You are on page 1of 123

OLUM

U.ERINE
eviren: Grsel Ayta
PAY YAY: 170
D Ktl
11
ISBN: 975-388-159-3
Kapak resmi: Rembrandt
'"Aatomi Dersi"
Dg O: Fi K
Dl : H. Ne -F K
Ba : Ma
K Fc : E G
K Ba ; tpt M
Ct
: Y Ct
Elias Canetti, 25 Temmuz 190S'te Bulgaistan'n Rusuk
kentinde dodu. Daha alt yanda babasn yitiren Caneni.
liseyi bitirene dek annesi ve kardeleriyle birlikte ngiltere.
Avustura, svire ve Almanya gibi eitli lelere g etmek
zorunda kald. Sonunda Frank Curt' ta Khler Lisesi 'ni bitirdi.
1924 ylmdll Viyana niversitesi 'ne girdi. 1929 ilbaharnda
ayn niversitede fn dalnda doktorasn verdi. Geimini
salamak iin bir sre evirmenlik yapt. 1931 'de Krleme
adl romann tamamlad. Daha sonra Hoclzeil (Dn).
Kom&lie del" Eitelkeit (Kendini Beenmiliin Komedisi). Die
Betiisteten (Sresi Belli Olanlar) adndaki oyunlarm yaz.
l 960'da keildisinin ok nem verdii byk inceleme kitab
A1asse und M.1dt (Kitle ve ktidar) yaym land. 1972 'de
yazara Biichner diil verildi. 1977-1980 yllnr arasnda Die
Oerettete Zmgt (Kurtanln Dil). Die F1ckel im Olr (Kulak
tai Mcale) ve D Augenspiel (Gzlerin Oyunu) adyla
zyaamyklcri yaymland. 1981 Eyll'nde Fz Klk.1
diil. Ekm'indc de Nol>el Eebiy.11 diil verildi. Elias
Canelli 14 Austos 1994 'te ld. (Canetti hakk n daha
ayrntl bilgileri Krleme kitabnn banda bulabilirsiniz.
Yapun zgn ad: er Den T
o
Elias Canetti'nin Varisleri. 2003
a
Yayn haklan (Copyright) Cari Hanser Vcrlag, Mnih 203
a
Trke yayn haklar @ Payel Yaynevi 207
o
Trke bi rinci basm: Haziran 207
Bu kitabn Trke yayn haklan
Cari Hanser Verlag n
ONK Ajans araclyla
satn alnmtr.
ELAS CANEI

OLUM

UZERINE
SONSZ: THOMAS MACHO
EVREN: GRSEL AYTA
paye
PA Y YA Y

Elias Canetti 'nin yaynlarmzdan kan teki kitaplar:
O K

RLEME
o KURTARILMI D

L
a KULAKTAK

MEALE
a G

ZLER

N OYUNU
o S

ZC

KLER

N BLNC
o KULAK M

SAF

-Elli Karakter
o

NSANIN TARASI
o SAAT

N G

ZL

Y

RE
t
o EDEB

YATILAR

ZER

NE

NDEK

LER
Bugn Karar Verdim ..... (15 ubat 1942).........................................
9
Babann lm (Son Versiyon)....................................................... 11
Notlar (1942-1972).......................................................................... 19
Notlar ( 1973-1985)..... ...................... .................... ........................ ... 53
Dr. Haiya 'nn Hiroima Gncesi....................................................
69
Notlar.................................................................... ........................... 79
Notlar (1954-1971) .............................. ............................................ 85
Notlar (1973-1984) ........ ....................... ... .........
95
Notlar ( 1992-1993) .......................................................................... 107
Mezrlk Duygusu zerine ................................... ...........................
113
Sonsz: lm Amak zerine
Canetti'nin lmllk Eleti risi ................. ..... ........ ...................
115
Eer Gnn Birinde Olacasa .................................. ....................... 127
l 5 ubat l 942
J UGON KARAR VERM: lme kar dncelerimi
yazacann, rasgele aklma geldii gibi, herhangi bir ba kunnadan
ve sk bir plana boyun emeden. Kalbimde lm zorlayan silah
bilemeden bu savan geip gitmesine izin veremem. Bu silah ac
verecek ve sinsi olacak, savaa uygun olacak. Onu daha geni bir
zamanda, akalarla ve crctli Lehditlerle atlatmak isterdim; lnn
yenilgisini bir maskeli balo gibi tasavvur ederdim; ve elli eit
kyafetle. bir sr suikastyla ona yanamak isterdim. Gnn
pepe zaferleriyle yetinmeyip o, sadan soldan giriti bana.
Havay ve denizi gryor, en kk ey gibi en byk ey de onun
iin tandk ve geerli, her eyin birden stne yryor, hibir ey
iin kendine zaman tanmyor. Bylece, bana da zaman kalmyor.
Ben de elimden geldii gibi yakalanalym onu ve nerde olursa
olsun rasgcle bir yere ivilemeliyim. Ona imdi tabutlar hazrlaya
man, bunlar hi de ssleyemem, en azndan ssl olanlar sert,
parnaklkl antmezarlara koyabilirim.
Pasca) otuz dokuzuna kadar yaad, bn yaknda otuz yediyim.
Onun kaderiyle hesaplarsak benim temiz iki ylm daha var! Ne
acele! O, Hristiyanln savunmas iin dzensiz fikirler brakt
arkasnda. Bense, insann lme kar savunulmas zerine
dncelerimi toparlamak istiyorum.
Babann lm
Son Versiyon
ANNEM HASTALANDIGINDA hemen hemen bir yldr
ngiltere 'deydik. ngiltere havasnn ona iyi" gelmediini sylyor
lard. Reichenhall Kaplcalarnda bir kr yazd doktor ve yazn, ga
liba 1 91 2 Austosundayd. annem oraya gitti. Bunu pek
nemsemedim, nk onu kaybetmiyordum, ama babam onu
soruyordu, bnim de bir eyler sylemem gerekiyordu. Belki de
onun yokluunun biz ouklar iin iyi olmayacandan korkuyor
du ve bizdeki bir deiikliin ilk blirtilerini fark etmek istiyordu.
Birka hafta sonra, annemin daha uzun sre ayr kalmasnn bence
sakncas olup olmadn sordu. S?bredersek annemin durumu git
tike iyileecekti ve bize salna kavumu olarak dnecekti. lk
zamanlar arnemi zlediim numarasn yaptm, babamn bnden
bunu bklediini seziyordum. imdi arneme daha uzun bir kr
uygun grdm gayet samimi olarak itiraf ettim. Babam bazen
elinde bir mektup, bizim oaya gelirdi, mektubu gsterip onun
yazdn sylerdi. Ama bu aralar frklyd, akl annemdeydi ve
merak ediyordu. Yokluunun son haftasnda az konuuyor ve onu
bnim yanmda arunyordu. Beni eskisi kadar uzun dinlemiyor,
glmyor ve aka yapmyordu. Bana verdii son kitap Napol
yon 'un hayat hakknda konumak istediimde dalgnd ve
sabrszd, szm kesti, ben aptalca bir eyler sylediimi
dnp utandm. Hemen ertesi gn bize geldiinde eskisi gibi
neeli ve keyifiydi ve yarn annemin geleceni habr verdi.
Babam sevindii iin bn de sevindim ve Bayan Bray, Edith'e
anlayamadm bir ey syledi: Hanmn eve gelmesi uygu der
dedi. "Neden uygun der?" diye sordum. ama o ban iki yana sal
lad: "Sen bunu anlamazsn. Uygw der ite!" dedi. Daha sonra
12 LM ZERlrE
bunu annenc ayrmtlaryla sorduumda -beni huzursuzlandran
pek ok ey karanlkt-, rendim ki alt hafta bizden uzak kalm
ve aslnda daha uzun kalnak istiyormu. Babamn sabr tken
mimi ve telgraf ekerek onun henen eve gelmesini isteni.
Annemin geldii gn babam gnnedim, akamlan bizim oaya
ouklara gelniyordu. Ama henen ertesi sabah kageldi ve kk
kardeini konuturdu. "Georgic" dedi, "Canetti" dedi kk ouk
baban "two," kk "thrcc," babam "four," "Burton" kk.
"Road" babam. "West" kk, "Didsbury" babam, "Manchcster"
kk, "England" babam ve sonunda ben ok gereksiz ve yksek
sesle "Europc!" Bylece adrcsiniz yeniden tamamlanmt. Daha
iyi bcllediin szler yoktur, bunlar babanm son szleriydi.
Her zamanki gibi kahvaltya aaya indi. Az sonra inleme ses
leri duyduk. Dad ncrdivcnlcrc kolu, bn de pinden. Yemek
odas ak kapsndan babamn yerde yattn grdm. Boylu
boyunca uzaunt g masayla nine arasnda, minenin hemen
yannda. yz bnbyazd aznn evresinde kpk, annem onun
yanma km baryordu: "Jacques, konu, bir ey syle, Jacques
konu benimle!" Tekrar tekrar bard, insanlar geldi, komu
Brockbank'lar, bi r Quakcrci kan koa, sokaktan yabanclar. Ben
kapnn nnde duruyordu111, annem san ban yoluyordu, git
tike daha ok baryordu. Ben ekinerek odaya adnn atlm,
babama kolum. anlamyordumg ona sormak isLcdin. O srada
birinin szlerini iittim: "ocuun ekilnesi gerek!" Brockbank 'lar
bni usulca kolumdan tulup sokaa, ordan da kendi -baheleri ne
gtrdler

Orada oullan Alan beni karlad; bnden ok daha bykt ve


bninle hibir ey olmam gibi konutu. Bana okuldaki son kriket
man sordu, ona cevap verdimg bu konuda her eyi tam tamna
bilnek istiyordu ve bn syleyecek bir ey bulamayncaya kadar
sordu. Soma, benin iyi trnamp trmanamadn sordu, ben evet
deyince, orada duran ve bizim n baheye doru eilen bir aac
gsterip "ama buna trmanamazsn" dedi. "imkansz ona tnnana-
BABANIN LM 13
mazsn." Bu kk1rlmaya kapldm. aaca bir gz atp 11Evct tabii,
trmanrm!" dedim. Aaca yaklatn, kabuuna tutundum ve
yukar zplamak istedim. bu srada bizin yemek odamzn bir
pnceresi alld. Annem iyice dar sarkp beni Alan'la birlikte
aacn yamnda grnce bard: "Olum, sen oynayp duruyorsun.
babansa ld! Sen oynayp duruyorsun, babansa ld! Baban ld!
Baban ld! Sen oynuyorsun, baban ld!"
Bunlar sylerken sokaa doru banyordu, sesini gittike
ykseltiyordu, onu zorla odaya geri ektiler, o direniyordu,
banm duyuyordum. onu artk grmediim halde sesini hala
duyuyordum. Onun lyla iime iledi babamn ln ve bni
hi terk etmedi.
Beni arlk anneme yakahrmadlar. Aorentin 'lerc giuim, okul
yolunun yarsndayd evleri, Barlowmore Soka 'nda. Oullar
Arthur benim dostum saylrd ve sonraki gnlerde dostluumuz
kopmaz olmutu. Bay Florcntin ve kars Nclly, ok temiz kalpli
insanlard. bni bir an bile gzden uzak tutmadlar, anneme kaa
camdan korkuyorlard. Onun ok hasta olduunu sylyorlard
bana, onu kimse gremiyonnu, yaknda iyileecekmi, o zaman
bn yanna gidecekmiim. Ama yanlyorlard, ben ona gitmek
istemiyordum, ben babama gitmek istiyordum.
B
abam h
a
kknda az konuuyorlard.
B
enden gizlemek isteme
dikleri defnedilme gn, kararl bir ekilde mezarla onlarla bir
likte gitmek istediimi syledim. Arthur'un yabanc lkelerin re
simlerini gsteren kitaplar vard, mektup pullar ve birok oyunlar
vard. Gece gndz bnimle ilgileniyordu. geceleri onunla ayn
odada yan tarafta y
a
tyordum ve o, ylesine candan. ylesine
bulular olan, ciddi ve neeliydi ki bugn bile onu dndmde
iimi scak bir duygu doldurur. Ama mezarla gittiimiz gn
gmme srasnda bni uzak tutmaya altn anladm anda bir
den fkelenip onun zerine yrdm. Btn aile bnim iin aba
gsteriyordu, emin olmak iin btn kaplar kilitlendi. Ben tepini
yor, tehditler savuruyordum, kaplar krac.m sylyordum,
14 LM ZERiNE
buna o gn blki de gcm yetebilirdi. Sonunda bni yava yava
sakinletirecek ho bir ey buldular. Bana, gmme iini greceimi
vaat ettiler. ouk odasndan, pncereden eilerek bakldmda her
ey grlebilirmi, ama yalnzca uzaktan.
Onlara inandm ve uzakln ne kadar olacan aklma
getirmedim. Tren baladnda ouk oasmn penceresinden
dan yle sarktm ki bni arkamdan tutmalar gerekti. Bana cenaze
alaynn az nce Burton Soka 'nn kesinden Barlowmore
Soka 'na getiini, sonra da bizim kar tarafmzdaki mezarla
doru hareket etmekte olduunu sylediler. Gzlerimi drt atm,
ama hibir ey gremedim. nk onlar bana grlecekleri yle
net anlatyorlard ki sonunda dedikleri ynde haff bir karalll grr
gibi oldum. te o. dediler, ite o! Ben de bu uzun mcadeleden
yorgun dp sonunda raz oldum.
Babam ldnde yedi yandaydm, o ise otuzbirinde bile deildi.
Bu konuda ok konuuldu, sapasalam saylyordu, ok sigara ier
di, ama ani kalb krizine sebp diye gsterilebilecek tek ey buydu.
Onu lmnden sonra muayene eden ngiliz doktor, libi ey
bulamad. Ama bizim ailede ngiliz doktorlara pk gvenilmezdi.
Devir, Viyana tbb devriydi. Ve herkes bir yolunu bulup bir
Vi yanal profsre danrd. Ben bu konumalardan pk etkilen
medim, babamn lm iin hibir neden kabul edemiyordum ve
hibir neden bulamaylan bnim iin daha iyiydi.
Ama yllar boyunca annemi bu konuda sorguya ektim. Ondan
rendiim eyler, ben yava yava byrken birka ylda deiip
duruyordu, yeniler ekleniyor, ama eski anlatlanlar gibi bunlar da
"oukluumu korumak11 amala oluyordu. Beni bu lm kadar ok
hibir ey ilgilendinncdii iin farkl aamalarda inancm koru
yordum. Annemin son hikayesinde oturp dikkat kesildim ve her
bir ayrntda durdum, sanki bir ncil 'denmi gibi, ve evremde olup
biten her eyi ama okuduum, dndm her eyi onunla
ilikilendiriyordun. inde bulunduum her dnyann merkezinde
BABANIN LM s
babamn lm vard. Birka yl sonra yeni bir ey rendiimde,
pnceki dnya, evremdeki atklar gibi toplayordu, hibir ey
doru deildi, btn sonular yanlt, sanki biri km bni bir
inantan aceleyle kopann gibiydi, ama bu birinin kantlayp
sildii yalanlar o zaman gnl rhatlyla bnim oukluumu
kormak amacyla sylemiti."O zaman sana byle syledm ite,
ok kktn. Bunu anlayamazdn" diye aniden sylediinde hep
glmserdi annem, bu glmsemeden rkerdim nk onun baka
zamanki glmsemelerinden ok farkl olduu iin bunlara
cesaretinden, ama ayn zamanda akl1 oluundan dolay severdim.
Annem babamn lm hakknda yeni bir ey sylediinde bni
parampara ettiini biliyordu. Annem bana kar acmasz
davranyor ve bylee onun yaamm zorlatran kskanlm
frenlemekten holanyordu.
Bu anlatlarn btn versiyonlarn saklamtr hafzam; daha
gvenerek dinlediim baka bir ey yoktu nk. Belki bunlar
gnn birinde btnyle kaleme alabilirim. Btn bir kitap kar
bundan, imdi ise izlediim baka ipular var.
Ama daha o zamanlar duyduklanm kaydetmek istiyorum,
bugn bile inandm o son versiyonu da.
Florentin ' l erde, savan, Balkan Sava 'nn patlak verdiinden
sz ediliyordu. ngilizler iin bu pek nemli olmayabilirdi; ama bn
hepsi Balkan lkelerinden gelme insanlar arasmda yayordum,
onlar iin sava, lkelerinde olan bir savat. Bay Aorentin, ciddi,
dnceli bir adamd o, bnimle babam hakknda konumaktan
kanyordu, ama yalnz olduumuzda bana bir ey syledi. Bunu,
ok nemli bir eymi gibi syledi, bana bir sr veriyormu duy
gusuna kapldun. nk birka evinde alan kad.mlarn hibiri
yamzda yoktu. Babam o son kahvaltda gazeteyi okumu ve
manette, Montencgronun Trkiye'ye sava ilan ettii habri
varm; o, bunun Balkan Sava 'nn balangc anlamna geldiini
ve imdi birok insann leceini biliyormu, ite bu haber onun
16 LM ZERiNE
lmne sebp olmu. "Ma11clester Guardia" yerde babamn
yannda grdm hatrladm. Evde herhangi bir yerde bir gazele
bulduumda ona balktan okumama izin verirdi, ve urada bura
da, ok g deilse ne anlama geldiklerini bana aklard.
Bay Florentin; savatan daha kt bir ey olmadn syledi ve
babam da kendisi gibi ayn fikirdeymi, bu konuda sk sk
konuurlarn. ngiltere 'de herkes savaa karym ve burada asla
bir daha sava olmayacakm.
Szleri, iime iledi, sanki babam konuuyordu. Bunlar
kendime sakladm. sanki yalnz ikimiz arasmda sylenni gibi.
sanki dcta bir tehlikeli srm gibi. lcriki yllarda yine babann
ok gen, sapasalamken birden bire yldrn arpnasna
ldnden sz edildiinde ben nedenini biliyordum artk ve bu
yldrmn ite o haber, yani savan patlak verdii haberi
olduundan kin1sc beni vazgeiremezdi. O zamandan beri dnyada
hep savalar oldu ve nerede olursa olsun len her insan,
evrendekilcr bilincinde olmasa bile, bni o ilk kaybn iddetiyle
yaralad ve bama gelcbilcck eu kiisel olay olarak ilgilendirdi.
Oysa arnem iin durum tammniyle farklyd ve yirmi yl
sonra, bnim ilk kitabmn etkisi altnda aklad son ve nihai ver
siyondan anladnn k baban bir nceki gnn akamndan br
onunla arlk bir kelime bile konumam. Anncn Reichcnhall 'dc,
kendi gibi ciddi, dnsel i lgileri olan insanlarn arasnda yaad
iin kendini ok iyi hisseunili. Doktoru onunla Strindbcrg zerine
konuuyordu ve annem onu orada okumaya balamt ve o zaman
dan beri Strindbcrg okumaya son vermedi. Doktor ona okuduklar
hakknda soruyonnu ve hep heyecanl sohbtler oluyormu
anncn Manchester'da yar aydn Sefaradlar arasnda hayatn ona
yetmediini kavramaya balam, blki de hastal buymu. Bunu
doktora itiraf etmi, ve doktor da ona olan akn. Babamdan ayrlp
kars olmasn teklif etmi. Aralarnda kendini sulayaca szler
den baka bir ey gememi, ve bir an bile babamdan ayrlmay
BABANIN LM 17
aklndan geinnemi. Ama doktorla o sohbtler gittike ncn
kazann ve annem Rcichenhall 'dc kalma sresini uzatmaya
bakn. Salnn nasl hzla dzeldiini hissediyormu; bu
nedenle de babamdan kr sresini uzatmay rica etmek iin gerek
bir nedeni yokmu, ama ok gururlu olduu ve ona yalan syle
meyecei iin mektuplarnda doktorla yapt byleyici soh
btlerden sz etmi. Sonunda babam onu telgrafa derhal drcye
zorlaynca ok mutlu olmu. Reichenhall'dan ayrlmak iin kendisi
blki de gerekli gc bulamayacakn. Manchcstcr'a pnJ prl ve
mutlu geldi; babam bartnnak iin, blki de biraz kibirden ola
cak, doktorun yannda kalma teklifini nasl geri evirdiini
anlatm. Babam, iin byle bir teklife kadar geldiini anlaya
mam. annemi iyice sorguya ekip ald her cevapta kskanl
arLm: Annemin su ilediinde srar etmi. ona inaunam ve
savumnalanm yalan saym. Sonunda yle felenmi ki tan
hakikati itiraf edinceye kadar onunla hi konumayaca
tehdidinde bulurunu. Btn akam ve geceyi susarak ve uykusuz
geirmi. Anneme bununla ac verdii halde arnem ona zlm;
babann aksine o eve dnmekle ona olan akm kantlad
inancndaym ve suunun bilincinde hi deilmi. Doktora
ayrlrken pmesine bile izin vermemi. Babam konuturmak iin
her eyi denemi, ama saatler sren abadan sonra bunu baara
maynca kzp peini brakm ve kendisi de sessizlemi.
Ertesi sabah baban kahvaltya indiinde, konumadan ma'aya
geip gazeteyi alm. Krizden devrilip dtnde anneme tek
kelime sylememi. Annem yere onun yanna ktnde nce
saru ki onu half cezalandrmak isliyor ve ona hep yalvararak.
aresizce bir eyler sylemesini istemi. lm olduunu
anladnda ise ona bu hayal krkln yaatt iin ldn
dr.
Biliyorum ki annem bana bu son hakikati, kendi grd
ekJiyle anlatt. kimiz arasnda uzun, ar savalar olmutu ve
annem sk sk beni ebdiyen terk etmeye kalkt. Ama "imdi
18 LM ZERiNE
anlyorum, zgrlm iin verdiim sava, imdi kabul ediyo
rum" demiti; bu zgrle hakk oldunu, bu savan kendisinde
yaratt byk mutsuzlua ramen hakk olduunu sylyordu.
Okumu olduu kitap onun etinderuni, kendini bnde, bnim
insanlar anlatmda gryonnu, o da insanlar hep byle grm,
aynen byle yazmak isteri kendisi de. Balaras yetmezmi,
nmde eiliyormu, bni ik kere olu olarak gryormu, en ok
arzu ettii kii olmuum. O sralar Paris'de yayordu ve onu
ziyaretimden nce benzer ierikli bir mektup yazmt bana
Viyana 'ya. Bu mektup bni ok korkutmutu, en ac dmanlk
gnlerimizde bile ona en ok gururundan dolay hayrandm. Benim
iin ok nemli olsa da b roman yznden nmde eildii
dncesi bnim iin katlanlmaz bir eydi (n onun bndeki
imgesi, hibir ey nnde eilmemesinden olumutu). Onu tekrar
grdmde bnim krlganlm, utancm ve hayal krklm
hissetmi olmal ki, bu konuda ne kadar ciddi olduuna bni
inandrmak istemiti; babamn lm hakkndaki tm hakikati
renmem iin elinden geleni yapt.
Daha nceki anlatlanlara ramen bazen olanlar tahnin
etmitim, ama sonra kendimi sulamtm, ondan miras aldm
gvensizlik bni yanltm olabilir mi diye. Bu konuda rahatlamak
iin babamn ouk oamzdaki son szlerini kendi kendime
tekrarladm. Bu szler feli ya da aresiz bir insann szleri
deildi. Belki de onun kt ve uykusuz bir gecenin ardndan
yumuamak zere olduu sonucu karLlabilirdi ve blki de
savan patlak verdii habri araya girp onu yere ykmasayd
yemek oasnda annemle konuacakt.
Not hr
1942-1972
!R TEK NSANI lmden kurtarmaya, Tanrnn gc yet
menektedir. Bu, Tanr nn teklii ve biricikliidir.
1 942

ller yarglarla, yaayanlar sevgiyle bslenir.


194!
"Vurulanlar" - ne grkemli geliyor kulaa bu, ne ak, ne geni
ve cesur: "Boulanlar," "Ezilenler," "Yutturulanlar,11 "atlaLlanlar."
Bunlar nasl da cimrice tnlyor, sanki bedavaym gibi.
1942
ok kolay lnyor. Aslnda ok daha g lmeliydi insan.
1941

lmszlk vaadi yetiyor, bir dini kurmak iin.

ldrme emri tek


bana yetiyor, insanln drtte nn kkn kazmak i.in.

nsanlar ne istiyor? Yaamak n yoksa lmek mi? Onlar yaamak


ve ldnnek istiyorlar, ve bunu istedikleri srece, lmszlk ze
rine eitli vaadlerle yetirnek zorunda kalacaklar.
1942
lm gze alanlarn hepsinden kurtar kendini. Sana gerye kim
kalr?
1943
20 LM ZERiNE

ller, yaayanlardan korkar. Bunu bilmeyen yaayanlar ise ller


den korkarlar.
1943
llerin en brbat ilerini bile gizlememeli, ne trl olursa olsun
yaamaya devam etmek onlar iin nemli olduuna gre.
1943
Hayatn en cesur yan, lmden nefret etmesidir, ve bu nefeti silen
dinler hor grlmeye layk ve zavalldrlar.

1943
"Kltr," onu destekleyenlern kibirlerinden olumutur. O, lm .
den uzaklatran tehlikeli bir ak iksiridir. Kltrn en saf ifadesi,
alet, ziynet, yiyecek, resim, heykeller, dualar, her eyin b yere
etrafta durduu ve lnn hayatta olmad bir Msr mezardr.
19-3
En azndan unlar yapncaya kadar yaamal;

nsanlarn btn
adetlerini ve olaylarn renmek, ilerisi yasak olduu iin btn
gemi hayat telafi etmek; kendini brakmadan toparlanmak;
dnyaya gelmi olmay hak etmek; her nefesimizi borlu
olduumuz kurbanlan hatrlamak; acy vmemek, her ne kadar
onunla yayorsak da; bakalan iin olgunlancaya kadar kendini
teslim euneyen ve sonra kendini teslim eden eyi, yalnz onu
kendimiz iin korumak; her insann lmnden kendi lmlerimiz
den ol
d
uu gibi nefret etmeli, bir kez olsun herkesle bar yapmal,
ama lmle asla.
1943
Savata insanlar, sanki her biri btn atalanmn lmnden intikam
alyonnu gibi, sanki onlardan hibiri kendi yatanda lmemi
gibi davranrlar.
1943
NOTAR 21
Yllardan bri bni lm fikri kadar sarsan "e dolduran hibir ey
yoktur. Hayatmn ok somut ve ciddi, kabul edilmi hedefi, insan
lar iin lmszle ulamaktr. Bu hedefi, bir romann kendimce
"ba dman" saydm bir ana figr iin ngrdm zamanlar
olmutur. Bu sava srasnda anladm k bu denli nemli bir kanaati,
aslnda bir dinin ve bir eylerin arkasna gizlemeksizin dorudan
sylemek gerek. Bylece ancak imdi, lmle ilgili her eyi,
bakalanna iletmek istediim haliyle not ediyorum ve o "ba
dman" tamamen arka plana ittim. Bu eilimde kalacam syle
mek istemem; o, gelecek yllarda, nceleri tasavvur ettiimden
frkl ekilde dirilebilir. Romanda lsz giriiminde baarsz
olacakt; erefli bir lm dnlmt ona; bir gktayla ezile
cekti. Aa bugn beni en ok zen . onun baarsz olacak olmas.
Baarsz olmamal o. Ama nilyonlarca insan lrken ona zafer
kazandramam. Her iki durunda da, son derece ciddi kastedilen
ey, ironiden ibaret kalyor. Ben artk kendimi gln yapmak
zorundaym. Bir fgr korkaka ne srmekle hibir ey yaplmaz.
Bu eref meydanmda lebilirim ve rni adsz bir kalnt gibi gm
seler, bir deli diye barsalar, ac, inat, slah olmaz bir dert diye
bnden kasalar bile.
1943
nsanlar artk lmedii zaman acaba ka kii iin yaanak zalunete
deer olacak?
19.J
lm sanki yokmu gibi ilemek. inde her eyin sanki kimse
lmden habrdar deilmiesinc yrd bir topluluk. Bu insan
larn dilinde lm kelimesi yok; ama bilinli bir tanmlama da yok.
lerinden biri bile yasalar ve zellikle bu ilk yazsz ve aza
alnmam yasa inemeye kalkarak lmden sz edecek o1sa,
bunu baaramayacak, nk bunun iin, bakalarnn anlayaca
bir kelime bulamayacak. Hi knse gmlmyor ve hi kimse
22 LM ZERNE
yaklmyor. Hi kimse bir cenaze grmemi. nsanlar yok oluyort
kimse nereye gittiklerini bilmiyor, bir utan duygusu onlar anszn
uzaklatryor; yalnz olmak gnah sayldndan, orada bulun
mayan hi kimsenin ad anlmyor. ou zaman geri geliyorlar, biri
yeniden orada olduunda seviniyorlar. O uzat olu ve yalnzlk
zaman, hesap vennek zorunda olurunayan kt bir rya olarak
saylyor. Bu tr seyahatlerden, gebeler ouk getiriyorlart kendi
kendilerine douruyorlar, doum srasnda evde lebilirlerdi. ok
kk ouklar bile anszn yola kar kaybolurlar.
1943
Bir kez daha ortaya kyor ki insanlar her lmle birlikte daha kt
.
oluyorlar.
1943
Sonra, uzatlm hayatla bir kurtulu olarak lm yok olacak m?
1943
Bazen bn lm kabul eder etmez dnya hilie gmlecek
sanyorum. 1943
lmsz bir dnyann rasyonel sonular bile asla sonuna kadar
dnlmemitir. 1943
nsanlarn, lm dnyadan siler silmez neye inanabileceklerini
kestirmek mmkn deildir.
1943
lmek zere olanlarn hepsi mstakbl bir dinin azizleridir.
1943
lm sanki ezici bir stn gce sahip deilmicesine ho
karlayan birini dnelim! En derin dnrler bile lme bir
iskambil numaras gibi bakarlar.
1943
NOTL 23
Bilmek, ldrcln ancak lm kabul etmeyen yeni bir din
araclyla kaybdebilir.
1943
Hristiyanlk eski Msrllarn inancna doru bir ger admdr.
Bedenin rmesine izin verir ve onu rme hakkndaki
tasarmlar yoluyla kltr. Mumyalama lnn gerek zaferidir,
bir daha uyandrlmasna izin vermedii srece.
1943
Btn cmlelerin en korkun olan: "Biri 'vaktinde' ld
,
,
dr.
1943
Artk lmeyecek olan ilk insana, llerin sevin gzyalar.
1943
Her insan lmeyecek kadar iyi midir? Bu sylenemez. Her insann
nce daha uzun yaamas gerekirdi.
1943
Yine, imdi ikinci ya da nc kez lm kurtuluum olarak
dndm. Korkarm, daha ok deiebilirim. Belki yaknda onu
venlerden biri olurum, yani ihtiyarhklar boyunca ona dua eden
lerden biri. imdi ise kesin olarak sylyorum ki hayatmn gele
cekteki o ikinci safhasnn, eer olursa, geerlilii yoktur. Hayatta
oluumun nedenini ortadan kaldrmak iin var olmu olmak
istemiyorum. Beni iki insan olarak alsnlar. bir gl. bir zyf! Ve
glnn sesini dinlesinler, nk zayf kimseye yaramaz. Birinin
yal szlerinin gencinkileri mahveunesini istemiyorum. Daha
'
iyisi, orta yata gideyim. Daha iyisi yansna kadar ulaaym.
1943
24 LM ZERiNE
lm ciddi olarak istiyorum, lm korkun istiyorun, ve hibir
eyden korkulmayaca yerde onu en korkun istiyorum.
19.J
Bir insann iini asl indi lmszlk dncesi kadar hibir eyin
doldurmay hi ayp deil. hi bncilce deil, doru ve iyi ve
drste. insanlarn vagonlar dolusu lme gnderildii grlm
yor mu? Karhkl olarak sahte cesaretlerini korumak iin glm
yorlar m. akalap vryorlar m? Ve sonra yirmier, otuzar,
yzer uak kmeleri, insuun zerinden uarlar, bomba doludurlar,
her eyrek saaua, her birka dakikada bir, ve onlarn rahata geri
dnleri grlr btn ehirleri yok ettikten sonra gne nda
parlayarak. balklar gibi. Artk Tanr kelimesi a1.a alnmaz, o eb
diyen dangalanmtr. alnnda savalarr Kabil damgas vardr,
imdi yalnzca bir ey dnlebilir, tek kurtulu lkesi: lm
szlk! Bizim olsa, alsa, nasl bambaka olur her ey! lm
szlk! O zaman kin ldnnck ister, kim ldrmeye merakl olur,
libi ey ldrlemez olsa?
J9.4
Tanrlarn lnesi, lm daha arsz yapar.
19.5
insanlara ilikin dnyada olup biten her ey birbirine kart iki
temel yargl arasnda hareket ediyor bugn:
l. Her insan lmeyecek kadar iyidir.
2. Her insan lmeye uygundur.
Bu iki gr arasnda uzlana yoktur. Biri ya da teki yenecek
tir. Hangisinin yenecei asla kararlatrlmamtr.
1945
Hayatta kalmam iin beni hi kimse zorlamyor. Bu nedenle onu
bylesine seviyorun. Dorudur, lm hor grecek olan sonraki-
NOTL 25
ler bu en byk gerilimi artk bilemeyecekler, ve bizi o seve seve
vazgetiiniz ey iin kskanacaklar.
1945
llerin ruhlara bakalarndadr, geride kalanlarda ve orada yava
yava tamamiyle lrler.
1945
ln hakknda ne dnm olursan ol. artk geerlilii yok.
Muazzam bir cmleyle imdi hi olmad kadar bulama gcne
eriti. imdi gerekten her eye kadir, imdi o, hakikaten Tanr.
1945
Daha yeni krkndaym; ama gn gemiyor ki tandm bir insann
lm haberini almayaym. Yllar getike bunlar her gn daha
oalacak. lm tek tek saatlere kadar sokulacak. Sonunda ona
nasl yakalanmayacaz!
1945
lmszlk heveslisi iki kii arasndaki konuma: Biri sreklilik
ister, teki belli aralklarla tekrar tekrar dnyaya gelmek.
1946
Yararl olan, bunca gvenilir lde yararl olma'ayd eer. bunca
tehlikeli de olmazd. Aslanda yararl olann ok sk teklemesi
gerekirdi. Tpk canl bir varhk gibi, ne yapaca nceden kestirile
memeliydi. ok daha sk ve -ok daha iddetli biimde insana kar
kmalyd. nsanlar, hala lmek zorunda olmalarma karm, yararl
olan arachyla kendilerini Tan atadlar. Bu gln zaaflarndan
yararlanan iktidar, onlara yararl olan hakknda yanltmakta.
Bylece insanlar
,
hayal driyalannda gittike daha zayf dmek
teler. Yararl olan, oalyor, ama insanlar
,
sinekler gibi dp l
yorlar. Yararl olan, daha ender yararl olsayd eer; ne zaman
26 LM ZERNE
kesinlikle yaral olacan, ne zaman kesinlikle olmayacan
kestirebilme olana bulunmasayd; sramalar, gelii gzellikler.
keyflikler sergilemeseydi, o zaman kimse de onun klesi olmazd.
nsanlar daha ok dnr, daha ok hazrlk yapar, daha ok eyi
gze almaya hazr olurdu. lmden gelip lme uzanan izgiler
silinmez, bizler de lme kr krre yargl olmazdk. lm,
kendimizi en gvende hissettiimiz zamanlarda, sanki birer hay
v anmz gibi, bizi ktcl alaylarna hedef klamazd. Oysa bu
durumda yararl olan ve ona bslediimiz inan, bizleri birer hay
va olarak brakt; hayvanlarn says oalyor ve bizler de ok
daha acizleiyoruz.
1946
Ancak lm olanlar birbirlerini tamamiyle kaybtmi olurlar.
1946
lme kar olan nefretim sonsuza kadar onun bilincinde olmay
gerekli klyor; byle nasl yaayabildiime ayorum.
1946
Denir . lm biroklar iin bir kurtulutur ve onu bazen arzula
mam insan zor bulunur. O, baarszln en st sembldr:
Byk bir ey baaramayan daha ok eyin baarlamayacayla
teselli eder kendini, ve her eyi eit derecede rten o devasa kara
paltoya el atar. Aa, eer lm hi olmasayd insann baarszl
diye bir ey de olmazd; hep yeni yeni denemelerle zayflklar,
yetersizlikler ve gnahlar giderilebilirdi. Snrsz zaman, insana
snrsz cesaret verirdi. Bandan beri insana her eyin, hi olmazsa
burada, bu bildik dnyada bitecei alanr dururdu. Her tarafta
snrlar ve darlkla var ve ylesine iren irkin bir dalk ki onu
ksa srede geniletmek insann elinde deil. Bu dalkta herkes.
arkadan ne geleceine bakar, bu kanlmazdr; herkesin boyun
emesi gerekir, planlarna ve hizmetine baklmakszn. Bir ruh,
istedii kadar engin olsun; sktrlacaktr, ta ki bouluncaya kadar,
NOTLA 27
hem de kendisinin belirlemedii bir zamanda. O zaman kimin
blirledii, etkilenen ruha deil, raslant sonucu egemen olan
anlaya kalmtr. lme klelik, her eit kleciliin ekirdeidir
ve bu klecilik kabul grmemi olsayd, kimse onu benimseye
mezdi.
1946
evremde gittike daha az insan bulundurmalym ki, kayplanyla
ac ekmeyeyim.
1946
Hayatn ksa oluu bizi kt hale getiryore Acaba hayatn uzun
olmas da bizi kt yapamaz myd diye de bir dnmeli.
J9.
Teselli edici dinlerden birine dahil olmadan lm hep hissetmek:
Ne cesaret, ne korkun cesaret!
1947
lmemek bugn fizyolojik olarak mmkn olacak olsa bileq blki
de hibir insanm lmden kamaya ahlaki gc olamazd, ve bu
srf ok fazla ller olduu iin.
19-7
lmn kendine zg bir tarz var, dmanlarna szmada,
mcadele glerini krmada, onlarn moralini bozmada: nk o
kendisini tekrar tekrar kkten zm olarak gsteriyor, kendisinin
dnda baka hibir gerek zmn olmadn hatrlatyor. Ona
kar sert bir nefretle yaayan kimse, ona tek sfr noktas diye
alyor. Ama bu sfr nasl artyor! Artk hibir eye gvenemedii
iin insan ona nasl anszn gveniyor! Kendi kendimize yle
dediimiz gibi: Aksi halde hibir ey kalmadndan yalnzca bu
28 LM ZERNE
kal yor insana. nsann yakuunda ne varsa deviriyor ve ardan
dolay bir ey yapamad 7 aman glmseyerek yle diyor: Sen
hi de sandn kadar gsz deilsin, sen kendini de devirebilirsin
ve kendinle birlikte arn da. O, insana sonradan onu kurtara
bilecei arlar hazrlyor. Hagi ikenceci yarg iini ondan daha
iyi kavramtr?
19.7
Kutsal eyler zerine okuduumda, srf kutsal olduklar n
hatralar bni saryor, ve bu, iimde yaad srece rahatm. Koa
man, sapsar, kokulu ve yusyuvarlak elmalar. phe yokken nasl
da rahattlar kim bilir! Btn kutsallkar aryorum ve iimi
burkuyorlar, gemite olduklar iin. Sonras iin, baka hibir ey
bulamyorum, lme plak dedim, ona plak diyenin vay haline.
Kutsallklar onun elbiseleriydi, giyinikken insanlar, o ebd caniler
bile rahata yaayabiliyordu ve eer onun giysilerini yrllp indirse
lerdi balarna hibir ey gelmeyecekti, bu yamaclar, bu haydut
lar, cinayet ilemeye doymadllar. Ben kendim de bunlarn en bctcr
lcrinden biriydim. Cesur olmak istiyordum, bu yzden dedim ki
"lm. lm, tesi yok ite!" Nedir cesaret ya da saknm? Ama biz
gl olduk ve onu peimizden srkledik, her ke bucaktan
kardk lm, bilmediiniz bir lm yok artk. Cehennemi hor
gryoruz, ama o en azndan lmden so deil miydi? Hangi ac
hilikten daha iyi oltnazd? Cesaret, a aptal cesaret, ite senin kib
rinin kskalarma dtk, hibir ey ama hibir ey kahnad kesilip
biilmedik ve artk hi.bir lm yolcusu yolun nereye uzandn
bilmiyor.
19-7
Keiliin en derin anlanu. merhamet bulmasdr. Yemek yiyen
insana, gittike daha az merhamet edilir, sonunda ise hi.
Yemek zorunda olmaylp yine de byyen, asla yemedii halde
zeka ve duygu bakmndan insan gibi davranan bir insan! Bu, akla
NOT 29
gelebilen en yksek ahlak deneyi olurdu ve bu deney ancak olum
lu sonulandmda lmn yenildii ciddi olarak dnlebilir.
1947
Bu hayattan sonra bir baka hayatn olduu dnlse, bizimki,
henz tekinden olan herkesin dinlenebildii huzur verici bir hayat
olurdu!
197
Budizm gibi bir dinde; yani lmn kabul edildii, her bakmdan
tartlp dntrld, bir st ln dzeyine ykseltildii yerde,
her eyin snm olmas gerekirken, bu retiye kan hayatn her
kprtsndan, kendilii nden ortaya kan bir alevden daha derinden
etkileyen bir ey yoktur. Burada ite tam burada hayat sndrlme
si olanaksz bir nitelik kazanmaktadr. Seksen yandaki Buda, ar
bir hastal atlatm olarak, gezdii blgelerin gzelliinden sz
eder; bunlarn hepsini adlaryla anar; gizli umudu, rencisinin onu
hayaua tutmaya alacadr. Szn kere tekrarlar. ama ren
cisi hibir eyin farkna varmaz ve daha sonra Buda ' nn hayatndan
vazgetii sradaki sessiz h1.n, her trl vaazdan ok daha
konukandr.
19.S
Acy ve pheyi bastrak iin insann bylesine cmerte evre
sine sat ne kadar ok sayda inanlabilir umut ve iyilik ifadeleri
bulunabilir! En iyi nedenlerle de olsa. lmn aclarn tmn
artrdn bildii srece kim kalkp da lm dnmeye cesaret
edebilir? Hep susulmu olsa, en azndan lnebilirdi: Ama insan
iitilsin isti yor ve bar1yor yksek sesle : imdi baka ey
sylenecek ve iitilecek deniyor. nk bu bararak sylenemiyor.
19-8
30 LM ZERNE
Sana hep sorarlar, lme kfrettiinde neyi kastediyorsun. Senden
bkledikleri, dinlerde bktnlncaya kadar ortaxa dklenlerdir.
Ama ben hibirey bilmiyorum. Bu konuda syleyecek szm yok.
Karakterim, gururun, lme asla yaltaklarayudu-. Herkes gibi
bn de onu . kendime yalnzca bazen, ok ender, istemiimdir, ama
hibir insan benden bir kere olsun lme vg duymamtr, hi
kimse onun nnde byun ediimi onu kabul edip akladm
syleyemez. Var olan her eyin ba blas, zlmemi ve
anlrlmam. ezelden beri her eyin korunup esir edildii ve hi
kimsenin ezmeye cesaret etmedii o dm, bana hi olmad
kadar yararsz ve kt grnyor.
1951
Herkese yazk. Aslnda hi kimse lmemeliydi. En ar su bile
lm hak etmemitir ve lm tauunasayd o zaman en ar su
diye bir ey de olmazd.
1951
inde hibir cinayetin ilenmedii bir dnya ta'avvur edilebilirdi.
Byle bir dnyada br btn sular nasl grnrd?
1951
nsan en nemli olan syleneyc cesaret etmeden, krk ya da elli
yl byunca i dnyasnda tar. Srf bunun iin tahn1in bile edile
mez, erken yata lenlerle nelerin kaybolup gittii. Her ln er
kendir. 195 I
Azizlerin davrann hi kimse hor grmyor, oysa onlar ne
yaptlarsa ebedi bir hayat iin yapm

lardr. Eer, onlar iin her


hangi bir yerde deil bu dyada ebdi hayat nemli olsayd Hris
tiyanlk yanllar bu ayn azizleri ne kadar hor grrd!
1951
NOTL 3 1
Ruhlarn lmden sonra bden deitinneleri dncesi bile br
dnyada kalma inancndan daha anlaml grnyor. br dnya
inancnn savunucular hi frk etmiyorlar ki burada onlar iin sz
konusu olan ey, adm bile anmadklar bir eydir, yani: br
dnyada, asla dalmayacak bir kitle iinde bilikte kalnak. Bir
kere orada toplandlar m bir daha hi ayrlmak zorunda olmamak
istiyorlar.
lenlerin birbirlerinin yzlerini asla grmedikleri, herkesin bir
birinden ok uzakta kendi bana bir tr kei gibi yaad, bu
nedenle kendilerine hibir sesin ulaamad bir ebdi yalnzlk
cenneti, bdenscJ sknt, ikayet yok; duvarsz. pannakhksz ve
bkisiz bir hapishane; hi ulalamayaca iin asla kalamaya
cak bir yer. -Orada her biri kendi kendine vaaz verir, kendi vaizi.
reteni, teselli edicisi olur, kendinden baka dinleyeni olmaz.
Biroklarnn cehenem azabn yeleyecei bir kutsal hayat.

1951
Bilmem nedendir, bende bu hayaln kt yanlar haknda net bir
duygu, hayata kar hep uyank bir tutkuyla el ele gidiyor. Belki
hayat keyf olarak koparlp kesilmese daha az kt olacan
hissediyorum. Belki de cennetin ebdi s:ileri iyi olduuna
dair o eski tasavvura yenik dyorum. lm o kadar hakszlk
olmazd eer baJda1 br kesin olmasayd. Her birimiz iin, en
ktler iin bile, u zr kalyor: sann yapt her ey, bu nce
den kararlatrlm hkmn ktl yannda bir hitir.
leceimizi bildiimiz iin kt olmak zorundayz. Ne zaman
leceimii bilsek daha da kt olurduk.
1951
Dinlerin hepsi memnundur. Srekli aresizlik iinde olan bir din
yok mudur? Hibi lme, kendininkine bile rahata bakmayan, bu
32 LM ZERiNE
memnuniyetsizliinin kalc nehrine hep dolu bir yatak aan.
uykusu srasnda bir daha uyarayanlar var diye uyumayan;
yerken bazlar yem olduu iin yemeyen, bakalar aklar
srasnda birbirinden koparld iin sevmeyen birini gnnek isle
rim. Yalnzca u duygudan ama hep u duygudan ibaret olan birini
grmek istcrin: Bakalar sevinirken onlarn sevinleri iin
tilreycni; "lmllk" konusunda o hibir ey ifade etmeyen
zgnl yeniden dert olarak. ln derdi olarak her yerde
yakalayp srf bu dert iinde nefes alan.
/l5J
"Sresi Belli Olanlar"n n koulu olarak: nsanlarn nasl oluyor
da mrlerinin bu srryla ;rtk uramadklarn aklm aln yor.
Kaderciliin her trls ashnda u soruya dayanyor: lnsanm hayat
sresi nceden belirlenmi midir yoksa ancak onun hayalrun
ak na m baldr? insan blli bir sreyle mi dnyaya geliyor,
mesela 60 yl , ya da bu sre belirli deildir de ayn insan. ayn
genlik dneminden sonra, hala yetmiine ya da yalnzca krkna
kadar m gelebiliyor? Ve o srr1anmann belli olduu noktaya ne
zaman ulalm oluyor? ilk soruya inanan kimse doal olarak
kadercidir; inanmayansa, insana hayret verici lde bir zgrlk
tanmakta ve ona hayatnn uzunluuna etki etme hakk vermekte
dir. nsan. kesin bir gr oluturmadan, sanki bu ikinci ihtimal
doruynu gibi yaamakta. lm karsnda ise kendini ilk ihtimal
doruymu gibi teselli etmektedir. Belki bunlarn ikisi de gereklidir
ve cesaretsiz insanlarn lme katlanabilmeleri n bunlarn
ikisinin de devreye sokulmas gerekiyor.
1951
evresindekiler ard arda ldnde insan korkun bir skunet
saryor. nsan tamamen pasifleiyor ve artk kar atakta bulun
muyor; lme kar savata bir pasivist oluyor ve lme baka bir
NOTL 33
lokmay, bir sonraki insan sunuyor. Dinler sennayelerini, bu
bitkinlikten ve zayflktan salyorlar.
1953
Bir kimse, en sevdii insann lmne sebp olan bir hastalk o
kiinin lmnden sonra tedavi edilebilen bir hastalk haline
geldiinde seri katil oluyor.
1953
Tasavvur et ki senin iin oJduu gibi Jerkcs iin de umutlar kesil
mitir ve hi kimse, lm anyla birlikte her eyin bittiinden baka
bir ey sezinlemiyor, insanlar yava yava, burada ve her yerde ve
istikbalde de bu dnyalk olmular! Byle bir durumda birlikte
yaaylarnda ne deiirdi, hayatlarnda tam olarak ne deiirdi?
insanlar daha m az giriimci olurlard yoksa daha m ok? Daha
m kuraz? Ktlklerini son ana kadar gizlemeyi baarrlar myd?
stelik onlarn tmnden zaten bir rpda kurtulacaklarn bilerek?
Ya da o zaman da geride braktklar arular, lmden sonraki
hayatn yerni tam olarak alr myd?
Sanmyorum! Bu, kesin olarak cevaplanacak bir ey deil,
nk her insanda mevcut olan inanabilirliklerin geri kalan bu
konudaki grlerin blirlenmesinde rol oynar Ama yalnzca unu
tasavvur edebilirim: yilik yapma zevki, o inansz kiilerin birinde
gerek bir tutkuya dnr, sanki o kendisi blli bir yce g iin
vardr ve bu gten bklenen her ey iin yaamaktadr.
1953
O kadnn lmnn beni kskanlktan kurtarma mmkn ola
bilir miydi? Ben, sevdiim insanlara kar daha hogrl oldum.
Ona daha az bkilik ediyorum, onlara daha ok zgrlk
tanyorm. yle dnyorum: Ne yaparsanz yapn, bunlar sizi
mutlu eden eyler olsun, yeter ki yaayn, eer gerekiyorsa, bana
kar her eyi yapn, bni krn, beni aldatn, beni bir kenara atn,
34 LM ZERiNE
bnden nefret edin! Ben hibir ey bklemiyorum, hibir ey
istemiyorum, istediim tek ey: Sizi yaanaz.
1953
Buda'run babas ne kadar akllyd ! Buda'nn ihtiyarlk, hastalk ve
lmle ilk karlamas hakkmdaki o efsane ne kadar utan veri
cidir!
Eer babas ona kklnden itibaren bir yaly, bir hastay,
lm deindeki bir insa sanki oyun arkadalar, sevdii hay
vanlar, danszler, kadnlar ve algclann gibi gsterseydi her ey
baka trl m olurdu?
1954
yiliin kaln paltosunu srtna geirmi olarak insanlarn arasna
kanr o, o zaman asla mez. Bu iyilik paltosunu vermektense
stndeki son gmlei verir. Bazen dehet iinde tasavvur eder ki
iyi saylmak yasaklanm! Alnna terler dolar, kovalanyonnua
sna, kendini kranla ve mutluluklar saarak kar la yan kurban
larna koar. Birbirlerini tanmayan iki kiiye bir iyilik etmise.
bunlarn birbiriyle tanmasn salar. Sonra, onlarn nasl birarada
oturup kendisi hakknda konutuklarn gznn nne getirir.
Sonra ne konutuklann her iki taraftan da renir. nk her
eyde kandrlmasna razdr, ama asla iyilii konusunda deil.
En alakgnll olduu an, elinden gelenin en iyisini yapt
zamandr, etki daha da byk olur. Btn hayatn dnmekten
holanr ve iyi olmad bir ann olmadn tespit eder. Kendini
lenin yerinde hissetmeden hibir cenaze trenine katlamaz ve
blki de onu birazck kskanr, hakknda herkes iyi konutuu iin.
Ama asl kendisi ldnde hakknda neler . . syleyeceklerini
dnnce teselli bulur.
Bir keresinde bu tasavvurunu ciddiletirip lm habrinin
yaylmasn salar. Bir gazete brosuna abne olur ve kendisiyle
ilgili ilanlarm derhal gnderilmesini salar. Birka gn bu tr
NOTL 35
gazete paralarm bir albme yaptrmakla geirir. Ama drsttr
ve gzne fazla ksa grnen il anlan da hasralt etmez. O kaln
cildi yastk yapar ve zerinde uyur. Ryasnda ertesi gnk cenaze
trenini grr ve herkes iini bitirdikten sonra kendi mezarna bir
krek iyilik atar.
1955
Her yl, bir ncekinden bir gn daha uzun olmalyd: Hibir eyin
olmad, kimsenin lmedii bir yeni gn.
1956
insann, bir bakasnn lmn asla keyifle yaamad srece
keyife lmesi belki hi de yle kt olmazd.
1 956
O kadn ldnden beri adam. her koncaya srtn dnyor.
1 956
lleri dnnck, yeniden canlandrma denemeleridir. - nsan
lar hayatta tutmaktansa onlar yeniden canlandnnak daha ok
iimize gelir. Yeniden canlandrma tutkusu, her inancn ekirdei
dir. llerden artk korkulmadndan bu yana onlara kar bir tek
sonsuz sululuk duygusu hissedilir: Onlar geri getinneyi baara
mamann sululuu. Btn en canl ve en mutlu olduumuz gn
lerde en byk su budur.
1 956
nsann yaknlarndan oluan btn llerin sahneye kt bir
oyun. Aralarnda bazlar tekrar karlam olur, bazlar da yeni
tanrlar. Aralarnda hi yas yoktur, nk sahneye kma muti u
luu ylesine gldr ki. (Hele onlar sahneye kartann mutlu
luuna ne demeli?)
1956
36 LM ZERNE
lmn gc, bynn gc karsnda yok olur. Bir tek ly
hayata dndren biriyle karlatrldnda en byk ve en korkun
cani nedir ki?
ktidar sahiplerinin lmden kurtulma abalar ne kadar gln
gelir ve ne muazzamdr lleri aran amanlarn abalar ! Buna
inandklar ve yalnzca rol yapmadklar srece sayg grmeyi hak
ederler.
Hor grlmeyi hak edenler ise, btn dinlerin lleri geri
getiremeyen rahipleridir. Onlar sadece, artk hi kimsenin aama
yaca bir snr glendirirler. Kayblmu olan yle kalsn diye
hkmederler. G

zlklerini rtmek iin herhangi bir yere git


meyi vaat ederler. llerin geri gelmemelerinden memnundurlar.
lleri br tarafta tutarlar.
1956
Bakafrnw ait l ayinlerinde ounlukla bunaltc ve tedirgin
edici bir yan vardr. Ayinlerde yaayanlarn dnyasna bir eit srt
evire sz konusudur. nsan kendisi de ayn dnyadan olduu
iin, bir lye ait ayinin daha gelitirilmiini grdnde bu duru
mu kendi asndan incitici bulur; sanki kendisinin o kii iin hibir
nemi yoktur, sanki o kii iin yaayan hi kimsenin bir nemi
olamaz.
En ok dikat edilmesi gereken ey, insann kendini lyle bir
likte bir yere hapsetmemesidir. Onu darda brakal ve
bakalarna da onunla ba kurmasna izin vermelidir. Israr
etmeden, ondan insanlara sz etmeli ve onu soyutlayarak
uzaklatrmamal.
1956
nsanlardan ve hayvanlardan oluan bir ller ymmn zerinde
oturduumuzu, kendimize olan gvenimizin aslnda arkalarndan
hayatta kaldklanmzm toplamndan kaynaklandn gittike daha
NOTL 37
.,. ....-.. -. ,--.-...-- -.. ,.,... -. -..,.,.- .....
....-.-.,.... -.. ,..-- -..-..--. -.-. -. ,.,.-. ,-.
e--.... -- -..-....-.... --, s...-....-. -.. -.,..... ,.
,--..--. .-..... -.-....-. -. ---.. -- --..-..... -..-..
.-.--. -.-. . -.-.,.. ..-.. ,......... ...-..--. ,...........
,..-.. -. .-...+.
s.... -..-.. -...-.. --..-.-.. -.. ..... ..... ...-. -....
... .... -..- -.......-. -..-.
e-.. -..,. -..- .,.-.---.. .. :... -.. -..,. .-.
.,.-.-- .... s.. ----.. ...... - -.,.. -- ,..-..
,..,....-.-. .... --.. ...... .-,.. --.. -. ..-
,......... .-,.. --.. -. -..- .,.-.---..
1956
-. .-. ..-... .. -... .-...-. ---.-.... x-+... .- ...,-.
... s.--.- ..,, -.,-.. .... .-...-. -... --.--
s-... .-. ,-...,.- ...-- ... -... - .....-. ...-...-..
+-. -.. ...- -...-. .,.-,.- -- -..... .... .-...-. ---.-....
1956
s. -.... ., --,.... -.-.---... ,. -. -.-. ... ,..-... .-..
.-...- -...-.- ... .-.., .,.- s.... . --.... ...-,.-
-...,. .-,-..- .. -.... --,..... -......-. ...-..-. ,.,
..- -- -. ,.--. -- .....-- ..,.-.--.... --.. ..--.
-...-. -.-.... ,-. --. -.-- .-.--. -..- ,-. .-.-...
..-.... ,..-.-.... --. ,.-.,.-
s.... ..-.. -.-. ,-..... ,-.... --. -.. ...- -.. ,..-,-
-.-........ -.,-..-.--..-.-. -.. ....,-. --..-. ,.-.
1957

-. -..-. ..-. -..-.... --,..... ..., .. s. .,. ..-...-...


s-,...-. -.-.. ,.-. ...u ...-.... .,..-. ..-.... --..,-.
1957
38 LM ZERNE
s.. ...,.. ,.-.-...-- ... ...- -..- 100 ,..-. -.-. -..
..-.-... -.-.... -..,-..-
-.-.-- -.-. -... -. ,--. ,..-. -.. ..-. -.-. -- ..-... -.
,.-..-.-. .-. . ...--. .-.... .,.-....-. .... -.-. s....
.-...- . .-.-..- ,-.., .,.. ....- s. -....- -... ..-.-
-.., ...... t... ,. .-.-.... .-...- -.-. s-,.-.- ... -..-..
+-. .-... .-..-- ., ,. -.-. ,..-
1958
o...-. .,.. ,.,... .. -.,... --.-..--,- ,---...... ...
.-.. budur. . ,..,-..-.- ..-.. ..-..-. -. -.....-..
-..- ....... .-.-....- ..... ,-....
1960
o.-..--,. .-.-..- ,......,.. ...... .-...-. --. ..... -,..
...... ,.......- -.-.. -.-...-.. -. -.....,.- --..,
..... -..- O, -.-..-.--..-..
1960
+.. -.,.... ...... --..----. .,.. ......- -...-. -.....-....
e.,... .,. ..-. .-.. ........ -.. ,-.-- .-..,- .......-
-..... -..-. s-.-...... +- .,.- ........-..-.-... -..-. -..
...- -.,... .... .......-.... e.......- .-.-. -.,... .., --
.-.-. -. -.,.. .... ..,-.--,-.-. -- -..... ---..-...-.-.
1 96
+-. ,.... ...... .-.-... -....-.... -.-.. -.. -,... -......
.-. -... .-.-..- ..... -.-. ...... -.. -, ....-.-.
s-..- ,..-. -.,-.. ....... ,.. ,-. ...- -..-- ...
-.,-.. ..,.- -.-.-. --. .-.. ,.,-. .,. -...,-..-
1960
NOTLA 39
+-..-.- ,...-.---. -...-. -... -.,.. -.. ..--.. .,..--
,...-.-,.. ,-....... .,..-- ,...-.---..-- .-. --.---,-.
...- -.-..-- ,...-.-,-. -- -.. ..-. ,-.--..-..-... s-...
,..--. .,.. ,...-.-,-.-. ..-. -.. ..-. r.-.... -- ,-... ...-.
. ,...-..,-.
1960
....... -..-....- -...,.. -,.. .- -.-..-. ,-.,-..-. -..-.
..-.-... -.... ...-+-. ......-..--.. ,-.-...-. +.,... -..--
.-.. .-,..-... -.. -..-..--.. s.-.. .... ..-.- -...-.-
190
v...... ...-. -..-. .s..... --.. -..-.....- e..- s....-.
..... .,-.-., -........ s.. -.... ---..-. .... -.
-... -....-,-..-
1960
+-.-... ...,.. -.-.. -. .-... v........ ..... -..-,-...
,... ,. -. ,..,... -....-- -- .,...-.... ,.-.-..,-.... c...-.
. -.. -, ------. s-..-.- ....-,. ...,-. -.. ,.--. ...-.
--...,-., -.,.. -... --,., ...-.-.. ,........ s.,-..., -.-...
-...,. -...,-. +-..-. -..-..... ...... .-,.--.,-. s-....-.
,.. --.... s.-.. -.,-. +-. -, ..... ..--.. .......
-,....-.. -.-. . ..,.. ,.....,-. c.....,-. .. ...-.
s..-.-..-. ...,..- --..,-. .. -.-.,... s-. -, ......
a.c... .-..... -- .-...-. -..,-. s-... -- -.....-. .-. -,
.--. s... .,.. ....,-. s- ,.,.... +-,.. .-..,-. --..-
,.-. -. ,... .. .,,-. .-. s.,-.. ,.. ....-,-. .--
-.-. -.. -, ---.,-.... -- -... .. ..,,-....
.. ....,-. -. .... -.,...,-. . ,--.--. ,..,-. .-.
..-.-,- -.. -, -.-.- s.,.. s.,-..... ,.-. .,... --... ,.
40 LM OZERINE
....... --.., -..,-. s. .--. -..... .....- .,-,-. -- .-...-
-...- -..,-. e -., -......----.... ,.... ..-. --, ...-....
.--. --... ....-..- ...... ,-.

1960
a-. .-...-- ,... -.. ..-.- .-....-.. .,.. ....
1961
e..--- ..-.-...- -...-. -- -... .-..,.- .--.. -.,- -....
...-.. Ranayaa
1961
e.--. .-- .... s.,-.--. .-...., ..... -., ...-. -..---.
..-.. ...-. ... .- ,.,-
1961
Orada. bulutlarda yayor ll-r ve ,-.. ..., kadnlar -l l,o..
1962
e.-. -.,.......-. -.., ....,-. -- ....-.. -.l.,-.la.
1961
e-. ,.... ..-.. ... r -.,-..- -- -.. ...- --. -,. 011u
,...,.- ,..--. ....,-..-
T., -.... --...... ,-. -.-.. ....,-. ,-. ,-. ..,-,-...--
r -.... ....-.-.. ...--. istiyor, eskiden kmlerin yaad bilin
--... -.,-
T. ....- --..... ...-.,-.
T. .-,.-.... .- ,.,-.. .... --.--.,-. -..... -.-.....
-.,.. -.-..... -- -.-. -...-... -........ .... ....,-.
T. -........ .. --.. -..... ,..... -,.-. .-. -... ..-.,
.-..,.- . .....-.-....----..
r . .... s.-.- v-,-+-. -- . .-.. ,.-.,-. o ..--.- .-...-
-....+.... --... ..- cena trenlerine ...
T., ,-.,...-. yaayanlar iin istiyor, s...-. defolsun, pla ay
-..- -.. ,..- ....-. .,.. ..... .-. -.. ,-,. --.--. -.....
NOTL 41
--.... ,-...- ........-.... e. . -... s-. -, .-.. .-.. ,.
,....... , ,-, ,. -- --.... ,-.. ..... s- .,.. s.....
--,-..... -- ..---|-.. --.,-. r -...-.--. ..,..-.... ,-..-.
--. .-s-. --.,-. s-. ,-.- ,.,.,-.... ,....
r ... .--,....-.. --, ,-., c....-.. ,-----,- -...-.-. --
--.,-. -....

r -.,-. .. s.-.... - s.-.... .-s. ..-..-.. -...-.-- .-.
-....
r -...-.. ,-.-.. ..- s-. ,-.-. .,. -.. ---. -..... -. ,-..,-.
-- s-, ..,.-. ..,..... ..,,...... .... --.,-.
r ,.-.- ........,-. s-,.- -.-.. ,.-.- e..- .... ,-. e..
s....-. ,. ,-.
r ,-. -.,..-.. -.... -.-,.... .... .., -.... .-.-.
e..er.y.e aka thrip ediyor.
r .-. -.-...-..-. ,... -... - ,..... -...-...
-.-....--...--. ,.-.
r .... . .-.-. ---.- .-.,.. .,.. --....-.-. ,. ,-. e.-..
...... ....,.... -. ..,..-..,-. - s-,.... ...-. ....,.. ,-.-
..--.-.... ,-.
r -...-.. .... s......-.,.... ...-. ,.,.-..
r -...-.--. ,-.-.. -....-. -,..... .-..-- ,-. --.--
r -.-. ......... -.... --...,.... -- .-..-.-.. -.s. - ....
,...
T. -..... -.. ....-. ..... .... ---.
r s....... ..... .-.... .,......-..- .,.-. ---. e.--. .-.-
-...... .,.. ..-.-... ...-.- ,... ,-..-. ,. -. -......
...-.... ,-.--.---... .-. ....-. -..-.
r s.,-...... .,. -.-...-.-- -....,-. e ,..- -.. --
s.,-.....,.. ..,... --.-...-.. .------. -- -....... -...--.- ---.
r --..-..... -...-.-..... --.--.... ...-.
r ... .-.-..- -.,. -... s. -..-. -..-.--.. r..... --.
....-.. -..-. .. , -.. ....... ..,..
42 LM ZERiNE
T. fakl ,...,-. ..... ....-.. s., ...-,-.
T., -..-.. -. ...,. ,..--..- ---.,-. s......., -.. -.-. ....
.,..----,-.-.-.--. --..-..
T., ....-- ..--.- .,.. ... ,.....,.... .--.. ---.
1963
c.... --.-.. ,. ...-.- -.-.. , ..- ,.
1963
e..-.-. ,.,-. -- ,-.-- ....... .-.- -... -.. -, -...---
s..- ,-.-...-. ...--.. .-. -, -..- s. . ...... ,-.. ,-.--.. .,..
..- ,..,..... --. -.-- ,- s..-. -. ..- .-... - .-..
..... ...-.. -.. ..-.,.- ,-. -...... -- s., ---.- -.-...
-.s. .,. -.-....
1963
a., ...-.---. -...... -.-. .... -.-..,-.... +., .....-.,..
.... -..,. .-.......--. ,-..,-.... +-. -, -.., -..... .-.. .-,.
.-..,-.... s-...... -.-...-. .- ....,-.... s-...-. -, ....
--...-.---. .... ,.-.,-... s-.--- -.. .. -...,-.... s..
,...-....- .-...--. s..,. ..,. -..,-. e.. .... ..- .,,-.
-... .,.. c,., ,..-. ..-. ..- ..-,-. c..-.. ,..-.
...-...-- .-.--- -...,-...
1963
.... ...-.- ,....-.... .... ..- ,..-.... -...... ..- ,...
.... 1963
e... ...-.- -..-.-. ... ,..-..
1963
v.... -..-.-.. ...... -.. ...,. ,..,...... ..-...--. -..
..+ ,-.--+.. -. ...-... . -... bilsinler, -..... ---.-. --
...-- e...-.- ... .-. ---.- ..-..,.-.
1963
NOT 43
Mmkndr ki yalnzca mutsuz kii mutlu olmay gerekten bilir,
ve bu neredeyse adalet gibi grnr. Ama bir de ller vardr ve
onlar buna ses karmyor gibiler.
1 963
i
inde insanJarm birden kaybolduu bir toplum, ama onlarn ldk
leri biliruniyor, lm yok, bunun ad yok, onlar mutlu.
196
Budizm bni tatmin etmiyor, n pk fazla eyi sonlandryor.

lme bir cevap veremiyor, onun evresinde dolanp duryor.


Hristiyanhk hi olmazsa lmeyi merkeze almtr: Ha baka
++
nedir? Olm gerekten konu edinen hibir Hint retisi yok;
nk lme kar hibiri kesin olarak tavr almamtr: Hayatn
deersizlii, lmn ykn hafifletmitir.
Bakahm, lmn nmazzan/u grp kabul ederek ondaki her
trl olumlu anlam yok eden nasl bir inan oluacak insanda!

lm hakknda bylesine bir gr art koan bir rveti kabul


etmeyi, imdiye kadar olmad :

nsan fazla zayf ve daha bir sava


karar almadan savatan vazgeiyor.
196
llere kar kandnacah telaf: Hibir ey daha iyi yaplamaz,
onlarn hibir eyden habri yok. Herkes ite byle sonu blirsiz
borlarla yaayp durur ve ykleri arttka artar, ta ki bouluncaya
kadar. Belki de llere artan brlar yznden lnr.
Bu tr borlarn sknts iinde karlaan iki kiinin ilikisin
den daha gl hibir iliki yoktur. Birisi tekinin borcuna bir sre
katlanabilir, onu haffletebilir, yalnzca ksa bir sre, ama bu yk
deiiminin bu ksa anlar bile hayatlarn kurtarabilir.
196
Eti yle seviyor ki, lnce yrtc kularca paralarak istiyor.
1965
4 LM ZERNE
En yaknnn lmn herkesten saklamak zorundaki bir adamn
hikayesi.
O kadnn lmnden utanyor mu? Bu lm herkesten sakla
may nasl baaryor? Onun hayatn, bu lmden hi habri
olmayanlarm yannda geri mi alyor? Bu nasl bir kadn? Yannda
m? Hangi biimde? Kadna bakyor, onu giydiriyor, bsliyor. Ama
o asla evi terk edemiyor ve adam asla seyahate kyor, evi asla
birka saatten fzla terk edemiyor.
Adama misafir gelmiyor. Kadn kimseyi grmek istemiyormu.
Tuhaflam, kimseyi kaldramyormu. Ama adam bazen telefon
da onun gibi konuuyor ve onun btn mektuplarn yazyor.
Bylece her ikisi iin yayor, zenilecek biri oluyor. Kadma
her eyi anlatyor, ona kitap okuyor. Onunla eskisi gibi konuuyor.
Ne yapmas gerektii hakmda eskisi gibi onunla konuuyor ve
bazen onun suskunluuna feleniyor. Ama sonunda onun cevap
vermesini salyor.
Kadn, hi kimseyi grmedii iin ok zlyor, ve adamn onu
teselli edip neelendiresi gerekiyor.
.
Adam, byle bir srla, dnyann en tuhaf insan oluyor
bkalar onu anlamasn diye herkesi anlamak zornda olan bir
ms an.
195
Aiskhilos ' un "Persle'tindcki isyan srsnn paralanmas: leni
geri getirecek kadar gl olanlar ve geri kalanlarla birlikle bo
yere at yakanlar.
Asl dran, dul kralie Atossa ile balar: Ou ryas, felaketin
ilk habrcisidir ve asl haberci gelinceye kadar bu rya her eydir.
Sonra habrci, hikayesinde flaketin haki ki grnn ortaya
koyar. Bununla heyecanlanan koro, isyan srs olur ve dul ein
nnd o en yksek ly arr. Sulama, sulunun ortaya
kmasndan nce olur ve sani l, yaayan, baba oulu, kurcu
ykcy arm gibidir.
NOTLA 45
s.,.-.- "Persler, " -..-..... ...-,.. ., ..s ,..-.-.. -....
..,.-. ,....-. -, ,-.,-. ,... .-...-. ..,.. -.-...,.
,-..-., -.-...... ..-.. -.-.. -..-.-.- ,-,..+.. ..,.. ......,.-,
..,, -.-. ...,. -- ..-.,-. -... .... ,.... -...
1965
.... -.... .-.....- -.....,. .--.,..-.-. -.. ...---. ..-
---.-. -.. -...- -.-..,-
1966
e... ,-.....---,-. ...-..... -.,-...... ... .., -- .., .. .,..
-...- -. ..--. -...-. --..-. .,.. -.
s..-. c. ..-...-. +.. .,. -..-. r.-.- .- ..-. .-...
olmas gerekirdi!
1966
c>.-- -... ...- -...--.-...--. .......-.- .... -- -.-. ,..-.
-- ............ +.-. .,,.. -.... -.,- -.. -..., ..... ....
-..... 196
e..- .,.. ,...-.-,-.-. -.. ...- ., ,.-...-. .-s, ,...-... -.
........ s...... -..-- ... -..-.... --. s......-. ,-. -...
-....-.. ... .- ..,.+.-.
1967
....... -.-. ...- ...- -.,.... ...-. .--....-... --. za
,.... -... - ..... -....--... -.--. ..,. -... -.. --..-. -....--
..-.....-.-.. s. ..-.-... --..-....- s. ........ .. ,-.
... ,..-..-.-.. -- -... -.......-.. -.-. ....-..... +.... -..
.... --.... ....... .....-. ........ ....-..... e..-- -
+...- .-...-.,..- .. -. ,- +... ,-..-.. bu insanlar sonun
-. -.. --.. -..... ...-,- ,-.-..-. ...-. ..--.--. --.., ,-..
-.. ...., -......- --..-....- -.... ----..,-.. .... -. ..-..
.. ,..-...-.. -- -. ..-.. .-s.. -........ ...-- ... .....-.. -..
46 LM ZERNE
.-., ,...--..,. .- e.... ,-...,..-.. ,-.. -. ...... -...
.-. -.-.., 1967
e..--. ,... .-... .,.. . .---. ,. . .-.-. -.-. -.....-
z -. ..--. --...,.. ,.-..
Ya da e..--. .-.... .,.. -. ,-.. ,...- ,...-. -..
,... -,.... ,.-. ,.-. ..-- ..-- -.. ....
1967
c-.-- - ,-. .-.. ... -..... -.... -, -... --, 11ke11-
111e/ -.-.. e .-..,...+.,. ........ .-.,..-..... .,--,..
-... -. -... ...........-. .. -. --,-,- .-.. ,.,
.,.. ... . -.. c-..- ,.... -,.- .,......
-... ....-.... -- -. ,-..-.. -.... --, ,-,-,--- .-..
zerinde durr, .. -.. ....-.. .,.. -.. .-., ,.-. ,.-. -....
-..-.. ,--.. -.. .. -. -. .-. -... ..-... .-.
.,,.. -.

e ...... .-..-. -.-- ,... -. . ...-...... ,... --.. -- --.
,..... ...-.. ...... -. ... ... ..- .-.... ,..-..
-... -.,.. -- ,... -..-.,-.-
1967
+.,... -. -.,.. ,.-.. ...-- ..-.-....
1967
s.. .-.... -..... .,.- +.,- s-..- -.... -.,..-. -. .-.
..... ..--.
(.- -. .-. ... -. -..... ..-.- --..- --..-..-. ......-
.... 1967
t. ...-.... ....-.-.... .-..-. -. .,.- ,.,-.. ..
o : .-..... -. ...... .-. .. -. ... ,...... onlarn
konumasn salamak olsun.
c- -. --.-....-.,-.. ...- -...-..
1968
NOTA 47
...-.. -.,..-- -- -.... ,.- .-.,.-..
e..- .-..--. -... -. -, -.-.... -... ...-. .,.-...-
-...-.,-...- ..-.. .. .--. -.. -..... .,.- -- ..-....-.
e..-.- .-.,.-.. -...---.. ..- -.-... -.. -..----. s-.,...-
lme daha ok deer verilmesine yol am olmas onun
,.....- -- . ,.-.-...-.. -...-.. -.,-.. -,.- -.....-.
/9R
e.-......- ....+. -..-..- Bolemyal ,.,,. ,-..--.
-..-.- ,-... -..-.. ....,-..- ...-. -..-... .--.-.,
..,..,.. ...- ---.. .- .-.- ,-.,-. -. ,-... .. .-.-.. -.
.--.,. ..-... ----.,.... -..-- ... .. ..-.. . .--. .. -.
-. . --.-..- -....., .-,..-.... ,-.-.....-.. ,--.
-..,-...- ...-- ... s,.- -. ...... .. ..,... ...-.--. ..-
-.-......-. ,., ...-....-. ...-. .-.-. ...+.-.- -. ..-.----
-- -.. -,.- ...-....+. s,.- -. ...., ,.-.. ...-. ....,.. .-.
....- -.-.. -.-... -.,-.: ...... +-..-. ...-....
..-,-..- -... ....... -. ..,-.- .-.. --. ----
.-.-.-.. ...-- .. - .-.. -.,-.. -,.- .....-. ....,-
,...-.-,.. -.... ,.--..--....-. -... - .-.- .. .-. -.,..-.
.-. ....--.- ..,-....-- -...-. ..- -. ,.--- ,.....
-..- .,.. ,-,-.. -... .-..-, -.-. -,- s... ...---
.---- -........ -....... -. baka -. -.,... ... -.. .- Jer -.
,... ... -.-.. ,--... .-..-... -.-. -.,.. -...
/98
+-. ...- -.-.---. .-... -.-. ,-. tkuan -..
199
Hi kimse iin lmn damgasn tayor diye yazmamal. Yazmak
-..- ,.-.-
199
48 LM ZERNE
Nefes alan diyor ki: Daha soluyacak ok eyim var. Mutsuz olan
diyor ki: Bende bakalarnn mutsuzluu iin daha yer var. l
diyor ki: Henz hibir ey bilmiyorum, nasl l olabilirim?
1969
Sevgi iin daha gl bir szck bulmah, rzgar gibi, aa yerin
altnda olsun, dalara deil, ama iine yerleecei dev maaralara
ihtiya duyan bir szck, oradan vadilere ve ovalara akacak bir
szck, akar sular gibi, ama su deil. ate gibi, ama yakmasn, iten
ie parlasn, kristal gibi, ama kesmesin, saydam olsun ve srf ekil
olsun, hayvanlarn sesleri gibi bir szck, ama hayvanlar anlar,
ller gibi bir szck, ama llerin hepsi geri dnm.
1969
Terslikler
Cenaze srasnda tabut kaybldu. Yas tutanlar aceleyle mezara
gmdler. l anszn arka tarafta blirdi ve her birinn mezarna
bir avu toprak att .
1970
Bizlerin yani gelecekten srekli pimanlk duyanlarn gelmi
gemi en iyi zamanlarda yaam olduumuz anlalacak olursa!
Bizlere alktan len milyonlarca Bengladeliden dolay ze
nilecek olursa.
Memnuniyetsizliimiz ve zavall vicdanmza ho burjuva
bahaneleri diye glp geilecek olursa!
Bu kadar zgrle, bu kadar havaya, bu kadar fikre sahip
olmay nasl bcerdiimiz tekar tekrar ve bin kez aratrlacak
olursa!
Gafetimiz, insanln doruu olarak aklanacak ve lme kar
o irenmemizde srada bir ldne hevesi grlecek olursa!
1911
NOT 49
Rus astronotlar dnyaya indiklerinde lmlerdi. Barl bir
ekilde indiler ve ini lerinde grnr hibir yara almadan ldler.
nn kalbi de ayn anda durdu. Uzayda bir kayblutan daha
sarsc bir son. lmleri iin hibir neden bulunmasayd daha iyi
olurdu.
Yine de Ruslarn bu lleri iin ortak matemleri, ciddi ciddi
dnlecek bir ey. Bu tr grevler lmcl tehlikeli bir giriime
ortak bir katlm olarak savalarn ilevini stlcnebilse, uzay yolcu
lukJannn her eye ramen bir anJam olurdu.
1971
Eskilerin tanrlanyla birlikte yle ok ey kaybolmutur ki bizim
kendimizin daha sade Tanrmzla da bir eylerin kayblacandan
korkulabilir.
Ama lm dnyaya getirene asla yeniden dnemem. Hayatn
Tans olarak bir Tanry hibir yerde grmyorum, yalnzca kt
ilerini Tanryla perdeleyen krler var.
1971
nsana lm sanki banda bri insanm iinde vann gibi
yatua flozofar.
Onu ancak sonunda gmeyi kaldramyorlar, onu balangca
kadar geriye gtrerek uzatay daha ok istiyorlar, onu btn
hayatn en mahrem yoJda olarak blirliyorlar ve bylece lm bu
sulandrlmlkta ve tandklkta katlanlr oluyor.
Akllan almyor ki lme bylece hak ettiinden daha ok g
vermi oluyorlar. Sanki yle diyorlar: "lmenle bir ey olmaz.
Sen zaten hep lmsn.'' Adi ve korkak bir hileyle su iledikleri
ni savunabilecek olanlarn gcn fl ediyorlar. Savamaya
deecek tek sava engelliyorlar. Teslimiyeti bilgelik diye gsteri
yorlar. Herkesi kendilerinin korkaklna katlmaya inandryorlar.
50 LM ZERNE
lerinde kendilerini Hrstiyan sayanlar bylece lm amak
tan g alan inanlarnn asl ekirdeini zehirliyorlar. lsa 'nn
lncillerde baard her eit yeniden canlandrma. onlara kalsa
anlamszdr.
"Ey lm, senin dikenlerin nerede?" Diken yoktu, diyorlar,
nk o hep vard, hayatn iinde bymt, onun ikizidir.
nsan lme teslim ediyorlar, dunnadan damarlarnda akan
grnmez bir kana teslim edercesine; buna teslimiyet kan m
demeli, yaamak iin durmakszn kendini yenileyen gerek karn
gizli glgesini mi?
1971
Freud'un lm igds eski ve daha karanlk felsef retilern
ouudur, ama bunlardan daha tehlikelidir, nk moern zaman
larn saygnlna sahip biyolojik terimlere brnr.
Bu, felsef olmayan psikoloji, felsefenin en kt mirasndan
bslenir. 197
lm, sanki metafzik bir eymi gibi darda brakan dil filo
zoflar. Ama lmn metafizie dmesi, onun en eski, her dilden
daha eski ve daha keskin bir olgu olduunu deitirmez.
1971
Stoaclar lm lmle aarlar. insann kendine zde kld
lmden artk bir ktlk gelmezmi, yani ondan korkmaya gerek
yokmu.
Kendi kafasn kesmi olan kimse ac duymaz.
1971
Acaba yallkta bilinli olarak kendini toparlamak su mu? nk
insan hatrlananlarn basks altnda kendini da kapatyor, artk
hibir ey almak istemiyor ve hibir ey almyor olamaz m?
NOTL 5 1
Belki de ge elde edilen eylern deeri kukulu olur. n ge
alnanlar her yere nfuz etnez, yzeyde sznt halinde kalarak
buharlar. sanki insann srtnda yeni eylere kar su geinneyen
bir rt vardr.
Buna karn ie yneli aklk ylesine artar ki, getirdikleri
onu yar yarya hakl klsa bile, insan gene de ona byun emek
zorundadr. in g taraf , eskiye ait ne varsa, srf eskiye ait
olmasndan dolay bir parltya brnmesidir; bu zellikle ller
den kaynaklanan bir parltd r. Bu parltya kukuyla bakma hakk
insana verilmemitir, nk sz konusu parlt yaanm olan iin
kran duygusudur. Bu, yalnzca insann kendi yaad, kendisine
ait olan olabilir, ve btn bunlarn geri kalan herkesin yaadklara
olmamasndan yani onlar dlamasndan kaynaklanabilecek sulu
luk duygusu, aslnda haddini bilmez bir duygudur, zra nsan
herkesin yaamn topluca nasl yaayabilir?
1971
e btn llern elini skt ve sonuncu olarak aralarna kart.
1972
Kendinden nefret eden kendini daw. ok sever. lmn karsnda
kekeleyerek yle der: "lm, sahip olduklarmzn en iyisidir."
197
Bir insann en son noktada ne planlad ok nemlidir. Bu, orun
lmnn hakszlnn lsdr.
197
Ne yalnzlk, ne sular, ne eskilerin yakarlar dndrebilir seni.
Senin inancn bir kaplan gibi sessiz ve inat. Bu, kendinden mem
nun olu mu? Hikayenin ufack bir parasna evet diyebilir misin?
Ama sona eremeli.
52 LM ZERNE
Bu hikayeden sonras nasl frkl olabilir? Olup bitenler sakla
nabilir, inkar edilebilir, deitirilebilir mi? Bunun iin bir reeten
va m?
Ama salte bir hikaye gryor olabiliriz. Belki de dorusu ancak
lm yenilgiye uratldktan sonra ortaya kacak.
1972
Bireyin, lm kendfden uzaklatnna abasndan, gcn o muaz
zam yaps olumutur.
Saysz lmler, bir tek kiinin hayatta kalmas iin talep edil
mitir. Buradan kan karmaann ad tarihtir.
Her bireyin yaama hakkna dayanan gerek aydnlarann
burada balamas gerekirdi .
1972
Notar
191
.cvcs yaamakla olanlarn iinde mevcut olduu tasarmna
kar neden direniyorsun? O zaten senin iinde deil mi?
Onunla savamam gerektii iin iimde o. Srf bu amala ona
ihtiyacm var, bunun iin onu iime aldm.
1973
Son anlan koleksiyoncusu: lme teslim olarak yaayan ve
yaayacak btn herkesten nasl ikayetiyim
1973
Schopnhauer' eyle batan karmtr lm: Babasnn
emeklilik maayla, arnesine olan nefretiyle ve Hintlilerin flsefe
siyle.
Profesr olmad iin kendisinin batan karlmasnn
imkansz olduuna inanr. Kabul etmez ki en ar su, en
dzeltilmesi imkansz rvet, lm araclyla oladr.
Bu konuda yararl bir muhalif deildir. Kendisine kar
sylenecek eylerin daha iyisi Hintlilere kar sylenebilir.
1973
Abarty kurtarnak. Akl bandayken lmemek.
1973
lmle kafay bozanlar, onun yznden sulu olur.
1973
Tanr 'nn lp lmedii: Bu kadar uzun zaman var olan haknda
.susmak imkanszdr. 1973
54 LM ZERlNE
Sen phelendin, ama kendine n arzulam olmalsn. Ama teki
ni, bir lnn geri dnmesini bir kat fazla arzulamadn m?
Yalnzca zavall , gereksiz, utanmaz arzular gerekleiyor ve
bykler, insana yakanlar gereklemeden kalyor.
Hibiri gelmeyecek, asla biri geri dnmeyecek, senin nefret
ettin kimseler rmtr, sevdiklerin rmtr.
Da/a ok sevmek mmkn olsa? Bir ly daha ok sevgiyle
hayata dndrmek? imdiye kadar hi kimse yeterince sevmedi
mi?
Ya da Yaradl kadar byk bir yalan yeter miydi?
1973
Gzlerinde tadn llerin hayalleri ne olur? Onlar nasl arkan
da brakrsn? 1973
lmden saknmay Gothe baarmtr. Onun bunu baar
olmas insann iini donduruyor: Hayatna dair belgelerin her
birnin nemli olmas ise iimizi hayranlkla dolduruyor.
1973
lmlerimin hepsini saymay artk bceremem. Deneseydim,
onlarn yarsn unutacaktm. Bu kadar oklar, her yerdeler,
dnyann her yerine dattm onlar. Bylece btn dnya bnim
vatanm. Saip olmam gereken baka lke yok gibi, lmlerm
bnim iin yapt o ii. 1973
"Solon, olunun lmne alarken biri ona ' Bununla eline bir ey
gemez' dediinde, cevab u olmu: 'Asl buna, elime bir ey
gemeyeceine alyorum.
,
,
1973
Belki llern hala var olduunu sezerz, ama pk az szckle, ve
bu szckler bilen olsa, ller iitmeyi baarrd.
1973
NOT 55
Ne ok eyden kamadn sen, lmn fesini azaltmamak iin!
1974
Sen Kafa 'dan daha az inanmaya deer birisin, nk bu kadar
zamandr yayorsun.
Ama mmkndr ki "genler
,
. edebiyattaki lm salgnna kar
senden yardm istiyorlar.
lm her geen yl daha ok hor gren biri olarak sen ie
yararsn. 1975
Artk hayatta olmayan babann resmi, Viyana'da Josef-Gall-Gasse
Soka 'ndaki yataklarn zerinde asla bir ey i fde etmeyen soluk
bir resim.
iimdeydi onun glmsemesi ve szleri.
Ben babamn anlamsz bulmadm hibir resmini gnedim,
inanacam hibir yazl szn de.
imde o, hep lm.nden dolay daha fazlayd. Eer yaam
olsayd bnim iin n ifade ederdi diye dnnce titryorum.
Bylece lm kendi kanda tutuyorsun, sanki o bir anlam,
mkemmellik ve onurmu gibi.
Ama byle olmas gerektii iin byle. lmleri ona kar
ycelttiim iin byle.
Kabul edilmi bir lmn onurlu yan yoktur.
1975
Gerekten nefret ettiim yerde hibir lm bnim nefretimi gider
memitir. Belki bu da lm kabullenmemenin bir eklidir.
1975
nemli bir blge:
"Bir adam bna, byazlar bir byaz adam ldnde Buman
larn kendilernden biri ldnde yaptklar gibi yle heyecan-
56 LM ZERNE
lanp dertleri yorlar sanrm dedi. nk byaz adamlardan ok
var ama Bumanlann saylar ok az."
Loma Mashall
1975
Ne herhangi bir lmle, ne herhangi bir aresizlik duygusuyla, ne
de bakalar, daha iyiler (Kafka, Walser) iin duyulan tutkuyla a
labilen u yklmaz srekli lik duygusu; bununla baedemiyorum.
Elimden gelen tek ey istemeyerek de olsa onu kada geinnek.
Ama asl gerek u ki, ben yalnzca burada, masamn banda,
aalarn yirmi yldan bri bni heyecanlandran yapak1anrn
karsnda bn olabiliyorum: Olaanst korkun, o gvenlikte
olma korkusu yalnzca burada ayakla kalabiliyor, blki de lmn
karsnda silahlarm brakmamak iin ona sahip olmak zorn
dayun.
1975
Olsa olsa lme kar baka bir tutuma kaabilirsin. Asla kaa-
mazsn. 1975
lm intiharla dizginleme iddiasndaki B. ! En iyinin lm
olduuna herkesi inandrmadan canna kyd.
1976
Her insann tamamiyle yeniden lmle hesaplamas gerekir.
Dvralnabilecek dzenlemeler yok bu ite.
1976
ok fzlalar. llerin arl yznden lnyor.
1976
Bir hayvann lmn yaamak, ama hayvan olarak.
1977
NOTL 57
lm zorlayacak bir ka yol u bulmak.
1977
"nsan uyur" dedi oua "ama bir daha uyanmaz." "Ben hep
uyanrm" dedi ouk neeyle.
1977
Hi bi r insann unutamayaca szler. bulmak i stiyor. Bunlar
herkesin lm kar snda savurduklarndan olmal.
1977
Hesaplama noktasna ulamsan unu da dneli sin:
lmn yaklamasyla olan deiim, i slerse farz edilen olsun,
younluk, ciddi yet, yalnzca en nemli eyin yani ne i sek onun sz
konusu olduu duygusu. Hi bi r eyin yarm sylenemeyecei,
nk dzeltmek i in artk i mkanmzn olmad duygusu.
lm, yaklatm artk hissetmeyecek kadar ertelemek
gerekten mmkn olsa, - o zaman nerede kalr bu ciddiyet? O
zaman en nemli ey ne olur, ve bu nemliye yaklaan, ona eit
olan ne olabi li r?
1977
Benim brcumdur bu hesaplama. Onsuz kaybolamam.
O, be1i111 asla i ime yarayamayacak tek eydir.
Bu hesaplama lme kar duruun gcne hibir ey katamaz.
Onu bir savunna olarak yalnzca zayfatabili r. Bir savunmayla
acmasz bir saldrnn yaratabi lecei etiyi elde edebilmek
olanakszdr.
Bu hesaplamada, yalnzca bunda bn, hayatm toyunca ne
olmaya aluysam oyum: Yani hedefsiz, faydadan uzak, niyetiz,
sakatl aradan, bir i nsan ne kadar olabili rse o kadar zgr.
1977
58 LM ZERNE
lm deneyimini ok erken am olanlar, bir daha ona kapal kala
mazlar; adeta insann nefes almasna yarayan bir ciere dnm
bir yara gibidir. 1977
lm zerine konumamak. -Buna ne kadar dayanrsn?
1977
Esiz olmak kadar korkun hibir ey yoktu.r; ah u hayatta kalan
lar, hepsi nasl da aldanyorlar!
1978
O parasnn son istei hatrna ld.
1978
O> imdi bir zamanlar nefret ellii hemen her ey. Eksik olan
yalnzca lm armas.
1978
Onun okuduu son kitap: Hayal bile edilemez.
1978
lme ak olmann tehlikesi: isan kendine asla ona kar korun
mu olma iznini vermiyor. n insan ona asla, hibir durmda
nem vermediinde, onu dinn>eyi gnah saydnda,
bakalarna da kendine olduu kadar yasakladnda, o zaman
lmden gelen her tehdide sanki bu tehdit ilk ve son kez geli yor
mu gibi hedef olur.
nsan kendi kendine yle diyemez: yle ya da byle, nasl
gelirse gelsin kabulmz; nasl geldii bana bal deil, buna her
hangi birinin karar verdiini bilmiyorum, olup biten her ey bnim
dmda, lm bn armadm, gelirse, bunun sebbi, ona engel
olamamamdr, iradem eksik deil, hatta ona kar iradem gl
ama gelen ey bnden daha gl , onunla baa kabilecek g yok.
NOTL 59
Bu tr konumana izin yok. Ruhunun eti ak ve idir ve ha
yatta kalmak senin iin bir ey ifde ediyorsa byle olacak ve sana
her zaman bir ey ifade edecek.
Bu durumda sana kalan silah ne? Yaknlarnn ve kendinin
nne geirebilecein bir kalkan var m? Senin iinde hepsine kar
ilenen hakszlk iin soylu bir sylev, cesur bir feragat, yce bir
zr dileme var m, onu aan bir dnce, biraz olsun kesin gzyle
baklabilecek bir geri dn, bir mjde ya da gven var m,
rmekte veya yanmakta olan bdenden bir bamszlk. kabar
burn delikleriyle koku alabilecek bir ruh, srekli bir rya, uykuda
bir el, tehditle orantl bir itiraf var m -hayr, hibir ey yok, ve
libir ey sylememek de seni rahat ettirmiyor, nk yanlabilece
in umudunu babi l mek imkansz.
1978
Yetmi beinde balayan yeni hayatta babasnn lmn unuttu.
1978
Anlalyor. Nedir anlalan? Hep drekten rkt ey. lme
bir ak iJamyJa m birsin bu? Israrla direndii korkakl m kabul
leniyor? lmn kutsal szlerine mi katlyor? Zyfklarndan
rprdii herkesten daha m zayf oluyor? Kamn dolduran ve bun
dan ruhunun yasasn yapan rmeyi mi kutsayacak? Hayatnn
anlam ve gururu ola btn szleri reddederek kendini lmn tek
mutlu klan kilisesine mi verecek?
Mmkndr, her ey mmkndr, insarn kendine ynelttii ve
gnn birinde gereklememi hibir ihanet yoktur; o halde sz
lerin tarihi yerine szlerin kendileri geerli olmal, daha sonra ya da
daha nce var olan her eyden bamsz olarak.
1978
60 LM ZERNE
Onurlu bir lm yoktur. Kendini unutturan bakalar iin lmler
vadr. Onlar da onursu1.dur.
1978
Dudaklarnda u szlerle ld o: "Sonunda hibir ey bilmiyorum."
1919

nsan artk lyken bile yalnz deil.


1919
Benim meselem onun imkansz olan yok edilii deil. Benim mese
lem lmn uzaklatrlarak cezaladnlnas.
1980

nsann kendi lmn tasa1vur etnesi imkanszdr. Gerekd


grnr bu. En gerekd olandr. Buna ne diye hep direnme adn
koydun? Bu sadece bir deneyim eksiklii.
1980
l
nsamn lm kabullendii noktay iaretlemek.
1980
Kendi lmyle tehdit etmek; insanlar arasnda en nemli yaama
aralarndan biri.

lm ok dnen biri bunu hep saklayamaz. Bununla tehdit


etmesi nasl oluyor?

lmszle inanmadan kendi lmszl


n m oynasn? Yalln knlganhnda salk ve g numaras
m yapsn? Salkl rol nasl oynanr? G nasl aldatma arac
olur?
1980
NOTL 61
lm haknda sanki oktandr gelip gemi bi ey gibi yazan
insanlar. 1980
Kudretlilerden biri olmak acdr, hatta sadece istikbalde, ldkten
sonra da onlardan biri olmak acdr.
1980
En eski hayatnda da o daha sonraki hayat iin duyarl oldu.
Haksz da deil, nk o zaman byk bir gle her eyi buna
adad.
lm her biimde mevcuttu: Tehdit olarak, kurtara olarak,
olay ve yakan olarak, yl lar byunca durmadan deien su
olarak. Bylece o adam lm kendinden uzaklatra gc
kazand. Bylece onu bugne kadar kendinden uzaklatryor.
1980
nsan, hayatta kalma alakhmdan ebdiyen sakmdysa ka lye
katlanabil ir?
"Ve varlklar topluluundan kaar lm.11
1980
Hyeron
1980
Bakalar lrken zerinde insann, havaya kaldrldn sand
bulut. 1980
lmn ne olduunu aka anlamadm srece yaamamm
demektir.
El attm baka her ey, ister tamamlanm olsun ister
balangta kalsn, bunun yanda hi kalr. Bunu gerekten bir tr
yarm yamalak szlerde mi brakmak istiyorum? Birazck daha
kesin bir eyler hissetmedim mi? Bunu anlalr ekilde ifade etmek
iin kararl deil miyim?
62 LM ZERNE
lmn savunucular olarak grnenlerin o uursuz haykr
bn yanltt. Genellike lmn var olduunu ve bu sanki bir
bulumu gibi dnyorum. lm elbette var, hep vard. Ama ben
yalnzca bu sebpten dolay tekilere srt evirmek ve kendi
olaym l!ll yokmu gibi deerlendirmek zorundaym.
Btn lmlerin arl muazzam; bun dengeleyecek ne
byk bir g gerekli! Ve bu
,
sonunda olmazsa blki yaknda her
saat artan llerin arln dnmek, artk hi mmkn olmaya
c.
lleri ziyaret etmek, onlar yerlerine yerletinnek gerekir; aksi
halde korkun bir hzla kayblurlar.
ller, yasal yerlerine
,
yani yaarken va ol yerlerine
dokunulur dokunulmaz, byk bir hz
.
la hayatlarna kavuurlar
.
Onlar hakknda unuttuumuzu sandmz her eyi yeniden
hatrlarz, onlarn konumalarn iitir, salanna dokunur, gz
lerinin ltsnda neelenirz. Belki vaktiyle bu gzlerin rengini bile
tam bilmediiniz halde, imdi bir renk bile dnmeden tanrz o
gzleri. Belki imdi hayal ettiklerimiz ncekilerden daha
youndur bu ani canlanmada tam kendileri olmulardr. Belki her
l, arkada brakt birinin ona sunduu bu yeniden canlarumda
mkemmel olmay bklemektedir. Bu konuda kesin bir ey syle
nemez, yalnzca arzular dile getirilir. Ama bunlar, bir insann sahip
olduu en kutsal eydir ve bunlar kendi tarznda koruyup kolla
mayan tek bir zavall var mdr?
1980
lmn kafandan kmamas yznden neden bu kadar gurur
duyuyorsun?
Kendini daha drst ya da daha m cesur hissediyorsun? Bu,
senin asker olma tarzn m? Emirler almakszn
,
ama herkesin sahip
olduu ama imdiye kadar hi kimsenin zerinden atamadl o ni
formaya brnmek mi?
NOTR 63
lmden kaabilmi bir tek insan olsayd bilet sen yine de
lm dnmek zorunda kalr mydn?
1 980
Ben hibir eye alamadm, hibir eye, ve en az altm da lm
oldu.
1981
lmle akllarak iin insann ka kere yaamas gerekir acaba?
1981
Ve lm olmasayd eer, kaybtmenin acsn ne karlard? lm
hakl klan tek ey bu mu? Yani bizim bu en byk acya ihti
yacmz olduu, o olmasa insan olmaya demediimiz mi?
1981
Kklk: lme teslim olmak yerine ihtiyarlkta kusur buluyor.
1981
lm kendine dnan yapmay baard.
1981
Yalan dolu mektuplar. ly eziyor.
1 981
Artk hayatta olmayan bazlar sevinmi olurdu, ama sevinten ha
yata dnecek kadar deil .
1982
Bir insann sona ermesi mesele edilemez. Ama birkann, bunun,
unun, hepsinin sona eresi uzun zamandr mesele edilmitir.
1982
6 LM ZERNE
Doann asal krl olan u dert edi lmeyen oalmas,
anlamszl , lgnl, edepsizlii ve kendini benmilii ve
lme kar olan nefretiyle yasal hale gelir. oalmann kendisi kr
olmaktan ktnda, tek tek her eyi nemsediinde, artk anlaml
bir duruma geliyor saylr. "Yok etme uruna daha ok, daha ok11
korkun grnden "Tek tek her ey kutsanabilsin diye daha ok"
gr ortaya kar.
1982
zlmeye gemeden nce lm yzlemedir: Onun karsna
kma cesareti, her tr bunala kar direnmektir. lmn
yzne tkrme cesaretidir.
1982
Eskiden bri sylenen: lm aalamalar arttka lm onun bir
yaknn alp gtryor.
Ne olacam seziyor mu yoksa bu bir ceza m? Kim ceza veri-
y

m
Kayblmak, ama bsbtn deil, haberdar olunacak kadar.
1982
lme kar daha bir savunmasz oldu. Ait olduu inan, bir koru
ma deildi. Ona kendini koruma izni verilmedi.
Ama imdi onunla birlikte bakalan da vard. Onlan da m koru
mad? Nasl oluyor d neredeyse hepsi ld ve o hala hayatta?
Burada bilmedii, gizli, rezil bir balant m var
1982
Zmanmzm tehlikeleri zerine yaknmalarda teniz ol1ayan bir
yan var, sank kiisel baarszlmz affettirmeye yarayabilirler
mi gibi.
NOTL 65
Bu temiz olmayan z btn atlarn bandan bri mevcuttur.
1982
Hi kimsesi lmemi olsa ka yanda olurdu, bunu tasavvur tdi-
yor. 1982
ktidann korkunluunu kavrayanlarn lme nasl hizmet ettik
lerini bilmemeleri! lm olmasa iktidar nemsiz kalrd. lm
zerine konuurken ona kar hcum ettiklerini kastediyorlar ve
lm bir yanda brakyorlar. Onlarn doal saydklar ey, onlar
ilgilendirmiyor. Onlarn doas ok uzak deil. Ben kendimi
doada kt hissettim, doa kendini deimez gsterdiinde ve bn
onu yle saydmda. imdi, her yerde, her yanda, her ynde onun
deiebilirlikler grld iin, kendimi daha kt hissediyorm,
nk o deitirenlerden hi kimse bilmiyor, neyin asla ve hibir
artta deitiri/ceyecei.
1982
Jua Rulfo: '' Bir l lmez. ller Gn 'nde onunla konuulur ve
ona yiyecek verilir: Aldatlm dul kadn, koasnn mezarna gider
ve zinalanndan ikayet eder, ona kfreder, intikamla tehdit eder.
Meksika'da lm ne kutsaldr ne de yabanc. Orada lm mevcut
eylerin en sradandr." .
"Bay Rulfo siz ne hissediyorsunuz yazarken?"
"Vicdan azab.
f
1982
Her ey ykldnda bile sylemesi gerekir. Artk hibir ey
kalmadnda -hi olmazsa biz uslu uslu ekilmeyelim.
Hala nin hayatta olduumu dndm srece zyfk his
setmiyorm. Bunu dnmedim mi zayflk hissediyorum.
1982
66 LM ZERtNE
nsan zaman zaman kendine ihanet etmeli mi, yani bir balangcn
imkanszhn kabul edip bundan sonu karmal m? Bunu yapa
mayan, kendine lesiye inanan i nsanlardan neden ok daha
holanrz?
1982
Orada insanlar lrken en canllar.
1983
Budizm, bizim hayat inkarclarm zdan ne gzel eker kendini!
Hayattan irenmek, ama binlerce yeniden dou hikayesi.
1983
Hep hisseuiin u bakalarndan ok yaamak suu.
1 984
Hak.ue olarak lm -Ama bu nasl ilenir?
1984
Katlanamad lm tayor onu.
1984
lmn nnde yavalamak yok: daha hzl daha hzl.
1984
Pi1u o/1a iin bir ller yedei.
1984
Dnyadan kam tek bana.
1985
lm bilincini glendirmek iin her eyi yapyorsun. Zaten byk
olan tehlikeyi, bu tehlikenin hayalini asla kaybtmemek iin
NOT 67
bytyorsun. Sen, uyuturucu alan bir insann tersisin; o korkun
ey hakkndaki bilgin asla yatamyor. Ama lm konusundaki bu
bilincin uyanklyla ne kazanyorsun?
Bylece daha gJ m oluyorsun? Tehlikede olanlar bununla
koruyabiliyor musun? Hep bunu dndn iin lerlangi birine
cesaret mi veriyorsun?
Kendine kurduun bu koa dzenek hibir ie yaramyor. Hi
kimseyi kurtarm yor. G. hakknda sahte bir grnt veriyor, srf
vrek ve batan sona herkes gibi aresiz.
1985
Ama bn lme lanet okuyorum. Elimden baka trls gelmiyor.
Ve bunun ardndan kr de olsam, baka bir ey yapamam, lm
bir tekmeyle geri itiyorum. Onu kabullenmi olsam bir cani olur
dum. 1 985
Son hazrhklarm yapmyor. lme sayg gstermiyor.
1 985
Btn o duyurulannm ardndan, lme kar yazacam kitabn
hazarhklarnda ne kadar ilerledin?
Aksini dene bakalm lm ycelt! O zan abucak kendine
ve gerek meselene ulaacakm.
1985
Stendhal ' n zenilecek ok yan var. En ok d lmne o samimi
hazrh. l 985
Son korkusunu brakt ve ld.
1 985
Burada durmu, lme bakyor. lm onun stne yryor, aa o
lm geriye itiyor. Ona kendisiyle hesaplama onurnu vermiyor.
68 LM ZERiNE
Kargaann sonunda yine de stne geliyor, ama lmn nnde
eilmiyor. lme bir ad takt, ondan nefret etti ve onu geriye itti.
Aca bu kadarn baarabildi, yine de h yoktan iyidir.
1985
Dr. Haiya ' nn Hiroina Gncesi
]fl{iROIMA'NIN erimi insan yzleri, krlerin susuzluu. Kay
bolmu bir yzde beyaz. ne kk diler. Caddelerin kenarlarnda
cesetler. Bisiklet zerinde bir l. Havuzlar llerle dolu. Krk
yerinde yaras olan bir doktor "Hayalla msnz? Hayalla msnz?"
Bu szleri nasl sk sk duyuyor. Sonra nemli bir ziyaret: impara
tor geliyor. Ona saygdan yatanda doruluyor ve imdi daha iyi
olduunu dnyor.
Gecelerin tek , ehirde yanan cesetlern alevleri. Yank
sardalye kokusu gibi bir koku.
Felaket annda, doktorun kendinde birden frk ettii ey, tama
men plak olduuydu.
Sessizlik! Btn canllar ses kannadan hareket ediyor, bir ses
siz filmdeymi gibi.
Hastanede hasta ziyaretleri : Olup biten hakknda ilk h

bcrler:
Hiroima
'
rn yerle bir edilmesi.
47 Ronin'in<> ehri olan Hiroima, bu yzden mi seildi?
Doktor Miihiko Haiya'nn Gncesi, Atom bombasnn atld 6
Austos'tan 30 Eyll 1 945 tarihine dek, Hiroima'nn 56 gnn
kaps yor.
Japn edebiyatnn bir eseri gibi yazlm: Titizlik, incelik ve
sorumluluk onun zellikleri.
<
*
>Ronin: Derlbylik dneminde fapnya'da cili nedenlerden efndisiz
kalan samurylaa (savala) verilen ad. 18. yzyl balarnda cfondilerinin
lnnUn n alan 47 nn'in yks ok sevilen Japn tiyatro, sinem ve ede
biyat yaptlarna konu olmutur. -cd
70 LM ZERNE

mparator Japnya'nn teslim olduunu ilan ettiinde bile


sarslmadan ona inanacak kadar tam Japn olan ada bir doktor.
Bu gncede hemen hemen her sayfda durulmal. Burada son
raki kaynaklarda okuduklarmzdan daha ok ey eniliyor,
nk olayn arpch bandan bri birlikte yaanyor: Olanlarn
aklanabilmesi imkansz. Kendi durumunun acs iinde ller ve
yarallar arasnda yazar nce para para olgular birletiriyor;
rendiklcri arlhka tahminleri deiiyor ve deneyler gerektiren
teorilere dnyor.
Bu gncede bir tek yanl not yok; utanca dayal kibir de yok.
Bugn hangi edebiyat trnn gerekli , bilen ve gren insan iin
vazgeilmez olduu konusunda drnenin bir anlam olsa, ite bu
tr bir edebiyat denebilir.
Her ey bir hastanede olup bittiinden, gzlem dorudan
doruya insana ynelik; zellikle hastaneye gelenlere ve hastane
alanlarna.

nsanlarn ad anl yor, birka gn iinde lyorlar.


Danlardan. baka ehirlerden ziyarete geliyorlar.

l sanlan
dostlar hayatta grmek, mthi bir ey. Hastane, ehrin en iyisi.
bakalaryla karlatrldnda bir cennet. Herkes girmeye
alyor, ve ou da bunu baanyor. Geceleri grlen tek k,
ehirdeki atelerden; yaklan cesetler bu n balar. Daha
sonra bir tek mumun evresinde "Pikadom"dan, yani patlamadan
sz eden kiilik bir grup.
Her biri kendininkini bir bakasnn habriyle tamamlamaya
alyor, sanki dank ve rastgele resimlerden bir flm oluturul
mu gibi, ve orada burada bir para ekleniyor. ehre gidiliyor, o
ykmn iersindcn bir yol almaya allyor ya da hazineler
aranyor ve lmekte olanlann arasna dnlp umut aranyor.
Bu gncedeki kadar bana yaklaan bir Japn asla olmad. Daha
nceleri Japnlar hakknda ne ok ey okumutum. Ancak imdi
onlar gerekten tandm duygusuna sahibim.

nsanlar yalnzca
DR. HAIYA'NIN HIROIMA GNCESi 71
en byk flaketlerinde kendimiz gibi hissettiimiz doru mu?
nsanlarn en ok ortak olduklar ey, felaket mi?
Her trl idil tarzna kar derin antipati, bu tarz edebiyatn kat
lanlmazl bununla ilgili olabilir.
Hiroima olaynda, insanlarn bana gelebilecek en youn
ykmla kar karyayz. Dr. Haiya gncenin bir yerinde Pom
pi 'yi hatrlar. Ama bu da bir karlatrma yapabilme olana ver
mez. Hiroima lam anlamyla insanlar tarafndan planlanp uygu
lanm bir yok etme rneidir. "Doa"nn bir rol yoktur burada.
Felaketin grn farkl frkldr: ehrin iinde yakalanlm
sa, yani sadece grp hibir ey duymadan ("'Pika") ya da ehrin
dnda onu ayn zamanda grp duyarak ("Pikadon") yaand
yere gre farkldr. Gnce'nin en sonlarna doru "bulut"un
dorudan etkisinde kalmadan grn olan bir adam anlatlr.
Renkli parlts, keskin kenarlar ve gkyzne sat dmdz
izgileriyle bu,utu gren adam, onu olaanst gzel bulmutur.
Bu byutta bir flakette bayatta kalnak ne emcktir? Bu
gncedeki notlar, daha nce blirttiim gibi, bilimsel dnmeye
alm, zellikle drst ve ada bir doktora aittir; o bile byle
sine yeni bir olgu karsnda bana gelenin ne olduunu anlaya
maz. Ancak yedinci gn uzaklardan gelen bir ziyaretiden,
Hiroima'nn felaketinin bir atom bombas olduunu renir. Bir
yzba dost ona bir sepet eftali getirir: "Sizin hayatta kalnz bir
mucize" der Dr. Haiya 'ya "nk bir atom bmbasnn patlamas
korkun bir ey. "
"Bir atom bmbas m?" diye haykrdm ve yatakta doruldum,
"jma bu, on gram bile ge.meyen hidrojenle Formoza 'y havaya
uurabileceini duyduum o bmba! "
Dr. Haiya
,
y hayatta kald iin gemi olsun demeye
ziyaretiler gelir. O, saygn ve sevilen bir adamdr, ona teekkr
brlu olan hastalar, okul ve niversite arkadalar, akrabalar
vardr. Btn bu insanlarn D. Haiya'nm hayatta kalmasndan
dolay duyduklar sevin, sonsuzdur; akmlk iinde kalarak mut-
72 LM ZERNE
lu luk duyarlar. n mutluluun bundan daha katksz bulunmaz.
Doktoru sevmekle birlikte, onlar asl hayrete dren bir mucize
karsda kalm olmalardr.
Gncede sk sk tekrarlanan durumlardan biri bu. Dostlar ve
tandklar onu hayatta grdklerine nasl sevini yorlarsa, o da ayn
ekilde, hayatta kaldklarn rendii bakalar iin seviniyor. Bu
yaantnn birok eitlemesi var: Mesela doktor, kendisinin ve
karsnn ldn ilan ettiklerini renir. Yanan evinden kansn
kurtaramadan kaan bir bakas, karsnn ldne inanr.
Yklm evine hemen geri dnm ve kansndan kalanlar aram.
Onu son kez imdat diye haykrrken grd yerde kemikler bulur
ve bunlar hastaneye getirerek sunan nne koyar. Bundan on
gn kadar sonra, kansnn kemiklerini ehirdnda yaayan aile
sine gtrdnde, karsn orada capcanl bulur. Kadn yanan
evden her naslsa kaabilmi ve o srada oradan geen bir askeri
kamyona binerek kurtulmutur.
Burada, hayatta kalmaktan fazla bir ey, llerin geri dn
sz konusu, insanlarn yaayabilecei en gl ve en harika olay!
Eskiden Dr. Haiya 'nn ynetiminde olan ve imdi hem doktor
hem de hasta olarak iinde bulunduu bu hactanedeki en ilgin
olgulardan biri, lmn kuralszldr. Yanm ve lmek zereyken
hastaneye gelen insanlardan, lmeleri ya da iyilemeleri bklenir.
Durumlarnn gittike ktletiini grmek acdr. Ama bazlar
bunu atlatacaa bnzer ve kendini yava yava daha iyi hisseder.
Kurtarldlar gzyle baklrken hi bklernedik ekilde yeniden
hastalanrlar ve asl imdi t tehlikede olurlar. Ama aralarnda
balangta etkilenmemi grnen bakclar ve doktorlar da vardr.
Bunlar gece gndz var gleriyle alrlar, anszn ayn hastaln
blirtilerini gsterirler, gi ttike ktleip lrler.
Herhangi bir kimsenin tehlikeyi atlattndan asla emin olun
maz, nk bmbann etklerindeki gecikmeler normal btn tbbi
tehisleri bir yana atar. Doktorlar, ksa sre sonra el yordamyla
DR. HAYA'NIN HROMA GNCEt 73
ahtklarn anhyorlar. Her areye bavursalar da ne tr bir
flaketin sz konusu olduu biliredii srece kendini adeta tp
ncesi ada yayor gibi hisseUekte ve tedavi etmek yerine tesel
li etmekle yetinmek zorunda kalyorlar.
Dr. Haiya, bakalarnn hastalk blirtilerini zmeye alp
dururken kendisi de hastadr. Bakalarnda kefttii her belirti
imdi kendisi iin de huzur karc olur ve gizlice kendi bedeninde
de bu blirtileri aratrmaya balar. - Hayatta kal olma ok
zordur ve hi de gvenceli deildir.
O, 1lerc saygsn asla kaybtmez ve bu saygnn bakalarnda
kayboluuna kar dehet duyar. Dardan gelen bir meslektann
otopsi yapt ahap kulbeye girdiinde cenazenin nnde
eilmeyi ihmal etmez.
Hastane odasnn pncerelerinin nnde her akam cenazeler
yaklmaktadr. Bunun yapld yerin hemen yannda ykanmak iin
bir kvet bulurnaktadr. Aada bir yakma i leminde bulunduu
ilk defa, birinin banyo kvetinden yle seslendiini duyar: "Bugn
ka kii yaktn?" Buradaki durumun saygszl: Az nce
yaamakta olan ve imdi yaklan bir insan, br tarafta kvette
plak bir bakas onu derinden isyan ettirir.
Ama birka hafta sonra byle bir yakma ilemi srasnda o,
yukardaki hastane odasnda bir dostuyla birli kte akam yemeini
yer. O "yanm sardalye" kokusunu andran kokuyu duyar ve
yemee devam eder.
Bu gncenin drstl ve samimiyeti phe gtrmez. Yazan
kii yksek ahlaki kltr olan biri. O, herkes gibi iinden kt
toplumun geleneklerine baldr ve bu konuda hi kuku duymaz.
Sorular ve kukulan tp alanna ilikindir, yani bunlarn geerli ve
gerekli olduu alanda. Savaa inanmtr, lkesinin askeri pli
tikasn kabullenmitir; her ne kadar subay snfnda holanmad
davranlar gzlemlemi olsa da, bu konuda susmay yurtseverlik
74 LM ZERiNE
gerei saymtr. Ama ite bu konu onun gncesini ok daha il gin
klmaktadr. nk yalnzca Hiroima 'nn atom bmbasyl a ykm
yaanyor, J aponya 'nn yenilgisinin onun zerindeki etkisine de
tank olunuyor.
Bu, iyiden iyiye tahrip edilmi ehirde hayatla kalm ol mak,
dnann lmn deil , ail enin, mesl ektal arn, vatandal arn
lmn dile getirir. Henz sava srmektedir ve lmeleri istenen
dmanlar baka yerlerdedir. Onlarn tehdidi hissedilmektedir.
Bomba atldnda lm yukardan gelir, bu sal drdan ancak bom
bann ok uzanda olmakl a korunul abil ir ve insann buna nasl
kar gelebileceini ren111csi gerekir.
Bunu gcrekletinne ar1usu ok gldr, bu nedenle herhal de
yerine gelmitir. Birka gn sona baka bir yerden bir adam gelir
ve ok gvenilir diye bir habr verir, kendisi emin bir kaynaktan
renmitir ki Japonlar ayn silahla karl k vermil er ve
Amerika 'nm bir deil, birok byk ehrini ayn tarzda ykp
yakmlardr.
Hastanedeki hava daha o anda tersine dner, bir coku, ar
yarallar bil e sarar. Yeniden kitleye dnrl er ve l mn bu yn
deitirmesi sayesinde ondan kurtul unduuna inanl r. Muhtemel
dir ki biroklar bu coku devam ettii srece artk lmeyecekle
rine inanmtr.
Bombann atlndan on gn sonra gelen tesli miyet habrinin
etkisi bir o kadar ar olmutur. mparator radyodan henz hi
konu mamtr. Geri imdi de konumas anl almaz kalmtr,
nk eski saray dilinde yaplmtr. Ama bilmeleri gereken
kiil erce sesin ona ait olduu syl enmi, bildirinin ierii tercme
edil mit ir. mparator ' un ad getike, hastanede toplananlar
eilerek selam veri rl er. O zamana kadar imparatorun sesi hi
iitilmemitir, sava emrini o vennemitir. Ama bunu geri alan
imdi o sestir. Bakasndan duysalar phelenecekleri yenilgi
habrine imdi inanrl ar.
DR. HA1YA'NIN HIROMA GNCEi 15
Yenilgi habri hastanedekilere ehirlerinin yklndan, hayat
larmn yava yava srnekte oluundan ve ounu bkleyen aclar
iersindeki lmden daha ar gelmitir. Artk avunabilme imkan
da kalmamtr; yaralanm olmann ve lmn arl, hi
azaltlmadan tanacaktr. oklan pasif bir nitelik tayan bu umut
suzlua kar karlar ve bu duruma katlanmak yerine, sava
srdrmek isterler. ki grup ortaya kar, biri savatan yana, teki
savaa karttr. Yenik denlern kitlesi, tamamiylc dalmadan
nce iki kitleye blnr. Ama savan devamn isteyenlern ii ok
zordur: Bu kitle imparator 'un emrine kar gelmektedir.
Bunu izleyen gnlerde, Dr. Haiya 'nm sava srasnda gznde
en yksek ey olan iktidarn imdi bilincinde ikiye blnm
olmas ilgintir: Biri lkeyi felakete gtren ve askerlerin temsil
ettii kt iktidar, teki de lkenin iyiliini isteyen mpaator 'un
temsil ettii iyi iktidar olmak zere ikiye ayrlr. Bylece Haiya
iin bir iktidar varln srdrr ve hayatnn yaps bozulmaz.
Dnceleri imdi durmadan mparator 'un evresinde dolar. O da
lkede askerlerin kurban olmutur. lmparator en ok zlnecek
kimsedir; onun hayat daha kymetli olmutur. Aslnda hi isteme
dii bir ey iin aalanmtr. Bu durm, sadk her bireye kendi
iinde de sava istemeyen bir eyler aramasna izin vermektedir. O
gne kadar askerlerle ilgili olarak yaplm ama sylenilmesinden
korkulmu olan askerlerin saldrgan oluu, aklszlklar, kendi
lerinin dnda kalan herkesi kmseyileri gibi gzlemler artk
dikat ekeye balamtr. Bundan byle savalmas gereken
dmann yerine artk askerler dman haline gelmitir.
Ama imparator hep vardr, hayatn devamll onunkine
baldr: ehrin bana gelen felaket srasnda bile onun resmi kur
tarlmtr.
Gncenin sonuna doru -39. gnde kaydedilmi, nk Dr.
Haiya bunu ancak sonra renmi- mpaator 'un resminin kur
tarlma hikayesi gerekleir. Kurtanna ii en ince ayrntlarna
kadar anlatlr. Atom bombasnn patlayndan birka saat sonra,
76 LM OZERlNE
imparator 'un resmi ehirde can ekienlerle ar yarallarn
arasndan nehre tanr. Can ekienler yer aar: "mparator 'un
resmi ! mparator 'un resmi ! " Resim bir motora yerletirilip
kurtarldktan sona da daha binlerce kii yanarak can vennitir.
Dr. Haiya bu kurtarma hakkndaki ilk hikayeyle tatmin
olmamtr. Rahat edemez, baka tanklar arar, zellikle de o byk
eyleme katlm birilerini. Baka bir anlaty gncesine aktarr.
Bugnlerde Hiroima 'da vlecek ok eyler olmutur. Ama
abartl bir hayranhkla mparator resminin kurtarlndan sz eder.
Dinleyenler, bu kurtanln doktor iin btn olanlarn en umut
vericisi olduunu anlar: Bu olay adeta mparator 'un Jayatta
kal111as kadar nemlidir.
Hala doktorun hayatta olduuna aa incanlar gelip tebrik
ederler. Bunlarn sevinleri onun notlarnda sezilmektedir ve okura
iletilir. Hastanenin pncereleri nnde hala yenik den hastalar,
yaklanlar, lmler devam etmektedir. Adeta yeni, bilinmeyen bir
salg vardr. Tam nedeni, il erleyii henz aratrlmamtr. Ancak
otopsiler sayesinde yava yava anlalmaya balanr neyle yz
yze olduklar. Bu yeni hastaln aratnlmasma kar duyduu
tutku Haiya 'y bir an bile terk etmeyecektir. lkenin mparator 'da
zirveye ulaan geleneksel yaps onun ruhunda ne kadar salam
kalrsa o da o kadar ada bir lp olarak bozulmadan kalr. Her
ikisinin nasl doal olarak birlikte yrdn, birinin br
tarafmdan ne kadar az taciz edildiini ilk olarak bu gnceyi
oku yunca anladm.
Bu adanun en dokunulmaz yan ise llere kar saygsdr.
nsanlarn lme almalarna ne kadar zor dayandmdan
daha nce sz etitim. lm onun iin hep ciddiyetini korur.
lenlerin, hibirinin arhk birey olmad ve bir yna dnt
gibi bir duyguya kaplmazsnz. O, lenleri tek tek kiiler ola
rak hallrlar. Kendisinin bir doktor olduu, lme kar hissiz
lemenin meslein gerei olduu unutulmamal. Aa ne olursa
DR. HAtYA' NIN HIROIMA GNCEi 77
olsun, bir insan olarak Dr. Haiya bir zamanlar yaam olan
herkese, onlar yaarken naslsalar anlarnda yle yer vcnncktedir.
Felaketten 49 gn sonra, lenler iin bir anma gn yaplr. O,
bisikletle ehrin yolunu tutar ve llerle kutsallam her yeri
ziyaret eder, hem kendi yaknlarn hem de lmnden haberdar
olduklarmm yerlerini.
len bir komu kadm grmek iin gzlerini yumar ve kadn
gzlerinin nne gelir. Gzlerini aar amaz grnt kayblur,
tekrar yumar ve kadn tekrar grnr. ehrin geride kalan
ksmndan geer ve yanl yolda olduu sylenemez, nk ne
aradn bilir ve onu bulur: llerin yerlerini. Hibir ey yapmaz.
Her eyi hayal eder. Herbiri iin dua ettiini syler. Kendi kendime
soruyorum, acaba Avrupa ehirlerinde lenlern yerlerini ziyaret
eden ve lenlerin ak seik grntlerin gzlerinde canlandrarak
onlar iin dua eden, yalnzca en yaknlar iin deil, komular,
dostlar, tandklar iin, dahas hi grmedikleri, lmlerini
bakalarndan dinledikleri kiiler iin dua eden insanlar olmu
mudur? "Dua etmek" szn Haiya 'nm o gnk yaptklaryla
ilikili olarak kullanaktan rknt duydum, ama o kendisi bu
sz kullanp kendini yalnzca bu yaptklaryla Budist sayyor.
1971

Nota
cvcsets sonra gelmeyecek her eyden korkuyorsun sen.
Daha yakn olmak - byle konuuyorsun, sanki eli gibisin.
stnln izlerini at, gemi bin ylm tantanal kheylanndan
in aa, yaadn kadar yaa, zaten hi olmadn bir zamana
gemeye alma, planlarn uyut, ismini unut, kendini unut, lm
unut!
lme onur atfetmeyenlerin, yalnzca onlar bilginliine katlan
labilir.
lm hibir konuda susmaz.
Kahramanlarn, lm yok etmekteki aresizlii.
lrken bile kelime renen biri.
Her bir insann can istedii kadar sk, ama yalnzca snrl bir sre
iin lebildii bir dnya.
Nietzsche 'nin bana asla zaran dokurnaz: nk alakn tesinde
bnim iimde her, ama her hayan mthi gl, her eye kadir bir
kutsall var. En i, ama en kurazca hcum bile burada
pskrtlr. Bir bakasnn hayatn, prensipte bile olsa bitirmek
tense kendi hayatmdan tamamiyle vazgeerim. imdeki hibir
duygu buna younuk ve sarslmazlk bakmndan yaklaamaz. Ben
/ibir lm kabul etmem. Bu nedenle bence lm olan herkes,
80 LM ZERNE
yaal olarak henz hayattadr, bnden istekleri olduu iin deil,
onlardan korktuum iin deil, onlardan bir eylerin henz gerek
ten yaadn dndm iin de deil, ama asla lmemeleri
gerektii iin. imdiye kadarki her lm, binlerce kat hukuk
cinayetiydi ki bunlar bn yasallatramam. Bir sr emsaller
ilgilendinniyor bni, bir tek insann bile hala yaamadndan bana
ne! Nietzsche 'nin saldrlan, zehirli bir hava gibi, ama bni etkile
meyen bir hava. Ben o nefesi gurrla ve irenerek geri veriyorum
ve Nietzsche 'ye onu bekleyen lmszlkten dolay acyorum.
Hatrladma gre imdiye kadar hi kimseye "Bey!" demedim.
Ne kolaydr Bey demek ve ne byktr bu gnah. Yzlerce tanrya
yaklatm ve apak bir nefetle her birnin yzne baktm, insan
larn lm sebebiyle.
Belki de her kiinin fazla ge ld ve bizim lmmzn
yalnzca onlarn telemesi yznden tam bir lm olduu dnce
si skyor onu; herkesin yaamaya devam etme imkan olmu olur
du, eer vatinde lse, ama kimse bilmez ne zaman.

lmn btn sevdallar, onu ina etmekle son bulur.

lm gecitie11 bir glmseme.


Bana yle geliyor ki lm karsnda yeni bir tavr olmadan hayal
hakknda sylenecek tam bir ey yok.
Varlk her yerde olmak ister, asi halde varlk deildir.
Ben lm diye, tek bir ey tanmyorum. Sivrsineklerin de
pirelerin de lmesi, bnim iin lm insanln u ilk gnah
hikayesinden daha iyi aklamyor.
Bizden bir eylerin herhangi bir yerde olmaya devam edip
etmeyii fark etmez. Biz burada yeterince yaamyoruz. Burada
NOTA 81
kendimizi kantlayacak zamanmz yok. Ve lm kabul ettiimiz
iin de onu kullanyoruz.
lm insana uygu olduu srece, insan bundan utarnad
srece, lm sanki en emin, en iyi ve en anlaml temeliymi gibi
kurun1laru1a soktuu srece, caniler niin olmasn? -
N. , birinin ldn renir renmez her trl temas geersiz
klmak istiyor. lmn sonadan bulaacandan korkuyor. lleri
etkili bir biimde, ruhunda da etki l i olduunu inkar ederse hayatta
kalabileceine inanyor. lmden kamak iin lmlerini tama
men ldryor.
Soplokles'in Elektrasnd lm her biimde vardr.
Elektra, cinayetin glgesindedir ve iki cinayete de karr. Bun
lar, younlatrlm biimde cinayetlerdir, i iki koas Agamem
non 'a, ikincisi annesi Klyteimnestra 'ya kar ilenmi. Ancak
ncs, sonuncusu yakn akraba olmayan sevgilisine kar
ilenir. Eleklra hep babasn ldrme dncesiyle doludur.
almas iin setii kardei Orestes, baka bir ehirde yaar; o, EJek
tra' yla hep iliki ii ndedir. imdi, nihayet ulatnda, kendi lm
habrinin yaylmaln salar. Bu habrin Klyteimnestra ve Elektra'
daki etisine tank olunur. Habrci, Orcstes'in bir araba yarnda
dn ok inandrc bir tarzda tasvir eder. Ondan alc diye
korkan anne iin bu en ok arzulana lmdr; btn midini
Orestes'e balayan kz karde iin bu, en ok korktuu lmdr. O
kendisi; anne Elektra'y terk ettikten sonra, kendi kllerini teslim
eden biri olarak grnr. Bylece kendi lm zerine kz
kardeinin acsn, lmllere ender nasiblan bir ey olarak yaar;
nk byle bir habrle asla karlamamlardr. Elektra'rn acs
yle byktr ki Orestes gerek kimliini aklar: Elektra iin ha
yata geri dner. Yeniden bulumalar yanl habr dolaysyla daha
youndur.
82 LM ZERiNE
Bir nceki sahnede Elektra, alma iini kendi stlenmitir,
kardeini ld bildii iin. Yard m etmeye ikna etmek istedii kz
kardei bu ii reddeder. Orestes hayatla olduka o yine alcdr.
Habrci ve kendi kllerini getiren kimse olarak saraya girer, anne
sine ular ve onu ldrr. Darda Elekta, korkun cmlesiyle
cinayete katlr.
Sonu, Aigisthos 'un ldrlmesi, lmn yeni bir deiimi
olarak gsterilir. st rtl bir cenaze ile bir sedye Aigisthos 'un
nne getirilir: O, rt altnda Orestes' in cesedinin bulunduunu
zanneder; rty kaldrr ve nnde Klyteinnestra 'y kanlar iinde
grr.
. Bylece bu eserde lmenin ve lmn bt11 unsurlar mevcut
tur. Klytcimnestra 'y canlandran lm kzm Jatrla111a -,
Agaremnon 'dan phigenia 'nm n almtr-, lm babay
hatrlama: Elcktra 'da ve Orestcs 'deki intikam istei, kz kardei
Krisothcmis 'de lme tesliniyet; sulularda. Kl yteimnestra 'da ve
vurulmadan nceki anlar bilinli olarak yaayan Aigisthos 'da
lm korkusu baka ekilde. Elektra'da lmden korkn1an1a ve
bunun bakalan zerinde hayranlk uyandrc etkisi. Kendini l
olarak gizleyen ve kendi kl leriyle kagelen cani. Sedye, kl kab,
l kurban. lm habri ve ok eitli etkileri. Arzulanan bir lm
den (Klyteimestra'da) kendi lmne gei. ayn gei daha
yava, ar.ulanan bir lmden, korkulan ve nihayet kendi lmne
(Aigisthos'da: Orestes-Klyteimnestra-0 kendisi) gei. Btn bu
lm biimleri, elementleri, deiimleri koro taraftndan da yaanr.
Koronun ilevi, olaylar daha byk bir dinleyiciler grubuna ilet
mek olan bir kitle kristalinin ilevidir. Orestes, hi konumayan.
ikizi ya da glgesi etkisi brakan bir dostla birlikte grnr. ok
yal biri olan habrci adet! hileka bir lm meleidir, sahte bir
lm habriyle gerek bir lm hazrlar.
1951
NOTLR 83
lm olduu srece alakgnlllk imkanszdr.
Deiiklie izin vermeyen Yunan tragedyas. Tek kiinin lmnn
henz tam arl vardr. Cinayet, intihar, defn ve mezar, btn
hepsi tam olarak mevcuttur, plak ve gzelletirlmeden; at da
(ki bizde budanmtr). sululan acs da yle.
Bizim zamamm zda hakikaten deien, lmn evresindeki
dnyadr. Kitlesellik artk istisna deil, her ey onda son buluyor.
Ona doru hzlarada tek kiinin lm arlndan ok ey
kaybdiyor. Artk insanlar yle ok ki -hala tek tek mi lsnler?
Artk buna izin yoksa, dn olmayan noktaya gclirunitir.
Senin lme kar syleyecddetin, dinlern ruh lmszlnden
daha gerekd dei L Hatta daha gerekd, nk sen bir tek ruhu
deil her eyi korumak istiyorsun.
Neredeyse akl almaz bir oburl uk!
lme kar dnceler.
Mmkn olan tek ey: Bunlar yarm kalmak zorunda. Bunla
kendin yaymlayamazsn. Bunlar dzeltemezsin. Bunlar birlcti
renezi 11.
Msrllarn tarz seninki, bakas deil. Hayvalar, yaz gibi kutsal.
Mahkeme ve terazi. Paralara blrun ller hayata geri katlm.
At.
ly hi sulamayan at.
lenin bir insanda sevdii eye dnmesi . Nefret edilenden
lnn hattna vazgemek. l iin temizlenmek. z niteliiyle
l. Ondan gizli kalmaz hibir ey.
Gemiten, lnn zaman olarak yararlanmak.
8 LM ZERNE
Bu, lm yorumluyor.
Dmektir ki: "Bir kii anszn daha nceki dnyaya geliini hatrlar
ve bunu sylerse, anlam kesinlikle lmdr" Ve bunu ya syle
mezse?
l lcr sz konusu olduunda, yani onlara ne olduu sz konusu
olduunda ben feden bitiyorm.
Ama kendi llerim olmal bunlar. tekilerde, acyarak ya da
korkarak seyrediyorum.
lm sonuna kadar konuturayan kii en dindar ol andr.
ktidar arac olarak lm. bi anda yok olamaz. Ama ona gtren
bir sre dnlebilir. Bi r yl nce, bu yolda yrnd
d!nlcbi lirdi . Ama bu yl, bu harika yl bitti ve biz yine eskiden
olduumuz yerdeyiz.
Bu. kalmak arzusu, bir eit defter tutma.
Bir hayattan geriye hibir ey kalmasa daha m doru olurdu?
lm demek, insann kendisini tanyan her eyde snmesi demek
olsa? Gelenler iin daha kibarca olmaz myd? nk bie kalan
her ey onlara yk olan bir hak iddiasdr. nsan belki de bu yzden
zgr deil, nk llerden ok ey kalyor iinde ve bu ok ey,
snmekten hep kanyor.
nsann hi zlemedii ller vardr. Bunlarn arasnda ok
deerlileri de vardr.
Eer o, deiimden baka hibir eye inanmadn sylyorsa,
bunun anlam: lmden kaamayacam gayet iyi bilerek dur
madan yeni deiimlere dou kama temrinleri yapyor demektir.
Notlar
1 954-1 971
YI TANIIGIMIZ insanlara hep biraz sularz. Ama llere kar
teekkr brluyuz, hatrlamamz yasaklamadklan iin.
1954/5
Gnrde tehdit eden bir lmden sk sk yeterince kaan insana
byk gzyle baklr. Tehlikeyi nasl yendii ise onun ii.
1957/59
Pavese nin gncesi : Beni uratran btn eyler baka bir tarLda
kistalletirilmi. Ne mutluluk! Ne kurtulu !
lm hazrlanm: Ama hibir ey ktye kullanlmam, ona
kar hibir duygu bslenmemi. Sani doal gibi gelir. Ama
hibir lm doal deildir. O, lmn de zel sayar. Bunu re
niriz; ama rnek olmaz. O bunu yapt diye kmse kendini ldrmek
istemez.
Yine de, dn gece ben en berbat kmseniimde lmek iste
diimde onun gncesine el attm ve o benim yerime ld. lnarunas
zordur. Bu esrarengi z olay incelenmeli: Ama bunu yapmak istemi
yorum. Hibir eye dokunmak istemiyorum. Bunu susarak sakla
mak istiyorm.
19(
lmden onun haknda hibir ey duymad iin kurtulan bir
adam. J9{
Sonu hep nceden grr: Hibir eye blamamak iin.
196
86 LM ZERiNE
Konumay yeniden renmek, 55 yanda, yeni bir dili deil,
konumay. nyarglar atmak! sterse geriye hibir ey kalmasn.
Byk kitaplar yeniden okumak! Eskiden gerekten okunmu
olsun olmasn. nsanlar, onlara ders vermeden dinlemek, zellike
de retecek eyi olmayanlan. Korkuy artk gerekleme arac
olarak kabul etmemek. lmle mcadele etmek! Onu duradan
diline dolamakszn. Tek kelimeyle: Cesaret ve doruluk.
1961
En kymetli kimse iin bile silinir lmler, sonunda kendilerini
onun yanna davet etmeyi unuturlar.
Bylesi daha iyi! yle gl yaanyor ki hi kimse lmyor.
1962
ldrmenin ihtiamna beni kimse inandramaz, kendim hi
ldrmediim halde o srada ne hissedildiini biliyorm, hissedilen
ey ldrlenin ya da ldrenin bir tek nefsinden bile daha az
deerlidir.
Bir tek harf yazan el, ldren elden daha byktr; ve bir lme
katda bulunan pannak, bklmeye zaman bulaadan kurumal!
insanlarn lmesi yetmiyormu gibi, bir de birbirlernin lmne
yardmc oluyorlar.
1962
Geri dnmek, kayblmaktan daha zc olmaz myd?
1 962
Artk hibir ey iin yeter demiyorum. Birazck istiyorum ama bu
ynde ilk adm atar atmaz, hi istemiyorum.
Bir frsat yakalamatan utanyorum. Frsatn ortaya kmas
yle gzel ki bir de ona nasl el atlr? Ondan emin olan onu yakala
maz. El atan onu kaybder. Ama el almayan da onu kaybtmi ola
bilir; ve bn bunu asla dnmem.
NOT 87
Fazla yalym. Hemen hemen hibir eyden nefret etmiyorum.
Varken her eyin sevildii konuma geldim. llk olarak anlamaya
bahyorum ki var olan her eyi kabul eden flozoflar var. Gerek
ten, lmn yandalar ni kendilerinden hala nefret ettiriyorlar.
Ama ben zm bulamadm. Her zamanki ayn pheyi duyuyo
rum. lmn kt olduunu biliyorum. Onun yerine neyin gei
rilebileceini bilmiyorum.
196:
Her eyin bakalau biliyorum ve ite yeninin kar konmaz
biimde geldiini hissettiim iin yakaladm her yerde eskye
yneliyorum. Gemie katlanamadm iin eskiyi kurtarp te
taraf geirmek istediimden olabilir bu. Ama ayn ekilde henz
alt edil meyen lme kar kul larnay denemek iin de olabilir.
1965
Bakalann Jatrlara. Hatra bni de eker. Ama ne var ki her
trl lm varken hatray ciddiye almak bana zor geliyor.
Belki d hatralarn kaynaklann sezekle hayat anlaymn
ciddiyetini ve sorumluluunu zayflataktan korkuyorum. Beni
olduu gibi herkesi ilgilendiren bir konuya nasl ulatm nemli
deil. yleyse anlaymn bu sayede btn gzlerde glenecei
eklde hatrlamalym. Ama bu kadar yeni bir anlayn o eleyici
kumazhna henz gvenmiyorum. Bu nedenle de bir amanlar
bnim olan bir sanatn yeniletirilmesi hakkndaki tartmalar da
yeterince ciddiye almyorum. Bunlar bana oyunculuk gibi geliyor.
Geri oyunculuu severim. ama kendi meselelerimden hibirini
ona feda edemem. yle demeyi deneyebilirim: lm bir yllna
bir yana brak ve bu yl onun uruna ihmal ettiklerin iin kulla!
Ama bunu yapabilir miyim? Gerekten yapabi lir miyim?
195
88 LM ZERiNE
Kurnazlarn doal zellii olan paranoyaya dmemek iin insarn
ne ok hileye ve gayrete ihti yac olduundan habrleri var m?
Bakalarnn paralamasna kar savamak zornda olduu btn
lne kar insan nasl bir inatla mcadele etmek zorunda; nal
maharetle ve yorlmadan zekasn delilik ve ktle younlama
mas iin datmak zorunda! Dnyay iine kekt ihtiya
duyduu nefesi kendisine kalsn diye kendini nasl bin paraya
blyor; ok daha iddetle sevdii iin sevdiklerine nasl ac ek
tiriyor; her eyin fazlaca farkna varmaktan kendini nasl korumas
gerekiyor; dman olan lmn yakasn nasl brakamyor?
nk yalnzca lmn, tehdit ettii herkesi kendisi iin
birletirme konusunda yeterince genel olma zellii var.
195
yle ok zlyorum ki bana ve bu an btn dnenlerine
damgasn vuran eylerden kurtulmay ve lm sanki geen
yzyln insanymm gibi yansz deerlendirmeyi!
1966
Tapna ve "apl"i akam yemeinden nce gsterdi Bayan
Megan. Tapnak bir iftlikte
,
14. yzyldan kalma bir evin birka
metre nndeydi. Tapnak basit ve gsterisiz bir biimde
yaplmu ve duvarda Megan'n burada vaiz olan byk byk
babasna ita edilmi bir levha vard:
Doumu 1 805
Yeniden doumu 1 825
lm 1 849
Tapnan hemen arkasnda kk bir mezarlk vard, mezar
talarnn hemen hepsi arduvazdand ve asrlardr uzak yakn a
balarn tm burada yatyordu.
Bylece iftlik hepsini bir arada tutuyor: Yaaya.ar hayvanlar,
ller! Ve hep eski dil konuuluyor.

196
NOT 89
Uzun zamandr grmediim insanlarn ldklerini unutuyorm.
196
O, en sevgili lsnn nnde durmu, "Ta iyidir" diyordu.
Bunu tekrarlayp durdu, bin kez, yzbin kez: l dirilmedi.
Tanr iyidir, diyor hala ve l ryasnda bile gelmiyor.
1 96
Geride kalmaktan nefret eden birinin sonu: Kedisini geride
braklmasna alyor.
1 96
Mmkndr ki lm seven yazarlar, nefetin lme kar ortaya
koyduu sertlikle lm asla yaralayamazlar. lme bir itirazlar
olmadndan ruhJar yumuar. lm onlan rahatsz etmez, bu
nedenle lm taklit etmeye hibir ey zorlamaz onlar.
imdi, bir de lm kabul eder grnen yazarlar da var, srf ona
kar hileden, Schopnhauer gibi. Onlar ruhlarnn derinlikerinde
lme antipati duymay srdrrler, ve bu onlarn yazma tarlnda
kendini gsterir.
1966
Ancak asla ldrmemi ve lm arzu etmemi kimse, insan ola
bilir. 196
Kendisini bsJcycn babasmm lmyle tehdit edilen paraztn
sknls. O kendisi iin neyin daha iyi olduunu bilmez. lmekte
olan tarafndan kontrol edi lmeden kendi yoluna balayabilmek iin
yeterince kazand m? Ne abuk, daha ok almamal myd? Bir
insan biraz daha hayatta tutmak iin elinden geleni yapmal myd?
En azndan lm srasnda, bu konuda tek kii olarak haber vermek
iin orada olmal myd; o tehditten sonra onunla olan ilik bir
9 LM ZERtNE
sreliine kesilirse, O, panikler. Sonunda bir kimseyi uiyilii iin
,,
evin nnde pusuda bkleme cesareti gsterecek mi? Teekkr
nedir bilmez o! Gdasna kim teekkr eder ki? Onun abucak e
kilen gdaya kar sadece kn vardr.
1967
Ve Tann lmden dolay duyaca utanc yznden eserinden ger
eklmi olsa? 1967
yi bir adam bnden yol sordu. 0Sana syleyemem" dedim. Bana
dosta bakp ard. Ama bir ey demedi ve bu cevapla yetindi.
pheyle yrd ve admlarnn tarzndan anlalyordu k artk
ki mseye sormayacakt. zntl zntl arkasndan baktm. Ona
hakilati sylese miydim? Gterdiim her yolda leceini biliyor
dum, onu her yolda lm bkliyordu. Bilse dururdu ve yalnzca
durarak kurtulurdu.
"Dur!11 diye bardm arkasndan. Beni iitti
,
ama onu ger
evirdiim iin dunnaya cesaret edemedi ve yrmeye devam etti.
"Dur!" diye bardm daha yksek sesle, o daha hzl yrd. Sonra
kkredim, suum bana azap veriyordu, ve o komaya balad.
196
Benim doamn z, kendimi aalayamaym ama yine de
deimem gerektiidir.
Deiime lm yoluyla gidemem. Bu nedenle lm
,
hep ayn
kalan bir inatla son olarak grrm.
lm hakknda hala hibir ey sylemediimi biliyorum: En
son geerli olan eyi ne zamana saklyorum acaba? Yoksa ona kar
nefretimden dolay bunu kendime yasaklamam m gerek?
19
NOTL 91
lm: "Wadim l 843 yl ubatnda ld
,
o gzlerini hayata
yumduunda bn oradaydm ve yaknm olan bir insann lmn
ilk kez yayordum, stelik de btn, hibir eyle hafifletilmemi
dehetiyle, btn o anlamsz ralantsallyla, btn o hzl, ahlaka
aykr hakszlyla."
Heren J,<> 180
1970
Her eyin lm olduunu sylemek yetmiyor.
Tabii ki her ey lmdr.
Ama her eyin lm oluuna insann, grnd gibi aresizce,
iddetle ve acyla kar geldiini de sylemek gerekir. lm
-ucuz bir kandrmaca olmadan- saygnln kaybtmelidir.
lm yanltr. Onu yanl bulmak bizim fkri nizdir.
Drst]kten do]ay, lmden baka bir ey yoktur diyen kimse
lm glendirir.
1970
Zamanmzn en iyi airlerinden birka, lme kar duyduklar
nefretten, aslnda frknda olmadan onun vgcs kesilmilerdir:
lerindeki Hristiyanhn bir kalnts
,
anlalmaz bir kalnt.
1970
En a gvendiim bana egemen olan ahlaki kurallardr.
Ama N. 'nin yapt gibi bunlar dpdz atmaktan daha
alakas yok bana gre.
"Ben"in korkun bir biimde bytlmesi hakknda tabii ki bir
eyler syleyebilirim.
Ama bunlarn bi Ji olduunu, hibir eyin ka koyamaya
ca lm konusunda bir kandnaca olduunu biliyorm.
1971
( JHcrcn, Alcksandr vanovi ( 181 2- 1 870): Rus gaeteci ve siyaset dilnt.
Kyl pplizmi olarak bilinen, Rusya'ya zgt sosyalist yol kuramn
gelitirmitir. d.
92 LM ZERNE
"Bunin, komay- balam ve buk vahi bir sesle ' lm yoktur!
lm yoktur! ' diye tekrarlayan ihtiyar adama ayak uyduramyor
du." -Tolstoy Hakknda. 1971
Budiz'in rneye dayanyor?
Yaygmhrun geni oluuna ve girdii yerlerdeki halklann
eitliliin mi?
Hristiyanlk niin ok daha az renkli?
Asl merkezlerinin bizce bu kadar uzun zamandr ve bu kadar
net biliresinden mi? Yoksa hayvanlar yalnzca nadiren ve kk
lde iine ald iin mi?
Bu sonuncusu neden bnceok nemli. Aziz Franziskus'la ilgili
her ey. heyecnlandrcdr. Galleria Borghese'de Ver.onese'in<>
tablosu nnde bir mucizevi eserin nndeymi gibi durakladm.
Hibir azize imdiye kadar bnim iin bu kadar nemli olmad.
Ha'a gerilmi lsa, acs korkunsa, bir ey ifade eder. Aa o
ekseriya ho, gzel bir adamdr. Onu aa indirip konumasn
duyabilirdiniz, sanki bir ey olmam gibi. lm olaan olarak
gstermekle onu daha kolaylallnr.
Hristiyanln zayflatlmas. Da vazuun bykl, lsa 'run
lm acs dnldnde, benim iin sindirilir gibi deildir.
Budist bir lkede yaayarak Budizm 'in zayfatlmasn hisseder
miyim?
D tamanyla ayn olamaz; Hristiyanlk temelden itibaren
daha gl ve daha iddet yanlsdr, ldrmeyi iine ahr ve hata
ki strap hafif bir ey olamaz, aksi halde anlam olmaz.
Budizm 'de. kurucunun lm daha sakindir. lme ok yava
ulahr, dsal iddetle deil ruhsal bir srele. Bu kurcu fgrn
()Paolo Verncs ( 1 525- 1588): Vencik okulunun 16. yzyldaki en nmli
rssamandan biri. Klasik mimarlk yaplanndan oluan bir fn nnde canl
rnklerle btimledii alegorik, dinsl ve tarihsl konulu byk byuclu resimleriyle
tanrr. --d.
NOA 93
mkemmellii bnm iin hep hayret verici olmutur. Bu etkiyi
bugne kadar tam anlam deilim.
Ama varl bandan bri iddeti dladndan, o bizim kendi
iddet yanhhmzla bzulamazd .
Oysa konuya girite szn ettiim Budizmin renklilii, ona e
ipso (Latince: tam da bu nedenle -ed.) evrensellik kazandran bir
koula dayarunaktadu; yani ruh gmne olan inanca.
Buda, her bedende bir kez vard. Onun doum hikayeleri
Jatakas 'la<> karlatrldnda bizim kilisenin aziz hikayelerinde
biraz monotonluk vardr.
Bir zamanlar ler ey olan Buda, bir yarata hi nram ola
en kapsaml varla sahiptir. Bu inancn ckidei, bizdeki uygula
malarnda ne kadar bzulsa ya da solsa da renkli kalmtr.
1971
Bir lm konusunda susmak inkanszdr. Bir at dayana istenir
ve bu olmaynca, uzaklara mektup yazlarak toplamaya al lr.
Ama lene duyulan acnn iddeti yle byktr ki yalnzca bu
acy yaam olanlara yazlmaz, insan tand herkesi onun
hatrasyla grevlendirir. Onlara sonradan, len kii gsterilir,
haknda sylenebilecek en iyi ey onlara ulatr lr, ve onlara bir
eit bask uygulanr: Onlar iin de kymetli deilse yazk!
anlamnda. Dostluun devam edip etmeyecei gizliden gizliye
onlarn bu lm haberine tepkisine balanr.
Onlar snanr, eletirel gzle izlenir, tepkilerinin her bir sz
tartlr ve hafif bulunursa acmaszca itilirler ve bir daha asla dost
saylmazlar.
1971
Dil oyunlarnda lm yok olur . .
1971
()Jat': Hindistan Halk Masallan gnmze iki ana kaynak kiaptan
ulamaktadr. latakas ve Pcdua1ta. latakas, Buda zrine yazln iir biimin
deki yklerin topland kayna kitabn addr. Pachatarada ise Buda'nn Buda
olmadan nceki hayahnd yapbklan anlablmaktadrr. -d.
Notl:r
1 973- 1 984
Kyameti atlatan biri olarak bir misyoner.
1973
Bu kitap taknlklarndan piman deilim. Kendimi Kitle ve kti
dar patlamas devrinde gibi hisscdiyorun. O zaman da her ey ki
tapl maceralar yznden oluyordu. Vi yana'da param yokken.
clinde avucumda ne varsa kitaba harcardm. Londra 'da. o en
berbat zamanda ara sra kitap alnay baarrdm. Bakalar gibi asla
sistenli olarak bir ey rerncdim. yalnzca ani heyecanlanmalar
da. Bunlar hep. daha sonra sahip olmak istediim bir eye
rnsJadmda olurdu. Satn alma jesti. paray ziyan etme zevki,
kitab eve veya en yakn yere tamak, seyretmek, okamak. say
falarm evirmek, gelecek yllar iin saklamak, sonra i
ciddileince yeni kciflcr zanam -btn bunlar, gizli ayrnt larn
bihnediim yaratc srecin blndr. Ama bende hibir ey
farkl olmaz. ve hayatmn son anna kadar kitap satn alacam.
zellikle de onlar arllk asla okumayacamdan emin olduumda.
Sanrm bu da lme kar direnmenin bir paras. Bu kitaplar
dan hangilerinin okuunadan kalacan asla bilmek istcmiyorn.
Hangileri olduu sonuna kadar bilinmeyecek. Seim zgrlm
var, etrafmdaki kitaplar arasnda her a serbste birini seebili
rim ve bylece hayatn gidiat bc11i11 clit< olwldu.
J97J
96 LM ZERNE
lm, bnim kurun arlm! Onu kaybtmemek iin aresizce
aba harcyorum.
1973
Ha. 'nn tuhaf tasavvuru: nsan her eyi yenebi lir, lm hari! Sanki
yenilmesi gereken baka bir ey varm gibi.
1973
Her lm, dokunmu dnya an yrtar.
1974
Bir ouun bymesini gren bir kii iin lmn solgunlap sol
gunlamad.m, o kiinin daha adamsendeci mi olduunu, yeni
insanlar dnyaya getinnenin lmden kamaya yetip yetmediini,
yoksa tesell i edilmek isteyen kendini kandnnacarn baka bir bii
mi mi olduunu kontrol etmek zel Jikle nemlidir.
1974
lmn kabul etmediimiz srece bir ly dnmek, duygusal
deildir. 1974
llerin mektuplar. TarihJcri deitirilmi.
1975
Herdcr bulmad. Aksi halde Jean Paul onu sevemezdi.
Gothe'nin bulmam olmas daha da tuhaftr.
1975
Wagner'in dnyay duygu bmbardmanyla lme ne kadar ok
alt rd sylenemez.
1975
lmek zorunda olduuma hala inanmyorum, ama bunu biliyorum.
1975
NOT 97
"ldresiye dman" olumad, yleyse ben bir ey yapmadm. O
dincelcr iin alay edilmeyi herhalde hak ettim. Var oJsa, bdenen
karmda olsa, gerekten olsa, onunla alay etmeye kimsenn gc
yetmezdi.
1975
O, lmeyi unuttu, kendinden bylesine memnundu. Bakalannn
bunu unutmamasna bakt.
1976
Bir kimsenin yalnz bana geriye kalmas, lmcl gnahllr.
1976
O, yal deil, lmden henz nefet ediyor, asla yal olmayacak,
ondan hep nefret edecek.
1976
ok yal bir adam -bir eit h 1drmemi aitanya() rahibi:
Asla ldrmemek, bir insann hayatnn tek hedefi olsa - geriye
nas l bir insan kalr?
Bu soruya drst bir cevap istiyorm: Byle bir nsann
tecrbsi. 1976
Cinayet alkanlndan kendimi uzak tutmak zorunda oldum. Hi
polisiye roman okumadm. Okusaydm aknl m geerdi. Henz
aklm almyor /ibircinayeti; zecek bir bilmecem var, ve zle
mez olduundan hayattaym.
1976
Ortak bir dostun lmyle iki can dmann banmas. Onlar bir
birine dren oydu. Nefreti yannda mezanna gtrd.
1976
( >aitanya (1 485- 1 .533): Hindu mistii. Krina ayinlerine soktuu vecd
arkla ve danslaryla. Bengal'de Vinuculuk zerinde etkili oJrucur -e.
98 LM ZERNE
Fillern, llerinin kemikleriyle yaptklar ey dehet vercidir ve
akl almaz. 1976
Mohaveler'de(*) lenlere zlem duyma ve onlarn lmnden sonra
ok uzun yaamas durumunda onlara ulama imkanszl,
korkun sayda intihara gtrd.
-ite yalnzca, bu bnim intihar sebbim olurdu.
Verer Elwin:< > Mana Murder ad Suicide, s. 58.
1977
Bana ne zaman ulaacan bilmek istemiyorum ama kimi
tuttuumu bilmem gerkir.
1977
Haksz yere yaamak -Hayat seven biri iin gerekli temel duygu.
Yalnz hayattan ldresiye nefet eden sanki hayal ona yakyor
mu gibi davranr.
1978
Bir tek insan bile hi tkenmemitir. En ar indirgenmesinde bile,
lmde bile, yklmamtr insan tketilmemitir.
1978
'"Bu kadar o insana lmlerinden hemen nce bir lm ilahisi
sylemeye artk dayanamyorduk."
1978
(*)Mohavcler Yuma dili konuan Kuzey Amrika Yerlileri. Mohavclerin
eml toplumsl birimleri aileydi. Soy izgiler ataerkldi. -d.
(**)Veier Elwin (192-196): Hindisan kabilelernin yaar zrine nemli
otoritelerden biridir. Genlik yllannda kendini Hrstiyanha adam ve bir mis
yoner olara almtr. Hindistanda'k kabilelere Huistiyanb yaymak ve kabile
haan binanlardan ve efsnelerden anndak istemi, ancak zamn iinde
kabile ;aammn "uygar" yaaman daha aklc olduunu grrek din deitinni,
budist olmu ve bir intli ile evlenmitir. -d.
NOTA 99
Pythagoras
"Hennes lmszlk dnda ne dilerse onu semesine zn
verdi. O da hayatta da lmde de btn olaylan hafzasnda
tutabilme yetenei dilemi. Yaad her ey aklnda kalm, ama
lmnden sonra da bu hafza gc kalm!'
"Ruhunun dolamasndan, dnt btn bitkilerden ve hay
vanlardan sz etti, ve de ruhun Hades 'de yaadklarndan, baka
ruhlarn da neler geirdiinden."
Btn hayatlardan stn hafza, Tanrlarn bir hediyesi olarak.
1979
"lleri sanki yayorlarm gibi l olarak grmenin daha tehlike
li olmas nemlidir." Cardad_>
1979
Telefonsuz yaanrken ne kadar gvensizdi. Uzun zaman hibir ey
bilirniyordu. Ama yine de insan iin tedirginlik azalmad. Belki de
artt bile, nk her b yere telefona anlmakla artrld. lm,
bir telefon kadar hzl.
Balantnn hz her zaman lm hatrlatyor. insan
sakinletirmesi gereken ey nce korkutuyor.
1979
Bir ruh gmne inanmak zordur. nsann bir daha geri gelmeye
ceine inanmak ok daha zor olmaz myd?
1979
"Les morts eux-memes, dit-on, souhaitend d'entre norbreux."< .>
Madagaskar
1979
c>carano_ Gerolamo ( 1 501- 1576): talyan doktor, matematiki, dnr ve
fozof -ed
( .. )(Franszca.) Derler k, llern en byk istekerinden biri, kalabalk
olmaktr.0 d.
LO LM ZERNE
Massaliotlarn<> o nl konukseverlii: "Dostlar ayrlrken
aralarnda bor para alp verirler, br dnyada geri demek
zere."
"ntihar etmek niyetinde olann senatrlerden izin istemesi
gerekirdi; inandrc nedenleri varsa, baldran otunu bdava alrd."
Momigliac.)
1979
Kendin lm saymakla, n tarafndan unutulacaktr.
1980
Acaba l ye kar srekli ve dala saf bir matem, daha ok kurtarc
olabilir miydi?

1980
Bir hayatta ok kereler lecek ekilde onu dzenleme denemesi.
Gsterisiz, grltsz bir geri dn.
1980
Nereden balayacan bilmediim iin, asl bunun iin lm aley
hine kitap yazmak, neredeyse imkansz. Sanki her ey hakknda her
ey yazmak teklifi almsn gibi.
1980
yi ilerledi. lmszleti. imdi tekrar lml olabilir.
1980
lme saldrmam, insanlarda niin byle nefret uyandryor? Onun
savunucusu mu oldular? O katil doalarn ok mu iyi biliyorlar da
bn lme saldrnca ke11dilerie saldrlm hissediyorla?
1980
(*)Massal iotlar: imdi bir Fransz kenti olan Marsilya' nn Romallar.
arafrndan igal edildii dnemde yaayan MarilyaJlar verilen ad. -ed.
(**)Momigliano, Arnaldo (198-1987): Antik Yuna'da Bjvograinin Kken
leri adh kitabn talyan yazn. -d.
NOTLA LOl
lmnden bir yl nce her insan ki m olduunu btnyle
unutabilir ve tamamen yeni ve beklenncdik bir hayat srebi lir.
1981
"kzler arpk bir boyunduruk altnda vaktinden nce lrler.
Eekler ok byk semerlerin altmda srtlar kanam olarak ylp
kalrlar." 1981
Zamana ayak uydurnaktan daha korkun ne olabilir? Daha
ldrc nedir?
1981
"Aratrmak" diyor ve kazclar kastediyor.
1981
G. ln olan hi kimseyi tanmamaya karar verdi .
1981
Tabutunu para para kaldrd ve yas tutanlar srarak kard.
1981
Adn unuttuu dostu iin ya dkt.
198:
Baban ve anneni azarlanadm ya da en azndan stlerini kar
madn iin sana kzyorlar. Sana arkandan sayg duyuyorlar,
llere sayg, minnet.
Daha sonrakiler neye minnettar olacakm ki? Kendilerine
hibir ey vermemi kime sayg duyacaklar? Onlardan irenerek
uzaklaan hangi ly anacaklar?
1982
lme gz krpan ibirlikiler.
Birinin "Artk var olmayacak olman iyi ,
,,
demesi!
l 02 LM ZERlNE
Birbiri ardndan kitap yazan lm iileri.
Saldrabilmek iin insann biraz umuda ihtiyac var.
Bakalannn da kendini savunaca umuduna.
HBen arllk yaamyorsam, hi kimse yaamasn."
Bencillik ve lm sevgisi. Aralarndaki iliki aratrlmal.
1982
lm destekleyen tek gereke: lnsanl ann hzla oalmasa . Sanki
Malthus<> hakl kmaya devam ediyor gibi gnyor, Darwin'e
. elisinden sonra bile. Ama bugn h ey yok edilmek tehdidinde
olduundan, Mallhus hakl kmaz.
Malthus zamanndan beri deimi olan ey bu ite. Evrensel bir
flaket o zaman hayal bile edilemezdi .
1982
Arlk kitleyle aklm bozmu deilsin. Onun iyi tavra ve sah iin
reeteler dnmeye almyorsun.
lmle eskisinden daha ok ahr bozdun. Kitle lm senin
iin kitleyi silip sprd. Senin-endi lmn artk olsa olsa nem
siz. phe gtnncz aklkta olan, yalnzca lmn sz konusu
oluu.
1982
Dinlerdeki kurbana antipatin, lbrahim'in lshak'm kurbanndan
balayarak, bir gvensizli. Bir lm sorgulanr ve kutsanr. Tekcan
adet olur ve istenir. Bek kurban . Karnca kmelerinin yaklmas.
1982
Seni yenmek. kolay. Ar hasta birinin mitsizlii frk edilir
edilmez onun iin yaplacak baka her ey hayattakileri zorlayan
(

)
Malthus, Thonas Robrt ( 176- 1 834):

ngiliz

ktisat ve nfusbilimci.
NUf: ann sUrki olarak gda maddelerndek arn stnde gerckleecti
ve bu nedenle remeye nemli kstlamalar konmadan insanlarn yaam
koullanmn iyiletirilemeyeci yolundaki kurnun kurcusu. -ed.
NOTL 103
anlamsz bir israf gibi grnr. lme kar savatan sz
edildiinde bu sava alan hatrlar. Ama bnim kastettiim bu
deil. Ben yanl bir anlaytan sz ediyorm, bu da zllikle
salkl insanlarda bulunuyor: hayat ve lm diye ikiye ayrmak
,
sanki her ikisi eit haklara sahipmi gibi. lme hayat saygnl
kazandran ite bu anlaytr. Onlarn eit grlmesi bir sahtecilik
tir. lme gittike daha ok hayat veren ey bu inanla bsleniyor.
inancn fkesinden korkulmakla kalnmyor, onu dorulamaya
allyor, ller yayor gibi hatrlanp llendiriliyor. "Sizler
oradasnz! Brakn biz de burada olalm!" Orada olmalarna nasl
raz olduklar konusunda onlar inandrak iin bundan zel bir
ey, hayat dolu bir ey karyorlar. Onlar hayatla donatyorlar,
sayg gstererek.
1982
Kime inarulaca: Hayatm asl sorusu. Hayat byunca deiim.
Kendilerine inanlanlarn tarzndaki deiim. Daha nce inanlm
olanlarn kullanl.
nan telkn edenler ne abuk ve ne iin birbirlerini kullanrlar?
Bunun nedeni
,
ksmen onlara hala inanan kimselerin ne kadar ok
olduuyla ilgilidir. Ama inan btesinin o ok kimseye bal
olmaya deiimleri de var.
Nefesi kesilen (dili tutulan da denebilir) inanlar. nancn kuru
mas ya da boulmas. Ancak sonradan ve yava yava byun een
inanlar. Birey, kulak kabartmadan ok uzun zaman iitilir. Sonra
anszn ayn ey iitilir ve bir anlam kazanr. Bu anlam kazarna
nasl oluyor? Yaama zamanmn tekarlarasyla ya da zayfayan
geiiyle mi? retiler, tecrbeler, aktarlanlar, ok zorlayc
olmayan aklllklar iin insann gzn ayor ve insann stelik
nefret duymadan korkun olan, lm dnmesini salyor.
1982
1 0 LM ZERiNE
"Kadna Hizmet"in sonunda Ulrich von Liechtenstein, kendisini
hapiste lme yakn hissettiinde bir ekek krnts aradn
anlatr. llerin rhlar bdenden uzaklarken bir rzgar estirrler.
Bu rzgar, intihar edende zellikle gldr. Ai bir rzgar
ktnda, -herhalde ormanda biri kendini ast, denir.
"Penetrare at plures." "Abit at multos."<>
Platus >
1982
Hayatn ksal bile Schopnhauer'de bir gereke olarak rol oynar,
lm de yle.
Ama hayatn ksaln ve lm ne snnek hayata yksek bir
deer vermek deil mi'
1982
Ve bylece her ey mmkndr ve hala frkllklar yapan kii
byk bir yalancdr. Herkes cani olabilir, cinayete urayanlar da,
hem bunlar daha ok! Ve adna tarih denilen kitlelerin kan davasna
kar bir tek are vardr: lm aforoz etmek.
1982
Yoluna ller sald, iekler gibi.
1983
Toraca 'larda< .> hayat rhu ve lm ruhu.
lm ruhu, kaderi olan sona vannaya dikkat eder. Hayat ruhu,
onun hayatnn zn ve blli kiiliini oluturur. ller, yaayan ..
larn yaptklarnn tam tersii yaparlar. Ba aa gmlrler.
Konuurlar, ama szleri tersie eviriler. Bakann cesedi vahi
c>(Latnce) ounluun yanna katld (ld anlamnda kullanlr.) .
(0)Plautus (.. 2-i.. 184): Roml komedya yazan. Yunanca oyunladan
yapt serbst uyalamlara Latin tiyatrosunun temllerini atnuhr. -d.
< rroraca'lar, Endnoyarun Celebs (Sulavesi) adasnda yaayan bi da
kabilesinin yeleri. "Da Adamlar" anlannda kullanl. -d.
NOTL 105
lklar arasnda birka kez havaya frlatlr. Sona onu zenle
ayaklan gneye doru gelecek ekilde gmerler. llerin
soylarnn tahtadan oyulmu resimleri (elbiseli, yzler tannacak
eklde)
,
mezarlarnn nne yerletirilir.
1983
leceini bildiinden br artk kimsenin yzne bakmyor.
1983
O erkek, kadnn kapsn ald, ieri girdi, kadnn glmsediini
grd ve kadnn leceine dair korkusu snd.
1983
llerin sraya dizilmesi onu irendiriyor. Bunu belirleyen kim?
1983
imdi anlarmda ve daha hml ortamlarda dolap duruyorum ve
kendimi bi r ouun korumas altnda hissediyorm.
Yoksa bir Hristiyan m oldum ykm tehlikesiyle burun buruna
gelmi bir dnyada? Bir de kalkp
,
son anda bizi ykma srkle
mek pinde olana m dua edeceim?
Wotruba(*) ile beni birlikte, baka kimsenjn yapamad kadar
iinde tam olan o krk yandakinin lmnden ok etkileni yo
rum. On bir ay sreyle bu lmden. haberim olmad. D. S., Vadesi
Belli Olaular'n Stuttgart'da oynand gn
,
Ludwigsburg'da ld
,
sanki bu oyunda lmek zorunda olanlarn tumne ithafta bulunmak
istemiesine. Benimle kez grt, grme aralarnda yzn
unuttum. Wotruba zerine bir sylei nersini geri evirdim.
Bunun yerine szcklerini tek bana buldu. 1984
(*)Fritz Wotruba (197-1975): Canetti'nin yakn arada, Avustural heykel
ci. lk dneme klasik bi sanat anlayna bal kald. iinci Dnya Sava'ndan
snra heykelerinde soyutlamalara varn insan fgrleri yapt. "Ayakta Duran
Figr" gibi tun heykel ahmalan da varr. -J.
106 LM ZERiNE
Benim yar yamda olan D.S., geen yl ld. Wotruba ile birbi
rmiz iin ne idiysek, onu
,
o gen yanda iinde tayordu;
anlammz , bilite ne olduumuzu kavramt ve bunu dile getire
biliyordu.
Sanki Wotruba ile bn de onunla birlikte lmz gibi onun
matemini tutuyorum ve bncillik gibi gzkebilecek bu matemden
utanmyorum. nk bu, kendim iin deil, fakat yaammn en
youn dostluu iin tuttuum bir matem; bu dostluk
,
geen yl bir
kaza sonucu len kiinin ahsnda tamamen ve esrarengiz biimde
son buldu. 1984
Baka bir hayat, daha nceki ve daha sonraki bir hayat dncesin
den niin kayorsun
,
niin ruh gm sz bile senin iin iren
bir ey?
imdi zerinde yazdn bu biricik somut masaya m tutkun
sun? Bu oua, bu kadna? Hi kimseyi, hibir eyi baka bir
hayat iin feda edemez misin? Beklenmedik tanmalar ve
karlamalar seni ekmiyor mu? Senin iin, asl senin iin lm
olanlar tamamen l m?
Hayr, bunun iin, yalnzca bunun iin, bir lyle yeniden
karlamak iin, her trl tasavvurn en irencine
,
ruh gm
tasavvuruna bile hazrm.
Depremlerin temeli. . . llerin bir araya toplanmas.
1984
Pagoras
1984
Notla
1992-1993
cvscsc- s senin o lm nefretinin sertlii senin blli
zaman tecrblerini kapamtr. Farknda olmak istemediin, bu
nedenle de hasralt ettiin zamanlar var.
1992
aresizlik sebepsiz olunca hayal krklna brnr. Szde hi de
hayat olmayan hayata kar hayal krkl.
Ama o bir hayattan fazla bir eydi, biroklar iin yaanmt.
Biroklar iin beklenti, ve ok ender olsa da: Baar! Prlt bile
tamamen eksik deildi bu hayatta; nefsini kestiin kiiyle Stok
holm'daydn ve vlen kadnlarn en gzeliydi o. O zamandan bri
prlt yoksa, bunun byle olmasn sen istedin ve prlty kendin
uzaklatrdn ve gururunu ters yne evirdin. Sonra d, iki yl nce
ki o en gzel ey yani Veza'nn ad kitaplarda, hem de. baka dillere
de evrilmi olarak. imdi senin adn tayan ve ebdiyen seninle
birlikte kalacak olan Veza. lmnden 27 yl sonra onun yeniden
hayata dn! Ne harika bir ey, deil mi?
1992
Celll etten vazgemekten daha g olan, imdi bnim iin yeralt
dnyasndan vazgemek. A
,
o glgeler, hi olmazsa bnim
lmlerimin glgeleri olsayd!
Daha fazlasn isteyiim, adn vazgemem demek deildir.
1992
ldrmek ne kadar acysa, lm dlaak da o kadar ac olmaya
devam edecek. 1992
108 LM ZERNE
Eer olmak zorundaysa, o zaman lrken ikiye blnen bir
szcn orta'mda [olsun].
1991
O, hayatnn intiharclarn aryor ve onlar geri ekiyor. Ne kadar
memnuniyetle geliyorlar, kendilerinin iinde bulduklan topluma
nasl ayorlar! O, her biriyle konuuyor, her biri ona cevap veri
yor. Hibiri kendini anlamyor, hibiri byle bir eyi tekrar yap
mazm.
Hep birlikte ona teekkr ediyor, bu intiharclar korosu.
192
Bi r lmn ardndan geen yllarn saysyla artyor sadakat. ok
yaayan birinin sadakat iinde talan1as1 gerekirdi.
1992
O, lmeyecek kadar az ey biliyor. Belki asl bundan sonra en
nemli eyi enirdi.
1992
yleyse sen bir lm erken, ve bir doumu ge yaadn. te sen
busun, ikisi arasndaki ara mekan, altm yl.
1991
Duygularma artk hi egemen olmayacam. imde ok fazla
matem vard: ller. imde ok fazla hayranlk vard: Ak.
1992
ller
,
hatalarndan dolay sevilir. Bu nedenle l melek yoktur.
1992
inliler'de bile lm hakknda kt eyler! -ama yine de tr11-
lerdeki o ezici nemine tezat olarak.
1992
NOTl 1 0
Senin iinde her zaman kmsediin bir hunharlk var. Bu, senin
lm bilincinin hunharh.
1992
En son insan anlatmaktan daha iren bir ey olmaz. Kime (gre)
lyor o? 1992
Soykrm szc yok edilmeli. Bu, tehlikeli bir szck oldu. ok
bata karc bir szck.
imdiye kadar ldneye hizmet etmi her ey, her fkir, her
inan geri dnyor.
Bu, tek ebdi geri dn.
1 992
Sen zaten, tanrlarn lmszln gen iscenekte baka ne
yaptn? 1992
Biri yz yana geliyor ve lmn dinine geiyor.
1992
Annemi lmnden 55 yl sonra adyla anan adam, bni ondan kur
tard.
O adamn kitabn okuduumdan bri annem ilk olarak geip
gitti.
1992
Yerkre tarihinin milyonlarca yl: ada insann benlik duy
gusunda ne etkisi oldu bu yllarn? nsan, eskisinin devamndan
ok bir sonu. Her ey ok luzl oluyor
,
btn olanlar ne kadar uzun
zamanda hazrland! nsanhm ksa hayat izgisinin anlatlamaz
olan uzun gemiiyle ilikisinin ekici
,
sarho edici bir yam var ve
ona daha ok eyler iin g katyor. nsanlar arasnda yaamay
mmkn klan yasaklarn daha a nemi var. Bunlar onlar iin atk
ba sallamann tesinde bir anlam ifade etmiyor. Ayrca geip giden
1 1 0 LM ZERiNE
zaman srelerinde son derece ok insan yok oldu. Hayatta kalanlar
ok sayda lnn arkasndan bakp onlar kmsemeye balar.
Saylar yle oktur k! Bu arada birok hayvan nesli de alaka
yok edilmitir. nsanlar gibi hayvanlarn da doal kurbanlar olduu
a ktr. Saylar hor grlecek kadar oktur. Hepsi de yok olabilir
di. Birokla hepsi arasndaki mesafe daalyor. Soukkanllkla
genef bir kten sz ediliyor. Bir k dnlebildii iin
insan kendini geri ekiyor - kendini bir istisna olarak gryor.
Bakalarnn kn kabullenmek ve denemek insana oyun ya da
aka gibi geliyor. Gittike artan l ynlar yalrzca kabul
edilmekle kalmyor. ayn 1.amanda yaam sresinin uzaulmas
isteii de douruyor.
1992
A bir bilsem, bir tek szn nemi olduunu! O tek sz nasl tutar,
okar ve severdim.
Szleri bir kenara atamyorum. Gerekirse lmeye plak
yatardm. Szsz yapamam ben.
1993
Hayvanlar katletmekle. engellileri katletmek birbiriyle karlatr
l yor. Ayn ey mi?
1993
Romantiklerin ln sevdas bni tiksindiriyor. Sanki kendi lm
leri zel bir eymi gibi davranyorlar.
1993
Btn yaknlarnn hayatta kald yeri aryor o.
1993
Kimi ldrmek? Kimin tarafnda ldrlmek? Bosna.
1993
NOT
llere snrlandrma var. ller arachyla alma var.
lki korkun bir ekilde, her trl flakete gtrd.
kincisi dnyay merhametle kuraracak.
1 1 1
1993
Daha sarsc olan nedir! lm m yoksa ondan sonraki acsz
zaman m? Bir de inan retileri var, bunlar ne diye gelecekteki
daha brbat aclar iin bylesine hararetle alrlar?
Ben hibir ey gnyorm. Buradaym. Daha ok gren kim?
Grd eyle bni sakinletirmeyi kim bcerebilir?
1993
Gittike saynz artarken endieniz de artsn, diye vaaz veriyor: Bir
tek insan deil, hibir canl yok olamaz, herkes yaamal, ebdiyen
Bir kii bile ebdtyen yaayacak kadar deerli mi?
Buna cevap vermiyor. Bu konuda fk yok.
1993
lmszlkleri iin en ok dert edinenler, itidar salipler.
O zaman insana, kendisi iin istediklerinden dolay utanmak
kal yor. 993
ktidar sahiplerinin yanna dt her zaman kendini ldrlm
gibi hissediyor.
1993
Nihayet bulduu Bchner'in mezar eskimi: "Danton'un
lm"ne dayanyor.
imdi, Woyzeck ve Lenz'den sonra btn Zrichberg Bch
ner 'in mezanna yetmez.
ok ok erken lenin tanrlatrlmasna amamak gerekir.
Onlara, alnan yllarndan dolay buyuz
1993
1 1 2 LM ZERiNE
Gln insan! lm, iimizi kemirdi, sense ruhumuzu onun elin
den kurtannak istiyorsun.
Ama nemli olan, bunda srar etmek, yz yana gelinse de.
nemli olan, kendini olduu gibi bakalarn da lm konusunda
hayal krklna uratmamak, onun karsnda asla zayf olmamak
ve aclar iinde bile ondan alae11 nefret etmektir.
1993
llerin saygnhn, onlarn lursl ama etkili giysisini kendine
ekmeye alan irkin akrabalar.
1993
Brak gitsin . Artk vaz vermesin.
Artk yalnzca . diye anlmasyla ie balyorum. Ksaltlnca
daha az yer kaplyor. Baka harferle bounaln kof gm
brtsn kaybediyor.
1993
Artk ikayet etmemek iin lyor.
1993
Bir bankta yal kadn lm i lanlarn okuyor.
1993
nsan hi sonuna kadar gzlenecek mi? nceden ortadan kaybla
cak m? Kendini sonuna kadar gzlememek iin kayblmas m
gerek? 1993
Bir sredir konumalarda yle derken yakalyor kendini: "Yz
yanda olunca." Demek ki bunu dnyor, olabilir gryor,
tand, 98, 96, 94 yana gelen sayg insanlar anyor, stelik
onlar son derece canl gnn. nsan hayatta tutan, sakn lme
ka konuulanlar olmasn?
193
Mezarlk Dursus zerine
M[EZARLIKLARIN gl bir ekicili vardr; orada yatan bir
yakn olmasa bile insan oralar ziyaret eder. Yabanc ehirlerde
oralar tavaf edilir; oras iin zaman ayrlr;. sanki kendisi iin de bir
yer alm gibi duygulanlr. Gurbette de insan eken her zaman,
saygn bir kiinin mczan deildir. Ama ziyaret balangta byle
biri iin bile olsa, sonradan bu ziyaretler baka bir ehre kazanrlar.
Mezarlklarda ok zel bir ruh haline girilir. Bu ruh halinin doas
hakknda yanlmak, dinsel bir gelenektir. nk insann hissettii
ve daha ok gsterdii ciddiyet, gizli bir tatmin oluu rter.
Bir mezarlktaki ziyareti ne yapar aslnda? Nasl hareket eder
ve neyle urar? Mezarlar arasnda yava yava dolar, u ya da
bu taa bakar, isimleri okur ve bazlarnca ekildiini hisseder.
Sonra ismin altnda yazlanlarla ilgilenir. urada, uzun yllar birlik
te yaam ve imdi de adet olduu zere yan yana yatan bir ift.
urada ok kk yata lm bir ouk. Burada 1 8. yagnn
yeni grm bir gen kz. Ziyaretiyi eken, imdi daha ok zaman
sreleridir.
urada biri 32 yl yaam. br tarafa biri 45 yl. Ziyareti
imdi daha yahdr ve tekiler deyim yerindeyse koudan
ayrlmtr. Kendi yana gelmemi biroklarn bulur, ve pk de
gen lmemilerse kaderleri iin bundan hi de znt duymaz:
Ama onun yaru geen birok kimseler de vardr. Orada yetmi yl
yaam adamlar da vardr, urada burada 80'i am olanlar da.
Bunlara yetiebilir o. Bunlar gibi olmaya zenir. Henz her ey
aktr onun iin. Kendisinin nndeki hayatn blirleremilii,
onlardan stn olma avatajdr. Kendini onlarla kyaslamak ok
ey vaat eder, nk daha imdiden onlardan stn bir avantaj var;
onlar hedefe varmlar, artk yaamyorlar. lerinden hangisiyle
1 1 4 LM ZERiNE
yarmak istese, btn g kendi tarafnda. nk o tarafta hibir
g yok, yalnzca iaret edilmi hedef. Dnceler yenik. Daha
imdiden kimseyle gz gze gelemezler ve insaa daima kendi
lerinden daha gl olduunu fsldyorlu. Orada yatan 89
yandaki biri
,
sorar gibidir: nsann 90
,
na varmana engel olan
nedir?
Aa byle bir mezarlar ynnda yaplan tek hesap tarz bu
deildir. Baz insanlan ne zamadan bri burada yauklarna
dikkat etmeye balanr. Bizi onlarn lmnden ayran zamann
teselli edici bir yan vardr : Bu kadar zamandr biz hayattayz.
Talar ok eski olan 1 8., 17. yzyldan kalma mezarlarda yceltici
bir eyler vardr. Silik kitablerin nnde sabrla durlur ve yazy
sknceye kadar hi kpudantlmaz. Baka zaman srf pratik
amalarla yaplan zaman hesaplamalar birden bire gl ve derin
bir anlam kazanr. Burada aada yatann, bu ziyaretinin onun
hayat izgisini seyrettiinden habri yoktur. Zman hesaplamas
onun iin lm ylyla son bulmutur; seyreden kii iin ise kendi
sine kada devam etmitir. Kendisini seyredenin yannda olabilmek
iin bu eski l neler vermezdi ki! lmnn zerinden 20 yl
gemi: Demek ki ondan 20 yl daha yalyz. Bunu o zamadan
bri geen sreye ait pk ok eyi bize ulatran her tr kaynaktan
biliyoruz. Bunlar hakknda okumuuzdur, dinlemiizdir ve
bazlarm da kendimiz yaamzdr. Burada stnlk duymamak
gtr; saf insan, bu dunmda o stnl duyar.
Ama burada yalnz bamza olarken daha fazlasn hissede
riz. Ayaklanrn dibinde birok tanmadk insan yatmaktadr, hepsi
dipib. Saylan blirsiz, ama ok ve gittike artmakta. Birbir
lerinden uzaklaamyorlar, bir toprak yn zerinde gibiler. Ama
o, gelip gidiyor, car nasl isterse. nk burada yatanlann iinde
yalnzca o ayata durabiliyor.
Sonsz
liin Anak zerine
Canelli i lnliiliik Eletirisi
CANEI, seksen yandayken yle yazar: "Ama bn lme
lanet okuyorm. Elimden baka trls gelmiyor. Bunun dnda
kr de olsam, baka bir ey yapamam, lm bir tekmeyle geri iti
yorum. Onu kabullenmi olsam, bir cani olurdum." [s. 66] Burada
ki espri, genelletirildiinde hemen aartr insan. lm kabul
lenen insanlarn hepsi -flozofar, cenaze ileri yapanlar, mezar
hatipleri, taziye kaleme atanlar, hatta mezarlk ziyaretileri
gerekten cani mi? Onlarn cinayetlerinin kayna nedir? Neyi
ihmal ettiler? "Cani olurdum." Bu, radikal olduu kadar ift taraf
inandrc gc olan lm eletirisinin iki kuraldan oluan temel
cmlesidir.
lk kural, kulaa biraz tandk geliyor: lm asla unutmayp
bastrmayacaksn. Menento nor!<> Bunu rahipler, filozofar ya da
doktorla yzyllardan bri syler. Platon, lm en iyi t verici
sayar, Paulus, her gn ldn itiraf eder ve Montaigne, de
nemelerinde nemli olanan lmeyi rerek olduunun altn
izer. lm kabullenmek, bugn neredeyse her psikoterapistin
divannda, TV sohbt programlarnda ya da saysz yaynlarda mut
luluk tavsiyesi olarak sunulmaktadr. Neredeyse lm korkusu
ad bir korku haline gehni ya da baarsz bir hayatn dpedz
blirtisi olmu gibi.
Buna karlk Canelli 'nin ikinci kural unu ister: lme her
zaman kar koyacak ve lme asla raz olmayacaksn. Bu ik kural
<

>
Memnto mri (Ltinc): "leceini san unutm'' ya da "bir gUn lmek
.onmda olduunu unuta" anlamnda kullanr. .
1 1 6 SON SZ
n planda bir kartlk oluturur. lm inkar ve bastnna yntem
leri, lme kar koymann en baarl biimleri deil midir?
Aslnda -ller tarafndan igal edilmi olan hafzamz- bizleri
lm kabule zorlamyor mu? Canelli, lmle anlamay da
yasaklyor. Ot lm asla inkar etmiyor ve ayn zamanda asla
savunmuyor. kinci Dnya Sava ' ndan hemen sonra yle yazar:
"lme kar olan nefetim, sonsuza kadar onun bilincinde olmam
gerekli kl yor; byle nas l yaayabildiime ayonm." [26)
Demek ki, Canelti
J
' nin k krtc tezi yledir: zellikle srekli
bir lm bilinci, bizi lm deni len sonu kabullenmeye zorlamaz.
Bu tezle birlikte Canetti -nemli ve buna raen kuramsal

balamda anlalmas g bir nokra


.
da-, yirminci yzyldki en
etkili lm yorumuna, baka deyile Heidegger' i n " VaJL ve
Zmna" adl kitabnn 53. paragrafna kar kmaktadr. Heideg
ger, eserinin bu blmnde birey biricikliini, "kendine zgl"
i crsinde, lme ynelik bir "ne geerek koma" ile oluturduu
nu iddia etmiti. Buna gre, "lm i in varlk" zgrl, ancak
bireyin kendi lmnn "olaanst olana na" ynelik bir
" koma"dan kaynaklarunaktadr.
Canetti, bu dnceyi nemli bir noktada dzeltir. O, "lm iin
varlk" konumunu deil , fakal bir ulme kar varhk" konumunu
nerir. Bu "lme kar varlk," bit baka devi ni m biimincc karak
terize edilir: Bir 11ne geerek koma"yla deil, hele bir "kama"
konumuyla hi deil, fakat bir geriye itne konumuyla. Caneui'nin
argmanna gre biz lme dor komay z, fkat lm bize dor
gelir ve geriye itilmelidir. "Burada dunnu, lme bakyor. lm
onun stne yryor, ama o lm geriye itiyor. Ona kendisiyle
hesaplama onurunu vermiyor. Kargaann sonunda ylne de stne
geliyor, ama lmn nnde eilmiyor. lme bir ad takt, ondan
nefret etti ve onu geriye itti. Acak u kadarn baarabildi, yine de
hi yoklan iyidir." [s. 67]
"Gc bu kadarna yetmitir. " Yazar, lm yok etmemitir, ve
hatta gnn biri nde ona yenil eceini n bilincindedir. "Elindeki san
SON SZ 1 17
kurunkalemiyle lme kar yazd tehdit edici bi r szcn
. banda lmek ister." Ama o az ey "hi yoktan iyidir:" Canctti
hibi r lm kabul etmedi
,
hayvanlarn lmn bile. Hei deg
ger
,
in " l me nceden koma"snn kars nda o varolusal bir
savunma bak asn i ddia etti ve Rilke' nin lm (iimizde bir
meyva gi bi olgunlaan) mistikleti rmesine kar da teselli si
imkansz bir canlln fesi ni. "lmn, yaamakta olanlarn
i i nde mevcut olduu tasar mna kar neden direniyorsun? O zaten
seni n i inde deil mi ? -Onunla savamam gerektii iin i i mde
o. Srf bu amal a ona ihtiyacm var bunun iin onu i ime al dm. "[s.
53] lmle btn retorik ortaklklara, i ster felsefi i ster edebi yolla
dile gelsin, itiraz bu tr cmlelerde yansr. "lm sanki ezici bi r
stn gce sahip deilmicesine ho karlayan bi rini dneli m!
En ' derin' dnrler bile lme bir i skambil numaras gibi bakar
lar. " [ s. 22]
lm bir "iskambil numaras"., bi r dnce denemesi dei ldi r;
o, bizim yalnzca bi r eit iliki iinde ol duumuz dpdz
dmanmzdr: Bize durmadan saldr r ve bizi tehdit eder, biz
saldnlar karlarz ve onu geri iteriz. Bu " lme kar olmak"
motifi yine Hei degger'i n analizini dzelti r. " Valk ve Zan:m"da
zaten yalnzca kendi lmn soylu yapar, oysa br insanlarn
lm -rasgele tecrbe ol arak-hemen darda brak lr. Canelli
kendi lm i le di erleri ni n lm ay r mn eletiri r. Kendi
lmne "nde koan ve raz olan" kimse, bakalarnnkini de ka
bullerneye oktan hazrd r. Buna kar lk Canelli, lml e tehdit
edi len btn canl larn dayan masn hayal eder. nk lm. biri
cik dmandr, ve o "ezici gte"di r. Yaayanlar "her i nsan n
l mnden, kendi lmleri mizden olduu gibi nefet etmeli"ydi ler,
ve
"
bir kez olsun herkesle bar yapmah_ ama lmle asla.
"
[ s. 20 1
lme yazgl olanlarn. lmek zere olanlarn ve l mleri n adna
eletirilmek zorundadr lm, "Artk lmeyecek olan ilk insana,
lleri n sevin gzyalar"na [ s. 23) duyulan topik bi r zlemle.
1 1 8 SONSZ
Canelli iin nemli olan bilmek deildir. nk lm hakknda
ne biliyoruz ki? Bu, daha ziyade phe iinde biyografik
ilkelerinden ok biyografik zorlamalarla elikiye den bir
tavrdr. Dncesi lm imkann reddetmez, ama lmn
gereklilie dayanlarak savunulmasn reddeder. Heidegger'den
farkl olarak Canelli, bireysellikle lmn rek ada birleti
riliini kaytsz artsz olarak kabul etmez. Bundan kan sonu:
lmle -kendisininki gibi baka canllan lmyle de- her
hangi bir biimde barmaya ve anlamaya izin yoktur. Sevgi emri
de ayn ekilde deitirilmektedir: "Hemcinsini kendin gibi sev! "
yerine Canelli 'de "Hemcinsinin dmanndan kendi dmanndan
olduu gibi nefet et ! " lmllk, akl iin, mcadele etmeye
deer bir dert olmaldr, mitsi z grnse de.
Yaammzn lmn etki alannda bulurnas, ala lme kendi
"olaanst olana" niteliiyle atfta bulunmasn gerektirmez:
"lm iin varlk," "lme kar varlk" olarak hem ayakta kala
bilir. hem de yadsnabilir. Bir "vala kar lm," lmll
kesin biimde onaylamaktan kanr ve bunu yaparken de. bu
kanma balamnda lmszle ilikin metafizik inanca geri
dnmez. lme kar savunna, sonsuz yaama ilikin bir umudu
gereksinmez. 11coor W. Adomo, bir defasnda Emsl Bloh'la
syleisi srasnda u tartmaya yer vermitir: "lmden zgr
klnm, dizginlerinden balm bir yaama ilikin tasarm,
topyaya ilikin dnceyi, dorudan topya dncesini
dnlebilir olmaktan kartr.( ... ) Bir btn olarak topyann
derinliine kar elikili bir yan vardr; yle ki, topya bir yan
dan lm ortadan kaldnlmakszn tasarmlanamaz, fkat te yan
da topya dncesinin kendisi lmn arln ve buna bal
olan ne varsa tmn ierr.( ... ) topyay yle ya da byle olacak
tarznda tanmlamaya ynelik her girim, lmn bu kartln.
ama ve lmn ortadan kaldrlmasndan sanki lm diye bir ey
yokmuasna sz etme giriimi olurdu." ( 196)
SON SZ 1 1 9
"lmn arl," Canetti'nin ok sayda cmlelerinde kendini
hissettirir. Bu cmlelerde, kolayna kaan bir dnce asla dile
gelmez; "lml dnce" sanatnn yaama sevinci habrcisi de
yoktur. Canetti 'nin hayali daha ziyade yok olmann mutluluu,
"iindeki insanlarn birden (lmn adn anmakszn) kayblduu"
bir toplumun mutlul uudur. 11Dnyadan kam, tek bana. " [s. 66,]
O, "Tanrnn, yaratmadan nceki haliyle dnyay zlediini0 ( 1 947]
bilir. Eserlerinde tekrar tekrar dnyadan kama hevesi dile gelir;
phesiz, bu hevesi lm artusuna evirme gayretlerine kar bir
diren eliindedir. "Budizm, bizim hayat inkarclarmzdan ne
gzel eker kendini! -Hayattan irenmek, ama binlerce yeniden
dou hikayesi. " [s. 66)
lm tehdidi altndaki insanlarla dayanma, lm "sonsz"
olarak kabul etmemek (nk bunun tersi daima baka insanlarn
lmn ierir) - Canelli 'nin lm dncelerinin neredeyse
merkezi, yine de son derece ift zeminlidir. Yani, bakalarnn
gerek gszlne, onlan yenilgisine, son baarszlna,
ansszlna, kne nasl ka konacak? Yalnzca bu -hep
yasal olsa da-lmle anlama, teslimiyetin bir iareti mi yoksa
lmenin kendisi mi? Hemcinslerin yaama haklarna sayg, onlar
hayata sk sk balanamadklar anda hor grmeye mi dnyor?
"ller yarglarla, yaayanlar sevgiyle bslenir." [ s. 1 9) Siegfied
Kracauer'i ana yazsnda Bazon Brok, her lmn byk bir
rezalet olduunu syler. Bundan kan sonuca gre, teselli sz
eden kii, "btn insanlarn lme kar dayanmasnn hainidir."
Demek oluyor ki Brok'un istei uydu: "ller iin kt konuun,
onlara kfedin, bu yetersizlik haline felenin, o zaman, kendinizi
detennini1.min egemenliini tanmaya devam etmekten u1.k tut
maya daha abuk hazr olursunuz."
Canelli, byle bir sonu kannaktan kanmtr; o bununla bir
likte balca boyu tlarm inceden inceye dnm ve analiz
etmitir, hem de hayatta kalanlarn bak asndan. Bizler hepimiz
120 SON SZ
u anda kesinlikle, hayatta kalanlarz. "Bizim l insan ve hayvan
yn zerinde yaamakta olduumuzu gittike daha iyi anlayarak,
utan duymayacamz bir zme ulamak, gittike daha
glemektedir. Deerini ve bklentilerini her zaman hissettiimiz
bir dnyaya srtmz dnmek imkanszdr. Ama deeri ve bklenti
leri bizimkilerden daha az olmayan teki yaatklarn lmnden
yararlanarak yaamak da imkanszdr." [s. 36] Canetti'nin "Kitle ve
iktidar' kitabnn 6. blmnde yle denir: Hayatta kalan kimse
kendinden sorumlu olduu gibi tekilerden de sorumlu olur. "Hep
hissettiin u bakalarndan ok yaamak suu." [s. 65] Bu su ayn
ekilde "onun dnyaya getirdii yeni bantlar iin kefalet
ister."[ l 975] Hayalla kalan her insan bir lnn yerini almyor mu?
Bu hayatta kal suu farkl biimlerde dizginlenebil i r. Mesela
hazza dnyle. Canelli, hayatta kal hazzn "lme kar
olu "un kaalk yan, gcn dpdz temel fgr olarak tasvir
etmitir. nsan varhmm "biricikii"ni kendi lmne "koma"
yeterliliinde bulan Heidegger 'i bir kez daha hatrlayalm.
Bakalarnn lmesi bu arada flsefi sor alannn dnda tutulur.
Canelli tamaiyle farkldr. "Esiz olmak kadar korkun hibir ey
yoktur; ah u hayatta kalanlar, hepsi nasl da aldanyorlar" [s. 57]
Hayatta kalan. Canetti'nin ok kez karakterize ettii gibi, yerde
yatan llerin ortasnda dimdik ve yalnz bana durur. Ayn zaman
da bakalarnn lmne koarken, kendi valnn "biricikli
i
"
nden emin olur. "Hayalta kalan, ok sayda lnn arkasndan
bakar. Onlar kmsemeye balar. Saylan yle oktur ki ! Bu
arada pk o hayva nesli de alaka katledilmitir. nsanlar gibi
hayvanlarm da doal kurbanlar olduu aktr. Saylan hor grle
cek kadar oktur. Hepsi de lebilirdi. okla hepsi arasndaki
mesaf daralyor. Soukkanhhkla genel bir kten sz ediliyor.
Bu k dnlebildii iin insan kendini geri ekiyor -O bir
istisna oluyor. - Bakalarnn kn bnimseme ve denemek
insana oyun ya da aka gibi geli yor. -Gi ttike artan l ynlar
SON SZ 1 21
yalnzca kabul edilmekle kalmyor, ayn zamanda yaam sresinin
uzatlmas iseii de douruyor. " [s. l 10] Hayatta kalan tam da,
lme kar dirente onun en gvenilir mcadele arkadana
dnr. Canelli 'nin bir zamanlar despt reinde gsterdii gibi,
hayatta kalma zevki tutkuya ykseltilebilir, hatta tam bir katliam
zevkine. "ktidar sahiplerinin yanma dt her zaman kendini
ldrlm gibi hissediyor." [s. l 1 1 ]
Hayatta kalma tutkusu, cinayet tutkusuyla akrabadr, Canet
ti'nin rnein "Kitle ve iktida' almasnda gittike daha net
algladna inand gibi. "Bu btn ay oyunca ldrenin ya da
daha uzun yaamann zaferi zerine dndm" diye not der
l 957'de. 11Sanki az dolusu fkeyle ortaya koyduum ne varsa
hepsinin, bakalarnn lmnden g ald ve bu yzden ho
karland sylenebilir. Adeta, lmek zornda olduunu ok dert
etme, senden nce ok kimsenin ldn greceksin, der gibiyim.
- Sanki kimin bana gelirse gelsin her bir lm, her areye
bavurularak engellenebilecek bir cinayet deilmi gibi ! " [s. 37)
Hayatta kalma tutkusu, diye devam eder Canelli, son derece
genelletirilmek ve ldrme yasayla snrlandrlmak zorundadr.
"lme kar olmak" demek, zorunlu olarak, yalnz kendi lmne
deil, her lme ynel iktir. "ldrmenin ihtiamna bn kimse
inandramaz; kendim hi ldrmediim halde o srada ne hissedil
diini biliyorum; hissedilen ey, ldrlenin ya da ldrenin bir tek
nefsinden bile daha az deerlidir. -Bi r tek harf yazan el, ldren
elden daha byktr; ve bir lme katkda bulunan parmak,
bklmeye 7man bulamadan kurumal. nsanlarn lmesi yetmi
yormu gibi, bir de birbirlerinin lmne yardmc oluyorlar!"
[s. 86]
ldrme yasa, "lme kar ol u"un kaytsz artsz
kouludur, aym zamanda da onun en berbat smaru. Canelli, daha
sonraki yazlarnda ldrme yasan aka hayvanlara kadar
geniletmitir. "ldrmek, kesmektir; imdi 1ayvanlara olan, daha
sona, ama ok soma deil, bize olur, bu sre ancak amamiyle
1 22 SON SZ
unutulmaya yetmeyecek kadar getir. Uzun sren bir sylenti gibi
kesmek ldrmek, kesmek ldrek." (1 992) Canelli bu bakmdan
Cainizme<> sempati duyar: "Ben lm diye
,
tek bir ey
tanmyorum. Sivrisineklerin de pirelerin de lmesi, bnim iin
lm insanln u ilk gnah hikayesinden daha iyi akamyor."
[s. 80] Canelli "ibadetimsi bir prhi zcilik uygulayp cinayetten ve
canlerden uzak durmakla yetirneyip alarn ve avclann yanma
da asla yanamayan" Pythagorac' a hayrandr. [ 1 984) ncil Tanrsn
sorgular buna kar: "Tknmak zere yaratlm kullar -nasl olur
bu?., [ 1 978] Canelli, "nsanlarn yemek yerine gldkleri" [ 1 96]
bir dnya hayal eder, ya da "insanlann yerken aladklar" [ 1 953]
bir dnya. En u noktada ise mit eder ki eer yemeden hayatt
kalnabilse lm nihai olaak alt edilebilir. "Yemek zorunda
olmayp yine de byyen. a5la yemedii halde zeka ve duygu
bakmndan insan gibi davranan bir insan! Bu, akla gelebilen en
yksek ahlak deneyi olurdu ve bu deney ancak olumlu sonu
landnda, lmn yenildii ciddi olarak dnlebilir." [s. 28]
Bu arada kendini brakma gibi, hayatta kalmaktan kesin
vazgei (ve bununla da lme direrekten vazgei) asla
tartlmaz. Hayatta kalan kii "uzun mr" - "inlilerin lm
szl" gibi yce bir deer olarak sayar; ama bu hedefe ulamada
iki grev v;udr: Btn canllara kar sorumluluk, onlar asla
ldrmeme ve btn lmlere kar bir grev: Onlar szlerle ve
hatralarla yeniden hayata dndrmek. Canetti, Dr. Haiya 'run
uHiroima Gncesi''ni byle okur: "Bu adamn en dokunulmaz
yan ise llere kar saygsdr. [ . . .] lenlerin hibirinin artk
birey olmad ve bir yna dnt gibi bir duyguya
kaplmaznz. O, lenleri tek tek kiiler olarak hatrlar." [s. 76]
Bir mezarlk ziyaretisi 89 yandaki birinin mezar banda
teki bireyleri de dnr, kendini gayrete getirmek iin. Kendi
c>cainim: J.niz ya da Cayni m de denir. Geleneksel anlamda Jain Dhar
m olarak bilinen Gney Asya kkenl i bir din ve flsefe. Ruhsal zgilrll ve kur
tlu kavrr temelinde kurlmu oan Cainizm lm cnhlann eit olduunu zl
likle iddet kartln savunur. -d .
SON SZ 123
hayat izgisinin tuhaf bir muhasebesi iinde yle sorar Canelli:
"nsann 90'na varmasna engel olan nedir?" [s. 1 1 4] phesiz,
insan mezarlklara gidip gizli bir tatmin hissedebilir, ama mezarlar
yeni bir dirilme zlemiyle de ziyaret edebilir. "lleri ziyaret
etmek, onlar yerlerine yerletirmek gerekir; aksi halde korkun bir
hzla kayblurlar. -ller, yasal yerlerine, yani yaarken var o
yerlerine dokunulur dokunulmaz, byk bir hzla hayatlarna
kavuurlar. Onlar hakknda unuttuumuzu sandmz her eyi
yeniden hatrlarz, onlarn konumalarn iitir, salanna dokunur,
gzlerinin ltsnda neeleniriz. Belki vaktiyle bu gzlerin rengini
bile tam bilmediiniz halde, imdi bir renk bile dnmeden tanrz
o gzleri. Belki imdi hayal ettiklerimiz ncekilerden daha
youndur; bu ani canlanmada tam kendileri olmulardr. Belki, her
l arkada brakt birinin ona sunduu bu y<:niden canlarunda
mkemmel olmay bklemektedir." [s. 62] Bunun dor sonucu
olarak Muhammed Peygambr hakknda, "btn pygamberlerin
gereklemesi" konusunda denir ki o, llerle yalnzca "yeniden
canlanma objeleri" ( l 949) olarak ilgilenmitir.
lme kar bir direnci ele vermedii gibi hayatta kalanlarn oh
olsunlanna ya da ldrme hevesine de dayarayan olas bir l
an1ayn Canelli, hayatnn sonuna doru yalaruna zerine tekrar
lanan dncelerde izmitir. Yalanmak demek, gittike daha ok
insann, tandmz, nefet ettiimiz, sevdiimiz ya da saydmz
birok insann "ller partisi"ne getiini grektir. Eski Roma' da
lmek, "ad plures ire," (ounluun arasna karmak) derekli.
Metafizik kavramlarn, pozitivist ayklatrmalarnm ve pstmo
dern hayal krklklarn abalarnda geriye kalanlar, sadece, hibir
iirsel ya da flsefi spklasyonun sz ete ye cesaret edemedii o
vedalardr. Bunlar, dramatize edilemeyen, mmknse ok sradan
lm anlardr, kahramanca, doal, zgrce ya da acmasz erken
lm deildir, olsa olsa nceden grlebilen bir sondur ki hala
btn kltr tabakalarna inat - her tr cevaba direnen o ak
sorular ufkunu grnr klar. Hayatta kala kii "kendini, ortak
olduu imdinin kaybn grecek ve katlanacak bir arkada kalan
124 SONSZ
olarak" hisseder. O artk annesmn haykrn duyan o yedi
yamdaki ouktur: "Olum, sen oyna yp duryorsun, babansa

ld! Sen oynayp duruyorsun, babansa ld! Baban ld! Baban


ld! Baban ld! Sen oynuyorsun, baban ld!" [s. 1 3] Canel
li 'nin bu hayknL asla unutmad> hatta kendisinin otuz yl sona,
savaLn ortasnda 1 5 ubat l 942'de ortaya kard bir vasiyetin
dikeni olarak algladnm kant oktur. O gnn imdiye kadar
yaymlanmam notlan. hakh olarak elinizdeki kitabn epigraf n<>
oluturdu: lme kar; "dzensiz dncelerin bir hayat boyunca
yrtlm bir plannm zdeyii, "nsann lme Kar Savunul
mas zerine. " (s. 91
Canctti 'nin babas gen yata ld, otuz birinde. Oul, yetmi
drt yamda unlan not eder: "Ben, hayatta kalan kimse yana
girdim. Bundan rknemeyi kendim yendim. Yava yava, hayatta
w
kalanlardan olmadan, bakalarndan yal olmak mmkn deil;
daha yal olmay bcersek bile, bu ancak bakalanr aym yaa
ekmekle olur. -Harika hayal ." [ l 979] Ama ller hayatta kala
larn yanma nasl ekilir? Peter Noll 'un mezar banda yapt
konumada tiyatro yazan Max Frisch yle der: "ller arasndaki
dost evremiz byyor." Canelli ise, mrlerin haka datld
topik bir dostluk ilkesini eletirir. "Sinein Acs"nda yle der:
"Dst denebilecek kimseler, yalnzca nlerinde ka yl kaldn
aratrp sonra birbiri yle dengeleyenlerdir. nsan yalandka bu
dengeleme midi daha sk utandryor. Hayatta kalmak arzusuyla
kayp deneyimi (anne-babann, kadnlarn, dostlarn, dmanlarn
kayplar) arasndaki eliki, sonunda yalnzca edebiyat sayesinde,
hayatta kalan llerin -yanda deil-arkada olarak gsteren
btn edebi ileyi aralaryla ve alarla giderilebilir.
"Uzun bir hayatn en zararh yanna, insan kimi zaman srf bu
yzden o hayata son vermeye kk rtacak kadar korkun grnen
()Epigraf: Bi r kitabn ya da kitaptaki bir blmin bana konan bir an
b. Msrala halinde veya dzyaz eklinde olabilir. Epigraf yerleti.n yazan,
epigrf izleyen yazyla ya da y<ptla ilgili genel grnden doar. -'<1.
SON SZ 1 25
yanna gelince - insann onca kiinin ardndan hayatta kalm
olduu gerei, dnld kadar umuL5UZ deildir" diye yazar
Canelli "Sinein Acs"nda: "nk insan, kendisinden nce lm
olanlar onlar btimleme yoluyla yeniden hayata dndrebilir.
Ama bu, zgr seime bal olan bir ey deil, fakat en yksek
dzeydeki bir brluluktur; ancak lleri bir zaanlar gerekte
olduklar gibi, bir eylerin stn izmeden ve bir eyleri
buland rmadan betimleyen kii kendilerinden nce lenleri
sreleri yazgsndan korunu olur. -Yallk, sadece onu
hak etmeyenler iin bir azaltr. nsan, yall kendini geri ek
memekle veya bunu sadece edimin daha disiplinli ve iddial bir
aba urna yapmakla hak eder. Byle bir aba, yenik denlerin
tm_ iin. hem de insann blki de yenik dmeyeceklerini hisset
tikler iin bir yaam koul klar. Ben, bunu yalln ifte yz
veya fanus yz<> diye adlandrmak i stiyorum: Bu yzlerden biri
yenik dm olanlara, tekisi ise henz yenik dmemi , belki de
asla yenilemeyecek olanlara dnktr.
,
,
Thomas Macho
<>tanus: Rom dininde kap ve geilerin ya da tm balanglarn canns.
fanus 'un ba ii yzO olak canlandmhr -d.
ECER GNN BiRiNDE OLCAKSA
1 27
lER GNN BR NDE OLACAKSA -cnck ki ola
cak-, kesinlikle olacaksa. o zanan elinlic sar kurunkalcmlc
lme kar yazdn tehditkar bir szcn bamda lmek istc
nm.
BuGN K/R,\R \ERDM: liinc ka diiiinccknni yancan.
'""gde aklma geldii gibi. herhangi hr hag krnada ' c sk bir plana loy1111
.mctk. Kalbimde i\liiii zorlayan sil:h bilccdc bu s:v: geip gics.
m 'crclllt'lll. Bu l:h ac wrccek e ''n'i olacak. s: aa m uun olacak. O
daha gcn br /amanda. ak:larla 'c cetl h;hditlcrlc atlatmak ''terdim: ihmii
) .nlgsni br ma,kcl blo gbi tas:I\ 'ur edcrdn: ,
.
c dl c kyali.>tk. br '"ru
suikastt}la ona ):tnaak isterdim. Gii pcpc nkrlc) le yctrmcyip o.
s:gkn soldan girit b:111<1. l l;I\ ay ,.c dci/ giiriiyor. c l ii\iik "> gibi en biiyik
ey de onn iin tandk ve geerli. her cyn birden ii<tnc yriiyor. hibir C)
i k cdine zan ta yor. Biiykcc. hana da z:nan kn lnyo. 13cn de c 1 in1<kn
gcldi gibi y:blanalyn onu ' " ncrdc olursa obn r:sgclc bir )CI
i\ lcndiyi. Ona imdi tabutlar ha11rla) aa. hunlar hi de siislcycnc. en
a/mlan ssl olanlar sert. parmaldkl :trn.arlara koy:bl n.
Pascal oll11 doku: kadar yaad. ben yaknda ot )tdiyi. Onun
kad.riyk hesapla r sak hci ei1 iki ylm daha var. Ne acele! O. l lrisiyal
savs iin diicsi likirer hmk :lasda. Bcns.. is: lii.: kar
s:I\ uulnas iizcric diicclrini toparlamak istiyorum. 1.cr gnn hirk
olarksa -demek ki olacak- kesinlik!.: olncab:. o aa elimde sar kuuka
lctc lme ka r y:dn tehditkar bir >iicuii bnda lck "terim.'"
Flias C:uctt