Vasilije Marković: PORTRET DR VUKAŠINA MARKOVIĆA

Azbuka piperskog herojstva i siromaštine

Sve srećne porodice liče jedna na drugu, svaka nesrećna, nesrećna je na svoj način –
zapisao je Lav Tolstoj počinjući roman „Ana Karenjina“. Odista velikan pisane riječi bio
je u pravu.
Moje pretke, vjekovima, odlikovala je vrlina nesebičnog zagledanja u budućnost. Kao
da ne mare za zemljinu težu. Baštinili su davnašnju pipersku, slobodarsku tradiciju, koja
crpi snagu od slavjanskih vremena. Koliko mogu da razaberem, moja uža porodica bilježi
na svoj konto dvadeset tri pasa, kojima je rodonačelnik Baoša, gospodar Zete, a ban
Strahinja (Đurađ II) malo bliži prapredak. Dobra ti sreća, Herodote!
Izvjesno, porodica Marković dijeli se na manje ogranke, od kad su naši stari stariji
počeli da koriste nominovanje prema prezimenima. Dakle, razgranato bratstvo Markovića
ima u sastavu sljedeće rodove: Rašoviće, Perišiće, Rgotiće, Labiće, Jokoviće, Vušoviće,
Maloviće i Popoviće. Ta razlika se vremenom briše.
Koliko sam mogao da dokonam, istorijske turbulencije za prvo stanište u Piperima
namijeniše mojim praprecima brdište zvano Živa. Očito, bila su to smutna vremena.
Minuše stoljeća. Docnije, moji temeljnici postupno pređoše na Stijenu, pa ispod Kuka, da
bi se konačno skrasili u zaseok zvani Liša.
Blizu žive vode zvane Dubovik, na Stijeni, sagrađena je saborna piperska crkva sv.
Velikomučenika Georgija. Drevno zdanje porušile su osvajačke horde Osmanlija, ali nad
ruševinama Piperi podižu novo zdanje. Ponad ulaza u crkvu, maraguni sačuvaše zapis
koji podsjeća žitelje da su se služili staroslovenskim jezikom.
U kružnom vijencu piperskih stijena, ponad zetske kotline, a sjeverno od antičkog grada
Diokleje, bijeli se prometejska, zavjetna pećina, koju je obzidao serdar Ilija Rašov
Marković, osamdesetih godina osamnaestog stoljeća. Neprestane borbe sa Turcima
primorale su serdara na odbranu svoh zavičaja. Obzidana Pećina usječen je u Gornje
Stijene. Ima jedna malena vrata i niz puškarnica. Kad nije bilo druge odstupnice, bratstvo
Markovića se zatvaralo u Pećinu i odatle je pružalo otpor zavojevaču. Tako puna dva
vijeka, Timor i sivi kamenjar sačuvali su ovo zdanje do dana danjeg. To je ta, pjesmom
opjevana, Kula Markovića. Što dublje u prošlost, tim manje saglasja o piperskim
prilikama i događanjima. Ne slažu se podaci plemenskih pamtiša oko rodoslova ili ti
genealogije. Jesu li postojali i Stari Piperi koji su se nazivali Lužanima? Vrlo vjerovatno.
Da li su postajala dva Pipa, jedan pipuljav, sa ženom Marom, a drugi vojvoda, koji je
oženjen Kovinom? Dakako!
Je li moj čukunđed pogubio arbanaškog poglavicu Broć Grudu? Bez sumnje. Ali stalna
odseljenja Pipera iz prapostojbine učinila su svoje. Već ne pitaj ništa za Pipere.
Moja čitava porodica raspršena je razrokim putevima. Živimo u vremenu prečica.
Jesu moji čismeni temeljnici iznjedrili mnoge glasovite serdare, plemenske kapetane,
barjaktare, perjanike... Među njimka najpoznatiji je bio Dr Vukašin Marković. Nemirna
duha, prodornog pogleda, av život posvetio je revoluciji i boljem sjutra. Savremeni
falsifikatori, međutim, još mu ne daju mira.

Znameniti Piper rođen je na putu

Počnimo redom. Vukašin Marković nastao je novembra 1874. godine, u braku Zlatane i
Milića Jokičina. Kako su Turci zatvorili gradove za trgovinu, Piperi su bili prinuđeni da
pješače do Budve za namirnice. Jednom prilikom u grupi mještana našla se i Zlatana,
koja je bila u blagoslovenom stanju. Na povratku sa budvanskog pazara, gdje je kupovala
žito i so, osjetila je porođajne trudove. Kud i kamo, ne bi razmicanja. Pomogoše joj da
rodi muško dijete. Zamota novorođenče u pregljaču, i vrnu se pješke u Pipere. Nasta
slavlje u domu Zlatane i Milića Jokičina. Jedna puška više u Pipere i Crnu Goru!
Nađenuše mu kumovi ime – Vukašin. Odrastao je uz svoje roditelje i svog đeda Jokicu
Milutinova, plemenskog kapetana. Imao je tri sestre Dragu, Sekicu i Milenu i tri brata
Jovana, Toka i Milutina. Brojna porodica živjela je siromašno, jedva sastavljajući kraj sa
krajem, i pored toga što mu je otac bio perjanik na dvoru.
Vukašinove sestre rano su se poudale. Sekica se udala za Veka Popovića, Draga za Nišu
Pulevića, a Milena za Milovana Simovića. Njegova braća Jovan i Toko bavili su se
težačkim poslovima, a najmlađi Milutin se školovao.
Za ljetnjih mjeseci Piperi su izdizali na katune u planini Lukavici, a s jeseni silazili u
planinu Kamenik. Milićeva familija dijelila je istu sudbinu. Piperi su bili pretežno
stočarski kraj.
Vukašin je prerano odrastao. Njegovi rođaci nađenuše mu nadimak, Ibraga, po imenu
jednog časnog muhamedanca, koji ga je spasio od obijesnih turskih čobana, u Zagoriču.
Tri razreda osnovne škole Vukašin je završio u Piperima, na Drezgi, a četvrti u Podgorici.
Prvi piperski učitelji su mu bili Stevan Božović, Lazo Božović i Bajo Bracanović.
Učitelji su ga pohvaljivali kao obdarenog đaka, nastojeći kod njegovih roditelja da
obavezno nastavi školovanje.
Njegov otac nije se toj namjeri protivio. Poslao je mlađanog, radoznalog Vukašina u
Srbiju, u Jagodinu, kod svoga rođaka, da produži školovanje. U Jagodini je završio dva
razreda niže gimnazije, a nakon toga, na nagovor rođaka Miloša Markovića, koji se tada
školovao u Rusiji, otputovao u daleki Novočerkask da upiše Donsku bogosloviju. Učinio
je tako, uz odobrenje svoga oca, pošto je pohađanje bogoslovije bilo besplatno.
Preporuku je dobio u Petrogradu, lično od oberprokuratora sv. Sinoda, izvjesnog
Pobjedonosceva.
Vukašin je od rane mladosti pokazivao svoju otresitost, svoj žustri temperament,
pronicljivost i srčanost. Bio je osrednjeg rasta. Vremenom je izrastao u vrsnog oratora.
Nije podnosio nepravdu.
Rano je ostao bez majke. Ostao je i bez đeda Jokice Milutinova, upravo u godini 1892.
kada je došao u carsku Rusiju.
Marljivio je učio u Donskoj bogosloviji, premda se nastava obavljala na ruskom jeziku. U
bogosloviji, pored teoloških nauka, polaznici su obavezno pohađali nastavu latinskog,
grčkog i jevrejskog jezika, a od živih jezika njemački i francuski. Poslije šest razreda
bogoslovije Vukašin je položio maturu. Bio je osposobljen za sveštenika i za učitelja
osnovne škole.
Željan da proširi svoje duhovne horizonte, Vukašin odlazi u Harkov, gdje diplomira na
veterini, a potom stiče doktorat cjelokupnog ljekarstva, 16. VIII 1912.
Pisanu harangu, mnogo docnije ubuljučeni povedoše neki crnogorski pakosnici, neki
Miljanići, neki Marko Milunović samozvani Piper, neki Miomir Mugoša bivši ministar
zdravlja, neki bajni romanopisci poput Jagoša Jovanovića, neki Novaci Adžići da iz
politikantskih razloga ospore Vukašinu Markoviću bez malo sve diplome i pisane dokaze
o školovanju. Krajnje je vrijeme da se barem u Crnoj Gori odvoji žito od kukolja i
puholja. Dok je bio živ, Vukašinu Markoviću osporavali su zalaganje za pravilno rješenje
crnogorskog nacionalnog pitanja, a sad mijenjaju melodiju!

Zanesenjak ili istinski revolucionar

Francuski komunari ustupili su ruskim proleterima primat nakon propasti Francuske
komune. Ni francuska ni ruska revolucija niti su poznavale niti priznavale kompromis.
Od istorije se ne ište da bude lijepa nego podnošljiva.
U carskoj Rusiji bila su na djelu ogromna društvena previranja i gibanja. Nije među
živima bilo ni utemeljivača naučnog socijalizma K. Marksa i F. Engelsa, niti ruskog
revolucionara M. Bakunjina, ideologa anarhizma i narodnjaštva. Radnička klasa i
seljaštvo dizali su pobune na sve strane.
Mladi bogoslov Vukašin pratio je pomno zbivanja od zavičajne Crne Gore do carske
Rusije. Držao je stranu svima potlačenima i obespravljenima.
Pred kraj boravka u Novočerkasku upoznao je mladu, šarmantu došljakinju iz Francuske,
koja je bila guvernanta u jednoj otmenoj poljskoj porodici. Zvala se Žana Laburb. Našli
su formulu ljubavi. Desila se ljubav među njima, koju su ovjenčali građanskim brakom.
Mladi bračni par nedugo potom odlazi u Harkov. Razlog je bio Vukašinov upis na
Harkovski univerzitet, tačnije na veterinu i medicinu.
Jesu li Žana i Vukašin imali poroda? Vukašin je dao iskaz, novembra 1924. godine, da su
imali sedmoro djece. Kako se radi o zatvorskom iskazu, taj podatak treba uzeti sa
rezervom. Ruski spisatelj G. Sviridov, koji je naknadno proučavao život i podvig hrabre
revolucionarke Žane Laburb, zna o tome mnogo više.
Po upisu na Harkovski univerzitet Vukašin je, ponesen stremljenima revolucije, sve žešće
uzimao učešće u radničkom pokretu. Ruska revolucija nastala 1905, nakon rusko-
japanskog rata, nije uspješno izvedena. Razlozi su brojni. Prije toga održan je kongres
ruskih socijaldemokrata u Londonu 1903. g, na kojem se stranka podijelila na dvije
frakcije. Jedna frakcija riješila da radnike i seljake uzme kao jednu klasu, druga frakcija
nije htjela saradnju sa seljacima. U frakciji „boljševika" vidnu ulogu je imao student
Vukašin Marković, koji je radio aktivno na propagandi boljševizma.
U analima ruske revolucije iz 1905. godine, Vukašin slovi kao rukovodilac ilegalne
boljševičke ćelije na harkovskom Veterinarskom fakultetu. Dokumenti kazuju da je bio
jedan od organizatora u Harkovu i vođa borbene grupe na harkovskim barikadama.
Nakon ugušenja ustanka, boljševički zanesenjak, student Vukašin Marković biva uhapšen
na kratko. Već u zimu 1906, poslije kraha revolucije, kako svjedoči Vladimir Živančević,
trojka u kojoj se nalaze Parvus, tvorac ideje o permanentnoj revoluciji, Julija i Kolja
kreću u Beograd, preko Bakua u „dugim crnim pelerinama i šubarama". Lako je
prepoznati pseudonime: Parvus je bio Lav Trocki, Julija je bila Jelena Andrejeva
Grabenko (ljubav Đerđa Lukača - obj.), a Kolja Vukašin Marković. Veza su im bili
slikarka Nadežda Petrović i Sava Popović. Kako su došli da šire revolucionarne ideje,
policija im ušla u trag. Policija kaže: „Kružok slobodne ljubavi." Pred policijskom
potjerom pomenuta trojka odlazi u Bugarsku, zatim u Švajcarsku.
Vukašin je bio već registrovan u kartoteci Ohrane (ruske tajne policije) kao opasni
boljševički terorista. Godine 1907. biva hapšen dva puta i protjerivan u Saratovsku
guberniju. Iste godine nekoliko istaknutih boraca protiv apsolutizma crnogorskog knjaza
Nikole dobijaju pisma iz Rusije, od Vukašina Milićeva. Šalje nekoliko ultimatuma na
adresu knjaza Nikole, pozivajući ga da abdicira.
Knjaz Nikola, osvetoljubiv od rođenja, iskalio je bijes na svog perjanika Milića, oca
Vukašinova. Na traženje da mu vrne perjanička znamenja, Milić mu violentno zafrljači
perjanički grb i ode na svoje imanje u Pipere.

Bastadur i boljševički burevjesnik

Još kao student Vukašin Marković bio je učesnik II kongresa Ruske socijaldemokratske
partije, održanog u Londonu. Na tom kongresu članstvo se podijelilo na boljševike i
menjševike. Vukašin se deklarisao i angažovao nadalje kao boljševik.
Do partijske podjele glavni vođa u Rusiji bio im je istaknuti teoretičar G. V. Plehanov, a
po razlazu Vladimir Iljič Lenjin. Boljševička filozofska i politička poimanja o budućem
društvenom uređenju, putu ka socijalizmu i slobodarstvu Vukašin je izvorno prihvatio od
Lenjina, sa kojim je blisko sarađivao.
Nikakav Bakunjin, niti bakunjizam, zbog forsiranja ideologije anarhizma, nikakvog
praktičnog oslonca na utopizam Černiševskog i na izmišljeno „sekiraštvo" autora spisa
„Šta da se radi"!
Osnovni politički kredo i angažman Vukašina Milićeva sastojao se u uništenju
izrabljivača čovjeka čovjekom, na prestanku eksploatacije kapitalističke klase nad
radnicima i radnim seljaštvom, i da se nauka i tehnologija upere na savladavanje sila
prirode, a ne na ratove i klanja. Vremenom, proširivao je svoja teoretska saznanja iz
naučnog socijalizma.
Nikada Vukašin Marković nije prekinuo vezu sa svojim zavičajem. Dopisivao se
ponajviše sa svojim ocem, braćom, sestrama i ostalom rodbinom, a katkada i sa
političkim ličnostima. Poduži je spisak javnih ličnosti kojima se obraća u Crnoj Gori,
uglavnom sa predlozima kojima vrši propagiranje komunističkog boljševizma. Paralelno
održava veze sa predstavnicima ustavne borbe u Crnoj Gori i socijaldemokratskim
krugovima u Srbiji. Pored prepiske sa Dimitrijem Tucovićem, Dušanom Popovićem,
Dragišom Lapčevićem i drugim, iz Rusije "šilje masu literature marksističke".
Pošto je položio doktorat cjelokupnog ljekarstva, avgusta 1912. god. u Harkovu, dr
Vukašin Marković se uputio u Srbiju i Crnu Goru kao član specijalne ruske misije
Crvenog krsta. Uzima učešća kao ljekar u oba balkanska rata. U Beogradu je bio 1913. u
vojnoj bolnici kao ljekar ordinator, docnije je upućen u Pirotski okrug radi suzbijanja
kolere. Poznato je da je dopirao do pljevaljskog crnogorskog fronta, gdje je razdijelio
ruske rublje rođacima, a kad mu je pristupio stariji brat Jovan, imao je u džepu samo
maramicu koju mu je darivao. Tom prilikom, u Pljevljima, biva uhapšen i zadržan u
arestu, nekoliko dana, pod optužbom da je zavjerenik protiv crnogorskog mogula kralja
Nikole. Po završetku balkanskih ratova, sa istom misijom ruskih ljekara vraća se u
Rusiju.
Početkom I svjetskog rata, 1914, ponovo dolazi u Beograd, ponovo kao član misije
ruskog Crvenog krsta. Raspoređen je u sastav Šumadijske divizije, a septembra naredne
godine upućen za ljekara Srpske sandžačke divizije. Nakon austrougarske okupacije
Srbije i Crne Gore, sa jedinicama srbijanske vojske prolazi albansku golgotu. Kako je
posjedovao rusko državljanstvo, ubrzo se vraća u Rusiju.
Odazivajući se na mobilizaciju 1915, Vukašinov mlađi brat Milutin vraća se iz Harkova,
gdje je na poziv starijeg brata došao na studije (pravnih nauka), u zavičajnu Crnu Goru.
Kraljevi banditi raznose ga bombom iz zasjede u Momiškoj škali, prema Piperima. U
očaju, njegov stari otac Milić kreće na Cetinje, kod neprikosnovenog crnogorskog
gospodara.
- Što mi ubi sina Milutina, Gospodare, nikada ti ne bilo prosto!
- Ubiše ti sina, Miliću Jokičin, oni Ćemovići sa Vranjickih Njiva, a ne ja! - kratko skrenu
insinuaciju mogul, na porod vojvode Mijajla Nišina Vučinića, čija je supruga bila rođena
sestra Milićeva.
Nikad nije razjašnjeno ovo mučko ubistvo, premda je izvjesno da je kralj unio smutnju
među piperske jačice.
Dr Vukašin Marković odmah po povratku u Rusiju postavljen je za vojnog ljekara i
priključen jedinicama na južnom ruskom frontu. Godine 1917. postaje varoški ljekar u
Petrogradu.
Velika epopeja Oktobarske revolucije počela je 1917. godine.

Artiljerijski plotun s "Aurore"

Uoči Oktobarske revolucije u Rusiji se nalazilo oko dvjesta hiljada Jugoslovena.
Utvrđano je da ih je preko trideset hiljada sudjelovalo u Crvenoj radničko-seljačkoj
armiji. U građanskom ratu imali su na bojištima preko dvadeset odreda. Komandovali su
frontovima, divizijama, brigadama i pukovima. Više od sto Jugoslovena primilo je Orden
crvene zastave, kao najznačajnije odlikovanje Revolucije.
Vojnorevolucionarnim komitetima širom Rusije rukovodio je Vladimir Iljič Lenjin.
Privremena vlada N. Kerenskog morala je pasti pred naletima nezadovoljnih masa.
Plotuni s „Aurore" označili su početak Oktobarske revolucije. Uprkos popularnog gesla
„Sva vlast Sovjetima", uprkos Lenjinovom proglasu „Dekret o zemlji" buknuo je
građanski rat u Rusiji. Reakcionarima svih fela, koji se mobilišu pod nazivom „bijeli" u
pomoć pristižu inostrani interventi, kao sila Atante, koji vide u Sovjetskoj Rusiji žarište
revolucije. Glavna udarna snaga bila im je Kolčanova armija, dok su im dobrano
pripomogle trupe Denjikina, Kornjikova i Vrangela.
Boljševička partija pod vođstvom Lenjina mobiliše sve snage, prvo na opsadu Zimskog
dvorca i opsadu Kremlja, a potom na oslobađanje cijele zemlje.
Dr Vukašin Marković, po Lenjinovom nalogu, uputio se iz Petrograda u Moskvu, radi
oslobađanja Kremlja. Bio je u najužem komandnom kadru boljševika koji su rukovodili
oslobađanjem Kremlja. Pojedinosti o ovoj operaciji zapisane su u nevelikom broju
publikacija, ali su zapisane! Odasvud tutnje plotuni. I pjesma odjekuje: „Vperjod,
tavarišči, v nogu..."
V. Marković stiže na sve strane, bez predaha. Ističe se u organizovanju Crvene armije na
jugu Rusije. Ratna sreća služi naizmjenično, čas bijelu gardu, čas Crvenu armiju. Gine se
i na jednoj i na drugoj strani. Nakon okončanja I svjetskog rata, sile Antante preuzimaju
sveobuhvatnu ofanzivu protiv mlade Sovjetske republike.
Početkom 1918, Dr Vukašin Marković izabran je za komesara bataljona, potom za
komadanta bataljona, a ubrzo i za komesara brigade na tom dijelu fronta. U proljeće iste
godine, Dr Marković pokreće osnivanje Južnoslovenske komunističke partije u Moskvi, s
tim što je organizaciji dat atribut grupe. Stožer i duša te grupacije bio je Crnogorac Dr
Vukašin Marković. On je imao samo jedan porok: bio je revolucionar. Nije pušio, nije
cirkao alkohol, nije pio kafu, nije kockao. Potkrala mu se jedna pogrešna procjena:
primio je u Južnoslovensku komunističku partiju austrijskog ratnog zarobljenika Josipa
Broza, beskonačnog Tita, u Omsku 1918! („Moj pristup u Partiju u Omsku 1918. također
ne računam, jer je tada tamo sve skupa bio vrlo šašavo..."- vajkao se naknadno Broz.)
S proljeća 1919, Dr Marković prelazi na istočni dio ruskog fronta. Bori se protiv stranih
intervencionista, „gdje se isticao primjernom hrabrošću i umješnošću u komandovanju".
Tragična sudbina je zadesila njegovu suprugu Žanu Laburb, drugog marta 1919. godine.
Po Lenjinovoj odluci ova odvažna francuska revolucionarka, koju je Oktobarska
revolucija zatekla u Moskvi kao nastavnicu francuskog jezika, bila je upućena u Odesu da
bi odvraćala francuske mornare od intervencije na Rusiju. Nesrećno se završila ta misija.
Francuski intervencionisti raskomadali su mornarskim bajonetima njeno tijelo.

Ko je bila Žana Laburb

Žana Laburb je rođena 8. aprila 1877, u mjestu La Palis blizu čuvenog lječilišta Višija, u
Francuskoj.
Za rane mladosti upoznala se sa Nadeždom Krupskom i V. I. Lenjinom.
U Rusiju dolazi krajem vijeka, kao guvernanta jednoj otmenoj poljskoj porodici. U
Novočerkasku upoznaje mladog bogoslova iz Crne Gore, Vukašina. Simpatija prelazi u
obostranu ljubav. Vjenčali su se Žana i Vukašin 1900. godine. Nikakve zagonetnosti tu
nema.
Kad je Vukašin odlučio da nastavi studije u Harkovu, Žana kao njegova životna saputnica
ide sa njim. Bez sumnje, Žana je uticala na svog supruga da se opredijeli za poziv
medicinara.
Bračni par, početkom dvadesetog vijeka, u dva maha putuje u Pariz i Ženevu. Očito da
prošire svoju revolucionarnu aktivnost. Podaci ukazuju da je Vukašin učestvovao u oba
balkanska rata, kao ljekar u misiji ruskog Crvenog krsta. Sa povlačenjem srbijanske
vojske preko Albanije dijeli njihovu sudbinu. Ubrzo se vraća u Rusiju. Počinje I svjetski
rat: Dr Marković je postavljen za vojnog ljekara i raspoređen u ruske jedinice na jugu.
Izdejstvovao je ubrzo postavljenje za varoškog ljekara u Petrogradu gdje je
beskompromisno učestvovao u pripremi Oktobarske revolucije.
Njegova supruga Žana, po prirodi stvari, nije ga mogla pratiti na svim bojištima i
golgotama. Znano je samo da ju je oktobar 1917. zatekao u Moskvi kao nastavnicu
francuskog jezika, što je bilo njeno prividno zanimanje, a osnovno revolucionarni rad
među francuskim državljanima u Rusiji. Sa svojim suprugom organizuje Klub treće
internacionale, aktivira se kao član Inostranog kolegija, zauzeta je publikovanjem
ilegalne štampe...
Nakon izbijanja Oktobarske revolucije, poslije zauzeća Kremlja, od strane boljševika, u
kojem se istakao Dr Marković, Vladimir Čopić, Todor Grujić, Jovan Sekulić, i još
desetak Jugoslovena, Žana Laburb biva smještena u hotel „Drezden" soba 102. Njen
suprug Dr Vukašin dobija sobu 101 u istom hotelu, opšćežitiju. Viđana je u kremaljskoj
menzi, u društvu znamenitih vođa revolucije, uključujući Lenjina.
Da li su Žana i Vukašin imali poroda? U genealogiji naše porodice postoji zapis da je
Vukašin imao sina Orela, koji je bio inženjer. Ja sam viđao, izvjesno, u kući moga đeda u
Piperima, Orelovu fotografiju snimljenu u Moskvi, sa svojom braćom od strca Radulom i
Mirkom.
Žana Laburb je upućena iz Moskve u Odesu, po Lenjinovom nalogu da širi propagandu
među francuske intervencioniste. Međutim, bude uhapšena i brutalno pogubljena, u noći
2. marta 1919. godine.
Delegatima VIII kongresa Ruske komunističke partije (boljševika) obratio se Žak Sadul,
francuski konzul, koji je saopštio tužnu vijest o nečovještvu francuskih mornara nad
ovom hrabrom ženom. Potom je konzul evocirao uspomene na Žanu Laburb,
revolucionarku izvanredne energije, hrabrosti i požrtvovanja. Delegati su ustali i otpjevali
posmrtni marš u spomen ove hrabre žene. Sa njima je odao poštu i Lenjin, koji je bolno
primio vijest o njenoj pogibiji, rekavši da je bila „simbol proleterskog internacionalizma".

Na starom Odeskom groblju, desno od glavnog ulaza, postavljen je obelisk, sa reljefom,
od crnog mermera Žani Laburb. Još dva obilježja postoje u Odesi da sjećaju na Žanu
Marković-Laburb.
Svoju tugu za njom, njen suprug Vukašin nosio je u sebi.

Uvijek ostaje neki višak svijeta

Podaci ukazuju da je dr Vukašin Marković bio od 1919. u Kominterni zadužen za
proučavanje balkanskih pitanja. Radio je na oformljenju Jugoslovenske komunističke
grupe u Rusiji, što je nailazilo na otpor nekih prisutnih jugoslovenskih krugova (Mijo
Radošević, Radoslav Jovanović i dr). Jedno vrijeme je bio urednik lista „Sovjetska
revolucija". Druga konferencija Južnoslovenske komunističke grupe (20.10.1918) donosi
odluku da se jedan dio komunista uputi u Jugoslaviju radi revolucionarnog rada (tada je
novoformirana država na Balkanu nazivana Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca).
Dokumenta kazuju da je dr Marković bio nekoliko mjeseci 1920. na sjeveru Rusije u
svojstvu komesara proslavljene divizije, koja se odupirala najezdi bijele garde pod
komandom A. Kolčaka. Kolčakova armija je bila glavni oslonac stranih intervencinista.
Zbog sukoba sa nekim miljenicima Lava Trockog optužen je za sabotažu i osuđen na
smrt. Na ličnu intervenciju V.I. Lenjina oslobođen je i upućen u Moskvu. Ostavila je
pomenuta presuda traga na njegovu psihu. Čak i da nije bilo gladi koja je harala Rusijom.
Nakon Lenjinovog naloga da širi propagandu Oktobarske revolucije na Baltiku, u
Turkestanu i Mongoliji, dr Markovoć u ljeto 1921. stiže preko Rige, Berlina, Graca,
Maribora i Zagreba u Beograd. Ovaj dolazak bio je u funkciji povjerene misije za
konsolidovanje Komunističke partije u tek uspostavljenoj Jugoslaviji.
Jugoslovenska kraljevska vlada dekretom Obznana (3.12.1920) i zakonom o zaštiti
(2.8.1921) svaku komunističku aktivnost kvalifikuje kao zločin i pristupa progonu i
likvidiranju članstva KPJ. U takvim uslovima beogradska policija nije dozvolila dr
Markoviću da uspostavi legalne veze. Strpala ga je u zloglasnu „Glavanjaču", u kojoj
provodi mjesec dana, nakon čega je stražarno protjeran u Podgoricu, tačnije u Zetsku
banovinu, na dalju nadležnost.
Ne zna se što je gore: beogradska policija (koju su pritisnule Vrangolove izbjeglice iz
Rusije) ili podgorički žandari potpomognuti srbijanskim batinašima. Dr Marković upao je
u razjareni osinjak. Sresko načelstvo ne udovoljva njegovom zahtjevu da bude primljen u
zdravstvenu službu, premda je Podgorica imala ukupno osam ljekara. Policija i žandari
nijesu mu dali mira. Hapsili su ga na prezdan. Dozvolili su mu da posjeti oca, braću i
drugu rodbinu, ali su ga kod oca istog dana uhapsili i sproveli u podgoričku tamnicu,
zatim u kotorsku, a potom u beogradsku. Proveo je u beogradskoj tamnici preko mjesec
dana nakon čega biva interniran u svoje zavičajne Pipere.
Konspirativnim vezama podgorička partijska organizacija uspjela je da ga blagovremeno
upozori na opasnost novog hapšenja. Sklonio se u Kamenik kod starijeg brata Jovana.
Ubrzo na katune stiže vojna potjera i dr Marković bio je primoran da pređe u ilegalu.
Vratio se sa planine i upao u zasjedu. Gađali su ga nekoliko plotuna noću. („Ja sam
fingirao da sam ranjen, jecao sam, a oni misleći da sam ranjen teško, prestadoše pucati, a
ja sam, međutim, kroz njihove lance preskočio i umakao... Tad sam noću umakao u
šumu, gdje sam se krio oko tri godine...").
Taj period, inače, u Zetskoj banovini karakteriše žandamerijsko- kraljevski teror, obračun
između bjelaša i zelenaša zbog nasilnog zatiranja Crne Gore, komitovanju i jatakovanju
nezadovoljnog seljaštva. Oko 2.500 odmetnika uglavnom „nikolista" i zelenaša čuvala su
sela, zaseoke i crnogorske planine. Žandarmske potjerne patrole i česta međusobna
ubijanja čine svakodnevicu.

Uzaludna misija širenja komunizma u Crnoj Gori

Iluzije o svjetskoj revoluciji ostale su na nivou iluzija. Širenje ideje Oktobarske
revolucije nailazilo je na otpor svih buržoaskih, kapitalističkih režima. Jednostavno,
revolucionarne prilike nijesu sazrele da bi omogućile povoljan ishod razvoju socijalizma.
Uostalom, socijalizam je dugotrajan proces koji zavisi od mnogo faktora. Pri tom,
siromaštvo i zaostalost svake zemlje utiču nepovoljno na širenje ideje socijalističkog
preobražaja.
Vraćajući se u zavičajnu Crnu Goru, dr Vukašin Marković smatrao je da može prečicama
prevazići zatečeno stanje, isticanjim socijalnog i nacionalnog programa. Napravio je dva
ključna previda.
Ondašnje crnogorsko oblasno (pokrajinsko) rukovodstvo KP, uključujući i malobrojnu
podgoričku partijsku organizaciju, prihvatilo je nenaučni, hegemonistički pristup tzv.
ujedinitelja, ističući srpstvo kod Crnogoraca. Usvojiti megalomanske pretenzije kralja
Nikole na srpsku krunu i to pretvoriti u nacionalni zalogaj bilo je pravi bumerang. Dr
Marković se protivio potiranju crnogorstva, što ga je diskvalifikovalo kod ondašnjeg
oblasnog (pokrajinskog) rukovodstva KP. Ocjena političke situacije u Crnoj Gori bila je
samo izgovor za smute u nacionalnom pitanju.
Što se tiče pitanja siromaštine i tradicije u Crnoj Gori, zanimljiva anegdota prepričava se
do danas. Naime, poveo se razgovor između oca i sina, Milića i Vukašina. Na očevo
pitanje da mu objasni ideju socijalizma, doktor pokuša da uprosti odgovor. Nabrajao je
starini koliko ima imanja i mala, pa bi bio red da sa sirotinjom podijeli vaj. Začkilji
starina na jedno oko: "Jesi li za to došao, Vukašine!" Doktor shvati koliko je sati. Milić
tjera po svome: "U zli ga čas došao, moj zaludnji sine Vukašine!"
Režimska vlast je oglasila dr Vukašina za odmetnika. Njegovoj porodici konfiskovali su
stoku, sasjekli voće, i svako malo preduzimali hapšenje odraslih članova familije.
Nemajući drugog izlaza, u periodu od septembra 1921. do marta 1924. doktor je sa
grupom mladih ljudi koja je narasla na tridesetak poveo narodni ustanak u Crnoj Gori.
Počeo je iz Pipera, iz nepristupačnih zaseoka i planina, a potom se proširio na okolna
plemena. Do omasovljenja opštenarodnog otpora režimu nije došlo iz razloga podjele
stanovništva na bjelaše, zelenaše, komite i kontrakomite. Dr Marković ne pripada
nijednom od suprotstavljenih blokova. Tražio je novi put, preuređenje društvenih odnosa
u korist radnika i seljaštva, zalagao se za nacionalno oslobođenje crnogorskog naroda. U
tom smislu slao je proglase, letke, pisma, često i stihovne borbene pozive, za socijalnu i
nacionalnu konsolidaciju koja bi ishodovala revolucionarnim preobražajem u duhu
naučnog socijalizma. Beogradski list „Politika", u maju 1922. objavljuje vijest da doktor
nije pobjegao u Italiju, već je vodio borbu na čelu družine crnogorskih odmetnika u
mjestu Urvine, na polju Radovče.
U januaru 1924. preminuo je vođa Oktobarske revolucije V. I. Lenjin od posledica
atentata. Kako je primio tu strašnu vijest Vukašin Marković nije poznato! Tada se dr
Marković nalazio u Kučima, naravno, u ilegali sa svojom družinom, pred potjerom
vojske i žandara. Boravio je u domu malisora Mark Perkaja, koji mu pruža utočište i
gostoprimstvo. Neposredno prije toga policijska potjera uspjela je da smanji družinu dr
Markovića: U tom okršaju zarobljena je čuvena hajdučica Stoja, sinovica doktorova, i
njen mlađi brat Jole, Petko Miletić, Rovčanin uspio je da umakne opsadi kao i Blažo
Nenadić, koji je bio sekretar dr Markovića.
Policijski beogradski režim daje pisanu garanciju dr Markoviću, preko župana Zetske
banovine, izvjesnog Milovana Džakovića, da će biti amnestiran ako se dobrovoljno preda
vlastima. Uviđajući da revolucionarne prilike u Crnoj Gori nijesu ravne njegovom
očekivanju, i da treba zaustaviti dalja zlostavljanja naroda koji ga čuva uz velike žrtve,
napose teror nad njegovom porodicom i rodbinom. Nakon velikog narodnog zbora
održanog u Piperima, doktor se uputi u Podgoricu i tu se preda vlastima. To se zbilo u
martu 1924. godine. Vjerolomne vlasti ga odmah hapse i okovanog sprovode na Cetinje.
Tu u zatvoru među pedesetak komita nalaze se njegova sinovica Stoja i sinovac Jole.
Budući prevaren, doktor pravi džumbus, diže galamu po vazdan. Policija ga šalje u
Šibenik na psihijatrijsko posmatranje. Dva psihijatra detaljno vode razgovor sa doktorom
i pošto se uvjere da je potpuno normalan, vraćaju ga natrag u cetinjski zatvor. (Sad se taj
ručno vođeni zapisnik sa psihijatrijskog posmatranja čuva u Državnom arhivu Crne
Gore.)
Dr Vukašinu Markoviću uspijeva da preko zatvorskih bedema, uz pomoć oluka, pobjegne
iz cetinjske tamnice, u zoru 20.4.1925. (Sinovcu Jolu koji je očekivao presudu u
cetinjskoj tamnici, prilikom povremenih šetnji u zatvorskom krugu, nije povjerio plan
bjekstva, čak i kad je zagledao oluke na zatvoru).

Bezumlju smjelih mi pjevamo pjesmu

Ako ćemo pravo, dr Vukašin Marković bio je preteča Če Gevare.
Podgorička komunistička organizacija, koja je brojala jedva dvadeset članova, nije
pomogla dr Markoviću u bjekstvu iz cetinjske tamnice, ali mu je pomogla da se sklanja
nekoliko mjeseci kod rodbine u Piperima. O tome svjedoči doktorov sinovac Mirko, koji
je bio „kurir" dr Markovića. Naime, po zadatku podgoričke partijske organizacije, Mirko
se „sastao sa doktorom četvrti dan poslije pomenutog bijega". Kominterna je dala
direktivu Centralnom komitetu KPJ, koji se nalazio u Beču, da na svaki način izvede dr
Markovića iz Jugoslavije. Pokrajinski komitet uputio je Mirka u Beč, da tamo pribavi
novac i pasoš za dr Markovića. Četvrti put uspjelo je Doktoru i njegovom sinovcu da se
domognu Beča. Bečka policija uhapsila ih je 22. III 1926. godine.
Nakon nekoliko mjeseci, na insistiranje Međunarodnog komiteta, kojim rukovodi Anri
Barbis, pušteni su iz tamnice i protjerani u Moskvu. Moskovski list „Pravda" objavljuje
1926. godine dva teksta o doktoru. Prvi tekst potpisuje Vladimir Čopić, očito dok je
doktor čamio u bečkom zatvoru, pod naslovom „U zaštitu druga Vukašina Markovića".
Drugi tekst je objavljen pod naslovom „Dolazak druga Markovića u Moskvu", uz
priloženu doktorovu biografiju. Članak je objavljen 10. IDž 1926, pošto je Doktor stigao
u Moskvu dva dana ranije.
Doktor je potom upućen na oporavak u sanatorijum na Krimu.
Rukovodstvo Kominterne ubrzo povjerava dr Markoviću specijalnu misiju u Kini. Razlog
je jednostavan i složen: treba ustalasati kineske mase da prihvate ideje Oktobarske
revolucije. Tim povodom beogradski list „Politika", 27. Dž 1926, javlja: „Dr Vukašin
Marković, poznati crnogorski odmetnik, koji je prije godinu dana pobjegao iz sudskog
pritvora na Cetinju, sada se nalazi u Kini... Njega je sovjetska vlada, posle uspjeha
kantonskih boljševičkih trupa, poslala Kinezima za glavnog boljševičkog komesara...
Pritvorenik cetinjskog suda sada je stvarni gospodar preko pedeset miliona Kineza. Jedan
uspjeh kakav nijedan Crnogorac nije postigao do danas... Sovjeti su slali Dr Markovića
samo tamo gdje je potrebno bilo više elektriciteta i više eksplozivnosti..." Pretjerivanja i
policijske mistifikacije su nastavljene.
Ubrzo je uslijedio obračun J. V. Staljina i L.Trockog povodom daljeg razvoja socijalizma
u SSSR. Sukob se prenio na partijsko izjašnjavanje. Dr Marković nastojao je da se
prihvati treća linija, izvorna lenjinska. Burni događaji koji su potom uslijedili, naročito
svjetska ekonomska kriza, priprema za svjetski oružani sukob, kao i stanje u
međunarodnom radničkom pokretu, omogućili su Staljinu da naturi Trećoj internacionali
taktiku po sovjetskom uzoru. Kominterna upućuje Komunističkoj partiji Jugoslavije
„Otvoreno pismo", 1928. godine. Režim policijske Kraljevine Jugoslavije donosi odluku
o uvođenju Šestojanuarske diktature, 1929. godine. Zavladao je krvavi teror nad
jugoslovenskim komunistima.
Ništa bolje nije bilo ni u prvoj zemlji socijalizma. Moskovski procesi i masovne čistke
među pripadnicima boljševičkog pokreta koji je izveo Oktobarsku revoluciju nijesu
prestajale. Čuvene trojke NKVD bile su neumoljive. Magla je progutala i više desetina
Jugoslovena, mahom rukovodećih kadrova KPJ.
Prekaljeni boljševički revolucionari postepeno su likvidirani. Dr Marković se tome
žestoko suprotstavio, okrivljujući „despota iz Kremlja", tj. Staljina, kao vinovnika
„enciklopedije zla". On je upućivao lične depeše i protestna pisma na Staljinovu adresu.
Trljajući ruke, doktor se ponadao da će „onom despotu iz Kremlja barem bridjeti uši".
Agenti NKVD i njihove pripuze pomno su pratili svaki Doktorov korak.
Za vrijeme kampanjske kolektivizacije, 1930. godine, upućen je na sjever Kavkaza, u
grad Nalčik i okolna kabardinsko-balkarska kozačka sela, da liječi narod i istovremeno da
vrši agitaciju.
Po povratku u Moskvu radio je na moskovskom Medicinskom fakultetu. Bio je
angažovan i u sekciji Kominterne za balkanska pitanja. Neko vrijeme uređivao je list
„Iskra revolucije", iz tog perioda sačuvan je publicistički osvrt „Doktor Marković – drug
siromaha". Tekst je potpisao Janko Miličić, a objavljen je u časopisu „Mlada gvardija",
11. XII 1931. godine.

Ljudi, godine, život - kao sitnice

Dr V. Marković se sve žešće protivio staljinskim čistkama i likvidacijama. S druge
strane, bio je nepomirljiv prema frakcionaškim obračunima u rukovodstvu KP
Jugoslavije. Saradnicima i poznanicima bez ustezanja je razlagao da je na djelu revizija
marksizma-lenjinizma.
Doktorova snaha Milena i stariji brat Jovan imali su petoro djece: Stoju, Zaru, Radula,
Jola i Mirka. Kad se doktor vratio u Crnu Goru i podigao ustanak, po prirodi stvari, svi su
prišli revolucionarnom pokretu. Svi su bili hapšeni i maltretirani u policijskim
kazamatima, uključujući i njihove roditelje. Hajdučica Stoja i njen brat Jole odmetnuli su
se sa doktorom. Prilikom jedne policijske opsade Stoja i Jole pali su u ruke ondašnjem
režimu. Osuđeni su na dvadeset godina robije. Stoju je, uz pomoć partijske organizacije,
oslobodio iz zagrebačke kaznionice njen brat Radule, dok za Jola nije bilo spasa. Odležao
je dvanaest godina u Zenici. U Zarinom bjekstvu iz zemlje angažovali su se Ivan
Milutinović i Milovan Matić, oficir.
Uglavnom preko Beča pristizali su u Moskvu dvije sinovice i dva sinovca dr Markovića.
Nijesu krili svoj identitet. Zasnovali su bračne zajednice: Stoja sa Milošem
Blagojevićem, Zara sa Božidarom Held, Radule sa Verom Sergejevnom, a Mirko sa
Belom. Stojini i Zarini bračni drugovi preminuli su u staljinskim logorima. Doktorov sin
Orel, čiju fotografiju sa Radulom i Mirkom smo čuvali u porodničnom albumu u
Piperima, po nekim navodima zaglavio je kao trockista.
Po nalogu viših instanci, dr Vukašin Marković penzionisan je 1935. godine.
Periša Kostić, oficir NKVD, svjedoči kako ga je sa doktorom upoznao Ivo Martinović,
polovinom 1934. godine. Došli su kod njega u stan, ul. 9 Sokolničeska, dom 9, kvartira
16.
„Začudio sam se bila je to ogromna soba, velika gotovo kao neki stan. Unutra samo
vitrine sa knjigama, bile su i na patosu, svuda puno novina, vidim velika arhiva, jedan
astal, na njemu telefon, i jedan vojnički krevet u uglu.
- Tu ja spavam - reče nam Vukašin.
A ja malo iznenađen uzvratih: - Druže, doktore, ovi što su u Kominterni oni svi imaju
kuće, apartmane, a ti si komesar Balkana.
Na te riječi Vukašin se nasmija i kaza: - Ti ćeš meni da kažeš! Doktor Marković je
spavao u šumi, po gudurama Crne Gore, po kolibama, na kamenu ljutom. A sad treba da
spava na mekom... Marković je na kamenu odrastao i na kamenu hoće da umre...
Ustade i donese nam na sto slanine i onog crnog ruskog hljeba. Nareza jedno i drugo,
ponudi nas.
– Mislite da ja imam nešto bolje? Nije nas ponudio nikakvim pićem... Vukašin Marković
je bio velika ljudska duša." („Politika", 21. IX 1998)
I dalje se nije mirio sa stanjem u SSSR, naročito sa staljinskim čistkama i represijama.
Agenti NKVD hapse dr Vukašina Markovića 5. maja 1937. godine. Na saslušanju,
islednik insistira da je u pitanju imperijalistički špijun u Kominterni. Na te riječi doktor
zgrabi pepeljaru sa stola i razbija čelo enkavedeovskom čistuncu. Odmah je proglašen
psihijatrijskim slučajem i sproveden u Lubjanku. Tek 27. XII 1937, osuđen je NKVD
trojkom na deset godina robije. Upućen je u Solikamski logor na Uralu, kod ušća Jajve u
Kamu, radi izdržavanj kazne.
Pred napad Njemačke na Sovjetski Savez, 1941, u stan njegovog sinovca književnika
Radula Markovića Stijenskog, došao je čovjek (scrnogorskim naglaskom) i saopštio u
povjerenju da će doktora likvidirati u logoru, jer pravi svakodnevne demonstracije, stoga
neka požuri da ga spasi. Dramatičan pokušaj Stijenskog umalo je i njega stao glave.
Postoje tri verzije o okončanju života revolucionara dr Vukašina Markovića. Nagađa se
da je umro 1943. godine. Mjesto sahrane nije poznato! Po jednoj verziji, navodno, ostao
je u nekom sanatorijumu na Uralu, blizu grada Solikamsk. Po drugoj, oslobođen je iz
logora neposredno pred napad Njemačke, i deportovan u Kujbišev kao zaslužni građanin,
gdje je smješten u dom za stare. Po trećoj, sahranjen je ispod zidina poznatog hrama u
Moskvi, na lijevij obali rijeke Moskve, gdje su sovjetske vlasti pokopale većinu
jugoslovenskih revolucionara.

Zvanična Crna Gora ćuti

Razlaz koji je nastao po Rezoluciji IB osujetio je dobijanje autentičnih podataka o
sudbini Vukašina Markovića. Crnogorski zvaničnici zadugo će svako interesovanje za
Doktora podvoditi pod opasno genetsko rusofilstvo. Dodatno će insistirati na
fabrikovanom podatku da je Doktor bio "problem za Partiju", upravo onoliko koliko je
lenjinski kurs protivrječio staljinizmu i titoizmu.
Zvanična Crna Gora će tek 1983. godine donijeti odluku da se novosagrađeni Klinički
centar u Titogradu (Podgorici) nazove imenom Dr Vukašina Markovića i da se na ulazu
podstavi spomen-bista "revolucionara, humaniste i ljekara Vukašina Markovića".
Svečanosti je prisustvovao predsjednik SR Crne Gore Veselin Đuranović, a o
revolucionarnom liku Vukašina Markovića govorio je Periša Vujošević. Autor spomen-
biste bio je Srdan Kovačević.
Novije crnogorske vlasti, mimo ikakve odluke, u doba kad je ministarstvom zdravlja
harčio Miomir Mugoša, iz naziva Kliničkog centra izbrisale su ime Vukašina Markovića.
Ostala je spomen-bista, zagledana u ništa. Zapuštena.
Važna izvorna građa o Doktoru nalazi se u Centralnom državnom arhivu Sovjetske
armije, fascikla 28361, predmet 896. Podaci o Vukašinu Markoviću sačuvani su i u listu
„Svjetska revolucija", izdanje 1918 -19. Arhiv Crne Gore sačuvao je u fascikli 36-922,
građu o saslušanju Dr Markovića po povratku u Crnu Goru. Posebno je zanimljiv ručno
vođeni zapisnik sa psihijatrijskog posmatranja, vođen u tamnici krajem 1924.
Savić Marković Štedimlija u knjizi „Gorštačka krv", publikovanoj 1928, posvjećuje jedan
odjeljak „komitovanju" Dr Vukašina, njegove sinovice „hajdučice" Stoje i sinovca Jola.
Dr Niko S. Martinovića publikovao je dva feljtona o Dr Vukašinu Markoviću, jedan u
listu „Pobjeda", a drugi u časopisu „Stvaranje". Oba feljtona studiozno su urađena i
objavljena 1957. godine. Prvi nosi naslov „Bjekstvo Dr Vukašina Markovića iz
cetinjskog zatvora" a drugi „Dr Vukašin Marković i književnost". Pišući o radničkom
folkloru, dr Martinović naglasio je poetski učinak Dr Markovića u agitacione svrhe. Bez
sumnje, Dr Marković imao je poetskog dara. „To je veliko svjetsko ime u istoriji
radničkog pokreta... Ja ću, ipak, i dalje nastojati da o Vukašinu objavim monografiju",
navodi u pismu mom ocu Niko Simov.
Publicista Jagoš Jovanović objavio je knjigu „Orao na Janiku" koja trebalo da bude
romansirana biografija revolucionara Vukašina Markovića. To djelce, nastalo 1963,
pisano pod pritiskom titoizma, vrvi od zbućki i podmetanja. Posebna knjiga i pozorišna
predstava nastala je iz pera Momira Markovića 1983. Knjiga nosi naslov „Knjiga o
Vukašinu", a predstava „Doktor Vukašin Marković". Noseću ulogu u pozorišnoj
predstavi ostvario je gostujući glumac iz Beograda poznat po antikomunističkim
ubjeđenjima. Pošto je M. Marković nastavio da objavljuje istine i legende o
revolucionaru Vukašinu Markoviću u časopisu „Start", reagovao je na ta štiva Doktorov
sinovac Mirko Marković, kao neposredni učesnik mnogih događaja. Objavio je poduži
članak u istom časopisu. Okrpio je, s pravom, autora M. Markovića u natpisu „Čemu
mistifikacije i karikature?". Za najveću drskost uzima citiranje kvaziistoričara Ivana
Očaka kroz tvrdnju „da je Vukašin Marković bio daleko od Lenjinova tumačenja pobjede
proleterske revolucije." Baš naprotiv.
Što se tiče uloge Dr Vukašina Markovića kao revolucionara, treba pročitati knjigu
„Jugosloveni u Oktobru" autora Vladimira Zelenjina, kao i hronologiju „Revolucionarni
pokret u Podgoričkom srezu", autora Milana Ivanovića, izdanje 1970. godine. Tim
knjigama treba pridodati „Razvoj revolucionarnog pokreta u Podgoričkom srezu", koji su
objavili dr Radoje Pajović i dr Đuro Vujović, izdanje 1974. godine.
Analiza istoričara Dimitrija - Dima Vujovića „Učešće Dr Vukašina Markovića u
Oktobarskoj revoluciji i njeni odjeci u Crnoj Gori", objavljena u "Prilozima za istoriju
socijalizma 5" - 1968. zaslužuje posebnu pažnju. Izuzetan pregled istorijskih izvora i
građe o Dr V. Markoviću sadrži rad istoričara Jovana R. Bojovića. Taj rad je objavljen
pod naslovom „Popularisanje Lenjinovih ideja u Crnoj Gori", "Jugoslovenski istorijski
časopis", br. 3-4, 1970.
Dr Vukašin Marković je besplatno liječio ljude u Crnoj Gori. Bio je veliki humanista.
Obraćao se drugim ljudima sa uzrečicom „zlato moje". Vjerovao je u pobjedu proleterske
revolucije. Kao narodni ljekar i kao čovjek koji se bori za ideju iskazivao je spremnost da
sa obespravljenim narodom dijeli i zlo i dobro.
Kada niko od aktuelnih komunista nije htio ili nije smio, Dr Vukašin Marković javno se
zalagao za rješenje crnogorskog nacionalnog pitanja i federalno uređenje na novim
osnovama.
Ako ni zbog čega drugo, ovo Doktorovo insistiranje zaslužuje veći pijetet i pažnju u
savremenim zbivanjima.

Istoriju pišu pojedinci

Činjenice su apsolutno tvrdoglave. Naravno, one istorijske. Baš u tome i jeste suština-
nejasno je samo nejasnima!
Dr Vukašin Marković, kao kompleksna ličnost, zavređuje istorijsko mjesto u
objektivnom prevrednovanju crnogorske istorije.
Svjedoci smo pojave, s vremena na vrijeme, da se o njega očešu neviđeni "učevnjaci",
kvaziteoretici i nadripisci. Praćaknu se uglavnom u negativnoj konotaciji razni Miljanići,
Milunovići, Colaši, Mugoše, Novaci i takvu priču pričaju "kao živu, istinsku istinu".
Jedan mu ne dozvoljava da završi Medicinski fakultet u Harkovu, tvrdeći da su mu
zvanje "Dr" darivali, drugi sumnja da je i marveni ljekar, treći čini otkriće da je slao ljude
da ubiju rođenog oca, četvrti izbacuje njegovo ime iz naziva medicinske ustanove, peti
brolja da je "crveni zelenaš"… Osmi navodi da se Dr Vukašin nije poznavao sa
Lenjinom, i tako redom.
Smuta i kriza, brate! Naročito ona moralna. Profitabilna.
Političke prilike u Crnoj Gori, nakon bjekstva kralja Nikole u Italiju, razdirao je sukob
"bjelaša" i "zelenaša", do čuvene Podgoričke skupštine. Tada su promijenjene uloge.
Buktala je Oktobarska revolucija u Rusiji, u kojoj je učestvovalo nekoliko stotina hiljada
Jugoslovena na ovoj ili drugoj strani.
U Moskvi je, u hotelu "Drezden", održan zbor sekcije Južnih Slovena (3. X 1918).
Rukovođenje sekcije bilo je povjereno Dr Vukašinu Markoviću. Marković je otvorio zbor
vatrenim govorom.
- Kao što svi znate, revolucija na Balkanu je počela…Nema nikakve sumnje da će
plamen revolucije, koliko sjutra, zahvatiti Srbiju i Crnu Goru, a za njima će doći na red
Hrvatska, Slovenija i drugi naši krajevi u zemlji. Dakle, možemo li, drugovi, da ostanemo
ovdje u Moskvi, kada plamen revolucije zapaljen velikim Oktobrom, već bukti na
granicama naših rodnih krajeva!- Ja odgovaram: ne, ne možemo. Naše je mjesto u
domovini. Svi smo obavezni da se s oružjem u ruci borimo za pobjedu revolucije na
Balkanu…
Kada se vratio u Crnu Goru s proljeća 1921. propagirao je sovjetsku (od pojma - sovjeti,
obj autora) crnogorsku republiku. Nije se mirio sa nazivom Zetska banovina. Bio je prvi
začetnik ideje za federalnu Jugoslaviju i crnogorsku republiku u toj federaciji. Doktorovo
zalaganje u samobitnost crnogorske nacije treba naglašavati i isticati u svakoj ocjeni
njegovog revolucionarnog djelovanja.
Ondašnje crnogorsko partijsko rukovodstvo nije se slagalo sa Dr Vukašinom
Markovićem u dva značjna pitanja, prvo povodom nacionalne crnogorske samobitnosti, u
čemu nijesu bili u pravu, a drugo povodom političke situacije u Crnoj Gori, u čemu su
bili djelimično u pravu. Doktor sa svojim istomišljenicima obreo se u slobodne
crnogorske planine i pozivao narod da se diže na "socijalnu revoluciju za obaranje
kapitalizma i zavođenje diktature proleterijata". Dr Marković je pokrenuo ilegalni list
"Prva zublja", na šapirgorafu.
Režim mu je obećao nagobu. I prevario ga. Odveden je u zatvor na Cetinju. Odatle je
pobjegao na svoju ruku, bez pomoći partijske organizacije. Tada su u cetinjskoj tamnici
boravili njegovi sinovica Stoja i sinovac Jole, iščekujući presudu. Ni njima nije povjerio
tajnu.
Ostalo je, manje-više poznato.
J.V. Staljin je proglašen za "počasnog" pisca (4. I 1935). Poslednju "veliku čistku" dosta
je "uspješno" završio pred Drugi svjetski rat.
Moskovska magla je pojela i Dr Vukašina Markovića i mnoge jugoslovenske komuniste.
Ne zna im se groba ni mramora. Enciklopedija Leksikografskog zavoda ne pomonje ga.
Bolje bi bilo da ga ni Mala enciklopedija Prosvete ne pominje na način falsikatorski.
Jedino u Vojnoj enciklopediji (Beograd, 1973.) postoji korektan napis o dr Markoviću, iz
pera Dimitrija Trifunovića.
Ostalo je - ostalo. Čujem da su odbornici Podgorice nedavno donijeli nemuštu odluku da
jedna ulica nosi naziv po Vukašinu Markoviću , bez titule.
Jao, šta sve ne učinismo
Za ovu Otadžbinu.
Neki izgiboše,
a neki održaše govore!


(Kraj)

Feljton u listu „Dan“, izlazio od 8. do 19. septembra 2011.


Sign up to vote on this title
UsefulNot useful