You are on page 1of 39

9.

EVROPSKA MONETARNA UNIJA


9.1. Osnove i teorija monetarnih integraija
Ekonomije unitarnih, federalnih, konfederalnih ili zajednica drava, nezamislive
su bez autentinih monetarnih sistema.
1
Monetarna politika je kljuna za
provoenje opte ekonomske politike, pa je u E klasifikovana u fundamentalne
zajednike politike. Evrosistem kao vrhunsko dosti!nu"e moderne epohe ima
specifine pretpostavke i ciljeve funkcionisanja.
Monetarna unija je decidno determinisan sistem u kojem se odluke monetarnih
vlasti moraju striktno provoditi u ekonomskom okruenju koje jo uvijek nije
potpuno harmonizovano. # dru!e strane, jo ima tendencija zadravanja nekih
ovla"enja od strane nacionalnih banaka, koje su obino plod rezistentnosti
politikih struktura i elja nekih vlada lanica, da autonomno rjeavaju probleme
makroekonomske stabilnosti.
$ato su pre!ovori o monetarnim pitanjima komplikovani i politiki osjetljivi. %ao
rezultat, centralna bankarska institucija je politiki samostalna &posebno u
kontroli inflacije', ali jo uvijek nedovoljno centralizovana i se!mentirana.
(nstitucionalno konstituisanje Evropske monetarne unije &EM' se do!aa u
kasnom periodu njeno! postojanja i jo nije u potpunosti zavreno i prihva"eno
od nekih najvanijih lanica.
)
(sto tako, evropski monetarni sistem je zatvoren za
zemlje koje ne mo!u ispuniti nametnute uslove pristupanja. *ednostavno, postoje
zemlje koje mo!u a ne"e, i zemlje koje ne mo!u a htjele bi, da se inkorporiraju u
evropski monetarni sistem. $ato se u evrointe!racijama javljaju dvije ekonomske
substrukture+ monetarni sistem &M#' i monetarna unija &M'.
Monetarna unija je sloeni oblik institucionalizacije ekonomsko! prostora i jedno
od najsloenijih i najznaajnijih komunitarnih dosti!nu"a. pravo zbo! sloenosti
i politike osjetljivosti monetarne sfere, ovi procesi dolaze poslije ustanovljenja
dru!ih zajednikih politika. ,ije teko primjetiti da uz politiku irenja na istok,
$ajednica nije uspostavila ni jednu slinu strateku promjenu koja otvara nove
drutvene horizonte.
-akle, EM je endemska asocijacija koja se prvi put javlja na ekonomskoj sceni.
$emlje osnivai su od EM oekivale veliku korist na irem ekonomskom planu i
jaanju komunitarnosti. Ekonomski razlozi su osnovni pokretai osnivanja EM.
. tome najbolje !ovore uslovi prijema za nove, i obaveza kojih se pridravaju
1
O ekonomskim sistemima vidjeti u: Bajec Jurij, Savremeni privredni sistemi, CID, Ekonomski fakultet,
Beograd, !!"# god# O monetarnim sistemima vidjeti u: $iljkovi% Dejan, Devi&ni kurs i devi&no tr'i(te,
CID, Ekonomski fakultet u Beogradu, !!"# god#
2
O E$) vidjeti u: *ujo *ukmirica, +ikola ,piri%, Ekonomska i monetarna integracija Evrope, Ekonomski
fakultet, Banja -uka, !!.# god#/ De 0rau1e, 2# 34e Economic of $onetar5 Integration, O6ford )niversit5
2ress, 177#/ Jo4n 2inder, European )nion, O6ford )niversit5 2ress, O6ford, !!!#/ $ike 8rtis9:rederick
+i6on, 34e Economic of t4e European )nion, O6ford )niversit5 2ress, !!;#/ $iroslav 2rokopijevi%,
Evropska monetarna unija, 0ra<evinska knjiga, Beograd, !!;# god#/ 0ordana =eni%>Jotanovi%,
$e<unarodni ekonomski odnosi, Ekonomski fakultet, Banja -uka, !!?# god# i dr#
1
postoje"e lanice EM. .ni su sublimirani u makroekonomske indikatore
ekonomske uspjenosti &kriterijume konver!encije'.
/azvoj zajedniko! trita nije mo!u" bez monetrane politike E.
0
(ako ne treba
zanemariti bezbjednosne, unutranje i spoljnopolitike, socijalne i dru!e aspekte
zajednitva, ipak su dominatne ekonomske dimenzije evropskih inte!racija.
1
.vo
se posebno odnosi na noviju istorijsku epohu. 2ko je ideja o evropskoj koheziji
poslije -ru!o! svjetsko! rata bila fundirana i na potrebi za mirom i bezbjednosti,
danas je ona potpuno okrenuta ka ekonomiji. ,a slobodama kretanja roba,
kapitala, uslu!a i ljudi, uvr"eni su stubovi razvoja i opstanka E. 3iberalizacija
kretanja roba i uslu!a, te slobodno cirkulisanje kapitala inte!risano! evropsko!
prostora su ekonomski procesi. .ptimalno funkcionisanje slobode kretanja
kapitala nije mo!u"e bez harmonizovane monetarne politike, zajednike valute i
odravanja trajno! poverenja prema njoj.
-ananja EM ima veliki uticaj na svjetsku ekonomiju preko jedne od najvanijih
svjetskih valuta. niji raste uticaj i u #vjetskoj banci, MM4 i .E5-.
Krugman i teorija evropskih integracija. 6eorijska osnova EM je zasnovana na
nekim kljunim momentima specifinim za evropske monetarne inte!racije. 7rije
sve!a, poslije pristupanja niji, lanice su iz!ubile mo!u"nost kreiranja devizno!
kursa prema dru!im lanicama, ali i izvan nje. .va odricanja su kompenzovana
brojnim koristima od jedinstvene valute ire! ekonomsko! prostora. .d stepena
inte!racija zavise koristi i nedostaci, koji su u konanom, jedna vrsta cost8benefit
analize.
6eorijskom rasvjetljavanju ovo! problema doprinosi i %ru!manov pristup.
9
.n
simplificirano objanjava koristi i trokove monetarnih inte!racija u zavisnosti od
intenziteta inte!racionih procesa. ,esporno je da inte!racioni procesi djeluju na
promjene ukupne dobiti i trokova, to je motiv svih inte!racija, kako monetarnih,
tako i tr!ovinskih, carinskih itd.
.snova koju koristi %ru!man je primenjiva za inte!racije irom svijeta. -anas se
javljaju ideje o novim monetarnim unijama, to dodatno potvruje hipoteze na
kojima je ovaj pristup fundiran. %oristi i !ubitci od uvoenja monetarne unije
prikazani su %ru!manovim dija!ramom &:.1.'.
@
Ovu ve&u utvr<uju Aic4ard Bald1in9C4arles Biplos&, 34e Economics of European integration, 34e
$c0ro1>Cill Companies, !!D# i $ike 8rtis9:rederick +i6son, 34e Economics of t4e European )nion,
O6ford )nivrsit5 2ress, O6ford, !!;#, ali i drugi autori koji pi(u o evropskim integracijama#
D
) knji&i CarliEerg $ic4ael, $onetar5 and :iscal 2olicies in t4e Euro 8reas, Springer, +et4erlands, !!?#
autori pi(u o interakciji monetarne i fikalne sfere u Evro&oni# $e<utim, autor elaEorira i odnose u oElasti
konkurencije, sa poseEnim osvrtom na ECB, :ED, centralne Eanke +jemaFke i :rancuske, itd#
.
O ovoj proElematici videti vi(e u: Grugman, 2#, 2olic5 2roElems of a $onetar5 )nion, in 2aul de 0rau1e
and -# 2apademons Heds#I, 34e European $onetar5 Sistem in t4e 177!s# -ongman, -ondon, 177!# god# i
2aul de 0rau1e, Ekonomija monetarne unije Hprevod s engleskogI, I&davaFka knji'arnica Jorana
Stojanovi%a, +ovi Sad, !!D# god#, str# ?>?.#

;rafikonu :.1.+ %ru!manov dija!ram koristi i !ubitaka monetarne unije


<
%oristi i !ubici &trokovi' monetarnih inte!racija su predstavljeni postotkom
outputa du ordinatne ose, dok je stepen inte!racija na apscisi predstavljen
ue"em tr!ovinske razmene unutar unije u nacionalnom outputu. ;rafikon :.).
je modifikacija %ru!manovo! !rafikona.
;rafikon :.).+ %oristi i trokovi monetarnih inte!racija
-akle, pretpostavlja se da ve"im stepenom inte!racije raste ue"e ukupne
razmjene u ;-7. -ija!ram ukazuje da rast stepena inte!racija smanjuje !ubitke
&trokove' u novoj uniji. *asno je, da su !ubitci manji ukoliko je inte!racija
potpunija i ira.
=
#uprotno, kriva korisnosti inte!racija je direktno proporcionalna
sa veliinom inte!racije. %oristi za lanice monetarne unije su ve"e ako je ve"i
?
I&vor: Grugman, 2#, 2olic5 2roElems of a $onetar5 )nion, in 2aul de 0rau1e and -# 2apademons Heds#I,
34e European $onetar5 Sistem in t4e 177!s# -ongman, -ondon, 177!#
;
+agiE krive guEitka Htro(kaI je negativan &ato (to rast ekonomski4 integracija doprinosi ve%em u(e(%u
uve&eni4 doEara, pa su reakcije cijena i &arada na promjene devi&nog kursa i&ra'ene# Ovo umanjuje uticaj
nominalnog devi&nog kursa na kretanja outputa i cijena, pa se i &Eog toga evropske &emlje lak(e odriFu
monetarnog suvereniteta#
@
stepen monetarnih inte!racija. 6ada je prelomna taka inte!racija, izmeu koristi
i !ubitaka &trokova' u >opt. 6eorijski, dostizanjem take &>opt' ekonomija E i
njen monetarni sistem i dalje tee desno od nje, jer ulaze u zonu inte!racija u
kojoj su koristi ve"e od !ubitaka &trokova'.
%ru!man determinie fundamentalne elemete, relevantne za procese monetarnih
inte!racija u E. (pak, sutina analize su relacije evropskih zemalja prema
monetarnim inte!racijama, tanije, utvivanju injenica koje potvruju validnost
%ru!manovo! dija!rama kao teorijske osnove EM. #ublimacija najvanijih
faktora ?cost8benefit? analize prilikom uvoenja zajednike valute je sloenija od
zakljuaka pojednostavljenih prethodnih teorijskih primjera i postavki.
6eorijski, prva korist od uvoenja zajednike valute je pad trokova razmjene tj.
transakcionih trokova. E je prije i poslije monetarnih inte!racija kvantificirala
ove koristi.
@
z to, javljaju se pozitivni efekti ekonomije obima koji rastu irenjem
E. .vo djeluje na na!ib krive korisnosti %ru!manovo! dija!rama. #lijede"e,
ve"u korist od monetarnih inte!racija imaju zemlje sa manje produktivnim
sistemom razmjene deviza, jer ulaskom u niju postiu ve"u korisnost od
razvijenijih sistema. -ru!o, jedinstvena valuta amortizuje fluktuacije deviznih
kurseva u E. 6o doprinosi evropskim firmama da brzo i efikasno donose
investicione odluke i eliminiu rizik promjena deviznih kurseva. *edna valuta
omo!u"ava investitorima alokaciju resursa prema principima ekonomije obima i
optimalizacije a!re!atne ponude &proizvodnih kapaciteta'.
-alje, stabilnost realno! devizno! kursa utie na meunarodnu konkurentnost.
#tabilnost realno! devizno! kursa dovodi do niih premija od rizika ukljuenih u
realnu kamatnu stopu itd. .ve pojave stimuliu investitore za ula!anja u E.
7roblem koji se javlja padom monetarne autonomije i posljedine konver!encije
nominalnih kamata lanica E/M je u tome da konver!encija kamata ne mora
uvijek od!ovarati konver!enciji inflacije. %ada izmeu kamatnih stopa i stopa
inflacije postoje disproporcije moe se do!oditi da realne kamatne stope padnu,
to "e pritiskati rast novane mase. .vo stanje pretpostavlja stvaranje pritiska na
cijene i rast inflacije to naruava optu makroekonomsku ravnoteu.
:
7roblem je
u potencijalnoj razlici nie inflacije i oekivanja sa finansijsko! trita za
stabilnom razmjenoma, s jedne strane, ali i oekivanja a!enata, s dru!e strane.
klanjanje tr!ovinskih barijera utie na vii stepen konver!encije nominalne
kamatne stope. (pak, mo!u se !enerisati i dru!e ekonomske tendencije.
#manjenje trine diskriminacije, posebno u cijenama dobara na tritu E je
korist koja proizilazi iz upotrebe zajednike valute kao mjerila cijene i mjerila
vrijednosti. .na postaje trini arbitar se!mentiranja trita. ,esporni su pozitivni
efekti koji se javljaju zbo! posjedovanja evropske valute od strane zemalja van
E &npr. dranje rezervi u evru' to smanjuje nivo obaveznih deviznih rezervi
"
2rvoEitno, Gomisija je &a tada(nju EJ kvantifikovala korist od smanjenja transakcioni4 tro(kova pri
prelasku na &ajedniFku valutu u i&nosu od !,K 0D2 Jajednice#
7
Ovo je t&v# Baltersova kritika H17"?I premo kojoj se mo'e ugro&iti antiinflaciona disciplina i situacija
okrenuti prema inflacionom pritisku#
D
E5A. .va korist zavisi od politike devizno! kursa evra. *ak evro je i politiki adut
E u !lobalnim ekonomskim i politikim odnosima i afirmaciji panevropskih
interesa.
Zakljuak. EM i evro su najve"a dosti!nu"a evropske inte!racije. ,a neki nain,
oni su i svjetski ekonomski fenomeni. Be" je na!laeno da (z!radnja sloeno!
monetarno! sistema E dolazi tek poslije inte!racija i uvoenja zajednikih
politika.
7ostoje pretpostavke i uslovi koje lanice moraju ispuniti da bi EM
funkcionisala. najkra"em, rije je o slijede"em+
C Mora postojati jedinstvena valuta i konvertibilnost valuta zemalja lanica.
C 7ored slobode kretanja, potrebno je prihvatiti ue"e na inte!risanom tritu
kapitala E.
C Monetarnu politiku provode centralna banka, sistem centralnih banaka i
harmonizovani fiskalni sistemi.
C .bavezna je harmonizacija ekonomsko! i politiko! sistema i jedinstvo
pristupa meunarodnom finansijskom tritu.
C %onano, sve navedeno utie na neophodnu ravnoteu monetarnih a!re!ata.
9.!. I"eje# nastana$ i ra%voj EMS i EMU
(storija monetarnih inte!racija na podruju evropskih zemalja zadire u duboku
prolost. #tari /im nije bio samo pravno i vojno ureena drava. .n se odravao
na konceptu teritorijalnih i ekonomskih inte!racija &tada poznatih evropskih i
dostupnih istonih teritorija' iji su dometi i danas vidljivi u vrstim istorijskim
dokazima, !raevinama, arheolokim nalazitima i bo!atstvom kovanih rimskih
novanica u najve"em dijelu dananjih teritorija E. ,ovci iz perioda vladavine
,apoleona i 2ustrou!arske monarhije, nalaze se na teritorijama mno!ih lanica
E ili drava koje joj ele pristupiti. (li, primjer ekspanzije njemake marke kao
opteprihva"ene paralelne valute mno!ih zemalja istone i zapadne evrope,
posljednjih decenija prolo! vijeka jeste kontinuitet istorijskih standardizacija
poslovnih transakcija i tendencija ka monetarnim inte!racijama. ,aravno, ovi
primjeri se ne mo!u komparirati sa modernim monetarnim politikama, ali su ipak
u odreenoj istorijskoj fazi bili dostatni za obavljanje razmjene i funkcionisanje
monetarno! procesa.
#avremena monetarna politika se javlja poetkom dru!e polovine prolo! vijeka,
upravo kada i dolazi do prvih operacionalizacija ideja o evropskim inte!racijama.
!ovorom iz 7ariza iz 1:91. !od. se osniva E$D, a !ovorom iz /ima 1:<=.
!od. Evropska ekonomska zajednica. 6ada su samo evrooptimisti vjerovali da "e
nekad zemlje zajednice evropskih drava imati jedinstvenu monetarnu politiku sa
zajednikom monetom. (mplementacije zajednikih politika, naje"e strukturno!
karaktera stvorile su uslove i potrebu za uspostavljanje autentine monetarne
politike, to se poslije strukturnih reformi i do!odilo. 6ako se dolazi i do od!ovora
na pitanje, zato se monetarna politika uvrstila kao posljednja od komunitarnih
politikaE
.
7oetak procesa evropskih inte!racija pedesetih !odine prolo! vijeka prati
osnivanje E7 &Evropske platne unije' i klirin! meu tadanjim lanicama. 6o su
!odine uspostavljanja re!ionalne stabilnosti i ?pariranja? amerikom dolaru.
E7 se ?prebijanjem? deficit neke zemlje automatski pokrivao kreditom koji se
mo!ao kretati u okviru kvota za odreenu zemlju. 6ransakcije je obavljala Aanka
za meunarodne obraune. E7 prestaje sa radom 1:9@. !od. 7osl ije uspostave
konvertibilnosti za desetak evropskih valuta, prestaje potreba za E7 i on se
1:9@. !od. !asi.
#edamdesete su !odine fundamentalnih promjena. Dlanice EE$ 1:=0. !od. se
udruuju u borbi protiv ameriko! dolara, dominantne svjetske valute. -ozvoljene
fluktuacije kurseva evropskih valuta se utvruju u !ranicama od FG8),)9H
do!ovorenih valutnih pariteta. (ste !odine, uspostavljen je Evropski fond za
monetarnu saradnju, a slijede"e evropska obraunska valuta kojom se vre
izraunavanja poravnanja u E(A, Evropskom fondu za razvoj itd.
Mastriht i zajednika monetarna politika EU. spjeno funkcionisanje EM# je
ubrzalo aktivnosti na uspostavljanju monetrane unije &M'. EM# nije samo
uspjean u stabilizaciji nominalnih deviznih kurseva, ne!o i u primjeni
antiinflacionih mjera. 4iksiranje kurseva prema njemakoj marki je znailo da su
lanice prihvatile stope inflacije na njemakom nivou. 2li, lanice su mo!le i
redefinisati svoje paritete koriste"i instrument kontrole tokova kapitala ili tzv.
kapitalnu kontrolu, izbje!avaju"i striktnost pra"enja njemako! modela. (pak,
krajem osamdesetih poinje ukidanje kapitalnih kontrola i jaa njemaki uticaj u
kreiranju EM#. 6ako su smanjene mo!u"nosti monetarnih pekulacija i stvorene
pretpostavke stabilne monetarne transformacije veliko! obima.
2lternativa to! vremena su plivaju"i devizni kursevi, to bi u velikoj mjeri anuliralo
uspjeh carinske unije i stabilnost konkurencije. *er, ako bi se lanicama dozvolile
povremene devalvacije, to bi naruilo posti!nutu konkurentnost izmeu lanica.
7romjene deviznih kurseva dovode i do problema u implementaciji $ajednike
a!rarne politike. !lavnom, vii stepen kohezije trai stabilnije devizne kurseve.
6okom 1:@@. !od. -elorov komitet donosi izvetaj &listu' kljunih momenata koji
su preneeni u !ovor o E. (zvetaj se fokusira na pitanje pristupa M, koji
treba da se odvija u tri faze. 7rva faza se odnosi na fluktuiranje u odnosu na
E/M. -ru!a faza podrazumijeva promjene pariteta u izuzetnim prilikama i punu
primjenu procesa konver!encije. spostavljanem E#5A, fluktuacije se suavaju.
6re"a faza je nepovratno fiksiranje kurseva i ulazak u M &E#5A ve" treba imati
vlastite inicijative'. (zvjetaj predlae poetak prve faze 1.<.1::I. !od.
!ovor usvojen u Mastrihtu u decembru 1::1. !od. ukljuio je faze iz izvjetaja,
dao kriterijume konver!encije i izradio ustav E5A. pre!ovoroma, ,jemaka se
zala!ala za fiskalnu disciplinu, a 4rancuska za ranije predloene datume i
pribliavanje EM na dva nivoa. 6ako je prelazna faza odreena kao to stoji u
izvjetaju, uz pretpostavku da je prva faza ve" bila dosti!nuta.
-ru!a faza zapoinje 1.1.1::1. !od. uspostavljanjem Evropsko! monetarno!
instituta koji "e se baviti uslovima za E5A, koja u tre"oj fazi jedinstvene
?
zajednike valute postaje izvrna monetarna vlast. 7rema !ovoru, u tre"u fazu
se ulazi 1.1.1::=. !od. sa ve"inom koja ispunjava kriterijume konver!encije &ako
ve"ina ne postoji ova faza kre"e najkasnije 1.1.1:::. !od.'.
Znaaj sastanka u Madridu. ,a sastanku u Madridu tokom 1::9. !od. planirano
je osnivanje M do 1.1.1:::. !od. .dluka se morala donijeti do sredine 1::@.
!od., a prema podacima za period do 1::=. !od. koji su bili relevantni za ulazak
u EM. Madridu je odlueno da se evropska valuta zove evro i procijenjeno da
je novu valutu mo!u"e fiziki uvesti u opticaj )II). !od. #ve do tada, lanice "e
nova zaduenja uzimati u evrima dok "e njihove nacionalne valute i dalje
funkcionisati na principu vezanih kurseva odabranih valuta i nulte flukutuacije.
(ako je bio jedini mo!u", sistem je stvarao velike probleme i nove kontroverze,
posebno u sektorima formiranja deviznih kurseva i fiskalne politike. %rajem 1::<.
!od. odrava se #amit u -ablinu. .n finalizira stavove sredinom idu"e !odine u
2msterdamu, koji apostrofira fiskalnu disciplinu poslije osnivanja M.
EM je ?de facto? profunkcionisala poetkom 1:::. !od., a sve lanice nije nisu
postale lanice EM. 6aj model se razlikovao u odnosu na dru!e inovacije u
monetarnoj sferi. EM je osnovalo 11 osnivaa koji su ispunili uslove pristupanja
i to+ ,jemaka, (talija, 4rancuska, Ael!ija, Jolandija, 3uksembur!, 2ustrija,
Kpanija, 7ortu!alija, (rska i 4inska.
1I
.ve zemlje su prije pristupanja donijele
le!itimne politike odluke referendumima ili odlukama dravnih or!ana. EM se
kasnije pridruuju ;rka, #lovenija, %ipar, Malta i #lovaka. 7atuljaste evropske
zemlje Monako, Batikan, 2ndora i #an Marino mo!u slobodno participirati u
evrozoni. .stale lanice E &pored navedenih zemalja' nisu pristupile EM.
11
/ije je o Dekoj, Maarskoj, 7oljskoj, 3itvaniji, 3etoniji, Estonija, Au!arskoj i
/umuniji. #lovaka je pristupila EM 1. januara )II:. !od. kada je na teritoriji te
lanice poela zamjena slovake krune za evro. 6ako je #lovaka postala
esnaesta zemlja u kojoj je evro postao zvanina valuta.
1)
6abela :.0. prezentira
osnovne podatke o lanicama EM.
6abela :.0.+ #adanje lanice EM+
-rava -atum pristupanja EM Aroj stanovnika
2ustrija 1. januar 1:::. @.01<.1@=
Ael!ija 1. januar 1:::. 1I.<<<.@<<
%ipar 1. januar )II@. =<<.1II
4inska 1. januar 1:::. 9.)@:.1)@
4rancuska 1. januar 1:::. <0.0:).11I
,jemaka 1. januar 1:::. @).011.:I<
;rka 1. januar )II1. 11.1)9.1=:
(rska 1. januar 1:::. 1.)0:.@1@
(talija 1. januar 1:::. 9:.101.)@=
1!
Britanija, ,vedska i Danska ne ula&e u E$) svojom voljom, dok 0rFka ne ispunjava kriterijume#
11
2ored *elike Britanije, ,vedske i Danske#
1
Ova &emlja je samo djelimiFno ispunjavala kriterijume &a ula&ak u Evro&onu# +ajve%i proElem u njenoj
makroekonomiji i poslije uvo<enja evra Ei%e inflacija# Dodatne proEleme %e i&a&avati i svjetska recesija#
;
3uksembur! 1. januar 1:::. 1=<.)II
Malta 1. januar )II@. 1I1.:<)
Jolandija 1. januar 1:::. 1<.0=).=19
7ortu!al 1. januar 1:::. 1I.9::.I:9
#lovenija 1. januar )II=. ).I10.9:=
Kpanija 1. januar 1:::. 19.11<.@:1
#lovaka 1. januar )II:. 1.)I0.III
EM 0)I.110.0=)
#talno su prisutne dileme o problemima zemalja koje ulaze u monetarnu uniju i
onih koje ostaju van nje. poetku formiranja je bilo razliitih miljenja o veliini
prve !rupe zemalja i onih koje se poslije to!a trebaju pridruiti. 7ojaani interesi
za lanstvo u EM su zaotrili uslove ulaska i iskristalisli odnos prema lanicama
koje ostaju izvan monetarne inte!racije. .i!ledno, projekat po mno!o emu bio
jedinstven. 7oetni motiv za M je, pored ostalo!, bio u unapreenju
zajedniko! trita. -alje, M ostavlja prostor za nevjericu meu lanicama po
pitanju mo!u"ih pekulacija devalvacijama valuta zemalja E koje su van
sistema. ,ije rijetkost da zemlje izvan monetarnih inte!racija sumnjaju da zemlje
osnivai koriste svoj status na tetu dru!ih lanica E. -a bi se rjeili ovi
problemi, inilo se vanim da period ekanja za ulazak u niju bude kratak.
cilju rjeavanja ovih konflikata bilo je ublaavanja kriterijuma i skra"enja rokova
za prijem u M. ( E/M (( je bio karakteristian po limitiranosti mo!u"ih
intervencija E5A. Aez obzira na sve to se preduzimalo u ovoj oblasti, prijem u
M i ostanak izvan nje, jo uvijek predstavljaju kontroverze sa kojima se i danas
suoava E.
Razvoj EMU. 7rva faza je trajala od 1::I. do 1::1. !od. i u njoj je formirano
jedinstveno trite roba, uslu!a i kapitala. 7eriod je pra"en nepovoljnom
ekonomskom situacijom, recesijama, nezaposlenosti, visokim javnim deficitima,
valutnom nestabilnosti itd. (pak, u ekonomskoj, monetarnoj i dru!im politikama
postoji visok nivo saradnje. #manjuju se cjenovni dispariteti, liberalizuje
cirkulacija kapitala, lanice prihvataju novu valutnu i deviznu politiku. .vo jaa
*edinstveno evropsko trite. 7roiruje se saradnja meu centralnim bankama i
lanicama nije. 1::0. !od. se fiksira korpa valuta, utvruje vrijednost E5 i
definitivno uspostavlja EM#.
10
-ru!i period od 1::1. do 1::@. !od. dodatno uvr"uje EM. 6okom 1::1. !od.
u 4rankfurtu je stvoren Evropski monetarni institut &EM(' kao prethodnica E5A i
#E5A. Evro, evropska monetarna jedinica tokom )II). !od. mijenja nacionalne
valute. Mastrihtom je 1. januar 1:::. !od. odreen kao datum ulaska u EM,
naravno, uz ispunjavanje uslova konver!encije. slovi konver!encije se odnose
na obavezu limita za ukupan javni du! do <IH ;-7, !odinji deficit budeta do
0H ;-7, inflaciju ispod 1,9H prosjeka inflacije tri zemlje sa najniom stopom
1@
Ovo je vrijeme kada je E$) aktuelna tema# O ovome vidjeti u: De 0rau1e, 2aul, Is Europe an Optimal
Currenc5 8reaL Evidence from Aegional Data, CE2A, D2 +umEer ..., 1771# ili DornEusc4, Audiger, 34e
Effectiveness of E6cange Aate C4anges, O6ford Aevie1 of Economic 2olic5, p# ?>@", 177?# i dr#
"
inflacije, kamatom na du!orone kredite manjom od )H prosjene kamate za tri
zemlje sa najniom kamatom i dve !odine lanstva u EM# bez devalvacije
nacionalne valute.
%rajem 1::9. usvojen je novi naziv za evropsku valutu, evro. 7oto se znalo da
"e pristup EM za neke zemlje biti teak, rjeenje za dostizanje kriterijuma
konver!encije se trai u %ohezionim fondovima. 6ako se finansijskim transferima
pomau privrede ;rke, Kpanije, 7ortu!alije i (rske.
,iski dravni deficiti su primarni uslov makroekonomske stabilnosti u EM. nija
se sa posebnom panjom odnosi prema dravnim deficitima svojih lanica. .vo
proistie iz uslova konver!encije koje su lanice dune ispunjavati prije i nakon
ulaska u niju, a posebno u monetarnu niju. $bo! to!a su dravni deficiti na
nivou E minimalni, iako postoje i suficitarni periodi. . tome !ovori du!orono
kretanje dravnih bilansa nije, prikazano na !rafikonu :.1.
;rafikon :.1.+ -rzavani deficit8suficit
(zvor+ (zvor+ E/.#626, ,eLs release, Euroindicators, 9IG)II:, april )II:. !od.
kontekstu velikih promjena i budetsko! skandala ;rke,
11
treba se osvrnuti i
na -ablinski skup. #porazumom iz ovo! !rada 1::<. !od. su trasirane sjmernice
finansijske discipline u monetarnoj sferi i predviene sankcije za one lanice koje
budu stvarale neopravdano visoke javne deficite. $a zemlje koje ne mo!u
uspostaviti budetsku ravnoteu i makroekonomsku stabilnost, ustanovljene su
sankcije. #talni monitorin! se odnosi na deficit, stope rasta, inflacije i
nezaposlenosti, te direktne strane investicije &4-(' itd. Mjere su preventivne, jer
se odvra"anjem od stvaranja deficita i dru!ih ne!ativnih pojava sprjeavaju
ne!ativna ?prelijevanja? na ekonomski prostor E &npr. sprjeava se iznoenje
nacionalne inflacije'.
1D
Odma4 poslije ulaska 0rFke u Evro&onu dogodio se finansijski skandal# Institucije E) i ECB su utvrdili
da podaci 0rFke o Eud'etskom deficitu nisu taFni# Aevi&ije !!D# i !!.# god# utvrdile su da postojanje
prevara od strane grFki4 vlasti, iska&ivanjem manji4 Eud'etski4 deficita# E) nije ka&nila 0rFku, ve% joj je
dala rok &a sre<ivanje javi4 finansija i mogu%nost da do !11# god# javni dug spusti ispod vrijednosti 0D2#
7
6re"i period poinje od 1:::. !od. poetku dolazi do nepovratno! fiksiranja
deviznih kurseva prema evru i promjena eksterne valutne politike. 6abela :.9.
prikazuje nepovratno fiksiranje kurseva evropskih valuta prema evru.
6abela :.9.+ ,epovratno fiksiranje kurseva prema evru
1 Evro &M' $emlje E
1,:99@0 -EM ,jemaka
10,=<I0 26# 2ustrija
<,99:9= 4/4 4rancuska
1<<,0@< E#7 Kpanija
I,=@=9<1 (E7 (rska
1:0<,)= (63 (talija
1I,00:: 34 3uksembur!
),)I0=1 ,3; Jolandija
1I,00:: AE4 Ael!ija
)II,1@) 76E 7ortu!al
9,:19=0 4(M 4inska
01I,=9 ;/- ;rka
(zvor+ Evropska centralna banka, MonthlN Aulletinnkfurt, 1:::.
,epovratno fiksiranje je izvreno 01. decembra 1::@. !od. prema vrijednostima
kurseva iz tabele :.9. 6ako je ustanovljena vrijednost evra, valute EM koja
zamenjuje E5.
19
-ru!o, E/M zamjenjuje E/M (( &lanice ;rka i -anska'.
E/M (( limiti dozvoljeno! fluktuiranja u odnosu na evro su FG8 19H.
1<

.dluka o uvoenju nove jedinstvene valute )II). !od. je definitivna. -ru!o, ovo
je vrijeme kada se od lanica trai maksimalna monetarna disciplina. EM
pomo"u E5A preuzima sve vane funkcije monetarne politike. #tvara se #E5A
za obavljanje valutnih i deviznih poslova u jedinstvenoj evropskoj valuti. E5A se
uspostavlja u cilju ouvanja cjenovne i valutne stabilnosti, upravlja monetarnom
politikom, deviznim rezervama i vri kontrolu monetarno! sistema &u !ranicama
komunitarnih akata'. E5A kreira novanu masu i obavlja dru!e poslove iz svoje
nadlenosti. ,ezavisna je, odluuje samostalno, a postoji i niz nadlenosti koje
nisu centralizovane. *avnost rada joj je obavezna.
7rva dekada funkcionisanja EM je uspjena, jer su koristi bile ve"e od trokova.
Balutne fluktuacije su pove"ale stabilnost tr!ovine i konkurentnost. -ru!o, rizici i
neizvjesnost su smanjeni. (ako je EM veliki drutveni poduhvat,
1=
mno!e
lanice jo uvijek ne prihvataju punu inte!raciju, zadravaju"i neke oblike
samostalnosti. ;lobalna finansijska kriza u velikoj mjeri rai"ava preostale
15
O EC) vidjeti u: Emerson, $#, and Cu4ne, C#, 34e EC) Aeport H-ondon: 2an BooksI, 177!#
1?
I pored toga, danska kruna fluktuira u marginama MN> ,.K prema evru#
1;
O E$) vidjeti u radu 8rtis, $# J#, 8lternative transitions to E$), Economic Journal, 1!? HJul5I, 1!!.>
1.#, 177?#
1!
dileme o dubini evropskih monetarnih inte!racija. *er, i ranije se pretpostavljalo
da "e monetarne kontroverze do"i do izraaja upravo za vrijeme recesija i kriza.
$ato je izvjesno da "e se u dru!oj dekadi M rjeavati monetarni problemi
!lobalno! nivoa. 7oslije to!a "e se mo"i dati realna ocjena sna!e, homo!enosti i
stabilnosti EM i evropsko! ekonomsko! prostora u cjelini.
9.&. E'(
/eferentna ustanova u sektoru monetarne politike je Evropska 5entralna
Aanka
1@
&E5A' ije konstituisanje predstavlja tre"u fazu stvaranja EM. .va
banka funkcionie kao kljuni se!ment Evropsko! #istema 5entralnih Aanaka8
E#5A. 5ilj je kreiranje i provoenje jedinstvene monetarne politike prema
obavezama koje proizilaze iz fundamentalnih komunitarnih dokumenata. -akle,
zajednika monetarna politika kao proces, M kao sistem, te E5A i E#5A kao
institucije i institucionalni okvir, ine okosnicu i krvotok evropsko! ekonomsko!
sistema. 7ri tome, treba imati na umu da se E jo uvijek nalazi u osjetljivoj fazi
svo!a razvoja, podlonoj uticajima brojnih e!zo!enih i endo!enih faktora.
6ako, npr. bez obzira da li se radi o tritima u uzletu ili najrazvijenijim tritima,
uvijek postoje sna!e i lobiji zainteresovani za inflatorno finansiranje. Efekti tih
aktivnosti su vrlo primamljivi. Emisiona dobit i inflatorni porezi su samo neki od
vidova trenutnih dobitaka ija se cijena mora platiti kasnije. Mno!o ar!umenata
ukazuje na sloenost monetarne sfere i njene implikacije na ekonomiju. Beoma
vana ulo!a u finom re!ulisanju odnosa pripada centralnim bankama i sistemima
centralnih banaka, koje primarno, vode bri!u o cjenovnoj stabilnosti i kao strune
dravne institucije imaju zadatak da tite trita od pekulacija.
1:

-alje, deficitarno finansiranje bi trebala odbaciti svaka moderno orijentisana
centralna banka. %ako je zainteresovana strana za deficitarno finansiranje obino
nacionalna vlada, lo!ino je da se savremeni monetarni sistemi i centralne banke
tite upravo politikom samostalno"u prema dravnim or!anima. .ve institucije
imaju ekskluzivno pravo upravljanja i kontrole novanim i kreditnim poslovima.
5entralna banka kao javna institucija ili dravna banka od!ovaraju za stabilnost
cijena i vrijednost nacionalne valute. 6ar!etiranje monetarne politike ima veliki
znaaj za realizaciju zadataka postavljenih pred centralne monetarne institucije.
7oetak dru!e polovine prolo! vijeka su obiljeile stabilne i niske kamatne stope
i povoljna atmosfera za investicije i privredni rast. /ealizacija ciljeva je aktivno
podravana od strane centralno! bankarstva. 2li, privredni uzlet je djelovao na
endo!eni rast novane mase, to je uz dru!e nepovoljne okolnosti tokom
sedamdesetih !odina prolo! vijeka dovelo visoko! rasta inflacije. .bzirom, da
se ve"ina zemalja opredeljuje na tar!etiranje inflacije, samo optimalan nivo i
18
0eraats, 2# $#, ECB CrediEilit5 and 3ransparenc5, Economic papers @@!, Brussels: European
Communities, !!"#
17
Inflatorne (pekulacije postaju va'na istra'ivaFka tema# Savremeni modeli t&v# Oigre inflacijeO i kultni
Baro>0ordonov model, elaEoriraju kratkoroFnu korist od mogu%i4 manipulacija inflatornim oFekivanjima i
dugoroFnim guEicima krediEiliteta# O ovome vidjeti u: A# J# Barro, D# B# 0ordon, Aules discretion and
reputation in model of monetar5 polic5, Journal of $onetar5 Economics, 17"@# i u A# J# Barro, D# B#
0ordon, 8 positive 34eor5 of $onetar5 2olic5 in a +atural Aate $odel, Journal of 2olitical Econom5,
17"@#
11
kontrola rasta novane mase !arantuju nisku i stabilnu inflaciju, zbo! e!a se i
rast novane mase poinje tar!etirati u centralnim bankama zemalja .E5-.
7ojava dezinflacije osamdesetih !odina je uspjeh monetarno! tar!etiranja. 2li,
inflacija se moe tar!etirati i aktivnostima centralnih banaka. .vim mjerama se
dokazuje da, ako postoji autonomija monetarne institucije, cjenovna stabilnost se
odrava neposrednim mjerama centralne banke.
.vdje su vana dva konteksta. 7rvi se odnosi na zakonsku i statutarnu obavezu
institucije da definie sam tar!et. -ru!i se odnosi na projekcije inflacije za
nekoliko !odina unaprijed. %omparacija tar!eta i projekcije daje pouzdane
podatke o pravcu voenja monetarne i ekonomske politike.
2ko je projekcija ve"a od tar!eta, monetarna politika kontrahira, kamatne stope
rastu, novana masa se usporava. koliko tar!et premai projekciju, monetarna
politika ima ekspanzioni karakter, kamatne stope padaju a novana masa raste
&uz pojavu ne!ativnih efekata na inflaciju'. ,o, ne tar!etira se samo inflacija.
6ako E5A primjenjuje indikatore ili stubove monetarne politike. *edan od njih je
referentna vrijednost stope rasta novane mase. -ru!i stub je multifunkcionalan
jer sadri vie indikatora kao to su+ inflacija, devizni kurs, jaz u outputu itd.
,a !rafikonu :.<. prikazane su du!orone stope inflacije EM. .i!ledno je da u
duem vremenskom periodu postoji cjenovna stabilnost. Meutim, ona je
naruena u prvoj polovini )II@. !od. na!lim porastom cijena, da bi u dru!oj
polovini iste !odine i u prvoj polovini )II:. !od. dolo do enormno! pada stope
inflacije. #ve se ovo odraavalo i na monetarnu sferu E.
;rafikon :.<.+ #tope inflacije u EM
(zvor+ (zvor+ E/.#626, ,eLs release, Euroindicators, 9IG)II:, april )II:. !od.
Izbor izmeu dva modela bankarstva. $a evropsko bankarstvo dru!e polovine
dvadeseto! vijeka indikativne su dvije koncepcije koje evoluiraju u potpuno
razliite modele. 7rvi model je an!lo8francuski a dru!i njemaki. /azlike izmeu
njih su u ciljevima postavljenim od strane najviih dravnih konstituenata, dok se
dru!i razlo! odnosi na funkcionalnu or!anizaciju centralne banke.
1
an!lo8francuskom modelu je kljuno da centralna banka ima od!ovornost
realizacije ve"e! broja ciljeva kao to su+ cjenovne stabilnosti, du!orone
stabilizacije privrednih ciklusa,
)I
odravanja eljene stope zaposlenosti i
kontinuiteta opte finansijske stabilnosti. -akle, model preferira ostvarivanje vie
ciljeva u emu nijedan nema ekskluzivnost. funkcionalno8or!anizacionom
smislu za an!lo8francuski model je specifina politika zavisnost centralne banke
od vlada, odnosno ministarstava finansija. 6ako su npr. in!erencije ministra
finansija u sektoru monetarne politike dominantne jer on donosi odluke o
promjenama kamatnih stopa. #pecifinost ovo! modela je u tome to centralna
banka pored monetarne, obavlja i neke vane funkcije iz sektora strukturne
politike, uz sadejstvo, ili ak i dominaciju vlada i ministarstava finansija.
.i!ledno je da ovaj pristup nema politiku samostalnost, ve" je koncipiran na
politikoj meuzavisnosti sa izvrnim monetarnim strukturama.
# dru!e strane, njemaki model se zasniva na punoj samostalnosti monetarne
institucije. Ktavie, princip samostalnosti je decidno utvren statutom centralne
banke. 6o znai da se sve relevantne odluke, ukljuuju"i i promjene kamatnih
stopa, banka odreuje autonomno. /ast i makroekonomska stabilnost njemake
privrede &poev od ezdesetih, pa sve do devedesetih !odina prolo! vijeka'
njemakom konceptu centralne banke daju afirmaciju u novijoj ekonomskoj istoriji
Evrope. 7olitika autonomija centralne monetarne institucije je jedan od osnovnih
faktora njemako! privredno! preporoda i vode"e pozicije u Evropi. #ve se ovo
do!odilo u relativno kratkom vremenu poslije (( svjetsko! rata. 6o je razlo! zbo!
ko!a su se u pripremnim pre!ovorima donoenja #porazuma iz Mastrihta zemlje
lanice opredijelile za afirmaciju njemako! pristupa u kreiranju ulo!e centralne
banke i monetarno! sistema E. krajnjim rjeenjima, E5A ima jo ve"a
ovla"enja i vii stepen autonomije u odnosu na npr. Aundesbanku. 6o se vidi iz
odredaba koje se odnose na mo!u"nosti promjena njihovih statuta, jer se najvii
osnivaki akt Aundesbanke moe promjeniti prostom ve"inom njemako!
parlamenta, dok se #tatut E5A moe mijenjati iskljuivo promjenama odredaba
#porazuma iz Mastrihta za to je neophodan koncensus lanica. 7rimjenjuju"i
njemako iskustvo u kreiranju i implementaciji evropsko! centralno! bankarstva,
kreatori komunitarnih politika su savreno sublimirali dva kljuna konstituenta,
stabilnost cijena i politiku nezavisnost centralne monetarne institucije.
Evropska centralna banka ima manju od!ovornost za stabilizaciju privrednih
ciklusa i saniranje nezaposlenosti. %ako su ovi, ali i dru!i vidovi strukturnih
problema, u nadlenosti rjeavanja centralnih institucija E i vlada lanica, to je i
E5A svrstana u ?konzervativne? centralne banke. 6ako E5A nezaposlenost
tretira kao strukturni problem koji se ne rjeava mjerama monetarne politike. 2ko
pak, takav problem postoji, tj. kada nezaposlenost padne ispod normalne stope
nezaposlenosti, tada se on rjeava politikim mjerama na nivou $ajednice i vlada
lanica putem socijalne ili neke strukturne politike.
.r!anizacija centralno! bankarsko! sistema E se moe posmatrati i na dru!i
nain. ,aime, visoka samostalnost &via i u odnosu na Aundesbanku' zahtijeva
!
*idjeti u $akroekonomiji: Burda i *iplo( u tome vide (ansu &a rast &aposlenosti i finansijsku staEilnost#
1@
adekvatan instrumentarij kontrole. 7ostavlja se realno pitanje od!ovornosti E5A
za izvrenje zadataka i naina kontinuirane provjere njene aktivnosti. 5entralnoj
banci se ne smije dozvoliti da se ?ponaa kao barmen+ kada se svi za!riju i krenu
da se zabavljaju on pokupi pi"e i odnese !a.?
)1
$bo! to!a je neophodno da se
obezbjedi ?dvofazna? funkcionalna veza izmeu politike i centralno! bankarstva.
7rva faza podrazumijeva u!ovaranje ciljeva i uslova pod kojim "e se ostvarivati,
dok se u dru!oj fazi procjenjuje stepen njihove realizacije. .ve aktivnosti se
ostvaruju u institucijama, uz potovanje procedura i primjenu demokratskih
standarda. 6o obezbjeuje punu kontrolu i transparentnost institucija i visoku
politiku nezavisnost u realizaciji ciljeva.
#lijede"i !rafikon &:.=.' prikazuje meuzavisnost izmeu prosjene !odinje
stope inflacije i nivoa politike nezavisnosti. .vaj problem su razmatrali de Jaan i
Eijffin!er
))
&1::1.'. %oriste"i rezultate istraivanja 5ukiermana
)0
&1::)', i
primjenjuju"i metodu re!resione analize dolo se do potvrde hipoteze da manji
uticaj politike u funkcionisanje centralne banke daje bolje rezultate u kontroli
cijena. #uprotno, snaniji uticaj politiko! faktora utie na rast inflacije. -etaljnija
analiza ove relacije podrazumijeva ukljuivanje dru!ih faktora u razmatranje.
*edan od njih je veliina trita na kome funkcioniu monetarna vlast i najvia
bankarska institucija. tom po!ledu, razlike u veliini zemalja, odnosno trita,
mo!u biti presudne za potvrdu ove hipoteze. -ru!o, stepen razvoja nacionalne
ekonomije utie na ponaanje nacionalne banke. .na nema isti stepen politike
autonomije u ekonomski razvijenim zemljama u odnosu na zemlje u razvoju.
,ormalno je, da u zemljama koje jo nisu dosti!le vii stepen razvoja i koje imaju
strukturne probleme ili jo nisu dosti!le kriterijume konver!encije, ulo!a
centralno8bankarskih or!ana bude inkorporirana i u sferu politiko! odluivanja
&to prakse tim zemljama i potvruje'. -etaljniji ?trade off? analiza ovih pojava bi
nas vjerovatno doveo na sliu kritinu ravan analize naune utemeljenosti
4ilipsove krive, iskljuivo zbo! kompleksnosti istraivanja uzroka i posljedica
djelovanja inflacije. %oliko je intri!antan ?trade off? inflacije i nezaposlenosti,
relacija izmeu uticaja politike i autonomije centralne banke na stope inflacije
)1
je
najmanje toliko intri!antna, ak i sporna. 7o!ledajmo !rafikon :.=. inflacije i
indeksa politike nezavisnosti de Jaana i Eijffin!era &model za razvijene zemlje'.
1
Du4ovito oEja(njenje +ikole JeliFi%a u $onopolistu, studentskom Fasopisu Ekonomskog fakulteta u
Beogradu, !!"# god#

2rika&ano u studiji: de Caan, J#, and Eijffinger, S#, De politieke Economic van Centrale Bank
Onafnkelijk4eied, Aotterdamse $onetaire Studies, no# , 177D#
@
+e&avisnost centralni4 Eankarski4 institucija se elaEorira u: Cukierman, 8#, Central Bank Strateg5,
CrediEilit5 and Independence, 34eor5 and Evidence, CamEridge, $ass: $I3 2ress, 177#
D
Centralna Eanka mo'e imati visoku autonomiju a da se visoka inflacija uve&e# Drugo pitanje se mo'e
odnositi na kvalitet uticaja politike u monetarnoj sferi# +ekad uticaj mo'e Eiti koristan &a ukupnu staEilnost
Hprimjer *elike BritanijeI# 0loEalna finansijska kri&a je pove%ala sinergiju politiFki4 i monetarni4 vlasti#
1D


;rafikon :.=.+ .dnos prosjene stope inflacije i indeksa politike nezavisnosti
( pored rezultata E5A nema onu irinu i kvantum od!ovornosti za opti drutveni
i ekonomski razvoj, kakvu npr. u #2- ima 4E-. .d!ovornost E5A je jo manja u
odnosu na od!ovornost koju na sebe preuzima 5entralna banka ,jemake.
#triktna obaveza cjenovne stabilnosti proistie iz sutine osnivakih akata &koji
su rezultat politike volje i koncensusa', ali i nedovoljno jakih politikih institucija
koje bi sa nivoa E snanije djelovale prema monetarnoj sferi. $bo! to!a, ali i
zbo! faktora koji determiniu ovaj period razvoja i !lobalne ekonomske i politike
odnose, nezavisnost E5A je jo uvijek na viem nivou u odnosu na 4E-, ali i
stepen nezavisnosti ,jemake centralne banke.
#a razlo!om se postavljaju pitanja o mo!u"im promjenama ulo!e i pozocije E5A
u evropskim inte!racijama, posebno zbo! posljedice krize iz dru!e polovine
)II@. !od.E Bie ne!o ikad, postavlja se pitanje da li se moe voditi efikasna
ekonomska politika ako se E5A aktivno ne ukljui u rjeavanje ire! spektra
problemaE *er, sa pravom se strahuje da "e u budu"im, ekonomski nestabilnijim
vremenima ili fazama recesije pitanja eventualne makroekonomske nestabilnosti
biti adresirana i na autonomnu ulo!u E5A. .vo je posebno osjetljivo za odnose
izmeu E5A i vlada zemalja lanica.
)9

#lijede"i !rafikon &:.@.' prikazuje odnose od!ovornosti i nezavisnosti izmeu
centralnih banaka #2-, ,jemake i EM+
.
Ovdje je neop4odno uka&ati na dilemu ili konflikt, u makroekonomiji po&natu kao Onemogu%e trojstvo#O
2o njoj, nemogu%e je posti%i istovremenu sin4roni&aciju pune moEilnosti kapitala, fiksnog devi&nog kursa i
ne&avisnosti monetarne politike# Ovo je posljedica $andel>:lemingovog IS>-$ modela koji pola&i od
toga, da apsolutno moEilan kapital i&jednaFava kamatnu stopu sa svjetskom, a -$ krivu odre<uje
kumulativ neto priliva kapitala#
1.
;rafikon :.@.+ ,ezavisnost i od!ovornost centralnih banaka
(zvor+ 7aul -e ;rauLe, Ekonomija Monetrane unije, (zdavaka knjiarnica $orana #tojanovi"a,
,ovi #ad, )II1. !od., str. )9@ &preraeno'.
ormalno pravni aspekti E!" u Evrosistemu. Bratimo se na formalno pravne
aspekte konstituisanja E5A. 7rema lanu 1I9. #porazuma iz Mastrihta osnovni
zadatak E5A je odravanje cjenovne stabilnosti. tom lanu se, pored ostalo!,
navodi da ?"e bez predrasuda prema cjenovnoj stabilnosti E5A podravati optu
ekonomsku politiku u $ajednici kako bi doprinjela uspjenosti $ajednice kao to
je utvreno u lanu ).? %ako su lanom ). predvieni ciljevi koji ukljuuju i pitanja
iz sektora zaposlenosti, za E5A se implicitno name"u i sekundarni ciljevi. ,o,
primarni zadatak centralne monetarne institucije je zatita cjenovne stabilnosti
evropsko! ekonomsko! prostora. $atita zahtjeva makroekonomske i politike
pretpostavke. (nstrumenti ekonomske politike za odravanje cjenovne stabilnosti
su u!lavnom opteprihva"ene mjere, empirijski dokazane u procesima rjeavanja
problema cjenovne stabilnosti u najrazvijenijim svjetskim privredama.
.vako postavljeni ciljevi trae visoku politiku nezavisnost centralne banke,
eksplicitno su utvrenu lanom 1I=. #porazuma iz Mastrihta u smislu da ?u
izvravanju zadataka i obaveza koje su im #porazumom dodeljeni, E5A ni
nacionalne centralne banke, niti bilo koji njihov dru!i or!an koji donosi odluke
ne"e traiti ili uzimati instrukcije od institucija $ajednice ili tijela $ajednice, bilo
koje vlade drave lanice ili bilo ko! dru!o! dravno! tijela.?
#istem centralno! bankarstva Evrozone je veoma kompleksan. E5A je kljuna
institucija Evrosistema, ali nije potpuno autonomna u zoni koju pokriva EM#, jer
su u sektor monetarne politike ukljuene nacionalne centralne bankarske
institucije. #ve ovo ukazuje na sloene odnose u monetarnoj sferi evropskih
inte!racija, po!otovo kad se uzme u obzir da EM# pokriva samo dio E. $ato se
ovim pitanjima prilazi sa visokim stepenom od!ovornosti. #hema :.:. prikazuje
1?
osnovni poredak institucija u donoenju odluka izmeu razliitih institucionalnih
faktora u EM#.
#hema :.:.+ .r!anizaciona struktura evrosistema
7rikazana shema ukazuje na kompleksnost or!anizacione strukture Evrosistema.
.na proizilazi iz sutine komunitarnih akata koji determiniu ulo!u monetarnih
institucija u E i EM#, pravila konver!encije i dr. 7ored to!a, na shemi je vidljivo
da se sistem ne moe efikasno funkcionisati bez ue"a nacionalnih centralnih
#hema ukazuje na kompleksnost or!anizacione strukture Evrosistema. .na
proistie iz sutine komunitarnih akata, determinisanih ulo!om monetarnih
institucija E i EM#, pravila konver!encije itd. (z sheme je vidljivo da sistem ne
moe efikasno funkcionisati bez nacionalnih centralnih banaka.
1;
EVROSISTEM
EVROSISTEM
Evropska
cnetralna
Eanka
ECB
+acionalne centralne Eanke
0uverneri nacionalni4 centralni4 Eanaka
I&vr(ni odEor ECB
Savjet guvernera
Evropska centralna Eanka
ECB
+acionalne centralne Eanke
9.). Osnove monetarne *o+iti$e
-a bi se razumjeli motivi monetarnih inte!racija neophodno je razmotriti osnovne
teorijske aspekte ovo! problema. 7rije sve!a, monetarna inter!acija dvije ili vie
zemalja pretpostavlja uvoenje zajednike valute. $emlje svojevoljno stupaju u
monetarnu uniju koja preuzima sve ili dio in!erencija monetarne politike.
6ako su se i evropske zemlje odrekle svojih nacionalnih valuta, njemake marke,
francusko! franka, italijanske lire itd. prihvataju"i novu novanu jedinicu. -akle,
ove zemlje su se odrekle vano! instrumenta monetarne politike za autonomno
formiranje devizno! kursa koji poslije monetarne inte!racije postaje instrument
centralnih monetarnih vlasti.
Be" je konstatovano da je EM jedinstven monetarni sistem u svijetu. $bo! to!a
se i postavlja pitanje nje!ove teorijske utemeljenosti, ili jednostavnije reeno, na
kojoj teorijskoj osnovi su fundirane evropske monetarne inte!racijeE
#ro$kovi odricanja od %leksibilnog deviznog kursa. 7otreba za valutom je
motivisana samostalnim utvrivanjem devizno! kursa i mo!u"nostima nje!ove
promjene. ,acionalne politike esto koriste promjene kurseva zbo! ouvanja
makroekonomske stabilnosti i amortizovanja kriznih perioda.
)<
Ekonomisti su
uoili da promjene kurseva apsorbuju tzv. asimetrine okove.
)=
$bo! to!a se
nacionalne vlade teko odriu vlastite politike deviznih kurseva. Monetarnom
inte!racijom se !ubi pravo i ansa za ublaavanjem periodinih ekonomskih
okova.
7olitiku devizno! kursa mo!u provoditi centralne monetarne vlasti, to na
odreeni nain podrazumijeva ue"e nacionalnih centralnih banaka i njihovih
!uvernera. 6o znai, da i centralne vlasti kreativnom politikom devizni! kursa
mo!u odravati makroekonomsku stabilnost i ublaiti okove. $ato se postavlja
opravdano pitanje da li inte!racije valutnu politiku na nivou lanica ine
produktivnijomE 7ri tome, neophodno je procijeniti koliko inte!racije utiu na
redukcije okovaE
%onano, svaka ekonomski razvijena i sloenija unija treba imati ve"i izbor mjera
monetarne politike koje koristi, zavisno od razvoja interne ili eksterne ekonomske
situacije.
-ija!ram :.1I. preko pojednostavljeno! 2-82# modela prikazuje aktivno
upravljanje politikom devizno! kursa u razliitim prilikama+
?
Auska centralna Eanka je u drugoj polovini !!"# god# intervenisala i do 1. mlrd# dolara sedmiFno u cilju
&a(tite ruElje# 3okom eskalacije finansijske kri&e Auska centralna Eanka je umjereno devalvirala ruElju# Od
"# "#!!"# god# kada je &aEilje'ila rekordnu vrijednost Hi kada su devi&ne re&erve vrijednost od Fak .;7,.
milijardi dolaraI, ruElja je do kraja godine pala &a vi(e od !K prema korpama valuta evro>dolar#
;
8simetriFni (okovi se de(avaju uglavnom na strani tra'nje# Devalvacije valuta su Festa reakcija na pad
outputa# Efekti devalvacije &avise od otvorenosti ekonomskog prostora i Er&ine odgovora u sektoru
nadnica# JEog toga se asimetriFni (okovi ne mogu prigu(iti u dugom roku#
1"
-ija!ram :.1I.+ lo!a devizno! kursa u neutralizaciji okova
,a dija!ramu :.1I. prikazane su zemlje 2 i A. %ako se mo!u koristiti promjene
devizno! kursa u cilju pri!uivanja asimetrinih okovaE 7olazno stanje je da je
devizni kurs fiksan, ali je podloan prila!oavanju. -ru!o, nominalne plate su
fiksne. koliko postoji pretpostavka o fiksnim nominalnim platama tada kriva 2#
&kriva a!re!atne ponude' raste sa pove"anjem outputa i cijena &na !rafikonu
prema !ore desno' i u zemlji 2 i u zemlji A. 7ozitivan na!ib 2# krive ukazuje na
to da rast outputa utie na rast cijena i obrnuto, pove"anje cijena utie na rast
outputa. .vo je objanjivo najmanje jednom relacijom, da porast outputa i cijena
u zemljama 2 i A utie na smanjenje realnih zarada. takvom ekonomskom
ambijentu poslodavci imaju motiv da pove"aju proizvodnju i zaposlenost.
6akva situacija "e uticati da a!re!atna tranja pada &s lijeva na desno', cijene "e
biti nie, a tranja za izvozom "e rasti zbo! rasta konkurentnosti. #a!lasno
trinim zakonima, ovo stanje dovodi do pada tranje za uvozom. 7onovimo,
ovaj pojednostavljeni primjer je zasnovan na asimetrinim relacijama izmeu
zemalja 2 i A.
7retpostavimo da je zbo! promjena tranje dolo do asimetrino! oka. .n se
mo!ao do!oditi iz mno!o razlo!a, ali pretpostavimo da je u pitanju samo jedan
od njih. ,aime, dolo je do promjena u tranji za odreenim karakteristinim
proizvodima u zemljama razliitih privrednih struktura. 6ako je tranja za
proizvodima zemlje 2 opala, a tranja za proizvodima zemlje A porasla. .vo
pomjera krive 2-, i to, zemlje 2 lijevo i zemlje A desno do nivoa 2-O. .i!ledno je
da proizvodnja u zemlji A raste do nivoa PbO, a pada u zemlji 2 na PaO. #ve ovo
utie na rast nezaposlenosti u zemlji 2 i rast zaposlenosti u zemlji A.
17
oavaju"i ovo stanje, drava 2 donosi odluku o devalvaciji &depresijaciji' svoje
valute u odnosu na valutu zemlje A. .va mjera se donosi u cilju vra"anja ponude
i tranje u zemlji 2 na poetno ravnoteno stanje. 7oslije apresijacije valute
zemlje 2 u odnosu na valutu zemlje A, robe u zemlji 2 postaju relativno jeftinije u
odnosu na robe iz zemlje A. .va situacija djeluje na rast a!re!atne tranje za
robama iz zemlje 2. .vo prati kljuna promjena u rastu outputa zemlja 2 koji se
pomjera nazad iz take PaO prema taki Pa, pri emu raste zaposlenost u zemlji
2.
#a!lasno pravilu asimetrinosti, a!re!atna tranja za robama iz zemlje A "e
opadati. %rive 2- "e se pomjerati nazad prema poetnom stanju, i to, kriva
zemlje 2 desno, a kriva zemlje A lijevo. -ubina ovih promjena "e zavisiti od
procenta devalvacija &apresijacije' valute zemlje 2. .vaj primjer pokazuje kako
se promjenama devizno! kursa moe uticati na saniranje asimetrinih okova.
(pak, treba na!lasiti, da ovaj instrumentarij ima mno!o o!ranienja. *edno od
najve"ih je reakcija zarada na promjene cijena u modernim trinim sistemima.
*er, odnosi izmeu vlada i sindikata su takvi da se brzo ili djelimino anuliraju
poreme"eni odnosi izmeu cijena i zarada. -akle, promjene devizno! kursa
mo!u, ali i ne moraju, imati du!oroan uticaj na pomjeranje 2- krive. *er,
reakcije na ovakve promjene mo!u proizvesti razliite konsekvence. ,e treba
iskljuiti mo!u"nost da se kriva 2- u zemlji 2 u potpunosti vrati na poetnu
poziciju. 2li, ne treba iskljuiti samo djelimine efekte, koji podrazumijevaju da se
realne zarade ne"e vratiti na poetno stanje, koje je proporcionalno devalvaciji
doma"e valute. %od ovakvih monetarnih promjena se ne iskljuuje ni mo!u"nost
stvaranja inflacionih spirala, zato to drava i sindikati sa suprotavljenim
interesima mo!u jedni dru!ima ponititi efekte devalvacija i zatite nominalnih
zarada.
#amo ovaj primjer pokazuje velike mo!u"nosti kori"enja valutne politike za
makroekonomsku stabilizaciju. 6reba ponoviti, ovo je najprostija stabilizacija, koja
se realizuje usklaivanjem odnosa izmeu ponude i tranje, uz mno!o
o!raniavaju"ih faktora i pretpostavki.
3imitiranost nominalno! devizno! kursa kao makroekonomsko! stabilizatora
asimetrinih okova lei u mno!o sloenijim odnosima u sektoru zarada i cijena.
7romjene nominalno!, nisu jednake promjenama realno! devizno! kursa, jer
nominalne promjene uvijek iniciraju promjene cijena i plata, anuliraju"i planirane
valutne efekte. $ato je neophodno ukazati na ove specifinosti, koje uoavamo i
na prezentiranom primjeru.
# dru!e strane, automatski se javlja pritisak na realne nadnice ili tzv. potroaku
korpu. -evalvacija u zemlji 2 "e pove"ati cijene proizvoda iz zemlje A koje se
uvoze na trite 2. $ato "e pritisak na nadnice u zemlji 2 biti proporcionalan
njenoj povezanosti sa privredom A. -evalvacijom raste indeks potroakih cijena
u zemlji 2. -akle, ako je trite 2 povezano sa tritem A, rast devizno! kursa
utie na rast indeksa cijena na tritu 2, pa konsekventno tome, padaju i realne
zarade na tritu 2. #avremeni trini sistemi, kao u evropskim zemljama imaju
od!ovorne sindikate koji "e zahtijevati rast nominalnih plata. tom sluaju "e se
!
2# kriva pomjeriti ulijevo, cijene "e porasti, output se ne"e vratiti na poetni nivo,
to znaajno umanjuje valutne efekte.
)@
%onstatovano je, da bi forsiranje novih
devalvacija proizvelo takmienje u rastu nominalnih plata i cijena. Aorba
sindikata za kontinuitet realnih zarada dovodi do meuzavisnosti, tj. spirale
odnosa izmeu devalvacije, cijena i zarada.
Mno!e evropske zemlje su bile svjesne makroekonomskih konsekvenci i
limitirane upotrebe politike deviznih kurseva. $ato su bre prihvatale monetarne
inte!racije. /jeavanje ekonomskih problema i okova sedamdesetih i
osamdesetih !odina prolo! vijeka ubrzava formiranje EM. ,e treba zanemariti
to, da je devalvacija u nekim situacijama moe otvoriti odreeni manevarski
prostor do preduzimanja nekih dru!ih mjera. #ve monetarne vlasti u vremenu
krize, bar na kratko, manipuliu sa vrijednostima nominalnih deviznih kurseva.
):
#trukturne razlike evropskih ekonomija mo!u inicirati asimetrine okove
0I
to
navodi na zakljuak da izbalansirana ekonomska struktura smanjuje rizik pojave
asimetrinih okova. %onver!encija utie na homo!enu ponudu i tranju,
ujednaava proizvodnu strukturu i potroake preferencije.
-ru!o, specijalizacija akceptira teoriju komparativnih prednosti i dovodi do
suprotnih tendencija. #2- su tipian primjer ovakvo! ponaanja.
#adanja E kombinuje homo!enizaciju i specijalizaciju zajedniko! evropsko!
trita. %oristi od EM su+ bri rast outputa koji proizilazi iz ekonomije obima i
redukcije disperzije na strani ponude.
01

*asno je da promjene nominalno! devizno! kursa nisu jedini instrument borbe
protiv okova. /e!ionalna politika,
0)
527, budetska i nacionalne fiskalne
politike,
00
te dru!e zajednike politike unapreuju privrednu strukturu E. .vdje
treba dodati da etiri slobode stimuliu mobilnosti proizvodnih faktora to utie na
fleksibilnost cijena i zarada na cjelokupnom ekonomskom prostoru.
#lobode kretanja ljudi i kapitala utiu na bolje kori"enje resursa. ,o, mobilnost
radne sna!e u E je manja ne!o unutar nacionalnih !ranica. ,o, kapital bez
prepreka cirkulie izmeu lanica nije. 2li, neophodno je fokusirati se na cijene i
zarade, relevantne komponente ublaavanja asimetrinih okova. Dak se moe
konstatovati da su realne zarade i relativne cijene, faktori bez kojih nije mo!u"e
"
$nogi ekonomisti &astupaju stav da uklanjanje jednog i&vora nestaEilnosti ne mora nu'no uticati na
ukupnu staEilnost jer u ekonomiji postoje proElemi koji se ne mogu potpuno anulirati#
7
Druga polovina !!"# god# je karakteristiFna upravo po pose&anju &a mjerama valutne politike# 3ako je u
SrEiji dinar prema evru devalvirao sa "! na oko 7! din# &a evro# Isto tako, u poslednjem kvartalu !!"# god#
do(lo je do pada evra u odnosu na ameriFki dolar# Auska ruElja je i&guEila na vrijednosti skoro D!K u !!"#
god# i pored svakodnevni4 intervencija centralni4 monetarni4 vlasti na oFuvanju njene vrijednosti#
@!
)jedinjenje +jemaFke je dovelo do asimetriFnog (oka# 3o je sna'no pritisnulo ve%inu devi&ni4 kurseva
EA$# Da su ti devi&ni kursevi Eili nepovratno ve&ani kao u $), to Ei dovelo do potresa u ekonomiji E)#
@1
2onuda u ovom smislu o&naFava proi&vodne kapacitete HpostrojenjaI na teritoriji E)#
@
O ovoj &ajedniFkoj politici vidjeti u poglavlju: OAegionalna politika#O ) kontekstu rje(avanja proElema
asimetriFni4 (okova ona predstavljaju va'an, ali ne i kljuFni me4ani&am#
@@
I u njima se mogu na%i alternativna re(enja# Doka&ano je da promjene javne potro(nje djeluju na pomak
8D krive, pa se tako na (okove mo'e delovati i aktivnom fiskalnom politikom#
1
rjeavatii ozbiljne makroekonomske probleme. $bo! to!a se nominalnom
deviznom kursu dodaju istraivanja fleksibilnosti cijena i zarada, to se vidi iz
promjena u kretanju 2- i 2# krive. 2nalizira"emo kretanja cijena i zarada na
primjeru zemlje 2, u kojoj je zabiljeen pad a!re!atne tranje+

;rafikon :.11.+ 7rila!oavanje deflatornom oku &sluaj fleksibilnih cijena i
zarada'


-ija!ram ukazuje na primjer oka na strani tranje koji dovodi do pada outputa
&za QP'. 6o djeluje na promjene poetno! stanja 2-82#.
%rivu 2# determinie nominalna zarada. sluaju pada nominalnih zarada kriva
2# se pomjera u desno u 2#O, to "e pratiti rast outputa. Dak je mo!u"e da nova
ravnotena taka obezbjedi isti nivo outputa i nie cijene 7O. .vo je oekivana
promjena, jer se pod pretpostavkom fleksibilnih cijena i zarada output ponovo
vra"a prema polaznoj taki. -akle, kriva 2- se pomjera u 2-O i output se vra"a
na polaznu taku uz smanjenje zarada i cijena. 7ad potroakih cijena bi bio
sporiji &zbo! rasta uvoznih cijena' i djelimino bi uticao na pad realnih zarada.
$a makroekonomsku stabilizaciju mo!u se primjeniti mjere monetarne politike.
#lijede"i dija!ram ukazuje na mo!u"e promjene u outputu, inicirane promjenama
kamatnih stopa. 7oznato je da je politika kamatnih stopa kljuni instrument
centralnih banaka u kreiranju makroekonomske politike.

;rafikon :.1).+ Monetarna politika u (#83M modelu


-akle, iz !rafikona je vidljivo da se u cilju makroekonomske stabilizacije situacije
i vra"anja outputa na poetni nivo, moe koristiti devalvacija, tolerisanje
odreeno! nivoa inflacije ili pad realnih zarada pa ak i rast nezaposlenosti.
9.,. -.n$ionisanje EMS i ERM
7osledice ubrzano! privredno! rasta ezdesetih i naftni okovi sedamdesetih i
osamdesetih !odina dvadeseto! vijeka su doveli do ekonomskih kolebanja u
ve"ini evropskih zemalja.
7osledino, finansijske krize evropskih trita stranih valuta u toku 1::). i 1::0.
!od. su inicirale ubrzanje meunarodnih inicijativa o rjeavanju monetarnih
pitanja u E i stvaranju operativnih uslova za poetak rada monetarne unije.
Mehanizam razmjene stranih valuta &ERchan!e /ate Mechanism8E/M' EM#8a je
bio temelj evropske monetarne saradnje. Ailateralna razmjena evropskih zemalja
biljeila je du!oronu stabilnost.
Monetarna prila!oavanja su bila specifinost u razmjenama evropskih valuta.
$adnje se do!odilo 1:@=. !od. i od tada je sistem uspjeno apsorbovao jos tri
valute+ pansku pezetu &jun 1:@:.', britansku funtu sterlin!u &oktobar 1::I.' i
portu!alski eskudo &april 1::).'. .sim to!a, za sistem je relevantno i njemako
monetarno ujedinjenje 1::I. !od. spjeh sistema je bio i dalje na!laen
unilateralnim odlukama zemalja koje nisu koristile evropsku valutu &Kvedske,
,orveke i 4inske' da bi veu svoje valute za E/M.
-o kraja perioda turbulencije, iz!ledalo je da je osnova do!ovora u krizi. -vije
vane valute, italijanska lira i britanska funta sterlin!a su suspendovale lanstvo.
Kpanskoj pezeti i portu!alskom eskudu je pala vrijednost u sistemu. -oputeni
okvir promjena centralnih stopa pariteta znaajno je proiren &i do 19H'. $emlje
koje nisu bile lanovi E/M, a koje su se povezale sa njim, prekinule su svoje
@
veze sa sistemom. ,akon proirenja E, 1::9. !od. samo jedan od tri nova
lana pristupa sistemu.
#vrha ovo! po!lavlja je da izloi pre!led dosti!nu"a sistema, da istakne faktore
koji su doveli do do!aaja iz septembra 1::). !od. kada su lira i funta sterlin!a
prestale biti lanice sistema i da prikae uzroke i posledice krize iz 1::0. !od.
(staknute su kljune odredbe sistema, zatim slijedi rasprava o implementaciji od
nje!ovo! nastanka 1::9. !od. pa dalje. toku funkcionisanja postavljalo se
pitanje+ je li E/M zona njemake marke i da li je kontrola kapitala neophodna za
funkcionisanje sistemaE ,aravno, turbulencije evropskih trita stranih valuta iz
1::). i 1::0. !od. nisu stvorene same od sebe. 6ako su npr. sloboda kretanja
meunarodno! kapitala i dominacija ,jemake esto uticale na krize sistema.
&astanak' %unkcionisanje i razvoj EM(. /adi stvaranja zone evropske monetarne
stabilnosti, tokom 1:=:. !od. se osniva EM#. Bernerov izvjetaj
01
iz 1:=I. !od.
predlae da se do 1:@I. osnuje M u $ajednici. 7oslije pada sistema iz Areton
Budsa, oivljavaju ideje o evropskoj zoni monetarne stabilnosti. 7oetkom 1:=).
!od. lanice E$ su pokuale limitirati stope dozvoljenih odstupanja meu svojim
valutama u rasponu od FG8),)9H. .ekujuci pristup Belike Aritanije, ,orveke,
-anske i (rske u E$ &uesnici koncepta monetarna zmija8(nake' trae efikasnija
rjeenja u oblasti valutne stabilnosti. Monetarna zmija ne funkcionie kvalitetno u
prvim !odinama, pa ovo ne spreava nestabilnost evropsko! valutno! trita.
,eke zemlje, kao Belika Aritanija i (rska ubrzo po pristupanju naputaju sistem.
njem do 1:==. !od. ostaju ,jemaka, Jolandija, -anska, Ael!ija i 3uksembur!.
cilju stabilizacije meuvalutarne razmjene posti!nut je do!ovor o primjeni
efekasnije! postupka &na #avjetu Ministara 1:=@.
09
'.
spostavljen je EM#, koji poinje sa radom 1:=:. !od. njemu su valute
konstituenti evropske novane jedinice E5 &European 5urrencN nit'. E5,
kao sloena valuta je sadravao odreene iznose valuta svih drava lanica, pa i
neke izvan E/M. E5 je ?de facto? predstavljao mjernu jedinicu, ili numerator
E/M u iskazivanju centralnih kurseva i obraunska jedinica transakcija u
$ajednici. Mehanizam razmjene stranih valuta &ERchan!e /ate Mechanism', ili
E/M koji je funkcionisao u EM# je bio okosnica evropsko! monetarno!
jedinstva. Monetarna prila!oavanja su razmenu evropskih valuta inila
razliitom u odnosu na dru!e monetarne sisteme. Aroj zemalja, njihova
ekonomska sna!a i interakcija njihovih privreda su traili ori!inalne ideje bre! i
optimalno! protoka roba i kapitala. ,a sistem su djelovale i odluke zemalja izvan
evropsko! valutno! sistema &Kvedska, ,orveka i 4inska' ali su imale odreenu
vezu sa E/M.
Mehanizam razmjene stranih valuta ERM. 7rimarni cilj E/M je odravanje
poravnanja meu valutama na minimumu, i po!otovo, sprjeavanja upotrebe
@D
Commission for t4e European Communities, Aeport to t4e Council and t4e Commission on t4e
Aeali&ation E5 Stages of Economic and $onetar5 )nion in t4e Communit5 Ht4e Berner reportI,
Supplement to Bulletin II>17;! of t4e European Communities HBrussels: CECI, 17;!#
@.
8rtis, $# J#, 34e European $onetaru S5stem, 8n Evaluation, Journal of 2olic5 $odeling, 7N1, 17"?#
D
devalvacija od strane drava lanica, koje bi mo!le uticati na naruavanje
odnosa u razmjeni i konkurentnosti ili rast pekulativnih transakcija. sluaju
nedostatka kontrole, devalvacije bi u evropskim privredama poprimile takmiarski
duh. Mehanizam razmene stranih valuta je okosnica EM# i bilateralnih odnosa
valuta razmjene lanica $ajednice &kreiranjem centralne stope i stope doputene
promjene'. .n odrava bilateralne stope razmjene u limitima utvrenih promjena.
5entralne stope nisu fiksirane u okviru EM#. (pak, one su se mo!le poravnavati
poslije konsultacija zemalja sa EM#. -a bi se evropske valute mo!le kretati u
!ranicama dozvoljenih limita, centralne banke su imale obavezu da interveniu
na tritu stranih valuta, kada bi se naruile utvrene proporcije.
0<

#vaka bilateralna stopa moe inicirati intervenciju, mjere"i maksimalni rast i pad
prema najjaim i najslabijim valutama. %ako, i zato se, ovakve operacije
deavajuE 2ko se valuta udalji od centralne stope, tolerisane stopom fluktuacije u
cilju stabilizacije interveniu centralne banke najjaih i najslabijih valuta.
;ranice tolerancije su se kretale u rasponu od FG8),)9H. Ministri finansija u 1::).
!od. su za skoro sve lanice odobrili fluktuacije do FG819H. Ailo je i izuzetaka.
7rva od zemalja koje su koristile izuze"e, bila je (talija. ,joj je u poetku bilo
dozvoljeno da koristi stopu promjena do FG8<H, ali je kasnije, tokom 1::I. !od. i
ona prihvatila stopu od FG8),)9H. ,eke zemlje nisu dobile pravo primjene irih
stopa &zbo! nemo!u"nosti primjene tranziciono! do!ovora o proirenju limita
stopa promjena'.
0=
(ako je E/M zamiljen da obezbjedi okvir monetarne
stabilnosti u Evropi, stope razmjene nisu fiksirane, a poravnanja centralnih
pariteta su bila dozvoljena. poetnim fazama funkcionisanja EM# zabiljeeni
su brojni sluajevi poravnanja centralnih stopa.
Izraunavanja razila)enja. (zraunavanjem indikatora &maksimalno!' razilaenja
u EM#, moe se do"i do simetrije u adaptaciji sistema. (ndikator razilaenja je
baziran na pra!u razilaenja od =9H maksimalno! razilaenja.
0@
Maksimalno
razilaenje izraunava se u procentima, kao FG819 &18L
i
', !de L
i
izraava sna!u
valute i. .no pokazuje maksimalni procenat unutar ko! trina E5 stopa moe
da se kre"e, prije ne!o to valuta posti!ne limit nasuprot bilo kojoj dru!oj valuti iz
E/M. Baluta koja ne odrava svoju centralnu stopu prelazi pra! razilaenja.
%ad neka valuta u EM# doe do pra!a razilaenja, centralne monetarne vlasti
zemlje domicijelne valute moraju izvriti korekcije kursa valute, tako to provode
monetarnu intervenciju na valutnom tritu. ,ju prati niz dru!ih mjera u sektoru
fiskalne i monetarne politike, koje obino rezultiraju poravnanjem vlastite valute i
snanoj afirmaciji simetrije izmeu valuta zemalja lanica.
$a direktne intervencije, lanicama stoje na raspola!anju krediti EM54, posebno
za kratkorono finansiranje.
0:
Be"ina odstupanja je kratkorona, pa su se esto
koristili kratkoroni instrumenti. %reditne linije su bile neo!raniene i djelovale po
36
O limitima EA$ vidjeti u: 0iavat&&i, :#, and 0iovannini, 8: -imiting E6c4ange Aate :le6iEilit5: 34e
European $onetar5 Sistem, CamEridge, $I3 2ress, 17"7#
@;
EA$ pro(iren &a ,paniju 17"7#, *eliku Britaniju 177!# i 2ortugal 177#
@"
Ovim postupkom se Eavio AoEin Bladen>Covell#
@7
Ja ove namjene su kori(%eni instrumenti *S3:>*er5 S4ort 3erm :inancing
.
automatizmu. 7oto su postojale razlike izmeu zemalja u stepenu inkorporacije
u E/M, postojale su i razlike u monetarnim politikama meu lanicama, posebno
za bilateralne limite. 6o je trailo potrebu i za minornim intervencijama, pa su
zajednike kreditne linije centralnih banaka intervenisale uvijek, kad bi neka
valuta dosti!la bilateralne limite. %ada je rije o inflaciji, u prve etiri !odine
stepen ublaavanja inflacije preko nominalnih poravnanja u zemljama sistema
E/M je preao 1IIH, ali je taj pad vie ne!o prepolovljen.
1I

*raktina primjena EM(. #istem E/M je uspostavljen zbo! ouvanja i kontrole
stabilnosti valutnih pariteta lanica. ,ema sumnje, da su kreatori monetarne
politike koristili najznaajnija teorijska iskustva, koja su se u tom trenutku mo!la
primjeniti u evropskoj praksi.
,etrina ponaanja i dru!e ne!ativne konsekvence su dovele do pekulantvnih
ponaanja. *er, informacije o budu"im ekonomskim kretanjima i do!aajima u
uslovima nestabilnih kurseva su se koristile za pekulativne dobitke, koji su, u
nekim sluajevima, bili izuzetno visoki. 6reba ista"i da valutne deformacije mo!u
prouzrokovati konkurentske defekte, poremetiti stope razmjene prema dru!im
lanicama. 2ko se valutni problemi ne saniraju, to stvara du!orone ne!ativne
posljedice na alokaciju resursa i odvijanje tr!ovine.
(z tih, i dru!ih razlo!a, i sistem Aretton Soodsa i koncept monetarne zmije su
nastojali sprijeiti bilo kakve promjene &fluktuacije' pariteta koje su, u!lavnom,
najavljivale ekonomske okove i krize. $ato su se kolebanja valutnih trita i
poravnanja preko E/M deavala sa pojavom i minimalnih trinih pekulacija.
Bremenom, poravnanja su bila rijea. 7rila!oavanja stope razmjene su uzimala
u obzir trine stope i bez pekulacija u procesu razmjene.
periodu od 1:=:. do 1:@=. !od. vrena su poravnanja valuta u sistemu
razmjene. -o 1::). !od. uoava se zadovoljavaju"a stabilnost valutnih kurseva.
6aj period se koristi za inte!raciju sistema sa funtom sterlin!om, panskom
pezetom i portu!alskim eskudom. tom periodu do!odilo se samo jedno
znaajno poravnanje, i to tehniko! karaktera, kada je (talija prihvatila stroiji
reim. ,o, kraj 1::). !od. obiljeava valutna kriza pra"ene duim nestabilnim
periodima, naputanja sistema od strane funte i lire, to je ve" 1::0. !od. dovelo
do proirenja !ranica intervencije na FG819 H. %oji su uzroci monetarne krizeE
%akve je posljedice imala na razvoj monetarno! sistema $ajedniceE
Kriza u ERM. %rize E/M septembra 1::). !od. i jula8au!usta 1::0. !od. su
vezane za stanje trita razmjene stranih valuta i finansijsko! kapitala. 7roblemi
EM# su kumulirali, a uzroci jo uvijek nisu bili determinisani. ,jemaka marka
poslije ujedinjenja (stone i $apadne ,jemake nije realno procjenjivana, to je
stvaralo velike probleme. Aundesbanka je sanirala inicijalni inflacioni pritisak u
,jemakoj politikom viih kamatnih stopa. z slobodu kretanja kapitala u sistemu
E/M, ove kamatne stope su bile preneene na ostale lanice i teret inflaciono!
pritiska je opao u ve"ini zemalja E/M. #ve je dodatno ohrabrila odluka Belike
D!
Isto, 8rtis, @@! str#
?
Aritanije da sa E/M kreira antiinflacionu strate!iju, respektuju"i centralni paritet,
iako su mno!i analitiari smatrali da je on izuzetno visok.
11
;enerator krize trita razmjene je bila i politika situacija u vezi referenduma
koji je trebao potvrditi do!ovor iz Mastrihta.
1)
Balutne pekulacije su kulminirale u
septembru pa dolazi do velike valutne intervencije u cilju pada lire ispod nivoa
koji je utvrdio E/M.
10
7oslije lire i funte, pritisak trpi i francuski franak,
11
posebno
poslije pozitivno! referendumsko! rezultata. #eptembarska kriza nije kraj pritiska
meu lanicama E/M. 7ezeta i portu!alski eskudo devalviraju u novembru <H,
a do kraja !odine vrijednost funte pada oko 19H i lire oko 1<H. 4rancuski franak
i njemaka marka su neznatno promijenile vrijednosti. 7ritisak na E/M raste i u
1::0. !od. (rska funta devalvira 1IH, pezeta @H, eskudo <.9H.
19

Ministri finansija i centralnih banaka su u au!ustu odluili da promijene strukturu
E/M. ,ovi limiti fluktuacija se proiruju na FG819H, osim Jolandije koja zadrava
ranije limite fluktuacija !uldena prema njemakoj marki od FG8),9H.
Balutne nestabilnosti 1::). i 1::0. !od. su imalo snano dejstvo na ekonomiju
zajedniko! evropsko! trita. %riza valuta je usporila rast u 1::9. !od. za oko
I,)9H do I,9H.
1<
$emlje sa valutama koje su apresirale, usporavaju rast uz pad
inflaciono! pritiska. /eforma EM# je bila nuna. 7onovo se aktueliziraju potrebe
za uvoenjem kontrole kapitala.
1=

Bisoke stope rasta ezdesetih, naftni okovi sedamdesetih i osamdesetih !odina
dvadeseto! vijeka, doveli su do opte nestabilnosti u svim evropskim zemljama.
7osljedino, finansijske krize evropskih trita stranih valuta tokom 1::). i 1::0.
!od. iniciraju bre rjeavanje monetarnih problema i stvaranje pretpostavki za
M, jer su se samo potpunim monetarnim inte!racijama mo!li rijeiti postoje"i
ekonomski problemi.
%onano, EM# je stalno redukovao nepostojane stope razmjena, spreavaju"i
tendencije monetarnih deformacija i valutne iskrivljenosti. Efekti ovih transakcija
nisu bili veliki, ali su njihovim akterima dali odreenu konkurentsku prednost,
posebno kada se nepostojanost mo!la predvidjeti. -eformacije i iskrivljenost nisu
D1
Bren>-e1is, S#, Besta1a5, 2#, Soteri, S#, and Barrell, A#, Evaluating t4e )#G# C4oice of Entr5 Aate into
t4e EA$, $anc4ester Sc4ool, Supplement, n#o# .7, 1771#, p# 1>#
D
Danska odEija dogovor poFetkom juna# 2osljediFno jaFa njemaFka marka koja vr(i pritisak na funtu i
liru# Italija ima visok javni dug i deficit Eud'eta, dok je u Britaniji recesija pra%ena percepcijom da funta
mo'e svakog Fasa devalvirati#
D@
-ira 1# septemEra devalvira &a ;K# )gro'ene su pe&eta i funta uprkos rastu kamatni4 stopa# =lanstvo
funte u EA$ se privremeno suspenduje# *i(e kamatne stope ne ojaFavaju liru, pa je i ona suspendovana#
DD
) ovom sluFaju se proElemi anuliraju sinergiFkom operacijom francuske i njemaFke centralne Eanke#
D.
Od maja do jula francuski i Eelgijski franak, danska kruna, pe&eta i eskudo padaju na kritiFnu taFku
prema njemaFkoj marki# Samo je 4olandski gulden saFuvao svoju vrijednost#
D?
) &emljama sa ve%om depresijacijom valute usporavanje rasta prati rast nominalni4 kamatni4 stopa i
inflacije# ) &emljama gdje je valuta depresirala, usporavanje rasta je prati rast nominalne kamatne stope i
inflacije#
D;
2o&nati ekonomisti Eic4engreen, 3oEin i B5plos& H177.I predla'u da svi koji se &ala'u &a otvoreno
tr'i(te strani4 valuta kreiraju Eeskamatne depo&ite u svojim centralnim Eankama#
;
bile potpune, to su neki politiko8struni kru!ovi koristili za mar!inalizaciju EM#.
# dru!e strane, E/M je bio asimetrian, a njemaka marka nominalno sidro.
%ako je marka dola do te pozicijeE 7rije sve!a, ona je imala neophodnu sna!u
za intervencije prema amerikom dolaru &kojem je inae, preko akcija sna!u
davala i Aundesbanka'. #labije evropske valute nisu mo!le podnijeti valutne
intervencije ovo! nivoa, to je neminovno dovodilo do valutnih disproporcija. ,o,
Aundesbanka je estim kupovanjem ili prodajom du!a koji je imao kamatu, dola
u poziciju da joj se moraju prila!oavati dru!e lanice $ajednice. 6o je znailo da
se njemaka monetarna politika indukuje u cijelu evropsku ekonomiju,
1@
to se
nije mo!lo ostvariti bez naprezanja i trokova &koji su ipak donosili du!orone
koristi' ne samo u ekonomskoj sferi.
Evropsku monetarnu politiku prati fleksibilno kreiranje monetarnih a!re!ata. 6o
utie na njihove du!orone varijacije, to je vidljivo iz !rafikona :.10. koliko se
promjene monetarnih a!re!ata kompariraju sa inflacijom, moe se primjetiti da je
inflacija stabilnija, to !ovori o uspjehu monetarnih vlasti u ouvanju cijenovne
stabilnosti. .i!ledno je, da je upravo jedan od vanih instrumenata monetarne
politike i kreiranje monetarnih a!re!ata.
;rafikon :.10.+ %retanja monetarnih a!re!ata
(zvor+ (zvor+ E/.#626, ,eLs release, Euroindicators, 9IG)II:, april )II:. !od.
Uloga &jemake u ERM+ vijek se postavljalo pitanje, da li je E/M ?de facto?
monetarno podruje interesa njemake markeE 7itanje se postavljalo i u dru!im
zemljama nelanicama, ali i nekim tadanjim evropskim zemljama socijalistiko!
ureenja.
,estabilnost evropsko! valutno! trita tokom 1::). i 1::0. !od. uz ne!ativne
efekte na njemku privredu, ipak je izdvojilo njemaku marku kao uporinu taku
sistema. #lino je i sa holandskim !uldenom, ali je mo" ove valute manja zbo!
D"
$arka je, pored ve%ine Flanica Jajednice, postala paralelna valuta i u &emljama t&v# IstoFne evrope#
"
limitiranosti holandske privrede. -akle, monetarna politika s poetka posljednje
decenije prolo! vijeka je pod snanim uticajem najjaih evropskih valuta. #istem
prelijevanja je mno!e efekte uinio apsurdnim. 6ako su se npr. stro!a budetska i
monetarna disciplina njemake centralne banke &i njemaka marka je postala
stabilnija' mo!li preliti i djelimino ?istopiti? u dru!oj zemlji, koja je imala znatno
viu stopu inflacije. 2li, to je bila cijena koji je ,jemaka eljela platiti radi rasta
uticaja u $ajednici, ali i koristi koje "e se valorizovati tek u budu"nosti.
-alje, prihvatanje da se inflacija smanjuje mehanizmom E/M utie da se velike
transakcije prila!oavaju interesima proirene zone njemake marke. #ve ovo
vodi tome da je za lanice E/M vaniji odnos vlastitih valuta prema njemakoj
valuti, ne!o paritet prema E5. 6o je proizvodilo nove anomalije u vidu ve"e!
respektovanja bilateralnih o!ranienja u odnosu na valutne probleme u E/M.
Meutim, ovo nije bio problem, ve" naprotiv, ansa za afirmaciju Aundesbanke
koja je imala sna!u za ouvanje jake njemake marke, koja je uz sve, odravala
?u ivotu? ostale evropske valute.
# dru!e strane, lanice E/M su imale veliku korist od njemake ekonomije jer su
monetarne transakcije redukovale inflaciju zahvaljuju"i snazi njemake marke,
koja je bila najjaa antiinflaciona centrifu!alna sila. $ato su lanice bez ve"ih
protivljenja i prihvatale njemako vostvo u E/M. .vo je omo!u"eno tako to je
,jemaka imala, ne samo najve"i ;-7 tadanje evropske inte!racije, ve" je bila
i konkurentnija od ostalih.
periodu najve"e afirmacije E/M je dolazilo do unoenja inflacionih udara sa
svjetsko! trita. borbi protiv inflacije du!orona makroekonomska politika
,jemake i posebno, njena monetarna politika, bile su poznate po antiinflacionoj
poziciji. -ru!o, veoma je vana injenica da implementacija makroekonomske
politike zavisi od mo!u"nosti centralnih or!ana da ubijede sektor stanovnitva i
privatni sektor da su dravne institucije dosljedne u namjeri da se npr. inflacija
smanji i da se u praksi takve situacije i do!aaju. 6u je ,jemaka imala veliko
povjerenje !raana $ajednice. ,jemake monetarne vlasti su imale kredibilitet i
mo!le su uspjeno kreirati i najavljivati anti8inflacione mjere. ,jima se vjerovalo,
ne samo od strane privatno! sektora na nacionalnom nivou, ve" i od strane
lanica E/M. #ve je ovo koristilo mno!im zemljama da stabilnost njemake
valute iskoriste za svoju makroekonomsku stabilnost. z to, i borba protiv
nezaposlenosti je bila efikasnija. ,ije sporna zakonomjernost izmeu inflacije i
nezaposlenosti. 4ilipsova kriva otkriva veze ovih ne!ativnih ekonomskih pojava.
4iksna stopa razmjene prema njemakoj valuti podrazumeva obavezu
odravanja niske stope inflacije. #lijede"i 4ilipsovu zakonomjernost, to bi znailo
da lanice prihvataju i bolne kompromise u sferi rasta i nezaposlenosti.
.vaj fenomen nije po!aao njemaku privredu, koja je u du!om vremenskom
periodu poslije ezdesetih !odina prolo! vijeka biljeila nisku nezaposlenost i
stabilnu njemaku marku. #ve ovo je plod aktivne antiinflacione politike, to nije
sluaj ve"ine dru!ih zemalja inte!risanih u sistem E/M. 6ako je u evropskim
zemljama sa viim stopama inflacije zabiljeen pad interne i eksterne
konkurentnosti.
7
%ao zakljuak, moe se konstatovati da su monetarne politike i razmjena ve"ine
lanica EM# bile vezane za njemaku marku, tako da je EM# postao monetarno
podruje njemake marke. ,o, pored njemake monetarne politike, na EM# je
uticaj imala i francuska monetarna politika. ,jemaka je preko marke EM#8u dala
vrstinu monetarne politike i valute, a francuski model fleksibilniju politiku i meku
valutu. .vi pristupi rjeavanja monetarnih problema "e, uz britanski, biti kandidati
izbora or!anizacije E5A, koja je, kao to je poznato, prihvatila autonomnost i
borbu za cjenovnu stabilnost, proklamovanu od Aundesbanke. E/M i ponaanje
njemakih monetarnih vlasti su stvorili snaan i autentian antiinflacioni pristup u
suoavanju sa ekonomskim problemima u cijeloj $ajednici.
1:

unkcija kontrole kapitala+ %ontrola kapitala se primjenjuje radi odvra"anja od
eventualnih monetarnih pekulacija. (nae, pekulativni valutni poslovi su vaan
se!ment trine ekonomije. Monetarne pekulacije se odnose na ostvarivanje
dobitaka preko procenjivanja kretanja kamatnih stopa. 6ako npr. ukoliko je
procijenjeni pad neke valute ve"i od prinosa kamate, vlasnici te portfolio valute
"e transferisati svoj portfolio u dru!u valutu, oekuju"i bolju zaradu u budu"nosti,
ponovnom kupnjom po nioj ceni. ( na ovom primjeru se uoava vanost tar!eta,
nominalnih sidra i pro!noza makroekonomskih a!re!ata i pokazatelja od strane
institucija E.
%amatne diferencije su protutea predvienih kretanja kapitala. # dru!e strane,
devalvacija obara vrijednost valute. $ato vlasnici nastoje izbje"i !ubitke prodajom
doma"e valute centralnoj monetarnoj instituciji &za strani novac' prije devalvacije.
(sto tako, oni ponovo kupuju doma"u valutu, ali nakon to devalvira. 7od
pretpostavkom nultih transakcionih trokova monetarne pekulacije utiu na pad
rezervi centralne banke &u stranoj valuti'. ,o, sistem kontrole utie da razlike u
kamati, potrebne za kompenzaciju promjene valute, budu visoke.
9I

%ontrola kapitala titi doma"e kamatne stope od potrebe da dosti!nu takve nivoe
koji mo!u biti pekulativni. .na to radi tako da se zabrani doma"im i stranim
rezidentima posuivanje po doma"im kamatama, koje bi oni posuivali u
inostranstvo, u iekivanju dobiti od kretanja valute. $abrana tih transakcija
sprijeava pekulativne napade na pozicije stranih rezervi centralne banke.
Efikasnost kontrole kapitala je znaajna i zbo! dranja pod kontrolom razlika
doma"ih i stranih kamatnih stopa. 6a razlika je bila velika uvijek kada su se
oekivala poravnanja, to bi ojaalo poziciju kontrole kapitala.
91
*er, bez kontrole
kapitala ova razlika bi predstavljala motiv za pekulacije na tritu stranih valuta.
7oslije -irektive o lberalizaciji kapitala iz 1:@@. !od. znaaj kontrole kapitala je
pro!resivno smanjen, a one potpuno uklonjene iz 4rancuske i (talije. -o 1::I.
D7
8nali&e navode na &akljuFak da Flanice EA$ imaju ne(to uspje(nije re&ultate u redukciji inflacije od
neFlanica EA$# 2ri formiranju EA$, stav industrijski ra&vijeni4 &emalja je i(ao u pravcu ni'e inflacije#
.!
2retpostavka je da se mala devalvacija, ekvivalentna padu .K godi(nje, oFekuje slijede%i mjesec u
fiksnom re'imu# Gamatna ra&lika potreEna &a kompen&aciju Ei Eila .K na jednogodi(nje oEve&nice# Ja
instrumente sa kra%im rokom dospije%a potreEna ra&lika Ei Eila ve%a#
.1
Doka&i do koji4 su do(li de 0rau1e H17"7I i 0iava&&i i 0iovannini H177!I sugeri(u da je kontrola
kapitala omogu%ila :ranccuskoj i Italiji da naru(e stanje kamata> paritet, a to je dovelo do toga da EA$
Flanice odr'e &naFajan stepen monetarne autonomije, poseEno tokom prvi4 dana EA$#
@!
!od. kontrole su zadrane u Kpaniji, ;rkoj, 7ortu!alu i (rskoj, uz mali formalni
uticaj. %ontrole kapitala su konano uklonjene 1::). !od.
7osljedica redukcije kontrole kapitala je otvorila mo!u"nosti za kretanje kapitala
izmeu zemalja E/M,
9)
pa je u nedostaku kontrole, bilo neophodno uspostaviti
vii stepen koordinacije nacionalnih monetarnih institucija i politika. kidanje
kontrole kapitala i stabilizacija stopa razmjene tokom u dru!oj polovini
osamdesetih je bilo anulirano smanjenjem uticaja nacionalnih monetarnih
politika.
9./. Evro
Evro je zvanina valuta jedno! od najjaih ekonomskih blokova na svijetu.
/azvoj ekonomije i snana politika aktivnost u irem re!ionu, zajedniko trite i
evro kao nje!ova najaa polu!a, dominaniraju na ekonomskoj i !eopolitikoj
sceni. Ekonomska i politika mo" nije sve vie raste, a evro postaje znaajna
moneta u svjetskim razmjerama. naletu, ka zauzimanju dominantno! mesta
meu svjetskim valutama, evru ve"e teko"e stvara svjetska recesija, ne!o
ameriki dolar. 2li, sna!a amerike privrede i njihove nacionalne valute se jo
uvijek ne moe relativizovati, ako ni zbo! e!a, onda zbo! injenice da je #2-
uz niju jo uvijek najznaajnije svetsko trite, najjae finansijsko trite i
najve"i tr!ovinski partner E. (pak, treba na!lasiti da je zajednika evropska
valuta evro ojaala i prevazila procjene prilikom njeno! nastajanja.
Evropska valuta se obiljeava na dva naina. 7rema (#. standadima &1)1='
?E/? je skra"enica a ?evro? je njen pun naziv. Evro se obiljleava sa !rkim
slovom M &epsilon' i simbolizuje prvo slovo rijei Evropa. 7opreno postavljene
linije simbolizuju stabilnost evra. Aanknote se emituju u apoenima od 9, 1I, )I,
9I, 1II, )II i 9II eura. opticaju se nalaze kovanice od 1 i ) evra i manje
kovanice od 1, ), 9, 1I, )I, 9I centi. *edan evro ima 1II centi. 7relaskom na
evro sve stvorene obaveze i primjenjivani instrumenti prema E5 su preuzeti.
(sto tako, lanice EM su zamijenile nacionalne valute za evro izvrivi operacije
izravnavanju valuta. .vu proceduru podrazumijeva svaki novi ulazak u Evrozonu.
Evropski novac kroz istoriju. ,o, mora se dati od!ovor na pitanje, kako se na
najstarijem kontinentu pojavila najmlaa novana jedinicaE -a li je evro prva
zajednika valuta na tlu EvropeE .d!ovore na ova pitanja daje kratki istorijski
pre!led iz koje! je oi!ledno, da je sama ideja zajednike evropske monete
veoma stara a modaliteti implementacije uvijek prila!oeni nekoj od istorijskih
etapa i stepenu razvoja proizvodnih sna!a.
(deja evropske valute nije nova. *o od poetka razvoja civilizovano! drutva
Evropa ima potrebu za kompatibilnim mjerilima cijena u procesu razmjene
dobara. (mperator 2u!ust u cilju proirenja ekonomsko! i politiko! uticaja na
52
Ovdje do i&ra'aja dola&i O+emogu%i kvartetO 2adoa i Sc4ioppa koji Fine: 1I sloEodna trgovina/ I
sloEodni tokovi kapitala/ @I fiksni devi&ni kurs i DI ne&avisna ekonomska politika# 2adoa>Sc4ioppa H17""I
tvrde da me<unarodni monetarni spora&umi ne mogu pomiriti sve okolnosti i &ato tra'e kompromise HGao
(to su Bretonvudski spora&um i E$SI# *idjeti u: 2adoa>S4ioppa, 3#, 34e European $onetar5 Sistem: 8
-ong 3erm *ie1, in :# 0iava&&i, S# $icossi, and $# $iller Heds#I, 34e European $onetar5 Sistem,
CamEridge )niversit5 2ress, 17""# p# @?7>@"D#
@1
prostor carstva, reformie tadanji oblik ?rimsko! monetarno! sistema? uvode"i
kovani novac od srebra i zlata. #istem je du!o funkcionisao i zadovoljio tadanje
porebe za razmjenom na iroj teritoriji carstva. %asnije, posle skoro tri vijeka,
-ioklecijan provodi monetarne reforme i uspostavlja jedinstven rimski novac
utemeljen na obliku primitivno! zlatno! standarda. !lavnom, rimski period su
obiljeila raznovrsna i veoma plodna ekonomska rjeenja, ne samo u monetarnoj
sferi, ve"i u dru!im privrednim oblastima. 6reba na!lasiti, da se or!anizovani
sistem pla"anja mo!ao uspostaviti i zbo! to!a, to je tadanji /im do perfekcije
rjeavao mno!a pravna pitanja, a posebno u!ovore, koji su ?de facto? inili
sutinu problema razmjene i odnosa u monetarnoj sferi to!a doba.
Mno!o kasnije, u osmom vijeku, 7ipin Mali, otac poznatije! %arla Beliko! uvodi
srebrni kovani novac &denije' na podruje dananje 4rancuske. #rebrenjaci se
koriste do kraja srednje! vijeka i slue kao matrica za en!leski peni &pojavio se
kasnije'. desetom vijeku i tadanja ujedinjena En!leska uvodi jedinstvenu
monetu. 6rinaesti vijek je poznat po tome to !radovi8drave u (taliji monopoliu
tr!ovinu i promet zlatom u irem re!ionu Mediteransko! mora i #jevernoj 2frici.
Ekspanzija ekonomskih odnosa, uslijed intenzivne tr!ovine preko mediteranskih
luka trai od!ovaraju"e sredstvo razmjene univerzalno za iri ekonomski prostor.
Benecija, 4irenca ostali napredni !radovi to!a vremena kovali su vlastiti zlatni
novac. 6r!ovina u ovom dijelu Evrope postaje dinaminija, duniko8poverilaki
odnosi se vrto!lavo pove"avaju, !radovi iz!rauju a luke prevoze sve vie tereta.
6o je iziskuje nove ideje u pla"anju izmeu ekonomskih aktera koje nisu vezane
za opticaje o!romnih koliina zlatnika ili srebrenjaka. $bo! tih zahtjeva, italijanski
bankari poinju sa kori"enjem vuenih mjenica, koje su u ekonomskom smislu
predstavljale strateku inovaciju to!a vremena. (nae, u srednjem vijeku se skoro
u svim dijelovima dananje Evrope kovao srebrni, a esto i zlatni novac.
devetnaestom vijeku dolazi do formirajnja prvih monetarnih asocijacija &npr.
3atinska monetarna unija'
90
koje koriste zlatni i srebrni novac kao zakonsko
sredstvo pla"anja. ( ostali tadanji evropski subre!ioni formiraju monetarne
zajednice prila!oene tadanjim uslovima &npr. #kandinavska monetarna unija'.
-akle, vidljivo je da je novac, za razliku od ostalih nacionalnih interesa, uvijek
imao internacionalnu dimenziju. 7oetak dvadeseto! vijeka je vrijeme kada
trine zakonitosti dolaze do puno! zamaha, ekonomija sazrijeva kao nauka a
monetarna sfera postaje sklona usponima i padovima.
-vadeseti vijek obiljeavaju ideje o zajednikoj evropskoj valuti moderne epohe.
%onkretne prijedlo!e je jo 1:):. !od. dao ;ustav Ktreseman.
91
Detrdeset
!odina kasnije, 1:<:. !od. Evropska komisija inicira ideju stvaranja M
99
koja je
!enerisana potrebama koordinacije ekonomske i monetarne politike. 6okom
1:=I. !od. Bernerov plan
9<
je bio samo prirodni nastavak otvoreno! procesa. ,o,
on nije realizovan zbo! problema izazvanih naftnim okovima i ?padom? Aretton8
Soodsa.
.@
+ovFani save& i& 1"?.# god# i&me<u :rancuske, Belgije, Italije i ,vicarske# 3okom 1"?7# god# )niji
pristupa 0rFka, a 1";@# SrEija, ,panija, Bugarska i Aumunija# 0odine 1"?;# su vo<eni pregovori o ulasku
8ustrije, ali ova dr'ava nije pristupila )niji# 3im povodom su kovani &latni novci Hfranci i guldeniI#
.D
+jemaFki politiFar#
..
Iste godine Ca(ki samit donosi plan po kojem Ei se do kraja ;!>i4 uspostavila E$)#
.?
3okom 17;!# god# tri fa&e ovoga plana su predlo'ene od strane t&v# *ernerovog komiteta#
@
cilju stvaranja zone evropske monetarne stabilnosti, tokom 1:=:. !od. osniva
se EM#. Bernerov izvetaj iz 1:=I. !od. u kome se do 1:@I. !od. predlae
stvaranje monetarne unije u $ajednici, bavi se ozbiljno ovim problemima. 7oslije
pada sistema iz Aretton Soodsa, ponovo oivljavaju ideje o stvaranju evropske
zone monetarne stabilnosti. %ao to je ve" reeno, poetkom 1:=). u E$ se
pokuava limitirati dozvoljeno valutno odstupanje od FG8 ),)9H. .ekuju"i
pristupanje u E$, Belike Aritanije, ,orveke, -anske i (rske, koje su isto bile
uesnici koncepta poznato! kao monetarna zmija &#nake', trae se efikasnija
rjeenja u valutnoj stabilnosti. Monetarna zmija ne fukcionie kvalitetno u prvih
nekoliko !odina pa ovaj koncept ne moe sprjeiti nestabilnost evropskih valutnih
trita. Belika Aritanija i (rska ubrzo po pristupanju naputaju ovaj sistem, tako da
do 1:==. !od. u sistemu ostaju ,jemaka, ,izozemska, -anska, Ael!ija i
3uksembur!. cilju stabilizacije meuvalutarne razmjene #avjet ministara 1:=@.
!od. donosi akt o primjeni efekasnije! postupka uspostavljanjem EM#, koji
poinje sa radom ve" idu"e !odine. #istem obuhvata valute konstituente
evropske novane jedinice E5 &European 5urrencN nit'. 6o je sloena valuta
koja sadri odreene iznose valuta lanica, ukljuuju"i i neke izvan E/M. E5 je
?de facto? mjerna jedinica E/M u iskazivanju centralno! kursa i obraunska
jedinica transakcija u $ajednici.
-elorov komitet aktuelizira pitanja monetarnih inte!racija. Mastrihtu potpisuje
!ovor o E &6E'. (pak !ovor prate problemi neratifikacije -anske, tijesna
francuska referendumska ve"ina i tradicionalno britansko od!aanje. .vi, i
!lobalni ekonomski problemi slamaju mehanizam devizno! kursa E/M u EM# u
1::). i 1::0. !od. %rajem 1::). !od. funta sterlin!a i lira fluktuiraju u odnosu na
dru!e evropske valute, dok pezeta, eskudo, a kasnije i irska funta devalviraju.
-olazi do valutne i makroekonomske nestabilnosti i stalnih valutnih pekulacija.
.vo stanje traje do dru!e polovine 1::0. !od. kada se proiruju limiti mehanizma
devizno! kursa na 19H mo!u"e! odstupanja. 7roblemi utiu na udaljavanje od
EM, a kod mno!ih sazrijeva svijest o potrebi ubrzanja monetarnih inte!racija.
%ao posljedica, tokom 1::9. !od. Bije"e ministara u Madridu donosi odluku o
stvaranju M do poetka 1:::. !od. ,a svjetskoj ekonomskoj sceni se desilo
mno!o do!aaja sve dok nije osnovan EM# &1:=:.', te od %omisije promovisan i
preporuen evro za jedinstvenu evropsku monetu. -anas se moe konstatovati
da je evro ispunio ve"inu uslova za status svjetske rezervne, ak i !lavne valute.
-a bi se dolo do te pozicije Evropa je morala podnijeti mno!e rtve, posebno na
ekonomskom planu. #ituacija je jo daleko od idealne, ali je sasvim si!urno da
evro poinje ubirati ?internacionalne? plodove. *er, ni funta sterlin!a nekad, ni
dolar u novijoj istoriji, nisu bez razlo!a bili vae"e svjetske valute. 6akav status
im je donosio velike ekonomske koristi. ( onda kada je ekonomija u uzletu, ali i u
vremenu recesija, vlastiti ekonomski problemi se dijelom mo!u preliti na dru!e
ekonomije irom svijeta. -anas je evropsko trite snano i stabilno u svjetskim
razmjerama. .tvoreno je za tr!ovinu robama, uslu!ama i kapitalom. nija
kontinuirano odrava ravnoteu svojih makroekonomskih bilansa. ,edostaci s
@@
kojima se susre"e evro u odnosu na, jo uvijek izraenu dominaciju dolara, su
naslijeeni i naje"e su vezani za strukturne probleme.
Koristi od uvoenja evra+ %ao zajednika valuta evro prua direktne i indirektne
koristi evropskoj i svjetskoj privredi &makroekonomske, mikroekonomske i
!lobalne'. Makroekonomske prednosti su u tome to EM, EM# i evro uspjenije
provode valutnu politiku smanjuju"i rizike nestabilnosti u sluaju velikih fluktuacija
kurseva lanica. *edinstvenom monetarnom politikom i valutom se mno!o lake
prevazilaze krize i okovi. 6o olakava odravanje makroekonomske stabilnosti u
eljenim !ranicama i dostizanje ciljanih stopa rasta. 7reko monetarno! jedinstva
se efikasno i bezbolno provode strukturne reforme i realizuju ciljevi zajednikih,
posebno kohezionih politika.
Evro racionalizuje monetarni sistem, utie na smanjenje kamatnih stopa i donosi
znaajne beneficije finansijskim institucijama, investitorima, firmama i ekonomiji
nije u cjelini. #a zajednikom valutnom politikom se lake odrava cjenovna
stabilnost, na nivou preduze"a, ali i a!re!atno, na jedinstvenom ekonomskom
prostoru. ,a mikroekonomskom planu najvanije direktne koristi od uvoenja
evra su znaajno smanjenje direktnih trokova finansijskih transakcija &broj
transakcija se mjeri desetinama i stotinama miliona, a finansijske koristi se mere
desetinama milijardi evra'. %ratkorono, kompanije sa znaajnijom ulo!om u
tr!ovini nije mo!u koristiti mno!e po!odnosti evra.
9=
-akle, evro je promijenio, i
dalje mijenja odnose konkurencije u okruenju i na svjetskom nivou.
zmimo samo primjer odnosa evra i dolara, i konsekvence to! odnosa na
aktuelnu krizu izazvanu visokim trokovima ener!ije, koja se u pravilu pla"a
dolarima. (zoluju"i sve dru!e ekonomske elemente name"e se trivijalan zakljuak
da evropske kompanije kupuju jeftiniju naftu zbo! snanije evropske valute
&!rafikoni :.11.'.
;rafikon :.11.+ .dnos dolara i evra
.;
2rema 2aul De 0rau1e, Ekonomija $onetrane unije, I&davaFka knji'arnica Jorana Stojanovi%a, +ovi
Sad, !!D# god#
@D
(zvor+ (zvor+ E/.#626, ,eLs release, Euroindicators, 9IG)II:, april )II:. !od.
(z predhodno! !rafikona je oi!ledna superiornost evra u odnosu na dolar. $bo!
to!a su, slino kao i kod naftnih okova sedamdesetih i osamdesetih !odina
prolo! vjeka, kada je nafta bila jeftinija za kupovine u njemakim markama,
danas cijene ovo! proizvoda povoljnije kad se pla"anja u evrima.
7ored konkurentosti evro ?tjera? na inte!racije aktere evropsko! trita i zbo!
to!a to povoljno utie na materijalnu proizvodnju visoke dodate vrijednosti,
ukrupnjava kapital i stvara uslove za ve"u konkurentnost finansijskih trita.
%oriste"i prednosti evra, investitori kontinuirano oekuju stalni rast evropsko!
trita ?prebukirano!? suficitima privatno! i javno! kapitala, komercijalnih i
rizinih obveznica i JoB fizike imovine itd. (z navedeno! se zakljuuje da je
finansijsko trite E pod evrom mno!o ozbiljnije i dinaminije ne!o rascjepkana
finansijska trita prije nje!ovo! uvoenja. Dak i danas, kada svjetska ekonomija
preivljava krizne trenutke, evro mno!o vie od dru!ih valuta amortizuje
ne!ativne konsekvence na evropskom ekonomskom prostoru. %ao to je reeno,
evro utie na irenje i rast finansijsko! trita, pa se na njemu multipliciraju
finansijske i statusne transakcije.
9@
z ostale prednosti, u E se sve intenzivnije
odvijaju spajanja i pripajanja &merderi i akvizicije' preduze"a, to je si!uran znak
da finansijsko trite postaje dinaminije. 7ored ovih, postoje i dru!e
makroekonomske i mikroekonomske po!odnosti koje je sa sobom donijela
zajednika evropska valuta.
."
+a primjeru evropske (tednje i investicija mo'e se oEjasniti i $odiljani>$ilerova teorema, &asnovana na
4ipote&i o direktnom uticaju na Eogatstvo doma%instva# 2rema njoj, firme i jesu u vlasni(tvu doma%instava
Hpreko akcija ili Eankarski4 &adu'ivanjaI# *lasnici akcija su re&idualni povjerioci# Oni imaju pravo na sve
(to preostane poslije i&mirenja tro(kova akcionarskog dru(tva, ili prioritet u sluFaju steFaja# ) idealnim
uslovima, nema ra&like i&me<u ulaganja sopstvene imovine ili &adu'ivanja# Jato nema ra&like i&me<u
(tednje firmi i (tednje doma%instava, koja se opet plasira u firme# 3o je osnov $odiljani>$ilerove teoreme#
8, upravo je monetarna politika )nije &asnovana na jednakom uva'avanju, i povjerilaca, i du'nika#
@.
,a !lobalnom planu, pozicija i u!led evra rastu. ,a prvi po!led bi se mo!lo
zakljuiti da visok paritet evra prema dolaru i stabilnost u du!om roku koju forsira
E5A dovode do teko"a u izvozu roba sa zajedniko! evropsko! trita &to nije
sluaj'. 2li, sa aspekta zemalja koje dio svojih nacionalnih rezervi ele drati u
nekoj dru!oj valuti, evro sve vie postaje optimalan izbor. 6ako se monetarnom
politikom EM svjesno odrava cjenovna i valutna stabilnost, i ostvaruju ciljevi na
planu izvoza i ouvanja stabilnosti primarno! teku"e! rauna.
Moe se zakljuiti da u ovom trenutku nema optimalnije! makroekonomsko!
izbora i da E, bez obzira na krizu svjetske ekonomije ostvaruje dva zacrtana
cilja+ spoljnu konkurentnost i afirmaciju evra kao vode"e svetske valute. ;lavne
prednosti i nedostatci od uvoenja evra se mo!u sistematizovati na slijede"i
nain+
C 7rednosti od uvoenja evra su+
8redukcija visokih trokova finansijskih transakcijaT
8eliminisanje potencijalnih rizika izazvanih valutnim nestabilnostima i neeljenim
razlikama u kursevima nacionalnih valutaT
8inte!racija finansijsko! trita i transparentna politika cijena, jaanje cjenovne
stabilnosti i dr.
8ulo!a svjetske valute i prednosti koje ova pozicija donosi.
Bano je napomenuti da se svjetske finansijske rezerve sve vie transferiu u
evro. .ve. ali i ostale prednosti uvoenja zajednike valute na najrazvijenijem
ekonomskom prostoru na svijetu utiu povoljno na ekonomije evropskih zemalja.
Evro utie na povoljniju makroekonomsku i drutveno8politiku situaciju, ne samo
u Evropi, ve" i !lobalno.
C ,edostatci uvoenja evra.
,ajve"i nedostatak evra su o!romni trokovi uvoenja. ,ije rije samo o tim
trokovima, ve" mno!im promjenama u lanicama.
9:
(nte!racija i standardizacija
monetarno! sektora dovela je do !ubitaka radnih mjesta u monetarnim
institucijama i sporednim djelatnostima. Dlanice su iz!ubile prava upravljanja
monetarnom sferom. 6o je dovelo i do neracionalnih ponaanja i fiskalnih
probijanja od strane nekih vlada. Evro je postao alibi za loe nacionalne poteze,
pa ponekad ima i politikih nesu!lasica sa lanicama kod kojih evro slui kao
?moneta za potkusurivanje? doma"ih politiara.
$ajednika evropska valuta je podnijela veliki teret aktuelne finansijske krize.
Evroptimisti smatraju da je, upravo zahvaljuju"i zajednikoj valutu i potencijalu
veliko! trita E)= sprijeena recesija razornih razmjera. podruju evra se
oekuju aktivnosti koje "e obezbjediti minimalni rast u )II:. !od. 6ek u )I1I.
!od. treba oekivati skromniji oporavak. zoni evra i dalje se oekuje
nepopustljiva finansijska politika, to moe usporiti rast tranje i bri oporavak.
<I
.7
Samo &a tro(kove (tampanja i kovanja evra, potro(ene su milijarde maraka, dok se ukupni tro(kovi
&amjene ne mogu u cjelosti i&raFunati#
?!
3reEa naglasiti da je kri&a ojaFala dolar, jen i evro u odnosu na ostale svjetske valute# Ovo je normalan
efekat Eijega u re&ervne svjetske valute# Ove valute su ojaFale i u realnom i efektivnom smislu# JaFanje jena
je poseEno i&ra'eno u !!7# god#
@?
Meutim, neke lanice nalaze rezerve u fiskalnim sferama i stimuliu odreene
se!mente tranje. Meutim, dometi ovih mjera su o!ranieni, jer postoje zemlje u
zoni evra koje nemaju fiskalne resurse za ove namjene. !lavnom, monetarna
politika nije "e se i u vrijeme krize temeljiti na proklamovanim principima visoke
monetarne discipline i autonomije monetarnih vlasti.
prevladavanju posljedica aktuelne krize kljunu ulo!u imaju centralne banke.
.ne su se usmjerile na podrku likvidnosti obveznicama suoenim sa
nedostatkom finansiranja i na!lim padom trita hartija. .no to je bilo vano,
uinak krize je odmah prepoznat, to je omo!u"ilo da se centralne banke brzo
okrenu ka smanjivanju kamatnih stopa, kontroli cijena nafte i kretanju cijena.
tom kontekstu, ne treba razdvajati monetarne i finansijske mjere, jer je centralno
bankarstvo vie koordiniralo sa dru!im nacionalnim institucijama ne!o ranije.
!lavnom, najve"e centralne banke su relaksirale politiku kamatnih stopa i
o!raniile direktne udare na ekonomije najrazvijenijih zemalja i ublaile tetno
povratno dejstvo na na realni i finansijski sektor. .vdje je karakteristino navesti
napore E5A, ali i centralnih banaka najve"ih lanica.
9.0. Evro i "o+ar1 *artneri i+i riva+i2
.dnos evra i dolara je specifian. .n je tako izbalansiran da u odreenoj situaciji
prua najbolji rezultat za svako! tr!ovinsko! partnera, #2- i E.
#triktna monetarna politika E5A rezultira jaanjem evropske valute. 7romjena
situacije dovodi i do to!a, da E5A i onda kada je u mo!u"nosti, ne intervenie u
korist dolara da bi !a kupila evrima. #lino je i sa funtom. ( britanska valuta biljei
najvie nivoe od 1::). !od. prate"i u!lavnom kretanje evra. .d 1:::. do )II@.
!od. dolar, koji je jo uvijek vode"a svjetska valuta, !ubi oko <IH vrijednosti u
odnosu na evropsku valutu i sputa se na nezabiljeeno nizak nivo u odnosu na
jae svjetske valute.
,o, uzroci kretanja amerike valute trae kompleksniju analizu. *er, jednostrana
objanjenja ovo! fenomena nisu relevantna. (pak, moe se primjetiti da u
strunoj javnosti postoji ve"i broj respektabilnih tumaenja du!o!odinje
depresijacije ameriko! dolara. #uprostavljanja su u!lavnom u tumaenju da
slabljenje amerike valute svjesno jaa evropski ekonomski prostor i ulo!u E u
svjetskoj ekonomiji, dok dru!i autori smatraju da je ovaj scenario dio dobro
isplanirane aktivnosti amerike administracije. 7rema njima, slab ameriki dolar
je prevashodno rezultat politike amerike vlade. .bjanjenje je u tome da #2-
politkom jeftino! dolara aktivno utiu na svjetske tr!ovinske odnose i na taj nain
produavaju i odravaju svoju !eopolitiku dominaciju. *er, slab dolar u uslovima
svjetske recesije odrava izvoznu konkurentnost amerike privrede i odrava
stope privredno! rasta, to se automatski povoljno odraava i na rast
zaposlenosti, posebno u izvoznim !ranama amerike privrede. 7ored politike
stabilizacije privredno! rasta, amerkanci su suoeni i sa dru!im problemima
makroekonomsko! karaktera. -akle, po!reno je apriorno prihvatiti ili odbaciti
bilo koju verziju uzroka deprecijacije dolara. *er, odravaju"i spoljnotr!ovinsku
konkurentnost, si!urno je da amerika valuta moe istrpiti snane, ali jo uvijek
podnoljive pritiske visokih budetskih i spoljno!tr!ovinskih deficita.
@;
-alje, amerika administracija se kontinuirano bori protiv inflatornih pritisaka.
,ema sumnje da se administarcija i 4E- !revito bore da to prije stabilizuju
makroekonomsku situaciju i time nesvjesno doprinose amortizovanju efekata
koje donosi zakonomjernost 4ilipsove krive. 2 one se sublimiraju u pravilu da rast
i zaposlenost neminovno prati inflacija &vrijedi i obrnuta proporcija'. -a bi posti!li
spoljnu konkurentnost i zadovoljili potrebe tradicionalno fleksibilno! trita rada
#2- uspijevaju odrati neznatno bri rast u odnosu na najve"e spoljnotr!ovinske
partnere, Evropu i *apan. (z ovo!a bi se mo!ao izvu"i nedvosmislen zakljuak da
bi, prije sve!a veliki evropski izvoznici, ostvarivali mno!o ve"e dobitke u sluaju
slabije! evra prema dolaru. Evidentno je da snaan evro u odreenoj mjeri
usporava izvoz, a time i privredni rast.
,o, u takvoj situaciji i E5A pod pritiskom jako! evra mora sniavati kamatne
stope to pod!rijava inflaciju, stvara nezadovoljstvo evropskih tedia, pa ak i
du!orono preusmjerava tednju izvan evropsko! ekonomsko! prostora. -akle,
vidljivo je, da uz najve"e dobitke u kupovini nafte i uz po!odnosti u kupovinama
nekih stratekih sirovina, koje se pla"aju amerikim dolarima i manje vanim, ali
evidentnim koristima koje evropljani ili imaoci evra ostvaruju kao turisti u zoni
dolarsko! pokri"a i dru!im evro8dobicima, prednost evropske valute nad dolarom
je jo uvijek veoma diskutabilna. %ada se dodaju ciljevi koji su evru postavljeni na
planu razvoja svjetske ekonomije, moe se shvatiti sva kompleksnost pristupa
monetarnoj i valutnoj politici koju vodi E5A.
6reba na!lasiti da #2-, za razliku od E, lake ?preivljavaju? ekonomske krize i
okove, zahvaljuju"i centralizaciji dravnih finansija i mo!u"nostima realizacije
finansijskih me!atransfera. $a razliku od amerike administracije, %omisija kao
izvrni or!an E raspolae zaista minornim budetom u odnosu na output nije
ili sredstva nacionalnih vlada &oko ),9H nacionalnih budeta ili 1,)=H ;-7
<1
'.
-alje, i veliina finansijsko! trita #2- je jo uvijek dominantna u odnosu na
evropsko. ,ajvaniji akteri evropsko! ekonomsko! prostora moraju mno!o uiniti
na inte!raciji trita kapitala i finansijsko! trita u ovom dijelu svijeta. Evropljani
moraju dalje raditi na ekspanziji i afirmaciji svjetske reputacije evopske monete i
monetarnoj politici koja "e eliminisati jo uvijek prisutne strukturne probleme.
( na kraju, monetarna unija zahtijeva puno politiko jedinstvo, u emu evropski
sistem jo zaostaje za amerikim. 2merika je, to nije sporno, svoju politiku ulo!u
i !radi na snanoj ekonomiji i jakom dolaru.
<)
*er, svjetska dominacija #2- je
direktno proporcionalna sa dominantnom pozicijom dolara na svjetskim tritima.
(pak, evro "e veoma brzo elimimisati ve"inu kontroverzi, to "e !a i definitivno
smjestiti u ravnopravan poloaj sa amerikim dolarom.
<0

?1
Gada se &na da se gotovo polovina Eud'eta E) tro(i na kontrover&nu C82, tada se mo'e doEiti prava
slika o minornosti evropskog u odnosu na ameriFki Eud'et#
?
Jo( uvijek je gotovo polovina svjetskog Eogatstva podre<ena ameriFkom dolaru, a cijene nafte i va'ni4
svjetski4 roEa i sirovina se i&ra'avaju u ameriFkim dolarima#
?@
*e% u ovoj fa&i odnosa evro>dolar ima mnogo &emalja koje re&erve dr'e u odnosu D!>D!>!, tj# evro i
dolar su ve% sada i&jednaFeni#
@"
Evro i tranzicione zemlje+ %onano, evro je znaajan i za zemlje u tranziciji,
posebno za one koje se nalaze u fazama prikljuenja E. 4ormalno, lanstvo u
E se uslovljava stro!im kriterijumima konven!encije &kopenha!enki kriterijumi'
koji vae, ne samo za zemlje koje trebaju pristupiti EM, ve" i za stare lanice
nije.
<1
%riterijumima se daje veliki znaaj zbo! potrebe da se pove"a fiskalna i
monetarna od!ovornost lanica. %riterijumi brane temeljne vrijednosti evropskih
inte!racija, sublimirane u visokom stepenu finansijske discipline. $bo! visoko
postavljenih zahtjeva, ispunjenje kriterijuma konver!encije je primarni, i jedan od
najteih zadataka koji stoji pred zemljama u tranziciji &koje ele pristupiti E'.
nija je aktivna u podrci tim zemljama i to bezbolnijom inte!racijom u EM.
<9
voenjem evra, ve"ina lanica preispituje dotadanje reime deviznih kurseva. (
mno!e zemlje nelanice nije koriste evro kao doma"u valutu, ali i kao mjernu
jedinicu u voenju vlastite valutne politike. Evropske zemlje u procesu tranzicije
imaju razliite reime deviznih kurseva &od fiksno! aranmana currencN borda do
reima fluktuacija'.
?D
)govor o E) defini(e kriterjume Flanstva u E$)# Griterijumi su klasifikovani u Fetiri poglavlja i to:
konvergencija stopa inflacije, konvergenciju kamatni4 stopa, devi&ni kursevi &emalja i fiskalni kriterijumi#
?.
Ja ra&umevanje kriterijuma konvergencije, pored osteli4, koristiti &akljuFke sa skupova u Gopen4agenu,
DaElinu i -uksemEurgu# Oni se, uglavnom svode na potreEu uspostavljanja ula&ne i jaFanja dugoroFne
finansijske discipline, te utvr<ivanjem sankcija &a one koji stvaraju (tetne i neopravdane deficite#
@7