zebd
ehrinin hendek ve surlarn tamir etti-
rerek buray tahkim etti. Birisi Taiz'de,
dieri Mekke'de olmak zere iki med-
rese ve ayrca yetim ocuklarn tahsili-
ne imkn salayacak vakflar kurdu.
Abbas er-Resl, 778 yl ban ay so-
nunda (Ocak 1377) Zebd'de vefat etti.
Taiz'de kurduu medreseye defnedildi.
Kendisinden sonra byk olu Eref
smil emr oldu.
Devlet idaresi yannda fkh, dil, ede-
biyat, ensb* ve tarih ilimleriyle de ya-
kndan megul olan Abbas er-ReslTnin
kaynaklarda ad geen belli bal eser-
leri unlardr: el-
z
Atye's-seniyye f
tabakat fukaha i'l-Yemen ve a
z
y-
nih; Buyet zevi'l-himem f ma
c
ri-
feti ersbi'l-
c
Arab ve'l-'Acem; Nz-
het'l-
c
uyn f ma
c
rifeti't-tava'if ve'l-
mlk; el-Lm
c
atul-kfiye fi'l-edvi-
yeti'-fiye fi't-tb. Abbas er-Resl,
ayrca bn Hallikn'n Vefeyt'l-a
c
-
yn'n Nzhet'l-ebr fi'htiri ken-
zi'l-ahbr adyla ksaltmtr. Buye-
t'l-fellhn fi'l-ecri'l-msmire ve'r-
reyhn adl ziraate dair eseri dolay-
syla bilim tarihileri onunla yakndan
ilgilenmilerdir. On yedi blmden olu-
an bu eserinde mellif toprak, su, ara-
zinin slah, mevsimler, tohumlar, sebze
ve meyvelerin eitleri ve belli bal
zellikleri ile mahsuln haarattan ko-
runmas gibi konular zerinde durmu-
tur. Abbas er-Resl bu eserini telif
ederken Yunan ve Nabat kltrlerine
ait kaynaklardan, ayrca byk dedesi
Emr el-Eref mer b. Ysuf un ayn
konudaki Milhu' l-melha f ma
c
rife-
ti'l-filha adl eserinden faydalanmtr.
BBLYOGRAFYA:
Al i b. Hasen el - Hazrec , el-
c
Ukdul-lul'iy-
ye ( nr. M u h a m m e d Asel ) , Kahi re 1329- 32/
1911-14, II, 127-163; Eb Ma hr e me , Trhu
ari
c
Aden ( nr. Os c a r Lf gr een) , Lei den
1936 Badat , ts. ( Me k t e b e t u 1-Msenn) , II,
105-107; bn' l - md, ezert'z-zeheb, Kahi re
1350-51, VI, 257; Kef'z-zunn, I, 248; II,
1142, 1565, 1944, 2018; fzhu'1-meknn, II,
640; Hediyyetul-'rifn, I, 437; Br ockel mann,
GAL, II, 235; SuppL, II, 236; G. Sart on, Intro-
duction, Ne w Yor k 1975, III/2, s. 1637- 1638;
M. Me ye r hof , " Su r un t r ai t e d' ag r i c ul t ur e
c ompos e par un sultan yemeni t e I V e si ecl e",
BIE, XXV ( 1943) . s. 55-63; XXVI (1944), s. 51-
65; N. aat ay, " Res l i er " , A, IX, 695.
S MUST AFA FAYDA
r n
ABBS-I SERVN
( )
Bbrl Hkmdar Celleddin Ekber
ah zamannda (1556-1605) yaam
Af gan asll tarihi. ^
Babas eyh Ali, dedesi ise eyh Ba-
yezid'dir. Delhi sultanlarndan Behll-i
Ld devrinde Servn ailesine Benr
kasabasnda 2000 bika'lk bir arazi
tahsis edildi. Fakat bu arazi 1526'da-
ki Panipat Meydan Sava'ndan sonra
ellerinden alnnca aile mal sknt
iine dt. Af gan asll Delhi Sultan
r ah, Bbrl Hkmdar Hm-
yn'u 1545 ylnda Kannc'da malp
ettikten sonra mal alanda nemli ye-
nilikler ve toprak reformlar yapt.
eyh Bayezid'e de eski arazisini iade
etti. r ah'n olu ve halefi slm
ah da Servn ailesinin eski hukuku-
na sayg gsterdi. Daha sonra Hm-
yn tekrar Kuzey Hindistan'a hkim
olunca, Abbas babasndan kalan top-
raklar kaybetti ve Seyyid Hamd'in
himayesine girerek Bbrl Celled-
din Ekber ah'n maiyetinde yer ald.
lm tarihi kesin olarak bilinmemek-
tedir.
Abbs- Servn, Celleddin Ekber
ah'n emri zerine 1582 ylnda, da-
ha ok Trh-i r h adyla bilinen
Tuhfe-i Ekber h yi kaleme ald.
Eser Bbrller'in en nemli rakibi
Afganl r ah'n hayat hikyesinden
ibaret olup yanl ve eksik bilgilerle
doludur. Abbs- Servn Trh-i r
h'yi yazarken Servn ailesinin ileri
gelen simalarndan derledii bilgilere
dayanmtr. Eserin yazmalar hakkn-
da H. Eth geni bilgi vermektedir
ICatalogue of the Persiar Manuscripts
in the Library of the India Office, n r .
219-220). Mazhar Ali Han tarafndan
1805'te Urduca'ya tercme edilmi
olan eseri Garcin de Tassy Urdu-
ca'dan Franszca'ya evirmitir (Paris
1865). H. M. Elliot ve J. Dovvson'un
Hindistan tarihiyle ilgili yz elli drt
eserden iktibaslarla derledikleri ki-
tapta, Tuhfe-i Ekber h'nin E. C.
Bayley tarafndan yaplm ksm ngi-
lizce bir tercmesi de yer almaktadr
(H. M. El l i ot -1. Dowson, The History
of India, IV, 301-433). Ayrca
mmddin tarafndan eserin ilm bir
neri yaplmtr (Dakka 1964).
28
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBAS VESM EFEND
BBLYOGRAFYA:
Abbas- Servn , Tuhfe-i Ekber h ( nr.
mmddi n) , Dakka 1964; H. M. El l i ot - J. Dow-
son, The History of India as told by its own
Historians, Lo ndo n 1867- 77, IV, 301- 433; Y.
Hi kme t Bayur, Hindistan Tarihi, Ankar a 1947,
II, 588; St or ey, Persian Literatre, London
1970, I, 513- 515; I. H. Si ddi qui , History of
her-hh Sr, Al i gar h 1971; a. ml f . , " ' A b b s
S a r w n " , El
2
SuppL ( ng ), I, 1-2; S. A. V. R z-
v, Religious and Inteilectuai History of the
Muslims in Akbar's Reign, Ne w Del hi 1975, s.
234- 238.
B ENVER KONUKU
F
ABBAS b. UBDE
{ )
Abbs b. Ubde b. Nadl e
el-Ensr el-Hazrec (. 3/624)
Akabe biatlarna katlan sahb.
L J
Hz. Peygamber' e birinci Akabe' de bi-
at eden on iki Medineli'den biridir. kin-
ci Akabe' de de bulundu ve Hazreliler'e
hitaben bir konuma yaparak Reslul-
lah'a biat etmenin, her ne pahasna
olursa olsun onu dmanlarna kar
savunmak mnasna geldiini, bunu ya-
pamayacaklarsa biat etmemeleri ge-
rektiini onlara hatrlatt. Biattan sonra
Medine' ye dnmedi, Hz. Peygamber' le
birlikte Mekke' de kald. Peygamber' den
ksa bir sre nce hicret etti. Bu sebep-
le "Medineli muhacir" diye anld. Hic-
ret' ten sonra muhacirlerden Osman b.
Maz'n ile karde iln edildi.
Bedir Sava'na itirak etmeyen Ab-
bas b. Ubde, Uhud Sava'na katlm-
t. Bu savata slm ordusu bozguna
urad srada, dalan orduyu tesirli
konumas ile toplamaya alt. Mife-
rini ve zrhn karp, "Eer Peygambe-
rimize bir ey olur da biz sa kalrsak,
Rabbimize kar ileriye sreceimiz
hibir mzeretimiz yoktur!" diyerek
dman saflarna dald ve sonunda e-
hid dt.
BBLYOGRAFYA:
Vk d , Kitabul-Mez(nr. M. l ones) , Lon-
d o n 1965-66 - Beyr ut , t s. ( l emu 1-Ktb), I,
237, 258, 303; bn Hi m, es-Sre ( nr. Must a-
fa es-Sekka v. dr . ) , Kahi r e 1375/1955, il, 432,
446, 448, 464, 494; bn Sa' d, et-Jabaktul-
kbr ( nr. i h s a n Ab b a s i , Beyrut 1388/1968, I,
220, 223, 226; bn' l -Es r, sdul-be ( nr.
M u h a m m e d i b r h i m el -Benn v. dr. ) , Kahi r e
1390- 93/1970- 73, III, 163-164; bn Hacer. el-
ibe, Kahi r e 1328, III, 630- 631.
NEVZAT I K
ABBAS b. VELID b. ABDULMELI K
( i j i tJI -l j f . j j j l l j J ^ U - )
(. 132/749-50)
Halife I. Veld'in olu,
Emev kumandan.
L
ocukluk ve genlik yllar hakknda
bilgi yoktur. lk asker faaliyetlerine ba-
bas zamannda balad. zellikle amca-
s Mesleme b. Abdlmelik'le birlikte Bi-
zans'a kar yapt gazlarda byk
bir hret kazand. 706 ylnda, Tyana
(Tuana) nlerinde Meymn el-Crcn
(Crcmn) kumandasndaki slm or-
dusunun Marianus tarafndan malp
edilmesi zerine, buna misilleme olarak
ertesi yl Mesleme ile birlikte Tyana'y
kuatt. Uzun sren bir muhasaradan
sonra ehir teslim oldu. 708'de, amca-
syla birlikte Bedendn (Pozant) evre-
sinde baz yerleri ele geirdi. Sonra da
kardei Mervn ile Orta Anadolu'da ba-
z kale ve kasabalar fethetti. Babasnn
lmnden sonra bir mddet kenara
itildii ve hibir asker harekta katl-
mad anlalmaktadr. Ancak, II. Yezd
zamannda Basra'da tehlikeli bir isyan
karan Yezd b. Mhelleb'e kar amca-
syla birlikte gnderildi. Irak'ta Akr
mevkiinde Mhelleb'in ordusunu ma-
lp etti ( 720) . Bu savatan sonra tekrar
Anadolu gazlarna katld.
Hayatnn byk bir ksmn seferler-
de geiren Abbas, sonunda Halife II.
Veld'e kar balatlan muhalefete ka-
tlmak zorunda kald ve kardei Yezd
b. Veld'in srar zerine ona biat etti.
Emev ailesi iindeki iktidar mcadele-
sinde mmkn olduu kadar tarafsz
hareket etmesine ramen olaylarn pek
dnda kalamad; son Emev Halifesi II.
Mervn tarafndan Harran'da hapsedil-
di ve burada ld.
BBLYOGRAFYA:
Hal f e b. Hayyt , Trh ( nr. Ek r e m Zi y el-
me r ) , Ne c e f 1386/1967, s. 305- 310, 316-
318, 335, 336, 381; Bel zr , Fthul-bldn
( nr. M. ). d e Goej e) , Lei den 1863-66, s. 170,
189, 369; Ya' kb , Trh ( nr. M. Th. Hout s-
ma) , Lei den 1883 - Beyrut, ts. ( D r u Sd r ) , II,
292, 310, 314; Taber , Trh ( nr. M. I. d e
Goej e) , Lei den 1879- 1901, bk. ndeks; bn' l -
Esr, el-Kmil ( nr. C. I. Tor nber g) , Lei den
1851- 76 Beyrut 1399/1979, bk. ndeks; J.
VVel l hausen, Die Kmfle der Araber mit den
Romern in der Zeit der CImaijiden, Gt t i ngen
1901, s. 436; K. W. Zet t er st en, " Ab b a s " , A, I,
15-16; a. ml f . - F. Gabri el i , " a l - ' A b b s b. al -
Wa l i d " , El
2
(Fr.), 1, 12-13.
B HA KKI DURSUN Y I L DI Z
\ ' c\. ' i
J J y.
( j ' j
v
j > j IjtfiSf1
S j L ^ J J ^ i ^ ^ J s j ^ f y I j j I
^ - u A i ^ ^ l j j f 'tJ&^l&ljijiKZ&s* I
Abbas Vesi m Efendi ' ni n t er cme etti i "Nehcul - bl ft
erhi Zci lu" adl eseri n ilk sayfas
r
L
ABBAS VESM EFEND
(. 1175/1761-62)
Osmanl tabibi ve astronomi bilgini.
~1
Halk arasnda "Kambur" (el-Ahdeb)
lakabyla tannmtr. Bursal Tabip
mer ifTnin olu olduu ve tp ilmiy-
le Farsa'y ondan rendii sanlmak-
tadr. Ayrca tp tahsilinde Bursal Tabip
Ali Efendi ile Kazasker ve Resletbb
Ktipzde Mehmed Ref Efendi'den de
istifade etmi, hey' et (astronomi) ders-
lerini Ahmed-i MsrTden, hikmet (fizik)
derslerini ise Yanyal Esad Efendi'den
almtr. Dier taraftan, Galata'da otu-
ran Batl hekimlerle mnasebet kurup
29
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBAS VESM EFEND
Latince ve Franszca renmi, hatta
baz talyanca tp metinlerini Trke'ye
tercme ettirerek Avrupa'daki gelime-
lerden de haberdar olmutur.
lm aratrma ve almalarn Fa-
tih' te Sultan Selim ars'ndaki hekim
dkknnda (muayenehane ve eczahane)
srdren Vesim Efendi'nin eserleri iin-
de zellikle, yaymlanmam Dstru
Vesm f tbbi'l-cedld ve'l-kadm adl
kitab nemlidir. nsz Mstakimzde
Sa'deddin Efendi tarafndan kaleme
alnan bu eserin yazma nshalarndan
biri Beyazt Devlet (nr. 4097), ikisi de
Ragp Paa ktphanesindedir (nr. 946,
947). Tp alanndaki eserleri arasnda,
Tbb- Cedd-i Kimyev adl almas
ile Macar Georgios'tan Veslet'l-me-
tlib f ilmi't-terkib adyla tercme
ettii bir farmakoloji kitab da yer al-
maktadr (. . Tp Fak. Tp Tarihi Ktp.,
TY nr. 235). Abbas Vesim Efendi'nin ve-
rem hakkndaki grleri ve mikrobu
tarifi, zamanna gre ileri bir seviye ola-
rak kabul edilmektedir. Tbb eserlerin-
den baka, 1245'te yazlan Ulu Bey'in
Zc' i ni , Nehc'l-bl f erhi Zci
Ulu adyla tercme ve erh etmi
(Sleymaniye Ktp., Hamidiye, nr. 858), bir
de "r'yet-i hiil"e ait bir risle kaleme
almtr (Kandilli Rasathanesi Ktp., nr.
146). Ayrca edebiyatla da megul oldu-
u bilinen Vesim Efendi'nin mrettep
bir divan vardr (Topkap Saray Ktp.,
Hazine, nr. 961).
BBLYOGRAFYA:
Hediyyet'l-'rifn, I, 4 3 7 ; Osmanl Mellif-
leri, III, 242- 243; Bedi N. ehsuvar ol u v. dr. ,
Trk Tp Tarihi, Bursa 1984, s. 117- 118; Srr
Ak nc , " H e k i m A b b a s V e s i m Ef e nd i " , stan-
bul Tp Fakltesi Mecmuas, sy. 24 (1961), s.
695- 700; TA, I, 21.
B CAHI T BALTACI
F
ABBSE bint MEHD
n
( J - i ^ l C^J i - U - )
(. 182/798)
Abbs halifelerinden Mehd'nin kz,
Hd ile Hrnrred'in kz kardei.
Gzellii ve bilgisiyle mehur olan
Abbse, nce Muhammed b. Sleyman
b. Ali, onun lmnden sonra brhim
b. Slih b. Ali, onun da lm zerine
Muhammed b. Ali b. Dvd ile evlendi.
nc kocasnn da vefat zerine Is
b. Ca' fer kendisiyle evlenmek istediyse
de Eb Nuvs'n, halifeye hitaben yaz-
d, "Bir haini ldrmek istediin za-
30
man onu klla ldrme, Abbse ile ev-
lendir!" anlamndaki iirini duyunca
bundan vazgeti.
Baz kaynaklarda yer alan bir rivaye-
te gre ise, Hrnrred sohbet top-
lantlarnda huzurunda beraberce hazr
bulunmalarn salamak iin kz kardei
Abbse ile Ca' fer b. Yahy el-Bermekyi
nikhlam, f akat kan-koca olmalarn
kesinlikle yasaklamt. Ancak onlar bu
emre uymayp sonunda Abbse hamile
kalnca Hrnrred Ca'fer'i derhal
idam ettirmi. Kaynaklarda hikye tar-
znda anlatlan bu olay, daha sonra baz
romanlara da konu olmutur. Aim Gi-
ron ve Albert Tozza'nn birlikte kaleme
aldklar Les nuits de Badad (Paris
1904) ile Corci Zeydan'n Trke'ye de
evrilen Abbse (trc. Hasan Bedreddin,
stanbul 1923) adl romanlar buna
rnek gsterilebilir.
Bu rivayetler bir yana, Abbse' ye ba-
bas MehdTnin Abadan ehrinin dou-
sunda baz topraklar ikt* olarak ver-
dii bilinmektedir. Abbse Rakka'da
ld. Sveykatlabbse adl yer onun
adyla anlmaktadr.
BBLYOGRAFYA:
bn Kut eybe, el-Ma'rif(nr. Ser vet Ukke) ,
Kahi re 1960, s. 3 8 0 ; Bel zr , Fthul-bldn
( nr. S e l h a d d i n el -Mnecci d) , Kahi re 1956-
60, II, 4 5 3 ; a. ml f . , Ensb'l-erf, III ( nr. Ab-
d l a z z ed-Dr ) , Beyrut 1978, s. 278; Taber ,
Trh ( nr. M. ). d e Goej e) , Lei den 1879- 1901,
III, 676- 677; Mes' d , Mrc'z-zeheb ( nr. M.
Mu h y i d d i n Ab d l h a mi d ) , Beyrut 1384- 85/
1964-65, III, 384- 389; Ykt , Mucemul-
bldn, Beyrut 1957, III, 287- 288; bn Halli-
kn, Vefeyt ( nr. hs an Ab b a s ) , Beyrut 1378/
1978, I, 332- 334; bn Hal dun, el-'ber, Bul ak
1284 - Beyrut 1399/1979, I, 12- 14; Me h me d
Zi hni , Mehrun-nis', stanbul 1295, II, 45-
4 6 ; Kehhl e, A
c
lmun-nis*, D ma k 1378/
1959, III, 228- 234; J. Horovi t z, " Ab b s e " , A, I,
17; a. ml f . , " ' A b b s a " , El
2
(Fr.), I, 14.
B MUST AF A FAYDA
r
ABBSl
( ^ )
Safev Hkmdar I. Abbas
zamannda (1587-1628) baslan
^ altn ve gm sikkeye verilen ad. ^
I. Abbas, XVII. yzyl balarnda para
sisteminde nemli dzeltme ve yenilik-
ler yaparak yeni paralar bastrd. Ab-
bs de bu srada baslan iki altn ve iki
gm sikkenin ad olarak kullanld.
Bunlar 144 ve 120 habbe* arlnda,
saf ve arlklarnn tam olmas sebe-
biyle itibar deerinin yannda gerek
Abbs ad veri l en sikke
kymeti de yksek paralard. Gm
abbslerin deeri 200, altn abbslerin
deeri ise 2000 dinard. Daha sonraki
Safev hkmdarlar zamannda da bu
itibar deerleri ifade eden sikkeler ab-
bs diye adlandrld. 1629'dan 1642
ylna kadar btn abbsler 120 habbe
arlnda idi. 1642-1666 yllar arasn-
da gm abbsler 144 ve 120, altn
abbsler ise yalnz 120 habbe arln-
da basld. Safev Hkmdar ah Sley-
man zamannda (1666-1694) biri 200,
dieri 2S0 dinar deerinde iki tip ab-
bs mevcuttu.
Osmanl Padiah III. Ahmed zama-
nnda (1703-1730) Kafkasya ve Azerbay-
can yeniden fethedilerek Osmanl lke-
sine katldktan sonra Tiflis, Tebriz ve
Revan'da padiah adna baslan sikke-
ler de abbslere ok benziyordu. 1687-
88 yllarndaki bir para krizinden sonra
altn ve gm abbsler 114 habbe
arlnda basld. XVIII. yzyl balarn-
da ise savalar ve mal skntlar
yznden abbslerin arl 1717'de
84, 1721'de de 54 habbeye kadar
drld. Bylece gerek abbsler ar-
tk darbedilmez olmu, ancak eskiler
zel deeriyle XX. yzyln balarna ka-
dar tedavlde kalmtr.
BBLYOGRAFYA :
Ri d. Trih, istanbul 1282, III, 196; smai l
Gal i b, Takum-i Meskkt- Osmniyye, Kos-
tanti ni yye 1307, s. 282; Hasan Feri d, Nakd ue
I'tibr- Ml, 1. Ki tap, stanbul 1330, s. 183;
M. Bel i n, Trkiye iktisd Tarihi (trc. M. Zi ya) ,
stanbul 1931, s. 12; H. L. Rabi no. Coins, Me-
dals and Seals of the Shhs of Iran 1500-
1941, Hert f ord 1945, s. 20- 32; a. ml f . , " Co i ns
of Sha hs of Pe r s i a " Numismatic Chronicle, 4.
seri, 1915, s. 350; P. Av e r y - B. G. Fr ag ne r - J. B.
Si mmons . "
c
A b b s " Elr., I, 86.
B ( D A )
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBSLER
ABBS LER
( t e - ^
1
)
Hz. Peygamber' in amcas
Abbas' n soyundan gelen
ve 750-1258 yllar arasnda
hkm sren hnedan
I. SYAS TARH
II. MEDENYET TARH
A. dar ve Siyas Tekilt.
B. Asker Tekilt.
C. Adl Tekilt.
D. lim ve Kltr Hayat.
E. tima ve ktisad Hayat.
F. Sanat.
I. SYASI TARH.
smini Hz. Muhammed'in amcas Ab-
bas b. Abdlmuttalib b. Him'den alan
bu hanedana ilk atalarna nisbetle
"Himler" de denilmektedir.
slm dnyasnda Emevler'in yerine
Abbsler'in ynetimi ele geirmesiyle
idar, asker, siyas ve ilm sahalarda
ok byk deiiklikler olmu, Ab-
bsler'in iktidara geldikleri 750 yl,
slm tarihinin en nemli dnm nok-
talarndan birini tekil etmitir. Ab-
bsler'in iktidara gelmesi, Emev idare-
sinden memnun olmayan gruplarn li-
der kadrolarnn temsil ettii ve nc-
ln yapt youn bir propaganda
ve tekiltlanan byk bir kitlenin faa-
liyeti neticesinde mmkn olmutur.
Emev halifelerinin bir asr kadar de-
vam eden idarelerinde benimsedikleri
siyas grler ve yaptklar uygulama-
lar, geni bir sahaya yaylm bulunan
slm toplumu iinde eitli gayri mem-
nun unsurlarn ortaya kmasna ve so-
nunda Emev hnedannn yklmasna
yol amtr.
Hz. Muhammed'in kurduu slm
Devleti'nin asl unsurunu Araplar mey-
dana getiriyor ve devletin kurulduu
Arabistan'da pek az gayri mslim ya-
yordu. Hulef-yi Ridn devrinde ya-
plan fetihlerle Msr, Suriye, rak ve
ran lke topraklarna katld. Emevler
devrinde de devam eden bu fetihler sa-
yesinde devletin snrlar Endls'ten
Orta Asya ilerine kadar uzanmt.
Arap ftihler, fethettikleri lkelerin sa-
kinlerine, cizye demek artyla eski
dinlerine bal kalma hakkn tandklar
gibi, slmiyet'i kabul edenlere de ken-
dileriyle eit haklar tanyorlard. slm'n
bizzat kendi bnyesinde bulunan bu d-
ncenin Hulef-yi Ridn devrinde
uyguland grlmektedir. Ancak Em-
ev halifeleri, slm'n n grd dev-
let reislii yerine, Arap asil snfna da-
yanan hkmdarl getirdiler; bylece
cihanmul slm devleti yava yava
etnik unsura dayal bir devlet halini al-
d. Emevler zamannda giderek imti-
yazl bir sosyal snf durumuna gelen
Araplar arazi vergisinden muaftlar ve
ordugh ehirlerini meydana getirmek
iin yalnz onlar silh altna alnyorlar-
d. Divana kaydedilen askerlerin byk
bir ksm Araplar'dan meydana geliyor,
her trl tazminat ile fethedilen blge-
lerden gelen ganimet ve para dnda
ayrca aylk ve yllk alyorlard.
Fethedilen yerlerde slmiyet'i kabul
eden Arap olmayan unsurlara ( mev-
l*) gelince, bunlar idar, iktisad ve
sosyal bakmlardan ikinci snf vatan-
da muamelesi gryorlard. Genellikle
ehirlerde bulunan mevl, teoride
Araplar'la eit haklara sahipti, fakat
uygulamada hi de byle deildi.
Mslman olmalarna ramen, devletin
gelirlerinin arttrlmas maksadyla ken-
dilerinden her trl vergi, hatta gayri
mslimlerin dedikleri bir vergi olan
cizye bile alnyordu. Fetihlere piyade
olarak katlyor, buna karlk Arap
svarilerinden daha az aylk ve gani-
metten daha az pay alyorlard. Emev
halifelerinin mevlye kar takip ettik-
leri bu siyaset. Halife mer b. Abdla-
zz tarafndan terkedildi ise de onun
lm ile tekrar eski duruma dnld.
Bu tutum iktidara kar kuvvetli bir mu-
halefetin domasna zemin hazrlad.
Hz. Osman'n ehid edilmesinden
sonra meydana gelen hadiseler, slm
dnyasnda asrlarca devam edecek ka-
rklklarn kmasna sebep olmutur.
Emevler ve bu ailenin reisi durumunda
olan Suriye Valisi Muviye b. Eb
Sfyn, Hz. Osman'n ldrlmesini ba-
hane ederek Hz. Ali'nin halifeliini ka-
bul etmedi. Bunun zerine meydana
gelen gelimeler sonucu Cemel ve Sffn
savalarnda mslmanlar kar karya
gelmi ve karde kan dklmt. 661
ylnda Hz. Ali'nin de ldrlmesi ve o-
lu Hasan'n halifelikten f eragat etme-
siyle Muviye'nin halifelii kesinleti.
Ancak Hz. Ali taraftarlar Irak'ta iktida-
ra kar sert bir muhalefet balattlar.
Muviye'nin Irak Valisi Ziyd b. Ebh'in
kat tutumu, aradaki gerginlii daha da
arttrd. Bilhassa 680 ylnda Hz. Hse-
yin'in ehid edilmesiyle sonulanan Ker-
bel fcias, iktidara kar yaplan m-
cadeleleri daha da sertletirdi. i pro-
pagandas ksa srede etkili oldu ve
dou eyaletlerinde kalabalk bir taraf-
tar kitlesi meydana getirdi. Mevl,
iler'in grleri dorultusunda Hz.
Peygamber'in neslinden gelen meru
bir halife fikrini benimsedi. Bylece
mevl ile iler arasnda Emev iktidar-
na kar bir ittifak kurulmu oluyordu.
Bu arada Sffn Sava'ndan sonra orta-
ya kan Hriciler, devaml isyan halinde
idiler ve az da olsa devlet otoritesinin
zayflamasna sebep olmulardr.
Emev hilfetinin balca zaaflarndan
birisi de Arap kabileleri arasnda ard
arkas kesilmeyen mcadeleleri nle-
memi olmas ve hatta bizzat bu mca-
delelerin iine girmi bulunmasdr. Arap
an'anesi, kabileleri kuzey ve gney Arap-
lar olmak zere iki ksma ayryordu.
Kabileler arasnda slm'dan nce gr-
len rekabet ve savalar slmiyet'le bir-
likte byk apta ortadan kalkmt.
Ancak fetihlerden sonra siyas ve ikti-
sad menfaatler eski dmanlklar ye-
niden krkledi. Yeni kurulan ordugh
ehirlerinde bu kabileler belirli yrelere
yerletirildiler. slm devirde kuzey ve
gney Araplar arasndaki ilk srtme-
ye Muviye zamannda rastlanmakta-
dr. Bu mcadeleler devlet otoritesinin
zayf olduu dnemlerde ok kanl
mecralara srklenmekteydi.
Yezd'in lmnden sonra ortaya
kan hilfet mcadelesinde, gney
Araplarfndan Kelb kabilesi Emev aile-
sinden Mervn b. Hakem'i, kuzey Arap-
larfndan Kays kabilesi de Abdullah b.
Zbeyr'i destekliyordu. Bu iki kabilenin
684 ylnda Mercirhit'teki kanl sava.
Ben Kelb'in yani Emevler'in galibiyeti
ile sonuland. Bu savala Emev halife-
leri tarafszlklarn kaybederek kabile-
ler arasndaki mcadeleye bizzat katl-
m oluyorlard. Halife I. Veld zamann-
da (705-715) Haccc'n destekledii Kays
kabilesi glenirken, buna karlk Ve-
ld'in kardei Sleyman da Yemenliler'i
destekliyordu. II. Veld'in tahttan indiril-
mesinde en nemli rol oynayan ve on-
dan sonra halife olan III. Yezd de Ye-
menliler'in desteini salamt. Halife-
lerin bu yola ba vurmalar, birlik ve
btnlk iinde bir imparatorluun ha-
lifesi olmaktan ok, belli bir zmrenin
temsilcisi haline gelmeleri sonucunu
dourdu. Bu ise Emevler'in dn
hzlandrmtr.
31
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBSLER
Emev hanedannn zayflama sebep-
leri arasnda, il. Veld'in halifelikten
hal'edilmesinde aile arasnda ortaya
kan i mcadeleyi de belirtmek gere-
kir. Bu olayla, yllardan beri Emevler'in
hkim olduu Suriye ikiye blnm
oluyordu. Bu ihtilf o hale geldi ki, son
halife II. Mervn Dmak' terkederek
kendisine hilfet merkezi olarak Har-
ran' seti. Bu arada, son Emev halife-
lerinin ok beceriksiz olduklar da unu-
tulmamaldr.
Btn bunlarn yannda dier bir yp-
ratc g de Abbsler idi. Abbsler hi-
lfet makamn ele geirmek iin btn
bu artlar kendi lehlerine ustaca kul-
lanmasn bilmiler, yava ve emin
admlarla hedeflerine doru ilerlemi-
lerdir. lke apnda yaygn olan mem-
nuniyetsizlikten faydalanan Abbsler,
ksa zamanda Emevler'e kar balat-
lan harekete yn verir hale geldiler. Hz.
Peygamber'in amcas Abbas ve olu
Abdullah siyas olaylara katlmam,
ilimle megul olmulardr. Abdullah'n
olu Ali de babasnn siyasetini takip
etmi, ancak I. Veld tarafndan baskya
mruz kalnca Dmak' terkederek 714
ylnda, Suriye hac yolu zerinde bulu-
nan Humeyme'ye gitmek zorunda kal-
mt. te burada, slm'daki siyas
mcadelenin belki en eski ve en ince
propaganda hareketi balam oldu.
Abbsler daha harekete gemeden
nce Horasan'da kuvvetli bir g olan
iler faaliyet halinde idiler. iler Hz.
Muhammed'in ailesinden birinin halife
olmasn istiyorlard. Bu devirde iler'in
byk bir ksm Hz. Ali'nin olu Mu-
hammed b. Hanefyye'nin olu Eb
Him'in etrafnda toplanmt. Eb
Him ikametghn Humeyme'ye nak-
letti ve Abbsler ile temasa geti. Hat-
ta bir rivayete gre, 98 (716-17) ylnda
vefat srasnda immeti Muhammed b.
Ali b. Abdullah'a vasiyet etmiti. Byle-
ce Abbsler daha balangta iler'in
desteini salam oldular.
Abbs propagandas ve yer alt faali-
yetlerinin merkezi Kfe olup bu faali-
yetleri yrten tekilt 718 ylnda ku-
rulmutu. Kaynaklar ilk nce Arap'tan
Arap'a yaplan propagandann balad
tarihi 100 (718) yl olarak vermektedir-
ler. Ancak bu konuda kesin bir ey
sylemek olduka gtr. Zaten ilk faa-
liyetler hakknda verilen bilgiler de ka-
rktr. lk zamanlar Abbs taraftarlar
ar darbeler yemiler, fakat faaliyetle-
rinden vazgememilerdir. Abbs hare-
ketini on iki nakb* ve bunlara bal
yetmi d* byk bir gizlilik iinde
yrtyordu.
Horasan'da ilk baarl admlar atan,
Hida adl bir propagandacdr. Ar fi-
kirlere sahip olan Hida, etrafna ksa
srede kalabalk bir grup toplad.
Merv'deki iler de ona katldlar. Hida
balangta baz baarlar kazanmasna
ramen 736 ylnda yakalanarak idam
edildi. Ayn yl, Hida'n isyanndan nce
Abbs ailesinden Ali b. Abdullah b. Ab-
bas lm, yerine olu Muhammed b.
Ali gemiti. Muhammed, Abbs hare-
ketinin kuvvetlenmesinde babasndan
ok daha fazla gayret sarfetti. Muham-
med Hida' tanmad ve btn kt-
lkleri onun srtna ykleyerek davay
ayakta tutmasn bildi. Abbs nakb ve
dleri kendilerini bir iktidar isteklisi ol-
maktan ok, Allah tarafndan istenilen
deiikliin araclar olarak tantyorlar-
d. leri srdkleri dava, hakkn haksz-
la kar yapt mcadele idi. Biat
kendileri iin deil, ileride Peygamber
ailesinden, zerinde sonradan ittifak
edilecek bir ahs adna alnyordu.
26 Austos 743 tarihinde mam Mu-
hammed b. Ali b. Abdullah vefat edin-
ce, yerine vasiyeti zerine olu brhim
geti. Horasan'da gelimekte olan ihti-
ll faaliyetinin dizginlerini eline alan
brhim 74S ylnda Eb Mslim'i, mu-
kaddes ailenin vekili sfatyle Horasan'a
gnderdi. Eb Mslim'in milliyeti kesin
olarak bilinmemekle beraber Arap ol-
mad muhakkaktr. O, Abbs ailesine
intisap etmeden nce Kfe'de kle ve-
ya mevl * olarak yayordu. Gen yata
olmasna ramen Abbs hareketini
ynetenlerin dikkatini ekti ve mam
brhim b. Muhammed'e onu kazanma-
s tavsiye edildi. brhim Eb Mslim'i
yanna alarak kendi fikirleri istikame-
tinde yetitirdi ve kendi vekili olarak
Horasan'a gnderdi.
Eb Mslim'in Horasan'a giderek ha-
reketin idaresini ele almas, ihtill faali-
yetinin bir dnm noktas olmutur. Bu
srada Horasan'daki Arap kabileleri ara-
sndaki mcadele had safhaya varmt.
Ksa srede ihtill faaliyetlerinin geliti-
i Horasan ehirlerini dolaan ve i-
ler'in ba dsi Sleyman b. Kesr el-Hu-
zfnin yerine liderlie geen Eb
Mslim, mam brhim ile devaml te-
mas halinde idi. Nihayet 15 Haziran
747 tarihinde Sleyman b. Kesr'in ta-
raftarlarnn toplu halde bulunduklar
Sifezen'te mam brhim'in gnderdii
siyah bayrak ald. Bir mddet Sife-
zen'te kalan Eb Mslim buradan
ln'e, oradan da Mhiyn'a geti. Eb
Mslim, Horasan'daki Emev taraftarla-
rnn toplanmasna frsat vermeden bu
eyaletin baehri Merv'i igal etti. Ho-
rasan Valisi Nasr b. Seyyr, Nsbur'a
ekilmek zorunda kald. Merv, Mervr-
rz, Herat, Nes ve Ebverd ehirleri
zaptedildi. Bu srada brhim'in yann-
dan dnen ve onun tarafndan baku-
mandanla tayin edilen Kahtabe b. e-
bb, Ts yaknlarnda Nasr b. Seyyr'
malp etti. Artk Horasan'daki Emev
kuvvetleri kmt. Haziran 748'de
Nasr Nsbur'u terketti ve Eb Mslim
merkezini oraya nakletti.
Nasr ve onun etrafnda toplanan
Arap kabileleri Kumis ehrinde tutun-
maya altlar. Horasan'daki bu geli-
meler zerine Halife II. Mervn, Irak
Valisi Yezd b. mer b. Hubeyre'ye Ho-
rasan'a yardmc kuvvetler gndermesi-
ni emretti; ancak gnderilen kuvvetler
Nasr ile birlemeden malp edildi.
Kahtabe ve olu Hasan, Kumis'i zaptet-
tikten sonra batya doru ilerlemeleri-
ne devam ederek Rey ve Hemedan' ele
geirdiler. 749 ilkbaharnda sfahan ci-
varnda yaplan sava kaybeden Nasr'n
artk tutunabilecei yer kalmam, Kah-
tabe'ye Irak yolu almt. Olu Hasan'
nden gndererek kendisi de onu takip
ediyordu. Hasan Cell'da karargh
kurmu olan bn Hubeyre'den syrlarak
Dicle'yi geti ve Kfe'ye doru ilerleme-
ye balad. Kahtabe ise 27 Austos 749
tarihinde bn Hubeyre'nin kararghna
ni bir baskn yaparak onu malp et-
ti; bn Hubeyre mstahkem ehir
Vst'a ekildi. Bu gece savalar arasn-
da, Abbsler'e ilk asker baarlar ka-
zandrm olan Kahtabe ldrld; ku-
manday olu Hasan ald ve 2 Eyll'de
Kfe'yi zaptetmeye muvaffak oldu.
Artk Abbsler'in Kfe'deki gizli idare-
si ortaya kabilirdi. Peygamber ailesi-
nin veziri unvann tayan Eb Seleme
el-Halll, gizlendii yerden karak ida-
reyi ele ald. Abbsler de artk n pla-
na geme zamannn geldiine karar
verdiler. Horasan'da ihtill hareketi
hzla gelitii srada Halife Mervn,
brhim'i Harran'a gtrerek hapset-
ti. Rivayete gre brhim, kendi yeri-
ne kardei Eb'l-Abbas'n gemesini
vasiyet etmiti. Abbs ailesi Kfe'nin
zaptndan sonra oraya gitti, f akat pek
iyi karlanmad.
32
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBSLER
33
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBSLER
Eb Seleme, Ali evldn tuttuu iin
onlar oyalamaya alyordu. Bunu far-
keden Horasanllar bir emrivki ile
Eb'l-Abbas'a biat ettiler. 28 Kasm
749 Cuma gn Kfe Camii'nde Eb'l-
Abbas'a biat edildi. Eb'l-Abbas, halife
olarak okuduu ilk hutbede hkimiyet
hakknn Abbsler'e ait olduunu eit-
li deliller ileri srerek ispat etmeye
alt. Abbsler, ihtill hazrlklarnn
balad ilk anlardan itibaren iler'le
birlikte hareket ediyormu gibi grn-
yorlar ve gerek niyetlerini aa vur-
muyorlard. Ancak iktidar ellerine gei-
rince onlara srt evirdiler. Eb'l-Abbas
kararghn, iler'in ounlukta bulun-
duu Kfe'den Hammm-A'yen'e nak-
letti ve Eb Mslim'in yardmyla Eb
Seleme ile Sleyman b. Kesr'i ortadan
kaldrd.
Kahtabe ve olu Hasan gneyden
Kfe zerine yrrlerken, ikinci bir or-
du Eb'l-Abbas'n amcas Abdullah b.
Ali kumandasnda kuzeyden Suriye isti-
kametinde ilerliyordu. Halife II. Mervn.
Suriye ve el-Cezre Araplar'ndan topla-
d bir ordu ile Byk Zap kenarnda
Abdullah' karlad. Sava 16 Ocak 750
tarihinde balad ve on gn devam etti.
Mervn'n birlikleri arasnda kan an-
lamazlk sebebiyle Abdullah sava ka-
zand. Bu hezimetten sonra Harran'a
ekilen Mervn, orada da kalamayaca-
n anlayarak Dmak'a, oradan da
rdn'deki Ebfutrus'a kat. Abdullah
b. Ali hibir mukavemetle karlama-
dan Dmak nlerine geldi ve ksa bir
muhasaradan sonra ehri zaptetti (26
Nisan 750). Mervn' takip eden birlik
Yukar Msr'da Bsr ad verilen yerde
ona yetiti ve Austos 750'de cereyan
eden arpmada Mervn ldrld. Bu
yl sonlarna doru Vst'ta mukavemet
etmekte olan bn Hubeyre de teslim
olunca EmeV hilfeti tarihe karm
oldu.
htillin baarya ulamasndan ve
Abbsler'in iktidara gelmesinden sonra
Emevler'e mensup olanlar her tarafta
hunharca katledildi. Muviye ve mer
b. Abdlazz'in mezarlar hari, dier
halifelerin mezarlar alarak kemikle-
rinden bile alma yoluna gidildi. Eme-
vler'e kar giriilen cinayetlerin en
by, Abdullah b. Ali'nin bulunduu
Suriye'de meydana geldi. Abdullah,
Ebfutrus'ta Emev ailesi mensuplarn
bir ziyafete davet etti. Yemek srasnda
okunan bir msradan niden hiddetle-
nerek Emevler'den 80 kiiyi ldrtt.
Abbs ihtillinin karakteri ve ihti-
llcilerin esas istekleri hakknda eitli
grler ileri srlmektedir. XIX. yzy-
ln baz Batl tarihileri, Emevler'le
Abbsler arasndaki mcadeleyi Arap-
lar'la ranl unsur arasnda rk bir
mcadele olarak kabul etmekteydiler.
Daha sonra yaplan yeni aratrmalar
bu grn doru olmadn ortaya
koymutur. htill hareketi her ne ka-
dar ranl unsurun youn olduu Hora-
san'da balam ve ilk baarsn orada
kazanmsa da ihtillin elebalar
Araplardr. On iki nakbden sekizi
Arap, drd mevl idi. Ayrca Hora-
san'n eitli ehirlerinde ok sayda
Arap yerlemi ve bunlarn byk bir
ksm Abbs ordusu iinde yer almt.
Abbs ihtilli, yukarda sebepleri ak-
lanrken belirtildii gibi, Emev hne-
danna kar cephe alm eitli unsur-
larn beraberce hareket etmeleri so-
nunda baarya ulamtr. htilli ha-
rekete geiren ve baarya ulatran
g rk bir temele deil, muhtelif
menfaat gruplarnn ittifakna dayan-
yordu.
Abbsler hilfeti ele geirdiklerinde,
genellikle Emevler'in temsil ettii
"mlk-devlet" yerine, dine dayal dev-
let eklinde gerek halifelik fikir ve
idealini temsil eden kimseler olarak
karlandlar. Halife cuma namazlarn-
da Hz. Peygamber'in hrka-i erifini
(brde) giyiyordu. Etrafn, himayesi al-
tnda tuttuu ve devlet ilerinde tavsi-
ye ve grlerini ald fakihler ve di-
er din limleri eviriyordu. Abbs ha-
lifeleri, yerlerini aldklar Emev halife-
leri gibi dnyev zihniyet ve temaylde
olduklar halde, etrafa kar dindar ve
zhid grnmeyi ihmal etmiyorlard.
Abbsler, hilfet merkezi olarak Su-
riye yerine Irak' tercih ettiler. Birinci
halife Eb'l-Abbas es-Seffh. Frat'n
dou yakasnda bulunan kk Hi-
miyye ehrini merkez yaparak bir sre
orada oturdu. Ksa bir mddet sonra
da merkez Enbr'a nakledildi. kinci
Abbs halifesi ve birok bakmdan
hnedann gerek kurucusu- olan Eb
Ca'fer el-Mansr, Dicle kysnda,
Ssn mparatorluu'nun eski baeh-
ri Medin harbeleri yaknnda bulu-
nan ve Abbsler'in srekli baehri
olacak yeni bir ehir kurdu. Resm ad
Mednetsselm olmasna ramen bu-
ras, ayn yerde bulunan eski bir ran
kynn adyla Diynbadd olarak
tannmtr. Hilfet merkezinin dei-
mesinin nemli sonulan olmutur. Bu
deiiklikle idarenin arlk merkezi,
bir Akdeniz lkesi olan Suriye'den, su-
lanabilen zengin bir vadi ve birok ti-
caret yollarnn kava olan Irak'a
gemi, bylece Bizans yerine ran'n
tesiri younluk kazanmtr.
Abbs ihtillinin baarya ulamas
ile birlikte Araplar ve zellikle Suriyeli-
ler iin hkimiyet devri sona ermi
oluyordu. Bylece Arap ve mevl ara-
sndaki fark ortadan kalkm, hatta
mevl Araplar'a kar stnlk bile
kazanmt. htillin ar ykn
omuzlarnda tayan Horasanllar dev-
letin yksek makamlarn paylatlar.
Hareketin lideri Eb Mslim byk bir
nfuz ve iktidar sahibi oldu. lk Abbs
halifesi deta onun glgesinde yay-
ordu. Halife Mansr, Eb Mslim'in bu
hkimiyetine tahamml edemeyerek
onu ldrtt. Ancak bununla devlet
iindeki ran nfuzu krlm olmuyor-
du. Bermek vezir ailesi, Mansr dev-
rinden itibaren uzun mddet iktidarn
devam ettirdi. Bu sefer de Bermekler
devlet iinde halife kadar kudret sahi-
bi olmulard. 803 ylnda Hrnrred
bir bahane ile Bermek ailesini berta-
raf etti. Hrnrred'in lmnden
sonra, oullar Emn ve Me'mn ara-
sndaki hilfet mcadelesi, ayn za-
manda Arap ve ranl unsurun iktidar
mcadelesi idi. Anne ve baba tarafn-
dan Abbs ailesine mensup olan
Emn'i Araplar, annesi ranl bir criye
olan Me'mn'u da ranllar destekliyor-
du. Neticede Me'mn'un galip gelmesi,
Araplar' devlet idaresinden tamamen
uzaklatrd.
Me'mn, halifeliinin ilk yllarnda
Merv'de bulunduu srece ranl unsu-
run tesirinde kalarak kendisi iin de za-
rarl baz icraatta bulundu. Ancak hadi-
selerin hzla aleyhine gelimesi
Me'mn'u uyandrm ve siyasetini de-
itirmek zorunda brakmtr. lk nce
Merv'den Badat'a gelerek idareyi biz-
zat yrtmeye balad. Merv'de bulun-
duu srada cereyan eden hadiseler
Arap ve ranllar'a kar gvenini sars-
mt. Bu durumda gvenebilecei bir
kuvvete ve kadroya ihtiyac vard. Hora-
san'da bulunduu srada yakndan tan-
ma frsatn bulduu Trkler, Abbs
mparatorluu'nda Arap ve ranllar'n
nfuzuna kar kabilecek yegne kuv-
vetti; siyas tecrbe ve asker kabiliyet
bakmndan da imparatorluk iinde bir
denge unsuru olabilirlerdi. Me'mn'un,
34
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBSLER
halifeliinin son yllarnda Trkler'i as-
ker birlikleri arasna almaya balad
ve bunu bir devlet politikas haline ge-
tirdii grlmektedir. Kaynaklar, Me'-
mn'un son yllarnda halife ordusu
iinde Trkler'in saysnn 8000-10.000
civarnda olduunu ve kumanda heyeti-
nin Trkler'den meydana geldiini be-
lirtmektedir.
Halife Me'mn'un lmnden sonra
kardei Mu'tasm Trkler'in destei sa-
yesinde hilfet makamna geti. 0 da
aabeyi gibi eitli Trk lkelerinden
birlikler getirmeye devam ederek ksa
zamanda ordunun byk ksmn Trk-
ler'den meydana getirdi. 836'da S-
merr ehrini kurarak Trk birlikleriyle
beraber hilfet merkezini oraya naklet-
ti. Bylece 892 ylna kadar devam ede-
cek olan "Smerr devri" balam olu-
yordu. Trk kumandanlar yava yava
idar kadrolara da hkim olarak devle-
tin ynetiminde byk lde sz sahi-
bi oldular. Halife Mtevekkil'den itiba-
ren istediklerini halife yapyor, isteme-
diklerini bu makamdan uzaklatryor-
lard. Dier taraftan halifeler de
Trkler'in basksndan kurtulmak iin
gayret sarfediyor ve frsat bulduka
Trk kumandanlarn ldryorlard.
Trkler'le halifeler arasndaki bu mca-
dele, 892 ylnda merkezin tekrar Ba-
dat'a nakledilmesine kadar devam etti.
Fakat hilfet merkezinin Badat'a nak-
ledilmesi, halifelik messesesinin siyas
nfuzu bakmndan byk bir deiiklik
meydana getirmedi. Halife Mu'tazd
devrinde ksm bir toparlanma olduysa
da onun lmyle durum tekrar eski
haline dnd. Bu sefer de devlet erkn
arasndaki rekabet halifelii ypratyor-
du. Halife Rz, bu duruma son vermek
maksadyla deta halifelik yetkileriyle
donatt Muhammed b. Rik el-Haza-
rFyi emr'l-mer* tayin etti (936).
Ancak bu tedbir de beklenilen sonucu
vermedi. Bu srada imparatorluk iyice
paralanm ve halifenin szde iktidar,
rak'n bir ksmyla snrl kalmt.
Abbs hilfeti iin btn bunlardan
ok daha kt bir gelime, 945 ylnda
Bveyhler'in Badat' igal etmeleri ol-
mutur. ranl ve i bir hnedan olan
Bveyhler, IX. yzyln ortalarna doru
Fars, Hzistan, Kirman ve Cibl blgele-
rinde hkimiyet kurmulard. Abbs
Halifesi Mstekf, Bveyhler'den Mu-
izzddevle Ahmed' e emr'l-merlk
payesi vermek zorunda kald. Bylece
Abbs hilfeti i bir hnedann basks
altna girmi oluyordu. Bveyhler'in
Badat'a hkim olduklar bir asrdan
fazla zaman iinde halifeler onlarn
kuklalar durumuna dmler, btn
siyas ve asker otoritelerini kaybetmi-
lerdi. Buna karlk Bveyhler, merkez
hkmetin meruiyet kayna ve din
lider olarak Abbs halifelerini bata
tuttular. Ancak istediklerini halife yap-
yor, istemediklerini de hibir zorlukla
karlamadan bertaraf edebiliyorlard.
Artk Badat slm dnyasnn bir mer-
kezi olmaktan kmt. XI. yzyln orta-
larnda Bveyhler glerini kaybettiler.
Bu dnemde Arslan el-Bessr Ba-
dat'a hkim olarak hutbeyi Ftm hali-
fesi adna okutmaya balad.
Abbs hilfetinin resmen ortadan
kaldrlmaya teebbs edildii bu sra-
larda ran'da yeni bir g ortaya k-
mt. Bu g, Snn inanc benimsemi
olan Seluklular idi. Arslan el-Bessr-
nin hutbeyi Ftm halifesi adna okut-
mas, Seluklular' harekete geirdi.
Seluklu Sultan Turul Bey, .1055 yln-
da Badat' Arslan el-Bessrfden kur-
tararak halifeye din itibarn iade etti.
Yarm asr kadar halifeler, Seluklu-
larn siyas hkimiyetleri altnda varlk-
larn devam ettirdiler. Seluklular yal-
nz Badat' deil, btn Irak ve Suri-
ye'yi de Ftm tehlikesinden kurtard-
lar. Ayn zamanda, bata Badat olmak
zere balca byk ehirlerde medre-
seler kurarak fikr bakmdan da iler'e
kar harekete getiler. Ancak Byk
Seluklu mparatorluu'nun taht kav-
galar sebebiyle zayflamaya balad
sralarda, Abbs halifeleri madd ikti-
dar da ele geirmek zere harekete
getiler. Fakat bilhassa Halife Nsr'n
halefleri onun balatt siyaseti devam
ettirecek kudrette olmadklar iin, Ab-
bs hilfeti tekrar eski haline dnmek-
te gecikmedi. 1194'te Irak Seluklu Sul-
tan Turul, Hrizmah Teki'e malp
olunca, onun hkimiyeti altndaki lke-
ler Hrizmahlar'n eline geti. Bu sefer
de Abbs halifeleri ile Hrizmahlar
kar karya geldiler. Baz rivayetlere
gre Halife Nsr, yeni rakiplerini daha
tehlikeli bularak bu srada btn As-
ya'y kasp kavurmakta olan Cengiz
Han'dan yardm istedi. Gerekten de
Aleddin Teki'ten sonra tahta geen
Hrizmah Muhammed, Abbs hilfeti-
ni ortadan kaldrmay dnyordu.
Ancak Mool tehlikesi bu tasavvurun
gereklemesine frsat vermedi.
Emev hnedan zamannda slm im-
paratorluunun snrlar Trkistan ile-
rinden Pirene dalarna, Kafkaslar'dan
Hint Okyanusu'na ve Byk Sahra ile-
rine kadar uzanyordu. Bu snrlaryla
tarihinde en byk imparatorluklarn
banda yer alyordu. Ancak o zamann
artlar gz nne alnacak olursa, bu
kadar geni bir imparatorluu ayakta
tutmann kolay olmayaca kendiliin-
den ortaya kar. Nitekim Abbsler'in
iktidara geldii ilk yllardan itibaren
kopmalar balad. Abbs katliamndan
kurtulabilen Halife Him'n torunu Ab-
durrahman b. Muviye, Msr ve Kuzey
Afrika yoluyla Endls'e gitmeye mu-
vaffak oldu. Abdurrahman, Endls'n
iinde bulunduu kark durumdan
faydalanarak 756 ylnda bamsz bir
hkmdar gibi hareket etmeye balad.
Halife Mansr, Abdurrahman zerine
kuvvetler sevkettiyse de bir sonu ala-
mad ve Endls bylece imparatorluk-
tan resmen kopmu oldu. Endls'n
istikllini kazanmasndan sonra yava
yava btn Kuzey Afrika'da bamsz
ve yar bamsz devletler ortaya k-
maya balad. 758'de, merkez Sicilmse
olmak zere resmen Abbsler'e bal
olan Hric Midrrler, 777'de Bat Ce-
zayir'de Rstemler, 789'da Fas'ta
drsler ve 800'de slm corafyaclar-
nn frkyye adn verdii Tunus'ta istik-
lllerini kazanan Alebler bunlar ara-
snda saylabilir.
IX. yzyln ortalarndan itibaren Ab-
bsler'in nfuzu Msr'dan batya
geemiyordu. Hatta 868-905 yllar ara-
snda Trk Tolunoullan ile 935-969
arasnda hdler Msr ve Suriye'ye
hkim olarak batdaki snr iyice da-
ralmlard. Dou eyaletlerindeki du-
rum da batdakinden pek farkl deildi.
819 ylndan itibaren Horasan ve Mve-
rnnehir'de Smnler, 821 ylnda Ho-
rasan'da Thirler ismen halifeye bal
olmakla beraber i ve d ilerinde ta-
mamen bamsz hareket ediyorlard.
867 ylnda Sstan blgesinde ortaya
kan Saffrler, Badat halifesi ile
uzun ve etin mcadelelere giritiler.
Suriye ve el-Cezre'de Hamdnler 905
tarihinden itibaren bamszlklarn ka-
zanmlard. IX. yzyln ortalarna do-
ru halifenin madd nfuzu Badat ve
evresine mnhasr kalmt.
Abbsler devrinde siyas, iktisad ve
din sebeplere dayanan isyanlara- sk sk
rastlanmaktadr. 752'de Suriye'de Eme-
v hanedannn haklarna sahip kmak
35
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBSLER
isteyen bir isyan oldu. syan abuk
bastrld; ancak Emev taraftarlar,
Emevler'in bir gn yeniden dnerek
adaleti tesis edeceklerine inanyor,
pek tehlikeli boyutlara varmamakla
birlikte Suriye'de zaman zaman ayak-
lanyorlard. Dier taraftan iler, ba-
arya ulamasnda byk lde yar-
dmc olduklar ihtillden sonra Abbs
ailesinin hilfete gemesini hazmede-
miyorlar ve hilfetin kendi haklan ol-
duunu aka iln ediyorlard. Nite-
kim Hz. Ali'nin olu Hasan'n soyun-
dan gelen Muhammed en-Nefs'z-Ze-
kiyye ve kardei brhim, halifelik id-
diasyla harekete getiler. Uzun md-
det gizli alan ve halifenin takibin-
den kurtulmak iin devaml yer dei-
tiren bu iki karde, nihayet ailelerine
yaplan baskya dayanamayarak orta-
ya ktlar ve Mansr'a kar harekete
getiler. Ancak 762 ylnda Muham-
med ve ertesi yl da brhim yakalana-
rak idam edildi. iler'in isyanlar bu-
nunla bitmedi. Frsat bulduka ortaya
ktlar; fakat bir sonu elde edemedi-
ler. Ancak bunlardan daha nemlisi,
Halife Mansr'un 755 ylnda Eb
Mslim'i ldrtmesi bahane edilerek
ran'da balatlan bir seri isyandr. Bu
isyanlann temelinde belirli bir noktaya
kadar milliyeti fikirler bulunuyordu.
syan hareketinin altnda yatan din
ideoloji ise ran meneli idi. Eb
Mslim'in lm haberi Horasan'a ula-
nca, muhtemelen onun yakn adam-
larndan Sunbaz adnda bir kumandan
Rey'i ele geirerek Hemedan zerine
yrd. Rey ile Hemedan arasnda ha-
life kuvvetleriyle yapt sava kaybe-
den Sunbaz, Taberistan'a katysa da
yakalanarak idam edildi. Yine ayn ta-
rihlerde Eb Mslim'in adamlarndan
shak et-Trk, Mvernnehir'de is-
yan etti ve iki yl halife kuvvetlerini
uratrd. 757 ylnda stzss adl bi-
risi Herat, Bdgs ve Sstan taraflarn-
da ayakland; bir yl kadar sren m-
cadeleden sonra isyan bastrld ve s-
tzss esir edildi. Horasan'daki isyan-
larn en tehlikelisi, Mukanna' (Peeli)
isyandr. Fikirleri bugnk komnizme
benzeyen Mukanna'n isyan, ancak 789
ylnda bastnlabildi. Halife Mehd za-
mannda eski ran dinlerini ihya etmek
iin daha birok ayaklanma olmutur.
Btn bu olaylar zerine, isyanlar bas-
trmakla grevli Dvn'z-zendka ad
verilen bir messese de kurulmutur.
Abbsler devrinde ortaya kan is-
yanlarn en nemlisi, geni bir alana
yaylmas, devamll, tekiltlanmas
ve btnlk arzetmesi bakmndan, B-
bek el-Hrrem'nin isyandr. Siyas ve
asker sahada dikkate deer kabiliyet-
lere sahip olan Bbek'in taraftarlarnn
ounu kyller tekil ediyordu. 0,
byk arazilerin taksim edileceini va-
ad ediyor ve szn de tutuyordu. 816
ylnda Azerbaycan'da isyan bayran
aan Bbek, uzun mddet isyann de-
vam ettirmi, zerine gnderilen kuv-
vetleri malp ederek nfuz alann ge-
niletmi, nihayet 837 ylnda Halife
Mu'tasm'n Trk asll kumandanlarn-
dan Afin tarafndan yakalanarak idam
edilmitir.
Dier taraftan, Zenc adyla bilinen si-
yah klelerin 869-883 yllar arasndaki
isyan, daha ok iktisad ve sosyal se-
beplerden kaynaklanyordu. Basra
blgesinde tuzla ve iftliklerde alan
bu kleler son derece g artlarda ha-
yatlarn devam ettiriyorlard. Hz. Ali so-
yundan geldii iddia edilen Ali b. Mu-
hammed, eitli vaadlerle Zencler'i ha-
rekete geirdi. syana birbiri arkasn-
dan katlan yeni gruplarla bu hareket
sratle geliti. Zencler'in asker hare-
kt balangta olduka parlakt.
Gney Irak ve Gneybat ran'n nemli
blgelerini hkimiyetleri altna alp Bas-
ra ve Vst' zaptettiler. Bylece Ba-
dat' da tehdit etmeye baladlar. Niha-
yet uzun ve etin mcadelelerden son-
ra isyan glkle bastnlabildi.
X. yzyln banda imparatorluun
iinde bulunduu sosyal buhran en
yksek noktasna varmt. Zenc isyan-
nn bastrlmasna ramen etkileri hl
devam ediyor ve smil mezhebine ait
fikirler sratle yaylyordu. 901-906 yl-
lar arasnda, Karmatler adyla bilinen
bir gruba mensup silhl smil eteleri
Suriye, Filistin ve el-Cezre'yi yamalad-
lar. Bahreyn blgesindeki Karmat ha-
reketi ok daha tehlikeli bir ekilde ge-
liiyordu. Merkez Ahs'da 20.000 kadar
silhl kiinin yaad syleniyordu.
Karmatler sratle kuzeye doru ilerle-
yerek Kfe'yi yama ettiler. 929'da
Mekke'yi igal ederek Hacerlesved'i
Ahs'ya gtrdler ve ancak yirmi yl
sonra tekrar yerine koydular. Ayrca Su-
riye'de byk karklklara sebebiyet
verdiler. Karmatler'in Bahreyn'deki
hkimiyetleri mi, yzyln sonlarna ka-
dar devam etmitir.
Abbsler devrinde fetih amal sa-
valara pek az rastlanmaktadr. Yeni
hnedan zaten ok genilemi olan s-
nrlar daha da geniletmek yerine,
ierde refah salama yoluna gitmi ve
bunda da olduka baarl olmutur.
Bununla birlikte ihtilli takip eden bir-
ka yllk bir sknet devresinden son-
ra Bizans'a kar gazlar yeniden bala-
m ve Bizans mparatorluu ile mca-
deleye devam edilmitir. Halife Mansr
zamannda Anadolu'ya kk apta
aknlar yaplyordu. nc Abbs Hali-
fesi Mehd, slm devletindeki i kar-
klklardan faydalanmak isteyen Bi-
zans mparatorluu'na bir ders vermek
maksadyla 782 ylnda stanbul'a b-
yk bir sefer dzenledi. Olu Hrn ku-
mandasndaki slm ordusu skdar'a
kadar gitti ve Kralie rene'yi yllk vergi
demek artyla bar yapmaya mecbur
ederek geri dnd. Halife Hrnr-
red, Tarsus'tan balayarak Malatya'ya
kadar uzanan snr hattn yeniden te-
kiltlandrd, kaleleri tamir ve tahkim
ettirdi. Buralara lkenin eitli blgele-
rinden gelen gnlller yerletirilerek
aknlara hz verildi. Hatta bu snr kale-
lerini Avsm ad verilen yeni bir vilyet
haline getirdi. Halife Me'mn, hilfeti-
nin son yllarnda Bizans'a kar 830-
833 arasnda bizzat kendisinin de katl-
d sefer dzenledi. Orta Anado-
lu'da Tyana (Tuana) zaptedilerek ehre
mslman nfus iskn edildi. Bu hare-
ketinden, onun Anadolu'yu fethetmek
niyetinde olduu anlalmaktadr.
Abbsler devrinde Bizans'a kar d-
zenlenen seferlerin en by Mu'ta-
sm tarafndan yaplmtr. 838 ylnda
byk bir ordu ile Anadolu'ya giren
Mu'tasm, Ankara zerinden yryp
bugnk Afyon yaknlarnda bulunan ve
o zaman Anadolu'nun en byk ehirle-
rinden biri olan Ammriyye'yi (Amorion)
muhasara ederek zaptetti. Halife Mu'ta-
sm'dan sonra Bizans cephesindeki as-
ker harektn hzn kaybettii grl-
mektedir. Dier taraftan IX. yzyln or-
talarndan itibaren Abbs hilfetinin
zayflamas, Suriye ve el-Cezre'de yeni
devletlerin ortaya kmas zerine,
mcadeleler bu devletlerle Bizans ara-
snda cereyan etmeye balamtr. Bil-
hassa Hamdnler'den Seyfddevle'nin
gazlan byk bir nem tamaktadr.
Bu srada Trkistan ve Hazar cephesin-
de birka snrl harekt dnda, tam
mnasyla bir sknet hkm sryor-
du. Abbsler, hilfet merkezinin ok
36
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBSLER
Hrnrre d devr i ne ait bir si kke
uzakta olmas sebebiyle Akdeniz'e daha
az ilgi gsteriyorlard. Fakat Msr ve
Kuzey Afrika'da kurulan devletler, bir-
ka asr boyunca Akdeniz'de hkimiyet-
lerini devam ettirdiler. Mesel Ale-
bler, 825-878 yllar arasnda Sicilya'nn
fethini tamamlayarak burada parlak
bir fikir hayatnn gelimesine zemin
hazrladlar.
Abbs Halifesi Hrnrred ile
Frank Kral Byk Kari (Charlemagne)
arasnda IX. yzyln balarnda kurulan
dostane mnasebetler her iki tarafn
da karlkl menfaatlerinden kaynakla-
nyordu. Byk Kari, Hrnrred'i ken-
di dman Bizans'a kar muhtemel
bir mttefik olarak dnyor, Hr-
nrred de onu spanya'da kudretli ve
mreffeh bir devlet kurmaya muvaffak
olan rakibi Endls Emevleri'ne kar
kullanmak istiyordu. Bu gaye ile bala-
yan mnasebetler. Batl tarihilere
gre, karlkl gnderilen eliler ve he-
diyelerle gelitirilmitir. Hatta Hr-
nrred'in gnderdii hediyeler arasn-
da tuhaf ve dikkati eken bir saatin
bulunduu da zikredilmektedir. Bat
kaynaklarnda, 797-806 yllar arasnda
kurulduu belirtilen bu mnasebetler
hakknda slm kaynaklarnda hibir
bilgi bulunmamaktadr.
Dier taraftan Moollar Cengiz Han
idaresinde in'e kar yaptklar baarl
aknlardan sonra, 1218 ylndan itiba-
ren batya ynelerek slm dnyasn is-
til etmeye baladlar. Hrizmahlar
Devleti'nin ortadan kaldrlmasndan
sonra ran ve Irak'ta Moollar'n kar-
snda duracak kuvvet kalmamt. Mo-
ollar Semerkant, Buhara, Takent,
Hrizm, Belh gibi ehirleri yerle bir
ederek batya doru ilerliyorlard. Cen-
giz Han'dan sonra da Mool istils de-
vam etti. Onun torunlarndan Hlg,
ran'da son mukavemetleri krarak
1258 ylnn Ocak aynda Badat nleri-
ne geldi ve ehri kuatt. Badat Mo-
ollar'a kar dayanacak gte deildi.
Bar teebbslerinden de hibir olum-
lu sonu alnamaynca son Abbs Hali-
fesi Msta'sm, devlet erkn ile birlikte
teslim olmak mecburiyetinde kald.
Hlg, teslim olanlarn hepsini idam
ettirdi; be asrdan beri slm dnyas-
nn baehri durumunda olan Badat
tahrip edildi. Btn slm ehirlerinde
olduu gibi Badat'ta da dnya tarihin-
de eine pek az rastlanr cinayetler i-
lendi ; btn meden messeseler yerle
bir edildi. Camiler ahr haline getirildi;
ktphaneler tahrip edildi, kitaplar ya-
kld ve Dicle nehrine atld. Moollar'n
Badat' igalleri slm tarihinde byk
bir felket olarak kabul edilmektedir.
Bu felket siyas sahadan ziyade mede-
niyet sahasnda olmu ve bu tarihten
itibaren slm medeniyeti duraklamaya
ve gerilemeye balamtr.
750-1258 yllar arasnda hkm s-
ren Abbsler, slm tarihinde Osmanl-
lar'dan sonra en uzun mrl hnedan-
dr. slm medeniyeti en parlak devrini
bu hanedan zamannda yaamtr. Ab-
bsler uzun mddet siyas sahada
hkimiyeti ellerinde tutmular ve bir iki
fsla hari, son gnlerine kadar slm
dnyasnn mnev liderliini de srdr-
mlerdir. Abbs hilfetinin slm tari-
hinde olduu kadar dnya tarihinde de
byk bir yeri vardr.
ABBS HALFELER
1. Eb'l-Abbas es-Seffh 132 ( 750)
2. Eb Ca'fer el-Mansr 136 ( 754)
3. Muhammed el-Mehd 158 ( 775)
4. Ms el-Hd 169 ( 785)
5. Hrnrred 170 ( 786)
6. e!-Emn 193 ( 809)
7. el-Me'mn 198 ( 813)
8. el-Mu'tasm-Billh 218 ( 833)
9. el-Vsik-Billh 227 ( 842)
1 0 . el-Mtevekkii-Alellah 232 ( 847)
11. ei-Muntasr-Billh 247 ( 861)
1 2 . el-Mstan-Billh 248 ( 862)
13. el-Mu'tez-Billh 252 ( 866)
14. el-Mhted-Billh 255 ( 869)
15. el-Mu'temid-Alellah 256 ( 870)
1 6 . e!-Mu'tazd-Billh 279 ( 892)
17. el-Mktef-Billh 289 ( 902)
1 8 . el-Muktedir-Billh 295 ( 908)
19. el-Khir-Billh 320 ( 932)
20. er-Rz-Billh 322 ( 934)
21. el-Mttak-Lillh 329 ( 940)
22. el-Mstekf-Billh 333 ( 944)
23. el-Mut'-Lillh 334 ( 946)
24. et-Ti'-Lillh 363 ( 974)
25. el-Kdir-Billh 381 ( 991)
26. el-Kim-Biemrillh 422 (1031)
27. el-Mukted-Biemrillh 467 (1075)
28. ei-Mstazhir-Bil!h 487 (1094)
29. el-Msterid-Billh 512 (1118)
30. er-Rid-Bilih 529 (1135)
31. el-Muktef-Liemrillh 530 (1136)
32. el-Mstencid-Billh 555 (1160)
33. el-Mstaz-Biemrillh 566 (1170)
34. en-Nsr-Lidnillh 575 (1180)
35. ez-Zhir-Biemrillh 622 (1225)
36. el-Mstansr-Billh 623 (1226)
37. el-Msta'sm-Billh 640 - 656 (1242 - 1258)
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
37
ABBSLER
Mool felketi 1260 ylnda Ayniclt'-
ta Memlkl kumandan Baybars tara-
fndan durduruldu. Baybars ayn yl
Memlkl Sultan Kutuz'u ldrerek
kendisi tahta geti. Sultan Baybars, Ab-
bsler'den Halife Zhir'in olu olup
Moollar'n Badat' tahribi srasnda
cann kurtararak Dmak'a gitmi bu-
lunan Ahmed' i Kahire'ye getirerek par-
lak bir merasimle halifeliini iln ve
ona biat etti (9 Receb 659/9 Haziran
1261). Bylece be asrdan beri slm
leminin mnev liderliini yapm olan
Abbs hilfeti yllk bir aradan son-
ra yeniden kurulmu oldu. Halife olduk-
tan sonra "el-Mstansr" lakabn alan
Ahmed, Sultan Baybars ile birlikte Ba-
dat' kurtarmak iin ayn yl Dmak'a
gitti; f akat Baybars'n niden geri dn-
mesi zerine tek bana kalan Mstan-
sr Mool valisi ile yapt savata ld-
rld. Bu olaydan bir mddet sonra yi-
ne Abbs ailesinden Ahmed adl baka
birisini "el-Hkim" lakabyla halife iln
eden Baybars, bu hareketiyle siyas ik-
tidar iin mnev bir destek kazanm
oluyordu. Msr'daki Abbs halifeleri
Hkim'in soyundan gelmilerdir. Yetki-
leri olmayan bu halifelerin isimleri sik-
ke ve hutbelerde Memlkl sultanlar-
nn isimleriyle birlikte zikrediliyordu.
Halifeler sadece din maksatlarla vakfe-
dilmi mal ve mlkleri idare ediyor, ye-
ni bir hkmdar tahta getii zaman
belli merasimleri icra ediyorlard.
Kahire'deki Abbs halifeleri baz
mslman hkmdarlara hkmdarlk
menuru gnderiyorlar, pek az da olsa
frsat bulduklar takdirde siyas hadise-
lere de karyorlard. Nitekim 1412 y-
lnda Sultan Nsr'n lm zerine Ha-
life dil, kendisini sultan iln etti, an-
cak sultanl gn srd. Sultan
Meyyed ah tarafndan makamndan
indirilerek ldrld. Bu arada baz ha-
lifeler, sultanlara cephe almalar sebe-
biyle hal'ediliyorlard. Nihayet 1517 y-
lnda Osmanl Hkmdar Yavuz Sultan
Selim Msr' zaptedince, son halife
Mtevekkil'i beraberinde stanbul'a ge-
tirdi; bylece Msr'daki Abbs hilfeti
de sona ermi oldu.
II. MEDENYET TARH
A. dar ve Siyas Tekilt.
Emevler devrindeki gelimelerin ar-
dndan Abbsler devrinde halife mut-
lak bir hkmdar, halifelik de verasete
dayal bir hkmdarlk eklinde devam
etti. Veliahtlk messesesi de pratikte
halifelii Abbs ailesinin elinde tutabil-
mek gayesiyle muhafaza edildi. Halife-
nin kudret ve kuvvetinin kayna ilh
bir temel e dayanyordu. Abbs halifele-
ri artk "Halfet Reslillh" yerine "Ha-
lfetullah" ve "Zllullah fiT-arz" unvanla-
rn tamaya balamlard. Hulef-yi
Ridn ve Emev halifelerine adlaryla
hitap edilir ve huzurlarna rahatlkla gi-
rilirken, Abbs halifeleri bir saray hiye-
rarisinin terifat ve debdebesiyle
halktan ayrlmlard. Halife nazar ola-
rak eriatn btn hkmlerine uymak
mecburiyetinde olmakla birlikte uygu-
lamada hi de byle deildi. Hilfet
dzenli asker kuvvetlere dayanyor ve
iktidarn cretli brokrasi ile yrt-
yordu.
Abbsler'le birlikte devlet tekiltn-
da baz yeni messeseler ortaya k-
mtr. Bunlarn banda Ssnler'den
alnan bir messese olarak vezret gel-
mektedir. Vezir, halifenin vekili ve idar
tekiltn ba idi. Halifeden sonra ge-
len en nemli icra organ olmas dolay-
syla geni yetkilere sahipti. Zaman za-
man "mezlim mahkemeleri' ne ba-
kanlk eder, savalara karar verir, hazi-
neden gerekli grd harcamalar ya-
par, valileri tayin ve azledebilirdi. Ab-
bsler'de iki eit vezirlik vard: Ve-
zret-i tefvz, vezret-i tenfz. Birinci
gruptaki vezirler tam ve snrsz yetkile-
re sahipti; halifenin nibi sfatyla da
hilfet mhrn tard. Hrnrred
ve oullarnn vezirliini yapm olan
Bermekler, vezret-i tef v ze gzel bir
rnek tekil eder. kinci gruptaki vezir-
ler ise sadece yrtme (icra) ile ilgili
yetkilere sahip olup halifenin verdii
emirleri yerine getirmekle mkellef idi-
ler. Bu bakmdan yetkileri snrlyd. Bu
gruptaki vezirler genellikle mhir ktip-
ler, basiretli ve parlak zekl kiiler ara-
sndan seilirdi. Halifeler nemli ilerde
ve tayinlerde onlara da danrd. Vezir-
ler tavsiye ettikleri kiilerin hatalarn-
dan sorumlu tutulurlard; onlarn yanl
hareketleri vezirlerin cezalandrlmalar-
na ve hatta azillerine sebep olurdu.
Merkez idare, vezirlerin bakanlnda
birok divan, yani vezirliklerden meyda-
na geliyordu. Devletin eitli mal ileri-
MSR ABBSl HALFELER
1. el-Mstansr-Billh EbT-Ksm Ahmed 659 (1261)
2. el-Hkim-Biemrillh Eb'l-Abbas Ahmed I 660 (1261)
3. el-Mstekf-Billh Eb'r-Reb" Sleyman I 701 (1302)
4. el-Vsik-Billh Eb shak brhim 740 (1340)
5. el-Hkim-Biemrillh Eb'l-Abbas Ahmed 11 741 (1341)
6. el-Mu'tazd-Billh Eb'l-Feth Eb Bekir 753 (1352)
7. el-Mtevekkil-Alellah Eb Abdullah (1. hilfeti) 763 (1362)
8. el-Mu'tasm-Billh Eb Yahy Zekeriyy (1.hilfeti) 779 (1377)
9. el-Mtevekkil-Alellah Eb Abdullah (2. hilfeti) 779 (1377)
10. el-Vsik-Billh Eb Hafs mer 785 (1383)
11. el-Mu'tasm-Billh Eb Yahy Zekeriyy (2. hilfeti) 788 (1386)
12. el-Mtevekkil-Alellah Eb Abdullah (3. hilfeti) 791 (1389)
13. el-Mstan-Billh Eb'l-Fazl el-Abbs 808 (1406)
14. el-Mu'tazd-Billh Eb'l-Feth Dvd 816 (1414)
15. el-Mstekf-Billh Eb'r-Reb' Sleyman 11 845 (1441)
16. el-Kim-Biemrillh Eb'l-Bek Hamza 855 (1451)
17. el-Mstencid-Billh Eb'l-Mehsin Ysuf 859 (1455)
18. el-Mtevekkil-Alellah Eb'l-'z Abdlazz 884 (1479)
19. el-Mstemsik-Billh Eb's-Sabr Ya'kb (1. hilfeti) 903 (1497)
20. el-Mtevekkil-Alellah Muhammed (1. hilfeti) 914 (1508)
21. el-Mstemsik-Billh Eb's-Sabr Ya' kb (2. hilfeti) 922 (1516)
22. el-Mtevekkil-Alellah Muhammed (2. hilfeti)
923 (1517)
38
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBSLER
ne bakan Dvn'l-harc, Dvn beyti'l-
ml, para basma ilerini yrten Dv-
n dri'd-darb, asker ilere bakan D-
vn'l-cey (Dvn'l-cnd), resm yaz-
malar yrten Dvn'r-resil, Dv-
n't-tevkf, Dvn'l-htem, posta ve
gizli istihbarat hizmetlerini yrten D-
vn'l-berd, idar hakszlklarn ve adl
hatalarn grld Dvn'l-mez-
lim bu divanlarn en nemlileridir.
Baehir ve dier byk ehirlerde
asayi urta tekilt tarafndan sala-
nrd. Balangta adl tekilta bal
olarak alan urta tekilt, sanklar
yakalayp sorguya ekme ve suu sabit
olanlar hakknda verilen cezay infaz et-
mekle grevli bir daireydi. Zamanla
sulular takip edip cezalandran ms-
takil bir daire olarak faaliyette bulunan
bu kuruluun banda, genellikle nfuz-
lu ailelerden seilen ve shib'-urta
denilen bir mir vard. Her ehirde em-
niyet ve huzuru salamakla grevli bir
asker birlik bulunur ve bu birlik shi-
b'-urtaya veklet eden bir kuman-
dann emrinde alrd. Shib'-urta-
lar valiler tarafndan tayin ve azledilirdi.
Merkez tekilatndaki dier bir
nemli memuriyet de hcibliktir. Hcib-
lik halifeyi suikastlara kar korumak
ve halkn nemli ilerle uraan halifeyi
megul etmelerini nlemek iin kurul-
mutu. Bundan dolay halifelere, halkn
kendileriyle grmesi iin belli vakitler
ayrlm ve salonlar tahsis edilmitir.
Abbsler zamannda ortaya kan di-
er bir messese de, 936 ylnda Halife
Rz tarafndan kurulan emrT-me-
rlktr. Bu messese halifelerin siyas
otoritelerinin zayflamas zerine, dev-
let erkn arasnda ortaya kan iktidar
mcadelesine son vermek maksadyla
kurulmutur. Emr'l-mer geni yet-
kilere sahip olup ad hutbe ve sikkeler-
de halifenin isminden sonra gemek-
teydi. 936-94S yllan arasnda bn Rik,
Beckem ve Tzn adl Trk bu ma-
kamda bulunmutur. Bveyhler Ba-
dat' igal ettikleri zaman onlar da
emr'l-mer unvann aldlar.
Abbsler'de idare merkeziyeti bir
karaktere sahipti. Eyaletler vali ve emr
tarafndan idare edilirdi. Mal ilerden
sorumlu olan shib'l-harc ve miller
de ynetimde valilere yardmc olurlar-
d. Nazar olarak valilerin balca grev-
leri unlard: Ordulan hazrlamak, stra-
tejik yerlerde iskn edip her trl ihti-
yalarn salamak ve savaa hazr bu-
lundurmak, hukuki meselelerle, zekt
ve vergi toplanmasyla, aynca cihad ve
ganimetlerin taksimiyle ilgilenmek,
bid'at ve hurafelerle mcadele etmek,
cezalann infazn salamak, cuma na-
mazlannda imamlk yapmak, hac ileri-
ni dzenlemek.
Hilfet merkezinden uzak eyaletlere
hnedana mensup kiiler veya son de-
rece gvenilir kumandanlar tayin edilir-
di. Ancak bu greve tayin edilen ku-
mandanlar zamanla Badat veya
Smerr'da oturmay tercih ederek yer-
lerine nibler gndermeye baladlar.
Merkez otoritenin zayflamas zerine
bu valiler veya vekilleri bamszlklarn
iln ettiler. frkyye'de Alebler, M-
sr'da Tolunoullar ve hdler, Azer-
baycan'da Scoullar, horasan'da Thi-
rler, Mvernnehir'de Smnler bu
ekilde kurulmulardr. Abbsler za-
mannda nazar olarak iki eit valilik
vard: mret-i mme (istikf, umumi va-
lilik) ve imret-i hssa (husus valilik).
Blge valilii Abbs Devleti'nin en
nemli makamlanndan biriydi. Bununla
birlikte valilerin otoritesi, ahs kabili-
yet ve baars, halifenin gl veya za-
yf oluu ve nihayet kendisinin bae-
hirden uzaklyla yakndan ilgili bulun-
duundan, valinin "umumi" veya "husu-
si" olarak ayrlmas tamamen nazari-
yatta kalmtr. Valiler, vezirlerin tavsi-
yeleriyle tayin edildii iin, kendilerini
halifeye arz ve takdim eden vezirler i
bandan uzaklatrlnca genellikle vali-
ler de grevden alnrlard. Abbsler'in
ilk devirlerindeki balca eyaletler un-
lard: frkyye. Msr, Suriye ve Filistin.
Hicaz ve Yemme, Basra, Sevd (Irak),
el-Cezre, Azerbaycan, Irk- Acem (Ci-
bl), Hzistan, Fars, Kirman, Mukran,
Sicistan (Sstan), Khistan, Kumis, Ta-
beristan, Crcn, Horasan, Hrizm, Fer-
gana, (Takent), Sud (Buhara, Se-
merkant).
B. Asker Tekilt.
dar, mal ve kaza ileri Dvn'l-cey
tarafndan yrtlen Abbs ordusunun
esasn, murtazka (cretli) denilen ni-
zam ve dim statdeki muvazzaf as-
kerler tekil etmekteydi. Bunlar yaptk-
lan asker hizmet karlnda devlet
btesinden maa alrlar ve her trl
ihtiyalar devlet tarafndan karlanr-
d. Bunlann yannda, cihad davetine
uyarak kendi istekleriyle orduya kat-
lan, zekt ve ganimetten pay alan ikinci
bir grup daha vard ki bunlara muta-
tavva (gnll) denilirdi, kendilerine
hazineden herhangi bir cret veya ma-
a denmezdi. Bu gnll ktalar ara-
snda bedevler olduu gibi ky, kasaba
ve ehir halk da vard.
Abbs ordusu u be gruptan olu-
uyordu: 1. Baehirde bulunan ve do-
rudan halifeye bal olarak grev yapan
muhafz birlii (hares'l-halfe). 2. B-
yk devlet adamlannn emrinde grev
yapan birlikler. 3. Vilyetlerde bulunan
kuvvetler. 4. Avsm ve suur ad veri-
len snr gamizonlanndaki birlikler. S.
Yardmc kuvvetler.
Abbs ordusunda grev alan muha-
rip snflar da unlard: Mt veya rec-
cle (kl-kalkan ve mzrakla donatlm
piyade birlikleri), frsn (miferli ve zrhl
olup mzrak ve sava baltalar tayan
svari birlikleri), rumt (okular), nef-
ftn (neft atei atmakla grevli birlik-
ler), mhendisler (kuatma silhlarnn
yapm ve onarmyla ilgili teknik eleman-
lar), istihkm (marangoz ve duvarc gibi
eitli zanaat erbabndan oluan birlikler).
Ordu sava srasnda beli tertibi (el-
hams) esas alrd. Kalb'l-cey (merkez-
de bakumandann emrinde grev yapan
birlikler), mevmene (sa kanat), meyse-
re (sol kanat), tala (mukaddeme de de-
nilen zrhl ve miferli svarilerden oluan
nc birlii), ska (artlar). Savalarda
kullanlan balca silh, ara ve gereler
de kl, ok, yay, haner, mzrak, topuz,
balta, kalkan, zrh, mifer, dikenli tel,
merdiven, mancnk, arrde ve deb-
bbeden ibaretti.
Ordudaki rtbelere gelince, zellikle
Trk birliklerinin hilfet ordusunun saf-
larna katlmasndan sonra baz de-
iiklikler olmu ve Trkler'deki onlu
sistem esas alnmtr. Buna gre arif
10 askere, halife 50 askere, nakib 100
askere, kid 1000 askere, emr 10.000
askere kumanda ediyordu. Balangta
srasyla Araplar, ranllar, Trkler, Zen-
ciler ve Berberler'den teekkl eden
ordunun etnik yapsnda zamanla byk
deiiklikler oldu. Araplar idar kadro-
larla birlikte ordudaki etkinliklerini de
kaybedince, Halife Me'mn devrinden
itibaren ordudaki stnlk yava yava
Trkler'in eline gemeye balad ve bu
durum Bveyhler'in Badat' igalleri-
ne kadar devam etti.
Abbsler kara kuvvetlerine olduu
kadar deniz kuvvetlerine ve denizcilie
de byk nem vermilerdir. Muhtelif
ehirlerde kurduklar tersanelerde Bi-
zans gemilerinden daha byk gemiler
39
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBSLER
ina etmilerdir. Her gemide bir subay
bulunur ve askerlerin eitimiyle yakn-
dan ilgilenirdi. Devlet deniz savalar
iin lzumlu her trl ara, gere ve
mhimmat temin ederdi. Donanma ku-
mandanlarna emr'I-m' (veya em-
r'l-bahr) denilirdi. Bu kelime Bat dille-
rine admiral-amiral eklinde gemitir.
C. Adl Tekilt.
Adliye tekilt mahkeme, mezlim
mahkemeleri ve hisbe tekiltndan
mteekkildi. Abbs halifeleri kaza
yetkilerini fakihler arasndan seilen
kadlar vastasyla icra ederlerdi. Ba-
langta eyaletlerdeki kadlar vali tara-
fndan tayin ediliyordu. Ancak daha
sonra halifeler merkezde veya eyalet-
lerde kendi adlarna grev yapacak ka-
dlar bizzat tayin etmeye baladlar.
Hrnrred devrinden itibaren ise
kdlkudthk (bakadlk) messesesi
ihdas edildi ve bu greve ilk olarak
mam Eb Ysuf getirildi. Bu tarihten
sonra kadlar baehirde oturan kdl-
kudt tarafndan tayin edilmeye ba-
land. lk dnemlerde her vilyette bir
kad bulunurdu. Irak kads Hanef mez-
hebine, Suriye ve Kuzey Afrika kads
Mlik mezhebine, Msr'daki kad da
fi mezhebine gre hkm verirdi.
Daha sonra her vilyete drt mezhebi
temsilen kadlar tayin edildi. Zaman za-
man halifelerin kadlar kendi istekleri
dorultusunda hkm vermeye zorla-
malar sebebiyle baz fakihler kadlk
grevini kabul etmemilerdir. Nitekim
mm- zam Eb Hanfe, Halife Man-
sr'un kadlk teklifini reddetmiti. Ka-
dnn balca vazifeleri davalara bak-
mak, yetimleri, mecnunlar ve henz er-
ginlik ana ulamam ocuklar ko-
ruyup gzetmek, bunlara veli ve vasi
tayin etmek, vakflarla ilgilenmek ve
er' kanunlar ihll edenleri cezalandr-
maktan ibaretti. lk dnemde davalara
mescidde baklrken Halife Mu'tazd bu
uygulamay yasaklamtr. Kadlar du-
ruma srasnda siyah cbbe giyer,
uzun bir balk zerine siyah sark sa-
rarlard.
Mezlim mahkemeleri. Mevki ve n-
fuz sahibi kiilerin zulm ve hakszlkla-
rna mni olmak gayesiyle kurulmu bir
messesedir. Kadlarn bakmaktan ciz
kaldklar bu davalara shib'l-mezlim
veya kd'l-mezlim denilen grevliler
bakar, halife veya vali adna hkm ve-
rirlerdi. Bunlarn ok geni yetkileri var-
d. Zaman zaman halife ve valiler de
mezlim mahkemelerine bakanlk
ederlerdi. Bu mahkemelerdeki duru-
malarda muhafzlar, kadlar, fakihler,
ktipler ve ahitlerden mteekkil be
grup grevlinin mutlaka hazr bulun-
mas gerekirdi.
Hisbe. Muhtesibin bakanlnda faa-
liyet gsteren hisbe tekiltnn esas
grevi iyilii yaymak ve ktlkten vaz-
geirmek (emir bi'l-ma'rf nehiy
ani'l-mnker*) idi. Bu temel prensibe
bal olarak toplumda sosyal huzuru
salamaya ynelik pek ok ile megul
olan muhtesip genel ahlk, asayi ve
bazan da sratle sonulandrlmas ge-
reken davalarla ilgilenir ve zaman za-
man kuvvet kullanarak meseleleri hal-
lederdi. Bunun dnda ar ve pazarla-
r, l ve tart letlerini, gda maddele-
rini kontrol eder, borlularn borlarn
vaktinde demelerini salar, komular
arasndaki ihtilflar zmeye alrd.
badetlerin ve din vecibelerin yerine
getirilmesine nezaret eder, bu grevle-
rini ihmal edenleri cezalandrrd. Sokak
ve caddelerin temiz tutulmasn temin
etmek, eitli ilerde insanlara ve hatta
hayvanlara kt muamelede bulunanla-
r cezalandrmak gibi daha birok i
muhtesiplerin grevleri arasndayd.
D. lim ve Kltr Hayat.
Mescid ve camilerin slm eitim ve
retim tarihinde nemli bir yeri var-
dr. Camiler hem ibadethane, hem birer
eitim ve retim messesesi olarak
kullanlmlardr. Zengin kitap koleksi-
yonlarna sahip olan camiler bu nemli
fonksiyonlarn Abbsler'in ilk devirle-
rinde de devam ettirmilerdir. Camile-
rin dnda yksek retim alannda ilk
mehur messese, Halife Me'mn (813-
833) tarafndan Badat'ta kurulan
Beytlhikme'dir. Cndipr Akademisi
rnek alnarak kurulan bu messese,
bir tercme merkezi olarak faaliyette
bulunmasnn yan sra bir akademi ve
halka ak ktphane olarak da hizmet
veriyordu. Hiznetlhikme ve hizne-
tlktb denilen ktphaneler de birer
eitim messesesi olarak kabul edilebi-
lir. Fakat gerek mnada ilk yksek
retim messesesi, hi phesiz, me-
hur Seluklu veziri Nizmlmlk'n
Badat'ta kurduu (1065-1067) Niz-
miye Medresesi'dir. Bu medrese slm
tarihinde ilk ekirdek niversiteyi olu-
turmutur. Nizmiye medreselerinde
rencilerin yeme ime ve barnma ihti-
yatan cretsiz karlanrd. Badat Ni-
zmiye Medresesi Avrupa'da kurulan
ilk niversitelere de rnek olmutur.
Nizmlmlk'n gayretleriyle kurulan
bu ilk medreseyi dierleri takip etmi
ve VI. (XII.) yzylda Badat'taki medre-
se says otuza varmtr. Daha sonra
Halife Mstansr da (1226-1242) Ms-
tansriyye adyla mehur bir medrese
kurdu. Burada drt mezhep iin ayr
blmler tahsis edilmiti. Her blmde
bir mderris ve yetmi be renci var-
d. Ayrca bir de hekimi bulunan med-
reseye hizmet veren bir ktphane, ha-
mam ve aevi bulunuyordu. Ad geen
medreselerle birlikte lkenin dier e-
hirlerinde kurulan medreseler de ei-
tim ve retim faaliyetlerini 1258'deki
Mool istilsna kadar verimli bir ekil-
de srdrmlerdir.
Abbsler devrinin ilk zamanlar, s-
lm kltr ve medeniyetine damgasn
vuran ok nemli bir adr. slm dn-
yasnda eitli messeseler ve ilimler
bu devirde ekillenmi, zamanla gelie-
40
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBSLER
rek modern Avrupa medeniyetinin do-
masnda da etkili olmutur. slm
dnyasnda filolojik, din, sosyal ve tabii
ilimler sahasndaki ilk almalarn bir
ksm Emevler devrinde balam ol-
makla birlikte, bu almalarn sistemli
bir ekilde ele alnarak mstakil birer
ilim dal haline gelmesi Abbsler dev-
rinde olmutur.
1. Dil ve Edebiyat.
Abbsler devri, Arap dili ve edebiyat
alanlarndaki almalar bakmndan
ok verimli gemitir. nceleri Kur'n-
Kerm ve hadisin inceliklerini anlamak
gayesiyle balayan filolojik ve edeb
aratrmalar, zamanla mstakil birer
ilim dal halini alm, eitli dilciler
Arap kabileleri arasnda dolaarak Arap
edebiyatna esas tekil edecek malze-
meyi toplayp tesbit etmeye balam-
lard. Bu almalar ve sonularn iir,
iir nevileri, kompozisyon ve hikye
tr, szlk almalar, dil (nahiv),
edipler, antoloji yazarlar ve tabakat ki-
taplar ile ilgili almalar eklinde ele
almak mmkndr.
Gerek Kur'an ve hadislerdeki baz ke-
limeleri anlamak, gerekse bunlarn gra-
mer ve sentakslarn kavramak iin
nemli bir kaynak olan iir, konu ve e-
kil bakmndan Chiliye ve Emev devri
iirinden farkl olmamak ve hatta
byk lde ona dayanmakla birlikte,
zellikle edeb sanatlar bakmndan
byk bir gelime gstermitir. Bu
devrin nde gelen airlerinden bazlar
unlardr: Ber b. Brd, Eb Nvs,
EbT-Athiyye, bn'l-Mu'tez, Eb Tem-
mm, Dklcin, Buhtr, bn'r-Rm,
Eb't-Tayyib el-Mtenebb, Eb Firs
el-Hemedn, bn Hn, Eb'l-Al el-Ma-
arr, bn'l-Friz, Bah Zheyr ve bn
Zeydn. Dier taraftan iirle ilgili al-
malarn bir uzants olarak, eski airle-
rin divan ve iirleri bir araya toplanarak
antolojiler meydana getirilmitir. As-
mafnin el-Amaiyyt, Mufaddal ed-
Dabbfnin el-Mufaddaliyyt, bn Sel-
lm el-Cumahfnin Tabakat fi-
li'-u'ar\ bn Eb'l-Hattb el-Kure-
fnin Cemheret e'ri'l-'Arab, bn
Kuteybe'nin e-i
c
r ve'-uarbn
Abd Rabbih'in el-
c
Ikd'l-ferd, Eb'l-
Ferec el-sfahnfnin el-En, bn Re-
k el-KayrevnFnin el-
c
Umde f m-
c
ati'-i'r ve nakdih, Eb Temmm'n
Kitb'l-Hamse ve Selibfnin Yet-
met'd-dehr' bu eserlerden bazlardr.
slm ilimlerin temelini oluturan
Kur'an ve hadisle ilgili almalara bal
olarak, szlk almalar da bu devirde
balamtr. nceleri, muhtelif konulara
ve eitli eyaya dair, rastgele toplanp
aklanan kelimeler, ilk defa Hall b. Ah-
med el-Ferhid tarafndan Kitb'l-
'Ayr adl eserde belli bir sistem iinde
bir araya getirildi. Hall b. Ahmed'in
balatt bu hareket kendisinden son-
ra deiik sistemlerle gelitirildi ve ok
deerli szlkler ortaya konuldu. Ab-
bs devrinin Hall b. Ahmed'den sonra
belli bal szlk yazarlar ve eserleri
unlardr: bn Dreyd, Cemheret'l-
lua-, Eb Ali el-Kl, el-Bri' fi'l-lua-,
Eb Mansr el-Ezher, Tehzb'l-lua;
bn Fris, el-Mcmel ve Mucem
mekysi'l-lua; Cevher, e-hh;
bn Sde, el-Muhkem ve el-Muhaa-,
Eb Mansr el-Cevlk, el-Muarreb;
Zemaher, Ess'l-bela.
Daha nce Eb'l-Esved ed-Del tara-
fndan esaslar tesbit edilen nahiv ilmi,
Abbsler'in ilk zamanlarnda Basra ve
Kfe ekolleri eklinde teekkl etti ve
bu ekollere bal olarak birok dil (na-
hiv) limi yetiti. Bu ekoln balca
temsilcileri, Kitb'l-
c
Ayn mellifi Hall
b. Ahmed, el-Kitb mellifi Sbeveyh,
Ma'ni'l-Kur'n mellifi Ahfe el-Ev-
sat, el-Muktedab mellifi Eb'l-Abbas
el-Mberred, Kitb Ahbri'n-nahviy-
yn el-Bariyyn mellifi Eb Sad es-
Srf ve Zeccc'dr. Daha sonra te-
ekkl eden Kfe ekolnn ise belli
bal temsilcileri Kis, Ma ni'1-Ku n
mellifi Ferr ve Sa'leb'dir. Badat'n
baehir yaplmasndan sonra eklektik
bir ekol meydana geldi ve bu ekol de
el-'Izh f
c
ileli'n-nahv mellifi Eb'l-
Ksm ez-Zeccc, Eb Ali el-Fris, el-
Ha'i mellifi bn Cinn ve el-Mu-
faal mellifi Zemaher temsil ettiler.
Dier taraftan Endls ekol de er-
Redd
c
ale'n-nahviyyn mellifi bn
Mad', mehur el-Elfiyye mellifi bn
Mlik ve Eb Hayyn el-Endels tara-
fndan temsil edilmitir.
Daha nce oluan esaslar erevesin-
de gelimekle birlikte, Abbsler devrin-
de eitli dillerden yaplan tercmelerle
edeb nesrin ln daha da geniledi.
Bu tercmeler eski Arap gelenekleriyle
kararak yeni bir trn meydana gel-
mesine sebep oldu. Aydnlara, sade bir
dille gerekli bilgileri retmek maksad
gden bu yeni nesir trnn (edeb) ku-
rucusu, el-Beyn ve't-tebyn ile Ki-
tb'l-Hayevn mellifi Chiz'dir. Bu
trde Chiz'i
c
Uyn'l-ahbr adl eseri
ile bn Kuteybe, el-Kmil ile Mberred,
el-'lkd'lferd ile bn Abd Rabbih, el-
Eml ile Eb Ali el-Kl ve Zehr'l-
db adl eseri ile Eb shak el-Husr
takip ettiler. Abdlhamd el-Ktib'in
balatt resm yazmalar ile gayri
resm yazma ve hikye tr edebiyat
da Abbs devri boyunca bn'l-Mukaf-
f, Chiz, bn'l-Amd, Eb Bekr el-
Hrizm, Bedzzaman el-Hemedn ve
Harr gibi statlarla devam etmitir.
Bu devirde air ve ediplerin hayatn
anlatan tabakat (biyografi) kitaplar da
yazlmtr. Daha nce anlanlara ilve
olarak bu konuda u eserleri de hatr-
latmak gerekin bn'l-Mu'tezz'in Taba-
kt'-u
c
ar's, Eb't-Tayyib el-Luga-
VTnin Mertib'n-nahviyym', Zbey-
dnin Tabakt'n-nahviyyn ve'llua-
viyyn'i, bn'l-Enbr'nin Nzhet'l-
elibb
3
f tabakal I-dehas\, Ykt
el-HamevTnin Mucem'l-deb's\, Ce-
mleddin el-Kft'nin nbh'r-ruvt'.
2. tslm limler.
Tefsir ve Kraat. Tefsir faaliyeti her ne
kadar sahbe devrinde balam ve bn
Abbas gibi ileri gelen baz sahblerin
tefsir "sahfe'leri olduu ileri srl-
mse de bunlar o dnemde rivayet
halinde ve dank bir durumda bulu-
nuyordu. Kur'an tefsirinin sistemli bir
ekilde ele aln, hicr ikinci yzyln
balarna rastlar. Tefsir ilmi bu yzyln
ikinci yarsndan itibaren de ilk meyve-
lerini vermeye balamtr. Muktil b.
Sleyman'n TefsrT-Kur'n'u Yahy
b. Sellm'n Tefsiri ve Abdrrezzk b.
Hemmm'n Tefsr'l-Kur'ri bize
ulaan ilk tefsirlerdir. yetlerin genel
yorumu yannda Kur'an'n metniyle ilgili
eitli filolojik almalar da ayn za-
manda balamtr. Yahy b. Ziyd el-
Ferr'nn Ma" ni'l-Kur'n'\ ve Eb
Ubeyde'nin Mecz'l-Kur'ri bu ko-
nuda kaleme alnan ilk eserlerdir.
Taber'nin, kendisinden nceki tefsir
almalarnn hemen hemen hepsini
iine alan Cmi
c
u'l-beyn f tefsri'l-
Kur'n adl byk tefsiri, . hi p-
hesiz, bu dnemdeki tefsir faaliyetinin
en byk mahsuldr. Abbsler zama-
nnda ortaya kan din ve fikr akmla-
rn etkisiyle dier slm ilimlere paralel
olarak tefsir ilmi de gelime gstermi,
tefsirde rivayet ve dirayet metotlar te-
ekkl etmitir. Bu metotlara gre ka-
leme alnan genel tefsirler yannda Ki-
s, Eb Ubeyd Kasm b. Sellm, bn
Kuteybe, Zeccc, Eb Ca'fer en-Nahhs
ve Bklln gibi tannm bir ok lim
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
41
ABBSLER
tarafndan da Kur'an metnini eitli
ynleriyle ele alan garb'l-Kur'n, m-
kil'l-Kur'n, mtebih'l-Kur'n, me-
cz'l-Kur'n, i'cz'I-Kur'n, en-nsih
ve'l-mensh gibi balklar tayan bir
ok eser telif edilmitir. Abbsler dev-
rinin sonlarna doru tefsir ilminin
ulat seviyeyi gstermesi bakmn-
dan ZemaherFnin el-Kef ve Fah-
reddin er-Rz'nin Mefthu'l-ayb adl
iki nemli tefsirini zikretmek gerekir.
Tahv, Cesss ve Eb Bekir bn'l-Ara-
bFnin Ahkm'l-Kur'n adl fkh tef-
sirleriyle Sehl et-TsterFnin Tefsr,
Slem'nin Hak'iku't-tefsr ve Kuey-
r'nin Let'if'l-irt adl tasavvuf
tefsirleri de yine bu dnemde kaleme
alnmtr.
Dier taraftan, kraat-i seb'a ve aere
imamlarnn birka mstesna, hepsi
Abbsler zamannda yaam ve kra-
atle ilgili almalar bu devirde doruk
noktasna varmtr. Eb Ubeyd Kasm
b. Sellm'n Kitb'l-Kr't, Eb Bekir
b. Mchid'in "yedi kraat" i tasnif ettii
nemli eseri Kitb's-Seb'a, bn Mih-
rn'm el-Gye fi'1-kr'ti'l-
c
ar, Mek-
k b. Eb Tlib'in el-Kef
c
an vc-
hi'l-kr'ti's-seb
c
ve Eb Amr ed-
Dn'nin et-Teysr'i bu dnemde telif
edilmi belli bal eserlerdir.
Hadis. Hicr ikinci yzyla girerken Ha-
life mer b. Abdlazz tarafndan res-
men balatlan hadislerin tedvin* i ha-
reketi Zhr'den sonra gelierek devam
etmi, Abbsler'in ilk yllarndan itiba-
ren belli bal slm lkelerinde tasnif*
faaliyetleri hz kazanmtr. Bu faaliyet-
lerin gnmze ulaan en eski nem-
li rn, Medineli Mlik b. Enes'in el-
Muvatta adl eseridir. Bundan bir
mddet nce Ma'mer b. Rid tarafn-
dan Mekke'de meydana getirilen ve
tasnif devrinin ilk mahsul saylan el-
Cmi
c
, Ma'mer'in talebesi Abdrrez-
zk es-San'nFnin el-Muannef adl
eserinin iinde gnmze kadar gel-
mitir. Eb Dvd et-Taylisrnin el-
Msned'i, Eb Bekir b. Eb eybe'nin
el-Muannef i, ihtiva ettii 40.000'e
yakn hadis ile Ahmed b. Hanbel'in el-
Msned'i ve DrimFnin el-Msned ve-
ya daha yaygn sylenii ile es-Snen'i,
hicr III. yzyln ilk yarsnda meydana
getirilen en nemli eserlerdir. Bu yzy-
ln daha ok ikinci yarsnda yazlan ve
"Ktb-i Sitte" diye hret bulan Bu-
hr ve Mslim'in el-Cmi
c
u'-a-
hh'leri ile bn Mce, Eb Dvd, Tir-
miz ve NesFnin es-Siinen'leri bu sa-
hadaki eserlerin en nemlileri olarak
kabul grmtr. Bu orijinal eserlerden
sonra IV. (X.) asrda meydana getirilen
hadis kitaplarnn belli ballar, Eb
Ca'fer et-TahvTnin Ma "ni'l-sf .
bn Hibbn'n ahh'i, Tabern'nin
Mu
C
cem'i, DrekutnFnin es-Snen'i-
dir. Bu asrda meydana getirilen de-
iik almalardan biri de, Eb D-
vd'un es-Snen'ini erhetmek maksa-
dyla Eb Sleyman el-Hattbnin kale-
me ald Me'limus-Snen'dir. Bu
eser ilk yazlan hadis erhi olarak bilin-
mektedir. V. (XI.) yzyln kayda deer
iki nemli eseri, Hkim en-NsbrFnin
el-Mstedrek'i ile Beyhak'nin es-S-
nen'l-kbra sidir. Sahbenin hal ter-
cmesine dair ilk nemli eserlerden biri
olan bn Abdlberr'in el-lst
c
b' da bu
devirde meydana getirilmitir. VI. (XII.)
yzylda balayan derleme almalar-
nn zikre deer bir mahsul olarak da
Hseyin b. Mes'd el-Begav'nin er-
hu's-Snne ve Mebhu's-Snne adl
eserlerini zikretmek mmkndr.
Fkh. Abbsler zamannda zellikle
ilk iki yzyl, fkhn tedvin edildii ve
mezheplerin teekkl ettii bir dnem-
dir. Drt Halife ve Emevler dneminde
daha ok evre ve stat ayrl ile fkh
hkmlerinin ortaya konulmasnda kul-
lanlan malzeme farkllna dayanan
(Hicziyyn-lrkyyn), yerlerini Emev-
ler'in son dneminden itibaren, hadis
ve re'yin slm hukukunun kaynaklan
arasnda yer alp almayaca veya ne
lde alaca ayrmna dayanan hadis
ve re'y ekollerine (ehl'l-hads - ehl'r-
re'y) brakt. Emevler'in slm dinini ve
hukukunu ihmal ettiklerini, kendilerinin
ise slm hkmleri hayata hkim kla-
can iddia ederek i bana gelen Ab-
bsler, biraz da bu vaadlerini yerine
getirme dncesiyle, slm ilimleri ve
fkh desteklemek mecburiyetini hisset-
tiler. Gerek bu anlay, gerekse genile-
yen slm lkesinde yeni birok mesele-
nin ortaya kmas ve bunlarn fkh
hkmlerinin tesbiti ihtiyac, buna bal
olarak Hicaz ve rak bata olmak zere
slm lkesinin birok blgesinde fkhn
byk bir gelime gstermesi, bu ilim
dalnn bir btn olarak ortaya kmas-
na ve tedvin edilmesine, mctehid hu-
kukularn farkl yorumlarna dayanan
muhtelif mezheplerin teekklne yol
at. Bunun neticesinde Irak'ta hadise
yer. vermekle birlikte re'yi de etkin bir
ekilde kullanan Eb Hanfe ile Eb
Ysuf ve Muhammed bata olmak ze-
re talebelerinin ortaya koyduu Hanef
mezhebi, Hicaz'da hadise ve Medi-
ne'nin hukuk tatbikatna (amei-i ehl-i
Medne) ze! bir arlk veren mam
Mlik'in kurmu olduu Mlik mezhe-
bi, bu iki mezhep arasnda telifi bir
yol takip eden mam fFnin kurucusu
olduu f mezhebi, daha ok bir ha-
disi olarak bilinen ve hadis ekolnn
(ehl'i-hads) kuvvetli bir taraftar olan
Ahmed b. Hanbel'in kurduu Hanbel
mezhebi teekkl etmi oldu. Gnm-
ze kadar gelen bu mezheplerin yan s-
ra, bugn taraftar bulunmayan Dvd
b. Ali'nin Zhiriyye mezhebi ile Evz,
Sfyn es-Sevr ve TaberFnin mezhep-
leri ile Snn olmayan dier mezhepler
de bu dnemde kurulularn tamamla-
dlar.
zellikle mezheplerin ilk teekkl
dnemlerinde farkl ictihadlarn hukuki
hayatta dourduu istikrarszlk ve
kargaay giderme dncesiyle, bn'l-
Mukaffa'n teklifiyle slm hukukunun
kanunlatrlmas dnlm, nce
Halife Mansr, sonra da Hrnrred
mam Mlik'in el-Muwatta m bu
maksatla kullanmak istemilerse de
onun, yeni uygulamann slm hukuku-
nun gelimesini nleyecei endiesiyle
bunu kabul etmemesi zerine, bu hu-
sus gereklemedi. Ayn dnemde
slm hukukunun gelimesine paralel
olarak hukuk messeseleri de geliti.
Kadlar idarecilerden daha bamsz bir
hale geldiler. Hrnrred zamannda
ilk defa bakadlk (kdlkudtlk) kurul-
du ve adalet ilerinin dzenlenmesinde,
kad tayinlerinde etkili oldu. (Daha ge-
ni bilgi iin bk. FIKIH, MEZHEP, MAHKE-
ME.)
Kelm. Abbsler dnemi, dier slm
ilimler gibi kelmn da sistemletii,
baz itikad mezheplerin kurulup geli-
tii, bazlarnn da snp gittii bir
dnemdir. Emevler devrinde ortaya
kan Mu'tezile Halife Me'mn, Mu'ta-
sm ve Vsik dnemlerinde en parlak
devrini yaam ve Abbs corafyasn-
da taraftarlarn oaltmtr. Eb'l-
Hzeyl el-Allf, Eb Bekir el-Asam, Mu-
ammer b. Abbd, Nazzm, Chiz, Eb
Ali el-Cbb, Eb Him el-Cbb, Bir
b. Mu'temir , bn Eb Dd, Smme b.
Eres Mu'tezile'nin bu devirdeki me-
hur limleridir. Badat Mutezilesi, hali-
feler nezdinde itibar kazanmaya ala-
rak kendi grlerini devletin resm
mezhebi haline getirmilerdir. Bilhassa
halku'l-Kur'n* meselesinde Smme
42
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBSLER
b. Eres ve bn Eb Dd, Halife Me'-
mn ve ayrca Mu'tasm'n huzurunda
Ahmed b. Hanbel ile yaptklar mnaza-
ralar sonunda mihne* devrinin ortaya
kmasna yol amlardr. Bu olay
sebebiyle mslman halkn nefretini
zerine eken Mu'tezile'nin, Mtevek-
kilin halife olmasyla nfuzu daha da
azalm, Abbsler'in son devirlerinde
ise gc ve tesiri tamamen kaybolmu-
tur.
Abbs idaresinin ikinci asrnda Snn
akdeyi savunan bn Kllb el-Basr,
Hris el-Muhsib, Buhr, Eb Ali el-
Kerbis, Drim gibi limlerin Ehl-i
snnet kelm ilminin domasna zemin
hazrlamasndan sonra, Eb'l-Hasan el-
E'ar tarafndan kurulan Ehl-i snnet
kelm giderek gelimi ve Bklln,
bn Frek, Abdlkhir el-Badd, C-
veyn, Gazzl, Rz gibi limlerin eserle-
riyle kklemitir. E'ar ekolne para-
lel olarak Mvernnehlr'de Eb Man-
sr el-Mtrd tarafndan kurulan ikin-
ci Snn kelm mektebinin ortaya k
ve yayl da Abbsler zamanna rast-
lar. a, Havric ve Mrcie mezhepleri-
nin birok frkalara ayrlmas da Ab-
bsler zamannda vuku bulmutur. Bu
devirde sz konusu mezhep mensupla-
rnn zaman zaman halifelerin aleyhin-
de bulunmalar, bazan i savalara ve
siyas karklklara da yol amtr.
Tasavvuf. Tasavvuf hareketinin ortaya
k ve gelimesi de Abbsler dnemi-
ne rastlar. Tasavvufun douunu hazr-
layan brhim b. Edhem ve akk- Bel-
h gibi Horasanl zhid sfflerle, zhd
konusundaki eserleri gnmze kadar
gelen Abdullah b. Mbrek, Ahmed b.
Hanbel gibi zhid limler ve Allah sev-
gisini zhd hayatnn hkim unsuru ola-
rak kabul eden Basra zhd ekolnn
temsilcisi Rbiat'l-Adeviyye, bu dne-
min banda yaamlardr. Remle'de
ilk zviyeyi kuran Eb Him gibi baz
zhidler, yine bu dnemde sf adyla
anlmaya balamtr. Tasavvufun ger-
ek kurucular saylan Ma'rf-i Kerh,
Cneyd-i Badd, Eb'l-Hseyin en-
Nr, Eb Sad el-Harrz, ibl gibi Irak-
l; Byezd-i Bistm, Htim el-Asam,
Hris el-Muhsib, Ahmed b. Hadra-
veyh, Yahy b. Muaz er-Rz, Sehl et-
Tster, Hakm et-Tirmiz, Hseyin b.
Mansr el-Hallc, bn Haff gibi Hora-
sanl ; Eb Sleyman ed-Drn, Ahmed
b. sim el-Antk, Ahmed b. Eb'l-Ha-
vr gibi Suriyeli ve Znnn el-Msr gi-
bi Msrl sofilerin hepsi Abbs hki-
miyetinin ikinci asrna tesadf eden
hicr nc yzylda yaamlardr.
Bu ilk mutasavvflardan bazlar belli
bir tasavvuf temayl ve merebi temsil
ettiinden, onlara tbi olanlar da ayr
birer tasavvuf ekol ve grup olarak ken-
di adlarna nisbetle anlmlardr. Buna
gre, rzy esas alan Hris el-Muhsi-
b'ye tbi olanlara Muhsibiyye, sekr
halini esas alan Byezd-i Bistmry.e
bal bulunanlara Tayfriyye, sahv hali-
ni benimseyen Cneyd-i Badd'nin
yolundan gidenlere Cneydiyye, sr
esas kabul eden Eb'l-Hseyin en-
Nr'ye tbi olanlara Nriyye, mcahe-
deye dayal bir anlay gelitiren Sehl
et-Tsterfye uyanlara Sehliyye, velyet
fikrine arlk vererek tasavvuf konula-
r felsef adan da yorumlayan Hakm
et-TirmizFye tbi olanlara Hakmiyye,
cem' ve tefrika halleriyle uraan Eb'l-
Abbas es-Seyyr'nin yolundan gidenle-
re Seyyriyye, fen ve bek konularyla
uraan Eb Sad el-Harrz'a bala-
nanlara Harrziyye, gaybet ve huzr ko-
nularna arlk veren bn Haf f e tbi
olanlara da Haffiyye denildi. Klk kya-
fet, db ve erkna nem veren Ba-
dat sflerine mukabil Nsbur'da Ham-
dn el-Kassr tarafndan kurulan, klk
kyafet ve ekle nem vermeyen Me-
lmetlik anlaynn ortaya k da bu
dneme rastlar.
Tasavvuf hareketinin gelimesi sra-
snda, zellikle Yunan felsefesine dair
kaynaklarn Arapa'ya evrilmesinden
sonra, d kaynakl baz dnce ve
grlerin bir ksm mutasavvflar ze-
rinde etkili olduu, bu yzden hull*.
ittihad* ve ibhiyye* fikrini benimse-
yen birtakm tasavvuf zmrelerin orta-
ya kt grlmektedir. Mutasavvflar
arasnda az da olsa bu tr dncelere
sahip kimselerin bulunmas, baz fkh
ve kelm limlerini tasavvufa kar ta-
vr almaya sevketmitir. Byezd-i Bis-
tm ve Znnn el-Msrnin memleket-
lerini terke mecbur edilmesi, Gulm
Halil Ahmed'in kkrtmasyla 885 yln-
da Badat'ta Nr ve Semnn gibi baz
sflerin takibata uramas, sfflerle
zhir ulems arasndaki ihtilfn
bymesine sebep olmutur. Vezir
Hmid'in Mlik Kads Eb mer el-
HammdTden ald fetva ile Hallc-
Mansr'u ldrtmesi (922) ve daha son-
ra da ayn gereke ile Shreverd el-
Maktl'n idam edilmesi (1191), bu ihti-
lfn daha da bymesine tesir etmi-
tir. Bu tr tasavvuf zmrelere kar ta-
knlan tavra mukabil, er' llere
bal tasavvuf zmreleri slm lkeleri-
nin her tarafnda geni bir serbestlik
iinde faaliyette bulunmu, hatta bazan
Badat'taki halifeler tarafndan himaye
edilmitir. Nsr-Lidnillh'n dank
gruplar halinde bulunan ftvvet ehlini
bir araya toplayp tekiltlandrmas,
esnaf teekklleri zerindeki tesirleri
bakmndan nemlidir.
Tasavvufun temel kaynaklar saylan
eserler de Abbsler dneminde kaleme
alnmtr. Bunlarn balcaiar yle s-
ralanabilir: Hris el-Muhsib, er-Rye
li-hukkillh; Kelbz, et-Taaui-,
Serrc, el-Lma-, Eb Tlib el-Mekk,
Kt'l-kulb; Niffer , Kitb'l-Mev-
kf; Eb Sad Eb'l-Hayr , Esrr't-tev-
hd; Kueyr, er-RisleHcvr , Ke-
f'l-mahcb; Gazzl, hy Shrever-
d ,
c
AvU' 1-ma rii. Bu dnemde ya-
zlan sf tabakatna dair balca eser-
ler de unlardr: Slem, Tabakat'-
tiyye; Eb Nuaym , Hilyet'l-evli-
y': Herev, Tabakt'-fiyye-, Attr,
Tezkiret 'I-evliyYine ayn dnemde
kaleme alnan Sehl et-Tster'nin Tefs-
r'l-Kur'ml- "azm, SlemFnin Hakc-
3
iku't-tefsr, Kueyr'nin Let'iul-i-
rt, Rzbihn- BaklTnin
c
Ar'is'l-be-
yn adl eserleri en nemli tasavvuf
tefsirlerdir.
Bugnk anlamyla tarikat messe-
sesinin Abbsler'in son dneminde or-
taya kt ve Abbsler'den sonraki
dnemde tekke ve zviyeleriyle slm
memleketlerinin her tarafna yayld
grlmektedir. Bu tarikatlardan bal-
caiar ve kurucular unlardr: Eb s-
hak el-Kzernye nisbet edilen Kze-
rniyye, Abdlkdir-i GeylnFnin kurdu-
u Kdiriyye. Ahmed er-Riffnin kurdu-
u Rifiyye, Ahmed Yesev'ye nisbet
edilen Yeseviyye, Eb Medyen el-Mari-
b'ye nisbet edilen Medyeniyye. Nec-
meddn-i Kbr'ya nisbet edilen Kbre-
viyye, Eb Hafs es-Shreverd'nin kur-
duu Shreverdiyye, Munddin Hasan
itrnin kurduu itiyye.
Byezd-i Bistm ile tasavvuf dili ha-
line gelmeye balayan Farsa, Sen ve
Attr gibi airler vastasyla Abbsler'in
son dneminde tasavvuf edebiyatndaki
yerini almtr. Yine bu dnemde Ah-
med Yesev ve dervileri sayesinde Trk-
e de tasavvuf dili olma yoluna girmitir.
Tarikatlar, temel eserleri, tekke, zviye,
ribat, hankah, trbe ve dier messese-
leriyle tasavvuf, Abbsler dneminde en
parlak ve en verimli an yaamtr.
43
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBSLER
3. Dier limler.
Fetihler sebebiyle ok geni bir saha-
ya yaylan mslmanlar Helenistik, ran
ve ksmen de Hint kltryle temaslar
sonucu, bunlara kar byk bir ilgi
duymular ve antik dnyann ilm ve
felsef eserlerini Arapa'ya evirme ihti-
yacn hissetmilerdir. Ancak bu alanda-
ki almalar Halife Me'mn devrinde
beytlhikmeler kuruluncaya kadar fazla
verimli olmam, ahs baz teebbs-
ler seviyesinde kalmaktan teye ge-
memitir. Mslmanlardan tercme fa-
aliyetine katlan ilk ahs, Emev ailesin-
den Hlid b. Yezd b. Muviye'dir. Eme-
vler devrinde sadece tp, kimya, astro-
nomi sahasna inhisar eden bu faaliyet-
ler Halife Mansr dneminde genile-
yerek cebir, geometri, mantk ve meta-
fizik alann da iine almtr. Pehlevi-
ce'den (eski Farsa) Arapa'ya tercme
yapanlar arasnda en nemli yeri, hi
phesiz Abdullah b. Mukaffa' alr. Bu
dilden Arapa'ya evirerek yeni bir ekil
verdii Kelile ve Dimne Arap nesrinin
en gzel rneklerinden biri olmutur.
bn'l-Mukaffa' ayrca Mani, bn Deysn
ve Markios'un kitaplaryla Hudyn-
me, ynnme, Kitb- Mezdek, Kit-
b't-Tc, el-Edeb'l-kebr vb. ok say-
da kitab da Arapa'ya evirmitir. Hali-
f e Mansr ve Bermekler devrinden iti-
baren Cndipr Akademisi'ndeki
Srynler, Hintliler, Harranllar ve Na-
batler de tercme faaliyetlerine katl-
dlar. Tabip Circis b. Cibril ve Badat
Patrii Sergios Yunanca birok eseri
Arapa'ya tercme ettiler. Batlam-
yus'un el-Macest si ve klid'in U-
l'l-hendese'si de bu dnemde Arap-
a'ya evrildi. Kehkeh'l-Hind, Sanc-
hel'l-Hind ve Slih b. Behlet'l-Hind
gibi ahslarn Hindistan'dan getirdikle-
ri eserler, ranl bilginlerin yardmyla
Arapa'ya kazandrlm olup bunlar
arasnda Sind-Hind adyla mehur as-
tronomi ve hesap kitab da vardr. Bu
sayede Hint rakamlar slm dnyasna
girmitir. Tercme faaliyetlerinin de-
vam ettii Hrnrred devrinde zel-
likle tp alannda baarl almalar ya-
plmtr. Yuhanna b. Mseveyh, Haccc
b. Ysuf b. Matar, Yahy b. Btrk, Sehl
b. Hrn bu devrin nemli mtercimle-
rindendir. Fakat bu alandaki en nemli
gelimeler, Ortaa'n en byk ilimler
akademisi hviyetine sahip Beytlhik-
me'yi kuran Halife Me'mn devrinde ol-
mutur. Bu dnemde antik Yunan,
Hint, ran ve Nabat kltrlerine ait ilm
ve felsef eserler tercme yoluyla slm
dnyasna kazandrlmtr. Mtercimler
ise tercme ettikleri eserlerin arln-
ca altnla dllendirilmitir. Bu alma-
lar sonunda nl tabip Hipokrat ve Ga-
len'in, filozof Eflatun ve Aristo'nun ve
daha birok bilginin eserleri tercme
edilmi, bu sayede byk mslman
bilginler yetimitir. Mesel Me'mn
devrinde kirouliar adyla mehur
Muhammed, Ahmed ve Hasan adl
bilgin, dnyann enlem ve boylam dere-
celerini lmler ve her derece arasn-
da ka dakika olduunu doru olarak
tesbit etmilerdir. Yine Me'mn devrin-
de ok deerli kozmorafik haritalar
hazrlanmtr. Mu'tasm ve Mtevekkil
zamannda da devam eden bu alma-
lar sonunda cebir, geometri, astronomi,
fizik, mekanik, tp, kimya, zooloji, bota-
nik, msiki ve dier sahalarda deerli
birok eser Arapa'ya evrilmitir. Hu-
neyn b. shak, Ya'kb b. shak el-Kind,
Sbit b. Kurre el-Harrn, mer b. Fer-
ruhan et-Taber bu tercme faaliyetle-
rinin balca statlar olarak kabul edil-
mektedir.
Yaklak 750-850 yllar arasnda bir
asr devam eden tercme faaliyetleri
sonunda, msbet ilimler sahasnda
slm dnyasnda byk limler yetiti.
Bu bilginlerin yetimesinde ktphane-
ler de nemli rol oynamtr. Cami k-
D n e mi n Basra Kt phanes i ' ni g s t e r e n bi r mi ny at r
(Paris Bibi. Nationale A. 5847, vr. 5)
tphaneleri yannda, muhtelif ilim dal-
larna ait eserleri ihtiva eden ktpha-
neler de mevcuttu. lk ktphane Ba-
dat'ta kurulmu, bunu Basra ve dier
ehirlerde kurulan ktphaneler takip
etmitir. Bunlar arasnda, Beytlhik-
me'nin ok zengin ktphanesi dnda,
air ve lim bn Hamdn'un Musul'da
kurduu Drlilim Ktphanesi, Bas-
ra'da bn Savvr ve Harr tarafndan
yaptrlan iki ktphane, bn Savvr'n
Rmhrmz'de tesis ettii ktphane,
1059 ylnda 100 bin cilt kitap ihtiva
ettii sylenen Kerh Ktphanesi ve
Halife Mstansr'n yaptrd Mstans-
riyye Medresesi Ktphanesi saylabilir.
Mool istilsndan nce ilim adamlarna
ve halka hizmet veren 36 ktphane
vard. Halifelerin desteiyle kurulan sa-
ray ktphaneleri (hiznetlhikme) zen-
gin kitap koleksiyonlarna sahip olmu-
tu. III. (IX.) yzylda Badat'ta 100 ki-
tap dkkn bulunduu kaynaklarda
zikredilmektedir.
Mslmanlar sadece antik dnyann
eserlerini tercme etmekle kalmam,
ayrca hem din hem de pozitif ilimler
sahasnda deerli eserler yazmlardr.
Bu eserler Suriye, spanya ve Sicilya yo-
luyla Avrupa'ya geerek Ortaa Avru-
pa dnyasn etkilemitir.
Mantk ve Felsefe. Emevler dnemin-
de balayan dnce hareketleri daha
ok, "byk gnah ileyenin din ve hu-
kuki durumu", "kader ve irade hrriye-
ti", "Allah'n sfatlan" ve "iman mesele-
si" gibi problemler zerinde, geliip yo-
unlam, Hrnrred dneminde
kelm, slm ilimler arasnda bamsz
bir ilim olarak teekkl etmiti. kinci
Abbs Halifesi Mansr'un ktibi olan
Abdullah b. Mukaffa', Aristo'nun Orga-
non adl mantk klliyatnn ilk kita-
b ile Porpyrius'un sc'sini (Eisago-
ge) tercme etmek suretiyle de man-
tk, bir metodoloji olarak slm kltr
dnyasna girmi oldu. Daha sonraki
tarihlerde Orgaroriun tamam muhte-
lif mtercimler tarafndan birok defa
tercme ve erh edilmi, ayrca bata
Kind, Frb ve bn Sn olmak zere
mslman mantklar bu alanda
mstakil eserler yazmlardr. Mantk,
X. yzylda baz Mu'tezile kelmclar
vastasyla kelm ve nahivde kullanl-
maya balanmsa da XII. yzylda Gaz-
zlFye gelinceye kadar bu disiplin,
slm ilim ve kltr dnyasnda genel
bir kabul grmemitir.
44
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBSLER
Felsefeye gelince, slm dnyasnda-
ki felsfe ekollerinin tamam Abbsler
dneminde ortaya kmtr. nk ha-
lifeler ran, Hint ve zellikle Helenistik
ilim ve dnce rnlerinin Arapa'ya
kazandrlmas iin gereken zemini ha-
zrlam ve bu alandaki almalar
madd ve mnev adan desteklemi-
lerdir. Nitekim Mansr zamannda
mnferit ve mevzi olarak balayan
tercme faaliyeti giderek gelimi ve
nihayet Me'mn 830 ylnda Beytlhik-
me'yi kurarak bu almalar esasl bir
kuruma kavuturmutu. Burada krk
kiilik mtercim kadrosu, seksene ya-
kn lim ve filozofun birok eserini
Arapa'ya evirmilerdir (bk. BEYTL-
HKME). Bu verimli almalar ksa za-
manda feyizli rnlerini vermeye bala-
m ve Kind, ilk slm filozofu olarak
bu kadro iinden kmtr. O, ayn za-
manda Me felsefesinin ilk temsilcisi
olup felsefenin btn disiplinleriyle ilgi-
lenmi ve eitli alanlarda iki yz yet-
mi eser kaleme almtr. Byk bir fi-
lozof ve mantk olan Frb ise Me-
lii her alanda temellendirmi, Aris-
to'dan beri zmlenmeyen klasik
mantn karmak problemlerini akl-
a kavuturmutur. slm dnyasnda
tabiat felsefesinin kurucusu olan nl
hekim ve filozof Eb Bekir er-Rz ise
tp, kimya, felsefe ve daha baka alan-
larda yazd 230 eseriyle, X. yzyln
her bakmdan dikkate deer hekim-f-
lozof tipini temsil etmektedir. Yine bu
yzylda ortaya kan ve o dneme ka-
dar gelmi olan ilim ve felsefe birikimi-
ni kendi eklektik metotlaryla yeni ba-
tan sistemletiren hvn's-saf hare-
keti de Abbsler devri dnce ve
kltr hayatnda nemli bir yer tutar.
XI. yzyln bir baka Me filozofu,
felsef ahlk alanndaki eserleriyle ne
kavuan bn Miskeveyh'tir. Bu yzyln
en byk filozof ve hekimi bn Sn ise
gerek felsef sistemi, gerekse tp ala-
nndaki almalaryla kendini kabul et-
tirmi bir dehadr. Fkh, kelm ve ta-
savvuf alanlarndaki almalarnn yan
sra, Me filozoflaryla hesaplamak
zere kaleme ald Tehft'l-felsife
adl eseriyle slm fikir hayatnda
nemli yanklar brakan Gazzl de bu
devrin en nl simalar arasnda bulun-
maktadr. Ayrca, Melie reaksiyon
olan rklik ve onun kurucusu Shre-
verd el-MaktI' de Abbsler'in son
dnemlerinde yetien filozoflardan say-
mak gerekir.
Tp. Abbs halifeleri tbbn gelime-
sine nem verdiler-, tp faklteleri ve
hastahaneler aarak tabipleri tevik ve
himaye ettiler. Ayrca hac mevsimlerin-
de ok sayda doktorun katld tp
kongreleri dzenleyerek tbbn ilerle-
mesine yardmc oldular. Doktorlar bu
kongrelerde aratrmalarnn sonular-
n aklar ve il yapmnda kullandkla-
r bitkiler hakknda bilgi verirlerdi. Do-
uda Badat, batda Kurtuba iki nemli
tp merkeziydi. Halifeler hastahane
kurma konusunda Sryn doktorlar-
dan ok faydalanmlardr. Halife Man-
sr Badat'ta krler iin bir hastahane,
ihtiyarlar iin bir drlaceze yaptrm-
t. Hrnrred ise pratik tp eitimi
iin byk bir hastahane ina ettirdi ve
buraya deerli tbb eserler temin etti.
Bu hastahanede hastalar din fark
gzetilmeksizin tedavi edilir, kendileri-
ne parasz il ve yemek verilirdi. Bu
devrin mehur doktorlar arasnda bn
Baht', Yuhanna b. Mseveyh, Huneyn
b. shak, shak b. Huneyn, Sinan b.
Sbit ve olu brhim, Hasan b. Zeyrek
ve brhim b. s'y sayabiliriz. Tp ala-
nnda eser veren balca tabipler Ali b.
Rabben et-Taber, Eb Bekir er-Rz ve
bn Sn'dr. Bir mhted olan Ali b.
Rabben et-Taber, Halife Mtevekkil'in
gz doktoru olup Firdevs'l-hikme adl
mehur eserin yazardr. Mslman ta-
biplerin en by saylan Eb Bekir
er-Rz, Kitb't-Tbbi'l-Mann adl
on ciltlik deerli eserinden baka slm
dnyasndaki ilk tp ansiklopedisi say-
lan ve on be ylda tamamlanan el-
Hv isimli eseri de kaleme almtr.
bn Sn ise, RzFden sonra gelen en
mehur hekim olup, yazd el-Knn
fi't-tb adl kitap uzun yllar Bat'da
ders kitab olarak okutulmutur. Ayr-
ca Ali b. s gz hastalklar hakknda
Tezkiet'l-kehhln adl eseri yazm,
bn Cezle de Takvm'l-ebdn f ted-
bri'l-insn adl kitabyla tp ilmine hiz-
met etmitir.
Astronomi. Bu alandaki almalar,
771 ylnda Hindistan'dan Badat'a ge-
tirilen ve Muhammed b. brhim el-Fe-
zr tarafndan Arapa'ya evrilen Sind-
Hihd adl eserle balamtr. Halife
Me'mn, Beytlhikme ile ilgili olarak
Yahy b. Mansr'un idaresi altnda bir
rasathane kurdurmutu. Ayn halife
devrinde Dmak yaknlarndaki Ksiyn
danda da bir rasathane kuruldu.
slm tarihinde ilk usturlap aleti de
brhim el-Fezr tarafndan Abbsler
zamannda yaplmtr. Me'mn devrin-
de yetien astronomlar, boylam derece-
sinin uzunluunu bugnk imknlarla
bulunan gerek uzunlua yakn bir ra-
kamla tesbit etmilerdi. O devrin me-
hur astronomi limlerinden biri de
Eb'l-Abbas Ahmed el-FergnFdir. Ha-
life Mtevekkil zamannda Nil nehrinin
tamasyla ilgili lmelere nezaret eden
Fergn, astronomi konusunda el-
Medhal il
c
ilmi hey'eti'l-eflk adl bir
eser yazmtr. Ancak Abbsler devrin-
de slm dnyasnn yetitirdii en
byk astronom, hi phesiz Bet-
tnFdir. Ayrca Brn, mer Hayym,
Nasruddin et-Ts de mehur astrono-
mi bilginlerindendir. Astronomi ile ba-
lantl olarak gelimi bir ilim dal olan
astroloji alannn en mehur simas ise
Eb Ma'er el-BelhFdir. slm anlaya
uygun olmamakla birlikte Abbs hali-
feleri mneccimlere ok nem verir, sa-
valara ve mhim ilere onlarn fikirle-
rini almadan balamazlard. Nitekim Ha-
life Mansr Badat'n temelini, Mnec-
cim Eb Sehl b. Nevbaht'tan ehrin
uzun yllar ayakta kalacana dair bilgi
aldktan sonra atmt.
Bi r n ' ni n
Kitb't-Tefhm
adl el yaz mas
es er i nde
ay t ut ul mas n
g s t e r e n
bi r i z i m
(Tahran
Majles Ktp.,
No. 6565)
45
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBSLER
Matematik. Fezr tarafndan Arapa'-
ya tercme edilen Sind-Hind adl ese-
rin, saylar sistemiyle ilgili bilgilerin
slm dnyasna giriinde nemli rol
oynad kabul edilmektedir. Daha son-
ra Muhammed b. Ms el-Hrizm ve
Habe el-Hsib'in hazrlad tablolar,
saylarn btn slm dnyasna yayl-
masna vesile olmutur. Matematik sa-
hasndaki en sekin sima hi phesiz
Hrizmrdir. O en eski zcleri (astronomi
tablolar) derleyen bilgin olduu gibi,
aritmetik ve cebirle ilgili Hisb'l-cebr
ve'l-mukbele adl en eski eserin de
mellifidir. mrn b. Vaddh, ihb b.
Kesr ve Eb Mansr el-Badd de Ab-
bsler devrinin balca matematikileri
arasnda yer alr. Geometri sahasnda
ise Mansr zamannda Badat Uluca-
mii'nin plann izen Haccc b. Ertt
zikredilebilir.
Kimya. Mslmanlarn ilme olan en
byk katklarndan biri de kimya ala-
nnda olmutur. slm kimya ilminin
kurucusu Cbir b. Hayyn'dr. Eme-
vlerden Hlid b. Yezd'in rencisi olan
Cbir, teorik alanda olduu gibi labora-
tuvar deneyleriyle de kimya ilmine hiz-
met etmitir. Daha sonra gelen kimya-
clar onu stat olarak kabul ederler.
Bunlarn en mehurlar Tur ve Eb'l-
Ksm el-lrki'dir.
Zooloji ve antropolojinin en nemli
temsilcisi, Kitb'l-Hayevn adl ese-
rin mellifi Chiz'dir. Eczaclk sahasn-
da ise yahudi Khinu 1-Attr mehur
olup m'at'-aydale adl eserinde
bitkilerden nasl il yapldn ve
ilalarn hangi dozajda kullanlacan
anlatr.
Tarih. Emevler devrinde balayan
slm tarihilii Abbsler'in ilk zaman-
larnda ekillendi. nce Hz. Peygamber
ve sahbenin hayatlarn tesbit etmek
maksadyla balayan slm tarihilii,
eskiden beri Araplar'da mevcut olan
ensb ilminin de yardmyla toplumun
btn unsurlarn kapsad ve ayn za-
manda "ricl ilmi'nin gelimesine de
yardm etti. lk devir tarihileri naklet-
tikleri haberlerin banda genellikle onu
nakleden kimselere ait rivayet senedini
de verirlerdi. Bylece tarih olaylara da-
ir haberler, hadisler gibi, sened ve me-
tin ksmlar olmak zere iki ana unsur-
dan meydana geliyordu. slm dnya-
sndaki ilk byk tarihilerden sadece
Zhr, Abbsler devrinden nce, Sley-
man b. Tahran, Ms b. Ukbe, s-
ret ve tarih ilminin babas saylan bn
shak, Kitbil'l-Megznin ve daha
birok eserin mellifi olan Vkd gibi
byk tarihilerin hepsi Abbsler'in ilk
devirlerinde yaamlardr. Bugnk
sret ve megz bilgilerimizin temelini,
bn shak ile Vkd gibi Abbs halifele-
rinin himaye ettii limlerin eserleri
oluturmaktadr. bn shak'n eserini
ele alarak yeniden dzenleyen bn Hi-
m ile Vkdnin ktibi bn Sa'd da bu
devrin dier nemli iki simasdr. bn
Sa'd'n et-Tabakt'l-kbr's slm
dnyasnda biyografi alannda yazlan
ilk nemli eserdir.
slm siyas tarihinin ilk mellifleri,
ilk kltr ve ilim tarihilerinin hepsi Ab-
bsler devrinde yaam ve slm ta-
rihiliine yn vermilerdir. Daha sonra-
ki devirlerde yetien tarihiler slm'n
ilk asr hakknda verdikleri bilgileri
hep bu dnem kaynaklarna borludur-
lar. Abbsler devrinde yetien balca
tarihiler ve baz eserleri yle sralana-
bilir. Medin, Ahbr'l-hulefChiz,
Kitb'l-'Arab ve'l-
c
Acem; bn Kutey-
be, el-Ma'rif-, Belzr, Fthu'l-
bldn; Eb Hanfe ed-Dnever, el-
Ahbru't-tvl; Ya'kb, Trhu'i-Ya"-
kb; Taber, Trhu'l-mem ve'l-mii-
lk; Cehiyr, Kitb'l-VzerMes'-
d, Mrc'z-zeheb-, bn'n-Nedm, el-
Fihrist-, bn Miskeveyh, Tecrib'l-
mem: Brn, el-Ar'l-bkye
c
ani'l-
kurni'l-hliye-, Hill's-Sbi', Trihu'l-
vzer \ bn'l-Kalnis, Zeyl Trhi
Dmak; Hatb el-Badd, Trhu Ba-
dd-, Sem'n, Kitb'l-Ensb-, bn'l-
Cevz , el-Muntazam f trhi'l-mlk
ve'l-mem; bn'l-Esr, el-Kmil 't-t-
rh ; bn'l-Kft, hbr'l-
c
ulem' bi-
ahbri'l-hkem
Corafya. slm dnyasnda coraf
eserler ilk defa Arabistan'a dair mlu-
mat eklinde ortaya km, fethedilen
lkeler hakknda verilen bilgilerle zen-
ginlemi ve nihayet ran, Hint ve Yu-
nan kaynaklarndan yaplan tercmeler-
le IV-V. (X-X1.) yzyllarda en yksek
noktasna ulamtr. Corafya ilminin
slm'da klasik bir ekil almas, V1II-1X.
mild asrlarda Abbs halifelerinin te-
vikleriyle (zellikle Halife Me'mn devrin-
de 1813-8331 ) gerekleen tercme faa-
liyetleriyle balar. nceleri sadece ter-
cme faaliyetiyle yetinen slm coraf-
yaclar, daha sonra bu konudaki metot
ve b'lgileri olduka gelitirmilerdir. lk
corafya eserleri, slm lkelerini ve e-
hirlerini birbirlerine balayan nemli
yollar renmek ve hac yollarn tesbit
etmek gibi birtakm pratik ihtiyalar-
dan domutur. Bu maksatla yollar ve
lkeler (el-meslik ve'l-memlik) hak-
knda muhtelif eserler yazlmtr. Ab-
bsler devrinde yetien balca coraf-
yaclar ve eserleri yle sralanabilin bn
Hurdzbih, el-Meslik ve'l-memlik-,
Mervez, el-Meslik ve'l-memlik-, Ya'-
kb, Kitb'l-Bldn-, Serahs, el-Me-
slik ve'l-memlik; bn'l-Fakh el-He-
medn, Kitb'l-Bldn-, bn Rte,
el-A
c
lku'n-nefse-, Eb Zeyd el-Belh,
uver'l-eklm-, Hasan b. Ahmed el-
Hemedn, Sfat Cezreti'l-
c
Arab;
stahr, Meslik'l-memlik-, Kind,
Resm'l-ma'mr fi'l-arz-, Mutahhar b.
Thir el-Makdis, Kitb'l-Bed
5
ve't-
trh-, bn Havkal, Kitb Sreti'l-arz-,
Eb Abdullah el-Makdis, Ahsen't-
teksm-, Ykt el-Hamev, Mucem' l -
bldn-, Zekeriyy el-Kazvn, sr'l-
bild ve ahbr'l-'ibd.
E. tima ve iktisad Hayat.
Abbsler'de slm toplumu genel
olarak havas ve avam denilen iki taba-
kadan oluuyordu. Halifenin yaknlar,
vezirler, emrler, kadlar, lim ve edip-
lerle ktipler birinci tabakaya mensup-
tu. Esnaf ve sanatkrlar, iftiler, as-
kerler, kleler ve dier gruplar da ikin-
ci snf tekil ediyordu. ok geni bir
alana yaylm olan Abbs halifeliinin
snrlar iinde bata Araplar, ranllar
ve Trkler olmak zere muhtelif ka-
vimlere ve eitli mezheplere mensup
insanlar yaamaktayd. Zaman zaman
etnik unsurlar arasnda atmalar k-
t gibi mezhepler arasnda da kavga
ve mcadeleler eksik olmazd. Bu olay-
lar srasnda pek ok kii ldrlr,
dkknlar yamalanr, evler yaklp y-
klrd.
Sava esirlerinden meydana gelen
kleler toplumun nemli bir blmn
tekil ederdi. Klelerin ou Slav, Rum
ve Zenc idi. Msr, Kuzey Afrika ve Ku-
zey Arabistan kle ticaretinin en
nemli pazarlaryd. Sosyal snflardan
biri de yahudi ve hristiyanlardan olu-
an zimm' lerdi. Bunlar devletin hi-
mayesinde geni bir din hrriyetiyle
rahat bir ekilde yayor ve ibadetlerini
yapabiliyorlard.
Refahn artmasna paralel olarak lks
ve konfor da artm, muhteem kk ve
saraylarda elence ve msiki meclisleri
tertip edilmeye balanmt. 0 devrin
mehur msikiinaslar arasnda br-
him el-Mavsl, Zbeyr b. Dihman, Gane-
46
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBSLER
v, bn Cm, Zelzel ve MisKn el-Meden
saylabilir. Msiki sahasnda yazlan
eserlerin en mehuru, Eb'l-Ferec el-
sfahnFnin Kitb '1-En?sidir. Halife,
vezir ve dier devlet adamlar saray ve
kklerde, halk ise tek katl evlerde ya-
yorlard. Kerpi, tula, kire ve al
kullanlarak yaplan evlerin tavan hur-
ma lifleri ve aa dailaryia rtlrd.
Zenginlerin evleri harem, selmlk ve
hizmeti odalarndan oluuyordu. Bu ev-
ler genellikle bir bahe iinde yaplr,
duvar ve tavanlar mozaikler ve renkli
resimlerle sslenirdi. Halifelerin saray-
lar ise geni kkler, kubbeler, revaklar
ve asma bahelere sahipti.
Saray evreleri giyim kuam konu-
sunda daha ok Ssn etkisinde kal-
m, bylece ran kyafeti Abbs saray-
nn resm kyafeti olmutu. Halifeler
kymetli mcevherle ssl bir kuak, si-
yah bir klh giyer ve sark sararlard.
Valiler ve asilzadeler de halifeyi taklit
ederlerdi. Halifeler merasimlerde siyah
veya meneke renginde dizlere kadar
uzanan bir hrka giyerlerdi. Yksek ta-
bakann gnlk kyafeti geni kaftan,
fistan, gmlek, ferace, ceket ve klh-
tan oluuyordu. Halk ise fistan, gmlek
ve uzun ceket giyiyordu. Kadnlarn elbi-
sesi genellikle geni bir araftan ve
boyundan yrtmal uzun bir gmlekten
ibaretti.
Din bayramlara byk nem verilirdi.
Halifeler her iki bayramda da bayram
namazlarn kldrr ve yaplan trenlere
katlrlard. Sarayda ran nfuzu giderek
artnca eski ran bayramlar Nevrz,
Mihricn ve Rm gnleri de trenlerle
kutlanmaya baland. Halifeler cuma ve
bayram namazlaryla dier merasimlere
hilfet alay ile giderlerdi. Halife bu
alaylarda siyah bir kuak balar ve ze-
rine siyah bir krk alrd. Bana uzun
bir klh geirir, elinde de Peygam-
ber'in klcn tard.
Abbsler'in iktidara gelmesiyle mey-
dana gelen deiiklikleri slm devleti-
nin iktisad hayatnda da grmek
mmkndr. Abbsler iktisad hayatn
her alannda retimin ve buna bal ola-
rak refahn arttrlmas hususunda
byk gayret sarfettiler. ktisad haya-
tn temelini ziraat tekil ediyordu. Dev-
let gelirlerinin byk bir ksm tarma
bal olduu iin ilk Abbs halifeleri ge-
ni sulama faaliyetlerine giritiler ve
lkenin muhtelif yerlerinde sulama ve
kanal ilerinde uzman kiileri altrd-
lar. Mu'tasm Smerr ehri iin in'den
ok sayda su ileri mhendisi getirtti.
Merv'de sadece sulama ileriyle grevli
bir divan (dvn'l-m') vard ve emrinde
binlerce kii almaktayd.
Bataklklar kurutularak tarm alanlar
geniletildii gibi ziraat okullar alarak
modern usullerle tarm yaplmas, top-
rak ve bitkinin cinsine gre gbre kulla-
nlmas saland. Bitkilerle ilgili ok sa-
yda eserin tercme ve telif edilmi ol-
mas da tarma duyulan ilginin bir
gstergesi kabui edilebilir. Kaynaklar,
bu tedbirler sayesinde verimin yksek
bir seviyeye ulatn kaydetmektedir.
Sulanabilen byk nehir vadilerinde ye-
titirilen buday, arpa ve pirin lkenin
nemli rnleri arasnda yer alyordu.
Hurma ve zeytin ikinci derecede nemli
besin kaynayd. Ayrca her eit mey-
ve, sebze ve iek yetitiriliyordu. Bu-
day ve arpa daha ok Irak, Hzistan ve
Msr'da, dar Gney Arabistan ve Kir-
man'da, pirin Hzistan, Mzenderan ve
Msr'da, zm Irak, Yemen, Msr, Belh
ve Suriye'de, pamuk Kuzey Afrika ve
Mezopotamya'da retiliyordu. Kyllere
geni mlkiyet haklar tannm ve dil
bir vergi sistemi getirilmiti. Vergi, tes-
bit edilmi sabit bir miktar yerine elde
edilen mahsulden deiik oranlarda al-
nyordu.
lke zengin maden kaynaklarna sa-
hipti. Halifeler maden ocaklarnn iletil-
mesine byk nem veriyorlard. G-
m dou eyaletlerinde, bilhassa Hin-
duku blgesinde karlyordu. Burada
10.000 maden iisinin alt kaynak-
larda belirtilmektedir. Altn batdan, bil-
hassa Sudan'dan getiriliyordu. Fars ve
Horasan'da bakr, kurun ve demir,
Beyrut'ta zengin demir cevheri yataklar
vard. eitli yerlerde kymetli talar ve
Basra krfezinde ok miktarda inci elde
ediliyordu.
altrlan ii says ve retim hacmi
bakmndan en nemli endstri kolu,
Emevler zamannda balayan ve srat-
le gelien dokumaclk idi. tketim ve
ihracat iin her trl mal retiliyordu.
Elbiselik ve demelik kumalar, hal,
yatak takmlar, keten kumalar Fey-
ym, Dimyat, Tinnis, Dbk ve skende-
riye gibi nemli merkezlerde dokunu-
yordu. Fars'ta da Kzern ehri doku-
ma sanayiinde mehurdu. Pamuk ba-
langta Hindistan'dan ithal ediliyorken
ksa bir sre sonra Dou ran'da yetiti-
rilmeye baland ve Merv ile Nsbur pa-
muk endstrisinin nemli merkezleri
haline geldi. Pamuk retimi daha sonra
batda spanya'ya kadar yayld. pek
endstrisi Crcn ve Sstan eyaletlerin-
de toplanm, lkenin her tarafnda el
sanatlar gelimiti. Hemen her yerde
hal dokunmakla birlikte en iyileri Tabe-
ristan ve Azerbaycan'dan geliyordu.
Bunlardan baka glsuyu ve triyat sa-
nayii, cam, kt ve sabun sanayii, ma-
den iletme ve silh atelyeleri ile tla
ocaklar da balca endstri kollarn
tekil ediyordu. Sadece Badat'ta 4000
cam ve 30.000 tula imalthanesi vard.
Kiremit ve tula endstrisinin dier
balca merkezleri ise Kfe, Basra, Hre
ve daha sonralar Smerr idi. Irak cam
sanayiinde Abbsler'den nce de sz
sahibiydi. Fakat Abbsler devrinde bu
kolda ok byk gelime gsterdi. Ba-
dat'la birlikte Basra, Kdisiyye ve
Smerr bu sahann nemli merkezle-
riydi. Badat, Basra, Kfe ve Vsftaki
sarraflar yalnz ziynet eyas retmekle
kalmayp ayn zamanda eitli kadehler,
kavanozlar, iek vazolar, amdanlar,
eyerler, knlar ve daha pek ok eya
imal ediyorlard.
Demir ve elik sanayii de olduka ile-
riydi. Musul'da demir zincirler, baklar,
kamalar, Harran'da ise laboratuvar ve
rasathaneler iin ara gereler yapl-
maktayd. Dericilikte Badat ve Basra
ndeydi. Irakl marangozlar halifelerin
saraylarn ssleyen ndide kutular,
sandklar, divan ve sandalye yapmnda
hret kazanmlard. Dokuma sanayiin-
de perdecilik nemli bir yer tutmaktay-
d. Vst, mid ve Musul bu endstri
kolunun merkeziydi. Dier nemli bir
endstri kolu da adrclkt. Basra bu
sanayiin merkezi durumundayd.
Endstri kurulularnn bir ksm devlet,
bir ksm da zel teebbsn elinde bu-
lunuyordu. Kdn ilk defa 105 ylnda
in'de imaline baland kabul edil-
mektedir. Nitekim 105 ylyla tarihlenen
bir kt paras bulunmutur. 751'de
inliler'e kar Trkler'le mslmanlann
yaptklar Tala Sava'nda ele geen
inli esirler arasnda slm dnyasnda
kt yapmn balatacak ustalar bulu-
nuyordu. Bu esirler 756 ylnda Semer-
kant'ta kt imalthanesi kurdular. K-
sa zamanda kt, papirs ve parme-
nin yerini ald. 795 ylnda Badat'ta,
daha sonraki yllarda da Msr, Kuzey
Afrika ve Endls'te kt imalthane-
leri kuruldu. Avrupa kt ihtiyacn
mslmanlardan ithal yoluyla karl-
yordu. Avrupa'da kt imaline ancak
XIII. yzyldan itibaren balanmtr.
47
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBSLER
Kltr ve medeniyet seviyesinin yk-
selmesi milletler aras ticaretin de ge-
limesine sebep oldu. Balangta ti-
caret yahudi, hristiyan ve Mecs tc-
carlarn elindeyken zamanla msl-
manlar da ticaret hayatna atldlar ve
ok gemeden dnya ticaretinde sz
sahibi oldular. Abbs halifeleri ticarete
gereken nemi vermiler, yol emniyeti-
ni saladklar gibi kervan yollan ze-
rinde kuyular ve kervansaraylar yapt-
rarak ticaretin gelimesine yardmc ol-
mulardr. Bu sayede kara ve deniz ti-
careti ksa srede geliti. Badat, Bas-
ra, Srf, Kahire, skenderiye ve Hicaz
yolu zerindeki Kfe ile Dmak nemli
ticar merkezler haline geldi. Basra,
zellikle deniz ticaretinde ok nemli
bir yere sahipti. Arap tcirler genellikle
Basra Liman'ndan yola kyor ve Hin-
distan ehirlerindeki nemli merkezlere
uruyorlard. in ile deniz ticareti daha
ok in gemileriyle yaplrd. Dnya eya
fiyatlarnn tesbitinde Badat ve sken-
deriye borsalar esas alnrd. Badat'ta
her ehir iin bir pazar yeri ayrlmt.
Akdeniz kysndaki baz sahil ehirleri
de ticar alanda nem kazanmlard.
zellikle Antakya, dou ile bat arasn-
da nemli bir kpr vazifesi grmek-
teydi.
Abbsler zamannda i ve d ticaret
ok geliti. Mslman tccarlar Basra,
blle ve hatta Kzldeniz ve Aden li-
manlarndan Hindistan, Seylan ve in'e
ticar mallar sevkediyorlard. Hindistan
ve Sind'den kfur, d aac, karanfil,
pamuklu kumalar, Serendib'den yakut
ve elmas, Bizans'tan krk, in'den d
aac, ipek ve misk, Yemen' den triyat,
Fars'tan silh ve ziynet eyalar satn
alan mslman tcirler bunlarn dn-
da kalay, baharat, fildii ve dier baz
lks eyalar da ithal ediyorlar; buna
karlk buday, arpa, pirin, hurma,
meyve, iek, eker, cam, keten, ynl
ve ipekli kumalar, glsuyu, esans, zey-
tinya, tuz, il ve demirden yaplm
aletler ihra ediyorlard. Mslmanlar
ithal ettikleri mallarn bir ksmn Akde-
niz limanlar vastasyla Avrupa'ya sev-
kediyorlard. Dier taraftan Orta As-
ya'daki tccarlar nehir yoluyla kuzeye
ilenmi mal gtrp buralardan ham
madde ve krk alyorlard. Bugn
skandinavya'da Baltk sahillerinde bu-
lunan bol miktarda slm sikke bu ti-
caretin younluunu gstermektedir.
Afrika' dan ise altn ve kle satn aln-
yordu. Bu ticaretin gelimesi ve byk
teebbslere giriilmesi, bir eit ban-
kaclk messesesinin domasna zemin
hazrlad. Sarraf, btn mslman pa-
zarlannda vazgeilmez bir unsur ol-
mutu. IX. yzylda sarraflar, sermaye
sahibi zengin tccarlarla dayanma
iine girerek bankaclk hizmetlerini ve-
rir hale geldiler. Bunlar baz tccarlara
belirli bir yzdeyle para verdikleri gibi,
zaman zaman hkmete de bor para
veriyorlard. O dnemde merkezi Ba-
dat'ta, ubeleri lkenin dier ehirlerin-
de bulunan bu messese ile ek ve kre-
di mektuplar gibi gelimi bir sistemin
varl bilinmektedir. Badat'ta yazlan
bir ek Fas'ta denebiliyordu. Basra'da
tccarlar paralann sarraflara vererek
onlardan ek (sakk) alyor ve arlar-
da demeleri bu eklerle yapyorlard.
Bu sebeple para pek az kullanlyordu.
Faiz haram olduu iin bu ii yapan-
larn ou gayri mslimlerden oluu-
yordu.
Devletin balca gelirleri zekt, ha-
ra, cizye, r, fey, ganimetler ve rf
vergilerden ibaretti. Elde edilen gelirler
asker ihtiyalara, yol, kpr ve sulama
ilerine, halife, vezir ve dier devlet
adamlarnn maalarna sarfedilirdi.
Devlet gelirlerinin byk meblalara
ulam olmas, ayn zamanda halkn
yksek bir refah seviyesine eritiini de
gstermektedir. Halifeler devlet hazi-
nesini korumak ve bteyi denkletir-
mek iin byk itina gsterirlerdi.
Dvn'l-harc ve Dvn beyti'l-ml
devletin ml ilerini zerine alan iki
nemli daireydi.
BBLYOGRAFYA :
Kl asi k kaynakl ar d nda u eser l er den f ay-
dal an l m t r:
G. Wei l , Geschichte der Chalifen, Mannhei m
1848- 51; A. Mel l er, Der slam im Morgen
und Abendland, Berlin 1885- 87; C. Zeydan,
Medeniyet-i slmiyye Trihi ( trc. Zeki Me -
m z) , stanbul 1329; A. Me z , Die Renaissan-
ce des Islams, Hei del berg 1922; M. e ms e ddi n
[ Gnal tayl , slmda Trih oe Mverrihler,
stanbul 1339- 42; G. Le St r ange, Baghdad Du-
ring the Abbasid Caliphate, Oxf or d 1924;
a. ml f . , The Lands of the Eastern Caliphates,
Cambr i dge 1930; E. de Zambaur , Manuel de
Genealogie et de Chronologie Pour l'Histoire
de l'Islam, Hannover 1927; Halil Edhem,
Dvel-i Islmiyye, stanbul 1927; A. A. Vasi -
liev, Byzance et les Arabes l La Dynastie
d'Amorium (820-867), Bruxel l es 1935; a. e., II,
La Dynastie Macedonienne (867-956), Bruxel-
l es 1968; Zaky Mo ha me d Hassan, Les Tuluni-
des, Pari s 1937; A. Mi el i , La science Arabe,
Lei den 1938; Ghol am Hossei n Sadi ghi , Les
Mouvements Religieux Iranies, Pari s 1938;
Abdl az i z ed-Dr . el-
c
Asr'l-
c
Abbsiyy'l-ev-
vel, Badad 1945; E. E. Her z f el d, Geschicte
der Stadt Samarra, Hambur g 1948; Brockel -
mann, slm Milletleri ve Devletleri Tarihi ( trc.
Ne e t aat ay) , Ankar a 1954; D. Sourdel , Le
Vizirat Abbaside, I-II, Damascus 1959- 60; J.
Sauvaget , Introduction a l'Histoire de Orient
Musulman Elements de bibliographie ( i l ve
l erl e ne r e de n Cl . Cahen) , Pari s 1963; l gnat i
Krachkovski , Trhu'l-edebi'l-corf (trc. Se-
l haddi n Os ma n Hai m) , 1-11, Kahi re 1963- 65;
E. Gabri el i , Les Arabes ( trc. Mar i e d e Was me r ) ,
Pari s 1963; Andr Mi quel , La Geographie du
monde musulmane, Pari s 1967; Rober t Man-
t ran, L'Expansion Musulmane, Pari s 1969;
Muh a mme d el - Hudar Bey, Muhdart
trhi'l-memi'l-slmiyye: ed-Devletul- 'Ab-
bsiyye, Kahi re, ts. ( Dru 1-Fi kri -Arab ) ; Faruk
mer , The Abbasid Caliphate (750-786), Ba-
dad 1969; a. ml f . , Tab'atud-da'ueti'l-'Ab-
bsiyye, Beyrut 1970; a. ml f . , el-Hilfet'l-'Ab-
bsiyye fi'l-ari'l- fevdiyyi'l-'asker, 247-334/
861-946, Badad 1397/1977; M. A. Shaban,
The 'Abbasid Revolution, Cambr i dge 1970;
a. ml f . , Islamic History, I-II, Cambr i dge 1976;
M. Lombar d, L'Islam dans sa Premiere Gran-
deur, Pari s 1971; Hakk Dursun Y l d z. slmi-
yet ve Trkler, stanbul 1976; W. Bart hol d,
slm Medeniyeti Tarihi ( i zah, dz e l t me v e
i l vel er l e t e r c me v e ne r e de n M. Fuad
Kprl ) , Ankar a 1977; B. Levvis, Tarihte
Araplar ( trc. H. Dursun Y l d z) , stanbul 1979;
Muha mme d Manazi r Ahsan, Social Life Under
the Abbasids, London 1979; a. ml f . , " A N o t e
o n Hun t i n g i n t he Ear l y ' A b b a s i d Pe r i o d:
S o me Ev i d e n c e o n Ex p e nd i t ur e a nd Pr i ces" ,
JESHO, XI X ( 1976) , s. 101- 105; Phi l i p K. Hitti,
Siys ve Kltrel slm Tarihi ( trc. Sal i h Tu) ,
I-IV, stanbul 1980- 81; C. E. Bosvvorth, slm
Devletleri Tarihi ( trc. Er do an Me r i l - Me hme t
pi rl i ) , stanbul 1980; Dayf ul l ah Yahy ez- Zeh-
rn, en-Nafakt ve idreth fi'd-devleti'l-
'Abbsiyye, Me kke 1406/1986; Ol ga Pi nt o,
" T h e Li br ar i e s of t he A r a b s Dur i n g t he T i -
me of t he Ab b a s i d s " (trc. F. Kr enkow) , IC,
111/2 ( 1929) , s. 210- 236; Maur i ce S. Di mand,
" St udi e s i n I s l ami c Or na me nt " , Al, Ill-IV
( 1937) , s. 293- 337; M. Rashi d Akht ar Nadvi ,
" I ndust r y a nd C o mme r c e und e r t he ' A b b a -
si ds" , JPHS, 1/2 ( 1953) , s. 118- 126; 1/3 ( 1953) ,
s. 254- 262; Maf i zul l ah Kabi r, " T h e Re l a t i o n of
t he B u wa y h i d A mi r s wi t h t he ' A b b a s i d Ca -
l i phs" , JPHS, III/3 ( 1954) , s. 228- 243; Davvid
VVaines, " T h e T hi r d Ce nt ur y I nt e r nal Cr i si s
of t he ' Abba s i ds " , JESHO, XX/3 ( 1977) , s.
282- 306; Jacob Lassner. " Pr o v i nc i a l A d mi n i s -
t r at i on und e r t he Ear l y ' Abba s i ds ; T h e Ru-
l i ng F a mi l y a nd t he A m r of I r aq" , St. Is., L
( 1979) , s. 21- 35; Pe t e r von Si vers, " T a x e s a nd
T r a d e i n t he ' A b b a s i d T hug hr , 750- 962/
133- 351" JESHO, XXV/1, s. 71- 99; K. V. Zet -
t erst en, " Abba s l e r " , A, I, 18-22; B. Levvis,
" ' Ab b a s i d s " , El
2
( ng. ) , I, 15- 23; C. E. Bos-
vvorth, " ' A b b a s i d Cal i phat e " , Elr., I, 89-95.
FI HA KKI DURSUN Y I L DI Z
48
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBSLER
F. Sanat.
slm tarihinde nemli deiikliklerin
balad Abbsler devrinde hilfet
merkezinin am'dan Badat'a gemesi,
yalnz siyas bakmdan deil, sanat ve
kltr bakmndan da byk deiiklik-
lere zemin hazrlamtr. am'da slm
sanatna tesir eden Ge Helenistik-Bi-
zans sanatnn yerini Badat'ta Ss-
n sanat alm, Abbsier'e iktidara
gemeleri hususunda yardmc olan Ho-
rasan Trkleri'nden mteekkil hassa
ordusu da slm sanat iinde Trk sa-
nat etkilerinin balamasnda ilk kade-
meyi oluturmutur. Trkler araclyla
Uzak Dou sanat da slm sanatnda
kendini hissettirmitir. Bylece Abbs
sanatnn mimar planlar ve ssleme
motifleri bu eitli unsurlarn zmlen-
mesiyle ekil bulmu, yeni malzeme ve
tekniklerin uygulanmas ile de slm
sanatnn kendine has slbu ortaya
kmtr.
1. Gzel Sanatlar,
a) Mimar.
Badat. Abbs halifeliinin ykseli
devrinde Mezopotamya' da muhteem
ehirler kurulmutur. kinci halife Man-
sr'un plann bizzat izerek kurdurdu-
u Badat ehrinden bugne, gemii-
nin parlak devrini hatrlatan hibir ey
kalmamtr. Mool istils srasnda
ehrin tamamen harap olmas, sonra
da stne yeni Badat'n ina edilmesi,
ilk Badat ehrini efsane diyar haline
getirmitir. Kaynaklardan renildiine
gre Badat, savunmaya ok elverili
olduu iin Eskia'dan beri Mezopo-
tamya, Anadolu ve ran'da uygulanan
dairev planda kurulmu ve etraf ift
surla evrilmitir. Yuvarlak kulelerle
takviye edilen surlarn tuladan rl-
d, ehrin kuvvetle tahkim edilmi
drt byk kapsnn bulunduu ve bu
kaplarn yaknnda muhafz ktalar iin
binalar yapld bilinmektedir. ehrin
ortasnda Kubbetlhadr adyla anlan
Halife Mansr'un saray ile bitiiine
ina ettirdii cami bulunuyordu. Saray,
ortadaki kubbeli mekna alan tonoz
rtl drt eyvandan meydana gelmiti
ve anlaldna gre plan Horasanl
Eb Mslim'in Merv'deki Drlimre'si-
nin planna benziyordu. Caminin ise bir
avlunun tarafn kuatan ift sra
ahap stunlu olduu, mihrabnn da
istiridye biimli nii ve ta sslemeleriy-
le Emev devri mihraplarna benzedii
rivayet edilmektedir. Baz kaynaklara
gre cami Hrnrred zamannda
193'te (809) bytlm ve binaya es-
ki caminin benzeri yeni bir ksm ilve
edilmitir; baka bir kaynaa gre ise
Mu'tazd-Billh zamannda 280 (893)
tarihinde, kble duvar yklarak yeni ya-
plan bir ksmn eklenmesiyle bytl-
mtr.
Rakka. Abbs devrinde kurulan dier
bir ehir de Rakka'dr. Badat gibi tam
dairev planl olmayp gney taraf dz,
at nal biiminde bir plan gsterir. Ker-
pi ve tuladan yaplan d sur tama-
men yklm, i surun yuvarlak kuleler-
le takviye edilmi baz ksmlar ile Ba-
dat Kaps adn tayan kapsnn bir
blm bugne kadar gelmitir. Kap
tuladan olup dilimli kemerlerle ss-
l, sivri kemerli sath ni dolgulu bir
arkad sras tamaktadr. Baz kaynak-
lar bu kapnn, Rakka'y 180'de ( 796)
merkez haline getiren Hrnrred'in
zamanna ait olduunu yazmakta iseler
de d ve i surlarn Mansr tarafndan
yaptrlm olmas ve eski yolun nehir
boyunca buradan gemesi, bu kapnn
da Mansr zamannda yaplm olduu-
nu dndrmektedir. ehrin byk
camii kuzeyde yer almakta ve kalntla-
rndan kare planl olduu, duvarlarnn
kelerde ve yanlarda bulunan yuvarlak
kulelerle takviye edildii anlalmakta-
dr. Mihrap duvarna paralel nef ile
avluyu taraftan evreleyen ikier
neften oluan ve bugn ok harap du-
rumda bulunan cami, 155'te ( 772) Ha-
life Mansr tarafndan yaptrlm ve
XIII. yzylda Nreddin Zeng tarafndan
tamir ettirilmitir. Rakka'da bulunan ve
hangi binaya ait olduklar bilinmeyen
baz alabaster (su mermeri) balklar,
slm sanatndaki yeni slp deiikli-
ini gstermeleri bakmndan nemli-
dir. Bu balklardan tanesi New York
Metropolitan Mzesi'nde, dierleri Ber-
lin Mzesi ile stanbul'da Trk ve slm
Eserleri Mzesi'nde bulunmaktadr. Bun-
larn bazlarnda derin kaznm akantus
yapra motifleri, ounda ise krk dal-
larla birlemi eitli palmet ve yarm
palmet motifleri grlmektedir. Sath
bir kazma teknii ile yaplm olan bu
sslemeler, Ssn sanatnda grlen
rnekleri hatrlatmaktadr.
Uhaydir Saray (Kasr'l-Uhaydir). Ab-
bsler'in ina ettirdikleri eski Badat
ve Rakka ehirlerinde bulunan yaplar
hakkndaki bilgilerimiz daha ok edeb
ve tarih kaynaklara dayanmaktadr.
Hal i f e Ma ns r ' un i zdi i Badat pl an Rakka ehr i ni n Radat Kap s kal nt l ar Uhavdi r Saray pl an
T j

m
t i n - H
C R Q
C _ - J
C I I L
H t 3
J D
1 0

U r t q
b S i - i
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
49
ABBSLER
Uhaydi r Sarav ' nda bi r sal on
Fakat ayakta kalabilen yaplar onlarn
muhteem mimarlerini tantacak du-
rumdadr. Badat'n 120 km. gneyba-
tsnda yer alan Uhaydir Saray, bu dev-
rin saray mimarsini tantabilecek ilk
eserdir. Vd-i Ubeyd'de Kerbel'nn
takriben 48 km. batsnda bulunan sa-
ray, 19 m. yksekliindeki 175 x 169
m. boyutlarnda bir surla evrilidir. Bu
surun her kenarnn ortasnda, kuvvetle
tahkim edilmi meknlara sahip kap-
lar ve ayrca kelerinde yuvarlak, ke-
narlarnda yarm yuvarlak kuleler bu-
lunmaktadr. Bu byk surun iinde
kuzey duvarna bitiik ina edilen asl
saray binas yer alr. Sarayn dou, bat
ve gney duvarlar da yarm yuvarlak
kulelerle takviyeli olup sarayn ana ka-
ps d surun kuzey kaps ile btnle-
mitir. Saray, Ssn saray planlarn
hatrlatan bir dzenleme ile, kubbe to-
nozlu nilerin evreledii byk bir me-
rasim avlusu, ona alan kabul mera-
simlerinin yapld byk tonozlu esas
eyvan ve arkasndaki kubbe rtl kare
salon sralamas iinde ina edilmitir.
Arkada tonozlu kk odalar yer alr.
Resm ve zel trenlerin yapld esas
ksm, 3.50 m. geniliinde tonozlu bir
koridorla evrilerek sarayn dier ksm-
larndan ayrlmtr. Saray, bu orta ks-
mn dousunda ve batsnda yer alan,
nleri avlulu ve revakl, tonoz rtl
eitli meknlarla gelimekte ve daha
sonraki Abbs yaplarnda da grle-
cek olan T eklinde bir plan ortaya koy-
maktadr. Giri ksmnn sanda, 24.20
x 15.15 m. boyutlarnda ve kuzeyi hari
taraf tek dizi kemerlerle evrili bir
de cami bulunmaktadr. Bu binalarn
Halife Mansr'un amcas s b. Ms
tarafndan 161 (778) ylnda yaptrlm
olduu kabul edilmektedir.
Atan Saray (Kasr'L-Atn). 25. 57 X
24.90 m. llerinde kareye yakn planl
bir yap olup Uhaydir Saray ile Kfe
ehri arasnda yer alr. Kelerinde ve
kenarnn ortasnda birer yarm yu-
varlak kule ile kuzey tarafnda kuvvetle
tahkim edilmi bir kapya sahip olan
yap bugn ok harap haldedir. Dar
knt yapan keleri kule eklinde yu-
varlatlm mstahkem kaps bir avlu-
ya almakta, avlunun dou tarafnda
tonozlu oda ile kede mutfak oldu-
u sanlan kk bir mekn ve gney
tarafnda da tonozlu byk bir eyvan
bulunmaktadr. Bina ayrca, bir ucu ya-
rm kubbeyle sonulanan tonozlu uzun
bir mekna daha sahiptir. Yapdaki
tula sslemeler, kemer ekilleri, sath
ni dolgular ve tonoz rtleri Uhaydir
Saray'ndakilere ok benzemektedir.
na tarihi bilinmeyen bu yapnn da
Halife Mansr'un amcas s b. Ms
tarafndan 161 (778) ylnda yaptrlm
olduu sanlmaktadr.
Smerr. Halife Me'mn, Bizans'a kar-
sefere karken Orta Asya Trkle-
ri'nden bir ordu kurmu, Halife Mu'ta-
sm ise hassa ordusunu da Trkler'den
tekil etmiti. Daima gvendii bu as-
kerlerle birlikte oturmak isteyen Mu'ta-
sm, 221'de (836) Dicle'nin sol tarafn-
da, Smerr ad verilen yeni bir bae-
hir kurdu ve Badat' terkederek bura-
ya yerleti. Bugn harabe halinde olan
Smerr'daki eserler, Abbs devri mi-
marsinin ihtiamn aksettirmekte ve
Abbs sanat hakknda kesin tarihleme
imkn vermektedir. ehir yetmi yl
kadar varln srdrm ve 883'te ha-
lifelerin tekrar Badat'a dnmeleri ze-
rine eski nemini kaybetmitir. Sarayla-
rnn yazlk olarak bir sre daha kulla-
nlmasndan sonra kendi haline terke-
dilen Smerr, Hlg istils srasnda
Moollar tarafndan tamamen tahrip
edilmitir.
Smerr Ulucamii. Bugne kadar ya-
plm camilerin en by olan Smer-
r Ulucamii, 240 x 156 m. boyutlarnda-
dr ve "ziyade'siyle (d avlu) birlikte
yaklak 150.000 m
2
bir yer kaplamak-
tadr. Halife Mtevekkil tarafndan 848-
852 yllar arasnda ina ettirilmitir.
Caminin duvarlar tuladan rlm,
kelerde birer, dou ve bat kenarla-
rnda on ikier, kuzey ve gney kenar-
larnda da sekizer olmak zere krk
drt kule ile takviye edilmitir. On alt
kaps, yirmi drd gney duvarnn yu-
kar ksmnda, ikier tanesi de yan du-
varlarda olmak zere yirmi sekiz pen-
ceresi vardr. Mihrap stnde pencere
yoktur ve gney pencerelerinin her biri
cami iindeki bir sahna rastlamaktadr.
Bunlar dardan dikdrtgen aydnlk
eklinde olup ierden dikdrtgen bir
ereve iinde kemer ve stuncelerle
tezyin edilmilerdir. Yanlarda drt, ku-
zeyde sra revakn evreledii avlu
ok byktr. Yaplan kazlarla caminin
iinde, 2.07 x 2.07 m. boyutlarndaki
kaideler zerinde ykselen 464 adet
sekiz keli pye bulunduu ve 10 m.
ykseklikte olmalar gereken bu pye-
lerin drder kesinde birer mermer
stuncenin yer ald tesbit edilmitir.
50
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBSLER
Tavann, kemerlerin balanmad bu
pyeler zerine dorudan oturduu an-
lalmaktadr. st ksm yklm olan
dikdrtgen biimindeki 2.59 m. geni-
likte ve 1.75 m. derinlikte olan mihra-
bn sanda ve solunda pembe mer-
merden ifte stunce bulunmaktadr.
Kazlar srasnda niin iinde altn mo-
zaik kalntlarna rastlanmtr. Yapnn
melviye (spiral, helezon) ad ile tannan
minaresi ayr bir nem tamaktadr.
Minare, caminin ziyadesi iinde, kuzey
duvarnn 27.25 m. uzanda ve mihrap
mihveri zerinde yer almaktadr. Her
kenar 33 m. olan 3 m. yksekliindeki
bir kare kaide zerinde, spiral biimin-
de gittike daralarak ykselmekte ve
gvde etrafnda dolaan 2.30 m. geni-
liindeki mezzin yolu, kaidenin gney
kenarnn ortasndan balayp tepeye
kadar be dn yapmaktadr. En te-
pedeki silindirik ksm, sekiz sivri ke-
merle sslenmitir. Minarenin biiminin
eski Mezopotamya zigguratlarndan
alnd kabul edilmektedir (bk. BABIL
KULESI).
Hkan Saray (el-Cevsaku'l-Hkn). S-
merr'da. Halife Mu'tasm tarafndan
nl Trk beyi Artuk Eb'l-Feth b.
Hkan iin yaptrlan, fakat ok been-
dii iin kendisi tarafndan kullanlan
Hkan Saray, bu devrin en byk sa-
raylarndan biridir. Dicle nehrinin sol
kenarnda, vadiden 17 m. kadar yk-
seklikteki bir dzlkte kurulmu olan
sarayn bugne en salam ulaabilen
ksm, Bb'I-mme denilen mahaldir.
Bu yap, 11.10 m. yksekliinde sivri
kemerli cephesi olan, birbirine paralel
beik tonozlu eyvandan meydana
gelmitir. Halifenin kabul merasimle-
rinde kullanld bilinen orta eyvan da-
ha genitir. Bunun sa ve sol tarafn-
Smerr
Ul ucami i ' ni n
mel vi ye diye
tan nan
nl
mi naresi
wm
M * .
S l l t i i i i i i l l i '
m
mmm
mmmi
daki yarm kubbe tonozlu daha kk
eyvanlar muhafzlara ait olup orta ey-
vanla balantl deildirler ve yalnz ar-
kadaki muhafz askerlerine mahsus
meknlara geit vazifesi grrler. Orta
eyvann arkasnda yer alan 4 m. geni-
lik ve 7.19 m. yksekliindeki bir kap-
dan, arka arkaya bir eksen zerinde s-
ralanm alt odaya geilir. Bunlardan
sonra ortas havuzlu bir odaya, ondan
sonra da dikdrtgen eklinde bir mera-
sim avlusuna girilir. Bu avludan ise
kemerli bir giriten geerek kubbe r-
Smerr' daki Hkan Saray' nn duvarl ar nda bul unan al ssl emel erden kus f i grl iki rnek
IXIXimilIXIXTTTXr
8
'.**" * V i ! * * . " * * **'*." *V4
rrrrTYYYTTTrri
tl olmas gereken kare planl mera-
sim salonuna varlr. Bu mekna hava-
r tertiplenmi nefli drt byk oda
almakta olup aralarnda mermer pa-
nolarla ssl kk odalar ve halifeye
mahsus mescid yer almakta, kuzey ta-
rafnda halifenin daireleri, gneyinde
ise harem daireleri bulunmaktadr.
Bunlarn tesinde, 180 m. genilik ve
350 m. boyunda, iinden kanallar geen
byk bir avlu, ondan sonra ise evgn
oyununa mahsus saha ile yazn scan-
dan korunmak iin yaplan byk ve
kk serdblar (yeralt odas) yer al-
maktadr. Kk serdbda, renkli stuko
(al kabartma) ile yaplm ift hrgl
deve kervan ve bir emeden oluan
duvar sslemeleri dikkat ekmektedir;
sarayn dier odalar da stukolarla kap-
lanmtr. Harem duvarlarnn st ks-
mnda ise figrl freskler bulunmutur.
Bu freskler Abbs devri resim sanat
iin ok zengin bir kaynak oluturmak-
tadr. Ssn sanatndan gelen inci dizi-
leri arasnda hayvan ve ku figrleri ile
Ge Helenistik sanattan gelen bereket
boynuzu eklindeki akantus yapraklar
arasnda oturmu insan, ku ve koan
hayvan figrl kompozisyonlar, kuvvetli
Uygur sanat etkileri tar. zellikle iki
51
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBSLER
rakkase resmi bunu bariz biimde gs-
termekte ve Abbs sanatndaki Trk
etkisinin ilk belgesini tekil etmektedir.
Ellerinde iki srahileri tutan ve bala-
rnn arkasndaki kseye kvrak hare-
ketlerle iki boaltan bu bir ift rakka-
se figrnn aa doru sarkan sala-
r, kvrml zlfleri, dolgun yzleri, iri
badem gzleri, kaln yay biimli kalar,
kk az ve ince burunlar Uygur
fresklerindeki tiplerle byk benzerlik
gstermektedir. Elbiselerindeki kvrm-
lar, Helenistik slba gre ok daha
sathlemitir. Sarayn kalntlar arasn-
da stuko ve fresklerden baka oyma-
larla, boya ve altn yaldzla sslenmi,
altn yaldzl ivilerle tutturulmu ahap
kaplama paralarna, renkli cam moza-
iklere ve drt renkli lster teknii ile
yaplm ini levha krklarna da rast-
lanmtr. Hkan Saray'nda zeri tas-
virli baz pyeler de bulunmutur. Ma-
hiyeti pek anlalamam olan bu eser-
leri baz sanat tarihileri arap kp,
bazlar da taht salonunun on iki direi
olarak tanmlamtr. Bu sivri dipli
pyelerden birinin zerinde uzun sakal-
l, elinde ass olan bir insan figr, bir
dierinde ise srtnda buza tayan bir
figr tasvir edilmitir. Uygur fresklerin-
de grlen insan figrlerinin ehre
zelliklerini tayan ve Uygur sanatna
bal portre geleneinin Abbs sana-
tnda da srdrldn gsteren bu
figrlerin zerinde iyi okunamayan baz
yazlar bulunmakta ve bu yazlarn
eitli lakaplar, figrlerin de Trk bey-
lerinin portreleri olduu ileri srlmek-
tedir.
Smerr'da pek ok ev kalnts da
bulunmu ve ok byk olan bu evlerde
elli kadar odann bulunduu grlm-
tr. Genellikle ayn plana gre yaplan
bu evlerde giri byk bir avluya al-
makta ve avlunun kenarlarndan biri
zerinde T eklinde bir salon bulun-
maktadr, Ortada dik bir eyvan ve iki
yannda birer odann yer ald bu me-
kn gruplar dier avlularda da tekrar-
lanmakta ve avlularn teki kenarlarn-
da daha kk odalar sralanmaktadr.
Evler tek katl olup hepsinde hamam
ve kanalizasyon tertibat ile serdblar
bulunmaktadr.
Smerr yaplar zengin stukolarla
sslenmitir. Daha sonraki devirlerin
ssleme sanatnda etkili olduu gr-
len bu stukolarn teknik ve slp zel-
likleri. slm ssleme sanatnda ayr bir
yer tutmaktadr. Mezopotamya' da ve
ran'da genel olarak Ssnler tarafn-
dan kullanlan stuko ssleme teknii,
slm sanatnda eitli yabana etkilerin
kolayca kendini kabul ettirdii bu de-
virde. zellikle Smerr yaplarnda de-
iik slplar ortaya koymutur. Bura-
daki kazlar ynetmi olan Herzfeld,
somuttan soyuta giden bir gelimeyi
dikkate alarak bu deiik slplar
gruba ayrmtr. Zeminin kalabalk mo-
tiflerle doldurulduu A slbu stuko-
larda derin oyulmu asma yapraklar
grlr. Be veya dilimli asma yap-
raklarnda bir deiiklik meydana geti-
rilerek yapraklar zerine dairev izgiler
arasnda drt delik ilenmi ve yapra-
n sapla birletii ksmda yer almas
gereken zm salkmlar yaplmamtr.
rnekler btn stilize grnlerine
ramen tabiattan tamamen uzaklam
deildir. Motifler, ileri Ssnler'in inci
dizileriyle doldurulmu kare ve sekiz-
gen gibi geometrik ereveler iine
alnmtr. B slbunda motifler tabii
zelliklerini kaybetmi olup sap ve yap-
raklar grlmez; baz Uzak Dou'ya has
sembolik motiflere de rastlanr. Motif-
ler kare ve sekizgen ereveler iine
alnm ve koyu glgeli zemin derin ke-
simle oyulmutur. C slbunda ise tek-
nik deimi, derin kesim yerine motif-
ler eri kesimle meydana getirilmitir.
Eri kesim teknii, Trkler'in koum
takmlarnda grlen bir teknik olup
slm sanatna Trklerle girmitir. Bu
slpta duvarlar, motiflerle hi bo yer
kalmayacak ekilde kaplanmtr. r-
nekler tahta kalplar kullanmak sure-
tiyle yaplm ve bylece byk sahala-
rn sratle sslenmesi mmkn olmu-
tur. Smerr stukolarnn etkisi Kahire'-
de Tolunolu Camii ile ran'da Nain Ca-
mii'nin sslemelerinde grlmektedir.
Ca'feriyye ehri ve Eb Dlef Camii.
Smerr Camii'nin yaplmasndan bir-
ka yl sonra Halife Mtevekkil, Smer-
r'nn kuzeyinde kendine yeni bir ehir
kurmaya karar verdi ve 8S9'da bala-
yan almalar 861 ylnn balarnda
sona ererek Ca'feriyye ad verilen yeni
ehre tanld. Etraf kuleli duvarlarla
evrilmi olan ve geni bir sahay kapla-
yan Ca'feriyye Saray'nn kalntlarnda
henz kaz yaplmamtr. Kaynaklara
gre Halife Mtevekkil, Ca'feriyye Sara-
y'nda dokuz ay gn yaam ve bu-
rada ldrlmtr. Ayn yln sonlarn-
da yerine geen Mntasr, derhal
Smerr'ya geri dnm ve Ca'feriy-
ye'yi yktrp ie yarar yap malzemesini
Smerr'ya tattrmtr. Eb Dlef Ca-
mii adn tayan Ca'feriyye'deki cami-
nin i ksm Smerr Camii'ne gre da-
ha iyi korunmu, kerpiten yaplm
olan d duvarlarn ise sadece kuzey ke-
narda birka metrelik kk bir paras
kalmtr. Cami kuzeyden gneye 213
m., doudan batya 135 m. uzunluun-
da olup byk avlusu revaklarla evrili-
dir. Camide mihrap duvarna dik be
kemerli, ortadaki daha geni on yedi
nef bulunmakta ve kemerlerin, bazlar
hl ayakta duran 8 m. yksekliindeki
kaln payelere oturup dz aty tadk-
lar anlalmaktadr. Bu dikine nefler
kble duvarnda T biimi pyelerle son
bulmakta ve on yedi pye ile blnen
iki nef de orta nefle byk bir T ekli
meydana getirmektedir. Harimin dou
ve bat tarafndan ikier nef avlunun
kuzey duvarna kadar uzanmaktadr.
Kuzeyde bulunan revaklar sraldr
52
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBSLER
ve pyeleri tuladan rlmtr. hata
duvarnda, kelerde birer, dou ve ba-
t kenarlarnda on birer, kuzeyde sekiz,
gneyde tahminen alt olmak zere
toplam krk kadar yuvarlak kule yer al-
maktadr. Caminin dou ve bat yanla-
rnda, dorudan revak kemerlerine a-
lan alt, kuzeyinde ise kaps bulun-
maktadr. Caminin "ziyadelerinin de ol-
duu kalntlardan anlalmaktadr. Ku-
zey ziyadede, caminin duvarna 9.60 m.
mesaf ede ve mihrap ekseni zerinde
yer alan minare, Smerr Camii'nin
melviyesine benzemektedir. Bir kare
kaide zerine oturan ok harap durum-
daki minare, gittike inceierek yksel-
mekte ve grne gre spiral mezzin
yolu dn yapmaktadr.
Belkuvr Saray ( Ka s r u Be l kuv r ) . S-
merr'nn 6 km. gneyinde bulunan di-
er bir byk Abbs saray da Belku-
vr Saray'dr. Yapmna Halife Mte-
vekkil zamannda balanan ve iindeki
bir kitbeden olu zamannda tamam-
land anlalan sarayn ina tarihi
240-245 (854-859) olarak kabul edil-
mektedir. Saray, kenar uzunluu 1250
m. olan kare plannda, ke ve kenarla-
r kulelerle takviye edilmi bir duvarla
evrilidir. Gney taraf Dicle'ye bakan
duvarn kaps bulunmaktadr. D
duvarn kaplarndan birbirine dik gelen
yollar, sarayn kuzeydou duvarndaki
B E
%
-
tek kapsna varr. Enine dikdrtgen
planl olan saray ierden paralel ks-
ma blnmtr. Orta ksm esas me-
rasim ksmdr. Bu ksm, birbiri ardna
sralanm olan bidev bir kap ile me-
rasim avlusu, byk eyvan ve havar
planl taht odasn ihtiva etmektedir.
Taht odas nc bir avluyla oda ve
salonlara almakta, bylece meknlar
nehre kadar uzanmaktadr. Kalntlar-
dan, odalarn al kabartmalar, renkli
freskler, altn yaldz ve eitli renkte
mozaiklerle ssl olduklar anlalmak-
tadr. Sarayn, ortasnda havuz bulunan
bir de byk bahesi vardr.
Kasr'l-Ak. el-Cezre yaylasnda Dic-
le nehrinin bat tarafna kurulmu bir
saray olan Kasr'l-k'n 878-882 ylla-
r arasnda yapld sanlmaktadr. Ha-
life Mu'tez zamannda Ali b. Yahy b.
Eb Mansr adl bir mimar tarafndan,
nehirden 20 m. kadar ykseklikte ks-
men tabii kayalar, ksmen de tonozlu
temeller zerine kurulmutur. Bugn
harabe halinde olan yap, kuzeyden
gneye 139 m., doudan batya 93 m.
uzunluunda duvarlarla evrili bir
dikdrtgen eklindedir. Drt kesi ile
gney kenarnda drt, bat ve dou ke-
narlarnda altar, kuzey kenarnda da
iki kulesi olduu anlalmaktadr. Kuv-
vetle tahkim edilmi olan bidev giri
kaps, kuzey duvarnn ortasnda yer al-
maktadr. Talatrlm kil ve kuvars
kumu karm ile tuladan ina edilen
saray, orta eksen zerinde arka arkaya
sralanm byk merasim salonu, taht
odas ve T biimi avlularn etrafna yer-
letirilmi kk odalardan meydana
gelmitir.
V-"
4", -
K T ' M T O ^ A *
m^m-j.
Belkuvr
Saray' nn
plan ve
kalntlar
Kubbet's-Sleybiyye. slm sanatn-
da bilinen ilk trbe Kubbet's-Sleybiy-
ye'dir. Dicle nehrinin batsnda, Kasr'l-
k'n gneyindeki bir tepe zerine
ina edilmitir. Sekizgen bir yap olup
halen ok harap durumdadr. Mevcut
drt kap kalntsndan, her duvarda bir
tane olmak zere sekiz kaps bulundu-
u anlalan binann iinde, 2.62 m. ge-
niliinde bir dehlizle d duvarlardan
ayrlan yine sekizgen planl bir i yap
yer almaktadr. Kubbe rtl olduunu
belli eden bu sekizgen i yapnn ortas
kare biimindedir ve sekizgene gei
tromplarla salanmtr; dehlize alan
havar sralanm drt kaps vardr.
Btn yap, Kasr'l-k'ta da kullanl-
m olan talatrlm kil ve kuvars ka-
rm tulalardan ina edilmitir. Kay-
naklardan, Halife Mstansr'n 862'deki
lm zerine, Yunan asll annesinin
Kasr's-Savmi' yaknnda onun iin bir
trbe ina ettirdii, bylece mezar bili-
nen ilk Abbs halifesinin Mstansr ol-
duu ve daha sonra Mu'tez ile Mhte-
d'nin de ayn yere gmldkleri re-
nilmektedir. Burada kaz yapan Herz-
feld, mslman mezar bulmu ve
bu bilgilerin altnda Kubbet's-
Sleybiyye'nin Mstansr iin yaplan
trbe olduunu ortaya karmtr. Ya-
p sadece bugn mevcut en eski ms-
lman trbesi olarak deil, slm mi-
marsinin ilk trbesi olarak da byk
nem tamaktadr.
b) Minyatr, Hat ve Tezhip.
slm sanatnda ilk minyatrl yaz-
malar XI. yzyln sonuna tarihienir. Bu-
nunla beraber, Msr'da Feyym ve Fus-
tat' ta bulunan, parmen zerine yapl-
m baz resimler, daha eski tarihlerde
de bir minyatr sanatnn var olduunu
ortaya koymaktadr. Byk bir ksm
Viyana'da Aridk Rainer Koleksiyo-
nu'nda mevcut olan bu resimlerin ben-
zerleri, H. P. Kraus ve Keir koleksiyonla-
r ile New York Metropolitan Mze-
si'nde bulunmaktadr. Bunlar basit iz-
gilerle yaplm insan, hayvan ve bitki
tasvirleridir. Ftm devrine tarihlenen
bu eserlerde Abbs tasvir sanatnn et-
kisi grlmektedir. Bir yazmaya ait ol-
duu anlalan Fustat'ta bulunmu tam
sayfa bir minyatrde, kaln tezhipli bor-
drle erevelenmi bir ehzade figr
tasvir edilmitir. Yazl kaynaklar, daha
Tolunouliar zamannda Msr'da tasvir
sanatnn var olduunu belirtmekte ve
bundan, Abbs sanat etkisinin Msr'a
o dnemde girdii anlalmaktadr.
53
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBSLER
Kelile ue Dimne'den bi r sayf a (Paris Bi bl .Nati onal e A.
3467, vr. 30)
IX. yzylda Halife Me'mn'un emriyle
bilim ve fen konulu baz Antik dnem
eserlerinin ilk defa Arapa'ya evrilme-
leri srasnda, konular aklayan resim-
ler de aynen kopya edilmi ve bylece
Antik tasvir sanat da slm sanatna
girmitir. Fakat bu dneme ait herhan-
gi bir yazma bugne ulamamtr. Ele
gemi olan en eski minyatrl yazma-
lar, XI. yzyln sonlarna ait Abdurrah-
man es-Sfi'nin Kitb Suveri'l-ke-
vkibi'-bite'si ile Kitb'l-Ha'i
(Dioskorides'in Materia Medica s) adl
eserdir. Bu ilk minyatrlerde izgici bir
slp hkimdir. Uygur resim sanatnn
etkisi yannda, Bizans resim sanatnda
grlen Ge Antik gelenek de belirgin
biimde etkisini hissettirmektedir. Ga-
lenus'un Kitab- Tiryak' XII. yzyla ta-
rihlenen en eski yazmalardandr. XIII.
yzylda ilm konulu eserlerde bir art-
ma grlmekte olup bu yzyla ait min-
yatrlerin en nemlileri Cezer'nin Ki-
tb f ma ' riieti'l-hiyeli'l-hendesiyye
adl kitabnda bulunmaktadr. Edeb
konular ileyen minyatrl eserler ise
XIII. yzylda grlmeye balamtr.
Bunlarn en nemlisi, minyatrleriyle
Emev ve Abbs saraylar hakknda bil-
gi veren Kitb']-En'd'r. Bidbay'n
Kelile ve Dimne'si ile Harr'nin Ma-
kmt' da minyatrl yazmalarn en
nemliierindendin bu yazmalarn min-
Har r ' ni n Ma k a r n a c n d a n bi r sayf a (Sl eymani ye Ktp. Esat
Efendi , 2916, 97.)
yatrlerinde artk Seluklu tasvir sana-
tnn kalplam slbunun hkim ol-
duu grlmektedir.
Abbsler devrinde kf ve nesih yaz-
lar kullanlmtr. Bilhassa keli karak-
teri ile kf yaz tercih edilen tip olmu-
tur; harfler dikeyde ksa, yatayda uza-
tlm ve yuvarlatlm olarak yazlm-
tr. Bu devre ait mushaflar, IX. ve X.
yzyllarda parmen zerine mavi, ef-
ltun, krmz, siyah mrekkep ve altn
yaldzla istinsah edilmitir. Tezhipler
metin boyunca yatay uzanan dikdrtgen
bir ereve iine alnarak palmetli kvrk
dal ve rg motifleriyle sslenmekte,
ularndan da stilize birer aa veya ka-
nat eklinde palmetler kmaktadr.
2. El Sanatlar.
Abbs dneminin eitli el sanatlar
bu devrin karakterini ortaya koyacak
niteliktedir. Orta Asya Trk sanat ile
Ssn sanat bu alanda da etkili olmu,
ancak eserler slm gr iinde biim-
lendirilerek Abbs devrinin kendine
has slbu ortaya konulmutur. Bu de-
virden kalan bu tr eserler ok olma-
makla beraber, gene de el sanatlarnn
hemen her kolunda rn verildiini or-
taya koymaktadr.
ini ve Seramik. slm seramik sana-
tnn bir buluu olan lster teknii ilk
defa Abbsler devrinde kullanlmtr.
inilere ve pimi toprak kaplara ma-
den bir parlt veren bu teknik, sera-
mik kaplarda altn ve gm kaplarn
grnmn salayabilmek iin bulun-
mu bir tekniktir. Sr stne iinde ma-
den oksitleri bulunan bir cil (lster)
srlmekte ve kap ikinci defa daha az
hararetli, dumanl bir frnda tekrar pi-
irilmektedir. Bylece cilnn iindeki
maden eriyii, sr zerinde maden pa-
rlt veren bir kaplama oluturmaktadr.
Smerr'daki kazlar srasnda, bata
krmz olmak zere drt renkli cil kul-
lanldn gsteren ini paralar bulun-
mutur ve Berlin Mzesi'nde, ortasnda
bir horoz figr olan baz lsterli iniler
muhafaza edilmektedir. Kuzey Afri-
ka'da Kayrevan eydi Ukbe Camii'nin
Abbas l er
devr i nde
kf hat i l e
yaz l m
c z de n
bi r sayf a
(Trk-i si m
Eserl eri
Mzesi Ktp.
Env. no. 556)
, - L *mmm i - 4 g A' , > i
^mLaC* i i i l ^ L ^ A A
I C ^===46==. #
L A ' * ) T K - A : V X L
f i B & k A
f t X c ^ 4 f a
a L . a k U 3 A
54
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBSLER
mihrap duvarnda bu teknikle yaplm
iniler kullanlm olup bunlarn Ale-
bler zamannda Badat'a smarland
bilinmektedir. Gnlk ihtiyalar iin
kullanlan seramik kaplar zerinde de
lster tekniinin uygulandn gste-
ren tabak ve vazolar bulunmutur.
Kaplarn kenarnda dairevi dilimler ve
Smerr seramii iin tipik olan benek
biiminde dolgular, stilize edilmi bitki,
hayvan ve zellikle insan figrleri
grlr. ok defa kabn ekline uydu-
rulmu olan figrlerde karikatr and-
ran ar bir soyutlama dikkati ekmek-
tedir. Bunlardan baka srl ve kabart-
ma sslemeli tek renk kaplar, kazma
teknikli (sgrafito), sr stne mavi ve
yeii boyal kaplar da bulunmutur.
Cam, Ahap, Maden, Hal ve Dokuma.
Smerr'daki buluntular arasnda, renk-
li ve renksiz sslemeli cam paralaryla
kaya kristalinden kesilmi, Smerr'ya
has sslemelere sahip eri kesimli kap
paralar bulunmutur. Seramikte kul-
lanlan lster teknii, yine Abbsler
devrinde ilk defa Msr'da cam stne
de uygulanmtr. lkada tatbik edilen
ve "binbir iek" denilen ok renkli bir
tekniin Abbsler devrinde kullanlm
olduu anlalm, ayrca sedef parala-
r ile yaplan kaplamalar da bulunmu-
tur.
Abbs devri ahap iiliinin en
nemli rneini Kayrevan eydi Ukbe
Camii'nin muhteem minberi temsil
eder. Aleb emri tarafndan Ba-
dat'tan getirtilen minber dikdrtgen
panolardan meydana gelmitir. Her pa-
nonun iine bazlarnda geometrik
rglerle, bazlarnda ise stilize bitki
motifleri ve zm salkmlaryla dolgu
yaplmtr. Panolardan birinde grlen
bir hayat aacnn ucundaki kvrk iki
yaprak, Abbs slbunda stilize edil-
mi Ssn ifte kanat motifini hatrlat-
maktadr. Abbs slbu, zellikle asma
kvrmlar ve kozalak eklini alm olan
zm salkmlarnn stilizasyonunda
grlr. Bu minberin Hrnrred za-
mannda (786-809) yapld sanlmakta-
dr. Badat'n kuzeyinde Tekrit' te ve
Msr'da yine ayn dneme ait eitli
ahap eserler bulunmutur. Bunlarn
bazlarnda am kozala eklinde zm
salkmlar ve dallar kvrk palmete ben-
zeyen asma yapraklar grlr. Bir k-
sm ahap sslemelerde ise derin ke-
sim yerine eri kesim teknii ile yap-
lan, tamamen stilize edilerek soyutla-
trlm bitki motifleri bulunmaktadr.
Baz paralarn krmz ve mavi gibi can-
l renklerle boyand da grlmektedir.
stanbul'da Trk ve slm Eserleri
Mzesi'nde Smerr'dan getirilmi by-
le bir ahap ssleme paras muhafaza
edilmektedir.
slmiyet'in yaylmasndan nce Ss-
nler'in hkm srd ran ve rak'n
kuzey ve kuzeydou blgelerinde ok
gelimi bir maden sanat bulunuyordu.
Bu blgeler ve sanat asndan etkili ol-
duklar evre blgeler, mslmaniarn
hkimiyetinden sonra da eski maden
sanatn ayn slp ve tekniklerle de-
vam ettirmilerdir. Dolaysyla, zerinde
kitabe bulunmayan maden eserlerin
Erken slm Devir'e mi (Emev-Abbs),
yoksa Ssn devrine mi ait olduu tam
olarak tesbit edilememektedir. Erken
slm maden eserleri iinde, kesin-
likle Abbs devrine mal edilebilecek
olanlar, zerinde halife adlarnn yer al-
d bir grup altn ve gm madalyon-
dur. Bugn eitli mze ve zel koleksi-
yonlarda bulunan bu madalyonlarn n
yzlerinde genellikle bir hkmdar
portresi veya alak bir tahta bada
kurmu, bir elini beline dayayp dieriy-
le bir kadeh tutan sakalsz, yuvarlak
yzl, uzun sal bir hkmdar tasviri
gibi Orta Asya Trk kkenli motifler;
arka yzlerinde ise genellikle bada
kurup tambura ailesinden telli bir saz
alan mzisyen figr, yahut kolunda
avc ku bulunan atl figr gibi yine
Orta Asya Trk kkenli motifler yer al-
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkmu-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABBSLER
maktadr. Bu madalyonlar kitbeli ol-
malar sebebiyle birer tarih belge de-
eri tamaktadr.
klim artlarnn gerektirdii bir bu-
lu olan dml hal tekniini muhte-
melen ilk kullanan ve gelitirenler, Orta
Asya bozkrlarnda yaayan Trkler'dir.
lk hal rneklerinin Trkler'in yaad
blgelerde bulunmas bunun en kuvvet-
li delilidir. VIII. yzyldan itibaren Ab-
bsler dneminde batya gelen Trk-
ler, o zamana kadar dml hal tek-
niini bilmeyen slm lemine halcl
tantmlardr. Msr'da Fustat'ta ele
geen kk hal paralarnn bir ksm
Abbs dnemine mal edilir. Kahire
slm Eserleri Mzesi'nde bulunan kf
kitbeli iki paradan biri tarihsiz, dieri
202 (817-18) tarihlidir; ayrca bir para
da Washington Tekstil Mzesi'nde bu-
lunmaktadr. Yine Fustat'ta bulunup
bugn sve mzelerinde muhafaza
edilen paralar da Abbs hals olarak
kabul edilmektedir. Bunlar, daha nce
Dou Trkistan'da bulunan hallar gibi
tek atk iplikleri zerine dokunmu ha-
llardr. Msr'da bulunmu baz hallarn
desenleri Ssn kumalarn hatrlatr;
f akat baklava gibi geometrik desenli
olanlarn Orta Asya'daki rneklerle ben-
zerlii aktr. Fustat'ta bulunan para-
larn Msr'da m dokunduklar, yoksa
rak'tan m getirildikleri kesinlikle belir-
lenememitir.
Smerr'da ele geen IX. yzyla ait
bir keten trz paras zerinde krmz
ipekle ilenmi bir kitbe bulunmakta
ve bu kitbede Tinnis ehrinin adna
rastlanmaktadr. Drttrz denilen
tekstil imalthanelerinde dokuma ve
ileme olarak yaplan trz bantlarnn,
bir unvan iareti olarak elbiselerin yen-
lerine dikildii bilinmektedir. En eski t-
rz paras, zerinde Halife Hrnrre-
d ile yapan usta Mervn'n ad bulu-
nan Berlin Mzesi'ndeki bir paradr.
Trz eritlerinde kf yaznn eitli e-
killeri kullanlmtr. Pek az parada ta-
rih ve yapm yeri bulunmakta, figrl
dokumalarda kopt sanatnn etkisi g-
rlmektedir. Keten ve yn kumalarda
sslemeler ipekle yaplmtr. New York
Metropolitan Mzesi'nde bulunan bir
dokuma paras krmz ipekle ilenmi
olup zerinde 282 (895) tarihi ile Halife
Mu'tazd'm ad okunmaktadr. Halife
Mut'-Lillh'm adn tayan ve yazs si-
yah olan bir para ise altn ipliklerle
zenginletirilmitir. Ayrca IX. yzyla ait
kf yazl ve hayvan figrl baz ipek
kuma paralar da Londra'daki Victo-
ria ve Albert Mzesi'nde bulunmakta-
dr. Bunlardan baka, keten dokumalar
zerine yaz ve sslemelerin bask tek-
niinde boya ve yaldzla yapldn
gsteren baz paralar da vardr.
BIBLIYOGRAFYA:
G. Lowt hi an Bell. The Palace and Mosque of
kheidir, Oxf or d 1913; E. Khnel , Miniatur-
malerei im Islamischen Orient, Berlin 1922;
C. L. Lamm, Das Glas uon Samarra. Die Aus-
grabungen uon Samarra IV, Berlin 1928;
a. ml f . . " T h e Ma r b y R u g a nd S o me F r a g -
me nt s of Ca r pe t s F o und i n Eg y pt " , Suenska
Orientsallskarpets Arsbok 119371, St ockhol m
1937, s. 51- 130; A. C. Cresvvell, Early Mslim
Architecture II. Early Abbasids, Umayyads of
Cordoua, Aghlebids, Tulunids and Samanids,
Oxf or d 1950, s. 751- 905; M. S. Di mand, A
Handbook of Muhammadan Art, Ne w York
1958; a. ml f . , " St udi e s i n I s l ami c Or n a me n t I.
S o me As p e c t s of Oma i y a d a nd Ear l y ' A b -
bas i d Or na me nt " , Al, lll-IV ( 1937) , s. 293- 337;
D. T. Rice, Islamic Painting. A Suruey, Edin-
burg 1971; E. Grube, Islamic Paintings from
the 1 l'
h
to the 18'
h
Century. The Collection of
H. P. Kraus, Hev York, Ne w York 1972; a. ml f . ,
Islamic Pottery of Eight to the Fifteenth Cen-
tury in the Keir Collection, London 1976; Ok-
t ay Asl anapa- Yusuf Durul. Seluklu Hallar,
stanbul 1973; L. W. Robi nson a.o., Islamic Pa-
inting and the Arts of the Book. London
1976; Gner nal, Balangcndan XIV. Yzyla
Kadar Trk-islm Tasuir Sanat, Ankara 1978;
l ker Ergi nsoy, islm Maden Sanatnn Geli-
mesi, stanbul 1978; E. Esin. " T he T ur k al -
' a a m of Smar r and t he pa i nt i ng s at t r i bu-
t abl e t o t he m i n t he a w s a q a l - H q m" ,
KO, IX, 1/2 ( 1975) , s. 47- 89; D. S. Rice, " De a -
c o n or Dr i nk: S o me Pa i nt i ng s f r o m Sa ma r r a
Re - e x a mi n e d " , Arabica, sy. 5, Lei den 1985, s.
15-33. [,
TTI ERARE YETKI N
F
ABBS YYE
n
( a_, u j
Abbas b. Abdlmuttalib'in,
Hz. Peygamber hari btn mslmanlarn
en faziletlisi olduunu ve
hilfete onun lyk bulunduunu
iddia edenlere verilen ad
( bk. MAMET , T AFD L ) .
ABBSYYE
( LJI )
Eb' l-Abbas Ahmed b. Muhammed
el-Endels'ye (. 633/1236) nisbet edilen
bir tarikat. j
Eb'l-Abbas, Eb uayb Medyen'in
(. 561/1165) mridlerinden, eyh Eb
Ahmed Ca'fer'in halifelerindendir. Bu
bakmdan Abbsiyye, Medyeniyye'nin
bir ubesi kabul edilir (bk. MEDYENYYE).
r ~
ABBS YYE
( S_w LJI )
Baz tarih yerlerin ad.
_l
1. Kuzey Afrika' da bu adla anlan e-
hirlerden biri, Alebler'in kurucusu
brhim b. Aleb tarafndan Kayre-
van'n 5,5 km. gneydousunda, Ab-
bsler adna 184 ( 800) ylnda kuruldu.
Buras Kasrlaglibe ve Kasrlkadm
isimleriyle de bilinmektedir. Etraf sur-
larla evrili olan ehrin be kaps bulu-
nuyordu. Merkezinde asker birliklerin
tef ti edildii geni bir meydan ve
meydann yaknnda eli kabul iin ya-
plan Rusfe Saray vard. Bir darphane
ile trz denilen hil'at dokuma atlyesi-
ne sahip olan Abbsiyye ehri, brhim
b. Aleb'in halefleri zamannda imar
edildi. II. brhim'in Rakkde ehrini
kurmasyla (877) ikinci plana den e-
hir, Hilller'in istilsna ve nemi tama-
men kayboluncaya kadar (XI. yzyl),
kk bir yerleim merkezi olarak kal-
d. Hamamlar, arlar ve Kayrevan'da-
ki Ulucami rnek alnarak ina edilen
Cuma Camii ile mehur olan Abbsiyye
ehri daha sonra tamamen ortadan
kalkt. 1923 ylnda burada yaplan ka-
zlarda Alebler' e ait pek ok anak,
mlek ve cam eya bulunmutur.
2. Kuzey Afrika' da Abbsiyye adn ta-
yan ve daha ok Tubne olarak bilinen
dier ehir de Cezayir'in Kostantina vi-
lyetinde Vdi Barika'y Vdi Bey-
tam' dan ayran yaylada kurulmutur.
Roma mparatorluu zamannda ad
Subunae olan ehri Vandallar tahrip et-
mise de Bizansllar bu ehrin yeniden
imarn gerekletirmilerdir. Ms b.
Nusayr tarafndan fethedilen ve Ab-
bsler'e izfetle bu ad alan Abbsiyye,
slm hkimiyetinin ilk devresinde siya-
s, ticar ve asker bakmdan nemli bir
merkez ve isyan halinde olan Berbe-
rler'e kar ileri bir karakol vazifesi
grd. nce Alebler'in, daha sonra da
Ftmler'in igaline urayan ehir, IX.
yzyln sonlarna doru vilyet merkezi
oldu. Mehur Corafyac drs (1100-
1165), buray sulak bahelerin ortasnda
gzel bir ehir olarak.anlatr. Ancak XII.
yzyln sonlarndan itibaren eski canll-
n kaybeden Abbsiyye'nin XII. ve XiV.
yzyllarda tamamen boald anlal-
maktadr. Bugn sadece harebeleri bu-
lunmaktadr.
3. Abbsiyye adn tayan tarih yer-
lerden biri de Badat'ta kurulan bir
56
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABD
; "
/ < ' -
''
:
H o \ >-J
^ KURTUBA
3 \ AKDENZ
' V _________ i CEZAY R .-N-s
t TUNUS /
\
i CEZAY R .-N-s
t TUNUS /
y<\ /-"T^TAHEBT KOSTANT NA 'v
' | KAYREVAN j ' | KAYREVAN j
j {ABBSYYEKV
; v
J V.v
S C LMASE ; ^ p-
MERAKE
1
5
Abbsi yye ehirleri
mahalle olup ilk Abbs halifesi Sef-
fh'n kardei Abbas'a nisbetle bu adla
anlmtr. Katatlabbs diye de bilinen
bu yerde Halife Seffh adna 135 (753)
ylnda altn bir dinar bastrlmtr.
BBLYOGRAFYA:
Bel zr , Fthu'l-bldn ( nr. R dvn Mu-
h a mme d R dvn) , Kahi re 1932 Beyrut
1403/1983, s. 235- 236; Eb Ubeyd el - Bekr ,
el-Meslik ( nr. M. G. d e Sl ane) , Cezayi r 1911-
12, s. 24; drsT, Sfatii'l-Marib (nr R. Do z y - M
]. d e Go e j e ) , Lei den 1968, s. 57, 91-94, 104;
Gr ange , Monographie de Tobna, Const ant i ne
1902; G. Mar ai s. Manuel de l'Art musulman,
Pari s 1926, I, 4 0 ; Mo h a mme d Tal bi , LEmirat
Aghlabide 184-296/800-909, Pari s 1966, s.
136- 138; A h me d At yyet ul l ah, el-Kms'l-
slm, Kahi re 1399/1979, V, 78- 79; R. Basset .
" A b b s i y y e " , A, I, 22- 23; H. H. Abdul - Wa ha b,
" al - ' A b b s i y y a " , E/
2
( Fr. } , I, 24-25.
S HA KKI DURSUN Y I L DI Z
F
ABD
n
( ^ )
^ Hr veya kle olan insan, kul.
FIKIH. Sm meneli olduu iin
brn ve dier akraba dillerde de
grlen abd, Arapa'da baz mna fark-
llklaryla birlikte rakk, rakabe, kn,
memlk, vasf, milk-i yemn ve sadece
"kadn kle" mnasna criye, eme keli-
meleriyle de ifade edilmitir. Kelimenin
kkn tekil eden ibdet ve ubudiyet
mefhumunda "kulluk" ve "itaat" mna-
s vardr. Kulluk ve itaat Allah'a yapl-
yorsa abd "hr insan", kula itaat edili-
yorsa "kle" mnasna gelir. Kur'an'da,
btn mslmanlarca "insanlarn en
faziletlisi" kabul edilen Hz. Muhammed
iin, ayrca dier peygamberler, cinler,
hatta melekler iin abd kelimesi kulla-
nlmtr (bk. en-Nis 4/172, el-sr 17/1,
ez-Zriyt 51/56). "Kle" mnasnda kul-
lanlan abd iin, "Mmin bir kle, hr
bir mrikten daha iyidir" denilmekte,
criye iin de ayn ifade kullanlmakta-
dr (bk. el-Bakara 2/221). Abd ve ibd,
Kur'an'da ve hadiste btn insanlar,
hatta bazan dier varlklar (bk. el-A'rf
7/194) iin kullanlyorsa da daha ok
"mmin" mnasna gelmektedir. zel-
likle izafet yoluyla Allah'a nisbet edilen
abd ve ibd kelimeleri, "O'na iman
eden, kendisinin de sevdii kullar" an-
lamn tamaktadr (bk. M. F. Abdlbki,
M cem-, Wensinck, Mu cem, "'abd" md.).
Abd ve ubudiyet (kul ve kulluk) mef -
humlar iinde teslimiyet ve itaattan
baka efkat, merhamet ve himaye
mnalar da vardr. nsan btn sami-
miyeti ve tevazuu ile Allah'n kulu oldu-
unu idrak edince Cenb- Hak da kulu-
na merhamet eder ve onu himayesi al-
tna alr. Hz. Peygamber "Allah'n kulu"
olduunu iftiharla syler ve bunu sk
sk tekrarlard. Gerek kendisi, gerek
bakalar iin dua ederken de ilh rah-
mete "senin kulun ..." niyazyla tevessl
ederdi. zellikle kuds hadislerde grl-
d zere Cenb- Hakk'n sevdii in-
sanlara hitab da "abd, ibd" (kulum,
kullarm) tarzndadr (bk. Wensinck, Mu'-
cem, "'abd" md.).
Rgb el-sfahn abdin Kur'an'da-
ki kullanl tarzn drde ayrmtr;
1) Hukuk asndan abd (bk. KLE).
2) Yaratlmas bakmndan abd; bu "ya-
ratma" sadece Allah'a nisbet edilebilir.
3) Allah'a kulluk yapmas asndan abd;
hr olsun kle olsun, en erefli insan.
4) Dnyaya ve dnya servetine kul olan
abd; hr de olsa kle de olsa, en kt
insan. Bu gruba Hz. Peygamber'in, "Al-
tna, gme ve lkse kul olan insan
helk olsun!" (Tirmiz, "Zhd", 42; bn M-
ce, "Zhd",8) diye knad kimseler girer.
Kur'n- Kerm'de gklerde ve yerde
mevcut olan herkesin Allah'n huzuruna
abd olarak kaca haber verilir (bk.
Meryem 19/93). Chiliye devrinde pek
az kullanlan Abdullah vb. ahs adlar-
nn, slm dneminde yaygn hale gel-
mesinin temelinde bu prensip vardr.
Ayrca bu ismin yaygnlamasnda, sl-
miyet'teki vicdan hrriyeti ve tevhid an-
laynn yan sra, en gzel ismin Abdul-
lah ve Abdurrahman olduunu bildiren
hadisin de byk roi oynadn kabul
etmek gerekir (bk. Msned, IV, 178,345).
nsann bakalarna kar isteyerek
veya istemeyerek yerine getirdii kul-
luk hizmetleri de vardr. Bu durumda
sz konusu olan ey, istenen hizmeti ve
verilen emri yerine getirmekten ibaret-
tir. nsan, Allah iin ifa ettii kulluk va-
zifesinde O'nun emirlerini yerine getir-
mekle yetinmez, ayn zamanda rzasn
kazanmak zere O'na mmkn oian en
samimi sz ve davranlaryla sayg,
sevgi ve ballk gsterir. te Allah'a
ynelen bu sz ve davranlara ibdet
denilmitir. Bu mnadaki abdin ou-
lu ibd (ibadullah), insan hizmetindeki
abdin oulu da abd (abd'l-insan)
eklindedir.
BIBLIYOGRAFYA :
Msned, IV, 178, 345; bn Mce, " Zhd" , 8;
Ti rmi z , " Zhd" , 4 2 ; Rg b. el-Mfredt, " ' a b d "
md. ; bn' l -Es r, en-Nihye, " ' a b d " md. ; Li-
sn'l-'Arab, " ' a b d " md. ; VVensinck, Mu'cem,
" ' a b d " md. ; M. F. Abdl bki , Mu'cem, " ' a b d "
md. ; Abdul l ah Abb s en- Nedv , Kms el-
fzi 'l-Kur' n i 'l-Kerm, Ci dde 1403/1983, s.
391- 393. -
sli MUHAMMED HAM DUL L AH
T A S A V V U F . Sfler naslarda ge-
en abd mefhumunu derin tahlillere
tbi tutarak pek ok tasavvuf meseleyi
bu terimle aklam, abdin bidden,
ubudiyetin de ibdetten stn olduu-
nu ifade etmilerdir. Onlara gre Hz.
Peygamber'in biri abd, dieri resl ol-
mak zere iki vasf vardr ve birinci vas-
f ikincisinden stndr. Nitekim keli-
me-i ehdette abd vasfnn res! vas-
fndan nce getirilmi olmas ve Hz.
Peygamber'in de hkmdarlara gn-
derdii mektuplarn ilk cmlesini "Al-
lah'n kulu ve resi Muhammed'den..."
tarznda yazdrmas, bu telakkinin do-
ruluunu gstermektedir. Ayrca Re-
sl-i Ekrem, "Allah beni kul-peygamber
olmakla sultan-peygamber olmak ara-
snda muhayyer brakt, ben kul-pey-
gamber olmay tercih ettim" (Ms-
ned, II, 291) demitir. Bu sebeple, Hz.
Peygamber'in sahip olduu makamla-
rn en ycesi abdiyettir denilmitir.
Hr olanlar cretle ve bir karlk
bekleyerek i grrler. Oysa kullar ve
kleler hibir eye mlik olmadklarn-
dan srf efendilerini memnun etmek
iin alrlar. bid hr, abd ise kuldur.
Onun iin bid sevap kazanmak, ecir
almak ve cennete girmek, abd sadece
emri ifa etmek ve Allah'n rzasn ka-
zanmak iin ibadet eder. bid nimete
sahip olmak iin, abd ise nimeti vereni
memnun etmek iin amel eder. Birinde
nimete, dierinde nimeti verene ncelik
verilir.
Efendisinin mlkiyetinde bulunan ku-
lun her eyi efendisinindir. Onun iin
kulun vasf fakr ve ihtiyatr. Hibir
eyi bulunmayan, kendi varlna bile
57
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABD
mlik olmayan kulun fakir oluu "fani
olma" mnasna gelir. Kulun fani oluu
da mevlsnn yannda "hi" oluu de-
mektir. Ayn ekilde azz ve kadr ola-
rak grd mevlsnn huzurunda zelil
ve cizdir. Bunun byle olduunu idrak
edince Allah'n izzetiyle aziz olur ve zil-
letten kurtulur. Fakat sahip olduu iz-
zetin gerek sahibinin kendisi deil,
mevls olduunu bildiinden aziz oldu-
unu iddia etmez. Mevlsnn huzurun-
da kulun iradesi de yoktur. Kul, mev-
lsnn iradesini kendi iradesi haline ge-
tirmitir. Bu bakmdan o, tam mnasy-
la cebir altndadr, onun hrriyeti kul-
luktadr; mutlak hrriyet ise yoktur.
SOflerin, "mrid iradesi olmayandr"
demelerinin sebebi budur. Kul Allah'n
huzurunda ne kadar alalrsa gerekte
o kadar ykselir. Bir hadiste "Allah te-
vazu gstereni, alak gnll olan
ykseltir" (el-Muvatta', "Sadaka", 12)
denilmitir. Baka bir hadiste, kulun Al-
lah'a en yakn olduu ann secde hali
olduu ifade edilmitir (bk. Mslim,
"alt", 215). nk onun huzurunda en
fazla alald durum secde halidir. Al-
lah kendisine bu kadar ok yaklaan
kulun gren gz, iiten kula, tutan
eli... olur (bk. Buhr, "Reki ' k", 38).
bn'l-Arab bu durumu glge-k mi-
saliyle anlatr: nsan, n kaynandan
ne kadar uzaklarsa glgesi o kadar
byr, ona yaklatka da glgesi ksa-
lr; n tam altnda bulunduu zaman
gl ge deta belirsiz bir hal alr. Tpk
bunun gibi, kul Allah'a yaklatka
klr; aczin bir ifadesi saylan bu
klmenin sonunda kul fen* maka-
mna ermi olur. Hakiki fakr da budur.
bn'l-Arab'de abd ve ubdiyet te-
rimleri vahdet-i vcd grne uygun
olarak yeni mnalar kazanmtr. bn'l-
Arab kinatn btnyle Allah'n kulu
olduunu syler. Ona gre abd bir isim
deil, bir sfattr; zillet, ihtiya, cebr ve
cehl bu sfatn zn meydana getirir.
Abd ile rab, ubdiyet ile rubbiyet bir-
birinin karsnda yer alan ve sonsuza
kadar uzand halde hibir noktada
bulumayan iki mertebedir. nsan ezel-
den beri kuldur, ebede kadar da kul
kalacaktr. Rab ise daima rabdr. Ancak
insn- kmil, kul olma mertebesine
ulanca hr olur. Kmil kul olma mer-
tebesindeki kul, btnyle Hak olmu
bir halktr. Kmil abd Hakk'n suretiyle
zhirdir. Zira Hak, "onun gren gz,
iiten kula, tutan eli" olmutur. Nefsi-
ni msivya kul olmaktan kurtarana
abd-i hlis, hibir kimseye stnlk
taslamayana abd-i mahz, eytann etki-
leyemedii kimseye abd-i hs, dier in-
sanlara abd-i umm, ifas mecburi olan
farzlar yerine getirerek ibadet edene
abd-i zdrr, ihtiyar olan ibadetleri ye-
rine getirerek kulluk yapana ise abd-i
ihtiyr denilir.
BBLYOGRAFYA :
el-Muvaatta', " Sa da ka " , 12; Msned, 11,
291 ; Buhr , " Re k ' i k " , 38; Msl i m, " al t " ,
215; Serrac, el-Lma' ( nr. A b d l h a l m Mah-
m d - T h Ab d l k d i r Server) , Kahi re 1960,
s. 532; Kueyr , er-Risle ( nr. Ab d l h a l m
M a h m u d - M a h m d b. er f), Kahi re 1972-74,
s. 428, 4 6 0 ; Hucvir, Kefu'l-mahcb, Hakikat
Bilgisi (trc. S l e y ma n Ul uda ) , stanbul 1982,
s. 244, 264; bn' l -Arab , el-Ftht't-Mek-
kiyye, Kahi re 1293, il, 8, 283; Kn , Itlh-
t'-fiyye ( nr. M. Ke m l b r h i m v. dr . ) , Ka-
hi re 1981, s. 80, 107; ei-Mu'cem-f,
"
c
a b d " md.
B SLEYMAN UL UDA
A B D b. EZVER
( j j ' j i )
(bk. DIRR b. EZVER).
^ ^ f f i ^ k ^ ^ ^ ^ V-i
A B D b. H U ME Y D
( Oi )
Eb Muhammed Abd b. Humeyd
b. Nasr el-Kiss (el-Ke)
(. 249/863-64)
Mvernnehir'in tannm hadis hfz.
L J
Mvernnehir'de bir Trk ehri olan
Kis'te 170'ten (786-87) sonra dodu ve
ayn ehirde ld. Genliinde o gnn
nemli ilim merkezlerine giderek Yezd
b. Hrn, Yahy b. dem, Abdrrezzk,
Eb Dvd et-Taylis ve Eb Bekir b.
Eb eybe gibi limlerden hadis tahsil
etti. Kendisinden de Mslim, Tirmiz ve
olu Muhammed bata olmak zere
Mvernnehir limlerinin birou ha-
dis rivayet etti. ahh-i Buhr'deki bir
senedde ("Menkb, 25) geen Abdlha-
md (veya Abdlhumeyd) isminin Abd b.
Humeyd olduunu syleyen MizzFyi (bk.
Fethu'l-Br, XIV, 94) DrimFdeki rivayet
desteklemektedir.
Gvenilir bir muhaddis olan Abd b.
Humeyd'in iki eseri vardr: 1. el-Msne-
d'l-kebr. Mellif tarafndan yaplm
bir muhtasarna ait baz czler gn-
mze kadar ulamtr (bk. GAS, I, 113).
el-Mrtehab min Msnedi
c
Abd b.
Humeyd adyla bilinen ve Sleymaniye
"el-Mrtehab min Msnedi V\bd b. Humeyd, mzeh-
h e b i l k s a y f a ( Sl eymani ye Kt p. Ayas of ya 894, l
b
)
(Ayasofya, nr. 894, 204 vr.), Millet (Feyzul-
lah Efendi, nr. 548, 207 vr.), Nuruosmani-
ye (nr. 1231, 194 vr.) ve Kprl (nr. 456,
176 vr.) ktphanelerinde birer yazmas
bulunan eser zerinde, Kemaleddin z-
demir. Hadis lminde Abd b, Humeyd
ve Mntehab Msned'i adyla Ankara
niversitesi lahiyat Fakltesi'nde bir
doktora tezi hazrlamtr. Ayrca e-
Sliyyt'l-vk
c
a Mntahabi'l-
Msned adl seme bir czn yazmala-
r da bulunmaktadr (Sleymaniye Ktp.,
Ayasofya, nr. 882/2, vr. 10-21; Zhiriyye
Ktp., Hadis 248, 6 vr.). 2. et-Tefsr. G-
nmze ulamayan bu eserden bn Ha-
cer'in yapt iktibaslara el-be'de yer
yer rastlanmaktadr (bk. GAS, 1, 113).
BBLYOGRAFYA:
Dri m , " Mu k a d d i me " , 6; Buhr , " Me n -
k b" , 25; Zeheb . A'lmun-nbel', XII, 235-
238; a. ml f . . Tezkiret'l-huffz, Haydar bd
1375- 77/1955- 58, II, 534; a. ml f . , el- 'ber ( nr.
E b H c i r M u h a m m e d es-Sa d) , Beyrut 1405/
1985, 1, 357; bn Hacer, Tehzb't-Tehzb, VI,
454- 457; a. ml f . , Fethu'l-Br {nr. T h Abdur -
r af Sa ' d v. dr. ) , Kahi re 1398/ 1978, XIV, 94;
bn' l - md, ezertuz-zeheb, Kahi re 1350- 51,
II, 120; Sezgi n, GAS, I, 113.
B T A L T KOY T
58
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkmu-er'iyye.
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDAL
r ~
ABDAL
( JLuVI )
Tasawuf ve Jslm edebiyat alanlarnda
kullanlan bir terim.
L J
TASAVVUF. Dnya ilgilerinden
kurtularak kendisini Allah yoluna ada-
yan ve ricl'l-gayb diye adlandrlan
evliya zmresi iinde yer alan sf veya
erenler hakknda kullanlr.
Abdal kelimesi Arapa'da, ikisi de
"karlk, birinin yerine geen" mnala-
rna gelen bedel ve bedl kelimelerinin
oulu olmakla birlikte, zamanla Farsa
ve Trke' de tekil mnasnda kullanl-
m ve Farsa'da "abdln", Trke'de
"abdallar" eklinde oul yaplm; ayr-
ca tasavvuf terminolojisinde abdalla
birlikte, ayn mnada olmak zere bu-
del kelimesi de kullanlmtr. Bu keli-
melerden hibiri, sonradan tasavvufun
abdal geleneinde ihtiva ettii mna ile
Kur'n- Kerm' de yer almamtr. An-
cak, hadis diye rivayet edilen ve aa-
da doruluu zerinde durulacak olan
baz szlerde hem abdal ve budel keli-
meleri gemekte, hem de bunlarn ni-
telikleri, saylar ve yaadklar yerler-
den sz edilmektedir. Abdal kavramnn
hicr nc yzyldan itibaren kazan-
m olduu muhteva gz nne alna-
rak bu kavrama, "birbirinin yerine ge-
enler, diledikleri zaman yerlerine ayn
ekil ve grnmde bakasn (bedel)
brakarak istedikleri yere gidenler, Pey-
gamber' e veya kutb' a vekil (bedel)
olanlar" gibi baz zorlama mnalar
yklenmise de Arapa'daki bedel ve
bedl kelimelerinde, tasavvuf kaynakla-
rnn abdaln bata gelen nitelikleri ola-
rak gsterdikleri "ubdiyet, zhd, ri-
yzet, inziva, kalb temizlii, vellik" gibi
mnalardan hibiri yoktur. Abdal telak-
kisi, ilk def a ortaya kt sralarda,
bid ve zhidlerle birlikte muhaddis ve
fakihler iin de kullanlmaktayd. Nite-
kim itimada en yakn bilinen abdal
hadislerini nakleden Ahmed b. Hanbel,
yeryznde muhaddislerden baka ab-
dal tanmadn sylemitir (bk. bn'l-
Cevz, Telbs IblTs, s. 329). mam fi
ve mam Buhr'nin de abdal szn,
beendikleri kiiler iin bir takdir ifade-
si olarak kullandklar rivayet edilir. Ab-
dullah b. Mbrek, Hris el-Muhsib,
Eb Tlib el-Mekk, Serrc, Kelbz,
Slem, Kueyr, Gazzl, Hcvr gibi ta-
savvufun ilk ve en byk melliflerinin
eserlerinde abdal konusu ya hi yer al-
mam veya pek az ilgi grmtr. Eb
Nuaym'n ffiiye'sinde ise sadece hadis
olduu iddia edilen baz ibareler nakle-
dilmitir. Ancak abdal telakkisi, eitli
melliflerce az ok farkl ekillerde ak-
lanm da olsa, btn tasavvuf zmre-
leri arasnda benimsenmi ve ayn e-
kilde deer kazanan ricl'l-gayb telak-
kisiyle btnletirilmitir. Buna gre
Allah, dnyann cisman dzenini sala-
malar iin baz insanlarn eitli grev-
ler stlenmesini takdir ettii gibi, lem-
deki mnev ve ruhan dzenin korun-
mas, hayrlarn temini, ktlklerin gi-
derilmesi iin de sevdii baz kullarn
grevlendirmitir. Herkes tarafndan
kolayca tannmadklar veya gizli olan
hakikatlere, srlara vkf olduklar iin
ricl'l-gayb ad verilen bu sekin kii-
lerin arasnda bir hiyerari vardr. An-
cak her mertebedeki ricl'l-gaybn ad-
lar, hiyerarideki yerleri eitli kaynak-
larda farkl ekillerde gsterilmitir.
Mesel Hatb'in Trhu Badd'mda
(111, 75-76) Kettn'ye atfedilen en eski
rivayetlerden birinde ricl'l-gayb, aa-
dan yukarya nukab, nceb, abdal,
ahyr, umed (veya umud) ve gavs ek-
linde gsterilirken bn'l-Arab bunlar
nceb, nukab, abdal, evtd, immeyn
ve kutb eklinde sralam, mi ise
bu hiyerarinin alt tarafna bir de me-
n eklemitir.
Tasavvuf kaynaklar, hadis olduunu
ne srdkleri rivayetlerden de fayda-
lanarak abdallarn madd, ruh ve ahlk
zellikleri, gleri, etkileri, saylar ve
yaadklar yerler hakknda olduka ge-
ni bilgiler vermilerdir. Buna gre ab-
dallar sa ve sakallar birbirine kar-
m, solgun yzl, hareketsiz, isiz
gsz, ocuksuz, yeryznde tek bir
dikili aac bile bulunmayan ve yalnzca,
"kendilerine gsterilen hedef e ulamak
iin katlacaklar yarnki yara bugn-
den idman yaparak hazrlanan" kiiler-
dir. Fudayl b. iyz'n, "Bize gre ermi
kii, ok oru ve ok namazla deil, an-
cak gnl zenginlii, kalb temizlii ve
insanlarn iyiliine almakla ermitir"
anlamndaki sz (bk. Slem, Tabakat,
s. 10), sonralar abdaln en ok tekrarla-
nan tarifi olmu, hatta hadis olarak
nakledilmitir. Gazzl de abdal hakkn-
da buna benzer bir tantmay sahb
Eb'd-Derd'dan nakletmektedir (bk.
hya, III, 357). Abdallarn ahlk ve
mnev ahsiyetleri hakknda gelitiri-
len tasvirler, gerekte her mslmanda
bulunmas gereken vasflardr. Buna
gre abdallar btn insanlara kar iyi
niyetli, kendilerine ktlk edenleri ba-
layan, ellerindekini bakalaryla pay-
laan, kaz ve kadere gnl holuuyla
boyun een, haramlardan titizlikle ka-
nan, ibadetlerde ihls ve samimiyete
nem veren, sevgi, efkat ve iyi niyet
gibi ahlk faziletlerle donanm kiiler-
dir.
Zamanla gelien tasavvuf muhayyile,
antik f el sef eden ve mitolojik unsurlar-
dan da faydalanarak, abdallarn evrenin
kozmik ileyiinde etkili olduunu ileri
srmtr. Kendilerine metafizik bir
hviyet verilen abdallar, baz mstesna
kiiler dnda kimseye grnmezler;
zaman ve mekn snrlarn aarak dile-
dikleri anda diledikleri yerde bulunur-
lar. Bol yamur yamas, bereketin art-
mas, zalimlerin cezalandrlmas, be-
llarn kaldrlmas gibi konularda Al-
lah'tan ne dileseler geri evrilmez. Bu
sebeple abdallar, sevgilerine ihtiya du-
yulan, gcendirilmelerinden saknlan
kimseler olarak grlmtr. Abdalla-
rn lem zerindeki tesir ve tasarruf
yetkileri hakkndaki gr, zellikle b-
n'l-Arab tarafndan daha da gelitiril-
mitir. Onun Hilyet'l-abdl adl bir ri-
siesi varsa da bu rislede abdal kavra-
m ve abdallarn niteliklerine yer veril-
memi, ancak rif, mrid, zhid, bid
gibi tasavvuf ehlinin takip etmeleri ge-
reken hkm ve samt (suskunluk) kav-
ramlarnn tasavvuftaki mna ve nemi
zerinde durulmutur. Ricl'l-gayb ve
zellikle abdal konusunu etrafl bir e-
kilde ele ald asl eseri el-Ftht'l-
Mekkiyye's\d\r, bn'l-Arab'ye gre,
Allah yedi iklimi yedi abdal vastasyla
korur. Yedi semann ruhaniyeti bunlara
baldr ve her abdal gcn, her biri
yedi semann birinde bulunan peygam-
berlerden alr ki bunlar brhim, Ms,
Hrn, drs, Ysuf, s ve dem' dir.
Ayrca peygamber Yahy da s ile
Hrn arasnda gidip gelerek bu pey-
gamberlerden ald hakikatleri yedi
abdaln kalbine indirir. Haftann yedi
gnnde olacak olaylarn yedi iklim ve
yedi peygamber vastasyla abdallarn
tasarrufuna verildiini syleyen bn'l-
Arab, yedi abdaln adlarnn Ab-
dlhay, Abdlhalm, Abdlmrd, Ab-
dikdir, Abdlkhir, Abdssem' ve
Abdlbasr olduunu belirtmek suretiy-
le bunlara bir nevi metafizik nitelikler
ve gler tanm olur (bk. el-FthtT
Mekkiyye, U, 376 vd.l. Bu yedi abdal,
yaygn telakkiye gre insanlarn imda-
59
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDAL
dna koarak bellar kaldrma, sknt-
lar giderme gc ve grevini tadklar
iin, abdaln- Hzr diye de adlandrl-
mlardr. Esasen ilk dnemlerden beri,
gizli glere sahip ve srlara vkf ol-
duklarna inanlan abdallarn Hzr, l-
yas, Mehd gibi gizli ahsiyetlerle ilgili
bulunduklar ne srlm, melmet
ehlinin gizli veller (ahfiy) inanc abdal-
lar daha da esrarengiz hale getirmi,
hatta bizzat abdallarn dahi birbirlerini
tanmadklar veya ancak st tabakada
olanlarn alttakileri tanyabildikleri sy-
lenmitir. Hadis olduu ne srlen ri-
vayetlerde abdallarn saylar hakknda
7, 30, 40, 60, 70, 80 gibi farkl rakam-
lar verilmekte, bu farklla sonraki
melliflerde de rastlanmaktadr. Bu
hususta teden beri benimsenen ve ha-
len de yaygn bulunan en eski telakki,
abdallarn saysn krk olarak gsterir.
Syt, ricl'l-gaybdan olan abdal, n-
ceb, evtd ve kutb hakkndaki hadisle-
rin doruluunu savunduu el-Habe-
r'd-dl adl eserinde krk abdal gr-
n benimsemitir. Pek yaygn olma-
yan bir gre gre bu krk abdaln yir-
mi ikisi erkek, on sekizi kadndr. Yine
fazla nemsenmemi bir rivayette krk
erkek, krk kadn olmak zere seksen
abdaldan sz edilir. bn'l-Arab, Seyyid
erf gibi baz mellifler de yedi abdal
grn benimsemilerdir. Byezd-i
Bistm, "Sen yedi abdaldan birisin" di-
yenlere, "Hayr, yedisi de benim" de-
mitir (bk. bnu 1-Cevz, Telbs Ibls, s.
345).
Abdallar hakknda ortaya atlm ha-
dislerin belli ballar, bu esrarengiz in-
sanlarn Suriye ve rak ahalisinden ol-
duklarn belirtmektedir. SytFye gre
krk abdaln yirmi ikisi Suriye'de, on se-
kizi Irak'ta ikamet eder. Baka bir riva-
yette ise abdallarn krknn da Suri-
ye'de olduu kaydedilmi ve bunlarn
yirmi bei Humus'ta, on ikisi am'da,
de Beysn'da gsterilmitir. Abdal-
larn bu suretle bir iki lkede veya bir
lkenin deiik ehirlerinde gsterilme-
si, bu blge halk iin bir eref sebebi
saylm, bu yzden teki baz lkelere
de byle bir eref kazandrabilmek iin,
abdallarn dnda baka faziletli ve
mnev nfuz sahibi ulularn da bura-
larda bulunduundan sz edilmitir.
Hadis olarak nakledilen baz rivayetlere
gre abdallarn Suriye'de ikamet etme-
sine karlk, nukab Marib'de, nceb
Msr'da veya Yemen'de, ahyr Irak'ta,
gavs (kutb) da Yemen veya Mekke'de
bulunmaktadr. Slem'nin Tabakt'm-
da (s. 243) yer alan baka bir rivayete
gre ise abdallar am'da, nceb Ye-
men'de, ahyr da Irak'ta bulunur.
Bata mutasavvflar olmak zere ab-
dal telakkisini benimseyenlerin daya-
nak kabul ettikleri hadisler, Enes b.
Mlik, Ubde b. Smit, Abdullah b.
mer, Ali b. Eb Tlib, Abdullah b.
Mes'd, Avf b. Mlik, Eb Sad ei-Hudr
ve Muz b. Cebel gibi sahblerden riva-
yet edilmitir. nemli bir ksm Hz. Pey-
gamber'in sz (merf hadis), bazlar
da Hz. Ali ve Eb'd-Derd'nn sz
(mevkuf hadis) olarak nakledilen bu ri-
vayetlerin hibiri, Ahmed b. Hanbel'in
Msned' i dndaki gvenilir hadis
mecmualarnda yer almamtr. Ms-
ned'deki hadisler, senedlerinde zayf
rviler bulunduu gerekesiyle tenkit
edilmitir (bk. Heysem, Mecma'u'z-ze-
o'id, X, 62-63; St, el-Fethu'r-Rabbn,
XXI, 192). teki rivayetlerin yer ald
Abdrrezzk'n Muannefi, Bezzr'n
Msned' i, Tabern'nin Mu
C
cem'ieri,
bn Adnin el-Kmil'l Eb Nuaym'n
Hilye'sl Hakm et-Tirmiz'nin Nevdi-
T'1-UI', DrekutnFnin Kitbul-Ec-
vd', SlemFnin Snen'-fiyye'sl,
DeylemFnin Msned'1-iirdevs' i gibi
kitaplarsa, gvenilirlik bakmndan ba-
lca drt tabakaya ayrlan kaynaklarn
ancak nc ve drdnc tabakalarn-
da gsterilebilmitir. Bu sebeple sz
konusu hadislerin byk bir ksm veya
tamam eybn, bn'l-Cevz, bn's-Sa-
lh, bn Teymiyye, Zeheb, bn Hacer,
Sehv gibi titiz muhaddisler ve kelm-
clar tarafndan sened veya metin ten-
kidine tbi tutularak reddedilmitir.
Abdal hadislerinin shhat derecesine
kavumam olmas, bu telakkinin kay-
nann Ehl-i snnet dnda aranmas-
na yol amtr. Nitekim Peygamber ve
ashaptan gavs, kutb, evtd, nceb vb.
ricl'l-gayba ilikin hibir sz nakledil-
mediini, seleften bazlarnn Hz. Pey-
gamberden rivayet ettikleri abdala da-
ir szn ise zayf bir hadis olduunu
belirten bn Teymiyye, ricl'l-gayb ol-
duu sylenen baz insanlara -onlar Al-
lah'a ortak gsterir gibi- olaan st
yetkiler ve gler nisbet etmenin slm
akdesiyle badatrlmayacan, bu
tr bir anlayn daha ok hristiyanlarn
ve ar i frkalarn akdelerini yanstt-
n belirtmektedir (bk. Minhc's-
snne, I, 21-22; Mecmu'u'l-fetu, XI,
437-443) . Ayn gr bn Teymiyye'den
daha ak ve kesin bir dille savunan bn
Haldun, hull ve vahdet gibi kutb ve
abdal telakkisinin de ilk defa Irak
sfierinde mmiyye ve Rafzlik etki-
siyle ortaya ktn, sflerin, i Arka-
lardaki imama karlk kutbu, nuka-
bya karlk da abdal benimsemek su-
retiyle a'y taklit ettiklerini ifade et-
mektedir (bk. Mukaddime, s. 291, 446).
Ahmed Emin, Kmil Mustafa e-eyb,
J. Chabbi gibi ada aratrmaclar,
bn Haldun'un grn benimsemi-
lerdir. Bunlardan Chabbi, abdal gelene-
ini aklayan ilk kaynaklardan olan
Chiz'in Ktb't-Terbf ve't-tedbr'm-
de, o zaman (III./IX. yzyl) abdal dok-
trinini slm evrede ilk defa kullan-
maya balayan iler'in Rfiz koluna
hcumunu, dilci bn Sikkt'in abdal teri-
mi hakknda Lisn'l- 'Arab'da yer
alan aklamasn (XI, 49), ayrca i ol-
duklar bilinen hvn- Saf'nn Re-
s^j'i'inde abdal kelimesi hakknda
smil anlayla yaplan aklamay da
gereke gstererek, bu telakkinin Sn-
n kesime smillik, Karmatlik ve ar
i frkalardan getiini belirtmektedir.
Bununla birlikte, Ahmed b. Hanbel gibi
eriatn zhirine sk skya bal bir ha-
dis ve fkh liminin abdal hadisini do-
ru kabul ederek eserine almas, bn
Teymiyye'nin, son derece titiz bir ten-
kiti olmasna ramen, bn Hanbel'in
naklettii hadisin mevz olduunu sy-
leyememesi, bn Teymiyye ve bn Hal-
dun gibi baz istisnalar dnda, hemen
btn lim ve mutasavvflarn abdal te-
lakkisini benimsemi veya en azndan
tenkit etmemi olmalar, bu telakkinin,
esas itibariyle, a'dan ya da Ehl-i sn-
net d baka bir kaynaktan geldii
grn phe ile karlamak iin ye-
terli sebeplerdir. Fuad Kprl de, da-
ha mild X. yzylda, Slimiyye ve Han-
beliyye frkalar arasnda bu telakkinin
klasik bir mahiyet alm olduunu ileri
srerek bn Haldun'un yukardaki gr-
n isabetsiz bulmutur (bk. "Abdal",
Trk Halk Edebiyat Ansiklopedisi, I, 25).
Ancak unu da belirtmek gerekir ki, ilk
devirler Ehl-i snnet lim ve mutasav-
vflarnn abdal anlaylar bn'l-Ara-
b'nin anlayndan, zellikle XIV. yzyl-
dan itibaren ba gsteren ve XX. yzyl
bana kadar devam eden heterodoks
(Rfiz) abdallarn hayat tarzlarndan
tamamiyle farkldr. Nitekim abdal te-
lakkisinin ilk defa ortaya kt sralar-
da, bid ve zhidlerle birlikte muhaddis
ve fakihler iin de kullanldna yukar-
da iaret edilmiti.
60
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDAL
BBLYOGRAFYA:
Msned, I, 112; V, 322; VI, 316; Eb Tl i b
el - Mekk , Ktul-kulb, Kahi re 1961, 1, 66;
Serrc, ei-Lma' ( nr. Ab d l h a l m Ma h m d -
T h Ab d l k d i r Server), Kahi re 1960, s. 40;
hvn- Saf , Res'il, Beyrut 1376- 77/1957, 1,
376- 377; Sl em , Tabaktfiyye (nr.
N r e d d i n er be) , Kahi re 1389/1969, s. 10,
51, 243; Eb Nuaym, Hilyet'l-eoliy', Kahi re
1394- 99/1974- 79, I, 8- 9; Hat b, Trhu Ba-
dd, Kahi re 1349/1931 Beyrut, ts. ( Dr u 1-
Fikr), III, 75- 76; Gazzl , hya', Kahi re 1332
Beyrut 1402- 1403/1982- 83, III, 357; bn As-
kir, Trhu Dmak, D mak 1330, 1, 59; b-
n' l -Cevz , Telbs Ibls, Kahi re 1368 Bey-
rut, ts. ( Dr u l-Fikr), s. 329, 345; Bakl, erh-i
athiyyt, Tahran 1968, s. 25; bn' l -Arab , el-
Ftht'l-Mekkiyye (nr. O s ma n Yahy i b-
r hi m Medkr ) , Kahi re 1392- 1402/1972- 83, II,
376- 384; a. ml f . . Hilyet'l-abdl (Sitt res'il
mine't-trsi'l-'Arab el-lslm i i nde, haz rl a-
yan Ab d l l a t f Mu h a m m e d ei -Abd), Kahi re
1402/1982, s. 43- 57; Lisnul-'Arab, " bdl "
md. ; bn Teymi yye, Minhc's-snne, Bul ak
1321, I, 21- 22; a. ml f . , Mecm'u'l-fetu (nr.
Ab d u r r a h ma n b. M. b. Kas m) , Ri yad 1381-86,
XI, 433- 445; XXVII, 497- 500; a. ml f . . Mecmu'a-
t'r-res'il (nr. M. Re i d R z) , Beyrut 1403/
1983, I, 60- 62; Haydar b. Ali el -ml , Kitb
ia'n-n ( Ha k m et-Ti rmi z ' ni n Hatmul-
euliy't eki nde, n e r e d e n O s ma n I smi l Yah-
y), Beyrut 1965, s. 504- 505; Zeb d , ithfus-
sde, Kahi re 1311 Beyrut, ts. ( Dr u hyi' t-
t r s i TAr ab ) , VIII, 385- 387; Heysem , Mecma-
'u'z-zeu'id, Beyrut 1967, X, 62- 63; bn Hal-
dn. Mukaddime, Kahi re, ts. ( Dr u -a' b), s.
291, 446; Ta'rft, " bde l
3
" md . ; Syt, el-
Haber'd-dl 'al ucdi'l-kutb ue'l-eutd
ue'n-nceb
3
ue'l-abdl, Beyrut 1983, II, 241-
253; bn Ar r k, Tenzh'-er'a, Kahi re, ts., II,
307; Tehnev , Kef, I, 145- 148; Acl n , Ke-
f'l-haf", Beyrut 1351/1932, I, 27- 28; St .
el-Fethu'r-Rabbnl Beyrut, ts. ( Dr u hyi' t-
t rsi ' l - Arab ) , XXI, 192; A h me d Emi n, Duha'l-
slm, Beyrut, ts., III, 345- 346; Kmi l Mus t af a
e-eybl , e-la beyne't-tasauuuf ue't-teey-
yu, Ba dad 1964, II, 155; R. A. Ni chol son,
Studies in Islamic Mysticism, Cambr i dge
1980, s. 194- 195; Elbn, Silsiletul-ahdi'z-
za'fe ue'l-meuz'a, D mak 1399, 11, 339- 341;
M. Fuad Kprl , " Abda l " , Trk Halk Edebi-
yat Ansiklopedisi, I, 23- 27; I. Gol dzi her, " Eb-
dl " , A, IV, 3- 4; a . ml f . - H. J. Ki ssl i ng. " Ab-
dal " , El
2
(Fr ), I, 97- 98; a. ml f . l er, " Abda l " ,
UDM, I, 343- 344; J. Chabbi , " Abda l " , Elr., I,
173-174.
MIL SLEYMAN UL UDA
E D E B Y A T . Mevcut bilgilere gre
abdal tbiri, byk bir ihtimalle XII-XIV.
yzyllardan balayarak ran'da yazlm
olan edeb metinlerde "dervi" mna-
snda kullanlmtr. XIV. yzylda ran
sahasnda abdal tbiri ile, Kalenderler'e
benzeyen serseri derviler kastediliyor-
du. XV. yzyl metinlerinde ise, kelime-
nin "meczup, divane" mnasna geldii
grlmektedir. Abdal, XVII. ve XVIII.
yzyllarda daha ziyade "serseri" ve "di-
lenci dervi" mnasnda kullanlmtr.
Abdal tbiri, Anadolu Trkleri arasnda
ran'dan daha ok yaygndr. XIV. yzy-
la ait edeb vesikalardan anlaldna
gre, bu yzyln balarndan itibaren
Anadolu'da abdal lakapl dervilerin o-
ald grlmektedir. Abdal Ms'da
olduu gibi abdal lakab bazan ismin
bana, Kumral Abdal'da olduu gibi
bazan da sonuna gelmektedir. XV. yz-
yl balarnda yazlm olan Krk Vezir
Hikyesi'nde, "serseri dervi" mna-
snda abdallardan bahsedildii gibi, e
anlaml olarak k kelimesi de kullanl-
maktadr. Ayn yzyl sonlarna ait ba-
ka bir eserde ise abdal, "torlak" karl-
olarak kullanlmtr. Abdal tbirinin
daha sonralar "kalender" veya "hayda-
r" yerine de kullanld grlmektedir.
XVIII. yzylda ise bu tbir nemini kay-
betmitir.
Byk Seluklu mparatorluu'nun
kuruluundan sonra Yeseviyye ve Ka-
lenderiyye gibi tarikatlarla Trkmen
kabileleri arasndaki Aiev-Btn cere-
yanlarn ve dier birtakm kark aki-
delerin ksmen mill, ksmen mahall
baz an'anelerin de tesiriyle, XIII. yzyl-
da Anadolu'da Bablik ad altnda siya-
s ve sosyal bir isyan hareketine sebep
olduklar tarih bir vkadr. Fuad Kp-
rl'ye gre, Anadolu abdallar (abda-
ln- Rm) da Bablik cereyannn daha
sonraki grnnden baka bir ey
deildir. Anadolu abdallar, Osmanl
Devleti'nin kuruluunda, gaziler (veya
alp-erenler), ahler ve bciyn- Rm ile
birlikte byk hizmetleri grlen dr-
dnc sosyal zmredir. Abdaln- Rm,
kpaazde'nin szn ettii hetero-
doks (Rfiz) dervilerdir. XIV. ve XV.
yzyllarda baka adlar ile de zikredil-
mekle beraber, daha ok abdal ismi ile
anlan, akideleri bozuk serseri dervile-
rin halk arasnda byk n kazandklar
grlmektedir. air Vhid, 1522'de ta-
mamlad Hce-i Cihn ve Netce-i
Cn adl eserinde Anadolu abdallarn,
Kalenderler ile Haydarler arasnda m-
him ve ayr bir zmre olarak gster-
mitir. Onun verdii bilgiye gre bunlar
srtlarnda bir tennre, deta yar p-
lak dolar, yalnayak ve balar ak ge-
zerlerdi. Bellerinde yn rg bir kuak,
omuzlarnda Eb Mslim naca, elle-
rinde Baba c' oma, kav, akmak
ve iki cr'adn, tahtadan bir sar kak
ve kekl vard. Vcutlarnda yank yer-
leri, dvme zlfikar resimleri veya Hz.
Ali'nin ismi, pazularnda ylan ekilleri
yer alr, ellerinde tef , kudm, boynuz
gibi msiki letleri bulunurdu. Osman
Baba'y ve Baba c' tarikatn byk-
leri olarak tanrlar, muharrem aynda
Kerbel ehitlerinin matemini tutarlar-
d. Sakallar, kalar tra edilmi olan
bu zmre mensuplar eriat hkmleri-
ne uymamakla kalmayp eriat ehline
de dmanlk gsterirlerdi.
Abdallarn Anadolu'daki en mhim
merkezleri Seyyid Gazi Tekkesi idi. Ni-
tekim LatfTnin eitli kaytlar, Seyyid
Gazi Dergh'nn abdallarn merkezi ol-
duunu aka gsterdii gibi. k
elebi'nin air Yetm hakkndaki baka
bir kayd da ayn hususu dorulamak-
tadr. Kann Sleyman ran seferinden
dndkten sonra, 1556-58 yllar ara-
snda Seyyid Gazi Tekkesi'ni abdallar-
dan temizletmi, bunlardan bazlar K-
tahya Kalesi'nde hapsedilmi, bir ksm
etrafa dalm, ancak "snnet ehli" ol-
duklarna halk tarafndan ahitlik edi-
lenler serbest braklmlard. Bununla
birlikte 1572'den itibaren, nce baz t-
vizler vererek tekrar Seyyid Gazi Tekke-
si'ne yerlemeye balayan bu abdallar,
zamanla oalarak eskiden olduu gibi
kendi det ve yaaylarn burada da
srdrmlerdir. Bektaliin kuvvet-
lenmesi zerine, XVI. yzyln ortalarn-
dan sonra abdallarn Hac Bekta' b-
yk bir veli olarak tandklar grlmek-
tedir.
Ktip elebi'nin Seyyid Gazi Tekke-
si'nde Bekt abdallarnn oturduunu
kaydetmesi, Ankara'da Kaya civarnda
Hseyin Gazi Tekkesi ile Ykub Tekke-
si'nin abdallara mahsus olduunu be-
lirtmesi, Evliya elebi'nin de hem Sey-
yid Gazi, hem de Hseyin Gazi tekkele-
rini Bekt tekkeleri olarak gsterme-
si, Bektaliin XVII. yzylda dier
birok Rfiz zmreleri ile birlikte ab-
dallar da iine aldna en byk delil-
dir. XVIII. yzylda ise Bekt abdallar
tbirinin yayld, abdal tbirinin Bek-
t kelimesinin e anlamls olarak kul-
lanld, eski abdal trbe ve tekkeleri-
nin Bektler tarafndan ele geirildii
grlmektedir. Byle olmasna ramen,
yani XVII. ve XVIII. yzyllarda abdal
zmrelerinin Bektalik iinde eritilerek
temsil olunmasndan sonra da abdal
topluluklarndan bir ksmnn, ehir
Bektaliine karmayarak kylerde
yaayan heterodoks Alev zmreieriyle
birletii anlalmaktadr. nc bir
ksmn ise "secte" (cemaat) halinde
Anadolu'nun eitli sahalarnda kyler
kurarak yerletii, nihayet drdnc
61
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDAL
bir blmn de kzlba obalar tarzn-
da gebe olarak yaad tahmin edil-
mektedir.
Abdal kelimesi, baz kavm zmrelere
ve baz yerlere isim olmas dolaysyla
etnoloji ve toponimi bakmlarndan da
ok nemlidir. Ktip elebi Cihann-
ma da XV. yzyl balarnda zmit civa-
rnda bir Kemer Abdal mezraas bulun-
duunu, XVII. yzylda da Canik'te bir
Abdal kynn mevcut olduunu kay-
deder. Gnmzde de Ankara, Tokat,
orum, Denizli, Diyarbakr, Samsun, Si-
nop, Sivas, Trabzon, Gaziantep, Kasta-
monu, Kayseri, Giresun, Mersin, Mani-
sa, Malatya, Van ve Yozgat illeri snrla-
r iinde abdal adn tayan kyler bu-
lunmaktadr.
Anadolu'da bugn de kendilerine ab-
dal adn veren ve daha ok gebe ola-
rak yaayan zmrelere Denizli, Dinar,
Sivas, Amasya, orum, Osmanck, ski-
lip, Merzifon, Mecitz, Havza, Konya,
Karaman, Mut ve Elmal taraflarnda
rastlanmaktadr. Anadolu'daki abdal-
lardan bir ksmnn XX. yzyln ilk yar-
snda bile dervi kyafetine girerek ser-
seri zmreler halinde dilendikleri, bir-
ounun ise algclk, trkclk ve hi-
kyecilikle uratklar, zellikle K-
rolu hikyeleri anlatmakla n kazan-
dklar bilinmektedir. Bir ksm abdalla-
rn kazanclk, demircilik, sepetilik gibi
ilerle megul olmalar yznden bun-
lara ingenelik bile isnat edilmitir.
Anadolu'daki abdallara daha ok Alev
sahalarnda rastlanmas, bunlardan b-
yk bir ksmnn Alev olduunu gsterir.
Abdal topluluklarna Anadolu'nun d-
nda da eitli sahalarda rastlanmak-
tadr. Mesel Sovyet Azerbaycan'nda
Abdal isimli bir kyn varl ve bu k-
yn klar yetitirmek suretiyle n ka-
zand bilindii gibi, Safevler devrinde
ran'da yaayan amlu kabilesinin oy-
maklar arasnda Abdallu oymann
bulunduu da tarih kaytlardan anlal-
maktadr. am taraflarndan ran'a ge-
len bu kzlba Abdallu oymann, XVII.
yzylda Anadolu'da yaayan Abdallu
oyma ile mnasebeti olduu da ko-
layca dnlebilir. Dier taraftan Ha-
zar tesinde oturan Trkmen kabileleri
arasnda da abdal adn tayan bir ka-
bileye tesadf edildiini P. Nebelson ve
Galkin'den renmekteyiz. XVI. yzylda
Afganistan' da da Kandehar civarnda
yaayan Abdal veya Abdl adl bir kabi-
le grlyor ki bunlarn ok eskiden be-
ri orada yaadklarndan phe edile-
mez. Fuad Kprl'nn tahminine gre,
bu Af gan abdallar veya baka bir
tbirle Abdl Drrnler, tpk Kalalar
gibi, Eftalit Devleti'ni kurmu olan
Trkler'in soyundan gelmektedir. Ama
bu Eftalit bakiyesi Trkler, zamanla dil-
lerini kaybederek Afganlamlardr. lk
defa F. Grenard Dou Trkistan'da da
Abdal ad altnda yaayan bir etnik
zmrenin varlndan sz ederek Keria
yaknlarnda elli, enen civarnda ise
yedi-sekiz evin bunlara ait olduunu
bildirmektedir. Daha sonra nl Sinolog
P. Pelliot da ayn blgenin Paynp k-
ynde yaayan abdallar hakknda bir
aratrma yaymlamtr.
Milttan sonra V. ve VI. yzyllarda
Orta Asya tarihinde nemli bir rol oyna-
m olan Eftalit veya Akhun diye bilinen
kavmin adnn da aslnda Abdal veya
Aptal olduu iddias kolaylkla reddedi-
lemez. Nitekim bugnk Yakuta'da er-
kek amanlarn lakab olarak kullanlan
abida kelimesi de bu hususu dorular
mahiyettedir.
Abdallarn ingenelerle, konutuklar
dilin de ingenece ile bir ilgisi yoktur.
Ahmet Caferolu da abdallarn gizli dili
ile ingene ve Eleki dilleri arasnda
hibir mnasebet olmadn syledii
gibi, abdallarn gizli dilinde yer alan ke-
limelerin dar bir sahaya deil, Filistin,
Suriye ve Orta Asya abdallarnn diline
de mil olduunu ileri srmektedir.
Caferolu'na gre, bu gizli dilden bir-
ok kelimeler ingeneler tarafndan da
benimsenmitir.
BBLYOGRAFYA:
Abdal l ar hakk nda bugne kadar mstaki l
bir monogr af i yaz l mam ol duu iin, bu mad-
dedeki ana fikirler, Fuad Kprl ' nn Trk
Halk Edebiyat Ansiklopedisi'ndeki " Ab d a l "
maddesi nden ( st anbul 1935, 1, 27-56} f aydal a-
nlarak kal eme al nm t r. Ad g e e r r maddeni n
meti n v e bi bl i yograf yas konuyl a i l gi l enenl er
iin vaz gei l mez bir kaynaktr. Bununl a birlikte
A B DA L maddesi yl e ilgili henz a kl a kavu-
mu ol an baz hususlar, ansi kl opedi l s
i i nde ayd nl at l maya allmtr.
Bab l er ile Abdal l ar aras ndaki ilgi dol ay s y-
la Ahme t Yaar Oc ak' m XIII. yzylda Anado-
lu'da Baba Resul (Babatler) syan ue Anado-
lu'nun slmlama Tarihindeki Yeri ( st anbul
1980) adl monogr af i si ne; Abdal l arl a Baba c'
aras ndaki mnasebet iin i se, Orhan F. Kp-
rl' nn, " V e l y e t n me - i e y h c a d d i n"
{TM, XVI I I /1972, s. 177-184) ile kr El i n' i n
" Bi r e y h c a ddi n Ba b a V e l y e t n me s i "
(Trk Kltr Aratrmalar, XXI1/1-2, Ankar a
1984, s. 199-218) makal el eri ne bak l mal d r. Af -
gani st an' daki Abdl i er hakk nda yeni bi bl i yog-
rafik bilgiler iin L. Lockhart ' n Encyclopaedia
of slam'daki " Ab d a l " maddesi i ncel enmel i di r
(I, 95). Okuyucuya kol ayl k sal amak zere ko-
nu ile ilgili di er kaynak, arat rma v e ref erans-
lara aa daki bi bl i yograf yada yer veri l mi ti r:
Vhi d , Hce-i Cihn ue Netce-i Cn, Sl ey-
mani ye Ktp. , Hl et Ef endi , nr. 242; Devl et ah,
Tezkiret'-u'ar
3
(nr. E. Br owne) , Lei den
1901, s. 192; Lmi , Nefeht Tercmesi, stan-
bul 1289, s. 671; F. Babi nger , D/ e Ge-
schichtsschreiber der Osmanen und ihre Wer-
ke, Lei pzi g 1927, s. 151; A k el ebi . Me-
ir'-uar (nr. G. M. Mer edi t h Owens ) .
London 1971, s. 95
b
; Lat f , Tezkire, s. 131
vd. ; skender Mn , Trh-i 'lem-r-y 'Ab-
bs, Tahr an 1313-14 h., 1/3, s. 761; Nergi s .
Hamse, Bul ak 1255, s. 113 vd. ; Kt i p el ebi .
Cihannm, stanbul 1145, s, 623, 642 vd. ;
Evliya el ebi , Seyahatnme, II, 425; III, 16 vd. ;
Sk p Dede, Sefne, Kahi re 1283, s. 55; eyh
Glib, Divan, Bul ak 1252, s. 9; Esad Ef endi ,
ss-i Zafer, istanbul 1293, s. 201; Rz Kul
Han Hi dyet , Riyz'l-'rifn, Tahr an 1305, s.
221; M. Bel l et et e. Contes Turcs en langue tur-
que extrait du roman intitule, les Quarante
Vizirs, Pari s 1812, s. 177 vd. ; P. Nebel son,
Oerki Voljiskago Nizauya l Aa Vo l g a ' n m
Tavsi f i ] , Pet ersburg 1852, s. 128 vd. , 133; Gal-
kin, Etnografieskiye i istorieskiye matariale
po Sredney Azii i Orenburgskomu Krayee
|Orta Asya ve Or e n b u r g Vi l yet i Ha k k n d a Et-
nogr af i k ve Tari h Ma ddel er i , Pet ersburg 1869,
s. 6, 11, 14, 34; F. Grenard, Le Turkestan et le
Tibet (1. L. Dut r eui l d e Rhi ns, Mi s s i on scientifi-
q u e d a n l ' Asi e Cent r al , 1890-95), Paris 1898, s.
306- 315; Pekar sky, Yakut Lgati, Pet rograd
1917-30, I, 11; M. Fuad Kprl , Osmanl
mparatorluunun Kuruluu ( baz i l vel er ve
i ndeksl er l e n e r e d e n Or h a n F. K pr l ) , stan-
bul 1981, s. 160 vd. ; P. Pel l i ot, " L e s b d l d e
Pa i no p" , JA, IX (1907), s. 115- 139; Ah me t Re-
f i k, " Fat i h Z a ma n n d a Ko c a l i ", TTEM, 1/78
(1340), s. 28; a. ml f . , " Os ma nl D e v r i n d e Rf i -
z l i k v e Be kt a l i k" , DEFM, IX/2 (1932), s. 31;
A h me t Caf er ol u, " A n a d o l u Ab d a l l a r n n
Gi z l i Di l l e r i nd e n Bi r ki r ne k" , Fuad Kp-
rl Armaan, stanbul 1953, s. 77-79.
B ORHAN F . KPRL
ABDAL KPRS
Bursa-Mudanya yolu zerinde
Nilfer ay stnde kurulmu
XVII. yzyla ait bir kpr. ^
Acemler Kprs adyla da bilinmek-
tedir. stnde ina kitbesi bulunma-
makla birlikte. Bursa Orhan Ktpha-
nesi'nde 1016 numarayla kaytl el yaz-
mas bir mecmuadaki nottan (bk. Kzm
Baykal, Bursa'da Tarih Kprler, s. 11)
renildiine gre, 1088 ( 1677) ylnda
Niyz-i Msr'nin mridlerinden Abdal
elebi adnda bir tccar tarafndan
yaptrlmtr. Aslnda on iki gzl iken
iki ucunun topraa gmlmesi sonun-
da sadece be alt gz akta kalm-
tr. Kfeki tandan ina edilmi, sivri
kemerli, 70 m. uzunluk ve 4.80 m. ge-
niliindeki kprnn en yksek olan
62 .
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkmu-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDAL MURAD
Abdal Kprs-Bursa
orta ksmnda, dar takn konsollara
oturan bir kitabe kk ile ayn tatan
yontulmu korkuluklar vardr.
BBLYOGRAFYA:
Kz m Baykal , Bursa'da Tarih Kprler,
Bursa 1967, s. 11- 15; Ce v de t ul pan, Trk Ta
Kprleri, Ankar a 1975, s. 174; G. Tun, Ta
Kprlerimiz, Ankar a 1978, s. 11.
SEMAVI EY CE
r
ABDAL KUMRAL
Osmanl Devleti'nin kuruluuna ait
menkbelerde ad geen
Anadol u abdallarndan biri.
L J
Kumral Abdal adyla da bilinmekte-
dir. kpaazde'ye gre, Edebli Os-
man Gazi'nin mehur ryasn tbir
edip kendisine padiah olacan mj-
deledii zaman Abdal Kumral ondan
mjdelik istemi, Osman Gazi de padi-
ah olunca bu dervie klcn vermiti.
Rstem Paa'ya atfedilen Tevrih-i
l-i Osman'da kpaazde'deki riva-
yet aynen zikredilmekle birlikte, dervi-
in ad Durut veya Turgut olarak geer.
drs-i BitlisFye gre, Kumral Abdal Os-
manl Devleti'nin kuruluundan nce
ularda yaayan bir dervi mcahiddir.
Ermeni Derbendi'nde rastlad krklar-
dan birinden Osman Gazi'nin bana
devlet kuu konacan renince bu
mjdeyi ona bildirir; o da kendisine kl-
cn ve marapasn verir. Ayrca drs-i
Bitlisi, Osman Gazi'nin, padiah olunca
Kumral Abdal'a Ermeni Derbendi'nde
bir zviye yaptrp buraya kyler ve tar-
lalar vakfettiini bildirdii gibi, bu zvi-
yenin kendi zamannda mevcut ve me-
hur olduunu da ilve eder.
drs-i Bitlis'ye dayanan Mneccim-
ba ise Abdal Kumral'n Yeniehir ta-
raflarnda yaadn ve kfirlerle gaz
ettiini ifade eder. Ayrca Osman Ga-
zi'nin bu dervie Yeniehir civarnda bir
zviye yaptrp buraya kyler ve tarlalar
vakfettiini de syler.
BBLYOGRAFYA:
ka az de , Trih ( nr. l Bey), stanbul
1332, s. 6 vd. ; a.e. ( nr. F. Gi ese) , Lei pzi g
1929, s. 10 v d. ; dr s-i Bitlisi, Het Behit,
Ktp., FY 225, vr. 31
a
- 33
b
; Rs t e m Paa, Te-
vrih-i l-i Osmn, C Ktp. , T Y 2438, vr. 29 ;
Mnecci mba , Sahif'l-ahbr, stanbul 1285,
III, 2 6 7 ; Ha mme r ( At Bey), I, 9 0 ; Neci b
s i m Me h me d Ar i f , Osmanl Tarihi, stanbul
1335, s. 574; M. Fuad Kprl , " A b d a l K u m-
ral " , Trk Halk Edebiyat Ansiklopedisi, stan-
bul 1935, I, 58. ri
llffil OR HA N F . KP RL
Abdal Mehmed Trbesi -Bursa
r
L
ABDAL MEHMED
II. Murad devrinde
Bursa ve evresinde yaayan
Anadolu abdallarndan biri.
J
Hayatna dair kesin bilgi yoktur. Hak-
knda teekkl eden menkbelerden
Emr Sultan'n (. 833/1429) ada ol-
duu ve onunla sohbet ettii anlal-
maktadr. Baldrzde, Abdal Mehmed'in
lmnden sonra da kerametlerinin
devam ettiini syleyerek onun Molla
Fenr ile ilgili bir menkbesini nakle-
der. Menkb- Erefzde'de Erefolu
Abdullah- RmFnin (. 874/1469) Abdal
Mehmed'in himmet ve feyziyle vellik
mertebesine eritii anlatlr. Bir rivaye-
te gre Abdal'n mekn Hac brhim
adl saf bir adamn dkkndr. Abdal
Mehmed'in himmetiyle zengin olan hac
brhim, onun adna Abdal Camii'ni,
kendi adna Gkdere semtindeki mesci-
di yaptrm ve daha baka vakflar da
tesis etmitir. Menkbelerin nda
Abdal Mehmed'in XV. yzyln ilk yar-
snda vefat ettii sylenebilir. Abdal
Mehmed adna Bursa'da II. Murad ta-
rafndan yaptrlan cami, emesi, tr-
besi ve hazresiyle birlikte bugn de
varln muhafaza etmektedir.
Sz konusu Abdal Mehmed'den ba-
ka, Orhan Gazi zamannda yaayp Bur-
sa'nn fethiyle ilgili menkbesi bulunan
Abdal Murad'n olu olan bir Abdal
Mehmed daha vardr. Bunun mezar,
1933'te yktrlan babasna ait zviyenin
hazresindedir.
BBLYOGRAFYA:
Abdul l ah Vel i yyddi n Bursev , Menkb-
Erefzde, Ktp. , T Y 270, vr. 8
b
; Bal d r zde,
Rauza-i Evliya", Bursa Eski Eserl er Ktp. , Or-
han, 1018, s. 9- 10; smai l Bel , Gldeste, Bur-
sa 1302, s. 216; Kz m Baykal , Bursa ve Ant-
lar, Bursa 1950, s. 113; M. Fuad Kprl ,
" A b d a l Me h me d " , Trk Halk Edebiyat An-
siklopedisi, i stanbul 1935, I, 59.
H SLEYMAN UL UDA
r
ABDAL MURAD
Osmanl Devleti'nin kuruluuna ait
menkbelerde ad geen
Anadolu abdallarndan biri.
L J
Gldeste sahibi Bel'e gre Abdal
Murad, Bursa'nn fethinden nce Buha-
ra'dan Bursa'ya gelen krk abdaldan bi-
ridir. Bursa'nn fethinde (1326) Orhan
Gazi'ye yardm etmi, fetihten sonra
vefat edince bugnk trbesinin buiun-
63
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDAL MURAD
Abdal Mur ad Haz r esi - Bur sa
duu yere defnedilmitir. Menkbelere
konu olan kocaman klc ile ylan ek-
lindeki tun topuzunun XVII. yzylda
trbede bulunduu sylenmekte ise de
XIX. yzyln sonlarnda bunlarn orta-
dan kalkt anlalmaktadr. Avrupal
seyyahlara dayanarak bilgi veren Has-
luck ile Bel'in ve Evliya elebi'nin k-
lla ilgili rivayetleri farkldr.
Evliya elebi, Abdal Murad adna Or-
han Gazi tarafndan yaptrlan tekkeye
yine Orhan Gazi'nin binden fazla bakr
kapkacak vakfettiini, evresinin bir
mesire yeri olduunu anlatrken, tekke-
nin o devirde Bektler'in elinde bu-
lunduunu syler. kpaazde ile a-
kik Tercmesi'nde farkl bilgiler bu-
lunmakla birlikte, gerek bunlarda, ge-
rekse l ve Hoca Sdeddin'de Abdal
Murad'n Hac Bekt- Vel ile olan
mnasebetine dair bir iaret yoktur.
XX. yzyln balarna kadar Bekt
tekkesi olarak varln srdren Abdal
Murad Tekkesi, XVII. yzyln ikinci yar-
sndan nce Bektler'in eline gemi
olmaldr. Trbe ve zviyenin, Alacahr-
ka semtinin yukarsnda bulunan kire
ocann st tarafnda bugn yalnzca
kalntlar vardr.
BBLYOGRAFYA:
kpa az de , Trih ( nr. l i Bey), stanbul
1332, s. 2 0 0 ; Mecd . akik Tercmesi, stan-
bul 1269, I, 3 4 ; Hoca Sdeddi n, Tc't-tevrth,
stanbul 1279-80, 11, 4 0 7 ; smai l Bel i , Gldes-
te, Bursa 1302, s. 2 1 2 ; Ha mme r ( At Bey) , I,
160- 162; Bursa Co r af y as ( Cor af ya En c me -
ni Ne r i ya t nda n) , stanbul 1927, s. 98, 158; F.
W. Hasl uck, Christianity and slam under the
Sultans, Oxf or d 1929, 1, 2 3 0 ; M. Fuad Kprl ,
lk Mutasavvflar, Ankar a 1981, s. 3 3 9 ; a. ml f . ,
" A b d a l Mu r a d " , Trk Halk Edebiyat Ansiklo-
pedisi, stanbul 1935, I, 60; Kz m Baykal , Bur-
sa ve Antlar, stanbul 1982, s. 7 1 ; V. Cui net,
La Turquie d'Asie, Pari s 1984, IV, 129.
I S ORHA N F . KP RL
F
ABDAL MS
n
Menkbeleri Osmanl Devleti'nin
kuruluu ile ilgili rivayetlere karan ve
Bekt an'anesinde nemli bir yeri olan
Anadolu abdallarndan biri.
Abdal Ms'nn gerek ahsiyeti, ta-
rih diye ileri srlen rivayetlerin men-
kbe ve ahs yorumlara dayanmas do-
laysyla ok mphemdir. Bel'in, Bur-
sa'nn fethinden nce Buhara'dan gelen
krk abdaldan biri olarak gsterdii Ab-
dal Ms, kpaazde'de Bekt ola-
rak zikredilir. Takprizde, l ve Hoca
Sdeddin gibi tarihiler, onun Bursa'nn
fethinde Sultan Orhan'la birlikte oldu-
una ve Geyikli Baba ile aralarnda ya-
kn bir mnasebetin bulunduuna ia-
ret ederler. Mehur Bekt velsi Kay-
gusuz Abdal'n Abdal Ms'dan iczet
al, Kaygusuz Abdal Menkb'na
genie anlatlmaktadr. Baz Bekt
kaynaklarnda ve Finike yaknlarndaki
Kf Baba Tekkesi kitbesinde Abdal
Ms "pr-i sn" lakab ile anlmakta ve
kurduu tekke, Bektaliin drt der-
ghndan biri saylmaktadr. Bekt
yini icra edilirken evreye serilen on
iki posttan on birincisinin Ayak ah
Abdal Ms Sultan Postu eklinde ad-
landrlmas, onun Bektler arasndaki
yerinin nemini gstermektedir.
Abdal Ms ile ilgili rivayetler hem
Teke (Antalya), hem de Bursa ve evre-
sinde teekkl etmitir. Bursa'daki Ab-
dal Ms ile Elmal'daki Abdal Ms'nn
iki ayr ahs olduu iddias, Bursa ve
Elmal'da Abdal Ms adna balanan
iki ayr trbenin varln aklamak
maksadyla ortaya atlm olmaldr. As-
len Azerbaycan'n Hoy ehrinden olan,
prinin de Yataan Baba adnda me-
hur bir vel olduu kaydedilen Abdal
Ms ile ilgili an'ane ve menkbelerin
Bursa ve Teke gibi iki ayr yrede yer-
lemi olmasn, yukardaki rivayetin ta-
kip ettii seyri gstermesi bakmndan
ele almak daha doru olur. Hkmet
merkezi Bursa evresinde doan Abdal
Ms an'anesinin eskiden beri hetero-
doks (Snn olmayan) Trk oymaklar-
nn yaad Aydn taraflarna intikal et-
tii ve yine o vasta ile koyu bir i-Bt-
n merkezi olan Teke civarna girerek
yerletii sylenebilir. Bu tr inanlara
bal Tahtaclar zmresinin buralarda
youn olarak bulunduu dnlrse
konu daha iyi anlalm olur.
Abdal Ms' n n kabri -Antal ya/El mal
Abdal Ms'nm tarih ahsiyetini ks-
men de olsa aydnlatabilecek iki belge
vardr. Bunlardan birincisi, Denizli'de
bir emenin sa duvarnda bulunan ve
harap bir tekkeye ait olduu tahmin
edilen 811 (1408) tarihli kitbede e-
eyh Mustafa Abdal Ms adnn bu-
lunmasdr. Orhan Gazi ile birlikte Bur-
sa'nn fethine katld sylenen bir
kimsenin bu tarihlerde hayatta olmas
dnlemez. Ftih devrinde Teke-ili'ne
ait resm bir belgede ise Finike yaknla-
rndaki Abdal Ms Tekkesi'nden bah-
sedilmektedir. Burada zikredilen tekke,
Finike yaknlarnda bulunan ve kitbe-
sinden 1815'te tamir edildii anlalan
Kf Baba Tekkesi olmaldr. Bu belge,
ad geen tekkenin XIV. yzyl ortalarn-
da kurulduunu gstermektedir. Elma-
l'daki Abdal Ms Tekkesi ise, Evliya
elebi'nin de belirttii gibi, XVII. yzyl
ortalarnda ok gelimi olup burada
Ehl-i snnet esaslarna bal yzden
fazla mcerred* dervi yaamakta idi.
Elmal yaknlarndaki tekkenin Bekta-
liin XVI. yzyldaki gelimesinden son-
ra kurulduu ve Abdal Ms ile ilgili ri-
vayetlerin yava yava Finike'den bura-
ya intikal ettii tahmin edilmektedir.
Finike dergh ile ilgili rivayetlerin XVII.
yzylda bile devam ettii, Evliya ele-
bi'deki bir kaytta grlmektedir. Usta-
zde Ynus Bey'in verdii bilgilerden,
XVIII. yzyl sonlarndan itibaren Girit
Bekt eyhlerinin Elmal derghnda
yetitikleri ve burasnn XIX. yzyln ilk
yarsnda faaliyette olduu anlalmak-
tadr. Yenieri Oca'nn ilgas ve Bek-
t tekkelerinin kapatlmasndan sonra
Nakler'in eline getii tahmin edilen
Elmal Abdal Ms Tekkesi'nin 1911 Ter-
de harabe halinde olduu, bir trbedar
bulunduu, vakf gelirlerinin de ylda
otuz bin kuruu getii bilinmektedir.
64
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDAL MS TEKKES
BBLYOGRAFYA :
Evl i ya el ebi , Seyahatname, II, 4 6 ; IX, 273-
2 7 5 ; A h me d Ri f at , Mir'tul-maksd, st anbul
1293, s. 2 7 1 ; Sl e y man Fi kri , Antalya Lius
Trihi, st anbul 1340, II, 192; Uzunar l . Kita-
beler, i st anbul 1929, s. 2 0 6 ; S. Nz he t Er gun,
Bekt airleri, st anbul 1930, s. 125; a. ml f . ,
Trk airleri, st anbul , ts., I, 164- 170; A h me d
Re f i k, " Fa t i h Z a ma n n d a T e k e - i l i " , TTEM, 2
(79), ( 1340) , s. 65- 76; l han Ak ay , " A b d a l
M s T e k k e s i " , VII. Trk Tarih Kongresi (Bil-
diriler% Ankar a 1972, 1, 360- 373; M. Fuad Kp-
rl , " A b d a l M s " ( n o t ve i l vel er l e nere-
d e n O r h a n F, K p r l ) , TK, Xi /124 ( 1973) , s.
198- 207; a. ml f . , " A b d a l M s " , Trk Halk
Edebiyat Ansiklopedisi, st anbul 1935, I, 61-
6 4 ; Or han F. Kpr l , " Us t a - z d e Y u n u s
B e y ' i n M e h u l K a l m Bi r Ma k a l e s i , Be k t a -
l i i n Gi r i d ' d e nt i r " , GDAAD, nr. 8- 9
( 1979-1980) , s. 3 8 ; A. Y a a r Ocak, " K a l e n d e r -
l e r v e Be kt a l i k" , Doumunun 100. Ylnda
Atatrk'e Armaan, st anbul 1981, s. 299-
3 0 2 ; Ab d ur r a h ma n Gzel , Kaygusuz Abdal,
Ankar a 1981, s. 38.
S OR HA N F . KP RL
ABDAL MS TEKKES
Antalya'nn Elmal ilesine bal
Tekke (Teke) kynde XIV. yzylda
kurulmu bir Bekt tekkesi.
J
Kurulu tarihi bilinmiyor. Ancak Kay-
gusuz Abdal'n Bursa'nn fethine (1326)
katldktan sonra bu tekkede Abdal
Ms'ya intisap ettii yolundaki bilgi-
den, tekkenin XIV. yzyln ikinci yar-
snda mevcut olduu sonucuna varl-
maktadr. Evliya elebi Seyahatna-
mesi ile Teke Vilyeti Vakflar Tahrir
De/feri'nden tekkenin, kuruluunu ta-
kip eden zaman ierisinde byk bir
gelime gsterdii ve XVII. yzylda
zengin vakflara sahip tam teekkll
bir Bekt sitnesi durumuna geldii
renilmektedir. Yine, Tekke kynn
de aslnda bu tekkeye vakfedilmi bir
ky olduu bilinmektedir. Tekkenin
nemi ve bundan kaynaklanan zengin-
lii, adn tad ve trbesini barndr-
d Abdal Ms'nn, Anadolu bata ol-
mak zere ok geni bir alana yaylm
olan efsanev hretine dayanmakta-
dr. Burada "eyhin nazargh" kabul
edilen ve ifal olduuna inanlan bir su
kuyusunun bulunmas da ziyareti sa-
ysn, dolaysyla tekkenin nemini ar-
tran bir husustur. Tekkenin grd
itibara dair ok geni bilgiler veren Ev-
liya elebi, ocann hi snmemi ol-
duunu ve burada pien "baba orba-
snn misafirlere ilk gnden beri ikram
edilegeldiini yazmaktadr.
Tekkenin ina edildii tarihte ne gibi
mimar zelliklere sahip olduu kesin-
Abdal
Ms
Tekkesi
likle bilinmemektedir. Ayrca, binalarn
geirmi olduklar onarm ve deiik-
likler hakknda da yeterli bilgi yoktur.
Mevcut kitbe ve kaytlardan, srasyla,
1813'te Abdal Ms'nn sandukasn
kuatan ebekenin yapld, 1819'da
ifal su kuyusunun onarld, tekkenin
1826'da Yenieri Oca ile birlikte Bek-
taliin de lavedilmesi zerine kapa-
tld ve 1874'te Sultan Abdlaziz ta-
rafndan ihya edildii, daha sonra da II.
Abdlhamid ve 1910'da Ysuf Baba
adl bir eyh tarafndan tamir ettirildii
bilinmektedir. 1968'de de ayakta kal-
m tek binas olan trbe, Vakflar Ge-
nel Mdrl'nce tamir edilerek ziya-
rete almtr. Tamir srasnda, baz
ahslarn elinde bulunan ve Abdal M-
s'ya ait olduu sylenen hrka ile tah-
ta kl da bir camekn iinde trbeye
yerletirilmitir. Tekkenin 1874'ten
sonraki dneminde, binalarnn arka
arkaya sralanan avlu iinde toplan-
m olduu, birinci ve ikinci avluda
mescid, meydanevi, dervi hcreleri,
mihmanevi, aevi, kiler, ekmekevi ve
atevinin; nc avluda ise trbe, haz-
re ve su kuyusunun bulunduu izlerin-
den belli olmaktadr. Bektaliin mer-
kezi olan Hac Bekt- Vel Klliyesi'nin
previnde de grlen bu avlulu yerle-
im dzeninin, Abdal Ms Tekke-
si'nde bandan beri mevcut olduu ve
1874'teki ihyas srasnda buna uyuidu-
u tahmin edilebilir. Tekkenin kurulu-
undan 1826'daki kapatlna kadar
uzanan ilk dnemden bugne trbe, su
kuyusu ve hazre intikal edebilmi, di-
er blmler yok olmu veya kuvvetli
bir ihtimalle kapatl srasnda ykl-
mlardr.
lk inasndan beri tekkenin ekirde-
ini tekil eden trbe, XIV. yzyln ikin-
ci yarsnda, Abdal Ms'nn hayatnn
sonlarna doru veya lmn mtea-
kip yaplm olmaldr. Tekeoullar d-
nemine ait olduu anlalan bu binann
mimarsi, Seluklu kmbetlerinin gele-
neini srdrmektedir. Kare planl ha-
rimin stn rten ve ieriden trompla-
ra, dardan da sekizgen kasnaa otu-
ran kubbe, sekizgen piramit biiminde
bir klahla gizlenmitir. Evliya elebi,
bugn kurunla kapl olan bu klhn o
devirde am tahtas ile rtl olduu-
nu yazmaktadr. Muntazam kesme ta-
larla ve itinal bir iilikle rlm olan
duvarlarn birinde kap, dierlerinde
kk ve bask birer pencere bulun-
maktadr. Giriin iki yanna, biri tekke-
nin Sultan Abdlaziz tarafndan ihyas-
na, dieri 1910 ylndaki onarma ait
olan iki manzum kitbe yerletirilmi-
tir. Trbenin iinde Abdal Ms ile an-
nesi, babas, kz kardei ve ni halifesi
Kaygusuz Abdal'a ait kitbesiz, sade
grnml be sanduka yer almakta-
dr. Sandukalarn en by Abdal M-
s'ya ait olup merkezde bulunmakta ve
etrafn pirinten yaplm ajurlu bir e-
beke evrelemektedir. Trbenin nn-
de, ortas alemli ve kubbe eklinde,
yanlar ise meyilli at grnmnde
olan bir ahap rt ile kapl giri hol
yer almaktadr. 1874'te tamamen yeni-
lenmi olduu anlalan bu blmde,
Abdal Ms'nn mntesiplerine ait baz
isimsiz iahitler bulunmaktadr.
Tekkenin hazresinde, bir ksm top-
rak altnda kalm birok mezar ta
bulunmaktadr. Postniinlere, dervile-
re ve bunlarn aile fertlerine ait olan bu
talarn bir blm 1826'dan nceye
aittir. Bu tarihte Bektler'in mezar
talar da yenierilerin mezar talaryla
65
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDAL MS TEKKES
birlikte tahrip edildii iin, salam kal-
m olan bu talar Trk kltr tarihi
asndan byk kymet tamaktadr.
BBLYOGRAFYA :
Evl i ya el ebi . Seyahatname, II, 46; IX, 273-
276, 281; S. Faroqhi , Der Bektaschi-Orden in
Anatolien, Wi e n 1981; A. Ya ar Ocak, Bekt
Menkbnmeierinde slm ncesi nan
Motifleri, stanbul 1983, s. 12, 155; a. ml f . ,
" Ka l e n d e r l e r v e Be kt a l i k" , Doumunun
100. Ylnda Atatrk'e Armaan, stanbul
1981, s. 297- 308; Abdur r a hma n Gzel , Kaygu-
suz Abdal'n Mensur Eserleri, Ankar a 1983, s.
7-37, 170- 171; Kprl , lk Mutasavvflar, An-
kara 1984, s. 47, 339- 340; a. ml f . , " A b d a l M u -
s a" ( not ve i l vel er l e n e r e d e n Or h a n F. Kp-
r l ) , TK, XI /124 ( 1973) , s. 198- 207; lhan Ak-
ay, " A b d a l Mu s a T e k k e s i " , VII. Trk Tarih
Kongresi (Bildiriler), Ankar a 1972, I, 360- 373;
S. Faroqhi , " Be k t a s c hi k l s t e r i n A n a t o l i e n
v o r 1 8 2 6 - F r a g e s t e l l u n g e n u n d Gh e l l e n-
p r o b l e me " , Der slam, 53/1 ( 1976) , s. 28-69.
S M . B A H A T A N M A N
A B DA L Y KU P TEKKES
stanbul'da Davutpaa ve
Kocamustafapaa semtleri arasndaki
Hekimolu Ali Paa Klliyesi iinde
kalan XVII. yzyla ait bir tekke.
L J
Kaynaklarda Abdal Ykub Dede, He-
kimba Nuh Efendizde Ali Paa, Heki-
molu Ali Paa, Hekimzde ve Hekim-
zde Ali Paa isimleri ile de anlan tek-
kenin balangta hangi tarikata bal
olduu kesinlikle tesbi t edilememitir.
Daha sonraki yllarda Halvetiyye'ye,
1710'dan itibaren de Kdiriyye'ye inti-
kal ettii bilinmektedir.
Tekke, Abdal Ykub Dede tarafndan
XVII. yzyln ortalarnda, bugnk He-
kimolu Ali Paa Camii adrvannn
bulunduu yerde kurulmutur; mimar
zellikleri hakknda bilgi bulunmamak-
tadr. Sadrazam Hekimolu Ali Paa (.
1758), klliyesini ina ettirirken bu ilk
tekkeyi yktrarak biraz ilerisinde yeni-
sini yaptrmtr (1748). Bugn ayakta
duran bu ikinci tekkedir. naat srasn-
da, biri ilk tekkenin hazresinde gm-
l olan Abdal Ykub Dede ile halefleri-
ne, dieri de Ali Paa ve aile fertl eri ne
ait olmak zere iki blml bir trbe
yaplmtr. kinci tekke, muhtemelen
kk f akat bamsz bir yap olan ilk
tekkeden farkl ve daha mull bir e-
kilde ina edilmi, f akat Hekimolu Ali
Paa Kiliyesi'nin bir paras durumun-
da kalmtr. Nitekim dervi hcreleri,
harem, selmlk, mutf ak ve hamam
blmlerini ihtiva etmesine ramen
mstakil tevhidhanesinin bulunmad
dikkati ekmekte ve yinlerin, klliye-
nin merkezini oluturan camide icra
edildii anlalmaktadr. Ahap olan
harem ve selmlk blmlerinin XIX.
yzyln ikinci yarsnda yenilendikleri
belli olmaktadr. Btn blmleriyle
bugne intikal edebilmi olan Abdal
Ykub Tekkesi'nin harap durumdaki
mutf ak ve hamam hari, dier ksm-
lar halen mesken olarak kullanlmak-
tadr.
Tekkeyi tekil eden unsurlardan der-
vi hcreleri, ortadan dou-bat istika-
metinde uzanan bir kitle iinde sralan-
maktadr. Saylar be olan bu hcrele-
rin duvarlar moloz ta ve tula ile rl-
m, zerleri de ayn istikamette giden
ve ahap at ile gizlenen bask bir be-
ik tonozla rtlmtr. Bu hcreler
dizisinin bat ucunda meydan odas, ta-
amhne veya mihmanhne olmas
muhtemel, nisbeten byke ve zeri
dorudan ahap atyla rtl bir me-
kn yer almaktadr. Pencereleri, ocak-
lar ve dolap nileri bulunan bu yapla-
rn kuzey cephesinde ahap direklere
oturan, zemini arnavut kaldrm deli
bir sundurma uzanmakta ve kaplar
buraya almaktadr. Hcrelerin dou
ucunda ise alelde bir ahap mesken
niteliinde olan iki katl harem ve se-
lmlk blmleri bulunmaktadr. Bu
grubun kuzeyinde, birbirine bitiik
mutf ak ve hamam yer almaktadr. Ka-
re planl mutfan duvarlar bir sra
kesme ta, iki sra tula ile rlm,
zeri de ieriden sivri tromplara, dar-
dan sekizgen kasnaa oturan kurun
kapl bir kubbe ile rtlmtr. Bir sra
tuladan rlm ince duvarl ve beik
tonozlu tek mekndan ibaret, kk
bir halvet grnmndeki hamam,
mutfa n gneybat kesinde yer al-
maktadr. Hamamla mutf ak ocann
arasnda, iinde su kazannn durduu
blme bulunmakta ve bundan ocan
ayn zamanda hamam klhan olarak
da kullanld anlalmaktadr. Trk-
slm mimarsinde pek az karlalan
bu mutfak-hamam terkibi, Abdal Y-
kub Tekkesi'nin en dikkate deer mi-
mar zelliini tekil etmektedir.
BBLYOGRAFYA :
Ayvansar y , Hadkatul-cevmi', stanbul
1281, 1, 81-85; sitne Tekkeleri, s. 3; Hac s-
mai l Be y z de Os man Bey, Mecma-i Cevmi",
stanbul 1304, 1, 44- 45; Band r mal z de , Mec-
ma-i Teky, stanbul 1307, s. 4; Tahsi n z.
istanbul Camileri, Ankar a 1962, I, 69-70; Za-
ki r kr, Mecma-i Teky, s. 10; R. Ekr e m
Kou, " A b d a l Y a k u b T e k k e s i " , ist. A, I, 16-17.
S M . B A H A T A N M A N
r
A B D N el - AHVZ
( ^j l ^VI J-U )
Eb Muhammed Abdullah b. Ahmed
b. Ms el-Ahvz el-Cevlk
(. 306/918)
Hadis hfz.
L J
"uval dokuyan" veya "uval satan"
anlamndaki Cevlk nisbesini ve baz
kaynaklarda grlen el-Kd unvann
hangi sebeplerle ald bilinmemekte-
dir. Daha ok Abdn lakabyla tannan
Abdullah b. Ahmed' in hayat ve yeti me
tarz hakknda fazla bilgi yoktur. Ahvaz
yaknlarnda bir ordugh ehri olarak
kurulan, bugn ise sadece kalntlar
bulunan Asker Mkrem' de oturduu
iin Ahvz, bazan da Asker nisbeleriy-
le anlmtr. Hicaz, am, Msr ve Irak
66
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDER, Eb Muhammed
ilim muhitlerini dolaarak Eb eybe,
Osman b. Eb eybe, Halfe b. Hayyt
ve Bndr gibi devrinin mehur mu-
haddislerinden hadis tahsil etti. bn
Askir'in kaydettiine gre bu maksat-
la Dmak'a gitti (854) ve Eb Zr'a ed-
Dmak'den hadis okudu. Kendisinden
de bn Kni', Tabern, Eb Bekir el-s-
mil, Hamza el-Kinn hadis rivayet et-
milerdir. Abdn'dan hadis tahsil eden
Eb Aii en-Nsbr, Abdn'n yz bin
hadisi ezbere bildiini ve hocalar iin-
de onun kadar ok hadis ezberleyen bir
bakasn grmediini syler. Bilmedii
hadisleri renmek ve bilhassa "l is-
nad" elde etmek iin gayret sarfeden
Abdn el-Ahvz, tbi Eyyb es-Sahti-
yn'nin hadislerini l isnad ile rivayet
etmek maksadyla, on sekiz defa Bas-
ra'ya gitmitir. Asker Mkrem'de Ab-
dn'dan hadis dinlediini syleyen Eb
Htim el-Bst de onun hadis rivayeti
konusunda ok titiz davrandn ifade
eder.
Abdn'n hadis rivayetinde zaman za-
man yanld (bk. VEHIM) ileri srlm-
tr. Ancak Zeheb, onun sadk* bir ha-
dis hfz olduunu ve pek az yanld-
n belirtir; "hccet" ve "allme" diye v-
d Abdn'n eitli eserleri bulundu-
unu, bunlardan czn kendisine l
bir isnad ile ulatn kaydeder. Kett-
n ise onun hadislerini toplayan bir Fe-
vid'inin bulunduunu syler.
Abdn el-Ahvz, doksan yalarnda
Asker Mkrem'de vefat etmitir.
BIBLIYOGRAFYA :
Hat b, Trhu Badd, Kahi r e 1349/1931
Me di ne , ts. ( el -Mekt ebet ' s-Sel ef i yye) , IX,
378- 379; bn Aski r , Trhu Dmak ( nr. k-
r Faysal ) , D ma k 1402/1982, III, 345- 353;
Zeheb , Tezkiret'l-huffz, Haydar bd 1375-
77/1955- 58 Beyrut, ts. ( D r u I hyi ' t - t r-
si ' l -Arab ), II, 688; a. ml f . . A'lmun-nbel',
XIV, 168- 173; Syt , Tabakt'l-huffz ( nr.
Al i M u h a m m e d me r ) , Kahi re 1393/1973, s.
299; Ket t n , er-Risletul-mstatrafe ( nr.
M u h a m m e d el -Munt as r ) , D ma k 1383/1964,
s. 96- 97. r r
M M . Y A A R KANDEM R
r
n
A B D N el - EZD
( j Jj VI )
Eb Abdi rrahmn Abdullah b. Osmn
b. Cebel e el-Ezd ( . 221/836)
Horasanl hadis hfz.
L -I
Daha ok Abdn lakabyla tannan
Abdullah b. Osman 145'te (762) do-
du. Gen yata hadis tahsiline balad.
Hocalar arasnda babas Osman b. Ce-
bele, Mlik b. Enes, Abdullah b. Mb-
rek, Cerr b. Abdlhamd gibi muhad-
disler bulunmaktadr. Abdullah b. M-
brek'in btn kitaplarn kendi hatty-
la yazm ve Buhr bizzat ondan yz
on hadis rivayet etmitir. Mslim, Eb
Dvd, Tirmiz ve Nes ise bakalar
vastasyla kendisinden birok hadis
nakletmilerdir. bn Hibbn'n sika*
kabul ettii Abdn' Ahmed b. Hanbel,
"Horasan'da hadis almak iin ayana
gidilecek tek muhaddis" diye vm-
tr. Abdn bir ara Czcn kadlna ta-
yin edilmise de ksa bir mddet sonra
affn dileyerek bu grevden ayrlm-
tr. ok cmert olan Abdn'n hayat
boyunca bir milyon dirhem sadaka da-
tt rivayet edilir.
BIBLIYOGRAFYA :
Zeheb , Tezkiret'l-huffz, Haydar bd
1375- 77/1955- 58, I, 4 0 1 ; a. ml f . , A'lm'r-
nbel' X, 270- 272; bn Hacer . Tehzbut-
Tehzb, V, 313- 314; bn' l - md, ezert'z-
zeheb, Kahi r e 1350- 51, 11, 49.
S T A L T KOY T
A B D N el - MERVEZ
( J j ^ )
Eb Muhammed Abdullah
b. Muhammed b. s el-Mervez
( . 293/906)
Muhaddis, fi fakihi.
Abdn diye hret bulduu iin bir-
ok kaynakta Abdn b. Muhammed
olarak zikredilen Abdullah, 220'de
(835) Merv'de dodu. Horasan blgesi
muhaddislerinden hadis tahsil ettikten
sonra Irak ve Hicaz'a gitti; orada da
Kuteybe b. Sad, Ali b. Hucr, Eb K-
reyb gibi limlerden hadis okudu. Hi-
caz'dan Msr'a geerek mam fi'nin
talebelerinden fi fkhn rendi ve
daha sonra memleketine dnd. Mu-
haddis ve fakih Ahmed b. Seyyr'dan
(. 268/881) sonra Horasan blgesinde
fi mezhebini yayan ikinci kii oldu.
bn Seyyr'n lmn takip eden yl-
larda filer'in eitli konularda kar-
latklar meseleler iin ba vurduklar
yegne lim o idi. Yahy b. Muhammed
el-Anber, Eb Ahmed el-Ass ve
EbT-Ksm et-Taber gibi devrin ta-
nnm limleri onun talebesi olmutur.
Merv'de vefat etti.
Yz czden meydana gelen Kitb'l-
Ma
c
rife adl eseri, ashabn hayatn ve
rivayetlerini tantan temel kaynaklar-
dandr. bn Hacer'in el-sbe'de sk sk
atfta bulunduu bu eser gnmze
ulamamtr. Kaynaklarda Abdn'n
Kitb'l-Muvatta
0
adh baka bir eseri
de zikredilmektedir.
BIBLIYOGRAFYA :
Hat b. Trhu Badd, Kahi r e 1349/1931,
XI, 135; Zeheb . Tezkiret'l-huffz, Haydar-
bd 1375- 77/1955- 58, 11, 687- 688; a. ml f . , A
lmur-nbel', XI V, 13-14; Sbk , Tabakt'-
fi'iyye ( nr. M a h m d M u h a m m e d et -Ta-
n h -Ab d l f e t t h M u h a m m e d el -Hul v), Kahi r e
1383- 96/1964- 76, II, 297- 298; Ket t n , er-Ri-
slet'l-mstatrafe ( nr. M u h a m m e d el -Mun-
t as r) , D ma k 1383/1964, s. 126- 127; Hediy-
yet'T 'rifn, I, 4 4 2 ; Jzhu'l-meknn, II, 334.
B A L I Y A RDI M
r
r
B D R
( )
(bk. TATDAR).
A B DE L
( )
n
Gney Arabi stan' da
Yemen Demokratik Halk Cumhuriyeti'nin
federe yesi Lehic' de yaayan
halka verilen ad
(bk. LEHC).
r
ABDER , Eb Ab dul l a h
( lSJU-JJI )
(bk. BN'L-HC el-ABDER).
r
ABDER , Eb Mu h a mme d ^
( )
Eb Muhammed
Muhammed b. Muhammed b. Al
el-Abder el-Hh ( ^ ^ ).
er-Rislet '1-Maribiyye a dl
seyahatnamesiyle mehur
VII. (XII.) yzyl mellifi.
L J
Abder nisbesini Kureyler'den Ab-
d'd-Dr b. Kusayy'n soyundan geldii
iin, el-Hh nisbesini ise Marib'de H-
h blgesinde oturduu iin almtr.
Hayat hakknda, seyahatnamesinden
karlabilenler dnda bilgi yok gibidir.
Tadklar isim benzerliinden, yaa-
dklar zaman ve blge yaknlndan
dolay baka ahsiyetlerle kartrld
da grlmektedir. Aslen Belensiyeli
(Valencia) olduu rivayet edilir. Ne za-
man doduu, hatta vefat tarihi dahi
67
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDER, Eb Mu h a mme d
bilinmemektedir, flihie'sinden renil-
diine gre, 688' de ( 1289) seyahate
kt zaman, ailesiyle birlikte, Ma-
rib' de Merake' in batsnda, kuzeyde
Tensi f t nehri boylarndan sahilde Su-
veyre' ye (Mogador), douda Tensi ft' i e
birleen Esifinual nehrinden Atlas Ok-
yanusu sahillerine uzanan Hh blge-
sinde ve bu topraklara adn vermi
olan kabilenin arasnda bulunuyordu.
Bce, Tunus, Kayrevan, skenderiye ve
Kahire zerinden Hicaz'a gi tti ; dnte
yine skenderiye' ye urad. Abder se-
yahati srasnda zamannn limleri ve
edipleriyle grme frsatn buldu. Bu
sayede muhtelif yerlerde ders ald
limler arasnda erefddin ed-Dimy-
t, bn Dakkul'd, Ziyeddin bn'l-
Mneyyir, Abdullah b. Hrn et-T el-
Kurtub, Eb Zeyd Abdurrahman b.
Esed, Eb'l-Hasan Ali b. Ahmed el-Ka-
rf gibi simalar vardr. Eserinden sf-
lie meyli olduu anlalan Abder, Tu-
nus'ta eyh Eb Muhammed Abdullah
b. Ysuf el-Endels'den hrka giymi-
tir. Eb'l-Ksm b. Rdvn ile olu Mu-
hammed talebeleri arasnda anlr.
Bilinen ve mevcut olan tek eseri er-
Rihlet'l-Maribiyye'lr. Eserde, 25
Zilkade 688' de (11 Aralk 1289) hac f a-
rizas iin kt seyahati srasnda
getii yerler hakknda bilgi verir. Eser,
Abder' nin grd yerlerin topograf -
yasna dair doru bilgiler ve coraf
tasvirler bakmndan ehemmi yet ta-
maz. Fakat arkeoloji bakmndan dik-
kate deer mahedeleri, mellifinin
bu yerlerin rf ve detlerine dair tetkik
ve tesbitlerini ve bilhassa XII. asr son-
larnda Kuzey Afrika' daki ilim ve kltr
hayatyla ilgili bol malzemeyi ihtiva eden
er-Rihle, gerek mellifin, gerekse o-
lunun iczet ald limler hakknda et-
rafl bilgi verir; iaret edilen asrda ve
muhitlerde muhtelif sahalarn otorite-
leri, bunlarn derslerinde okuttuklar
eski ve yeni ana eserleri tantr. Bu ba-
kmdan er-Rihle, daha sonra yazlan
seyahatname tarzndaki eserlere tesir
etmekl e kalmam, bilhassa hal terc-
mesi melliflerinin faydalandklar
nemli bir kaynak olmutur. Mellifin
geni bilgisi eserinin ehemmiyetini art-
rr. Salam bir dil tahsili grm olan
bu kudretli edip, eserinde cinaslar ve
istiarelerle rl, tasannulu bir slp
kullanr. Onun bu sanatkr tarafnn ve
dile hkimiyetinin en canl vesikas iir-
leridir. Eserine ald manzumelerinden
birinde oluna ahlk dsturlar gsterir
ve nasihatlar verir; dier bir iirinde de
Selhaddn-i Eyyb'ye hitap ederek
ondan slm lkelerini hristiyanlarn
hkimiyetinden kurtarmasn ister.
er-Rihlet'l-Maribiyye, biri Muham-
med el-Fs (Rabat 1968, Muhammed el-
Hmis niversitesi neriyatndan), dieri
Ahmed b. Cedv (Kostantine, ts., Cezayir
Edebiyat Fakltesi neriyat, sy. 1) tara-
fndan olmak zere iki def a neredil-
mitir. Abder, Rihle'sirim 500 beyitlik
bir manzum hulsasn da yapmtr.
BBLYOGRAFYA :
Abdl hay el - Ket t n , Fihris'l-Fehris, Fas
1347, II, 192; Br ockel mann, GAL, I, 482;
SuppL, 1, 883; Zirikl. el-A'lm, Kahi re 1373-
78/1954- 59, VII, 260; X, 225; Kehhl e, Mu ce-
m'l-m 'elliftn, D mak 1376- 80/1957- 61, XI,
244; M. Muha mme d et - Ti hm , " Ri hl e t ' l -
c
Ab d e r i l e ' l - Hi c z " , ed-Dre, I X/4, Ri yad
1404/1984, s. 95- 105; Muh a mme d el -Fs ,
" Eb ' A b d u l l a h Mu h a mme d el -
c
Ab d e r " , Re-
uista Del nstituto de Estudios Islamicos en
Madrid, IX, X, Madri d 1961- 62, s. 1- 14; Moha-
me d Ben Cheneb, " Ab d e r " , A, I, 24; a . ml f . -
W. Hoener bach, " al -
c
Abdar i " , El
2
( ng ), I, 96.
B N HA D M . ETI N
A B D E S T
( )
Bata namaz olmak zere
baz ibadet ve amellerin
yerine getirilmesinden nce yaplan
din temizlik.
L J
Abdest, Arapa' da "gzellik ve te-
mizlik" mnasna gelen vud' ( ^ y )
kelimesiyle i fade edilir. Konuyla ilgili
birok hadiste zikredilen vud' Kur'n-
Kerm' de gemez. Kur'an'da temizlen-
me ve arnmay genel olarak i f ade eden
kelimeler zek ( J j ) ve tuhr ( )
kklerinden tremitir. kinci kkten
tremi olan kelimeler baz yerlerde
madd temizlik mnasna gelirse de
her iki kkn mtaklar daha ok m-
nev bir arnmay i fade eder. Bu din te-
mizlii anlatmak iin Trke' de kullan-
lan abdest kelimesi ise Farsa b (su)
ve dest (el) kelimelerinden oluan ve
"el suyu" mnasna gelen birleik bir
kelimedir. Fkhta, abdeste tahret-i
sur (kk temizlik), gusie de tah-
ret-i kbr (byk temizlik) denir. Ab-
dest almay gerektiren hallere hades-i
asgar (kk kirlilik), gusl yapmay ge-
rektiren hallere de hades-i ekber (b-
yk kirlilik) ad verilir.
slmiyet' ten nce, gerek Yahudilik
ve Hristiyanlk, gerekse eski Msr, Me-
zopotamya, Yunan, Roma ve Uzakdou
dinlerinde, genellikle yine bal ve
sembolik ynleri ar basan abdest
benzeri baz temizlik eitleri grl-
mektedir. Daha ok din adamlar tara-
fndan belli gn, olay ve yortular mna-
betiyle yaplan bu din temiziikierdeki
ortak husus, dinlere gre yer yer farkl
olmakla birlikte, insan vcudunun ya
btnnn veya yalnz ellerin ve ayak-
larn veya sadece ellerin ve azn, hatta
yalnz parmaklarn yahut da yinle ilgili
baz eyann temizlik ve takdis niyetiyle
ykanmasdr. Abdest almak iin su, su
ile tuz veya baka bir karm kutsal
ya veya kutsal inein idrarnn (Hindis-
tan' da) kullanld da grlr.
Abdest konusunu ele alan baz Batl
mellifler, slm'da gerek abdest ge-
rekse temizlikle ilgili dier hususlarn
Hz. Peygamber tarafndan yahudi, h-
ristiyan ve hatta putperest Arap kay-
naklarndan alndn ve bu gelenekle-
rin etkisi altnda gelitiini iddia et-
mektedirler (bk. A, I, 25). Ancak bu id-
dialar, onlarn, slm'n orijinal ve sema-
v bir din olmad, Hz. Peygamber tara-
fndan sz edilen kaynaklardan ikti-
bas edilerek uydurulduu tarznda te-
den beri bilinen, ilm olmaktan uzak art
niyetli dncelerinin bir uzantsdr.
Baz hadislerde de (bk. Msned, II, 98;
Buhr, "By
c
", 100) belirtildii zere,
slmiyet esasen kendisinden nceki
semav dinlerde abdestin bulunduunu
dorulad gibi, bu hak dinlerdeki h-
kmler, Allah ve Resul tarafndan
neshedilmeyerek geerliliklerini koru-
duklar lde, slm fkhnda er' h-
kmlerin bir kayna saylmtr. Bu
durum, slmiyet'in kendisini daha n-
ceki semav dinlerin dorulaycs, mi-
rass ve Allah tarafndan kemale erdi-
rilmi son ekli (bk. el-Mide 5/ 3; es-Saff
61/6) olarak takdim etmesinin de ta-
bii bir sonucudur. Hz. peygamber' in bir
defasnda su isteyerek abdest uzuvlar-
n er def a ykadktan sonra, "te bu,
benim ve benden nceki peygamberl e-
rin abdestidir" dedii rivayet edilir (bk.
Msned, II, 98; bn Mce, "Taharet", 47;
BeyhakI, es-Snen'l-kbr, 1, 80). Bu ha-
dis mnasebetiyle, abdestin daha n-
ceki semav dinlerde yalnz peygamber-
lere mi mahsus olduu, yoksa mmet-
lerine de mi mil bulunduu hususu
mslman limler arasnda tartma
konusu olmutur. Her ne ekilde olursa
olsun, slmiyet, bu ilh dinlerin unu-
tulan ve tahrif edilen birok hkmleri
68
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDEST
gibi abdesti de kendine has orijinalitesi
iinde, yeni bir ekil ve muhtevaya ka-
vuturarak teri klmtr.
Kur'n- Kerm' de abdestle ilgili hk-
m aklayan, "Ey inananlar! Namaza
kalktnzda yzlerinizi, dirseklere ka-
dar kollarnz ykayn, balarnz mes-
hedin ve topuklara kadar ayaklarnz
ykayn" (el-Mide 5/6) melindeki
yet, Medine dneminde nzil olmu-
tur. Namazn ise Mekke dneminde Mi'-
rac gecesi f arz klnd, Cebrii'in Hz.
Peygamber' e namaz ve abdesti rete-
rek birlikte abdest alp namaz kldklar
ve sz konusu yetin nzulnden nce
asla abdestsiz namaz klnmad, siyer
limlerinin zerinde ittifak ettikleri bir
husustur. Abdestin ilgili yetle f arz k-
lnd, daha nceleri ise namaz iin ab-
dest almann mendub olduu yolunda-
ki mnferi t grler bir yana, btn
mslman limler abdestin Cebrii'in
retmesi yl e Mekke' de namazla birlik-
t e f arz klndn, zikredilen yetin de
mevcut bir hkmn ehemmiyetine bi-
naen teyit ve takriri mahiyetinde oldu-
unu kabul ederler. Bylece abdest,
zerinde ihtilf sz konusu olamaya-
cak kesin ve mstakil bir nassa dayan-
drlm olup, namaza bal tli bir h-
km mlhazasyla zamanla nemsen-
meyerek ihmal edilmesi ihtimali orta-
dan kaldrlmtr. Bunun yannda, ilgili
yet nzil oluncaya kadar Reslullah'n
abdest almadan hibir i yapmad ve
hatta konumad rivayet edilmekte-
dir (bk. Elmall, Hak Dini Kur'an Dili, II,
1583). yet, abdestin her amel iin de-
il, namaz iin f arz klndn akla-
makla ayn zamanda Reslullah iin de
bir ruhsat geti rmi olmaktadr. Nite-
kim daha sonralar, abdestin yalnz na-
maz vb. ibadetler iin gerekli olduu
eitli mnasebetlerle Hz. Peygamber
tarafndan dile getirilmitir.
Zhirler ile iler, yetin zhir mna-
sna dayanarak her namaz iin ayr ab-
dest alnmas gerektiini ileri srerler.
Geri Hz. Peygamber ve Hulef-yi Ri-
din'in genellikle her namaz iin ayr ab-
dest aldklar bilinmektedir. Ancak
Mekke' nin fethi gnnde Hz. Peygam-
ber ayn abdestle birden fazla vaktin
namazn klm ve Hz. mer'in, daha
nce byle yapmadn syleyerek du-
rumu sormas zerine, bunu bilerek
yaptn belirtmitir. Yine sahbeden
biroklarnn ayn abdestle birka vak-
tin namazn kldklar sahih hadislerle
rivayet edilmektedir. Gerek bu rivayet-
ler, gerekse abdestle ilgili yetin deva-
mnda teyemmmden bahsedilirken,
hades' i n tasrih edilmesi gibi delillere
dayanan drt Snn mezhep limleri,
yette geen "namaza kalktnzda"
ifadesini, "abdestsiz olduunuz halde
namaza kalktnzda" eklinde yorum-
layarak her namaz iin ayr abdest al-
mann f arz deil, snnet olduunu ka-
bul etmilerdir. Baz msteriklerin id-
dia ettikleri gibi (bk. A, 1, 25), hibir s-
lm limi bu yeti tef si r ederken, kendi
anlayn destekl emek gayretiyle,
Kur'an metni arasna ilveler yapm
deildir. Mfessirlerin yetleri yorum-
larken mnann anlalmas iin birok
yerde byle takdir ifadeler kullanma-
lar tabiidir.
Namazdan baka, Kur'an'a dokun-
mak, Kbe'yi tavaf etmek ve tilvet
secdesi yapmak gibi ibadet ve ameller
iin de abdest almak arttr. Snn
mezhepler bu konuda gr birlii iin-
dedirler. Kur'an'a dokunmak iin ab-
destin f arz olduu hkm Kur'an'a ve
Snnet'e dayanr (bk. el-Vka 56/79;
Beyhak, es-Snen'l-kbr, I, 87-88; bu
delillerin deerlendirilmesi iin ayrca bk.
KUR AN). Abdestin Kbe tavaf iin vcip
oluu ise yalnzca snnetten kaynak-
lanmaktadr (bk. Msned, III, 414; Nes,
"Mensi k", 136; Tirmiz, "Hac", 112). Bu-
nun dnda, fkh kitaplarnda zikredi-
len dier baz durumlarda abdest al-
mak mstehabdr. Yatmadan nce, va-
kit namazlar iin ayr ayr, cnp olan
kimselerin yemek-i mek istediklerinde
abdest almalar bu cmledendir.
Abdest temi z su ile alnr-, bu suyun
vasflar fkh kitaplarnda anlatlmtr.
Suyun bulunmamas halinde veya kul-
lanma imkn olmayan durumlarda te-
yemmm edilir.
Abdestin farzlar, yette (el-Mide
5/6) zikredildii zere unlardr; Yz
ykamak, kollar dirseklere kadar yka-
mak, baa meshetmek, ayaklar topuk-
lara kadar ykamak. Snn drt mezhep
bu artlar zerinde ittifak etmitir. An-
cak filer bu artlara, niyet ve tertibi
de ilve ederler. Hanbeller tertibi ve
uzuvlarn ara verilmeden ardarda y-
kanmasn (muvl t), Mlikier niyet ve
uzuvlarn ardarda ykanmas yannda,
uzuvlarn ykanrken ovulmasn da
(tedlk) abdestin artlarndan sayarlar.
Hanefler' e gre, yette zikredilen drt
art dndaki bu ilveler f arz deil
snnettir. Bu artlara riayet edilerek
alnan bir abdestin sahih olabilmesi
iin, abdest uzuvlarnda kuru yer bra-
klmamas ve deri zerinde suyun te-
masn engelleyecek bir eyin bulunma-
mas gerekir. Abdestin artlar ve bu
artlarn mahiyetiyle ilgili dier gr
ayrlklar, konuya dair yet ve hadisle-
rin farkl yorum ve deerlendirilmesin-
den kaynaklanmaktadr. Burada zikre-
dilmesi gereken bir husus da udur;
Snn drt mezhep ile Hriciler ve a
mezheplerinden Zeydiyye' ye gre ab-
dest alrken ayaklar ykamak f arz ol-
duu halde, mmiyye (Ca'feriyye) as,
ayaklarn ykanmayp plak olarak
zerlerine meshedilmesi gerektii g-
rndedir. Bu ihtilf, abdestle ilgili
yette bulunan bir okuyu (kraat)
farkllndan ileri gelmektedir. Abdest
konusunda Hz. Peygamber ve ashab-
nn tatbikatna aykr olan mmiy-
ye'nin bu gr dier mezheplerce
reddedilmitir. Hz. Peygamber' in sn-
netiyle sabit olan "mest zerine mes-
hetmek" ise Snn mezheplerce benim-
senirken Hriciler ve iler tarafndan
kabul edilmemitir.
Abdestin Hz. Peygamber' in uygula-
masna dayanan baz snnetleri de var-
dr ki balcalan unlardr: Abdeste
besmel e ile balamak, nce elleri bilek-
lere kadar ykamak, aza ve buruna su
vermek ( maz maz a* ve i sti nk") , n-
ce sa organlar ykamak veya meshet-
mek, organlar er def a ykamak, ku-
laklara ve boyuna meshetmek, misvak
kullanmak. Niyet, tertip, organlar ar-
darda ykamak ve ovmak da Hanef-
ler' e gre snnettir. Abdestten sonra
iki rek' at namaz klnmas da Hz. Pey-
gamber tarafndan tavsiye edilmitir.
Abdest alrken kbleye dnmek, suyu
israf etmemek, zaruret olmadka ba-
kasndan yardm i stememek, gereksiz
yere konumamak, aza ve buruna su-
yu sa elle vererek burnu sol elle te-
mizlemek gibi hususlar abdestin da-
bndan olup bunlarn aksini yapmak
mekruhtur.
Usul ve dbna uygun bir , abdest
yle alnr: Abdeste besmel e ile bala-
np nce eller bileklere kadar def a
ykanr. ki elin parmak aralarnn da
iyice ykanmasna dikkat edilir. Misvak
veya fra ile, bunlar yoksa sa elin par-
maklaryla diler temizlendikten sonra,
az sa avuca alnan su ile def a al-
kalanr. def a da yine sa elle buruna
su ekilir ve sol elle smkrlr. Orulu
olmayan kimse avucuna bol su alarak
suyun az ve burunun her yerine ula-
masn salar. Orulu olann ise da-
69
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDEST
ha tedbirli davranarak suyun boaza
kamamasna dikkat etmesi gerekir.
"Niyet etti m Allah rzas iin abdest al-
maya" diye niyet edilerek yz def a
ykanr (eller ykanrken de niyet edilebi-
lir). Sakal olan kimse parmaklarn alt-
tan yukar sakaln arasna geirerek kl
diplerine suyun ulamasn salar. Son-
ra sa kol dirsekler de dahil olmak ze-
re def a ykanr. Ardndan sol kol ayn
ekilde ykanr. Sa el slatlarak ban
st bir def a meshedilir. Bu ekilde
ban drtte birini meshetmek yeterli
ise de iki elle tamamnn meshedilmesi
snnettir. Eller yine slatlarak bapar-
makla kulan d, ahadet parma
veya sere parmakla ii meshedildikten
sonra her iki elin arkasyla boyun mes-
hedilir. nce sa, sonra sol ayak, par-
mak ularndan balayarak topuklar ve
ak kemikleri dahil olmak zere bilek-
lere kadar er def a ykanr. Parmak
aralarnn ykanmasna zel dikkat gs-
terilir. Abdestten sonra kelime-i eh-
deti okumak, kbleye ynelerek abdest
alnan sudan bir miktar imek ve Kadr
sresini okumak abdestin dbndan-
dr.
Abdesti bozan eyler: drar ve dk
yollarndan herhangi bir eyin kmas.
Baylma, delirme, sarho olma ve uyu-
ma gibi uurun kontrolne engel olan
durumlar. Vcudun herhangi bir yerin-
den kan, irin gibi eylerin karak ak-
mas ve yarann etrafna yaylmas (fi
ve Ca'ferler'e gre bu durumda abdest
bozulmaz). Az dolusu kusmak. Kadn
ve erkein tenlerinin birbirine demesi
(Hanefler'e gre bu durumda abdest bo-
zulmaz. Ancak, kiilerin birbirlerine mah-
rem ol up olmamalar, cins haz ve kasdn
bul unup bul unmamas gibi hususlarda
Hanefler dndaki mezhepler arasnda
gr ayrlklar vardr). Bunlardan ba-
ka, mezhepl ere gre farkllk gsteren
dier baz hallerde de abdest bozulur.
Abdest, bal bana bir madd te-
mizlik olmas ve birok tbb faydalar
tamas yannda, temel de bir mnev
temizlik ve arnma vastasdr. Abdes-
tin imann yars olduunu, abdest alr-
ken ykanan uzuvlardan gnahlarn d-
kldn, kyamet gnnde msl-
manlarn abdestin eseriyle yzleri, el ve
ayaklar parlak olduu halde arla-
caklarn i fade eden hadislerle, abdes-
tin fazileti hakkndaki dier birok ha-
dis bulunmas, bu hususu aka ortaya
koymaktadr. Abdestin, fkh stlahn-
da, madd kirlilii deil de mnev kirli-
lii i fade eden hadesten temi zl enme
saylmas da onun bu zelliini gste-
rir. Kur'an'n ve Hz. Peygamber' in te-
mizlik ve arnmayla ilgili emir ve tavsi-
yeleri yannda, slmiyet' te en nemli
ibadet olan ve gnn belli vakitlerinde
eda edilen namazn bir n art olarak
f arz klnan abdest, bu ynyle, msl-
manlarn her zaman madd ve mnev
temizlik iinde bulunmalarn dzenli
biimde salayan bir temel unsurdur.
Vcudun d tesirlere daha ak ve do-
laysyla kirlenme ihtimali daha ok
olan yerlerinin sk sk ykanmasnn te-
mizlik ve salk asndan temin edece-
i faydalar, aklanmaya lzum gster-
meyecek kadar oktur. Bunlarn yann-
da abdestin insan sal bakmndan
temin edecei dier madd faydalarn
bazlar yle sralanabilir:
Vcut doku ve hcrelerinin iyi besle-
nebilmesi iin kan dolamn salayan
damarlarn tabii esnekliklerinin korun-
masnda ve damar sertlikleri ile tkan-
malarnn nlenmesinde abdestin rol
byktr. Vcutla farkl sdaki suyun
deriye t emas etmesiyle damarlar alp
kapanarak esneklik kazanr. Damarlar-
da daralma ve tkanmaya yol aan v-
cut dokularndaki birikmi artk mad-
delerin daha ok el, ayak ve yz blge-
lerinde bulunduu gz nne alnrsa,
abdest alrken, ykanmak zere bu or-
ganlarn seilmesindeki hikmet daha iyi
anlalr. Az, burun ve boynun iki yan-
nn su ile temas da zellikle beyinde
kan dolamnn glenmesi bakmndan
ok faydaldr. Bunun gibi vcudun te-
mel korunma sistemi olan lenf dola-
mn salayan ve vcuda giren mikrop-
lara kar koyarak onlarla savaan be-
yaz kan hcrelerini (lenfosit), dokuiarn
en cra kelerine ulatran lenf da-
marlarnn dzenli almasnda da ab-
destin byk tesiri vardr. Abdestte el
ve ayaklarn ykanmas, vcut merkezi-
ne uzak blgelerdeki lenf damarlarnn
dolam hzn artrd gibi, lenf siste-
minin en nemli blgeleri olan yz, bo-
az ve burnun ykanmas da bu siste-
me nemli bir masaj ve g kayna
olur. Dier taraftan, insan vcudunda
btn hcrelerin evresinde belli bir
oranda bulunan ve vcut btnnde
normal durumda hissedilmeyecek dere-
cede denge arzeden statik bir elektrik
vardr. Havada oluan elektriklenme,
zellikle zamanmzda yaygn olarak
kullanlan plastikten yaplm giyim e-
yalar, tat aralar vb. eyler vcudun
d yznden ar elektron artna se-
bep olur. Bu durum, sinir sistemi ze-
rinde ciddi rahatszlklar douraca gi-
bi, deri altndaki minik kaslarn yorul-
mas ve esnekliklerini kaybetmesi se-
bebiyle yzde ve dier yerlerde krk-
lklar ve sarkmalara da yol aar. Vcut-
taki statik elektriin fazlasn atmann
yollarndan biri de su ile ykanmak veya
topraa temas etmektir. Bu ise abdest
ile teyemmmn vcudun elektrostatik
dengesini korumadaki rol ve nemine
iaret bakmndan yeterlidir.
BBLYOGRAFYA :
Msned, II, 98; Buhr , " B y
e
" , 100; bn
Mce, " Tahr e " , 47; Ti rmi z , " Hac " , 112; Nes ,
" Me n s i k " , 136; bn Hazm, el-Muhalla (nr.
A h me d M u h a m m e d ki r), Kahi re 1347, I, 72-
95; Beyhak , es-Snenul-kbr, 1, 80, 87- 88;
Eb Beki r bn' l -Arab , Ahkm'l-Kur'n (nr.
Al i Mu h a m m e d el-Bicv), Kahi re 1394/1974, II,
557; Nevev , erhu Mslim, Beyrut 1392/1972,
III, 99-103, 135; bn Kudme , el-Mun (nr.
Mu h a m m e d Hal l Her r sl , Kahi re, ts. ( Mekt ebe-
t bn Teymi yye) , I, 102- 103; bn Hacer, Fethu'l-
Br (nr. T h Ab d u r r a f Sa' d v. dr. ) , Kahi re
1398/1978, II, 4; Bahrn , el-Had'iku'n-n-
dire (nr. Mu h a m m e d Tak el - ravn ), Beyrut
1405/1985, II, 120- vd. ; evkn , Heylul-eutr,
Kahi re 1391/1971, I, 243- 245; bnbi d n, Red-
d'l-muhtr, Kahi re 1386/1966, I, 90- 178; M.
Kz m et - Tabt ab , el-' Urvetul-vk, Beyrut,
ts. ( Dr u 1-Mesre), 1, 75- 105; Elmall, Hak Dini
Kur'an Dili, stanbul 1936, II, 1583- 1586; Hal uk
Nurbaki , Kur'an Mucizeleri, stanbul 1987, s.
43- 45; " Abl ut i o n" , EAm., I, 41; H. Hartzel l Bro.,
" Abl ut i o n" , EBr., I, 40; J. Schacht. " Vu d " ,
Shorter Encyclopaedia of islam, Lei den 1953,
s. 635; a. ml f . , " Abde s t " , A, 1, 25- 26; W. Pop-
per, " Pur i f i c at i on ( Msl i m) " , ERE, X, 496- 500;
I. K. Poonavval a, " Abl ut i o n, I sl ami c" , Elr., I,
224- 226.
S ABDLKAD R ENER
F
ABDESTHANE
( )
drar ve sindirim artklarn
karmak iin
zel olarak yaplm yer, hel.
Halk dilinde aptesane ekline dn-
m olan abdesthne, Farsa b-dest
(el suyu, ibadet ncesi yaplan temizlik)
ve hne (kapal yer, oda, ev) kelimeleriy-
le tekil edilen Osmanlca birleik bir
isimdir. Her dilde helya verilen isim-
ler, mmkn olduu kadar onun gerek
hviyetini kapatmaya ynelik nezaket
kelimelerinden seilmitir ve abdest-
hane de bunlardan biridir. Dolaysyla
bu ad, lavabolu tuvaletler iin kullanl-
dnda da yine yalnz hel anlammda-
70
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDESTHANE
dr-, nk, iinde abdest alnmas mek-
ruh olan bir yere "abdest alnan yer"
adnn verilmesi sz konusu deildir.
Bir medeni yet ninesi olan helann
tarihesi m.. H. binyla kadar gitmek-
tedir. Tarihte hel, gnmzde olduu
gibi, biri oturarak kullanlan klozet tipi,
dieri melerek kullanlan alaturka
tip olmak zere iki ayr model de geli-
mitir. Bilinen ilk rnekler klozet tipi
olup III. binyln ikinci yarsnda, zel-
likle ehircilik alannda ileri gitmi olan
ndus medeniyetine aittir. Bunlar Mo-
henjo-Daro kazlarnda ortaya karlan
bir evin banyosundaki, su ile temizle-
nen ve ehrin kanalizasyon sistemine
bal olan iki klozettir. Mohenjo-Daro-
lular'n Mezopotamya' daki adalar
olan ve aralarnda ticaret mnasebet-
leri bulunan Sm Akkadlar'n da hel-
y bildikleri, Kral Sargon'un saraynda
ortaya karlan alt adet klozetten an-
lalmaktadr. II. binyl Msr ve Girit
saraylarnn banyo dairelerinde bir ara
duvar ile ayrlm zel blmelerde yer
alan klozetlerin, Mohenjo-Daro ve Ak-
kad rneklerinde olduu gibi, yine ka-
nalizasyon sistemine balanp su ile te-
mizlendikleri tesbi t edilmitir.
Alaturka hel, mevcut buluntulara
gre, klozetten be asr sonra Suri-
ye' de ve ilk def a m.. 1700 yllarnda,
Mari Krali Zimrilim'in saraynda kulla-
nlmtr. Bu hel da yine banyo daire-
sinde, f akat bir ara duvar olmakszn
kvetlerin biraz ilerisinde bulunmakta-
dr. Milttan nce I. binylda Kuzey Su-
riye ve Gneydou Anadolu Ge Hitit
saraylarnn banyo daireleri bitiiin-
de, mstakil bir oda halinde alaturka
hellar yer almakta ve bunlarn da ka-
nalizasyon sistemine balanarak su ile
temizlendikleri grlmektedir. Ayn e-
kilde, Ge Hititler'in Dou Anadolu' da-
ki ada olan Urartular da alaturka
hely kalelerinde kullanmlardr. Suri-
ye' de doan alaturka hel tipi Anado-
lu'da gelimi, Trkler tarafndan en
mtekmil seviyeye karlm ve Os-
manl mparatorluu zamannda Avru-
pa'ya geerek talyanca alla turca (Trk
tarz "hel") adn almtr.
Klozeti gelitirenler ve ilk umumi he-
llar halkn hizmetine sunanlar, mpa-
rator Vespasianus devrinde Romal-
lar'dr. Bu umumi hellar ayn zamanda
ilk paral tuvalet olma zelliini de ta-
maktadr. Vespasianus, senatoda hazi-
neye "pis yollardan para toplad" iin
tenki de uradnda, sonradan darb-
mesel haline gelen nl "Para kok-
maz! " cmlesi ile kendini savunmutur.
Ayrca Vespasianus'un kanallardan
toplanan idrar da uha dokuma sana-
yiinde kullanlmak zere uhaclara
sattrp gelirini yine hazineye kaydet-
tirdii bilinmektedir. Bundan dolay,
XIX. yzylda Avrupa' da tekrar ortaya
kan umumi pisuarlara vespasienne
ad verilmitir.
Roma mparatorluu'nun yklmasn-
dan sonra Ortaa' da Avrupa, pek ok
hususta olduu gibi halk saln ko-
rumak konusunda da gerilemi, sk sk
veba ve kolera salgnlar ba gsterdi-
i halde hel ihmal edilerek sonu-
ta tamamen unutulmutur. Buna kar-
lk Dou'da Bizansllar, Trkler ve
mslmanlar tarafndan kullanlmaya
ve zellikle slm fkhnn temizlen-
me kurallarna ( i sti br* ve i st i nc*)
uygun bulunan alaturka tipi, slm mi-
marsinin bir unsuru olarak fetihler-
le birlikte yaygnlamaya devam etmi-
tir.
Mohenjo-Daro' daki ilk rnekler ile
Uygur metinlerinde ad batlk olarak
geen hellarn evlerde bulunmasna
karlk Mezopotamya, Msr, Girit ve
Anadolu' da hellar, XIX.-XX. yzylla-
ra gelinceye kadar yalnz saray, hasta-
hane, cami ve manastr gibi byk bi-
nalarda kullanlmtr. Hels olan b-
yk binalarn ise genellikle suyu bol,
muntazam kanalizasyon ebekelerinde
veya lam kuyularna sahip byk yer-
leim merkezlerinde bulunduu grl-
mektedir. Bu durumdan, abdesthane
kltrrn gelimesinde medeni yet
seviyesi kadar coraf konumun da
nemli bir rol oynad anlalmakta-
dr.
Hz. Peygamber zamannda Mekke ve
Medine' de hel bulunmad, gerek ha-
dislerde gerekse hadis rvilerinin cm-
lelerinde geen hal ) "hl, ssz,
bo yer" kelimesinden anlalmaktadr.
Her ne kadar, sonradan "hel" mnas-
n kazanan bu kelime ile ilgili olarak yi-
ne "gi rmek", "kmak" fiilleri kullanl-
m ise de girilen yerin kapal bir me-
kn olmad ve bu fiillerin de "halya
gi tme haline girmek, bu halden k-
mak" mnasna geldii (komaya gir-
mek, transa girmek gibi) belli olmakta-
dr. Enes b. Mlik'in, "Reslullah halya
girdii zaman ) ben ve be-
nim gibi bir ocuk su tulumu ile harbe-
sini (denek) tayorduk" (Buhr,
"Vud
5
", 17) sz ile Hz. Peygamber' in,
"Kim hcet grmeye gi derse ( ^ )
gizlensin ( j z - ^ i ), ayet gizlenmek iin
bir kum tepeciinden baka bir ey bu-
lamazsa, onu arkasna alsn" (Eb
Dvd, " Tahre" , 19) hadisi, o devi r de
Arabistan' da hel bulunmadn orta-
ya koymaktadr. Nitekim Arapa' da he-
l yerine kullanlan kelimelerden kenf-
in (Osmanlca kenef) szlk anlam da
"snlacak, gizlenilecek kuytu yer' di r.
Hi phesiz mahf uz abdesthanelerin
ortaya kmasndaki en nemli sebep-
lerden biri, utanma duygusunun yan
sra kiinin kendini emniyete almak ih-
tiyacn duymasdr.
Hellar XIX. ve XX. yzyllarn teknik
imknlaryla kokusuz hale getirilinceye
kadar daima evlerin dnda ve uzan-
da tutulmutur. Bu sebeple abdestha-
neye verilen isimlerin bir ksm "yr-
me k l e ilgilidir. Mesel Arapa mem
(meyden) "yrnerek gidilen yer" an-
lamndadr ve Osmanlca'da memh-
ne eklinde kullanlm, halk arasnda
ise memihaneye dnmtr. Ayn
ekilde ayakyolu ve kademhane de he-
llarn uzakta yaplm olmalar sonucu
verilen isimlerdir. Yine "helya gi tmek"
yerine kullanlan "dar kmak" deyi-
mi de hellarn evin dnda yer alma-
sndan kaynaklanmtr.
Eb Eyyb el-Ensr'nin, bir hadisi
rivayet ederken syledii, "am'a gel-
dik, orada Kbe' ye doru bina edilmi
birtakm merhd (mirhadlar, hellar)
bulduk; artk yan dnyor ve Allah'tan
bizi af f etmesi ni diliyorduk" ( M s l i m,
" T a h r e " , 59) cmlesi, helnn sl-
miyet'in ilk yllarnda Arabistan' da bu-
lunmamasna ramen, mslmanlar
tarafndan fethedilen lkelerde g-
rld zaman tereddtsz benimsen-
diini ve derhal kullanldn gster-
mektedir. Ayrca bu ifade, ilk msl-
manlarn Kbe' ye kar besledikleri
saygnn bykln ve bu saygy bo-
zabilecek davranlardan kanmak hu-
susunda gsterdikleri titizliin dere-
cesini de ortaya koymaktadr. Nitekim
abdesthanelerin, Hz. Peygamber' den
rivayet edilen hadisler uyarnca,
slm'n ilk devirlerinden XX. yzyla
gelinceye kadar kble istikametinde
yaplmad ve genellikle eski binalar-
da, hel tann oturu yn ile kble
arasnda 45 derecelik bir a brakld
grlmektedir.
slm mimarsinin ilk eserlerini veren
Emevler'in VIII. yzyln ilk yarsnda
Suriye'de yaptklar cami, hamam, sa-
71
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkmu-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDESTHANE
ray ve kasr gibi byk binalarn hep-
sinde hel bulunmaktadr, bunlardan
am'daki Emeviye Camii'nin abdestha-
neleri, slm leminin bilinen ilk umumi
hels durumundadr. Emev Halifesi Ii.
Veld'in Amman yaknlarnda yaptrd
Meetta Kasn'nda bulunan abdest-
hane de pisuar eklinde yaplm olma-
laryla dikkati ekmektedir. Bu tuvalet-
ler, taht salonunun arkasna tesadf
eden yarm silindir biimindeki kule-
nin ilerinde yer almakta olup hel ta-
lar zeminden 70 cm. kadar ykseklikte
birer sekiye oturtulmutur ve bevledi-
len ukur mahaller 30 cm. kadar ne
knt yapmaktadr (bk. izim). Bu iki
ynl abdesthanelerin, ayakta bevlet-
menin ciz olup olmad konusundaki
fkh tartmalara taraf olmamak ve
zellikle diz kmeye engel rahatszl
bulunan kiilere kolaylk salamak ze-
re, isteyenin ayakta, isteyenin sekiye
kp melerek kullanabilmesi iin zel
biimde tasarland anlalmaktadr.
Abdesthane Anadolu'da m.. 1. binyl-
dan itibaren bilinmekle barebar ancak
Trkler zamannda yaygnlaabilmitir.
Selukiular'n cami, medrese, dri-
fa, hamam ve zellikle ehirler aras
yollar zerine kurduklar kervansaray-
larda abdesthaneieri halkn hizmetine
sunmalar, daha nceleri yalnz Bizans
saray ve manastrlarnda kullanlan bu
medeniyet unsurunu Anadolu halk
arasnda tantmtr. Bir Artuklu eseri
olan Malabadi Kprs zerinde, bura-
da gecelemek zorunda kalacak yolcular
iin yaplm olan kk konaklama ye-
rinde bir abdesthanenin de bulunmas,
bu yaygnlamann tipik bir rneidir.
Romallar'n, ilk umumi hellan hazine-
ye gelir kayna olmas amacyla bir i
yeri gibi tesis etmelerine mukabil ms-
lmanlar, XX. yzyln ikinci yarsna ge-
linceye kadar abdesthaneieri yalnz
hayrat olarak halkn hizmetine sun-
mular ve buralardan para kazanmay
dnmemilerdir.
Mevcut kaynaklara gre, bir ara ka-
psndan gei salanan abdesthane ile
abdest alman yerin mstakil iki oda
halinde yanyana yaplmas, ilk defa Os-
manllar'da grlmektedir. Bilinen ilk
rnek, stanbul'daki en eski sivil Os-
manl binas olan inilikk'te bulun-
maktadr. Musluklu byk bir kpn
konulduu abdest alnan yerden gei-
lerek girilen tuvalet, yaklak bir oda
hacminde olup tek pencerelidir; bu
mekn sonradan tadilt grm ve iki
ayr kabin haline getirilmitir. Yine ilk
defa Osmanllar'da grlen seferi ab-
desthaneler, Osmanllar'n hfzsshha-
ya ve lojistie verdikleri nemin bir so-
nucu olarak ortaya kmtr. Ordunun
seferdeki ihtiyacn karlamakta kulla-
nlan bu abdesthaneier, alan ukurlar
zerine oturtulan delikli ahap zemin
ile bunun stne kurulan blmeli geni
adrlardan meydana getirilmitir. Ko-
naklama sresi bitince de, ukur kazl-
dnda kan toprak tekrar ayn uku-
ra doldurulmak suretiyle ordunun ev-
reyi kirletmeden yoluna devam etmesi
salanmtr. Ayn ekilde padiah ota-
nda da banyo blmesinin bitiiinde
abdesthane bulunduu bilinmektedir.
Helnn, Romallar'dan sonra bin yl-
dan uzun bir sre unutulduu Avru-
pa'da yeniden grlmesi XVI. yzyln
sonuna rastlamaktadr. Kaynaklarda,
bir ngiliz asilzadesi ve yazar olan Sir
John Harington tarafndan dnle-
Roma dnemi abdest hanel er i nden bir rnek - Sardes Meet t a Kasr ' ndaki hei t al ar ndan bi ri ni n i zi mi
72
rek 1589'da tatbik sahasna konuldu-
u bildirilen bu ilk tuvalet, su ile temiz-
lenen bir nevi klozettir. Bu klozeti g-
ren ngiltere Kraliesi I. Elizabeth de
1592 ylnda bir eini Richmond Sara-
y'na yaptrm, ancak aristokratlarla
din adamlar tarafndan iddetle k-
nanmtr.
Helnn, Richmond Saray'ndan sonra
dier Avrupa saraylarnda ve manastr
gibi byk binalarda kullanlmaya ba-
lamas XVII. yzyln sonlarna doru.
Sir John Harington'dan yaklak bir asr
sonra gerekleebilmitir. Mslman-
larn fethettikleri lkelerde ilk defa
grdkleri hellan derhal kullanma-
larna karlk Avrupallar'n, sokakla-
rnda pislik birikmesine engel olabile-
cek bu yenilie kar direnmelerini ko-
laylkla aklayabilmek mmkn deil-
dir.
Baka dinlerden farkl olarak insan-
larn gnlk hayatlarna da en mahrem
noktalarna kadar aklamalar ve ko-
laylklar getiren, gereken hususlarda
kaideler koyan slm dini, helya git-
menin dbn da belirlemitir. Bu
db arasnda, helya girmeden nce
Allah'a, Peygamber'e ve Kur'n- Ke-
rm'e gsterilmesi gereken byk say-
gnn icab olarak, zerinde bu isimler
ve yetler yazl yzk, hamail gibi g-
rnr eyay karmak; slm'n her hu-
susta tavsiye ettii tertip ve dzen er-
evesinde sol ayakla girmek, sa ayak-
la kmak; ihtiya duyan bir bakasn
zor durumda brakmamak, vakit kay-
betmemek ve elbiseye fena koku sin-
mesine sebep olmamak iin ieride
fazla kalmamak; mecbur olmadka
konumamak, yani temiz olmayan bir
yerde az amamak ve yiyip imemek
gibi mantk ve shh sebeplere bala-
nabilecek balca hususlar saylabilir.
B B L Y O G R A F Y A :
Buhr , " Vud
5
" , 11, 17, " al t " , 29, 93;
Msl i m, T a h r e " , 59, 70, " al t " , 105; bn M-
ce, " Ta h r e " , 2 3 ; Eb Dvd. " Ta h r e " , 19; G.
Cl auson, An Etymological Dictionary of Pre-
Ttirteenth-Century Turkish, Oxf or d 1972, s.
302; R. Naumann, Eski Anadolu Mimarl, An-
kara 1975, s. 206, 212; R. Pal mer , Auch das
WC hat seine Geschichte, Mnc he n 1977, s.
10, 12, 23- 30; K. A. C. Cresvvel l , Early Mslim
Architecture, Ne w Yor k 1979, 1/2, l evha 117- c ;
Sar gon Er de m, " T a r i ht e A p t e s a n e " , Sanat Ta-
rihi Aratrmalar Dergisi, sy. 2, i stanbul 1988,
s. 47- 52; Okt ay Asl anapa ve Ar sl an Te r z i o-
l u' nun y a y ml a nma m not l ar ( D/A Ar i vi )
S SARGON ERDEM
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkmu-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABD EFEND, Basmac
ABD
( )
(. 1178/1764 [?])
Osmanl tarihisi.
L J
Patrona syan hakknda kaleme ald-
tarihiyle tannan Abdi Efendi'nin ha-
yatna dair bilgiler, daha ok kendi ese-
rine dayanr. Baz kaynaklara gre III.
Ahmed'in mhrdar oldu; 1753-1764
yllar arasnda birka defa reslkt-
tbla getirildi. Ayn zamanda air
olan Abdi'nin o devirde yaam birka
Abdi'den hangisi olduu kesin olarak
bilinmemektedir.
Abdi Efendi'nin, Trih-i Sultan Mah-
mud Han bn Sultan Mustafa Han ad-
n tayan, fakat daha ok Abdi Trihi
adyla bilinen kitab monografik bir
eser olup sadece Patrona ayaklanmas-
n, balangcndan bastrlmasna kadar
canl bir ekilde anlatmaktadr. Bizzat
devrin olaylar iinde yaam bir kim-
senin kaleminden kan bu eser, mel-
lifinin ahs mahedelerini vermesi
bakmndan orijinal bir kaynaktr; ayn
zamanda bu olay hakknda yazlm
Destr Salih'in eserinde ve Sm Tri-
hi'nde verilen bilgileri de tamamlar
mahiyettedir. Ayrca bu tarihte 1142
(1729-30) vak'alar arasnda ran sa-
valaryla ilgili bilgiler de vardr.
Abdi Trihi'nin Sleymaniye Ktp-
hanesinde (Esad Efendi, nr. 2153) kayt-
l nshas, Faik Reit Unat tarafndan
neredilmitir.
B B L Y O G R A F Y A :
[ Abdi ] , 1730 Patrona ihtilli Hakknda Bir
Eser, Abdi Tarihi ( nr. Fai k Re i t Unat ) , Anka-
ra 1943; Destr Slih Tr i hi ( nr. Beki r S tk
Baykal ) , Anka r a 1962; Sicill-i Osmn, III, 410;
Osmanl Mellifleri, III, 106; TA, I, 32; F. Ba-
bi nge r , " ' A b d Ef e n d i " , El
2
(Fr.), I, 99.
S A BDL KA D R Z C A N Abdi el ebi Cami i
Abdi Tirihi'nden bi r s a y f a (Sl eymani ye Ktp. Esad El endi ,
2 1 5 3 , l
k
)
1
. b I fyllfinjrVify&b&tt),! *
- > j y > l f f j f
1
J f i p t*
J ^ ti t ( > ' f > l ' g r ; m j
! i J & ^ & i J ^ J f r , ,
'"
1
^L ' ' "
ABD ELEB CAM
stanbul' un
Kocamustafapaa semtinde,
Sulumanastr yaknnda bulunan XVI.
yzyla ait cami.
L
Kann Sultan Sleyman devrinde e-
lebi Abdullah b. Abdurrahman tarafn-
dan 940'ta (1533-34) Mimar Sinan'a
yaptrlmtr. ilingirler Mescidi, Ye-
dim-tim Mescidi, Sankiyedim Mescidi
ve Yenicami isimleri ile de bilinir. Kub-
besi, drt pilpye zerinde yer alan ke-
merlere oturur. Minberi 1170'te (1756-
57) Mahmud Aa tarafndan yenilen-
mitir. Minaresi sandadr. Yap ze-
rinde, ssleme unsuru olarak grlen
drt tane arlk kulesine benzer ele-
man bulunmaktadr. Kedeki eme
ile stndeki mektebin Drssade
Aas Beir Aa'nn hayrat olduu bi-
linmektedir. Camiyi II. Abdlhamid dev-
rinde Serasker Rza Paa ihya ettirmi,
Balkan ve 1. Dnya Sava srasnda ha-
rap olduktan sonra da Sed Hanm
adl bir kii tarafndan tekrar onartl-
mtr. Bu srekli deiiklikler, yapdaki
Mimar Sinan slbunu byk lde
kaybettirmitir. Toprakla doldurulmu
bir seki zerine ina edilen yapnn bir
sre de ahr olarak kullanld bilin-
mektedir. Mihrap evresinde yer alan
inilerden yalnz mihrap stndeki kit-
beli olanlar orijinaldir. Mihraptaki "kble
yeti"nin etrafn evreleyen ini zeri-
ne yazlm besmele ve hls, Kmil Ak-
dik hattdr. Kubbe gbeinde ise smail
Hakk Altunbezer'in bir cel istifi vardr.
B B L Y O G R A F Y A :
Ayv ans ar y , Hadkat'l-ceumi", st anbul
1281, 1, 77; Na kka S Mus t a f a el ebi , Tezki-
ret'l-ebniye, Me ns ur k s m, Bb- Sn , nr. 50
( nr. R f k Me l l Mer i , Mimar Sinan Hayat,
Eseri, I, Mimar Sinan'n Hayatna, Eserlerine
Dair Metinler, Ankar a 1965, s. 92) ; Tahsi n z,
stanbul Camileri, Ankar a 1962, I, 41- 42; Ap-
t ul l ah Kuran, Mimar Sinan, st anbul 1986, s.
252, 269, 315; R. Ek r e m Kou, " A b d i e l e b i
Ca mi i " , st. A, I, 24; Okt ay As l a na pa , " Si na n" ,
A, X, 659. i - , ..
M Z K A N ERTURUL
r
L
ABDI EFEND, Basmac
(1787-1851)
Trk bestekr ve icracs.
J
stanbul'da Davutpaa'da dodu. Ba-
bas Kad Halil Efendi'dir. Dzenli bir
tahsil yapma imkn bulamad. Sekiz
yanda iken babasn kaybetti. Tandk-
larnn yardmyla Kapalar'da yeme-
ni basmaclarndan birinin yanna rak
olarak girdi. Burada on yl kadar alt.
On yedi-on sekiz yalarnda iken. bir
rivayete gre tebdl-i kyafet gezen III.
Selim'in dikkatini ekmi ve 1805'te
Enderun'a alnmtr. Msikideki temel
bilgileri mekhanede grd dersler-
den elde etti. III. Selim'in vefat zerine
II. Mahmud'un tahta getii yl ( 1 8 0 7 ) ,
saray mezzini olarak tayin edildi. Bir
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkmu-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
73
ABD EFEND, Basmac
mddet sonra mushi b*-i ehriyrler
arasna girdi. Mzka-i Hmyun Mek-
tebi kurulunca mezzinlie ilveten
kendisine hocalk grevi verildi. Be yl
bu grevde kald. Sultan Abdlmecid' in
tahta getii sene (1839), mezzinlik
grevi devam ediyordu. Hayatnn son
yllar hakknda yeterli bilgi bulunma-
maktadr. 15 Cemziyeievvel 1267 ( 18
Mart 1851) Cuma gn Kabata' taki
evinde altm drt yanda iken ld ve
Maka'daki eyh Mezarlfna gmld.
Abdi Efendi'nin en mehur olduu
dnem, II. Mahmud ve Abdlmecid de-
virleri olmutur. Tabii bir ses gzellii-
ne sahip bulunan Abdi Efendi'nin bes-
tekrikta da baarl olduu, msiki
otoriteleri tarafndan kabul edilmitir.
Mezar ta kitbesindeki "Szendeba-
" ifadesinden szendelik yapt d-
nlebilirse de bu gr teyit eden
herhangi bir kayda rastlanmamtr.
eitli gf t e mecmualarnda birok
eserine tesadf edilen Abdi Efendi'nin
beste ve onu ark olmak zere on
eserinin notas gnmze kadar
ulamtr.
BBLYOGRAFYA :
Tay y ar z de , Trih, stanbul 1293, 111, 79,
192; S. Ezgi , Trk Musikisi, II, 92-93, 104- 105;
bnl emi n, Ho Sad, s. 15- 18; Tar k Kip, TSM
Szl Eserler Repertuuar, Ankar a 1979, s. 4,
51, 151, 165, 206, 271; zt una, TMA, I, 1-2.
S NUR I Z CA N
r . H
ABDI , Hi mmet zde
(. 1122/1710)
Viz, mutasavvf-air
ve msikiinas. ,
eyh Abdullah Efendi adyla da bili-
nir. Bayrmiyye tarikat eyhlerinden
Hi mmet Efendi'nin oludur. 1050' de
( 1640) stanbul'da dodu ve tahsilini
orada yapt. Bilhassa tef si r ve hadis
ilimlerinde kendisini yetitirdi. Bu ara-
da Bayrmiyye tarikatna intisap ede-
rek babasna mrid oldu. 1669'da Ka-
smpaa Camii'ne, on yl sonra da Fatih
civarndaki Halil Paa Camii'ne viz ol-
du. ehremini Yenibahe' deki Defter-
dar brhim Efendi Tekkesi eyhi olan
babasnn 1684 ylnda vefat zerine,
ad geen tekkeye eyh tayin edildi.
1688' de hacca gitti. Dnnde Sultan
Selim Camii cuma vizliine tayin edi-
lince seltin camii krs eyhleri silsi-
lesine girmi oldu. 1694' te Fatih Camii
vizliine nakledildi. Bu vazi f ede iken
teypte? : fe^-v^v; .
A b d i , Duan-l Lugaz ( Topk a p Sar ay Kt p, Ha z i n e 1050. 2 0 6
b
)
Sultan il. Mustafa' nn Avusturya seferi-
ne (1697) ordu vizi olarak katld. Ha-
yatnn son yllarnda Beyazt ve Sley-
maniye camileri vaizliklerinde bulunan
Abdi, 26 evval 1122' de ( 18 Aralk
1710) vef at etti, skdar'daki Bezciz-
de Tekkesi' nde babasnn yanma g-
mld. Abdssamed ve Abdekr
adl iki olu devrin tannm airlerin-
dendir. Abdssamed babasnn lm
zerine tekkeye eyh tayin edildi.
Tasavvuf iirleri mrettep bir divan-
da (bk. Ktp., TY 5537/6) toplanan
Himmetzde, bu iirlerinde Abd, Der-
vi Abdullah, Abdullah, Hz. Peygamber' -
in hayatn konu alan Gencne-i 'cz
isimli mesnevisinde ise (bk. stanbul Ar-
keoloji Mzesi Ktp., El Yazmalar, nr. 228)
Himmetzde mahlaslarn kullanmtr.
Ayrca lugazlardan meydana gelen D-
vn- Lugaz isimli bir risalesi de vardr
(bk. Topkap saray Mzesi Ktp., Hazine,
nr. 1050, 206
b
-212
b
). Latf, Mehmed T-
hir, Hammer, bnlemin gibi baz mel-
lifler, Abdi'nin bir uar tezkiresi yazd-
n kaydediyorlarsa da bu esere henz
rastlanmamtr. Abdi, ayrca hat ve
msiki ile de megul olmu ve bu konu-
larda da eserler vermitir. Hat sanat-
nn ustalarndan Hfz Osman'dan ica-
zet alm, sls ve nesih yazda stat
derecesine erimitir. Onun din mahi-
yette pek ok eser besteledii eitli el
yazmas gf t e mecmualarnda zikredil-
mektedir. Ancak bu eserlerden hibiri-
nin notas zamanmza ulamamtr.
BBLYOGRAFYA :
eyh , Vekyiu'l-fuzala, Mi l l et Ktp., Al i Em r ,
T, nr. 731, s. 505- 507; Sl i m, Tezkire, Sl eyma-
ni ye Ktp. , Esad Ef endi , nr. 3872, s. 463- 464; Su-
yol cuz de Me h me d Nec b, Deuhat'l-kttb
( nr. Kilisli Mual l i m Ri f at) , stanbul 1942, s. 142;
Saf y . Tezkire, Sl eymani ye Ktp., Esad Ef endi ,
nr. 2549, vr. 231
b
- 233
a
; Has b-i skdr , Vefe-
yt- Ekbir-i slmiyye, Mi l l et Ktp., Al i Em r , T,
nr. 620, vr. 21
a
; Ayvansar y , Vefeyt- Seltn,
Sl eymani ye Ktp., Esad Ef endi , nr. 1375, vr.
17
b
; Ms t aki mz de , Tuhfe-i Hatttn ( nr. b-
nl emi n Ma hmud Keml ) , stanbul 1928, s. 286-
287; Me h me d kr, Silsilenme, Hac Sel i m
A a Ktp., Hdy Kitaplar, nr. 1098, vr. 21
a
; Os-
manl Mellifleri, II, 313; S. Nz he t Ergun. Trk
airleri, stanbul, ts., 1, 172- 176; a. ml f . . Antoloji,
stanbul 1942, I, 126- 127; Uk zde, Zeyl-ia-
k'aik ( nr. H. 1. Ki ssl i ng) , Wi e s bade n 1965, s.
562; Tahi r Ol gun, " Ab d " , TA, II, 209.
B NUR Z CA N
ABD PAA, Abdur r ahman
L (bk. ABDURRAHMAN ABD PAA). J
r . n
ABDI PAA, Ni anc
(. 1103/1692)
^ Osmanl devlet adam ve tarihi, j
stanbul'da Anadoiuhisan'nda dnya-
ya geldi. Asl ad Abdurrahman' dr. En-
dern- Hmyun'da eitim grd. Ve-
kyi'nme'sinde verdii bilgilere gre,
27 Ekim 1648' de Sary- Hmyun'da
Byk Oda'da grev ald. 1650' de Se-
ferii Kouu'na geti. 1659'da da Has
Oda'ya nakledildi. 1665' te kendisine
"tura ekme" yetkisi verildi. 1668' de
sr ktibi olan Abdi Paa, 28 Temmuz
1669'da vezret rtbesi ile nianclk
mansbna tayin edilmek suretiyle sa-
raydan kt. Nianclk mansbnda
uzun sre hi zmet veren Abdi Paa, or-
dunun ehrin seferi ne hareketinde (15
Mart 1678) stanbul kaymakamlna
getirildi. Bir yl sonra da drdnc ve-
zirlie terfi ettirildi. 1680 Ekiminde ye-
niden stanbul kaymakam oldu. Eyl
1682' de de ikinci vezir bulunduu sra-
da Basra valiliine tayin edildi. On yl
kadar eitli eyaletlerde valilik yaptk-
tan sonra ikinci def a Basra valiliine,
1690'da da Kandiye muhafzlna nak-
ledildi. Buradan gnderildii Sakz mu-
hafzl grevinde iken vef at etti.
Abdi Paa, olduka baarl geen
devlet hizmetleri dnda, edeb saha-
74 .
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDULLAH
f T ^ C G p ^ J
-jjleijLIoaUai?^
l l ^ i
^^oi-.ijiksU;
. '^l^oisyi^-csli,
r - ^ U J ^ -
iltlil?'^!'!-'
olup iyi bir yazma nshas Topkap Sa-
ray Mzesi Ktphanesi' ndedir (Ko-
ular, nr. 915). (teki bellibal yazma-
lar iin bk. Babinger (ok), s. 251; TCYK,
I, 111-112; Karatay, Topkap-Trke Yaz-
malar, 1, 269-270).
Abdi mahlas ile yazd iirlerini bir
divanda toplayan Abdi Paa'nn, ayrca
Attar' n Perdnme'si ile K'b b. Z-
heyr'in Kade-i Lmiyye'sine (Ka-
de-i Brde) ve Dvr-
c
Urf'deki baz
iirlere erhler yazd da bilinmektedir.
BIBLIYOGRAFYA :
De f t e r d a r Me h me d Paa, Zbde-i Vekyit,
Nur uo s ma ni y e Ktp. , nr. 3305, vr. 56
b
; Na -
m, Tri h, st anbul 1283, VI, 4 0 7 ; Si l ht ar ,
Trih, stanbul 1928, I, 5 5 3 ; Ri d, Trih, s-
t anbul 1282, I, 4 2 ; Sl i m, Tezkire, st anbul
1315, s. 4 6 8 ; Sicill-i Osmn, III, 4 0 8 ; Osman-
l Mellifleri, III, 9 8 ; Ba bi ng e r ( o k ) , s. 2 5 1 ;
TCYK, I, 111- 112; Kar at ay, Topkap-Trke
Yazmalar, I, 269- 270; F. . Deri n. " A b d i Pa a " ,
Kk Trk-slm Ansiklopedisi, st anbul
1974, I, 7, |,
M F AHR ET I N DE R N
A B D U H
(
(bk. MUHAMMED ABDUH).
Ab d i Paa, Vekayi'nme (Topkap Saray Ktp., Koular 915. 1")
daki almalar ile de kendisini kabul
ettirmitir. Ancak o, daha ok Vekyi'-
nme adl Osmanl tarihi ile n yapm-
tr. Seyyid Lokman ve Ta' likizde Meh-
med Subhi efendilerin resmen ehna-
meci * tayin edilip bu alanda eser ver-
melerinden sonra, onun zamanna ka-
dar devl et tarihilii ihmal edilmiti.
Abdi Paa, Vekyi'nme'sini Has Oda
hizmetinde iken (1659-1665) IV. Meh-
med' in emriyle yazmaya balamtr.
1648'den yani IV. Mehmed' in tahta -
kndan 1664 ylna kadar olan devreyi
eitli kaynaklardan faydalanarak,
1678' e kadar geen vak'alar da ma-
hedelerine dayanarak gn gnne
yazm, stanbul kaymakam olarak pa-
diah maiyetinden uzak bulunmas se-
bebiyle, 1678-1682 arasn da zet ha-
linde kal eme almtr. Vekyi'rme'-
nin dili olduka sade, slbu gzeldir.
IV. Mehmed devri iin birinci derecede
kaynak olan eser, daha sonraki tarihi-
lerden Nam, Silhtar Mehmed Aa,
Defterdar Mehmed Paa ve Rid tara-
fndan da kullanlmtr. Abdi Paa'nn
Vekyi'nme'si henz yaymlanmam
A B D U L L A H
( .l-Ut )
Abdullah b. Abdilmuttalib
(. 570 m.)
^ Hz. Peygamber' in babas. ^
Knyesi Eb Kuem ( p-
5
^ ), Eb
Muhammed veya Eb Ahmed' di r (Bel-
zr, Ensbu'l-erf, s. 91). Kaynaklara
gre Ssn Hkmdar Nirevn'n
saltanatnn 24. ylnda domutur. Ay-
n tarihi nakleden ve Hz. Peygamber' in
sz konusu saltanatn 42. ylnda do-
duunu kabul eden Taber (Trh, II,
154-155), eserinin baka bir yerinde de
Nirevn'n krk yedi veya krk sekiz
yl saltanat srdn belirttikten
sonra, Abdullah'n bu saltanatn 42. y-
lnda doduunu sylemektedir (II,
103). Bu durum, onun veya mstensih-
lerin, yanllkla, "vef at etti" ( J y ) ye-
rine "dodu" ( 4 ? ) ifadesini kullanma-
iaryla aklanabilir. Annesi Ftma bint
Amr' dr. Baz kaynaklarda doumu ve
genliiyle ilgili menkbev hadiseler
anlatlr (Diyrbekr, Trhu'l-hams, I,
182). Doruluu tartma konusu olan
bu tr rivayetler, mslmanlarn Hz.
Peygamber' e ve onun soyuna olan sev-
gilerinin bir belirtisi kabul edilmelidir.
Babas Abdlmuttalib, zemzem kuyu-
sunu yeniden ortaya karp onarmas
srasnda Kurey kabilesinin dier e-
raf tarafndan rencide edilmi ve o ta-
rihte Hris'ten baka olu olmad
iin mdafaasz kalmt. Bu sebeple,
on erkek ocua sahip olduu takdirde
birini kurban etmeyi adamt. Bu ar-
zusu gerekletikten sonra grd
bir rya zerine nezrini hatrlam,
kurban edilecek ocuu belirlemek
maksadyla oullar arasnda kura ek-
mi, kura o gnk oullarnn (veya ay-
n anadan doanlarn) en k olan
Abdullah'a kmt. Abdlmattalib,
olu Abdullah' kurban etmeye kalk-
nca kendi kzlar, dier bir rivayete
gre ise Abdullah'n daylar veya Ku-
rey'in ileri gelenleri bu olaya iddetli
tepki gstermiler ve byle bir ey yap-
t takdirde bunun kendisinden sonra
kt bir det haline gelebileceini ha-
trlatmlar, ayrca adak borcundan
kurtulmak iin Abdullah'n yerine deve
kurban etmenin daha uygun olacan
sylemilerdir. Kaynaklarn ou, bu
zmn Medineli bir arrfe (bk. AR-
RF) tarafndan teklif edildiini kayde-
der. Abdlmuttalib, o gnk rf e gre
diyet olarak kabul edilen on deve ge-
tirtmi, Abdullah ile develer arasnda
kura ektirmi, f akat kura Abdullah'a
km; deve saysn onar onar artra-
rak kuraya devam etmi, say yze ula-
nca kura develere kmtr. Bunun
zerine yz deveyi kurban ederek ok
sevdii olu Abdullah' kurtarmtr.
Baz yazarlar, Abdullah'n kurban edil-
mesiyle ilgili bu mehur rivayetin do-
ru olmadn iddia etmilerdir. nk
bu rivayet iinde Abdullah'n, babasnn
en kk olu olduu ifade edilmekte,
halbuki Hamza ile Abbas'n ondan k-
k olduu bilinmektedir (bk. A, I, 29).
Ne var ki Abdullah hakknda bilgi veren
btn kaynaklar kurban hadisesinden
bahsetmekte, Arap rfnde insan diye-
tinin yz deveye knn bu hadiseyle
baladn, daha sonra slm hukuku-
nun da bunu kabul ettiini ifade etmek-
tedirler. Ayrca Hz. Peygamber' in, Arap
rknn atas olan smail'i ve kendi ba-
basn kastederek, "Ben iki kurbanln
oluyum" dedii rivayet edilmektedir.
Dier bir rivayete gre ise bir bedev
Arap, Peygamber' e, "Ey iki kurbanln
olu!" diye hitap etmi, o da bunu ka-
bul mnasna gelen bir tebessmle kar-
lamtr. Muhaddisler bu hadisin sa-
hih olduu kanaatindedirier (bk. Hkim,
el-Mstedrek, II, 559; Zrkn, erhu'l-
Meuhib, I, 97 vd. ; Acln, Kef'l-haf) I,
230-231). Abdullah'n, babasnn en
kk olu olmad rivayetine ge-
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkmu-er'iyye.
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
75
ABDULLAH
line, bu onun kurban edilmek istendi-
i srada yaayan kardelerinin en k-
olmasyla elimez. nk baz
kaynaklar Abdlmuttalib' in on olu-
nun bulunduunu kaydeder. Aslnda
Abdullah'n, kurban edilecei srada
"babasnn en kk olu olduu" tar-
znda bn shak'tan gelen rivayet iin
Sheyl "gayri mruf " demekte ve ter-
cih edilecek rivayetin "annesinin en k-
k olu" tarznda olabileceini syle-
mektedi r (bk. er-Ravzul-nf, il, 137).
Abdullah'n, akranlar arasnda ok
beenilen yakkl bir gen olduu ri-
vayet edilmektedir. Yznde di er
genlerde bulunmayan bir gzellik ve
parlaklk vard. Siyer mellifleri bunun
daha sonra mi ne' ye intikal eden "n-
bvvet nuru" olduunu kabul eder (bk.
AMNE). Abdullah, Varaka b. Nevfei' in
kz kardei de dahil olmak zere eitli
kadnlardan ald evlenme tekliflerini
reddetmi, nihayet babasnn teebb-
s zerine Vehb kz mi ne ile evlen-
mitir. Evliliinin ilk gn mine' nin
evinde gemitir.
Evlendikten sonra ok yaamad ve
Hz. Peygamber' i yeti m brakarak ld-
phesizdir (bk. ed-Duh 93/ 6) . Za-
ten Abdullah ile mine' nin peygam-
berden baka ocuklar olmad da bi-
linmektedir. Tercih edilen rivayete g-
re, ticaret maksadyla yapt am
(Gazze) seyahati dnnde hastalan-
m ve Medine' de (Yesrib), babasnn
daylar olan Ad b. Neccr oullar ya-
nnda bir ay kadar hasta yattktan son-
ra vef at etmi, orada Nbia ( )
(Zrkn ve dier baz tarihilere gre T-
bia | s-tJi ]) adl birine ait evin avlusuna
defnedilmitir. Mescid-i Nebev'nin Eb
Bekir kaps hizasnda, yaklak 500
metre uzaklkta bulunan ve kendisine
ait olduu kabul edilen kabir, mescidin
1976 ylnda geniletilmesi srasnda y-
klmtr. Abdlmuttalib, olunun has-
talandn haber alnca byk olu H-
ris'i Yesrib' e gndermi, f akat Hris
ehre ulamadan Abdullah vef at et-
mitir. Kaynaklar onun vef at tarihi ve
ya hakknda olduka farkl rivayetler
kaydetmektedir. Bazlarna gre Hz.
Peygamber' in dnyaya geliinden yedi
ay nce, bazlarna gre de Peygamber
yirmi sekiz aylkken vef at etmitir. An-
cak zellikle ilk kaynaklar vefatn, Pey-
gamber' in dnyaya geliinden nce ol-
duu tarzndaki gr tercih ederler.
Buna gre yann o srada on sekiz ci-
varnda olmas gerekir. Nitekim Hfz
Al, bn Hacer ve Syt de bu kanaat-
tedirler (Zrkn, erhu'l-Meuhib, I, 109).
Bu rivayet, Taber tarafndan, Abdul-
lah'n ve Hz. Peygamber' in doumu iin
Nirevn'n saltanat yllar itibariyle
verilen tarihlere de uygun dmektedir
(bk. Trh, II, 154-155). Geri F. Buhi, Ab-
dullah'n Peygamber' in doumundan
nce vef at ettiini i fade eden rivayet
iin, "Tarih olmaktan ok ahs bir g-
re dayanmas muhtemeldir" demek-
t e ve delil olarak da Taber' den naklen
Bahr'nn u szlerini gstermektedi r:
"Babasnn hl yaamas uygun d-
mez". Halbuki Taber' de yer alan hadi-
se, F. Buhl tarafndan ileriye srlen ih-
timalin tamamen aksini ispat etmekte-
dir. nk orada kaydedildiine gre
rahip Bahr, Hz. Peygamber' in amcas
Eb Tlib'e Peygamberl e olan yaknl-
n sormu ve "Olumdur" tarznda
cevap alnca yle demitir: "O senin
olun olamaz, zira bu gencin babasnn
hl yaamakta olmas uygun d-
mez". Bunun zerine Eb Tlib, "Kar-
deimin oludur" demi, rahip de "Ba-
bas ne oldu?" diye sorunca Eb Tlib
u cevab vermitir: "Muhammed' in
annesi kendisine hamile iken babas l-
mtr" (bk. Trh, II, 277-278.)
slm limlerinin ounluu, olunun
nbvvetine yetimeyen Abdullah'n
hirette azap grmeyip kurtulua ere-
cei kanaatindedir (bk. FETRET).
BIBLIYOGRAFYA :
bn shk, es-Sre (nr. Mu h a m m e d Ha m d u l -
l ah), Rabat 1967 Konya 1401/1981, s. 10-
21; bn Hi m, es-Sre (nr. Mu s t a f a es-Sekk
v. dr. ) , Kahi re 1375/1955, I, 108-109, 151-
158; bn Sa' d, et-Tabakt'l-kbr (nr. hsan
Abba s ) , Beyrut 1388/1968, I, 64, 88-89, 92-
100; Bel zr , Ensb'l-erf (nr. Muha mme d
Ham dui l ah) , Kahi re 1959, I, 91; Taber , Trh.
(nr. Mu h a m m e d Eb' 1-Fazl ) , Kahi re 1960- 70
Beyrut, ts. ( Dr u S veyd n) , II, 103, 154-
155, 165, 239- 246, 277- 278; Mes' d , Mr-
c'z-zeheb (nr. M. Mu h y i d d i n Ab d l h a mi d ) ,
Kahi re 1 3 6 7 / 1 9 4 8 Beyrut 1384- 85/1964-
65, II, 280- 281; Hki m, el-Mstedrek, II, 559;
Sheyl, er-Rauz 'l-rf (nr. Ab d u r r a h ma n el-
Vek l ), Kahi re 1387- 90/1967- 70, II, 131- 143;
bn' l -Cevz , fat'-afue (nr. M a h m u d Fh-
r - Mu h a m m e d Ka ac ) , Hal eb 1969- 73 Bey-
rut 1399/1979, I, 47-48, 51; Di yrbekr , T-
rhu 1-hams, Kahi re 1283 Beyrut, ts. ( Mes-
se' set a ' b n) , I, 182- 187; Zrkn , erhu'l-Me-
uhib, Kahi re 1329 Beyrut 1393/1973, 1,
91- 110; Acl n . Kef'l-haf ' ( nr . A h me d el-Ka-
l ), Hal eb ts. Me k t e b e t u t -Trsi - sl m ) , I,
230- 231; M. s i m Koksal , slm Trihi, Mekke
Deuri, stanbul 1987, I, 142- 143; Kmi l Mi ras,
" Ab d ul l a h b. Abdul mut t a l i b" , TA, II, 240- 243;
F. Buhl, " Abdul l a h" , A, 1, 29; W. Mo n t g o me r y
Wat t , " ' A b d A l l a h b. ' A b d al - Mut t al i b" , El
2
(Fr.), I, 43- 44; [dare], " ' A b d u l l a h b. ' Ab d l -
mu t t a l i b " , UDM, XII, 796-798.
S BEKI R TOPALOLU
r
ABDULLAH b. ABBAS
b. ABDLMUTTAL B
( _ILJI -L- j i ^-U- Ji *I-U )
Eb'l-Abbs Abdullah b. el-Abbs
b. Abdilmuttalib el-Kure
(. 68/687-88)
Hz. Peygamber' in amcasnn olu,
tefsir ve fkh ilimlerinde
otorite kabul edilen
ve ok hadis rivayet edenler
arasnda yer alan sahb.
L J
bn Abbas diye de mehur olan Ab-
dullah, hicretten yl kadar nce,
mslmanlar Kurey'in ablukas altn-
dayken Mekke' de dodu. Annesi, Hz.
Hatice'den hemen sonra mslman
olan mmT-Fazl Lbbe'dir. Doduu
zaman babas tarafndan Hz. peygam-
ber' e gtrld ve duasna mazhar ol-
du. Hicretten muaf tutulanlardan
( mstaz' af*) olan annesiyle Mekke' de
kald. Bir sre sonra onunla birlikte
Medine' ye gt eklindeki rivayet
yannda, babas Abbas' la birlikte fetih
yl (630) hicret ettiine dair de rivayet-
ler vardr. Hz. Peygamber' in fiil ve ha-
reketlerini renmek arzusuyla onun
yannda kalmaya alr, Peygamber' in
zevcelerinden Meymne teyzesi olduu
iin baz gecel er Peygamber evinde ko-
nuk edilirdi. Peygamber' e kar olan
sevgisi, ball ve samimi hizmetleri
sebebiyle onun takdirini kazanm ve
"Allahm, ona Kitab' ret ve dinde
mtehasss kl!" tarzndaki duasna n-
il olmutur (bk. Buhr, "'lim", 17;
"Vud
5
", 10).
Halife Osman devrinden itibaren e-
itli vesilelerle Arap Yarmadas'nn d-
na kt; Kuzey Afrika' ya, Crcn'a,
Taberistan' a ve stanbul'a gitti. 656 y-
lnda Hz. Osman tarafndan hac em-
ri tayin edildi. Daha sonra Hz. Ali'nin
maiyetinde Cemel ve Sffn savalar-
na katld. Ona, Muviye'yi am valili-
inden azletmemesini tavsiye ettiyse
de szn dinletemedi. Hakem olayn-
da Eb Ms el-E'ar'nin Ali'yi temsil
etmesi ne kar kt. Daha sonra Hric-
ler'i ikna etmek zere Ali tarafndan
grevlendirildi. Hriciler karsnda
tahkim*i savundu, bu olay bahane
ederek Ali'yi tekf i r etmemel eri ve ona
kar gel memel eri gerektiini yetlerle
ispata alt. Hric-bz ve Snn kay-
naklar arasnda, sz konusu grme-
nin seyri hakknda farkl ifadelere rast-
lanyorsa da grmelerin olduka e-
tin getii, baz Hricler'in fikir dei-
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDULLAH b. ABBAS
tirerek kendi grublanndan ayrld
mtereken belirtilmektedir (bk. E. R.
Flal, AFD, XXII (1978), s. 246-275).
Daha sonra Hz. Ali onu Basra valiliine
tayin etti (39/659). Bu grevde iken ha-
zineyi suistimal ettii, halifenin konuya
eilmesi zerine istifa ederek devlet
hazinesinden fazlaca bir mebla da al-
mak suretiyle yaknlar ile birlikte ehri
terketti i yolunda baz kaynaklarda
(bk. Ya'kb, Trh, II, 205; Taber, Trh,
V, 141-143; bn Kesir, el-Bidye, VII, 323)
yer alan elikili bilgiler, Batl yazarlar
tarafndan ilgi ekici bulunmu, sbtu
kati bir iddia imi gibi -Basra'ya vali ol-
duktan sonra bn Abbas hakknda ileri
srlen rivayetlerin ihtiyatla karlan-
mas gerekti i ne iaret edilmesine
ramen- zerinde hassasiyetle durul-
mutur. Halbuki muteber cerh ve ta' dil
kaynaklarndan hibirinde yer verilme-
e ve zerinde durulmaa deer
grlmeyen bu bilgilerin temel i nde si-
yas ekimelerin ve i-Snn ihtilfnn
bulunduu ilk bakta anlalmaktadr.
Zira Taber'nin senediyle naklettii bu
haberin rivayet zincirinde yer alan
isimlerden biri olan Eb Mihnef Lt b.
Yahy, baz otoritelerce "gvenilmez",
"zayftr", "hibir deeri yoktur", "ar
bir i'dir" gibi ifadelerle deerlendiril-
mitir. Yine bu senede gre, haberi
kendisinden duyanlar da belli deildir.
Bu safhada haberin rvileri, isimleri
mehul baz kiilerdir. Ayrca yolsuzluk
iddiasnn muhbiri olarak grlen
Eb'l-Esved ed-Del'ye bn Abbas' n
tahkir edici szler syledii ve bu se-
beple aralarnda ahs bir srtmenin
mevcut olduu, Basra'dan ayrlrken
hazineden ald mallarn birikmi ah-
s istihkak ile f ey' den kendine den
paydan ibaret bulunduu da bu iddia
ile birlikte zikredilen bilgiler arasnda-
dr. Hz. Peygamber bata olmak zere
mer, Osman, Ali gibi zevatn dua, v
g, gven ve iltifatlarna mazhar olan,
gerek ashap gerekse tbin devirlerin-
de bilhassa tef si r ve fkh meselelerin-
de otorite olarak tam bir itimatla ken-
disinden faydalanlan, tarihin hibir
devrinde ve muhitinde bu sekin kiili-
ine gl ge dmeyen bn Abbas hak-
knda bylesine dayanaksz iddialarla
hkm verilmeye kalklmas ve cre-
tin "yalanc", "namussuz", "hilekr",
"dzenbaz" gibi irkin ifadeler kullana-
cak boyutlara kadar ulamas (A, I, 27),
ilim adna bir talihsizlik olarak deer-
lendirilmelidir. F. Buhl'n bu garaz-
krne slbu msteriklerce de tepki
ile karlanm olmal ki, sz edilen
ansiklopedinin ikinci basksnda bn
Abbas' n hayatn L. Veccia Vaglieri ye-
niden yazm, bn Abbas' n Basra Valili-
inden ayrlrken hazineye el koymu
olabileceini, ancak bunun mslman
toplum nazarnda aleyhine hibir etki
yapmadna ve onun gvenilir kiilii-
ne gl ge drmediine gre, bu ko-
nuda onu hakl gsterecek kuvvetli ge-
rekelerin bulunduunu, bu sebeple bu
tr iddialarn bir deer tamayacan
belirtmitir (El
2
, I, 40). Mrc'z-ze-
heb'de (III, 60-62) yer alan ve bn Ab-
bas'n Hulef-yi Ridn ve zellikle Hz.
Ali hakkndaki msbet kanaatlerini
Muviye'ye kar nasl bir aklkla
sylediini gsteren rivayet, onun
Muviye tarafna getii tarzndaki id-
diay tereddde yer brakmayacak e-
kilde rtmektedir.
Kaynaklar, mmtaz bir kiilie sahip
olan Abdullah b. Abbas' n siyas ve sos-
yal olaylar karsnda ilm otoritesini ve
siyas itidalini daima muhafaza ettiini
belirtmektedir. Mesel Muviye'nin ve-
fatndan sonra Ali taraftarlar Hz.
Hseyin'i Kfe' ye davet ettii zaman,
Abdullah Kfeliler' e gvenilemiyecei-
ni, davetlerine icabet etmemesi gerek-
tiini ona sylemi ve mutlaka bir yere
gidecekse bu yerin Yemen olabilecei-
ni, aksi halde baz tatsz olaylarla kar-
laabileceini kendisine hatrlatmsa
da szn dinletememitir. Kerbel
fciasn haber alnca ok zlm ve
rivayete gre gzlerini kaybedecek de-
recede alamtr. Abdullah b. Zbeyr'in
halifeliini iln ederek Harem-i eri f i
kendisine karargh edinmesi zerine,
hilfete Emevler' den daha lyk olma-
sna ramen Harem-i eri f i karargh
yapmasna kar km ve ona biat et-
meyerek Ti f' e ekilmitir. Hayat bo-
yunca mslmanlarn birlik ve beraber-
liini savunan, bunun gereklemesi
iin zaman zaman yetkilileri uyaran,
gerekti i nde eletiren ve kendisine ya-
plan halifelik tekliflerine iltifat etme-
yen Abdullah b. Abbas, yetmi yalarn-
da iken Ti f' te vef at etmi, cenaze na-
mazn Hz. Ali'nin olu Muhammed b.
Hanefiyye kldrmtr.
lm ahsiyeti. bn Abbas, Hz. Pey-
gamber' in vefatnda on yanda bir
genti. ok hadis rivayet eden sa-
hblerden ( mksi rn*) biri olarak
naklettii 1660 hadisin bir ksmn biz-
zat Peygamber' den duymu, ounu
ise Hz. mer, Ali, Muz, babas Abbas,
Abdurrahman b. Avf, Eb Sfyn, Eb
Zer, bey b. K'b, Zeyd b. Sbit ve dier
sahbierden renmitir. Muteber ha-
dis limleri onun rivayet ettii hadisle-
re nem vermilerdir. 75 hadisini Bu-
hr ve Mslim mtereken, 120 hadi-
sini yalnz Buhr, 9 hadisini de Mslim
tahri c* etmitir. Ayrca hadislerinin
byk bir blm Msred'de (I, 214-
374; V, 116-122) yer almtr. Kendisin-
den de 197 kii hadis nakletmitir. ok
hadis rivayet etmi olmann yannda
hadis retimine de nem vermitir.
"Din ilmini ancak ahitliini kabul etti-
iniz kiilerden reniniz" demi, baz
tabiler hakknda cerh* anlam tayan
deerlendirmeler yapmtr (bk Tecrid
Tercemesi, I, 52, di pnot 1). Hadis reti-
minde arz veya kraat denilen metodun
geerli olduunu belirtmi, kendisin-
den ders almak iin gelen Tifliler' e bir
mddet hadis okuduktan sonra -yal-
lk ve yorgunluk sebebiyle- hadis me-
tinlerini birbirine kartrmaya bala-
ynca yle demitir: "Ben artk yorul-
dum. Siz okuyun da ben dinleyeyim. Si-
zin okuduunuzu benim dinleyip tasvip
etmem, tpk benim okumam gibidir"
(Tirmiz, Kitba'l-Vlel, V, 751-752).
bn Abbas'n, Ehl-i kitap'tan olup
Mslmanl kabul etmi baz kiiler-
den rivayette bulunmas da Goldziher
ve F. Buhl gibi msteriklerin zerinde
durduu hususlar arasndadr. Gerek
bn Abbs' n gerekse dier baz sahb-
lerin bu eit haber ve rivayetleri az da
olsa kullandklar dorudur. Ancak bu
rivayetler hibir zaman verdikleri habe-
rin ve bilginin doruluunu iddia edip
bunlara inanmak iin deil, baz slm
gr ve tezlerin izah ve teyidi maksa-
dyla kullanlmtr; bunda bir mahzu-
run bulunmad ise bizzat Hz. Pey-
gamber' in izni ile sabittir (bk. Buhr,
"Enbiy
3
", 50; Mslim, "Zhd", 72). sri-
liyat'tan saylan bu tr rivayetleri
gruba ayrp deerl endi rmek mmkn-
dr: 1) Doruluklar slm delillerle sa-
bit olanlar. 2) Yanl olduklar bilinen-
ler. 3) Haklarnda slm bilgi bulunma-
yan hususlar. Bu sonuncular ne kabul
ne de reddedilir. Rivayet edilmelerinde
de bir mahzur yoktur (bk. bn Teymiyye,
Mukaddimet't-tefsr, XIII, 365-367). bn
Abbas' tan gelen bu tr rivayetlere baz
evrelerce yaplan itirazlar, aslnda
kendisine ait olduu kesin olan rivayet-
ler sebebiyle deil, daha ok siyas d-
ncelerle ona izfe edilen rivayetler
dolaysyladr. Nitekim F. Buhl de bi rta-
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDULLAH b. ABDULLAH
raftan onu bu konuda tenkit ederken,
"Kendisine atfen zikrolunan hadisler-
den bazlar, sonradan sahtekrlar ta-
rafndan ona isnat olunmutur" demek
suretiyle bu gerei itiraf etmitir.
Kur'n- Kerm'in inceliklerini anlayp
yorumlamas iin Hz. Peygamber' in
zel olarak dua ettii Abdullah b. Ab-
bas'n tef si r ilmindeki stnl, daha
ilk devirlerden itibaren hemen herkes
tarafndan kabul edilmitir. yetlerin
nzul sebeplerini, nsih ve mensuhunu
ok iyi bildii gibi Arap edebiyatna
olan vukufu da mkemmeldi. Onun N-
f i ' b. Ezrak'm sorularna verdii doyu-
rucu cevaplar (a. bk.), edebiyattaki s-
tn mevkiini gstermek iin kfidir. Bu
sebeple ashap devrinden itibaren "Hib-
r' l-mme, Tercmn'l-Kur'n" un-
vanlaryla anlagelmitir. Nitekim Hali-
f e mer, Bedir ashabnn da katld
ilim meclislerinde, ya kk olmasna
ramen onu da bulundurur ve fikirleri-
ne deer verirdi.
bn Abbas' a nisbet edilen tef si r riva-
yetleri sayca pek ok olduu gibi sa-
lamlk bakmndan da farkllk arzet-
mektedir. Hemen her yet hakknda
ondan bir veya birka tef si r ekli riva-
Abdul l ah b. Abbas Cami i - Tif
yet edilmitir. Bu rivayet karmaasn-
dan dolay mam fi, bn Abbas' tan
tef si re dair 100 civarnda hadisten
baka bir eyin sabit olmadn syle-
mek mecburiyetinde kalmtr. Mnek-
kitler bn Abbas' tan gelen tef si r yollar-
n (tarik), ona nisbetleri asndan tek
tek inceleyerek deerlendirmiler ve
bunlarn kimler tarafndan hangi eser-
lerde kullanldn da ortaya koymu-
lardr. Bu tefsi r tarikleri unlardr:
1. Muviye b. Siih tariki. Eb Slih
Abdullah b. SlihAli b. Eb Tal ha- bn
Abbas (yahut Mchid veya Sad b. C-
beyr vastasyla bn Abbas). En salam
tarik budur. Buhr'de (ta'lkan zik-
rettii tefsirlerde), Mslim' de ve snen-
lerde bu tarikle rivayetler vardr. Ayrca
Taber, bn Eb Htim ve bn'l-Mnzir
de bu yolu tercih etmilerdir.
2. Kays b. Mslim el-Kfi tariki. At
b. Si b-Sa d b. Cbeyr-bn Abbas. Bu-
hr ve Mslim'in artlarn tayan
salam bir tarik olup Feryb ve el-
Mstedrek sahibi Hkim tarafndan
kullanlmtr.
3. bn shak tariki. Muhammed b.
Eb Muhammed- kri me veya Sad b.
Cbeyrbn Abbas. Hasen mertebesin-
de salam olup Taber, bn Eb Htim
ve Tabern tarafndan oka kullanl-
mtr.
4. Sdd (el-Keblr) tariki. Eb Mlik
veya Eb Slih vastasyla bn Abbas' a
varan bu tarik de makbul saylmtr.
Mslim, snen-i erbaa ve Taber bu ta-
rikle rivayette bulunmulardr.
s. bn Creyc tariki. Aradaki rviieri
atlayarak dorudan doruya bn Ab-
bas'tan nakiller yapan bn Creyc, top-
lad rivayetlerin salamlna dikkat
etmemitir. Bu sebeple onun rivayetle-
ri baka yollarla desteklenmedii tak-
dirde makbul saylmamtr. Ancak,
Haccc b. Muhammed' in ayn tarikle
bn Abbas' tan rivayet ettii tefsi r cz
ittifakla sahih kabul edilmitir.
6. Dahhk b. Mzhim tariki. Rivayet
zinciri iinde yer alan Sad b. Cbeyr'i
zikretmedii iin salamlna gvenil-
mez. Bu tarikin zayf saylan rivayetie-
riyle Taber, bn Eb Htim, bn Merd-
ye ve bn Hibbn nakiller yapmlardr.
7. Atyyet' l-Avf tariki. Aradaki rvi-
ieri atlayarak dorudan doruya bn
Abbas' tan rivayette bulunduundan
gvenilmez. Tirmiz, bu yolla gelen baz
hadisleri hasen saymtr. Taber ve bn
Eb Htim de bu yolla pek ok rivayet-
te bulunmulardr.
8. Muktil b. Sleyman tariki. Gve-
nilmez.
9. Muhammed b. Sib el-Kelb tariki.
Eb Slih Bzn yoluyla bn Abbas' tan
gelen bu tarik son derece zayftr. Hele
Sdd (es-Sar) yoluyla gelmise asla
gvenilmez. Bununla birlikte Sa'leb ile
Vhid bu tarikle pek ok rivayette bu-
lunmulardr. Frzbd tarafndan
derlenip bn Abbas' a nisbet edilen Ten-
vr'l-mikbs adl tef si r bu tarikle ri-
vayet edilmitir.
Abdullah b. Abbas fkh ilminde de
nemli bir yere sahiptir. Drt Abdul-
lah'tan ( abdi l e* ) biri sfatyla devrinde
Mekke' nin fkh otoritesi kabul edilmi-
tir ve fetvalarnn okluuyla mehur-
dur. bn Hazm onu fetvas en ok olan
sahb olarak kabul eder (Hacv, el-Fik-
rus-smi l, 272). Bu f et val ar n Eb Be-
kir Muhammed b. Ms b. Ya' kb tara-
fndan yirmi cilt halinde topland ri-
vayet edilmekte ise de (bn Kayyim,
lm'l-muvakk
c
fn, I, 12), eser bugn
elimizde mevcut deildir. zellikle s-
lm miras hukuku ( f er i z* ) alanndaki
fetvalar mracaat kayna olmutur.
Onun en ok tartlan fkh grlerin-
den biri, Hz. Peygamber tarafndan be-
lirli bir sre iin izin verilen ve daha
sonra yasaklanan mt ' a* nikh konu-
sundaki fikirleridir. bn Abbas' tan ge-
len rivayetlerin bazlarnda onun mt-
'ay tecviz ettii, dier bazlarnda ise
bu cevazn slm'n ilk yllarna ait oldu-
undan ve daha sonra mt' anm yasak-
landndan sz ettii grlmektedir.
Herhalde bn Abbas, Tirmiz'nin de be-
lirttii gibi, yasaklamadan habersiz ol-
mas sebebiyle nceleri mt'ann ciz
olduunu sylemi, dorusunu ren-
dikten sonra ise bu grnden vazge-
erek onun haram olduunu i fade et-
mitir (bk. Tirmiz, "Ni kh", 29: Beyhaki,
es-Snen 1-kbr, VI I , 2 0 5 -2 0 6 ) .
bn Abbas' n talebeleri arasnda bir-
ok byk fakih bulunmaktadr. kri-
me, Mchid. At, Sad b. Cbeyr.
Tvs, Sad b. Mseyyeb bunlardan ba-
zlardr. Ayrca, Mekke muhitinde yeti-
en fakihlerden bir mddet ilim tahsil
eden mam afi'ye de gerek fkh ge-
rekse tefsi r ve edebiyatta, dolayl ola-
rak tesir ettii sylenebilir. bn Abbas
tefsir, fkh ve hadisten baka, Arap
edebiyat ve ensb ilmi (geneloji) alan-
larnda da derin bilgiye sahipti. Ayn za-
78
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye.
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDULLAH b. ABDULLAH
manda kudretli bir hatipti; namazlar-
dan sonra tesirli konumalar yapar,
dinleyiciler arasnda Arapa bilmeyen-
ler varsa, szlerinin onlar tarafndan da
anlalmas iin tercman kullanrd.
Eserleri. 1. Tefsru bn
c
Abbs. Ken-
disinden nakledilen ve eitli tefsir ve
hadis kitaplarnda yer alan metinler.
Dr. Abdiazz b. Abdullah, on be hadis
kitabnda (Ktb-i Sitte ile el-Muuatta'
Ahmed b. Hanbel, Taylis, fi, Humey-
d'nin Msned'leri, Abdrrezzk'n Mu-
anne/1, bn Crd'un Mntekas, Dre-
kutn ve Drim'nin Snenleri) yer alan
bn Abbas'a ait tefsir rivayetlerini Tef-
sru bn
c
Abbs ve merviyyth...
adyla iki cilt halinde toplam, bu riva-
yetlerden Buhr ile Mslim'de bulun-
mayanlarn isnad' n salamlk asn-
dan tenkide tbi tutarak deerlendir-
mitir. Tefsru bn
c
Abbs ayrca
Frzbd tarafndan toplanan tefsir
metinlerini de ihtiva etmektedir. 2.
Garb'l-Kur'n. At b. Eb Rebh'n
dzenledii bu cz, Sleymaniye Ktp-
hanesi'nde (Atf Efendi, nr. 2815/8, vr.
102
a
-107
a
) bulunmaktadr. Eser, Kur'an'-
daki "garb" kelimelerin hangi Arap ka-
bilesinin lehesinden alnm olduunu
gstermek suretiyle yetlere aklk ka-
zandrmaktadr (bk. . Cerraholu,
AFD, XXII, 23). 3. Mes'il Nfi
c
b. el-
Ezrak. Kur'an'da geen anlalmas g
200 kadar kelime hakknda Hricler'in
reislerinden Nfi' b. Ezrak'n sorduu
sorulara bn Abbas tarafndan verilen
cevaplar ihtiva etmektedir. Eserin
nshalar Zhiriyye (Umumi, nr. 3849, vr.
108M 19
b
), Dr'l-ktb (Mecma, nr.
Abdul l ah b. Abbas' n medf un bul unduu kabri stan - Tif
166, vr. 132
a
-143
b
) ve Berlin (nr. 683, 93-
101, Garbul-Kur'n adyla) ktphane-
lerinde bulunmaktadr. Syt eserin
bir blmn el-tkn'a aynen alm
(II, 56-88), M. Fud Abdlbki de bu keli-
meleri alfabetik sraya koyarak Mu
c
cem arbi'l-Kur'n ile birlikte ne-
retmitir (Kahire 1950, s. 234-292). ie
Abdurrahman, daha geni bir alma
ile ayn eseri el-V cz'l-beyn li'l-
Kur'n ve mes'il bni'l-Ezrak adyla
yeniden neretmitir (Kahire 1971, s.
267-507). 4. el-Lut fi'l-Kur'n. Ab-
dullah b. Hseyin b. Hasnn el-Muk-
r'nin rivayeti olan ve bir yazmas Sley-
maniye Ktphanesi'nde (Esad Efendi,
nr. 91/3, vr. 104M 12
b
) bulunan eser, Se-
lhaddin el-Mneccid tarafndan Lu-
t'l-Kur'n adyla neredilmitir (Kahi-
re 1946). . Cerraholu, Garb'l-Kur'n
ve Lut'l-Kur'n ile Eb Ubeyd'in
Luat kab'ill'l-'Arab adl eserini
karlatrarak bu eserlerin ayn kay-
naktan geldiini gstermitir (AFD,
XXII, 17-104). S. Kadet medh. Drt
halife ile babas Abbas'n menkb
hakknda olan bu kasidesini halife
Muviye'nin huzurunda okumutur. Bu
eserlerden baka ona izfe edilen
Msned, Havsu ba'zl-ed'iyye ve
Hads'l-Mi'rc gibi baz risleler de
bulunmaktadr (bk. GAS, I, 28). Tabe-
r'nin Tehzb'l-r'mda bn Ab-
bas'tan nakledilen hadisler, Mahmud
Muhammed kir tarafndan iki cilt ha-
linde Cmiat'l-mm Muhammed b.
Sud el-slmiyye yaynlar arasnda
neredilmitir (Taber, Tehzb'l-r:
Msned
c
Abdillh b. 'Abbas, Kahire
1402/1982).
B B L Y O G R A F Y A :
Vk d , Kitb'l-Mez ( nr. M. ) onesl , Lon-
don 1965- 66 Beyrut, ts. ( l e mu I -kt b), bk.
Fihrist; bn Sa' d, et-Tabakt'l-kbr ( nr.
hs a n Ab b a s ) , Beyrut 1388/1968, II, 365- 372;
Msned, I, 214- 374; V, 116-122; Buhar , " ' l i m" ,
17, " Vud
3
" , 10; Msl i m, " Zhd" , 72; Ti rmi z ,
" Ni k h " , 29; a. ml f . , Kitbul-'ilel (el-Cmi-
'u'-ahih s o n u n d a ) , V, 750- 751, 752; Mbe r -
r ed, Bb'l-Hauric (el-Kmil'den ayr b a s m) ,
D mak, ts., s. 9; Ya' kb , Trih ( nr. M. Th. Ho-
u t s ma ) , Lei den 1883 Beyrut, ts. ( D r u Sd r) ,
II, 205; Taber , Trh ( nr. M u h a m m e d Eb' l -
Fazl ), Kahi r e 1960- 70 Beyrut, ts. ( Dru,
S v e y d n ) , III, 546; IV, 108, 125; V, 141-143;
Mes' d , Mre'z-zeheb ( nr. M. Mu h y i d d i n
Ab d l h a mi d ) , Beyni t 1384- 85/1964- 65, II, 364;
III, 60-62; Beyhak , es-Snen'l-kbr, VII, 205-
206; bn Te y mi y y e . Mukaddimet't-tefsriMec-
m'u fetu i i nde, n e r e d e n A b d u r r a h ma n
en-Necd ) , Ri yad 1382, XIII, 365- 367; bn Kay-
yi m, i'lmul-muvakk'n ( nr. M. Mu h y i d d i n
Ab d l h a mi d ) , Kahi re 1374/1955, 1, 12; bn'l-
Es r, sd'l-be (nr. Mu h a m m e d b r h i m el-
Be n n v. dr . ) , Kahi re 1390- 93/1970- 73, III,
290- 294; bn Kes r, el-Bidye, Beyrut 1401/
1981, VII, 323; VIII, 295- 307; Zeheb , Tezki-
ret'l-huffz, Haydar bd 1375- 77/1955- 58, I,
40; a. ml f . , Mzn'l-i 'tidl ( nr. Al i M u h a m m e d
el -Bi cv ), Kahi re, ts. ( D r u hyi T-kt bi 1-Ara-
bi yyel , III, 419- 420; a. ml f . , A'lmun-nbel',
III, 331- 359; a. ml f . . Ma'rifet'l-kurr' ( nr. M.
Seyyi d C d e l h a k ) , Kahi re 1969', I, 41-42; bn
Hacer, el-ibe. Kahi re 1328, II, 330- 334; a. ml f . .
Tehzb 't-Tehzb, V, 276- 279; Syt , el-tkn
( nr. M u h a m m e d Eb' 1-Fazl ), Kahi r e 1387/
1967, II, 56-88; Ta kpr i z de , Mifthu's-sa'de
( nr. K. K mi l Bekr - A b d l v e h h b E b u n-Nr),
Kahi re 1968, II, 64-66; Kef'z-zunn, I, 429;
Zrkn , Menhilul-'irfn, Kahi re 1362/1943,
I, 483- 484; Sezgi n, GAS, I, 25-28; II, 275; Muh-
sin el - Em n, A'yn'-i'a ( nr. Ha s a n el-
Em n ) , Beyr ut 1403/1983, VIII, 55-57; Tecrd
Tercemesi, I, 52; . Nash Bi l men, Byk Tef-
sir Tarihi, stanbul 1973-74, I, 241- 247; Hseyi n
ez - Zeheb , et-Tefsr ue'l-mfessirn, Kahi re
1381/1961- 62, I, 65-83; Muh a mme d b. Hasan
el -Hacv , el-Fikr's-sm fi trhi'l-fkhi'l-slm,
Me di ne 1396, I, 272- 273; Em r Abdl azi z, el-En-
kihat'l-fside, A mma n 1402- 1403/1982- 83, II,
646- 651; M. Eb Zehr e, e-fi'i, Kahi re 1367/
1948 Kahi re, ts. ( Dr' l -Fi kri -Arab ) , s. 44-
45; Abdl az i z b. Abdul l ah el - Humeyd , Tefsru
bn 'Abbs ue merviyyth fi't-tefsir min
ktbi's-snne, Ri yad, ts. ( C mi a t mmi ' l -ku-
r yay n ) , I, 17-18, 21, 25-29; smai l Ce r r aho-
lu, Kur'an Tefsirinin Douu ue Buna Hz Ve-
ren Amiller, Ankar a 1968, s. 97- 104; a. ml f . ,
" T e f s i r d e A t b. Eb Ra b h v e bn A b b s ' d a n
R i v a y e t Et t i i Ga r i b u T - Ku r ' a m" , AFD, XXII
( 1978) , s. 17-104; J. Schacht, The OriginsofMu-
hammadan Jurispuridence, Oxf or d 1975, s.
249- 252; E. Ruhi Flal, " H r i c l i i n Do u u
v e F r ka l a r a Ay r l " , AFD, XXII ( 1978) , s.
246- 275; Von sai ah Gol df el d, " T h e Ta f s r of
' A b d a l l h b. ' Ab b s " , Der slam, LVIII ( 1981) ,
s. 125-135; A. Ri ppi n, " bn ' A b b s s A l - L u g h t
f i ' l - Ch r a n" , BSOAS, XLI V ( 1981) , s. 15-25;
Mus t a f a et i n, " A b d u l l a h b. A b b a s v e Tef-
si ri " , Dokuz Eyll niuersitesi FD, zmi r 1983,
I, 227- 238; Er ef Edi p - M. Al i Ayn , " A b d u l l a h
b. A b b a s " , TA, II, 213- 218; F. Buhl, " A b d u l -
l ah" , A, I, 26-27; L. Vecci a Vagi i eri , " ' A b d Al -
l a h b. a l - ' A b b s " , El
2
( i ng. ) , I, 40-41; a. ml f . ive
dre], " ' A b d u l l a h b. e l - ' a bb s " , UDM, XII,
790- 794.
SMAI L L . A K A N - MUHA MME D E R O L U S
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye.
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
79
ABDULLAH b. ABDULLAH
A B D U L L A H b. A B D U L L A H
( iljLt JJ <i>l.u )
Abdullah b. Abdillh beyy
b. Sell el-Ensr el-Hazrec
(. 12/633)
Medineli mnafklarn reisi
^ bn Sell'n olu, sahb. j
Asl ad Hubb ( ^r*
1 1
) idi. Msl-
man olduktan sonra, babasnn da kn-
ye olarak kulland bu isim iin Hz.
Peygamber, "Hubb eytandr" diyerek
adn Abdullah'a evirdi. Sahblerin ile-
ri gelenlerinden olan Abdullah, Be-
dir'den balamak zere Hz. Peygam-
ber'le btn savalara katld.
Mnfikn suresinde de iaret edil-
dii gibi (63/7-8), Mstalikoullar Sa-
va'ndan dnerken bn Seil, eskiden
beri yrtt bozguncu hareketlerine
devam ederek muhacirler aleyhinde
irkin szler sarfetmi, "Medine'ye var-
dmzda soylu ve gl olanlar, zelil
ve gsz olanlar oradan kovacaktr"
diyerek tahrikte bulunmutu. Bunun
zerine Hz. mer, bn Sell'n ldrl-
mesi iin Resl-i Ekrem'in emir verme-
sini istemi, fakat Peygamber, Mu-
hammed arkadalarn ldrtyor tar-
znda bir ithama mruz kalmamak iin
bu teklifi kabul etmemiti. Ancak Hz.
Peygamber'in bu kararn henz duy-
mam olan Abdullah Peygamber'e gi-
derek eer babas ldrlecekse, daha
sonra intikam hissine kaplarak bir
mmini ldrmemek iin bu grevi biz-
zat kendisinin yerine getirmek istedii-
ni bildirdi. Hz. Peygamber buna izin
vermedi ve ona babasyla iyi geinmesi-
ni tavsiye etti.
Abdullah, babas lnce hem onun
vasiyetini yerine getirmek, hem de uh-
rev bir fayda salamak midiyle Pey-
gamber' e giderek babasn kefenlemek
iin ondan gmleini istedi, ayrca ce-
naze namazn kldrmasn da rica etti.
Hz. Peygamber, Abdullah'n bal bu-
lunduu Hazrec kabilesi mensuplarn
slmiyet'e daha ok sndrmak iin
gmleini verdi ve cenaze namazn kl-
drmas ricasn da kabul etti. Ancak
mer'in iddetli itirazlaryla karlat.
Ardndan da Tevbe sresinin 84. yeti-
nin nzil olmasyla mnafklarn cenaze
namazn kldrmas yasakland.
Hz. ie'nin kendisinden hadis riva-
yet ettii Abdullah, Halife Eb Bekir za-
mannda Mseylimet'l-Kezzb ile ya-
plan Yemme Sava'nda ehid dt.
B B L Y O G R A F Y A :
bn Hi m. es-Sre (nr. Mu s t a f a es-Sekk
v. dr. ) , Kahi re 1375/1955, III, 209; bn Sa' d, et-
Tabakt'l-kbr (nr. i hs a n Abba s ) . Beyrut
1388/1968, III, 540-542; Taber , Trh (nr.
Y s u f Bey v. dr. ) , Kahi re 1326, II, 260; a. ml f . ,
Cmi'u'l-beyn, Bul ak 1323-29 Beyrut
1398/1978, X, 141-142; bn' l -Es r, sd'l-
be (nr. Mu h a m m e d br hi m el -Benn
v. dr. ) , Kahi re 1390- 93/1970- 73, 111, 296- 298;
Zeheb , A'lmun-nbelI, 321- 323; bn Ha-
cer, el-be, Kahi re 1328, II, 95; l s , Rhu'l-
ma'n; Bul ak 1301 Beyrut, ts. ( Dr u hyi' t-
t r si -Ar ab ) , X, 153-154.
H T A L T KOY T
r .. n
A B DU L L A H b. ABDUL ES ED
( J_VI J-- JJ <>I-Lt )
(bk. EB SELEME el-MAHZM).
L -1
r "i
A B DU L L A H b. ABDUL HAKEM
( j j Abl-Lfc )
(bk. BN ABDLHAKEM. Abdullah).
L -J
r .. .. n
A B DU L L A H b. A B D U N U H M
( r*
1
y )
(bk. ZLBCDEYN).
L J
r . n
A B DU L L A H AGA, ehl evendi m
XIX. yzyl Trk bestekr ve icracs. ^
Gzel bir yze sahip olmasndan do-
lay ehlevendim lakab ile hret bul-
mu, ayrca ehl Hfz ve Hfz Abdul-
lah Aa lakaplar ile de tannmtr. Do-
um ve lm tarihleri bilinmemekte-
dir. III. Selim zamannda (1789-1807)
ocuk denecek yata saraya alnd. M-
sikiyle ilgili temel bilgileri Enderun'da
rendi. Ksa zamanda sesinin gzellii
ile dikkati ekti. nce hnendeler, daha
sonra da mushib*-i ehriyrler aras-
na alnd ve bu grevleri II. Mahmud za-
mannda da (1808-1839) devam etti.
Gnmze ulaan eserlerinden, dev-
rinin nde gelen bestekrlar arasnda
yer ald anlalmaktadr. Eserleri iin-
de, III. Selim ve onun hnendebas
Kk Mehmed Aa ile birlikte beste-
ledii nev-bselik fasl en nemlilerin-
dendir. S. N. Ergun'un, Antoloji'sinde
gftesini verdii ilhiden baka din
eserine rastlanmayan Abdullah Aa'nn
gnmze yirmi dokuz szl eseri
ulamtr.
B B L Y O G R A F Y A :
Hzr ilyas, Vekyi-i Letif-i Enderun, stanbul
1276, s. 18; Tayyar z de, Trih, istanbul 1293,
111, 78; S. Ezgi , Trk Musikisi, 11, 32, 37; S. Nz-
het Ergun, Antoloji, stanbul 1942, 1, 394; Trk
Msiksi Klasiklerinden Neu Buselik Fasl (is-
t a n b u l Bel edi ye Konser vat uvar Neri yat ) , s-
tanbul 1954, s. 132-133, 135-138; Tar k Kip,
TSM Szl Eserler Repertuuar, Ankar a 1979,
s. 56, 116, 126, 164, 170, 255, 257, 266; R. Ek-
r e m Kou, " Ab d ul l a h A a " , st. A, i, 32-33; z-
t una, TMA, I, 2.
S NUR ZCAN
A B DU L L A H AHI SKAV
(1733-1813)
Din ilimler yannda tarih, astronomi,
corafya ve tp konularnda da
eser veren Osmanl ilim adam.
L J
Bugn Sovyetler Birlii snrlar iin-
de kalan Ahska'nn kylerinden Orpa-
la'da dodu. ocukluunda, devrinin
ilim adamlarndan olan babas Meh-
med Efendi ile birlikte am'a gitti ve
bir sre kaldklar Slihiyye'de ilk re-
nimine balad. Daha sonra tekrar
Ahska'ya dndler. Babasnn lmn-
den sonra Kars'a giderek smil b. Mu-
hammed Berkd'den fkh usul ve
hadis tahsil etti. Kendisinden iczet al-
d bu hocas ona Ziyeddin lakabn
verdi. Bir mddet sonra Erzurum'a,
oradan Diyarbekir'e gitti ve burada K-
k Ahmedzde Ebbekir Efendi'den
ahh-i Buhr ile bn'l-Hcib'in
Muhtasarn, Buzcuzde mer Efen-
di'den de tefsir, aruz, hesap ve hende-
se ile usl-i irtifa okudu. Daha sonra
hocas Buzcuzde tarafndan Msr'a
gnderildi. Msr'da eyh Abdsselm
Erzincn'den ahh-i Buhr ve Dre-
r'l-ahkm gibi eserlerle hadis usul
ve kraat okuyan Abdullah Ahskav,
1761'de stanbul'a gidip ders vermeye
ve eserlerini yazmaya balad. Be yl
sonra stanbul'dan Bosna'ya geerek
iki yl kadar orada kald. Daha sonra da
hacca gitti-, dnnde Ayasofya Med-
resesi'ne mderris oldu. 1778'de Bos-
na seyahati srasnda yazmaya balad-
eseri Revmz'l-a
c
yn' tamamla-
d. Vefatnda Karacaahmet Mezarln-
da Stleme civarna defnedildi.
Eserleri. 1. Revmzul-a
c
yn f be-
yn mezmri'l-
c
uhd ve'l-ezmn.
Antropoloji, astronomi, biyoloji, kimya,
corafya, tarih ve biyografi gibi deiik
konular ihtiva eder. Arapa olan bu
be ciltlik eserin ilk cildine ilim, melek,
80
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye.
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDULLAH b. AHMED b. HANBEL
^t^lttijfJiitJ^ L^J^, I y'
J' Vaj A^'i^Ji^- JiA';
- ' .i. l.
1
' I
Abdul l ah Ah skavi ' ni n Raumzui-ayn f merimizi!-'u-
hud ue'l-azmn adl eseri nden bir sayfa (Sleymaniye
Ktp., Esad Efendi , nr. 2128, vr. 2 )
cin, eytan, insan, kinat ve bunlarn
mahiyetleri ile felekler, ar, krs, yl-
dzlar, burlar, gezegenler, ansr- er-
baa, yeryz, madenler, bitkiler ve hay-
vanlar; dier ciltlerde ise Hz. Peygam-
ber ve ashab, tbinin byk limleri,
hadis imamlar, mezhep imamlar ve
talebeleri, Chiliye dnemi ve slm de-
vir hkmdarlar ile hakmler ve airler
hakknda bilgi verilmektedir. Bu eserin
Sleymaniye Ktphanesi'nde bir yaz-
mas bulunmaktadr (Esad Ef nr. 2127-
2128). 2. Muhtaaru Revmzi'l-a'yn.
3. Levmi'u'l-envr. Mkerrer hadis-
lerin terkedilmesi suretiyle meydana
getirilmi bir Ktb-i Sitte muhtasar-
dr. 4. Mirkt't-Tarkati'l-Muhamme-
diyye ve Merdt'-er
c
ati'l-Ahme-
diyye. et-Tarkat'l-Muhammediyye'-
nin erhidir, s. Cmi
c
u'l-ful f 'ilme-
yi 1-furu ve'l-ul. 6. Mebhic'1-ih-
vn ve menhic kavnni'l-mzn (/-
sc erhi). 7. Rumz'l-hakctyk ve
knz'd-dekyk (tbba dair). 8. Be-
d'u'n-nizm (corafyaya dair).
BBLYOGRAFYA:
Osmanl Mellifleri, I, 370- 374; Hediyye-
tul-'rifn, 1, 4 8 7 ; zhu'l-meknn, 1, 173,
356, 584, 585; II, 414, 423, 4 6 8 ; Brockel -
mann, GAL SuppL, II, 674; Kehhl e, Mu'ce-
mul-mu ellifn, D ma k 1376- 80/1957- 61
Beyrut, ts. ( D r u hyi ' t -t rsi ' l -Arab ), I, 109.
S CAHI T BALTACI
r n
A B D U L L A H b. A HME D b. HA N B E L
( J.- j j J^-t Jj <ul.L )
Eb Abdirrahmn Abdullah b. Ahmed
b. Muhammed b. Hanbel e-eybn
(. 290/903)
Ahmed b. Hanbel'in kk olu
ve nde gelen talebesi.
L J
213 (828) ylnda Badat'ta dodu.
Daha ocukken hadis renmeye kar
byk bir istek duyarak bata babas
olmak zere pek ok muhaddisten ders
ald. Hocalar arasnda, bir ksm baba-
snn yakn arkada olan devrinin
hretli muhaddislerinden Yahy b.
Man, Eb Bekir ve Osman b. Eb ey-
be kardeler, Eb Hayseme Zheyr b.
Harb, Sfyn b. Vek' b. Cerrh da var-
dr. Ahmed b. Hanbel, mehur eseri
Msned'i nce zel olarak Abdullah'a
okumutur. Abdullah, Msned'de, "Ba-
bam dedi ki" ( j i ' JS) diye naklettii
her hadisi babasndan en az iki defa
dinlemi olduunu belirtmitir. Ayrca
bakalarnn soramad hususlar ba-
basna sorup renmi ve ondan ez-
Zhd adl eserini, en-Nsih ve'l-men-
sh, et-Trh, Had u
c
be, Cevb-
t'l-Kur'n ve el-Mensik gibi kitapla-
r okumutur. Abdullah'tan hadis riva-
yet edenler arasnda Nes, Eb'l-K-
sm el-Begav, Mehmil, Eb Ali es-Sav-
vf ve Eb Bekir el-Kat gibi muhad-
disler bulunmaktadr. "stat olu s-
tat" diye vlen Abdullah'n geni hadis
bilgisini babas da takdir eder, hatta
bilmedii hadisleri kendisiyle mzakere
edecek kadar hadis ilminde yetimi ol-
duunu sylerdi. Nitekim Nes ve D-
rekutn gibi olduka titiz iki hadis m-
nekkidi, Abdullah'n sika* olduuna a-
hitlik etmektedirler.
Babasnn baz fkh grlerini de
nakletmekle birlikte Abdullah daha ok
hadisle megul olmu, hadis tenkidi ve
ilel* bilgisindeki stnln herkese
kabul ettirmitir. Otuz bin hadis ihtiva
eden Msned, Ahmed b. Hanbel'in sa-
lnda bizzat kendisi tarafndan tam
olarak tertip ve tasnif edilemedii iin
bu nemli grevi Abdullah stlenmi ve
dank vaziyetteki Msned hadisleri-
ni sraya koymutur. Fakat bu arada
baz tertip hatalar sebebiyle Medineli-
ler'in rivayetleri amilar'nkine, aml-
lar'nki de Medineliler'in rivayetleri-
ne karm ise de eserin bu tr yanl-
lar daha sonra kudretli hadis hfzlar
tarafndan dzeltilmitir. Msned'i ter-
tip ettii srada Abdullah bu esere baz
rivayetler eklemitir. "Zevid Abdillh"
diye anlan bu ilveler, onun baba-
s dndaki hocalarndan duyduu ha-
dislerle babasndan duymad halde
ona okuduu hadislerdir. Msned'de
" d J^^- ibaresiyle rivayet
edilen hadisler Ahmed b. Hanbel'in der-
ledii rivayetlerdir. kelimesi ol-
makszn "*i>Ut " eklinde rivayet
edilenler ise Abdullah'n "zevid'inden-
dir.
Ahmed b. Hanbel'in fkh, akaid ve
ahlkla ilgili grlerini talebeleri iinde
en iyi toplayan yine Abdullah'tr (el-Me-
s
3
il adyla anlan bu mecmuann yazma
nshalar iin bk. GAS, I, 507). Ms-
ned'den seerek meydana getirdii
liyyt*, babasndan rivayet ettii
Fez'il
c
Osmn b.
c
Affn (Sleymani-
ye Ktp., Yeni Cami, nr. 878, 202 vr.), Ki-
tb's-Snne (Kahire 1349) ve Ms-
ned'l-Enr (Zhiriyye Ktp., Hadis, nr.
336) gnmze kadar ulaan eserleri-
dir.
Abdullah, babas gibi yetmi yedi ya-
nda iken Badat'ta vefat etti; vasiyeti
zerine Bbttn Kabristan'na defne-
dildi.
BBLYOGRAFYA:
Hat b, Trhu Badd, Kahi re 1349/ 1931
Beyrut, ts. ( D r u I -Kt bi ' l -i l mi yye), IX, 375-
3 7 6 ; bn Eb Ya' l , Tabakat'l-Hanbile ( nr.
M u h a m m e d H mi d el-Fakkl), Kahi re 1371/
1952, I, 180- 188; Zeheb , Tezkiret'l-huffz,
Haydar bd 1375- 77/1955- 58 Beyrut, ts.
( D r u hyi ' t -t rsi ' l -Arab ), II, 665- 666; a. ml f . ,
A'lmun-nbel', XIII, 516- 526; bn Hacer,
Tehzb 't-Tehzb, V, 142- 143; Abdl az i z e d-
Dihlev, Bstnu'l-Muhaddisn (trc. Al i O s m a n
Ko kuz u) , Ankar a 1986, s. 69; Br ockel mann,
GAL SuppL, I, 310; Sezgi n, GAS, I, 506- 508;
Mu h a mma d Zubayr S dd q , Hadith Literatre,
Cal cutta 1961, s. 82- 85; St , el-Fethu'r-Rab-
bn, Beyrut, ts. ( D r u hyi ' t -t rsi ' l -Arab ), s.
6- 24; M. Eb Zehr e, " e l - M s n e d " , Tl, I, 191
vd. ; H. A. Juynbol l , " A h m a d M u h a m m a d
Sh ki r a n d hi s e d i t i o n of b n Ha n b a l ' s Mu s -
n a d " , Der slam, XLI X ( 1972) , s. 221- 247.
H SELHADD N POL AT
81
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDULLAH b. AHMED el-VSK BLLAH
r "i
A B D U L L A H b. A HME D
el - VS K- B LLH
( <>l> jljll j j niil.Lt. )
Eb Fris Abdullah b. Ahmed
el-Mansr b. Muhammed eyh
el-Mehd el-Vsik-Billh
(. 1018/1609)
Fas sultan.
L J
Sultan Ahmed el-Mansr'un o-
lundan biri olup Merake valisi iken ba-
basnn vefatndan birka gn sonra, 5
Eyll 1603'te ayn ehirde sultan iln
edildi. Ancak clsundan birka gn ev-
vel kardei Zeydn da Fas ehri ule-
ms ve halk tarafndan sultan iln
edilmiti. Bu yzden Fas ulems, Zey-
dn'n meru bir hkmdar olarak da-
ha nce tahta getiini ve Abdullah'n
annesinin zatl bir criye olduunu da
ileri srerek Abdullah' tanmadklarn
bildirdiler. Bylece kardeler arasnda
taht kavgas balam oldu. Mcadele
sonunda malp olan Zeydn, Vecde' ye
kap oradaki Trkler'e snd. Abdul-
lah, bu defa, isyan eden dier kardei
Muhammed e-eyh ile uramak zo-
runda kald. Ancak Aklim' de (veya
Marsrremd'da) meydana gelen arp-
malarda Abdullah yenilerek Ss'a kat
(1015/1606). Fakat tahta geen Mu-
hammed' in uygulad bask ve sindir-
me politikas ksa zamanda halkn isya-
nna sebep oldu ve Zeydn tekrar
hkmdar iln edildi. Bu hadise Abdul-
lah ile Muhammed' i bartrdysa da
Zeydn'n Trk kumandan Mustafa Pa-
a'nn takibi zerine Muhammed s-
panya'ya giderek III. Philip'e snd. te
yandan Abdullah b. Ahmed ile Muham-
med'in olu Abdullah, Tz ehri yakn-
larnda Zeydn'n kuvvetlerine kar
mcadelelerini devam ettirdiler. Musta-
f a Paa'nn savata ldrlmesi zerine
Zeydn'n ordusu bozguna urad ve
Abdullah ile yeeni ehri zaptettiler
(Temmuz 1609). Eb Fris Abdullah bu
zaferden sonra kardei Muhammed' e
kar bir komplo hazrlatt. Ancak bu
komplonun yeeni tarafndan renil-
mesi zerine bir gece evinde boularak
ldrld (Austos 1609).
Eb Fris Abdullah dindar ve zhid
bir kimse olarak tannmtr. Mera-
ke' te bir cami ile bir de ktphane
yaptrmtr.
BBLYOGRAFYA:
Aug us t e Cour, L'etablissement des dynasti-
es des cherifs au Maroc et leur rivalitie auec
les Tu res de la Regence d'Alger, 1509-1830,
Pari s 1904, s. 149-152; Henr y d e Cast ri es. Les
Sources lnedites de L'Histoire du Maroc (Pre-
mi er e s e r i e - Dy n a s t i e S a a d i e n n e , Ar chi ves et
b i b l i o t h e q u e s d e s Pays-Bas), Pari s 1906, 1,
116-129; C. E. Bosvvort h, slm Devletleri Tari-
hi (trc. E r d o a n Me r i l - Me h m e t I pi rl i ), s-
tanbul 1980, s. 4 7 ; Charl es Andr Jul i en, Histo-
ire de L'Afriue du tiord: Tunusie-Algeria-Ma-
roc, Pari s 1980, II, 2 1 7 ; Jami l M. Abu' n- Nasr ,
A History of the Maghrib in the Islamic peri-
od, Lo ndo n 1987, s. 2 2 0 ; A. Cour, " Ab d u l l a h " ,
IA, I, 29-30; a. ml f . , " Sa' d l er " , A, X, 43-44; R.
Le T o ume a u, " Fas" , El
2
(ng. ), II, 819.
B HUL S Y A V U Z
Fas Sultan
Abdul l ah
b. Ahmed' i n
Marakes
1606 tarihli
mekt ubu
A B D U L L A H b. ALEV
( jJ*- y )
(bk. HADDD, Abdullah b. Alev).
L J
r - "i
A B D U L L A H b. ALI
b. A B D U L L A H
( y. J*- y. )
(. 147/764)
Halife Seffh ile Mansr' un amcas,
Abbsler'in kuruluunda
nemli rol oynayan kumandan
ve devlet adam.
L J
95' te (714), byk bir ihtimalle Hu-
meyme' de dodu. Annesi Hennde adl
Berber asll bir criye idi. Kaynaklarda
hayatnn Abbs ihtillinden nceki d-
nemi hakknda fazla bilgi yoktur. 129
ylnda (746-47) stahr'da Abdullah b.
Muviye ile bn Dubra arasnda vuku
bulan savata bn Dubra tarafndan
esir alnm, ancak stahr'a bn Muvi-
ye' ye borcunu demek iin geldiini
syleyerek ldrlmekten kurtulmu ve
serbest braklmtr. Abdullah daha
ok Abbsler'in Emevler'e kar giri-
tikleri mcadelede kendini gsterdi ve
son Emev Halifesi II. Mervn' Byk
Zap Suyu Sava'nda ar bir yenilgiye
uratt (11 Cemziyelhir 132/25 Ocak
750). Baz tarihilere gre o, Abbs ih-
tillinde kaynaklarda zikredilenlerden
daha fazla rol oynam, tecrbeli bir as-
ker olduu iin, Eb Ca'fer Mansr ve
Eb Mslim'e ramen, ok tehlikeli bir
i olan Mervn' bertaraf etme grevi
ona verilmitir. Zira mcadelenin en
tehlikeli safhasnda Eb Ca' fer veya
Eb Mslim gibi nemli simalarn kay-
bedilmesi Abbsler iin korkun bir f e-
lket olabilirdi. Abdullah, Halife Eb'l-
Abbs'n emriyle Mervn' bir mddet
takip ettikten sonra onun damad Veld
b. Muviye'nin idaresinde bulunan D-
mak zerine yrd. Birka gnlk
kuatmadan sonra ehre girdi (25 Ni-
san 750) ve binlerce kiiyi kltan geir-
di. ntikam duygusuyla Emevler'in k-
kn kazmak niyetindeydi. Dmak'-
ta iki hafta kaldktan sonra Filistin'e
hareket etti. Yafa ehri yaknlarndaki
Ebfutrus'ta dzenledii bir ziyafet s-
rasnda Emevler'den seksen kiiyi
ldrtt. Bununla da yetinmeyerek D-
mak, Rusfe, Knnesrn ve dier yer-
lerdeki halife ve Emev ileri gelenlerinin
mezarlarn atrp kemiklerini yaktrd.
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDULLAH b. ALKAME
Onun bu vahice hareketleri zerine
Muviye'nin torunlarndan Eb Mu-
hammed ile Emevler'in Knnesrn Valisi
Eb'l-Verd b. Kevser'in Suriye'de ba-
latt byk bir isyan zorlukla bastn-
labildi (Temmuz 751).
Abdullah b. Ali, Abbs Devleti'nin ku-
rulmas zerine Suriye valiliine tayin
edildi. Ar ihtirasnn sonucu olarak
buradaki faaliyetleriyle devletin emni-
yetini tehdit eder hale geldikten baka
Eb'l-Abbas es-Seffh'n lm zerine
halifelik iddiasnda bulundu. Halife Eb
Ca'fer el-Mansr'un biat isteini redde-
derek ordusuyla Harran'a gitti. Bunun
zerine halife, Eb Mslim'i onu itaat
altna almakla grevlendirdi. Abdullah
b. Ali de Suriye, el-Cezre ve Horasanl
askerlerden meydana gelen ordusuyla
savaa hazrland. Eb Mslim'e kar
savamayacaklarn tahmin ettii
17.000 Horasanl askerini ldrtt. Da-
ha sonra devrin mehur kumandanla-
rndan Humeyd b. Kahtabe'yi ortadan
kaldrmak zere bir komplo hazrlad.
Aleyhindeki tertipleri renen Humeyd
ok sayda askeriyle Eb Mslim'in saf-
larna katld. Nusaybin yaknlarnda
Eb Mslim ile giritii savata malp
oldu ve sava meydann terkederek
Basra valisi olan kardei Sleyman'n
yanna kat (11 Aralk 754). Sleyman
ile dier kardei s. Halife Mansr'dan
onun affedilmesini istediler. Halife am-
calarn krmad ve Abdullah'a istedikle-
ri eman vereceini bildirdi. Bunun ze-
rine s, mehur ktibi bn'l-Mukaf-
fa'a hibir te'vile yer brakmayacak e-
kilde bir emannme yazmasn emretti.
Ancak Halife Mansr emannmede
kendini kk dren ifadeler bulun-
duunu syleyerek bn'l-Mukaffa'
ldrtt. Abdullah b. Ali'yi de teslim
alarak Hre'de temeline tuz doldurul-
mu bir eve hapsettirdi. Yaklak yedi
yl hapishanede kalan Abdullah, aktlan
sularn tuzlar eritmesiyle ken bina-
nn enkaz altnda can verdi ve Ba-
dat'taki Bb'-e'm Mezari'na def-
nedildi. Mes'dFye gre ise Abdullah,
Eb Ca'fer el-Mansr'un emriyle Eb'l-
Azhar Mhelleb b. Eb s tarafndan
bir criyesiyle birlikte boularak l-
drlm, sonra da bulunduklar ev
zerlerine yklp enkaz altnda kala-
rak ldkleri intiba verilmek istenmi-
tir.
Cesur, yiit ve heybetli bir kumandan
olup Kurey'in dhilerinden biri kabul
edilmektedir. Abbs ihtillinin baar-
ya ulamasnda ve devletin snrlarnn
genilemesinde byk rol olmutur.
B B L Y O G R A F Y A :
Ya' kb , Trh, Ne c e f 1358, III, 95, 105, 108;
Bel zr , Fthu'l-bldn ( trc. Mus t af a Fay-
da) , Ankar a 1987, s. 180, 215, 276, 277, 421,
538; Taber , Trh ( nr. M. J. de. Goe j e ) , Lei -
den 1879- 1901, Hl, 27, 113, 122, 126, 204,
328, 331, 419, 437, 4 4 0 ; Mes' d , Mrc'z-
zeheb ( nr. M. Muhy i ddi n Abdl ha mi d) , Bey-
rut 1384- 85/1964- 65, III, 207, 243, 259, 289;
bn' l -Es r. el-Kmil ( nr. C. I. Tor nbe r g ) , Lei-
den 1851- 76 Beyrut 1385- 86/1965- 66, V,
409, 414, 421, 446, 461, 463- 469, 475, 486,
496; bn Hal l i kn, Vefeyt ( nr. hsan Abba s ) ,
Beyrut 1968-72, I, 4 6 ; II, 152- 153; VI, 101,
109- 111; bn Kes r, el-Bidye, Kahi re 1351-
58/ 1932- 39 Beyrut 1401/ 1981, X, 104-
105; bn Tar ber d , en-cm'z-zhire, Ka-
hi re 1956 Kahi re 1383/ 1963, II, 7- 8; Ibn' l -
md, ezertuz-zeheb, Kahi re 1350-51
Beyrut, ts. ( Dru hyi ' t -t rsi ' l -Arab ) , I, 219;
J. VVel l hausen, Arap Devleti ve Sukutu, (trc.
Fi kret I l t an) , Ankar a 1963, s. 257- 263; M. A.
Shaban, Islamic History, Cambr i dg e 1976, II,
6-7, 11- 12; Mu h a mme d Hudar Bey, Muh-
dart trhi'l-memi'l-slmiyye (ed-Devle-
tul-'Abbsiyye), Kahi re, ts. ( Dr' I-Fi kri ' l -Ara-
b ) , s. 54- 56; Phi l i p K. Hi tti , Siys ve Kltrel
slm Tarihi ( nr. Sal i h Tu) , stanbul 1980-81,
, 439- 440; H. br ahi m Hasan, slm Tarihi
(trc. smai l Yi i t v. dr . ) , stanbul 1985-86, II,
bk. ndeks; Fawwaz A h ma d Tuqan, "
c
A b d a l l a h
i b n
e
Al i : A Re b e l l i o us Un c l e of a l - Ma n r " ,
Studies in slam, VI /1, Ne w Del hi 1969, s.
1- 26; J. Lassner, " Di d t he Ca l i p h A b u Ja' f ar
a l - Ma n u r Mu r d e r Hi s Un c l e ' A b d a l l a h b.
c
Al i a n d Ot h e r P r o b l e ms Wi t h i n t he Rul i ng
H o u s e of t he ' Ab b a s i d s " , Studies in Memory
of Caston Wiet, Je r us al e m 1977, s. 69- 99; K.
V. Zet t er st en, " Ab d ul l a h " , A, I, 30; a. ml f . - S.
Moscat i , "
c
Abd Al l ah b.
C
AIR, El
2
(ng.), I, 43.
S ETHEM R UH FI L AL I
r ~
A B D U L L A H b. AL el - VEZ R
( J * - ji )
Abdullah b. Al b. Ahmed es-San'n
(. 1147/1735)
Yemenli Zeyd lim, tarihi.
L J
el-Vezr veya bn'l-Vezr diye de ta-
nnmtr. Hz. Hasan'n soyundandr.
1074'te (1663) San'a'da dodu. Ali b.
Yahy el-Birt, Hseyin b. Muhammed
el-Marib ve Muhammed b. brhim
es-Sehl gibi devrin nde gelen limle-
rinden ders ald. zellikle tefsir, tarih,
edebiyat ve iirde geni bilgi sahibiydi.
Bata tannm lim el-Emru's-San'n
Muhammed b. smil olmak zere bir-
ok talebe yetitiren Abdullah b. Ali'nin
San'a'da derslerini takip edenler ara-
snda Halife Kasm b. Hseyin de bu-
lunmaktayd. mrnn sonlarna doru
ders vermeyi brakp inzivaya ekildi ve
San'a'da vefat etti.
Yazmalar bulunan eserleri unlardr:
1. Tabaku'l-halv ve hf'l-men
ve's-selv. 1046-1090 (1636-1679) yl-
lar arasndaki olaylar iine alan eserin
baz ksmlar Abdullah Muhammed el-
Habe tarafndan "el-Burtuliyyn
c
al shili'l-Bahri'l-ahmer" bal ile
yaymland (el-'Arab, I-II, 1974). Eserin
tenkitli tam neri Muhammed Ab-
drrahm Czim tarafndan yaplm-
tr (Trhu l-Yemen hille'l-karni'l-hd
'aer el-hicr [Tabaku'l-halv...] Beyrut
1405/1985). 2. er-Ravdu'l-bsimuri-
nadr. Tarihi Muhammed Zebre tara-
fndan Ner'l- 'arf (I-II, Kahire 1376)
adl eserinin iinde neredilmitir (II,
117-134). 3. Akrtu'z-zeheb fi'l-mf-
hare beyne'r-Ravza ve Bi'ri'l-'Azeb.
Bu eser de Abdullah Muhammed el-Ha-
be tarafndan neredilmitir (Mecel-
let Dirstin Yemeniyye, I, 1978). 4.
Cmi
c
u'l-mtn f ahbri'l-Yemeni'l-
meymn. Yahy b. Hseyin es-San'-
n'nin Enb''z-zamn f ahbri'l-Ye-
men adl eserinden ksaltlarak telif
edilmitir. S. Nerul-'abr. Hocas Ali b.
Yahy el-Birt'nin biyografisine dair
eseri. 6. Cevri'l-efrh ve ktul-er-
vh. iirlerini toplad divan. 7. rs-
l'z-zube 'al mes^eleti's-sahbe.
Salh el-Ahfe'in rislesine reddiye. 8.
en-Nube li-hidmeti erhi'n-Nuhbe
(hadis). 9. ed-Drr'l-munazzam li-
avti'l-kalem (edebiyat).
B B L Y O G R A F Y A :
evkn , el-Bedrut-tli', Kahi re 1348
Beyrut, ts. ( Dr' l -Ma' ri f e) , I, 388- 390; Hediy-
yetul-'rifn, I, 4 2 8 ; zhu'l-meknn, 1, 57-58,
112; II, 80, 6 4 7 ; Br ockel mann, GAL, II, 525;
Suppl., II, 544- 545; Hall Yahy Nm . el-
Bi'set'l-Msriyye li-tasvri'l-mahttti'l-'Ara-
biyye f bildi'l-Yemen, Kahi re 1952, s. 41;
Zi ri kl , el-A'lm, Kahi re 1373- 78/1954- 59, IV,
2 4 4 ; Kehhl e, Mu'cem'l-mu ellifn, D mak
1376- 80/1957- 61 Beyrut, ts. ( D r u hyi ' t -
t rsi ' l -Arab ) , VI, 86; A h me d Hseyi n e r e f d-
di n, Trhu'l-Yemeni'-sakaf, Kahi re 1967, IV,
266- 267; Ey me n Fuad Seyyi d, Mediru tr-
hi'l-Yemen fi'l-'ari'l-slm, Kahi re 1974, s.
264- 266; M. Abdr r a hi m Czi m, Trhu'l-Ye-
men l Ab d u l l a h b. Al i el-Vezir], Beyrut 1405/
1985, Takdim, s. 21-37.
S MUST AF A F AY DA
F
A B D U L L A H b. AL KAME
n
( i}2S. .ll-Lt )
(bk. ABDULLAH b. EB EVF).
83
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkmu-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDULLAH AMS
Abdul l ah Ams hattyla yazlm mevl i dden iki sayfa {TOPKAP SARAY MZESI Ktp., YY, nr 172)
r
A B D U L L A H AMS
n
^ XVI. yzyl Osmanl hattat. ^
Doum ve lm tarihleri bilinmemek-
te, Ams nisbesinden Amasyal olduu
anlalmaktadr. Seksen yana kadar
yaad gz nnde bulundurularak,
1518 tarihli bir hattna istinaden Ftih
devrinde (1451-1481) doduu ve Yavuz
Sultan Selim devrinde (1512-1520) ld-
ileri srlmektedir (bk. E. Hakk Ay-
verdi, Fatih Devri Hattatlar ve Hat Sana-
t, s. 12). nl Amasyal hattat eyh
Hamdullah'n (. 1519) akrabas ve
muhtemelen talebesi olup onun l-
mnden sonra olu Mustafa Dede'yi
yetitirmitir. stanbul'a II. Bayezid dev-
rinde (1481-1512) gelmitir.
Kendine has yeni bir yaz tarz bulu-
nan Abdullah AmsFnin gnmze bir-
ka eseri ulaabilmitir. Bunlardan Top-
kap Saray Mzesi'nde (YY, nr. 172) ka-
ytl bulunan nesih hatla yazlm Trk-
e Mevlid-i erii metni, hattaki kudre-
tini gstermesi bakmndan nemlidir.
BBLYOGRAFYA :
l , Menkb- Hneruern ( nr. b n l e mi n
M a h m u d Kem l ) , stanbul 1926, s. 54; Ne f e s -
z d e br hi m, Glzr- Savb ( nr. Ki l i sl i Mual -
l i m Ri fat), stanbul 1939, s. 54; Suyol cuzde
Me h me d Nec b, Devhat'l-kttb ( nr. Ki l i sl i
Mu a l l i m Ri f at ), stanbul 1942, s. 8 2 ; Ms t a-
ki mz de , Tuhfe-i Hatttn ( nr. b n l e mi n
M a h m u d Kem l ) , stanbul 1928, s. 189; Hab b,
Hatt u Hatttn, stanbul 1305, s. 82; Me hd
Beyn , Ahvli r- Honvsn, Tahr an
1363, IV, 1056, 1088; E. Hakk Ayver di , Fatih
Devri Hattatlar ve Hat Sanat, stanbul 1953,
S M . UUR DERMAN
r
A B D U L L A H b. M R '
( J A_L- )
Eb Abdirrahmn Abdullah
b. mir b. Kreyz b. Reba
(. 59/679)
Halife Osman ve Muviye devrinde
L Basra valilii yapan tbi. j
Babas mir, Hz. Peygamber' in halas
Beyz'nn oludur. 4 ( 626) ylnda do-
du. Umret' l-kaz* veya Mekke fethi
esnasnda henz yalarnda iken Hz.
Peygamber' e getirilmi, Peygamber onu
okam, "O bizim olumuzdur, iinizde
bize en ok benzeyen odur" demi ve
"Hibir zaman susuz kalmasn" diye
dua etmitir.
Yirmi be yanda iken Halife Osman
tarafndan Basra valiliine tayin edildi
(29/650). Valilii srasnda ran ve Ho-
rasan'n fethi tamamland ve son Ss-
n Hkmdar ili. Yezdicerd Merv' de l-
drld. Onun zamannda gerekletiri-
len bu fetihler sonunda Basra kk
bir ordugh ehri olmaktan kp krfe-
zin dousundaki blgelerin idaresinden
sorumlu bir merkez haline geldi. Ayrca
Bahreyn de buraya baland. Bu blge-
lerin divanlar da Basra'ya nakledildi-
inden, Abdullah'n idaresindeki ehir
byk bir iktisad gelime gsterdi.
35 (656) ylnda evinde muhasara al-
tna alnan Halife Osman, Basra Valisi
Abdullah'dan yardm istedi. O da Mc-
i' b. Mes'd kumandasnda bir asker
birlii yardma gnderdi. Rebeze' ye va-
rnca halifenin ehid edildiini renen
birlik geri dnd. Bunun zerine Abdul-
lah Mekke' ye gitti. Hz. Ali'nin halifelii-
ne kar kmak zere hazrlklara ba-
lam olan ve am'a gitmeyi dnen
Hz. ie, Talha ve Zbeyr ile grt;
am yerine Basra'ya gitmeleri konu-
sunda onlar ikna etti ve kendilerine
mal destekte bulundu. Olu Abdurrah-
man'la birlikte Cemel Vak'as'na katld,
savata olunu kaybetti, kendisi de ba-
ndan yaraland. Savatan sonra am'a
gidip Muviye'ye iltihak etti.
am Valisi Muviye, Abdullah b.
mir'i Bsr b. Eb Ertt'la, dier bir
rivayete gre (bk. Buhr, "ulh", 9; "Fi-
ten", 20) Abdurrahman b. Semre ile
birlikte, kendi adna anlama yapmak
zere Hz. Hasan'a gnderdi (41/661).
Anlamadan sonra halifeliini iln eden
Muviye, Bsr b. Eb Ertt' Basra vali-
liine tayin etti. Ancak Abdullah, bu e-
hirle ilgili yarm brakt baz ileri ol-
duunu syleyerek halifeden kendisinin
Basra'ya gnderilmesini istedi. Muviye
de Bsr' azledip Abdullah' tayin etti.
Abdullah bu ikinci valilii srasnda Ho-
rasan ve Sicistan' yeniden fethetti. Sind
blgesine de Rid b. Amr el-Cdeyd
kumandasnda bir ordu gnderdi. Byle-
ce o, bata Basra olmak zere Fars, Si-
cistan ve Horasan blgelerinin valisi ol-
du. Fakat Muviye, Basra ve evresinde
karklklar karan Hricler'e ve yol
kesenlere kar kuvvete ba vurmaktan
ekinen, sululara msamahakr dav-
ranan Abdullah' valilikten azletti (45/
665) Abdullah bundan sonra, 670' te Bi-
zans topraklarna bir k seferi dzen-
lemesi dnda, hayatnn geri kalan ks-
mn Mekke' de geirdi; lnce Arafat' ta
defnedildi.
Abdullah b. mir, siyas ve asker
alanlarda ok aktif rol oynam, bilhas-
sa ran ve Horasan'da gerekletirdii
fetihler dolaysyla temayz etmitir.
Onun imar hizmetleri de dikkati ek-
mektedir. Halkn su ihtiyacn karla-
mak zere Basra'da iki, blle'de bir
kanal atrm, Nibc ve Karyeteyn'i
aalandrm, baz ev ve konaklar sa-
tn alp yktrdktan sonra yol ve ar
yaptrmtr. Haclar iin Arafat' a bir
havuz ina ettirip kuyulardan buraya
su getirtmitir. Kaynaklar, onun ahs
meziyetlerini ve bilhassa su ile ilgili hiz-
metlerindeki baarsn Hz. Peygam-
ber'in ocukken kendisine yapt dua-
ya balamaktadr.
84 .
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDULLAH b. AMR b. S
BIBLIYOGRAFYA:
bn Sa' d, et-Tabakt'l-kbr ( nr. hsan
Abbas ) , Beyrut 1388/1968, V, 44- 49; Hal f e b.
Hayyt , Trth ( nr. Sheyl Zekkr) , D mak
1967-68, bk.'ndeks; bn Hab b, el-Muhabber
( nr. i l se Li cht enst adt er ) , Haydar bd 1361 /
1942, s. 57, 150; Bel zr , Fthu'l-bldn
( nr. Se l haddi n el - Mnecci d) , Kahi re 1956-
60, bk. indeks; a. ml f . , Ensb'l-erf, I ( nr.
Mu h a mme d Ham dul l ah) , Kahi re 1959, 82;
a.e., I V/1 ( nr. hsan Abbas ) , Beyrut 1979, bk.
ndeks; Taber , Trth ( nr. M. ]. d e Go e j e ) , Lei-
den, 1879- 1901, bk. ndeks; Hki m, el-Msted-
rek, III, 639; bn Abdl ber , el-sti'b (el-lbe
i i nde) , Kahi re 1328, II, 359- 360; Sem' n , el-
Ensb ( nr. Abdl f e t t h Mu h a mme d el -Hul v) ,
D mak 1979 Beyrut 1401/1981, X, 411;
bn' l -Es r, sd'l-be, Kahi re 1285-87, III,
191- 192; Zeheb . A
c
lm'n-nbel\ 111, 18-21;
bn Hacer, el-sbe ( nr. Al i Mu h a mme d el -Bi -
cv ) , Kahi re 1390- 92/1970- 72, V, 16-18; E.
Ruhi Filali, Immiyye tas, stanbul 1984, s.
52, 85- 87; Muh a mme d Csi m Hammd , " Vi -
l ye t t i ' A b d i l l h b. mi r l i ' l - Bar a v e
l ht h' l - i kt i di y y e f h" , el-Mu errihu'l-
'Arabi, XXI, Ba dad 1982, s. 127- 140; H. . R.
Gi bb, " ' A b d A l l a h b. ' Ami r " , El
2
(Fr ), I, 44- 45;
J. Lassner, " ' A b d a l l h b. ' Ame r " , Elr., I, 179-
S MUSTAFA FAYDA
F
ABDULLAH b. AMR b. S
n
( ^ u s cs.JJ**- y. i ^ )
Eb Muhammed Abdullah b. Amr
b. el-s el-Kure
(. 65/684-85)
Hz. Peygamber' den duyduu hadisleri
onun huzurunda yazmasna
izin verilen sahb.
L J
Hicretten yedi yl kadar nce Mek-
ke'de dodu. Aralarnda sadece on bir
veya on iki ya fark olduu sylenen
babas Amr b. s'dan nce mslman
oldu ve hicretin 7. ylndan sonra onun-
la birlikte Medine'ye g etti. Sryni-
ce'yi iyi bilen, Tevrat' okuyan Abdul-
lah'n yazs da gzeldi. Bu sebeple Hz.
Peygamber'den duyup da ezberlemek
istedii hadisleri unutmamak iin not
ederdi. Baz sahbler, duyduu her
sz kaydetmesini doru bulmaynca
Resl-i Ekrem'e mracaat etmi, o da
kendisinden duyduu her sz ve her
davrann yazabileceine dair izin ver-
miti (bk. Msned, II, 192, 207). Abdul-
lah, e-ahfet'-dka adyla topla-
d bu hadisleri bir sandkta dikkatle
korur ve kendisini hayata balayan ey-
lerin banda ahe' nin geldiini
sylerdi. Hatta kendisine yneltilen baz
sorularn cevabn da ahfe'ye bakarak
verirdi. Rivayet ettii hadis says bak-
mndan en nde gelen Eb Hreyre,
kendisinden fazla hadis bilen yegne
sahbnin Abdullah b. Amr olduunu
belirtmi, bunun sebebini de onun Hz.
Peygamber'den duyduu hadisleri yaz-
masna balamtr (bk. Buhr, "ilim",
39). Eb Hreyre'nin bu ahadeti, Ab-
dullah'n en ok hadis bilen sahb ol-
duunun (bk. MKSRN) ak delilidir.
Gnmze kadar mstakil olarak ula-
mayan e-ahfet'-dka'daki hadis
says kesin olarak bilinememekle bera-
ber, 1000 civarnda olduuna dair riva-
yetler vardr. Bu eser daha sonra Ab-
dullah'n byk torunu Amr b. uayb'a
intikal etmi ve onun tarafndan rivayet
edilmitir. Eserin byk bir blm,
Amr b. uayb'm rivayetiyle Ahmed b.
Hanbel'in Msned'inde (II, 158-226) yer
almtr.
Abdullah geni hadis ve fkh bilgisin-
den dolay abdile* arasnda yer alm-
tr. badetle fazla megul olduu, de-
vaml oru tuttuu, hfz olmas sebe-
biyle hergn Kur'an' hatmettii (bk.
Msned, II, 163, 199) iin aile hayatn
ihmal etmi, hatta bu yzden babas
tarafndan Hz. Peygamber'e ikyet
edilmitir. Peygamber de daha az oru
tutmasn, daha az Kur'an okumasn
kendisinden istemi, fakat Abdullah
kuvvetini ve genliini ibadetle deer-
lendirmek arzusunda olduunu srarla
syleyince, bu defa yedi gnden (baz
rivayetlere gre gnden) daha ksa
bir srede Kur'an' hatmetmemesini,
Hz. Dvd gibi bir gn oru tutup bir
gn tutmamasn, ibadetten artakalan
zamann aile fertleriyle birlikte geir-
mesini ve dinlenmesini tavsiye etmitir.
Abdullah, yaland zaman Hz. Pey-
gamber'in kendisine gsterdii kolay-
lklardan yeteri kadar faydalanmadn-
dan tr pimanlk duyduunu syle-
mitir. Babasyla birlikte am'n fethin-
de ve Yermk Sava'nda bulunmu, bu
savata babasnn sancaktarln yap-
m, Sffn Sava'na katlmas iin ba-
basnn srar etmesi zerine onunla be-
raber Muviye ordusunda yer alm, fa-
kat mslmanlara silh ekmemitir.
Sava srasnda her biri Ammr b.
Ysir'i kendisinin ldrdn iddia
eden iki kii, Muviye'nin huzurunda
tartrken Abdullah sze karm ve
bunun iftihar edilecek bir ey olmad-
n, nk Ammr'n si bir topluluk (el-
fiet'i-bye) tarafndan ldrleceini
bizzat Peygamber'den duyduunu sy-
lemitir. Bunun zerine Muviye, "y-
leyse sen aramzda ne aryorsun?" diye
sormu, o da babasnn evvelce kendi-
sini Peygamber'e ikyet ettiini, Re-
sl-i Ekrem'in, "Hayatta olduun md-
dete babana itaat et, sakn ona kar
gelme" dediini, bu sebeple savaa ka-
tldn ve fakat savamadn syle-
mitir (bk. Msned, II, 164). Dier bir ri-
vayete gre, hayatnn son yllarnda
Sffn'de bulunmu olmaktan duyduu
derin znty, "Keke yirmi yl nce
lseydim!" demek suretiyle dile getir-
mi, ayrca mslmanlar arasndaki sa-
valara fiilen katldndan dolay baba-
sn tenkit etmitir.
Abdullah, Muviye tarafndan Kfe'ye
vali tayin edilmi, fakat bir mddet
sonra bu grevden alnarak yerine Mu-
gre b. u'be getirilmitir. Babasnn ve-
fat zerine Msr'a vali tayin edilmise
de bu grevde de uzun sre kalmam-
tr. mrnn son yllarnda gzlerini
kaybetmi, yetmi iki yanda iken M-
sr'da vefat etmi ve Fustat'ta babas-
nn yaptrd Amr b. s Camii'nin ya-
nndaki evine defnedilmitir. Ancak,
Abbsler devrinde cami geniletilirken
(133/750), ev caminin iinde kaldn-
dan kabir de camiye dahil edilmitir.
Daha sonra Osmanl mersndan Emr
Murad camiyi tamir ettirdii srada
(1211/1796-97) kabrin zerini kubbe ile
kapatm ve etrafn maksre* ile
evirtmitir. Trbe, gnmzde Kahire
ile birlemi bulunan Fustat'ta Amr b.
s Camii'nin kbleye gre sol kesinde
yer almakta ve ehirdeki sahbe kabir-
leri arasnda nemli bir ziyaretgh ka-
bul edilmektedir. Abdullah b. Amr'n
hicr 63, 65, 68 ve 69 yllarndan birinde
vefat ettiini syleyenler olduu gibi
Tif, Mekke veya am'da ldn ileri
srenler de vardr.
En ok hadis bilen sahb olmasna
ramen ondan intikal eden hadis says
sadece yedi yz civarndadr. Bunun se-
bepleri arasnda, hadis renim merke-
zi durumundaki Medine'den hayli uzak-
ta bulunan Msr'da yaam olmas,
kendisini hadis rivayetinden ok ibade-
te vermesi ve belki de eski kltre i-
nal sebebiyle rivayetlerine sriliyat'n
karabilecei korkusuyla ondan hadis
almakta ekingen davranlmas gibi hu-
suslar zikredilebilir. Kendisinden ilim
tahsil etmeye gelen baz talebelerin sa-
dece Hz. Peygamber'den duyduu ha-
disleri rivayet etmesini istemeleri, bu
sonuncu ihtimali hatra getirmektedir.
Bir ksm talebelerinin kulland ifade-
lerden, onlara hadisleri dikte ettii an-
lalmaktadr. Yzlerce talebesi arasn-
da tbinin nemli simalarndan olan
torunu uayb b. Muhammed, ayrca Sa-
d b. Mseyyeb, Urve b. Zbeyr, Tvs,
a'b, krime, At, Mchid, Hasan-
Basr gibi ahsiyetler bulunmaktadr.
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye.
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
85
ABDULLAH b. AMR b. S
BBLYOGRAFYA:
bn Sa' d, et-Tabakt'l-kbr (nr. hsan
Abba s ) , Beyrut 1388/1968, IV, 261- 268;
Msned, II, 158, 163, 164, 192, 199, 207, 226;
Buhr , " l i m" , 39; Eb Nuaym, Hilyet'l-euli-
y', Kahi re 1394- 99/1974- 79, I, 283- 292; bn
Abdl ber , el-st'b (el-be i i nde) , II, 346-
349; bn' l -Es r, sd'l-be (nr. Mu h a m m e d
b r h i m el -Benn v. dr. ) , Kahi re 1390- 93/
1970-73, III, 349- 351; Zeheb , A'lmun-nbe-
l', III, 79- 94; a. ml f . , Tezkiret'l-huffz, Hayda-
rbd 1375- 77/1955- 58" Beyrut, ts. ( Dr u
hyi ' t-trsi ' l -Arab ), I, 41- 42; bn Hacer, el-
be, Kahi re 1328, II, 351- 352; a. ml f . ,
Tehzb't-Tehzb, V, 337; St , el-Fethu'r-Rab-
bn, Beyrut, ts. ( Dr u hyi ' t-trsi ' l -Arab ),
XXII, 301- 307; Tecrid Tercemesi, I, 27, 41, 43-
44, 63, 116, 299- 300; M. Accc el -Hat b, es-
Snne kable't-tedun, Kahi re 1383/1963, s.
348- 352, ayr ca bk. ndeks; Muha mme d Zu-
bayr S dd q . Hads Edebiyat Tarihi (trc. Yus uf
Zi ya Kavak ) , stanbul 1966, s. 51- 53; Mu-
h a mme d Ham dul l ah, Muhtasar Hadis Tarihi
ue Sahife-i Hemmm b. Mnebbih (trc. Kem l
Kuu) , istanbul 1967, s. 35- 37; Sud Mhi r
Muha mme d, Mescid Msr ue euliy' ha's-
salihn, Kahi r e 1971, I, 69-71, 75- 76; Sezgi n
GAS, I, 84; GAS (Ar.), 1/1, s. 153- 154; M.
Mus t af a el - A' zam , Dirst fi'l-hadsi'n-Nebeu,
Ri yad 1401/1981, I, 121- 125; Er ef Edi p,
" A b d u l l a h b. A mr b. s " , TA, I, 220-222.
S M . Y A AR KANDEM R
ABDULLAH b. AMR b. HARM
( o; jv*- y )
Eb Cbir Abdullah b. Amr
b. Harm el-Ensr es-Selem
(. 3/624)
Uhud Sava'nda
ilk ehid den sahb.
Ben Seleme kabilesinin ileri gelenle-
rinden olduu iin kinci Akabe Bia-
t'nda Ber b. Ma'rr ile birlikte kabile-
sini temsil etti. Bedir Sava'na katld.
Uhud Sava balamadan nce olu
Cbir b. Abdullah' yanna ard ve bu
savan ilk ehidlerinden biri olacan
mit ettiini syleyerek geride braka-
ca alt kzna bakmasn ve borlarn
demesini vasiyet etti. Henz Uhud'a
varmadan, mnafklarn reisi olan Ab-
dullah b. bey b. Sell slm ordusunun
te birini tekil eden kendi adamlarn
geri ekince, Abdullah b. Harm Hz.
Peygamber' den ayrlmamalarn syle-
diyse de mnafklar onu dinlemediler.
Bunun zerine Abdullah onlara beddua
ederek mslmanlarn yanna dnd.
Sava baladktan az sonra da ehid
dt. Mekkeli kfirler burnunu, kulak-
larn ve dier uzuvlarn kestiler. Bu sa-
vata yeteri kadar kefen ve kabir bulu-
namad iin naa enitesi Amr b. Ce-
mh ile ayn kabre kondu. Aradan krk
alt sene getikten sonra sel yatana
yakn olan kabirleri baka bir yere nak-
ledilmek zere ald zaman, bu iki
sahbnin cesetlerinin hibir deiiklie
uramadan gmldkleri gibi durduu
grld (bk. el-Muuatta"Cihd", bab
21, hadis nr. 49).
BBLYOGRAFYA:
el-Muuatta', " Ci h d" , 49; Vk d , Kitb'l-
Mez (nr. M. Jones) , Lo n d o n 1965-66
Beyrut, ts. ( l em' l -Kt b) , I, 266; bn Hi m,
es-Sre (nr. Mu s t a f a es-Sekk v. dr. ) , Kahi re
1375/1955, III, 64, 98; bn Sa' d. et-Tabakt'l-
kbr (nr. hsan Abba s ) , Beyrut 1388/1968,
III, 561- 564; Buhr , " C e n ' i z " , 3, 34; Msl i m,
" F e z ' i l u - ahbe " , 129; bn Abdl ber , el-
st'b (el-be i i nde) , Kahi re 1328, II, 339;
bn' l -Esr, sd'l-be (nr. Mu h a m m e d
br hi m el -Benn v. dr. ) , Kahi re 1390- 93/
1970-73, III, 346- 348; bn Hacer, el-be, Kahi-
re 1328, II, 350. |,
M M . Y A AR KANDEM R
ABDULLAH b. ATIYYE
( 4-lat- j j AJO-t- )
(bk. BN ATIYYE ed-DIMAKI).
~1
"1
ABDULLAH b. ATK
( y )
Abdullah b. Atk el-Ensr
(. 12/633)
Ad ile anlan bir seriyyenin
^ kumandan olan sahb.
Medineli olduu iin el-Ensr nisbe-
siyle anlan Abdullah, Hazrec kabilesin-
dendir. Uhud Sava'ndan itibaren b-
tn savalara katld. Hz. Eb Bekir'in
halifelii srasnda meydana gelen Ye-
mme Sava'nda ehid oldu.
Kaynaklarda Abdullah b. Atk seriyye-
si adyla geen ve birbirinden olduka
farkl bir ekilde rivayet edilen bir bas-
knn kumandan olarak tannr. Bu bas-
kn, Hz. Peygamber aleyhindeki her te-
ebbs btn gcyle destekleyen ya-
hudi zenginlerinden Eb Rfi'i ldr-
mek iin tertiplenmitir. Hayber civarn-
da kendisine ait mstahkem bir binada
oturan bu zengin yahudi, slmiyet
aleyhindeki tahrik ve faaliyetlerini de-
vam ettirdii iin, Hz. Peygamber Ab-
dullah b. Atk'in kumandasnda ensar-
dan drt kiilik bir grubu hicretin altn-
c yl ramazan aynda onu ldrmekle
grevlendirdi. Abdullah ve arkadalar
bir baskn sonucu Rfi'i evinde ldrp
Medine'ye dndler.
brnice de bilen Abdullah b. Atk'ten
sadece bir hadis rivayet edilmitir.
BBLYOGRAFYA:
Vk d , Kitb'l-Meaz (nr. M. Jones) , Lon-
don 1965-66 Beyrut, ts. ( l em' l -Kt b) , I,
391- 393; III, 988; bn Sa' d, et-Tabakt'l-
kbr (nr. hsan Abbas ) , Beyrut 1388/1968,
II, 91-92, 164; Msned, IV, 36; bn' l -Es r,
sd'l-be (nr. Mu h a m m e d b r h i m el-Ben-
n v. dr. ) , Kahi re 1390- 93/1970- 73, III, 306-
308; bn Hacer, el-be, Kahi re 1328, II, 341;
Tecrid Tercemesi, X, 180-185.
S SMA L L . AKAN
n
~
ABDULLAH b. AVN
( Jyt y )
(bk. BN AVN, Abdullah).
ABDULLAH b. AYDODU
(bk. BN'L-CND!).
F
ABDULLAH b. AYY
n
( J ^ y )
Eb'l-Hris Abdullah b. Ayy
b. Eb Reba el-Kure el-Mahzm
Kraat bilgisiyle tannm sahb.
L J
Babas Ayy ilk mslmanlardandi;
Habeistan'a hicret etti, Abdullah orada
dnyaya geldi. Sahb olup olmad ko-
nusunda farkl grler bulunmakla
birlikte, baz rivayetlere dayanarak bn
Hacer ve bn Abdlber sahbeden oldu-
unu belirtmilerdir. Hz. Peygamber' -
den, mer, Abdullah b. Abbas, babas
Ayy ve dier baz sahblerden hadis
rivayet etmi, kendisinden de olu
Hris, bn mer'in zatls Nfi', Sley-
man b. Yesr rivayette bulunmulardr.
(Onunla ilgili rivayetler iin bk. el-Muvat-
ta', "Tahre", 55, "Hac", 142, "Zeb' i h",
16, "Medne", 21). Kraati arz yoluyla
bey b. K'b'dan rendi. Kendisinden
kraat tahsil eden zatls Eb Ca' fer
Yezd b. Ka'k', eybe b. Nassh, Ab-
durrahman b. Hrmz, Mslim b. Cn-
deb ve Yezd b. Rmn, ayn zamanda,
yedi kraat imamndan biri olan Nfi'-
in de hocalardr. Devrinde Medine'nin
kraat sahasnda en nde gelen ahsi-
yetlerinden biri idi. Medine' de vef at et-
ti. bn Hibbn 64 (683-84) ylnda ve-
f at ettiini belirtir (bk. bn Hacer, el--
be, II, 357), Zeheb de 70'den (689-90)
sonra vef at ettiine dair bir rivayet zik-
reder (bk. Ma 'rlfet'l-kurr', I, 58).
86
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye.
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDULLAH-I BUHR
BBLYOGRAFYA:
el-Muuatta', " Ta h r e " , 55, " Ha c " , 142,
" Z e b ' i h " , 2, " I Tudd" , 16, " Me d e " , 21; i bn
Sa' d, et-Tabakt'l-kbr ( nr. hs a n Ab b a s ) ,
Beyrut 1388/ 1968, V, 2 8 ; Buhr , et-Trlhu'i-
kebtr ( nr. A b d u r r a h ma n b . Ya h y el -Yemn
v. dr . ) , Haydar bd 1360- 80/1941- 60 Di-
yarbak r, ts. ( el -Mekt ebet ' l - sl mi yye) , V, 149-
150; bn Eb Ht i m, el-Cerh ue't-ta'dil, Hay-
dar bd 1371- 73/1952- 53 Beyrut, ts.
( Dr' l -Kt bi ' l -i l mi yye) , V, 125; bn Abdl be r ,
el-lstt'b (el-be i i nde) , Kahi re 1328, II,
363- 364; bn' l -Es r, sd'l-be ( nr. Mu-
h a m m e d b r h i m el -Benn v. dr. ) , Kahi r e
1390- 93/1970- 73, III, 360- 361; Zeheb , Ma'ri-
fetul-kurr' ( nr. Be r Av v d Ma ' r f v. dr. ) ,
Beyrut 1404, I, 57- 58; bn - Cez er , Gyet'n-
nihye ( nr. G. Ber gst r aesser ) , Kahi re 1351-
52/1932- 33 Beyrut, ts. ( Dru 1-Ktbi'l-il-
mi yye) , I, 439- 440; bn Hacer, el-lsbe, Kahi re
1328, II, 356- 357. m
I A U TURGUT
r ~
A B D U L L A H b. BERR
( Jy. y. )
L (bk. BN BERR, Abdullah). j
F
A B D U L L A H BOS NEV
n
(. 1054/1644)
Fu'l-hikem erhiyle tannan
^ lim ve mutasavvf. j
992 (1584) ylnda dodu. Tahsiline
doum yeri olan Bosna'da balad, s-
tanbul'da devam etti. Devrinin ilim ve
kltr merkezlerinden biri olan Bur-
sa'ya giderek orada Hasan Kabdz'a
intisap etti. kinci dnem Melmler'i
olarak bilinen Bayram Melmleri'nin
nde gelen temsilcilerinden biri olan
Abdullah Bosnev, eyh Abdlmecid
Halvetden de istifade etti. Daha sonra
Msr'a, oradan da hacca gitti. lm ve
tasavvuf konulara hkimiyeti sayesin-
de bir taraftan tasavvuf dncenin,
te yandan Melmliin bu blgelerde
tannp yaylmasnda etkili oldu. Hac
dn bir mddet am'da kalarak bu-
rada Muhyiddin bnT-Arabfnin kabri
yannda mnzevi bir hayat srd. Daha
sonra Konya'ya geldi. Konya'da vefat
etti ve Sadreddn-i KonevTnin yanna
defnedildi.
Abdullah BosnevTnin tasavvuf d-
nce asndan en nemli zellii, Fu-
u'l-hikem'i tercme ve erhetmi
olmasdr. Nitekim bu eser, kendisinin
slm lkelerinde rihu'i-Fuss laka-
byla tannmasna sebep olmutur. K-
tip elebi bata olmak zere birok
lim, Fu erhinden vgyle bahse-
der. Tecelliyt 'ar' isi'n-n f
manati hikemi'l-Fu adn ta-
yan bu erh, vahdet-i vcd dncesi-
nin temel stlahlarn ele alarak on iki
bab halinde inceler. Konularn en nem-
lileri unlardr: Hatm-i velyet, gayb-
mutlak, a'yn- sbite, hazart- hams,
nbvvet, velyet, ilm-i zhir, ilm-i b-
tn, mahabbet, hakkat-i Muhammediy-
ye, mrid-i kmil. Abdullah Bosnev,
Kur'n- Kerm'de geen peygamberler-
le ilgili haberlerin kendi dilleriyle deil
de Arapa bildirilmi olmasn, herkesin
iinde bulunduu toplumun dilini ko-
numas gerektiine bir iaret olarak
deerlendirir ve Fuss'u bunun iin
Trke erhettiini syler. Kitabn so-
nundaki aklamada, tasavvuf merha-
lelerden gemeyen zviye eyhleri ve
krs vizlerinin bu eseri okumamalar
gerektiini hatrlatr. Tecelliyt
c
ar-
3
isi'n-n Bulak (1252) ve stanbul'da
(1290) olmak zere iki defa baslmtr.
BBLYOGRAFYA:
Kef'z-zunn, II, 1263; Muhi bb , Hulat'l-
eser, Kahi re 1284 Beyrut, ts. ( D r u Sd r ) ,
IH, 86; Hediyyet'l- 'rifin, I, 476; Osmanl M-
ellifleri, I, 43; Abdl bki Gl p narl , Melmilik
ue Melmiler, stanbul 1931, s. 79; S. Nz he t
Er gun, Trk airleri, stanbul 1936- 45, II, 864-
8 6 7 ; Br ockel mann, GAL SuppL, II, 793; Zirikl,
el-A'lim, Kahi re 1373- 78/1954- 59, IV, 236;
Kehhl e, Mu
c
cemul-m'elliftn, D ma k 1376-
80/1957- 61 Beyrut, ts. ( D r u hyi ' t-trsi ' l -
Ar ab ) , VI, 81; M. Tahi r, " A b d u l l a h Bo s ne v " ,
Sebilrred, sy. 137 ( Reb l evvel 1326) ; Fej -
zul ah Hadzi baj ri , " U v o d n e t e s a v uf s k e i nt e r -
p r e t i j e A b d u l a h a Bo s nj a k a " , Anal Gazi Hus-
reuBegoue biblioteke, I, Sar aj e v o 1972, s.
35- 46; a. ml f . , " T e s a v u f s k e - t ar i kat s ke p o e ma
A b d u l a h a Bo s nj a ka " , a.e., II-III, Sar aj e v o 1974,
S MUS T AF A K A R A
r
L
A B DUL L A H- I BUHR
( lilUt )
XVIII. yzyl
Osmanl minyatr sanats.
J
Hayat hakknda fazla bilgi yoktur.
Geleneksel minyatr (tasvir) slbun-
dan Bat resmine gei dneminde ye-
tien son tasvir sanatlar arasnda en
tannm olandr. Eserlerini 1735-1745
yllar arasnda verdii, imzal ve tarihli
olanlarndan anlalmaktadr. stanbul
niversitesi Ktphanesi'nde bir albm
eklinde (TY, nr. 9364), Topkap Saray
Mzesi Ktphanesi'nde de bir albmn
iinde (Hazine, nr. 2143) ve ayrca
paralar halinde (YY, nr. 1042, 1043,
1086) bulunan eserleri, devrinin kadn
ve erkek tiplerini, kyafetlerini aksettir-
mektedir. Bunun yannda gl, lle gibi
iek resimleri de yapmtr. Tasvirle-
rinde, bilhassa figrlerin yzlerinin ile-
niinde, Bat etkisiyle onlara boyut ka-
zandrmaya alt grlr. Bunun d-
nda, Topkap Saray Mzesi Ktpha-
nesi'nde bulunan bir kitabn (Emanet
Hazinesi, nr. 1380) lke tekniindeki cilt
kapann emselerine yapt iki man-
zara resmi, Bat etkisindeki Trk res-
minde nc boyutun verilmeye al-
ld "gereki" tarzda yaplm, bili-
nen en erken tarihli manzara kompo-
zisyonlardr.
Abdullah-1 Buhr Albm' nden iki mi nyatr (istanbul niversitesi Ktp., TY, nr. 9364)
87
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDULLAH-I BUHR
BBLYOGRAFYA:
Gnsel Renda, Batllama Dneminde
Trk Resim Sanat 1700-1850, Ankara 1977;
W. B. Denny, Turkish Treasures from the Col-
lection of Edvin Binney, 3
r d
, Portland Art Mu-
seum, Cat, nr. 67, Portl and Or e g o n 1979; A.
Saki si an, " La Pe i nt ur e Co ns t a nt i no pl e et
A b d u l l a h Boukhar i , Mi ni a t ur i s t e T ur c d u
X V I I I e me Si e c l e " , Reuue de TArt Ancien et
Moderne, LIV, Paris 1928, s. 191- 201; F. Bnu
Al k m, " A b d u l l a h Buhr " , TTOKB, nr. 6 9 /
348 ( 1982) , s. 28-32. m
M F L Z AMAN
r
A B D U L L A H b. B U L U KK N
n
( j S L J J A . U& )
Abdullah b. Bulukkn b. Bds ez-Zr
XI. yzylda Grnata' da kurulan
Zrler hnedanmn
^ nc ve son emri (1072-1090). ^
447 (1055-56) ylnda dodu. Berberi
asll Sanhce kabilesinin Zr koluna
mensuptur. Zrler'in ikinci hkmdar
Bds'in yahudi asll veziri Joseph, tah-
tn yegne aday Bulukkn'i zehirlettii
iin (1064), dedesi tarafndan veliaht ta-
yin edildi ve onun lm zerine Grna-
ta' da tahta kt (465/1072-73). Ancak
kardei Tem m kendisini tanmayarak
Malaga' da bamszln iln etti. ki
karde arasndaki mcadele hnedann
yklna kadar srd. Abdullah sadece
kardeiyle deil, ayn zamanda komu
emirliklerle de uramak zorundayd.
Bu yzden Kastilya Kral VI. Alfonso ile
gizlice pazarlklara giriti. Kendisini ra-
kip ve dmanlarna kar korumas
mukabilinde ona hara dedi. Hristiyan
krallklarn giderek kuvvetlendiklerini
gren baz mslman emirler, Murbt
Hkmdar Ysuf b. Tfn' e mracaat
ederek kendilerini himaye etmesini is-
tediler. Kadlardan meydana gelen bir
sef ret heyeti bu maksatla Fas'a gide-
rek Ysuf b. Tfn ile grt (1082).
Ne var ki o Endls'te meydana gelen
olaylara mdahale edip etmemekte ka-
rarszd. Ancak fakih ve kadlarn bask-
lar sonunda buna raz oldu. 1086 yln-
da Endls'e geen Murbt ordusu
byk bir trenle karland. Abdullah
ile kardei Tem m de 500 kiilik svari
birliiyle Murbt ordusuna katldlar.
Bu gelimelerden haberdar olan VI. Al-
fonso, 50.000 kiilik gl ordusuyla
mttefik mslman kuvvetleri zerine
hcum etti. Zellka'da cereyan eden bu
sava mslmanlarn kesin zaferiyle
sonuland ve kral, ordusunun byk
bir ksmn sava meydannda kaybe-
derek kamak zorunda kald (23 Ekim
1086). Alfonso bu malbiyetin intika-
mn almak iin yeni bir ordu hazrlad
ve mstahkem Aledo Kalesi' ni ina etti
(1087). Bunun zerine mslmanlar
tekrar Murbtlar'dan yardm istemek
zorunda kaldlar. Ysuf b. Tfn, yap-
lan daveti kabul ederek Aledo'yu drt
ay kuatt. Fakat bir sonu elde edeme-
den geri ekildi. Fakihler ve kadlar bu
baarszlktan, birbirleriyle srekli m-
cadele halinde olan mlk't-tavifin
sorumlu olduunu syleyerek onu En-
dls' ele geirmeye ve mlk't-
tavif ortadan kaldrmaya tevik etti-
ler. Bu srada Grnata Kads Eb Ca' fer
KuliFnin Ysuf b. Tfn ile gizlice
grmesi Abdullah' endielendirdi ve
Kad Eb Ca'fer'in ldrlmesini emret-
ti. Ancak annesi buna engel oldu. Bu-
nun zerine Eb Ca'fer bir frsatn bu-
lup Grnata'dan Alcala'ya kat. Oradan
da Kurtuba'ya geerek kad ve fakihle-
rin Kral Alfonso ile ibirlii yapan ve
ona hara deyen Abdullah b. Buluk-
kn'in azledilmesi iin f etva vermelerini
salad. zellikle Gazzl ve Turt gibi
mehur limlerin Endls'n yeniden
hristiyan hkimiyeti altna girmemesi
iin buraya mdahaleyi zaruri gren
fetvalarndan cesaret alan Ysuf b.
Tfn Grnata zerine yrd. Abdul-
lah b. Bulukkn korkak, tembel ve kabi-
liyetsiz bir hkmdard. Murbtlar'n
Grnata zerine yrdn haber aln-
ca nde gelen adamlarn toplayp isti-
are etti. nce dedesi Bds'e byk
hizmetleri olan Memmil'in fikrini sor-
du. O Murbtlar'a kar koyacak du-
rumda olmadklarn syleyerek Ysuf
b. Tfn' e boyun emesi iin Abdullah'
ikna etmeye alt; dierleri de Mem-
mil'i desteklediler. Fakat Abdullah onla-
ra gvenemedi. Ysuf b. Tfn'in niye-
tini tam olarak kestirememekle bera-
ber savunma iin gerekli hazrlklara
balad. Bu arada Kral VI. Aifonso' ya da
haber gnderip yardm istedi. Ancak
kraldan herhangi bir cevp alamad.
te yandan halk Murbtlar'la birle-
mek iin ehri terketmeye balamt.
Abdullah durumu anlad ve annesiyle
birlikte Ysuf b. Tfn'in huzuruna git-
meye karar verdi. Onu grr grmez
atndan inerek af diledi. Ysuf da ken-
disini affettiini ve adrda istirahata
ekilmesini syledi. Fakat adra girince
zincire vuruldu. Murbtlar halkn se-
vin lklar arasnda Grnata'ya girdi-
ler. Abdullah nce Cezretlhadr'ya
(Algeciras), sonra Septe' ye (Ceuta), ni-
hayet Merake'in kuzeyindeki Amat' a
srld ve orada ikamete mecbur edil-
di. Bylece Zrler hnedan sona ermi
oldu (483/1090). Abdullah'n lm tarihi
ise belli deildir.
Abdullah b. Bulukkn srgnde bu-
lunduu srada htralarn yazd, et-
Tibyn
c
ani'l-hdiseti'l-k'ine bi dev-
leti Ben Zr i Grnata adl bu eserin
yazma nshas, Fas'ta Karaviyyn Camii
Ktphanesi'ndedir. Baz blmleri s-
panya'da Andalus adl dergide (III., IV.,
VI. saylarda, 1935, 1936, 1941) yaymlan-
d. Eserin tamam, E. Lvi-Provenal ve
E. Garda Gomez'in spanyolca tercme-
siyle birlikte Las "Memorias" de
c
Abd
Allah, ltimo rey zr de Granada
adyla Madrid'de 1954'te neredildi. Ki-
tap Lvi-Provenal'in Franszca mukad-
dimesiyle Kahire'de tekrar basld
(1955). Ayrca A. T. Tb tarafndan Me-
moirs of
c
Abd Allah b. Bulukkn ady-
la ngilizce'ye de tercme edilerek 1986
ylnda yaymland. Bu eser, Endls'n
XI. yzyln ikinci yarsna ait tarihi iin
nemli ve gvenilir kaynaklardan biri-
dir. Abdullah b. Bulukkn eserinde ken-
disini tehdit eden tehlikeler karsnda
dt kt durumu mzur gstere-
cek uzun aklamalar yapt gibi, 479
(1086-87) ylna kadar Endls'te mey-
dana gelen olaylar hakknda da geni
bilgi vermektedir.
BBLYOGRAFYA:
bn' l -Es r, el-Kmil ( nr. C. 1. Tor nber g) ,
Lei den 1851-76 Beyrut 1399/1979, IX,
292; X, 154- 155; bn Hal l i kn, Vefeyt, Beyrut
1397/1977, V, 29- 30; bn Hal dun. el-'ber, Bu-
lak 1284 Beyrut 1399/1979, VI, 180- 181;
Makkar , Nefhu't-tb ( nr. hsan Abbas ) . Beyrut
1388/1968, li, 412; IV, 373; Zirikl, el-A'lm.
Kahi re 1373- 78/1954- 59, IV, 202; Zambaur .
Manuel de Ceneologie et de Chronologie Po-
ur l'Histoire de l'Islam, Hannover 1927, s. 54;
A. H. Mi randa, " T h e I be r i a n Pe ni ns ul a a nd
Si c i l y" , The Cambridge History of slam, Cam-
bri dge 1970, I I /A, s. 422; R. Dozy, Spanish
slam (trc. F. Gri f f i n St okes) , London 1972, s.
695- 696, 701, 707-710, 728; Andrevv Handi er.
The Zrids of Granada, Fl ori da 1974, tr. yer. ;
Anwa r G. Chej ne, Mslim Spain Its History
and Culture, Mi nnesot a 1974, s. 65-66, 74,
269; Eb - Hasan b. Abdul l ah en- Nbh . T-
rhu kuzti'l-Endels, Beyrut 1400/1980, s.
90- 97; Phi l i p K. Hitti, Siys ue Kltrel islm
Tarihi ( trc. Sal i h Tu) , stanbul 1980, III, 850;
Davi d VVasserstei n, The Rise and Fail of the
Party Kings, Pri ncet on 1985, s. 88, 99-100,
104-105, 140, 141- 142; Mari a J. Vi guer a. " Las
Car t as d e a l - Ga z l y al - Tur t s a l - S o b e r a n o
A l mo r v i d Ys uf b. Ts uf n" , al-Andalus,
XLII, Madri d 1977, s. 341- 374; inasi Al t un-
da, " Mur b t l ar " , A, VIII, 582; E. L v i - P r o -
venal , " Z r l er " , A, XIII, 577, a. ml f . , " ' A b d
A l l a h b. Bul ug g i n" , El
2
(Fr.), I, 45.
3 MUSTAFA FAYDA
88
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDULLAH b. CD'N
r
L
A B DU L L A H b. BDEYL
( J j - b J J Hl l a- t )
Abdullah b. Bdeyi
b. Verka' el-Huz
(. 37/58)
Sahb.
H
Huza kabilesinin son reisi olup Mek-
ke fethi srasnda veya fetihten nce
mslman olduu rivayet edilmektedir.
Huneyn, Tif ve Tebk seferlerine katl-
d. Halife Osman devrinde Abdullah b.
mir' le birlikte sfahan halkyla anla-
ma yapt. Sffn Sava'nda Hz. Ali taraf-
tar olarak sa kanattaki piyadelere ku-
manda etti ve tesirli konumasyla ta-
raftarlarna cesaret verdi. Bir ara Mu-
viye'nin adrna kadar sokulduysa da
etraf sarlarak ldrld. Savatan
sonra kendisini amllar'dan tanyan
kmaynca, cesaret ve kahramanlna
hayran kalm olan Muviye bizzat ge-
lerek Abdullah' tehis etti ve "Huzal-
lar'n erkekleri bir yana, kadnlar bile
frsat bulsa bizimle savamaktan geri
kalmaz" demek suretiyle takdir duygu-
larn ifade etti.
BBLYOGRAFYA:
bn Sa' d, et-Tabakt'l-kbr ( nr. hsan
Abba s ) , Beyrut 1388/ 1968, IV, 2 9 4 ; Buhr ,
et-Trhu'l-kebr ( nr. Ab d ur r a hma n b. Yahy
e l - Ye mn v. dr . ) , Haydar bd 1360- 80/1941-
60 Di yarbak r, ts. ( e l - Me kt e be t u 1-tsl mi yye) ,
V, 57; Taber , Trth ( nr. Mu h a mme d Eb' l -
Fazl ) , Kahi r e 1960- 70 Beyrut, ts. ( Dru S-
v e y dn) , V, 11, 15-16, 18, 21, 23, 24; bn' l -
Es r, sd'l-be ( nr. Mu h a mme d br hi m el -
Be nn v . d r ), Kahi re 1390- 93/1970- 73, III,
296- 298, 3 0 2 ; bn Hacer, el-be, Kahi re 1328,
11,280-281. -
K SMAI L L . A K A N
A B DU L L A H b. CA' FER
b. EB TL B
( _JUa JJ l-Lfc )
Eb Ca' fer Abdullah b. Ca' fer
b. Eb Tlib
(. 80/699-700)
Hz. Ali'nin yeeni
ve Habeistan'da doan ilk sahb. ^
Babas Ca'fer-i Tayyr Habeistan'a
hicret eden sahblerdendir. Annesi,
daha sonra srasyla Eb Bekir ve Ali ile
evlenecek olan Esm bint Umeys el-
Has'amiyye'dir. Ailesiyle birlikte Habe-
istan'dan Medine' ye dnen Abdullah,
yed yalarnda iken Peygamber' e biat
etti. Babasnn Mte Sava'nda ehid
dmesi zerine Hz. Peygamber ona
byk ilgi gsterdi. Himoullar'ndan
Peygamber' i gren ve sohbetinde bulu-
nanlarn sonuncusudur. Hz. Peygam-
ber'in vefatnda on yalarnda gen bir
sahb olan Abdullah, ayrca cmertlii
ile de hret buldu; bu sebeple "bah-
r'l-cd" ve "kutb's-seh" diye anld.
Abdullah, zellikle Hz. Ali'nin hilfe-
tinde ve daha sonraki dnemlerde
adndan sk sk bahsedilenlerden biri
olmasna ramen, siyas sahada pek
nemli rol oynamad. Msr Valisi Kays
b. Sa'd' azledip yerine, kendisinin ana-
bir kardei olan Muhammed b. Eb Be-
kir'i tayin etmesi konusunda amcas
Ali'ye tavsiyede bulundu. Cemel Vak'a-
s'na katildi; Sffn' de Kurey, Esed ve
Kinne kabilelerine kumanda etti. Hz.
Ali'yi ehid eden bn Mlcem hakknda-
ki ksas hkmn bizzat infaz etti. Ker-
bel Vak'as ncesinde Kfeliler'in is-
teklerini kabul etmemesi konusunda
Hz. Hseyin'e tavsiyede bulunduysa da
onu ikna edemedi ve kendisinin de iki
olu Hseyin'le beraber Kerbel'da e-
hid edildi.
Abdullah b. Ca'fer, dorudan Hz. Pey-
gamber' den, ayrca annesi Esm ve
amcas Ali'den hadis rivayet etti. Bu ha-
dislerden yirmi tanesi Ahmed b.
Hanbel'in Msned'inde (I, 203-206) yer
almtr. Kendisinden de oullar sm-
il ve shak ile tbinin ileri gelenlerin-
den Kasm b. Muhammed, Urve b. Z-
beyr ve a'b gibi limler hadis rivayet
etmitir.
Vefat iin 84, 85, 86 ve hatta 90 ta-
rihleri verilmekte ise de tercih edilen
gre gre 80' de (699-700) Medi-
ne' de lmtr.
BBLYOGRAFYA:
Msned, I, 203- 206; Taber , Trh ( nr. Mu-
h a mme d Eb' 1-Fazl), Kahi re 1960- 70 Bey-
rut, ts. ( Dr u Sv e ydn) , IV, 553- 555; V, 215-
216, 387- 388, 419- 466; VII, 563; VIII, 110,
160; Mes' d , Mrc'z-zeheb ( nr. M. Muh-
yi ddi n Abdl ha mi d) , Kahi re 1384- 85/1964- 65,
II, 370, 4 2 6 ; bn' l -Es r, el-Kmil ( nr. C. I.
To r nbe r g ) , Le i de n 1851- 76 Beyrut 1 3 9 9 /
1979, III, 271- 272, 521; IV, 13, 40, 89, 4 5 6 ;
a. ml f . , sd'l-be ( nr. Mu h a mme d br hi m
el - Benn v. dr . ) . Kahi re 1390- 93/1970- 73, III,
198- 200; Zeheb , A'lm'n-nbel\ III, 456-
4 6 2 ; bn Hacer, el-be ( nr. Al i Mu h a mme d
el - Bi cv ) , Kahi re 1390- 92/1970- 72, IV, 40- 43;
K. V. Zet t er st en, " Ab d ul l a h " , A, I, 31; a. ml f . ,
" ' A b d A l l a h b. Di a
c
f ar " , El
2
( ng. ) , I, 44.
H ET HEM R U H FI L AL I
r ~
A B DU L L A H b. CAH
( j i )
Eb Muhammed Abdullah b. Cah
b. Rib b. Ya' mer el-Esed
(. 3/624)
Hz. Peygamber'in halasnn olu
ve ilk seriyye kumandan. j
Hz. Peygamber Drlerkam'a sn-
madan nce, iki erkek kardeiyle birlik-
t e mslman oldu. Habeistan'a yap-
lan hicretlerin ikisine de katildi; dn-
t e Mekke' de bir mddet kaldktan son-
ra ailesiyle birlikte Medine' ye hicret et-
ti. Reslullah onunla sim b. Sbit ara-
snda kardelik ba ( muht *) kurdu.
Hz. Peygamber, hicretin on yedinci
aynda Nahle'ye gnderdii seriyyeye
Abdullah' kumandan tayin etti ve ken-
disine iki gn sonra almak zere bir
de mektup verdi. Mektupta, Nahle'ye
gidip Kurey'i gzetlemesi ve edindii
bilgileri Medine' ye ulatrmas emredi-
liyordu. Seriyye Nahle'ye varp Mekkeli-
ler'e ait bir ticaret kervan ile karla-
nca, mslmanlar kervan ele geir-
meye karar verdiler; ilerinden biri de
kervanba Amr b. Hadram'yi ldrd.
Bu arada iki kii esir edildi; kervan da
ganimet olarak ele geirildi. Abdullah,
ganimetlerin taksimini bildiren yetin
henz gelmemi olmasna ramen,
bete birinin Hz. Peygamber' e ayrlma-
sn emretti. Daha sonra nzil olan yet
de (bk. el-Enfl 8/41) ayn hkm getir-
di. slm tarihinde ilk defa dman ka-
n dklen, esir ve ganimet alnan bu
seriyye, ayn zamanda Batn- Nahle se-
feri diye de anlmtr.
Bu sef er haram aylar' dan biri olan
recebde meydana geldii iin mrikler
Hz. Peygamber' in haram ayda sava
hell saydn ve ganimet aldn etra-
f a yaydlar. Reslullah Abdullah'a byle
bir emir vermemi olduu iin olanlar
tasvip etmedii gibi, kendisine ayrlan
ganimet hissesini de almad. Ancak, in-
sanlar Allah yolundan alkoymann,
kfrde srar etmenin, Mescid-i Ha-
rm'n ziyaretine engel olmann ve sa-
kinlerini oradan karmann haram ay-
da savamaktan ok daha byk
gnah olduunu bildiren yet (bk. el-Ba-
kara 2/217) nzil olunca, seriyyeye kat-
lanlarn hakll anlald.
Abdullah, Bedir ve Uhud savalarna
katld. Uhud Sava'nda kahramanca
arptktan sonra krk yalarnda iken
ehid oldu. Dman askerleri tarafn-
89
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDULLAH b. CD'N
dan burnu ve kulaklar kesilen naa,
days Hamza'nnkiyle birlikte ayn kab-
re defnedildi. Ahmed b. Hanbel, Abdul-
lah b. Cah'dan rivayet edilen iki hadisi,
Msned'inin iki ayr yerinde (V, 139,
350) mkerreren zikretmitir.
BBLYOGRAFYA:
bn shk, es-Sre (nr. Mu h a m m e d Ham -
dul l ah) , Rabat 1967 Konya 1401/1981, s.
124, 156, 209, 241, 244; Vk d , Kitb'l-Me
z (nr. M. Jones) , Lo ndo n 1965-66 Beyr ut ,
ts. ( l em' l -Kt b) , 1, 13-19, 154, 274, 291,
300; bn Hi m, es-Sre (nr. Mu s t a f a es-Sekk
v. dr. ) , Kahi re 1375/1955, 1, 257, 324; 11, 470,
601-605, 679; 111, 122; bn Sa' d, et-Tabakt'l-
kbr (nr. hs an Abba s ) , Beyrut 1388/1968,
III, 89- 91; Msned, V, 139, 350; bn Abdl ber .
el-st'b (el-be i i nde) , Kahi re 1328, II, 272
- 275; bn' l-Esr, sd'l-be (nr. Mu h a m m e d
br hi m el -Benn v. dr. ) , Kahi re 1390- 93/1970
73, 111, 194; bn Hacer, el-be, Kahi re 1328,
II, 286-287; W. M. Watt, " ' Ab d Al l a h b. Dj ahh" ,
/
2
( n g . ) , I, 44. ra
M SMAI L L . A KA N
F
A B D U L L A H b. C E D
n
( -UjJI .JJ aIJ-S. )
Abdullah b. el-Cedd b. Kays el-Ensr
Sahb.
L J
Hayat hakknda fazla bilgi yoktur.
Kaynaklarda Bedir ve Uhud savalarna
katld zikredilmekte, ancak lm ta-
rihi hakknda bilgi verilmemektedir.
Hazrec kabilesinin Ben Selime koluna
mensup olan Abdullah, Muz b. Ce-
bel'in ana-bir kardeidir. Annesi Hind
bint Sehl'dir. Babas Ced b. Kays, Chili-
ye devrinde Ben Selime'nin reisi iken
Hz. peygamber'in Medine'ye hicret et-
mesiyle reislii sona ermitir. Ced b.
Kays birok gazveye katlmakla birlikte
mnafklardan kabul edilirdi. Hudeybi-
ye'de bulunmu, fakat Bey'atr-rd-
vn' a itirak etmemitir. Tebk gazve-
sine gitmek istememi, Rum kadnlar-
n grnce dayanamayacan ileri sre-
rek Hz. Peygamber'den izin istemitir.
Babasnn bu durumuna ok zlen Ab-
dullah, onun ileri srd mazeretlerin
geersiz olduunu ve asl mnafkl
sebebiyle bu ekilde davrandn ken-
disine sylemekten ekinmemi, ayrca
aleyhine Kur'an yetlerinin nzil olabile-
ceini ifade etmitir. Gerekten sefere
katlmayan mnafklar hakknda daha
sonra yetler nzil olmutur (bk. et-Tev-
be 9/ 9, 49, 81, 82). Ancak, Hz. Osman
devrine kadar yaayan Ced b. Kays'n
sonradan tevbe edip samimi bir msl-
man olduuna dair rivayetler de vardr.
BBLYOGRAFYA:
Vk d , Kitb'l-Mez (nr. M. l ones) , Lon-
don 1965-66 Beyrut, ts. ( l em' l -Kt b) , I,
169; bn Hi m, es-Sre (nr. Mu s t a f a es-Sekk
v. dr. ) , Kahi re 1375/1955, II, 697; bn Sa' d,
et-Tabakt'l-kbr (nr. hs an Abba s ) , Beyrut
1388/1968, iil, 571, 583; bn Hab b, el-Mu-
habber (nr. i l se Li cht enst adt er ) , Haydarbd
1361/ 1942 Beyrut, ts. ( Dr u 1-fki -ced
de) , s. 280; Taber , Trh (nr. M. J. d e Goej e) ,
Lei den 1879- 1901, I, 1544, 1545, 1693- 1694;
a. ml f . , Cmi'u'l-beyn, Bul ak 1323-29, X, 104,
129; bn' l -Es r, sd'l-be (nr. M u h a m m e d
br hi m el -Benn v. dr. ) , Kahi re 1390- 93/1970
-73, I, 327. ||
lifti MUSTAFA FAYDA
A B D U L L A H CEVDET
(1869-1932)
Son devir fikir ve siyaset adam,
Jn Trk hareketini balatanlardan biri.
9 Eyll 1869'da Arapkir'de dodu.
Babas Diyarbekir Birinci Tabur Ktibi
mer Vasf Efendi'dir. lk renimini
Hozat ve Arapkir'de yapt. Ma'mre-
tlazz Asker Rdiyesi ile Kuleli Asker
Tbbiye ddsi'ni bitirdikten sonra Mek-
teb-i Tbbiye'ye kaydoldu. Bu dnemde
ad geen mektepte biyolojik materya-
list eilimler hkim durumdayd. Kendi-
si ailesinde din eilimin kuvvetli oldu-
unu syledii, hatta arkadalar ara-
snda din vecibelerine bal biri olarak
tannd halde ksa srede bu evre-
den etkilendi. Bunun sonucu olarak,
Ludvvig Bchner'e ait olan ve biyolojik
materyalist grleri halkn anlayaca
bir seviyede ele alarak Bat dnyasnda
byk ilgi gren Kait und Stoff adl
kitabn bir blmn Fizyolociya-i Te-
fekkr (1890) adyla Trke'ye evirdi.
Bu tarihlerde onun zerinde nemli et-
kiler yapan dier bir kitap da, dini sos-
yal gelimeye engel telakki eden gr-
leri arpc ve basit bir slpla nakle-
den, F61ix Isnard'n Spiritualisme et
Materialisme (1879) adl eseridir. Bu iki
kitabn yan sra Kari Vogt, Ernest Ha-
eckel ve Spencer'in tesiri altnda kalan
Abdullah Cevdet, yine ayn tarihlerde
Dim (1890), Fizyolociya ve Hfz-
Shhat-i Dim ve Melekt- Akliyye
(1894) adlaryla biyolojik materyalizm ve
dnemin yaygn temayl olan beynin
fonksiyonlar zerinde duran kitaplarn
yaymlad. Ayn konular zerinde Ma-
rif, Musavver Cihan ve Resimli Kitab
mecmualarnda makaleler yazd. 1891'-
de, bir felsefe ansiklopedisi niteliinde
olan ve daha ok slm limleriyle biyo-
lojik materyalist filozoflarn fikirlerini
badatrmaya alan Fnn ve Fel-
sefe adl almasnn ilk taslan hazr-
lad (Cenevre 1897). Bu arada siyasete
de ilgi duyan Abdullah Cevdet, 3 Hazi-
ran 1889'da dier tbbiyeli arkadalar
brhim Temo, shak Skt, Mehmed
Reid ve Hikmet Emin ile birlikte, daha
sonra ttihat ve Terakki Cemiyeti adn
alacak olan ttihd- Osmn Cemiye-
ti'nin ilk kurucular arasnda yer ald.
Okuldaki siyas faaliyeti dolaysyla bir-
ka defa okul idaresince tutukland ve
mektepte hapis yatt. 1894'te mbey-
nin emriyle yaplan bir soruturma so-
nucu gzaltna alnd, fakat yarglanma-
dan irde-i seniyye ile serbest brakld.
Temmuz 1894'te Mekteb-i Tbbiye'den
mezun oldu ve Dr. Diran Acemyan'n
asistan olarak Haydarpaa Hastahane-
si'nde gz doktorluu yardmclna ta-
yin edildi. Kasm 1894'te geici g-
revle kolera mcadelesi iin Diyarbe-
kir'e gnderildi. Burada bir yandan g-
revini srdrrken dier yandan tti-
hd- Osmn Cemiyeti'nin genilemesi
iin alt. Aralarnda Ziya Gkalp'in de
bulunduu pek ok kimseyi tekilta
ye kaydetmeyi baard. Bu arada
Bchner'in Natur und Geist adl eseri-
ni Goril adyla yaymlad (Ma'mretla-
zz 1894). stanbul'a dnnce Ermeni
olaylar sebebiyle olduka gergin bir si-
yas hava ile karlat. Cemiyetin bu
olaylar sonrasnda yaymlayp datma-
ya karar verdii beyannameyi kaleme
ald. Bu srada baz faaliyetleri dikkati
ekti ve stanbul'dan uzaklatrlmak
iin Adapazar Redif Taburu tabipliine
tayin edildi. Ancak grevine gitmeden,
beyanname sebebiyle yaplan sorutur-
ma sonucu "erbb- fesaddan olduu"
tesbit edilerek otuz arkadayla bir-
likte tutukland; ardndan Meclis-i
Vkel karar ile Trabiusgarp'a srld
(Ocak 1896). Bir sre kale zindannda
kaldktan sonra bir irde-i seniyye ile
ehir surlar iinde dolamasna izin ve-
rildi. Bu dnemde Receb Paa'nn vali
vekili ve kumandan olduu Trablus-
garp'ta, yaveri evket Bey tarafndan
kurulan yedi numaral ttihat ve Terak-
ki ubesi'nin faal bir yesi oldu. Ahmed
Rza ve Mizanc Murad beylerle ube
adna srekli haberletii gibi, gizlice
Mizan, Meveret ve Mechveret Supp-
lement Franais dergilerine imzasz ve-
ya "Bir Krd" takma ad ile yazlar
gnderdi. Buradaki gizli faaliyetleri
Sleyman Kadara adnda bir doktor ta-
rafndan dorudan mabeyne bildirilin-
ce, srgn yerinin Fizan'a evrilmesi
iin irade kmak zereyken bir yelkenli
ile Tunus'a kat; oradan da Paris'e
90
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDULLAH CEVDET
Abdul l ah Cevdet
geerek Avrupa'daki Jn Trkler'e ka-
tld. Burada ttihat ve Terakki Cemiyeti
erknnn iki gruba ayrldn, bir gru-
bun temsilcisi olan Mizanc Murad'n,
Contrex6ville ehrinde cemiyet ile Ser-
hafiye Ahmed Celleddin Paa arasnda
imzalanan anlama gereince stan-
bul'a geri dndn grd. Kendisi
ise Ahmed Rza'nn banda bulunduu,
sz konusu anlamay kabul etmeyen
gruba katld. Eyll 1897'de Cenevre'ye
geerek burada yeniden kurulan mer-
kez komitesine girdi. lk says 1 Knu-
nuevvel 1897'de yaymlanan Osmanl
mecmuasnn yneticileri arasnda yer
ald ve derginin bayazar oldu. Ayn za-
manda, cemiyetin yayn organ olarak
Msr'da kan Kann- Ess ile Ro-
manya'da yaymlanan Sad-y Millet,
Cenevre ve Londra'da neredilen Kr-
distan dergilerine "Bir Krd" takma ad
ile yazlar yazd. 1895'te Schiller'den
Trke'ye evirdii Guillaume Tell'e
yazd nsz, Jn Trk evrelerinde
ok etkili oldu. Grd rabet zerine
bu nsz daha sonra ki Emel (Msr
1900) adyla risle olarak da yaymland.
Abdullah Cevdet, II. Abdlhamid'e kar,
din vecibelerini yerine getirmedii iin
gerek halife saylmamas yolunda ya-
plan muhalefetin de nde gelen isimle-
ri arasnda yer ald ve cemiyetin mer-
kez yayn organ olan Osmanl mec-
muasnda bu konuda yazlar yazd. Ayn
konuda kir Hoca tarafndan verilen
fetvalar derledii Fetv-y erife (Ce-
nevre 1895) ile Mahkeme-i Kbr (Pa-
ris 1895) adl risleleri yine cemiyet ta-
rafndan yaymland.
. 1898'de Osmanl mecmuasnn yay-
mnda byk mal zorluklar ortaya -
knca, merkez komitesi padiahn tem-
silcileriyle pazarla giriti ve Abdullah
Cevdet, shak Skt ve Tunal Hilmi ga-
zetede yaz yazmamak artyla, 1500'er
Frank para ve mr boyu 12 altn aylk
tahsisat almak vaadiyle yayn durdur-
mu gibi gzktler. Abdullah Cevdet
bu paraya hak kazanmak iin Paris'e
gitti. Ancak onun Paris'te oturmakla
beraber dergiye gizlice yaz yazdn
tesbit eden Paris sefiri Mnir Paa tah-
sisatn kestirdi. Bu dnemde yazdkla-
rnn en nemlileri, Gustave Le Bon'-
dan mlhem "cumhur ruhu" teorisini
nakleden yazlardr. 1899'da sarayla ay-
n pazarlklar tekrarlandnda, Abdul-
lah Cevdet Viyana sefareti tabipliine
getirildi ve bir daha ihtisas alan dn-
da hibir yaz yazmayacana dair bir
de taahhtname imzalad; fakat buna
ramen el altndan Osmanl mecmua-
sna yazlar gndermeye devam etti. Al-
d maalar, nceleri cemiyete gnde-
rirken daha sonra bundan vazgeti; bu
yzden tekilttaki arkadalar tarafn-
dan ahs davrand gerekesiyle ten-
kit edildi. 1903'e kadar kald bu gre-
vi srasnda daha ok iirle megul oldu
ve sembolist iir evrelerinde ilgiyle kar-
lanan kitaplar neretti.
Abdullah Cevdet, siyas faaliyetlerini
gizlice devam ettirdiini saraya bildiren
Viyana sefiri Mahmud Nedim Bey'e (Pa-
a) kar tecavzkr hareketlerde bulu-
nunca, sefaret Avusturya polisine ba
vurdu. Avusturyal parlamenter Per-
nerstorfer tarafndan lkede kalmas
iin verilen gensoru nergesine ra-
men, snr d edilmesine karar verildi
(17 Eyll 1903). Presburg'a geen Ab-
dullah Cevdet, aff iin, daha nce ger-
ek halife saylmamas gerektiini sa-
vunduu II. Abdlhamid'e yapt mra-
caattan bir sonu alamaynca Paris'e
gitti. Burada Ahmed Rza Bey ve arka-
dalar, 1899'da saray tarafndan teklif
edilen grevi kabul etmesini harekete
ihanet kabul ettiklerinden, kendisini
kesinlikle aralarna almayacaklarn be-
lirttiler. Bunun zerine Cenevre'ye ge-
ti; burada Edhem Ruhi (Balkan) ile bu-
lutu. ki eski ttihat Osmanl mec-
muasn Cenevre'de tekrar nere bala-
dlar; Mart 1904'te de Jn Trk hare-
keti ierisinde aka anarist eilimler
tayan tek tekilt olan Osmanl ttihat
ve nklp Cemiyeti'ni kurdular. Abdul-
lah Cevdet bu faaliyetinin yan sra, eski
serhafiye Ahmed Celleddin Paa'nn
madd yardmlar ile Eyll 1904'te, Trk
kltr hayatnda etkisini uzun yllar
srdrecek olan ctihad mecmuas ile
ayn ad tayan yaynlar kurdu. ctihad
bu dnemde on alt sayfas Trke, geri
kalan on alt sayfas da yabanc dillerde
yaymlanan ve Jn Trk hareketi iinde
siyaset yerine kltre arlk veren ye-
gne mecmua oldu. Fakat Abdullah
Cevdet, aslnda sarayn ajanlarndan
Abdlhalim Hikmet'e ait olan ve II.
Abdlhamid ile hkmet erkn hak-
knda irkin ifadelerle eletirilerde bu-
lunan Bir Rya (Cenevre 1904) adl ese-
ri yaymlad iin, 20 Ekim 1904'te
svire'den snr d edildi. Osmanl
mecmuas kapand; ctihad'm idaresi
de Hseyin Tosun Bey'e geti. Abdullah
Cevdet Ocak 1905'te stanbul'da yap-
lan gyab muhakeme sonunda mr
boyu kalebentlik cezasna arptrld.
1905 Eyll banda Msr'a geen
Abdullah Cevdet, ctihad' orada yaym-
lamaya balad. Bir yandan da Prens
Sabahaddin Bey grubu ile yakn iliki
kurdu; r-y Osmn Cemiyeti'nin
idaresinde de grev ald. ctihad'da ya-
ymlanan, Osmanl hnedannm gerekli
olmad yolundaki yazs byk tepki-
lere yol at ve btn Jn Trk neriyat
bu yazy eletirdi. II. Merutiyetin
ilnndan sonra, ttihat ve Terakki Ce-
miyeti liderleriyle olan anlamazlklar
yznden Msr'da kalmay tercih etti.
Bu dnemde, byk tartmalara yol
aan R. Dozy'nin, Essai sur l'histoire de
l'lslamisme adl kitabn Trh-i sl-
miyyet ismiyle tercme edip yaymlad.
Hz. Peygamber'in hayatn maraz psi-
koloji ile aklamaya alan ve kendisi-
nin din dman olarak tannmasna se-
bep olan sz konusu kitap aleyhine pek
ok tenkit kaleme alnd. Bunlarn en
nemlileri, Manastrl smail Hakk'nn
Srt- Mstakim'de kan "Trh-i s-
lmiyyet" balkl yirmi yedi blmden
oluan seri makalesiyle, smail Fenn-
nin zle-i kk (stanbul 1928) adl
kitabdr. Abdullah Cevdet'in "fde-i
Mtercim" bal altnda tercmesine
yazd giri, yer yer dindar insanlarn
samimi duygularn rencide edici ifade-
leriyle, onun Dozy ile deta su orta
saylmasna yol amtr. "Din kardele-
rime ithaf ettii bu giriinde, inan ve
duygulara ne lde ters gelirse gelsin,
Dozy'nin eserinde dile getirilen gerek-
lerin hibir banazla dmeden kabul
edilmesi gerektiini ileri srm, mel-
lifin bir gayri mslim oluunun fikirleri-
ni itibardan drmeyeceini, aslnda
byle ilm bir eser vermi olan kimse-
91
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDULLAH CEVDET
nin mslman saylmas gerektiini id-
dia etmitir. Mtercimin, sz konusu
girite, btn bir slm tarihi lite-
ratrn "mstebit hkmdarlarn zo-
ruyla kaleme alnm siyas metinler"
olarak deerlendirmesi ve Dozy'nin ki-
tabn objektiflik bakmndan hepsinin
stnde kabul etmesi, muhafazakr fi-
kir evrelerinin iddetli tepkilerine yol
amtr. Meihat makamna yaplan
saysz mracaatlar sonunda brahim
Hakk Paa kabinesi 17 ubat 1910'da
bu kitab yasaklam ve eldeki nshala-
rnn Galata Kprs'nden denize atl-
masna karar vermitir.
1910 yl sonunda stanbul'a dnen
Abdullah Cevdet, ctihad' 24. saysn-
dan itibaren burada yaymlamaya ba-
lad. Ksa srede, Garp ve biyolojik ma-
teryalist fikirleri benimseyen birok Os-
manl yazar bu dergi etrafnda toplan-
d. Bunlarn en tannmlar arasnda K-
lzde Hakk ile Cell Nuri de bulunu-
yordu. II. Merutiyet sonrasndaki siyas
faaliyetlere Abdullah Cevdet de, 1910
ylnda kurulan Osmanl Demokrat Fr-
kas'nn ikinci bakan olarak katld. Bu
frkann yayn organlar olan Gen Trk,
Selmet-i Ummi yy e, z ad ve Trki-
ye gibi gazete ve dergilerde yazlar yaz-
d. Bu frka Hrriyet ve tilfa katlnca
siyas faaliyetlerini azaltt. Daha sonra
Mtareke'ye kadar siyasette geri plan-
da kalmay tercih etti.
ctihad mecmuas, yaymlad din
aleyhtar makaleler dolaysyla, meiha-
tn mracaatlar sonunda birok defa
kapatld. Ancak bu kapatlmalar sonra-
snda da deiik adlarla kmaya de-
vam etti. 59. says Cehd adyla (1913)
ktktan sonra pek ok say had, ti-
had, lem-i Ticret ve Sanayi isimle-
riyle yaymland. "Hissiyyt- dniyyeyi
rencde ettii" gerekesiyle alnan ka-
patma kararlar, ictihad iin ilk olarak
28 Mart 1913, sonra 6 Eyll 1913,
Cehd iin 6 Nisan 1913, had iin 27
Eyll 1913 tarihlerini tayordu. 16
Ekim 1913'te, her ne adla olursa olsun,
kan mecmualarn toplatlmas karar
Dvn- Harb-i rf tarafndan verildi.
ctihad'n son defa kapatlmas ise 30
Aralk 1913'te oldu. Bu arada, tekrar
svire'ye giderek buradaki muhaliflere
katlmay planlayan Abdullah Cevdet'in
27 Eyil 1912 tarihli mracaat, daha
nce svire'den snr d edilmi oldu-
u gerekesiyle, svire hkmeti tara-
fndan reddedildi. Bu dnemde kendi
mecmuasnn yan sra, muhalif yazarla-
ra da yer veren Hak gazetesinin baya-
zarlarndan biri oldu ve ttihatlar ile
arasndaki ilikileri dzeltmek iin h-
kmet desteinde kan bu dergide ya-
zlar yazd (Mart-Haziran 1912); fakat ida-
reyi tenkitten de geri kalmad.
ctihad mecmuas Garplar'n belli
bal yayn organ durumuna gelmekle
beraber, dergiyi karanlar, Balkan Har-
bi'nden sonra aralarnda kan tartma
sebebiyle ikiye ayrldlar. Bat'nn tama-
men ve her ynyle alnmasn isteyen
Abdullah Cevdet ile bu gre kar
kan Cell Nuri arasndaki tartma,
"tam Garplar" ile "ksm Garplar"
eklinde ifade edilebilecek iki grup or-
taya kard ve Abdullah Cevdet tam
Garplar'n lideri durumuna geti. ti-
hadn Merutiyet dnemindeki son sa-
ys 13 ubat 1915 tarihinde yaymlan-
d. Abdullah Cevdet, ttihatlar tarafn-
dan lmle tehdit edilince mecmuasn
kapatmak zorunda kald; Mtareke
dnemine kadar da fazla bir yayn faa-
liyetinde bulunmad. Mart-Nisan 1918
tarihleri arasnda kdam gazetesinde
imzasz olarak bayazlar yazdysa da
bunun ttihatlar tarafndan haber
alnmas zerine bu faaliyetini de brak-
mak zorunda kald. Onun bu dnemde-
ki faaliyetleri hemen btn siyas grup-
lar tarafndan olumsuz karlanmtr.
Byk Kabine dneminde ttihatlar
tevkif edildii srada onlarla birlikte
tevkif edilen ve ttihat olmayan tek
kii oydu (16 Kasm 1912).
Abdullah Cevdet'in II. Merutiyet d-
neminde sz konusu edilmesi gereken
nemli bir faaliyeti de Shakespeare'den
yapt tercmelerdir. Daha nce,
1898'de Cenevre'de Ode'yi neretmiti.
Bunu Hamlet ve Julius Caesar (Msr
1908) tercmeleri takip etti, 1909'da
Macbeth evirisi gene Msr'da yaym-
land. Romeo ve Julliet ise ehbal
mecmuasnda tefrika edildi (nr. 7-24, 14
Temmuz 1909 - 14 Austos 1910). Daha
sonra da Kral Lear (stanbul 1917), An-
tuan ve Kleopatra tercmeleri (stanbul
1921) yaymland. Edeb faaliyet ve siya-
s teebbslerin yan sra Abdullah Cev-
det'in dier bir almas da Gustave Le
Bon'un eserlerini neretmesi oldu. lk
basks 1907'de Msr'da yaplan R-
h'l-akvm, 1913'te ikinci defa stan-
bul'da yaymland. Asrmzn Nss-
Felsefiyyesi ise 1914'te gene stanbul'-
da basld.
Mtareke'nin iln edilmesiyle birlikte
Abdullah Cevdet yeniden siyaset ve ya-
yn sahnesine kt. ctihad'm 128. say-
s 1 Kasm 1918 tarihinde tihad ady-
la yaymland. Bu defa mecmua, Garp-
lktan ok siyas bir karakter tayor-
du ve ttihat aleyhtarlnn yayn ale-
mindeki liderlerinden biri durumunday-
d. Abdullah Cevdet ayn muhalefeti
Serbesti, Trke {Yeni) stanbul gaze-
telerinde yazd yazlarda da srdrd.
Bu arada ngiliz Muhibleri Cemiyeti'nin
ilk nizamname taslan yapt ve kuru-
cular arasnda yer aidi; ayrca ngiliz-
lerle i birlii yapan Krt Tel Cemiye-
ti'nde de nemli roller stlendi. II. Me-
rutiyet dneminde de Roj-u Krd ve
Hetav- Krd mecmualarnda yazlar
yazm, fakat aktan bir etnik ayrlk-
lk mdafaasnda bulunmamt. An-
cak, Mtareke dneminde bilhassa Jin
gazetesi ile Jin mecmuasnda yaymla-
d yazlarda bu fikirlerini aka orta-
ya koydu. 30 Mart 1919'da shhiye m-
dr oldu ise de ctihad mecmuasnda
din tezyif edici yazlarn yer almas se-
bebiyle bu grevinde fazla kalamad. 25
Mays 1920'de bu greve yeniden tayin
edildi ve be ay sonra yine azlolundu.
ctihad'm 132. saysnda yaymlanan
"Yara ve Tuz" adl makalede "saltn
sret-i mtezeyyifnede zikri" sebebiy-
le mecmua 10 Mart 1919 tarihinde tek-
rar kapatld. Mecmuann 139. says ise
ancak Kasm 1921'de nerolunabildi.
Bu arada, karlna nclk ettii Yir-
minci Asr adl bir gazetede yazlar
yazd.
Abdullah Cevdet, ctihad'n 1 Mart
1922 tarihli 144. saysnda yeni bir din
olarak Bahliin kabul edilmesini tav-
siye edince hakknda bir dava daha
ald. 20 Nisan 1922'de iki yl hapse
mahkm olduysa da dava temyizce bo-
zuldu. Cumhuriyet dneminde de sren
dava, 30 Aralk 1926'da "enbiyya ta'n-
fezhat-i lisniyye" sularyla ilgili mad-
denin ceza kanunundan karlmas
zerine dt. Kurtulu Sava'ndan
sonra ise yeni ynetimi ven yazlaryla
yayn faaliyetini srdrd. ctihad'n bu
dnemdeki ilk says, 150 numara ile
23 Kasm 1922'de yaymland. Ancak,
Mtareke dnemindeki ayrlk siyas
faaliyetleri ve yazlar, igal kuvvetleriy-
le olan ilikileri ve ngiliz Muhibleri Ce-
miyeti'nin beyannamesini imzalam ol-
mas sebebiyle, l Karar Hey'eti kendi-
sinin bir daha devlet hizmeti almasn
yasaklad; buna yapt itirazlar da so-
nusuz kald. Aralk 1924'te Elaz me-
busluu boald srada Atatrk tara-
fndan Ankara'ya arlnca, mebuslua
92
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDULLAH b. CD' N
getirilecei sylentileri yaygnlat. An-
cak kendisini din aleyhtar yazlar dola-
ysyla srekli olarak eletiren gazetele-
rin, 1920'den itibaren nfus politikas
hakknda ileriye srd grlerini,
"Avrupa'dan damzlk adam celbi" ek-
linde takdim etmeleri ve bu alanda ka-
muoyunda youn tartmalarn bala-
mas zerine mebusluk sylentileri son
buldu. Bundan sonra kendisini tama-
men ctihad'n yaymna veren Abdul-
lah Cevdet, ayn zamanda, bir blm
devlet yayn olarak baslan nemli bi-
yolojik materyalist eserler yaymlad.
Bunlarn baicalar, Baron Holbach'n
Ak- Selm adl eseri (stanbul 1928) ile
Voltaire'in Rhib Meslier'nir Vasiyet-
namesi Hakknda (stanbul 1924) adl
kitabyd. Yine bu dnemde Le Bon ter-
cmeleriyle Dilmest-i Mevln'y (s-
tanbul 1921) ve ilk basks 1914'te ya-
plan Rubiyyt- mer Hayym ve
Trke'ye Tercmeleri' ni (stanbul
1926) neretti. 29 Kasm 1932'de ld.
Hayat boyunca byk tartmalara se-
bep olduu gibi lmnden sonra da
cenaze namaznn klnp klnmayaca
konusunda tartmalar olmutur.
ok sayda telif ve tercme kitap
nereden Abdullah Cevdet'in telif eser-
lerinin says krk alty, tercmelerinin
says da otuzu bulur. Tpla ilgili olanlar
(Kolera, Msik ile Tedavi, A'mlk ve cti-
had'da makale olarak da yaymlanan Kaf-
kasya'daki Mslmanlara Beyanname)
dndaki nemli baz eserleri unlardr:
Mahkeme-i Kbr (1895), ki Emel
(1898), Hadd-i Te'db, Ahmed Rza
Bey'e Ak Mektup (1903), Fnn ve
Felsefe (1906), Bir Hutbe (1909), stan-
bul'da Kpekler (1909), Yaamak Kor-
kusu (1910), Cihn- slama Dir Bir
Nazar- Trih ve Felsef (1922), db-
Mueret Rehberi (1927).
BBLYOGRAFYA:
Manast rl smai l Hakk, " T r h- i s l mi y -
ye t " , Srt- Mstakim, sy. 72, Muhar r em
1328, s. 305- 307; sy. 74, Muhar r em 1328, s.
337; smai l Fenn ( Erturul ) , zle-i kk,
stanbul 1928; Peyami Saf a, Trk nklbna
Baklar, stanbul 1933; bnl emi n, Son Asr
Trk airleri, s. 244- 247; eri f Mardi n, Jn
Trklerin Siys Fikirleri 1895-1908, Ankar a
1964, s. 162- 185; a. ml f . , Continuity and
Change in the ldeas of the Young Turks, An-
kara 1969, s. 13-27; Hilmi Ziya l ken, Trki-
ye'de ada Dnce Tarihi, stanbul 1966,
I, 387- 405; M. kr Hani ol u, Bir Siyasal
Dnr Olarak Doktor Abdullah Cevdet ue
Dnemi, stanbul 1981; K. Ssshei m, " ' A b d
A l l a h Di e v d e t " , El' Suppl. (Fr.), s. 59- 64; [ T.
H. ] , " A b d u l l a h Ce v d e t " , A, 1, 46; G. L. Levvis,
" Di e wd e t , El
2
( ng. ) , II, 533; TDEA, I, 11-12.
FI M . KR HAN OL U
r
A B D U L L A H b. C B E Y R
( j z * y . )
Eb'l-Mnzir Abdullah b. Cbeyr
b. en-Nu'mn el-Ensr
(3/624)
Uhud Sava' nda Ayneyn tepesindeki
okularn kumandanln yapan
sahb.
n
L
Evs kabilesine mensup olup Birinci
Akabe Biatfndan sonra slmiyet'i ka-
bul etti. Medineli yetmi kii ile birlikte
kinci Akabe Biati iin Mekke'ye geldi.
Biattan nce Hz. Peygamber'le gr-
mek istedi ve birka arkadayla birlik-
te Peygamber'in kalmakta olduu Ab-
bas'n evine gitti. Fakat Abbas, Hz. Pey-
gamber'in Medineliler'le olan mnase-
betini Kureyliler'den gizlemenin gere-
ine inand iin, onlara Peygamber'le
ancak Akabe'de grebileceklerini sy-
ledi. Abdullah da dier ensar gibi Aka-
be'de Hz. Peygamber'e biat etti.
Abdullah b. Cbeyr Bedir ve Uhud sa-
valarna katld. Uhud Sava'nda Hz.
Peygamber, slm ordusuna arkadan
gelebilecek saldrya engel olmak mak-
sadyla sol taraftaki Ayneyn tepesine,
Abdullah b. Cbeyr kumandasnda elli
kadar oku yerletirdi ve hibir ekilde
oradan ayrlmamalarn emretti. Sava-
n balangcnda mslmanlarn galip
gelmeye baladn gren okularn
byk bir ksm ganimetten mahrum
kalmamak iin yerlerinden ayrlmaya
baladlar. Abdullah Hz. Peygamber'in
"bizim bozguna uradmz, atlarmz
kularn kaptn grseniz bile, ben si-
ze haber gnderinceye kadar yeriniz-
den ayrlmaynz" buyurduunu anlat-
maya altysa da, btn gayret ve s-
rarlarna ramen zlmeye engel ola-
mad ve yannda kalan on kii ile birlik-
te Hd b. Veld'in kumanda ettii
Mekkeli svarilerle savamak mecburi-
yetinde kald. Okla savaa balayan Ab-
dullah, oku bitince mzrayla, o da kr-
lnca klcyla mcadeleye devam etti;
nihayet krime b. Eb Cehil ve arkada-
lar tarafndan ehid edildi. Mrikler
onu ldrmekle yetinmeyerek vcudu-
nu delik deik ettiler ve barsaklarn
dar dktler. l-i mrn sresinin
152. yeti, ehid oluncaya kadar Hz.
Peygamber'in emrini yerine getirmeye
alan Abdullah ve arkadalarn v-
mektedir.
BBLYOGRAFYA:
Vk d , Kitb'l-Mez ( nr. M. Jones) , Lon-
don 1965-66 Beyrut, ts. ( l em' l - Kt b) , I,
131, 160, 219- 220, 229- 230, 232, 284, 301-
302, 323; bn Hi m, es-Sre ( nr. Must af a es-
Sekk v. dr. ) , Kahi re 1375/1955, I, 465, 689;
II, 65, 113, 123; bn Sa' d, et-Tabakt'l-kbr
( nr. hsan Abbas ) , Beyrut 3 8 8 / 1 9 6 8 , II, 39-
40, 41, 42, 47; III, 53, 475- 476; IV, 7; VIII, 31;
Hal f e b. Hayyt , Trh ( nr. Sheyl Zekkr) ,
D mak 1967-68, s. 29~ 34; a. ml f . . et-Tabakt
( nr. Sheyl Zekkr) , D mak 1966-67, I, 197;
bn Hab b, el-Muhabber ( nr. i l se Li cht enst ad-
ter) , Haydar bd 1361/1942, s. 278- 279; Be-
lzr, Ensb'l-erf I ( nr. Muh a mme d Ha-
m dul l ah) , Kahi re 1959, s. 241, 265, 317, 319,
330; Taber , Cmi'u'l-beyn, Bul ak 1323-29
Beyrut 1398/1978, V, 81- 87; bn Abdl ber ,
el-st'b ( nr. Al i Mu h a mme d el -Bi cv ) , Kahi-
re 1969, III, 877; bn' l -Es r, sd'l-be ( nr.
Mu h a mme d br hi m el - Benn v. dr. ) , Kahi re
1390- 93/1970- 73, III, 194; Zeheb , A'lmun-
nbel', II, 331; Makr z . mt'u'l-esm*, Ka-
hire 1941, I, 101, 120, 128; bn Hacer, el-
be, Kahi re 1328, II, 286.
I MUSTAFA FAYDA
r
A B D U L L A H b. C D ' N
n
( y. I I J^- )
Eb Zbeyr Abdullah b. Cd'n
b. Amr el-Kure
(. 600 m. [?])
Chiliye devrinde mazlumlar koruyan,
zenginlii ve cmertlii ile tannan
Kureyli. j
Teym b. Mrre kabilesine mensup
olup Hz. Eb Bekir'in babasnn amca-
zadesidir. Babas Cd'n b. Amr, annesi
Su'd bint Uveyc b. Sa'd'dr. Genliin-
de bana buyruk biri idi; eitli cina-
yetler iledii iin babasn ve kabilesini
kendi adna devaml diyet demek mec-
buriyetinde brakyordu. Sonunda kabi-
lesiyle birlikte babas da olunu red-
detti ve artk onu himaye etmeyeceini,
diyet borlarn da demeyeceini iln
etti. Daha sonra kervanlarla ticaret
yapmaya balad; esir ve kle ticaretiyle
de megul olarak byk bir servete ka-
vutu. Ficar savalarnda kendi hesab-
na yz askeri tehiz ederek ayn za-
manda Kurey kabilesinin kumandanl-
n yapt. Yalandka cmertlii art-
yor, birok kle ve criyeyi zat edip
yardmda bulunuyordu. Mehur sahb
Suheyb-i Rm de onun klelerindendi.
Abdullah b. Cd'n' Chiliye dne-
minde byk bir hrete ulatran ha-
dise, Hilf'l-fudl* antlamasdr. Zul-
me urayanlarn haklarn zalimlerden
alncaya kadar mcadele etmek zere
yemin edenlerin katld ve Hz. Pey-
93
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDULLAH b. CD' N
gamber'in de hazr bulunduu bu ant-
lamay, Abdullah b. Cd'n ile Zbeyr
b. Abdlmuttalib dzenledi. Hilf'l-fu-
dl ile byk bir itibar kazanan Abdul-
lah, yalnz Mekkeliler'i deil, Arap Yar-
madas'nn muhtelif yerlerinden hac,
umre veya ticaret maksadyla Mekke'ye
gelenleri de himayesine alr, onlarn si-
lh ve eyalarn muhafaza ederdi. Ayr-
ca onun herkese ak sofras, bol ik-
ramlar ve hediye datmas gibi stn
hasletleri, bata meyye b. Eb's-Salt
olmak zere, baz airlerin kasidelerine
konu tekil etmi ve bu durum Mekke-
liler arasnda da itibar kazanmasna yol
amtr. Hz. ie, onun sahip olduu
bu hasletlerin hirette kendisine bir
fayda salayp salamayacan Hz.
Peygamber'e sormu. Peygamber de,
"Hayr, nk o bir defa olsun, 'Rabbim,
kyamet gnnde gnahlarm affet!'
dememitir" eklinde cevap vermiti.
Abdullah b. Cd'n'n nbvvetten 10
yl kadar nce ld tahmin edilmek-
tedir.
B B L Y O G R A F Y A :
bn Hi m, es-Sre ( nr. Mu s t a f a es-Sekk
v. dr . ) , Kahi re 1375/1955, 1, 134; bn Sa' d,
et-Jabaktul-kbr ( nr. hs a n Ab b a s ) , Beyrut
1388/ 1968, I, 127, 2 1 9 ; 111, 226; Zbeyr , Ne-
seb Kurey ( nr. E. Levi Pr ovenal ) , Kahi re
1961, s. 291- 293; bn Hab b, el-Muhabber
( nr. i l se Li cht ens t adt er ) , Haydar bd 1361/
1942 Beyrut , ts. ( D r u 1-fki ' l -ced de), s.
137-138, 167, 171, 237, 240- 241, 304, 305;
bn Kut eybe, el-Ma'rif ( nr. Ser vet Ukke) ,
Kahi re 1960, s. 175, 475, 576, 583, 604; Be-
l zr , Fthu'l-bldn ( nr. S e l h a d d i n el-
M n e c c i d ) , Kahi re 1956-60, I, s. 58; a. ml f . ,
Ensb'l-erf, 1 ( nr. M u h a m m e d Ha m d u l -
l ah) , Kahi r e 1959, s. 102; bn Dreyd, el-
itikak ( nr. A b d s s e l m M. H r n) , Kahi r e
1 3 7 8 / 1 9 5 8 , s. 141-144; Mes' d , Mrcuz-
zeheb ( nr. M. Mu h y i d d i n Ab d l h a mi d ) , Bey-
rut 1384- 85/1964- 65, II, 286- 287; Ykt ,
Mu'cemul-bldn, Beyrut 1968, II, 77; bn
Kes r, el-Bidye, Kahi r e 1351- 58/1932- 39
Beyrut 1401/ 1981, II, 217- 218; Cevd Al i , el-
Mufassal fi trhi'l-'Arab kable'l-slm, Beyrut
1968-72, IV, 94- 03; Ch. Pel l at , " ' A b d A l l a h b.
Di ud ' a n" , 7
2
( Fr . ) , I, 45-46.
S MUS T AF A F AY DA
P
A B D U L L A H ELEB
n
XVII. yzyl
Osmanl tarihisi.
L J
1610'da Kefe valiliine tayin edilen
Rdvan Paa'nn oludur. Bu sebepten
Rdvan Paazde diye tannr. Kaynak-
larda hayatyla ilgili fazla bilgi yoktur.
Muhtemelen Krm'da babasnn yann-
Abdul l ah Cel ebi , Teurh-i Det-i Kpak (Topkap Saray
Mzesi Ktp., nr. 289, ur. l
b
)
da yetiti. Daha sonra stanbul'a geldi;
IV. Murad ve Sultan brahim devirlerin-
de mteferrika*lk hizmetinde bulundu.
Tarihle ilgili eserleri yannda, Abd mah-
lasyla iirler yazd da bilinmektedir.
1639'da Sadrazam Kara Mustafa Pa-
a adna kaleme ald Trih-i Msr adl
eserini Sultan brhim'e sundu. Tea'u-
l'l-ezhr f
c
aca ibi'l-akt adl Arap-
a bir kitaba dayanlarak yazlan bu
eser, bir dnya tarihi eklinde tasarlan-
m olup dokuz fasldan meydana gel-
mitir. Eserin son fasl, 1. Selim'in Tu-
manbay ile yapt savalarla ilgilidir.
Kaptanderya Hseyin Paa'ya ithaf et-
tii Tevrih-i Det-i Kpak adl dier
eseri ise Krm hanlarnn 1047 (1637-
38) ylna kadar olan tarihini ihtiva et-
mektedir. Eser ayrntlara girmemekle
birlikte, mevcut bilgilerin salam olma-
s ve baz konularda mellifin bizzat
kendi mahedelerine dayanmas bak-
mndan deerlidir. Bu eserin A. Zajacz-
kovvski tarafndan ilm neri yaplmtr.
B B L Y O G R A F Y A :
Abdul l ah el ebi , Teurih-i Det-i Kpak
( nr. A. Zaj aczkowski ) , Varszawa 1966, s. 7-20,
27; Osmanl Mellifleri, III, 103- 104; Babi nge r
( ok) , s. 194- 195; Kar at ay, Topkap-Trke
Yazmalar, i, 196-327.
H MUZAFFER REKL
F
A B D U L L A H ed- D HLEV
n
( Jjl-J! il-ut )
Abdullih b. Abdillatf ed-Dihlev
en-Nakibend
(. 1240/1824)
Mutasavvf, Nakibendiyye tarikatnn
Hlidiyye kolunun kurucusu
Hlid-i Badd' nin eyhi.
Gulmu Ali diye de tannr. 1156'da
(1743) Pencap'ta dodu. Ryasnda gr-
d Hz. Ali, doacak ocuuna kendi
adn koymasn istediinden babas
ona Ali adn verdi. Byme ana ge-
lince Gulmu Ali adn ald. Fakat daha
sonra ryasnda Hz. Peygamber'in
kendisine "Abdullah" diye hitap etmesi
zerine bu iki isimle tannd. Din ilimle-
ri kk yata renmeye balad. Da-
ha sonra Delhi'ye giderek Abdlazz ed-
Dihlev'den ahh-i Buhr okudu. Tef-
sir, hadis ve fkh ilimlerinde ksa za-
manda olduka ileri bir seviyeye ulat.
Babas, Kadiri eyhi Nsruddin'e inti-
sap etmesini istediyse de bu istek
gereklemeden eyh Nsruddin ln-
ce onu bu konuda serbest brakt. Nak-
ibend eyhi Cn- Cnan Mazhar'a (.
1195/1780) yirmi iki yl hizmet ettikten
sonra ondan irad iin mutlak iczet
ald. eyhi bir i tarafndan ldrln-
ce onun yerine geti ve ksa zamanda
byk bir ne kavutu. Mridlerinin ta-
savvuf terbiyesiyle ilgilenmesi yannda
gnn belli saatlerinde zaviyesinde ha-
dis, fkh, tefsir ve tasavvuf dersleri
okuttu. Kendisinden feyiz almak iin
Anadolu, Suriye, Irak, Hicaz, Horasan ve
Mvernnehir'den ziyaretine gelenler,
giderek artmaya balad. Nakibendli-
in Hlidiyye kolunun kurucusu Mevl-
n Hlid-i Badd de, "Hz. Peygam-
berden ryada ald emir zerine",
Hindistan'a giderek eyhin mridi oldu.
Dihlev, Kasm 1824'te Delhi'deki zvi-
yesinde vefat etti.
Nakibendliin Mceddidiyye-i Dihle-
viyye kolunun kurucusu olarak kabul
edilen Abdullah ed-Dihlev, sema nem
vermemekle birlikte itliin tesiriyle
vecd ve evk halleri gsterirdi. Kazn,
94
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDULLAH b. EB BEKR es-SIDDK
onun eitli risaleleri bulunduunu sy-
leyerek zhu't-tarka (Sleymaniye Ktp.,
H. Hsn Paa, nr. 7421) ve Makmt-
Mazhariyye (stanbul 1986) adl iki risa-
lesini zikreder. Abdullah ed-Dihlev Ma-
kmt- Mazhariyye'de eyhini anlat-
m, Abdlgan b. Eb Sad de onun ha-
yat, kerametleri ve halifeleri hakknda
Hula-i Cevhir-i VUevi yye (Ma/c-
mt- Mazhariyye iinde, s. 147-191) adl
bir risle kaleme almtr.
BBLYOGRAFYA :
Abdl gan b. Eb Sa d, Hula-i Cevhir-i
'Aleviyye (Makmt- Mazhariyye i i nde) ,
stanbul 1986, s. 147- 191; Muha mme d Mur ad
el -Kazn , Nef' is'-liht (Reeht'm Arap-
a t e r c me s i kenar nda) , Kahi re 1307, s. 72;
Abdl me c d el -Hn , el-Had'iku'l-uerdiyye,
Kahi re 1308, s. 209; bdl hay el -Hasen ,
mzhet'l-havtr, VII, 306- 308; Hocaz de Ah-
me d Hi l mi , Hadkat'l-evliy', stanbul 1318,
s. 122; Hseyi n Vassf , Sefne, II, 28; C. W.
Trol l , Sayy id Ahmed Khan, Ne w Del hi 1978, s.
30 vd. ; Ynus brhi m es- Smer r , 'Ule-
m' 'l-'Arab f ibhi'l-krreti'l-Hindiyye, Ba-
dad 1986, s. 655; But rus Abu- Manneh, " T h e
N a q s h b a n d i y y a - Mu j a d d i d i y y a i n t h e Ot t o-
ma n L a nd s i n t h e Ear l y 19
, h
Ce n t u r y " , Wl,
XXI I / 1- 4 (1982), s. 3-8.
S SLEYMAN UL UDA
F
A B D U L L A H b. EB BEK R
n
b. MU H A MME D
( Oi J i LS
1
i )
Eb Muhammed Abdullah b. Eb Bekr
b. Muhammed b. Amr b. Hazm
el-Meden el-Ensr
(. 130/747-48)
Tbin devri siyer, megz
ve hadis limi. j
Hazrec kabilesinin Neccr oullar so-
yundan tannm bir aileye mensuptur.
60 (679-80) veya 65 (684-85) ylnda
Medine'de dodu. Byk dedesi Amr b.
Hazm Hz. Peygamber'in hizmetinde bu-
lunmu, hem ynetici sfatyla, hem de
slmiyet'i retmek zere Necran'a
gnderilmitir. Dedesi Muhammed b.
Amr, Emevler'in Medine baskn sra-
snda Harre Sava'nda vefat etmitir.
Babas Eb Bekir ise Medine'de kadlk
ve valilik yapm, ayrca hadis toplamak
zere mer b. Abdlazz tarafndan g-
revlendirilmitir. Abdullah'n kardei Mu-
hammed de bir sre Medine kadln-
da bulunmu, fakat kendisi resm hi-
bir grev kabul etmemitir. Resm g-
revi neden kabul etmedii bilinmemek-
le beraber, Horovitz'in de dedii gibi,
bu durum onun aratrmalar yapp eser-
ler te'lif etmesine imkn salamtr.
Abdullah b. Eb Bekir, mensup oldu-
u bn Hazm ailesinin Mescid-i Nebe-
vTdeki ders halkasnda babasndan ha-
dis, fkh, siyer ve megz rendi; ayr-
ca Enes b. Mlik, Abbd b. Temm, Ur-
ve b. Zbeyr gibi otoritelerden hadis
okudu. Talebeleri ve kendisinden hadis
rivayet edenler arasnda Zhr, Mlik b.
Enes, bn Creyc, Sfyn b. Uyeyne ve
Him b. Urve bulunmaktadr. Siyer ve
megz sahasnda en mehur talebesi
ise bn shak'tr. 130 (747-48) ylnda
Medine'de vefat etti. 135'te (752-53)
vefat ettii de rivayet edilmektedir.
bn shak, Vkd, bn Him, bn
Sa'd, Belzr, Taber, bn Seyyidnns
ve bn Kesr gibi melliflerin eserlerin-
de Abdullah b. Eb Bekir'den rivayet
edilen haberleri gz nne alan J. Ho-
rovitz, onun megz ile uraan byk
bir lim olduunu ve hatta kardeinin
olu Abdlmelik b. Muhammed el-
Kd'ye ait Kitb'l-Mez'nin belki
de gerek mellifinin Abdullah olabile-
ceini ileri srmtr. Nitekim Zeheb
de Siyeru a 'lmi'n-nbel
0
snda Ab-
dullah'n bir megz kitab yazdn ifa-
de etmitir. Abdullah b. Eb Bekir yo-
luyla rivayet edilen haberler incelendi-
inde, aslnda onun yalnzca Hz. Pey-
gamber'in gazveleriyle megul olmad-
, bunun yannda Chiliye devrinin baz
nemli olaylar, Peygamber'in hayatnn
ilk yllar, genlii, Hz. Peygamber'e ge-
len kabile heyetleri, onun gnderdii
eliler, memurlarna ve komu hkm-
darlara yazd mektuplar, Peygamber'-
in vefatndan sonraki gelimeler, bil-
hassa ridde* savalar, Hz. mer devri-
nin baz nemli olaylar ve Hz. Osman'n
ehid edilmesi hakknda bilgiler naklet-
tii ve bunlar kronolojik sraya gre
verdii grlmektedir. Bu almasyla
o, slm devletinin diplomatik vesikala-
rn daha sonraki devirlere aktarma ko-
nusunda deerli hizmetler vermitir.
Btn bu rivayetler, onun, Hz. Peygam-
ber'in savalar esas olmak zere, bir
siyer kitab yazma gayretini ortaya koy-
maktadr.
Abdullah sika* kabul edilmekle bera-
ber, haberleri naklederken ounluk-
la rivayet zincirini zikretmez. Nakilleri-
nin bir ksmnn rvisi, babasnn teyze-
si Amre bint Abdurrahman'dr. Abdul-
lah Hz. Peygamber'in baz mektuplar-
n da rivayet etmitir ki bunlar ailesin-
den kendisine intikal eden vesikalardr.
Peygamber'in Himyer meliklerine yaz
d mektup ile byk dedesi Amr b.
Hazm'a, Necran'a giderken verdii mek-
tup bunlar arasnda zikredilebilir.
BBLYOGRAFYA:
Vk d , Kitb'l-Mez (nr. M. l ones) , Lon-
don 1965- 66 Beyrut, ts. ( l em' l -Kt b) ,
bk. ndeks; bn Hi m, es-Sre (nr. Mu s t a f a
es-Sekk v. dr. ) , Kahi re 1375/1955, bk.
ndeks; bn Sa' d, et-Tabakt'l-kbr (nr. Zi-
y d Mu h a m m e d Ma ns r ) , Medi ne 1403/1983,
s. 283; Hal f e b. Hayyt , et-Tabakt (nr.
Sheyl Zekkr) , D mak 1966-67, II, 661;
a. ml f . , Trh (nr. S heyl Zekkr) , D mak
1967-68, s. 626; Buhr , et-Trhu'l-kebr (nr.
Ab d u r r a h ma n b. Ya h y el -Yemn v. dr. ) , Hay-
darbd 1360- 80/1941- 60, III, 54; Taber ,
Trh (nr. M. J. d e Goej e) , Lei den 1879- 1901,
bk. ndeks; bn' n- Ned m, el-Fihrist, Kahi re
1348, s. 329- 330; Zeheb , A'lmun-nbel',
V, 314- 315; J. Horovi t z, el-Mezi'l-l ve
mu ellifh (trc. H s e yi n Nassr ) , Kahi re
1949, s. 37-47, 86, 90- 91; Sezgi n, GAS, 1, 253-
254, 256, 284, 286, 291; Ma hmd Ys n et -
Ti kr f , " ' A b d u l l a h b. Eb Be ki r b. Mu h a m-
me d b. ' A mr b. H a z m el - Enr " , Adb'r-
rfidn, Musul 1975, VI, 157-188.
S MUSTAFA FAYDA
r
A B D U L L A H b. EB BEK R
n
e s - SI DD K
( J*>. Ot )
Abdullah b. Abdillh Eb Bekr
b. Osmn el-Kure et-Teym
(. 11/632-33)
Hz. Eb Bekir'in olu, sahb.
L J
Esm ile z karde, ie ile de baba
bir karde olan Abdullah, Mekke'de
dodu. Hicret srasnda, Sevr maara-
snda bulunduklar gn boyunca Hz.
Peygamber ile babasnn istihbarat hiz-
metlerini stlendii zaman ocuk dene-
cek yata idi. Abdullah, Kurey mrik-
lerinin yaptklar toplantlar takip edip
Peygamber'in aleyhine alnan kararlar
renir, akam karanlnda gizlice
Sevr maarasna giderek olup bitenleri
aktarrd. Geceyi maarada geirdikten
sonra alaca karanlkta kimseye grn-
meden tekrar Mekke'ye dnerdi. Hz.
ie, vey kardeinin bu son derece
tehlikeli iteki baarsn, onun cesur,
akll ve becerikli oluuyla aklamtr.
Abdullah, Peygamber'in Medine'ye ula-
tn renince ailesiyle birlikte oraya
hicret etti.
Aere-i mbeere*den Sad b. Zeyd'in
kz kardei tike ile evlenen Abdul-
lah'n, hanmna olan dknl sebe-
biyle savalara katlma gibi baz grev-
lerini yerine getiremedii ve bundan
95
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDULLAH b. EB BEKR es-SIDDK
dolay babasnn emriyle ondan ayrl-
mak zorunda kald rivayet edilir. An-
cak bu ayrln zntsn ili iirlerle
terennm ederek babasnn merhame-
tini celbetmi ve tike ile tekrar bir
araya gelmitir.
Abdullah, Mekke fethine ve Huneyn
Sava'na katld; Tif muhasarasnda
yaraland. Bir sre iyileen bu yara da-
ha sonra tekrar ald ve lmne se-
bep oldu. Cenaze namazn babas kl-
drd. Abdullah'tan, Begav ve Hkim'in
eserlerinde naklettikleri sadece bir ha-
dis rivayet edilmitir.
BBLYOGRAFYA:
Vk d , Kitb'l-Mezt ( nr. M. Jones) , Lon-
don 1965- 66 Beyrut, ts. ( l e mu 1-Ktb), I,
395, 402; III, 930, 931, 938; bn Sa' d, et-
Tabakt'l-kbr ( nr. hsan Abbas ) , Beyrut
1 3 8 8 / 1 9 6 8 1, 229; BuhrI, " Me n k b ' l -
Enr " , 45; Taber , Trh ( nr. Mu h a mme d
Eb' 1-Fazl), Kahi re 1960-70 Beyrut, ts.
( Dru Sveydn) , II, 376, 378, bn Abdl ber ,
el-st'b (el-be' i i nde) , Kahi re 1328, II,
258; III, 199; bn' l -Es r, sdul-be, Kahi re
1285-87, III, 299; bn Kes r, el-Bidye, Beyrut
1967, V, 263, 338; Nevevt, Tehzb'l-esm',
Beyrut, ts. ( Dr' l -Kt bi ' l -i l mi yye) , 1, 262; bn
Hacer, el-be, Kahi re 1328, II, 283.
S MEHMET A L I SNMEZ
F
A B D U L L A H b. EB D V D
n
( J< Oi )
(bk. BN EB DVD).
A B D U L L A H b. E B EVF
( J j <J> j i )
Eb Muviye Abdullah b. Eb Evf el-Eslem
(. 86/705)
Kfe' de en son vefat eden sahb.
L J
Babas Eb Evf'nn asl ad Alkame'-
dir. bn Eb Evf diye de anlan Abdul-
lah, Bey'atrrdvn'da bulundu. Hay-
ber'in fethine ve Huneyn Sava'na katl-
d. Hulef-y Ridn dnemindeki fetih-
ler dolaysyla, dier pek ok sahb gibi
Medine'den ayrlarak Kfe'ye yerleti.
Ashabn uzun mrllerinden biri
olan Abdullah, Eb Hanfe'nin grebildi-
i drt sahbden biridir. smil b. Eb
Hlid, a'b, Abdlmelik b. Umeyr, Eb
shak e-eybn, Amr b. Mrre gibi
nl kiiler ondan hadis rivayet etmi-
lerdir. Hz. Peygamber'den rivayet ettii
hadislerden doksan kadar zamanmza
ulamtr. Bunlarn on bei Sahh-i
Buhr'de, alts ahh-i Mslim'de,
be tanesi de her iki eserde yer alm-
tr. Ahmed b. Hanbel'in Msned'inde
ise iki ayr blmde ( I V, 352- 357, 380-
383) yetmi kadar hadisi bulunmakta-
dr. Hayatnn son yllarnda gzlerini
kaybeden Abdullah, yz yalarnda iken
vefat etmitir.
BBLYOGRAFYA:
Buhr , et-Trhu'l-kebr ( nr. Abdur r ahman
b. Yahya el - Yemn v. dr. ) , Haydar bd 1360-
80/1941- 60 Di yarbak r, ts. ( e l - Me kt e be t u 1-
sl mi yye) , V, 24; bn Hi bbn, Mehtru 'ule-
m' i'l-emr ( nr. M. Fl ei schhammer ) , Kahi re
1379/1959, s. 49; Hki m, el-Mstedrek, III,
570- 571; bn Abdl ber , el-stt'b (el-be iin-
de) , Kahi re 1328, II, 264- 265; bn' l -Es r. s-
d'l-be, Kahi re 1285-87, III, 121- 122; Nevev ,
Tehzb'l-esm', Beyrut, ts. ( Dr' l -Ktbi ' l -i l -
mi yye) , \/\, s. 261; Zeheb , A'lmun-rbel',
III, 428- 430; bn Hacer, el-be, Kahi re 1328,
l, 279- 280; a. ml f . , Tehzb't-Tehzb, V, 151;
Tecrid Tercemesi, V, 408; X, 356.
B A L Y ARDI M
r
A B D U L L A H b. E B H A D RED
( - t ^Lsi ' y . )
Eb Muhammed Abdullah b. Eb Hadred
b. Umeyr el-Eslem
(. 71/690-91)
L
Sahb.
Babas Eb Hadred'in asl ad Selme
olduu iin baz kaynaklarda Abdullah
b. Selme diye de anlr. Hudeybiye Ant-
lamasfndan itibaren Hz. Peygamber'in
emrinde seferlere katld, ayrca muh-
telif seriyyelerde grev ald. Bunlardan
biri de Gbe seriyyesidir. Ben Cem
kabilesinden Rifa b. Kays'n, msl-
manlarla Kaysoullar'nn arasn boz-
maya altn renen Hz. Peygam-
ber, Abdullah b. Eb Hadred'in yanna
iki kii daha vererek Rifa hakknda
bilgi toplamasn istemiti. Abdullah da
Medine yaknlarndaki Gbe otlanda
Rifa'y pusuya drerek ldrd, sa-
ylar olduka ok olan adamlarn kova-
lad ve develerini alp Medine'ye getirdi.
Son derece fakir olan Abdullah, gani-
metten hissesine den on deveyi
evlenecei hanma mehir olarak verdi.
Bu olaydan iki ay sonra meydana gelen
Huneyn Sava ncesinde Hz. Peygam-
ber tarafndan bilgi toplamak zere
dman ilerine gnderildi; grevini ba-
aryla tamamlayarak toplad bilgileri
Peygamber'e getirdi. Hz. Peygamber'in
lmnden sonraki hayat hakknda bil-
gi bulunmayan Abdullah, yaklak sek-
sen yanda vefat etti.
Abdullah b. Eb Hadred, Hz. Eb Be-
kir ve mer'den hadis rivayet etmi,
kendisinden de olu Ka'ka' ve dier ba-
z kimseler rivayette bulunmutur. Ri-
vayet ettii hadislerden ikisi Msned'de
( VI , 11- 12) yer almaktadr.
BBLYOGRAFYA:
Vk d , Kitb'l-Mezt ( nr. M. l ones) , Lon-
don 1965-66, II, 634- 635, 777, 779- 780, 797;
III, 877, 893, 939, 1008; bn Hi m. es-Sre
( nr. Must af a es-Sekk v. dr. ) , Kahi re 1375/
1955, III, 439- 440; IV, 626, 629- 631; bn Sa' d,
et-Tabakt'l-kbr ( nr. thsan Abbas ) , Beyrut
1388/1968, II, 150; IV, 309- 310; Taber , Trh
( nr. Mu h a mme d Eb' 1-Fazl), Kahi re 1960-70
Beyrut, ts. ( Dru Sveydn) , III, 34, 158;
bn' l -Es r, sdul-be ( nr. Mu h a mme d b-
rhi m el - Benn v. dr ), Kahi re 1390- 93/1970-
73, III, 210- 211; bn Hacer, el-be ( nr. Al i
Mu h a mme d el -Bi cv ) , Kahi re 1390- 92/1970-
72, IV, 54-57. |,
HFIL KEMAL SANDI KI
r
L
A B D U L L A H b. E B S HAK
( J
5
*-' LS*' j i )
(bk. BN EB SHAK).
r
A B D U L L A H b. EB REB A
n
( j i ' j i ^ ^ )
Eb Abdirrahmn Abdullah b. Eb
Reb' a b. el-Mugre el-Mahzm
(. 35/656)
Hz. Peygamber' in Yemen' e vali olarak
gnderdii sahb.
L J
Mehur Arap airi mer b. Eb Re-
ba'nm babas olan Abdullah, Chiliye
dneminde baharat ticaretiyle byk
servet kazanm Kureyli bir tcirdir.
Bu dnemde eli olarak gnderilen he-
yetler arasnda yer almtr. Mslman
muhacirleri geri istemek zere Kurey
tarafndan Habeistan'a gnderilen he-
yet iinde, ayrca Bedir Sava'nda esir
den Mahzm kabilesi mensuplarnn
fidyelerini demek iin Medine'ye giden
heyette bulundu. Uhud Sava'nda yz
mrik okusuna kumanda etti. Mekke
fethinde Hz. Ali'nin kz kardei mm
HnFnin himayesini temin ederek can-
n kurtard.
Abdullah, Mekke'nin fethedildii gn
mslman oldu. Hz. Peygamber Hu-
neyn Sava'na giderken ondan 30.000
(veya 40.000) dirhem bor ald. Huneyn
dn borcunu deyerek kendisine ve
96
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDULLAH EFEND, Bezi r gnzde
ailesine dua etti. Bahir (veya Bceyr)
olan asl adn Abdullah'a evirdi. Danx-
ha sonra onu Yemen'in Cened vilayeti-
ne vali tayin etti. Hz. mer San'a'y da
onun nfuz blgesine katt. Halife Os-
man'a kar gerekletirilen muhasara-
y kaldrmak maksadyla yola ktysa
da Mekke yaknlarnda bindii deveden
derek ld.
BBLYOGRAFYA:
Vk dr, Kitb'l-Mezt ( nr. M. J ones) , Lon-
d o n 1965-66, Beyrut , t s. ( l e mu 1-Ktb), I,
89, 130, 140, 199, 220; II, 863; bn Sa' d, et-
Tabakt'l-kbr ( nr. hs an Ab b a s ) , Beyrut
1388/; 968, V, 4 4 4 ; Msned, IV, 3 6 ; bn' l -
Esr, sdul-be ( nr. M u h a m m e d t b r h i m el-
Be n n v. dr . ) , Kahi re 1390- 93/; 970- 73, III,
232- 233; bn Hacer, el-be, Kahi re 1328, II,
3 0 5 ; I gn. Krat schkovvsky, " me r " A, IX, 461-
462. n
m SMAI L L . A K A N
r
BBLYOGRAFYA :
Vk d , Kitb'l-Mezt ( nr. M. Jones) , Lon-
don 1965- 1966 Beyrut, ts. ( l em' l - Kt b) ,
III, 9 0 2 ; bn Hi m, es-Sre ( nr. Mus t af a es-
Sekk v . d r ), Kahi re 1375/ 1955, IV, 88- 89;
bn Sa' d, et-Tabakt'l-kbr ( nr. hsan Ab-
bas) . Beyr ut 1388/ 1968, V, 74- 76; Msned, III,
105, 106; Buhr , et-Trhu'l-kebr ( nr. Abdur -
r ahman b. Yahya el - Yemn v. dr . ) , Hayda-
r bd 1360- 80/1941- 60 Di yarbak r, ts. ( el -
Me k t e b e t u 1- sl mi yye) , V, 94; Taber , Trih
( nr. Mu h a mme d Eb' 1-Fazl), Kahi re 1960: 70
Beyrut, ts. ( Dr u Sv e ydn) , III, 76; bn Eb
Hat i m, el-Cerh ve't-ta'dl, Haydar bd 1371-
73/1952- 53, V, 57; bn' l -Es r, sdul-be
( nr. Mu h a mme d t br hi m el - Benn v. dr. ) , Ka-
hire 1390- 93/1970- 73, III, 284- 285; Zeheb ,
A'lmun-nbel', III, 482- 484; bn Kes r, el-Bi-
dye, Kahi re 1351- 58/1932- 39 Beyrut
1401/ 1981, IX, 4 3 ; bn Hacer. el-sbe, Kahi re
1328, III, 60; a. ml f . . Tehzb't-Tehzb, V, 269;
Tecrid Tercemesi, IV, 425- 429.
r
A B D U L L A H b. EBU UMEY Y E
^ j i )
A B D U L L A H b. EBU T AL HA
( feUa j j l j j *>JL. )
Eb Yahy Abdullah b. Eb Talha
b. Sehl el-Ensr el-Hazrec
(. 84/703)
T b i .
Henz ana rahminde iken Hz. Pey-
gamber' in hayr duasna mazhar ol-
mutur. Babas Eb Talha'nn ad
Zeyd'dir. Annesi Medineli kadnlar ara-
snda dindarl, zeks ve cesareti ile
mehur olan mm leym bint Mil-
han'dr. mm Sleym, Huneyn Sava-
'nda Hz. Peygamberi yakndan savun-
mu, Medine' ye dndkten sonra da
Abdullah' dnyaya getirmitir. Yeni do-
an olunu, ilk kocas Mlik'ten olan
olu Enes ile Hz. Peygamber' e gnder-
mi, azna ilk lokmay vermesini ( tah-
n k*) ve adn koymasn rica etmiti.
Peygamber de inedii bir hurmay o-
cuun damana srm, yzn oka-
m ve adn Abdullah koymutur.
Abdullah b. Eb Talha'nn dokuz olu
olmutur; bunlarn hepsi Kur'an' gzel
okumalaryla tannan birer limdi. Ab-
dullah babasndan ve vey aabeyi
Enes b. Mlik'ten hadis rivayet etmi,
kendisinden de oullan shak ile Abdul-
lah ve torunu Yahy b. shak rivayette
bulunmutur.
Sffn Sava'na Hz. Ali saflarnda ka-
tlan Abdullah'n ran fetihleri srasnda
ehid dt veya Medine' de vef at et-
tii rivayet edilmektedir.
BBLYOGRAFYA:
Vk d , Kitb'l-Mez ( nr. M. Jones) , Lon-
don 1965- 66 Beyrut, ts. ( l em' l - Kt b) ,
bk. ndeks; bn Hi m, es-Sre ( nr. Mus t af a
es- Sekk v. dr. ) , Kahi r e 1355/ 1936, bk. n-
deks-, bn Sa' d. et-Tabakt'l-kbr ( nr. hsan
Abba s ) , Beyrut 1388/ 1968, I, 122; II, 158; Ta-
ber , Trh ( nr. Mu h a mme d Eb' 1-Fazl), Kahi -
re 1960- 70 Beyrut, ts. ( Daru Sv e ydn) , III,
50- 51; bn Abdl ber , el-st'b (el-sbe iin-
de) , Kahi re 1328, 11, 262- 264; bn' i -Es r, s-
dul-be ( nr. Mu h a mme d br hi m el - Benn
v. dr ), Kahi re 1390- 93/1970- 73, 111, 177- 178;
bn Hacer. el-be, Kahi re 1328, II, 2 7 7 ; Mu-
h a mme d Ham dul l ah, slm Peygamberi ( trc.
Sal i h Tu) , stanbul 1980, II, 521- 522.
S A K I F KT EN
A B D U L L A H EFEND , Bezi rgnzde
(. 1151/1738-39)
A K I F KT EN L
Trk hattat.
J
Abdullah b. Eb meyye
b. el-Mugre el-Mahzm
(. 8/629-30)
Hz. Peygamber'in halas tike'nin olu
ve hanm mm Seleme'nin kardei.
L J
slmiyet'in ilk dnemlerinde Msl-
manln azl dmanlarndan olan Ab-
dullah, Peygamber'in amcas Eb Tlib'e
giderek yeenini slm davetinden vaz-
geirmesini veya onu himaye etmeme-
sini isteyen heyette bulundu. Hz. Pey-
gamber' i vazgeirmek iin yaplan bir
baka toplantda, Kur'n- Kerm'de de
iaret edildii gibi ( b k . el - sr 1 7 / 9 3 ) ,
Peygamber'in gkyzne kp oradan,
okuyacaklar bir kitap getirmedike
kendisine inanmayacan syleyenler
arasnda yer ald. Mslman muhacirle-
ri geri istemek zere Habeistan'a eli
olarak gittii de rivayet edilen Abdul-
lah, Peygamber' in, lm deinde bu-
lunan Eb Tlib'e iman telkin etmesine
kar kt ve ona dininden dnmemesi
iin bask yapt. Uhud Sava srasnda
Medine' de bulunan Abdullah, doruca
Ti f e gitti ve oradan Mekkeliler'e sa-
va hakknda bilgiler gnderdi.
Abdullah slm dmanln Mekke
fethine kadar devam ettirdi, ancak f e-
tih ncesinde Eb Sfyn ile birlikte
Medine'ye gitmeye karar verdi. Yolda
slm ordusuyla karlatlar; mm
Seleme'nin ricas zerine Peygamber
tarafndan kabul edilerek mslman
oldular. Abdullah Mekke'nin fethine ve
Huneyn Sava'na katld. Bu savata
azl slm dman ve Sakif kabilesinin
reisi olan Osman b. Abdullah' ldrd.
Tif muhasarasnda ehid dt.
stanbul'da dodu. Bezzzistan (Be-
desten) esnafndandr. Babas da tica-
retle urat iin Bezirgnzde laka-
byla tannr. Ayrca, zengin ve mehur
bir hanmn olu olduundan dolay Ha-
nmzde Abdullah diye de bilinir.
Aklm- sitte' yi devrin mehur hat-
tat Hoca Mehmed Rsim Efendi'den
rendi. Ksa zamanda iczet ald.
Sratli yaz yazmasyla hret buldu.
Daha yirmi yana gelmeden vebaya ya-
kalanarak ld. ok sayda Mushaf-
erif, if-i erif ve bir adet Beyzv
tefsiri istinsah etmitir.
Bezi rgnzde Abdul l ah Efendi hatt Kur' n- Kerl m' den
b i r s a y f a ( Tr k- i sl Sm Eser l er i Mzesi Kt p. , nr. 86)
> s s s* '^
r ^j j
v
G i A .
3 r ,
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
97
ABDULLAH EFEND, Bezi r gnzde
BBLYOGRAFYA:
Ms t a ki mz de , Tuhfe-i Hatttin ( nr. bnl -
e mi n M a h m u d Kem l ) , stanbul 1928, s. 285;
Soyul cuzde Me h me d Nec b, Deuhatul-kttb
( nr. Ki l i sl i Mu a l l i m Ri fat), stanbul 1942, s.
9 7 ; R. Ekr e m Kou, " A b d u l l a h ( Bezi r gnz-
de ) " , st. A, 1, 30. m
M MUH T T N SER N
n
r
A B D U L L A H EFEND , Drri zde
(bk. DRRZDE ABDULLAH EFEND).
A B D U L L A H EFEND , Ebczde
(. 1126/1714)
Osmanl eyhlislm.
Kad Mustafa Efendi'nin oludur. An-
nesi, Lehistan seferi srasnda Balk
kasabasnda IV. Mehmed'in bir ocuu-
nun doumuna ebelik ettiinden "Ebe-
zde" lakabyla mehur olmutur. Tah-
silini tamamladktan sonra eitli med-
reselerde mderrislik yapt; daha sonra
kadlk mesleine geerek 1685-1695
yllar arasnda srasyla Msr, Edirne ve
Mekke kadlklarnda bulundu. 1695'te
Anadolu kazaskeri, ksa bir mzuliyet-
ten sonra Rumeli kazaskeri oldu.
1698'de azledildiyse de Enderun halk-
nn tavassutuyla teamle aykr olarak,
dorudan padiahn hatt- hmyunu
ile tekrar Rumeli kazaskerliine getiril-
di. Bir yllk sre sonunda kazaskerlii-
nin yeniden uzatlmas iin Enderun
halk ricada bulunduysa da eyhlislm
Feyzullah Efendi kendisine rakip gr-
d Ebezde'yi Mara kadlna tayin
ettirdi; ancak buraya gitmeyince Kb-
rs'a srld. III. Ahmed padiah olma-
dan nce Bursa'da oturmasna izin ve-
rilmiti. Fakat o, Eskiehir'e geldiinde
yeni padiahn tahta ktn ve eyh-
lislm Feyzullah Efendi'nin azledildiini
rendi. Bunun zerine Bursa yerine
stanbul'a gitti; padiahn izni olmadan
stanbul'a gelmesi ho karlanmadysa
da affedi l erek burada kalmasna izin
verildi. 1705'te tekrar Rumeli ka-
zaskerliine, 25 Ocak 1708'de de Sdk
Efendi'nin yerine eyhlislmla tayin
edildi. Bu grevde iki buuk yl kadar
kalan Ebezde 16 Temmuz 1710'da az-
ledildi. 13 ubat 1712'de, yerine geen
Abdullah Efendi'nin vefat zerine ikinci
def a eyhlislmla getirildi.
Ebezde Abdullah Efendi, Osmanl
lkesine snan Demirba ari'n mem-
leketine gnderilmesi iin Rusya ile ya-
plan anlamada bulunmu, bu durumu
grmek zere yaplan toplantda ml-
teci kraln memleketine gnderilmesini,
gitmedii takdirde Dimetoka'da ikame-
t e mecbur edilmesini istemiti; hatta
bu yolda vezrizama da tesir etmiti.
eyhlislmn bu tutumunu misafirper-
verlie aykr bulan stanbul halk, aley-
hinde konumalar yapmaya balaynca,
bunlarn nn almak iin Ebezde 14
Mart 1713'te azledilerek eyhlislmlk
Atullah Efendi'ye verildi. Azlinden son-
ra Rumelihisar'ndaki yalsna ekilen
Ebezde'nin kendisini ziyarete gelenle-
re devlet byklerini ekitirmesi sad-
razamla eyhlislm kzdrd ve bu
yzden 1714'te Trabzon'a srgn edil-
di. Trabzon'a gitmek zere frtnal bir
gnde yola kan Abdullah Efendi, bin-
dii geminin Karasu nlerinde batmas
zerine boularak ld.
BBLYOGRAFYA:
eyh , Vekyiu'l-fuzala, Beyaz t Devl et Ktp.,
Vel i yyddi n Ef endi , nr. 2362, II, vr. 1 8 2 M8 3 " ;
Ri d. Trih, stanbul 1282, II, 302; III, 3 7 6 ; IV,
4; Deuhat'l-meyih maa zeyl, s. 80- 81;
lmiyye Salnmesi, s. 499- 500; Siciil-i Os-
mn, III, 371- 372; Uzunar l , Osmanl Tari-
hi, I V/2, s. 458- 459.
M MEHMET P RL
eyhl i sl m Ebezde Abdul l ah Efendi ' ni n kadlk tevci hi
hakk nda tekl i f yaZISI (BA, et-Tevchat nr. 2664)
f
3 y
> <
<f
*]. II. V I *
F
A B D U L L A H EFEND , Hast azde
n
(. 1159/1746)
Zkirba ve msikiinas. ^
Kaynaklarda doum yeri ve renimi
hakknda bilgi bulunmamakla beraber
hayatnn byk bir ksmn Bursa'da
geirdii bilinmektedir. Burada, Halve-
tiyye tarikatna mensup eyh Ahmed
Gazz Tekkesi'ne devam etmi, gzel
sesi ve zikir meclisini idare et me kabili-
yetiyle dikkati ekerek bir mddet son-
ra tekkenin zkirbalna getirilmitir.
Ayn tekkede ocuklara hocalk da yap-
mtr. Bursa'da ld ve Pnarba Me-
zarl'na defnedildi.
Abdullah Efendi'nin kuvvetli bir m-
siki bilgisine sahip olduu rivayet edi-
lir; ancak bestekrl veya din d m-
siki icracl konusunda herhangi bir
kayda rastlanmamtr.
BBLYOGRAFYA:
Me h me d Ri d. Zbdet'l-uekyi', Mi l l et
Ktp. , nr. T 89, vr. 329
b
- 330
a
; Gaz z z de
Abdl i at f , Hulsatul-uefeyt, Mi l l et Ktp. , nr. T
906, vr. 29 ; S. Nz he t Ergun, Antoloji, stan-
bul 1942, I, 158. r - 1
K NUR Z CA N
r
A B D U L L A H EFEND , Hi m zde
(. 1144/1731)
Trk hattat.
L
stanbul'da dodu. Babas mrahor
Camii mam Seyyid Hasan el-Hi-
m'dir. Anne ve baba tarafndan nesebi
Hz. Peygamber' e kadar varr. Hafzln
ve tahsilini bitirdikten sonra, babasnn
grev yapt camiye imam oldu ve bu
vazifeyi mrnn sonuna kadar srdr-
d. Abdullah Efendi ayn zamanda Hal-
vetiyye tarikat eyhlerinden Seyyid
Hseyin Efendi'ye intisap etmiti.
Hat derslerini nce babasndan, daha
sonra mehur hattat Hfz Osman'dan
mekederek aklm- si t t e' de mkem-
mel bir seviyeye eriti ve krk ay gibi
ksa bir zamanda iczet ald (1098/
1686-87). Sratli yaz yazmasyla me-
hurdu. Kaynaklarn bildirdiine gre
altm yalarnda vef at etmi ve
Eyp'te ah Sultan Camii karsndaki
mezarla, ebeveyninin yanna defnedil-
mitir.
Abdullah Efendi, birok def a III. Ah-
med'in ihsan ve iltifatna mazhar oldu.
Bu sebeple Sakazde Mustafa Efen-
di'den boalan Sary- Cedd hat hocal-
98
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDULLAH EFEND, Tatarc k
A
na tayin edildi. Eserleri arasnda, ek-
serisi Rugan Ali skdr tarafndan
tezhip edilen yirmi drt Mushaf- erif,
padiah iin istinsah ettii Osmanzde
Tib Efendi'nin Merik-i erif Terc-
mesi, bin kadar en'm, evrd, kta ve
hilye-i erif bulunmaktadr. Bu eserle-
rin ou Nuruosmaniye Ktphanesi'ne
vakfedilmitir.
Erikapl Mehmed Rsim bata ol-
mak zere birok hattat yetitiren Ab-
dullah Efendi, Trk hat sanatna uzun
yllar nemli hizmetlerde bulunmutur.
B B L Y O G R A F Y A :
Ms t a ki mz de , Tuhfe-i Hatttn ( nr. b-
nl emi n Ma h mu d Keml ) , stanbul 1928, s.
2 6 9 ; Suyol cuz de Me h me d Nec b, Deuhatul-
kttb ( nr. Kilisli Mual l i m Ri f at) , i stanbul
1942, s. 59; R. Ek r e m Kou, " A b d u l l a h Ef e n -
di " , st. A, I, 42.
B MUAMMER L KER
A B D U L L A H EFEND , Pamak zde
(bk. PAMAKIZDE ABDULLAH EFEND).
L J
r . n
A B D U L L A H EFEND , Sa n
L
r
(bk. SARI ABDULLAH EFEND).
A B D U L L A H EFEND , Tatarc k
(. 1211/1797)
III. Selime sunduu lyiha ile tannan
devlet adam.
I_ J
Kirimi Osman Efendi soyundan olup
1143'te ( 1730) dodu. Medrese tahsili-
ni tamamladktan sonra 1749'da m-
derris oldu. Bir sre Rumeli Kazaskeri
Hsi m zde
Abdul l ah
Efendi
Murakka ' ndan
bir sayfa
[Tr k-sl m
Eser l er i
Mzesi )
Vassafzde Esad Efendi'ye tezkirecilik
yapt. Esad Efendi'nin kaz tevcihatn-
da usulsz davrand iddiasyla grevi-
ne son verilmesi srasnda o da kusurlu
bulunarak azledildi ve Limni'ye srld.
Ancak bir mddet sonra affedilerek n-
ce Haremeyn mfettiliine, daha son-
ra da srasyla Kuds, Msr ve Medine
kadlklarna tayin edildi. 1787 Rus se-
ferine Anadolu kazaskerlii pyesiyle
ordu kads olarak katld. Sadrazam
Ysuf Paa ile arasnda kan anla-
mazlk yznden grevinden alndysa
da 1790'da fiilen nce Anadolu kazas-
kerliine, sonra ayn yl iinde Rumeli
kazaskerliine getirildi. 1794'te azledi-
lerek Gzelhisar'a srld; daha sonra
ikinci defa Rumeli kazaskerliine tayin
edildi. 6 Mays 1797'de ld ve Edirne-
kap Mezarl'na defnedildi.
Abdullah Efendi adalar tarafn-
dan zeki, faziletli, cmert, ancak bor-
tan saknmayan ve bu yzden de za-
man zaman g duruma den bir kii
olarak tantlmtr (bk. Cevdet, Trih,-M 1,
250). Oullar ve torunlar arasndan
birok lim yetimitir. Kendisi ise ilmi-
ye grevlerinin dnda devlet tekilt-
nn slah ile de yakndan ilgilenmi; 111.
Selim'in 1792'de kard bir fermanla
slahat hakknda devlet adamlarnn fi-
kirlerini birer lyiha halinde istemesi
zerine, o da bir lyiha sunmutur.
Lyihasn muhafazakr bir tutum iin-
de ve edeb bir slpla kaleme alan Ab-
dullah Efendi'nin fikirlerinin byk
lde benimsendii, gerek zamannda
gerekse daha sonraki dnemlerde bun-
lar zerinde dikkatle durulduu anlal-
maktadr.
Dokuz "bend" ve bir "htime' den
meydana gelen lyiha mellifin asker.
ilm ve mal-idar konulardaki tesbit ve
tekliflerini ihtiva etmektedir. Bendlerde
srasyla, ordunun durumu, eski padi-
ahlar zamanndaki disiplinin daha son-
ralar nasl ve niin bozulduu, slah
iin alnmas gereken tedbirlerin neler-
den ibaret olduu; tersanenin nemi,
gemi inasnn lzumu, Avrupa sava
tekniinin benimsenmesi ve bu konu-
daki yabanc eserlerin Trke'ye terc-
mesi, mhendislik, topuluk ve harita-
clk konularna nem verilmesi, kalele-
rin tahkimi, zellikle Rusya snrnn da-
ha iyi korunmas; ilmiye mesleinin s-
lah, eitim ve adalet tekiltnda aksa-
yan ynler, mlzemet ve imtihan sis-
temlerinin yeniden dzenlenmesi; mali-
yenin nemi, sikke tashihi, bu hususta
nceki padiahlarn gsterdii titizlik,
Avrupa devletlerinin bu konudaki has-
sasiyeti, devlet gelirlerinin arttrlp gi-
derlerin azaltlmas, vezir ve beylerbeyi-
lerinin eski ve yeni durumlarnn muka-
yesesi ile bunlarn iine dtkleri
madd ve mnev skntlar; halkn iyi
idare edilmesi ve zulmn ortadan kald-
rlmas gibi konular ele alnmaktadr.
Htimede ise iyi eitilmi disiplinli kara
ve deniz askerlerinin nemine, Avrupa
sava tekniine ait eserlerin tercmesi-
Abdul l ah Efendi ' ni n ili. Sel i m' e takdi m etti i ' Lyi ha' dan
b i r s a y f a ( Sl eymani ye Ktp. , Hac Mahr nd Ef endi , nr. 4 8 9 0 / 3 )
k.'Ii'li ''jC'Slul t., ,V ti ii - ' .
VI
iAiSu
IjV'^
jifjipnoOtJj'f,r^'if'
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
99
ABDULLAH EFEND, Tatarck
nin gereine tekrar temas edilmekte,
dmann baarsnn, tekniinin stn-
lnden ileri geldii ifade edilmekte-
dir.
Eserin eitli ktphanelerde birok
yazma nshas bulunmaktadr. Cevdet
Paa ok beendii lyihann geni bir
zetini vermitir (bk. Cevdet, Trih, VI,
43- 52) . Lyihann tamam Trh-i Os-
mn Encmeni Mecmuasnda yaym-
lanm, ayrca birok aratrmac tara-
fndan iindeki fikirler ve teklifler ze-
rinde durulmutur.
B B L Y O G R A F Y A :
Lyi han n met ni iin bk. " Se l m- i Sl i s D e v -
r i n d e N i z m- De v l e t Ha k k n d a Mt l a t " ,
TOEM, XLI ( 1332) , s. 257- 284 321- 346; XLII1
( 1334) , s. 15- 34; Ce v de t Paa, Trih, stanbul
1309, V, 293- 294; VI, 43-52, 2 5 0 ; Sicill-i Os-
mnt, H, 390; Enver Zi ya Karat, Selim lll'n
Hatt- Hmayunlar (Nizm- Cedd) 1789-
1807, Ankar a 1946, s. 40, 112, 120; a. ml f . ,
Osmanl Tarihi, V, 62- 63; Ni yazi Ber kes, Trki-
ye'de adalama, Ankar a 1973, s. 82-85,
92; A. Hamdi Tanp nar , 19'uncu Asr Trk
Edebiyat Tarihi, stanbul 1982, s. 52-56.
S MEHMET P RL
F
A B D U L L A H EFEND , Tosunzde
(. 1127/1715)
Trk bestekr ve icracs.
L -I
stanbul'da dodu. Doum tarihi ve
ailesi hakknda bilgi yoktur. Saraya aln-
d ve orada yetitii rivayet edilir. M-
sikideki temel bilgileri de Enderun'da
edinmi olmaldr. Msikiye olan kabili-
yetinin yan sra tabii bir ses gzelliine
de sahipti. Devrin hkmdar 111. Ah-
med'in hnendeleri ve mezzin-i ehri-
yrler arasna girdi. Hayatnn son ylla-
r hakknda da bilgi bulunmayan Abdul-
lah Efendi stanbul'da ld.
Abdullah Efendi msiki nazariyatnda
da devrinin tannm ahsiyetleri ara-
snda yer alr. Gerek din ve din d
besteleriyle, gerekse icraclyla hakl
bir hrete sahiptir. Esad Efendi, onun
iki yzn stnde eser bestelediini
kaydederse de bunlardan ancak alt ta-
nesi zamanmza ulamtr.
B B L Y O G R A F Y A :
Esad Ef endi , Atrab'l-sr, Mi l l et Ktp. , Al i
Em r , nr. T 706, s. 38- 39; S. Ezgi , Trk Musi-
kisi, IV, 37- 39; S. Nz he t Ergun, Antoloji,
stanbul 1942, 1, 143- 144; Tar k Kip, TSM
Szl Eserler Repertuuar, Ankar a 1979, s.
156; zt una, TMA, I, 2.
fi NUR I Z CA N
A B D U L L A H EFEND , Yeni ehi rl i
(. 1156/1743)
Lle Devri'nin mehur eyhlislm. ^
Doum tarihi bilinmemektedir. lk
tahsilini memleketi olan Yeniehir'de
yaptktan sonra stanbul'a geldi, med-
rese tahsilini burada tamamlad. Ru-
us* imtihann kazandktan sonra eit-
li medreselerde mderrislik yapt; S-
leymaniye Drlhadis mderrisliine
kadar ykseldi. Daha sonra kadlk
mesleini seerek fetva emaneti, Halep
ve Bursa kadl grevlerinde bulundu.
stanbul kadl pyesiyle ordu kads
olarak Mora seferine katld ( 1 7 1 5 ) . Se-
fer dnnde Anadolu kazaskerlii
pyesini ald, daha sonra da fiilen Ana-
dolu kazaskeri oldu. Bu grevden azle-
dildikten bir sre sonra Rumeli kazas-
kerlii pyesini ald. eyhlislm smil
Efendi'nin azli zerine, o srada sadret
kaymakam olan Damad brhim Pa-
a'nm gayreti ve tavsiyesiyle 7 Mays
1718'de eyhlislmla getirildi.
On iki yl drt ay yirmi gn gibi
uzun bir sre eyhlislmlk makamn-
da kalan, 111. Ahmed ve zellikle br-
him Paa ile ok iyi anlaan Abdullah
Efendi, bu devrin bilhassa kltr faali-
yetlerinde messir olmutur. Ancak
saltanatnn sonlarna doru padiaha
brhim Paa'nn tutumundan memnun
olmadn syledi; hatta zaman zaman
da idareye muhalif zmre ile grp
brhim Paa'y tenkit etti. Patrona
syan'nn kmas zerine, brhim Pa-
a'nn en sert muhaliflerinden biri oldu.
111. Ahmed'in brhim Paa'y tutmas
ve kendisinin yapt ikazlara itibar et-
memesi yznden padiah da tenkit
etmekten geri kalmad. Ancak, yapt
konumalardan, eyhlislmn bu te-
lnn asl sebebinin kendisini thmet-
ten kurtarmak olduu anlalmaktadr.
Nitekim ihtillcilerin padiahtan teslim
edilmesini istedikleri otuz yedi kii ara-
snda sadrazam ile birlikte kendisinin
de bulunmas, tellanmakta hakl ol-
duunu ortaya koydu. Bu srada byk
bir ahlk zaaf gstererek silerin top-
lad ihtill meclisinde, daha nce be-
raber olduu kimseleri ktleyerek
kendisinin yal ve skntya katlanacak
durumda olmadn ifade etti ve byle-
ce affedilmesini salad. Fakat bu dav-
ran yznden 111. Ahmed tarafndan
derhal azledildi (30 Eyll 1730) ve Boz-
caada'ya srgne gnderildi; srgn-
deyken evi yamaland.
1732 tarihli bir fermanla, srgnde
bulunduu srada hacca gitmesine izin
verildi (bk. BA, MD, nr. 138, s. 214). Hac
Yeni ehi rl i Abdul l ah Efendi ' ni n Behcet'l-Fetu adl ese- eyhl i sl m Yeni ehi rl i Abdul l ah Efendi ile han m n n Kan-
rinin ilk sayfas (Sieymamye Ktp., Esad Efendi, nr. 576, vr.
b
-2") lca Mezarl ndaki mezar tal ar -i stanbul
,v X / :
W
\ ....... -
1
l f j j
. - " tf*. J , J . . . .
j-ii
uik^L.vSHijjijES
100
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDULLAH ERGUN
dn uzun bir sre stanbul dndaki
iftliinde ikamet ettirildikten sonra
Kanlca'daki yalsnda oturmasna m-
saade edildi. 1743'te vef at eden Abdul-
lah Efendi Kanlca'da skender Paa Ca-
mii hazresine defnedildi.
Abdullah Efendi, uzun sren eyhlis-
lml dneminde Lle Devri'nin nem-
li simalarndan biri olmu, bu dnemin
ihtiam ve zevk u safa hayatndan isti-
f ade etmitir. slm hukukuna olan de-
rin vukufuyla tannm ve yeniliklere
ak olmas dolaysyla bu dnemdeki
icraatn lehine fetvalar vermitir. Bun-
lar arasnda bilhassa matbaann kurul-
mas ve din olmayan eserlerin baslma-
s hususunda verdii fetvas mehur-
dur.
Abdullah Efendi'nin fetvalar Beh-
cet' l -f etv* adyla Mehmed Fkh el-
Ayn tarafndan tertip edilmitir. Os-
manl fetva mecmualarnn en deerli-
lerinden biri olan bu eser, Behcet'l-fe-
tv maa'n-nukl adyla iki defa basl-
mtr (stanbul 1266, 1289).
BBLYOGRAFYA:
BA, MD, nr. 138, s. 214; Ri d, Tarih, stan-
bul 1282, V, 392- 395; Subh , Trih, stanbul
1198, vr. 7
a b
; Deuhat'l-meyih maa zeyl, s.
86- 87; Sicill-i Osmn, III, 3 7 7 ; llmiyye Sal-
namesi, s. 507- 509; S. Nz he t Ger ek, Trk
Matbaacl, stanbul 1938, vesi kal ar k sm ;
Mni r Ak t e p e , Patrona syan 1730, stanbul
1958, s. 125- 126; Uzunar l , Osmanl Tarihi,
I V/2, s. 466- 467; Hi l mar Kr ger , Fetva und
Siyar, Wi e s ba de n 1978, s. 77-79.
S MEHMET P RL
P
A B D U L L A H b. EFTAS
n
( (_rJajt ll-Ut )
(. 437/1045)
Eftasler Devleti'nin kurucusu
(1022-1045).
L J
Berberler'den Miknse kabilesine
mensuptur. Kurtuba'nn kuzeyindeki
Fahslbellt'ta dodu. Babasnn ad
Muhammed b. Mesleme (bn'l-Eftas)
idi. Kurtuba Emev halifelerinden II. Ha-
kem'in zatls olup Batalyevs'te bam-
sz bir emirlik kuran Sbr onu kendine
halef seti. Sbr'un 10 ban 413' te
(8 Kasm 1022) lm zerine el-Man-
sr lakabyla baa geen Abdullah, Ba-
talyevs' te Eftasler hnedann kurdu.
Hkmdarlnn ilk yllar bar iin-
de geti. Ancak Abbdler'in kurucusu
Kd Muhammed' in Bec'y ele geire-
rek topraklarn geniletmek istemesi,
Abdullah b. Eftas ile aralarnn alma-
sna sebep oldu. Kd Muhammed'in
olu smil ile Karmne (Carmona)
Emri Muhammed el-Birzlnin birleik
kuvvetleri Abdullah'n olunun kuman-
da ettii Eftas ordusunu malp edin-
ce, olu Muhammed el-Eftas esir alna-
rak Karmne'ye gnderildi. Kazand
baardan sonra Abbd Emri Muham-
med ve mttefiki Karmne emri Kur-
tuba topraklarna saldrd. Neticede Ab-
bdler ile Abdullah b. Eftas arasnda
bir bar yapld ve Kd Muhammed'in
izniyle Muhammed el-Eftas serbest b-
rakld (Reblevvel 421/Mart 1030).
Abdullah bu yenilginin intikamn
drt yl sonra hileli bir yola bavurarak
ald. Kd Muhammed'in olu smil
kumandasndaki bir orduya, Leon Kral-
l'na saldrda bulunmak iin toprakla-
rndan serbeste gei izni verildii hal-
de, bir geitte anszn Abbd askerleri
zerine saldrarak byk bir ksmn
katletti. smil bu katliamdan ok az
sayda askerle kurtulmay baard. Kd
Muhamed bundan sonra Abdullah'n
amansz dman oldu. Hkmdarl-
nn daha sonraki yllar hakknda bilgi
bulunmayan Abdullah, 17 Cemziyelev-
vel 437' de (30 Kasm 1045) ld; yerine
olu Eb Bekir Muhammed el-Muzaf-
f er geti.
BBLYOGRAFYA:
R. Dozy, Histoire des musulmans d'Espagne
( nr. E. L e v i - P r o v e n a l ) , Lei den 1932, III, 10-
11; Anvvar G. Chej ne, Mslim Spain, Mi nneso-
ta 1974, s. 63- 64; " Ab d ul l a h" , A, I, 29; M.
Sel i gsohn, " Ef t as l e r " , A, IV, 193- 194; E.
Lvi Pr ovenal , " Af t as i ds " , El
2
( ng. ) , 1, 242.
FFL ERDOAN MER L
F
A B D U L L A H el - ENSR
(bk. HEREV, Hce Abdullah).
A B D U L L A H E R G U N
( Jjtj\ Ail^t )
^ XIV. yzyl hattatlarndan. ^
Badatldr. Ykt el-Msta'smFnin
aklm- sitte' yi rettii yedi hattat-
tan biridir. lm tarihi kaynaklarda
farkl ekillerde kaydedilmitir. Mesel
Tuhe-i Hatttn'de 742 (1341), Hatt u
Hatttn'da da 744 (1343) tarihleri
zikredilmektedir. Babasnn Arap, anne-
sinin Trk olmas sebebiyle kendisine
Ergun (Eski Trke argun / arkun "melez";
bk. Clauson, s. 216) lakab verilmitir.
Abdullah Ergun muhakkak* yazsn-
da hret bulmu, Hatt u Hatttn'da
Abdul l ah Ergun hatt Kur'n- Keri m' den Fatiha ve En' m srelerinin ilk sayfalar (Topkap Saray Mzesi Ktp., Revan Kk. nr. 69)
101
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDULLAH ERCUN
verilen bilgiye gre yirmi dokuz Mushaf-
erif ve Badat'ta iki medresenin kita-
besini yazmtr.
BBLYOGRAFYA:
l, Menkb- Hneruern ( nr. b n l e mi n
M a h m u d Kem l ) , stanbul 1926, s. 18, 2 3 ; Su-
yol c uz de Me h me d Nec b, Deuhatul-kttb
( nr. Ki l i sl i Mu a l l i m Ri fat), stanbul 1942, s. 9;
Ms t aki mz de , Tuhfe-i Hatttn ( nr. i bnl e-
mi n M a h m u d Kem l ) , stanbul 1928, s. 2 8 8 ;
Hab b, Hatt u Hatttn, stanbul 1305, s. 54,
2 7 4 ; S. Ger ar d Cl auson, An Etymological Dic-
tionary of Pre-Thirteenth Century Turkish,
London 1972, s. 216.
S MUHI T T I N SERI N
ABDULLAH b. ERKAM
( pj'l y_ il-Lt )
Abdullah b. el-Erkam b. Ebi'l-Erkam
(Abdi Yes) el-Kure ez-Zhr
Hz. Peygamber' in hrici yazmalarn
idare eden sahb.
L_ J
Hz. Peygamber'in anne tarafndan
akrabasdr. Mekke'nin fethi srasnda
mslman oldu ve vahiy ktipleri ara-
snda yer ald. Bilhassa hkmdarlar-
dan gelen mektuplarn okunmas, sak-
lanmas, cevaplarnn hazrlanmasnda
Hz. Peygamber'e hizmet etti ve onun
gvenini kazand. Bundan dolay Abdul-
lah'n yazd baz cevab mektuplar
Peygamber'in tekrar okutmaya bile
lzum grmedii rivayet edilir. Nitekim
bu sadakat ve samimiyetin mkfat
olmak zere Hz. Peygamber Hayber ga-
nimetlerinden kendisine elli vesk* ver-
mitir. Diplomatik yazmalar idare et-
me grevine Eb Bekir'in hilfet ylla-
rnda da devam etti. Halife mer tara-
fndan beytlml emirliine (hazine
mdrl) tayin edildi. Halife, Abdul-
lah'n kabiliyet ve doruluuna hayran
olduunu, hatta onun kadar Allah'tan
korkan birini daha grmediini syler-
di. Hz. Osman devrinde de bir mddet
hazine mdrl yapt. Daha sonra
kendi isteiyle bu grevden ayrld.
Yapt hizmetlerden dolay Halife Os-
man tarafndan kendisine verilmek is-
tenen 30.000 dirhemi, bu ii Allah rza-
s iin yaptn belirterek almad. Haya-
tnn sonlarnda gzlerini kaybeden Ab-
dullah, Hz. Osman'n halifelii srasnda
(644-656) Medine'de vefat etmitir.
Abdullah b. Erkam Hz. Peygam-
ber'den hadis rivayet etmitir. Kendi-
sinden de Abdullah b. Utbe b. Mes'd,
Yezd b. Katde ve Urve rivayette bu-
lunmulardr. Onun bir hadisi Ahmed b.
Hanbel'in Msned'inde (III, 483, IV, 35)
mkerrer olarak yer almtr.
BBLYOGRAFYA :
Vk d , Kitb'l-Mez ( nr. M. Jones) , Lon-
don 1965- 66 Beyrut, ts. ( l em' l -Kt b) , II,
721; Msned, III, 4 8 3 ; IV, 35; bn' l -Es r,
sd'l-be ( nr. M u h a m m e d b r h i m el-Ben-
n v. dr. ) , Kahi re 1390- 93/1970- 73, III, 172-
174; Zeheb , A
c
lm'n-nbel\ II, 482- 483;
bn Hacer, el-be, Kahi re 1328, II, 273; M.
As m Koksal , slm Tarihi, i stanbul 1981, I,
184- 185; M. Mus t a f a el - A' zam , Kttb'n-Ne-
b, Ri yad 1401/ 1981, s. 76- 78; " A b d u l l a h b.
Er k a m" , TA, II, 225.
S SMAI L L . A K A N
n r
ABDULLAH b. ES AD
( Juut Jj 4-U )
(bk. YF).
ABDULLAH EYYUBI
(. 1836)
Osmanl kraat ve nahiv limi,
reslkurr.
stanbul'un Eyp semtinde dodu ve
orada yetiti. Babas Mehmed Slih
Efendi'dir. Sarf ve nahiv ilimlerini devri-
nin mehur limlerinden, tefsir ve ha-
dis ilimlerini de eyhlislm Hamdz-
de Mustafa Efendi'den tahsil ederek
iczet ald. Bir ara Gelenbev smil
Efendi'nin derslerine de devam etti ve
ondan Kirmastili Ysuf Efendi'nin usl-i
fkha dair el-Vecz adl eserini okudu.
brhim Efendi ve Slih Efendi gibi k-
raat limlerinden kraat- seb'a* ve
aere'yi rendi. Eyp Sultan Camii
baimaml ve Sultanahmet Camii v-
izlii yapt. Nakibend eyhlerinden
Murad Buhr Dergh eyhi Mehmed
Efendi'ye intisap eden Abdullah stan-
bul'da vefat etti ve Eyp'te Eb Eyyb
el-Ensrfnin ayak tarafndaki pencere
kenarna defnedildi.
Kraat ve tefsir almalarnn yan s-
ra erh ve tercme faaliyetlerinde de
bulunan Abdullah'n, says yirmi doku-
za varan eserlerinin nemlileri unlar-
dr: 1. Tefsru Sreti'l-Feth. 2. erhu
Mzni'l-kurr'i'l-
c
aere. 3. kzu'l-
kurra. 4. Levmi
c
u'l-bedr. mam t-
bfnin Kur'an yetlerinin says hakkn-
daki Nzmet'z-zehr adl kasidesinin
erhidir (Sleymaniye Ktp., brahim Efen-
di, nr. 27). S. Hediyyet'l-huccc. Trk-
e kk bir hac rehberidir (Sleymani-
ye Ktp., Trnoval, nr. 1844/3; Kasideci-
zde, nr. 254). 6. Muharrem Tekmilesi.
Molla Cm'ye ait Kfiye erhine To-
katl Muharrem Efendi tarafndan yaz-
lan eksik bir hiyenin "bedel" bahsin-
den itibaren ayn tarzda tekmilesi olup
1259, 1266, 1274 ve 1283 tarihlerinde
stanbul'da baslmtr. 7. db'l-m-
sfirn. Eb Eyyb el-Ensr'nin menk-
beleri ve trbesinin ziyareti srasnda
riayet edilecek hususlar hakkndadr. 8.
Tezkiret'r-rumt. Okuluun fazileti
hakkndaki krk hadisin tercmesidir
(Topkap Saray Mzesi Ktp., Hazine, nr.
1418). Eser, Mustafa Kni Bey'in Telh-
su Resili'r-rumt (stanbul 1263) adl
kitabnn mukaddimesinde yer almak-
tadr. 9. Terceme-i db- Tark- Nak-
ibend (Topkap Saray Mzesi Ktp.,
Emanet Hazinesi, nr. 1275). 10. erhu'l-
zhr (Feutihu'l-ezkr). 1282 ve 1309
tarihlerinde stanbul'da baslmtr. 11.
Eb Eyyb-i Ensr'den Merv Hadis-
lerin erhi ve Tercmesi (Sleymaniye
Ktp., Hasan Hsn Paa, nr. 203).
Abdul l ah Eyyb' nin Tezkiretur-rumit adl eseri ni n tez-
h i p l i s o n s a y f a s ( Topkap Sar ay Mzesi Ktp. , Emanet Hazi nesi ,
nr. 1418)
^ ' J - ^ / / V k . j
J O f j sj,< J j j
I
3 - v ^ y , ty; V U I O
1
$
i'
1
" cJ^ff^
Jjr, >J>/
102
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye.
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDULLAH HAMD BEY
B B L Y O G R A F Y A :
Sicill-i Osmn, III, 396; Hediyyetl-'arifin,
I, 489; Osmanl Mellifleri, 1, 379- 381; Keh-
hl e, Mu'cemul-m'elliftn, D ma k 1376- 80/
1957-61 Beyrut, ts. ( Dru hyi ' t-trsi ' l -
Ar ab ) , VI, 123; Kar at ay, Topkap-Trke Yaz-
malar, I, 66, 625; . Nasuhi Bi l men, Byk
Tefsir Tarihi, stanbul 1974, II, 738- 739; z e e ,
Katalog, IV, 1974; Serk s, Mu'cem, II, 1621.
S A L TURGUT
r "i
ABDULLAH b. FAYSAL
( J ' ^ j i )
Sud ailesinden iki defa iktidara gelen
Vehhb emri
(bk. SUDLER).
r-
ABDULLAH b. FERRH
( ZJJ* ^ )
(bk. BN FERRH). ^
ABDULLAH b. HAMDN
n
( j ; U^- )
Abdullah b. Hamdan b. Hamdn
b. Ebi'l-Heyc' (. 320/932)
Hamdnler hanedannn kurucusu.
Talib kabilesine mensup olan ve
hnedana adn veren Hamdn b. Ham-
dn, 259'dan (873) itibaren Musul ve
evresinde cereyan eden siyas olaylar-
da gsterdii baar ile Abbs hilfeti
nezdinde itibar kazanm, bu sayede
oullan da devletin yksek kademeleri-
ne tayin edilmitir.
Hamdn'n ikinci olu olan Abdullah,
901' de halifenin hizmetine girdi. yl
sonra Karmatler'le yaplan savata
aabeyi Hseyin'in maiyetinde asker
kabiliyetini ortaya koydu; bunun zeri-
ne Musul valiliine tayin edildi (293/
905-906). Bu srada Muhammed b. Bi-
ll'in kumandasnda isyan eden Hez-
bnler'e kar gnderildi ve etin
mcadeleler sonunda onlar itaat altna
almay baard. Aabeyi Hseyin'in hali-
f eye kar isyan srasnda halife kuv-
vetleri arasnda yer ald ve aabeyini
esir alarak itibarn arttrd. 301' de
(913-14), bilinmeyen bir sebeple Musul
valiliinden azledilince isyan ederek
Musul'u zorla ele geirmeye kalktysa
da baarl olamad ve halifeden aman
dilemek zorunda kald. Halife Mukte-
dir-Billh onu affetti , hil'at giydirdi ve
ertesi yl yeniden Musul valiliine getir-
di. 303' te (915-16) Hseyin tekrar is-
yan edince Hamdn ailesi mensuplar
hapsedildi; ancak Abdullah ksa bir
sre sonra serbest brakld.
Abdullah b. Hamdn'n 919 ylnda
Scoullan'ndan Ysuf b. Eb's-Sc'
Erdebil yaknlarnda yakalamas zeri-
ne, Hamdnler tekrar eski itibarn ka-
zand. nce Dnever valiliine tayin edi-
lerek Horasan yolunun emniyetini sa-
lamakla grevlendirildi. 925' te nc
defa Musul valiliine tayin edildi. Mu-
sul'da Hamdn hkimiyeti bylece ke-
sinlikle kurulmu oldu. Vali ve hilfet
ordusunun kumandan sfatyla nemli
bir mevki sahibi olan Abdullah, Musul
ve evresinde devaml karklklar ka-
ran Bedevler'i itaat altna alarak blge-
de skneti salad.
Karmatler'e kar verilen mcadele-
de nemli bir rol oynayan Abdullah, bir
sre sonra halife tarafndan hac yollar-
nn korunmasyla grevlendirildi. Hac
dn, Karmatler'in ni bir basknna
urad ve byk kayplar verdi. Kendisi
de dahil yzlerce kii esir edildi. Basra
ve Hzistan'a sahip olmak isteyen Kar-
mat reisi Eb Thir, halife nezdinde
yardmc olmasn istedii Abdullah' iyi
karlad ve grmelerde araclk yap-
mas iin esirlerle birlikte onu da ser-
best brakt. Halife ile Karmatler ara-
snda anlama salanamaynca Eb
Thir yine ni bir basknla Kfe'yi ele
geirdi (Kasm 927). Bir ay sonra Kfe
yaknlarnda yaplan sava da Karma-
tler'in kazanmas, Badat' ta byk bir
tela sebep oldu. Halife, Mnis el-
Hdim kumandasnda 40.000 kiilik bir
orduyu Karmatler'e kar gnderdi.
Abdullah'n da katld bu ordu Badat
yaknlarndaki Akarkuf mevkiinde Kar-
matler'le savaa giriti; ancak her iki
taraf da ar kayplar vererek geri e-
kilmek zorunda kald.
Hayatnn son yllarnda Abdullah da
merkezdeki siyas mcadelelere katld.
Halife zerinde byk nfuz sahibi olan
Mnis'e kar giriilen harekette onun
saflarnda yer ald. Muktedir-Billh'n
tahttan indirilerek Kahir-Billh'n halife
olmasnda da rol oynad. Nihayet Ba-
dat'ta, birbirini takip eden karklklar
srasnda ld.
Hamdnler'in gerek kurucusu olan
Abdullah, iyi bir kumandan ve deerli
bir idareci idi. Hayatnn byk bir ks-
m sava meydanlarnda getii iin
Eb'l-Heyc (muharebeler babas) unvan
ile anlmtr.
B B L Y O G R A F Y A :
Ar b b. Sa' d. lat't-Trhi't-TaberUnr. Mu-
h a m m e d Ebul - Faz l ) , Kahi re 1960- 70 Bey-
rut, ts. ( D r u S v e y d n ) , s. 11 vd. ; bn' l -Es r,
el-Kmil ( nr. C. ). Tor nber g) , Lei den 1851- 76
Beyrut 1399/ 1979, VII, 538- 539; VIII, 91-
93, 200- 206, ayr ca bk. ndeks; M. Canard, His-
toire de la dynastie des H'amdnides de Ja-
zra et de Syrie, Pari s 1951, s. 377- 404; a. ml f . ,
" Ha md n i d s " , El
2
(ng. l , III, 126- 131; M. Th.
Hout s ma, " Ab d ul l a h " , A, I, 31-32.
B HA K K I DURSUN Y I L DI Z
F
ABDULLAH HAMD BEY
(1832-1899)
Mehur Trk hattat. ^
stanbul'un Kurueme semtinde do-
du. Sadrazam Muhsinzde Mehmed Pa-
a'nn torunu, II. Sultan Mahmud'un Is-
tabl- mire Mdr Mehmed Bey'in
oludur. lk tahsilini Beikta'ta Kapu-
aas mektebinde yapt. Sls ve nesih
yazlarn bu mektebin hat hocas Hfz
Mehmed Efendi'den renerek iczet
ald. Daha sonra Kazasker Mustafa
zzet Efendi'nin talebesi oldu. On yedi-
on sekiz yalarnda Sadret Mektb
Kalemi'nde ktip olarak memuriyete
balad. 1877'de evki Efendi'nin l-
mnden sonra padiah iradesiyle Men-
e-i Kttb- Asker yaz hocalna ta-
yin edildi. Yine padiah iradesiyle ken-
disine res'l-hatttn unvan verildi ve
Abdul l ah Hamdi Bey taraf ndan yazlan Hac Kk es-
mesi kitabesi
103
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDULLAH HAMD BEY
bir if-i erif yazmaya memur edil-
di. 12 Reblhir 1317'de (20 Austos
1899) ld. Kabri Eyp Sultan Trbesi
civarndadr.
Abdullah Hamdi Bey pek ok talebe
yetitirdi ve eserler verdi. stanbul
Mahmutpaa'daki Hac Kk Camii'nin
kap st ile yanndaki emenin yazla-
r ona aittir. Hrka-i erif Camii ve dier
camilerde de yazlar vardr.
B B L Y O G R A F Y A :
Hab b, Hatt u Hatttn, stanbul 1305, s.
180; bnl emi n, Son Hattatlar, stanbul 1970,
s. 20; R. Ekr e m Kou. " A b d u l l a h H a md i
Be y " , st. A, I, 48. t.
LAL MUAMMER L KER
r
A B D U L L A H HA N
n
(. 1006/1598)
L zbek han (1583-1598).
eybn hanedanna mensuptur. Muh-
temelen 1532 veya 1533'te ferinkent'-
te dodu. Babas skender burann h-
kimi idi. Daha sonra babas ile birlikte
gittii Karmine'de yapt mcadeleler-
le bir devlet adam hviyetine sahip ol-
duunu ispat etti. Takentli Nevruz Ah-
med Han ve Semerkantl Abdllatif
Han'n saldrlarna kar koyarak top-
raklarn Buhara ve Kari taraflarna
doru geniletmeye altysa da nce-
leri baarszla urad ve 1556'da
lkesini terketmek mecburiyetinde kal-
d. Fakat ksa sre sonra Nevruz Ah-
med Han'n lm zerine yeniden Kar-
mine ve ehr-i Sebz'de hkimiyet kur-
du. Mays 1557'de Buhara'y alarak
merkez yapt; Mays 1561'de de babas
skender'i btn zbekler'in han iln
ettirdi: ancak idareyi babas namna
kendisi elinde tutuyordu. Hnedan men-
suplar arasndaki karklklar ortadan
kaldrdktan sonra 1574'te Belh'i, 1578'-
de Semerkant', 1582'de Takent ve Si-
riderya'nn kuzeyini, ertesi yl da Ferga-
na'y alarak lkesinin topraklarn ge-
niletti. Ayn yln baharnda steplere
sefer dzenleyerek Kazakistan'a kadar
ilerledi. Abdullah ancak babasnn l-
mnden sonra resmen tahta geebildi
( 22 H a z i r a n 1583) .
Abdullah Han, 1588'de Takent'te -
kan isyan bastrdktan sonra Bedehan,
Horasan, Gln ve Hrizm'de baz yerleri
fethetti. Bu arada Snn bir lider olarak
Safev tehlikesine kar Osmanllar'la
srekli irtibat kurmak iin eliler ve
mektuplar gnderdi. 1578'de gnder-
mi olduu eli vastasyla Osmanllar!
Ejder Han'a kar yeniden sefer amak
iin tevik etti. 1588'de Ferhad Paa'nn
Kraba ve Gence harekt srasnda
ran'a kar taarruza geerek Herat'
zaptetti, olu Abdlm'min de Mehed
ve civarn ald. Bu zbek taarruzu, Sa-
fevler'i Osmanllarla bar yapmak
mecburiyetinde brakt. Ayrca, Hrizm
ftuhatn bildirmek zere. 1594'te s-
tanbul'a bir de eli gnderdi. Dier ta-
raftan Hint-Bbr Devleti ile iyi mna-
sebetler kurmaya alt. Halk isyan
eden Hrizm'i 1596'da yeniden zapte-
den, Dou Trkistan'a da bir sefer d-
zenleyen Abdullah Han'n son yllar,
1582'den beri Beih'in idaresini babas
adna elinde bulunduran Abdlm'min
ile ihtilf iinde geti. 1598 yl bala-
rnda vefat etti.
zbekler'in byk hkmdarlarndan
biri olan Abdullah Han, Sibir Han K-
m Han'a yapt yardmlarla Msl-
manln Uzakdou'da yaylmasnda
nemli rol oynamtr. lkesinin toprak-
larn genilettii gibi, idarede ve para
sisteminde de slahat yapm, ticareti
gelitirmeye almtr. lim adamlary-
la sanatkrlar korumu, kpr, eme,
kervansaray gibi eitli sosyal hizmetle-
re nem vermitir. 1588 ylna kadar
olan hayat Hafz Tni tarafndan e-
refnme-i h veya
c
Abdullahnme
( L e n i n g r a d , A s y a M z e s i Kt p . , nr . 574) a d -
l eserde ayrntl olarak anlatlmtr.
Seybn Han Abdul l ah' n bir mi nyatr (F. Robmson, Atlas
ofthe Islamic World, s. 102)
B B L Y O G R A F Y A :
Feri dun Bey, Mneat, stanbul 1274-75, II,
143, 145, 147, 149, 151; Sel ni k , Trih, stan-
bul 1281, s. 229- 230; Beki r Kt kol u, Os-
manl-iran Siyas Mnsebetleri 1578-1590,
stanbul 1962, s. 183, 190; A. Ni me t Kurat ,
Trkiye ue dil Boyu, Ankar a 1966, s. 95, 158,
164, 166; Uzunar l . Osmanl Tarihi, 111/2, s.
254- 255; T. Y l maz zt rk, " Ab d ul l a h" , TA, II,
311- 313; W. Bart hol d, " Ab d ul l a h" , A, I, 34-
35; a. ml f . , "
c
A b d A l l a h b. I s kandar " , El
2
( ng. ) , I, 46- 47; R. Rahmet i Ar at , " K m
Ha n" , A, VI, 1071; Yu. Br egel , " ' A b d a l l h
K h a n b. Es ka nda r " , Elr., I, 198- 199.
8 MEHMET SARAY
F
A B D U L L A H b. HANZ AL E ^
( S j j AI_L- )
Eb Abdirrahmn (Eb Bekr) Abdullah
b. Hanzale el-Gasl b. Eb Amir el-Evs
(. 63/683)
Yezd b. Muviye'ye kar
Medine halknn biat ettii sahb.
4 (625) ylnda Medine'de dodu. Ba-
bas Hanzale Uhud Sava'nda ehid
dm ve Hz. Peygamber naam me-
leklerin gaslettiini haber verdii iin
el-Gasl veya Gasl'l-melike diye anl-
mtr. Annesi Cemle, Abdullah b. bey
b. Sell'n kzdr. Abdullah, Hz. Pey-
gamber vefat ettiinde yedi yanda ol-
masna ramen ashaptan saylmtr.
Kaynaklar Abdullah b. Hanzale'nin
hayatndan Harre Vak'as dnda pek
bahsetmezlerse de Medine'de byk
bir itibara sahip olduu bilinmektedir.
Bu sebeple, Halife Yezd b. Muviye'ye
itaati salamak zere Medine Valisi Os-
man b. Muhammed'in Dmak'a gn-
derdii heyet iinde Abdullah da bulu-
nuyordu. Yezd, heyet yelerini ok iyi
karladysa da heyettekiler Medine'ye
dnnce onun arap itiini, namaz kl-
madn ve gnlerini iret lemlerinde
geirdiini ileri srerek hilfet maka-
mna lyk olmadn sylediler. Bunun
zerine Medine halknn byk oun-
luu Yezd'i halife olarak tanmadklar-
n iln edip Abdullah b. Hanzale'ye biat
ettiler. Medine'de balayan bu hareke-
tin, o srada Mekke'de bulunan ve daha
sonra Hicaz halknn kendisine halife
olarak biat edecei Abdullah b. Zbeyr
ile balantl olduu ileri srlmektedir.
Medine'de bu hareketin balamas
zerine Yezd b. Muviye, nce tehdit-
kr bir mektup, sonra da Nu'man b.
Ber el-Ensr'yi Medine'ye gndererek
halk itaata ard, fakat sonu alama-
d. Bu srada halkn valiyi ve Emev s-
104
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDULLAH el -HARRZ
llesi mensuplarn kuatma altna al-
mas zerine, Medine'ye bir ordu
gndermek zorunda kald. Ordunun ku-
mandanlna da, hayli yal ve hasta
olmasna ramen, son derece hain bir
kimse olan Mslim b. Ukbe'yi getirdi.
zerlerine ordu gnderildiini renen
Abdullah ve taraftarlar Medine valisini
ve Emev sllesini ehirden kararak
hendekler kazdlar ve savaa hazrlan-
dlar. Mslim b. Ukbe ehirden kar-
lanlardan da geni bilgi alarak Medi-
ne'nin dou tarafndaki Harre mevkiine
geldi. nce gn mhlet vererek hal-
k itaate ve Mekke' deki Abdullah b.
Zbeyr'e kar ortak hareket etmeye
ard. Fakat Medineliler bunu iddetle
reddettiler. gnlk sre sonunda
balayan muharebe gerekten ok id-
detli ve kanl oldu. Abdullah b. Hanzale
taraftarlar byk bir hezimete urad-
lar. Abdullah, yannda kk bir grupla
son ana kadar cesaretle arpt ve sa-
va meydannda ld (Zilhicce 63/Aus-
tos 683).
Abdullah b. Hanzale ok oru tutan,
gecelerini ibadetle geiren, Kur'an ti-
lvetinden hemen etkilenen, bid, z-
hid, ensar arasnda yksek mevki sahi-
bi bir kii idi. Rivayet ettii hadisler
Eb Dvd, Tirmiz ve DrimFnin S-
nen' leri ile Ahmed b. Hanbel'in Ms-
ned' inde yer almtr. Ayrca Hz. mer,
Abdullah b. Selm ve K'b el-Ahbr'dan
rivayette bulunmu, kendisinden de Ab-
dullah b. Yezd el-Hatm, bn Eb M-
leyke, Esm bint Zeyd b. Hattb hadis
rivayet etmilerdir.
B B L Y O G R A F Y A :
bn shk, es-Sre (nr. M u h a m m e d Ha-
m dul l a h) , Rabat 1967 Konya 1401/1981,
s. 312; Msned, V, 225; Mes' d , Mrc'z-
zehebinr. C. B. d e Me y n a r d P . d e Court ei l -
le), Pari s 1861-77, V, 160; bn Abdl ber , el-
Ist'b ( e l - s be i i nde) , Kahi re 1328, 11, 286;
bn' l -Es r. sd'l-be, Kahi re 1285-87, III,
148; Zeheb , A'lmun-nbel', III, 321- 325;
bn Hacer, el-be, Kahi re 1328, II, 299- 300;
a. ml f . , Tehzb't-Tehzb, V, 193.
S A HMET NKA L
F
A B D U L L A H b. HR S el - H M
n
( ^yt^ljll CJJUJI Jl ll-Ufc )
Eb Muhammed Abdullah b. el-Hris
b. Nevfel el-Kure el-Him
(. 84/703)
^ Muhaddis tbi.
Dedesi Nevfel, Hz. Peygamber' in am-
cas Hris'in oludur. Babas ve dedesi
sahb olan Abdullah, Peygamber' in ve-
fatndan iki yl nce domutur. Annesi
Hind, Eb Sfyn'n kz ve Peygam-
ber'in baldzdr. Doumunun ilk gnle-
rinde teyzesi mm Habbe'nin evine
gtrlen Abdullah' Hz. Peygamber bu
evde grd ve azna ilk lokmay vere-
rek (tahnk*) hayr duada bulundu. K-
klnde Abdullah' severken annesi-
nin syledii bebbe (tombul ocuk) keli-
mesi, zamanla onun lakab haline gel-
mitir. Babas Hris'in Basra'ya yerle-
mesi sebebiyle Basrallar tarafndan iyi
tannan, sevilip takdir edilen Abdullah',
Yezd b. Muviye'nin lm zerine
Basra halk vali seerek Abdullah b.
Zbeyr adna kendisine biat etti (684).
Fakat bn Zbeyr daha sonra onu bu
grevden ald. Haccc'a kar savaan
bn'l-E'as yenilince Abdullah b. Hris
Basra'dan kaarak Uman'a gitti ve sek-
sen yalarnda iken orada ld. bn
Hibbn, onun sam yeli vurmas sonucu
698' de lerek Ebv'ya gmldn
sylyorsa da bu ekilde len kendisi
deil, olu Abdullah'tr.
Rivayetleri Ktb-i Sitte'e yer alan
ve Yahy b. Man, Ali b. Medn, Nes
tarafndan sika* kabul edilen Abdullah,
Hz. mer, Osman, Ali, Abbas b. Abdl-
muttalib, bey b. K'b gibi sahbler-
den ok sayda hadis rivayet etmitir.
Dorudan Hz. Peygamber' den olan riva-
yetleri ise mrsel ' di r. Kendisinden de
oullar shak, Abdullah ve Ubeydullah
ile bn ihb ez-Zhr, Eb shak es-Se-
b ve mer b. Abdlazz rivayette bu-
lunmulardr.
B B L Y O G R A F Y A :
bn Sa' d, et-Tabakt'l-kbr (nr. hsan
Abba s ) , Beyrut 1388/1968, V, 24- 26; VII, 100;
Hal f e b. Hayyt , et-Tabakt (nr. S heyl Zek-
kr), D mak 1966-67, 1, 451, 481; II, 581, 599;
Buhr , et-Trhu'l-kebr (nr. Ab d u r r a h ma n b.
Ya h y el -Yemn v. dr. ) , Haydar bd 1360-
80/1941- 60 Di yarbak r, ts. ( el -Mekt ebet u 1-
sl mi yye) , V, 63- 64; bn Eb Ht i m. el-Cerh
ve't-ta'dl, Haydarbd 1371- 73/1952- 53
Beyrut, ts. ( Dr u 1-Ktbi ' l -i l mi yye), V, 30- 31;
bn Hi bbn, Mehru 'ulem' i'l-emr (nr.
M. Fl ei s c hha mmer ) , Wi e s bade n 1959 - Bey-
rut, ts. ( Dr' l -Kt bi ' l -i l mi yye) , s. 70; bn
Abdl ber , el-st'b (el-be i i nde) , Kahi re
1328, II, 281- 282; Hat b, Trhu Badd, Kahi-
re 1349/1931 Medi ne, ts. ( el -Mekt ebet u s-
Sel efi yye), I, 211- 212; bn' l -Es r, sd'l-be
(nr. M u h a m m e d b r h i m el -Benn v. dr. ) , Ka-
hire 1390- 93/1970- 73, III, 207- 208; Zeheb ,
A'lmun-nbel', I, 200- 201; Fs, el-'lkdu-
emn (nr. Fu d Seyyi d) , Kahi re 1378- 88/
1958-69, V, 128- 129; bn Hacer, el-be, Kahi-
re 1328, III, 58; a. ml f . , Tehzb't-Tehzb, V,
180-181.
S M . Y A AR KANDEM R
r ~
A B D U L L A H b. HR S el - HUZ
( ^t r*" jlsel j j 41-LC. )
(bk. HRS b. EB DIRR).
L J
F
A B D U L L A H el - HARRZ
( j l ^ s s l l 4&JLE. )
Eb Muhammed Abdullah
b. Muhammed el-Harrz er-Rz
(. 310/922)
lk devir sflerinden.
L J
Rey'de dodu. Tahsil iin Badat'a
gitti. Cneyd-i BaddFnin kendisiyle,
Byezd-i BistmFnin de mridleriyle
grt. Bir sre Mekke' de kald. Mu-
zaf f er el-Krmsn, Eb'l-Abbas ed-
Dnever ve Eb Abdullah Muhammed
el-Mukr'nin eyhi olan Abdullah,
f tvvet* fikrine bal ilk sofilerden
kabul edilir. sminin sonundaki el-Har-
rz (ayakkabc) lakab, elinin emeiyle
geindiini gstermektedir. Nisbe ve
adlarndaki benzerlik dolaysyla ekseri-
ya Abdullah er-Rz (. 353/964) ile ka-
rtrlmtr.
Abdullah el-Harrz, uzlet* fikrini be-
den uzletten farkl olarak anlar ve
dnyaya kar bedenen olduu kadar
fikren ve kalben de uzlet iinde bulun-
mak gerektiini savunur. Gerekte sa-
mimi dindarln, dnyev ve uhrev
hibir menfaat gzetmeksizin btn
benliiyle kendini Allah'a vermek oldu-
una inanr. Bu sebeple, cennetin ni-
metlerini dnerek ibadet ve taata
ynelenlerle Allah sevgisi ile kullua ko-
anlar bir saymaz. Beer hallerin bile
ibadet uuru iinde olmas gerektiini
syler. Harrz'a gre insan, Allah' tan-
ma, O'na yaklama ve O'na niyazda bu-
lunma kabiliyetine sahip olmakla birlik-
te, bir kul olarak zerine den kr
borcunu btnyle yerine getirmekten
cizdir. nk Allah'n sonsuz olmas
O'na sonsuzlua kadar kretmeyi ge-
rektirir.
Hadis kaynaklarnn bildirdiine g-
re Abdullah el-Harrz gvenilir bir r-
vidir. Hadislerini Mlik b. Enes'ten ve
onun derecesindeki kiilerden rivayet
etmitir. Eb Zr'a, Ahmed b. Hanbel
ve olu ile Begav ve Mslim gibi mu-
haddisler ondan hadis rivayet etmi-
lerdir.
105
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDULLAH el-HARRZ
B B L Y O G R A F Y A :
bn Eb Ht i m, el-Cerh ve't-ta'dl, Haydara-
bd 1371- 73/1952- 53, V, 131; Sl em , Taba-
kt's-sfiyye ( nr. Nr e ddi n er be) , Kahi re
1 3 8 9 / 969, s. 288- 290; Hat b, Trhu Ba-
dd, Kahi re 1349/1931 Beyrut, ts. ( Dr' l -
Fikr), X, 34- 36; Kueyr , er-Risle, Kahi re 1972-
74 ( nr. Abdl hal m Ma h md Ma hmd b.
eri f ) , I, 171; bn Mkl , el-kml ( nr. Ab-
dur r ahman b. Yahy el - Yemn v. dr. ) , Hayda-
rbd 1381- 86/1962- 67, II, 186; Zeheb , A
c
l-
mun-nbel\ XVI, 427- 428; bn Hacer, Teh-
zb't-Tehzb, V, 349- 350; Lami el ebi , Nefe-
ht Tercmesi, stanbul 1289, s. 208; a' rn ,
et-Tabakt'l-kbr, Kahi re 1373/1954, I, 98;
Mnv , el-Keukibud-drriyye ( nr. Ma h md
Hasan Reb ' ) , Kahi re 1357/1938, 1, 255.
B MUSTAFA BI LGI N
A B D U L L A H b. H A S A N CI - BADAD
1
( ^JJiJ j j <U)I-L- )
Eb'l-Ksm Gulm- Zhal
( . 376/986)
Matematiki, astronom ve mneccim.
L J
Kaynaklar, adn Abdullah veya Ubey-
dullah eklinde vermektedirler. Ba-
dat'ta yaad ve daha ok, mesleinden
dolay kendisine taklan Gulm- Zhal
(Zhal/Satrn'n hizmetkr) lakabyla
tannd. Matematiki ve mneccim ola-
rak Adududdevle'nin hizmetinde bulun-
du. Abdurrahman es-Sffnin ada,
Sicistanl filozof Eb Sleyman el-Man-
tk'nin de yakn arkadadr. Rivayete
gre, ilim adamlar arasndaki nn,
Mantkfnin meclislerinin birinde yap-
lan, astrolojik kehanetlerin doruluk
derecesiyle ilgili bir tartmada, en
mkemmel ilm aklamay getirdii
iin kazanmtr. Bugne ulaamam
dokuz kitabnn ad bilinmekte olup bun-
lardan yalnz Kitb fi'l-ksft ve'l-k-
rnt adl eseri, SiczFnin el-Cmi
c
u'-
hve Nasruddn-i Tsrnin Sefnet'l-
ahkm'a aldklar baz paralarla tann-
maktadr. bn'n-Nedm'in verdii liste-
ye gre dier eserlerinin adlar unlar-
dr: Kitb't-Tesyrt; Kitb'-u
c

c
t;
Kitb Ahkmi'n-ncm; Kitb't-
Tesyrt ve'-u
c

c
t; Kitb'l-Cmi'i'l-
kebr; Kitb'l-Uli'l-mcerrede; Ki-
tb'l-htiyrt; Kitb'l-lnfilt.
B B L Y O G R A F Y A :
bn' n- Ned m, el-Fihrist ( nr. R z- Teced-
dd) , Tahr an 1391/1971, s. 342; bn' l -K f t ,
hbrul-'ulem' (nr. I. Li ppert ) , Lei pzi g 1903,
s. 224- 225; H. Sut er, Mathematiker, Lei pzi g
1900, s. 63; Zirikl, el-A'lm, Kahi re 1373- 78/
1954-59, IV, 346; Kehhl e, Mu'cemul-mu el-
lifin, D mak 1376- 80/1957- 61 Beyrut ts.
( Dru hyi ' t - t rsi TArab ) , VI, 238; Sezgi n,
GAS, VII, 24, 168.
B N U R Y C E
r n
A B D U L L A H b. H A S A N b. HA S A N
( o-- y. y. )
Eb Muhammed Abdullah b. Hasen
b. Hasen b. Al b. Eb Tlib
( . 145/762)
Emevler'in son zamanlarnda ve
Abbsler' in kurulu dneminde
Medine' de Hz. Ali evldnn reisi olan
lim tbi.
L J
69'da (689) Medine'de dodu. Mes-
cid-i Nebevrde Eb'z-Zind'dan ders
dinledi. Bata babas ve annesi Ftma
bint Hseyin b. Ali olmak zere Abdul-
lah b. Ca'fer b. Eb Tlib, A'rec, krime,
Eb Bekir b. Hazm ve dier baz lim-
lerden hadis rivayet etti. ki olu Ms
ve Yahy ile mam Mlik ve mam Sevr
de ondan hadis rivayet etmilerdir.
Emev halifelerinden iyi muamele gr-
d; mer b. Abdlazz katnda byk
bir itibar vard. Emev Halifesi Him b.
Abdlmelik'e balln arzetmek iin
Dmak'a gitti. Abbsler iktidara gelin-
ce Hz. Ali evldndan ekinmeye bala-
dlar. Abdullah b. Hasan, Enbr'a gide-
rek Halife Eb'l-Abbas es-Seffh' ziya-
ret etti ve ondan byk ilgi grd. Eb
Ca'fer el-Mansr 754 ylnda hac iin
Mekke'ye gidince, btn Him ailesi
mensuplar kendisini ziyaret ettii hal-
de Abdullah'n iki olu Muhammed ve
brhim ziyaretine gitmediler. Bu du-
rum dikkatini ekti ve onlardan phe-
lenmesine sebep oldu. Mansr halife
olunca Muhammed'le brhim'in niyet-
lerini renmek iin harekete geti, ba-
z Himler'le grerek onlar hakkn-
da bilgi edinmeye alt. Hz. Ali'nin ah-
fadndan olan Hasan b. Zeyd, halifeye
zellikle Muhammed'in ileride Abbsler
iin tehlikeli olabileceini syleyerek
onu uyard. Bunun zerine Mansr, Uk-
be b. Selm'i, Abdullah b. Hasan ile g-
rerek oullarnn gerek niyetini -
renmekle grevlendirdi. Abdullah, Uk-
be'nin tuzana dp onlarn bir ihtill
hazrl iinde olduklarn itiraf etti.
Ukbe bu durumu derhal halifeye bildir-
di. Halife 758'de yine hac maksadyla
Mekke'ye gidince Abdullah' yanna
ard ve Abbsler'e sadakatini ren-
mek istedi. Bu srada Ukbe'nin ieri gir-
diini gren Abdullah bir komploya
mruz kaldn anlad ve af diledi. Fa-
kat halife onu birka yaknyla birlikte
hapsettirdi, daha sonra da Himiy-
ye'ye gnderdi ( 762) . Abdullah ayn yl
orada hapishanede ld.
B B L Y O G R A F Y A :
bn Sa' d, et-Tabakt'l-kbr ( nr. hsan
Abbas ) , Beyrut 1388/1968, V, 319; VUI, 473;
a.e. ( nr. Zi yd Mu h a mme d Mansr) , Medi ne
1403/1983, s. 102, 250- 259, 319, 372, 374,
375, 452; Hal f e b. Hayyt , et-Tabakt ( nr.
Sheyl Zekkr) , D mak 1966-67, II, 646;
a. ml f . , Trh ( nr. Sheyl Zekkr) , D mak
1967-68, s. 648; bn Kut eybe, el-Ma'rif (nr.
Ser vet Ukke) , Kahi re 1960, s. 212- 213, 233;
Fesev , Kitb'l-Ma'rife ue't-trh ( nr. Ekr em
Zi y el - mer ) , Badad . 1974-76, I, 128; Be-
lzr, Fthu'l-bldn ( nr. Sel haddi n el-
Mnecci d) , Kahi re 1956-60, s. 352; a. ml f . ,
Ersb'l-erf, III ( nr. Abdl az i z ed- Dr ) ,
Beyrut 1978, s. 150, 166; Taber , Trh ( nr.
M. J. d e Goe j e ) , Lei den 1879- 1901, II, 1338; III,
143 vd. , 188- 189; bn Eb Ht i m, el-Cerh ue't-
ta'dl, Haydarbd 1371- 73/1952- 53 Bey-
rut, ts. ( Dru l -Ktbi ' l -i l mi yye) , I I /2, s. 33- 34;
bn Hi bbn, Mehru 'ulem'i'l-emr ( nr.
M. Fl ei schhammer ) , Wi e s bade n 1959, s. 127;
bn Hacer, el-be ( nr. Al i Mu h a mme d ei-B-
cv ) , Kahi re 1390- 92/1970- 72, V, 185- 186;
K. V. Zet t er st en, " Abdul l a h" , A, 1, 32- 33;
a. ml f . , "
c
A b d A l l a h b. al - Has an" , El
2
( ng ), 1,
45.
E MUST AFA FAYDA
A B D U L L A H b. HZ M
( I O^- j i )
Eb Slih Abdullah b. Hzim
b. Esm' es-Slem
(. 72/691)
Herat ile Serahs' fetheden
ve Horasan valilii yapan
kumandan.
L J
Annesi Acl gibi bir siyah olan Ab-
dullah b. Hzim'in Hz. Peygamber'den
hadis rivayet ettiini ve sahb olduu-
nu kabul edenler de vardr. Hz. Os-
man'n halifelii srasnda, Basra Valisi
Abdullah b. mir'in emrinde ran ve
Horasan'daki fetihlere kumandan ola-
rak katld, birok yerin fethedilmesin-
de baarl hizmetler grd. 651-652
yllarnda Herat ve Serahs' fethetmeyi,
bir yl sonra da isyan eden Krin'in kuv-
vetlerini yenmeyi baard. Bunun zeri-
ne Basra Valisi Abdullah b. mir tara-
fndan Horasan'a vali tayin edildi. bn
mir'in ikinci defa Basra valiliine geti-
rilmesi zerine Belh ve Sicistan'n fethi-
ne memur edildi; 665 ylna kadar Ho-
rasan'da eitli asker faaliyetlerde bu-
lundu. 684 ylndan itibaren, Mekke'-
de halifeliini iln etmi olan Abdullah
b. Zbeyr'e biat etti ve ldrlmesine
kadar onun valisi olarak Horasan'da
kald.
106
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDULLAH b. HUBEYK
Abdullah b. Hzim, Reba kabilesine
mensup zmrelerle savarken Tem-
mler'den yardm grd. Bu savalar-
dan sonra Horasan'a hkim oldu ve o-
lu Muhammed'i Herat'a vali tayin etti;
Bkeyr b. Vih' da gvenlik tekilt-
nn bana getirdi. Bu srada Tem m ka-
bilesinden emms b. Disr ei-Utrid
Abdullah'a iltihak ettii halde Muham-
med ile Bkeyr, kabile mensuplarn
Herat'a sokmamaya karar verdiler. Bu
sebeple 685' te Herat'ta kan savata
olu Muhammed'in ldrlmesi Abdul-
lah' da savaa katlmaya mecbur etti.
Onun, Arap yarmadasnn muhtelif yer-
lerinden gelip Horasan'a yerleen kabi-
lelerle yapt bu tr i savalar, Abdl-
melik b. Mervn'n iktidar ele geirme-
sine kadar devam etti.
Abdlmelik b. Mervn, Abdullah b.
Zbeyr tarafndan Irak valisi tayin edi-
len Mus'ab b. Zbeyr'i ortadan kaldrd-
sralarda Abdullah b. Hzim, Abdl-
melik adna Horasan'da hkimiyeti ele
geirmeye alan Bahr b. Verk ile sa-
vayordu. Horasan'a gnderilen Mus'-
ab'n ba, Abdlmelik taraftarlarnca
sokaklarda dolatrldktan sonra Ab-
dullah'n eline geti. Abdullah Mus'ab'n
ban hrmetle ykad, cenaze namazn
klp defnetti. Abdullah gelien tehlike-
ler karsnda Merv'in idaresini Bkeyr'e
brakt ve Nsbur zerine yrd. 691
ylnda Bahr ile savarken Abdlmelik'-
ten, kendisini halife olarak tanyp biat
ettii takdirde yedi yl mddetle Hora-
san valiliinde kalabileceini vaad eden
bir mektup ald. Bu teklife sinirlenen
Abdullah mektubu getiren eliye, "Ben
Reslullah'n sahbsinin oluna (Abdul-
lah b. Zbeyr'e) yaptm biati bozup da
Peygamber' in kovduu kimsenin olu-
na (Ablmelik b. Mervn'a) biat etmi
olarak Allah'n huzuruna kmak iste-
mem" dedi. Onun bu kesin tavr kar-
snda Abdlmelik, Bkeyr b. Vih' Ho-
rasan valiliine tayin etti. Bunun zeri-
ne Abdullah ailesiyle birlikte, Tirmiz'de
bulunan olu Ms'nn yanna gitmek
zere yola ktysa da Bkeyr tarafn-
dan takip edildi; Merv yaknlarnda ya-
kalanarak ldrld ve ba Abdlmelik
b. Mervn'a gnderildi. Abdlmelik
onun ban am'daki bir meydanda
tehir etti.
Abdullah b. Hzim'in, valilii srasn-
da kendi adna altn para bastrd bi-
linmektedir.
B B L Y O G R A F Y A :
bn Kut eybe, el-Ma'rif ( nr. Ser vet Uk-
ke) , Kahi re 1960, s. 418; Bei zr , Fthu'l-
bldn ( nr. Sel haddi n el - Mnecci d) , Kahi re
1956-60, s. 488, 499, 500- 501, 505, 508, 511-
513; Taber , Trh, Lei den 1879- 1901, I, 2831-
2832, 2886- 2887, 2904- 2906; II, 25-26, 65-66,
170, 488- 496, 537, 593- 598, 695-700, 753,
783, 831- 835, 859; bn' l -Es r, sd'l-be,
Kahi re 1285-87, III, 148- 149; a. ml f . , el-Kmil
( nr. C. I. Tor nber g) , Lei den 1851-76 Beyrut
1399/1979, III, 102, 125, 135, 360, 363, 417,
423, 437, 438; IV, 96, 156, 157, 207-210, 254-
255, 260, 280, 296, 305, 332, 345- 347, 368,'
505, 508, 521; V, 183; bn Hacer, el-be,
Kahi re 1328, II, 301; H. A. R. Gi bb, " ' A b d A l -
l ah b. Kh z i m" , El
2
(Fr.), I, 49.
S MUSTAFA FAYDA
1
A B D U L L A H el - H MR
n
( jUsJI 4ll.L. )
^ (bk. NUAYMN b. AMR). ^
F
ABDULLAH b. HUBEYK
n
( y. )
Eb Muhammed Abdullah b. Hubeyk
b. Sbk el-Mevsl el-Antk
Hadis de rivayet etmi olan
ilk devir sflerinden.
L J
Kfe' de dodu. Doum ve lm ta-
rihleri bilinmemektedir. Devrin nemli
kltr merkezlerinden biri olan Antak-
ya'ya g etti ve orada yaad. Dostu,
hocas ve ayn zamanda hadisteki eyh-
lerinden biri olan Ysuf b. Esbt'n (.
196/811-12) yannda yetiti. Fkh ve ta-
savvufta, mridleriyle dostluk kurduu
Sfyn-i SevrFnin yolunu takip etti. Fu-
dayl b. Iyz ve Bir ei-HfTden nakiller
yaptna gre, bu iki sf ile de sohbet
etmi olmaldr. Abdullah b. Hubeyk,
sf kaynaklarnda l sened'le hadis ri-
vayet eden bir rvi olarak zikredilir.
Eb Nuaym ffi/ye'sinde onun, rivaye-
tinde tek kald yedi hadisini nakleder.
Hadisteki hocalarn ve talebelerini zik-
retmekle yetinen hadis mnekkitleri,
rivayetlerinin deeri konusunda gr
belirtmezler. Yalnz bn Eb Htim el-
Cerh ve't-ta
c
dl adl eserinde Abdullah
b. Hubeyk ile grtn, f akat ken-
disinden hadis yazmadn syler.
Hcvr'nin "mmet iinde Hz. Yahy
zhdnn sahibi" diye tantt Abdul-
lah b. Hubeyk'in sf tabakat kitapla-
rnda nakledilen szlerinden, onun
zhd devri tasavvufunun temel kav-
ramlarn gzel bir ifadeyle aklad
anlalr. Havf ve rec, haramlardan sa-
knma, nefse kar koyma, kalp temizli-
i, amel, ihls, ibadet zevki zellikle ze-
rinde durduu konulardr. O, tasavvuf-
taki havf ve rec kavramn yle ele
alr: nsan yalnz hirette zararn gre-
cei eyin endiesini tamal ve yalnz
orada kendisine yarayacak eyle sevin
duymaldr. Bu bakmdan en faydal
korku (havf), gnahlardan alkoyan, el-
den kaana zlmekten koruyan ve ge-
riye kalan mr zerinde dnmeye
ynelten korkudur. En faydal mit de
(rec), umduunu bulmas iin kiiye
ameli kolaylatran zendirici duygu-
dur. Ona gre trl rec vardr: Ya-
plan iyi bir amelin kabul edilmesini
ummak, kt bir amelden sonra tvbe
ederek balanmay ummak, hem g-
nah ilemeye devam etmek, hem de
balanmay ummak. Bu sonuncusu
yalanc adamn sahte recsdr. Halbuki
nefsin ktln tanyan kimsenin
korku hali, mit haline galip olmaldr.
Dier ilk devir sfieri gibi Abdullah
b. Hubeyk de amel ve ibadete byk
nem vermi, fakat daha ok ameldeki
ihls ve ibadetlerdeki haz zerinde dur-
mutur. Ona gre ihls amelden daha
zordur ve bu nitelikteki amelden insan-
larn ou cizdir. stelik amel ilh
azaba kar bir teminat da deildir.
Bundan dolay o, ibadetlerin hirette
verecei fayday dnmekten ok bu
dnyada kazandraca taat hazzna
dikkat ekmi, kalbin ibadetten zevk
almayn o ibadetin noksanlna ve
kiinin birtakm hatalar iinde bulundu-
una iaret saymtr.
B B L Y O G R A F Y A :
bn Eb Ht i m, el-Cerh ue't-ta
c
dl, Hayda-
rbd 1371- 73/1952- 53, V, 46; Sl em ,
Tabakt'-fiyye (nr. N r e d d i n er be) , Ka-
hire 1389/1969, s. 141- 145; Eb Nuaym, Hil-
yet'l-euliy', Kahi re 1394- 99/1974- 79
Beyrut 1387/1967, X, 169; Hucvir, Kefu'l-
mahcb, Hakikat Bilgisi (trc. S l e y ma n Ulu-
da) , stanbul 1982, s. 229; At t r , Tezkiret'l-
evliy (trc. S l e y ma n Ul uda) , stanbul 1985,
s. 448- 449; bn' l -Cevz , fat'-afve (nr.
Ma h m d F h r Mu h a m m e d Kal ' ac ), Hal eb
1969-73 Beyrut 1399/1979, IV, 280- 281;
Zeheb , Mznul-i'tidl, Beyrut 1382/1963,
IV, 462; Lmi , Nefeht Tercmesi, stanbul
1289, s. 118- 119; a' rn , et-Tabakt'l-kbr,
Kahi re 1373/1954, I, 83; Mnv , el-Ke-
ukib'd-drriyye (nr. Ma h m d Ha s a n Re-
b ' ), Kahi re 1357/1938, I, 254; Ars , Ne-
t'ic'l-efkr (nr. Abd l vek l ed-Der b
Y s n Arefe), D mak, ts., I, 131-133.
B MUSTAFA B LG N
107
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkmu-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDULLAH b. HUZAFE
r ~
A B D U L L A H b. HUZ AF E
( Sl,i>- jJ ll-Lt )
Eb Huzfe Abdullah b. Huzfe
el-Kure es-Sehm
(. 35/655-56)
Hz. Peygamber' e
elilik yapan sahbl.
slmiyet'in yaylmaya balad ilk
gnlerde mslman olan Abdullah,
Mekke dneminin ileli hayatn yaad
ve kardei Kays b. Huzfe ile birlikte
ikinci Habeistan hicretine katld. Hic-
retten sonra Medine'ye dnen Abdul-
lah'n Bedir Sava'nda bulunup bulun-
mad konusunda ihtilf vardr. H-
kim'in el-Mstedrek'ine yer alan bir
rivayette (III, 63), Eb Sad el-Hudr, Be-
dir'de onu bir blk askerin banda
kumandan olarak grdn syler.
Hz. Peygamber komu devlet bakanla-
rna dine davet mektuplar gnderdii
srada, ran kisrs'na hitaben yazd
mektubu, stn temsil kabiliyetine sa-
hip olan Abdullah'n bakanlndaki bir
heyetle gnderdi.
Abdullah, hicr 9. ylda (630) Alkame
b. Mcezziz'in kumandasndaki bir se-
riyyeye katld. Halife mer devrinde
Suriye'nin fethinde grev ald, Bizansl-
lara esir dt. Daha sonra Msr'n
fethinde bulundu ve Hz. Osman devri-
nin son yllarnda Msr'da ld.
Gvenilir kaynaklarda Abdullah b.
Huzfe'nin iman gcn ve kahraman-
lklarn dile getiren rivayetler bulun-
maktadr. Bunlardan salaml tesbit
edilen rivayetlere gre, Abdullah Suri-
ye'de arprken onu esir alan dman
kuvvetleri Peygamber'in ashabndan ol-
duunu syleyerek krallarnn huzuruna
kardlar. Kral, Hristiyanl kabul etti-
i takdirde kendisipe nemli mevkilerle
birlikte pek ok servet vermeyi vaad et-
ti. Teklifine nem vermediini grnce
bu defa onu lmle tehdit etti; buna
da aldrmaynca bandan perse haya-
tn balayacan bildirdi. Yine bir so-
nu alamaynca bu defa, kendi hayaty-
la birlikte esir mslmanlarn hayatn
da balayacan syledi. Bunun ze-
rine Abdullah kraln alnndan perek
seksen (veya yz) arkadann hayatn
kurtard. Medine'ye dndklerinde olay
haber alan Hz. mer, Abdullah' alnn-
dan pmenin her mslmann grevi
olduunu syledi ve ilk olarak kendisi
pt.
B B L Y O G R A F Y A :
bn Hi m, es-Sre ( nr. Must af a es- Sekk
v. dr. ) , Kahi re 1375/1955, V, 430, 508, 640;
bn Sa' d, et-Tabakt'l-kbr ( nr. hsan Ab-
bas) , Beyrut 1388/1968, 1, 259; II, 163; IV,
189- 190; Msned, III, 450; Buhr , " Me z " ,
59, 82; a. ml f . , et-Trhu'l-kebr {nr. Abdur r ah-
man b. Yahy el - Yemn v. dr. ) , Haydarbd
1360- 80/1941- 60, V, 8; Taber , Trh ( nr. M.
I. d e Goe j e ) , Lei den 1879- 1901, I, 1571;
Hki m, el-Mstedrek, III, 63, 630- 631; bn
Abdl ber , el-st'b ( e l - be i i nde) , Kahi re
1328, II, 283- 286; bn' l -Es r, sdul-be, Ka-
hire 1285-87, III, 142- 144; a. ml f . , el-Kmil ( nr.
C. I. Tor nber g) , Lei den 1851-76 Beyrut
1399/1979, I, 481; II, 210, 213, 256; 111, 200;
Zeheb , A'lmun-nbel', II, 11- 16; bn Ha-
cer, el-be, Kahi re 1328, II, 296- 297.
H A L Y ARDI M
r
A B D U L L A H b. H S E Y N
n
( Jt^- j>. )
Abdulh b. Hseyn b. Al
el-Hasen el-Him
(1882-1951)
rdn Him Krall'nn kurucusu
ve ilk devlet bakan (1946-1951). ^
Hicaz Emri erif Hseyin'in oludur.
Mekke'de dodu. Daha sonra stan-
bul'a gitti ve tahsilini orada tamam-
lad. 1908'den sonra Osmanl Meclis-i
Meb'san'nda Hicaz temsilcisi olarak
bulundu. Hz. Hasan'n 38. kuaktan to-
runu olup Osmanl protokolnde Mek-
ke erifleri arasnda yer alrd. Hicaz'a
gittii bir srada Msr'a urayarak bu-
rada ngiltere'nin Msr Bakonsolosu
Lord Kitchner ve Ronald Storrs ile I.
Dnya Sava ncesinde baz gizli g-
rmeler yapt. Osmanllar'a kar ayak-
lanan milliyeti Araplar'n davasn des-
tekleyen Reid Rz'nn Kahire'de kur-
duu Arap Birlii Cemiyeti'ne (Cem'iy-
yet'l-Cmi'ati'l-Arabiyye) ye oldu. Os-
manllar'a kar hazrladklar ayaklan-
ma hareketinde babas erif Hseyin
ile ngilizler arasnda araclk yapt. 10
Haziran 1916'da Mekke'de ayaklanma-
nn balamas zerine o da harekete
katld ve bir daha stanbul'a dnmedi.
8 Mart 1920'de am'da toplanan Irak
Kongresi'nde onun rak kral, kardei
Faysal'n da Suriye kral olmas karar-
latrld. Fakat Suriye kral iln edilen
kardei Faysal' Franszlar'n am'dan
karmalar zerine rak krallna Fay-
sal getirilince, Abdullah da ngiliz man-
das altndaki Filistin'den ayr tutulan
ark rdn'de kurulmasna karar veri-
len Mill Arap Hkmeti'nin bana emr
olarak getirildi. Balangta 20 ubat
1928 antlamas ile tesbit edilen yetki-
leri, daha sonra 2 Haziran 1934 ve 9
Temmuz 1941 tarihlerinde geniletildi.
ngiltere 22 Mays 1946'da ark r-
dn' mstakil bir devlet olarak tanyn-
ca Abdullah rdn Him Kral unvan
ile yeni kurulan devletin bana ge-
ti. srail Devleti'nin kuruluundan son-
ra Araplar'la srail arasnda 15 Mays
1948'den 3 Nisan 1949'a kadar devam
eden Filistin Sava'ndan sonra Arap
Birlii'ne ait askerlerin igalinde bulu-
nan topraklar 1950'de resmen rdn
Devleti'ne katt. 20 Temmuz 1951'de
Kuds'te Mescid-i Aks'da ldrld.
Abdullah b. Hseyin'in Talil ve Nyif
adlarnda iki olu vard. Talll, babasnn
lm zerine tahta gemise de son-
radan shh sebepler dolaysyla tahttan
indirilerek stanbul'a Ortaky ifa Kli-
nii'ne gnderilmi ve lnceye kadar
orada kalmtr. Bugnk devlet ba-
kan Kral Hseyin, Talll'n byk olu-
dur. Abdullah'n kardeleri Ali ve Faysal
da Osmanllar'a kar giriilen hareket-
te kendisi gibi faal rol oynamlardr.
Ailede, erif Hseyin'in Trk hanmn-
dan olan Zeyd isminde vey bir kar-
de daha vardr. Zeyd nceleri rak'-
ta kardei Kral Faysal'n yannda bu-
lunmu, yurt d ziyaretleri srasnda
ona veklet etmi, daha sonra yllarca
Irak'n Londra sefiri olarak grev yap-
mtr.
Abdullah b. Hseyin, babas erif H-
seyin'in balatt harekette d temas-
lar ve bilhassa ngilizler'le olan gr-
meleri idare etmitir. Bu faaliyetlerini
Mzekkirt adl htratnda btn ay-
rntlaryla anlatmtr. Htratnn deva-
m mahiyetinde olan et-Tekmile ise, r-
dn kral ve devlet bakan olarak dev-
rinde yaplan diplomatik yazmalar ih-
tiva etmektedir.
B B L Y O G R A F Y A :
Abdul l ah b. Hseyi n, Mzekkirt, Kuds
1945; Ki ng Abdul l ah, al-Takmilah (Kral Hse-
yi n b. Tal l l ' n o n iki sayf al k t a k d i m yaz s ile),
Whi t st abl e- Kent 1978; T. E. Lavvrence, Reuolt
in the Desert, London 1927, tr.yer.; a. ml f . ,
Seven Pillars of Wisdom, London 1965, s. 48-
50, 66-70, 139-149, 466- 469; G. Ant oni us, The
Arab Auakening, London 1945, s. 126, 127-
129, 142, 145, 213, 232, 244; J. B. Gl ubb, The
Story of the Arab Legion, London 1948, tr.-
yer. ; Sir Al ec Ki rkbri de, An Awakening the
Arab Campaign, 1917-1918, London 1971, s.
2, 123- 124; Uzunar l , Mekke-i Mkerreme
Emirleri, Ankara 1972, s. 5; Em n Sa d, e-ev-
ret'l-'Arabiyyetul-kbr, Kahi re, ts., 111, 1,
10, 105, 135; Zirikl, el-Klm (nr. Z heyr Fet-
hul l ah) , Beyrut 1984, IV, 82; M. Col ombe, "
c
A b d
A l l a h b. a l - Hus a y n" , El
2
(ng. ), I, 46.
S MUSTAFA BI LGE
108
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDULLAH b. BZ
A B D U L L A H b. BD
( U"^' j i )
(bk. ABDULLAH b. BAZ).
L J
F
A B D U L L A H b. BZ
n
( j i ^ ^ )
Abdullah b. bz el-Mrr et-Temm
Hric frkalarndan
bzyye'nin kurucusu.
L J
bn bz'n ve dolaysyla bzyye'nin
okunuu iki ayr ekilde tesbit edilmi-
tir. Belzr, bn'l-Esr, bn Manzr gi-
bi tarihi ve dilciler, kelimeyi ibz-
ibzyye eklinde harekelerken, 1X.-X.
hicr asrlarn bz mellifleri olan Ber-
rd ile Kalht ve Mu'tezil Nevn'l-
Himyer, ayrca Snn Kaikaend Ebz-
Ebzyye eklini tercih etmilerdir. Bu-
nunla birlikte, Kuzey Afrika ve Uman
bzlii'nde, uzunca bir mddet Ebz-
Ebzyye eklinin tercih edildii, sonra-
ki devirlerde ve gnmzde ise bz-
bzyye tarznn benimsenmi olduu
sylenebilir.
Abdullah b. bz hakkndaki ilk bilgi-
ler, Emevler'in Hricler'e ar zulm
ve basks karsnda, yine bir Hric
olan Nfi' b. Ezrak'n teklifi zerine,
onun Yezd b. Muviye'ye kar halifelik
iddiasnda bulunan Abdullah b. Zbeyr'e
yardma karar veren topluluk arasnda
yer alddr. Ancak bn'z-Zbeyr ile
fikren anlaamayan Hriciler ondan ay-
rlnca Abdullah da Nfi' b. Ezrak, Ab-
dullah b. Saffr ve Hanzala b. Beyhes
ile Basra'ya gitti (683). Fakat Nfi', H-
ricler'in pasif kalmasnn doru olmad-
n ileri srerek kendisine katlanlarla
birlikte Ahvaz'a gitti ve Basra'da kalan
Muhakkime Hricleri'ne, ka' ade' ni n
(pasif kalan Haricler) kfir olduuna da-
ir bir mektup yazd. Onun bu mektubu
Basra'ya geldii zaman nce Abdullah
b. Saffr, sonra da Abdullah b. bz ta-
rafndan okundu. bn bz, "Allah, Nfi'
b. Ezrak'n doru sylediini kabul eden
her gr kahretsin" deyip aralarnda
bulunduklar insanlarn mrik olmad-
n, bunun iin kendi durumlarnn,
mriklerin arasnda bulunduu srada
Hz. Peygamber' in durumu ile kyaslana-
mayacan syledi ve ilerinde yaadk-
lar insanlarn sadece nimetler karsn-
da nankr (kffrun bi'n-ni'am) saylma-
lar gerektiini, bu sebeple de onlarn
can ve mal gvenliine sahip olduklar-
n ifade etti. Onun mfrit Hricler'e ka-
tlmaynn Eb'-a's Cbir b. Zeyd
el-EzdFnin tesiriyle olduu aktr. Hat-
ta baz Snn mellifler, muhtemelen
bu davranna bakarak onun bir bz
olmadn da sylemilerdir (bk. Buhr,
et-Trhu'l-kebr, I / I , 204; Zehebi, Tezki-
ret'l-huffz, 1, 72-73; bn Hacer, Tehz-
b't-Tehzb, II, 38-39). Esasen o, aklse-
lim ve snnet hudutlar iinde kalmak
isteyen Vehbler'i (Abdullah b. Vehb er-
Rsib'ye bal ilk Haricler) kendi etra-
fnda toplayp Basra'da sakin bir hayat
yaamtr. Onun reisliinde Basra'da
yaayan bzler'in bu devrine kitmn
(gizlenme) devri denilmitir. bz kay-
naklar ona mm'l-mslimn, imm
ehli't-tahkk ve'l-umde (ve'1-adl) denildi-
ini bildirirler. Abdullah'n 683 ylnda
ksa bir mddet bn'z-Zbeyr'e katl-
mas dnda, kendi mensuplarnn siya-
s ve sosyal alkantlar karsnda pasif
halde kalmalarn salad bilinmekte-
dir. Buna, muhtemelen mensubu bu-
lunduu Ahnef b. Kays'n taraftarlarnn
davran ve en nemlisi, frkann fikir
babas saylan Cbir b. Zeyd'in dn-
celerini benimseme arzusu sebep ol-
mutur denebilir. nk o, Ahnef i n
Emev idarecileri ile anlama imknlar-
n sonuna kadar srdrdne ahit
olmutu. Nitekim kendisi de ayn yolu
takip ederek Abdlmelik b. Mervn ile
dosta mnasebetler kurdu-, hatta b-
z melliflere gre, Abdlmelik'e "iyi-
lii yaymas ve ktl engellemesi"
iin bir tavsiye mektubu yazd. Abdul-
lah bu mektubunda, ilk iki halife Eb
Bekir ile mer'in Kitap ve Snnet'e ba-
l kaldklarn, Osman'n ise gerek valile-
ri gerekse icraat ile Kitap ve Snnet'-
ten ayrlarak bid'atlar icat ettiini, ken-
disine Allah'n kitabn hatrlatmak iin
gidenlere tvbe ettiini syledii hal-
de, tvbesini ineyip onlarn dvlme-
si veya el ve ayaklarnn kesilmesi iin
valilerine mektup yazdn, bu mek-
tubun ele geirilmesi zerine katlinin
merulatn, ondan sonra i bana
gelen Ali'nin ise Allah'n koyduu h-
km dururken insanlarn hakemliine
ba vurmak suretiyle kfre girdiini,
Muviye'nin fcir olup liderlik peinde
kotuunu, hele Yezd gibi fsk, k-
fi r ve iki ien birini kendi yerine ha-
lef semesinin ktlk olarak ona yete-
ceini, btn bu olumsuz tavrlar ken-
dilerinin tasvip etmediini, gerekte
Hricler'in, kullarn deil Allah'n hk-
myle hareket ettiklerini, zulme kar-
ktklarn ve f akat hareketleriyle
kfre giren bn Ezrak'tan teberr* et-
tiklerini, yer yer yetlere dayanarak
akladktan sonra, imamlarn hidyet
ve dallet imamlar olmak zere iki-
ye ayrldn, Abdlmelik'in de hid-
yet imam olmas iin Allah'n kitab-
na uymasnn zaruri olduunu etraf-
lca izah etmitir. Bir bakma Abdul-
lah b. bz ile taraftarlarnn hareket-
lerinin sebeplerini ve zihniyetlerini gs-
teren bu mektup, 686 ylndan sonra
yazlm olmaldr. nk mektubun
buraya alnmayan bir ksmnda, Muh-
tr ile bn'z-Zbeyr'in kardei Mus-
'ab arasnda, bu ylda (67/686) cereyan
eden bir arpmadan da sz edilmek-
tedir.
bn bz'n bu mektubu dndaki fa-
aliyetleri ve lm tarihi bilinmemek-
tedir. ehristn, onun Mervn b. Mu-
hammed zamannda (744/750) ayak-
landn ve Mervn'n kuvvetleriyle Te-
ble' de arptn sylyorsa da bu
husus pek inandrc grnmemektedir.
(Ayrca bk. BZIYYE.)
BBLYOGRAFYA:
Buhr , et-Trhu'l-kebr (nr. Ab d u r r a h ma n
b. Ya h y el -Yemn v. dr. ) , Haydar bd 1360-
80/1941- 60, I, 204; Bel zr , Ensb'l-erf
Sl eymani ye Ktp., Rei sl kttap, nr. 597- 598, vr.
423
b
, 437
b
, 5 7 0
b
; Mber r ed, el-Kmil (nr. Ze-
ki M b r e k A h me d M u h a m m e d ki r), Kahi-
re 1355- 56/1936- 37, s. 1030, 1039, 1040; Ta-
ber , Trh (nr. M. J. d e Goej e) , Lei den 1879-
1901, II, 425, 515 vd. , 519 vd. ; ehri stn , el-
Milel ue'n-nihal (nr. M. Seyyi d K l n ) , Kahi re
1381/1961, I, 125, 134; bn' l -Es r, el-Kmil
(nr. C. ). Tor nber g) , Lei den 1851-76 Beyrut
1399/1979, IV, 165 vd. , 167- 168; a. ml f . , el-
Lbb, Kahi re 1357-69, I, 17; Lisnul-'Arab,
" t bz " md. ; Zeheb , Tezkiret'l-huffz, Hayda-
rbd 1375- 77/1955- 58, I, 72- 73; Kal kaan-
d, Nihyetul-ereb (nr. Al i el -Hkn ) , Ba-
dad 1958, s. 290; bn Hacer, Tehzb't-Teh-
zb, I, 38- 39; Nevn' l - Hi myer , el-Hr'l-'n
(nr. Ke m l Must af a) , Kahi re 1948, s. 173;
emmh , Kitb's-Siyer, DT CF Ktp., sm-
il Si b, nr. 1/1568, vr. 3 5
a
- 3 9
a
; Berrd , el-
Cevhir, Kahi re 1302, s. 155, 156-167, 175;
Kal ht , el-Kef ue'l-beyn, British Museum,
Ori ental , nr. 2606, vr. 197 , 205<\ 2 2 5 "
b
; S-
l eymn el -Brn , Muhtaaru Trhi'l-bzy-
ye, Tunus 1357/1938, s. 13-28; J. VVellhau-
sen, el-Hauric ue'-'a (trc. Ab d u r r a h ma n
Bedev ) , Kahi re 1958, s. 69; Al i Yahy Muam-
me r , el-bzyye f meukibi't-trh (I-II), Ka-
hire 1964 (III), Beyrut 1966; A mr en- Nm ,
Studies on badism ( Ph. D. Thesi s) , Cambri d-
g e 1972; E. Ruhi Filali, Ibdiye'nin Douu
ve Grleri, Ankara 1983, s. 73-74, 80, 82-
86; A. de Mot yl i nski , " Abdul l a h" , A, I, 33-
34; T. Lewi cki , " al - I bd y y a" , El
2
( ng) , III,
648 vd. ||
M ETHEM RUH FI LALI
109
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDULLAH b. DRS
A B D U L L A H b. DR S
n
( J- ; ; -
3
! y. )
Eb Muhammed Abdullah b. drs
b. Yezd el-Evd el-Kf
(. 192/807-808)
Kfeli tannm muhaddis
ve kraat limi.
110 veya 120 ylnda doduuna dair
kendisinden nakledilen iki rivayetten
baka, 115'te doduu da sylenmek-
tedir. Rivayet ettii hadisleri babasn-
dan, A' me, Sfyn es-Sevr, Him b.
Urve, u'be, Mlik b. Enes vb. birok
hadisiden dinledi. Kraati da Nf f ve
A' me' ten renerek ikinci asrn sayl
kraat limlerinden biri oldu. Kendisin-
den hadis rivayet edenler arasnda ise
hocas Mlik b. Enes, Abdullah b.
Mbrek, Ahmed b. Hanbel, Yahy b.
Man ve shak b. Rhye gibi imamlar
vardr. mam Mlik onun hem dostu,
hem de hocasyd; bununla birlikte ken-
disinden hadis rivayet etmitir. mam
Mlik el-M.u.vatta da onun adn zikret-
memise de, "Ali'den (Ali b. Eb Tlib)
bana ulatna gre..." diyerek "ta'l-
kan" rivayet ettii hemen btn hadis-
leri Abdullah b. drs'ten almtr. Muh-
temelen aralarndaki bu yaknlktan do-
lay, Abdullah Kfe' de oturmasna ra-
men fetvalarnn ounda Medine ehli-
nin grlerine meylederek Kfeliler'e
muhalif kalmtr.
Abdullah b. drs'in geni bilgisi, s-
tn ahlk, hadis rivayetindeki titizlik ve
gvenilirlii sebebiyle, Ahmed b. Hanbel
ve Eb Htim gibi hadis imamlar on-
dan vgyle sz etmilerdir. Halifelere
ve devlet byklerine yaklamaktan son
derece ekinmi ve devlet hizmeti ka-
bul etmemitir. Hrnrred tarafn-
dan kendisine teklif edilen Kfe kadl-
n, "Ben kadla lyk deilim" diye-
rek reddetmitir. Bunun zerine halife
ona, "Keke seni grmeseydim" deyince
o da halifeye, "Keke ben de seni gr-
meseydim" eklinde karlk vererek hi
kimseden ekinmediini gstermitir.
Hatta o, arkada Hafs b. Gys'n hem
kadlk vazifesini kabul etmesini, hem
de Badat' tan ayrlacaklar srada hali-
f e tarafndan yol masraf olarak gnde-
rilen paray almasn ho karlamad
gibi, bu maksatla kendisine sunulan be
bin dirhemi de (veya dinar) reddetmi-
tir. Halifenin, hi deilse olu Me'mn'a
hadis rivayet etmesi dorultusundaki
isteine de, "Olun bize baka renci-
lerle birlikte gelirse ona da hadis riva-
yet ederiz" cevabn vermi, bylece hi
kimseye zel muamele yapamayacan
bildirmitir. Rivayet ettii hadisler K-
tb-i Sitte'nin t amam nda yer almtr.
Abdullah b. drs, 192 (807-808) yl zil-
hicce aynda vef at etmitir.
B B L Y O G R A F Y A :
bn Sa' d, et-Tabakt'l-kbr ( nr. hsan
Abbas ) , Beyrut 1388/1968, VI, 3 8 9 ; Hat b,
Trhu Badd, Kahi re 1349/1931, IX, 415-
421; " Zeheb , A
c
lm'n-nbel\ IX, 42- 48;
a. ml f . , Tezkiret'l-huffz, Ha y da r b d 1375-
7 7 / 1955-58 Beyrut , ts. ( Dru hyi ' t-tr-
si ' l -Arab ) , I, 282- 284; bn' l -Cezer , yetun-
nihye ( nr. G. Ber gst r aesser ) , Kahi re 1351-
52/1932- 33, I, 409- 410; bn Hacer, TehzT-
b't-Tehztb, V, 144- 146; Hazrec , Hulat
Tezhb, Bul ak 1301 Beyrut 1399/1979, s.
190- 191. |
L<LL T A L T KOY T
r
A B DUL L A H- I LH
n
( )
(. 896/1491)
Nakibendiyye tarikatnn Anadolu
ve Rumeli'de yaylmasna nclk eden
mutasavvf, lim ve air.
mehur eseri Nefeht'l-ns' Farsa'-
dan Trke'ye evirecektir.
Abdullah- lh Simav'a dnnce der-
ghn kurarak Nakibendlii yaymaya
balad. Medrese ilimlerini de bildii
iin evresinde toplananlarn says hzla
artt ve ksa srede hreti stanbul'a
kadar yayld. Bylece Lmi elebi'nin
ifadesiyle, "Tark- hcegn vzesi vi-
lyet-i Rm'a mnteir oldu" (Nefeht
Tercmesi, s. 461). Bir mddet sonra
stanbul'a gelmesi teklif edildi. Ancak
o, bu daveti ihtiyatla karlad. Fakat
Ftih Sultan Mehmed davetinde srar
edince, Semerkant'tan kendisiyle bera-
ber Anadolu'ya gelen mridi Emr Ah-
med-i BuhrFyi stanbul'a gnderdi.
Emr Buhr, durumu Farsa bir beyitle
st kapal bir ekilde eyhine bildirin-
ce stanbul'a gitmeyi biraz daha gecik-
tirdi. Nihayet Ftih'in lmnden sonra
Manisal Kazasker elebi Muhyiddin'in
srarl davetleri zerine stanbul'a git-
meye raz oldu. elebi'nin kendisi ve
dervileri iin hazrlad dervi hcrele-
rinde oturmay reddedip artk metruk
Ktahya'nn Simav kasabasnda do-
du. Molla lh veya Abdullah Simv
olarak da tannr. lk renimine do-
duu yerde balad. Daha sonra devrin
ilim merkezi stanbul'a giderek Zeyrek
Medresesi' nde tahsiline devam etti.
Kendisinden ders okuduu Mevln Ali
et-Ts ile Horasan blgesine gitti. Bir
mddet sonra tasavvufa meyletti ve
sflerle birlikte olmaya balad. Tasav-
vufa olan meyli, kitaplarn satp parala-
rn fakirlere datacak derecede haya-
tn etkilemitir. Semerkant'a gidip dev-
rin en mehur mutasavvflarndan Ubey-
dullah Ahrr'a intisap etti. Seyr sl-
kn tamamlayp iczet aldktan son-
ra Buhara'ya geti. Bir yl, yani dokuz
erbain* karncaya kadar Baheddin
Nakibend'in mezarnn yannda ibadet
ve tefekkr hayat yaad. Bu mnev
iliki, onun veys-merep bir sf ola-
rak tannmasna sebep oldu. Tekrar Se-
merkant'a dnen Abdullah- lh'ye
mridi, grev alan olarak Anadolu'yu
gsterdi. Simav'a dnerken urad
ilim merkezlerinde devrin lim ve sf-
leriyle grerek sohbetlerde bulundu.
Bunlarn en nemlilerinden biri, Herat'-
ta grt Molla Cm idi. Daha son-
raki yllarda halifesi Ahmed-i BuhrF-
nin mridi Lmi elebi, Molla CmFnin
Abdui l ah- ilh'nin Meslek't-tlibr ue'1-usln adl ese-
ri nden bir sayfa (Topkap Saray Ktp. H. 305, l
b
)
. ^ J v d - J
1
'JV. -..V-
f'r'jJ.r'l '. t JJ vv - i - i' V
^frflzjrjtsbiy.j*} 'bCpssty/f
/i tS^^fjJ-*fTj l t ij y Vp'
' " < r r - y - --'+>r'
110
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye.
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDULLAH-I LH
olan Zeyrek Medresesi'nde ikamet et-
meye balad. Ksa srede byk kala-
balklar etrafn sarnca daha sakin bir
yer aramay dnd ve Evrenoszde
Ahmed Bey'in teklifini uygun bularak
Selnik'e 40 km. uzaklkta bulunan Var-
dar Yenicesi'ne gitti, Evrenoszde'nin
yaptrd hankaha yerleti ve lmne
kadar oradan ayrlmad. Yenice'de halk
irad etmeye devam ettii biliniyorsa
da Rumeli'de halife braktna dair bir
kayt yoktur. Burada kald sre iin-
de, mrid yetitirmi olmaktan ok,
eser telif etmekle uram olmaldr.
Evliya elebi, Molla lhnin blgedeki
tesirlerinden ve Vardar Yenicesi'ndeki
trbesinden uzun uzun bahsetmi (bk.
Seyahatname, VIII, 175-176), Bursal
Mehmed Thir de trbeyi ziyaret ettii-
ni sylemitir. Ancak daha sonraki yl-
larda bu blgeyi gezen sanat tarihileri
Semavi Eyice ve Ekrem Hakk Ayverdi,
trbe ile ilgili herhangi bir ize rastlaya-
mamiardr.
Abdullah- lh'nin, hayat hakknda
fazla bilgi bulunmayan Ahmed-i lh
adl bir sf ile ada olmas, baz ko-
nularn birbirine kartrlmasna sebep
olmutur. iirlerinde lh mahlasn
kullanan bu sflerin ikisi de Nak ve
Melm-mereptir. Bu durum, eserleri-
nin birbirine nisbet edilmesinin yan s-
ra, Ftih'in stanbul'a davet ettii ve
Ayasofya Camii'nde vaazlarn dinleyip
sohbet ettii lhFnin kim olduu me-
selesini de gndeme getirmitir. Sad-
reddn-i KonevFnin Mitthu'l-ayb adl
eserinin rihi Ahmed-i lh olduu
halde. Ktip elebi'den beri (bk. Kef'z-
zunn, II, 1768) bu erh Abdullah- l-
h'ye nisbet ediiegelmitir. Ftih'in Aya-
sofya'da dinledii ve baz tasavvuf ko-
nular kendisiyle soru-cevap eklinde
konutuu sf de Abdullah- lh de
il, Ahmed-i lhdir. lh Divan ady-
la elimizde tek nshas bulunan eser
ise muhtemelen Ahmed-i lhye aittir.
Abdullah- lhFnin, eser ve sohbetle-
riyle Osmanl topraklarnda yaymaya
alt tasavvuf dnce, sadece bal
olduu Nakibendiyye asndan deil,
genel tasavvuf dncesi ve tarikatlar
tarihi asndan da nemlidir. Onun
zellikle Anadolu ve Rumeli blgesinde
vahdet-i vcd dncesinin yaygnlk
kazanmasnda tesiri byktr. eyh
Bedreddin'in Varidatnn ilk rihi ol-
mas da zerinde nemle durulmas
gereken bir husustur. eyh Bedreddin
olayndan sonra (bk. BEDREDDN SMV),
Bedreddnler diye tannan taraftarlar
zerinde devletin uygulad sert bask-
lara ramen, Bedreddin'i bir rif olarak
deerlendirmesi ve muarzlarnn onu
anlayamadklarn iddia etmesi, kendisi-
nin fikr cesaretini gstermesi bakmn-
dan dikkat ekicidir.
Derviin "kalender-sret ve melm-
sfat" olmas gerektiini ileri sren Ab-
dullah- lh, mrid ve mridde bulun-
mas icap eden zellikleri, Necmeddn-i
Dye'nin Mi rd' l -' i bd adl eserin-
den naklederek aklamtr. Ona gre
kii, kmil bir mride intisap ederek
slk* n tamamlamaldr. nsann
mnev eksiklii kitap okumakla gide-
rilemez. Ancak mrid bulamayan kim-
se, Allah'a gerekten tevecch ederse
O'nun inayeti, enbiya ve evliyann yard-
m ile de mnen olgunlaabilir. Bununla
birlikte o, veyslik diye adlandrlan bu
yolla seyr slk tamamlamann ok
zor ve bunu baaranlarn saysnn ok
az olduu kanaatindedir. Ona gre in-
san ilk din bilgileri aldktan sonra
seyr slkn tamamlamal, daha
sonra zhir ilimleri renmelidir. Bu-
nun aksi yapld takdirde birtakm
zorluklarla karlalr. nsann Allah'a
ulamasna engel olan ve gnl yolunu
kesen harmlerden bahsederken, "Ka-
dnlara, oullara, kantar kantar altn ve
gme, nianl atlar ve develere, ekin-
lere kar ar sevgi beslemek, insanla-
ra gzel gsterilmitir..." (l-i mrn 3/
14) yetindeki ilh uyary hatrlatr.
Felsef phelerin, bid'at ve dallet ehli-
nin, mlhidler, zndklar, Mebbihe,
Muattla ve Dehriyye'nin de birer ha-
rm olduunu syler (bk. Meslek't-tli-
bn, Sleymaniye Ktp., Uk Tekkesi, nr.
25, vr. 73
b
).
Nz' n muklara, niyz' n klara
ait bir hal olduunu ifade eden Abdul-
lah- lh, tecell* fikri zerinde geni
olarak durur. Ona gre tasavvuf dn-
cedeki sapmalarn temel sebeplerinden
biri de ruh tecellnin, rahmn tecell
olarak deerlendirilmesidir. Bir baka
ifadeyle ruhan tasarruf, ruhan cezbe
ile, rabbn tasarruf da rabbn cezbe
ile kartrlmaktadr. Mridlerini irad
konusunda fazla istekli olan baz sfle-
rin rahmn deil de ruhan tasarruf
sahibi olduklarnn iki nemli belirtisi
vardr: Enniyet sahibi olmalar ve
mridleri zerindeki tesirlerinin srekli
olmamas (bk. Zd'l-mtakn, Sley-
maniye Ktp., brhim Efendi, nr. 420, vr.
15
b
). Molla lh. "ene'I-hak", "sbhn
m a'zame n" gibi athiye* lerden
sz ederken ittihad* konusuna da
aklk getirmektedir. Ona gre bu ma-
kamdaki ittihad, iki eyin birleip ayni-
lemesi deil, bir tarafn muhtef (gizli)
olmasdr (bk. Zd'l-mtkn, 86
a
).
Molla lh, Nakibendliin ve ak,
vecd ve vahdet-i vcda dayal tasavvu-
f dncenin Anadolu ve Rumeli'de ya-
ylmasna hizmeti geen sflerin ban-
da gelir. Onu takip edenlerin de Mev-
ln ve bn'l-Arabfnin eserleriyle ak-
lk kazanan vahdet-i vcd dncesi-
nin Osmanl topraklarnda yer bulma-
snda nemli tesiri vardr. Halifesi Mah-
mud elebi'nin mridlerinden, Srr
mahlasl Gelibolulu Muslihuddin Musta-
fa (. 969/1561), Menevfyi Trke'ye
ilk eviren Sfdir. His ve duyua dayal
Horasan tasavvuf mektebinin tabii so-
nucu olarak, iir unsuru onun eserlerin-
de nemli bir yer tutmaktadr. Osmanl
dneminde Vardar Yenicesi'nin yetitir-
dii Hayl, Hayret, Usl gibi airler
dikkati ekmektedir. Melm nevenin
Rumeli'de tantlmasnda ve bu blgede
bugne kadar uzanan Melmliin ta-
rihesinde Abdullah- lhnin nemli
bir yeri vardr. Ancak onun Melmiyye,
vahdet-i vcd ve Vridt izgisindeki
tasavvuf anlay, daha sonraki Naki-
bend muhitlerde tesirini kaybedecek-
tir.
Abdullah- lhnin en mehur mrid-
leri Emr Ahmed-i Buhr, Muslihuddin
Tavl ve bid elebi'dir. Emr Ahmed-i
Buhrnin stanbul Fatih'te kurduu
tekke (bk. EMR BUHR TEKKES), halife-
leri Lmi elebi, Mahmud elebi, PTr
Halfe-i Hamd ve Hakm elebi ile de-
vam etmitir. Bu dnemlerdeki kaynak-
larda Nakibend silsilesi yle veril-
mektedir: Ubeydullah Ahrr, Molla l-
h, Ahmed-i Buhr, Hakm elebi, Nak-
ibendzde Mustafa, lhzde Ykub,
Ahmed Tirev, mer Bk, eyh Nasrul-
lah. Bu silsile, Mceddidiyye'nin Anado-
lu'da yaylmasyla deiiklie uram-
tr.
Eserleri.
1. Kef'l-vridt li-tlibi'l-kemlt
ve yeti'd-derect. Bedreddin SimV-
nin mehur Vridt adl eserinin Arap-
a erhidir. erh yaplrken Attr, Mev-
ln ve zellikle bn'l-Arabnin eserle-
rinden istifade edilmi, yer yer iir un-
suruna ba vurulmutur. Ktip elebi'-
nin kaydettiine gre eser, Vridt ze-
rinde yaplm ilk erhtir. 890 (1485)
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye.
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
111
ABDULLAH-I LH
-M
' - ' f c . J- ^u' , . ,
Abdul l ah- ilh' nin Esmrnme adl eseri nden bir sayfa
(Sleymaniye Ktp., Him Paa, nr. 15)
istinsah tarihli bir nshas Sleymaniye
Ktphanesi'ndedir (Nfiz Paa, nr. 1235).
2. Meslek't-tlibn ve'l-vsln. Ta-
savvuf! hayatn db ve erknna dair
bilgi veren bu eser 888'de (1483) kale-
me alnmtr. Abdullah- lh, kitabin
balarnda, eserini Arapa ve Farsa bil-
meyenler iin Trke olarak yazdn
ifade etmitir (Sleymaniye Ktp., Uk
Tekkesi, nr. 25; Lala smail, nr. 140; br-
him Efendi, nr. 64J.3. Zd'l-mtkn.
Vardar Yenicesi'ne gittikten sonra kale-
me ald bu Trke eser, yzden fazla
tasavvuf stlahnn aklamasn ihtiva
etmektedir. Molla lh bu eserine men-
sur mnctlarla balamtr (Sleyma-
niye Ktp., brhim Efendi, nr. 420; Mev-
ln Mzesi Ktp., nr. 5031). 4. Esrarn-
me. Tasavvuf ahlkla ilgili olan bu eser
de Trke'dir (Sleymaniye Ktp., Him
Paa, nr. 15). S. Risle-i vcd. Vahdet-i
vcd konusunda kaleme alnan Arapa
bir eserdir (Sleymaniye Ktp., Mihriah,
nr. 203). 6. Risle-i Ahadiyye. Fars-
a yazlan eser, hazart- hams, lem-i
cebert, lem-i lht, lem-i hakik,
cem'u'l-cem', gayb'l-mechl, mhiy-
yet'l-mhiyyt, hviyyet-i gayb, aha-
diyyet gibi terimleri incelemitir (Sley-
maniye Ktp., ehid Ali Paa, nr. 1390). 7.
Menzil'l-kulb. Rzbihn- BakiFnin
Risle-i Kuds adl eserine Farsa ola-
rak yapt erhtir. Bu erh, Muham-
med TakTnin Rzbihnnme adl ese-
rinin iinde yaymlanmtr (Tahran 1968,
s. 387-421).
Aadaki eserler de Molla lhye
nisbet edilmektedir; Kenz'l-esrr (S-
leymaniye Ktp., brhim Efendi, nr. 868).
Nect'l-ervh, Risle-i Molla lh
veya Risle-i Es'ile ve Ecvibe (bk. S-
leymaniye Ktp., Mihriah, nr. 195; br-
him Efendi, nr. 867; Topkap Saray Ktp.,
Yeniler, nr. 17) adlaryla da anlan bu
eserin Molla lhFnin ada Ahmed-i
lhye ait olmas ihtimali daha kuvvet-
lidir. Mi'rciyye. Molla lhye nisbet
edilen bu esere henz rastlanmamtr.
Dvn. Bursa Eski Eserler Ktphane-
si'nde (Orhan Ktp., nr. 1223) kaytl 128
sayfalk bu divann 115 sayfas Farsa,
13 sayfas Trke'dir. smail Hikmet Er-
taylan bunu lh Divan adyla neret-
mi ise de (stanbul 1960) eserin hangi
lhye ait olduu hl kesin olarak or-
taya karlamamtr.
Molla lhnin Trke eserlerinin XV.
yzyl Trk nesri asndan da nemli
olduu bilinmektedir.
B B L Y O G R A F Y A :
Lmi , Nefeht Tercmesi, stanbul 1289, s.
453- 454, 460, 4 6 5 ; Lati f i , Tezkire, s. 50; Ta-
kpr i z de, ak'ik, Beyrut 1395, s. 152; Me c -
d, akik Tercmesi, stanbul 1269, s. 262-
2 6 5 ; Kef'z-zunn, II, 1768; Evliya el ebi . Se-
yahatname, VIII, 175- 176; smi l Bel i , Gl-
deste, Bursa 1302, s. 140; Ayvansar y , Had-
kat'l-cevmi', 1, 100; Osmanl Mellifleri, 1,
91- 92; Zaki r kr, Mecma-i Teky, s. 19;
Hseyi n Vasf , Sefine, 1, 29- 30; Kmi l Kepeci -
ol u. Bursa Kt, Bursa Eski Eserl er Ktp. ,
Genel Bl., nr. 4522, IV, 3 8 8 ; E. Hakk Ayver di ,
Fatih Devri Mimarisi, stanbul 1970, IV, 886-
8 8 7 ; Zeki Vel i d Tog an, Umumi Trk Tarihine
Giri, stanbul 1981, s. 377- 378; Kuf ral Kas m,
" Mo l l a l h v e K e n d i n d e n So nr a k i Na k i -
b e n d i y e Muhi t i " , TDED, III ( 1948) , s. 132- 135;
Semavi Eyi ce, " Y una ni s t a n' d a T r k Mi ma r i
Es e r l e r i " , TM, XII ( 1955) , s. 205 vd. ; Mus t a f a
Kara, " Mo l l a l h ' y e Dai r " , Osmanl Aratr-
malar VII-VIII (The Journal of Ottoman Studi-
es), stanbul 1988, s. 365- 390.
S MUS T AF A K A R A HA M D A L GA R
F
A B D U L L A H KESTEL
n
(. 948/1541)
Mirkt'l-lua adl
Arapa-Trke szln yazar. ^
Hayat hakknda fazla bilgi yoktur.
Babasnn ad Ysuf, dedesinin ad Mu-
hammed'dir. Kaynaklarda sadece Ay-
dn'n Kestel kynde doduu, kadlk
yapt, Arapa'y ok iyi bilen, bilhassa
lgat sahasnda derin bilgi sahibi bir
kimse olduu ve Tire'de vefat ettii be-
lirtilmektedir.
Mirkt'l-lua 30.000 kadar madde
ba kelime ihtiva etmektedir. Mellif
bunlardan 14.000'ini Cevhernin e--
hh ii'l-lua adl eserinden, 16.000'ini
de Frzbdnin el-Kms'l-muht'-
inden alm ve bu Arapa kelimelerin
Trke karlklarn vermitir. Mirk-
t'l-lua' daki sistem Cevher ile Frz-
bdnin szikierindeki sistemin ayns-
dr. Kelimenin son harfi "bab", ilk harfi
de "fasl" iinde belirtilmitir. Szlkte
aranan herhangi bir kelimeyi, son har-
finden ilk harfine doru bir sra takip
ederek bulmak mmkndr. Mirkt'l-
lua' da, yukarda belirtilen sra iinde,
nce Arapa kelimelere verilmi, sonra
da her kelimenin Trke anlam yanna
yazlmtr. Kelimenin birden fazla anla-
m varsa bunlar nem srasna gre s-
ralanp aralar "ve" ile ayrlmtr. Mese-
l
c
arza: "Hcet ve keskinlik ve sze
kadir kimse ve kap eii ve rahmet ve
yzn bir taraf ve ol nkadur ki kesre
veya havuza irie". Arapa imlya gre
ayn yazlan, fakat okunuu farkl oldu-
u halde mnas bir nceki gibi olan
kelimelerde "misl-i..." ifadesi kullanlr.
Mesel keter: "rg"; kitir: "Misl-i ke-
ter". Arapa kelime oul ise hangi ke-
limenin oul ekli olduu belirtilir. Me-
sel byt: "Cem'-i beyt"; bytt:
"Cem'-i byt". Bazan Arapa kelime-
nin mnas yine Arapa veya Farsa bir
kelime ile aklanr. Mesel hatime:
"Htimet'-ey', hruhu"; cels: "Hem-
Abdul l ah Kestel ' ni n Mirkat'l-luga adl eseri ni n i stanbul
nshal ar ndan birinin ilk sayfas <10 Ktp., TY nr. 400)
Vji-.
-U)
1
w-
112
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye.
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
nin". Baz Arapa kelimelerin kar-
sna, o kelimenin herkes tarafndan bi-
lindiini belirtmek iin, sadece f " "
harfi ( = mruf) yazlm, baka bir ak-
lamaya gerek grlmemitir. Pek ok
Arapa kelimenin mnasn aklamak iin
yanna "hilfu..." yazlarak onun zdd
olan kelimeden faydalanlmtr. Mesel
btn: "Hilf'z-zhir": eymen: "Hiif'l-
eyser"; eysen "Hilf'l-eymen".
Abdullah Kestel'nin Mirktul-lua'-
da kulland Trke, XVI. yzyl Trk-
esi'dir. Eserdeki Trke metnin fone-
tik ve morfolojik zellikleri ile kelime
hazinesi, o devir Bat Anadolu Trke-
si'nin dili hakknda bir fikir vermekte-
dir. Mesel yuvarlak sesli olan baz keli-
melerin dz sesli ekilleri de kullanla-
rak ses uyumuna riayet edilmitir: ka-
pu kap (bk. vukne, zfire); demr
~ demir (bk. vats), yasduk ~
yasdk (bk. visd, visde gibi). Bu rnek-
lerde hem yuvarlak hem de dz sesli
olan kelimeler, Beylikler ve ilk Osmanl
devri Trkesi'nde imlda daima yuvar-
lak olarak gsterilmitir. nc tekil
ahs iyelik eki Osmanlca'nn son za-
manlarna kadar sesli uyumuna tbi ol-
mam ve imlda daima + / + i eklin-
de yazlmtr. Fakat Mirktul-lua'da-
ki baz rneklerden bu genel kaidenin
daha ok imlda geerli olduu, konu-
ma dilinde ve hatta halk diline yakla-
an metinlerde bu kuraln istisnalarna
rastland anlalmaktadr. Mesel su-
yu ok kuyu (bk.
c
aylem); otu yanm yir
(bk. mercze); su yolu (bk. tila
c
).
Mirkt'l-lua'nm Trke metninde
bugnk yaz dilinde kullanlmayan pek
ok kelime vardr. Mesel azrgamak:
"Azmsamak, az ve ehemmiyetsiz gr-
mek"; biniv: "Binme"; biti: "Senet, bel-
ge" ; nge: "Ktlemek, kesmez hale
gel mek"; drden drden: "Drder dr-
der"; dutruk: "Atei tututurmak iin
kullanlan rp"; sau samak: "(l-
nn iyiliklerini sayarak) Feryat etmek,
alamak, at sylemek".
Mirkt'l-luanm yazma nshala-
rndan en nemlileri, stanbul niversi-
tesi Ktphanesi (TY, nr. 400 1941/
1535]; nr. 2959 [950/1543]; nr. 440
[954/15471; nr. 3482 [960/15521), Sley-
maniye Ktphanesi (zmirli smail Hak-
k, nr. 2863 [946/1539]; Harput, nr. 280
[947/1540]; nr. 5261 1955/1548]; Fatih,
nr. 5260 1956/1549]; Ayasofya, nr. 4766
[959/1551]), Viyana Ktphanesi (bk. G.
Flgel, I, 118, nr. 113 1946/1539]) ve Ber-
lin Ktphanesi'ndeki (Staatsbibl., MS Or.
uart, nr. 977 1964/1557]) nshalardr.
Yakn zamana kadar zerinde ms-
takil alma yaplmam olan Mirka-
ABDULLAH LEBB
t'l-lua hakknda 1983 ylnda bir dok-
tora tezi hazrlanm, f akat henz ya-
ymlanmamtr. Bu tezde "Arapa-Trk-
e Szlk" (s. 58-450) ile "Trke-Arapa
Szlk" (s. 451-568) bal altnda iki
ayr kelime listesi verilmitir.
B B L Y O G R A F Y A :
Kef'z-zunn, II, 1657; G. Fl gel , Die ara-
bischen, persischen und trkischen Handsch-
riften, Wi e n 1865, I, 118- 119, nr. 113; Km-
sul-a'lm, V, 3859; Hediyyetul-'rifn, 1, 4 7 5 ;
Bursal M. Tahi r, Aydn Vilyetine Mensup Me-
yih, Ulem, uar, Mverrihin ue Etibbnn
Tercim-i Ahvli, stanbul 1925, s. 67; Osman-
l Mellifleri, 1, 358; Tarama Dergisi, stanbul
1934, 1, 57; Hanna Sohrvvei de, Verzeichnis der
orientalischen Handschriften in Deutschland
(VOHD), Tei l 5, Wi e s bade n 1981, s. 195; Abdl
Ga f f a r , Mirktul-lua ( dokt or a tezi , 1983, U
Ed. Fak.) , s. 578. m
IFFLI NURI Y CE
F
ABDULLAH KIRM ^
(. 999/1591)
Osmanl hattat. j
Krm'dan geldii iin Krm nisbesiy-
le anlmtr. Yazda hocas eyh Ham-
dullah'n torunlarndan Dervi Mehmed'-
dir. "eyh vadisi'nde yaz yazmaya ba-
lad ve byk bir hrete kavutu. Bu
arada sls-nesih yazlarnda yeni bir
slp denemesine giriti. Sonunda mu-
vaffak olamad gibi eski slbunu da
bozdu. Glzr- Savb'da lmne ya-
kn tanburunu krarak tvbe ettii bildi-
rildiine gre, msiki ile de megul ol-
duunu sylemek mmkndr. Son za-
manlarnda mezarn yaptrp tan dik-
tirdii, tan zerine tarih olarak yan ya-
na iki dokuz (99) yazd, soranlara da,
"Talebelerimden bir dokuz daha yazacak
bulunur" dedii rivayet edilir. Bu ta
Edirnekap Mezarl'nda iken hasara
uradndan Trk ve slm Eserleri
Mzesi'ne kaldrlmtr.
Abdul l ah Kirimi hattyla bir ketebe sayfas
Abdullah Krm'nin te ikisini yaz-
d ve nde gelen talebelerinden Em-
rullah Efendi'nin tamamlad, muhak-
kak hattyla bir En'm- erif, stanbul
niversitesi Ktphanesi'ndedir (AY, nr.
6763).
B B L Y O G R A F Y A :
Ms t aki mz de , Tuhfe-i Hatttn ( nr. i bn-
l emi n Ma hmd Keml ) , stanbul 1928, s. 289;
Ne f e s z de brahi m, Glzr- Savb ( nr. Kilisli
Mual l i m Ri f at) , stanbul 1939, s. 58; Suyol cu-
z de Me hme d Nec b, Devhat'l-kttb ( nr. Ki-
lisli Mual l i m Ri fat) , stanbul 1942, s. 106.
S M . UUR DERMAN
i l i l
r
L
ABDULLAH b. KLLB
( j .ll-Lt )
(bk. BN KLLB).
n
Abdul l ah
K r m ' ni n
Trk-islm
Eserleri
Mzesi ' ndeki
mezar tas
ABDULLAH LEBB
Taylesnzde Hfz
Elhc Abdullah Efendi
XVIII. yzyln ikinci yarsnda yaam
Osmanl tarihisi ve kads.
Doum ve lm tarihleri kesin olarak
tesbit edilememektedir. stanbul'da
dodu. Babasnn ad eyh Taylesn
Mustafa'dr. lmiye mesleine intisap
113
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye.
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDULLAH LEBB
J
1
> o C* &
,/> jlSyjs) 'j- fc>
y , } W
L t ^U i;> >
-T * i 1-V
J
' ^"-d-
v*j^u L5' -i u >

Abdul l ah
Lebba,
Trh-i
Lebb
adl eseri nden
iki sayfa
(Sleymaniye
Ktp. Esad
nr. 2158, vr. l - 2"
etti ve renimini tamamladktan son-
ra 1768 Martnda stanbul'da eyh Ne-
cib Medresesi' ne mderris oldu. Daha
sonra kadlk mesleine geti; 1773 Ni-
sannda Tepedelen, ardndan Glhisar
ve Hurpite kadlklarna tayin edildi.
Bu son vazifesindeki kadlk mddetini
tamamladktan sonra uzunca bir sre
baka bir kadla tayinini bekledi; bu
arada eyhlislm Mehmed Esad Efen-
di'nin konanda imamlk yapt. Nihayet
1777'de Prizren, 1786'da Balk kads
oldu ve 1790'a kadar burada grev
yapt. Mehmed Esad Efendi ve ailesi-
nin himayesinde olduu anlalan Ab-
dullah Efendi'nin okulukta da mhir
olduu ve hatta "kemanke" lakabn
almaya hak kazand anlalmaktadr.
Muhtemelen 1790'dan sonra fazla ya-
amamtr.
Abdullah Efendi'nin eseri Trh-i Le-
bb, 25 Receb 1198-S Reblevvei
1204 (14 Haziran 1784-23 Kasm 1789)
tarihleri arasndaki vak'alar ihtiva et-
mektedir; ancak sonu tamamlanmam
bir halde birden kesilmektedir. Eser,
rznme* tarznda kaleme alnm olup
vak'alar deta gn gnne kaydedil-
mitir. Genellikle duyduu veya grd-
olaylar, zellikle de stanbul vakayi-
ini kaleme alan Abdullah Efendi, ese-
rinde mensubu bulunduu ilmiye snf
ve medrese ile ilgili hadiseleri, tayin ve
azilleri titizlikle kaydedip nakletmeye
almtr. Sade bir dille yazlm olan
eserde yer yer cmle dklklerine ve
bozuk ifadelere rastlanmas, Abdullah
Efendi'nin edeb kudretinin zayf oldu-
unu dndrmektedir. Bununla birlik-
te eser, muhtevas bakmndan aratr-
clar iin nemii bir kaynak olma zelli-
ine sahiptir. Eserin imdilik bilinen tek
nshas Sleymaniye Ktphanesi'nde
bulunmaktadr ( E s a d E f e n d i , nr . 2 1 5 8 ) .
Abdullah Efendi'nin ayrca, Halil Ha-
sib Efendi'nin okulua dair Tuhfet'l-
Hasb adl eserini istinsah ederek 5
Muharrem 1177'de (16 Temmuz 1763)
tamamlad ve baz yerlerine men-
zil* leri ikmal eden notlar ekledii bilin-
mektedir.
B B L Y O G R A F Y A :
S, RKRD, nr. 33, 84, 107, 122, 129, 132,
133, 151, 155, 156, 159; M. Gt z, Trkische
Handschriften, Wi e s bade n 1979, IV, 308- 309;
Feri dun M. Eme c e n, " T r h- i L e b b ' y a Di r " ,
Tarih Dergisi, sy. 33, stanbul 1982, s. 237-
B FERI DUN EMECEN
ABDULLAH b. LEHIA
( y. ^ ^ )
( bk. BN L E H A ) .
A B D U L L A H b. MAHREME
( UjPeja AIJ-C. )
Eb Muhammed Abdullah b. Mahreme
b. Abdil'uzz el-Kure el-Amir
(. 12/633)
slmiyet'i ilk kabul eden
sahblerden biri.
Genlii hakknda bilgi yoktur. Ca'fer
b. Eb Tlib'le birlikte Habeistan'a,
daha sonra da otuz yanda iken Medi-
ne'ye hicret etti. Hz. Peygamber, Medi-
ne' de onunla Ferve b. Amr el-Beyz
arasnda kardelik ba ( muht *) kur-
du. Bata Bedir olmak zere btn sa-
valara katld. badete dknl ile
de tannan Abdullah'n Allah yolunda
her mafsalna bir darbe yemeden lme-
me arzusu, krk bir yandayken katld-
Yemme Sava'nda gerekleti. Ab-
dullah b. mer onu sava meydannda
can vermek zereyken bulduunda if-
tar vaktinin girip girmediini sordu,
orucunu amak iin yanndaki kalkann
iine biraz su koymasn istedi. Fakat o,
bn mer suyu getirinceye kadar ruhu-
nu teslim etti.
B B L Y O G R A F Y A :
bn shk, es-Sre ( nr. M u h a m m e d Ha-
m dul l a h) , Rabat 1967 Konya 1401/1981,
s. 207; Vk d , Kitb'l-Mez (nr. M. i ones l ,
Lo ndo n 1965- 66 Beyrut, ts. ( l em' l - Kt b) ,
1, 156, 3 4 1 ; II, 4 9 6 ; bn Hi m, es-Sre (nr.
Mu s t a f a es-Sekk v. dr. ) , Kahi re 1375/1955,
I, 352; II, 7, 341; bn Sa' d, et-Tabak-tul-
kbr ( nr. hs an Ab b a s ) , Beyrut 1388/1968,
III, 4 0 4 ; bn' l -Es r, sd'l-be ( nr. Mu h a m-
me d i b r h i m el -Benn v. dr. ) , Kahi re 1390-
93/1970- 73, III, 379- 380; bn Hacer, el-be
( nr, Al i M u h a m m e d el -Bi cv ), Kahi re 1390-
92/1970- 72, IV, 226. r - 1
Sitil KEMAL SANDI KI
A B D U L L A H b. MES ' D
( ^ Jj <>_US- )
Eb Abdirrahmn Abdullah b. Mes'd
b. Gafil b. Habb el-Hzel
(. 32/652-53)
lk mslmanlardan ve aere-i
mbeere* den biri, Kfe tefsir
ve fkh mekteplerinin kurucusu.
L J
Ailesi ve slm'dan nceki hayat hak-
knda fazla bilgi yoktur. Babas, Abdul-
lah b. Hris b. Zhre'nin halfi idi (ye-
minli, muhid). Bu sebeple o da Ben
Zhre'nin halfi olarak tannmtr. Fa-
kir bir ailenin ocuu olduu iin sl-
miyet' e girmeden nce pek tannmayan
Abdullah b. Mes'd, ocukluunda Uk-
be b. Eb Muayt'n srlerine obanlk
yapt. Hz. Hatice ve Ali'den sonra
slmiyet'i kabul eden nc kii oldu-
u syleniyorsa da bizzat kendisi, altn-
c mslman olmaktan eref duyduu-
nu belirtmektedir. Onun yeni dine giri-
ini, koyun srlerini otlatt bir srada
Hz. Peygamber' le aralarnda geen ola-
an st bir hadiseye balayan haber-
ler yannda, Peygamber'in Erkam'n evi-
ne yerlemesinden veya Hz. mer'in
slm'a girmesinden nce mslman
olduuna dair rivayetler de vardr. Ab-
dullah'n annesi mm Abd bint Abd-
ved ve kardei Ukbe de ilk mslman-
lardandr. Babas hakknda fazla bir ey
bilinmedii iin kendisine sahb b. sa-
hbiyye dendii gibi, yine annesine nis-
betle bn mmi Abd diye de anlmtr.
Mslman olduktan sonra, azl slm
dmanlarndan biri olan Ukbe b. Eb
Muayt'n yanndan ayrld ve kendini di-
ne ve Hz. Peygamber'in hizmetine adad.
114
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye.
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDULLAH b. MEYMN el-KADDH
Mekke' de dier mslmanlarla bir-
likte o da mriklerin eziyet ve ikence-
lerine mruz kald ve bundan kurtul-
mak iin Habeistan hicretlerine katld.
Mriklerden korkmadan ve onlardan
gelecek basklara aldrmadan, Hz. Pey-
gamberden sonra Kbe'de ikre
Kur'an okuyan ilk sahb olan Abdullah
b. Mes'd, ayn zamanda Medine' ye ilk
hicret edenler arasnda yer ald. Medi-
ne' de Reslullah onunla Zbeyr b. Av-
vm ve Muz b. Cebel arasnda mu-
ht* kurdu. Kaynaklar onun Hz. Pey-
gamber zamanndaki btn savalara
katldn bildirmektedir. Bedir'de sa-
vatan bir nceki gece keif kolunda
grev ald ve sava srasnda yaral ola-
rak bulduu Eb Cehil'i ldrd. Hz.
Peygamber, mmetin Firavun'u diye va-
sflandrd Eb Cehil'in ldrlmesin-
den dolay Allah'a hamdederek Abdul-
lah' vm ve Eb Cehil'in klcn ona
vermitir.
Medine' de Mescid-i Neb'nin arka ta-
rafnda Abdullah'a annesiyle birlikte
oturacaklar bir ev ayrld, ayrca kendi-
lerine Reslullah'n evine rahata girip
kmalar iin izin verildi. Hatta bu ya-
kn mnasebet sebebiyle yabanclar on-
lar Peygamber ailesinden sanrd. Ken-
disini Reslullah'n hizmetine adam
olan Abdullah, Hz. Peygamber bir yere
gitmek istedii zaman ayakkablarn
evirip hazrlar, yolda nnde yrr, y-
kanrken perde tutar ve uykuda iken
ibadet iin uyandrrd. Bir yere otur-
duklarnda ayakkablarn karr, mu-
hafaza ederdi. Gzel sesliydi ve ok
gzel Kur'an okurdu. Sahbe arasnda
ahlk ve yaay bakmndan Reslul-
lah'a en ok benzeyen bir kimse olarak
kabul edilirdi. Hz. Peygamber' in hayat
tarzn, kyafetini, ahlk ve tavrlarn
rnek almada son derece gayret gste-
rirdi. Bir yandan Hz. Peygamber' in zel
hizmetinde bulunurken dier yandan
da yeni mslman olanlara slmiyet'i
retirdi. Abdullah, Uhud Sava'nda bir
ara ortaya kan panik srasnda Pey-
gamber' in yanndan ayrlmayan birka
kiiden biridir. Hz. Peygamber' in vefa-
tndan sonra meydana gelen ri dde*
olaylarnda Medine'nin savunulmas ve
stratejik noktalarnn korunmas mak-
sadyla, Halife Eb Bekir tarafndan
seilenler arasnda o da yer almtr.
bn Mes'd, Hz. mer tarafndan K-
f e kadl ve beytlml idaresi ile g-
revlendirildi. Daha sonra ureyh'in kad
olarak tayin edilmesi zerine yalnzca
beytlmlle ilgili grevini srdrd.
mer ehid edilince Medine' ye dnd
ve bir sre orada kaldktan sonra Hali-
f e Osman tarafndan Kfe'deki eski g-
revine iade edildi. Bundan dolay, A. J.
Wensinck'in Abdullah b. Mes'd'un idar
ilerden anlamadna dair iddias (bk.
A, V, 772) herhangi bir esasa dayanma-
maktadr. Onun anlay ve kabiliyeti ko-
nusunda, Reslullah'n bir mnasebetle
syledii u sz de yeterli bir delil te-
kil eder: "Eer onlara danmadan bir
emr (ynetici) tayin etseydim, bn m-
m Abd'i tayin ederdim" (Tirmiz, "Me-
nkb", 38). Ayrca Hz. mer'in aml-
lar'a daha ok hediye vererek onlar
kendilerinden stn tuttuunu syle-
yen Kfeliler'e. bn Mes'd'u Kfe' de
grevlendirmek suretiyle de onlar e-
reflendirdiini ifade etmesi (bk. bn Kay-
yim, 1'lm'l-muuakk'n, 1, 17), onun
bir ynetici olarak halife nezdindeki de-
erini gsterir. Hz. mer'in Kfe vaiisi
olan Ammr b. Ysir ve Hz. Osman za-
mannda ayn yerin valisi olan Sa'd b.
Eb Vakkas gibi byk sahblerle baz
konularda gr ayrlna dmesi so-
nucu, ad geen valiler grevden alnr-
ken bn Mes'd'un uzun bir mddet g-
revde braklmas, VVensinck'in iddias-
nn yersiz ve tutarsz olduunun bir
baka delili saylmaldr. Kfe' de resm
vazifesi yannda ilm faaliyeti ve yeti-
tirdii talebeler vastasyla Kfe tefsir
ve fkh mekteplerinin de temellerini
atm bulunan Abdullah b. Mes'd, da-
ha sonra Hz. Osman tarafndan Medi-
ne'ye arld. Fakat bn Mes'd, halife-
nin Eb Zerr'i Rebeze' ye mecbur ika-
mete gndermesi ve resm Mushaf'a
muhalif olur endiesiyle baz ahslarn
elinde bulunan Mushaflar'n yaklmasn
emretmesi gibi sebeplerle halifeye kr-
gnd. Kfeliler onu koruyacaklarn va-
ad ederek ayrlmamasn istedikleri hal-
de. ortaya kacak fitnelerin kendisi
yznden balamasn arzu etmediini
belirterek grevine son veren Osman'n
emrine uydu ve Medine'ye dnd. Me-
dine'de bir sre kaldktan sonra hasta-
land ve altm yan gemi olarak ve-
f at etti. Cenaze namaz Hz. Osman veya
Ammr -tarafndan kldrld ve Bak'
Mezarl'na defnedildi. J. C. Vadet'in
bn Kesr ve bn Hacer'e dayanarak bn
Mes'd'un Kfe' de vef at ettiine dair
verdii bilgi (bk. El
2
(Fr.), IH, 898) yanl-
tr. Zira bu kaynaklarn her ikisi de bn
Mes'd'un Medine' de vef at ettiine da-
ir olan rivayeti benimsemilerdir (bk. el-
Bidye, VI I , 163; el-be, IV, 235) .
Kaynaklarn belirttiine gre Abdul-
lah b. Mes'd ksa boylu, zayf ve esmer
bir kimse idi. Son derece mtevazi bir
kiilie sahipti. Salarn uzatr, temiz
ve gzel giyinmeyi severdi. Srnd
gzel kokularla karanlk gecede bile ta-
nnrd. Rayta ve Zeyneb adlarnda iki
hanm (bk. bn Sa'd, VIII, 290), Abdur-
rahman, Utbe ve Eb Ubeyde adlarn-
da olunun olduu bilinmektedir.
Daha ocuk sahibi olmadan Hz. Pey-
gamber kendisine Eb Abdurrahman
knyesini vermi ve olu olduunda
adn Abdurrahman koymutur. Abdul-
lah b. Mes'd'un hizmetlerini ve byk-
ln, onun siyas ve idar alandaki fa-
aliyetinden ok, slmi ilimlerin kurulu-
undaki nclnde aramak gerekir.
Hadis lmindeki Yeri.
bn Mes'd, gerek ilk dnemde Ms-
lmanl kabul edii, gerekse Hz. Pey-
gamberl e olan yakn mnasebeti sebe-
biyle ondan birok hadis duymu ve ri-
vayet etmitir. Ayrca Hz. mer, Osman,
Ali ve dier sahbler vastasyla rivayet
ettii hadisler de vardr. Kendisinden
de Eb Ms el-E'ar, bn Abbas, m-
rn b. Husayn, Cbir b. Abdullah, Enes
b. Mlik gibi birok sahb ile Alkame
b. Kays, Mesrk, Esved b. Yezd, Abde
es-Selmn, Amr b. urahbil, Haris b.
Kays vb. byk tbiler rivayette bulun-
mulardr. Ondan gelen 848 kadar ha-
disin byk bir ksmn bizzat Reslul-
lah'tan rivayet etmitir; bunlarn ou-
nu Ahmed b. Hanbel'in Msned'i ve
Tirmiz'nin Snen' inde bulmak mm-
kndr. Buhr ile Mslim, bn Mes'd'-
un 64 hadisini ittifakla aM ' l eri ne al-
mlardr. Ayrca Buhr 21, Mslim ise
35 hadisini mstakil olarak almtr.
Buna gre Buhr onun rivayet ettii
85 hadise, Mslim de 99 hadise ahh'-
inde yer vermitir. lk zamanlar hadis-
lerin yazlmasna taraftar olmayan bn
Mes'd, hadis rivayetinde son derece
titizlik gstermitir.
J. C. Vadet, Abdullah b. Mes'd'un
hadis ilmindeki yerini ele alrken, hadis
rivayeti konusunda Kfe muhitinin ona
sadk kaldn, buna karlk dier e-
hirlerdeki muhaddislerin, Ehl-i snnet
nazarnda adnn lekelenmesi sebebiyle,
ondan istifadeyi dnmediklerini be-
lirterek bn Mes'd'u pheli bir ahsi-
yet olarak gsterir. Ancak bu, gerei
saptrmaktan baka bir ey deildir.
Ondan hadis rivayet edenler arasnda
her blgeden limler bulunmakla birlik-
te, uzun sre kald ve ders verdii
115
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDULLAH b. MEYMN el-KADDH
Kfe ve civarnda talebe ve rvilerinin
ok oluu tabiidir. Onun a taraf tan
olduunu ima eden J. C. Vadet'in bu
iddiasnn tutarszl aada gsteril-
mitir.
Kur'an limlerindeki Yeri.
bn Mes'd Irak tefsir mektebinin
temelini atarak Kur'an ilimlerine de
nemli hizmetler yapmtr. rak mek-
tebi fkhta olduu gibi tefsi rde de
re'ye nem vermi ve bu ilimleri daha
sonraki nesillere aktaran birok deerli
lim yetitirmitir. Onun ilmi, dorudan
Hz. Peygamber' e dayanmaktayd. Re-
slullah, sesi gzel olan bn Mes'd'un
Kur'an okuyuunu zevkle dinlerdi. O,
sahbe arasndaki Kur'an hfzlarnn
nde gelenlerinden biriydi ve bizzat be-
lirttiine gre yetmiden fazla sreyi
Peygamber' in kendisinden renmiti
(bk. Buhr, "Fez' i l l -Kur' n", 8). Ken-
disinin toplad ve adna izfe edilen
bir Mushaf nshas vardr. Bu nsha-
nn, Halife Eb Bekir tarafndan bir
araya getirilip Osman tarafndan oal-
tlan resm Mushaftan ayrld belli
bal noktalar, srelerin tertibi, baz ke-
limelerin imls ve yer yer tefsir kabilin-
den ilvelerin bulunmas gibi hususlar-
dr. Ona ait nshada bulunan aklama
mahiyetindeki ilveler ve farkl kraat
ekilleri kendisinden sonraki fikir ha-
yatna tesir ettikten baka, Kur'an h-
kmlerini renme ve bilinmesi g ke-
limeleri aklama ynnden de faydal
olmutur. bn Mes'd'un, talebelerine
bir sreyi okuduktan sonra onu uzun
uzadya izah ettii ve yetlerden kan
hkmleri onlara aklad bilinmekte-
dir. Mtebih yetleri te'vil ederken
dayand ana kaynak bizzat Kur'n-
Kerm ve Hz. Peygamber' in snneti ol-
mutur. Bunun dnda, baz konularda
kendi ahs grlerini de ortaya koya-
rak ictihadda bulunmutur.
Abdullah b. Mes'd ve dier baz sa-
hbler, Hz. Peygamber' den duyduklar
tefsir mahiyetindeki aklamalar kendi
zel nshalarna kaydettiklerini belirt-
milerdi. Bu tr ilvelerin Peygam-
ber' den duyulan tefsir niteliindeki ifa-
deler olduu ve yetlerin mnasnn an-
lalmasn kolaylatrmaktan baka bir
gayesi bulunmad bilindii halde, I.
Goldziher, bu ilvelerin aklayc bir
zellie mi sahip olduu, yoksa asl
metni tashih edici bir fonksiyonu mu
yerine getirdii konusunun pek ak ol-
madn iddia ederek (bk. Mezhib't-
116
tefsri'l-lslm, s. 21), phe ve tereddt
uyandrmaya almtr. Halbuki baz
zel nshalardaki bu ilvelerin metni
deitirici nitelikte deil, metni akla-
yc mahiyette olduu kesinlikle bilin-
mektedir. Nitekim Hanefler, yemin ke-
fareti olarak tutulacak gnlk oru-
cun pe pee olmas gerektiini, ilgili
yette (el-Mide 5/89) bn Mes'd'a ait
zel nshada bulunan "mtetbit"
( OUJL^. ) ifadesinden karmaktadrlar.
Bunun gibi, sr sresinin 93. yetinde
geen "min zuhruf" ( ) kelimesi-
ni "min zeheb" ( s-
4
-
5
j * ) eklinde kay-
detmesi, bu kelimenin lgat mnasnn
anlalmasn kolaylatrmtr.
Mushaf nshalarnn oaltlmas iin
kurulan komisyon mnasebetiyle bn
Mes'd'un Hz. Osman ve Zeyd b. S-
bit'e kar muhalif bir tavr takndna
dair bazi rivayetler de msterikler ta-
rafndan istismar edilmitir (bk. Blache-
re, s. 63-64). Halbuki bu konuda bn
Mes'd'un taknd tavrn, ileri gelen
ashap tarafndan ho karlanmad ve
sonradan kendisinin de bundan pi-
manlk duyduu bilinmektedir. Aslnda
Hz. Eb Bekir Kur'an'n toplanmas iin
Zeyd b. Sbit'i grevlendirdii zaman
bn Mes'd buna itiraz etmemi, Hz.
Osman'n Mushafn oaltlmas mak-
sadyla kurduu heyete de itiraz olma-
mt. Ancak Eb Bekir'in zel nshala-
ra mdahale etmemesine karlk, Os-
man'n grlen lzum zerine bu ns-
halarn imhasn emretmi olmas, bn
Mes'd'u muhalif tavr almaya sevket-
miti. Ayrca byle byk bir hizmet
iin Zeyd b. Sbit seilirken kendisine
grev verilmemi olmasndan dolay da
krgnln belirtmiti.
Eb Bekir el-Enbr, bn Mes'd'un
Mslmanl daha nce kabul etmi ve
daha faziletli olmasna ramen, her iki
halife tarafndan Zeyd b. Sbit'in bu
grev iin tercih edilmesini, Zeyd'in
Kur'an' daha iyi hfzetmesine bala-
maktadr. Ayrca Zeyd'in yazs da g-
zeldi. bn Mes'd'un bu konuda grev-
lendirilmemesinin bir baka sebebi de
onun Kfe'deki hizmetinin ve srdr-
d ilm faaliyetin srekliliini sala-
mak dncesi olmaldr. bn Mes'd'-
un Zeyd' e kar tavrnn samimi bir hiz-
met anlayndan kaynakland da d-
nlebilir. Nitekim bn mer, Hz. Pey-
gamber' in yle buyurduunu nakle-
der: "Kur'an' u drt kiiden reniniz:
bn mm Abd (bn Mes'd), Muz b.
Cebel, bey b. K'b ve Slim" (Buhr,
"Fez
3
il'l-Kur
3
n", 8). Reslullah'n
onun hakkndaki u takdirkr ifadeleri
de unutulmamaldr: "Kur'an' nzil ol-
duu gnn heyecanyla okumak iste-
yen kimse, bn mm Abd'in kraaty-
la okusun" (Msned, 1, 26). Binaenaleyh
Abdullah b. Mes'd gibi bir otoritenin
bylesine nemli bir almada yer al-
mamasnn, stelik yazd nshann
imha edilmesinin kendisinde bir tepki-
ye yol am olmasn yadrgamamak
gerekir.
Goldziher'in, bn Mes'd ve bey b.
K'b'n Kur'an konusunda sahbe ara-
sndaki mmtaz mevkilerine ve Hz.
Peygamber' in de takdirkr ifadelerine
temas ederek, onlarn kraatte Hz. Os-
man ve Zeyd b. Sbit'ten daha stn ve
kraatlerinin daha mehur olduunu
ileri srmesi, ayrca mslmanlar buna
nem vermemekle itham etmesi (bk.
Mezhib't-tefsri'l-Islm, s. 16 vd.) ger-
ekle badamamaktadr. Bu iki sah-
bnin slmiyet'teki yeri ve deeri elbet-
t e mslmanlarca bilinmektedir. Hz.
Peygamber onlar vd gibi dier
birok sahbyi de vmtr. Gerek
muhacir gerek ensar btn sahbenin
gz nnde cereyan edip de hepsinin
gr birliine vard bir konuda onlar
yanl davranm olmakla itham etme-
nin ilim ve mantkla badar bir taraf
yoktur. Mesel tefsir sahasndaki sa-
lhiyeti ve mevkii herkese bilinen bn
Abbas bile, "Benim kraatim Zeyd'in k-
raatidir, f akat bn Mes'd'un kraatin-
den de on ksur okuyu aldm..." de-
mektedir (bk. bn Eb Dvd, Kitb'l-
Mehif, s. 55).
J. C. Vadet'in bn Mes'd'u a taraf-
tar gstermesi ve tefsirinde i te-
mayller bulunduunu ileri srmesi de
ilm ve objektif delillere dayanmamak-
tadr. Her mslman gibi onun da Ehl-i
beyt*e kar sevgi beslemesini ve da-
ha nce zikredilen baz sebeplerle Hz.
Osman'a olan krgnln bahane ede-
rek i olduunu iddia etmek tarih
gereklerle badamaz. Ayrca lm
deinde iken ziyaretine giderek vasi-
yetini ve arzularn soran Hz. Osman'la
aralarnda geen konumalardan ve ce-
naze namazn Osman'n kldrdna
dair rivayetlerden, sz konusu krgnl-
n pek de nemli olmad anlalmak-
tadr. Hilfet konusunda Osman'a kar
tavr taknan iler'in onun tarafndan
oaltlan Mushaf nshasnn dnda
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi : b- hayt-el-Ahkm'-er'iyye. --
Ankara : Trkiye Diyanet Vakf, 1988. 1. c. (16, 559 s.) : res., hrt. ; 29 cm.
ABDULLAH b. MEYMN el-KADDH
bir nshaya meyletme arzusu, bn
Mes'd'a ait nshaya ilgi duymalarna
ve dolaysyla ona ilik isnat etmelerine
yol amtr. Nitekim bir ksm iler
398 (1007-1008) ylnda Badat'ta bn
Mes'd'a izfe ettikleri bir nshay or-
taya karmlar (bk. Goldziher, s. 295),
ancak iinde baz fazlalklar ve noksan-
lar bulunan bu nsha, zamann byk
f limi kad Eb Hmid el-sfe-
rMnin verdii fetva ile yaktrlmtr.
Halbuki Hz. Osman'n oaltt resm
nsha sahbenin icm ile kabul edil-
miti. Bir ksm ar iler Osman'n
Ali'ye ait baz hususlar ihmal ederek
Mushaf deitirdiini ileri srmler-
se de bu konuda eser vermi ve tefsir
kaleme alm i limleri dahi bu irkin
iddiay kabul etmemilerdir. Esasen Hz.
Ali'nin Hz. Osman zamannda da kendi
halifelii srasnda da resm Mushaf la
ilgili farkl bir gr olmamtr.
bn Mes'd'un tefsir ve kraat sahala-
rnda yetitirdii en mehur rencileri
Hasan- Basr, Katde, Eb Abdurrah-
man es-Slem ve Eb Amr e-ey-
bn'dir.
Fkh lmindeki Yeri.
bn Mes'd, hadis ve Kur'an ilimleri
sahasnda olduu gibi fkh sahasnda
da nemli bir mevkie sahiptir. Onun u
szleri, Kur'n- Kerm ve ondan -
karlacak hkmler konusundaki bilgi-
sini ifade etmesi bakmndan son dere-
ce ilgi ekicidir: "Yemin ederim ki Al-
lah'n kitabnda, nerede nzil olduunu
bilmediim bir sre ve kimin hakknda
indiini bilmediim bir yet yoktur. Bu-
nunla birlikte Allah'n kitabn benden
daha iyi bilen ulalabilir birinin var ol-
duunu bilsem hemen ayana gider,
ondan faydalanrdm" (Buhr, "Fez' i-
l'l-Kur'n", 8). Hz. mer halife olunca
deiik kltrlere, farkl yaay ve de-
erlere sahip bulunan insanlarn yaa-
d Kfe'nin kaz, eitim ve retim
hizmetlerini yrtmek zere Abdullah
b. Mes'd'u grevlendirdi. Bylece o
Kfe'de uzun bir sre kalarak ilm faa-
liyetlerin banda bulundu; tefsir ve k-
raat alannda olduu gibi fkhta da
Kfe mektebinin kuruluunda en
nemli rol oynad. Kaynaklarn belirtti-
ine gre bn Mes'd dnda, gr ve
fetvalar talebeleri tarafndan yazya
geirilmi baka bir sahb yoktur de-
nebilir (bn Kayyim, I, 20). Kendisini ta-
mamiyle ilm faaliyete vermesinden do-
lay onun yetitirdii talebeler say ve
kalite bakmndan da dierlerinden
stndr. Bunun tabii sonucu olarak,
Irak yresinde Hz. mer ve Ali bata
olmak zere baz sahblerin grleri
yannda en ok bn Mes'd'un grleri
yayld ve bundan dolay, daha sonralar
Eb Hanfe tarafndan sistemletirilen
bu mektebin asl kurucusunun bn
Mes'd olduu ileri srld. rak fkh
mektebinin en nemli iki vasfn tekil
eden "nassn bulunmad yerde rey ve
kyasa ba vurulmas" ilkesi ile "sahih
olduu kesin olarak bilinmeyen hadisle-
rin yerine itihadn tercih edilmesi"
esas, temelde bn Mes'd'un dnce
tarzna dayanmaktadr. O bu konuda
yle der: "Sizden hkm vermek du-
rumunda olan kimse nce Allah'n kita-
bna baksn, arad orada yoksa Re-
sl'nn hkmne ba vursun; bunla-
rn her ikisinde de yoksa slihlerin
hkmettii ile hkm versin. ayet
bunlarn hibirinde bir hkm bulam-
yorsa kendi grne ba vursun. Bunu
da beceremiyorsa hkm vermekten
vazgesin" (bk. bn Kayyim, I, 63). Onun
nas bulunmayan bir konuda grn
belirttikten sonra, "Eer doru ise Al-
lah'tandr, yanl ise benden ve eytan-
dandr; Allah da Resl de bundan be-
ridir" (bn Kayyim, I, 81) dedii de bilin-
mektedir.
Dorudan bn Mes'd'dan ilim tahsil
eden ve Kfe (Irak) fkh mektebinin
kuruluunda nemli rol oynayan ilk
neslin nde gelen ahsiyetleri Alkame
b. Kays, Esved b. Yezd, Abde es-Sel-
mn, Mesrk b. Ecda', Amr b. urahbil
ve Hris b. Kays'tr. Eb Hanfe'ye ge-
len hocalar zincirinde ilk halkay Alka-
me b. Kays oluturmaktadr; onun da
en nde gelen talebeleri brhim en-
Neh ile a'bFdir. Bunlarn en tannm
talebesi olan Hammd b. Eb Sley-
man, Eb Hanfe'nin, yannda yirmi yl
kadar ilim rendii en nemli hocas-
dr. Eb Hanfe'den baka, bu mekte-
bin Sfyn es-Sevr, bn Eb Leyl ve
bn brme gibi dier nemli ahsi-
yetlerini de bn Mes'd'un ilminin vris-
leri olarak zikretmek gerekir.
bn Mes'd'un kaynaklarda dank
halde bulunan fkh grleri Dr. Mu-
hammed Ravvs Kal'ac tarafndan der-
lenerek Mevs'at fkhi
c
Abdillh b.
Mes
z
d (Kahire 1404/1984) adyla Mek-
ke mm'l-Kur niversitesi yaynlar
arasnda neredilmitir. Eser, terim ve
konu balklarna gre ansiklopedik bir
tarzda tertip edilmitir.
B B L Y O G R A F Y A :
bn Hi m, es-Sre (nr. Mus t a f a es-Sekk
v. dr. ) . Kahi re 1375/1955, I, 254- 315; bn
Sa' d, et-Tabakt'l-kbr (nr. hs an Abba s ) ,