You are on page 1of 9

ĐẠI HỌC DÂN LẬP VĂN LANG

KHOA KIẾN TRÚC-XÂY DỰNG

KIẾN TRÚC & MÔI TRƯỜNG

MỘT SỐ VẤN ĐỀ MÔI TRƯỜNG


LIÊN QUAN ĐẾN QH-KT-XD

ThS. KTS. LÝ KHÁNH TÂM THẢO


lkt2.wordpress.com

Hiệu ứng ĐẢO NHIỆT ĐÔ THỊ


Urban Heat Island

Khái niệm
Hiệu ứng Đảo Nhiệt Đô thị (ĐNĐT) là hiện tượng nhiệt độ không khí và
bề mặt ở khu vực đô thị nóng hơn khu vực nông thôn.
Kết quả đo được tại các thành phố và nông thôn ở Mỹ cho thấy nhiệt độ
chênh lệch này có thể lên đến 5.6oC.

Hiệu ứng ĐẢO NHIỆT ĐÔ THỊ


Urban Heat Island

Nguyên nhân
Hiệu ứng ĐNĐT sinh ra khi trong khu vực đô thị, đất tự nhiên bị thay thế
bởi đường, vỉa hè, công trình và những hệ thống hạ tầng khác.

Những thay đổi này gây nên sự gia tăng nhiệt độ đô thị theo nhiều cách:
-Cây xanh mất đi làm giảm khả năng làm mát tự nhiên của bóng râm và
sự bốc hơi nước từ đất và lá cây.
-Các công trình cao tầng và đường hẹp làm nóng khối không khí giữa
chúng và làm giảm sự đối lưu.
-Nhiệt thải từ xe cộ, nhà máy và các thiết bị điều hòa làm nóng hơn khu
vực xung quanh và làm gia tăng hiệu ứng đảo nhiệt.

1
Hiệu ứng ĐẢO NHIỆT ĐÔ THỊ
Urban Heat Island

Diễn biến

ĐNĐT có thể xảy ra suốt năm trong ngày và đêm.

Sự chênh lệch nhiệt độ đô thị-nông thôn lớn nhất


trong những đêm trời trong và lặng. Bởi vì về đêm
khu vực nông thôn mát đi nhanh chóng hơn khu
vực đô thị, vốn còn giữ nhiều nhiệt trong kết cấu
đường, công trình và các cấu trúc khác.

Như thế, sự chênh lệch nhiệt độ đô thị-nông thôn,


hay hiệu ứng đảo nhiệt tối đa, thường diễn ra vào
khoảng ba đến bốn giờ sau khi mặt trời lặn.

Hiệu ứng ĐẢO NHIỆT ĐÔ THỊ


Urban
Một số hiện tượng liên Heat Island
quan
Ô NHIỄM OZONE MẶT ĐẤT

∆T
VOC + Ôxit Nitơ + ASMTr Æ Ôzôn (O3)
khí hữu cơ
dễ bay hơi (benzen…)

Tác hại:
-Gây nguy hiểm cho sức
khỏe con người (các bệnh
phổi và đường hô hấp)
-Gây hại cây xanh đô thị và
giảm năng suất nông nghiệp.

Hiệu ứng ĐẢO NHIỆT ĐÔ THỊ


Urban
Một số hiện tượng liên Heat Island
quan
SƯƠNG MÙ QUANG HÓA
Photochemical Smog

Sương mù hình thành khi những chất ô nhiễm như Ôxit Nitơ
(NOx) – chủ yếu phát thải từ xe hơi và nhà máy điện – kết
hợp với nhiệt độ cao bên ngoài.

Tác hại
-Gây ung thư phổi
-Làm giảm khả năng quang hợp của
lá cây
Nhiệt độ không khí Sương mù

2
Hiệu ứng ĐẢO NHIỆT ĐÔ THỊ
Urban
Một số hiện tượng liên Heat Island
quan
SƯƠNG MÙ QUANG HÓA
Photochemical Smog

Sương mù TP Los Angeles

-Do yếu tố địa hình (bao quanh bởi


các dãy núi)
-Tác động của Thái Bình Dương gây
ra hiện tượng nghịch đảo nhiệt
-Hiệu ứng Đảo nhiệt Đô thị

Hiện tượng nghịch đảo nhiệt

Hiệu ứng ĐẢO NHIỆT ĐÔ THỊ


Urban
Những giải pháp khắc phụcHeat
trongIsland
KT-XD
-Lắp đặt mái phủ xanh và chất liệu “lạnh”
-Tăng diện tích cây xanh và thảm thực vật
-Chuyển sang dùng vật liệu lát, phủ “lạnh”

Lưu ý hệ số phản xạ bức xạ nhiệt của


từng loại vật liệu/màu sắc. Hệ số càng
lớn (tối đa 1) thì chất liệu càng “lạnh”
(phản xạ nhiệt nhiều nhất, hấp thụ nhiệt ít
nhất)

Hiệu ứng ĐẢO NHIỆT ĐÔ THỊ


Urban
Những giải pháp khắc phụcHeat
trongIsland
KT-XD
Trồng cây xanh

-Cho bóng mát và


làm thoát nhiệt
nhờ quá trình bốc
hơi nước từ lá cây
-Hấp thụ nước qua
rễ cây và bốc hơi
ở lá cây

3
Hiệu ứng ĐẢO NHIỆT ĐÔ THỊ
Urban
Những giải pháp khắc phụcHeat
trongIsland
KT-XD
Trồng cây xanh

Trồng cây ở phía Tây, Tây Nam, (Đông, Đông


Nam) công trình.
-Ở vùng khí hậu 4 mùa, cây thay lá có thể được
trồng ở phía Nam, Đông Nam: mùa hè, lá cây
giảm bớt ánh nắng; mùa đông, lá cây rụng hết cho
ánh sáng mặt trời xuyên qua sưởi ấm công trình.
-Nếu không đủ không gian trồng cây, có thể trồng
dây leo xanh trên dàn đứng hoặc ngang để che
mát các cửa sổ hoặc tường phía Tây và Đông.
-Để ngăn gió đông, trồng hàng cây thường xanh
vuông góc với hướng gió chính (thường là Bắc
hoặc Tây Bắc).
-“Trước trồng cau, sau trồng chuối”

Hiệu ứng ĐẢO NHIỆT ĐÔ THỊ


Urban
Những giải pháp khắc phụcHeat
trongIsland
KT-XD
Lắp đặt mái sử dụng chất liệu “lạnh”
Chất liệu mái lạnh có 2 thuộc tính cơ bản: – Cool Roof
1. Tính phản xạ ánh sáng mặt trời cao
2. Tính thoát nhiệt cao
Thi công

Hầu hết các chất liệu mái lạnh có


bề mặt trơn, sáng trắng để phản
xạ bức xạ mặt trời, giảm sự
truyền nhiệt vào nội thất công
trình, tiết kiệm thông thoáng, làm
mát cưỡng bức.
Bên cạnh đó, cũng làm tăng tuổi
thọ cấu kiện do giảm bớt sự hấp
thu nhiệt và tia cực tím và sự tăng
giảm nhiệt độ trong cấu kiện.

SVĐ Utah Olympic Oval

Hiệu ứng ĐẢO NHIỆT ĐÔ THỊ


Urban
Những giải pháp khắc phụcHeat
trongIsland
KT-XD
Lắp đặt mái xanh (vườn trên mái)
– Green Roof
/Rooftop Garden

Một mái xanh bao


gồm thực vật và đất
(hoặc thảm trồng),
nằm trên lớp chống
thấm.
Bên cạnh đó còn
những lớp khác như
hệ thống tưới và
thoát nước mái.

Tòa Thị Chính Chicago

4
Hiệu ứng ĐẢO NHIỆT ĐÔ THỊ
Urban
Những giải pháp khắc phụcHeat
trongIsland
KT-XD
Lắp đặt mái xanh (vườn trên mái)

-Giảm tải cho hệ thống cống thoát do hấp thu một lượng lớn
nước mưa.
-Hấp thụ ô nhiễm không khí, lọc bớt bụi khí và hấp thụ carbon.
-Bảo vệ cấu kiện mái phía dưới khỏi tác động của ASMTr (tia
cực tím) và sự biến đổi nhiệt độ lớn trong ngày.
-Là môi trường sinh sống cho chim và các động vật nhỏ khác.
-Là giải pháp thay thế hấp dẫn so với mái truyền thống, khơi
dậy mối quan tâm về chất lượng cuộc sống đô thị.
-Giảm bớt tiếng ồn truyền từ ngoại vi.
-Cách nhiệt cho công trình khỏi sức nóng ngoại vi Æ giảm chi
phí (năng lượng) thông thoáng và làm mát cưỡng bức.

Hiệu ứng ĐẢO NHIỆT ĐÔ THỊ


Urban
Những giải pháp khắc phụcHeat
trongIsland
KT-XD
Lắp đặt mái xanh (vườn trên mái)

Đặc tính Mái Xanh đặc biệt Mái Xanh thường thức

Đất Ít nhất 3 tấc (1 foot) đất Chỉ cần từ 5 đến 15 cm đất

Có thể trồng cây lớn, cây bụi và Có thể trồng nhiều loại thảm cỏ
Cây trồng
cảnh quan phức tạp và cây trồng loại nhỏ

Tăng thêm 360-680 kg/m2 trong Tăng thêm 50-200kg/m2 trong


Tải trọng
tải trọng công trình tải trọng công trình

Thường không được thiết kế


Truy cập Truy cập tự do và khuyến khích
cho truy cập công cộng

Bảo trì Bảo trì tốn kém Bảo trì hằng năm

Tiêu thoát Hệ thống phức tạp Hệ thống đơn giản

Nguồn: Schloz-Barth, Katrin. 2001. "Green Roofs: Stormwater Management From the Top Down."
Environmental Design & Construction. January 15.

Hiệu ứng ĐẢO NHIỆT ĐÔ THỊ


Urban
Những giải pháp khắc phụcHeat
trongIsland
KT-XD
Sử dụng vật liệu lát vỉa lạnh

Những giải pháp lát vỉa lạnh có thể dùng cho


những vật liệu truyền thống như nhựa đường và
bê-tông hay cho bề mặt không lát:
-Nhựa đường và bê-tông có thể được thiết kế với Vườn thú Los Angeles
bề mặt màu sáng (phản xạ ASMTr), có lỗ trên bề
mặt và có thể thẩm thấu.
-Các bề mặt thẩm thấu được: có thể dùng gạch lỗ
chứa đất trồng cỏ

5
NGẬP LỤT ĐÔ THỊ
Urban Flooding
Hiện tượng
Tình trạng úng ngập xảy ra ở nhiều
đô thị phát triển vào mùa mưa (khi
mưa lớn) và cả mùa khô (triều
cường).
-Làm cho nước cống rãnh bẩn lan
tràn trên đường phố
-Gây ra ô nhiễm môi trường
-Gây cản trở giao thông đô thị
-Gây ra các thiệt hại lớn về kinh tế xã
hội

Sự phát triển ở một khu đất đô thị


có thể làm tăng lượng nước mưa
chảy tràn trên bề mặt đến 600% so
với điều kiện vùng đất hoàn toàn tự
nhiên.

NGẬP LỤT ĐÔ THỊ


Urban Flooding
Nguyên nhân
1. Không có cốt nền chuẩn cho toàn thành phố

2. Thiếu sót trong thiết kế xây dựng hệ thống thoát nước


-Hệ thống thoát nước quá nhỏ
-Hệ thống thoát nước mưa chung toàn TP và cục bộ không đồng
bộ
-Xây dựng nhà cửa, công trình đè lên trên hệ thống thoát nước,
làm sụt lở, nứt gẫy, thu hẹp tiết diện thoát nước của hệ thống
-Các ao hồ, kênh rạch đô thị bị san lấp hoặc thu hẹp, làm mất khả
năng điều hòa nước mưa đô thị
-Các vùng ngập nước hai bên bờ sông bị xâm phạm, làm giảm
khả năng điều hòa nước mưa và bổ sung nước cho các tầng
nước ngầm ở dưới đất đô thị

NGẬP LỤT ĐÔ THỊ


Urban Flooding
Nguyên nhân

3. Phát triển các khu đô thị mới gây cản trở thoát nước đối với
phần đô thị cũ
-Độ cao mặt nền phần đô thị mới cao hơn độ cao mặt nền phần đô
thị cũ hoặc chặn hướng thoát nước chính của đô thị cũ (Trường
hợp Nam Sài Gòn)
-Có thể làm tăng chiều dài các kênh mương thoát nước
-Đô thị hóa làm tăng bề mặt bị bêtông hóa, giảm diện tích mặt cỏ,
cây xanh, giảm diện tích mặt thấm nước Æ tăng cường độ dòng
nước chảy bề mặt đô thị

6
NGẬP LỤT ĐÔ THỊ
Urban Flooding
Nguyên nhân

4. Sự bồi lắng trong hệ thống thoát nước


-Hệ thống bị bồi lắng, lấp đầy, làm giảm khả năng thoát nước so với thiết
kế ban đầu.
-Đặc biệt dễ xảy ra đối với hệ thống thoát nước mưa và hệ thống thoát
nước thải là hệ thống chung (như các đô thị ở Việt Nam).
-Xảy ra nhanh chóng đối với các đô thị có hoạt động xây dựng sửa chữa
nhà cửa, đường sá… Æ chất thải xây dựng theo dòng nước mưa chảy
xuống kênh rãnh và lắng đọng, lấp đầy
-Sự suy giảm diện tích cây xanh làm tăng xói lở, bào mòn mặt đất

5. Thiếu duy tu, bảo dưỡng, làm vệ sinh hệ thống


-Cống rãnh, kênh rạch thoát nước mưa không được nạo vét thường xuyên
-Nước chảy đô thị có hàm lượng dinh dưỡng rất lớn là môi trường rất tốt
để rong, rêu, tảo, cỏ dại, bèo… phát triển và cản trở dòng chảy
-Rác thải, đặc biệt là váng dầu, chất dẻo và phế thải kim loại vất xuống
kênh rãnh thoát nước

NGẬP LỤT ĐÔ THỊ


Urban Flooding
Giải pháp

1. Nhóm các giải pháp cơ bản


Là những giải pháp cơ bản khắc phục những nguyên nhân kể trên

2. Nhóm các giải pháp cấp tiến


Là những giải pháp mới

NGẬP LỤT ĐÔ THỊ


Urban Flooding
Giải pháp
Hồ điều tiết (nước mưa)

Hồ trung tâm
Khu đô thị mới Thủ Thiêm

7
NGẬP LỤT ĐÔ THỊ
Urban Flooding
Giải pháp
Hồ điều tiết (nước mưa)
Tuổi Trẻ Online:
Sở Giao thông công chính TP.HCM,
vừa thống nhất với các đơn vị liên
quan sẽ sử dụng hồ chứa nước
trong công viên Hoàng Văn Thụ
(quận Tân Bình) làm hồ điều tiết chứa
nước mưa (có sức chứa hơn
60.000m3), giảm ngập cho khu vực
này.
Dự kiến dự án hoàn thành trong tháng
11-2007.
Nhiều tuyến đường xung quanh khu vực
này như Hoàng Văn Thụ, Trần Quốc
Hoàn, Phan Thúc Duyện, Phổ Quang,
Phan Đình Giót... bị ngập sâu từ 30-
50cm sau mỗi cơn mưa. Đây cũng là
một trong hơn 80 điểm ngập trọng điểm
(tại cửa ngõ) của TP.

Hồ điều tiết
Công viên Hoàng Văn Thụ

NGẬP LỤT ĐÔ THỊ


Urban Flooding
Giải pháp
Vườn mưa

Vườn mưa là một khoảng cảnh quan nhỏ


với cấu trúc đất đặc biệt có thể thu và lọc
nước chảy bề mặt.
-Thường được thiết kế thấp hơn cốt
chung khoảng 3 tấc.
-Nước mưa chảy bề mặt sẽ đổ dồn về,
tạo thành một hồ tạm thời rồi sẽ thấm hút
xuống đất, bốc hơi hay cây lá hấp thụ.

NGẬP LỤT ĐÔ THỊ


Urban Flooding
Giải pháp
Vườn trên mái

-Tác dụng quan trọng là hấp thu một


lượng lớn nước mưa
Æ giảm lượng nước mưa chảy tràn
(run-off)
Æ giảm tải cho hệ thống cống thoát

8
NGẬP LỤT ĐÔ THỊ
Urban Flooding
Giải pháp
Bồn chứa

-Chứa nước mưa từ hệ thống


mái và cung cấp lại một phần
cho hệ thống tưới
-Làm giảm và kiểm soát được
lượng nước chảy tràn, sau đó
dần dần thải phần dư ra
mương rạch thoát nước gần
nhất

Bài tập lớn 3.


Kiến trúc trong bối cảnh môi trường xung quanh
1. Mục đích:
- Nhận thức được mối quan hệ giữa kiến trúc và môi trường xung quanh
- Nhận diện được các biểu hiện của mối quan hệ đó
2. Phương pháp:
– sưu tầm tài liệu;
– phân tích/đánh giá…
3. Gợi ý:
a) Các mối quan hệ giữa kiến trúc và môi trường có thể là (chỉ nên chọn 1 chủ đề):
+ Kiến trúc trong khu vực tự nhiên đặc thù:
• địa hình: đồng bằng, miền núi đồi, miền biển, rừng…
• khí hậu: nhiệt đới (ẩm hay khô), ôn đới, hàn đới…
• địa chất: đất cứng, đất yếu…
+ Kiến trúc trong không gian đặc thù, như:
• Khu vực bảo tồn kiến trúc cũ
• Khu vực không gian lớn (công cộng, quảng trường, bờ sông nước…)
• Khu vực dân cư nông thôn, xóm làng…
b) Biểu hiện của các mối quan hệ đó có thể là:
- giải pháp tổ chức không gian;
- hình khối & chi tiết;
- vật liệu;
- kỹ thuật sử dụng, v.v.

Tài liệu tham khảo


GS.TSKH. Phạm Ngọc Đăng 2000, Quản lý Môi trường Đô thị và
Khu Công nghiệp, NXB Xây Dựng, Hà Nội

http://www.epa.gov/heatisland/

http://www.treepower.org/heatisland.html

http://daphne.palomar.edu/calenvironment/smog.htm#Photochemical
%20Smog

http://www.dearbornswcd.org/Rule%205/BMPs/Controling%20Storm
water.htm

http://www.lid-stormwater.net/raincist/raincist_sizing.htm

http://www.dof.virginia.gov/rfb/rain-gardens.shtml