Het begrip zelfzuchtin defoodse mystiek

Syrr LaENEN

twt."neer we ons afvragenop welke wiizedejoodse traditie omgaat met het begrip zelfzuchtof egoisme,worden we direct geconfronteerdmet twee problemen. Ten eerstemoeten we constaterendat in de klassiekerabbijnseliteratuur hier en daar weliswaar wordt gesprokenover mensen die in het dagelijksleven een baatzuchtigeen op eigenvoordeel gerichte levenshoudingaan de dag leggen,maar behandelingvan het begrip zelfzuchtis geen systematische van een samenhangende, met'de joodsetraditie'.Het Eentweedeprobleemis wat we eigenlijkbedoelen sprake. jodendom is namelijk een zeer pluriform, veelzljdigverschijnsel; getuigt van de het antvragensoms zeeruiteenlopende rijkdom van de joodsetraditie dat op dezelfde wo ord en z\)n geformuleerd. De joodse traditie is het geheelaan religieuzeliterctuur dat rond de Hebreeuwse Bijbel is ontstaanen voornamelijk te vinden is in de Talmoed en de verschillende Daaromheenzr)nweer commentarenen anderewerken geMidrashverzamelingen. schreven,vanuit verschillendeinvalshoeken.Zobestaat er een specifiekjoodse filoin sofieen eenjoodse mystiek,die beideweer uiteenvallen diversestromingen'.De namelilk hoe de joodse traditie omgaatmet het begrip vraagdie we zojuist stelden, zelfzucht,zullen we moeten toespitsen,als we niet willen omkomen in een veelheid aan opvattingen. In het vervolg richten we ons daarom specifiekop de vraagwat de joodse mystieketraditie op ditgebied tezeggenheeft. Elkereligi euzetraditiebegint bij eenuitgangspunten voor het jodendom is dat de HebreeuwseBijbel. Het begrip zelfzucht,egoismeof baatzucht,komt als zodanig in de Bijbel niet voor. In de klassiekerabbijnseliteratuur, in de boeken van de Talmoed en de Midrash,komen we het begrip een enkelemaal tegen',waar het vooral wordt gezienalseen aspectvan het kwaad in de mens. Het is dan ook tegende achtergrond van de meer algemenevraagnaar de oorsprong van het kwaad, dat we ons probleem van de zelfzuchtin de joodsemystieketraditie moetenbenaderen. Over de vraag naar de oorsprong van het kwaad is in de joodse mystiek zeerveel Hoewel in de Bijbel op dezevraagniet expliciet een antwoord wordt gespeculeerd. komt uit verschillendeteksten toch de idee naar voren dat God het kwaad gegeven, planmatig inzijnschepping heeft ingeweven;God is de scheppervanlicht dn duisteris Spr.6:4).Deze gedachte ook de basisvoor nis, van goed dn kwaad (bijv.Jes.45;7, het denkenvan de joodse mystici over het wezenvan het kwaad. Anders dan voor de

t6

mystiek gold, was voor de joodse filosofen de gedachtedat het kwaad op welke ma'komen, volstrekt onacceptabel.De filosofen nier dan ook bij God vand aan zou dat trachtten het kwaad in feiteweg te redenerendoor te veronderstellen het eigenlijk zichzelf maar slechtsde afwezigheidvan het goedewas (net niet bestond als iets op , van licht). De mystici verzetten zoalsduisterniser alleenkanzijndoor de afwezigheid redenering.Zi)namen de bijbelsevisie op het kwaad als zich tegendezefilosofische uitgangspunt en bouwden hierop voort. In tegenstellingtot wat de filosofie voorstond, zagende mystici het kwaad als een daadwerkelijkerealiteit, die niet onderkon worden. of schat,genegeerd zelfs maaruit de weg gegaan De oorsprong van het kwaad in de joodse mystiek Aan het einde van de twaalfde en het begin van de dertiende eeuw verschijnt ten schijnbaarplotseling eenjoodse noorden en ten zuidenvan de oostelijke Pyreneedn mystiekestroming die bekendzou worden alsde Kabbala3.De kabbalistengingen ervan uit dat aande ons omringende zichtbarewerkelijkheid een andere,eengoddelijke wereld ten grondslaglag, waarin al het bestaandezijn wortels heeft. Om die goddelijke wereld te verbeeldenhebben de kabbalistenhet systeemvan de tien sefrotgesefra):tienoerkrachten,die verschillendeaspectenvan het goddebruikt (enkelvoud: lijke uitbeelden.In de ogenvan de kabbalistenzijnde tien sefirotuitgevloeid- de technische term daarvoor is gedmaneerduit het hoogste beginsel,dat En Sof(letterlijk: Zonder Einde)wordt genoemd. Samenmet het En Sof vormen de tien sefirot aldus het gebiedvan het goddelijkedat op zi)nbeurtweer in nauwe relatiestaattot onze geontwikkeldenmet dezeideeeneentheosofie schapen concreterealiteit.De kabbalisten in letterlijke zin; eenwijsheid die betrekking heeft op het karaktervan het goddelijke. In de Zonhar, het hoofdwerk van de klassiekeKabbala, dat aanhet einde van de werd geschreven, worden de tien sefirot dertiendeeeuw op het Iberisch Schiereiland rechterkant en die van de linkerkant. verbeeldin twee groepen: de emanatiesvan de met het wezen of de kern der dingen, terwijl de De rechterhelft wordt geassocieerd linkerhelft staatvoor de uiterlijke of materieleomhulling van dezekern. Beidehelften vormen idealitereen eenheiden staanin een harmonischerelatietot elkaar.Het gevaar bestaatechter dat dezeeenheidverloren gaat; op alle vlakken van de werkelijkheid kan er een breuk ontstaan tussen de uiterlijke vorm en het wezen der dingen. Volgensde kabbalistenis het deze'breuk',dezeverstoring van de harmonischerelatie tussenvorm en wezen,die ten grondslagligt aan het ontstaanvan het kwaad.Zodra de linkerkant meer nadruk gaatkrijgen ten kostevan de rechterkant- of concretergeformuleerd: wanneer de omhulling, de uiterlijke vorm der dingen als de enige bestaandewerkelijkheid wordt gezienen men geenweet meer heeft van de kern of het wezen der dingen - ontstaathet kwaad. Dit verloren kunnen gaanvan de eenheidtusvan de mens. senwezenen vorm staatin nauwverbandmet het handelen Zelfzacht en het handelen van de mens de Het denkenvan de joodsemystici is sterkantropocentrisch: mens is het culminatiepunt van de schepping.Alles wat God in de scheppingvoortbracht, heeft Hij ge-

t7

weerspiegeltzich dan maakt ten behoevevan de mens. In de mens als microkosmos eenmaalwas,was het doel van op ook de heleschepping. het moment dat de mens er en had alleszijn plaats' de scheppingbereikt eengrote rol' In de uit op Blj dezevisie de mens speelthet paradijsverhaal Genesis werkelijkinterpretatie op ai, verhaalwordt verteld dat onzeconcrete kabbalistische oorspronkelijk een zuivereafheid, toenzl)nog niet de huidige stoffelijkevorm had, Adam, de oermens uit het spiegelinglr.n d. goddelijke we.eld was. Echter doordat 'orrertreding'beging om ondanks het goddelijke verbod toch van de paradijs, de hij eenbreuk in de harboom der kennis rrrn go-.d..t k*uud te nemen,veroorzaakte wereld' Door alle wemonische eenheidtussen oflzewerkehjkheiden de goddelijke ware eenscheurte lopen' reldenvan de sefirot,van boven naarbenedenkwam alshet in zich ook in de mens alsmicrokosmos' We zagenal dat Dezebreukweerspiegelt tussen de rechterde mystieke opvatti"i frl kwaad ontstaat doordat het evenwicht tussenvorm en wezen,verbrokenraakt' Door de en de linkerzijdevan de schepping, val wordt vefoorzaakt' legt breuk in de harmonie van de scheppingdie door Adams tot de tegenstellingtussen ook de mens een disharmonie aan de dag met betrekking aanwezig' en goed en kwaad. In de mens z1)ngoed kwaad verstrengeld van onze realiteit' onze Naarmate de mens steedsmeer geneigdis de linkerkant verlevente beschouwen, materidlewereld alsdebepalendefactor van het menselijke losgeraaktvan de rechterkant zelfstandigtzichals het ware dezelinkerkant. Eenmaal verwerkelijken' van de totale werkelijkheid,kunnen kwade impulsen zich zeggendat een mens die tijd Vertaald nu^, ono"hedendaagse ,o.rd.t we kunnen vo or ziinleven neemt' zich de ons omringende concretewereld als de enigemaatstaf liteIn de kabbalistische mogelijk ror een zelfzuchtiqof egoistischmens ontwikkelt. misplaatstetrots' jaals ratuur worden menselijke eigenschapPen grootheidswaan, algein optreden t.j.no,r.. medemensen gemeenschap het en Ioezie,afgunst wreed gerichtheid op meen gezienalshet resultaat \rrn .--.r,menselijke,te nadrukkelijke ons omringende zichtbare onzeconcretewerkelilkh eid. Zodta men vergeetdat de ontstaan allerlei vormen werkeliikheid haar wortels heeft in de goddelilkewerelden, van het kwaad. dekrachtenvan de linkerBehalvedat de Kabbalaveel aandachtheeft besteedaan - waarvan zelfzuchtduseenvoordie emanaties, mensenzouden verleidentot kwaad de - komt in de mystieke literatuur ook uitvoerig de vraag naar voren hoe beeld is en te overstijgen' mens ertoe kan bijdragen het kwaad in dezewereld te overwinnen de breuk, eenheel maken van de schepping' Het doel ,o,, -o.r. nirlneen herstelvan 'herstel' (in het Hebreeuw tiqqun)staat centraal in het denken van vele s: Dit begrip joodsemystici. Het herstel van de kosmos (tiqqun) van de goddelijkewereld' De mens als microkosmos is niet alleeneenweerspiegeling Volgensde kabbalistenis er maarstaarer ook in een voortdurende verbinding mee. goddelijkewereld. Dezespizerfssprakevan eenwisselwerkingrussende mens en de op hebbenhun weerslag rituelewereld,waarin dynamisch.p,ott'sen zich afspelen'

78

de mens in onze werkelijkheid, terwijl andersom ook de mens op zijnbeurt invloed heeft op de goddelijkewereld door zijn manier van leven. Het gaat dus om twee werelden die als communicerendevaten met elkaarverbondenzijn;de spirituelewereld en onze stoffelijke werkelijkheid. In dit proces van onderlinge wisselwerking speelt de goddelijke energieof lichteen grote rol. Uit het hoogste beginsel,het En Sof, kracht (in het Hebreeuws:shefo) goddelijkeenergienaar buiten, die via de kanalenvan de sefirot onze schepstroomt ping bereikt. Aldus vormt zij delevensbronvoor alle werelden,inclusief de onze. De wisselwerkingbestaathierin dat de uit het En Sof afkomstigeenergieniet alleenvan boven naar benedenstroomt, maar dat andersomook de mens invloed heeft op de Niet alenergiestromen. hogerewereldenen zodoendeook weer op de neerdalende de de fantasie, intenook de gedachten, handelen,maar leenhet concretemenselijke ties of innerlijke overpeinzingenvan de mens oefeneninvloed uit op de dynamische van de sefirotwereld.Het menselijk handelenis bepalendvoor de hoeveelprocessen heid, aard en kwaliteit van de goddelijke energie die naar beneden stroomt. Eenvoudig geformuleerd: naarmate de mens zich bij zlin handelen meer richt op onze stoffeliike wereld, slechtsuitgaat van de maatstavenvan dezewereld - en zich dus onderschikt aan de krachten van de linkeremanaties- neemt de goddelijkelichtkracht in hoeveelheiden kwaliteit sterk af. Bovendienwordt door dezehouding van de mens het kwaad in onze werkelijkheid,en daarmeeook de breuk die door alle wereldenloopt, nog eensverergerd.Indien de mens zichinzijn handelenechterricht op het wezen der dingen,doorschouwt dat de stoffelijkevormen eenuitkristallisatiezijn van ietswezenlijksen beseftdat vorm en wezen eeneenheidvormen ,zweIt de goddelijke lichtkracht juist aan en draagt de mens bri aanhet herstelvan de verbroken kosmischeharmonie. Het zijnvooral de mystici van de Kabbalavan IsaacLuria $y4-r572) geweestdie in hun geschriften tot in de details zijn ingegaanop de dynamischeverhoudingen binnen de goddelijkewereld. De kabbalistenwaren ervan overtuigd datonze concreweerspiegelingen te werkelijkheid, de mens, het menselijkeleven en de geschiedenis in processen de wereld van de sefirot.Door deze of symbol enzljnvan de dynamische probeerdende mystici een brug te slaannaar de goddelijke symbolente bestuderen wereld. Zij tachtten de ongrijpbare werkelijkheid achter de symbolen innerlijk te schouwen.Door middel van het symbool ervoeren ztl eenonpeilbare diepte en een waarheid.Doordat het goddelijke,het oneindigedoor de voorstelling van onzegbare werd het symbool alshet ware transparant. het symbool heenstraalde, De bedoelingvan dit schouwen door de mystici was uiteraard het vinden van de oorzaken van het kwaad. De mystici vroegen zich afhoe de oorspronkelijke toestand van volmaaktheid door de mens verstoord was geraakt.Kortom: zij ftachtten de geeen heimenvan het oerbeginte doorgronden.Op dezewijzehoopten de kabbalisten van debreuk die door de helekosmosheenloopt en aanhet herstel bijdragete leveren aan de eenwordingvan vorm en wezen. Deze mystici hebben hun spiritute werken ele ervaringenbeschrevenin mythische beeldenen in hun geschriftenis sprakevan

t9

strijd tegenhet kwaad en een mythische kosmischeoverwinning van het goedeover het kwade. e vorm heeft de luriaanseleer ook een sterkeaantrekkingskracht kennis van uitgeoefendop de gewoneman. Dezehad uiteraard niet de gedetailleerde de mystiekeintellectueleelite,maar dat was ook niet noodzakelijk om in de praktilk van het dagelijksleven deel te nemen aan het proces van herstel.Iedereindividuele jood, zo leerdede luriaanse Kabbala,kon zijnbijdrage leverenaan het grote proces van herstel,ongeachtof hil mysticus of ongeletterde was. De mysticus handelt door het doorschouwen van de oorzaken die tot het ontstaan van het kwaad hadden geleid, door de studie van de Tora,het nalevenvan de dagelijkse gebodenen het mystiegeke gebed.De gewoneman handeldedoor het nauwgezetnalevenvan de dagelijkse boden, welke door de luriaanseleer van een grote mythische diepte en kosmische werking werdenvoorzien. i De luriaanseleer heeft een buitengewoon grote uitstraling gehad.Vrijwel de gehele joodse wereld is gedurende gelangetijd als 66n blok verenigdgeweest eenzelfde in van Het loof, eenzelfde symbolischdenkenen eenzelfde theologisch systeem. streven zowel mystici als gewone lieden diende te zijn gericht op het herstelvan de kosmos en het naderbijbrengenvan eennieuwe wereld,waarin onder meer het goede zoltzegevieren over het kwaad, waarin zelfzucht en jaloezie zouden worden overwonnen alstegenbeeld van de liefde.

Noten

Voor een korte en duidelijkebeschrijving van de ioodsetraditieliteratuur,zie Albert van der Heide,Het)odendom,Kampen 2oor,sr-71:'. Zie biivoorbeeld Deuteronomium Rabba6.8.

Voorafgaandaan de stroming van de Kabbala kennen we nog de zogenaamde Merkava-mystiek, waarin de mysticus eenvisionairereis door de hemelsepaleizenmaakte.Deze stroming blijft hier echterbuiten beschouwing. Zie voor eenkort overzicht van de Merkavamystiek:J.H.Laenen, Joodsemystiek. Eeninleiding, Kampen/Tiek ry 98, 1945.

40

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful