You are on page 1of 8

«Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΩΣ ΜΕΣΟ ΠΡΟΩΘΗΣΗΣ ΤΗΣ ΑΕΙΦΟΡΙΑΣ»

Ελένη Νιάρχου
Υπεύθυνη Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Π.Ε. Γ΄ Αθήνας
Email: elniarchou@gmail.com

ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Ο άνθρωπος στην προσπάθειά του να κατανοήσει τον κόσμο και τον εαυτό του
δημιούργησε πολιτισμό, αποτύπωσε τις ιδέες του, τις αξίες του, τα πιστεύω του, τους
προβληματισμούς του, στοχεύοντας στην καινοτομία, στην ποιότητα ζωής, στην κοινωνική συνοχή
αλλά και στην αειφορία.
Περιβάλλον και πολιτισμός, δύο έννοιες αλληλένδετες και εξίσου σημαντικές. Τα θέματα
του περιβάλλοντος και της αειφορίας συνδέονται άρρηκτα με τον πολιτισμό και η απουσία του ενός
θα σηματοδοτούσε ταυτόχρονα και την απουσία του άλλου.
Στις μέρες μας κρίνεται αναγκαίος ο επαναπροσδιορισμός της σχέσης του ανθρώπου
με το φυσικό περιβάλλον, η οποία βρίσκεται σε κρίση. Στη προσπάθεια να αναδιαμορφωθεί αυτή η
σχέση, σημαντικός αρωγός είναι η μουσική . Μέσα από την τέχνη, κομμάτι του πολιτισμού, ο
άνθρωπος μπορεί να καταφέρει να ανακαλύψει το ωραίο, να εξευγενίσει τη ζωή του, να
εξωτερικεύσει τα συναισθήματα του, να εκφράσει τις ιδέες του, την εποχή του πετυχαίνοντας τη
διαχρονικότητα του, όπως διαχρονική είναι η ψυχή και το πνεύμα του ανθρώπου.

Helen Niarchou
Email: elniarchou@gmail.com

ABSTRACT

The man in his effort to comprehend the world and create culture, he depicted his ideas, his values,
his beliefs and reflections aiming in the innovation and quality of life, in the social cohesion but
also in the never ending growth. The environment and the culture are interrelated and equally
important. The issues of the environment and sustainable growth are connected with the culture and
the absence of the first would simultaneously signal and the absence of the bitter. Nowadays it is
necessary to redefine the relation between the man and his natural environment as the latter is in
crisis. In an effort to reform this relation the role of the music is essential. Through art, which is a
part of our culture, man can discover the beauty, propitiate his life, externalise his emotions, express
his ideas, depict the values of his era achieving timelessness, as timeless are his soul and his spirit.

1
Λέξεις κλειδιά: Περιβάλλον, πολιτισμός, μουσική, εκπαίδευση, αειφορία.

Σε μια εποχή που το περιβάλλον επηρεάζει άμεσα το επίπεδο, την ποιότητα ζωής και το
μέλλον των ανθρώπων- ιδιαίτερα των νέων- το αίτημα του επαναπροσδιορισμού των σχέσεων με το
φυσικό περιβάλλον κρίνεται επιτακτικό και αναγκαίο.

Αειφορία και περιβάλλον:

Οι έννοιες τέχνη - πολιτισμός σε σχέση με το περιβάλλον εμπεριέχουν μια διαχρονική
δυναμική. Ο άνθρωπος εμπνευσμένος από το φυσικό και δομημένο περιβάλλον του, αποτύπωνε τα
πιστεύω, τις ιδέες, τις αξίες, τα δημιουργήματά του, διαμορφώνοντας τον πολιτισμό του. Στις νέες
απαιτήσεις και στα νέα διλήμματα στοχεύει στην καινοτομία, στη δημιουργικότητα, στην ποιότητα,
στην κοινωνική συνοχή αλλά και στην αειφορία.
Συνεπώς το περιβάλλον διαμορφώνεται από τον πολιτισμό. Η μουσική ως μέσο του
πολιτισμού εξυπηρετεί προς την κατεύθυνση αυτή.
Η μουσική, που αποτελεί βασικό πολιτισμικό στοιχείο, εξευγενίζει και δημιουργεί τη βάση
της πολιτιστικής παράδοσης. Άρα θα πρέπει να διερευνήσουμε τον ρόλο της στην προστασία και
στην ανάδειξη του περιβάλλοντος κάθε περιοχής (τόπος, γεωγραφία, φυσικά στοιχεία, αέρας, νερό,
ήλιος, φυσικοί πόροι, γεωμορφολογία κ.τ.λ) όπως αποδίδεται από τους δημιουργούς και
καλλιτέχνες μέσα στα μουσικά τους έργα και όπως τα τραγούδησε ο λαός( δημοτικά τραγούδια).
Το δημοτικό τραγούδι, δημιούργημα του λαού μας, είναι ο καθρέφτης της ελληνικής ψυχής
και του τρόπου ζωής του. H καθημερινή ζωή, ο έρωτας, η αγάπη, το μίσος, η χαρά, ο πόνος, η φύση
έγιναν τραγούδι, ακούμπησαν στα χείλη του λαού και από στόμα σε στόμα έφτασαν και μέχρι τις
ημέρες μας. Τα δημοτικά τραγούδια ως ποιητικά δημιουργήματα, από την ίδια τη φύση τους,
επικοινωνούν, μεταφέρουν κάποιο μήνυμα, άλλοτε απλή πληροφοριακή είδηση κι άλλοτε κάτι
βαθύτερο που εναπόκειται στον καθένα μας χωριστά να το νιώσει , να το ερμηνεύσει και να το
χρησιμοποιήσει σύμφωνα με τις εκάστοτε ανάγκες του.
Σημαντική εκδήλωση της ζωής είναι το αίσθημα του δεσμού του ανθρώπου με τη φύση και η
προσωποποίηση των φαινομένων και των δυνάμεών της. Πολλά δημοτικά τραγούδια έχουν τέτοια
θέματα. Ο Ήλιος, ο αφέντης ο κυρ-Ήλιος, ο Άγέρας, «ο κυρ-Βοριάς ο δροσερός», καθώς και τ΄

2
άψυχα και τα υπανθρώπινα όντα, ενσαρκώνονται, παίρνουν αισθήματα, στοχασμό και λαλιά, και
λαβαίνουν μέρος στην ανθρώπινη ζωή, επηρεάζοντας με κάποιο τρόπο την εξέλιξη της. «Ο
Όλυμπος κι ο Κίσαβος, τα δυο βουνά μαλώνουν». Ο Παρνασσός συνερίζεται τον κάμπο και
καυχιέται. Τα παιδιά, στους μαύρους χρόνους της σκλαβιάς, πηγαίνοντας στο κρυφό σκολειό,
μιλούν στο φεγγαράκι το λαμπρό και το παρακαλούν να τα φωτίζει. Τα λουλούδια φιλονικούν «το
πιο είναι τ΄ ομορφήτερο και πιο μυρίζει κάλλιο». Ο ήλιος μιλεί με τη λαβωμένη ελαφίνα· Τα
πουλιά «λαλούν μ΄ ανθρώπινη λαλίτσα»., Το χελιδόνι φέρνει το προμήνυμα της άνοιξης, Ο αετός κι
η πέρδικα μιλούν ή θρηνούν ή συμβουλεύουν ή προμαντεύουν. Κι όλος ο κόσμος της Φύσης,
ενόργανος και ανόργανος, ζει και λαμβάνει μέρος στην εξέλιξη της ζωής.
Σήμερα το φυσικό περιβάλλον εκλείπει από τη λογοτεχνία και την ποίηση, επειδή έχει
σταματήσει να προσφέρει έμπνευση και θεματολογία. Τι συγκίνηση μπορούν να λάβουν οι
καλλιτέχνες από τα δέντρα που μέρα με την ημέρα εξαφανίζονται ή από μια παραλία γεμάτη
σκουπίδια , από έναν ουρανό που έχει χάσει το γαλανό του χρώμα κλπ.;;;
«Αγαπούμε τη γη, τους ανθρώπους και τα ζώα... Τα ερπετά, τον ουρανό και τα
έντομα... Είμαστε, είμαστε κι εμείς όλα μαζί... Μαζί κι ο ουρανός και η γη...», έγραφε
εμπνεόμενος από το τοπίο, μεταξύ άλλων στην «Εαρινή Συμφωνία» ο Γιάννης Ρίτσος, όταν
νοσηλευόταν στο σανατόριο της Πάρνηθας το 1938... Ποιος θα το φανταζόταν ότι όλα αυτά που ο
ποιητής είχε υμνήσει και ο Γιάννης Μαρκόπουλος μελοποιήσει, ύστερα από 69 χρόνια θα είχαν
αποτεφρωθεί εξαιτίας μιας αδυσώπητης πύρινης λαίλαπας...

Για αυτό το λόγο είναι επιτακτική η ανάγκη διαφύλαξης και προώθησης της πολιτιστικής
μας κληρονομιάς ως κληροδότημα στις επόμενες γενεές της ομορφιάς , της αγάπης και της
προστασίας του φυσικού μας περιβάλλοντος. Ας μην επιτρέψουμε να χαθούν όλες αυτές οι εικόνες.

Ό, τι τραγουδάς γράφεται στην καρδιά σου ανεξίτηλα. Πως λοιπόν, ο άνθρωπος που είναι
ριζωμένος στην παράδοση, δεν θα προστατέψει το περιβάλλον του, το άρρηκτα με αυτόν δεμένο;

Αειφορία και πολιτιστική ταυτότητα:

Βασικός στόχος για την προώθηση της αειφορίας είναι η ανάδειξη και η διαφύλαξη της
πολιτιστικής ταυτότητας κάθε λαού χρησιμοποιώντας τη μουσική και τα τραγούδια ως πόλο έλξης
τουρισμού και διεθνούς ενδιαφέροντος , προωθώντας τρόπους προστασίας και σωστής διαχείρισης
των συστημάτων, δημιουργώντας προϋποθέσεις για τη μελλοντική τους επιβίωση.

Ο άνθρωπος στα πλαίσια της δράσης του, και ειδικά με τη τουριστική ανάπτυξη, μεταβάλει
το περιβάλλον κάνοντας χρήση των παραπάνω λειτουργιών. Η έντονη χρήση των πόρων (πχ.

3
νερού, εδάφους) και η ρύπανση με απόβλητα κάθε είδους μπορεί να προκαλέσει είτε προσωρινή
υποβάθμιση του περιβάλλοντος είτε οριστική καταστροφή του ανάλογα με την έκταση και τη
διάρκεια που θα έχει η αναστολή των λειτουργιών του. Και βέβαια η κατάσταση αυτή δεν έχει
μόνο περιβαλλοντικό κόστος (διατάραξη οικολογικής ισορροπίας) αλλά και άμεσα οικονομικό.

Η προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς – εσωτερικού και εξωτερικού χώρου – από τις
καταστροφές που προκαλεί ο χρόνος, δεν γίνεται απλώς για τους τουρίστες και τους θαυμαστές της
τέχνης και του πολιτισμού, αλλά αποτελεί επίσης και υπόμνηση του παρελθόντος και πολύτιμο
περιουσιακό (πολιτιστικό) στοιχείο για το μέλλον.

Η χρήση της παραδοσιακής μουσικής και των τοπικών χορών κάθε περιοχής κρίνεται
απαραίτητη για την προώθηση στάσεων και συμπεριφορών με στόχο την αειφορία. Θα πρέπει να
επισημάνουμε την ιδιαίτερη σημασία της ισόρροπης ένταξης του τουρισμού στα ήδη υπάρχοντα
δεδομένα της τοπικής ανάπτυξης μιας περιοχής χωρίς να υποβαθμίζεται η σημασία του
περιβάλλοντος, του πολιτισμού ή της κοινωνίας προς όφελος μία συχνά μη ελεγχόμενης
οικονομίας. Ως εκ τούτου τα Σεμινάρια - σεμιναριακός τουρισμός, τα Φεστιβάλ – τα Συνέδρια -
Συναντήσεις κ.τ.λ. λειτουργούν προς την αντιμετώπιση όλων των προαναφερόμενων στόχων.

Αειφορία και εκπαίδευση:

Η μουσική γίνεται εργαλείο της εκπαίδευσης και συμβάλλει στη διατήρηση της
πολιτιστικής κληρονομιάς της ανθρωπότητας αλλά και στην προώθηση των κεντρικών αξιών .
Έτσι η αξία της εκπαίδευσης αποκτά ρόλο που λειτουργεί ως γέφυρα συνεργασίας ανάμεσα σε
όλους τους λαούς της γης με στόχο την βελτίωση των συνθηκών ζωής πάνω στον πλανήτη μας για
ένα αειφορικό μέλλον.
Σύμφωνα με αυτό ,μπορούν να εκπονηθούν προγράμματα με ομάδες νέων και ενηλίκων,
μουσικές εκδηλώσεις, δημιουργικές δραστηριότητες, που θα συμβάλλουν στην προώθηση της
βιώσιμης ανάπτυξης και θα ενσταλάξουν στη συνείδηση όλων, όλες αυτές τις βασικές αξίες και το
πόσο πολύτιμη είναι η ίδια μας η ζωή.
Πρέπει να αναδειχθεί η προστασία του περιβάλλοντος ως μια νέα αξία του σύγχρονου κόσμου και
να καλλιεργήσουν οι νέοι θετική στάση απέναντι σ’ αυτή.
Είναι προτιμότερο να στρεφόμαστε στην καλλιέργεια θετικής στάσης παρά να επιδιώκουμε
τροποποίηση της συμπεριφοράς. Οι έννοιες αξία και στάση και ο τρόπος με τον οποίο
διασυνδέονται μεταξύ τους καθορίζουν τη συμπεριφορά των ατόμων. Οι αξίες είναι στενά
συνδεδεμένες μεταξύ τους και αποτελούν συστατικό στοιχείο του πολιτισμού, γι’ αυτό
καταβάλλεται προσπάθεια να εγχαραχθούν στην προσωπικότητα των μελών κάθε κοινωνίας.

4
Δημοκρατία, ελευθερία, ισότητα, απάλειψη διαφορών όπως φυλετικές διακρίσεις, ρατσισμός,
ξενοφοβία, πιο δίκαιη κοινωνία, ίσες ευκαιρίες, περισσότερη φροντίδα στους ασθενέστερους κ.τ.λ.
είναι μερικές από τις αξίες που οφείλουμε να μεταδώσουμε στις επόμενες γενεές. Πόσο επίκαιροι
παρουσιάζονται οι μεγάλοι συνθέτες και ποιητές που μίλησαν για όλα αυτά με τα έργα τους.
Θεοδωράκης- Χατζιδάκις- Ελύτης- Ρίτσος- Γκάτσος και πολλοί άλλοι, άνθρωποι με αυθεντικές
φλέβες έμπνευσης που προσέφεραν και προσφέρουν την ευεργεσία της έμπνευσής τους στην
πατρίδα τους, τον λαό τους αλλά και όλη την ανθρωπότητα και που μέσα από αυτή μίλησαν για
όλα τα πιστεύω αυτού του λαού και που θα μιλάν για πολλά χρόνια ακόμα στις καρδιές και τις
συνειδήσεις των νέων κάθε εποχής επηρεάζοντας τους προς όφελος μιας βιώσιμης και αειφορικής
εξέλιξης.
«Ένα το χελιδόνι κι η Άνοιξη ακριβή…..»Θεοδωράκης/ Ελύτης
«Μαλαματένια λόγια στο μαντήλι…..» Μαρκόπουλος κλπ
Λέει σε συνέντευξη του ο Μ. Θεοδωράκης: «Δεν ασχολήθηκα με την μουσική για να
διασκεδάζω τον κόσμο αλλά για να εκφράζω τον καλύτερό του εαυτό, την ψυχή και το πνεύμα
του. Κι αυτά είναι στοιχεία που έχουν διάρκεια, δεν είναι εφήμερα. Όταν η Τέχνη το πετύχει
αυτό, τότε γίνεται κι αυτή διαχρονική όπως είναι διαχρονική η ψυχή και το πνεύμα του
ανθρώπου.»

Αειφορία και παιδαγωγική διάσταση:

Στην εκπαίδευση στοχεύουμε στο μέλλον. Ίσως γιατί οι νέοι αποτελούν εξ ορισμού
συστατικό στοιχείο του μέλλοντος. Ίσως γιατί σ΄ αυτό εναποθέτουμε τη δικαίωση σχεδιασμού και
προσπαθειών που εκ των πραγμάτων έχουν ορίζοντα μακροπρόθεσμο. Ίσως γιατί σ΄ αυτό
αναζητούμε μια δεύτερη ευκαιρία ύστερα από τη διάψευση προσδοκιών και οραμάτων του
παρελθόντος. Τα παιδιά είναι το μέλλον και η προοπτική της κοινωνίας. Επενδύοντας σε αυτά,
επενδύουμε στην ίδια μας τη ζωή. Όταν μαθαίνουμε το παιδί να αγαπάει και να εκτιμά τη ζωή,
τότε θέτουμε τον ακρογωνιαίο λίθο για να έχουμε δημιουργικούς και ενεργούς πολίτες που με τη
δράση τους θα συμβάλλουν στην ανάπτυξη και την πρόοδο της κοινωνίας θέτοντας
επαναπροσδιορισμό του συστήματος των αξιών. Για να επιτευχθεί αυτός ο στόχος απαιτείται
κατάλληλη παιδεία, την οποία το σχολείο μπορεί να εξασφαλίσει για όλους τους μαθητές-
αυριανούς πολίτες, ευαισθητοποιώντας τους στη σωστή διαχείριση των φυσικών πόρων και του
περιβάλλοντος στο οποίο ζουν , ανατρέφονται και κοινωνικοποιούνται.
Μία πτυχή αυτής της παιδείας είναι και η μουσική. Τα παιδιά είναι ένας εύπλαστος κόσμος,
χρησιμοποιώντας τη μουσική με την όποια της μορφή, μπορούμε να παίξουμε ένα καθοριστικό

5
ρόλο στην δόμηση του συναισθηματικού κόσμου τους. Μέσω της μουσικής, τα παιδιά μπορούν να
εκφράσουν συναισθήματα , θετικά ή αρνητικά και να διαμορφώσουν στάσεις και συμπεριφορές
δίνοντας έμφαση στην προστασία του περιβάλλοντος, τη διαχείριση των φυσικών πόρων και τη
βιοποικιλότητα. Πολλά τραγούδια υπάρχουν στην πλούσια μουσική ανθολογία που μπορούν να
χρησιμοποιηθούν προς αυτή την κατεύθυνση.
Τραγούδια με μηνύματα συναδέλφωσης των λαών, τραγούδια από διάφορες χώρες και λαούς που
προωθούν την παγκόσμια ειρήνη , τραγούδια µε θεµατικό κέντρο τη φύση δίνουν ερεθίσματα για
δράση και ενεργητική στάση.
Χαρακτηριστικό παιδικό τραγούδι σε ποίηση του Γ. Ρίτσου « Αν όλα τα παιδιά της γης»

Αν όλα τα παιδιά της γης
πιάναν γερά τα χέρια
κορίτσια αγόρια στη σειρά
και στήνανε χορό
ο κύκλος θα γινότανε
πολύ πολύ μεγάλος
κι ολόκληρη τη Γη μας
θ’ αγκάλιαζε θαρρώ.

Μηνύματα αγάπης, αδελφοσύνης, αλληλεγγύης κλπ

Αειφορία και πολιτισμός:

Θα ήταν παράλειψη αν δεν αναφέραμε την τεράστια προσφορά του παρελθόντος στο
μέλλον. Μνημειώδη μουσικά έργα- κληρονομιά σε όλο το γένος των ανθρώπων λειτουργούν ως
πηγές αιώνιας έμπνευσης και δημιουργίας ιδανικών υπηρετώντας τον παγκόσμιο κοινό στόχο της
αειφορίας(κλασσική μουσική). Πολλά διάσημα έργα κλασσικής μουσικής περιγράφουν με
αριστοτεχνικό τρόπο τη φύση.
Το διασημότερο ίσως έργο της εποχής είναι οι «Τέσσερις εποχές» του Vivaldi.
Περιγράφονται άκρως αληθοφανώς τόσο η βροχή, όσο και τα πουλιά, η καλοκαιρινή καταιγίδα και
το τρίξιμο των ξύλων στο τζάκι.

6
O Haydn εχει γράψει και αυτός το κοσμικό ορατόριο «Οι εποχές», όπου έχουμε υπέροχες αναφορές
στο θερισμό, στην αγροτική ζωή κλπ
Χαρακτηριστικότερος όμως ο Μπετόβεν ,και αυτό χάριν σε ένα και μόνο έργο: την περίφημη
«Ποιμενική συμφωνία»( Sinfonia Pastorale). Μια συμφωνία που είναι «περισσότερο έκφραση
συναισθημάτων, παρά ζωγραφική». Κατανοούμε ότι πρόκειται για συνθέσεις με βαθύτερες
πνευματικές και φιλοσοφικές πτυχές από ότι μια επιφανειακή απεικόνιση της φύσης. Μέσα από τις
μουσικές δημιουργίες περιγράφονται, συμβολίζονται και ξυπνάνε στο μυαλό του ακροατή εικόνες,
σκηνές και διαθέσεις.
Αναφορές στη φύση (είτε άμεσα, είτε έμμεσα) έχουμε και από τον : Σούμαν, Μέντελσον,
Μπρούκνερ, Στράους, Βάγκνερ, Μπραμς κα

Οπωσδήποτε, θα ήταν παράλειψη αν δεν αναφέραμε το έργο ενός Γάλλου: Πρόκειται φυσικά για το
υπέροχο La Mer, την κατά Debussy «Θάλασσα».Σπάνια περιγράφησαν με ήχους τόσο πετυχημένα
τα παιχνίδια των κυμάτων, η αντανάκλαση του ήλιου πάνω στην θάλασσα ή ο διάλογος του αέρα
με τη θάλασσα.

Αειφορία και μουσική:

Με την προσοχή στραμμένη στο μέλλον, «ξαναδιαβάζουμε» την παράδοση και
προβάλλουμε τις υποθήκες αειφορίας που αυτή μας κληρονόμησε. Χρησιμοποιώντας την τέχνη ως
όχημα στοχεύουμε στην αειφορία. Όμως τι είναι τέχνη και πως προάγει και εξευγενίζει τον
άνθρωπο ωθώντας τον σε αντίστοιχες συμπεριφορές και στοχεύσεις;

Τέχνη είναι η εσωτερική ανάγκη του ανθρώπου ν' αποκαλύπτει το ωραίο, να εξευγενίζει τη
ζωή του, να εξωτερικεύει τις ιδέες του, να εκφράζει τον εαυτό του και την εποχή του. Ένας από
τους σημαντικότερους ρόλους της τέχνης είναι κι αυτός της ευαισθητοποίησης του πολίτη απέναντι
στα σοβαρά κοινωνικά ,πολιτικά και περιβαλλοντικά προβλήματα της εποχής του. Μια μορφή
έκφρασης της τέχνης είναι και η μουσική.
«Άνδρα μοι έννεπε μούσα …» έτσι αρχίζει η Οδύσσεια.
Με επίκληση στο τραγούδι αρχίζει και η Ιλιάδα «Μήνιν άειδε θεά…».
Μουσική είναι η τέχνη των Μουσών κατά τον Όμηρο.
Μουσική είναι η ιερή κληρονομιά του Απόλλωνα. Η λέξη «Μουσική» παράγεται από τη λέξη
«Μούσα» η οποία στη δωρική διάλεκτο ελέγετο «Μώσα» και προέρχεται από το ρήμα «Μω» το
οποίο σημαίνει ερευνώ, αναζητώ. Δηλαδή η λέξη Μουσική σημαίνει την τέχνη ή ακόμα την

7
επιστήμη που χρησιμοποιεί τη Μούσα, δηλαδή την έρευνα, την αναζήτηση της γνώσης, της
αλήθειας σε όλες τις επιστήμες.
Άρα ως κομμάτι του ανθρώπινου πολιτισμού, ως ισχυρό μέσο συναισθηματικής έκφρασης
και διαπροσωπικής επικοινωνίας, ως μια έκφραση εθνικής, θρησκευτικής και πολιτισμικής
ταυτότητας, αλλά ταυτόχρονα κι ως ένα μέσο επαφής, επικοινωνίας και ανταλλαγής μεταξύ
διαφορετικών πολιτισμών, εθνών και θρησκειών, ως μέσο ψυχαγωγίας και αισθητικής απόλαυσης,
η μουσική κατέχει δικαιωματικά μια θέση για την εκπαίδευση και την προώθηση της αειφορίας,
της έννοιας της ηθικής, της πράξης και της ευθύνης απέναντι στο περιβάλλον.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
• Ενημερωτικά περιοδικά και βιβλία για το περιβάλλον – πρακτικά συνεδρίων
• Ιδέες από ενημερωτικό έντυπο της Ελληνικής εταιρείας για την προστασία του
Περιβάλλοντος και της Πολιτιστικής Κληρονομιάς
• Τουρισμός και περιβάλλον στις νησιώτικες περιφέρειες, Γ. Σπιλάνης, Μάρτιος
1995( Πρακτικά συνεδρίου)
• Περιβάλλον- Βιοπολιτισμός- Βιοεκπαίδευση- Ποιότητα Ζωής. Η μουσειακή έκθεση- το
έργο τέχνης ως μέσο εκπαίδευσης της καθ. Τσαγανού Κωνσταντίνας (Πρακτικά συνεδρίου)

• Η μουσική στην Αρχαία Ελλάδα, της Αμαλίας Κ. Ηλιάδη, Φιλολόγου-Ιστορικού, ΜΑ
Βυζαντινής Ιστορίας(18/6/2007)

• Η τέχνη στη ζωή του ανθρώπου, του Νίκου Ζυγογιάννη(23/7/2009)
• Διαπολιτισμική μουσική εκπαίδευση και λογοτεχνία, Παπαθανασίου Μαρία
• Η μουσική στην εκπαιδευτική διαδικασία, Αθαν. Παπαζαρής

8