Srednjovekovna knjizevnost

Srednji vek traje od V do XV veka. Često ga zovu vekom mračnjaštva, jer je kultura u tom periodu bila podređena crkvi. Vladajudi pravac u filozofiji bila je sholastika, a uzor i ideal u načinu života bio je asketizam. KNJIŽEVNE VRSTE: žitija, hagiografije, apokrifi, duhovna poezija, pohvale... PISCI: Teodosije, sveti Sava, Jefimija, Despot Stefan Lazarevid... Srednji vek za srpsku književnost je bitan zato zato što se tada pojavila pismenost i širila se prepisivanjem knjiga (Resavska škola). Od XII do XIV veka, za vreme dinastije Nemanjida, srpska srednjovekovna književnost doživljava vrhunac. eufemizam – ublažavanje glorifikovati – uzdizati asketizam – odricanje od svih zadovoljstava i samotnjački život jeres – sve što je protiv crkve

Sveti Sava
Žitije svetog Simeona Sveti sava je u Studeničkom tipiku u prve tri glave pisao o životu Stefana Nemanje, osnivača manastira. Kasnije taj uvodni deo postaje poseban spis, prva srpska biografija i prvo originalno delo srpske književnosti. U biografiji su opisane poslednje godine Nemanjinog života (od odricanja od prestola do smrti). Ima jedanaest glava. Nema fantastike ni čudesa, ved piše realno o svom ocu, ne glorifikujudi ga. Ima biblijskih citata i metafora. Piše i o sebi, i o svojim osedanjima pa u delu ima lirskih elemenata. Pripovedanje je jednostavno, sažeto i slikovito. Zahvaljujudi sadržini može se redi da delo poseduje elemente hronike, romana, autobiografije, memoara i dnevnika.

Jefimija
Pohvala knezu Lazaru Despotica Jelena, žena Uglješe Mrnjavčevida, a monahija Jefimija jedna je od tri žene iz vladarskih dinastija koje su pisale (Milica, Miličina kder Jelena). Posle Uglješine smrti 1371. u Maričkoj bici, živi u Kruševcu na dvoru kneza Lazara. Sredinom 1402. Godine izvezla je na pokrovu za divot sa mostima kneza Lazara na crvenoj svili zlatnim koncem Pohvalu knezu Lazaru. To delo je pesma u prozi, prožeta osedanjima. MOTIVI: slavljenje, zahvalnost, stanje u Srbiji, traženje pomodi, zabrinutost, skromnost... Opisani su Jefimijin i Lazarev lik. KOMPOZICIJA: tri dela (o knezu Lazaru, o stanju u Srbiji i o Jefimiji). STIL: dinamičnost kazivanja iskazana promenom tela, lica, izborom reči i jakim rodoljubljem.

Stefan Lazarević
Slovo ljubve Ratnik, knez, despot, mnogo putovao, obrazovan, posveden knjizi, znao srpskosloveski, grčki i latinski, imao bogatu biblioteku, okupljao pisce, organizovao resavsku školu, doprineo da se mnoge knjige prevedu na srpskoslovenski i sam je prevodio i pisao. DELA: Pohvalno slovo knezu Lazaru, Natpis na mramornom stubu na Kosovu i Slovo ljubve. Slovo ljubve je pesma u prozi nastala 1409. Ima deset strofa i pisana je u obliku poslanice. Poslanica (epistola) je spis u obliku pisma koji se upuduje nakoj ličnosti sa nekom namerom. Stil takovog spisa obično je svečan i odmeren. U delu se javlja akrostih koji sadrži naslov pesme. Akrostih je vrsta pesme u kojoj početna slova svakog stiha, strofe ili pasusa čitana odozgo na dole obrazuju neko ime, poruku ili naziv. Ovo je pesma o ljubavi, lepoti, razumevanju i želji za pomirenjem. Ne zna se tačno kome je upudena i to doprinosi njenoj univerzalnosti. MOTIVI: lepota prirode, ljubav, biblijski motivi (svađa, praštanje, Kain i Avelj), želja za sastankom i želja za pomirenjem, opis prirode, pominjanje čulne ljubavi prvi put u srpskoj književnosti i optimistička poruka o pomirenju – sve su to elementi novog doba (humanizma i renesanse). Završna strofa je poenta pesme: dodi de do susreta koji de oživeti nekadašnju ljubav i povratiti poverenje (optimizam).

Ana Milinkovid

Narodna književnost
Stvarala se i prenosila usmenim putem, pa je bila podložna stalnim promenama. Pripada kolektivu, izražava narodni duh, shvatanja i raspoloženja. BITNE KARAKTERISTIKE: sinkretizam, lutajudi motivi, veliki broj varijanti, ustaljenost i stereotipnost u jeziku, sintaksi i organizaciji fabule (isti počeci i završeci, opšta mesta, stalni epiteti, stalni brojevi). Narodna književnost se deli na: 1.poeziju (lirsku, epsku, epsko-lirsku) 2.prozu Vuk je podelio poeziju na muške (epske) i ženske (lirske) pesme, ali je i on primetio da su neke pesme `na međi`.

Lirske pesme
-sadrže osedanja i raspoloženja -kratke su i pevane u osmercu I desetercu (lirskom) deli se na sledede vrste: 1. verske (mitološke, hrišdanske) 2. obredne (dodolske, koledarske, kraljičke, đurđevske, ivanjske...) 3. običajne (svatovske, slavske, zdravice, tužbalice...) 4. porodične (uspavanke, pečalbarske...) 5. ljubavne 6. posleničke 7. šaljive

Srpska djevojka
-ljubavna pesma; slika zaljubljenost momka i devojke -uzdižu se ženska lepota (spoljašnja i unutrašnja), smernost, skromnost i ljubav STILSKA SREDSTVA: slovenska antiteza, epiteti, hiperbola, kontrasti, inverzija LIRSKI SUBJEKAT: mladid koji sse neposredno ispoveda POENTA (zaključak): ved devojka da gledam preda se iz koje se vide devojačka skromnost, čednost i patijarhalno vaspitanje -pored mladideve, u pesmi se ogleda i Mililčina zaljubljenost

Sunce se djevojkom zeni
VRSTA: ljubavna pesma sa mitološkim motivima; fantastični detalji se preplidu sa stvarnim MOTIVI: lepota, zavođenje, ljubav, ženidba, zvezda Danica... OSNOVNA TEMA: ženidba Sunca KOMPOZICIJA: tri dela gradacijski poređana Sunce je simbol sjaja života, vedrine, lepote, pa je pesnikov postupak u kojem ne opisuje fizičku lepotu devojke, ved samo Sunčevu zanesenost njenom pojavom, veoma umetnički efektno...

Epska narodna poezija
GLAVNE KARAKTERISTIKE: Pripovedanje u tredem licu o nekim događajima i ličnostima. Epska tehnika se odlikuje mirnodom, objektivnošdu, epskom širinom koja se ostvaruje brojnim sredstvima; epizodama, retardiranjem radnje, ponavljanja i sl. Epske narodne pesme prema dužini stiha dele se na: 1. bugarštice – pesme dugog stiha (petnaesterac, šesnaesterac sa cezurom posle sedmog odnosno osmog sloga). Naziv potiče od glagola bugariti (tugovati, tužno pevati). Imaju pripev ili refren od petog ili šestog sloga koji se učestalo javlja. Pregled pevanja su događaji i ličnosti iz XIV i XV veka. Nastahale su na feudalnim dvorovima i slikaju feudalne odnose. Poznata bugarštica je Marko Kraljevid i brat mu Andrijaš. 2. Pesme kratkog stiha – guslarske ili deseteračke pesme sa pauzom posle četvrtog sloga. Vuk je prema vremenu nastanka podelio epske pesme na pesme najstarijih, srednjih i starih vremena. Sve epske pesme podeljene su na tematske krugove ili cikluse koji se okupljaju oko nekog događaja, ličnosti ili razdoblja: 1. nesitorijske pesme – opevaju događaje i ličnosti koje nisu postojale u istoriji. Govore o svakodnevnom životu, verovanjima, običajima, religiji, mitologiji, moralu, porodičnim odnosima: Sveci blago dijele, Nalud Simeun... 2. pretkosovski ciklus – govori o procvatu srpske feudalne države, ali i o prvim znacima raspada (nesloga velikaša). Pesme najčešde govore o Nemanjidima i Mrnjavčevidima: Uroš i Mrnjavčevidi, Ženidba Dušanova, Ženidba kralja Vukašina, Zidanje Skadra... 3. kosovski ciklus – pesme koje govore o kosovskom boju ili o ličnostima koje su učestvovale boju: Banovid Strahinja, Kneževa večera, Car Lazar i carica Milica, Propast carstva srpskog, Kosovka devojka, Smrt majke Jugovida....

Ana Milinkovid

4.

5. 6. 7. 8.

ciklus pesama o Kraljevidu Marku – istorijska ličnost od koje je narodna mašta stvorila nepobedivog junaka koji kažnjava nasilnike, oslobađa roblje, štiti pravdu, ali je neumeren u jelu i pidu, preke naravi, sklon kavzi, neposlušan i samovoljan: Marko Kraljevid i Musa Kesedžija, Oranje Kraljevida Marka, Marko Kraljevid ukida svadbarinu, Marko pije uz Ramazan vino... pokosovski ciklus – o Brankovidima, Jakšidima i Crnojevidima i o događajima posle kosovskog boja: ropstvo, nesloga, deoba, porezi, pesimizam, beznađe: Smrt vojvode Prijezde, Ženidba Maxima Crnojevida, Dioba Jakšida, Bolani Dojčin... hajdučki ciklus – tursko nasilje i hajdučki otpor: Starina Novak knez Bogosav, Stari Vujadin, dijete Grujica, mali Radojica, ljuba hajduk-Vukosava... uskočki ciklus – o upadima na tursku teritoriju sa teritorije pod austrougarskom vlašdu, o dvobojima, otmicama turskih žena i devojaka, o ropstvu: Ivo Senkovid i aga od Ribnika, Senjanin Tadija, Ropstvo Jankovid Stojana... pesme o oslobođenju Srbije i Crne Gore – o Prvom srpskom ustanku i ustaničkoj borbi Crnogoraca početkom XVIII veka: Početak bune protiv dahija, Boj na Mišaru, Petrovid-Batrid, Tri sužnja...

Hasanaginica
-neistorijski ciklus -epsko-lirska pesma, balada -epsko-lirskim pesmama, pored balada pripadaju i šaljive pesme i romanse Romanse su pesme sa epskom širinom i obiljem vedrine i duhovitosti - Stojan i Ljiljana Balada je tužna pesma sa epskom osnovom, snažnim osedanjima i tragičnim krajem Ovo je prva pesma koja je privukla pažnju evropske javnosti prema našoj narodnoj književnosti. Alberto Fortis je 1774. objavio ovu pesmu u svom delu Put u Dalmaciju i od tada ona je mnogo prevođena i tumačena. Mnogi dramski pisci su na osnovu nje pisali drame: Alexa Šantid, Milan Ogrizovid i Ljubomir Simovid. Ptiča o Hasanaginici je jednostavna i sažeta, radnja se brzo odvija, pa zbog toga postoje mnoge nedorečenosti.

Ana Milinkovid

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful