You are on page 1of 46

Τέχνες Ι: Ελληνικές & Εικαστικές

Τέχνες

Προϊστορικοί και Κλασική Τέχνη

ΤΟΜΟΣ Α’

3ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ
Η ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ
Από την κατάρρευση του Μυκηναϊκού Κόσμου έ ως τη Ρωμαιοκρατία

Περίληψη κεφαλαίου από την Κωνσταντία Γιόρτσιου
Ακαδημαϊκό έτος 2009 – 2010
Με την ευγενική βοήθεια των Μ. Καραμήτσου και Ε. Πέρρου

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
Ενότητα 3.1 – Πρώιμοι Ελληνική Τέχνη (1000 – 700 π.Χ.)......................................... 2
3.1.1 «Γεωμετρική Κεραμική» ................................................................................. 3
3.1.2 «Γεωμετρική» Μικροτεχνία............................................................................. 5
Ενότητα 3.2 – Ανατολικές επιδράσεις στην ελληνική τέχνη του 7ου αιώνα π.Χ. .......... 8
Ενότητα 3.3 – Η τέχνη της αρχαϊκής περιόδου (700 – 480 π.Χ.) .............................. 13
3.3.1 Γλυπτική....................................................................................................... 13
3.3.2 Κεραμική και Αγγειογραφία .......................................................................... 17
3.3.3 Μεταλλοτεχνία και Μικροτεχνία .................................................................... 21
Ενότητα 3.4 – Η τέχνη της κλασικής περιόδου (480 – 323 π.Χ.) .............................. 24
3.4.1 Γλυπτική....................................................................................................... 24
3.4.2 Οι γλύπτες και τα έργα τους ......................................................................... 25
3.4.3 Αρχιτεκτονική – Πλαστική............................................................................ 26
3.4.4 Ζωγραφική και Αγγειογραφία ....................................................................... 29
3.4.5 Μικροτεχνία.................................................................................................. 30
Ενότητα 3.5 – Η τέχνη της ελληνιστικής περιόδου (323 – 31 π.Χ.)........................... 33
3.5.1 Γλυπτική και προσωπογραφία ..................................................................... 34
3.5.2 Αρχιτεκτονική ............................................................................................... 37
3.5.3 Ζωγραφική ................................................................................................... 40
3.5.4 Μικροτεχνία................................................................................................. 41
Ενότητα 3.6 – Η τέχνη της ρωμαιοκρατίας................................................................ 44

Ενότητα 3.1 – Πρώιμοι Ελληνική Τέχνη (1000 – 700 π.Χ.)

Π
Πααρράάδδεειιγγμμαα 11::
Ο Κένταυρος του Λευκαντιού (εικ. 1)
Πήλινο ειδώλιο με ύψος 36 εκ. και προέρχεται
από το Λευκαντί (Εύβοια). Ο οικισμός γνώρισε
άνθηση τον 10ο- 9ο αι. π.Χ. Το γνωρίζουμε από
τον πλούτο των τάφων του Λευκαντιού που
μας σώθηκαν και είναι γεμάτα με πολύτιμα
αντικείμενα και όπλα, πολλά από Εγγύς
Ανατολή. Το ειδώλιο είναι σημαντικό διότι είναι
τροχήλατο, φτιαγμένο δηλαδή στον κεραμικό
τροχό, μάλλον από ντόπιο κεραμέα.
Συγκεντρώνει δύο από τα σημαντικότερα
χαρακτηριστικά της ελληνικής τέχνης:
-

Είναι

ανθρωποκεντρική.

Δείχνει

ενδιαφέρον για την ανθρώπινη μορφή
και

της

δραστηριότητές

«ανθρώπινη

μορφή»

της.

εννοείται

Ως
κάθε

πλάσμα, πραγματικό ή φανταστικό, με ανατομικά στοιχεία που μπορούν να
αναγνωριστούν ως ανθρώπινα (κεφάλι, μάτια, χέρια)
-

Είναι

αφηγηματική.

Παρουσιάζει

αναγνωρίσιμα

στοιχεία

από

την

πραγματικότητα ή μια αφηγηματική κατάσταση, μια εξιστόρηση, τα οποία
παρατίθενται ή θίγονται με τέτοιο τρόπο ώστε να γίνονται αντιληπτά από τον
θεατή.
Τα παραπάνω στοιχεία συγκεκριμενοποιούνται κατά τον 8ο και 7ο αι. όταν ο
ελλαδικός χώρος αρχίζει να ανακάμπτει οικονομικά, υπάρχει αύξηση πληθυσμού και
βελτίωση συνθηκών διαβίωσης. Την περίοδο αυτή μαρτυρείται εγκατάσταση
Ελλήνων εμπόρων στις Συροπαλαιστινιακές ακτές και υπάρχει αύξηση ξένων στην
Ελλάδα, εμπόρων και τεχνιτών. Ίδρυση αποικιών. Χρήση αλφαβήτου.

Σελίδα 2 από 46

Αυτές οι κοινωνικές, οικονομικές, πολιτιστικές αλλαγές επηρέασαν την τέχνη, οπότε η
ανατολική επίδραση γίνεται πιο έντονη, ενώ εμφανίζονται και τα πρώτα λίθινα
μνημεία.

3.1.1 «Γεωμετρική Κεραμική»
Η τέχνη του 9ου και 8ου αι. π.Χ. ονομάστηκε γεωμετρική λόγω της τάσης τα αγγεία να
διακοσμούνται με γεωμετρικά σχήματα, όπως ο μαίανδρος.
Μέσα 8ου αι. φιλοξενεί και παραστάσεις με ανθρώπινες μορφές. Σχετίζονται με έθιμα
ταφής.
Εικ. 6 / Κεφ. 2 => Σχήμα αμφορέα, αγγείου για
τη μεταφορά κρασιού ή λαδιού, με δύο λαβές. Το
συγκεκριμένο αγγείο δεν έχει πρακτική χρήση
ήταν μεγαλύτερο από το κανονικό (1,55 μ.) και
ήταν τοποθετημένο πάνω στον τάφο ως σήμα,
σημάδι του χώρου όπου έγινε η ταφή. Είναι
καλυμμένο με γεωμετρικά σχέδια σχεδόν σε όλη
την επιφάνεια, εκτός από δύο ταινίες μια με ζώα
στο λαιμό και μια κεντρική σκηνή με ανθρώπινες
μορφές στο σώμα του αγγείου.
Η σκηνή απεικονίζει την «πρόθεσιν», δηλαδή το
προσκύνημα του νεκρού πριν από την κηδεία. Οι
μορφές

αποδίδονται

με

απλά

γεωμετρικά

σχήματα και δυναμικές εκφραστικές χειρονομίες.
Νεκροκρέβατο είναι σχηματικό, σχεδιασμένο με
απλό τρόπο ενώ το σάβανο κρέμεται από πάνω
του. Προσπάθεια καλλιτέχνη να επισημάνει και
να απεικονίσει τα κύρια στοιχεία του θέματος
(μορφές, αντικείμενα κ.ο.κ) αλλά και προσπάθεια
απόδοσης μιας «σκηνής», δηλαδή τη σύνθεση
αυτών των μορφών σε ένα ολοκληρωμένο και περιγραφικό σύνολο.

Σελίδα 3 από 46

Άλλα παρόμοια αγγεία απεικονίζουν: την ίδια την πομπή της κηδείας με συνοδεία
αρμάτων.

Εικ. 3 => είναι ένας κρατήρας (μεγάλο αγγείο
με πλατύ στόμιο για την ανάμειξη κρασιού),
όπου απεικονίζεται η «εκφορά» (μεταφορά)
του νεκρού με τη συνοδεία πεζών που
πενθούν και πομπής αρμάτων. Τέτοιου είδους
κηδεία θα μπορούσαν να οργανώσουν μέλη
μιας

οικονομικά

ισχυρής

οικογένειας.

Η

μεγαλοπρέπεια της πομπής και της πρόθεσης
έτσι όπως απεικονίζεται πάνω στον τάφο
τόνιζε την κοινωνική θέση του νεκρού.
Σε κάποια απ’ αυτά απεικονίζονται σκηνές
εκφοράς, μαζί με πρόθεσης και συχνά και
παρελάσεις αρμάτων. Οι σκηνές αυτές έχουν
μια αφηγηματική σχέση μεταξύ τους, δηλ.
γεγονότα που εκτυλίσσονται διαδοχικά.

Σελίδα 4 από 46

3.1.2 «Γεωμετρική» Μικροτεχνία
Αυτή την περίοδο πληθαίνουν τα κτερίσματα, δηλαδή αντικείμενα που θάβονταν μαζί
με το νεκρό (κοσμήματα, όπλα, αγγεία)
Η τέχνη αυτή την εποχή εμπλουτίζεται με νέα υλικά (από την Ανατολή) και οι τεχνικές
επεξεργασίας τους.

Ειδωλοπλαστική
Εικ. 4=> ειδώλιο από ελεφαντόδοντο που
παριστάνει γυμνό κορίτσι. Τεχνίτης μάλλον
Έλληνας που έμαθε την τέχνη από κάποιον
ανατολίτη ομότεχνό του χωρίς να ακολουθήσει
την τεχνοτροπία ανατολίτικων αντικειμένων. Η
μορφή είναι λεπτή, γεωμετρική, φορά ένα
στρόγγυλο καπέλο, τον πόλο, που φορούν
συχνά θεές και ιέρειες στη μεταγενέστερη
ελληνική τέχνη.

Άσκηση Αυτοαξιολόγησης 1: Ποιο διακοσμητικό μοτίβο στο αντικείμενο της
εικόνας 4 συναντάμε και στα αγγεία της εικόνας 6 του κεφ. 2 και της εικόνας 3
αυτού του κεφαλαίου;
Τον μαίανδρο. Πρόκειται για ένα απλό διακοσμητικό μοτίβο με μεγάλη διάδοση στην
ελληνική τέχνη. Πιθανώς είναι ελληνική επινόηση. Η ύπαρξή του στο ειδώλιο της εικ.
4 πιστοποιεί την κατασκευή του αντικειμένου στην Ελλάδα, από ντόπιο ή μετανάστη
τεχνίτη.

Σελίδα 5 από 46

Κοσμηματοτεχνία

Εικ. 5=> ενώτια που βρέθηκαν σε τάφο στην
αρχαία αγορά της Αθήνας, 850 π.Χ.
Αθηναϊκού τάφου, γύρω στα 850, ύψος 6,5
εκ. Μουσείο Στοάς Αττάλου. Σκουλαρίκια
Αποτελούνται

από

μια

ταινία

και

ένα

τραπεζόσχημο πλακίδιο από έλασμα. Η ταινία
διαμορφώθηκε από τρία στριφτά σύρματα.
Από αυτά τα δύο, μεγαλύτερα σε μήκος από
το

τρίτο

και

στριμμένα

σε

αντίθετη

κατεύθυνση το ένα από το άλλο ώστε να
σχηματίζουν ένα είδος πλεξίδας, κάμπτονται
στο άκρο της ταινίας σχηματίζοντας μια θηλιά
και

επιστρέφουν

προς

τα

πίσω

περιβάλλοντας έτσι το τρίτο, το κεντρικό
σύρμα που είναι διπλωμένο. Μεταξύ αυτού και των διπλανών του συρμάτων
παρεμβάλλεται ένα απλό επίπεδο σύρμα, ενώ ένα άλλο όμοιο περιβάλλει το σύνολο
της ταινίας. Τα τραπεζόσχημα πλακίδια είναι κατασκευασμένα από έλασμα και
διαχωρίζονται, με δύο ζώνες από σειρές κοκκίδων και σύρματα, σε τρία πεδία που
διακοσμούνται με ένα πλοχμό. Στο άκρο τους τρία κολλητά ρόδια φέρουν κοκκιδωτά
τρίγωνα ή φύλλα στο πάνω μέρος τους. Τα σκουλαρίκια είναι κατασκευασμένα με ένα
συνδυασμό συρματερής και κοκκιδωτής διακόσμησης
Μεγάλη ανάπτυξη της χρυσοχοΐας στην Αθήνα του 9ου αι.
Τεχνικές κοκκίδωσης και συρματοτεχνικής (η επιφάνεια του κοσμήματος διακοσμείται
με απλές πολλαπλές σειρές χρυσού σύρματος, το οποίο επικολλείται στο κόσμημα
με την ίδια μέθοδο όπως στην κοκκίδωση.

Σελίδα 6 από 46

Αφήγηση
Τέλη γεωμετρικής περιόδου γύρω στο 700 π.Χ. αυξάνονταν οι αφηγηματικές σκηνές.
Κηδεία, μύθοι.
Εικ. 7=> γύψινο εκμαγείο (αντίγραφο) από λίθινη
σφραγίδα του 700 π.Χ. Παράσταση Κενταύρου
που δέχεται επίθεση από τοξότη.

Σελίδα 7 από 46

Ενότητα 3.2 – Ανατολικές επιδράσεις στην ελληνική τέχνη
του 7ου αιώνα π.Χ.
Κόρινθος
Τον 7ο αι. π.Χ. η Κόρινθος ανέπτυξε μεγάλη εμπορική δραστηριότητα και αυτό
ευνόησε την κεραμική.
Σημαντικότερα
μυροδοχεία
εμπόριο

τα

μικροσκοπικά

(Αρύβαλλοι)
κορινθιακών

για

το

αρωμάτων

(Αλευρά, εικ. 72)
Διακόσμηση: ζώα, ζωγραφισμένα με
νέα τεχνική, που συνδύαζε μελανές
μορφές με εγχάρακτη διακόσμηση.
Εμπνευσμένα
ανατολικής

από
τέχνης.

δείγματα
Κύρια

πηγή

έμπνευσης στάθηκε η μεταλλοτεχνία κι
άλλες

διακοσμητικές

Προκειμένου

να

τέχνες.

αποδώσουν

τις

μορφές, οι Έλληνες τεχνίτες, με τα δικά τους μέσα επινόησαν τη νέα τεχνική, όπου
πρόσθεσαν εγχάρακτη διακόσμηση και επιπλέον κόκκινα και λευκά μοτίβα.
Ανατολίζουσα κεραμική => υιοθετήθηκε στην Ελλάδα, Αιγαίο, Μ. Ασία, Ελληνικές
αποικίες.

Σελίδα 8 από 46

Ρυθμός των Αιγάγρων => ιδιότυπη
κατηγορία της κεραμικής αυτής με
σειρές ζώων σε όλη την επιφάνεια του
αγγείου (Αλευρά, εικ. 79). Οι μορφές
είναι

σχεδιασμένες

με

μαύρο

περίγραμμα και γέμισμα με μαύρο,
κόκκινο, λευκό χρώμα (Ρόδος, Χίος,
Μίλξτος, κ.α.)

Τέχνη και σύγχρονες πολιτικές εξελίξεις
Οι πολιτικές εξελίξεις επηρεάζουν την εικονογραφία της κορινθιακής κεραμικής

Σελίδα 9 από 46

Π
Πααρράάδδεειιγγμμαα 22::
Οπλιτική φάλαγγα και αγγειογραφία (Αλευρά, εικ. 73)
Οινοχόη Chigi της Ρώμης. Μέσα
7ου αι. π.Χ. ζωγραφισμένο με
κορινθιακή τεχνοτροπία.
Κεντρική παράσταση απεικονίζει
δύο αντίπαλους στρατούς που
βαδίζουν ο ένας ενάντια στον
άλλο.

Το

ενδιαφέρον

του

αγγειογράφου για το θέμα δεν θα
πρέπει

να

«καλλιτεχνικό».

θεωρηθεί
675

απλά

π.Χ.

ο

Κύψελος κατέλαβε την εξουσία
ως τύραννος με τη βοήθεια
τακτικού

στρατού

που

είχε

οργανώσει ο ίδιος. Ο τύπος
αγώνα

που

εμφανίζεται

την

εποχή

αυτή

βασίζεται

στη

φάλαγγα.

Σελίδα 10 από 46

Γλυπτική
Π
Πααρράάδδεειιγγμμαα 33::
Χάλκινο αγαλματίδιο του Απόλλωνα Μαντίκλου της Βοστώνης (Αλευρά, εικ.
62)
Χαρακτηριστικό

παράδειγμα

κοινωνικών

εξελίξεων. Παριστάνει το θεό απόλλωνα με
χαραγμένο στο αριστερό του πόδι αναθηματική
επιγραφή του Μαντίκλου, που το πρόσφερε σε
κάποιο ιερό του θεού γύρο στο 700 π.Χ.
Πολιτικές εξελίξεις είχαν ως αποτέλεσμα την
κοινωνική

άνοδο

ευκατάστατων

οικονομικά

τάξεων (χωρίς αριστοκρατική καταγωγή) που
έως τότε είχαν περιορισμένη πρόσβαση στην
εξουσία. Αναθήματα όπως αυτό μας δηλώνουν
πως η τέχνη χρησιμοποιήθηκε για επιβεβαίωση
του κοινωνικού υπόβαθρου και το γόητρο του
δωρητή. Η επιγραφή χαραγμένη πάνω στο
μνημείο

εξασφαλίζει

πως

δε

θα

περάσει

απαρατήρητο ή θα μείνει ανώνυμο.
Τεχνοτροπικά => προέλευση από γεωμετρικές
μορφές αλλά και προσπάθεια του καλλιτέχνη να
κατασκευάσει πιο πλαστική μορφή (λιγότερο
επίπεδη) και περισσότερο φυσιοκρατική.

Σελίδα 11 από 46

Π
Πααρράάδδεειιγγμμαα 44::
Dame d’ Auxere (Αλευρά, εικ. 67)
Αγαλματίδιο από πωρόλιθο. Νέα
τεχνοτροπικά

στοιχεία,

τα

οποία

έφτασαν στην Ελλάδα μέσω της
τέχνης

της

Καλοχτενισμένα

Ανατολής.
μαλλιά,

σχήμα

χεριού και προσώπου, στάση της
μορφής, είναι προσαρμοσμένα στις
ελληνικές
επιρροές.

Αρχιτεκτονικοί ρυθμοί
Ιωνικός – δωρικός
Άρρηκτα δεμένοι με την ελληνική κοινωνία

Σελίδα 12 από 46

συνθήκες

από

ξένες

Ενότητα 3.3 – Η τέχνη της αρχαϊκής περιόδου (700 – 480
π.Χ.)
8ος και 7ος αιώνας οριστικοποιούνται κάποια από τα κυριότερα χαρακτηριστικά της
ελληνικής τέχνης:
1) Ανθρωποκεντρικό ενδιαφέρον
2) Αφηγηματικός χαρακτήρας
3) Έμφαση στην αξία του έργου ως μνημείου.

3.3.1 Γλυπτική
Εικ.

8=>

ανδρικές

και

γυναικείες
μορφές

(θεών

και θνητών) σε
ορθή, μετωπική
στάση.
Ρόλος

και
ταυτότητα

μορφών

=>

καθορίζεται από
τα ρούχα που
φορούν
σύμβολά

ή

τα
που

κρατούν (τόξο, βέλη, τρίαινα, κεραυνός, κ.α.)
Σταδιακή η στάση των μορφών ξεφεύγει από τα αυστηρά πλαίσια της μετωπικότητας.
6ος αι. => ανάπτυξη μεταλλοτεχνίας και τεχνικών χύτευσης, δίνει θεαματικά
αποτελέσματα.

Σελίδα 13 από 46

Κούροι και Κόρες
Κούρος: ανδρική όρθια γυμνή μορφή
Κόρη: όρθια ντυμένη γυναικεία μορφή
Απόλλων του Μαντίκλου και Άρτεμις της Νικάνδρης => πρώιμος κούρος και πρώιμη
κόρη
Ιερό του Ποσειδώνα στο Σούνιο
Έργα με υπερφυσικό μέγεθος
Εικ. 9=> ο γυμνός νέος μοιάζει
να βαδίζει με τα χέρια σφιγμένα
στους γοφούς και το βλέμμα
προσηλωμένο εμπρός

Ιερό της Αθηνάς στην Ακρόπολη
Από το δεύτερο μισό του 6ου αιώνα έως το 480 π.Χ. δέχτηκε σημαντικό αριθμό
κορών ως αναθήματα.
Οι κόρες της Ακρόπολης στέκουν μετωπικά, κοιτάζουν εμπρός και φέρουν το δεξί
χέρι στο στήθος ή αργότερα τείνουν το αριστερό χέρι εμπρός κρατώντας ένα
αφιέρωμα για τη θεά (ένα καρπό ή άνθος)

Σελίδα 14 από 46

Πεπλοφόρος: (Αλευρά, εικ. 97) ονομάστηκε
έτσι από το απλό ένδυμα που φορεί, το
πέπλο.

Η προέλευση πολλών από αυτών μαρτυρεί
τη θρησκευτική τους σημασία. Ενώ, η
εμφάνιση και τα αφιερώματα που κρατούν
δηλώνουν πως δεν είναι ομοιώματα θεών
αλλά θνητών και εκφράζουν τη θρησκευτική
τους πίστη.
Σήματα => πολλά απ’ αυτά βρέθηκαν σε
νεκροταφεία και στήθηκαν πάνω σε τάφους
ως σημαία.

Σελίδα 15 από 46

Άλλοι τύποι αρχαϊκής γλυπτικής
Π
Πααρράάδδεειιγγμμαα 77::
Σύνταγμα του Γενέλεω (Αλευρά, εικ. 110)

Σάμος. Πέντε μορφές, μέλη μιας οικογένειας, εικονίζονται παρατεταγμένες όρθια ή
καθιστά.
Δεξιά: ο πατέρας σε ανακεκλυμένη στάση, στάση συμποσίου
Κέντρο: στέκονται ο ένας δίπλα στον άλλο οι τρεις κόρες και ο γιος, ένας κούρος με
ιμάτιο (παραλλαγή του τύπου στην ανατολική Ελλάδα).
Αριστερά: κάθεται η μητέρα σε θρόνο
Όλες οι μορφές φέρουν το όνομά τους στη βάση, όμως δε σώζονται κάποια.

Σελίδα 16 από 46

3.3.2 Κεραμική και Αγγειογραφία
Τεχνική της σκιαγραφίας: μελανό σχήμα (ανθρώπου ή ζώου) ένα σκιαγράφημα
(σιλουέτα) και χρησιμοποιούσαν λεπτές εγχαράξεις για να αποδώσουν λεπτομέρειες
στην ενδυμασία, στην ανατομία κ.ο.κ.
Μελανόμορφος Ρυθμός: απόδοση μορφών με μελανή σκιαγραφία και εγχάρακτες
λεπτομέρειες
Διαφορά του μελανόμορφου ρυθμού από τις άλλες εκδοχές της ανατολίζουσας
κεραμικής:
Η λιτότητα και περιορισμός επιπρόσθετων χρωμάτων της ανατολίζουσας
κεραμικής, σε συνδυασμό με τη γενίκευση της χρήσης της εγχάραξης.

Μελανόμορφος Ρυθμός (γένεση στην Κόρινθο)
Αρύβαλλος
Αττική
Αποχώρηση της Κορίνθου (6ος π.Χ.) από τις διεθνές αγορές και αντικατάσταση
προϊόντων με τα Αθηναϊκά.
Ηγετικός ρόλος της Αθήνας
Υιοθέτησαν το μελανόμορφο ρυθμό
Επίτευγμα: επιτυχής συνδυασμός της τεχνικής της σκιαγραφίας με την εξιστόρηση
μορφών και σκηνών από την μυθολογία, πρόσφατη ή παλαιότερη αλλά κα της απλής
καθημερινής ζωής της Αθήνας του 6ου αι. π.Χ.
Η εικονογραφία είναι για τους Αθηναίους πεδίο έκφρασης και επικοινωνίας

Σελίδα 17 από 46

Πρωτοαττικά αγγεία (7ος π.Χ.) => πριν την
επικράτηση

του

μελανόμορφου

ρυθμού,

επιβίωση γεωμετρικών μοτίβων και τρόπου
απόδοσης

της

ανθρώπινης

μορφής

σε

συνδυασμό με την καινοτομία της χρήσης
περιγράμματος στο σχεδιασμό του προσώπου
(εικ. 11)

Τελευταίες δεκαετίες 7ου αι. π.Χ. καθαρός μελανόμορφος ρυθμός:
1) Αυστηρή χρήση της σκιαγραφίας (εγκαταλείπεται η χρήση του περιγράμματος,
στο πρόσωπο, χέρια κ.λπ.)
2) Συστηματική χρήση της εγχάραξης για να τη δήλωση ανατομικών και άλλων
λεπτομερειών
3) Περιορισμένη χρήση επιπρόσθετων χρωμάτων (όπως λευκό για το γυναικεία
σάρκα και κόκκινο ή πορφυρό για ενδύματα)

Σελίδα 18 από 46

Π
Πααρράάδδεειιγγμμαα 88::
Ηρακλής που σκοτώνει τον Κένταυρο Νέσσο (Αλευρά, εικ. 12)
Αμφορέας. Μετόπη του λαιμού ο Ηρακλής μάχεται
με τον Κένταυρο Νέσσο, μετά την αρπαγή της
Δηιάνειρας από τον δεύτερο. Ο αγγειογράφος
χρησιμοποιεί μόνο σκιαγραφία και εγχάραξη και
επίθετο (επιπρόσθετο) πορφυρό χρώμα για το
χιτωνίσκο του ήρωα. Το βάθος της παράστασης
γεμίζουν ρόδακες κ.α. καθώς και οι επιγραφές
Ηρακλής και ΝΕΤΤΟΣ (Νέσσος).

Γεωμετρική

Κορινθιακή

Περίοδος

Περίοδος

ΑΦΗΓΗΣΗ

×

ΣΚΙΑΓΡΑΦΙΑ

×

Πρωτοαττική Μελανόμορφος
Περίοδος

Ρυθμός

×

×

×

×

ΕΓΧΑΡΑΞΗ

×

×

ΕΠΙΘΕΤΟ ΧΡΩΜΑ

×

×

ΧΡΗΣΗ
ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑΤΟΣ
ΧΡΗΣΗ

×

ΔΙΑΚΟΣΜΗΤΙΚΩΝ

×

×

ΜΟΤΙΒΩΝ
ΧΡΗΣΗ
ΜΥΘΙΚΕΣ
ΑΝΑΦΟΡΕΣ

×

(×)

ΕΠΙΓΡΑΦΩΝ

(×)

(×)

(×): με επιφύλαξη

Σελίδα 19 από 46

×

×

Εξηκίας: αγγειογράφος και αγγειοπλάστης

Ο μελανόμορφος ρυθμός σε άλλες ελληνικές πόλεις
Κόρινθος, Λακωνία, Βοιωτία, Εύβοια, Μεγάλη Ελλάδα, Σικελία
Π
Πααρράάδδεειιγγμμαα 99::
Οι Καιρετανές Υδρίες (Αλευρά, εικ. 13)

Ελεύθερη χρήση του μελανόμορφου ρυθμού. Έντονη πολυχρωμία και ζωντάνια στην
κίνηση και τις χειρονομίες των μορφών, εμφατικός διακοσμητικός χαρακτήρας.
Τεχνοτροπικές και εικονογραφικές συγκρίσεις παραπέμπουν στην ανατολική Ελλάδα,
στην Ιωνία. Ίσως φτιάχτηκαν στη Τυρρηνία από ομάδα Ιώνων μεταναστών 540-500
π.Χ.
Ένας ανώνυμος ήρωας μάχεται θαλάσσιο κήτος.

Σελίδα 20 από 46

Η τεχνική κατασκευής και διακόσμησης των αγγείων
Διαφέρουν η σύσταση του πηλού και του χρώματος και η θερμοκρασία
όπτησης.
Βασίζεται στη χημική σύνθεση του πηλού και στην ιδιότητα να οξειδώνεται,
αλλάζοντας χρώμα, κατά το ψήσιμο του αγγείου. Αυτό που ονομάζουμε χρώμα
στα ελληνικά αγγεία, δεν είναι βαφή που απλώνεται επιπρόσθετα στο ήδη
έτοιμο αγγείο αλλά ένα αραιό διάλυμα πηλού, το οποίο χρησιμοποιείται πριν
από το ψήσιμο.
1) Ο αγγειογράφος «βάφει» με το αραιό διάλυμα τις επιφάνειες του αγγείου
που θα μείνουν μελανές στο τελειωμένο αγγείο
2) Ψήσιμο στου 800 βαθμούς κελσίου, ο πηλός οξειδώνεται και παίρνει ένα
έντονο κόκκινο χρώμα (οξειδωτική φάση – παρουσία οξυγόνου)
3) Σε θερμοκρασία 950 βαθμών, κλείνονται οι οπές αερισμού του κλιβάνου,
ώστε να δημιουργήσει μια νέα χημική αντίδραση, κατά την οποία η
επιφάνεια της «βαφής» αποκρυσταλλώνεται σε ένα στιλπνό, μελανό
χρώμα (αναγωγική φάση – απουσία οξυγόνου)
4) Τέλος, νέα οξειδωτική φάση, με θερμοκρασία 900 βαθμών οπότε το
αγγείο παίρνει και πάλι έντονο κόκκινο χρώμα, εκτός από τις
αποκρυσταλλωμένες επιφάνειες
5) Όταν το αγγείο «κρυώσει», ο αγγειογράφος συμπληρώνει τη σκηνή με τα
επίθετα (επιπρόσθετα) χρώματα

3.3.3 Μεταλλοτεχνία και Μικροτεχνία
Νομίσματα
Αρχές 6ου αι. π.Χ. Αίγινα => «έκοψε» τα πρώτα νομίσματα (είχε έντονη οικονομική
δραστηριότητα την περίοδο αυτή) κι έπειτα η Αθήνα.
Αντιπροσώπευε ανταλλάξιμη αξία ήταν απαραίτητο να έχει σταθερό βάρος.

Σελίδα 21 από 46

Εγγυητής ήταν η εκδούσα αρχή, η Πολιτεία, που χρησιμοποιούσε το πολύτιμο
μέταλλο που είχε στη διάθεσή της (κυρίως άργυρο, αλλά και χρυσό ή κράματα όπως
ο χαλκός) για να κόψει το δικό της νόμισμα.
Τα σύμβολα των δύο όψεων δήλωναν την πόλη που το είχε εκδώσει
Αίγινα => θαλάσσια χελώνα
Αθήνα => κεφαλή Αθηνάς
Κόρινθος => πήγασος

Κάνουν επίσης την εμφάνισή τους και επιγραφές στα νομίσματα π.χ. ΑΘΕ =
Αθηναίων
Εικ. 14α
Αργυρό τετράδραχμο. Κεφαλή Αθηνάς προς τα δεξιά, με αττικό κράνος, στρογγυλά
ενώτια και μεγάλα σφαιρικά μάτια. Προστάτιδα της πόλης. Τα μάτια της μοιάζουν με
αυτά της κουκουβάγιας «γλαυκώπιδα Αθηνά» Όμηρος. Η τεχνοτροπία της κεφαλής
πλησιάζει αντίστοιχες μορφές απεικονισμένες σε αγγεία της εποχής εκείνης. Στον
οπισθότυπο απεικονίζεται γλαύκα σε έγκοιλο τετράγωνο προς τα δεξιά. Πίσω της
διακρίνεται φύλλο ελιάς από ένα μικρό κλαδί. Η επιγραφή ΑΘΕ. Γλαύκα = ιερό
σύμβολο της Αθηνάς.
Εικ.14β
Αργυρό τετράδραχμο. Οπισθότυπος. Η γλαύκα απεικονίζεται μέσα σε έγκοιλο
τετράγωγο προς τα αριστερά. Η επιγραφή ΑΘΕ. Η εικόνα της γλαύκας αντλεί
υπερφυσική δύναμη από τα ολοστρόγγυλα μάτια και το δυνατό περίγραμμα του
κεφαλιού. Εμπροσθότυπος, κεφαλή Αθηνάς προς τα δεξιά με αττικό κράνος,
στρογγυλά ενώτια και μάτια. Η μορφή της θεάς με το αδιόρατο μειδίαμα θυμίζει
αντίστοιχες μορφές σε αγγεία και γλυπτά της εποχής.

Σελίδα 22 από 46

Εικ.14γ
Αργυρός στατήρας από την Αίγινα. Εμπροσθότυπος χελώνα. Θαλάσσια χελώνα που
καλύπτει το μεγαλύτερο μέρος του πετάλου. Είναι σχηματικά απεικονισμένη και το
κέλυφος σε όλη του την επιφάνεια είναι λείο με ένα σκαλισμένο σχήμα στο κέντρο
του, πιθανόν μια επίσης θαλάσσια χελώνα.
Εικ.14δ,
Αργυρός στατήρας από την Κόρινθο. Εμπροσθότυπος. Ο Πήγασος, (μύθος …)
τρέχει από τα αριστερά. Το πέταλο δεν έχει τη σφαιρική μορφή των πρώτων
αιγινήτικων, είναι πιο πεπλατυσμένο και έτσι ο χαράκτης του νομίσματος είχε τη
δυνατότητα να αποδώσει άνετα την κίνηση του φτερωτού αλόγου, που είναι και ο
έμβλημα της Κορίνθου. Οπισθότυπο, έγκοιλο σε σχήμα σβάστικας.

Σφραγίδες
Τον 6ο αι. επήλθαν οι ξεχασμένες τεχνικές από τα μυκηναϊκά χρόνια της
επεξεργασίας σκληρών λίθων όπως αχάτης, ορεία κρύσταλλος, σάρδιος κ.α.
Υιοθετήθηκε ως σχήμα ο σκαραβαίος (δες Αίγυπτο, Εγγύς Ανατολή)

Σελίδα 23 από 46

Ενότητα 3.4 – Η τέχνη της κλασικής περιόδου (480 – 323
π.Χ.)
3.4.1 Γλυπτική
Νέα αντιμετώπιση του γλυπτού από πλευράς τεχνοτροπίας
1) Διακρίνονται τα γλυπτά για την πλαστικότητά τους
2) Τονίζεται ο όγκος του σώματος και των ενδυμάτων
3) Παρατηρείται έμφαση στην κίνηση των μορφών
4) Σημαντικότερη καινοτομία στα γλυπτά από το 480 π.Χ. αφορά τη στάση του
σώματος. Το βάρος δεν μοιράζεται ισότιμα στα δύο σκέλη, όπως γίνονταν με
τις κόρες και τους κούρους. Το δεξί πόδι (συνήθως), το λεγόμενο στάσιμο
σκέλος, επιφορτίζεται με το μεγαλύτερο μέρος του βάρους, ελαφρύνοντας το
άλλο, το λεγόμενο άνετο σκέλος και εμφανίζεται λυγισμένο στο γόνατο. Μέχρι
τα μέσα του 5ου το άνετο σκέλος εμφανίζεται να πατάει με όλο το πέλμα (αν και
σηκώνει μικρό βάρος) ενώ πολλές φορές απομακρύνεται από το στάσιμο
φερόμενο προς τα πλάγια. Αργότερα, όπως ο Δορυφόρος του Πολύκλειτου
(440 π.Χ.) το άνετο σκέλος έρχεται προς τα πίσω (με το πέρασμα του χρόνου
όλο και πιο πίσω) πατώντας το έδαφος μόνο με τα δάκτυλα και τα μετατάρσια.
Συνέπεια αυτής της στάσης το αριστερό μισό του σώματος μαζί με το
αντίστοιχο χέρι διαφοροποιείται από το δεξί. Το στάσιμο σκέλος παρουσιάζει
«συνίζηση» (μαζεύεται) και ο γλουτός βρίσκεται ψηλότερα σε σχέση νε τον
άλλο. Το άνετο σκέλος είναι περισσότερο απλωμένο. Τα ισχία γέρνουν, το ίδιο
και οι ώμοι και το κεφάλι, που στρέφεται προς τη μια πλευρά, συνήθως προς
την πλευρά του στάσιμου μέρους. Είναι το λεγόμενο κοντραπόστο
(contrapposto). Δεν εγκαταλείφθηκε ποτέ από την ελληνική γλυπτική και
επηρέασε και την ευρωπαϊκή. Οι μορφές με τις κινήσεις αυτές και τις
αντικινήσεις αποκτούν εσωτερικό παλμό, συγκρατημένη κίνηση, βάθος (αν τις
δει κάποιος από τα πλάγια) και απομακρύνονται από τη στατικότητα,
συμμετρία, μετωπικότητα της αρχαϊκής εποχής.

Σελίδα 24 από 46

Η τεχνολογία έπαιξε σημαντικό ρόλο και ιδιαίτερα η ανάπτυξη της μεταλλοτεχνίας.
Ηνίοχος των Δελφών – Πολεμιστές του Ριάτσε (χαλκοπλαστική)
Λόγω του γεγονότος πως ο χαλκός ήταν πολύτιμος και ανακυκλώσιμος πολλά
δημιουργήματα χάθηκαν οριστικά. Όμως λόγω των ρωμαϊκών αντιγράφων μπορούμε
να πάρουμε μια ιδέα για το επίπεδο της κλασικής γλυπτικής.
Αυτήν την περίοδο οι κούροι και οι κόρες αντικαθίστανται από ανάγλυφες πλάκες ως
ταφικά μνημεία.

3.4.2 Οι γλύπτες και τα έργα τους
Υπογραφές καλλιτεχνών στην αρχαϊκή περίοδο σπάνιες, κλασική περίοδος
περισσότερα ονόματα

Μύρων:
Μέσα 5ου αι. π.Χ. γλύπτης από την Αττική
Δισκοβόλος => το έργο είναι γνωστό από μαρμάρινα αντίγραφα της ρωμαϊκής
περιόδου

Φειδίας:
Υπεύθυνος της κατασκευής του Παρθενώνα. Χρυσελεφάντινο άγαλμα Αθηνάς και
άγαλμα Δία στην Ολυμπία.
«Παρθενώνεια τεχνοτροπία», κυριότερος εκφραστής εάν όχι εμπνευστής.

Πολύκλειτος:
Άργος, σύγχρονος και αντίζηλος του Φειδία
Διάσημος για τον κανόνα, ένα σύστημα αναλογιών και διαστάσεων που καθόριζαν
την ιδανική απεικόνιση της ανθρώπινης (ανδρικής) μορφής
Ολοκληρωμένη έκφραση του κανόνα στο «Δορυφόρο», χάλκινο άγαλμα γυμνού νέου
που κρατούσε δόρυ.

Σελίδα 25 από 46

Αλκαμένης:
Αθηναίος, καταγωγή από τη Λήμνο. Μαθητής του Φειδία

Αγοράκριτος:
Σύγχρονος και αντίζηλος του Αλκαμένη. Γνωστό έργο του η «Νέμεσις» (θεά που
τιμωρούσε τους ασεβείς) για το ναό των Αθηναίων στη Ραμνούντα

3.4.3 Αρχιτεκτονική – Πλαστική
Ιωνικός και Δωρικός Ρυθμός

Ναός του Διός στην Ολυμπία:
471 – 456 π.Χ.
Ανατολικό αέτωμα: παρουσιάζει της προετοιμασία για την αρματοδρομία μεταξύ
του Πέλοπα και του βασιλιά της Πίσας Οινόμαου με έπαθλο την κόρη του Οινόμαου,
την Ιπποδάμεια, την οποία είχε ζητήσει για γυναίκα του ο Πέλοπας.
Εικονίζονται παρατεταγμένοι εκατέρωθεν του Δία λίγο πριν τον αγώνα, ο οποίος
οδήγησε στο θάνατο τον Πέλοπα, οι δύο αντίπαλοι η Ιπποδάμεια και η μητέρα της
Στερόπη, ιπποκόμοι, δούλοι, δούλες και γέρο μάντης, ο οποίος φαίνεται να γνωρίζει
το αιματηρό τέλος της αρματοδρομίας.
Μάντης: η μορφή εντυπωσιάζει με τη ρεαλιστική απόδοση της γέρικης γυμνής
σάρκας και την εκφραστικότητα της κίνησης. Ο γλύπτης χρησιμοποιεί αυτά τα δύο
στοιχεία για να υπογραμμίσει σημεία της διήγησης και για να υποβάλλει στο θεατή
την ταυτότητα του εικονιζόμενου προσώπου. Η έκφραση πόνου για την επερχόμενη
συμφορά ταυτίζει τη μορφή με το μάντη που γνωρίζει από πριν. Χρησιμεύει ακόμη
ως επισήμανση της συνέχειας, αφού αυτή δεν εικονίζεται στην παράσταση.
Δυτικό αέτωμα: εικονίζει τον Θησέα με τον Πειρίθου να μάχονται τους Κενταύρους.
Η Κενταυρομαχία αναφέρεται στην αρπαγή της γυναίκας του Πειρίθου και των
συμπατριωτισσών της και την επιτυχή αντιμετώπιση της επίθεσης από τον Θησέα και
τους συντρόφους του. Το κέντρο καταλαμβάνει ο Απόλλωνας στο πλευρό των
Ελλήνων ηρώων, αλλά αμέτοχος στη σύγκρουση.
Σελίδα 26 από 46

Μετόπες: Εικονίζονται κάποιοι από τους άθλους του Ηρακλή. Δηλαδή οι αποστολές
που ανέθεσε στον ήρωα ο Ευρυσθέας. Στο διάκοσμο τονίζεται η συμβολή της
Αθηνάς, προστάτιδας του Ηρακλή και του παραστέκεται (Αλευρά, εικ. 181). Ηρακλής
και Αθηνά αποδίδονται σε διαφορετικές ηλικίες σε κάθε μετώπη, ούτως ώστε να
δηλωθεί το πέρασμα του χρόνου από τον ένα άθλο στον άλλο.
Τεχνοτροπικές ιδιομορφίες των γλυπτών του αετώματος => πλαστικότητα στα
ενδύματα και τη γυμνή σάρκα. Δεν υπάρχει μετωπικότητα και αυστηρός χαρακτήρας
της αρχαϊκής περιόδου. Χρήση πήλινων προπλασμάτων για το σχεδιασμό των
μορφών και της σύνθεσης των σκηνών. Εξωτερίκευση συναισθημάτων που
διακατέχουν τους ήρωες.

Ο Παρθενώνας:
447 – 432 π.Χ.
Κτίριο – σύμβολο της ακμής της Αθήνας του 5ου αι. π.Χ. της πνευματικής άνθησης
αλλά και της οικονομικής ευρωστίας, απόρροια της πολιτικής ισχύος.
Ιωνικά + Δωρικά στοιχεία
Εξωτερική κιονοστοιχία δωρική (μετόπες)
Εσωτερική ιωνική ζωφόρο πάνω από τους τοίχους του σηκού.
Μετόπες: Κενταυρομαχία, η αρχέγονη μάχη θεών και γιγάντων (γιγαντομαχία),
σκηνές από την άλωση της Τροίας
Ζωφόρος: διέτρεχε το κτίριο με παραστάσεις δεκάδων μορφών. Δε ξέρουμε το
ακριβές, λεν πως είναι πομπή των Παναθηναίων, αλλά υπάρχουν κι άλλες ερμηνείες.
Πάντως συμφωνούν στον επετειακό – εορταστικό χαρακτήρα της σκηνής.
Αετώματα: δύο σκηνές με ηρωίδα την Αθηνά.
Ανατολικό => πάνω από την είσοδο του ναού, εικονιζόταν η γέννηση της θεάς,
πάνοπλη από το κεφάλι του Δία.
Δυτικό => εικονίζεται η διαμάχη Αθηνάς – Ποσειδώνα για την προστασία – ονομασία
της πόλης, μπροστά σε πλήθος Ολύμπιων και τοπικών θεοτήτων
Μορφές => στιβαρότητα είτε με ανεπτυγμένη μυολογία των γυμνών μορφών είτε με
βαριά ενδύματα των ντυμένων. Βαρείς όγκοι υφάσματος αξιοποιούνται για να
αναδείξουν τα μέλη του σώματος που κρύβουν αλλά και για να τονίσουν τη

Σελίδα 27 από 46

δραματική κίνηση των μορφών. Αυτή τεχνοτροπία είναι εμφανής στα αετώματα και τη
ζωφόρο. Την ονομάζουμε Παρθενώνεια Τεχνοτροπία.

Επιτύμβιες Στήλες:
Στα χρόνια του Πελοποννησιακού πολέμου ανθίζει πάλι η τέχνη των επιτύμβιων
στηλών, η κατασκευή είχε διακοπές με νόμο που απαγόρευε την πολυτελή επίδειξη,
στις αρχές του 5ου αι. Ίσως για να βρεθεί διέξοδος στο πλεονάζον καλλιτεχνικό
δυναμικό που βρέθηκε χωρίς δουλειά μετά το τέλος της Ακρόπολης όπως επίσης και
για να ικανοποιηθεί το βαρύ πένθος του πολέμου, επιτράπηκε στους πολίτες να
τιμούν τους νεκρούς τους με επιτύμβια μνημεία.
Π
Πααρράάδδεειιγγμμαα 1122::
Στήλη της Αμφαρέτης (Νεκροταφείο Κεραμικού) (Αλευρά, εικ. 18)
Η στήλη έχει σχήμα ναΐσκου και
απεικονίζει

μια

Αθηναία

κυρία

μεγαλοπρεπώς καθισμένη σε ξύλινο
κάθισμα (το κλισμόν) και κρατά ένα
βρέφος. Το βρέφος είναι εγγόνι,
όπως μας πληροφορεί η επιτύμβια
επιγραφή.
Δεν αποτελούσε ειδική παραγγελία,
αλλά είχε κατασκευαστεί με το θέμα
μητέρας

παιδιού

και

ήταν

συνηθισμένο στις στήλες εκείνης της
εποχής.

Σελίδα 28 από 46

3.4.4 Ζωγραφική και Αγγειογραφία
Αττικός Ερυθρόμορφος Ρυθμός
Κυριαρχία Αθήνας
Μελανόμορφος => μελανές μορφές σε ερυθρό βάθος (χρώμα ψημένου πηλού)
ανατομικές λεπτομέρειες δηλώνονται με εγχάραξη
Ερυθρόμορφος => ολόκληρο το αγγείο βάφεται μελανό και ο αγγειογράφος αφήνει
«άβαφα» (στο χρώμα του πηλού), τα σώματα των μορφών και τα άλλα θέματα που
θέλει να σχεδιάσει. Ανατομικές λεπτομέρειες δηλώνονται σχεδιαστικά με μελανές
γραμμές
ΜΟΡΦΕΣ

ΒΑΘΟΣ

ΛΕΠΤΟΜΕΡΕΙΕΣ

ΜΕΛΑΝΟΜΟΡΦΟΣ

ΜΕΛΑΝΕΣ

ΕΡΥΘΡΟ

ΕΓΧΑΡΑΞΗ

ΕΡΥΘΡΟΜΟΡΦΟΣ

ΕΡΥΘΡΕΣ

ΜΕΛΑΝΟ

ΣΧΕΔΙΑΣΗ

Οι μεγάλοι ζωγράφοι της κλασικής περιόδου
Πολύγνωτος από τη Θάσο. Τρισδιάστατη απεικόνιση, Ζεύξις, Παρράστος

Οι Αττικές Λευκές Λήκυθοι
Η λήκυθος ήταν είδος μικρής στάμνας που χρησίμευε για την αποθήκευση μικρής
ποσότητας λαδιού και αρωματικών ελαιών για καλλωπισμό. Κατασκευάζονταν για
ταφική χρήση και περιείχαν λάδι που έπαιρνε ο νεκρός στο αιώνιο ταξίδι. Το βάθος
είναι βαμμένο λευκό και οι σκηνές είναι ζωγραφισμένες με ορυκτά ή φυτικά χρώματα
διαλυμένα σε νερό. Τα περισσότερα χρώματα έμπαιναν μετά το ψήσιμο. Για το λόγο
αυτό παρόλο που η τεχνική χρησιμοποιήθηκε και για μη ταφικά αγγεία, η εύθραυστη
φύση της εμπόδισε τη διάδοσή της σε είδη καθημερινής χρήσης.

Σελίδα 29 από 46

Λόγω του ταφικού χαρακτήρα των αγγείων που σώζονται, οι περισσότερες λήκυθοι
είναι διακοσμημένες με ταφικές σκηνές, κυρίως επίσκεψη των συγγενών στον τάφο
ενώ κάνει την εμφάνισή του και ο Χάρων.
Π
Πααρράάδδεειιγγμμαα 1122::
( εικ. 19)
Ένας ημίγυμνος πολεμιστής, ο νεκρός κάθεται
μπροστά

στην

επιτύμβια

στήλη

του.

Του

παραστέκουν μια γυναίκα (η σύζυγος του) και
ένας νέος άνδρας, που κρατεί τα όπλα του
νεκρού.

3.4.5 Μικροτεχνία
Μεταλλοτεχνία : είναι αφιερωμένη στην παραγωγή ειδών πολυτελείας.
Ανάγκες συμποσίου: αργυρά σκεύη
Αποδέκτες ειδών πολυτελείας ήταν οι θεοί
Σελίδα 30 από 46

Εικ. 20, δεύτερο τέταρτο 5ου αιώνα, Εθνικό Αρχαιολογικό Αθηνών. Σκουλαρίκια
Αποτελούνται από τρία χωριστά μέρη: έναν τριπλό ρόδακα που καλύπτει εν μέρει το
άγκιστρο ανάρτησης, μια πλαστική παράσταση στο μέσο και, τέλος, ένα κόσμημα σε
άτυπο σχήμα πέλτης, η οποία στολίζεται περίτεχνα με στριφτά και κοκκιδωτά
σύρματα και με ένα ανθέμιο που ορθώνεται πάνω σε ένα ζεύγος σιγμοειδών ελίκων.
Πέντε μικρές αλυσίδες που κρέμονται με πέλτη (λείπουν δύο από κάθε σκουλαρίκι)
συγκρατούσαν ισάριθμα εξαρτήματα σε σχήμα αχιβάδας. Στο μεσαίο τμήμα του
σκουλαρικιού εικονίζεται μια αμφιπρόσωπη σκηνή αρπαγής. Μια γυναικεία μορφή σε
κίνηση φυγής προσπαθεί να απελευθερωθεί από το αγκάλιασμα ενός άντρα,
μισογονατισμένου δίπλα στο πίσω σκέλος της. Ένα λιοντάρι μπροστά της και τρία
κουλουριασμένα συρμάτινα φίδια βοηθούν στην ερμηνεία της παράστασης. Πρόκειται
για την αρπαγή της Θέτιδας από τον Πηλέα. Το μοτίβο κίνησης της θεάς και η
πτύχωση του ενδύματος θυμίζουν πλαστικές δημιουργίες και άλλα παρεμφερή
αγάλματα αυστηρού ρυθμού.

Σελίδα 31 από 46

Εικ.21, τελευταίο τέταρτο 4ου αιώνα, Εθνικό Αρχαιολογικό Αθηνών. Περιδέραιο
Αποτελείται από μία αλυσιδένια ταινία και μια σειρά εξαρτημάτων, σε σχήμα αιχμής
βέλους με τρία πτερύγια. Η ταινία σχηματίζεται από πέντε παράλληλες λεπτές
αλυσίδες. Στην κάτω παρυφή της μια γιρλάντα από ογδόντα ένα ρόδακες, που
αρχικά έφεραν ίσως ένθετο γαλάζιο σμάλτο, καλύπτει τα σημεία εξάρτησης
ισάριθμων λογχίων. Κάθε άκρο της ταινίας εισχωρεί σε μια θήκη που καλύπτεται με
ένα γλωσσωτό πλακίδιο από χρυσό έλασμα, πλούσια διακοσμημένο: Τις γωνίες στο
κάτω όριό του στολίζουν δύο κυκλικά δισκία. Ακολουθεί μία σειρά από τρία
μικροσκοπικά φύλλα, από τα οποία τα δύο ακριανά συνδυάζονται με δύο ρόδακες και
το μεσαίο με ένα φυλλόσχημο πυρήνα. Ένα ζεύγος διπλών σιγμοειδών ελίκων
ποικίλλεται με τρεις μικρούς ρόδακες ανάμεσα στις έλικες και έναν μεγαλύτερο στο
μέσο του. Η διακόσμηση περατώνεται με ένα ανθέμιο, που σφηνώνεται μεταξύ των
δύο επάνω ελίκων.

Σελίδα 32 από 46

Ενότητα 3.5 – Η τέχνη της ελληνιστικής περιόδου (323 – 31
π.Χ.)
Εξάπλωση ελληνικού πολιτισμού πέρα των συνόρων του με παράλληλη επίδραση
της Ασίας.
Διατήρηση των στοιχείων της ελληνικής τέχνης με ταυτόχρονη επιρροή τους στους
μη ελληνικούς πληθυσμούς.
Δημιουργική μετάπλαση της ελληνικής τέχνης, επιβίωση και διάδοσή της στην
Αίγυπτο και Ασία με τη μορφή της λεγόμενης «ελληνιστικής τέχνης» κι αργότερα στη
Δύση με τη δημιουργία τέχνης γνωστής ως «ελληνορωμαϊκής».
Γενικά Χαρακτηριστικά:
- κοσμική παρά ιερή
- διεθνής παρά τοπική
- εξωστρεφής παρά εσωστρεφής
Ο κοσμικός χαρακτήρας της οφείλεται στις πολιτικές εξελίξεις της περιόδου:
- αναγόρευση της προσωπικότητας ως κεντρικού μοχλού στην ιστορική ανέλιξη
-

σταδιακή

αντικατάσταση

των

Ολύμπιων

Θεών

από

θνητούς

μεν

αλλά

θεοποιημένους μονάρχες
- πίστη σε μια απρόσωπη και συχνά απρόβλεπτη τύχη και όχι στο πατροπαράδοτο
σύστημα συγκροτημένων κανόνων δικαίου που αναγνώριζαν οι παλιές πόλεις –
κράτη
Ναι μεν παλιότερα η τέχνη είχε κοσμικό χαρακτήρα, τώρα όμως γίνεται εντονότερος,
ενώ οι θρησκευτικές χρήσεις των έργων διακρίνονται για την εκκοσμίκευση του
χαρακτήρα τους.
Ελληνιστική τέχνη => ΔΙΕΘΝΗΣ => διότι οι αχανείς αυτοκρατορίες ευνοούν τις
μετακινήσεις καλλιτεχνών και καλλιτεχνημάτων
Εξωστρέφεια της ελληνιστικής τέχνης είναι αποτέλεσμα όλων των παραπάνω
συνθηκών, του κοσμικού και κοσμοπολίτικου χαρακτήρα της, της πατρονίας που
δέχτηκε από τους ισχυρούς και της φιλοσοφικής ροπής του ελληνιστικού ήθους προς
τη θεοποίηση του ατόμου και την παραγκώνιση του θείου.
Σελίδα 33 από 46

3.5.1 Γλυπτική και προσωπογραφία
Κάποια χαρακτηριστικά της γλυπτικής της κλασικής περιόδου παραμένουν και τώρα
ορατά, όπως:
-

προσήλωση στην ανθρώπινη μορφή και τις δραστηριότητες τις

-

χρήση συμβόλων, στάσεων, συσχετισμών ώστε να επιτυγχάνεται σύνδεση της
παράστασης με ιστορικά και μυθικά γεγονότα

-

αντιμετώπιση του γλυπτού ως μνημείου, με έμφαση στο κοινωνικό ρόλο, ως
πόλου έλξης του κοινού όσο και ως φορέας συγκεκριμένου κοινωνικού,
θρησκευτικού ή πολιτικού μηνύματος

Οι αλλαγές που σημειώνονται στην ελληνιστική περίοδο αφορούν υο ΄6υφος και την
κλίμακα της τέχνης:
Τάση μεγέθυνσης, τόσο των διαστάσεων όσο και του περιεχομένου του. Αυτή η
αλλαγή οφείλεται σε πολιτικούς και ιδεολογικούς λόγους και στις νέες κοινωνικές
συνθήκες.

Προσωπογραφία
Κατάκτηση της ελληνιστικής τέχνης είναι η προσωπογραφία.
Η απόδοση των φυσιογνωμικών χαρακτηριστικών ενός προσώπου ώστε να είναι
αναγνωρίσιμο και ταυτόχρονα να αποδίδονται στοιχεία της προσωπικότητάς του και
του χαρακτήρα του.
Β’ μισό 4ου αι. π.Χ. ο καλλιτέχνης στρέφεται στο άτομο που αποτελεί το κύριο θέμα
του έργου του (παλιά αποδιδόταν η ανθρώπινη μορφή μέσα από συγκεκριμένους
κοινωνικούς ρόλους π.χ. ο κούρος, ο οπλίτης, η ιέρεια κ.α.) χαρακτηριζόμενο από
τον κοινωνικό του ρόλο αλλά και τη φυσιογνωμική ιδιαιτερότητά του.
Ώθηση από τις ευρύτερες πολιτικές εξελίξεις => πορτρέτα που διαθέτουμε είναι
απεικονίσεις ηγεμόνων. Εμπνευστής υπήρξε ο Αλέξανδρος.

Σελίδα 34 από 46

Π
Πααρράάδδεειιγγμμαα 2211::
(εικ. 22)
Ρωμαϊκό γλυπτό που αντιγράφει ένα
σημαντικό έργο του 2ου μισού του 4ου αι.
π.Χ. : ο Αλέξανδρος απεικονίζεται νέος,
με

κάπως

χαρακτηριστικά,
υποδηλώνουν

εξιδανικευμένα
τα

οποία

ίσως

την νεότευκτη, τότε,

θεϊκή του προσωπικότητα.

Λύσιππος και Ελληνιστική Γλυπτική
Δεξιοτέχνης στο χαλκό και στο μάρμαρο
Στην αρχή δημιούργησε πολλές εικόνες νέων αθλητών. Φαίνεται να ακολούθησε την
παράδοση της ιδιαίτερής του πατρίδας, της Πελοποννήσου (Σικυώνα) και
συγκεκριμένα του Πολύκλειτου. Στράφηκε στην γυμνή ανδρική μορφή όπως ο
Πολύκλειτος χωρίς όμως να λάβει υπόψη του κάποιες από τις αντιλήψεις του
Πολύκλειτου όπως στάση του γλυπτού, σωματικές αναλογίες κ.α.
Επίσημος γλύπτης του Αλέξανδρου

Σελίδα 35 από 46

Π
Πααρράάδδεειιγγμμαα 2222::
(εικ. 23)
Είναι ένα από τα λίγα σωζόμενα χάλκινα έργα της
περιόδου

αυτής.

Η

Αθηνά

προορισμένη

να

φαίνεται από υψηλή βάση, εντυπωσιάζει με την
κινητικότητα της στάσης της καθώς και τις
πρωτοποριακές για την εποχή αναλογίες της.
Μικρότερο κεφάλι, μόλις το 1/8 του σώματος.

Μεγάλη καινοτομία => γυμνή γυναίκεια μορφή
Σημαντικές αλλαγές => το έργο τέχνης εισέρχεται στο ιδιωτικό περιβάλλον στην οικία.
Συντελούν => η επιδίωξη της πολυτέλειας και της εκζήτησης από την άρχουσα και
οικονομικά ισχυρή τάξη και γιατί πλέον η τέχνη συνδέεται με το άτομο.

Σελίδα 36 από 46

Π
Πααρράάδδεειιγγμμαα 2233::
(εικ. 24)
Μαρμάρινοι ανδριάντες της Κλεοπάτρας και του
Διοσκουρίδη, στημένους στο περιστύλιο (κεντρική
αυλή των ελληνιστικών οικιών, περιτριγυρισμένη με
στοά, που χρησίμευε ως χώρος υποδοχής και
διασκέδασης της ιδιωτικής τους κατοικίας. Τα
γλυπτά αποσκοπούσαν πέραν της διακόσμησης και
στον εντυπωσιασμό των επισκεπτών.

3.5.2 Αρχιτεκτονική
Το βασίλειο της Περγάμου
Ηγετικό κέντρο στην ανάπτυξη της αρχιτεκτονικής εντός και εκτός συνόρων
Εκτός συνόρων => στοά του Αττάλου, προσφορά του Αττάλου Β’ στην αγορά της
Αθήνας

Σελίδα 37 από 46

Ο Μεγάλος Βωμός του Διός στην Πέργαμο
Μνημειώδες
κτίριο,

σε

σχήμα

Π

(Αλευρά, εικ.
277),
περιέβαλλε
τον
πραγματικό
βωμό όπου
τελούνταν οι
θυσίες.
Βαθμιδωτή
πρόσβαση
οδηγούσε σε
κιονοστοιχία
σε
υψηλότερο
επίπεδο.
Μία
ζωφόρος,
ύψους 2,30
μ. περιέβαλε
την
εξωτερική
πλευρά της βάσης του κτιρίου και τις εσωτερικές πλευρές της πρόσβασης με μια
εντυπωσιακή παράσταση γιγαντομαχίας, δηλ. της μάχης των ολύμπιων θεών με
αρχηγό το Δία εναντίον των γιγάντων, παιδιών της Γαίας και του Ουρανού, που
απειλούσαν την παντοδυναμία των ολυμπίων. Συμβολική αξία => υπενθύμιζε το
θρίαμβο των δυνάμεων του καλού εναντίον του κακού. Ίσως ο βωμός χτίστηκε για να
γιορτάσει κάποια νίκη των Ατταλιδών εναντίον ξένων εισβολέων.

Σελίδα 38 από 46

Π
Πααρράάδδεειιγγμμαα 2244::
Ο ναός του Ολυμπίου Διός στην Αθήνα: έργο που ξεκίνησε τον ύστερο 6ο αι. π.Χ.
παρέμεινε ημιτελής μέχρι το 174 π.Χ., οπότε και ξεκίνησε η δόμησή του,
ακολουθώντας τον κορινθιακό ρυθμό και όχι το δωρικό του αρχικού ναού.
Διαστάσεις ναού 108 x 41 μ. και διέτρεχαν τρεις σειρές οκτώ κιόνων στις στενές
πλευρές και δύο των είκοσι κιόνων στις μακρές πλευρές του. Οι κίονες είχαν ύψος 17
μ. Ο ναός έμενε ατελείωτος και στην ελληνιστική περίοδο και ολοκληρώθηκε μόνο τον
2ο αι. μ.Χ. επί αυτοκράτορα Αδριανού.

Π
Πααρράάδδεειιγγμμαα 2255::
Θέατρο της Επιδαύρου (Εικ. 25)
Σώζεται σήμερα. Έργο
του

Πολύκλειτου

των

μέσων του 4ου αι. π.Χ.
Στο κέντρο βρίσκεται η
κυκλική

ορχήστρα

(χώρος που κινείται ο
Χορός του δράματος και
αποτελεί το κέντρο του
θεάματος). Χωρά σήμερα
12.000 θεατές.
Στην

ορχήστρα

(διαμέτρου 24 μέτρων)
σώζεται η βάση της αρχαίας θυμέλης, του βωμού του Διονύσου. Πίσω βρισκόταν η
σκηνή, όπου παρουσιάζονταν τα πρόσωπα του δράματος και βοηθητικά κτίσματα.
Κατά τον 3ο – 2ο αι. π.Χ. μπροστινό μέρος της σκηνής, το προσκήνιο, αποκτά
αρχιτεκτονικό διάκοσμο με θύρες, κίονες κ.λπ.

Σελίδα 39 από 46

Η οικιστική αρχιτεκτονική κατά την ελληνιστική περίοδο
Αλλαγές στην οικία.
Ελληνική οικία εσωστρεφής, κλειστή προς τον περιβάλλοντα χώρο
Οικία με περιστύλιο αποτελεί τον χαρακτηριστικότερο τύπο οικιστικής οικίας κατά την
ελληνιστική περίοδο

3.5.3 Ζωγραφική

Εικ. 26
=>

1) Εγκαταλείφθηκε το περίγραμμα. Οι όγκοι, το βάθος και η προοπτική
δηλώνονται με διαφορετικούς τόνους στο χρώμα
2) Εγκαταλείφθηκε η μονοδιάστατη απόδοση των μορφών στον χώρο,
επιχειρείται η δήλωση προοπτικής αλλά και κίνησης
3) Ο καλλιτέχνης στρέφεται τώρα όλο και περισσότερο προς το τοπίο (αν και δε
φαίνεται στο συγκεκριμένο παράδειγμα) και ως σκηνικό της ανθρώπινης
δράσης και ως αυτόνομο θέμα

Σελίδα 40 από 46

Πολύτιμη βοήθεια στη μελέτη της ζωγραφικής παρέχουν τα ψηφιδωτά της περιόδου

3.5.4 Μικροτεχνία
Νομίσματα => την τέχνη της προσωπογραφίας προωθεί η νομισματοτεχνία. Όλοι οι
ελληνιστικοί ηγεμόνες φρόντιζαν να απεικονίζουν τον εαυτό τους στα νομίσματα του
κράτους τους, ως ένδειξη ισχύος και εγγύηση της οικονομικής ευρωστείας.
Π
Πααρράάδδεειιγγμμαα 2277::
(Εικ. 28)
Αργυρό τετράδραχμο (περίπου 17 γρ.) απεικονίζει τον Αλέξανδρο Γ’ της Μακεδονίας.
Αποτελεί κοπή του Λυσίμαχου, διαδόχου του Αλέξανδρου και βασιλέα της Θράκης
και ήταν ο πρώτος που ελληνιστικός ηγεμόνας που χρησιμοποίησε το θέμα αυτό στα
νομίσματά του, γύρω στο 305 π.Χ. Το πορτρέτο του θεοποιημένου βασιλιά
εντυπωσιάζει με το δυναμισμό του.

Τα ηγεμονικά πορτρέτα στα νομίσματα της ελληνιστικής περιόδου συνδυάζουν:
-

στοιχεία ρεαλιστικά, ώστε ο απεικονιζόμενος να αναγνωρίζετε

-

στοιχεία ιδεαλιστικά, ώστε να υποβάλλεται ο συμβολισμός του πορτρέτου

Σελίδα 41 από 46

Π
Πααρράάδδεειιγγμμαα 2288::
(Εικ. 29)

Πτολεμαϊκή Δυναστεία: Πτολεμαίος Α’ Σωτήρ και Βερενίκη Α’ (305-283 π.Χ.) και
Πτολεμαίος Β’ Φιλάδελφος και Αρσινόη Β’ (283-246 π.Χ.). Δημιουργήθηκαν για να
τονίσει την ειρηνική διαδοχή του στέμματος από πατέρα σε γιο και ως προοικονομία
της διαδοχής του Φιλάδελφου από τον δικό του γιο Πτολεμαίο Γ’ Ευεργέτη, ο οποίος
συνέχισε την κοπή του ίδιου νομίσματος.

Σελίδα 42 από 46

Σφραγίδες => μεγαλύτερη ποικιλία πολύτιμων λίθων

Π
Πααρράάδδεειιγγμμαα 2299::
(Εικ. 30)

Παράδειγμα των υψηλότερων επιτευγμάτων της
ελληνιστικής μικροτεχνίας. Απεικονίζει τη θεά
Ίσιδα, με το τυπικό αιγυπτιακό στέμμα αλλά και
ελληνικής

εθιμοτυπίας

διάδημα.

Ελληνική

υπογραφή ΛΥΚΟΜΗΔΗΣ δεν αφήνει αμφιβολίες
για την πατρότητα του έργου.

Σελίδα 43 από 46

Ενότητα 3.6 – Η τέχνη της ρωμαιοκρατίας
Από την ελληνική τέχνη, οι Ρωμαίοι πήραν:
-

το ανθρωποκεντρικό ενδιαφέρον. Ανθρώπινες δραστηριότητες στο μύθο, την
ιστορία και την καθημερινή πραγματικότητα

-

το ενδιαφέρον για την αφήγηση

-

την πεποίθηση ότι η τέχνη έχει κοινωνικό χαρακτήρα.

Οι ρωμαίοι στρέφονται προς κάποια ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της ελληνικής τέχνης,
τα οποία και αξιοποιεί, την αυστηρά κλασική, «φειδιακή», τεχνοτροπία. Αναπτύσσεται
ένα κλασικιστικό ενδιαφέρον προς την κλασική τέχνη της Αθήνας την οποία
θεωρούσαν την ύψιστη μορφή του ελληνικού πνεύματος.
ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ
Έργα τέχνης «ελληνορωμαϊκής» τεχνοτροπίας που επηρέασαν τον δυτικοευρωπαϊκό
πολιτισμό και συνεχίζουν να τον επηρεάζουν.
Αγαπούσαν

τα

αντίγραφα

ελληνικών

γλυπτών της κλασικής περιόδου (εικ. 31)

Άφησαν βέβαια την σφραγίδα τους στον ελλαδικό χώρο. Πολλά μνημεία δέχθηκαν
επεμβάσεις όπως ο ναός του Δία στην Ολυμπία, το Ερέχθειο, μνημεία του ιερού των
Δελφών κ.α.

Σελίδα 44 από 46

Το «Μνημείο του Φιλοπάππου» (εικ. 32)
άρχισε με τις επιρροές που δέχτηκε η Ελλάδα
από την ανατολή στην αρχή της 1ης χιλιετίας
π.Χ. και τελειώνει με τον τρόπο που η ίδια η
Ελλάδα, τώρα ως Ανατολή, επηρεάζει τη
ρωμαϊκή Δύση, στις αρχές της 1ης χιλιετίας
μ.Χ.

Σελίδα 45 από 46