You are on page 1of 8

फोहोर व्यवस्थापन

१.पृष्ठभुमम :
फोहोरमैला व्यवस्थापन काठमाडौंको एक जटिल र संवेदनटिल मद्दु ाको रुपमा रहेको छ । काठमाडौं ईपत्यका
नेपालको राजधानी मात्र नभएर ऐटतहााँटसक, पयय िकीय र सामाटजक सांस्कृटतक रुपमा समेत टवटिष्ट महत्व वोके को
िहर हो । टतव्र िहरीकरणतफय ईन्मख
ु काठमाडौंका अफ्नै पथृ क समस्या र चनु ौती छन । ऄनेकन संभावनाको
वीचमा ईटभएको काठमाडौं यटतवेला प्रदषु णले ग्रस्त र फोहोरमैलाको िहरका रुपमा टचटत्रत हदाँ ै गएको छ ।
नेपालका सौन्दयय का छिाहरुलाइ ऄबलोकन गनय अएका पयय िकहरुले प्रदटु षत वायू, धल
ु ो, दगु य न्ध र जताततै
फ्यााँटकएका प्लाटस्िक र कागजका िुक्राहरुबाि स्वागत पाईने ऄवस्था टसजय ना भएको छ। काठमाडौंको फोहोरमैला
व्यवस्थापनका लाटग के टह प्रयास भएता पटन प्रभावकारी बन्न सके को छै न । कररब ३५ लाख जनसंख्या रहेको
काठमाडौं ईपत्यकामा नेपालको एकमात्र महानगरपाटलकामा रहेका झण्डै १ लाख घरहरूबाि दैटनक ४४१ िन र
काठमाडौं टजल्लाका गा.टब.स मा ५१ िन जम्मा ४९२ फोहोर टनस्कन्छ तर ४६३ िन मात्रै संकलन भएको छ ।
बााँकी फोहोर सडकमा छररएको ऄबस्थामा रहन्छ । दैटनक टनस्कने फोहोरको ४०% फोहोर मात्रै डटम्पङ साआडमा
लगेर व्यवस्थापन गरेको पाइन्छ । ईपत्यकामा काठमाडौं टजल्लासाँगै भक्तपरु र लटलतपरु टजल्ला पटन पदय छन्।
जसमा भक्तपरु ले २९ िन, लटलतपरु ले ७५ िन, कीटतय परु ले २० िन, मध्यपरु ले १९ िन र गा.टब.स हरुले १०७
िन फोहोर ईत्पादन गदय छन । काठमाडौं महानगरपाटलकाले प्रत्येक बषय ३०० टमटलयन भन्दा बटढ खचय
ल्याण्डटफल्ड साइिमा फोहोर थुपानय खचय गरररहेको छ।
फोहोर थुपानय ु फोहोर व्यवस्थापनको दीगो टवकल्प होइन । तर फोहोरलाइ पनु प्रययोग गरर अय अजय न गनय वा ऄन्य
ईटचत प्रयोग गने ईपायहरूको खोटज हन सके को छै न । फोहोर थुपानय क
ु ो सट्टामा कुटहने फोहोरलाइ कम्पोष्ट मल
तयार गनय ु फोहोर व्यवस्थापनको एईिा टवकल्प हनसक्छ । काठमाडौंमा गनय सटकने ऄको संभाव्य टवकल्प फोहोर्
खेर गएका कुराहरूवाि ईजाय ईत्पादन गने हो । यसको चचाय भएपटन मतु य ता पाईन सके को छै न । एकातफय सवै
फोहोर संकलन हन सके को छै न भने ऄकोतफय संकटलत फोहोरको व्यवस्थापन समेत हन नसके को ऄवस्था छ ।
समदु ाय र सडक छे ईछाईमा फोहोर संचय गने भााँडाहरू प्रयाप्त नहदा फोहोर सडक र नदीमा फ्याक्ने प्रचलन टतव्र
छ भने ऄकोटतर फोहोर संकलनमा प्रयोग गररएका गाटडहरू समेत दयनीय ऄवस्थामा छन । फोहोर व्यवस्थापनको
टजम्मा पाएका टनकायहरूवीच समन्वयको ऄभाव, नीटतगत समस्या, जनचेतनाको ऄभाव लगायतका टवषयहरू
पटन सोचनीय टवषय हन।
काठमाडौंको सौन्दयय लाइ फकाय ईने हो भने फोहोर व्यवस्थापनको टवद्यमान तररकामा व्यापक फे रवदल ल्याईन
ऄपररहायय भएको छ । त्यसका टनटम्त अम जनसमदु ाय, सामदु ायीक संघसंस्था, सरकारी टनकायसमेतको सामटु हक
पहल र समकल्प जरूरी छ । यसै सन्दभय मा हामी काठमाडौंवाि प्रटतटनटधत्व गने जनप्रटतटनटधहरूको सामटु हक
पहलस्वरुप यो टवषयमा सरकारवाि ठोस कदम चाल्न सहज होस भन्ने ध्येयले तत्काल गनय सटकने र गनै पने के टह
प्रस्तावहरू प्रस्ततु गरेका छौ । यो प्रस्तावपत्रले काठमाडौंको फोहोर व्यवस्थापनका गने टजम्मा पाएका टबटभन्न
सरकारी टनकायहरु टबच राम्रो समन्वयन नभएको, जनचेतनाका कायय क्रम नभएको जसले गदाय माटनसमा स्रोतमा
फोहोर छुट्टाईने कुरालाइ राम्रो सङग कायय न्वयन गराईने, प्लाटष्टकको प्रटतबन्द गने, फोहोर फ्याल्न ईटचत
1

यातायातको व्यवस्था गने, ऐन काननु लाइ कायय न्वन गराईनु पने, फोहोरको ईटचत व्यबस्थापनका साथै फ्याक्ने
ठााँईको पटन व्यबस्थापन गनय चाटलनु पने कदमलाइ समेत यो प्रस्ताव पत्रले समेिेको छ।
२.समस्याको स्वरुप र कारणहरु :
देिको राजधानीको रुपमा रहेको काठमाण्डौं ईपत्यकामा पटहलोपिक प्रवेि गदैगदाय माटनसको सोचाआमा त्यसऄटघ
रहेको धारणा पणु य त फरक हने गदय छ । वायु प्रदषु ण, धल
ु ो, ट्राटफक जाम, ऄस्तव्यस्त सडक, जथाभाटव फ्याकीयका
प्लाटष्टकका झोला र दघु य टन्धत वनेका खोलाहरू साँगै काठमाडौंले फोहोरमैलाको समेत ईपमा पाईने गरेको छ ।
पयय िक हरुले धल
ु ो र दगु य टन्धत हावाले स्वागत पाएका छन् । सडक पेटिमा छररएका फोहोरको दगु य न्धले यसको
छटवत टवग्रेको छ नै, मानब स्वास्थका लागी मसेत ऄत्यन्त हाटनकारक र टचन्ताको टबषय बनेको छ । फोहोर
राम्रोसंग व्यवास्थापन नहदाँ ा नदी टकनार, सडक पेिीहरु, सावय जनीक क्षेत्र फोहोर व्यवस्था गने डटम्पङ साइड जस्तै
बनेका छन् । सम्पणु य फोहोर संकलन गनय नसक्नु, समयमा संकलन नहनु, संकटलत फोहोर डटम्पङ साइिमा पयु ाय ईन
नसक्न,ु फोहोर राक्ने भााँडाहरू प्रयाप्त नहन,ु अधटु नक प्रटवटधयक्त
ु गाडी नहन,ु फोहोरको वैकटल्पक स्रोतका
वारेमा कुनै चासो नदेटखनु र सम्वटन्धत सरोकारवाला टनकायहरू टवच समन्वय नहनु लगायतका समस्याहरू
ज्वलन्त रुपमा रहेको छन।
३. मख्ु य चुनौतीहरू :
क. फोहोरमैला व्यवस्थापनको स्पष्ट नीमत नहुनु र भएका नीमतको पमन काययन्वयन नहुनु
हाल ईपत्यकाको फोहोर व्यवस्थापनमा दइु विा टनकाय संलग्न रहेका छन, जसमा Solid Waste Management
Research Center (SWMRC) ले भावी योजनाहरु बनाईने र त्यसलाइ कायय न्वयन गराईन सरकार समक्ष
प्रटतवेदन र सझ
ु ाव पेस गने र फोहोर सम्बटन्ध ऄनस
ु न्धान गने गछय भने ऄको टनकाय स्थानीय टनकाय जस्तै;
महानगरपाटलका, ईप-महानगरपाटलका, नगरपाटलका, र गा.टब.सहरु छन् जसले फोहोरलाइ जम्मा गरेर ढुवानी गरी
तह लगाईाँछन।
ऄटहले काठमाडौंको टबटभन्न ठाईाँबाि संकटलत फोहोरलाइ िेकुमा जम्मा गरी बटगय करण नगररकन एकै ठाईाँमा
टमसाएर ओखरपौंवा लगेर फ्याटकन्छ । ओखरपौवामा सन् २००५ देटख सन् २००७ सम्म मात्र फोहोर फाल्ने लक्ष
राटखएको भए पटन यो हालसम्म नै प्रयोगमा छ ।
फोहार थुपानय ल
ु ाइ नै फोहोर व्यवस्थापनको रुपमा टलने गररएको छ । हाल यो टवटध टनकै नै परु ानो भएकोले यसको
टबकल्पका रुपमा नाँया ल्याण्ड टफल सआि वन्चरे डााँडामा खोटजएको छ । कुटहने फोहर र नकुटहने फोहरलाइ छुट्टाइ
टयनको छुट्टै व्यबस्थापन गने भटन ऄलिार भन्ने ठााँईमा कुटहने फोहोरलाइ कम्पोस्ि मल बनाईने प्लान्ि टनमाय ण गने
भटनएको भएतापनी अज सम्म यसको टनमाय ण गने कुरामा के टह प्रगती भएको छै न।
काठमाडौं महानगरपाटलकासंग फोहोर व्यवस्थापन गनय का लागी हाल जम्मा २१६ ओिा गाटडहरु रहेका छन् तर
टतटनहरुको राम्रो व्यवस्थापन र ममय त नहदा हाल १५० विा मात्रै चालु ऄबस्थामा छन्। महानगरपाटलकासंग राम्रा र
ऄत्याधटु नक गाटडहरु नहदाँ ा फोहोर व्यबस्थापनको काम राम्रो साँग हन सके को छै न। महानगरका फोहोरमैला
व्बस्थापनमा संलग्न सबारी साधनको टबबरण ऄनस
ु टु च १ मा रहेको छ।
त्यस्तै लटलतपरु नगरपाटलकाको फोहोर पटन काठमाडौं महानगरपाटलकाको फोहोर सङ् गै टमसाएर ओखरपौंवा
लागेर फ्याक्ने गररएको छ भने भक्तपरु नगरपाटलकाले अफ्नो नगरपाटलकाको फोहोर सल्लाघारीमा लगेर खाडल
2

खटन पनु े गदय छ। हाल सम्म भक्तपरु ले फोहोर व्यवस्थापनको बारेमा कुनै योजना बनाएको छै न। भक्तपरु
नगरपाटलकाले जटहले पटन फोहोर व्यवस्थापन गने ठाईाँ छै न भनेर र हनमु न्ते खोलामा डटम्पङ साआि बनाईने
कुरामा टववाद पाइएको छ।
ईपत्यकाको नगरपाटलका बाहेक गा.टब.स.को फोहोर गा.टब.स.हरु अफै ले व्यवस्थापन गदै अएका छन्। ईटनहरुले
धेरै जसो कुटहने फोहोरलाइ कम्पोस्ि मलमा पररणत गरर प्रयोग गरेको र नकुटहने फोहोरलाइ टनजी संस्थाहरुले
ईठाएर नगरपाटलकाको गाटडमा लगेर फालेको पाआन्छ। त्यसबापत ईनीहरुले ईपभोक्तासंग पैसा ईठाएर अय
अजय न गरररहेका छन्। फोहोरमैला व्यवस्थापनका लाटग स्पष्ट नीटतको ऄभाव त छदैछ भएका काननु , नीटत र
कायय क्रमहरूको समेत टनयमन र कायय न्वयन हन सके को छै न । नेपाल सरकारले २०६८-३-०१ गते फोहोरमैला
व्यवस्थापनको लागी काननु बनाएको टथयो र ०६८-३-१० मा यसको लागु गरेको टथयो। फोहोरमैला व्यवास्थापन
ऐन २०६८ दफा १३ ईपदफा १ ऄनस
ु ार स्थाटनय टनकायको ऄनमु टत नटलइ कसैले पटन फोहेरमैला व्यवास्थापन
सम्बटन्ध काम गनय वा गराईन नसक्ने र ईपदफा ३ बमोटजम स्थाटनय टनकायले अवश्यक जाचवज
ु गरर ऄनमु टतपत्र
टदन सक्ने भटनयता पटन यसको लागु हन नसके को र प्राआभेि संस्थाले अफुखस
ु ी काम गररराखेको पाइएको छ ।
त्यस्तै दफा ५ मा अफ्नो क्षेत्र टभत्र टबसजय न हन सक्ने फोहोरमैलाको टबसजय न वा पनु ःप्रयोगको व्यवास्था टमलाइ
बाकी फोहोरमैला मात्र टनष्कािन गरी फोहोरमैलाको पररमाणलाइ घिाईनु प्रत्यक व्यटक्त, संस्था वा टनकायको
टजम्बेवारी हने भटनएपटन यो हाल सम्म पटन लागु हन नसके को पाइएको छ । फोहोरमैला व्यवास्थापनमा अएका टय
टबटबध समस्याहरु ऄटहलेको जटिल समस्या बटनसके को छ। यसलाइ सधैं व्यवास्था गने हो भने यो जटिल
समस्याको रुपमा देटखने टनटित छ । काठमाडौं ईपत्यकाबाि संकलन हने फोहोरको प्रकृटत ऄनस
ु चु ी २ मा
देखाइएको छ।
ख. सम्वमन्ित सरकारी मनकायहरु मबच समन्वय हुन नसक्नु
फोहोरमैला संग सम्वटन्धत सरकारी टनकायहरुका टवचमा समन्वय नहदाँ ा फोहोरमैला व्यवस्थापनमा थप जटिलता
ल्याएको छ । सरकारी तहवाि प्रयास नै नभएका होइनन, िरुु भएका प्रयासहरू समेत प्रभावकारी वन्न सके नन ।
२०६५ भाद्र ५ मा नेपाल सरकारले काठमाण्डौंको फोहरमैला व्यवस्थापन गनय ईच्चस्तरीय सटमती गठन गरेको
टथयो । सटमटत र सरकारवाला टनकायले दइु कम्पटनटबच कामको समझदारी पत्रमा हस्ताक्षर गरेका टथय र त्यो
टनणय य सइु कार नगरेर दोस्रो कम्पटनले मद्ध
ु ा हालेको टथयो र काम टबवादमा अएको टथयो ईक्त सटमती र ऄन्य
सरोकारवालाले काम सरुु गरेपटन २०६८ सालमा नेपाल लागानी बोडय ले १० ऄबय भन्दा बटढको िेन्डर हेने भएकाले
र नेपाल सरकारले फोहोरमैला टनजी संथालाइ टदने भटनएको फोहोरमैलाको िेन्डर १४ ऄरबको रहेको हदा यो पटन
लगानी बोडय (NIB) ले हेने भएको टथयो र लगानी वोडय ले टफल्ड भेररटफके सनलाइ ४ देि जानु पने तर वजेि नभएको
कारण देखाएर २०६८ ऄसार ५ गतेवाि काम रोटकयो । लगानी बोडय , महानगर र फोहोर मैला ऄनस
ु न्धान के न्द्र
टबच राम्रो समन्वय नहदाँ ा यो अयोजना ऄटग बढे को छै न। लगानी बोडय (NIB) ले योजनाको फाआल ऄटग बढे को
भटनए पटन यथाथय मा त्यसमा खासै काम नभएको बटु झएको छ। नगरपाटलका र (SWMRC) ले राम्रो संग समन्वन
गनय नसक्दा फोहोर व्यवस्थापनमा मटु स्कल देटखएको छ। यसरर लामो समयदेटख सरकारी टनकायहरु टबच
समन्वयन हन नसक्नु यो साबय जाटनक सरोकारको टबषय हन पगु ेको छ। यसको टनकासको बारेमा सरकार
नगरपाटलका र सबय साधारण सबै लाग्नु पने ऄबस्था अआसके को छ,र यटद यसो हन नसके मा यो समस्या सधै
बटल्झरहने देटखएको छ। यसको बारेमा थप जानकारी ऄनस
ु चु ी ३ मा राटखएको छ । यटद सरकारी कायय लय टबचमा
राम्रो समन्वयन भएमा २ वषय मा के गनय सटकन्छ भन्ने कुरा ऄनस
ु टु च ४ मा देइएको छ।
3

ग. स्रोतमा फोहोर नछुट् याउनु
महानगरपाटलकाले २०७०चैत्र १ गते बाि फोहोर जम्मा गनय छुट्टाछुट्टै गाटडहरु राटखने, कुटहने र नकुटहने
फोहोरलाइ स्रोतमा छुट्टयाईने योजना बनाएको भए पटन यो लागु हन सके को छै न। स्रोतमा फोहोर छुि्याईदा फोहोर
तह लगाईन सटजलो हने र फोहोरबाि ऄन्य ईपयोगी बस्तु बनाईन सटकने र फोहोरलाइ टनयन्त्रण गनय सहयोग हन्छ
। स्रोतमा फोहोर नछुट्टाईदा फोहोर व्यवास्थापनमा जटिल समस्या परेको छ । स्रोतमा फोहोर नछुि्याईदा
हाटनकारक फोहोर पटन एकै ठईाँमा फालेको देटखन्छ । यस्ता कायय ले वातावारण प्रदषु णमा झन सहयोग गररराखेका
छन्। फोहोरमैला व्यवास्थापन ऐन २०६८ दफा ६ ईपदफा १ बमोटजम स्थाटनय टनकायले फोहोरमैला कटम्तमा
जैटबक र ऄजैटबक लगायत टबटभन्न प्रकारका टबभाजन गरी स्रोतमै छुट्टाईनु पने भएतापटन यो हालसम्म लागु हन
सके को छै न। यटद स्थाटनय टनकायले यसो गरेमा स्रोतदेटख सङकलन के न्द्र सम्म अवाश्यक प्रटबटध, मालसमान,
ईपकरण, कण्िेनर ईपलब्ध गराईने भनेको भएता पटन यसको लाटग पटन नगरपाटलकाले व्यवास्था गरेको पाइएको
छै न। यसरी नै भएका टनयम काननु लाइ बेवास्था गने हो भने फोहोर व्यवास्थापनमा जटिल समस्या अइपने टनटित
छ् ।
घ. प्लामष्टक जन्य बस्तुको व्यवास्थापन नहुनु:
काठमाण्डौं सहरलाइ फोहोर पानेमा प्लाटष्टक मख्ु य कारक तत्व हो। टतनको व्यवस्थापन र सदपु योग गनय सके मा
के ही मात्रामा अटथय क लाभ समेत हन सक्दछ । यस्तो कायय लाइ हामी अफैं ले गनय सक्यौं भने, रोजगारी र पज
ुाँ ीको
टवकास गनय सटकन्छ। हजारौ बषय सम्म नकुटहने र वातावरणलाइ ऄसर गने प्लाटष्टकजन्य वस्तहु रुलाइ न्यटु नकरण
गनय र काठमाडौंमा प्लाटष्टकका झोलाहरूको प्रयोगलाइ वन्द गनय अवश्यक कदम चाल्न अवश्यक भएको छ।
पयय िकीय नगरी, देिको राजधानी र सामाजीक सांस्कृटतक टहसावले पटन टवटिष्ठ महत्व बोके को काठमाडौं
िहरलाइ प्लाटष्टकका झोलाको जथाभाटव प्रयोगले थप कुरुप त वनाएको छ नै, यहााँको वातावरणमा समेत गटम्भर
प्रभाव पारेको छ । हाल नेपालको फोहोरमा प्लाटष्टकको मात्रा १६ प्रटतित भन्दा वटढ रहेको तथ्याङ् कले देखाईछ
जसमध्ये २५ प्रटतित झोलाले कभर गदय छ । २० माआक्रोन भन्दा कमको प्लाटष्टकको झोलालाइ प्रटतवन्ध
गररएपटन त्यसको प्रभावकारी कायय न्वयन भएको छै न । २०७० वैिाख ५ काठमाडौं महानगरपाटलकाले
महानगरटभत्र प्लाटष्टकको झोला टवटक्र र प्रयोगमा प्रटतवन्ध लगाईने र त्यस्तो कायय गरेमा दण्ड सजाय गने टनणय य
गरर सो को लागु २०७० ऄसार १ वाि लागु हने जनाएको टथयो । तयारी टवना नै गररएको सो टनणय य सवोच्च
ऄदालतमा मद्दु ा परेपटछ लागु हन सके न। यद्यपी नागररक तहवाि प्लाटष्टक मक्त
ु वनाईन व्यापक कसरत भआरहरको
छ । हाल ईपत्यका फोहोर हनमु ा प्लाटष्टक जन्य बस्तहु रुको ठुलो भटु मका रहेको हामी सबैलाइ जानकारी नै छ। यटद
सहर सफा राख्ने हो भने यस्था बस्तक
ु ो प्रयोगलाइ न्यटु नकरण गनय जरुरी देटखएको छ।
ङ. मवद्युतीय सामान व्यबस्थापन नहुनु :
महानगरले टवद्यतु ीय सामान व्यबस्थापन गनय का लाटग कायय दल गठन गरी ‘वातावारण ऄनस
ु न्धान के न्द्र’ बनाईने र
त्यस्ता टकटसमका फोहोर कसरी तह लगाईने भन्ने बारेमा ऄनस
ु न्धान गने व्यवस्था गने योजनामा भएटन हाल सम्म

4

टतनको व्यबस्थापन हन सके को छै न। ईक्त बस्तक
ु ो ईटचत व्यवास्थापन हन नसके मा भटवष्यमा बाताबरण तथा
मानव जीवनमा प्रटतकुल ऄसर पग्ु ने छ।
च. उद्योग र अस्पतालबाट मनस्कने फोहोर व्यवस्थापन नहुनु:
ऄस्पताल, नटसय ङहोम र ईधोगबाि टनस्कने हाटनकारक रसायनको लाटग सरकारले फोहोरमैला व्यवस्थापन ऐन
२०६८ र २०७० टनयमावलीमा अफै ले व्यबस्थापन गने र नगरेमा कारवाही हने बताएको भएतापटन त्यसको
ऄनगु मन हन नसक्दा, ईद्योग र ऄस्पतालहरुले फोहोर खोलामा फाल्ने गरेको वताइन्छ । हाल फोहोरमैला
व्यवस्थापन कायय लयले यसको लागी ईच्च स्तररय कायय दल गठन गरेको छ तर यसले हालसम्म संबटन्धत कुराको
ऄनगु मन नगरेको देटखन्छ । फोहोरमैला व्यवस्थापन कायय लयले खल
ु ेअम हाटनकारक फोहोर कही कतै फ्यालेको
देखेमा फोहोरको प्रकृती हेररे , ५०० देटख १ लाख सम्म जररवाना, ३-४ मटहना कै द गनय सक्ने भनेता पटन यो
रोटकन सके को छै न। फोहर मैला व्यवस्थापन ऐनले औधोटगक र ऄस्पतालबाि टनटस्कने फोहोरलाइ संबटन्धत पक्ष
अफैं ले ईटचत व्यवस्थापन नगरेमा जररवाना, सेवा किौती वा थुनछे क सम्मको कारवाही गनय सक्छ। महानगर
थुनछे क र सेवा किौती गने कारवाहीको ऄटधकार अफुलाइ हनपु ने कुराको माग गदय छ। महानगरले संग त्यो
ऄटधकार नहदाँ ा कायय न्वयनमा जटिल समस्या देखा परेको ईनीहरु बतााँईछन। फोहोरमैला व्यवास्थापन ऐन २०६८
दफा ४ ईपदफा १ बमोटजम हाटनकारक फोहोरमैला, स्वास्थ्य संस्थाजन्य फोहोरमैला, रासायनीक फोहोरमैला वा
औधोटगक फोहोरमैला प्रिोधन र व्यवस्थापन गने दाटयत्व टनधाय ररत मापदण्डको ऄटधनमा रटह त्यस्तो फोहोरमैला
ईत्पादन गने ब्यक्ती तथा टनकाएको हने र ईपदफा ७ ऄनस
ु ार प्रिोधन नगरेको फोहोरलाइ सङकलन के न्द्रमा
टमसाईन नटदने भटनयता पटन यो ब्यवारमा लागु भएको पाइएको छै न। यटद यस्तो कायय लाइ समयमै टनयन्त्रण गनय
सटकयन भने यो बाताबरण तथा मानब टजबनको लाटग खतरा हने टनटित छ । यस्तो समस्याको गटहराइमा पग्ु नु
भन्दा पटहले नै यसको टनयन्त्रण गनय ु र भइराखेको काननु को पालना गराईनु पने समय अआसके को छ।
४.मनष्कर्य एवम् सुझावहरू :
हाल ईपत्यकाको फोहोर व्यवस्थापन गटम्भर टस्थटतमा रहेको हामी माटथको तथ्यवाि पटन प्रष्ट हन्छ । । फोहोर
व्यवस्थापन सम्वटन्ध स्पष्ट नीटत तथा कायय योजना वनाईदै फोहोर संकलन, प्रिोधन लगायत यसको टवकास र
अधटु नकीकरणका लाटग सामटु हक प्रयास र संकल्प जरूरी छ । ईपत्यकाको फोहोर व्यवस्थापनमा सरकारी
टनकायहरुसंगै नीजी र सामदु ायीक क्षेत्र पटन ईटतकै कृयाटिल छन। काठमाडौंको सौन्दयय तालाइ फकाय ईने हो र
यसको पयय िकीय संभावनालाइ ईजागर गने हो भने काठमाडौंको फोहोरमैलाको व्यवस्थापन ऄपररहायय भएको छ ।
ऄत: हामीले तत्काल नेपाल सरकारले गनय सक्ने र गनैपने के टह मद्दु ाहरू प्रस्ततु गरेका छौं।
क्र.स.
१.

काम
फोहोरमैला व्यवस्थापन सम्वन्िमा गुरुयोजना बनाउने :
टतब्र िहररकरण, जनसङख्या वटृ द्ध, ऄव्यवटस्थत अवास र ईपयोगको संस्कृटतले गदाय फोहोरको
प्रकृटत एवम फोहोर गने तररकाहरु वदटलदै गएका छन । जसले गदाय काठमाडौंको फोहोर व्यवस्थापन
एक जटिल समस्याको रुपमा देटखएको छ । ऄटहले कररव ३५ लाख जनसंख्या रहेको काठमाडौं
ईपत्यकामा ऄबको २० बषय मा त्यो संख्या ६० लाख पग्ु छ भन्ने कुरालाइ मध्येनजर गरेर यसको
व्यवस्थापनका टनटम्त सोटह ऄनरुु पको दीघय कालीन गरुु योजना टनमाय ण ऄपररहायय भएको छ ।
5

२.

३.

अत: काठमाडौं ईपत्यकाको फोहोरको व्यवास्थापन कसरी गने, नयााँ नयााँ चनु ौटतलाइ कसरी समधान
गने भन्ने सन्दभय मा फोहोरमैला व्यवस्थापन के न्द्रमाफयत ऄन्य सरोकारवाला टनकाय संग टमलेर
ऄटवलम्व एईिा गरुु योजना टनमाय ण गने र सोटह ऄनरुु प त्यसको कायय न्वयन, ऄनगु मन र व्यवस्थापन
गदै टनरन्तर नयााँ योजनालाइ स्तरोन्नटत गदै जाने ।
फोहोरमैला व्यवस्थापनसंग सम्वमन्ित सवै मनकायहरुका मबचमा समन्वयन गने:
क. टवं.सं.२०६५ भदौ ५ गते बसेको मटन्त्रपररषदको बैठकले काठमाडौं फोहोरमैला व्यवस्थापन
सम्बन्धी काम गनय एक ईच्च स्तरीय सटमटत गठन गरेको टथयो । ईक्त सटमटतले फोहोरमैला
व्यवस्थापनका लाटग अव्हान गरेवमटजम अएका कम्पनीहरूमध्ये एकसाँग कामको
समझदारी
पत्रमा हस्ताक्षर गरेका टथयो । तर ईक्त टनणय यको टवरुद्धमा दोस्रो कम्पटनले मद्ध
ु ा हाले पिात सो
काम टववाटदत बन्यो । सो सन्दभय मा हालसम्म सबोच्च ऄदालतले कुनै टनणय य टदएको छै न। २०६८
सालमा लगानी बोडय को स्थापना पिात १० ऄरब भन्दा ठुलो अयोजना अफ्नो टहस्सामा पने
भनेर लगानी बोडय ले टलए पटन काममा कुनै प्रगटत हन सके को छै न। यस्तो संवेदनटिल टवषयमा
समेत सरकार ईदाटसन वनेको छ ।
अत : फोहोर व्यवस्थापन कसले गने, कसरी गने, कुन कुन टनकायको क्षेत्राऄटधकार के हने र
ऄटहले भएकोलाइ काम गनय टदने वा पनु प्रकृया प्रारम्भ गने भन्ने टबषयलाइ तत्काल िुङ्गो लगाईनु
लगानी वोडय ऄन्य फोहोर मैला संग सम्वटन्धत सम्पणु य टनकायलाइ समन्वय गरर ऄटवलम्व सो
टववाद िुङ्ग्याइ काम ऄगाटड वढाईनपु ने।
ख. फोहोरमैला व्यवस्थापनका लाटग एकातफय स्पष्ट नीटतको ऄभाव छ भने ऄकोतफय भएका काननु ,
नीटत र कायय क्रमहरूको समेत टनयमन र कायय न्वयन हन सके को छै न । नेपाल सरकारले २०६८३-०१ गते फोहोरमैला व्यवस्थापनको लागी काननु बनाएको टथयो र ०६८-३-१० मा यसको
लागु गरेको टथयो । ईक्त ऐनमा यसको व्यवस्थापनमा, फोहोरलाइ व्यवस्थापन गने दाटयत्व र लागु
कसरी गने भन्ने कुरा ईल्लेख भएपटन यसको प्रभावकारी कायय न्वयन हन सके को छै न ।
ऄनगु मनको व्यवस्था नहनु र काननु पालनामा ईदाटसन रहनु यसका प्रमख
ु कारण हन् ।
अत: भएका काननु को कायय न्वयन गनय , त्यसको कायय न्वयनको टनयमन गनय , अवश्यक नीटत टनयम
तजय मु ा गनय का लाटग फोहोर व्यवस्थापनसंग सम्वटन्धत सरकारी, नीटज तथा सामदु ायीक लगायत
सम्पणु य सरोकारवाला टनकायहरुका टवचमा समन्वय गने।
फोहोर व्यवास्थापन सम्वमन्ि मवद्यमान संयन्रलाई प्रभावकारी वनाउने ;
फोहोर व्यवस्थापन सम्वटन्ध दीघय काटलन गरुु योजना टनमाय ण लगायतका ईपरोक्त टवषयहरू
नहनेवेलासम्म तत्कालका लाटग हाल संचानन भआरहेको व्यवस्थालाइ प्रभावकारी बनाईन टनम्न
कायय हरू गने :
क. हाल काठमाण्डौं महानगरपाटलकाको र लटलतपरु ईप-महानगरपाटलकाको फोहोर सङ् गै टमसाएर
ओखरपौंवा लागेर थुपाने गररएको छ । टवद्यमान फोहोर सङकलन र ढुवानी लगायतका काम
व्यवटस्थत र प्रभावकरी नभएकोले तत्काल अवश्यक व्यवस्था टमलाइ फोहोर संकलन र ढुवानी
लगायतका कायय लाइ व्यवटस्थत र प्रभावकारी वनाईनपु ने।
ख.भक्तपरु नगरपाटलकाको हकमा फोहोर कहााँ थुपाने भन्ने टववाद रहेको हदाँ ा ऄटवलम्व त्यसको
6

४.

५.

टनक्यौल गरर फोहोर संकलन र ढुवानी कायय लाइ व्यवटस्थत वनाईनपु ने।
ग.ऄन्य नगरपालीका र गा.टव.सहरूको फोहोर संकलन, ढुवानी र व्यवस्थापनका सन्दभय मा स्पष्ट नीटत
र कायय योजना वनाइ प्रभावकारी रुपमा कायय न्वयन गने।
घ.सडक र नदीनालामा फोहोर फाल्ने, थुपाने कायय काननु त: दण्डनीय भएतापटन सडक र नटदनालामा
फोहोर फाल्ने प्रवटृ त रोटकएको छै न ऄत: यस टकटसमको प्रवटृ त रोक्नका लाटग ऐनको पणु य
कायय न्वयन गने र त्यस्तो कायय मा संलग्नलाइ कारवाहीको दायरामा ल्याईनपु ने।
स्रोतमा फोहोर छुट्टाउनुपने:
फोहोरमैला व्यवास्थापन ऐन २०६८ दफा ६ ईपदफा १ बमोटजम स्थाटनय टनकायले फोहोरमैला
कटम्तमा जैटबक र ऄजैटबक लगायत टबटभन्न प्रकारका टबभाजन गरी स्रोतमै छुट्टाईनु पने कुरालाइ
सटु नटित गनय पु ने भएतापटन सोको कायय न्वयन हन सके को छै न ।
अत: यसको कायय न्वयन गने टजम्मा स्थानीय वडा र गा.टब.स. लाइ टदनपु ने । सो कायय मा स्थानीय
समदु ायलाइ समेत सहभाटग गराईने । कायय न्वयन नभएमा दण्ड जररवाना गने सामान्य ऄटधकार
स्थानीय टनकायलाइ भए पटन सेवा किौटत र थनु छे कको ऄटधकार टदआएको छै न । त्यसैले ऐन संसोधन
गरर स्थानीय टनकायलाइ सो ऄटधकार टदने ।
जैटवक फोहोरको हकमा कम्पोष्ट प्लान्ि टनमाय ण गरर फोहोर व्यवस्थापन गने नीटत टलइ सोको लाटग
प्रोत्साहन गने। जनचेतनामल
ु क कायय क्रमहरूलाइ वटृ द्ध गने।
प्लामष्टक झोलाको प्रमतस्थापन गनय आवश्यक नीमत र काययक्रम तजयमु ा गने:
हजारौ बषय सम्म नकुटहने र वातावरणलाइ ऄसर गने प्लाटष्टकजन्य वस्तहु रुलाइ न्यटु नकरण गनय र
काठमाडौंमा प्लाटष्टकका झोलाहरूको प्रयोगलाइ वन्द गनय अवश्यक कदम चाल्न अवश्यक भएको छ ।
पयय िकीय नगरी, देिको राजधानी र सामाटजक सांस्कृटतक टहसावले पटन टवटिष्ठ महत्व बोके को
काठमाडौं िहरलाइ प्लाटष्टकका झोलाको जथाभाटव प्रयोगले थप कुरुप त वनाएको छ नै यहााँको
वातावरणमा समेत गटम्भर प्रभाव पारेको छ । हाल नेपालको फोहोरमा प्लाटष्टकको मात्रा १६ प्रटतित
भन्दा वटढ रहेको तथ्याङ् कले देखाईछ जसमध्ये २५ प्रटतित झोलाले कभर गदय छ ।२० माआक्रोन
भन्दा कमको प्लाटष्टकको झोलालाइ प्रटतवटन्धत गररएपटन त्यसको प्रभावकारी कायय न्वयन भएको छै न
। २०७० वैिाख ५ काठमाडौं महानगरपाटलकाले महानगरपाटलकाटभत्र प्लाटष्टकको झोला टवटक्र र
प्रयोगमा प्रटतवन्ध लगाईने र त्यस्तो कायय गरेमा दण्ड सजाय गने टनणय य गरर २०७० ऄसार १ वाि
लागु हने जनाएको टथयो । तयारी टवना नै गररएको सो टनणय य सवोच्च ऄदालतमा मद्दु ा परेपटछ लागु हन
सके न र ऄटहले पटन टवचाराटधन ऄवस्थामा छ।स्वच्छ, स्वस्थ, सन्ु दर र वस्नयोग्य काठमाडौं
टनमाय णका लाटग प्लाटष्टकको झोला वन्द गनय ु जरुरी छ। प्लाटष्टकको झोलालाइ वन्द गनय जटत धेरै
सरकारको ऄग्रसरता अवश्यक छ त्यटत नै नागररकस्तरमा पहलकदमी पटन ऄपररहायय छ ।
अत :
 अवश्यक तयारी गरर प्लाटष्टकको झोला प्रटतवन्ध गने र सोको प्रटतस्थापन गनय टवकल्पमा जिु ,
कागज, कपडाका झोला टनमाय णका लाटग प्रोत्साहन गने र सहटलयत प्रदान गने,
 प्लाटष्टकजन्य बस्तमु ा टदइएको टनिल्ु क भन्सार छुिको व्यवस्थालाइ तत्काल हिाइ ऄटधकतम
7

६.

७.

कर टलने व्यवस्था गने,
 प्लाटष्टकजन्य झोलाको प्रयोगवाि मानव स्वास्थ्य, वातावरण लगायतका क्षेत्रमा पने ऄसरवारे
व्यापक जनचेतनाका कायय क्रम संचालन गने,
 पसलमा प्लाटष्टकको झोला राक्न र टनिल्ु क टवतरण गनय टनरुत्साटहत गने,
 नागररक तहवाि प्लाटष्टक न्यटु नकरण गनय थाटलएका प्रयासलाइ प्रोत्साहन गनेगरर कायय क्रम तजय मु ा
गने,
मबद्युतीय सामानको व्यवास्थापन गनयपु ने:
महानगरपाटलकाको योजनामा टवद्यटु तय सामान व्यबस्थापन गनय का लाटग कायय दल गठन गरी
‘वातावारण ऄनस
ु न्धान के न्द्र’ बनाईने र त्यस्ता टकटसमका फोहोर कसरी तह लगाईने भन्ने बारेमा
ऄनस
ु न्धान गने व्यवस्था गने भटनएता पटन सो ऄनरुु पको काम हन सके को छै न । अत: तत्काल
वातावरण ऄनस
ु न्धान के न्द्र स्थापना गरर त्यसटकटसमका वस्तक
ु ो व्यवस्थापन कसरी गने भन्ने
सन्दभय मा ऄनस
ु न्धान गने र त्यसको अधारमा ईटचत व्यवास्थापन गने ।
उद्योग र अस्पतालबाट मनस्कने फोहोरको व्यवस्थापन गने;
ऄस्पताल, नटसय ङहोम र ईधोगबाि टनस्कने हाटनकारक रसायनको लाटग सरकारले फोहोरमैला
व्यवस्थापन ऐन २०६८ र २०७० टनयमावलीमा अफै ले व्यबस्थापन गने र नगरेमा कारवाही हने
बताएको भएतापटन त्यसको ऄनगु मन हन नसक्दा कायय न्वयन हन सके को छै न।
अत: ऐनमा रहेको सो प्रावधानलाइ कायय न्वयन गने र नगरेको पाइएमा कारवाहीको दायरामा ल्याईने ।
यटद त्यसको ईटचत व्यवस्थापन गनय नसक्ने ऄवस्था पैदा भएमा सरकारले नै ईद्योग र ऄस्पतालबाि
टनस्कने फोहोरको सेन्ट्रल इटन्सरेसनको व्यवस्था गरेर संबटन्धत टनकायसंग िल्ु क टलएर जलाईने
व्यवस्था गनय ु पने ।

8