You are on page 1of 337

Neolitik Bliskog

istoka i jugoistone
Europe
I. A. & M.L.


2


Neolitik Bliskog Istoka

Epipaleolitik
Ohalo II - Kebara kultura
- lovci sakupljai ali sjedioci
- datacija putem C-14 18000. pr. Kr.
- prikupljeno 90 000 sjemenki koje su lokalne ali nekultivirane
- nastambe kruna tlocrta s ognjitem, kameni rvnjevi, kue od hrastovine ili tamarisa
- ukopi kostur s prekrienim rukama
- otkriveno prilikom sue iskopavao Dani Nadal 1989. godine
Neve David naselje iz epipaleolitika


3


Rekonstrukcija izgleda naselja Ohalo II - prve dvije fotografije Dani Nadal

Protoneolitik
- 10 000 8000 BC
- dominantni mezolitiki utjecaji, naznake neolitika - stalna naselja i kultivacija te pojava uzgoja ovaca
i koza ali je jo uvijek u veini dominantan lov i sakupljanje

Natufijenska kultura
- Izrael, Palestina, Libanon, Jordan, Sirija
- ime kulturi je dala Dorothy Garrod profesorica na Oxbridgu te ujedno istraiva Wadi
en Natufa (eponimnog lokaliteta)
- lokaliteti Wadi en Natuf, Ain Mallaha ili Eynan (prvo je arapsko, drugo izraelsko ime,
nalazi se u Izraelu, istraivano je 50 ih godina), Beidha, Jerihon, El Wad, Nahal Oren, peina
Hayonim, Abu Hureyra, Ain Sakhri, Hilazon Tachtit, Rosh Zin
- karakteristike nastambe krunog tlocrta, donji dio prekriva kamen, gornji prue, postoje
rupe za stupove koje dre gornje konstrukcije te ostatci premazivanja prua glinom koja slui
protiv kie i tetoina, takoer nailazimo i na kultne objekte i manja svetita
- ljudi su lovci na glave uzimaju tue glave vjerujui da e tako dobiti njihovu mo i pamet

Dhra' Dira
- kruni tlocrt, sluilo kao silos
4



Abu Hureyra (Hurera)
- istraivao Andrew Moore 1972. -1973. godine, odmah poslije se gradi brana na Eufratu te
se lokalitet potapa, nalazi se u Siriji
- tokom natufijena ima nastambe u krunom tlocrtu, a u pretkeramikom neolitiku B
kvadratne
- u natufijenu su locirane rupe od stupova, poluukopani jamski objekti, drvo obloeno glinom,
prostor je malih dimenzija, bave se lovom i itaricama
- u natufijenu naselje kruno koncipirano i rasporeeno s unutarnjim komunikacijama i
meuprostorima
- pretkeramiki neolitik B - naselje na 15 ha
- pronaen i srpasti sikl dokaz za sjeu itarica
- imali oteenja na koljenima dokaz za mljevenje itarica
5



Ain Sakhri - akri
- najstariji prikaz ljubavnika visina 11 12 cm - fotografija
- pokopi koji pripadaju natufijenu njih ak 400, naselje blizu Betlehema - Izrael
- pokopi se vre unutar ili izvan kue, takoer i u naputenim kuama koje su za onaj svijet,
pokojnici su pokriveni sa zaobljenim tucima ili kamenim ploama, takoer postoje perlice,
zubi ivotinja, kameni privjesci
-

Ain Mallaha Eynan
- sjeverno od Mrtvog mora, Izrael
- desna donja fotografija prikazuje rekonstrukciju kue za koju se vjeruje da je imala gornji
kat zbog rupa za stupove
- osnova obitelj
- grobovi su vezani za kuu ili van nje
- prisutne su i kamene posude
- prvi puta evidentiran pas, postoji i grob s njim fotografija gore lijevo, kod lubanje je pas
- oblutak minimalistike obrade ugravirani nos i oi, antropomorfan oblik fotografija
desno
6





Hilazon Tachtit
- nalazi se na sjeveru Izraela
- grob nepokretne ene nieg rasta s 50 i vie oklopa kornjae, dijelovima svinje, leoparda i
orla, goveda, lasice
- pretpostavlja se da je bila aman -fotografija
7


8



El Wad
- lubanja ukraena cjevicama i glinom, Izrael



Peina Hayonim
- pronaen pokop ovjeka s psom, jedan od ranijih uz Ain Mallahu, na hebrejski znai peina
golubova, nalazi se na sjeveru izraela, blizu obale


Jerihon natufijensko svetite
- natufijensko naselje i svetite poetak 11. tisuljea
- ukopani objekt, platforma od nabijene zemlje, ostatci krunih udubljenja od onoga za to se
vjeruje da su bili totemi (totemizam vjerovanje u zajedniko podrijetlo ljudi, ivotinja ili
biljaka)
- kruni tlocrt, ognjite ispod kojeg se pokapaju mrtvi
- nalazi se u sredinjem dijelu tella, na dnu

9

Predkeramiki neolitik Bliskog istoka


periodizacija:
- predkeramiki neolitik A 10500 8800 BC
- predkeramiki neolitik B 8800 6300 BC
- predkeramiki neolitik C 7000 6400 BC samo neki lokaliteti, biljei se i kao finalni
PKNB

- naselja tipa tell:
- artificijelni (neprirodni, nastali ljudskom rukom) breuljci nastali zbog kontinuiranog
naseljavanja i izgradnje - s vremenom postaju deponiji ostataka
- pred kraj predkeramikog neolita A i u predkeramikom neolitiku B
- u Grkoj se nazivaju mogile, u Pelagoniji tumbe, arapski huyuk (hik)

Predkeramiki neolitik A
- 10 500 8800 BC
- Khiamian Sultanian kultura jug
- Mureybetien sjever
- Aswadian sredinji dio
- nastambe kruna tlocrta, ponekad kvadratni oblik koji je zaobljen, 1 prostorija, ognjite
- opada broj mikrolita, poveava se broj sjeiva
- javljaju se enske figurine (sjedee, kleee)
- lokaliteti Jerihon, Jerf Al Ahmar, Mureybet, Beidha
- prekrii ain mallahu, ain ghazal, abu hureyru



Jerihon Tell es Sultan
- Jerihon je bio na vanom trgovakom pravcu, dolina rijeke Jordan - komunikacija izmeu
Anatolije i Crvenog mora (put kojim su ili vani resursi - kauri koljke iz Crvenog mora,
bitumen koji slui za uvrivanje otrica ili vraka u drala,fini tabularni kremen - vani za
izradu njihovih recipijenata - mramor, bazalt, sumpor, nefrit i opsidijan iz Anatolije, tirkiz iz
Sinaja, sol iz Mrtvog mora
- nalazi se na rubu oaze, blizu Mrtvog mora
10


- istraivai:
- 1868. Charles Waren
- 1907. 1911. Ernst Sellin, Carl Watzinger
- 1930. 1936. - John Garstang
- 1952. 1958. Katheleen Mary Kenyon (wheler kenyon metoda iskopavanja blok
metoda)
- 1997. - Lorenzo Nigro, Nicolo Marchetti

- periodizacija Jerihona:
- natufijensko svetite 10 800 8500 BC
- pretkeramiki neolitik A 8350 7370 BC
- pretkeramiki neolitik B 7220 5820 BC
- keramiki neolitik A 5850 5000 BC
- keramiki neolitik B 5000 3100 BC


- predkeramiki neolitik A
- nastambe ovalni ili kruni tlocrt temelj kamen, zid od erpia (po duini) obojan
crvenom ili krem bojom, a podovi su esto obukani, dijelom ukopani objekti pa se ulazi
preko stepenica
- neolitika kula (Kathleen Mary Kenyon) od amorfnog kamenja, kruna forma, visoka
8.15 metara, rov irok 8 metara, a dubok 2 - poveao visinu kule, ulaz sa hodnikom i
unutarnjim skalama kojim se dolazi do vrha kule, izgraena tijekom predkeramikog
neolitika, sluila neko vrijeme kao spremite pa kao pokapalite
- obrambeni zid nema funkciju obrane ve oznaavanja teritorija
- nije rije o klasinoj fortifikaciji
- ovalni oblik naselja opasanog bedemima
- kula je mlaa od prvotnog zida te se nalazi unutar zida
- rov je strateki element iji je cilj poveati visinsku razliku izmeu napadaa i obrane
- nema tragova ruenja, paljenja, promjene kulture
- Jerihon se u PKNA sastoji od 22 graevinska stratuma to nam govori da je 22 puta
obnavljano
- zidovi (obojani crveno) i podovi (bijelo, oker, crveno) obukani
11

- graevine su krung tlocrta s kamenim temeljima i od erpia zadnja slika
- naselje je utvreno tek od 4. stambenog horizonta
- malo je dokaza o zemljoradnji i stoarstvu
- pokapanje je sekundarno; lubanja popunjena neim kao gips, tj. na lubanju je dodan realan
lik osobe, odnosno portret pokojnika, oi umeu se kauri koljke iz Crvenog mora da
izgleda kao da ima zatvorene oi. fotografije




12



Jerf el Ahmar
- lokalitet u Sirij, vee naselje
- graevina se nalazi u sredini naselja, ima 2 prostorije, za koju se tvrdi da je imala kultni
karakter, no ipak budui da nema vrata misli se da je bila i silos
- poluukopana graevina, ima 6 baza za stupove, klupe s cik cak gravurama
- na tlo je postavljeno obezglavljeno tijelo mukarca (slika), a glava mu je stavljena u posebnu
niu, objekt je potom zapaljen

13




Mureybet
- ima 4 faze, prve 3 pripadaju PKNA, zadnja PKNB sjever Sirije, iskopavanja vrena 1971.
- poznat lokalitet po figuricama boica te po etonima koji su jedan od prvih oblika
komunikacije prije pojave pisma






14

Predkeramiki neolitik B
- 8800 6300 BC
- dijelimo ga na:
- rani PKNB
- srednji PKNB
- kasni PKNB odnosno PKNC
- ope karakteristike iz PKNA se nastavljaju razvijati i dalje, kue su sada kvadratnog tlocrta
tipa koridor ili megaron te pier naselja (sojenice), kue imaju po dva kata dolje spremita,
gore spavaonice
- novost je domestifikacija ivotinja
- ukraavanje lubanja glinenim kalupima, u one duplje se stavljaju kauri koljke, nedostaju
donje eljusti
- lokaliteti : Jerihon, Beidha, Abu Hureyra, Mughara, Ain Ghazal, Nahal Hemar

Nahal Hemar
- lubanja obloena crvenom bojom, maska od vapnenca
- Ofer Bar-Yosef 1983., David Alan
- podnice su bile pokrivene prostirkama od isprepletenog lia
- najstariji primjer vune genetiari nisu sigurni, a znamo da su u eneolitiku koristi u
dananjem smislu, takoer sauvane i niti (slika 3.)
- nema vretena ve prljenke koje su bikonine ili diskoidne



15


Beidha
- lokalitet blizu Petre, nalazi se u Jordanu
- naselje se raspalo zbog klimatskih promjena
- 3 graevine koje imaju vjerojatno kultnu svrhu, 40 metara udaljene od naselja
- od natufijenske kulture do PKNB
- PKNA kue koje imaju kruni tlocrt, tehnika suhozida, sa stupovima nosaima
- PKNB kvadratni tlocrt prva prikazana donja kua koja ima megaronski tlocrt, bez
stupova nosaa
- nije iskljueno postojanje svih njih u isto vrijeme
- antropomorfna plastika violinskog tipa - PKNA
- krune nastambe u naselju imaju samo jednu prostoriju, a kvadratne 2
- ograivanje naselja zidom da se stoka zadri unutar naselja



Abu Hureyra
- ponajbolje zabiljeen prelazak po pitanju tlorisa graevina (kruni u pravokutni pogledaj
sliku
- nastambe s vie prostorija kue megaron tipa, koridor te pier kue ( sojenice, poto se
nalazi na Eufratu)
- donji kat hrana i radionica, gornji kat spavanje
- veliko naselje u kojemu je ivjelo preko 1000 ljudi te je trajalo preko 2000 godina
- pronaeno 160 ukopa, neki imaju naznake oteenja koljena i ramena to upuuje na obradu
itarica na rvnju (slika rvnja)
- veliko zbijeno naselje koje se nalazilo na 15 ha najvee na bliskom istoku
- ivjeli na kraju protoneolitika, zatim hijatus te onda dolazi PKNB



16

Mughara
- traje kroz PKNA, PKNB i PKNC sjever Sirije
- razlika - u donjem dijelu zida nema vrstih materijala, glineni zid, na odreenoj visini od
amorfnog kamenja
- minijaturne nastambe - jer se sve aktivnosti uglavnom obavljaju vani - nastambe za uvanje
zaliha i spavanje
- ostaci ognjita, takoer na otvorenom prostoru razlikovati ognjite i pe ognjite je na
otvorenom, dok pe ima svoju kalotu
- prostor za uvanje zaliha, suare, pletene stijenke, ne moe se ui unutra, nema krovne
konstrukcije, u dananje vrijeme takve konstrukcije slue da se klipovi kukuruza dre unutra
zbog suenja - ali oni nisu uzgajali kukuruz, samo uvanje hrane i drugih stvari
- dignute od tla zbog protoka zraka naime zrak prolazi i hrana se ne kvari, uz to nema
vlanosti te tetne ivotinje se ne mogu pribliiti slika lijevo
- pokopi su bez odvajanja lubanje
- brojna antropomorfna plastika na kostima ili oblucima nedoreena forma, vuku oblike jo
od totemskih prikaza
- grobovi pojedinani poloaj spavaa savijene noge
- najstarija fresko slika stara 9000 pr. Kr. slika desno








17

Jerihon PKNB faza
- mlae naselje koje ima 26 stambenih horizonata, hijatus od 100 godina izmeu A i B
- pravokutni tlocrti, kameni temelji te erpii koje dri vezivno sredstvo novost
- nastambe se sastoje od jedne velike prostorije te manjih ognjita su pravokutna oblika
- za razliku od PKNA faze, u ovoj je dobro dokumentirano stoarstvo i zemljoradnja
- erpii u obliku cigareta s otiscima prstiju(prva slika), u jednoj nii kamen vulkanskog
podrijetla










18

Ain Ghazal
- apsidalni objekti svetita srednji predkeramiki neolitik B 7250 6500
- apsidalne forme, krune i polukrune forme - nemaju stambenu namjenu ve su to objekti s
posebnom namjenom, za kultne potrebe - ulazi u kategoriju svetita odnosno privatne kapelice
jer je veliinom manja od stambenog objekta, lomljeni kamen bez uporabe erpia








19

Predkeramiki neolitik C
- 7000 6400 BC

Ain Ghazal
- sjeverozapad Jordana
- zatitna iskopavanja vodio Garry Rollefson 1983. 1989.
- dio je u PKNB, ali veina se nalazi u PKNC
- kvadratni tlocrt, grupiranje prema rodovskom naelu razdoblje PKNB
- glinene ploice koje su pronaene upuuju na administraciju odnosno organizaciju PKNC
- zauzima 13 hektara
- nastambe su veliine par etvornih metara, sa hodnikom i elijama
- naselje je terasastog oblika te se ukopava u padine tella
- postoji hram ima oltar te 3 uspravna obraena kamena te crveno obojano ognjite
okrueno kamenjem
- pokopi vre se unutar kue za neke pokojnike, vjerojatno znaajnije ujedno i dokaz da su
se kue koristile i 400 godina zato to je pronaeno 12 skeleta to govori da je aproksimativno
svakih 35 godina bio jedan pokop odvojene glave
- 1983.g. pronaena jama s kovegom i statuama koje dijelimo u dvije grupe:
a) manje - torzo i glava do 35 cm
b) vee do 90 cm sadre ruke i noge; zajedniko je da se najvea panja posveuje izrazima
odnosno nosu, oima, uima te se lice boja; prva polovica 6. tis., rade se tako da se na drvenu
armaturu namota glina, vapnenac, kroz stopala figura se moe vidjeti drvena armatura
- lubanje koje su odvojene ukraene kalupima te modeliranog lica





20






















21

Pred/keramiki neolitik Bliskog Istoka
- predkeramiki neolitik
- mezolitike osnove kulture Zarzien ( gorje Zargos sjever Iraka)
- lokaliteti kulture Zawi Chemi Zawi Chemi, Shanidar, Karim, Ganj Dareh, Ah Kosh
kultura

Shanidar b1
- istraivanja voena 1951., 1953. - 1961.
- peina u sjevernom Iraku, iznad Zawi Chemi
- zapoelo spoznavanje mogunosti kultiviranja flore, stalni ivot, peinski karakter
- ispred je otkrivena nekropola iz pretkeramikog razdoblja sa ukupno 35 ukopa, a unutar
peine se nalaze 3 sloja - srednji paleolitik, Zarzien kultura i pretkeramiki neolitik
- kue u dolini spilje su ovalne osnove graene od rijenih oblutaka te prekrivene koom
- ima 16 graevinskih slojeva
- lokalitet se koristi zimi
Zawi Chemi Shanidar
-sezonsko otvoreno naselje, pronaeni rvnjevi te kosti mladih ovaca i lokalitet se koristi ljeti
Ganj Dareh
- sezonski karakter, erpii s ostatcima otisaka ovaca najraniji dokaz pripitomljenih
ivotinja
Jarmo
- istraivao je Robert Braidwood, primijenio metodu izoliranih kvadrata
- sjedilako naselje, prvo takve vrste na podruju Iraka
- u PKN B nastambe su pravokutne prostorije podignute su iz kamenih temelja obloenih
glinom s dvoritem
22


- keramiki neolitik
- rani keramiki neolitik 6500. 5700.
- kasni keramiki neolitik - 5700. 5400.
- lokaliteti Yarmoukian kulture (po rijeci Yarmouk) Jerihon IX, Lodian, Wadi Araba,
Ghassulian, Quatifian, Besorian istraivala Mashe Stekelis

-Yarmoukian kultura
- boica Sha'ar HaGolan















23

Neolitik Turske















24

Posebna graevina
Gbekli Tepe [Gebekli Tepe]
- trajanje od 9600. 8200. pr. Kr., a najstariji od datuma stavlja i u 11600 pr. Kr., dio u
PKNA
- u prijevodu znai trbuasto brdo, brdo s pupkom
- nalazi se na granici sa Sirijom, Urfa regija
- zidovi su od neobraenog kamena, ima poploane podove
- 25 ovakvih lokaliteta je istraeno, 15 jo eka
- monolitni T stupovi postoji ih 12 u krugu
- jedan u sredini sa reljefnim prikazom lisica, patka, pauk, zmija, svinja, krokodil,
ab, jedan sa prikazom ene u trenutku raanja
- istraivao Klaus Schmidt po njemu uzrok prelaska sa sakupljalakog na proizvodni i
sjedilaki nain ivota
- izgradile mezolitike zajednice?
- nema dokaza o stanovanju te isto tako ne postoje dokazi o grobovima ili grobnicama slian
kompleks se nalazi i na Malti
- najstariji monumentalni religijski kompleks sluio za tovanje kulta mrtvih kojih nema,
ivotinje na stupovima slue za zatitu, zato to ni jedna od njih nije za hranu



25



Predkeramiki neolitik Anatolije


-Predkeramiki neolitik A
- lokaliteti Hacilar, Hallan Cemi, Asikly Hyuk, Kortik Tepe
- ovalne graevine


Hacilar
- jugozapad Anatolije
- periodizacija:
I - V - rani halkolitik (5400 - 4700)
VI IX - kasni neolitik (6050 - 5730)
hijatus (prekid)
1 - 7 pretkeramiki neolitik (8200 - 7550)
- naselje tipa tell, mali dio istraen, 9 nastambi istraeno
- neke pojave su na viem razvojnom stupnju etvrtasti tlocrt, tragovi crvene boje na podu
- kameni temelji, erpi, jednoprostorni objekti
- nasuprot ulaza, koji se nalazi uvijek na duljoj strani, se uvijek nalazi zatvorena pe a ispred
nje otvoreno etvrtasto ognjite - zid na suprotnoj strani je u krinjama- spremite namirnica
- nie u zidu - zidni ormari
- otkrivena leita stupova u nekim kuama- drali krovnu konstrukciju
- nekad su kue sa jedan ili dva reda stupova podjeljenje pominim pregradama koje dijele
sobu pa se po potrebi dobiva vie prostorija
- ostaci stubita u nekim primjerima - barem jedan dio kua imao gornji kat koji se prostire na
samo polovici povrine donjeg kata (penjalo se drvenim ljestvama ili stubitem od erpia)
- glinena krinja za uvanje itarica
- zidovi i podovi bukani ali nisu imali ukrasnih elemenata
26

- kue nisu izravno naslonjene jedna na drugu, ve postoje prazni ograeni meuprostori koji
su sluili kao komunikacijski pravci (prolaz) i bili su izravno povezani uz objekte
- nema tragova monumentalne umjetnosti ni posebnih svetita




HALLAN EMI
- najstarije trajno naselje na podruju Turske istona Anatolija, krajnji istok
- prisutne kosti svinje, ali postoji i dalje lovako sakupljalaka komponenta
- poznata najmanje 4 predkeramika sloja graevina
- pronaen opsidijan te grumenje bakra, tuci za drobljenje s ukraenim glavama
- takoer, otre ureze na palicama koji su sluili za biljeenje
- kruni zatvoren prostor bez vanijih ureenja
- nalaz glave buzdovana to upuuje na postojanje sukoba
- izdvajaju se dvije graevine - veliinom i nainom gradnje imaju unutarnje klupe i materijal
opsidijan (dolazi iz regije udaljene 100 km) i bakar (udaljeno nalazite 150 km) - ova koliina
nalaza pokazuje da su te zgrade bile vezane uz trgovinu - jake veze s drugim lokalitetima koji
do sad nisu otkriveni; krune graevine slue i kao silosi
- sitna figuralna plastika - utjecaj Sirije i Iraka ali u kasnijoj fazi slabi i jaa lokalni razvoj i
utjecaj
27








28

Asikli Hyk Aikli Hik
- najstariji otkriveni lokalitet sredinje Anatolije
- istraivao Ian Todd te James Mellaart
- Asikli Hyk A (8500 - 8000 / 7000 6600)
- Asikli Hyk B (8000 - 7400 / 6600 - 6100)
- naselje tipa tell
- znaajan napredak u koncipiranju naseobinskih osobina, neuobiajena struktura znatno
drugaija od ostalih istodobnih nalazita
- velike prostorne cjeline, vrsto povezani koncept graevina, gusto grupirane bez
meuprostora
- nemaju zajednikih zidovi, kameni temelji, erpii, pod crvene boje
- jedna vea komunikacija za cijelo naselje koja vodi ravno do rijeke
- komunikacija se odvijala samo preko ravnih krovova i jer se dio svakodnevnog ivota
odvijao na krovovima
- privreda: u poetnoj fazi nepoznata, lov i sakupljanje a domestifkacija tek u kasnijoj fazi
- podruje u okolici naselja je bogato opsidijanom - ime su ospskrbljivali Bliski Istok i na
tom razvijali trgovinu
- 2 osnovna tipa sjekira jeziaste i kalupaste
- pokop mukarac i ena s djetetom na eni je izvedena trepanacija (probuena lubanja)








29

Krtik Tepe
- naselje zbijenog tipa krunog tlocrta
- temelji silosa
- grobovi u kuama ispod podnice; prilozi upuuju na socijalnu diferencijaciju
- glaane kamene posude, nakit, fino ukraeni kotani predmeti














30

Predkeramiki neolitik B Turske

- lokaliteti: Asikli Hyuk, Caynu, Cafer Hyuk, Nevali Cori

ayn (ajeni)
- ima slojeve od PKNA do srednjeg vijeka jugoistok Turske Robert Braidwood
- 3 glavne faze : PKNA, PKNB, PKNC, zatim keramiki neolitik do bronanog doba te
naposlijetku srednji vijek
- predkeramiki neolitik:
1 - faza ovalnih graevina - PKN A
2 - faza graevina s rotiljastom formom - PKN A-B
3 - faza graevina s kanalima - rani PKN B
4 - faza graevina s poploanim oblucima - srednji PKN B
5 - faza graevina sa elijama - kasni PKN B
6 - faza graevina s velikom sobom - finalni PKN B (PKN C)
- 2 - osnovni stambeni prostor; rotiljaste forme
- 3 - mogli su sluiti razliitim potrebama
- 4 - ovog nema na istodobnim ni kasnijim ni ranijim lokalitetima te slui kao dobra izolacija
- graevine - podnice od sloja nabijene zemlje se nalaze
- kue imaju dodatne kanale (razlozi nedefinirani - prakticna uloga)
- 5 - vie soba u dva pravilna reda a lokalni utjecaj na nain gradnje se oituje u gradnji
podruma koji su nepoznati na Bliskom Istoku slue kao spremita i za ukop, jedan kat ima 4
do 6 soba a do kata vode kamene stepenice
- na prelasku svake faze gradnje mjenja se u skladu s novim tipom gradnje i veina kua
unutar naselja u isto vrijeme - gradi se planski
- pronaeni najstariji ostaci domestificirane svinje
- pronaeni su brojni pokopi - podnice, prolazi, kanali i u kultnim graevinama posebno kua
lubanja
- sitni nalazi pojava nakitnih predmeta od kamena, bakra (perlice)
- kultne graevine (jedinstvene, unikatne) Poploana graevina, Kua lubanja, Zemljani trg
(nalazi se na javnom mjestu i ima 2 reda neobraenih stela)
- Kua lubanja tzv. svetite
- pronaeno oko 70 komada lubanja, rogovi izumrlih vrsta goveda
- veliki kremeni no na kojem su bili ostatci ivotinjske i ljudske krvi
- komad tkanine od lana koji je datiran oko 9000 BC
- 1 glinena klupa, pokop sa psom i dvije svinjske lubanje

31






32

Cafer Hyk
- kultivacija mahunarki, ukrasne narukvice
- stratigrafija naselja istie 13 slojeva, a izdvajaju se 3 faze:
1. graevine kvadratnog tlocrta
2. graevine podijeljene u vie soba postavljenih u 2 red
3. poveavanje kua
- nekad jednoprostorne nastambe, nekad 2 elije, nekad vieelijske formacije
- polukrune konstrukcije koje se nalaze u uglovima prostorija na donjem katu slue kao
spremita pogledaj fotografiju

33







34



Nevali ori
- naselje nije zbijenog tipa, veina poslova se obavlja na krovu
- dugake, dosta uske nastambe sa nadstrenicom
- nije rije o obiteljskim nego zadrunim kuama, tu ivi jedna ira obitelj koja ukljuuje vie
generacija
- potopljeno zbog izgradnje brane
- istraeno 29 kua koje pripadaju PKNB
- 100 injak antropomorfnih i zoomorfnih figura koje su najvjerojatnije zavjetni darovi, 5 do 6
cm i od kamena, 90% ih je antromorfno (prikazuju ljude), ima i velikih hribridnih figura
kombinacija ovjeka i ptice






35

















36


Kk Hyk
- odvojena glava modelirana s glinom















37

Keramiki neolitik Turske
- produljenje ivotnog vijeka, smanjenje mortaliteta djece, kvalitetnije ivotne mogunosti, porast
broja naselja
- razvijaju se naselja prema JI Europe sa Anatolije, u EU neolitik poinje 500 godina kasnije






38




atal Hyk (rani neolitik)

- prva istraivanja zapoeo James Mellaart 1961 . 1965. godine (uoio ga jo 1952.) sada
ga istrauje Ian Hodder (1993.)
- obuhvaa veliki prostor
- postoji 2 breuljka istoni je neolitiki, ujedno je i vei, zapadni je manji i pripada
eneolitiku
- zauzima 15- 13 hektara, u blizini rijeke
- vie zajednica se udruilo u 1 naselje radi obrane od poplava, movarno polje, dobra
poljoprivreda, svi uvjeti za idealan neolitiki ivot
- mnoina objekata, neprekidno izgraivanih jedan iznad drugog (tell naselje)
39

- kue su graene jedna do druge od erpia, zbijeni tip naselja, kue etvrtasta tlocrta ravnih
krovova
- utvreno da su prije ranog neolitika u okolici postojala mnoga manja naselja, dok za vrijeme
C.H. ne postoji niti jedno sinoikizam proces spajanja nekoliko naselja u cjelinu
- grad se iri poput konice
- kuama se pristupa preko ljestava i krovova ne postoje vrata, otvor na krovu je bio
zaklonjen
- u kui se nalazi ognjite ispod stepenica
- sve kue su bojane na zidovima se nalaze otisci ruku, procesije, lov, pejzai i apstraktni
odnosno geometrijski motivi slini prikazi su na podovima u Siriji Tell Halula
4 naina ukraavanja:
1. premazivanje jednom bojom (crvena ili bijela) - monokromno
2.figuralni prikazi - scene iz svakodnevnog ivota (lov, rituali) - scena lova na bika
viestruko zastupljenija nego je prikazanih ljudi
3. uljebljeni geometrijski i apstraktni prikazi
4. simboliki otisci aka tj. dlanova
- uz oslikavanje ima i zidne plastike tj. reljefa - ivotinjski likovi koji se mogu povezati sa
religijom (porodica maaka pantere, najee - svete ivotinje Magne Mater)
- crte karte grada - prva karta jednog grada, erupcija vulkana Hasan Dag
- bukranij - sredinji dio zidne plohe na kojoj je prava bikovka glava obloena glinom ili
model od gline u koji su umetnuti rogovi
- pantere simbol enskog, bikovi simbol mukog boanstva
- temelji su od kamena, zidovi od erpia
- u glinu za erpie se esto mijeala plijevica ili usitnjena slama - vano jer omoguuje
utvrivanje o kojoj je penici rije, ak je mijeana i s keramikom
- postoje prazni prostori - etvrtasti, neka vrsta dvorita, tu se nisu odvijale nikakve suvisle
aktivnosti, smetlita na neki nain, arheoloki vani, puno nalaza
- sjeverni dio kue - nia za kultne svrhe
- na junom dijelu kue se nalaze ognjita (neka su bila ukraena) te se uz njih nalaze i
bankovi za sjedenje,spavanje, iznad stepenice za krov koji je sluio i za ventilaciju
- pokopi - pronaeno ih dosta, skeletni ukop, zgreni poloaj, u kuama ispod bankova
(kreveti, klupe), svi pokojnici gledaju licem prema unutranjosti kue zato to ih se i dalje
smatra lanovima obitelji i obiteljskog ivota
- enski ukopi su se bojali u zelenu, plavu i crvenu boju, od mukih samo pater familias
- prilozi brojni, nakit, perlice, koljke, ogledala od opsidijana
- muki grobovi - lovno orue, udice, oruje od opsidijana
zmijski no - drka od kosti u obliku zmije
- vijek kue - 60-70 godina
- neke kue moda bile preferirane za ukope, 60-ak ukopa
- prikaz ljudskih tijela bez glave oko kojih lete leinari - filozofsko objanjenje - dua je u
glavi a tijelo samo ljutura
- noviji dokazi pokazuju da nema sekundarnih ukopa, naknadni ukopi poremetili prethodne
- ukraavanje lubanje - u Catal Hoyuku najmlai primjerak - lubanja mukarca obojana u
crveno poloena u grob neke ene - preuzeto od natufijenske kulture
- plastika - gotovo uvijek vezana uz plodnost; Magna Mater
-mukih figura malo - kult bika; ako ih i ima, u paru su sa enom
-podjela: grube figurine i statue
- grube figurine - instrumenti kulta, zavjetni darovi, veina njih naena na otpadnim
dijelovima kue
- statue - neto vee, vezane uz kuu, najee u niama ili u spremitima da uvaju hranu
40

-boica iz Catal Hoyuka (2x) - ena s oblinama sjedi na tronu, na rubu se nalaze pantere na
iju glavu boica stavlja ruke - naena u spremitu - Magna Mater
-7 enskih statua, 6 u sjedeem ili kleeem poloaju (naglaene obline, gole), a 7. u centru -
mlada ena, obuena, nema oblina puno, svima otkinute glave
- monokromne posude, jednostavne, bez puno ukrasa, gruba izrada kasni neolitik
- kamene i drvene posude ee koritene u ranom neolitiku
- potpuna standardiziranost u odnosu prema mrtvima postoji na rijetkim nalazitima (Catal
Hyk)








41




42














43















44





45

Hacilar VI
V - I - rani halkolitik (5400 - 4700)
IX - VI - kasni neolitik (6050 - 5730)
hijatus (prekid)
1-7 pretkeramiki neolitik (8200 - 7550)
- stratigrafija je bitnija za eneolitik, nalazi se na jugozapadu Anatolije
- kasni neolitik slojevi 9 6
- monokromna i jednostavna keramika, ali javlja se i crvena boja na krem pozadini
- javlja se i zoomorfna keramika
- antropomorfne figure stojee i sjedee, steatopigne
- ima i kurotrofnih figura majka s djetetom
- naselje koje ima prolaze meu kuama
- kameni temelji i erpii
- nasuprot ulaza se nalazi ognjite, mnotvo pregrada koje tvore pomine zidove i nove
prostorije
- naeni utori za stupove koji su drali gornji kat na koji se dolazilo stepenicama
- nepoznati pokopi, osim uvanja lubanja
-

46



47






48

Can Hassan
- sredinji Anatolijski plato
- reprezentativan zbog kontinuiteta stratigrafije od 1 500 g.
2A - 1 - kasni halkolitik (5000 - 4200)
3 - 2B - rani halkolitik (5400 - 5000)
7 - 4 - kasni neolitik (5700 - 5400)
- tell naselje, istraeno na skromnoj povrini - podaci o izgledu , kuama i tehnici gradnje su
skromni, 10 - 15 objekata, vidljivi tragovi obnove
- kvadratne nastambe od kamena i erpia (cilindrinog oblika), zbijeni tip naselja koji se
formira oko slobodnog dvorita
- svaka kua ima ognjite
- kue ako nisu zaljepljene onda su gusto poredane sa komunikacijama i zajednikim
prostorom
- pokapanje o kojem malo znamo van naselja
- tipina neolitika aglomeracija
- keramika - u stilu istovremenih drugih lokaliteta ali dominacija tamne keramike to je
lokalna specifinost, ukraeno urezivanjem i linearnim oblicima

















49

Neolitik Cipra

- pod utjecajem Anatolije i Bliskog Istoka
- nema mezolitika na Cipru
- glavni istraiva Porphyrios Dikaios utemeljio prvu periodizaciju ( koja NE VALJA)




50

Akrotiri peina Aetokremnos
- lociran 1961., istraivanja 1987.-1990. + 2009. godina, jugozapad otoka
- 4 sloja, C14 analiza sloja 2 daje datum od 10185 BC
- kosti patuljastog vodenkonja i slona epipaleolitiki lovci ih istrijebili 95% nalaza sloja 4
- zanimljivo nema tragova rezanja ve samo gorenja

Predkeramiki neolitik A
Ayia Varvara Asprokremnos
- 8800. 8600 BC, unutranjost sredinjeg dijela otoka, PKNA vjerojatno
- krune poluukopane jame, tragovi okera, jama obloena glinom za uvanje vode, najstarija
figurica na Cipru

Agios Tychonas Klimonas
- PPNA 9155. 8600 BC
- najstariji trag pripitomljenog psa na Cipru ovo je mandibula pasa

51

Predkeramiki neolitik B

Mylouthkia Miloutkija
- zapadna obala Cipra
- penica, jeam, svinje, drveni objekti
- izvoze kamen, uvoze opsidijan
- pronaeni zdenci iz sredine 9. t.pr.Kr. najstariji zdenac
- poslije zatrpani otpadom i u njemu sekundarno pokapani ljudi ( glave, kameni buzdovani i
kosti ivotinja)




Shillourokambos (ILOUROKAMBOS)
- 8200 g. pr. Kr 7000./6900. pr. Kr. - predkeramiki neolitik, jug sredinjeg Cipra
- 4 faze: rana A, rana B, srednja i kasna
- graevine krunog tlocrta
- prije su nastambe bile trone, kasnije se vie koristi kamen
- nema zida
- ostaci domestificiranih ivotinja koje nemaju pretke na Cipru, kolonizatori ih donijeli
- kosti jelena lopatara - nije domaa ivotinja nego doneena
- pokopi unutar naselja i nastambi zgrenac inhumacija jame ispod podnica
52

- prvi ukop ovjeka sa makom
- posude kamene, jednostavne s urezima, nema keramike
-oblutak od kamena u obliku make
-veliki broj orua od opsidijana - nema ga na Cipru inae, ve u Anatoliji




53

Kalavasos Tenta
- naselje uz rijeku, obitava od PKNB do Khirokitie
- kue krunog tlorisa, zbijene, sredinji stup nosa polukata - 30, 40 nastambi
- naselje ograeno zidom od amorfnog kamenja, zidovi bukani s vanjske i unutarnje strane
- s vremenom vie kamena i masivnije graevine, monolitni stupovi se povezuju s Gobekli Tepeom
- cijeli Cipar praktiki primjenjuje kanonizaciju u gradnji nastambi
Kalavasos Tenta



Ais Giorkis
- istraivanja 1997. 2008.
- 7700. 6850.
- enska figurina, krune graevine




54


Kasni akeramiki neolitik

Khirokitia
- uz rijeku Maroni, jug sredinjeg Cipra, na junoj strani brijega
- PKN naselje je formirano u krug oko puste breuljkaste glavice
- naselje iskopavano u dva navrata 1936-46 i 1977-1999. g.
- 1934. ju je otkrio Dr. Porphyrios Dikaios
- 1977. g. je istraivaju Francuzi - Alain Le Brun
- postoji zid koji je komunikacija, visine je 3 m zid nita ne opasava, nema logike da bude
bedem odnosno utvrda, nakon proirenja naselja pretvorio u cestu, s june strane se penjalo na
ulicu a sa sjeverne se silazilo odnosno komunikacija izmeu kua
- kue gusto rasporeene, na raznim nivoima i jako dobro sauvane
- kruni tloris, pod je pravljen od gline i kamena
- nastambe su bile u obliku dosta pravilnog kruga na temelju od rijenih oblutaka i lomljenog
kamenja, ukopana podnica, gornji dio od gline i laganih materijala
- ravni krovovi, prije se mislilo da su kao konica, kupolasti
- krovovi - drveno prue rotiljasta podloga sitno prue trska glina...
- unutra - par pregrada, jedan ili 2 stupa koja nose kat (polukat - jer je samo na pola nastambe,
pola kruga) gdje se spavalo,
- na donjem katu se odvijao svakodnevni ivot i uvale zalihe, tu se nalazilo ognjite (svaka
kua ga ima)
- ognjita ukljuuju - donji postroj od oblutaka ili manjih komada kamena preko kojeg dolazi
premaz od gline koji se stvrdne pri prvoj vatri
- kue su grupirane oko dvorita - misli se da nije svaka kua posebna, grupacija kua
- prozori na graevinama
- grobovi zgrenci unutar kua s prilozima ( kamene posude, nakit), poklopljeni su s
kamenim rvnjevima ili velikim oblutcima
- posude iz Khirokitije pronaene u Siriji, te opsidijan iz Sirije pronaen u Khirokitiji
- shematizirane kamene figurine, glava ene, kameni oblutci s urezima
- tolos A - najvea graevina u naselju, 2 monumentalna stupa, centar je naselja
- pokopi - izmeu kua, nekad u kuama, inhumacijski, bez puno priloga, nema dokaza ni o
sekundarnim ni parcijanim pokopima
- grobne jame su ovalnog oblika kao i kue (posmrtna kua) - pokapani u klasinom poloaju
na boku savijenih nogu i jedna ruka u blizini glave, poloaj fetusa - spavaa
- kameni recepijenti (posude) od raznih vrsta kamena iz raznih udaljenih podruja kao bazalt i
opsidijan (petrografski materijali), katkad fino ukraeni
- obiaj je bio na pokojnika stavit kamen - da se ne digne iz groba (tijekom cijelog neolitika)
- industrija kamenih artefakata u mezolitikoj tradiciji
- kotana industrija bogata ali ne raznovrsna - predmeti za probadanje kao ilo i igle za
pletenje i tkanje (vuna)
- otisci tkanine u glini, posude od kamena i drveta, obino nisu ukraene (pokuaj imitacije
kore)
- antropomorfna plastika - naglaen samo nos, one duplje, oblik sa samim torzom ali i
anakonine (bez oblika - pojedinosti)
- nakit - prstenje od opsidijana sa picem
- Khirokitia kultura prestaje 5500/5000 g. pr. Kr.
- nakon toga nema nalaza osim na lokalitetu Troulli
55




56











57

Troulli
- naselje uz obalu, ima kruni tloris

- krune kue na zatienom, naena keramika koja ne odgovara Sotira kulturi pa je tada
Dikaios ubacio stupanj 1B
- keramiki neolitik monokromna crvena slikana keramika
- jedino mjesto na kojemu se ivot nastavlja i tako punih 1000 godina - do 4500., dalje 500
godina nema nikoga na Cipru
-














58



Keramiki neolitik Cipra

Vrysi
- poluukopane krune jame od kamena te izmeu njih ukopani prolazi odnosno tuneli
- keramika s eljanom dekoracijom ili crvenoslikana kvadratnih motiva

Sotira
- 4000 BC
- etvrtaste zaobljene kue pronaeno njih 47
- podnice od nabijene zemlje
- po arhitekturi pokopa dokazano da su na ove prostore dole nove zajednice iz Anatolije
- odvojena nekropola od naselja u Khirokitiji se pokapaju unutar kue, naselja, k tomu ovi
se i fiziki razlikuju od prvobitnih, iako opet slini su po tome to stavljaju kamen na
pokojnika
- keramika s eljanom dekoracijom te slina Hacilaru
- crveno slikanje na bijeloj podlozi
- kameni falusoidni prikazi itifalina statua



59



Paralimni Nissia
- 40 struktura
- kvadratni sa zaobljenim vrhovima
- zid koji ide kroz naselje


Kalavasos Kokkinoyia-
- jamski objekti povezani irokim kanalom
- Dikaois iskopavao 40ih
- crvena monokromna keramika
- grobovi u jamama


60

Neolitik Egeje
irenje neolitika:
1. Kiklada
2. Kreta
3. Peloponez
4. Tesalija, sredinja Grka, zapadna Makedonija
5. Egejska Makedonija i Trakija


- nije jedinstveno podruje, ima nekoliko cjelina:
-Tesalija, sredinja Grka , zapadna Makedonija i Sporadi
-Peloponez
-Egejsko otoje, Kreta
-Trakija, istona i sredinja Makedonija
- periodizacija Egeje
- predkeramiki neolitik 6800 6500
- rani neolitik (1-3) 6500 5500
- srednji neolitik 5500 5300
- kasni neolitik (1-2) 5300 4500
- finalni neolitik 4500 3200
61

Neolitik Tesalije
- neolitik A i B Christos Tsountas podjela koja je trajala 30- ak godina
- Vladimir Miloji Argissa Magoula
- postoji PKN Tesalije, ali se naziva hipotetini zato to se vode znanstvene rasprave oko
njegova ( potencijalna nalazita PKN- a su : Otzaki Magoula, Souphli Magoula, Argissa
Magoula,)




















62

Hipotetini predkeramiki neolitik
- nedostaju naseobinski elementi























63

Argissa Magoula
- Vladimir Miloji istraivao lokalitet, do tada se istraivao u okviru Tsountasove
periodizacije, danas se zove Gremnos Magoula
- jednostavne poluukopane zemunice s plitkim jamama i sa atorastim konstrukcijama
- Demetrios Theocharis i Vladimir Miloji dali osnovu za novu periodizaciju
- suena keramika - pred kraj PKN-a ili moda ak iz keramikog neolitika
- prvi tragovi koritenja gline te upotreba opsidijana trgovina i komunikacija



Sesklo
- prekeramiki neolitik ovalne i krune graevine

Dendra
- u Argolidi
- pronaeni prolazi koji su povezivali ukopane jame

- ostali:
- Otzaki Magoula, Souphli Magoula, Hervia, Helai, Pyrasos










64

Rani neolitik (Frhkeramikum)
- dobro dokumentiran, Voloski zaljev, idealno za neolitiki ivot
- odjednom veliki broj naselja (preko 200, a u PKN 20-ak, npr. Hervia, Helai, Otzaki,
Pyrasos), gusto rasporeena
- slian nain pokapanja - jednostavne, plitke jame, malo priloga, bez orijentacije
- nema pokopa djece
- pojava keramike zatvorene loptaste forme
- idui prema kraju izdvaja im se postolje, vrat te nastaju plitke posude
- monokromna fina keramika ojaane povrine, od tamno-smee do crne boje
- pred kraj protosesklo faze razvija se tamni motiv na svijetloj pozadini
- geometrijski i linearni motivi
- protosesklo - iz nje se razvija Sesklo
- predsesklo intruzija sa sredinjeg Balkana
- posude - ralanjeni, loptasti oblici, crvena mat boja na svijetloj podlozi (bijela, uta), cik
cak ukrasi
- brojni nalazi figura - enski likovi - izdueni vrat, naglaen nos, bokovi, oi u obliku zrna
kave - prikaz kauri koljki, neke figure slikane (prikaz odjee)
- sve figure su enske, tek od Seskla poinje prikaz mukih
- naturalistiko, bez realizma, hipertrofiranost stranjice
- shematizirano lice, bez usta samo oi i nos ptije lice, slabo oslikavanje, ruke se nalaze na
bedrima


Nea Nikomedeia
- najbogatije nalazite protoseskla
- 30 ukopa pronaeno
- zgreni poloaj, pojedinane i skupne, malo priloga
- keramika jednostavna, bez ukrasa
- pojednostavljena tehnika nosaa zidova


Souphli
- nekropola, kremirani ukopi, 2 jame - pretpostavlja se da su krematoriji
- 50-ak ukopa pronaeno
- bogati darovi - keramika cijela ili ritualno slomljena
- keramika je jednostavna, kuglastih (poluloptastih) oblika iji je cilj ispunjenje same svrhe, a
ne da uz to jo bude i umjetniki medij (samo upotrebna svrha).
- u ranom razdoblju je keramika jako gruba sa debelim stijenkama od neproiene zemlje, a
poslije se pojavljuje fina tehnika sa proienom zemljom bez primjesa, te se takoer ureuje
65

povrina; pomno provedeno sve do sjaja povrine, monokromna - bez ukrasa, crvene do
smee nijanse
- pred kraj se javlja ukras koji nagovjetava srednji neolitiki stupanj - uporaba crvene boje,
slikanje prije peenja, tamno na svijetlom, a ukras je uvijek tamniji, ukrasi su linearni u obliku
ravnih, okomitih, cik-cak linija po cijeloj posudi
- antropomorfna plastika - slijedi sve prethodne primjere koje znamo, enski likovi su
hipertrofirani npr. Prodromos, Pyrasos (Cheronea-Otzaki)
- ensko boanstvo na tronu kao na Bliskom Istoku, neke su oslikane krajem ranog
neolitikog protosesklo stupnja - temelj za kulturu srednjeg neolitika, odnosno Sesklo kulturu
- na obali rijeke Pinios




Predsesklo
-ova faza nije vezana uz kulturu Sesklo i Protosesklo, samo joj prethodi, slui samo kao
vremenska odrednica
-sjeverna i sjevernoistona Tesalija - upad sredinjeg balkanskog elementa
-gruba keramika vrsta - barbotin, utiskivanje nokta i prsta, pseudoimpresso ukras
-odlike kulture su drugaije, nema slikane keramike
- INTRUZIJA, posljedica kretanja unutarbalkanskih grupa Starevaka, Krs i Kris

Srednji neolitik Sesklo kultura
- Tesalija - Nea Nikomedeia, Servia, Otzaki, Achilleion, Argissa (Gremnos), Sesklo,
Prodromos, Gendiki, Pyrasos, Aghia,
- Sredinja Grka - Elateia, Chaeronea, Orchomenos, Nea Makri,
- Sporadi - Aghios Petros, Skyros Papa
- crvena boja na svijetloj pozadini s geometrijskim oblicima
- 1901. 1902. Christos Tsountas Ai Proistorikai Akropoleis Diminou kai Sesklou
1908.
- Maurice Thompson i Alan Wace Prehistoric Thessaly 1912. sloena tipologija
nekorisno
- 1956. 1957., 1962. 1963. istraivanja
- Demetrios R. Theocharis Neolithic Greece 1973.






66


Sesklo
- imao oko 1000 stanovnika, 800 injak kua, Christos Tsountas otkrio
- eponimni lokalitet tipa tell
- 2 dijela akropola i donji dio grada
- kameni bedemi, solid stil keramike stepeniasti ornamenti
- u sredini akropole - slobodan prostor
- megaron - iz kasnije faze - Dimini
- prikazi kua, modeli - kue kvadratne - kamen i erpi, prozori, vrata i dvoslivni krovovi i
dimnjaci
- kue pravokutne, male 1 prostorija, slobodno rasporeene
- akropola okruena donjim gradom unutar zida debelog 1 m od lomljenog kamena,
- funkcija je zagonetna jer je to vrijeme stabilnog ivota koji je sjedilaki, bez sukoba i
kretanja
- nema nalaza koji bi govorili o potrebi fortifikacije
- megaron blizu sredita iz Dimini faze -
- pravokutna graevina sa trijemom i vratima na drugoj kraoj strani
- elitni dio naselja iako nema socijalne diferencijacije postoji samo 1 sloj
- graevina u kojoj se obavljaju religiozne potrebe
- iskopavanja: Christos Tsountas, Alan Wace, Maurice Thompson, Demetrios Theocharis.


67




68


69




70

Chaeronea
- otkriveni stilizirani modeli samih kua, kvadratni tloris sa krovom na dvije vode, ima otvor
za dim i prozor(e), vrata, kue su bile prozrane (smrdljive)
- litika i kotana industrija su razvijene, keramika industrija je vrlo bogata sa tipolokom
diferencijacijom forme - dominira apstraktnost bez pravilnog oblika
- esto se ukraava i unutarnja stjenka posude tzv. krestasti motivi; nema vrsto definiranog
pravila, tamno (crvena) na svijetloj osnovi
- omiljeni tip posude je plitica

Servia
- kue - nabijene podnice sa stupovima glina
- nema kamena
- balkanska tehnika gradnje, ostatci kunog lijepa
Nea Makri
- objekti nisu pravilnog etvrtastog oblika ve su blago zaokrenuti, gotovo ovalni
- osim dvoslivnih ima i etveroslivnih, velika nastamba s vie prostorija od erpia koji je
grublji od bliskoistonog, temelji od lomljenog kamena
- krov jednostavan, snopovi trske ili slame povezani u krugove, oni se slau i povezuju te
uvruju s kamenim utezima
- isto nema kamena drvo, kue od prua i lijepa
- opsidijan (sa Melosa i Antiparosa) - puno orua, veinom alatki
- kotana industrija - glaalice, ila, igle
- oblici posuda - od poluloptastih, loptastih do razvijenih
- ukrasi - finija keramika - crvena mat boja na svijetloj podlozi; motiv geometrijski, ispunjava
gotovo cijelu posudu
- solid stil - kad rub motiva zavrava stepenasto
- plastika - slina protosesklu, samo se razvija, prikaz ene, naglaeni atributi, malo drukciji
poloaj, oi u obliku zrna kave, nos naglaen






71

Nea Nikomedeia

- tipino srednjeneolitsko naselje (bez zidova, akropola)
- o kuama svjedoe modeli koji govore o obliku i tehnici
- naselja uz more i vodu, obiluje opsidijanom (Melos, Antiparos)

72


Tsangli
- model neolitikog plovila iako ne postoje pravi nalazi






























73

Kasni neolitik Dimini

- Tesalija - Aghia Sophia, Arapi, Argissa, Dimini, Otzaki, Pefkakia, Plateia, Magoula Zarkou,
Rachmani, Sesklo, Souphli, Tsangli
- sredinja Grka - Chaeronea, Elateia, Orchomenos, Varke
- Zapadna Makedonija - Servia, Nea Nikomedeia
- periodizacija od dolje prema gore, stara Miloji, nova Gallis Konstantinos


- novost spirale i meandri, slikanje mat bojom
1. faza jednobojne posude, crna pozadina
2. faza slikanje svijetlom bojom na tamnijoj posudi
3. faza promjena slikanje tamnom bojom na svijetloj pozadini sa spiralama,
meandrima i ahovskim poljem
- Souphli Magoula incineracija u keramikoj posudi u nekropoli van naselja


Dimini
- iskopavanja: - 1901 - Valerois Stais
- 1903 - Valerois Stais i Christos Tsountas (istraivali grobove toloidnog tipa)
- Ai Proistorikai Akropoleis Diminou kai Sesklou, Atena 1908.
- 1977; George Chourmouziadis
- D.R.Theocharis, Neolithic Greece, Atena, 1973
- sauvan, obnovljen, na blagom uzvienju
- u vrijeme kad je nastao, more je bilo samo 1 km od njega
- zatien sa svih strana
- u Sesklu naena keramika iz Diminija iz 4800 BC to dokazuje da su ivjeli u isto vrijeme
bez nasilja
- nastanak Diminija - vie teorija, vjerovatno ivjela zajedno sa Sesklom, tako da vjerovatno
nije uzronik propasti Sesklo kulture
- arhitektura - utvrena manja naselja, sredinji dio kao akropola, bedemi
- na sredinjem dijelu samo jedna graevina tipa megaron - 2 prostorije, trijem - namjena
nepoznata (kultno!?)
- 6 bedema (3 na akropoli, 2 u sredini i 1 na kraju) od kamena, nisu visoki - moda drali
zemlju da se nebi rasipala, moda da razdijeli stanovnike grad dijeli na 4 dijela
- nema ekonomske raslojenosti, sloene podjele poslova, velike koncetracije dobara, kue su
jednake svima nema imunosti
- radionike i stambene etvrti - etvrtasti tlocrt, kamen, erpii
- 2 faze neolitsko i mikensko doba (tolos)
- prisutna inhumacija i incineracija, ali nema nekropole (tek 6-7 ukopa)
74

- Markova pilja i Gudnja posjeduju nalaze koji upuuju na import iz Dimini kulture


75



76



















77

Sesklo
- akropola iz srednjeg neolitika, megaron iz Dimini faze



Servia
- megaron

Vasviki - Velestino
- megaron s 5 prostorije, duine 30 metara, najvea tadanja graevina u Grkoj











78

Platea Magoula Zarkou
prevladava uglavnom rodovsko grupiranje te je mali broj ukopa uz ognjite
- model kue s osmero ljudi 4 djece, 4 odraslih, namjetaj i ognjite ritualni model otkrio
je K. Gallis
- model se stavlja u zemlju prije gradnje kue, ovaj model bio kraj ognjita zbog napredka kue

Larissa
- dvojni prikazi koji se povezuju s Vinom
- ptija glava
- razvoj ring idola




79


Finalni neolitik
- prisutno crusted slikanje koje nakon peenja nije tako jako postojano

Rachmani kultura
- shematizirane figurine, ute gornji dio drvo, donji dio slikanje, Dimini nalazite prve fotografije
















80

KRETA
- skoro svi se lokaliteti nalaze na istonom dijelu otoka koji je geogafski povezan sa ostalim
kikladskim otocima koji su sluili kao tranzit i od kuda se irio utjecaj sa Bliskog istoka
- nisu zahvalna za istraivanje; zbog minojske kulture starije strukture su devastirane
- Knosos, Phaistos, Kamares, Malia, Palaikastro, Vasiliki
- periodizacija Krete
II - I -kasni neolitik 3500 - 2800
III - srednji neolitik 3700 - 3500
IV - rani neolitik II 4000 - 3700
IX - V rani neolitik I 5700 - 4000
X - predkeramiki neolitik 6500 - 5700

Knossos
- malo poznat, uglavnom iz Knososa
- lovna privreda, mikroliti, itarice, mahunarke... (kremeni i kameni artefakti)
neolitik
- ve u srednjem, a pogotovo u kasnom neolitiku imamo razvijenu arhitekturu poznatim
tehnikama gradnje - temelji kua od lomljenog kamena, a struktura daleko od jednostavnih
kua sa jednom do dvije sobe, tu se javljaju viedijelne nastambe u kojima manje prostorije
imaju karakter radionica/spremita
- sva nalazita su pokraj obale - trgovina (opsidijan pogotovo) i morski plodovi, ribolov...
- pokapanje - ima par ukopa
- ukopi djece do 5, 6 godina - 6/7 grobova - u samom naselju - prevladavaju
- nema ukopa starijih u naselju - kultni razlozi, rtva djece zbog plodnosti naselja
- keramika
- jednostavna, loptaste, poluloptaste posude, razvijaju se s vremenom, jednostavan ukras ili ga
nema
- zdjele sa okomitim stijenkama - karakteristino za Kretu - ukrasi raeni tehnikom urezivanja
i ubadanja za ispunu motiva, jednostavni geometrijski oblici, visei trokuti, izlomljena traka te
se ti motivi ponavljaju uokolo posude
- vrii sa uskim recipijentom
- kasni neolitik donosi pikside urezivanje i utiskivanje te inkrustacija
- modelirana antropomorfna plastika je karakteristina jer je od bijelog mramora,
karakteristian poloaj ruku koje se nalaze na prsima to je uvod u kikladske idole




81

EGEJSKI OTOCI - KIKLADI
- Kefala (Kea), Saliagos, Naksos, Emporio (Chios), Tigani (Samos)
- nema tragova ranog neolitika ni predkeramikog neolitika - realativno mala zainteresiranost
za trajno naseljavanje ovog prostora, ima vie karakter tranzitnog prostora izmeu Anatolije i
europskog kopna
- dijeli se na kulturu Saliagos i kulturi Kefala

Saliagos
- u samoj blizini mora
- gotovo sve faze, rani i kasni neolitik najvaniji
- pravokutne kue skromnih razmjera
- unutranjost je opremljena specijalno graenim krunim peima - oko njih je bio mali zidi i
osnova od sitnog kamenja/oblutaka na to je ila glina, nakon ega je nastajala povrina za
kuhanje
- kasni neolitik - kamen, erpi, podnica od nabijenog kamena
- rani neolitik pehari na nozi, ahovosko polje te prepeene zdjele
- kasni neolitik - visoke ae, dugi ovalni recipienti na ovalnoj upljoj nozi, crveno - smea
boja, glaana povrina (specijalno vanjski dio), jednostavni motivi - viestruko ponavljanje -
dekorativna kompozicija (ahovskog polja), donji dio nije isto ukraen -valovite, blago
slomljene linije











82

Kefala
- u blizini obale, malo naselje i nekropola - inae je u neolitiku malo mjesta koja su specijalno
izdvojena samo za mrtve (nekropole)
- dvije nekropole - gornja i donja (rani i kasni neolitik)
- grobovi krunog oblika (oblik bunara), obzidan ploastim kamenjem, a grobovi su grupirani
u veem broju jedan do drugog, postoje i mali grobovi u obliku pravokutnih ne ukopanih jama
- ima i pokopa u velikim posudama u koje su esto postavljani mrtvi, ee djeca
- jedan ili vie pokojnika u zgrenom poloaju; nije bitna orijentacija, nekad pokapane samo
lubanje u cistama
- nalazi - kameni i kremeni, opsidijan, sjeiva i strugala od glaanog kamena
- posude od mramora (uvezene sa Pharosa)
- keramika - vrste askosa (leece posude), ko koarica sa visokim drkama
- samorodni bakar - prvi nalazi tamo naeni




83

Emporio
- zid koji okruuje naselje
- objekti skromnijih dimenzija, od lakih materijala
- komunikacijski prostori unutar naselja
- zaostaje u kvaliteti gradnje
- keramika - dosta gruba, jednostavne forme, tipa koarica, loptaste, poluloptaste, sa nizom
ronatih ukrasa na drkama
- figure - ene 90%, kamena plastika, ruke na prsima
Emporio




















84


PELOPONEZ
- Malthi, Asea, Sparta, Lerna, Franchti, Gonia, Korint

Franchti

- naselje u peini i na plai
- kremeni artefakti, stoarstvo i ribolov
- znaajan zbog prijelaza iz mezolitika u rani neolitik, mogunost praenja transformacija
- naselje uz samu obalu datira se iz kasnog neolitika- pravokutne graevine
- pokopi identini u mezolitiku i u ranom neolitiku
- zgreni poloaj, bez puno priloga, ruke poloene uz glavu















85

rani neolitik
- keramika - nema puno keramike, veinom kamene posude, loptaste forme, neukraena
- pri kraju ranog neolitika javlja se bolja keramika, zaobljena ali puno kvalitetnija - proiena
glina sa vapnencom i kalcitom da bude vra; crveno-smea, jaki tonovi to znai da je
dobro peena, uglaana povrina a na vrhu rupa da se moe provui paga i onda se mogla
objesiti npr. iznad vatre ili nositi

srednji neolitik
- dosta nalaza urfirnis posuda (firnis premaz smea bakrena boja na svijetloj posudi) tanke
stijenke, oslikane i preko premaz za sjaj stavljen prije peenja, jednostani pravocrtni motivi,
linije ali ima i sloenijih - tendencija ka apstraktnom, povezivanje geometrijskih likova u
urfirnis tehnici; ispuna povrine je mreasti motiv
- romb je omiljeni motiv
- u srednjem neolitiku dolaze posude koje stoje na nozi

kasni neolitik
- tamno mat slikanje, bez sjaja, obini linearizam
- figure - shematizirane, uglavnom enske figure, naglaeni bokovi; ukraene slikanjem
- postoje i figure sa samo prikazom bokova - nosili se kao privjesci





















86

Lerna
I - srednji neolitik
II - kasni neolitik
hijatus
III - rano bronano doba
IV - kasno bronano doba
- karakteristine tehnike gradnje - etvrtasti oblik, pribliava se tipu megarona -
karakteristino za kasni neolitik
- pokopi - u samom naselju uz inhumaciju, ima i incineracije
- inhumacija - pojedinani ukopi, ruke na prsima, nekad se pojavljuju prilozi; incineracija u
arama u krunim grobnim jamama
- keramika - tamno (crvena, siva, crna...) na svijetloj podlozi
- ukraavanje itave povrine firnisom koji nije na itavoj povrini jednako kvalitetan
Lerna



Alepotrypa
-sve vie se koristi metal
- pilja, finalni neolitik, jugoistoni dio Peloponeza, Lakonija


















87

Sparta, Korint
- promjena antropomorfne figure po prvi puta muke figure dolazak patrijarhata
- lokalitet kod Sparte - Kophuovouno




Egejska Makedonija i sredinja Trakija
- nalazita: Dikili Tash, Paradimi, Sitagroi, Olynthos, Nea Nikomedeia, Servia, Kritsana,
Poliohni, Promachonas uglavnom srednji i kasni neolitik, rani je rijedak

Pella
- ploice od zlata, kasni neolitik, javljaju se i samorodni bakar te srebro



Dikili Tash
- srednji i kasni neolitik, muke figure


88

Neolitik Makedonije

- utjecaj starevake, vinanske, egejske, neolitika Jadrana te balkansko anatolski utjecaj
- 2 glavna podruja razvitka neolitika u Makedoniji
- istoni dio Vrnik Anzabegovo kultura (+Starevaki utjecaj)
- zapadni dio - (Pelagonija) Veluin Porodin kultura (utjecaj neolitika Jadrana)
- evolucija keramike od svjetlije prema tamnijoj
- U PJZ o njoj pisao Milutin Garaanin Centralnobalkanska zona


Vrnik - Anzabegovo Skopska dolina
Veluin Porodin Bitola

Anzabegovo - Vrnik
-rasprostranjenost - istona Makedonija ( Ove polje )
-faze II - IV - srednji neolitik
I a - c - rani neolitik
-nalazita - nisu tipa tell, ali su vieslojna; veina ih je smjetena uz rijeke
-Anzabegovo (Barutnica), Vrnik, Slatine (Zelenikovo I), Govrlevo, Rug Bair
-kue - jednostavne, etvrtaste; utjecaj egejskog prostora, a kasnije tipine balkanske
-poznate su nam na temelju naenih modela - dvoslivni krov, rupe za dimnjak, prozori
-Vrnik - 3 objekta - jedan kvadratni pun ita (vjerojatno silos), dok su druga dva manja i u
njima su pronaeni ostaci kosti i znaci paljevine to poprima kultni znaaj
-pokop - unutar naselja, u zgrencu, bez puno priloga, djeca pokapana u posude
-naeno je puno vie fine ukraene keramike
-oblici su loptasti i poluloptasti (idu prema krukolikima)
-stijenke postupno postaju tamnije
-ukras - slikanje svijetlo (bijelo) na tamnoj podlozi
-motivi - pravolinijski, cik-cak, spiralni, u obliku kapljice, girlande (egejski prostor i
starevaka kultura)
- istraivali Josip Koroec, Milutin Garaanin i Marija Gimbutas

89

Vrnik Vrnik Vrnik Vrnik Anzabegovo Anzabegovo Anzabegovo Anzabegovo
Anzabegovo-
Vrnik
Veluina
-
Porodin
Anzabegovo (Barutnica)

- shematizirane enske figure
- izdueni vrat, naglaeni atributi, na kraju se svode na prikaz enskih nogu - 2 polovice koje
se spajaju (kao u Grkoj)
- Govrlevo - lokalitet otkriven u novije vrijeme, bitan nam je zbog plastike koja se razlikuje
od ostalih lokaliteta - Adam - realistian prikaz mukarca - pupak, kraljenica, rebra




90

- Velika Majka stoji na modelu kue i uva ju Govrlevo Anzabegovo Vrnik III
- portret sa prikazanim obrvama, oima i ustima - najstariji portret na svijetu, napravljena od
terakote, trudna.



Velika majka 2. Tumba Madjari AV - 2

91

Velika Majka Tumba Madjari AV III


Tumba Madjari AV II kentaur?





92


Tumba Madjari AV III zoomorfni oltar


Tumba Dolno Palite AV III







93


94


95




96

Veluko Porodinska grupa (Pelagonija)
- podruje oko Bitole
- Veluka tumba kod Veluina, Porodin kod Bitole, Grgur Tumba, Optiarska tumba,
Dobromirska tumba
- tellovi u Turskoj nastaju kao posljedica dugotrajna ivota, u EU kao prirodna zatita od
poplava
- 4 osnovne faze Veluke tumbe: I i II - rani neolitik, III i IV - srednji neolitik
- oko Ohridskog jezera - jadranski utjecaj
- kue - etvrtaste, dvoslivni krov, rupe za dimnjak, zid napravljen od kolaca sa pruem
spojeni lijepom i bojan bijelom bojom
- u najstarijoj fazi zidovi kua su graeni od drveta i trske, a u kasnijim fazama od jednog ili
dva reda kolaca izmeu kojih su vertikalno postavljene cijepane gredice
- podovi su najprije premazivani lijepom, a kasnije imaju i drvene podnice
- mali broj pronaenog orua
- statuete sa izduenim vratom , shematizirano lice sa izraenim nosom te steatopigne - ruke
na trbuhu
- u III i IV fazi javljaju se modeli kua


Porodin
- istraivao Miodrag Grbi
- Porodin - otkrivena nadzemna kua s trapezastom osnovom, najdua strana 6,5 m a irina 5
m, zidovi od drva sa nanosom blata.
- o krovnoj konstrukciji nam daju podatke modeli kua rekonstruirani model iz Porodina
na sredini dvoslivnog krova nalazio se uplji cilindar ukraen licem-
- plastika statuete sa velikim vratom i sjedea steatopigna statueta - Porodin
- rtvenici s produenim vratovima prikazi zmija ili jelena; jer postoje primjeri s jelenima
gdje je glava obina a rogovi stilizirani - Porodin
- rtvenici u obliku kua na dimnjacima su modelirani cilindrini produeci s glavama
''duhovi zatitnici kua'' Porodin










97

Porodin VP I


Porodin VP IV







98

Porodin VP III - IV

Porodin


99





100

Veluka tumba
- keramika Veluka tumba - istraivali Dragica Simoska i Vojislav Sanev.
Tamna, crvena i siva keramika., velike posude loptastog oblika s cilindrinim viim ili niim
ili slabo izdvojenim vratom, drke su bradaviaste, nekada dvojne ili trojne, dugmaste i
trakaste, slikanje bijelom bojom na crvenoj pozadini, motivi trokuta, motiv epsilona
(utjecaj Diminija)

Veluka Tumba Muka glava






Veluin VP III





101






102

Zelenikovo II kasni neolitik
- Slatina kod Zelenikova pripada skupini Anzabegovo Vrnik ogranak Vinanske kulture
- okvirno pripada fazi Vina Tordo II (Vina B1)
- etvrtasti tloris, rijena terasa, ostatci jednog horizonta stanovanja
- siva keramika bez sjaja, barbotin, rtvenici s cik cak urezima, kanelura
- ptije lice, model kue
- istraivali Radoslav Galovi i Milutin Garaanin





























103


Neolitik sredinjeg Balkana


Protostarevo
- erdapska klisura, sjeverna Srbija i Kosovo
- Protostarevo I-II = Gura Baciului
- Lepenski Vir, Vlasac, Padina, Hajduka Vodenica, Donja Branjevina, Divostin
- poluloptasti, loptasti oblici keramike
- cvjetni motivi, kapljice na tamnoj podlozi, bradaviasti barbotin, stubaste figure
- istraivao Dragoslav Srejovi
- crvenokosa boginja iz Donje Branjevina kod Deronja u Bakoj foto nedostaju usta, lice
relativno dobro prikazano kao i crte lica, kosa ima crvenu inkrustaciju
- protostarevo i Gura Baciului stavljaju se u jedan nukleus - vrlo su sline
- naselja - kratkotrajna, na obalama rijeka
- stoarstvo i zemljoradnja, lov i ribolov
- mezolitiki utjecaj - poluzemunice; atorasti krov
- pokopi - rijetki nalazi; zgrcenci u plitkim jamama unutar naselja, bez priloga

104


























105

Starevaka kultura
- Srbija, Kosovo, Makedonija (Skopska kotlina), Vojvodina, sjeveroistona Bosna, zapadni
Srijem, istona i sredinja Slavonija, jugozapadna Maarska, Transilvanija
- Starevo, Kozluk kod Vra, Donja Branjevina, Vina, Padina, Lepenski vir, Tomba
Madari, Vuedol, Sarva, Vinkovci, dralovi, Crnokalaka bara
- Starevo=Cris=Koros=Sesklo=Karanovo III (Veselinovo)=Dudesti


periodizacija po Stojanu Dimitrijeviu:
- pretklasina faza monokromnafaza i linear A(bijeli linear bijeli na crvenkastoj)
- ranoklasina faza linear B (tamni linear tamno na svijetlom) i girlandoid
- kasnoklasina faza spiraloid A (spirale) i spiraloid B (oslikavanje s 3 boje)
- dodatak Kornelija Minichreiter linear C istodoban spiraloidu A vee ih blago
bikonino oblikovanje posuda, ali osobitost lineara C jest prevlast pravocrtnih motiva na
slikanoj keramici nema spiralnih i lunih motiva
- nalazi se zapadni krajevima sjeverne Hrvatske Pepelane
- grubo posue karakterizira kanelirani i dekorativni barbotin
- niz bradaviastih izboina je obiljeje i Koros kulture u susjedstvu

- organizirani barbotin glina se cijedi te se pritom organizirano prolazi svim prstima kroz
nju uzor kora drveta
- pseudoimpresso tipanje, utiskivanje noktiju, motiv klasa
- rtvenici na 4 noge
- istonobosanska varijanta Gornja Tuzla urezan meandar
- junomoravska/kosovska varijanta smekasta boja na crvenoj podlozi
- stubaste statue
- Venera iz Stareva steatopigna, mreasti motivi, crvene boje slino i u Pavlovcu
- 1939. istraivao Miodrag Grbi, kasnije Milutin i Draga Garaanin (50-ih)
- kotane spatule koritene za keramiku
- nema puno pokopa, a oni koji su naeni su unutar naselja, ali ne i u kuama
- posebnu vrstu keramikog oblikovanja predstavljaju rtvenici, tj. keramike posude neobinih,
nesvakodnevnih oblika ija je funkcija oito bila vezana uz neke obredne radnje
- klasian oblik predstavlja etvrtasto postolje na 4 kratke noge s niskim okruglim recipijentom
razgrnutog oboda u sredin
- rtvenici nisu u naelu ukraavani a nisu uoeni ni tragovi oslikavanja.
- nastanak starevake kulture je zapravo saimanje dviju komponenti jedne vezane za sjeverni
Balkan i junu Panoniju, a druge iji elementi dolaze sa juga iz balkansko anadolskog kompleksa
starijeg neolitika
106



107












108

Vinanska kultura
- Srbija, Kosovo, istona Makedonija, sjeveroistona i istona Bosna, istona Slavonija, juna
Baka, Srijem, Transilvanija, Oltenija
- Vina, Pavlovac, Divostin, Gradac, Crnokalaka bara, Grivac, Fafos, Plonik, Predionica,
Gomolava, Bogojevo, Parta, Turdas, Tartaria, Gornja Tuzla
- regionalne varijante: - srbijanska, moravsko kosovska, sjevernobosanska, transilvanijska,
oltenijska

- geneza: autohtona starevaka osnova i bliskoistoni utjecaji ( seobe Can Hasan,
Beycesultan - vidi se po glaanoj keramici utjecaj)
109

-
- prvi istraiva Miloje Vasi 1908. 1913.
- Vinanska Sopotska Azabegovo Kurilo Sitagroi Karanovo Vadastra Hotnica
Hamangia - Dimini
- Milutin Garaanin, Dragoslav Srejovi

- Miloje Vasi podijelio kulturu po slojevima na 6 faza 10.5 metara tell naselje Belo
Brdo
- zemunice i poluzemunice utjecaj starevake kulture
- graevinska djelatnost znak napredovanja
- poetak kue jednodijelne, kasnije vie prostorija, potkoviaste pei
- keramika jako glaana te ukraena kanelurama (utjecaj metalnih (metalni ok) iz
Anatolije)

110


- bucchero keramika keramika ukraena igosanjem ( M. Vasi) te minijska
keramika po Vasiu
- urezi s bijelom inkrustacijom, rtvenici s 3 noge
- prosopomorfni polopci zatita od loih utjecaja - izvuene ui, drugi Predionice, trei iz
Vine - V-T - I

- Hyde vaza posuda u obliku ptice ovjeka Vina V-T II



- bogata plastika enske stojee, sjedee, kurotrofne; muke stojee, sjedee, kleee
- hermafroditi, dvojne figure








111

- Lady of Vina jedna ruka nedostaje Belo Brdo Vina Plonik 2B

- glave Predionica

- efovski Predionica

- Vidovdanka poligonalno lice, plastine oi, zasjeen nos gradaka faz



112

- Sijamski blizanci Gomolava Vina Plonik 2b


- kurotrofna figura -Drenovac

- adorantica - Vina







113

- pronaena u ariji

- tip statue Vidovdanka

- Fafos



114

















115

- nalazi opsidijana Bukk gorje te najstariji tragovi prerade bakra
- Vina - Miloje Vasi jame pei s kosim dnom najdonji sloj vinanske kulture -
- cinabarit drobi se pri dobiva se cinober boja (Vasi) ili iva (Durman)
- Durmanova teorija dobivanje zlata ali u Vini nigdje nema zlata
- nagnuto dno pei slui za skupljanje ive
- uplja Stena tragovi vaenja 20 kilometara od Vine

- Belovode
- 5300./5200. 4600.
- 130 kilometara istono od Beograda
- Vina Tordo - I faza Gradac
- nestalo u poaru
- nalazi malahita, bakra, dlijeta, azurita
- najraniji dokaz prerade bakra, Lady of Vina
- grobnica s prilazom i 9 grobova
- incineracija 8 grobova u posudi
- nekropole Gomolava, Boto zgrenci

- Tartaria Transilvanija
- grobnica amana 40 godina starosti, slomljenih kostiju, idoli kikladskog tipa, spondylus
- 4000.pr. Kr.
- tablice s urezanim znakovima piktografsko pismo
















116

- Parta
- zapadna Rumunjska, Banat
- kasni neolitik, rani eneolitik
- centar sakralni objekt
- oltari, bikove glave, ljudske statue, kremeni artefakti za rtvovanje se povezuju s Bliskim
Istokom (Catal Huyuk)
- Svetita - mjesta prakticiranja kulta i provoenja rituala


Geneza

mladi balkansko anadolski kompleks,
teorija o sukcesivnoj M. Garaanin
teorija o gradacijskoj Borislav Jovanovi - postepeno irenje novih elemenata seobom
primitivnih zemljoradnika na nova podruja
propastvinanske kulture prouzrokovao je prodor
novih zajednica iz pravca Bugarske i Rumunjske tijekom prvih vjekova 4. tisuljea BC












117


Neolitik Rumunjske

Stariji neolitik:
- kultura Crcea - Gura Baciului ( ire Gura Baului)
- kultura Cri (Kri)
- kultura Dudeti (Dudeti)
- Pretcucuteni
- kultura linearno trakaste keramike

Kultura Crcea Gura Baciului
- Crcea (La Hanuai), Gura Baciului,Gradinele, Copacelu
- Oltenija i zapadna Transilvanija
- zajedno sa protostarevakom se vezuje za Protosesklo to im je ishodite
- srodna protostarevakoj po keramici (bijelo na tamnoj osnovi te bodljikava ica
- bave se zemljoradnjom i lovom
- manja naselja uz vodotoke, poluukopana sa atorastim konstrukcijama



















118



Starevo Cri kultura
- Oltenija i sjeveroistona Vlaka, Moldavija i Transilvanija
- Crcea, Verbicioara, Verbia, Locuteni, Boroteni, Ostrovul Banului, Salcua
- naselja uz vodotoke, prvo poluzemunice zatim nadzemni etvrtasti objekti
- zemljoradnja i stoarstvo
- keramika
- u glinu stavljali pljevicu te su tako dobivali kvalitetnije i vre posude
- trava bi se ispekla i tako bi se dobile karakteristine crne rupice koje se vide na
posudi
- keramika je povezana s barbotinom i starevakim impressom bijela boja na crvenkastoj
osnovi
























119


Kultura Dudeti
- dio Bukureta, Vlaka ravnica
- Dudesti, Radovanu, Malul Rou, Cernica
- faze: 1. Malul Rou
2. Fundeni
3. Cernica
- u keramici je dominantno urezivanje

Antropomorfna terakotna vaza iz Hotnice - Bugarska




Kultura Pre - Cucuteni
- jugoistona Transilvanija, Moldavija Izvoare, Trajan, Cucuteni, Trueti
- nadzemne etvraste graevine
- vana za eneolitsku Cucuteni Tripolje kulturu
- 3 faze -



120

























121







Srednji i kasni neolitik:
- kulture: Vadastra (Vadatra), Boian, Petreti, Hamangia (dio u Rumunjskoj, dio u
Bugarskoj), Vina, Cucuteni Tripolje)





















122

Kultura Vadastra
- poetak srednjeg neolitika
- naselja tipa tell se javljaju tada prvi puta
- jugoistona Oltenija i jugozapadna Vlaka
- Vadastra, Orlea, Celei, Hotorani
- pokapanje zgreno i na desnom boku
- keramika urezivanje i utiskivanje, bijela inkrustacija, meandroidni motiv slian spirali
- model graevine s modeliranim glavama koje imaju ptije lice




123






























124

Kultura Boian
- razvila se iz Dudeti kulture
- Vlaka, jugoistona Transilvanija i juna Moldavija
- Bolintineanu, Giuleti, Vidra, Cernica, Spantov, Radovanu
- 4 faze:1. Bolintineanu
2. Giuleti
3. Vidra
4. Spantov
- iz poluukopanih zemunica u etvrtaste graevine
- podnice od debele gline koje uvaju od vlage te velike kue kojima dominira sredinji
hodnik
- ukopi uz naselje, ali postoje i nekropole
- nekropola Cernica (ernika) pokojnici u ispruenom stavu
- keramika bogati ukrasni sustav urezivanje i bijela inkrustacija
- posude na visokoj nozi, etvrtaste posude, poklopci, rtvenici, antropomorfna
plastika
- pred kraj kulture se u grobovima pojavljuju utilitarni predmeti od bakra
- najpoznatija i najbolje istraena kultura


125






126

Kultura Petreti (Petreti)
- sredinja Transilvanija
- Petreti, Pianu de Jos, Pauca
- faze:
Petreti A - rana
Petreti AB
Petreti B - kasna
- keramika slikanje te tamni motivi na svijetloj pozadini, izduene posude poput vrata boce,


127






















128

Kultura Hamangia (hamana)
- priobalni dio Bugarske izmeu delte Dunava i Burgasa Dobrua
- Blatnica i Draganovo, Cernavoda, Durankulak, Odarci, Kragulevo
- kultura koja je u Bugarskoj, ali i u Rumunjskoj!
- faze:
1. Blatnica
2. Baia Hamangia
3. Ceamurlia
4. Techirghiol
5. Varna
- iskljuivo etvrtaste graevine te zidovi crvene boje
- pokopi Cerna Voda velika nekropola ( 400 grobova) , inae eneolitiki lokalitet
- grobovi s ispruenim poloajem na leima te s puno keramikih priloga
- Mislilac i ena koja sjedi kasni neolitik, Cerna Voda
- an sambl" - muka i enska figura iz groba, "mislioc" - prikaz unutarnjeg stanja;
enska figura je oputena - potpuna suprotnost
- tulipani sa spiralama







129

Neolitik Bugarske

Stariji neolitik
- kultura Karanovo I-II, Ovarovo, Conevo (onevo), kultura Zapadnobugarske slikane
keramike - Tchavdar Kremikovci




Karanovo - lokalitet
Karanovo je veliki tell kod stare Zagore (Bugarska). To je kljuni lokalitet za razumijevanje
razvoja neolitika i eneolitika u Trakiji. Istraivali su ga: Vasil Mikov (1936), Georgij
Georgijev (1947-1957), Stefan Hiller i Vasil Nikolov (od 1981). U stratumu debljine 12,4m
uoeno je 7 slojeva i to sa po nekoliko horizonta stanovanja. Iz dva najstarija sloja definirana
je starije neolitika kultura trakije (Karanovo kultura), iz sloja 3 mlae neolitika kultura
(Veselinovo kultura). U sloju 4 otkriveni su keramiki proizvodi osebujnog oblika i ukrasa
koji pripadaju posebnoj kulturi (Kalojanovec kultura). Prema sadraju iz sloja 5 izdvojena je
Marica kultura, a nalazi iz sloja 6 omoguuju praenje razvoja Gumelnica kulture. Arheoloka
graa iz sloja 7 se vee za poetke bronanog doba.
-1 4 neolitik, 5-6 halkolitik, 7 bronano doba
Karanovo I-II rani neolitik
Karanovo III Veselinovo srednji neolitik,
Karanovo IV Kalojanovec kasni neolitik
Karanovo V (Marica) rani eneolitik
Karanovo VI (Gumelnia ita se Gumelnica) eneolitik
Karanovo VII rano bronano doba
130

Kultura Karanovo I- II
- Trakija i dolina rijeke Marice
- faze: Ia, Ib, IIa, IIb
- Karanovo, Azmak, Kanlak, Rakitovo, Yassatepe
Karanovo

- tell naselje, etvrtaste nastambe
- karanovski tip srpova s kotanom drkom u koju su uglavljena sileksna sjeiva.
- Karanovo kultura se razvija usporedno sa starevakom i Sesklo kulturom tijekom 6.tis.
pr.Kr.
- Karanovo I posude u obliku tulipana, crvenkasta podloga, bijeli motivi
- lokalitet Muldava, jelen

131





Karanovo II tamna boja, monokromnija, svijetla pozadina tamni motivi












132

Kultura Ovarovo
- sjeveroistona Bugarska
- faze I- IV
- Ovarovo-Gorota (tell), Ovarovo-plato, Samovodyene (tell)
- ostala naselja imaju horizontalnu stratigrafiju
- dominiraju zemunice
- antropomorfna plastika s naglaenim atributima





















133

Kultura Conevo onevo
- priobalni dio Bugarske
- faze I-IV
- Conevo, Goljamo, Delevo, Dlgopol, Borjana
- istraivala Henrietta Todorova
































134

Kultura Zapadnobugarske slikane keramike Tchavdar Kremikovci
- sjeverozapadni dio Bugarske, gornji i srednji tok Marice
- Kurilo, Kremikovci, avdar, Galabnik, Gradenica - Lukanovo, Slatino
- faze I VI



135













Srednji i kasni neolitik
- kulture Veselinovo (Karanovo III), Kurilo, Kalojanovec (Karanovo IV), Hotnica, Usoe
(lokalitet Sava), Topolnica Akropotomos, Hamangia


Kultura Veselinovo Karanovo III srednji neolitik
- Trakija, bazen Marice
- Kazanluk, Yassatepe, Karanovo III, Veselinovo
- krukolike posude s epastim zavretkom Karanovo III
136






Kultura Kurilo
- sjeverozapadna Bugarska, Sofijsko polje
- faze A, B1, B2
- Kurilo, Brenica I, Aldomirovci

Kultura Kalojanovec Karanovo IV kasni neolitik
- Trakija, bazen rijeke Marice i Tunde
- faze I III
- Karanovo IV, Kalojanovec, Kirilovo, Nova zagora, Karasura
- postojanje kultnih stolia
- Nova Zagora fino urezivanje i precizna bijela inkrustacija


Kultura Hotnica
137

- sjeverni dio sredinje Bugarske
- faze I-III
- sredite naselja nadzemne kue, a sa strane se nalaze zemunice
- Hotnica - Orlovska, Kaica, Samovodene

Kultura Usoe Sava
- sjeveroistona Bugarska do Crnog mora
- kanelure, urezivanje te siva keramika
- Usoe (Asparuhovo), Borjana, Dalgopol, Draganovo, Podgorica
- faze - 1-3






Kultura Topolnica Akropotamos
- srednji i gornji tok rijeke Strume (jugozapadna Bugarska i sjeverna Grka)
- faze I-II
- Paradimi, Dikili Tash I, Sitagroi II, Balgarevo, Topolnica - Akropotamos
- slikani ornamenti, grafitna keramika
- velike nadzemne graevine sa 3 4 sobe
- glava iz Dikili Tasha





138

Neolitik panonskog i peripanonskog prostora

Stariji neolitik
- Krs kultura (kere)
- kultura linearne keramike

Srednji neolitik
- kultura linearne keramike istona i zapadna varijanta

Kasni neolitik
- Lengyelska kultura
- Potiska kultura
- Herpaly Csoszhalom (herpalj eshalom)
- Moravska slikana keramika

Krs kultura
- protokrs, Krs I, II, III
- povezuje se s protostarevakom
- oko rijeke Tisze, Krs, Maros (Mare)
- Ludvar, Ludos, Biserna Obala, Deronje (sjeveroistona Baka), Kopancs, Sudvar, Kolaepart,
Szoldos.
- velike dugake nadzemne graevine, ali postoje i poluzemunice
- istraivai: James Banner, Ida Bognar Kutzian, Nandor Kalicz, Jannos Makkay, Otto
Trogmayer, a u bivoj Jugoslaviji Stojan Dimitrijevi, Milutin i Draga Garaanin.
- na podruju bive Jugoslavije lokaliteti Krs kulture se nalaze u Vojvodini
- sjeveroistona Baka Biserna obala i Ludo (blizu Subotice)
- jugozapadna Baka Donja Branjevina, utvren je
stambeni horizont
- na osnovi vertikalne stratigrafije u Vini, Krs je starija od
Potiske.

- pokapanje zgrenci, u nastambama ili jamama, nisu brojni







139

- model graevine reetkasta kua

- steatopigna figurina

- Kknydomb

140


- keramika poetak je tipanje i utiskivanje slino starevakoj (pseudoimpresso)
- kasnije- tamna podloga sa svijetlim kapljiastim motivima
- posude s vie kratkih nogu, ronate ruke i ispupenja
- barbotinsko ukraavanje na povrinu stijenke se prska glina i lagano se formira pa moe
biti kanelirani barbotin i kanelirani preplet





















141

- dno posude sa scenama lova Donja Branjevina


142





143

Geneza i kulturoloko kronoloki odnosi





















144

Kultura linearno trakaste keramike prijelaz iz starijeg u srednji neolitik
- 5500/5700 4000 BC
- znana kao i linearbandkeramik
- podruja: Alfld (na maarskom znai nizina), Transdanubija, Moravska, Slovaka (Nitra),
eka (Bylany), Poljska (Oslonki), Njemaka (Sittard ), sjeverna Austrija ( Brunn)
- kulturu dijelom na zapadni kompleks linearne keramike (vea od istone) i na istonu
varijantu ( znana kao i Bkk varijanta)

Oslonki
- 1989. 1994.
- 4300 4000 BC
- 30 trapezoidnih dugakih kua
- 80 grobova, pokojnik s bakrenom dijademom
- oko naselja se nalaze jarci


Zapadni kompleks linearne keramike
- Transdanubija, Moravska, zapadna Slovaka, eka, Poljska, Njemaka, sjeverna Austrija,
Sjeverozapadna Hrvatska
- eliezovce (Nitranski kraj, Slovaka), Keszthely (Monotor Maarska), Malo Korenovo
- dugake kue

- loptasti oblici, malo zatvoreniji
- Notenkopfkeramik keramika glazbenih nota





145

Herxheim
- jugozapad Njemake
- jame koje su spojene jarcima, pronaene su ispunjene kostima ruku, nogu, lubanja ( imaju tragove
udaranja, ugriza i ureza)
- lokalitet je zapravo nekropola





























146

Istona varijanta
- znana kao i Bkk varijanta zbog vaenja opsidijana ili kao kultura linearne keramike
Alfld
- lokaliteti Szilmeg, Tiszadob, Szakalhat, Esztar, Bkk
- I stupanj skupina Szatmar protolinearna keramika
- II stupanj skupina Tiszadob Rakovce, Bkk
- III stupanj skupina Szakalhat Szatmar, Tiszadob, Szakalhat
- kratkotrajna naselja polunomadi i stoari
- kue ukraene, antropomorfne statue namjerno razbijane
- keramika urezivanje linearnih motiva na keramikim posudama










147

- trokutasta glava ima rupice, aplicirana na posudu da visi, lokalitet Fzesabony Gubakut





































148

Kasni neolitik

Potiska kultura Tisa kultura
- tok rijeke Tise, istona Maarska, Baka
- Lebe, Szegvar, Szakalhat, Csoka (oka), Io, Crna Bara, Kremenjak
- kue s polukatom, podrum, bogato fino dekorirane
- javljaju se i tell naselja na otvorenom
- puno ukopa djece vie nego mukaraca i ena
- Teetice ena oko kukova ima ukras od perlica kao prilog
- amfore bikoninog tipa, urezivanje, utiskivanje i meandri, kultni stolii





149

Posuda pronaena u Vini
- pripada Potiskoj kulturi





















150

- prikaz ene u stavu molitve
- Bog sa srpom tip sjedi na stolici, u ruci dri srp, pronaen u Szegvaru




























151

Herply Csszhalom (Herpalj eskalom)
- razvija se iz Potiske kulture

- nekropola Polgar - Csszhalom
- tell, inhumacijski pokopi mukarci na desnom boku, ene na lijevom
- u ranom eneolitku ovo je jo vie izraeno, dok je u ishodite u kasnom neolitiku
- Kiskore Gat lokalitet, plastika zanimljiva po statuama s dugakim vratom
















152

Lengyelska kultura
- kultura i kompleks
- transdanubijska i slovako moravska varijanta
- Transdanubija, istona Austrija, Moravska, zapadna Slovaka, jugozapadna Poljska, Baka
- lokaliteti: Lengyel, Bicske, Zengvarkony, Hidas, Izmeny, Brodzany
Nitra, Nitriansky Hrdk

- kue su vie trapezoidne kratkotrajna naselja, stoari
- zgrenci, javlja se i incineracija
- keramika na visokoj nozi, slikanje
- javljaju se i sitni bakreni nalazi




153

Moravska slikana keramika
- Moravska zapadno od lengyelske kulture
- Strelice, Teetice, Klobuek, lapice, Veleovice



- etvrtasti tlocrt, dugake nadzemne kue
- model krova dvoslivni krov, poprena greda, rebra koja su zapravo snopovi slam
- postolje za kip Magne Mater















154

- oslikana keramika sa ronatim aplikacijama, posuda s nogama iz Svodina









155

Sjedea boginja na tronu


Medvjed






156

Neolitik istonog Jadrana i zalea

rani neolitik impresso kultura (smilika kultura (stari naziv) cardium kultura)
srednji neolitik danilska kultura ( u Albaniji Cakran (akran), a u Sloveniji i Istri
Vlaka grupa - Dinko Radi)
kod nas se dijeli na Kultura Gudnja Nika Petri, Veloluka kultura Boidar euk,
Nalazi tipa Gudnja i Vela Spila Brunislav Marijanovi sve je jedno te isto, samo nazivi su
drugaiji
kasni neolitik hvarska kultura

B.M. Neka pitanja ranog neolitika istonog Jadrana

-drugi izvode zakljuke na temelju tue literature ( a ne istraivanja) koja nije vjerodostojna
zbog starosti, naina istraivanja etc.
- neolitik nije vremenska kategorija ve stupanj u razvoju ljudske zajednice
- ambijentalna svojstva graa i reljef prostora, pedoloka, hidroloka, klimatoloka,
vegetacijska svojstva i komunikacijska povezanost
- kompleks pitanja potrebnih za rjeavanja ranog neolitika:
1. disperzija nalazita i prostorno naseobinske cjeline ranog neolitika , njihov suodnos sa
zemljopisnim cjelinama istonog Jadrana i njihovim ambijentalnim svojstvima i prvirednim
potencijalima
2. populacijski potencijali autohtonog mezolitikog supstrata i njegova mogua uloga u
procesu neolitizacije s komparativnom slikom stratigrafskih, naseobinskih i privrednih
pokazatelja na mezolitikim i ranoneolitikim nalazitima
3. rekonstruiranje i interpretiranje razvojnih procesa s komparativnim kronolokim odnosima

- 40 sigurnih, 50-ak aproksimativnih nalazita ranog neolitika na istonom Jadranu
- podjela: na grau i prirodu postanka, reljef i reljefno pejsane elemente, vrsta tla,
hidrografska slika, odnos mora i zaobalnog prostora, unutranja protonost i komunikacijska
povezanost s drugim cjelinama
1. Transki zaljev s Krasom
2. Istra
3. Kvarner s otocima
4. Podvelebitski prostor
5. Dalmacija od Ravnih kotara do ua Neretve
6. junojadranski prostor od ua Neretve do Otrantskih vrata
7. hercegovako i usko crnogorsko zalee

- otoci naselja u peinama po pravilu
- sjeverna prostorno-naseobinska cjelina Istra nalazita na otvorenom
- sredinja prostorno-naseobinska cjelina nalazite nalazita na otvorenom(niska obala,
fline zone te blag zaobalni reljef); iznimke drilo, Gospodska peina, karin samograd,
Tradanj
- juna prostorno-naseobinska cjelina peinska nalazita daleko brojnija (iznimke airi kod
Stoca, Vukove njive, Ilinova lazina (Posuje zp. Hercegovina))
- navedeni odnosi ne vrijede samo za rani neolitik, ve su konstanta za cijeli neolitik
- prostorna disperzija mezolitikih nalazita upuuje na zajednike elemente s disperzijama
nalazita ranog neolitika
157

- junojadranska mezolitika nalazita slina su junojadranskim ranoneolitikim
nalazitima u prostornom rasporedu
- sjeverni Jadran neolitika naselja zgusnuta na krajnjem junom dijelu, mezolitika
u unutranjosti

- Gudnja slinost u kremenim artefaktima
- Crvena stijena vana zbog stratigrafije gdje se kremeni artefakti niti privredne aktivnosti
izmeu ranog neolitika i mezolitika ne razlikuju; jedina novost u ranom neolitiku jest
keramika
- karin Samograd kod Drnia loa dokumentacija, dnevnik iskopavanja; u pitanju je vrtaa
koja je mogla posluiti kao vrsta prirodnog tora

- peinska nalazita ranog neolitika ne pokazuju nikakve razlike prema istovrsnim
mezolitikim nalazitima
- karakteristina mezolitika tradicija u tipologiji kremenih artefakata i tehnologiji njihove
izrade (iznimka je Vela Spila)
- peinksa nalazita pokazuju dominaciju lovake komponente to je izrazita mezolitika
tradicija, ali ju ne determinira vremenski odsjek ve ambijentalna svojstva prostora peine
- privredna strategija je usuglaena s lokalnim ambijentalnim karakteristikama
- peine i nalazita na otvorenom su izraz interakcije drutvenih zajednica i ambijentalnih
svojstava prostora

peine:
- Odmut, Crvena Stijena, Hateljska peina, Gudnja, Ravlia peina, Markova pilja, Vela
Spila, Zelena peina, Tradanj, karin Samograd, Jama na Sredi

- svaka imigracijska zajednica mora zadrati dobar dio tipinih kulturolokih vrijednosti
sredine iz koje potjee, a koje ju u novom kulturnom okruenju ine lako prepoznatljivom
pojavom za ovakvo to na istonom Jadranu ne postoje materijalni dokazi
- zamrenost itavog procesa koji nije mogue gledati kroz univerzalne stereotipe i paradigme

B. M. Geomorfoloke osnove naseljavanja jadranskog podruja
u neolitiku
- disperzija naselja nema ravnomjernosti

- obalna Istra i dio kvarnerskih otoka
- peinska naselja/naselja na otvorenom
- zastupljeni svi oblici neolitike privrede

- sjeverna Dalmacija zadarsko-ibenski prostor
- iskljuivo (gotovo sva) naselja na otvorenom karin Samograd i Tradanj iznimke
- temeljni oblici privrede zemljoradnja i stoarstvo
- nema otonih naselja

- vei dio srednjejadranski otoka i manji dio junojadranskih otoka (od Hvara do
Lastova)
- samo peinska naselja
- privreda stoarstvo, lov i morski potencijali

- preko 50 neolitiih naselja
158

- praznine podvelebitsko i kvarnersko podruje, splitsko trogirsko podruje s Braem
- juna i sjeverna skupina dugotrajnija naselja
- sredinja skupina naselja u pravilu jednoslojna i znatno kratkotrajnija

- istarsko podruje
- blag reljef bez otrih lomova, dobra unutranja povezanost, bogato lovno podruje,
mogunost razvoja stoarstva, plodne fline povrine u srednjem dijelu, niska i ravna kopnena
jugozapadna obala

- ire zadarsko-ibensko podruje
- plodne povrine mogunost zemljoradnje ekstenzivnog tipa
- stoarstvo sitnog i krupnog zuba, ribolov i lov
- sve ovo uzrokovalo NENASELJAVANJE zadarsko- ibenskog otoja

- trogirsko- splitsko podruje Seget Solin Split Stobre
- nenaseljen prostor zbog svojih karakteristika

- junodalmatinski i srednji otoci
- povoljni klimatski uvjeti, bogata lovita i ribolovni potencijali, stoarstvo te ponegdje
zemljoradnja
- na kopnu nema ravne obalne zone

- razlike u vrstama naselja posljedica prirodnih realnosti odreenog prostora
- tankoslojnost neolitikih naselja u zadarsko ibenskoj regiji esta promjena sredine ( ali
ne i ambijenta) zbog periodinog iskoritavanja zemlje

- juna skupina
- niske agrarne vrijednosti tla ili nedostatci iste
- stoarstvo/lov/ribolov neovisni o prirodnim imbenicima, egzistencijalno sigurniji,
jednostavnije obnovljivi
- ipak nemogunost premjetnja itave zajednice s otoka na otok/kopno zato su naselja
dugotrajnija

- naseljavanje se vri u skladu s prostornim i prirodnim mogunostima



Rani neolitik
- peine:
Hercegovina: Hateljska peina, Zelena peina, Ravlia peina
Zadarsko ibensko podruje: karin Samograd, Tradanj, Gospodska peina, drilo
Crna Gora Crvena stijena, Odmut
Juna skupina Gudnja, Vela Spila, Markova pilja
Kvarner Jamina Sredi (Cres), Vorganska pe ( Krk), Vela Jama (Loinj)
- na otvorenom:
Hercegovina: airi kod Stoca, Vukove njive, Ilinova lazina
Zadarsko ibensko podruje: Smili, Crno Vrilo, Nin, Vrsi, Benkovac Barice, Pokrovnik,
Danilo, Tinj Podlivade, Krivae kod Bribira, Vrsi
Istra Vrevan, Verudica, Viula kod Medulina, Vrin

159

geneza po Batoviu:
I. stupanj ili tip Crvena Stijena
II. stupanj ili tip Smili
III. stupanj ili tip Gudnja = Obre I (Starevo Ib)
6 000. 4 500. BC

keramika:
- Alojz Benac mislio da se prvo dogodilo tipanje i utiskivanje na keramiku
- ime Batovi mislio da se prvo dogodilo utiskivanje na keramiku
- niti jedno nije tono, ve keramiki ukrasi su odraz ambijentalnih svojstava svake
zajednice
- keramika je prije peenja ukraavana impresso tehnikom, tj. utiskivanjem koljki (cardium,
dagnje, puii), granica, kremenih ila, nokti
cardium koljka
- gruba keramika raena je od neproiene gline, slabo je peena, povrina nije glaana,
oblici su jednostavni (polukuglasti oblici bez izraenog vrata, oblik tikve)
- fina keramika je monokromna, premazana najee tamnosmeim premazom i izglaana, a
najei su atremolo motivi (drhtavi ukrasi)














160

Crno Vrilo Brunislav Marijanovi
- naselje starijeg neolitika, 12 km od Zadra, podruje Ninskog Draevca
- 2001. iskopavanje, lokalitet obiluje vodom, vapnenaka greda koja titi od udara bure s
Velebita, izloen suncu, nema sjene, 150 180 stanovnika
- trajanje 1. stoljee, apsolutna kronologija na temelju osteolokih nalaza
- podnica od nabijene zemlje, drvena gornja konstrukcija oblijepljena kunim lijepom
- triticum monoccocum i triticum diccocum, hordeum vulgare karbonizirani uzorci
- ovca i koza
- monokromna keramika najee tamnosiva, gotovo crna boja lonci i zdjele
- impresso tehnika

- a tremolo tehnika izvedena drhtavim potezima koji imitiraju otiske izvedene rubom
narebrene kolje
- grob poloeno kamenje na noge pokojnika kako bi mu se onemoguilo kretanje; mrtvi
ljudi su i dalje dio ivota zajednice, bilo dobrog, bilo loeg stoga postoji i bojazan od istoga

- drka ritona s 4 noge protoriton Dalmacija pronaen je najstariji riton
- Crno Vrilo nije primjer naselja s poetka ranog neolitka ve primjer tipinog neolitikog
naselja u kojemu se sve temeljne vrijednosti neolitika primjenjuju u punom opsegu sam kraj
ranog neolitika 5800 5600 BC





161

Pokrovnik Zdenko Brusi, Andrew Moore,
Brunislav Marijanovi, Emil Podrug
- Andrew Moore Pokrovnika Venera ima suknjicu
- lokalitet ima i srednji neolitik
- B. M. pronaao tri koncentrina prstena



Gudnja Spomenka Petrak, Brunislav Marijanovi
Gudnja I rani neolitik probojci, ila, kremeni artefakti negeomterijskog karaktera
- nema mezolitikog depozita, vezan za dublju unutranjost peine
- kratkotrajno koritenje pilje















162



Smili ime Batovi
- naselje u blizini izvora vode
- rani neolitik 1- 2 ha naseleje, u srednjem neolitiku 5-6 ha


163




164





165



166

Crvena stijena Alojz Benac
- sloj III (rani neolitik) slijedi izravno iznad mezolitikog stratuma IVa-b (jaka mezolitika
tradicija u kremenim artefaktima, jedina razlika jest u keramici), selo Petrovii, granica CG-
BiH
- po imi Batoviu - I. stupanj ranog neolitika ili tip Crvena stijena



167

Zelena peina Alojz Benac, uro Basler, Mirko
Malez
- smjetena na vrelu Bune u Blagaju



168




Hateljska peina - Brunislav Marijanovi
- faza I vezana za stariji neolitik, ivot prahistorijskih populacija usmjeren na prostor iznad
njeg, a ne na polje ispod nje; iza ovog slijedi sterilan sloj
- visoravan razvoj stoarstva
- stanovnitvo ivi od stoarstva i lova poljoprivrea zanemariva
- primjer ovisnosti poloaja naselja o karakteru gospodarstva














1

2


4


3


5








1


2

3

5


4


6

169





Vrevan Darko Komo
- naselje na otvorenom iz razdoblja ranog neolitika







170

Jamina Sredi Vladimir Mirosavljevi





Srednji neolitik Danilska kultura
- u Sloveniji i dijelu Istre poznata i kao Vlaka grupa, u Albaniji kao Cakran kultura
- nalazita:
Hercegovina Zelena peina, Stolac,
Zadarsko ibensko podruje Smili, Danilo, karin Samograd, Pokrovnik, Benkovac
Barice, Krivae kod Bribira, Privlaka kod Zadra, Vrsi, Islam Grki,
Juna skupina Gudnja, Vela pilja na Koruli, Pokrivenik na Hvaru
Istra i Kvarner Pupiina pe, Vela spila na Loinju
Crna Gora Crvena Stijena

opsidijan uvozi se s Liparskih otoka
Keramika:
- zvonaste ae, visoke zvonolike zdjele, spljotene kuglaste posude s visokim stoastim
vratom, razliiti tanjuri
171

- bogata ornamentika ivedena udubljivanjem, urezivanjem, igosanjem, reljefnim oblikovanje,
kombiniranje s crvenom ili bijelom inkrustacijom horror vacui
- spirale (C,S), trokuti, paralelni meandri, na rubovima se koristi crvena boja
- fino posue premazano blijedoukastom bojom
- bijela, crna paralelne crte, cik /cak, trokuti, rombovi
- slinost kod keramike Ripoli kulture srednjotalijanska obala
- riton 4 zdepaste noge, nakoen recipijent, visoka prstenasta ruka unutranjost crvene
boje koja se lako otire, vanjtina pjuna bogate ornamentike
Geneza:
- postoje 2 osnovna miljenja nastal je migracijskim pokretima te da se razvila postupno na
domaem tlu
- J. Koroec, T. Bregant, . Batovi zastupaju tezu o autohtonom porijeklu temeljnu ulogu
u postanku i razvoju danilske kulture imala je domaa kultura koja se neprekidno razvijala, a
ne migracijski elementi
- pojedini elementi danilske kulture nastali su ili su se razvili dodirima i vezama sa susjednim
kulturama
- danilska kultura u odnosu na kakanjsku ima dijelom zajedniku osnovu u kulturi impresso
keramike ritoni
- autohtona iz impresso kulture + kulturni utjecaji drugih
- Danilska kultura Kakanjska kultura Malo Korenovo Cakran Sesklo

Pupiina pe Stao Forenbaher



Danilo Duje Rendi Mioevi, Josip Koroec
- otkrio Duje Rendi Mioevi, Josip Koroec istraivao
- naselje u Danilu bilo je elipsoidnog, moda ak i krunog oblika, slino kao Javorika ili
Bribir
- ovakvi nalazi upuuju na kruni, kao uobiajen oblik srednjoneolitikih naselja
- u Danilu nisu otkriveni podovi ni tlocrti ili rupe od stupova, dakle nema ostataka koji bi
govorili o postojanju nadzemnih nastambi
- ono to je otkriveno na itavom podruju u velikom broju iskljuivo su raznolike jame
- te su jame razliito razmjetene i meusobno udaljene, neke su grupirane, a veina ih je
ukopana u prostor s glinom
172

- J. Koroec zakljuio da su jame nastale kopanjem gline i da su koritene kao ostave, a ne za
stanovanje
- na sjeveru naselja otkrivena su tri usporedna nepravilna rova, a na istoku jedan pravilan rov
sa zavretkom na jednom kraju
- u Danilu su pronaeni ostaci penice (
Triticum monococcum, Triticum dicoccum, Hordeum vulgare nudum, Secaledalmaticum (ra)
- u Danilu su naeni iskljuivo djeji kosturni ostaci.
- radi se o tri djeja kostura i dijelu lubanje
- svi lee na boku u zgrenom poloaju, bez grobne konstrukcije i priloga, a dob pokojnika se
kree oko, otprilike, 4godine
- u Danilu je, dakle, za razliku od Smilia, rije o iskljuivo djejim ukopima,vezanim za
grobne jame, blizu poluzemuninih nastambi, bez grobnih priloga

173






174

Smili ime Batovi




175



176

177

178


179



180


181














182

Barice kod Benkovca Brunislav Marijanovi
- kue podnica nabijena uta glina, pravokutna tlorisa
- ognjita nema unutar kue, ve na otvorenom
- zidovi od povezanih oblica, poput brvnare
- najreprezentativniji primjer neolitikih nastambi na istonom Jadranu

183


- rvanja za mljevenje boje


184


- pintadera iz Barica


185

186

























187

Gudnja Spomenka Petrak, Brunislav Marijanovi
- Gudnja II srednji neolitik
- nije kontinuitet kvantitativne vrijednosti nalaza na to ne upuuu
- od samog poetka iskazuju se u razvijenom obliku
- antropomorfni nalaz plastika veoma jednostavan, glatka povrina, nema glave, oteena
pri iskopavanju; zaravnjena, proirena baza postolje
- premda pripada srednjem neolitiku, a stratigrafski slijedi iznad sloja s impresso kulturom, na
temelju raspoloivih nalaza nije mogue ustvrditi da je II faza Gudnje rezultat neprekinutog
razvoja i da nastaje na starijoj osnovi
- uz ostale razloge iznesene u poglavlju o stratigrafiji, u vezi s tim posebno je vano da se u
kulturnoj slici starijeg neolitika ne uoavaju nikakve razvojne tendencije koje bi bilo mogue
povezati s pojavama karakteristinim za srednji neolitik, niti je u keramografiji srednjeg
neolitika vidljiva povezanost s prethodnim razvojem.
- kulturna slika Gudnje II od samog poetka iskazuje se u posve razvijenom obliku, a sudei
prema razvojnoj statinosti izraenoj kroz minimalna stilsko-tipoloka evoluiranja, u tome
obliku manje-vie traje do kraja
- nalazi tipa Gudnja i Vela pilja



188





189



190


191




Hvarska kultura - 3900. 3300. BC
- Istra i Kvarner Javorika na Brijunu, Vrin, Cingarela kraj Momjana, uvala Zambratija,
Vela spila na Loinju, Jamina Sredi, Vrin
- Dalmacija Grapeva pilja, Markova pilja, Benkovac Barice, Krivae u Bribiru, Danilo,
karin Samograd, Pokrivenik, Vela spilja na Hvaru, Jakasova spilja, Vela spilja na Koruli,
Gudnja
- Hercegovina Ravlia peina, Lisiii, Zelena peina
-na srednje dalmatinskim otocima je varijanta klasina hvarska kultura; u Hercegovini je to
lisiika varijanta; u sjevernoj Dalmaciji smilika varijanta; te ona u Istri i Primorju
-sjevernodalmatinska se varijanta najizravnije nastavlja na danilsku kulturu. Vrhunac dosee
reljefno spiralno ukraavanja keramikog posua, slikani ornamenti rjei i s novim motivima
(uobiajeni geometrijski motivi)

Smili ime Batovi
- I. stupanj pojaava se prikaz reljefnog ukrasa, posebno spiralnog
- ee se javlja bijela inkrustacija
- poluloptaste zdjele, bikonine ae
- poneki ukrasni motivi se izobliuju, reljefni ukrasi, S motivi, neki urezani motivi,
valoviti, luni i polukruni motivi
- pojedini motivi su slikani smeom, a ispunjeni crvenom bojom
- II. stupanj poluloptaste kalotaste ae i zdjele
- do potpunog izraaja dolazi gruba slikana keramika
- reljefni ukras, monokromija s tamnim bojama koje se ne otiru
- ukrasne tehnike izrezivanja i udubljivanja
- III. stupanj nestaju izraziti danilski elementi
- prevladavaju krivocrtni motivi, ravne ili cik cak crte, girlande ili polukrugovi
- stoaste, jajolike i loptaste zdjele
- posude bez prstenastog vrata
- nesatje slikana keramika, monokromija, ritoni




192




193





194

195


196


197




















198

Grapeva pilja - Grga Novak
- prikaz broda ili slona?
- 4960 4780 BC
- 4340 4167 BC
- i dalje spiralni motivi
- lunarno solarni i crusted (pastozno ) slikanje


199

200

201






202


Ravlia peina Brunislav Marijanovi
- antropomorfna figurica kasni neolitik naene rupice moda se nosila oko vrata
- pintadera
- primjerak iz Ravlia peine karakterizira i vrlo bogat ukras,
izveden izmeu dviju linija, duboko ulijebljenih, odnosno urezanih tupim instrumentom, na
suprotnim krajevima cilindra, a ine ga dvije meusobno povezane spirale koje ispunjavaju
itavu povrinu ukrasnoga polja
- premda nisu modelirane i visinom ne prelaze povrinu korpusa
pintadere, spiralne zavojnice imaju izrazito naglaen plasticitet koji je postignut dubokim
lijebljenjem spiralnih zavojnica, s jedne, te djelominim izrezivanjem povrine pintadere
izmeu spirala
- pintadera iz Ravlia peine pronaena je u sloju hvarske (hvarsko-lisiike) kulture, i to
onomu dijelu koji sam ve ranije opredijelio u njezinu klasinu fazu, odnosno fazu Ravlia
peine IIB.
- izrazita odlika te faze Ravlia peine bogat je ukrasni sustav u kojemu dominiraju slikani
ukrasi izvedeni crvenom bojom u crusted tehnici, a meu njima su posebno dobro zastupljeni
spiralni i spiraloidni motivi
- tu temeljnu odliku IIB faze potvruju i keramiki ulomci s
ovogodinjeg iskopavanja; meu njima su, uz one ukraene samo slikanim ukrasima,
zastupljeni i primjerci s ukrasom izvedenim tehnikom urezivanja na vanjskoj i tehnikom
crusted slikanja na unutarnjoj stijenci posude, a za koje vrlo dobre analogije postoje meu ve
poznatim nalazima iz Ravlia peine
- po B.M. pintadere su instrumenti prikladni za izvoenje ukrasa na odjei ili za ukraavanje
dijelova tijela ali u Ravlia peina nema ostataka pigmenta
- slikani ukrasi na keramici Ravlia peine IIB izvedeni su u crusted tehnici, iskljuivo
debelim namazom crvenom, uz dominaciju spiralnih i spiraloidnih motiva koji tvore sloene
kompozicije i pokrivaju preteit dio stijenki, a uz vanjsku ukraavana je i njihova unutarnja
povrina
- sve navedene okolnosti tu skupinu keramikih nalaza ine posve neuporabljivim za bilo
kakvu praktinu namjenu i nedvojbeno upuuju na njihovu ekskluzivnu povezanost s
posebnim prigodama


203




204

Gudnja III kasni neolitik
- osiromaena hvarska faza
- vrak koplja/harpuna od vapnenca jedini u neolitiku na istonom Jadranu
- ne moe se dokazati neprekinuti razvojni slijed izmeu faza II. i III.
-tipologija fine keramike ove faze Gudnje posve je u znaku zdjela, oblikovanih vie-manje u
poluloptastim ili loptastim oblicima, posve zatvoreni oblici s uvuenim gornjim dijelom i
posve diskretno naglaenim obodom zastupljeni su malim brojem primjeraka.
- u ukrasnom sustavu postoje bitne razlike izmeu dvije kategorije fine keramike
- na crnopeenim posudama cjelokupan ukrasni sustav svodi se na upotrebu crvene boje
kojom su u crusted tehnici izvoene ue ili ire vrpce, dok je ukrasni sustav druge kategorije
fine keramike posve je u znaku tehnike urezivanja
- premda izvedenim motivima (trokut, polumjesec, spirala ili nekih slinih motiva) i njihovim
kompozicijama fina keramika ove faze bliska je lisiikoj inaici hvarske kulture.
- zbog svoga sadraja, faza III u Gudnji nije tipian predstavnik kulture mlaeg neolitika,
odnosno kulture poznate s eponimnih nalazita
- u sadrajnom smislu ova je faza znatno siromanija i jednostavnija, a u odreenom smislu
bliska svojoj hercegovakoj inaici
- kako slinost istodobno postoji i prema odgovarajuoj fazi u Veloj pilji, a i prema nalazima
s crnogorskih nalazita, za procjenu tonijeg poloaja ove faze Gudnje u cjelini hvarsko-
lisiike kulture treba priekati budua istraivanja.
- gledano u cjelini, ova faza Gudnje posljedica je relativno kratkotrajnoga koritenja peine
tijekom mlaeg neolitika i ne pokazuje interne razvojne procese kulture tog vremenskog

205





206





Lisiii kod Konjica Alojz Benac
- lunarno solarni motivi
- faza A zemunice
- faza B etvrtaste kue


- slika broj 6 prikaz zemunice i drveta



207

Bribir Krivae












208

Zelena peina








































209

Neolitik kontinentalne Hrvatske

Starevaka kultura
- Vladimir Miloji, Draga Araneovi-Garaanin, Stojan Dimitrijevi, Zorko Markovi,
Kornelija Minichreiter
- Srbija, Kosovo, Makedonija (Skopska kotlina do nalazita Maari), Vojvodina,
sjeveroistona Bosna, jugozapadna Maarska, Transilvanija, zapadni Srijem, istona i
sredinja Slavonija
- Zadubravlje, Galovo, Vinkovci, dralovi kod Bjelovara, Sarva, Pepelane, Naice (Ciglana),
Stara Raa 8o-ak nalazita u Hrvatskoj

PERIODIZACIJA


- Kornelija Minichreiter dodala linear C kao stupanj
210











211

Zadubravlje
- poetak Starevake kulture, Slavonski Brod
- ukopani zemunini objekti, atorasta konstrukcija
- dvojna pea za keramiku
- u sreditu zemunice ognjita nema
- istok spremite za hranu, veliko ognjite tu pripremaju hranu, hrana se uva na drvenim
gredama,
- uokolo radionice za keramiku, tkalaki stanovi, radionica za kremeni alat



212





213



214























215

Pepelane
- tell naselje
- Kornelija Minichreiter zbog keramike dodala Linear c fazu
- zemunica s 3 stepenice
- istraivali : Zorko Markoti, Kornelija Minichreiter


Galovo Kornelija Minichreiter
- Kornelija Minichreiter Prapovijesni identite sjeverne Hrvatske
- 1 nadzemni stambeni objekt - jedini takav u nas 7x7 metara
- linear A
- radionica za keramiku, kremen
- obredno ukopni prostor: 2 zemunice, 1 mala jama, 3 kultna objekta i sve ograeno drvenom
palisadom
- 3 mukarca, ena i dijete
- 1 cijeli kostur, ostali bez glave i lica
- rtvenici, govei rog, glaane sjekire
- 75 rtvenika


216


217

- pintadera



218




Kanika Iva


219



220








221




222


223



224


225



226


227



228




229


Korenovska kultura
- Malo Korenovo
- Bjelovar, Moslavina, Turopolje
- Malo Korenovo, Tomaica, Drljanovac, Kanika Iva, Pepelana
- 1956. otkrio Stjepan Vukovi, 1961. izdvojio Stojan Dimitrijevi
- najjuniji dio linearnotrakaste kulture
- Smili pronaen korenovski import u danilskom sloju
- Malo Korenovo pronaene zemunice
- 1 primjerak zoomorfne plastike svinja
- keramika je proizvodnja u tehnolokom smislu izmeu tehnologija ranog neolitika
Starevake kulture i kasnoneolitike tehnologije pisutne u Vinanskoj kulturi
- vei dio posua bio je peen oksidacijski, a tek u zavrnoj fazi primjenjivano je redukicijsko
peenje
- tako da je to posue izvana sive ili crne boje, ali esta je vrlo neujednaena, mrljasta boja
povrine
- unato tome posue je vrlo lijepo oblikovano s tankim stjenkama.
- oblici koji pravladavaju su kuglaste posude s pojaanim dnom ili na viskoj nozi kao i S-
profilirane zdjele s manje ili jae izvijenim vratom
- vodei ukras na korenovskom keramikom posuu izveden je urezivanjem, a temelji se na
dva osnovna naela
- jedno je jednostavna linijska izvedba, gdje je crta sama po sebi motiv.
- drugo je vrpasta koncepcija, gdje se motivi izvode dvijema paralelnim crtama, rijee i trime
i klasino bikonino oblikovanje u stilu Sopotske kulture.
- ornamenti se izrauju urezivanjem linija pomou nekog zailjenog predmeta, kotanog ili
drvenog ili pomou kamenog noia u jo meku glinu prije peenja
- linije su obino tanke i pravilne, samo u starijoj fazi ima i irih duboreznih linija koje
podsjeaju na ljebljenje
- za naselja su nositelji ove kultura birali kao i svi, prirodna uzvienja, terase ili padine uz
izvor tekue vode ili usred movarnog, plodnog terena
- stambeni objekti su zemunice ( stambeni (jamski) objekti potpuno ili djelomino ukopani u
zemlju, prekriveni ibljem ili drvom pa premazani ilovaom ili glinom
- teko je sa sigurnou utvrditi koji su od otkrivenih jamskih objekata sluili za stanovanje, a
koji su imali drugaiju namjenu npr. da su nastale uslijed vaenja gline

















230


Keramiki lonac ukraen urezanim crtama - Smili
Korenovska kultura
5. tisuljee prije Krista

















231

Malo Korenovo Stjepan Vukovi, Stojan Dimitrijevi
- Neolitiko naselje Malo Korenovo smjeteno je na blagoj prirodnoj uzvisini izmeu rijeke
esme i seoskog puta
- nedvojebeno su blizina vode, plodno tlo te mogunost lova i ribolova bili presudni za odabir
tog poloaja za naselje
- na lokalitetu je S. Vukovi otkrio dva jamska objekta sauvana u cijelosti i ostaci nedavno
oteenih jamskih objekata te vea koliina keramikih ulomaka ukraenih linearnotrakastim
motivom izvedenih tehnikom urezivanja
- 1961. g. S. Dimitrijevi je utvrdio da se radi o trakastoj keramici tipa Malo Korenovo
- onje ustanovio i postojanje jedne oteene zemunice bubreastog oblika sa stepenasto
izvedenim stjenkama i tragovima rupa od kolaca te nekoliko plitko ukopanih, vjerovatno
radnih prostora, bogatu kolekciju keramikih ulomaka, ali i veu koliinu cijepanih i glaanih
kamenih izraevina
- mogue je i da je u tom dijelu naselja bila i radionica za proizvodnju kamenog orua, na to
upuuje velika koliina kamenih izraevina i jezgara





232

Tomaica
- keramiki rtvenik




























233

Kanika Iva
- keramika zdjela ukraena karakteristinim ukrasima linearnotrakaste keramike Kanika
Iva
















234

Sopotska kultura
- srednji i kasni neolitik
- od granice Hrvatske i Srbije do linije Donji Miholjac, Naice Orljava
- Sopot, Bapska, Samatovci, Otok kod Vinkovaca, Hermannov vinograd, Vinkovci, Ivandvor
uma Gaj kod akova, Debela uma kod Starih Perkovac
- IA IB rani stupanj
- II srednji stupanj
- III kasni stupanj
- termini:
- bapsko lenelska uveo ga Vladimir Miloji
- lengel slavonische grupe
- slavonsko srijemska
- dominiraju amfore, bute i uplje noge
- kanelirana crnoglaana keramika utjecaj vinanske kulture
- rijetka zoomorfna i antropomorfna keramika


































235

- Bapska
- zasebni slojevi sopotske i vinanske utvreno da nije dio vinanske
- Stojan Dimitrijevi : sopotska kultura je nastala na starevakoj osnovi pod utjecajem
vinanske
- sopotske i vinanske zajednice utjecale na nastanak lenelske (protolenelske)
- utvrena naselja wasserburgovi palisade i rovovi


236


- podnica kue iz naselja u Bapskoj pripada vinanskoj kulturi

237





238








Sopot kod Vinkovaca Dimitrijevi
- nadzemne kue, dvoslivni krov, od 1996 sustavna istraivanja
- arheoloki park


239






















240

Otok kod Vinkovaca
- hrastova debla pod, drveni horizontalni postavljena debla koja dre stupovi
- veina lokaliteta nestaje u poaru rezultat seobe indoeuropske populacije


241




242





Bogdanovci

243








Osijek


Samatovci
244













245

Brezovljanski tip sopotske kulture

- Gornji Brezovljani kod Krievaca
- okolica Bjelovara Drljanovac
- Turopolje Staro ie
- oko Virovitice pii Bukovina
- sopotska se mijea s korenovskom kulturom
- 1973. istraio Stojan Dimitrijevi, kasnije Zorko Markovi
- rekonstrukcija zemunica atorasto konstrukcija
- crveno uto slikanje
- oblici slini sopotskoj kulturi
- ukraavanje crnomrljaste blacktopped, utiskivanje i ubadanje
- kombinacija oksidacijskog i redukcijskog peenja
- ruka s prikazom Magne Mater


Gornji Brezovljani


- mrljasto ukraena keramika posuda
246


- keramika figura ivotinje

247


- prikaz Magne Mater





















248

Neolitik Bosne


Starevaka Impresso kultura
- kod rijeke Krstionice
- gornji tok rijeke Bosne

Obre I faza I-II =Starevo IIb
- kuni lijep veoma mala koliina nadzemne graevine?
- 8 grobova sve djeca oko 1 godinu
- grob 7 podloga od kamenih oblutaka, kamene ploe, disk od peene zemlje (sunev diska
- grob 8 kultno mjesto, sredinji dio naselja, grob se sastojao od glinene podnice koja je bila
zapeena, pa kamene ploe i naposlijetku okolo su bili kameni oblutci - neka vrsta tumula
bile su razbijene djeje kosti i pronaene su kamene sjekire
- rtvuju se djeca u svrhu prosperiteta zajednice
-a tremolo ukras utjecaj Jadrana sam kraj ranog neolitika
- rtvenici, barbotin keramika utjecj starevake kulture
249

250

251

252


253



254


255

Kakanjska kultura
- sredinja Bosna sliv rijeke Bosne
- Obre I slojevi III i IV, Kakanj, Arnautovii, Prapratnica, Tuk
FAZE:
- Kakanj I protokakanj Obre I - faza III Starevo III
- plastine aplikacije, barbotin, monokromno starevaki utjecaj

256




257


258





259

Kakanj II klasini Kakanj Obre I faza IV = Vina A1/A2
- uplja cilindrina noga, plastina rebra, nestaje barbotin, tulipanske kupe, ritoni, Kakanj,
Tuk






260


Kakanj III - kasni Kakanj Arnautovii = Vina B1/B2
- Arnautovii, crnoglaana keramika















261

Butmirska kultura
- sredinja Bosna
- Butmir, Obre II (Gornje Polje), Okolite, Nebo, Crkvine kod Turbeta, Mujevine, Kraljevine
kod Novog ehera
- teorije o genezi:
- Milutin Garaanin prvo je tvrdio da je butmirska kultura dio vinanske kulture, zatim je
promijenio miljenje i rekao da je butmirska bila pod utjecajem vinanske i lengyelske
- Josip Koroec tvrdio da je pod utjecajem danilske kulture, a isto je tvrdio i Batovi
- Dragutin Srejovi podrijetlo u halkolitiku Anatolije
- Alojz Benac povezana s linearno trakastom keramikom
- zakljuak: autohtona kakanjska osnova(uplja noga) i danilski utjecaj (spirale), glaana
keramika je utjecaj halkolitike kulture
- istraivai:
- Butmir Franz Fiala, Waclav Radimsky, Moritz Hoernes (Herns)
- Kraljevine Tomo Dragievi
- Nebo, Okolite Alojz Benac
- kronologija:
- Butmir I = Kakanj III = Danilo III =Vina B2
- Butmir II = Hvar I = Vina C
- Butmir III = Hvar II/III = Vina C/D

Obre II
- nadzemne kue - spavaonica, kalotasta pe, rvnjevi i posue u jednom dijelu (drvene daske
za spavanje)
- spremite, radionica drugi dio
- kuni lijep sa spiralom pretpostavka da su kue bile ukraene
- naen i sunev disk bogato ukraen te je bio obojan crveno ima 4 rupice,
vjerojatno za vjeanje
- loptaste i cilindrine posude gljivastog tipa, bijela inkrustacija nakon peenja, stoga ne
ostaje na posudama
- S i C spirale (6,12, 18, 24) raene urezivanjem, udubljivanjem te reljefno

262





263





264

Butmir
- pronaeno 120 komada plastike, mnotvo strelica te prikaz abe
- shematizirani nekima se ba ne zna spol, osim po atributima
- stilizirani ima ih malo
- realistini prevladavaju
- dijelimo ih na 3 tipa:
- armenoidni/anatolski tip koso visoko elo i nos
- negroidni kovrava kosa, irok nos i elo
- europeidni tip (znan kao i alpski tip) pravilne crte lica, zaobljeno tjeme

265


266


267



268



269






270



271

CRNKINJA NAVODNO






























272







273






274






275






276






277





278


279


280



281


282



283



284


285


286


287


288


289


290



291

















292
























293


Skripta neolitik istonog Jadrana lanci, knjige etc.


B.M.
CRNO VRILO NOVI GROB STARIJEG NEOLITIKA U
DALMACIJI
- Pokojnik nije ukopan nego poloen na povrinu, pa i
ta injenica potvruje ve istaknutu podudarnost
vremena pokapanja i prestanka trajanja naselja na
Crnome vrilu
- blii periferiji nego centru naselja
- pokapanje krupnim kamenjem donji dio tijela kako bi onemoguio kretanje restriktivna
mjera protiv umrlih lanova zajednice koje se vjerovalo da su tetno djelovali
- i nakon smrti osoba ostaje dijelom zajednice
-








294





B.M. Neka pitanja ranog neolitika istonog Jadrana

-drugi izvode zakljuke na temelju tue literature ( a ne istraivanja) koja nije vjerodostojna
zbog starosti, naina istraivanja etc.
- neolitik nije vremenska kategorija ve stupanj u razvoju ljudske zajednice
- ambijentalna svojstva graa i reljef prostora, pedoloka, hidroloka, klimatoloka,
vegetacijska svojstva i komunikacijska povezanost
- kompleks pitanja potrebnih za rjeavanja ranog neolitika:
1. disperzija nalazita i prostorno naseobinske cjeline ranog neolitika , njihov suodnos sa
zemljopisnim cjelinama istonog Jadrana i njihovim ambijentalnim svojstvima i prvirednim
potencijalima
2. populacijski potencijali autohtonog mezolitikog supstrata i njegova mogua uloga u
procesu neolitizacije s komparativnom slikom stratigrafskih, naseobinskih i privrednih
pokazatelja na mezolitikim i ranoneolitikim nalazitima
3. rekonstruiranje i interpretiranje razvojnih procesa s komparativnim kronolokim odnosima

- 40 sigurnih, 50-ak aproksimativnih nalazita ranog neolitika na istonom Jadranu
- podjela: na grau i prirodu postanka, reljef i reljefno pejsane elemente, vrsta tla,
hidrografska slika, odnos mora i zaobalnog prostora, unutranja protonost i komunikacijska
povezanost s drugim cjelinama
1. Transki zaljev s Krasom
2. Istra
3. Kvarner s otocima
4. Podvelebitski prostor
5. Dalmacija od Ravnih kotara do ua Neretve
6. junojadranski prostor od ua Neretve do Otrantskih vrata
7. hercegovako i usko crnogorsko zalee

- otoci naselja u peinama po pravilu
- sjeverna prostorno-naseobinska cjelina Istra nalazita na otvorenom
- sredinja prostorno-naseobinska cjelina nalazite nalazita na otvorenom(niska obala,
fline zone te blag zaobalni reljef); iznimke drilo, Gospodska peina, karin samograd,
Tradanj
- juna prostorno-naseobinska cjelina peinska nalazita daleko brojnija (iznimke airi kod
Stoca, Vukove njive, Ilinova lazina (Posuje zp. Hercegovina))
- navedeni odnosi ne vrijede samo za rani neolitik, ve su konstanta za cijeli neolitik
- prostorna disperzija mezolitikih nalazita upuuje na zajednike elemente s disperzijama
nalazita ranog neolitika
- junojadranska mezolitika nalazita slina su junojadranskim ranoneolitikim
nalazitima u prostornom rasporedu
- sjeverni Jadran neolitika naselja zgusnuta na krajnjem junom dijelu, mezolitika
u unutranjosti

- Gudnja slinost u kremenim artefaktima
295

- Crvena stijena vana zbog stratigrafije gdje se kremeni artefakti niti privredne aktivnosti
izmeu ranog neolitika i mezolitika ne razlikuju; jedina novost u ranom neolitiku jest
keramika
- karin Samograd kod Drnia loa dokumentacija, dnevnik iskopavanja; u pitanju je vrtaa
koja je mogla posluiti kao vrsta prirodnog tora

- peinska nalazita ranog neolitika ne pokazuju nikakve razlike prema istovrsnim
mezolitikim nalazitima
- karakteristina mezolitika tradicija u tipologiji kremenih artefakata i tehnologiji njihove
izrade (iznimka je Vela Spila)
- peinksa nalazita pokazuju dominaciju lovake komponente to je izrazita mezolitika
tradicija, ali ju ne determinira vremenski odsjek ve ambijentalna svojstva prostora peine
- privredna strategija je usuglaena s lokalnim ambijentalnim karakteristikama
- peine i nalazita na otvorenom su izraz interakcije drutvenih zajednica i ambijentalnih
svojstava prostora

peine:
- Odmut, Crvena Stijena, Hateljska peina, Gudnja, Ravlia peina, Markova pilja, Vela
Spila, Zelena peina, Tradanj, karin Samograd, Jama na Sredi

- svaka imigracijska zajednica mora zadrati dobar dio tipinih kulturolokih vrijednosti
sredine iz koje potjee, a koje ju u novom kulturnom okruenju ine lako prepoznatljivom
pojavom za ovakvo to na istonom Jadranu ne postoje materijalni dokazi
- zamrenost itavog procesa koji nije mogue gledati kroz univerzalne stereotipe i paradigme


B.M. Pintadera iz Ravlia peine
- vieslojno nalazite zapadna Hercegovina
- iskopavanja 1977. - 1979./ 2008.- otkrivena pintadera
- pintadera hvarsko lisiika kultura (faza IIb Ravlia peine)
- nalazi pintadera su inae rijetki
- pronalaze se u razliitim kontekstima to namee multifunkcionalnost kao odgovor na
pitanje svrhe
- peat nesigurno
- instrument za izvoenje ukrasa na odjei
- oznaka individualnog identiteta i hijerahijske pozicije
- identifikacija predvodnika procedura i postupaka instrument u ritualu
- ukras znaenje simbola samog kulta





B. M. Geomorfoloke osnove naseljavanja jadranskog podruja
u neolitiku
- disperzija naselja nema ravnomjernosti

- obalna Istra i dio kvarnerskih otoka
296

- peinska naselja/naselja na otvorenom
- zastupljeni svi oblici neolitike privrede

- sjeverna Dalmacija zadarsko-ibenski prostor
- iskljuivo (gotovo sva) naselja na otvorenom karin Samograd i Tradanj iznimke
- temeljni oblici privrede zemljoradnja i stoarstvo
- nema otonih naselja

- vei dio srednjejadranski otoka i manji dio junojadranskih otoka (od Hvara do
Lastova)
- samo peinska naselja
- privreda stoarstvo, lov i morski potencijali

- preko 50 neolitiih naselja
- praznine podvelebitsko i kvarnersko podruje, splitsko trogirsko podruje s Braem
- juna i sjeverna skupina dugotrajnija naselja
- sredinja skupina naselja u pravilu jednoslojna i znatno kratkotrajnija

- istarsko podruje
- blag reljef bez otrih lomova, dobra unutranja povezanost, bogato lovno podruje,
mogunost razvoja stoarstva, plodne fline povrine u srednjem dijelu, niska i ravna kopnena
jugozapadna obala

- ire zadarsko-ibensko podruje
- plodne povrine mogunost zemljoradnje ekstenzivnog tipa
- stoarstvo sitnog i krupnog zuba, ribolov i lov
- sve ovo uzrokovalo NENASELJAVANJE zadarsko- ibenskog otoja

- trogirsko- splitsko podruje Seget Solin Split Stobre
- nenaseljen prostor zbog svojih karakteristika

- junodalmatinski i srednji otoci
- povoljni klimatski uvjeti, bogata lovita i ribolovni potencijali, stoarstvo te ponegdje
zemljoradnja
- na kopnu nema ravne obalne zone

- razlike u vrstama naselja posljedica prirodnih realnosti odreenog prostora
- tankoslojnost neolitikih naselja u zadarsko ibenskoj regiji esta promjena sredine ( ali
ne i ambijenta) zbog periodinog iskoritavanja zemlje

- juna skupina
- niske agrarne vrijednosti tla ili nedostatci iste
- stoarstvo/lov/ribolov neovisni o prirodnim imbenicima, egzistencijalno sigurniji,
jednostavnije obnovljivi
- ipak nemogunost premjetnja itave zajednice s otoka na otok/kopno zato su naselja
dugotrajnija

- naseljavanje se vri u skladu s prostornim i prirodnim mogunostima

B.M. Transjadranska trgovina u neolitiku
297

- opsidijan s Liparskih otoka stariji, srednji i mlai neolitik
- pravac Hvar Palagrua Tremiti Gargano
- sjekirice od nefrita i jadeita
- Crno Vrilo impresso kultura
- Markova pilja na Hvaru hvarska kultura
- leita leska, sz Italija, vicarske Alpe, Sicilija
- izvor sjeverna Italija i Sicilija

B.M. Barice naselje danilske kulture u Benkovcu
- impresso, danilska i hvarska faza
- 2012. 225 m2
- kue podnica nabijena uta glina, pravokutna tlorisa
- ognjita nema unutar kue, ve na otvorenom
- zidovi od povezanih oblica, poput brvnare
- najreprezentativniji primjer neolitikih nastambi na istonom Jadranu







Dario Vujevi, Kristina Horvat Kulturna slika Danilskog
naselja u Baricama
- alatke izraene od lokalnog ronjaka
- 3 komada opsidijana Liparski otoci
- strelice, kugle za prake
- malen broj strelica govori nam da je lov bio sporedni element ekonomije
- palete od sitnozrnatog pjeenjaka imaju tragove crvene boje pigment pripreman za
nanoenje no nije sigurno na to se nanosila malen broj slikane keramike i one na kojima
je prisutna crvena inkrustacija
298


- pintadera trokutastog presjeka s nizom paralelnih ureza na donjoj plohi










- polovica kamene narukvice od visokokvalitetnog kamena (slian ostatak i u Pokrovniku)
299



- sjekirica od Spondylusa materijal koji ne moe imati utilitarnu svrhu simboliko
znaenje

- prljen

- prevladava gruba nad finom keramikom
300

- motiv trokuta je nositelj itavog stila
- alica ravnog dna i uvuenog oboda

- posuda na nozi

- likovno najbogatiji ukras




301



- dio drke ritona

- pintadera

Protumaene su i kao nakitni predmeti, predmeti koriteni u ritualne svrhe, predmeti uz
pomo kojih se naglaava vlasnitvo, status, kao sredstva komunikacije ili
prenoenja informacija meu razliitim kulturnimgrupama i dr.Ovako velik broj miljenja, uz
brojne varijacije u stilskim i tehnolokim osobinama, kao i kontekstima u kojima su
pronalaene, ukazuje da njihovo koritenje nije jednoznano, nego varira u
kulturnom, praktinom i kronolokom kontekstu. Tumaene su kao peati
302

za utiskivanje uzoraka na glinu, ali i na razne druge vrste organskog materijala koji se teko
ouva na nalazitima: kou, tkaninu, kruh i sl.




303

B.M. Crno Vrilo
- naselje starije neolitika
- 12 km od Zadra, podruje sela Ninski Draevac
- 2001. prvo iskopavanje, 100x80 m
- vapnenaka greda, zatieni od udara bure s Velebita
- izloenost suncu, nema sjene
- blaga strmina ublaava probleme blatnog tla tokom kinih perioda
- jednoslojno naselje 550 m2 istraeno blok A,B,C
- debljina depozita 0.5-0.6 m
- nema artificijalne tete, samo ona prirodna erozija
- neolitiko naselje 6500 7500 m2 naseobinski dio, 10 000 12 000 m2 iri smisao
- apsolutna kronologija na temelju osteolokih nalaza
- trajanje 1. stoljee
- dananji izgled posljedica ispunjavanja plitke udubine kulturnim slojem
- prije toga izgled je bio slian okolini
- neravni vapnenaki ivci nivelirani ravnanjem samih stijena
- maksimalno 150 180 stanovnika

- prisutnost ljenjaka, masline, lipe,
- pelin ljekovita svojstva
- broika bojenje odjee
- a
- mnotvo koljaka dagnje, periske, kamenice, kopito, jestiva anica
- dagnje 56%, kamenice - 37%
- morski puevi ogrc preko 90%
- morski rakovi, kopneni puevi i kornjae
- malobrojni ostatci ribe rezultat slabe prirodne konzervacije
- lov 1.24% - zec, jelen, lisica, vuk=
- guske, patke 23 ptije vrste
- tri vrste itarica (karbonizirane) triticum monococcum, triticum dicoccum, hordeum
vulgare (jeam)
- domestificirane ivotinje 98%
- ovca/koza 95.94%
- govedo 2.82 %
- svinja 0.10%
- ovca i koza primjereno sredozemnom podneblju, pedolokim i klimatolokim uvjetima
- meso koriteno u dijelovima godine kada su drugi izvori prehrane skromniji ( kasno
proljee/rano ljeto kasna jesen/rana zima)

- manji broj glaanih predmeta
- nema strjelica prevladavaju sjeiva
- zamke, prake? lov na sitne ivotinje
- alat za obradbu koe obilna uporaba mesa u prehrani
- 374 kotana artefakta normalno s obzirom na koliinu stoke
- koritene duge cjevaste kosti
- probojci, ila, glaalice, spatule
- lijebovi u amorfnom kamenu nastali uporabom za fino glaanje kotanih predmeta
- duge cjevaste kosti sa zglobovima koji imaju laku mehaniku istroenost sluili za
struganje koe
304

- nakit nije bojan, privjesci koljke, kamen, kosti, zubi, 39 primjeraka

- KERAMIKA
- ukraena impresso keramika oksidacijska i redukcijska
- monokromna keramika najee tamnosiva, gotovo crna boja
- preko 120 000 keramikih ulomaka
- ukraena ovalno loptaste, zatvoreno ovalne, poluloptaste, kalotaste
- monokromna prevladavaju otvorene
- pronaeni epovi za mjeine

- UKRASI
- ukrasi izvedeni utiskivanjem vrha nokta, tipanje, urezivanjem, ubadanjem, utiskivanjem
pomou instrumenata koji ostavljaju oblike ( nepravilne, ovalne ili krune, trokutaste,
etvrtaste), ukrase izvedene igosanjem, odnosno utiskivanjem krupnih, posebno prireenih
instrumenata te ukrasi izvedeni utiskivanjem ruba narebrenih i nenarebrenih koljki
- a tremolo tehnika izvedena drhtavim potezima koji imitiraju otiske izvedene rubom
narebrene koljke

- odutnost nekropola postoji tokom itavog neolitika na istonom Jadranu ne znai da nema
kolektivnog odnosa prema mrtvima
- Crno Vrilo grob poloeno kamenje na noge pokojnika kako bi mu se onemoguilo
kretanje
- ekonomija strukturira religijsku koncepciju u cijelini

- ostatak drke ritona s 4 noge
- Dalmacija izvorite ritona - Alojz Benac, Josip Koroec i ime Batovi (protodanilski
riton kao prvi)
- Dragoslav Srejovi sredinja Grka
- Muzafer Korkuti , Zhaneti Andrea Cakran kultura izvorite
- E. Montagnani Korkulj krajnji jadranski sjever peina Edera
- bojenje drke, unutranjosti i donjeg dijela recipijenta crvenom pastoznom bojom religijski
karakter, ne utilitarni
- Koroec mislio da je vezano za kult vode, zatim za kult plodnosti
- Batovi svjetiljke lojanice
- ivotinjski oblik obredi plodnosti oko stoke i stoarstva
- univerzalni ritualni instrumenti izraz duga i duhovnosti pojedinih neolitikih zajednica i
njihovih vjerovanja i s njima povezanih postupaka

- Crno Vrilo nije primjer naselja s poetka ranog neolitika, ve primjer tipinog neolitikog
naselja u kojemu se sve temeljne vrijednosti neolitika primjenjuju u punom opsegu sam kraj
ranog neolitika
- 5800 5600 BC






305

B. M. Prilozi za prapovijest u zaleu jadranske obale
- Guvnine, Hateljska peina, Lazarua

- Guvnine razvijeni eneolitik, srednje bronano doba

- Hateljska peina stariji neolitik do srednjeg bronanog doba
- iskopavanja 1984./1987./1988
- keramika impresso kulture
- Faza I 4.21 m 3.81 m stariji neolitik
- 3.81 m 3.77 m sterilni sloj
- Faza II 3.77 m 3.45 m mlai neolitik
- 3.45 m 3.33 m sterilni sloj
- Faza III 3.33 m 2. 55 m razvijeni eneolitik
- Faza IVa 2.55 m 2.05 m rano bronano doba
- Faza IVb 2.05 m 1.48 m srednje bronano doba
- 1.48 m 1. 46 m sterilni sloj
- Faza V 1. 46 m - 1. 38 m srednji vijek
1.38 m 0,00 m recentni sloj

- ivot je koncentriran oko ognjita
- ivot prahistorijskih populacija usmjeren na prostor izna peine, a ne na polje ispod nje
- Dabarsko polje nemogua ekstenzivna zemljoradnja
- visoravan razvoj stoarstva (koze i ovce)
- stanovnitvo ivi od lova i stoarstva poljoprivreda zanemariva
- eneolitika posuda vezana za preradu mlijeka odnosno za proizvodnju sira

- Hateljska peina je primjer ovisnosti poloaja naselja o karakteru gospodarstva ( ujedno i
ope odlike gospodarstva Hercegovine)

Faza I
- stariji neolitik impresso kultura
- 3 kremena, 2 kotana orua
- monokromna/impresso keramika

Faza II
- mlai neolitik
- hvarsko lisiika kultura

306

- stariji i mlai neolitik relativno kratki slojevi kratak ivot u peini




















Peina Lazarua
- razlika u neujednaenosti stratigrafskih slojeva je uzrokovana padom peine
- keramike izraevine karakterizira neolitika tehnologija
- kasni neolitik i rani eneolitik
- razvojni procesi imaju autohtoni karakter











1

2


4


3


5








1


2

3

5


4


6

307

B.M. Gudnja vieslojno prapovijesno nalazite
- otkrio Vladimir Mirosavljevi
- istraivala Spomenka Petrak 1963. -1968 (Arheoloki muzej Dubrovakih muzeja)
- 150 m2 istraeno

- Gudnja I rani neolitik
- Gudnja II srednji neolitik
- Gudnja III kasni neolitik
- Gudnja IV rani eneolitik
- Gudnja V razvijeni eneolitik
- Gudnja VI a- b rano/srednje bronano doba

Gudnja I rani neolitik
- impresso kultura
- lei na ivoj stijeni nema mezolitikog depozita
- vezan za dublju unutranjost peine
- 7 kremenih, 8 kotanih artefakata
- mikrolitiki negeometrijski karakter litike industrije noii i strugala
- upotreba uzduno rascjepljenih cjevastih kostiju namjena probadanja
- probojci i ila
- ila zadravaju zglob kao uporabni dio, probojci ne
- impresso keramika ee meusobno nepovezani otisci bez pravilnosti
- malobrojni primjerci s urezanim ukrasom u obliku nepravilnih mreastih motiva 1x
- ukras metliastog oblika 1x ( no nije sigurno, moda je sluajni otisak)
- kratkotrajno koritenje pilje
- poetak starijeg neolitika mezolitika tradicija kremenih artefakata

Gudnja II srednji neolitik
- nije kontinuitet kvantitativne vrijednosti nalaza na to ne upuuju
- od samog poetka iskazuju se u ve razvijenom obliku
- 30 kremenih artefakata uski rezai
- kotana glaalica, probojac
- gruba pravocrtni motivi, linearna koncepcija, girlande, cik cak crte, mreasti motivi
- fina keramika uglaana povrina do visokog sjaja
- monokromna keramika svijetla crvenkasta ili tamnosiva/smea/crna
- fino ukraena keramika prevladavaju tamne boje, tehnika urezivanja, esti pravocrtni
motivi, uglati ili mreasti motivi, ostatak crvene inkrustacije na jednom primjerku
- dvostruki niz trokuta postavljenih suelice
- uske valovite vrpce, izvedene urezivanjem ija je unutranjost ispunjena nizovima
tokastih uboda
- koncentrine krunice, 1 likovno bogat ulomak
- slikana keramika svijetla boja
- jednobojno slikana keramika smea/crvena najustaljeniji motiv u slikanoj keramici jest
niz, okomito postavljenih uglatih linija
- dvobojno slikana keramika
- viebojno slikana keramika najmanji broj nalaza, ali i najkvalitetnije ukraeni primjerci
- antropomorfni nalaz plastike veoma jednostavan, glatka povrina, nema glave, oteena pri
iskopavanju
- zaravnjena, proirena baza zapravo napravljeno postolje za istu
- slikana keramika nema dovoljno analogije s danilskom keramografijom
308

- zato ima slinost s Velom piljom na Koruli
- analogija s junim dijelom Apeninskog poluotoka, juni dio Balkanskog poluotoka
- ne moe biti zasebna kultura zapravo je izolirana enklava na malom podruju kojoj ne
moemo pratiti procese nastajanja i razvoja
- nije izrasla na domaem supstratu
- Nika Petri i Boidar euk kultura Gudnja i Veloluka kultura
- Brunislav Marijanovi nalazi tipa Gudnja i Vela pilja
- faza Gudnja II posljedica sloenih odnosa na irem podruju Jadrana i egejsko jonskog
prostora i junoapeninskog podruja s druge strane
- istodobna s danilskom kulturom, ali izdvojena pojava


Gudnja III kasni neolitik
- osiromaena hvarska faza
- vei broj kremenog orua rezanje
- vrak koplja od vapnenca jedini u neolitiku na istonom Jadranu
- glaani kameni artefakti
- kotani probijanje i ubadanja probojci i ila
- harpun jedini u neolitiku istonog Jadrana
- masivni kotani privjesak
- keramika gruba i fina ( uglaana, sjajna)
- tipoloke i stilske odrednice hvarsko lisiike kulture ali ogranieno
- slinost i s Velom piljom
- ne moe se dokazati neprekinuti razvojni slijed izmeu faza II i III














309

Darko Komo Vrevan nalazite na otvorenom iz razdoblja
ranog neolitika
- u blizini Medulina
- poznato od 1957., kasnije 90-ih Luka Beki istraio
- 2002./2003. zatitno istraivanje


310

Andrew Moore Pokrovnik
- istraivano u okviru projekta Early farming in Dalmatia
- 11 kilometara od Danila Bitinja, izvor vode u blizini zvan Peina
- Zdenko Brusi istraivao 1979., B.M. istraivao poslije Moorea
- Moore inae istraivao i Abu Hureyru
- pronaen zid: B.M. pronaao 3 koncentrina kruga danilo faza
- pokrovnika Venera ima suknjicu
- ovca koza glavne
- pronaeno proso, lan, lea, jednozrna, dvozrna penica
- zauzimaju se za razumijevanje tradicijskih poljoprivrednih djelovanja kako bi razumjeli
ivot u neolitiku





311

Nika Petri Kultura Gudnja i primjeri importa u neolitiku
Dalmacije
- specifina dvobojna i trobojna keramika
- pod utjecajem Dimini stila, te s odgovarajuim analogijama sa slinim kulturama Maliq
Kamnik u Albaniji, te kulturama Scaloria i Serra dAlto u Apuliji
- navodi kako je i Dimitrijevi zakljuio da postoji Gudnja kultura
- B. M. nalazi tipa Gudnja i Vela spilja
- Dinko Radi i Boidar euk Veloluka kultura
- ta kultura pripada srednjem neolitiku i poetnom dijelu mlaeg neolitika
- kampinijenska sjekira Markova pilja s Gargana

312



313







314

Mateja Hulina Neolitika keramika figurica iz Pupiine pei
- srednji neolitik, sjeveroistona Istra, sredina 6. tisuljea, jedina figurica iz Istre
- traka koja prikazuje odjevni predmet, moda predstavlja abu? trenutak raanja?


315


- rijetko ih se nalazi u grobovima, nailazimo na njih u naseobinskim kontekstima, ak tovie i
odbaene ili namjerno razbijene
- kod nas ih ima malo, zato to zajednice u odnosu na ostale koje ih imaju nemaju zajednika
vjerovanja, ako prihvatimo injenicu da su vezane za vjerovanja?



Stao Forenbaher, Pavle Vranjican Vaganaka peina
- lokalitet koji je nepodesan za ivot
- nalazi se na jednom od moguih puteva izmeu danilskih naselja sjeverne Dalmacije i
peine Golubinjae kod Kosinja (lokaliteta u Lici koji je dao neokoliko fragmenata danilske
keramike)
- prostran otvor hvata najveu moguu koliinu svjetlosti, a u potpunosti titi od bure
- lov osnovna grana privrede
- stariji, srednji i kasni neolitik
- prua se od mezolitika do eljeznog doba



316

Dinko Radi O jednom zoomorfnom prikazu na keramici
hvarske kulture
-prikazi iz Vele Spile pokraj Vele Luke, Grapevoj pilji, Lisiiima, Hateljskoj peini,
Krivaama kod Bribira i Obrima II kraj Kaknja
- klasini stupanj hvarske kulture

Stao Forenbaher, Timothy Kaiser Palagrua i irenje
zemljoradnje na Jadranu
- dokazi o ivotu u ranom neolitiku Jonkova njiva
- godine 1873. ve naeni ulomci impresso keramike (Sir Richard Burton)
- povremeni i privremeni boravak putnika
- bogatstvo ribe i ronjaka
- kae da je neolitik kod nas uao migracijski preko Otrantskih vrata, a ovo je kljuan
lokalitet















317


Skripta neolitik kontinentalne Hrvatske knjige, lanci etc.

Tihomila Teak Gregl Prapovijest 59. 105.

- neolitika revolucija Gordon Childe
- svjesno sudjelovanje ovjeka u organizaciji ishrane, bez preputanja pukom sluaju lovnog
uspjeha ili neuspjeha
- pojam kulture prisutnost jedne zajednice na odreenom teritoriju kojemu se mogu
pouzdano utvrditi granice rasprostiranja
- jedinstvena duhovna i materijalna kultura, jednako drutevno ureenje u uem smislu,
zajedniki jezik
- regionalne podvojenosti javljaju se na perifernim podruijma kulturna varijanta tip
- vie srodnih kultura kulturni kompleks kompleks linearno trakaste keramike

- neka od neolitikih istraivanja u RH
- Vjekoslav Celestin Hermanov Vinogra, Osijek 1897.
- Josip Brunmid Bapska
- Robert Rudolf Schmidt Vuedol 1938., Bapska 1939.-1940., Sarva 1942.-1943.
- Grga Novak Hvar Grapeva pilja 1912.
- nakon WW2 Vinkovci, Sopot, Otok, Bapska, Zadubravlje
- Malo Korenovo, Tomaica, Brezovljani, Kanika Iva, Cernika agovina,
Pepelana, Koprivniki Bregi, Koprivnika Reka
- Smili, Danilo, Gudnja, Korula

Starevaka kultura
- Starevo kod Paneva u Vojvodini
- starevaki kulturni kompleks
- tesalska monokromna keramika, Protosesklo kultura, Anzabegovo Vrnik kultura, avdar-
Kremikovci Karanovo, 3 regionalna tipa Koros kulture u istonoj Maarskoj i u veem
dijelu Rumunjske

- klasina starevaka kultura
- ua Srbija, juni Banat, juna Baka, Srijem, Slavonija, istona i sredinja Bosna, Kosovo,
dio sjeverne Makedonije

- Hrvatska
- 1968. dralovi kod Bjelovara dokaz da starevaka kultura ovdje nije periferni dio
- istona i srednja Slavonija sve faze
- zapadni krajevi kasnije faze dolazi vinanska, izgurava starosjedioce te su prisiljeni ii
na zapad
- prvi nalaz R.R. Schmidt 1945. Gradac Vuedol te Vlastelinski brijeg u Sarvau
- lokaliteti Vinkovci - Ervenica, Trnica, Nama, Zvijezda, Hotel
- Slavonski Brod Igra, Zadubravlje
- Nova Gradika Cernika agovina
- Bjelovar dralovi i Stara Raa
- Virovitica Pepelane

- naselja
318

- poviene rijene obale, sunane padine blagih breuljaka
- prirodna uzvienja u blizini vod
- grupirana u nizu: - dolina rijeke Brenice kod Pepelane 4 starevaka naselja,
Brodsko Posavlje niz od Slavonskog Broda do Vrpolja
- grupiranje stambenih objekata sa slobodnim meuprostorom
- stambeni objekti iskljuivo jamski Galovo iznimka
- odlaganje otpadaka manje jame, 2-3 metra promjer, okrugli, ovalni oblik, dublje
ukopane

- prilozi rijedak obiaj, ponekad keramika posuda, nakit od spondilusa ili od kosti
- pokojnici unutra naselja
- keramika produkcija grubo svakodnevno posue te fino oslikano posue
- uz oksidacijski postupak posue oker, ciglasto crvene ili crvene boje
- oblici: - jednostavne kuglaste ili polukuglaste posude, konine zdjele
- niska prstenasta, via stoasta noga, uice ili rjee prave ruke
- ranije faze impresso ukras, povlaenje snopa granica/metliastog predmeta

- Razvoj starevake kulture prema Stojanu Dimitrijeviu
Pretklasina faza:
1. Monokromni stupanj
- nema oslikane/barbotinske keramike
- jednobojna crvena keramika bez ukrasa/grubo posue hrapave povrine
- Igra nije sigurno, oslikana keramika se nije ouvala
2. Linear A stupanj -SVIJETLI
- slikana keramika, iskljuivo bijela boja
- linearni i geometrijski motivi
- grubo posue utiskivanje nokta/prsta
Ranoklasina faza
3. Linear B stupanj - TAMNI
- barbotinski nain ukraavanja na grubom posuu
- motiv vrpca, trokut, klin, niz linija
- crna/tamnosmea boja na prirodnoj oker ili crvenkastoj podlozi (Vuedol, Vinkovci)
4. Girlandoidni stupanj
- prijelazna etapa
- slian prethodnom novost je jedino ta to postoje krivocrtni motivi uz obod
- ponovna uporaba bijele boje
- Sarva , VIinkovci
Klasina faza
5. Spiraloid A
- spiraloid A istona Slavonija
- raniji stupanj rijetko zastupljen u RH (Kneevi Vinogradi)
b) - faza linear c istodoban spiraloidu A, karakteristian za zapadne krajeve sjeverne
Hrvatske (Pepelana), u upotrebu ga uvela Kornelija Minichreiter
- spiraloid A i linear C vee ih blago bikonino oblikovanje posuda, osobitost lineara C jest
prevlast pravocrtnih motiva na slikanoj keramici nema spiralnih i lunih motiva
- grubo posue karakteriziraju kanelirani i dekorativni barbotin
- takoer niz bradaviastih izboina obiljeje Koros kulture u susjedstvu
6. Spiraloid B
- vrijeme kad starevaka kultura naputa matina podruja u Srbiji i iri se u prekosavske i
prekodunavske regije (nastajanje vinanske kulture)
319

- pojava bikoniteta (preuzeto od vinanske=?)
- dekorativni barbotin
- novo motiv spirale ( poput frizova ee iroki nemarni potezi preko cijele posude)
- polikromija ukovirivanje osnovnog tamnog motiva tankim bijelim obrubom
- novi motiv meandar - Vinkovci

- rtvenici nisu ukraavani te nema tragova oslikavanja

Kultura impresso keramike
- od Transkog zaljeva na sjeveru do Boke kotorske na jugu
- korijen nastanka autohton (sloj impresso keramike je neposredno iznad mezolitikih
horizonata)
- najstarija razdoblja lov, ribolov, skupljanje razliitih plodova te pokuaji pripitomljavanja
- keramika primjese kremena, vapnenca te slabo peena i neuglaana
- posude najvjerojatnije oponaaju one napravljene od drveta, tikve ili pak koare
- impresso anica ili cardium + kotana i kremena ila, noii, kotani zglobovi, uplje
trske, pueve kuice
- eljasti ornamenti nastaju od poleine koljke
- nema reda i nema toliko stila
- razvijena faza povezivanje i grupiranje cik cak motivi, valoviti, prepleti, uglaana
povrina, presvuena tankim slojem fine gline
- tehnika urezivanja jednostavni geometrijski motivi
- fina monokromna keramika
- prauzor fino pletene koare????


Vinanska kultura
- naselje kod Vine na desnoj obali Dunava
- okosnica crno polirane keramike
- promjena tehnolokog pristupa redukcija kisika tamne boje crna, siva, smea
- bikonine posude
- visoka stupasta/zvonasta noga
- iezava slikanje
- kaneliranje i efekt glaanja stralucido ( smjene slabijeg i jaeg glaanja daju razliite
zrakasto ili mreasto koncipirane motive)
- ubodnovrpasti stil ukraavanja ( urezivanje vrpce i niz uboda/zareza)
- bogata proizvodnja antropomorfne plastike
- v. kultura periferna istona pojava koja nalazi utoite na zavretku svoje egzistencije
- utjecala na nastanak sopotske kulture
- lokalitet Bapska, Berendijev vinograd
- uvoz vinanske keramike Vinkovci i Samatovci
- Bapska Gradac prvo sopotska, zatim vinanska kultura
- kue 2A, 2B i 2C 10 metara duine
- 2 prostorije, prva ima 3 pilona budui templum in antis
- nema antropomorfne plastike Jakovo Kormadin jedini ima
- crusted slikanje - boja se nanosi na ve gotovu posudu nepostojana i lako se skida
- crvena esto, bijela rijetko, uta izuzetno
- motivi - trokuti, meandar, grupirane okomite crte, spiralne kuke
- nestaje visoka noga, ukraavanje ubadanjme i urezivanjem
- unitena od strane eneolitike badenske populacije
320





Sopotska kultura
- meurijee Save/Drave i Dunava od Srijema na istoku do Krievaca na zapadu i dio
bosanske Posavine
- znana i kao slavonsko srijemsk/bapsko lengyelska/ sopotsko lengyelska
-razvoj temelj starevaka kultura i utjecaj vinanske kulture
- transformacija vnanskih utjecaja i starevakih temelja
- redukcijsko peenje keramike crni i sivi tonovi
- bradaviaste aplikacije/ duborez/rovaenje naslijee starevake kulture
- plitke i duboke zdjele, bikonini lonci
- utjecaj vinanske kulture kaneliranje i efeket glaanja, ubodnovrpasti stil primjer je
keramika posudica iz Bogdanovaca
- autohtono zdjela na visokoj upljoj perforiranoj nozi ( zdjela iz Bapske) te trbuast oblik
- u zavrnoj fazi nema utjecaja vinanske kulture, postoje samo domaa tehnika rovaenja i
duboreza te crveno slikanje poslije peenja
- rodonaelnica lenelska kultura
- nedostaje plastino oblikovanje antropomorfnih figur
- amuleti
- kip glinenog bika iz Hermanova vinograda
- naselja u nizinskim/movarnim predjelima opasana jarkom/palisadama
- prva utvrena naselja u ovom dijelu Europe Sopot/Otok/Orolik/Hermanov Vinograd
- terase gorskih izdanaka Bapska, Klokoevik
- pravokutne kue - kostur od greda, te zid od iblja i blata
- iznimka Otok horizontalno poloen hrast, 3 lae + proelje i trijem

Korenovska kultura
- Malo Korenovo kod Bjelovara
- kultura linearnotrakastog keramikog kompleksa
- nastaje na supstratu starevake kulture
- lokaliteti Drljanovac, Malo Korenovo, Dautan (Bjelovar), Kanika Iva, Tomaica , Jaki
kod Poege, Gavrinica kod Pakraca, Pepelana, Staro ie - Turopolje
- pronaen import kod Smilia doao vjerojatno dolinom Une
- prirodna uzvienja, terase
- padine uz tekuice, movare
- zemuniasti tip objekta
- osnova keramografije oksidacijski postupak, zavrna faza redukcija procesa
- fino posue lijepo oblikovano, vrlo tanke stijenke
- kuglaste /kalotaste posude s pojaanim dnom ili niskom nogom
- crte A/V, kukaste spirale
- pravokutan tip rtvenika Tomaica ovo je izuzetak - takvi nalazi ne postoje u kulturi
linearno trakaste keramike
- stilizirana figurica svinje iz Malog Korenova

Brezovljanski tip sopotske kulture
- Gornji Brezovljani kod Krievaca
- mijeanje nadirue sopotske kulture iz smjera zapada sa korenovskim supstratom
- nalazi Drljanovac, Staro ie, Virovitica Jasena, pii Bukovica
321

- prirodna uzvienja, zemunice
- Gornji Brezovljani radioniko sredite za proizvodnju velike naslage paljene gline,
ostaci lonarskih pei
- posue - zvonastog oblika (utjecaj sopotske kulture)
- peenje oksidacijski, a potom redukcijski dobivanje tamne plavkastosvie ili crne mrlje
mrljasta keramika
- korenovska mrljasta keramika rezultat loe tehnologije
- brezovljanska mrljasta keramika svjesno to rade
- brezovljanska mrljasta keramika pronaena i na nalazitima lenelske kulture u Sloveniji
KONTAKT
- ubodnovrpasta stichbandkeramik
- kontak sa Luianky kulturom u Slovakoj
- otvaranje sjeverozapadne Hrvatske prema srednjoeuropskom kulturnom krugu


Danilska kultura
- srednji neolitik
- pilje oko Trsta, jugoistona Istra, Kvarner, sjeverna i sredinja Dalmacija, Peljeac, Boka
Kotorska
- otvoreni prostor ravni i plodni krajevi Dalmacije ( Ravni Kotari)
- naselja krunog i polukrunog oblika s izvorom vode u sreditu
- Danilo ukopane krune kolibe
- Smili nadzemne krune kolibe
- Bribir nadzemne etvrtaste kue s podom od nabijene gline
- opkop oko naselja nakon proirivanja naselja slui kao deponij
- keramik zvonaste ae, visoke zvonolike zdjele, spljotene kuglaste posude s visokim
stoastim vratom, razliiti tanjuri
- bogata ornamentika izvedena udubljivanjem, urezivanjem, igosanjem, reljefnim
oblikovanjem u kombinaciji s crvenom ili bijelom inkrustacijom , horror vacui
- spirale ( C,S) (preuzela ih butmirska kultura), trokuti, paralelni meandri, rub s crvenom
bojom
- fino posue premazano blijedoukastom bojom, bijelom vrno
- bijelom i crnom paralelne crte, cik cak motivi, trokuti i rombovi
- slinost s keramikom Ripoli kulture na srednjotalijanskoj obali
- riton 4 zdepaste noge, nakoen recipijen, visoka prstenasta ruka, unutranjost obojana
crvenom bojom koja se lako se otire, vanjtina ima bogatu ornamentiku
- antropomorfne zvonaste figure koje bi bile simbol mukog boanstva
- ivotinjski kipovi svinja, govedo, medo + mala posuda/ vodoravni lijeb
- autohtoni razvitak iz impresso kulture + kulturni utjecaj

Hvarska kultura
- mlai neolitik
- Hvar Grapeva pilja prvi otkriveni lokalitet
- od Transkog zaljeva do junodalmatinskigh otoka, dolina Neretve + Lika
- naselja - nema velike razlike od danilskih
- Hvarska kultura nije jedinstvena
- ime Batovi
- srednjedalmatinski otoci klasina hvarska kultura
- Hercegovina lisiika varijanta ( Lisiii kod Konjica)
- sjeverna Dalmacija smilika varijanta
322

- zasebna varijanta Istra, hrvatsko primorje
- rana faza danilske odlike
- geometrijski ornamenti ispunjeni bojom
- ljudski zvonoliki likovi - broj istih se smanjuje
- kipii goveda i medvjeda urezana stroga geometrijska ornamentika
- riton nema 4 zdepaste noge nego ljudske noge u kleeem obliku promjena
vjerskih nazora?
- mlaa faza
- smilika kulturna varijanta
- osiromaenje keramike
- fina monokromna keramika tamnosmee i crne boje
- srednjedalmatinsko podruje
- Grapeva, Markova Hvar
- Vela pilja Korula
- Gudnja Peljeac
- razvijeni stupnaj glaano crno ili tamnosmee posue
- ornamenti ne prekrivaju cijelu posudu
- lisiika varijanta ima scene lova, krajolika
- Grapeva prikaz lae okrenemo li za 180 stupnjeva vidimo stiliziranu ivotinju
- Markova keramika glava ovna samostalna plastika, a ne dio ruke

Zorko Markovi, Katarina Boti - O neolitikoj keramici iz Novih
Perkovaca kod akova
- istraivanja Boko Marijan, Zorko Markovi, Katarina Boti
- 4900 4540 BC
- 5060 4790 BC
- nalazi starevake i sopotske kulture
- starevaka ulomak rtvenika te idol
- sopotska apsolutno zastupljena


Kornelija Minichreiter: Arheoloka istraivanja na Galovu
u Slavonskom Brodu

-od 1997. u Galovu (sjevernoistoni dio Slavonije) provode se sustavna istraivanja pod
vodstvom Kornelije Minichreiter
-U povrinskom sloju otkriveni su ostaci kasnobronanodobne nekropole
-Galovo je naselje iz starevake kulture koja se datira od oko 5700. do 5300. pr. Kr
- istraenom dijelu starevakog naselja otkriven je ograeni prostor u kojem su u
zemunicama bili ukopani odabrani lanovi plemenske zajednice. Zemunice u naselju (oko 17
x 5 m) bile su razliite namjene: stambene ili radne meu kojima se izdvajaje radionice za
izradu glinenih predmeta, tkanine i kamenih predmeta.
-pokretna arheoloka graa datira u Linear A
-Galovo se nalazi na prostoru ciglarskih bara Ciglana Brod, etvrta u nizu lokacija na
podruju dananjeg Slavonskog Broda
-Od ukupno 80 do sada evidentiranih naselja starevake kulture na tlu Hrvatske, samo njih 7
pripada ranoj fazi razvitka, a meu njima tek su dva Zadubravlje i Slavonski Brod sustavno
istraivana (lanak je iz 2005.godine)
323

-Na zemljitu Galovo u Slavonskom Brodu otkriven je dio naselja, a u prvoj godini
istraivanja jo i posebno izdvojen obredno-ukopni prostor u naselju u kojem su bili ukopani
odabrani (posebno istaknuti) lanovi plemenske zajednice.
-premda je pokapanje mrtvih unutar naselja izmeu stambenih i radnih zemunica bilo
uobiajeno u starevakoj kulturi, na Galovu je po prvi put otkriven ograen ukopni prostor u
kojemu su zemunice s pokojnicima i kultni objekti bili izdvojeni unutar naselja drvenim
ogradama-time je otkriven do sada nepoznat nain organizacije ivota plemenskih zajednica u
ranom neolitiku.
-u starijoj fazi izgradnje naselja, obredno-ukopni prostor zapadni je dio zauzimao veu
povrinu unutar naselja. Drvene ograde su okruivale dvije zemunice i malu jamu s
pokojnicima, te tri kultna objekta gdje su se odravali obredi u ast pokojnika.
-u mlaoj fazi naselje se proirilo prema zemunicama s pokojnicima i time smanjilo povrinu
ukopnog prostora. Iznad zapadnog kultnog objekta i njegove sjeverne drvene ograde koja je
novom izgradnjom izgubila svoju funkciju, bile su izgraene tri velike zemunice.
-u istraenom dijelu naselja otkriveno je 7 zemunica.
-otkrivena je radna zeminica- radionica za izradu glinenih predmeta u kojoj su otkrivene
lonarske pei pravokutnog oblika, kadionice, rtvenici i glineni utezi za okomiti tkalaki
stan.
- u drugoj radnoj zemunici izraivale su se kamene alatke
-u obredno-ukopnom prostoru otkrivena su dva kultna objekta, drvene ograde, velika
zemunica i mala jama-u zemunicama i jami bila su ukopana tri mukarca, ena i dijete
- U sjevernom dijelu velike zemunice bile su izgraene uz dva kostura (mukarac 40-50 g. i
ena bez glave (35-40 g.) dvije obredne pei, dok su u junom dijelu tri skupine glinenog
posua okruivale jedan kostur (mukarca bez glave 25-30 g).
- uz mladog je mukarca bila ukopana cijela serija kamenih sjekira razliite veliine (mogue
da je on bio majstor)
- glineno posue ini najbrojniju arheoloku grau, a pomou toga se moe odrediti kulturna i
kronoloka pripadnost naselja
- oblici posua su lonci, zdjele i alice
-ukrasi: barbotino, otisci prsta, tipanje, apliciranje, modeliranje, urezivanje, slikanje i bojanje
cijele posude (linear A)
-Meu pokretnom arheolokom graom pronaeni su ulomci grubog posua, ukraeno
raznolikim motivima plastinih traka s otiscima prsta. Povrine grubog posua bile su jo
ukraene prevlaenjem snopom granica, urezanim tankim linijama poput mre (motiv
romba), vodoravnim, kosim i okomitim nizovima otisaka prsta. Nekoliko rubnih ulomaka
velikih lonaca bilo je ukraeno otiscima prsta
-S. Dimitrijevi je u prvoj podjeli starevake kulture samo hipotetiki izdvojio stupanj Linear
A, da bi kasnije na temelju malog broja povrinskih nalaza keramike na Igrau kod Bukovlja
uvrstio svoje miljenje o postojanju ove faze u hrvatskim prostorima. Arheoloka graa
otkrivena na Galovu u potpunosti je potvrdila Dimitrijevieve pretpostavke o stilskim
odlikama predbarbotinskog stupnja Linear A i prisustvu starevake kulture u Hrvatskoj ve u
poetnim fazama svog razvitka.
-glavne znaajke po kojima se pretklasini stupanj izdvaja od klasinog su zaobljene
profilacije posua, impresso ukraavanje grubog posua dok su na finom posuu slikani
motivi samo pravolinijski. U kasnijim klasinim - barbotinskim stupnjevima od Linear B pa
do zavrnog Spiraloid B posue uz zaobljene ima i bikonine profilacije, ukraavanje na
grubom posuu je uz manji postotak impressa veinom kanelirani barbotin, a
na slikanom posuu od stupnja Spiraloid A prevladavaju
spiralni motivi.
324

-meu keramikim predmetima istie se skupina rtvenika-kadionica, a prisutna je i
antropomorfna i zoomorfna plastika (bik i svinja). Srna je najvrijedniji unikatni primjerak
zoomorfne plastike-predstavlja najstariji cjeloviti prikaz ivotinje u ovim prostorima.
-meu kamenim izraevinama izdvajaju se glaane kamene sjekire koje su bile posebno
znaajne u kultnim obredima stanovnika naselja, na to ukazuje nalaz grupe sjekira kao
votivni dar uz pokojnika u maloj zemunici.


Kornelija Minichreiter: Zadubravlje-kultni predmeti u naselju
starevake kulture

- svako novo otkrie kultnih posuda, rtvenika, kadionica, antropomorfnih i zoomorfnih
figurica, bilo cijelih ili polomljenih u prostorima stambenih i radnih zemunica, u otvorenim
ograenim prostorima ili ostavljene kao dar uz pokojnike koji su ukapani unutar naselja,
pridonosi o novim spoznajama o duhovnom ivotu neolitikih populacija.
- u arheolokim istraivanjima ranoneolitikog naselja u Zadubravlju pronaeno je 25
posebnih glinenih predmeta; 5 ih je mogue znanstveno interpretirati.
-Istraeni dio naselja u Zadubravlju sastojao se od tri dijela.
-u zapadnom su bili svi objekti potrebni u procesu izrade glinenog posua, u istonom
radionica za izradu kamenog oruja i orua, a u sredinjem dijelu dvije stambene zemunice s
ograenim dvoritima.
- u sredinejm dijelu naselja otkrivena su 23 kultna predmeta
- u sjevernoj stambenoj zemunici 6 otkriveni su postolje i rtvene posude.
- Uz ogradu koja titi sredinji dio naselja naeni su dijelovi dva rtvenika, a u ograenom
dvoritu zemunice 10, gdje su bili rvnjevi za drobljenje plodova i okomiti tkalaki stan,
otkriven je rtvenik na etiri ivotinjske noge i drugi sa ivotinjskim protomama na uglovima.
- najvei broj kultnih predmeta otkriven je u junoj, veoj stambenoj zemunici; u istonoj
prostoriji je otkriveno 9 kultnih predmeta-dijelovi 2 rtvenika, etiri kultne posude, noga
ritona, glava psa, apa monumentalne ivotinjske figure.
-pronaen je obredni ukop ivotinjskih kostiju-goveeg roga

rtvenik na etiri noge s posudicom

325

Noga rtvenika



rtvenici na etiri noge vodoravnog etvrtastog




rtvene posude
326


Kornelija Minichreiter: rtvenici i idoli starevakog naselja na Galovu u Slavonskom
Brodu
-do sada su u starevakom naselju Galovu otkrivena 74 rtvenika i 3 idola
- u skupini obinih rtvenika na 4 noge moe se izdvojiti pet razliito oblikovanih
recipijenata: rtveni stoli (tip 1),
rtvenici s posudicom na sredini recipijenta (tip 2)
rtvenici vodoravnog recipijenta sa ivotinjskim protomama na uglovima (tip 3)
rtvenik izvana etverokutnog, a s unutranje strane krunog recipijenta s
protomama na uglovima (tip 4)
rtvenik poput oltara (tip 5).
-rtvenici tipa 6 su male rtvene posude na vioj nozi. rtvenici tipa 3 i 4 za sada su otkriveni
samo u Slavonskom Brodu, dok ostali tipovi rtvenika imaju brojne analogije
ranoneolitikim naseljima starevake i Krs kulture u Vojvodini i junoj Maarskoj.
-zoomorfni rtvenici su rijetki u starevakim naseljima, a rtvenik u obliku bika za sada je
jedinstven primjerak rtvenika u starevakome kulturnom kompleksu.
-antropomorfna plastika: stupasto-zvonoliki idoli imaju brojne analogije u ranoneolitikim
nalazitima, a brodski najstariji primjerci dokazuju da je panonski prostor bio njihovo
izvorite.
-otkria rtvenika i idola u Slavonskom Brodu dokazuju da su ve u poetnim fazama (Linear
A) starevake kulture bile zastupljene sve skupine kultnih predmeta.
327



Kornelija Minichreiter: Starevako naselje u Pepelanama kod
Virovitice
-Pepelane se nalaze u zapadnom dijelu Slavonije, 20 kilometara jugoistono od Virovitice
-u junom dijelu Pepelane vidljivi su mnogobrojni ulomci keramike, kunog lijepa, kamenog oruja i
orua
-arheoloki se kompleks sastoji od velikog tella i dva izduena breuljka koji se postepeno sputaju do
obala rijeke Brenice
-na jednom istraenom mjestu otkriven je dio zemunikog naselja koji se sastoji od vieelijskih
poluukopanih zemunica s velikim sobama.
-zemunica je imala oblik slova T sa irokim junim centralnim prostorom
-u istonom dijelu zemunikog prostora otkriven je hodnik koji je povezivao zemunice sa sjevernim,
viim dijelom
-ispred ognjita u bilzini sredine zemunica, formiran je zaravnjen prostor koji je inio sredinji dio
naseobinskog objekta
-u junom dijelu otkriveni su ostaci kolaca koji su najvjerojatnije drali krovnu konstrukciju
-u nalazitu su ottkriveni kanali koji se analogijski povezuju s onima u Zadubravlju i s Trnicom u
Vinkovcima- ne zna se tona uloga kanala, ali mogue je da su unutra bile kultne jame ili vertikalni
tkalaki stanovi (K.M. pretpostavlja da su vezane uz kultnu sferu zajednice)
-u svim tim kanalima naeni su ostaci pugljenog drveta i rupa od okomitih kolaca
-starevaka keramika u Pepelanama moe se podijeliti u etiri skupine: grubu, prelaznu, finu
monokromnu i slikanu
-gruba keramika izvedena je kao i prelazna; oblici posuda su poluloptasti sa zadebljanim dnom, zdjele
(kupe) na niskoj nozi i lonci. Ukrasi: kanelirani barbotin, dekorativni kanelirani barbotin, plastini
naljepci na posudama (trostuke bradavice), prevlaenje snopom granica, reljefne trake na kojima su
vidljivi otisci prsta, ukraavanje tehnikom pseudoimpresso, dugmetaste drke na posudama
-prelazna: loptaste, poluloptaste, bikonine posude-


-fina keramika obuhvaa mnotvo slikanih ulomaka. Posude su bikonine s bradaviastim
aplikacijama. Motivi: linije ispod oboda, snopovi kosih linija, snopovi linija s viseim trokutima, cijela
povrina trbuha ispunjena trokutima, mree s trokutima...
-meu keramikim materijalom naeni su i prljenovi-utezi: okrugli, ovalni, diskoidni, stoasti
-Materijal na lokalitetu pokazuje karakteristike do sada nepoznate varijenta starevake kulture. Na
osnovi keramike s ovog lokaliteta Kornelija Minichreiter dodala je LINEAR C koji se u zapadnijem
dijelu Hrvatske razvijao sukladno sa spiraloidom A i time nadopunila Dimitrijevievu periodizaciju

328


Kornelija Minichreiter: Reljefni prikazi enskog lika na posudama
starevake kulture

-u skoro svim naseljima starevake kulture otkriveni su brojni kultni predmeti: statuete,
kultne svjetiljke i amajlije
-u 66 evidentiranih naselja starevake kulture (na Hrvatskom tlu), samo u njih etiri
otkriveni su prikazi enskih likova s uzdignutim rukama zbog molitve
-u poetnim fazama razvitka starevake kulture (od monokroma do lineara B) i prvim
fazama K r s kulture, prikaz ljudskih i enskih likova stilski je ujednaen i razlikuje se od
kasnijih faza
-likovi su izvedeni plastinom trakom, stilizirani i jednostavni bez spolnih atributa jedna ili
dvije ruke dignute su u trenutku molitve to upuuje na to da je ranoneolitiki ovjek u svojim
razmiljanjima i kultnim obredima htio naglasiti svoju molitvu prirodnim silama za dobar
urod i plodnost stoke.
-na reljefnom prikazu iz Sarvaa oznaeni su spolni atributi (linear B/girlandoid)
-na primjerku iz Vinkovaca Cibalae banka (linear B/spiraloid B) lik ima steatopigne
bokove, jedna je ruka okrenuta prema gore, a druga prema dolje
-to ukazuje da u klasinim fazama razvitka starevake kulture (od Linear B do spiraloid B),
ne likovima vie nije naglaena molitva ve plodnost i raanje
-sve to upuuje na postupni razvitak i jaanje kulta Boice majke poroditeljice

Vinkovci Ervenica (Linear
A/Linear B)



329

Sarva Gradac ili Vlastelinski
brijeg (Linear B/Girlandoid)

Vinkovci Cibalae banka
(Linear B/Spiraloid B)


Kornelija Minichreiter: Ranoneolitiki ukopi i pogrebni obiaji u
naseljima starevakog kulturnog kompleksa
330

-na prostoru jugoistone Europe starevaki kulturni kompleks obuhvaa jo K r s u istonoj
Maarsoj, Cri u Rumunjskoj, avdar-Kremikovci-Karanovo u Bugarskoj i Anzabegovo-
Vrnik u Makedoniji
-vremenski traje za ranog i srednjeg neolitika
-unutrar starevakog kulturnog kompleksa do sada je otkriveno 486 naselja, a meu njima u
69 naselja bili su ukopani ljudi
-u naseljima ranog neolitika ljudski su kosturi ukopani u naseljima (nema izdvojenih
nekropola) i to u jamama i zemunicama
-svi su s zgrencu, a ako imaju priloge to su keramike posude, kamene alatke, rtvenici,
amuleti i oker
-u nekoliko sluaja ti su ljudi ukopani bez glave ili lica
-zajednike grobnice su rijetke, a uglavnom su ukapana jedan do etiri pokojnika u istoj jami-
zemunici
-za sada je samo u Slavonskom Brodu oktriven obredno-ukopni prostor s ljudskim ukopima
koji je posebno izdvojen polukrunim ogradama unutar velikog starevakog naselja
331

332





333

Kornelija Minichreiter: Otkrie u Lukau i Poegi kao prilog
poznavanju topografije naselja starevake kulture u sjevernoj
Hrvatskoj

-najnovije otkri u Lukau i Poegi dopunili su spoznaje o gustoi naseljenosti Poeke
kotline i upuuju na poseban razvitak starevake kulture na tom prostoru
-analize pokazuju da su postojale odreene zakonitosti pri izboru mjesta za izgradnju naselja,
a to su: visoke priobalne terase uz rijeke, niski breuljci u potonim dolinama i grede uz
nekadanje vodotokove
-ulomci grube keramike otkriveni u Lukau koji se nalazi na junim obroncima Krndije
ukraeni su kaneliranim barbotinom svojstvenim za razvijene faze starevake kulture (od
Lineara B do zavretka Spiraloida B stupnja)
-najnovije otkrie starevakog naselja u sjevernom dijelu Poege pokazalo je ostatke
zemunica, kunog lijepa, gari, pepela, ulomaka keramike i mikrolite
Topografska karta Poege s prikazom
nalazita




Kornelija Minichreiter: Novi radiokarbonski datumi rane
starevake kulture u Hrvatskoj

-novi radiokarbonski datumi rane starevake kulture potvruju poetke procesa neolitizacije
na prostoru kontinentalne Hrvatske ve oko 6000. god. pr. Kr.
-naselja u Zadubravlju i Slavonskom Brodu pripadaju poetnim fazama razvoja starevake
kulture (Linear A) i dokaz su tako ranom razvitku
-o dugotrajnosti starevake kulture svjedoi vie od 100 evidentiranih naselja iz gotovo svih
stupnjeva njezina razvitka, od Linear A do zavrnog Spiraloida B.
334

-sve to potvruje da je kontinentalni dio Hrvatske bio integralni dio sredinjeg prostora
starevake kulture i jedan od kljunih u njezinu postanku i trajanju
-tipoloke i stilske analize arheoloke grae iz Galova u Slavonskom Brodu pokazuju kako
pripada Linearu A
-iako po stilskim svojstvima arheoloke grae
istraeni dio naselja pripada stupnju linear A, prema poloaju objekata (zemunice 64/107,
153 i 155 su izgraene iznad pravokutne ograde 73 i kultnih objekata 89 i 149), a datiranjem
metodom 14 C otkrivene su tri faza izgradnje: najstariji objekti izgraeni su oko 6100-5700
cal BC, zatim neto mlai oko 5700 cal BC, dok najmlai objekti pripadaju vremenu oko
5300-5000 cal BC
-prva radiokarbonska datiranja naselja u Hrvatskoj (Slavonski Brod i Zadubravlje) utvrdila su
vremensku pripadnost u rani neolitik
-arheolokom metodom otkrivene su dvije faze izgradnje (vertikalna stratigrafija), dok se
trea faza (horizontalna stratigrafija) jedino mogla utvrditi radiokarbonskom metodom



Kornelija Minichreiter: Nadzemni objekti u naseljima starevake
kulture

-vidljivo je da su nadzemni objekti zapoeti izgradnjom u vremenu zavretka stupnja
monokrom i poetku stupnja linear A
-Reljefne znaajke istone Hrvatske, kao dijela june Panonije, pruale su idealne uvjete za
naseljavanje ve od vremena ranog neolitika. Tako je u meurjeju Dunava, Save i Drave do
sada otkriveno oko 120 naselja populacije nositelja starevake kulture, vremenske
pripadnosti iz gotovo svih njezinih razvojnih stupnjeva (osim prvoga monokromnog), i to od
linear A stupnja do zavrnog spiraloid B
-naselje na Galovu ima mnogo znaajnih odlika, to ga uvrtava meu kljune lokalitete
postanka i trajanja starevake kulture na tlu Hrvatske
-Pokapanje mrtvih unutar naselja izmeu stambenih i radnih zemunica bilo je uobiajeno u
starevakoj kulturi. Na Galovu je po prvi put otkriven ukopni prostor u kojem su bile samo
jame s pokojnicima. Ovaj prostor bio je izdvojen drvenim ogradama unutar naselja, to
ukazuje na do sada nepoznat nain organizacije ivota plemenske zajednice.
-U prvoj fazi, u kojoj su objekti izgraeni izmeu 6100 i
5700 cal BC, obredno-ukopni prostor je u svojem zapadnom dijelu zauzimao mnogo veu
povrinu unutar naselja. Na to upuuje poloaj dviju drvenih ograda 7 i 73, koje
su odvajale ukopni prostor od sjevernoga stambenog dijela naselja.
-U drugoj fazi, oko 5700 cal BC, naselje se proirilo prema jamama s pokojnicima i time
smanjilo povrinu ukopnog prostora
-Treoj, najmlaoj, fazi izgradnje ovog dijela naselja pripadaju stambena zemunica 37 (duine
15 i irine 5 m) i mala grobna jama 15 (krunog tlocrta promjera 5 m), datirani
u vrijeme od priblino 5300 do 5000 cal BC
-Na Galovu u Slavonskom Brodu u dijelu naselja jugozapadno od ukopnog prostora i istono
od tri radne zemunice 205, 207 i 291 otkriveni su temeljni rovovi nadzemnog objekta 955-za
sada najstarijeg objekta starevake kulture
-Otkrie nadzemnog objekta u starevakom naselju na Galovu u Slavonskom Brodu, koje
pripada vremenu stupnja linear A, potvruje da je istoni dio Hrvatske bio integralni dio
sredinjeg prostora starevake kulture, na kojem su podizana naselja u svim njezinim
razvojnim stupnjevima (osim monokroma)
335

-Datiranje 14C dokazuje da se starevaka kultura istodobno razvijala u istonoj Hrvatskoj,
Vojvodini i Srbiji i da se svakako izvornom podruju razvitka starevake kulture treba
pribrojiti srednji tok rijeke Save u sredinjoj i istonoj Slavoni
nadzemni objekt


Kornelija Minichreiter: Bijelo slikani linear A stupanj starevake
kulture u Hrvatskoj

-Sliku razvitka starevake kulture u njezinim poetnim stupnjevima znatno su izmijenila i
nadopunila desetogodinja sustavna arheoloka istraivanja naselja na Galovu u Slavonskom
Brodu. Rezultat istraivanja potvruje da je i sjeverna Hrvatska u ranom neolitiku bila
integralni dio sredinjeg prostora razvitka ove kulture ve od njezina najstarijeg stupnja.
-otkrie posuda s bijelo slikanim vegetabilnim, kapljiastim i linearnim motivima iz dvije
radne zemunice i grobne jame uvrstilo je ove objekte u starije faze
-Njihov kronoloki poloaj, odreen prema stilskim odlikama arheoloke grae, potvrdila su
datiranja metodom 14C, kojom su utvrene tri faze izgradnjeobjekata u naselju
-tim je datiranjima potvrena pretpostavka Stojana Dimitrijevia o postojanju starije faze s
bijelo slikanim motivima na posudama u okviru poetnog, pred barbotinskog stupnja razvitka
starevake kulture linear A na prostorima sjeverne Hrvatske
-Usporedbom s istovrsno oslikanim posuem u rano neolitikim naseljima Donja Branjevina
II i III, Magarei Mlin kod Apatina, Grivac, Divostin I a-c, Drenovac I b, Zmajevac, Starevo
I, Gura Baciului I b, Anzabegovo I i Govrlevo I, potvrena je pripadnost naselja na Galovu u
Slavonskom Brodu fazi bijelo slikanih motiva linear A stupnja na poetku razvitka
starevake kulture unutar sredinjeg prostora starevakog kulturnog kompleksa


336





Kornelija Minichreiter: Radionica glinenih predmeta i tkanine u
naselju starevake kulture na Galovu u Slavonskom Brodu

-na zemljitu Galovo u Slavonskom Brodu tijekom ljeta 2003. godine provedena je esta faza
sustavnih arheolokih istraivanja naselja starevake kulture u okviru
znanstvenoistraivakog projekta Prapovijesni identitet sjeverne Hrvatske
-U dosadanjim radovima istraeno je zemljite od 2.200 m2, a 2003. g. istraena je zapadna -
radna zemunica sj. 155/156. U njoj su otkriveni ostaci etiri lonarske pei, a takoer po
oblikovanju svojih unutranjih prostorija ukazuje da je ovdje bila radionica za izradu glinenih
predmeta i posua manjih dimenzija
-U ovom naselju do sada je otkriveno: 87 kadionica, 2 rtvenika, 3 rtvene posude, 7
antropomorfnih idola, 1 zoomorfna glinena figurica i glinena zoomorfna protoma
-Dijelovi kadionica, antropomorfni idoli i rtvene posude otkriveni 2003. g. u Slavonskom
Brodu pripadaju ve poznatim vrstama, a meu njima se istiu unikatni nalazi: ivotinjska
protoma - realistiki oblikovana glava svinje i samostojea zoomorfna plastika - figura srne
koje pripadaju najljepim primjercima prikaza ovih ivotinja u ranoneolitikim nalazitima
-figura srne je izraena od proiene gline zaglaene povrine. Opis: glinena figurica srne
vrlo lijepo oblikovana, realistike izrade s urezanim motivom cik-cak linija po tijelu. Prikaz
srne za sada je unikatni nalaz meu brojnom neolitikom zoomorfnom plastikom, a slian
ukras na tijelu ivotinje izveden je na kadioniciu obliku divojarca iz Donje Branjevine

svinja
srna
stubasta
figura
337