You are on page 1of 145

ØÔÒ²ì²Üæ

ԳԵՀԵՆԻ

ԱՌԱՔԵԼ

Անհատներն են փոխում
ընթացքը:

« Ես
և

պատմության

կ ք անդ եմ
այս ձ եռ ակ եր տ տ աճար ը
եր եք օ ր ո ւմ կ շի նեմ մեկ ո ւր ի շը ՝
անձ եռ ակ եր տ » ( Մ ար կ . ԺԴ 58 ) :

« Ես հեղափոխությունը սկսել եմ 82
հոգով: Եթե ստիպված լինեի կրկնել դա,
ինձ տասնհինգ-քսան հոգին էլ հերիք
կլիներ: Տաս հոգի եւ բացարձակ
հավատք: Կարեւոր չէ, թե քանի հոգի
եք: Կարեւորը հավատալն ու հստակ
պլան ունենալն է: » Ֆիդել Կաստրո

ՄՂՁԱՎԱՆՋ
ԳԵՀԵՆԻ

ԱՌԱՔԵԼ

GEHENI ARAQEL © 2014

ԳԵՀԵՆԻ ԱՌԱՔԵԼ © 2014

ØÔÒ²ì²Üæ
I

Բեռն ատարը կան գ ն եց դ արպասն երի մ ոտ, այն տեղ ից
իջան համ ազ գ եստով զ ին վ որական ն եր, դ արպասն երի
մ յու ս կող մ ու մ կան գ ն ած ոստիկան ն երը զ արմ ացած
հետև ու մ է ին , կարծես չէ ին կարող ան ու մ կող մ որոշվ ել:
Զ ին վ որական ն երի խ մ բի ավ ագ ը առան ձն ացավ խ մ բից և
մ ոտեցավ դ արպասն երին : Գն դ ապետի ու սադ իրն երով
հաղ թ ան դ ամ մ արդ ը մ ոտեցավ ն րան ց:
— Բարև ձեզ , — ող ջու ն եց ն ա, ժ ամ ապահ ոստիկան ն երը
պատասխ ան եցին ն րա ող ջու յն ին , — ո՞վ է ձեր մ եջի
ավ ագ ը, — բամ փ ձայն ով հարցրեց ն ա,
— Ես, — պատասխ ան եց սերժ ան տը,
— Սերժ ա՛ն տ, արագ բացե՛ք դ արպասն երը, — կարգ ադ րեց
գ ն դ ապետը,
— Բայց դ ու ք ո՞վ եք , — զ արմ ացավ սերժ ան տը.
— Գն դ ապետ Ա վ ետիսյան , — ն երկայացավ ն ա գ րպան ից
հան ելով վ կայական ը, պահեց ն րա աչ ք երի դ իմ աց, —
արագ բացե՛ք դ արպասն երը, — կրկն եց գ ն դ ապետը:
— Բայց ես չեմ կարող պարոն գ ն դ ապետ, — հրաժ արվ եց սերժ ան տը, — եթ ե սպասեք , վ երակարգ ի ղ եկավ արին իմ աց կտամ ...
— Սերժ ա՛ն տ դ ու ՛ք չ լսեցի՞ք հրամ ան ը... Շ տապ
բացե՛ք , — խ իստ տոն ով կարգ ադ րեց գ ն դ ապետը:
Սերժ ան տը տարակուսու մ է ր, փորձեց ռադ իոկապով
կապվ ել վ երակարգ ի ղ եկավ արի հետ:
Գն դ ապետը ձեռք ով ն շան արեց, իր զ ին վ որն երից
երկուսը վ ազ ելով մ ոտեցան ավ տոմ ատն երը ու ղ ղ ելով
ոստիկան ն երի վ րա, — դ ու ք չ լսեցի՞ք հրամ ան ը,— բարկացավ ն ա, — հաշվ ում եմ երկուսը, ն րան ք կրակելու
են ...
2

Վերակարգ ի ոստիկան ն երը սարսափ ած է ին և ահաբեկվ ած, երև ի ավ ելի շատ դ իմ ակավ որվ ած ավ տոմ ատավ որն երից ն րան ք ք արացած կան գ ն ել է ին , չէ ին
կարող ան ու մ ան գ ամ խ ոսել:
— Պարոն գ ն դ ապետ մ են ք իրավ ու ն ք չու ն են ք , — հազ իվ
խ ոսեց մ յու ս ոստիկան ը:
— Ես չեմ կրկն ելու ՛. Բացե՛ք արագ , — բղ ավ եց ն ա:
Գն դ ապետի ետև ու մ կան գ ն ած կապիտան ը ձեռով ն շան
արեց, և երկու այլ դ իմ ակավ որվ ած զ ին վ որ արագ
մ ագ լցեցին դ արպասն երի վ րայով և բացեցին դ արպասն երը:
— Պարո՜ն գ ն դ ապետ, — աղ աղ ակեց սերժ ան տը,
— Ձերբակալե՛ք սրան ց, — կարգ ադ րեց գ ն դ ապետը և
շարժ վ եց առաջ, զ ին վ որն երը արագ զ ին աթ ափ եցին
ժ ամ ապահ ոստիկան ն երին , ձեռն աշղ թ ան եր հագ ցն ելով
տարան դ եպի բեռն ատարը:
Զ ին վ որական երով լի բեռն ատարը մ տավ ն երս, ն որից
փ ակվ եցին դ արպասն երը:
Գն դ ապետը դ իմ ակավ որվ ած զ ին վ որն երով շրջապատվ ած մ տավ առան ձն ատու ն : Մ ու տք ի մ ոտ կան գ ն ած
կապիտան ը տեսն ելով զ ին վ ած խ մ բին շտապեց ըն դ առաջ,
— Ո՞վ եք դ ու՛ք , — զ արմ ացած հարցրեց ն ա,
— Ի սկ դ ուք ո՞վ եք կապիտա՛ն , ին չու ՞ չեք ն երկայան ում ին չ պես հարկն է ...
Գն դ ապետի խ իստ ձայն ը շփ ոթ եցրեց կապիտան ին ,
այդ տարօ րին ակ զ ին յալն երի հայտն ութ յու ն ը ան ակըն կալ է ր ն րա համ ար, սակայն ն ա ան մ իջապես կարող ացավ իրեն տիրապետել, զ գ աստ կան գ ն ելով զ եկու ցեց,
— Վերակարգ ի հեթ ապահ կապիտան Ա ռաք ելյան .
— Ու րեմ ն կապիտա՛ն Ա ռաք ելյան , այս պահից, կատարում եք մ իայն իմ հրամ ան ն երը.
3

— Կն երե՛ք , բայց դ ու ՛ք ո՞վ եք , — շփ ոթ վ ած հարցրեց
ն ա,
— Կապիտա՛ն ին ձ թ վ ու մ է , որ դ ու ք չհասկացաք
հրամ ան ը, — խ իստ տոն ով շարու ն ակեց գ ն դ ապետը,
ամ իջապե՛ս հան ձն ու մ եք զ են ք ը և վ կայական ն երը...
— Բայց ի՞ն չ իրավ ու ն ք ով , — դ իմ ադ րեց կապիտան ը,
— Ձերբակալել սրա՛ն , — կարգ ադ րեց գ ն դ ապետը, և
հրամ այեց ջոկատի զ ին վ որն երին խ ու զ արկել սեն յակն երը: Հերթ ապահ կապիտան ին ամ իջապես զ ին աթ ափ եցին զ ին վ որն երի ու ղ եկցու թ յամ բ տարան :
Գն դ ապետին մ ոտեցավ մ ի լեյտեն ան տ և զ եկու ցեց...
— Պարոն գ ն դ ապետ, երեք հոգ ու են ք ձերբակալել,
կարծու մ եմ , որ պետք է տեսն եք ն րան ց, — գ ն դ ապետը
համ աձայն եց, լեյտեն ան տը հեռացավ ք իչ հետո
վ երադ արձավ դ իմ ակավ որվ ած զ ին վ որն երով , որոն ք
ու ղ եկցու մ է ին ք աղ աք ացիական հագ ու ստով երեք
տղ ամ արդ ու ,
— Ո՞վ եք դ ու ՛ք , ի՞ն չ եք ան ու մ այստեղ , — խ իստ
տոն ով հարցրեց գ ն դ ապետը.
— Ես ն ախ ագ ահի ան վ տան գ ու թ յան հերթ ափ ոխ ի պետն
եմ , — կմ կմ աց ն ա:
Երև ի դ իմ ակավ որվ ած զ ին վ որն երի խ ում բը ն ախ ագ ահի
առան ձն ատան տարածք ու մ ն րան ց համ ար ան ակն կալ
է ր, ն րան ք շփոթ վ ած է ին ու ահաբեկվ ած:
— Ի ն չու՞ չեք զ եկուցու մ ին չ պես հարկն է , — խ իստ
տոն ը սթ ափ եցրեց ն րան ,
— Ն ախ ագ ահի ան վ տան գ ու թ յան հերթ ափ ոխ ի պետ
մ այոր Օսիպով .
— Ուրեմ ն մ այոր Օսիպո՛վ , այս պահից կատարու մ եք
մ իայն իմ հրամ ան ն երը, — շարուն ակեց գ ն դ ապետը, —
ամ իջապես հան ձն ում եք ձեր մ ոտի եղ ած զ են ք ը և
զ ին ամ թ երք ը.
— Զ ին վ որն երն արդ են զ ին աթ ափ ել են , — կմ կմ աց
4

մ այորը.
— Դա լավ է . Ձեր ան վ տան գ ու թ յան համ ար են արել,
— բացատրեց գ ն դ ապետը:
— Շ ը՜ շն որհակալու թ յու ն , — հազ իվ արտաբերեց մ այորը:
— Դե մ այոր, ասացե՛ք հիմ ա որտե՞ղ է ն ախ ագ ահը, —
շարու ն ակեց գ ն դ ապետը,
— Ի սկ հիմ ա ժ ամ ը ք ան ի՞սն է , — վ ախ եցած հարցրեց
ն ա,
Գն դ ապետը ն այեց ձեռք ի ժ ամ ացու յցին ,
— Հիմ ա ժ ամ ը երեք ն է .
— Հիմ ա ն ախ ագ ահը իր ն ն ջասեն յակու մ է , ք ն ած է ...
— Ա վ ելի լավ , որ ք ն ած է , — ու րախ ացավ գ ն դ ապետը,
— ու ղ եկցիր մ եզ այն տեղ ...
Մ այորի երկու ըն կերն երին առան ձն ացրին և տարան ,
դ ա ավ ելի դ ժ վ արացրեց ն րա վ իճ ակը:
— Բայց պարոն գ ն դ ապետ, ն ա այս ժ ամ ին ք ն ած է , և
մ են ք իրավ ու ն ք չու ն են ք ան հան գ ստացն ելու ն ախ ագ ահին ...
— Մ այո՛ր այդ դ ու ք իրավ ու ն ք չու ն եք , բայց ես ու ն եմ ,
— կատակեց գ ն դ ապետը, դ իմ ակավ որվ ած շք ախ ու մ բը
ծիծաղ եց, դ ա ավ ելի սարսափեցրեց Օսիպով ին :
Ա յս ն երխ ուժ ում ը և իր ըն կերն երի զ ին աթ ափ ու մ ը ու
ձերբակալում ը ք իչ է ր, հիմ ա է լ այդ լկտի պահելաձև ը ու հռհռոցն երը: Կարծես թ ե մ ի բան կատարվ ու մ
է ր, որից ին ք ը տեղ յակ չ է ր, — ն ախ օրոք զ գ ուշացն ու մ
եմ մ այո՛ր, իմ հրահան գ ն երը չ կատարելու դ եպք ու մ ,
իմ զ ին վ որն երը հրամ ան ու ն են կրակելու , այն պես որ
խ որհուրդ կտաի ավ ելորդ ու թ յուն ն եր չան ել:
— Ա յո՜ իհարկե պարոն գ ն դ ապետ, — հն ազ ան դ վ եց ն ա,
Գն դ ապետը և դ իմ ակավ որվ ած զ ին վ որն երի խ ու մ բը
մ այորի ու ղ եկցութ յամ բ ան ցան երկար մ իջան ցք ով , ու
հասան ն ն ջարան ին , դ ռան մ ոտ կան գ ն ած ոստիկան ը
զ գ աստ կան գ ն եց և պատիվ տվ եց:
5

— Սա՞ է ն ն ջարան ը, — հարցրեց գ ն դ ապետը,
— Ա յո, պարոն գ ն դ ապետ, — շշու կով ասաց ն ա,
— Մ այո՛ր, կարող եք հերթ ապահին ու ղ արկել հան գ ստի
սեն յակ, — կարգ ադ րեց գ ն դ ապետը: Զ ին վ որն երից
երկու սը հերթ ապահ ոստիկան ին ու ղ եկցեցին :
Ա ռան ց թ ակելու դ ու ռը գ ն դ ապետը մ տավ ն երս, ն րա
ետև ից մ այորը և ող ջ խ ու մ բը:
Կիսախ ավ ար սեն յակի վ երջու մ երև ու մ է ր ն ախ ագ ահի
հսկա մ ահճ ակալը: Գն դ ապետը մ ոտեցավ մ ահճ ակալին ,
ձեռք ի լապտերով լու սավ որեց: Ն ախ ագ ահն ք ն ած է ր,
երիտասարդ ժ պիտը դ եմ ք ին , իսկ կող ք ին կին ն է ր
վ երմ ակի մ եջ փ աթ աթ վ ած:
— Պարո՜ն ն ախ ագ ա՜հ, — շշու կով ասաց մ այորը, — պարոն ն ախ ագ ահ...
Ն ա փ որձու մ է ր արթ ն ացն ել ն ախ ագ ահին չցան կան ալով խ ան գ արել առաջին լեդ իի ք ու ն ը: Ն ախ ագ ահը
դ ժ վ արու թ յամ բ բացեց աչք երը, տեսն ելով իր գ լխ ի
վ երև կան գ ն ած ան ծան ոթ ին զ արմ ացավ , ու ղ ղ վ եց
պառկած տեղ ից և ն ստեց,
— Ի ՞ն չ եք ան ու մ է ստե՛ղ , — բղ ավ եց ն ա, մ այոր
Օսիպով ը ցն ցվ եց տեղ ու մ , չ կարող ացավ պատասխ ան ել,
գ ն դ ապետը վ առեց սեղ ան ին դ րվ ած լամ պը, որպեսզ ի
տեսան ելի լին ի իր դ եմ ք ը:
— Սե՛րժ Ա զ ատի Սարգ սյա՞ն , — խ իստ տոն ով հարցրեց
ն ա,
— Դու՛ ո՞վ ե՛ս, — եղ ավ պատասխ ան ը,
— Հան գ ի՛ստ երիտասարդ , մ ի բարձրացրեք ձեր ձայն ը.
— Դու ՛րս կորի, ապու ՛շ, — բղ ավ եց ն ախ ագ ահը:
Գն դ ապետի ուժ գ ին ապտակը, սթ ափեցրեց, ն րան դ եմ ք ը
այլայլվ ել է ր, աչ ք երը չռվ ել է ին կատաղ ու թ յու ն ից.
հարցական ն այում է ր իր թ իկն ազ որի պետին , որպեսզ ի ն ա բացատրի թ ե ին չ է կատարվ ում , ն ախ ագ ահի ձայն ից արթ ն ացած կին ը շփ ոթ վ ած ն այելով
6

կող ք երը, ն որից վ ախ ից ծպտվ եց վ երմ ակի տակ, փ որձելով գ ու շակել իրական ու թ յու ՞ն է ր, թ ե՞ մ ղ ձավ ան ջ:
— Սե՛րժ Ա զ ատի Սարգ սյա՞ն , — բամ փ ձայն ով կրկն եց
գ ն դ ապետը:
Ն ն ջարան ու մ վ առվ եցին լու յսերը, տեսարան ը ահաբեկել է ր ն ախ ագ ահին , ն ն ջասեն յակի բոլոր կող մ երու մ
դ իմ ակավ որվ ած զ ին վ ած զ ին վ որական ն եր է ին :
— Ա յո՜, — հազ իվ արտասան եց ն ա:
— Դու ՛ք պետք է գ աք մ եզ հետ, — հրամ այական տոն ով ասաց գ ն դ ապետը, — դ ու ՛ք և ձեր կին ը, — ավ ելացրեց ն ա:
Ն ախ ագ ահը վ եր կացավ տեղ ից, ոտք երն ու ձեռք երը
դ ող ու մ է ին այլայլվ ած դ եմ ք ը կարծես մ իան գ ամ ից
փ ոխ վ եց, դ եմ ք ը այրվ ու մ է ր, ան հն ար է ր ճ ան աչել,
կարծես թ ե ք իչ առաջ ին ք ը չէ ր երիտասարդ ժ պիտով
ք ն ածը:
— Ռ ռիտա՜ն ըն չի՞ համ ար գ ա... Ի ն չա՞ է ղ ել, — դ ժ գ ոհ
հարցրեց ն ա:
— Ռ ազ մ ադ աշտային դ ատարան ի որոշու մ ն է , — բամ փ
ձայն ով բացատրեց գ ն դ ապետը, — դ ու ՛ք և ձեր ըն տան իք ի բոլոր ան դ ամ ն երը այս պահից մ եր հսկող ու թ յան
տակ եք ...
— Ի ՞ն չ ռազ մ ադ աշտային դ ատարան , — բարձրացրեց
ձայն ը, հետո երև ի հիշելով գ ն դ ապետի ապտակը,
ամ իջապես մ եղ մ ացավ , — մ այո՛ր, ո՞վ ա սա, — հարցրեց
ն ա իր թ իկն ազ որի պետին , փ որձելով ն րան ից ճշտել
թ ե ով է գ ն դ ապետը:
Դիմ ակավ որվ ած զ ին վ որն երը կան գ ն ել է ին ն ն ջարան ի
ան կյուն ն երում , մ ի մ ասը խ ուզ արկու մ է ին առան ձն ատան սեն յակն երը:
— Քաղ աք ացի՛ Սարգ սյա՛ն արագ ացրե՛ք , մ են ք ժ ամ ան ակ չուն են ք , — շտապեցրեց գ ն դ ապետը,
— Գոն ե դ ուրս կգ ա՞ք , որպեսզ ի հագ ն վ եմ , — դ ժ գ ոհ
7

տոն ով ասաց ն ախ ագ ահը:
— Ո՛չ, այստե՛ղ , մ եր ն երկայու թ յամ բ հագ ն վ ե՛ք , — ասաց
գ ն դ ապետը, վ երցն ելով աթ ոռին դ րվ ած սեն յակային
խ ալաթ ը, ձեռք ով շոշափ եց այն և մ եկն եց ն րան , —
կարող եք գ իշերան ոցով գ ալ, ձեր հագ ու ստն երը
կբերեն որտեղ որ պետք է ...
— Բայց այսպե ՞ս...
— Մ ի ան հան գ ստացեք , ք իչ հետո կվ երադ առն աք , — հան գ ստացրեց գ ն դ ապետը: Գն դ ապետի վ երադ առն ալ բառը
կարծես թ ե հան գ ստացրեց ն րան , — տեսն ես ո՞վ է այս
դ աժ ան կատակի հեղ ին ակը, — մ տածու մ է ր ն ախ ագ ահը,
— Ի սկ կարո՞ղ եմ զ ան գ ել...
— Ո՛չ, արգ ելվ ած է , ես հրամ ան ու ն եմ , — մ երժ եց
գ ն դ ապետը:
Ա ռան ձն ատան մ յու ս սեն յակն երից զ ին վ որն երի ու ղ եկցու թ յամ բ դ ու րս բերեցին ն ախ ագ ահի ըն տան իք ի մ յու ս
ան դ ամ ն երին :
Հսկայական առան ձն ատան շք եղ ու թ յու ն ը և դ իմ ակավ որ վ ած զ ին վ որն երի ան ցու դ արձը կարծես պալատական հեղ աշրջմ ան տպավ որու թ յու ն է ր թ ող ն ու մ :
Ն ախ ագ ահի ըն տան իք ի ան դ ամ ն երը սարսափ ած, ք ն ահարամ , կիսամ երկ կան գ ն ել է ին մ իջան ցք ում և չէ ին
պատկերացն ու մ , թ ե ին չ է կատարվ ու մ : Ն րան ց դ եմ ք երի գ ու յն ը ճ երմ ակել է ր, աչ ք ն երը չ ռած հետև ու մ
է ին դ իմ ակավ որվ ած զ ին վ որն երին , փորձելով գ տն ել
մ ի պատասխ ան : Կարծես « Բարդ ու ղ իմ եոսյան գ իշեր »
է ր իջել ն ախ ագ ահական առան ձն ատան վ րա:
Ն ախ ագ ահը կիսաբաց դ ռան արան ք ից տեսավ ըն տան իք ի մ յու ս ան դ ամ ն երին և սկսեց աղ աղ ակել,
— Ու՞ր եք տան ու մ իմ ըն տան իք ին ...
— Քաղ աք ացի՛ Սարգ սյան մ ի՛ աղ մ կեք , ձեզ ասացին ք ,
որ ք իչ հետո կվ երադ առն աք , սա մ իայն ձեր ըն տան իք ի ան վ տան գ ու թ յան համ ար է արվ ու մ , —
8

— հան գ ստացրեց գ ն դ ապետը: Ն ա հրամ այեց որպեսզ ի
մ իջան ցք ու մ կան գ ն ած ըն տան իք ի ան դ ամ ն երին
տան են ան վ տան գ վ այր: Ն ախ ագ ահի կին ը ն ու յն պես
մ իացավ իր զ ավ ակն երին : ՈՒղ եկցող զ ին վ որն երը դ ու րս
տարան ն րան ց` ն ստեցն ելով բեռն ատարը, հեռացան :
Ն ախ ագ ահը մ ն աց ն ն ջարան ու մ կան գ ն ած, ն ա կատաղ ած է ր, սակայն փ որձու մ է ր հան գ իստ ձև ացն ել:
— Ի սկ ու ՞ր եք տան ու մ , — հան գ իստ տոն ով հարցրեց
ն ա,
— Ես մ ոռացա ն երկայան ալ, կն երեք , գ ն դ ապետ
Մ ամ իկոն յան , — ն երկայացավ ն ա,
— Գն դ ապե՛տ Մ ամ իկոն յա՛ն , դ ու գ ժ վ ե՞լ է ս, գ իտե՞ս
թ ե ին չ է ՛ս ան ու մ , — խ իստ տոն ով շարու ն ակեց
ն ախ ագ ահը, — մ ոռացե՞լ է ս, թ ե ով է կան գ ն ած ք ո
դ իմ աց... Դու գ իտե՞ս թ ե ք եզ ին չ կան եմ , — սպառն աց ն ախ ագ ահը,
— Սարգ սյա՛ն , այն պես մ ի՛ արեք , որպեսզ ի կարգ ադ րեմ ձեզ ձեռն աշղ թ ան եր հագ ցն են . — հան գ իստ տոն ով
ասաց գ ն դ ապետը, — եկեք ն ստեն ք , հիմ ա ձեզ ամ են
ին չ կբացատրեմ , թ ե ին չ է ձեզ ան ից պահան ջվ ու մ ...
Ն ախ ագ ահը ն ստեց բազ մ ոցին :
— Դե, լսում եմ , ասա...
— Սարգ սյա՞ն , ին չ ք ան ով գ իտեմ , դ ու ք շատ հարուստ
մ արդ եք ...
Ն ախ ագ ահը կարծես թ ե զ գ աց, որ կարելի է բան ակցել, ին չպես ասում են ամ են ին չ իր գ ին ն ուն ի, և
այս գ ն դ ապետը բացառութ յու ն չ է :
— Ա յո՛ գ ն դ ապետ, հարու ստ եմ — համ աձայն վ եց ն ա, —
բայց ավ ելի լավ կլին եր առան ձին զ րուցեին ք , առան ց
այս զ ին վ որն երի...
— Չ է , կարիք չ կա, ես ն րան ց վ ստահու մ եմ , — ժ ըպտաց գ ն դ ապետը.
9

— Ա յդ դ եպք ու մ ասացե՞ք գ ն դ ապետ, ին չք ա՞ն է ձեզ
պետք , 500 հազ ար 800 հազ ար, — սկսեց սակարկել
ն ա, — եթ ե ու զ ու ՞մ եք մ եկ մ իլիոն եվ րո, առան ձն ատու ն Մ այամ իու մ կամ Կան արյան կղ զ ին երու մ ...
Ա սացե՛ք ին չք ա՞ն և ե՞րբ, գ ու մ արը մ եկ ժ ամ ից
այստեղ կլին ի...
Գն դ ապետը սկսեց ծիծաղ ել:
— Չ է ՜, դ ու ք ին ձ ճ իշտ չհասկացաք ...
— Գն դ ապետ կարող եմ ավ ելին , ք ան դ ու ք կարող եք
պատկերացն ել, մ իայն հիմ ա թ ու յլ տվ եք զ ան գ եմ . —
խ ն դ րեց ն ա,
— Ի սկ ու ՞մ պիտի զ ան գ եք , — հարցրեց գ ն դ ապետը,
— Ռ ոբերտին ` ըն կերոջս.
— Ռ ոբերտ Քոչարյան ի՞ն ն կատի ու ն եք , — հարցրեց
գ ն դ ապետը,
— Ա յո՛, հեն ց ն րան , — ու րախ ացավ ն ախ ագ ահը,
— Ա յո, կարող եք զ ան գ ել, բայց մ իայն իմ հեռախ ոսով ...
— Հա, իհարկե...
Գն դ ապետը գ րպան ից հան եց բջջային հեռախ ոսը և
հավ աք եց համ արը.
— Ա լյո՜, Սաղ աթ ելյան , ին չպե՞ս ես, — խ ոսեց գ ն դ ապետը, — Քոչարյան ը ք ո մ ո՞տ է , — հարցրեց ն ա, — դ ա
լավ է , կարո՞ղ ես հեռախ ոսը փոխ ան ցել ն րան ...
Կարծես թ ե գ ծի մ յու ս ծայրում հեռախ ոսը փ ոխ ան ցեցին Քոչարյան ին : Ն ախ ագ ահը զ արմ ացած է ր, աչ ք երը
չ ռած սպասու մ է ր պատասխ ան ի: Գն դ ապետը հեռախ ոսը փոխ ան ցեց ն ախ ագ ահին :
— Ա լյո՜, Ռ ոբի՛կ, դ ու՞ է ս, — խ ոսեց ն ա, — կարո՞ղ ես
կյալ մ եր ղ ոլը...
Ն ախ ագ ահի համ ար ան ակն կալ է ր գ ն դ ապետի գ իշերային հեռախ ոսազ ան գ ը այդ մ արդ ու ն , որը չ գ իտես
թ ե այդ ուշ ժ ամ ին ին չ է ր ան ում Ռ ոբերտի կող ք ին :
:

Ն ա երկար չխ ոսեց, ան ջատեց հեռախ ոսը և տվ եց
գ ն դ ապետին ,
— Հիմ ա ի՞ն չ Սարգ սյան ...
— Ռ ոբերտը ասաց, որ իրան ձեռբակալել են ...
— Հա՜ ճ իշտ որ, մ ոռացա ասել այդ մ ասին , — արդ արացավ գ ն դ ապետը, — Սարգ սյան մ են ք տեղ յակ են ք ,
որ ձեր դ եմ մ ահափ որձ է կազ մ ակերպվ ած, ու դ րա
կազ մ ակերպիչը Ա րթ ու ր Բաղ դ ասարյան ն է ու Ա Ա Ծ – ի
պետ Գորիկ Հակոբյան ը, — բացատրեց գ ն դ ապետը, —
ն րան ք հիմ ա ձերբակալվ ած են , սակայն վ տան գ ը դ եռ
ան ցած չի, ք ան ի որ ն րան ք վ արձկան ն եր են վ արձել
ձեզ մ եկու սացն ելու համ ար. Ա յն պես որ, կարծու մ եմ
մ եր հով ան ու տակ պաշտպան վ ած եք ...
Ն ախ ագ ահի համ ար այդ ք ան ան սպասելի ն որու թ յու ն ն երը, որը մ եկը- մ յու սին հաջորդ ու մ է ին , սառը ցն ցու ղ ի տպավ որւ թ յու ն է ր թ ող ել.
— Ա ստվ ա՜ծ իմ , այս ի՞ն չ է կատարվ ու մ , — ն ա բռն ել
է ր գ լու խ ը, կարծես թ ե ու զ ու մ է ր արթ ն ան ալ այդ
սոսկալի մ ղ ձավ ան ջից, — գ ն դ ապետ, հետո ի՞ն չ է
լին ելու ...
— Դե՜, Ա րթ ուր Բաղ դ ասարյան ը այս պահից ցուցմ ու ք
է տալիս, իսկ Գորիկ Հակոբյան ին մ ն ացել է մ եկ
ժ ամ , որպեսզ ի ին ք ն ասպան լին ի, — կատակեց գ ն դ ապետը:
— Ի ն չ պե՞ս թ ե ին ք ն ասպա՜ն , — զ արմ ացավ ն ախ ագ ահը:
— Ա յո՛, ն ա երկու տարբերակ ու ն ի, — ժ պտաց գ ն դ ապետը, — կամ ին ք ն ասպան է լին ելու , կամ է լ դ ու ՛ք
կսպան եք ն րան ...
— Ա յս ի՞ն չ է կատարվ ու ՜մ ...
— Հա՛, Սարգ սյան , մ ոռացա հայտն ել, — շարու ն ակեց
գ ն դ ապետը, — որ ձեր դ եմ մ եղ ադ րաք է ն երկայացրել
Գագ իկ
Հարութ յու ն յան ը, ն ա այս պահին ցու ցմ ուն ք
է տալիս...
21

— Ա ՜խ , շն ե՜ր... Դավ աճ ան ն ե՜ր... Ա րթ ու ր
Բաղ դ ասարյան ին մ արդ սարք եցի, որ է սօր իմ դ եմ
մ ահափ որձ կազ մ ակերպի՞, իսկ Գորիկի՛ն , ք ավ թ առ
շու ՛ն , բա Գագ ո՞ն , սող ու ՜ն , ճ իշտ են ասու մ օձը
տաք ացն ող ին ա կծու մ ... Գն դ ապետ դ րա՛ն ք ու ղ ն ու
ծու ծով հան ցագ ործ են ...
— Սարգ սյան մ են ակ ն րան ք չեն , — շարու ն ակեց գ ն դ ապետը, — ն րան ց հետ են մ ի ք ան ի գ են երալն եր`
Մ ան վ ել Գրիգ որյան ը, Սեյրան Սարոյան ը, Ա րթ ու ր
Ա ղ աբեկյան ը և Լով ա Երան ոսյան ը... Ա յն պես որ
հն արավ որ է մ ի ք ան ի այլ բարձրաստիճ ան զ ին վ որական ն եր և ս...
— Դրա՛ն ք բոլորն է լ հան ցագ ործն ե՛ր են և մ արդ ասպան ն ե՛ր, — բղ ավ եց ն ախ ագ ահը.
— Ա յո՛, ես դ ա գ իտեմ Սարգ սյան , — ժ պտաց
գ ն դ ապետը, — բայց դ ու ՞ք է իք չէ ն րան ց վ երցրել
ձեր հով ան ավ որու թ յան տակ...
— Ո՛չ թ ե իմ հով ան ավ որու թ յան , այլ իմ բռի մ եջ
է ին այդ սրիկան երը, — ճ շտեց ն ա, — ն րան ց
փ ոշիացն ելու եմ , դ եռ չգ իտեն իրեն ց գ լխ ի գ ալիք ը...
— Կարող եմ ու րախ ացն ել Սարգ սյան , ն րան ք արդ են
ձերբակալվ ած են , այն պես որ շու տով կտեսն եք
ն րան ց, — խ ոստացավ գ ն դ ապետը, — սակայն վ ատը
այն է , որ Հով իկ Ա բրահամ յան ին չկարող ացան
բռն ել, ն ա հասցրել է փ ախ ն ել...
— Ո՞վ , մ ուկը՜... Ի ՞ն չ է , ն ա՞ է լ է դ րան ց հետ...
— Ա յո՛, ն ույն իսկ մ եզ թ վ ու մ է թ ե այդ դ ավ ադ րու թ յան գ լխ ավ որ պատվ իրատու ն ն ա է , — բացատրեց
գ ն դ ապետը,
— Մ ուկ է ի կարծու մ , պարզ վ եց կռի՛ս դ ու րս եկավ ...
— Ա յո՜ այդ պես է , — բամ փ ձայն ով ասաց
գ ն դ ապետը, սակայն մ ի ան հան գ ստացեք , ն րան շու տ
թ ե ուշ կբռն են ք , ն րա ըն տան իք ի բոլոր ան դ ամ ն երը
22

արդ են ձերբակալվ ած են ... Եթ ե ն որու թ յու ն ն եր լին ի
առաջին ը դ ու ք կիմ ան աք ...
— Շ ն որհակալ եմ գ ն դ ապետ...
— Ի մ իջիայլոց, այս ամ են ը ձեզ ասացի, որպեսզ ի
համ ագ ործակցեք , եթ ե մ եզ չօգ ն եք , ապա ին ք ն երդ
պատկերացն ու ՞մ եք , թ ե ին չ կլին ի...
— Հարց չկա գ ն դ ապետ, ին չ ին ձան ից որ պետք է ,
ապա ես կան եմ , — խ ոստացավ ն ախ ագ ահը:
— Մ եզ հայտն ի է շատ հան ցագ ործու թ յու ն ն երի գ աղ տն իք ն եր, Ա զ գ ային ժ ող ով ի պատգ ամ ավ որն երի գ ործած
և չգ ործած մ եղ ք երի մ ասին դ ու ք լավ տեղ յակ եք :
Ա յն պես որ հարգ ելի Սարգ սյան , կարծու մ եմ դ ու ք
ու ն եք մ ան րամ ասն տեղ եկատվ ու թ յու ն :
— Ա յո՛, ու ն եմ , շա՜տ լավ է լ ու ն ե՛մ ... Ն րան ց
բոլորին հատ առ հատ շան սատակ եմ ան ելու :
Դեռ կիմ ան ան Սերժ ը ո՞վ ա՜...
— Հա՜, իսկ այն գ ու մ արն երի մ ասին , որը ասու մ է իք
— հիշեցրեց գ ն դ ապետը,
— Հա՜, փ ող երը՜... Մ ի ան հան գ ստացի գ ն դ ապետ,
ին չք ան պետք է կլին ի, — խ ոստացավ ն ա, — եթ ե
դ եմ չես գ ն դ ապետ կարող եմ այսօ րվ ան ից ք եզ
ն շան ակել իմ թ իկն ազ որի պետ:
Գն դ ապետը սկսեց ծիծաղ ել:
— Չ է ՜, շն որհակալութ յուն Սարգ սյան , ես արժ ան ի չեմ
այդ պաշտոն ին ...
— Ի ն չու՞ արժ ան ի չ ես, մ եզ ք եզ պես ն վ իրվ ած ու
ազ ն ի՛վ հայրեն ասե՛ր մ արդ իկ են պետք ...
— Չ է ՜ Սարգ սյան , այդ հարցին ավ ելի լավ է հետո,
— թ եմ ան փ ոխ եց գ ն դ ապետը, — դ ուք այն ասեք ,
կարո՞ղ են ք վ երադ արձն ել Հայաստան ից թ ալան վ ած
գ ում արն երը: Ն ախ ագ ահը կամ ու կացի մ եջ է ր, սակայն
կարծես թ ե տարբերակն եր չ է ր մ ն ու մ , ն ա
շրջապատվ ած է ր դ իմ ակավ որվ ած զ ին վ ած զ ին վ որն երով ,
23

և ով գ իտե թ ե ին չ են պատրաստվ ու մ ան ել իրեն :
— Ես գ իտեմ , թ ե որ պատգ ամ ավ որը կամ
ն ախ արարը, ին չք ան գ ու մ ար ու ն ի, որ բան կերու մ և
ին չպես է այն ձեռք բերել այդ
ամ են ը: Ա յն պես
որ, այդ ք սան տարին երի կող ոպտվ ած գ ու մ արն երը
իրեն ց տոկոսն երով կարելի է վ երադ արձն ել:
— Դա լավ է Սարգ սյան , — ու րախ ացավ գ ն դ ապետը,
— իսկ ե՞րբ կարող եք տրամ ադ րել մ եզ այդ ին ֆ որմ ացիան ...
— Եթ ե թ ու յլ տաք մ եկ հեռախ ոսազ ան գ ...
— Ա յո, իհարկե, մ իայն իմ հեռախ ոսով ...
— Բայց ես Սաշիկի համ արը չեմ հիշու մ , — մ իամ իտ
ասաց ն ա, — կին ս` Ռ իտան գ իտի...
— Ու զ ու ՞մ եք ձեր եղ բորը զ ան գ ահարել, — հարցրեց
գ ն դ ապետը,
— Ա յո՛, սաղ ֆ այլերը Սաշիկին մ ոտն ա, ու մ եկ
ալ Լյով իկին , այն պես որ պիտի ն րան ց գ տն եմ ,
— Հասկան ալի՜ է Սարգ սյան , — գ ն դ ապետը ձեռք ով
ն շան արեց թ իկու ն ք ու մ կան գ ն ած դ իմ ակավ որվ ած
կապիտան ին , ն ա իր հերթ ին մ ոտ կան չեց զ ին վ որն երից մ եկին , ին չ որ բան շշն ջաց ն րա ական ջին ,
զ ին վ որը դ ուրս գ ն աց, — Սարգ սյա՛ն , ես զ ին վ որական
մ արդ եմ , այդ պիսի բան երից գ լու խ չ եմ հան ու մ ,
հիմ ա կգ ա մ եր իրավ աբան ն ու կասի, թ ե ին չ
պետք է արվ ի:
Քիչ հետո ն ն ջասեն յակ մ տավ այն զ ին վ որը, իսկ
ն րա հետ դ իմ ակավ որվ ած մ ի լեյտեն ան տ:
Լեյտեն ան տը մ ոտեցավ և պատիվ տվ եց, համ ազ գ եստի
տակից ու րվ ագ ծվ ու մ է ր որ ն ա կին է :
Ն ախ ագ ահը զ գ աստացավ , բարև եց լեյտեն ան տին , ն ա
գ լխ ի շարժ ում ով պատասխ ան եց ող ջու յն ին :
— Պարո՛ն գ ն դ ապետ, ձայն ագ րիչ ը մ իացն ե՞մ , — հարցրեց
ետև ի կան գ ն ած կապիտան ը,
24

— Ա յո՛, կապիտան , այդ պես ավ ելի լավ կլին ի, —
համ աձայն վ եց գ ն դ ապետը, — լեյտեն ան տ, եկեք ն ստեք ,
այն ին չ ասու մ է Սարգ սյան ը, գ րի առեք , հետո
մ եզ կասեք , թ ե ի՞ն չ պետք է արվ ի...
Լեյտեն ան տը մ եր իրավ աբան ն է , դ ու ասա ի՞ն չ
գ իտես ն ա գ րի կառն ի:
— Շ ատ լա՜վ , — համ աձայն վ եց ն ախ ագ ահը, լեյտեն ան տը
ն ստեց բազ մ ոցին , գ րպան ից հան եց գ րիչը և բացեց
ձեռք ի թ ղ թ ապան ակը, իսկ կապիտան ը մ իացրեց ձեռք ի
ձայն ագ րիչը ու դ րեց սեղ ան ին :
— Կարող են ք սկսել, պարոն Սարգ սյան , — վ երջապես
խ ոսեց լեյտեան ան տը, այո ն ախ ագ ահը չէ ր սխ ալվ ել,
որ ն ա կին է ր, սև դ իմ ակի տակից ան գ ամ
ն կատելի է ին ն րա գ եղ եցիկ դ իմ ագ ծերը: Ն ախ ագ ահը
սկսեց խ ոսել.
— Բոլոր ին ֆ որմ ացիան , որը հարկավ որ է , գ տն վ ու մ
է ին ձ մ ոտ, դ րան ք թ վ այն ացվ ած են ու կոդ ավ որվ ած
շրիֆ տն երով , դ րան ք գ տն վ ու մ են է լեկտրոն ային
գ րադ արան ու մ ` գ աղ տն ի հասցեն երով , այդ ին ֆ որմ ացիան բաժ ան վ ած
է երեք մ ասի, մ եկը Սաշիկին
մ ոտն ա, իսկ մ յու սը Լով իկին կուշտն ա, երորրդ
մ ասը, ին չք ան գ իտեմ
Շ վ եցարական բան կի
դ եպոզ իտում ա...
Դիմ ակավ որվ ած կին ը արագ - արագ արձան ագ րում է ր
ն ախ ագ ահի խ ոսք երը, փ որձելով ետ չ մ ն ալ ձայն ագ րիչ ից:
— Շ ա՜տ կն երեք , պարոն Սարգ սյան , իսկ ի՞ն չ
ին ֆ որմ ացիա է այդ ֆ այլերու մ , — ըն դ հատեց ք ն ք ու շ
լեյտեն ան տը:
Ն ախ ագ ահը ք մ ծիծաղ եց, կարծես թ ե երիտասարդ
կին ը կասկածու մ է ր իր հն արավ որու թ յու ն ն երի և
ըն դ ու ն ակութ յուն ն երի վ րա:
— Կապիտա՛ն , տեսեք , թ ե ին չ պե՞ս կարող եք կապվ ել
25

Սաշիկ Սագ սյան ի հետ, — կարգ ադ րեց գ ն դ ապետը,
կապիտան ը գ լխ ով արեց և դ ու րս եկավ ն ն ջասեն յակից, — Սարգ սյա՛ն , պարզ խ ոսա, առան ց այն է լ
ժ ամ ան ակ չու ն են ք , — ն կատող ու թ յու ն արեց
գ ն դ ապետը,
— Ա յդ ֆ այլերու մ է գ տն վ ու մ այն ին ֆ որմ ացիան ,
թ ե որ պատգ ամ ավ որը ին չ ճ ան ապարհով , և որք ան
գ ու մ ար է աշխ ատել, — ասաց ն ախ ագ ահը,
— Սարգ սյան , ոչ թ ե աշխ ատե՛լ, այլ թ ալան ե՛լ, —
ըն դ հատեց գ ն դ ապետը,
— Հա՛, թ ալան ել, — ու ղ ղ եց ն ախ ագ ահը, — ու րեմ ն թ ե
ի՞ն չ ճ ան ապարհով է թ ալան ել, ին չք ա՞ն և ու մ ից,
թ ե որտե՞ղ , ի՞ն չ
հաշիվ ն երի վ րա է պահու մ այդ
գ ու մ արն երը, ան գ ամ ըն տան իք ի
ան դ ամ ն երի ան ու ն ն երով բացվ ած հաշվ ն երը ու դ րան ց հաշվ եհամ արն երը, ն երդ րու մ ային ի՞ն չ ծրագ րերու մ և բիզ ն եսով է
զ բաղ վ ած, դ րա հետ մ եկտեղ , թ ե ի՞ն չ ան շարժ
գ ու յք ու ն են Հայաստան ու մ և արտասահմ ան ու մ :
— Սարգ սյա՛ն , Ռ ոբերտ Քոչարյան ի՞ն ն է լ կա, — ըն դ հատեց գ ն դ ապետը,
— Հա՛, ն րան ն է լ կա...
— Բա՜ Սաշիկին ն ու Լև ոն ի մ ասին ն ույն պե՞ս...
— Չ է ՜, ն րան ց մ ասին կա, բայց այդ ֆ այլերի մ եջ
չ ի, — մ իամ իտ բերն ից թ ռցրեց ն ա,
— Բա՜ որտե՞ղ է — խ իստ տոն ով հարցրեց
գ ն դ ապետը, ն ախ ագ ահը զ գ աց, որ սխ ալ է թ ու յլ
տվ ել, փորձեց շտկել իրավ իճ ակը, — դ ե ն րան ց մ ասին
իմ մ ոտ կա...
— Դե՜ դ րան ից է լ սկսեի՛ր, — բարկացավ գ ն դ ապետը:
— Պարո՛ն գ ն դ ապետ, եթ ե թ ույլ կտա՞ք , այս մ եկը
ավ արտեն ք , ն որ կան ցն են ք մ յու սին , — առաջարկեց
լեյտեն ան տը:
— Ի րավ ացի ես աղ ջիկ ջան , կն երեք , կարող եք
26

շարու ն ակել, — ն երող ու թ յու ն խ ն դ րեց գ ն դ ապետը.
— Շ արու ն ակե՛ք պարոն Սարգ սյան , — առաջարկեց
աղ ջիկը, — ասացե՛ք խ ն դ րու մ եմ , ու ՞մ ն կատի ու ն եիք
բոլորին ասելով ...
— Բոլորին ն կատի ու ն եմ բոլորին , — ք մ ծիծաղ եց ն ա,
շտկվ ելով բազ մ ոցին սկսեց թ վ արկել. — Ա զ գ ային
ժ ող ով ի պատգ ամ ավ որն երի՛ն , կառավ արու թ յան ան դ ամ ն երի՛ն , սկսած վ արչապետից վ երջացրած ն ախ արարն երով ու ն րան ց են թ ական ն երով ... Կու սակցու թ յու ն ն երից
սկսած վ երջացրած Եհով այի վ կան երով ...
— Պարո՜ն Սարգ սյան , Եհով այի վ կան ն եր ասելով ,
ն կատի ու ն եք ն աև կրոն ական աղ ան դ ն երը՞, — մ իամ իտ
հարցրեց աղ ջիկը,
— Ա ղ ջի՛կ ջան , պարզ չե՞մ ասու մ , — ձայն ը բարձրացրեց ն ա, աղ ջիկը այլայլվ եց ու հու զ վ եց, ան գ ամ սև
դ իմ ակի տակից երև ացին ն րա արցու ն ք ակալվ ած
աչք երը: Գն դ ապետի բամ փ ձայն ը կարգ ի հրավ իրեց
ն ախ ագ ահին , ն ա ամ իջապես մ եղ մ եց ձայն ը. — Ա ղ ջիկ
ջան պարզ չե՞մ ասու մ , — շարու ն ակեց ն ախ ագ ահը, —
կու սակցու թ յու ն ն երից սկսած ՀՀՇ , ՀՅԴ, Օէ կ, ՀՀԿ,
Բարգ ավ աճ ու Ժառան գ ու թ յուն ... Մ ի խ ոսք ով բոլորը,
չ թ վ արկեմ բոլորին ... Կու սակցական վ երն ախ ավ ից
սկսած, վ երջացրած կրոն ական աղ ան դ ն երի ղ եկավ արն երը...
Ա ղ ջիկը արագ - արագ գ րում է ր ն րա ասածն երը,
դ իմ ակի տակից ն կատելի է ր ն րա զ արմ ացած դ եմ ք ը.
— Սարգ սյա՛ն , Հայ առաք ելական եկեղ եցու մ ասին է լ
կա՞, — հետաք րք րվ եց գ ն դ ապետը,
— Ա յո՛, հայ առաք ելական եկեղ եցու և աղ ան դ ավ որական այլ եկեղ եցին երի սպասավ որն երի գ ու մ արն երի,
ն րան ց բիզ ն եսն երի, շրջան առվ ող գ ում արն երի,
ն վ իրատվ ութ յուն ն երի, սև փող երի լվ ացմ ան , օ ֆ շորային
գ ոտին ն երում ն երդ րու մ ն երի մ ասին և կոն կրետ
27

որտեղ , ին չ ձև ով են իրական ացն ու մ այդ :
— Կն երե՛ք , մ ի բան հարցն եմ , իսկ Գարեգ ին I I- ի
մ ասին է լ կա՞, — հետաք րք րու թ յու ն ից ելն ելով հարցրեց գ ն դ ապետը:
— Ա սացի այո՛, բոլորը, այդ թ վ ու մ ն աև ՝ Գարեգ ին
I I- ը, — դ ժ գ ոհ ասաց ն ախ ագ ահը:
— Դե լավ , եկեք շարու ն ակեն ք , — առաջարկեց լեյտեն ան տը,
— Բացի
Հայաստան ի ք աղ աք ական ու հոգ և որական
գ ործիչն երից, այն տեղ կան Եվ րոպայու մ , Ռ ու սատան ու մ ու Ա մ երիկայու մ ապրող հայերի մ ասին , որը
ին չ բիզ ն եսով ու հասարակական գ ործով է գ ու մ արն եր աշխ ատու մ , ն րան ց
կապերի ու ն րան ց կարող ու թ յու ն ն երի մ ասին ...
— Սարգ սյա՛ն , ու զ ու մ եք ասել, որ տիրապետել եք
սփ յու ռք ի ող ջ մ եծահարու ստն երի տվ յալն երի՞ն , —
ըն դ հատեց գ ն դ ապետը,
— Չ է ՛, մ են ակ ն րան ց, ով ք եր կեղ տոտ բիզ ն եսով են
գ ու մ արն եր աշխ ատել, և ու մ հով ան ավ որու թ յամ բ են
գ ործել…
— Դա լա՜վ է , կեցցե՛ս Սարգ սյան , — գ ով աբան եց
գ ն դ ապետը,
— Տարածաշրջան ը մ եծ է Ի րան , Հն դ կաստան , Բրազ իլիա, Ռ ու սաստան , Կիպրոս ու Մ ալթ ա, մ ի խ ոսք ով
որտեղ , որ հայեր կան , — իրեն ից գ ոհ ավ ելացրեց
Սարգ սյան ը:
Ն ն ջարան մ տավ այն դ իմ ակավ որվ ած կապիտան ը,
որը գ ն ացել է ր, մ ոտեցավ և զ եկու ցեց,
— Պարո՛ն գ ն դ ապետ, Սաշիկ Սարգ սյան ը կապի մ եջ
է , կարող եք հիմ ա հեռախ ոսով խ ոսել ն րա հետ...
— Հա՞, դ ա լա՜վ է , — ու րախ ացավ գ ն դ ապետը
ուղ ղ վ ելով ն ստած տեղ ից. Կապիտան ը ձեռք ի
հեռախ ոսը
մ եկն եց գ ն դ ապետին :
28

— Ա ՛յս հեռախ ոսով պարոն գ ն դ ապետ.
Գն դ ապետը վ երցրեց հեռախ ոսը,
— Ա յլո՜ ո՞վ է , — բամ փ ձայն ով հարցրեց ն ա, —
Մ ան ու կյա՛ն դ ու ՞ ես... Սաշիկը մ ո՞տդ է ...
Գն դ ապետը մ իացրեց հեռախ ոսի բարձրախ ոսը և դ րեց
սեղ ան ին .
— Ա յո, պարոն գ ն դ ապետ, — հեռախ ոսու մ լսվ եց
Մ ան ու կյան ի ձայն ը, — ճ իշտն ասած պարոն
գ ն դ ապետ, ն ա տղ ան երին դ իմ ադ րու թ յու ն է ր ցու յց
տալիս, դ ե ն րան ք է լ մ ի հատ
տվ եցին վ զ ակոթ ին ...
Գն դ ապետը իր հաստ ձայն ով սկսեց ծիծաղ ել,
— Բայց Մ ան ու կյան Սաշիկը կարո՞ղ է չէ խ ոսել, —
հարցրեց գ ն դ ապետը,
— Ա յո, իհարկե՛, պարոն գ ն դ ապետ, ն ա հիմ ա բարձրախ ոսով մ եզ լսու մ է ,
Գն դ ապետը հեռախ ոսը հրեց ն ախ ագ ահին .
— Խոսա՛ Սարգ սյան , Սաշիկը ք եզ լսու մ է ...
— Սաշի՜կ, դ ու ՞ է ս, — հարցրեց ն ախ ագ ահը,
— Հա՛ ես եմ , — հեռախ ոսու մ լսվ եց Սաշիկի ձայն ը,
ն ա կարծես չէ ր կարող ան ու մ խ ոսել, երև ի ավ ելի
շատ է ր վ ախ եցած, ք ան իր եղ բայրը,
— Սաշիկ է ՛ն բան երը, որ ք ո մ ոտն ա, պիտի տաս,
որ պիրեն ...
— Է ղ ա՜վ Սերժ ո ջան , հու ն ց որ ասես... Սերժ տու ՛
լյավ է ՞ս...
— Հա՜ Սաշիկ ջան , լյավ եմ ...
— Դու հիմ ացա՞ր, որ Ն արեկին թ ակալ են , — ն ա
չկարող ացավ շարուն ակել, սկսեց արտասվ ել:
Գն դ ապետը ան ջատեց հեռախ ոսը, ն ախ ագ ահը
խ ու ճապի մ եջ է ր:
— Գն դ ապետ, Սաշիկի տղ ուն ին չ ու ՞ են ծեծալ, — հարցական ն այեց ն րա դ եմ ք ին : Ն արեկը, Սաշիկ
Սարգ սյան ի կրտսեր որդ ին է ր:
29

— Դե՜ երև ի չի հն ազ ան դ վ ել հրահան գ ն երին , տղ երք ն
է լ մ ի երկու ապտակ տվ ել են , — հան գ իստ տոն ով
ասաց գ ն դ ապետը,
— Բայց Սաշիկը ասաց, որ ծեծել են ...
— Սարգ սյա՛ն այդ թ եմ ան փ ոխ ի, հազ ար գ ործ
ու ն են ք , — առաջարկեց գ ն դ ապետը.
— Բայց Սաշիկը ասաց, որ ծեծել են , — կրկն եց
ն ախ ագ ահը:
— Սարգ սյան ծեծելը հարաբերական է ասվ ած. ծեծե՛լ
է լ կա՜, ծեծե՛լ է լ, — կատակեց գ ն դ ապետը, — եթ ե
ու զ ու մ ես ճ իշտն իմ ան ալ, ապա ն րա բախ տը
բերել է , որ ես այն տեղ լին եի ձվ երը կտրել կտաի...
Ն ախ ագ ահը ցն ցվ եց:
— Գն դ ապետ, կարո՞ղ են ք տղ ամ արդ ու պես առան ձին
խ ոսել, — համ ոզ եց ն ախ ագ ահը,
— Է ՜հ Սարգ սյան , — հոգ ոց հան եց գ ն դ ապետը, —
տղ ամ ա՛րդ ասացիր, մ իտս եկավ ան ցած տարի իմ
ազ ատամ արտիկ ըն կերն երին , ն րան ք մ եռան կոկորդ
պատռելով , որպեսզ ի տղ ամ արդ ու պես ն ստես ու
հետն երը խ ոսես...
Գն դ ապետը ք մ ծիծաղ եց,
— Գն դ ապետ, խ ն դ րու մ եմ մ իասին առան ձին զ րու ցեն ք , — փորձեց համ ոզ ել ն րան , խ ն դ րելը ն ախ ագ ահի
համ ար կարծես խ որթ բան է ր, ավ ելի լավ է ր
ին ք ն ասպան լին ել, ք ան թ ե ն մ ան բան խ ն դ րել մ ի
ք ոսոտ գ ն դ ապետից:
— Ի ն չ ի՞ մ ասին , Սարգ սյան , եթ ե ասելու բան կա՞,
կարող ես ասել...
— Դե՜ այն , որ սկզ բից պայմ ան ավ որվ ել են ք ...
Գն դ ապետը զ ամ ացած դ եմ ք ըն դ ու ն եց:
— Սարգ սյա՛ն , մ են ք բան են ք պայմ ան ավ որվ ե՞լ...
— Դե՜ են փող երի է լի՞.
— Հաա՜, ուզ ում ես կաշառե՞լ Սարգ սյան , — գ ն դ ապետը
2:

սկսեց ծիծաղ ել…
— Չ է ՜, կաշառելս ո՞րն է , ես է դ պիսի՛ բան ասացի՞...
Բա ես չասացի, որ դ ու իմ թ իկն ազ որի պետը
կլին ես...
— Հաա՜, այդ մ եկը՞, — մ տաբերեց գ ն դ ապետը,
— Դե՛ մ իան գ ամ ից ասեմ , որ ք եզ բարձր աշխ ատավ արձ կտամ , գ են երալի կոչու մ , եթ ե ու զ են ա՞ս կարող
եմ պաշտպան ու թ յան ն ախ արար ն շան ակել.
— Յաա՜, Սարգ սյա՜ն , պարզ վ ու մ է այդ ք ան հն արավ որու թ յու ն ն ե՞ր ու ն եմ , — ու րախ ացավ գ ն դ ապետը,
— Չ է ՜ գ ն դ ապետ, ավ ելին կու ն են աս, ք ան կարող ես
պատկերացն ել, — ճ շտեց ն ախ ագ ահը,
— Ի սկ է ՛ն բան ից կարա՞մ ան եմ , — կմ կմ աց գ ն դ ապետը, — է ՛ն որ ջահելան ու մ են ...
— Ցող ու ն ային պատվ աստու մ պարոն գ ն դ ապետ, —
հիշեցրեց դ իմ ակավ որվ ած լեյտեն ան տը,
— Հա՜, է ՛դ մ եկից, — համ աձայն վ եց գ ն դ ապետը,
— Հա՜, բա ոն ց, կարող եմ զ ան գ ել Ա րա
Ա բրահամ յան ին , հեն ց այս շաբաթ կարող եք թ ռն ել
Հարավ ային Կորեա:
Գն դ ապետը բամ փ ձայն ով սկսեց ծիծաղ ել…
— Չ է ՛ Սարգ սյան , ես վ ստահ եմ , որ այդ օդ ան ավ ը
օդ ի մ եջ կպայթ ի, — կատակեց գ ն դ ապետը, — չ է ՜,
ավ ելի լավ է է սպես մ ն ամ , թ ե չ է որ ջահելան ամ
պիտի ջահել կն իկ առն եմ ...
Սեն յակում դ իմ ակավ որվ ած զ ին վ որն երը սկսեցին
ծիծաղ ել, ն ախ ագ ահին ավ ելի սարսափ եցրեց այդ
ծիծաղ ը, ն րան կարծես ծաղ րում է ին ան ցն ելով ամ են
սահմ ան : Ն ա ահաբեկվ ած շու րջը ն այեց, արդ յոք ն ա
հիմ ա ի՞ն չ կարգ ավ իճ ակու մ է , ն ախ ագ ա՞հ է , թ ե՞
մ եղ ադ րյալ:
Ն ն ջարան ի դ ռն երը բացվ եցին և ք աղ աք ացիական
հագ ու ստով մ ի երիտասարդ շրջապատվ ած դ իմ ակա31

վ որվ ած թ իկն ազ որով մ տավ ն երս: Գն դ ապետը և
ն ստած լեյտեն ան տը ամ իջապես ոտք ի կան գ ն եցին ,
ն ա ժ պտալով մ ոտեցավ և ող ջու ն եց ն երկան երին ,
ձեռք ով բարև եց գ ն դ ապետին , այն ու հետև ձեռք ը
պարզ եց ն ախ ագ ահին : Երև ու մ է ր, որ ն ա է ր բոլորի
ղ եկավ արը:
— Բարև ձեզ , — ք աղ աք ավ արի ասաց ն ա:
Ն ախ ագ ահը խ ոն արհվ եց և բռն եց ն րա ձեռք ը, —
ապրե՛ս Սարգ սյան , ին ձ արդ են զ եկու ցել են , որ
համ ագ ործակցու մ եք և օգ ն ու մ մ եզ ...
— Հա՜ բա ոն ց, մ եր երկրի ու ժ ող ով րդ ի համ ար եմ
ան ու մ ...
— Դա լա՜վ է , ժ ող ով ու րդ ն ու հայրեն իք ը ձեզ
կգ ն ահատի, — կատակեց ն ա: Ն ախ ագ ահին դ ու ր
չեկավ ն րա այդ տոն ը, սակայն ն ա այլ տարբերակ
չու ն եր, ն ա իր տան մ եջ գ երի է ր, իսկ ըն տան իք ը՝
պատան դ :
— Պարո՛ն մ այոր, Սարգ սյան ը մ եզ ասել է , թ ե այդ
Ֆայլերը ին չպես կարող են ք ստան ալ, — զ եկու ցեց
գ ն դ ապետը: Ա րդ են ամ են ին չ պարզ է ր,
երիտասարդ ը մ այոր է ր, բայց ո՞վ է ր, դ եռ մ ն ու մ
է ր ան հասկան ալի:
— Դե՜ եկեք ն ստեն ք , ժ ամ ան ակը կարճ է , արդ են
լույսը բացվ ում է — ասաց ն ա և առաջարկեց
ն ստել: Գն դ ապետը և դ իմ ակավ որվ ած աղ ջիկը
ն ստեցին իրեն ց տեղ երը, երիտասարդ ը տեղ ավ որվ եց
գ ն դ ապետի մ ոտ՝ բազ մ ոցին : — Ն արին ե ջան , ե՛կ
այստեղ ն ստի, — առաջարկեց իր շք ախ մ բի հետ եկած
դ իմ ակավ որվ ած զ ին վ որական համ ազ գ եստով աղ ջկան ,
օրիորդ ը տեղ ավ որվ եց երիտասարդ ի և գ ն դ ապետի
արան ք ում , — Սարգ սյան , Ն արին են մ եր ն ոտարն է ,
ծան ոթ ացի՛ր, — ն երկայացրեց ն ա,
— Շ ա՜տ ուրախ եմ , — ժ պտաց ն ախ ագ ահը, աղ ջիկը
32

գ լխ ի շարժ ու մ ով ող ջու ն եց ն րան : Սև դ իմ ակի
արան ք ից երև ու մ է ին ն րա կապու յտ ու ջին ջ
աչք երը:
— Կարող են ք սկսել, — ասաց երիտասարդ ը, աղ ջիկը
սեղ ան ին դ րեց ձեռք ի թ ղ թ ապան ակը, բացեց և
այն տեղ ից հան եց մ ի փ աստաթ ու ղ թ .
— Պարոն Սարգ սյան , այստեղ մ ի ք ան ի փ աստաթ ու ղ թ
կա, որ պետք է ստորագ րեք , — վ երջապես խ եսեց
ք ն ք ու շ ձայն ով աղ ջիկը.
— Ի ՞ն չ փ աստաթ ու ղ թ , — զ արմ ացավ ն ա, դ եմ ք ի արտահայտու թ յու ն ից երև ու մ է ր, որ ն ա խ ու ճ ապի մ եջ
է , ն րա բերան ը չորացել է ր, հազ իվ է ր
կարող ան ու մ խ ոսել: Երիտասրդ ը պատվ իրեց
կան գ ն ած կապիտան ին ջու ր տալ ն րան : Կապիտան ը
գ ն աց, ք իչ հետո վ երադ արձավ ջրով լի գ ավ աթ ով ,
ն ա գ ավ աթ ը մ եկն եց ն ախ ագ ահին , ն ա դ ող ացող
ձեռք երով վ երցրեց և սկսեց կու մ առ կու մ խ մ ել, ն ա
կարծես այդ մ եկ ժ ամ վ ա մ եջ ծերացել է ր, մ եջք ը
կորացել է ր, դ եմ ք ին իջել է ր ծերու թ յու ն ը, ձեռք երի
դ ող ը ն րան մ ատն ու մ է ին . որ վ ախ եցած է : Սրտի
աշխ ատան ք ը արագ ացել է ր, կարծես թ ե ուր որ է
կրծք ի տակից պոկվ ելու է ու դ ու ս թ ռն ի: Դեմ ք ի
սպիտակութ յու ն ը ն րան հան գ ուցյալի է ր հիշեցն ու մ :
— Կապիտա՛ն , բժ իշկն ու ՞ր է , — հարցրեց երիտասարդ ը.
— Ես հիմ ա պարոն մ այոր, — ն ա դ ու րս եկավ , ք իչ
հետո վ երադ արձավ զ ին վ որական համ ազ գ եստով ,
դ իմ ակավ որվ ած կն ոջ հետ, որի ուսին կախ վ ած է ր
զ ին վ որական սան իտարական պայու սակը, ն ա
մ ոտեցավ և լուռ պատիվ տվ եց:
— Բժ շկուհի, խ ն դ րում եմ տեսեք , թ ե ին չ է
հարկավ որ, — պատվ իրեց երիտասարդ ը:
Գն դ ապետի հրահան գ ով զ ին վ որն երը բացեցին
ն ն ջասեն յակի պատու հան ն երը, որպեսզ ի օ դ ափ ոխ վ ի
33

սեն յակը: Բժ շկու հին ամ իջապես գ ործի ան ցավ ,
պայու սակից հան եց ական ջակալն երը և սկսեց լսել
սրտի աշխ ատան ք ը: Սեն յակու մ լռու թ յու ն է ր, մ իայն
լսվ ու մ է ր ն ախ ագ ահի սրտի բաբախ ը: Բժ շկու հին
պայու սակից հան եց մ ի ք ան ի դ եղ ահաբեր և
մ եկն եց ն ախ ագ ահին :
— Սա պետք է խ մ եք , հասարակ վ ալերիան ա է , —
պատվ իրեց ն ա, — ու ղ ղ ակի դ ու ք հու զ վ ած եք , դ րան ից
է ...
— Բժ շկու հի, վ տան գ ավ որ բան չկա՞, — ան հան գ ստացավ
երիտասարդ ը.
— Ոչ, պարո՛ն մ այոր, ու ղ ղ ակի ն ա հու զ վ ած է , հիմ ա
կան ցն ի, սակայն լավ կլին եր, որպեսզ ի ճ շն ու մ ն է լ
չափ եի...
— Լա՜վ , եթ ե այդ պես է , ու րեմ ն ճ ն շու մ ը կսպասի, —
դ ժ գ ոհեց երիտասարդ ը, — բժ շկու հի այստեղ մ ն ացե՛ք ,
մ ին չև վ երջացն են ք ...
Բժ շկու հին պատիվ տվ եց և կան գ ն եց ն ախ ագ ահի
կող ք ին , — Ն արին ե ջան թ ող այս փ աստաթ ղ թ երը
ստորագ րի, ք ան ի որ դ րսու մ սպասու մ են ... Ի սկ
մ ն ացած
հարցերը երկրորդ ական են , — կատակեց
ն ա: Ն ախ ագ ահի վ րայով մ ի սառը ք րտին ք ան ցավ ,
կարծես թ ե դ աշու յն ի մ ի հարվ ած է ր, ին չպե՞ս թ ե,
իր առող ջութ յուն ը հիմ ա դ աձել է երկրորդ ակա՞ն :
Մ ի ին չ- որ ք ոսոտ երիտասարդ մ այոր իրեն ծաղ րու մ
է այսք ան մ արդ կան ց ն երկայու թ յամ բ, և ն ա ասաց,
որ դ րսում իրեն սպասու մ են , բայց ով ք ե՞ր են
սպասում , այդ հարցը տան ջում է ր ն րան :
Ա յս հան ելուկն երը, որոն ք մ եկը մ եկից ան ակն կալ
ձև ով գ ալիս է ին և թ րատու մ է ին ն րան : Ի ր
ըն տան իք ի ան դ ամ ն երի ան հայտան ալը, այս
դ իմ ակավ որվ ած զ ին վ որական ն երի ան ց ու դ արձը, այս
հաստամ արմ ին գ ն դ ապետի և այս լկտի մ այորի
34

ցին իկ կատակն երը, է լ չհաշվ ած Սաշիկի ու Լով իկի
ձերբակալու թ յու ն ն երը և այդ տարօրին ակ դ ավ ադ րու թ յու ն ն երի պատմ ու թ յու ն ը:
Դիմ ակավ որվ ած օրիորդ ը ն որից թ ղ թ ապան ակից
հան եց փ աստաթ ու ղ թ ը և մ եկն եց ն ախ ագ ահին :
— Պարոն ն ախ ագ ահ, պետք է ստորագ րեք այստեղ ,
ք ն ք ու շ ձայն ով ասաց ն ա, — այստեղ գ րվ ած է , որ
ն ախ ագ ահի մ ամ ու լի ն որ խ ոսն ակ եք ն շան ակու մ
այս մ արդ ու ն ...
— Ի սկ ո՞վ է այդ մ արդ ը, — հազ իվ հարցրեց ն ա.
— Ես ն րան լավ եմ ճ ան աչու մ , — մ եջ մ տավ
երիտասարդ ը, — դ ու ստորագ րի, հետո կիմ ան աս, թ ե
ո՛վ է ն ա...
Ն ախ ագ ահին ու րիշ տարբերակ չէ ր մ ն ու մ , ն ա
դ ող ացող ձեռք ը մ ոտեցրեց թ ղ թ ին և ստորագ րեց:
Ա ղ ջիկը թ ղ թ ապան ակից
հան եց և ս
երկու փ աստաթ ու ղ թ ու տվ եց ն րան :
— Սրան ք ն ու յն փ աստաթ ղ թ ից է , — բացատրեց
օրիորդ ը, — ու ղ ղ ակի ամ են փ աստաթ ու ղ թ կազ մ վ ած է
երեք օրին ակից:
Ն ախ ագ ահը աչ ք ի պոչով ն այեց թ ղ թ երին , փորձեց
ն մ ան եցն ել առաջին գ րվ ածք ին , իրոք որ ն մ ան է ին ,
առան ց վ արան ելու ստորագ րեց երկու օ րին ակն երը:
Ա ղ ջիկը ն որից թ ղ թ եր հան եց:
— Էլի՞ կա՜, — զ արմ ացավ ն ա,
— Ա յո՛, այս մ եկ փ աստաթ ուղ թ ը, որ ն շան ակու մ եք
ձեզ ն որ պաշտոն ակատար` Կարին ե Կարապետյան ին ,
— բացատրեց օրիորդ ը,
— Է՛դ ո՞վ ա՜, — զ արմ ացավ ն ախ ագ ահը.
— Դե՜ դ ա մ եր Կարին են է , շատ լավ մ ասն ագ ետ է
իրավ աբան ական ն է վ երջացրել, կրթ վ ած աղ ջիկ է , —
բացատրեց երիտասարդ ը,
Ն ախ ագ ահը ստիպվ ած, առան ց երկարացն ելու ստորագ 35

րեց երեք օրին ակն երը: Ա ղ ջիկը հան եց հաջորդ
փ աստաթ ու ղ թ ը,
— Ա յս մ եկ փ աստաթ ու ղ թ ը, որ առող ջական խ ն դ իրն երի
պատճ առով մ եկն ու մ եք բու ժ մ ան , — բացատրեց
օրիորդ ը, — դ րան ք , ին չպես և մ յու ս փ աստաթ ղ թ երը
երեք օրին ակից են ,
— Ի ՞ն չ առող ջական , — ոգ և որվ եց ն ախ ագ ահը.
— Ո՞ն ց թ ե՜, բա բժ իշկը չասե՞ց որ ճ ն շու մ դ պիտի
չափ ի, — զ արմ ացավ երիտասարդ ը, — ճ ն շու մ ը վ ատ
բան է Սարգ սյան , ն րա
հետ խ աղ ալ չի կարելի,
ճ ն շու մ ից մ արդ իկ ին ֆ արկտ են ստան ու մ ...
Ա րդ են ամ են ին չ պարզ է ր, չստորագ րել փ աստաթ ղ թ ի
տակ, կն շան ակի տարօրին ակ հան կարծամ ահու թ յու ն :
— Ի սկ իմ ըն տան իք ն ու ՞ր է , — հան կարծ հիշեց ն ա,
— Բոլորն է լ լավ են ու առող ջ, — բացատրեց
երիտասարդ ը, — այն պես որ շու տով կտեսն եք ն րան ց:
Դա արդ են բացահայտ սպառն ալիք է ր, որը ն ետեցին
իր երեսին :
— Ի սկ եթ ե ես չստորագ րե՞մ այս թ ղ թ երի տակ, —
փ որձեց հրաժ արվ ել ն ախ ագ ահը.
— Սարգ սյա՛ն , եթ ե դ ու չ ստորագ րես, ապա Ա րթ ուր
Բաղ դ ասարյան ը արդ են ստորագ րել է , — ք մ ծիծաղ եց
երիտասարդ ը, — պակասում է մ իայն
բժ շկի ստորագ րութ յուն ը, այն է լ ին չ պես տեսն ու ՛մ ես բժ իշկը ք ո
կող ք ին կան գ ն ած է ...
— Սարգ սյա՜ն , հիշու ՞մ ես Շ ան թ Հարու թ ու ն յան ին ,
հոգ եբու ժ արան գ ործու ղ ելու պատմ ու թ յու ն ը, —
շարու ն ակեց գ ն դ ապետը, — այն տեղ ի բժ իշկը թ իկուն ք իդ
ետև ու մ կան գ ն ած է ...
Ն երկան երը սկսեցին ծիծաղ ել: Դա ավ ելի ահաբեկեց
ն րան , հրաժ արվ ել համ ագ ործակցել, կն շան ակի
հոգ եբուժ արան գ ործու ղ վ ել... Ա ստվ ա՜ծ իմ . ին չ ք ա՞ն
մ եղ ք եմ գ ործել, որ մ իակ հու յսի պատու հան ն ես
36

ան գ ամ փ ակել: Ի սկ իմ ըն տան իք ին ի՞ն չ է
սպասու մ ... Ես փ որձեցի տալ ն րան ց աշխ արհք ի
բոլոր վ այելք ն երը, շռայլու թ յան հաճ ու յք ն երի մ եջ
գ ոհացն ել... Ի սկ հիմ ա պարզ վ ու մ է , որ այդ ամ են ը
մ ի գ րոշի արժ եք չու ն ի: Ի սկ այն տական ք ն երը,
որոն ք շրջապատու մ է ին ին ձ` Ա րթ ու ր Բաղ դ ասարյան ,
Գագ իկ Հարու թ յու ն յան , ու մ ն ացած կռիսն երը...
Հիմ ա համ ոզ վ ած եմ , որ է ն Րաֆ ֆ ին այս ամ են ը
տեսն ելով զ վ արճ ան ու մ է , ո՞վ գ իտե, մ իգ ու ցե այս
ամ են ի ետև ու մ ն ա
է կան գ ն ած: Ի սկ դ ավ աճ ա՜ն
Վահան Հով հան ն իսյան ը, ն ա պետք է , որ տեղ յակ
լին եր այդ
դ ավ ադ րու թ յու ն ից, ն ա
պետք
է
իմ
ական ջն երը լին եր, սակայն ն ա
է լ Հու դ այի ն մ ան
երեսու ն արծաթ ով
ծախ վ եց: Ի սկ Հայրիկյան ը՞...
Հն արավ որ է , որ ն ա լին եր այս ամ են ին խ առն ըվ ած: Հով իկ Ա բրահամ յա՜ն , ա՜խ
Մ ու ՛կ- Մ ու ՜կ, ք եզ
դ եռ այն ժ ամ ան ակ պիտի սատկացրած լին եի,
որպեսզ ի կռիս չդ առն աիր... Բայց հն արավ որ
է , որ
գ ն դ ապետը խ աբած լին եր, ն ա ասաց, որ Մ ու կը
փ ախ ած
է , դ ա ն շան ակու մ է , որ Մ ու կը երբեք չի
հան դ ու րժ ի այս դ ավ ադ րու թ յուն ը, ն ա գ իտի, որ
մ են ք մ ի ն ավ ակու մ
են ք , իմ
խ որտակում ը
կլին ի
ն աև
իր վ ախ ճ ան ը... Չ է ՜, Հով իկ Ա բրահամ յան ը
խ որամ ան կ մ արդ է , ն ա մ ատն ոց ու շարիկ
ֆ ռռցն ող է , ղ ում արբազ , այն պես, որ հաստատ մ ի
բլեֆ կան ի, ն ա չ ի կարող
իր ք սան տարին երի
թ ալան ած
հարստու թ յու ն ը ցփն ել սրան ց
ռեխ ն երին ,
ն ա գ իտի, որ կկործան ի
իրեն , եթ ե
հան ձն վ ի
սրան ց, կզ րկվ ի
ամ են ին չ ից, ան գ ամ լու յսի
երեսից... Դա լա՜վ է , ու րեմ ն
հու յսեր կան , որ
գ ն դ ակը կան ցն ի մ եր խ աղ ադ աշտ, հարկավ որ
է
ու ղ ղ ակի ժ ամ ան ակ շահել, փորձել ն րան ց
դ ու դ ու կի
տակ պարել, մ ին չև հն արավ որութ յու ն լին ի ոտք ի
37

կան գ ն ել: Ես հարյու ր տարվ ա չեկիստ եմ , իզ ու ր
չէ , որ ին ձ Ն արիմ ան ով
են ասել, հիմ ա
պիտի
փ որձեմ իրեն ց կան ոն ն երով խ աղ ալ... Ի սկ
գ ն դ ապետը Լև ոն ից ոչին չ չասեց, Տեր- Պետրոսյան ը
երև ի չգ իտի սրա մ ասին , կարծու մ եմ . որ ն ա լավ
հասկան ու մ է , որ իր պոչը իմ ոտք ի տակ է ,
կարծու մ եմ , որ կփ որձի ին ձ օգ ն ել, որպեսզ ի իր
կեղ տերը չբացահայտվ ի ու դ ու րս
չգ ա ջրի երես:
Բայց ի՛ն չ սխ ալ արեցի, որ
սրան ց ասացի
ֆ այլերի մ ասին , հիմ ա ն րան ք
ին ձ ոչին չ չեն
կարող
ան ել, ք ան ի այդ ֆ այլերը իմ ձեռք ին
է ...
Լա՜վ
է ր գ ոն ե
չասացի, թ ե ին չպես
կարող
են
ստան ալ դ րան ք , մ իայն
թ ե Սաշիկը՜... Ա ՜խ , իզ ու ր
շտապեցի Սաշիկին ասել, որ ֆ այլերը սրան ց տա,
գ ոն ե
է ՛դ ախ մ ախ ը
մ ի ք իչ ու ղ եղ ը
աշխ ատացն ի
ու հասկան ա, որ ֆ այլերը
տալով կարող
է մ եզ
դ ատապարտել կործան մ ան ... Քան ի ֆ այլերը մ եզ
մ ոտ են , ն րան ք
մ եզ
ձեռք չեն տա, ու րեմ ն
մ ն ու մ
է Սաշիկի
հետ կապվ ել, որպեսզ ի ն րան
հասկացն եմ , թ ե
ին չ պետք
է ան ի: Հիմ ա
հարկավ որ է ժ ամ ան ակ ձգ ձգ ել մ ին չ և
Մ ուկը մ ի
բան ան ի... Հով իկը շատ գ ու մ ար ու ն ի և ծան ոթ ու թ յու ն , հան ցագ ործ
աշխ արհը ն րա
հով ան ու տակ
է , ոն ց
է լ լին ի, մ ի բան կմ տածի... Կա՛մ ք աղ աք ացիական
պատերազ մ , կա՛մ
սահմ ան ային
կռիվ ն եր... Եթ ե հարկ
լին ի, ն ա Ա ֆ րիկայից ու
Ա ֆ ղ ան ստան ից
կարող
է վ արձկան ն եր բերել:
Սրան ց սատկացն ել
է պետք
ք ան ի
դ եռ
ու շ չէ ,
ժ ող ով ուրդ ը, որ զ գ աց ազ ատութ յան
համ ը, ապա
դ եմ ն երը առն ել չ ի լին ի, ձն ագ ն դ իկի
պես գ ն ալով
կմ եծան ա: Ն րան ք դ եռ չգ իտեն . թ ե
ին չ ի
եմ
ըն դ ուն ակ: Վատը
այն
է , որ
Սաշիկին ասել եմ ,
որ ֆ այլերը տա, ին չ պե՞ս համ ոզ եմ , որպեսզ ի
38

թ ու յլատրեն Սաշիկին
հետ կապվ ել: Եթ ե
գ ն դ ապետին չկարող ացա
համ ոզ ել, ապա
այդ
երիտասարդ ին դ ժ վ ար
կլին ի: Մ ի ճ ար գ տն եմ ,
ն րան ց խ աբեմ , ասեմ Սաշիկը կոդ երը չգ իտի, բայց
տեղ ը գ իտի, գ ու ցե ն րան կարող ան ամ
հասկացն ել,
որ ֆ այլերը չտա... Սակայն Սաշիկը վ ախ եցած
էր
երև ու մ , մ ան ավ ան դ , որ Ն արեկին ծեծել
է ին ...
Հաստագ լու ՜խ
ան ասու ՛ն , հազ ար ան գ ամ
ասացի
է շու թ յու ն
չան ես... Կամ է լ ու ՞մ մ տք ով ն
էր
ան ցն ու մ , որպեսզ ի պայմ ան ավ որվ եի ն րա
հետ
հեռախ ոսային
կոդ ավ որվ ած
բառերի դ եպք ու մ ն ա
հասկան ար իր ան ելիք ը...
Դե՜, եթ ե Մ ու կը ազ ատու թ յան մ եջ է , դ ա լավ
է,
ոն ց է լ լին ի ն ա Ա րա Ա բրահամ յան ի մ իջոցով մ ի
բան կձեռն արկի... Բայց Ռ ու սական Կագ եբեն տեղ յակ
չէ ր: Ի ն չպես երև ու մ է Պու տին ը
սրան ց առջև
կան աչ լու յս է վ առել, որպեսզ ի է սպիսի բան
ան են , թ ե չէ սրան ք առան ց Կրեմ լի դ աբռոյի
չէ ին շարժ վ ի: Ո՞ն ց է ի մ ոռացե՜լ, ախ ր Ա լիև ի հետ
մ են ք վ աղ ու ց պայմ ան ավ որվ ել է ին ք , որ եթ ե
իշխ ան ափոխ ութ յան փ որձեր լին են մ եր երկրն երում ,
ապա պետք է վ երսկսեն ք պատերազ մ ը, այսին ք ն
դ րան ով կշեղ են ք ն երք ին ք աղ աք ական ըն դ վ զ ու մ ն երը:
Ն րա դ եմ ք ին պայծառութ յուն երև աց. Դրա մ ասին
մ ոռացել է ի, հիմ ա պետք է ժ ամ ան ակ շահել, իսկ
առաջին հերթ ին Սաշիկի հետ կապվ ել:
— Սարգ սյա՜ն , Սարգ սյա՜ն , դ ու լսու ՞մ ես, — ն ա
թ իկուն ք ին զ գ աց գ ն դ ապետի ձեռք ի ծան ր հարվ ածը,
ամ իջապես սթ ափ վ եց:
— Հա՜, հա՜ լսու՛մ եմ , — շփ ոթ վ ած ասաց ն ա,
արթ ն ան ալով մ տք երից, — ես թ ույլ եմ , շատ վ ատ
եմ զ գ ու մ , խ ն դ րում եմ մ ի կես ժ ամ հան գ իստ
տվ եք ...
39

Գն դ ապետը ն այեց երիտասարդ ին , կարծես սպասու մ
է ր հրամ ան ի:
— Չ է ՛, թ ող փ աստաթ ղ թ երի ստորագ րու թ յու ն ը
վ երջացն ի ն որ, — ասաց երիտասարդ ը,
Ն ախ ագ ահը ըն կճ վ ած է ր, թ ու լացել է ր
ու կծկվ ել,
իրական ու մ ն ա ձև ացն ու մ է ր, որպեսզ ի ն երկան երի
մ ոտ խ ղ ճ ահարու թ յու ն առաջացն ի:
— Լա՜վ , շարու ն ակեք , եթ ե այդ պես է պետք , —
ձև ացն ելով ասաց ն ա.
— Շ արու ն ակեն ք , պարոն Սարգ սյան , — առաջարկեց
օրիորդ ը` ն երկայացն ելով հաջորդ փ աստաթ ու ղ թ ը, —
սա՛, որ գ ն ալու եք բու ժ մ ան մ եկ շաբաթ ով ...
Ն ախ ագ ահը մ եծ դ ժ վ արու թ յամ բ է ր ստորագ րու մ
փ աստաթ ղ թ երի տակ, լավ հասկան ալով , որ
մ իև ն ու յն է , եթ ե ն ա կարող ացավ այս իրավ իճ ակից
դ ու րս գ ալ, ապա այդ ստորագ րու թ յու ն ն երը իրավ ական ոչ մ ի ու ժ չէ ին կարող ու ն են ալ: Բացի այդ
է լ, ն ա թ ք ած ու ն ի ցան կացած ստորագ րու թ յան և
օրեն ք ի վ րա: Ա ղ ջիկը թ ղ թ ապան ակից
հան եց
հաջորդ փ աստաթ ու ղ թ ը ու դ րեց ն ախ ագ ահի
դ իմ աց: — Հաջորդ փ աստաթ ուղ թ ը, որ ն շան ակու մ եք
ան վ տան գ ութ յան խ որհրդ ի ն որ ն ախ ագ ահ` մ այոր
Գրիգ որյան ին , — ն երկայացրեց օ րիորդ ը,
— Է՛դ ո՞վ ա...
Զ արմ ացավ ն ախ ագ ահը,
— Դա ե՛ս եմ Սարգ սյան , — ն երկայացավ երիտասարդ ը, — հա՜, եթ ե մ իան գ ամ ից գ են երալի կոչ ու մ է լ
տաիր, դ եմ չէ ի լին ի, — կատակեց ն ա: Բոլոր
ն երկան երը սկսեցին ծիծաղ ել,
— Ես դ ե՛մ չեմ , — փ որձեց իրավ իճ ակից դ ու րս գ ալ
Սարգ սյան ը,
— Գրիգ որյան , եթ ե այդ պես է , ին չու ՞ են ք
ուշացն ում , — ուրախ ացավ գ ն դ ապետը. — Սարգ սյան ը
3:

ք ան ի համ աձայն է , կարող
են ք ... Ն արին ե ջան
կարո՞ղ ես մ աք ու ր թ ղ թ ի վ րա ձև ակերպել,
Սարգ սյան ը կստորագ րի,
— Գն դ ապե՛տ դ րա ժ ամ ան ակը չէ , — դ ժ գ ոհեց
երիտասարդ ը,
— Լա՜վ է լ ժ ամ ան ակն է , — պն դ եց գ ն դ ապետը, — թ ե
չէ ո՞ն ց կլին ի, ես գ ն դ ապետ մ արդ , մ այորի
հրամ ան ն երն եմ կատարու մ ...
— Գն դ ապե՛տ մ ի խ ան գ արե՛ք , թ ող եք վ երջացն են ք , —
ն ախ ատեց երիտասարդ ը,
— Դե՜, եթ ե այդ պես է թ ող եք ես դ ու րս գ ամ ,
որպեսզ ի ձեզ
չխ ան գ արեմ , — ն ա ելավ տեղ ից,
կան գ ն ած կապիտան ի ական ջին ին չ որ բան
շշն ջաց, կապիտան ը դ ու րս գ ն աց:
— Լա՜վ , եկե՛ք շարու ն ակեն ք , — առաջարկեց
երիտասարդ ը,
— Գրիգ որյան , մ ի բան է լ ասեմ ու վ երջ, — ն որից
ըն դ հատեց գ ն դ ապետը, — եթ ե մ եր լեյտեն ան տը ձեզ
հարկավ որ չէ , թ ող գ ա ին ձ հետ...
— Ն արին ե ջան ի՞ն չ ես կարծու մ , կարո՞ղ ես
գ լուխ հան ել, — հարցրեց երիտասարդ ը,
— Ա յո՛ պարոն մ այոր, — ասաց օ րիորդ ը,
— Դե, ուրեմ ն կարող եք գ ն ալ լեյտեն ան տ, —
թ ու յլատրեց ն ա,
Գն դ ապետը լեյտեն ան տի հետ դ ու րս գ ն ացին , ք իչ
հետո գ ն դ ապետը վ երադ արձավ ժ պիտը դ եմ ք ին ու
ն ստեց իր առաջվ ա տեղ ը: Ն ախ ագ ահի համ ար
տարօրին ակ է ր այդ գ ն դ ապետի դ եմ ք ի
պայծառութ յու ն ը, ն ա այս մ ի ք ան ի ժ ամ է ին չ
շրջապատվ ած է սպառազ ին վ ած ու դ իմ ակավ որվ ած
մ արդ կան ցով , սակայն չ է ր
հաջող վ ել տեսն ել և ոչ
մ եկի դ եմ ք ը, չ հաշվ ած գ ն դ ապետի և երիտասարդ
մ այորի:
41

— Կն երեք պարո՛ն մ այոր, թ ու յլ կտա՞ք Սարգ սյան ին
մ ի հարց տամ ,— ն որից ըն դ հատեց գ ն դ ապետը,
— Տու ՛ր, գ ն դ ապետ, — դ ժ գ ոհ ասաց երիտասարդ ը,
— Սարգ սյան կարո՞ղ է կոն յակ ու ն են աք այստեղ , —
հարցրեց ն ա,
— Ա յո՛ ու ն եմ , պահարան ու մ է , — զ արմ ացավ ն ա,
— Ձեր թ ու յլտվ ու թ յամ բ կաո՞ղ են ք վ երցն ել...
— Ա յո՛, իհարկե՜...
Գն դ ապետը գ լխ ով ն շան արեց, զ ին վ որն երից մ եկը
պահարան ը բացեց, մ եկ շիշ կոն յակ վ երցրեց և
մ ոտեցավ գ ն դ ապետին , ն ա վ երցրեց շիշը սկսեց
շու ռու մ ու ռ տալ,
— Ի ն չ է լ լա՛վ կոն յակ է , ֆ րան սիակա՜ն է , —
ու րախ ացավ ն ա,
— Պարո՛ն գ ն դ ապետ հայկական է լ կար, եթ ե ու զ ու ՞մ
եք հայկական բերեմ , — ասաց զ ին վ որը,
— Չ է ՜, սա՛ թ ող մ ն ա, ավ ելի լա՜վ ...
Զ ին վ որը հեռացավ իր առաջվ ա տեղ ը:
— Գն դ ապե՛տ, եթ ե ու րիշ հարցեր չկան , թ ու յլ կտա՞ք
շարու ն ակեն ք ,— դ ժ գ ոհ հարցրեց երիտասարդ ը,
— Ի ն ձ կն երե՛ք , կարող եք շարու ն ակել, — համ աձայն վ եց գ ն դ ապետը:
Սարգ սյան ը ին չ որ սպասու մ ն եր ուն եր, ո՞վ գ իտե
կարող է հիմ ա այս պահին մ տն են ն երս և ասեն ,
որ սա մ ի չար կատակ է ր, կամ է լ իր կող մ ակիցն երը կարող ացել են շտկել իրավ իճակը:
Ի ն չ ու զ ում
է լին ի Հով իկ Ա բրահամ յան ը չի
կարող լք ել իրեն , եթ ե
ն ա ազ ատ է , ու րեմ ն
հաստատ Թ ուրք իա ան ցած կլին ի, այն տեղ ն ա
կարող
է ավ ելի ազ ատ գ ործել, իզ ուր չէ ր իմ
2008 թ վ ական ի ն ախ աձեռն ած Ֆուտբոլային
դ իվ ան ագ իտու թ յուն ը, կարծու մ եմ , որ Ա բդ ու լլահ
Գյու լը, կարող
է օ գ ն ել մ եզ , ին չք ան չ լին ի ն ա
42

իմ արած լավ ու թ յու ն ը չի մ ոռան ա: Թ ու րք երի հետ
ավ ելի հեշտ կլին ի բան ակցել, ք ան է ՛ս
խ ոզ երի...
Գյու լը շատ
լավ հասկան ու մ է , ք ան ի դ եռ ես
իշխ ան ու թ յան գ լխ ին եմ Հայոց Ցեղ ասպան ու թ յան
հարցը մ ն ալու է վ երջին պլան ու մ , իմ իշխ ան ակալու թ յան դ րաով է պայմ ան ավ որվ ած: Ն ա չի ու զ են ա,
որ ն որից Ցեղ ասպան ու թ յան ու հող ային պահան ջատերն երի հարց բարձրան ա, այն պես որ ն ա ամ են
ին չ կան ի, որպեսզ ի ես շարու ն ակեմ կառավ արել:
Ի սկ դ ավ աճ ան ն երի՛ն ես գ իտեմ , թ ե ին չ կան եմ ,
ն րան ց չեմ սատկացն ի, այլ բո՛մ ժ եմ
սարք ելու ,
մ ան ավ ան դ Գագ իկ Հարու թ յու ն յան ի՛ն ու Ա րթ ու ր
Բաղ դ ասարյան ի՛ն : Ա յն պես եմ ան ելու , որ հեն ց
իրեն ց ըն տան իք ի ան դ ամ ն երը մ ատն երով իրեն ց
աչք երը հան են , դ եռ չգ իտեն իրեն ց գ լխ ի գ ալիք ը:
Ի սկ է ՛դ հաստագ լու խ գ են երալն երին հաստատ
կն վ իրեմ Ա լիև ին , թ ու րք երը լա՜վ կու րախ ան ան ...
Մ ան վ ե՜լ, Մ ան վ ե՜լ, մ ոռացա՞ր ա՛յ հաստագ լու խ է շ,
թ ե ո՞ն ց է իր Վազ գ են ից հետո ոտք երս պաչու մ ,
որպեսզ ի ք եզ ն երեմ ... Սա՞ է ր ք ո պատասխ ան ը,
ան աղ ուհաց ք րդ ի՛ շուն ... Բա՜ Ա րթ ու ր
Բաղ դ ասարյան ը՞, ք ե՜զ հացի տեր դ արձրի, որ օձի
պես կծե՞ս... Բա՜յց տեսն ե՞ս Բակո Սահակյան ը ի՞ն չ
է մ տածում . ն ա այս դ ավ ադ րութ յուն ից եթ ե տեղ յակ
լին եր, ապա մ ի բան կան եր... Հաստատ տեղ յակ չ է ,
է ՛ս մ ի ք ան ի թ ափ թ փ ուկն երը ոչ ին չ չ է ին
կարող
ան ել... Մ իև ն ույն է , ես հզ որ եմ , և դ ա գ իտեն
ն րան ք և դ րա համ ար են այս ն երկայացու մ ը
սարք ել, որպեսզ ի ին ձ կոտրեն ... Բայց մ ոռան ում են ,
որ ե՛ս եմ , ե՜ս... Սերժ ը կոտրվ ող տղ ա չ ի, հին
չ եկիստ եմ
է ՜. « че к и с т д о л ж е н и ме ть х о л о д н у ю
гол ов у, го ряче е с е рд це » он и е щ е у зн ают к то так о е
Н ари манов ... Суки н и д е ти ...
43

Ձեր ն մ ան ն երին
ե՞մ փ տացրել բան տերու մ , մ ան ավ ան դ է ՛ս թ իզ ու կես
մ այորը, իրեն ից գ ոհ ն ստել է
հրամ ան ն եր է արձակու մ :
— Սարգ սյա՜ն , դ ու ՛ք վ ա՞տ եք զ գ ու մ , — երիտասարդ ի
ձայն ը սթ ափ եցրեց ն րան :
— Հա՜, ք իչ վ ատ եմ զ գ ու մ , — ձև ացրեց ն ա, — ու զ ու մ
եմ Սաշիկի հետ խ ոսել, տեսն եմ ըն տան իք ս ոն ց
է ...
— Սարգ սյան այդ հն արավ որու թ յու ն ը կլին ի, եկեք
վ երջացն են ք այս թ ղ թ աբան ու թ յու ն ը, — առաջարկեց
երիտասարդ ը:
Ա ղ ջիկը թ ղ թ ապան ակից հան եց հաջորդ փ աստաթ ու ղ թ ը.
— Ա յս մ եկ հրամ ան ագ իրը, որ արձակու մ եք Ա զ գ ային
Ժող ով ը, և երկու ամ սից հայտարարու մ ն որ
պատգ ամ ավ որական ըն տրու թ յու ն ն եր,— բացատրեց
օրիորդ ը,
— Բա՜յց ես չեմ կարող դ ա ան ել, — արդ արացավ
ն ախ ագ ահը, — դ րա համ ար պետք են լու րջ պատճ առն եր և փ աստեր...
Ն երս մ տավ դ իմ ակավ որվ ած կապիտան ը, որին
գ ն դ ապետը հան ձն արարական է ր տվ ել. մ ոտեցավ ,
գ ն դ ապետի ական ջին ին չ որ բան շշն ջաց, գ րպան ից
հան եց թ երթ ով փ աթ աթ վ ած մ ի կապոց և տվ եց
ն րան : Գն դ ապետի դ եմ ք ը ավ ելի պայծառացավ , իսկ
դ ա ավ ելի է ր ն յարդ այն ացն ում
ն ախ ագ ահին :
Ո՛վ գ իտե, մ իգ ու ցէ ՞ Սաշիկն հասցրե՞լ է ն րան ց
տալ ֆ այլերը, և դ րա համ ար է լ զ եկու ցեցին
գ ն դ ապետին ,
— Սարգ սյան դ ու ՛ ստորագ րիր այդ հրամ ան ագ իրը,
հետո կտեսն են ք
կա՞ն պատճ առն եր, թ ե՞ ո՛չ , —
հրամ այական տոն ով ասաց երիտասարդ ը:
Երկարացն ելը ավ ելորդ է ր, ն ախ ագ ահը ստորագ րեց
հրամ ան ագ իրը:
44

Ն ն ջարան մ տավ դ իմ ակավ որվ ած լեյտեն ան տը իր
թ ղ թ ապան ակը ձեռք ին , գ ն դ ապետը ն րան աչք ով
արեց, աղ ջիկը գ լխ ով համ աձայն ու թ յան ն շան արեց,
— Ա ստղ իկ ջան , ե՛կ ն ստիր ք ո տեղ ը, — առաջարկեց
գ ն դ ապետը, աղ ջիկը ն ստեց
բազ մ ոցին , թ ղ թ ապան ակից հան եց մ ի թ ու ղ թ և տվ եց գ ն դ ապետին , ն ա
սկսեց աչք ի պոչով ըն թ երցել, կարծես թ ե հետաք րք իր բան է ր գ րվ ած, ն ա սկսեց ժ պտալ, — Ա ստղ իկ
ջան , իսկ երեք օրին ակի՞ց է , — հարցրեց ն ա,
— Ա յո՛ պարոն գ ն դ ապետ, ին չպես պատվ իրել է իք , —
նա
թ ղ թ ապան ակից հան եց մ յու ս օրին ակն երը և
տվ եց օրիորդ ին : Դիմ ակավ որվ ած օրիորդ ը աչք ի
տակով ն այեց լեյտեն ան տի բերած գ րու թ յու ն ը,
— Ա յո Ա ստղ իկ ջան , լավ է , — ասաց ն ա, օրիորդ ի
դ իմ ակի տակից ն կատելի է ր ն րա ժ պիտը, ն ա
այդ փ աստաթ ղ թ երը դ րեց իր թ ղ թ ապան ակը:
Երիտասարդ ը զ արմ ացած ն այու մ է ր, փ որձելով
կռահել, թ ե ի՞ն չ է կատարվ ու մ , որից ին ք ը տեղ յակ
չէ :
— Գն դ ապե՛տ, ին չ- որ բան է կատարվ ու ՞մ , — զ արմ ացած հարցրեց ն ա, աղ ջիկն երը սկսեցին ծիծաղ ել,
— Չ է ՜, ամ են ին չ ն որմ ալ
է , պարոն Գրիգ որյան ,
կարող եք շարու ն ակել... Օրիորդ ը թ ղ թ ապան ակից
հան եց
հաջորդ փ աստաթ ուղ թ ը, և դ րեց ն ախ ագ ահի
դ իմ աց.
— Պարոն Սարգ սյան , սա ա՛յն փ աստաթ ու ղ թ ն է ր,
որի մ ասին ասացի, այն դ եռ չ եք ստորագ րել, —
բացատրեց ն ա, — Ա ն վ տան գ ութ յան խ որհրդ ի ն որ
ն ախ ագ ահի` գ են երալ Գրիգ որյան ի ն շան ակմ ան
հրամ ան ագ իրը...
Երիտասարդ ը վ երցրեց օ րին ակն երից մ եկը և սկսեց
կարդ ալ,
— Ա ստղ իկ ջան , տեք ստը սխ ալ է կազ մ վ ած, պետք է
45

լին ի մ այոր, — ճ շտեց ն ա,
— Չ է ՛, պարոն Գրիգ որյան , ամ են ին չ ճ իշտ է , —
համ ոզ եց օրիորդ ը, — ու ղ ղ ակի թ ղ թ երը ետ ու առաջ
է ի դ րել:
Ն ա թ ղ թ ապան ակից հան եց մ եկ օրին ակ և տվ եց
ն րան : Երիտասարդ ը սկսեց կարդ ալ « Հայաստան ի
Հան րապետու թ յան զ ին վ ած
ու ժ երի մ այոր` Գագ իկ
Գրիգ որյան ին պարգ և ատրել « Հայրեն իք ին մ ատու ցած
ծառայու թ յու ն ն երի համ ար » 1- ին աստիճ ան ի մ եդ ալով , տալով ն րան Գեն երալի աստիճ ան : Հայաստան ի
Հան րապետու թ յան ն ախ ագ ահ` Սերժ Ա զ ատի
Սարգ սյան :
Ն երկան երը բոլորը սկսեցին ծափ ահարել:
— Գն դ ապե՛տ սա ք ո՛ ձեռք ի գ ործն է չէ ՞, — բարկացավ ն ա,
— Չ է , իմ սարք ածը չէ , պարոն գ են երալ, սա
Սարգ սյան ի ն ախ աձեռն ու թ յու ն ն է , — կատակեց ն ա,
ծիծաղ ը ավ ելի բորբոք վ եց, — դ ե՜ Սարգ սյան շու տ
արա ստորագ րի, որպեսզ ի կոն յակը բացեն ք ...
Դա կարծես ավ ելի ու րախ ացրեց ն ախ ագ ահին ,
ք ան ի որ ն ա այդ պես կարող է ր ժ ամ ան ակ շահել:
Ն ա առան ց երկարացն ելու ստորագ րեց հրամ ան ագ իրը,
— Մ իան գ ամ ից այս փ աստաթ ու՛ղ թ ն է լ ստորագ րեք ,
— առաջարկեց օրիորդ ը:
Կոչ ում ի և ն շան ակմ ան հրամ ան ագ րերը ստորագ րվ ած
է ին , բոլորը սկսեցին ծափահարել:
Գն դ ապետը ոտք ի կան գ ն եց, գ րպան ից հան եց կապիտան ի բերած փ աթ եթ ը, այն տեղ ից հան եց գ են երալի
ուսադ իրն երը և մ եկն եց երիտասարդ ին :
— Դե՜ պարոն գ են երալ, շն որհավ որու մ եմ , — ն րան ք
մ տերմ աբար համ բու րվ եցին , — գ են երա՛լ
ջան , իրո՛ք
այն վ աստակել ես ու արժ ան ի՛ ես... Սարգ սյան
ասեմ , որ մ եր մ այորը Ա րցախ յան պատերազ մ ի
46

սկզ բից մ ին չև վ երջ ճ ակատային գ ծու մ
է կռվ ել,
այն պես որ, մ ի բան է լ ու շացել են ք ...
Բոլորը ոտք ի վ րա ծափ ահարու մ է ին ու շն որհավ որու մ ն որան շան ակ Ա զ գ ային Ա ն վ տան գ ու թ յան խ որհրդ ի
գ են երալին ,
— Ես է լ սրտան ց շն որհավ որու մ եմ պարոն
գ են երալ, — ասաց ն ախ ագ ահը պարզ ելով ձեռք ը, —
իրո՛ք արժ ան ի եք ...
— Կապիտա՛ն եթ ե գ ավ աթ ն եր բերե՞ս կարող են ք
ֆ րան սիական կոն յակով ն շել, — ասաց գ ն դ ապետը
ն ախ ագ ահի ետև ու մ կան գ ն ած կապիտան ին , — եթ ե
իհարկե մ եր գ են երալը դ եմ չէ ...
— Չ է ՜ իհարկե դ եմ չեմ , — համ աձայն վ եց
երիտասարդ ը, — մ եկ գ ավ աթ ը վ ն աս չի տա:
Կապիտան ը պահարան ից բերած գ ավ աթ ն երը դ րեց
սեղ ան ին ,
— Պարոն գ ն դ ապետ, աղ ջիկն երի համ ար է լ
շամ պայն եմ բերել, — ասաց կապիտան ը, — եթ ե
Սարգ սյան ը դ եմ չէ կարող են ք բացել,
— Չ է ՜, իհարկե դ եմ չեմ , — համ աձայն վ եց ն ախ ագ ահ.
Կապիտան ը պայթ եցրեց շամ պայն ը և լցրեց
աղ ջիկն երի գ ավ աթ ն երը, գ ն դ ապետը լցրեց կոն յակը,
բոլորը խ մ եցին :
— Լա՛վ , եկեք ավ արտեն ք այս թ ղ թ աբան ու թ յու ն ը, դ եռ
շատ գ ործեր ու ն են ք ան ելու , — ասաց գ են երալը:
Ն ախ ագ ահը ստորագ րեց մ ի ք ան ի փ աստաթ ղ թ եր,
որոն ք ն երկայացրել է ր դ իմ ակավ որվ ած գ եղ եցկուհին :
Կարծես թ ե ամ են ին չ ստորագ րվ եց, աղ ջիկը փ ակեց
թ ղ թ ապան ակը և տվ եց գ են երալին :
Սարգ սյան ի մ տք ու մ մ իայն ֆ այլերն է ին , ք ան ի որ
դ րան ք
է ին իրեն ց ապահով ութ յան ու ան վ տան գ ու թ յան մ իակ երաշխ իք ը:
Քան ի ֆ այլերը ին ձ մ ոտ է , ապա կարող եմ օ գ ն ու 47

թ յու ն սպասել մ արդ կան ցից, որոն ք կախ ու մ են
ու ն եցել ին ձան ից: Ես ն րան ց չեմ կարող տալ այդ
հն արավ որու թ յու ն ը, ք ան ի որ կզ րկվ եմ իմ
հզ որու թ յու ն ից: Ա յդ ին ֆ որմ ացիան է ր, որը եկամ ու տ
է բերու մ ին ձ և իմ ան վ տան գ ու թ յան երաշխ իք ը
դա է:
Մ եր ստեղ ծած hամ ակարգ ը երբեք թ ու յլ չի տա
իշխ ան ափ ոխ ու թ յու ն կամ հեղ ափ ոխ ու թ յու ն , այս
վ արչախ ու մ բը և վ երն ախ ավ ը սվ ին ն երով կդ իմ ավ որեն
ցան կացած ոտն ձգ ու թ յու ն իրեն ց գ ու յք ի և սեփ ական ու թ յան հան դ եպ, այն պես որ արյան մ ին չև վ երջին
կաթ իլը կռիվ կտան , մ իայն թ ե պահեն իրեն ց
ու ն եցվ ածք ը: Ի սկ դ ա իմ ան վ տան գ ու թ յան երաշխ իք ն
է , և ու զ ե՛ն , թ ե չու զ ե՛ն ին ձ հետ հաշվ ի են
ն ստելու , հիմ ա պետք է լռել ու սպասել, թ ե
ին չպես կզ արգ ան ան իրավ իճ ակն երը:
— Պարոն գ են երալ, դ ու ՛ք խ ոստացել է իք , որ կարող
եմ խ ոսել եղ բորս` Սաշիկի հետ, — ասաց ն ա,
— Հա՜ իհարկե, կարող եք խ ոսել, — խ ոստացավ ն ա,
— գ ն դ ապետին ես ասել եմ , ն ա կօգ ն ի այդ
հարցում : Դե՜ ես պետք է գ ն ամ , ին ձ կն երեք ,
շատ գ ործեր կան , — ն ա հրաժ եշտ տվ եց և իր
շք ախ մ բով հեռացավ : Գն դ ապետը իր ջոկատով մ ն աց
ն երսում :
— Սարգ սյա՛ն գ են երալը ասել է , որ ու զ ում եք
Սաշիկի հետ խ ոսել, մ եկ ժ ամ ից մ իայն , Սաշիկը
ճան ապարհին է , հարմ ար չ է հիմ ա, հեն ց որ տեղ
հասն են ին ք ը կզ ան գ ահարի, բացատրեց գ ն դ ապետը:
Ռ ադ իոկապով կան չեցին գ ն դ ապետին , ն ա առան ձն ացավ , ք իչ հետո մ ոտեցավ կապիտան ին , ն րան ին չոր հան ձն արարական ն եր տվ եց:
— Գն դ ապետ ըն տան իք ս ին չ պե՞ս է , — հու զ վ ած
հարցրեց ն ախ ագ ահը.
48

— Սարգ սյա՛ն մ ի ք սան րոպեից ու ղ ղ աթ իռը այստեղ
կլին ի, պատրաստվ ե՛ք , որ ու ղ և որու թ յան են ք գ ն ալու ,
— ասաց գ ն դ ապետը,
— Ի ՞ն չ ու ղ և որու թ յու ն , ի՞ն չ բան ...
— Սարգ սյան , ին չ է չե՞ք ու զ ու մ ձեր ըն տան իք ին
տեսն ել, — զ արմ ացած դ եմ ք ըն դ ու ն եց գ ն դ ապետը,
— Ու զ ու ՜մ եմ , — համ աձայն վ եց ն ա,
— Դե՜ ու րեմ ն լռե՛ք , — գ ն դ ապետի հրամ այական տոն ը
դ ու ր չեկավ ն ախ ագ ահին :
Ի ՞ն չ են պատրաստել, ի՞ն չ են ու զ ու մ ան ել, ու ՞ր
են ու զ ու մ տան ել, և այն է լ ու ղ ղ աթ իռով :
Ա րդ են լու սացել է ր, սակայն ամ են ին չ սով որական ի պես խ աղ աղ է ր, երև ի ոչ մ եկ չգ իտեր, թ ե
ին չ է կատարվ ել այս պատերի
ն երսու մ : Բայց
ո՞ն ց եղ ավ , որ իր ստեղ ծած շղ թ այակապ այդ
համ ակարգ ը չկարող ացավ ապահով վ ել իր
ան վ տան գ ու թ յու ն ը: Մ եկ գ իշերվ ա մ եջ փ լու զ վ եց
այն ան հաղ թ արելի թ վ ացող
բու րգ ը, որի գ ագ աթ ին
ին ք ն է ր: Գն դ ապետի ասելով
ձերբակալվ ածն երը
պետք է որ շատ լին են , դ ա ն շան ակու մ է , որ
իմ ստեղ ծած կայսրու թ յուն ը փ լու զ վ եց և ին չ պես
երև ու մ է դ եռ շատ արյուն է հոսելու , այս
մ սաղ ացի պես կսկսի պտտվ ել ու կործան ել մ ի
համ ակարգ , որը տասն ամ յակն երի արդ յու ն ք ում է ր
ստեղ ծվ ել: Չ է որ իմ հով ան ու տակ է ին գ տն վ ու մ
բոլոր ք աղ աք ական կուսակցու թ յուն ն երը իրեն ց ըն դ իմ ադ իր թ և երով , հասարակական ու բարեգ ործական
մ իութ յուն ն երը. Ա զ գ ային
ժ ող ով ը ու կառավ արու թ յու ն ը, բան ակն ու ոստիկան ու թ յուն ը, ան գ ամ սփ յու ռք ի
մ իու թ յուն ն երն ու հոգ և արական կառու յցն երը, դ րան
գ ու մ արած ք րեական
և հան ցագ ործ աշխ արհը: Ի ՞ն չ
է ստացվ ում , մ իթ ե՛ սա լին ելու է իմ կայսրու թ յան
վ երջակետը:
49

Ես ստեղ ծել եմ մ ի այն պիսի հասարակու թ յու ն , որը
խ աչասերվ ած է , և ին ձան ից հետո ան գ ամ
կշարու ն ակվ ի դ ասակարգ ային մ ի պայք ար, որը
հող մ ապտու յտի պես կկործան ի ամ են ին չ, ան գ ամ
ք արը ք արին չի մ ն ա: Ի ն չպես ասու մ է ր
Լյու դ ով իկոս XV- րդ ը` П ос л е ме ня
х оть п отоп ...
Ա յն պես կլին ի, որ եղ բայրը դ ու րս կգ ա եղ բոր
դ եմ , հայրը որդ ու , և կլին ի եղ բայրասպան պատերազ մ ու ք աոս, դ ա կլին ի արդ ար փ ոխ հատու ցու մ
ձեր ան հն ազ ան դ ու թ յան ը, ես կն զ ով եմ այն աշխ արհից
ձեր կառու ցած երկիրը: Մ իև ն ու յն
է ես հզ որ եմ ,
և դ ու ՛ք դ ա լավ
հասկան ու մ
եք ... Ես հարու ստ
եմ աստղ աբաշխ ական թ վ երի հզ որու թ յամ բ, եթ ե
պետք լին ի գ ետն ին կհավ ասարացն եմ
Հայաստան ը,
մ ատիս մ ի շարժ ու մ ով վ արձկան ն երի բան ակն եր
կգ ան ու արյան մ եջ կխ եղ դ են ձեր ան հն ազ ան դ ու թ յան ու դ ավ աճ ան ու թ յան համ ար:
Ա յս ն որ Ոսկե երիտասարդ ու թ յու ն ը, որի կն ք ահայրը
ես եղ ա, զ են ք ով և արյու ն ով է պահելու իր
հարստու թ յու ն ը, ան կախ ն րան ից, թ ե
դա
ժ առան գ ու թ յու ն է ստացել, թ ե կող ոպտել է , մ իև ն ու յն է ,
դ ու՛ք դ ժ վ ար թ ե կարող ան աք
կան գ ն ել հարու ստն երի առջև , դ ուք ստրուկ եղ ե՛լ եք , ու ստրու կի
իշխ ան ու թ յուն ը երկար չ ի կարող ձգ վ ել: Դեռ
չգ իտե՛ք , թ ե ո՞վ է Սերժ ը... Ձեր իսկ մ արմ ն ի
կտորն երը մ ասն ատելու եմ և խ ցկեմ ձեր իսկ
բերան ն երը, որպեսզ ի կշտացն եմ ձեր ք աղ ցը... Է ՛ն
ժ ամ ան ակ կհիշեք այս ամ են ը, ա՛յս ծաղ րան ք ը...
Ա ՛յ ք ոսոտն եր կյան ք ու ՞մ է իք Ֆրան սիական կոն յակ
տեսել, երև ի չգ իտեք , որ այդ կոն յակի մ եկ շիշը
15 հազ ար դ ոլլար է ... Հիմ ա տեսա՞ք համ ը, ա՛յ
չ տեսն եր... Տ ասն յակ այսպիսի շշերի մ եջ եմ լցելու
ձեր արյուն ը, մ ան ավ ան դ ձեր գ են երալի...
4:

Բայց գ ն դ ապետը ասաց, որ Սաշիկին ին չ որ տեղ
են տան ու մ և մ իայն մ եկ ժ ամ ից կարող եմ ... Ա սա
գ ոն ե է ՛դ դ ան դ ալոշը՛ մ ոռացած լին ի, թ ե որտե՞ղ
են ֆ այլերը... Ա ՜յ մ արդ վ ախ ը ի՞ն չ բան է ,
պահի տակ չզ գ ացի, թ ե ին չպես բերն իցս թ ռցրեցի
ֆ այլերի
պահը: Լա՜վ , եղ ածը եղ ած է , տեսն են ք
թ ե Մ ու կը ին չ ան ակն կալ է մ ատու ցելու
սրան ց...
Եթ ե ու ղ ղ աթ իռը գ ալու է , ապա ն շան ակու մ է , որ
սրան ք բավ ական ին ու ժ եղ են , ին չպես ասու մ են ,
չպետք է թ երագ ն ահատես թ շն ամ ու դ ... Չ է ՜, ոն ց է լ
լին ի Ա բդ ու լլահ Գյու լի ու Ա լիև ի հետ պայմ ան ավ որվ ածու թ յու ն ը ու ժ ի մ եջ է , եթ ե ն րան ք իմ ան ան իմ
այս վ իճ ակի մ ասին , հաստատ ին ձ օգ ն ու թ յան
կհասն են : Ի սկապես Հայրիկյան ը` ճ իշտ է ր ասու մ
ռու սն երին հավ ատալ պետք չի, ն րան ք ին ձ դ ավ աճ ան եցին , թ ե չէ կարող է ին ին ձ մ ի կես բերան
իմ աց տալ սրա մ ասին :
Կարող ա՞ գ ն դ ապետը բլեֆ է ր ան ու մ , թ ե Գորիկ
Հակոբյան ն ու Ա րթ ու ր Բաղ դ ասարյան ն իմ դ եմ են
դ ու րս եկել... Չ է ՜, Գորիկից չէ , բայց Ա րթ ու ր
Բաղ դ ասարյան ից ամ են ին չ սպասելի է , ով ասու մ
է ր բա՛ն ս խ իյար ա, ն ա աղ ը առն ու մ ու վ ազ ու մ
է ր մ ոտը: Հարկավ որ է ժ ամ ան ակ շահել, տեն աս
Ա ստվ ած ին չի՞ ին ձան ից երես
թ եք եց, ախ ր ի՞ն չ
մ եղ ք եմ գ ործել, ով է լ լին եր իմ տեղ ը ն ու յն ն
է ր ան ելու... Ա սա ա՛յ ժ ող ով ուրդ , ի՞ն չ եք ու զ ու մ ,
մ ի կտոր հաց է իք լափ ու՛մ , հիմ ա դ րան ից է լ
կզ րկվ եք ...
Բայց որ գ ու մ ար ու ֆ ին ան ս կա ձեռիս դ ա լավ
ա՜, մ իայն հն արավ որ է գ տն ել
մ եկին , որը
կարող ան ա ին ձ օգ ն ել այստեղ : Չ եմ կարծում , որ
չ կա մ եկը, որը չ ի ուզ ու մ Երև ան ի ք աղ աք ապետ
դ առն ալ, կամ ապարան ք ն եր ու փ ող ու ն են ալ:
51

Մ իայն թ ե հարկավ որ է առիթ գ տն ել, գ ոն ե որև է
մ եկի հետ առան ձն ան ալ, գ ու ցե հն արավ ո՞ր լին ի
փ ախ ն ել, հա՜, այդ պես է լ կան եմ :
— Պարոն գ ն դ ապետ թ ու յլ կտա՞ք զ ու գ արան գ ն ալ,
— հարցրեց ն ա, գ ն դ ապետը ն ստել է ր բազ մ ոցին և
ծխ ու մ է ր,
— Կապիտա՛ն ու ղ եկցեք Սարգ սյան ին , — կարգ ադ րեց
ն ա, — Սարգ սյան ն ախ օրոք զ գ ու շացն ու մ եմ , ավ ելորդ
գ լխ ացավ ան ք չստեղ ծեք մ եզ ...
Ն երկան երը սկսեցին ծիծաղ ել:
Կապիտան ը ու ղ եկցեց ն ախ ագ ահին , առաջին ը
մ տն ելով լոգ արան ստու գ եց, ն որ հրավ իրեց ն երս,
— Սարգ սյան , դ ու ռը
չեք կարող փ ակել, — զ գ ու շացրեց ն ա, — ես դ ռան մ ոտ կսպասեմ ...
— Ի ն չպե՞ս թ ե չեմ կարող փ ակել, — զ արմ ացավ ն ա,
— Կարգ ն է այդ պես, — բացատրեց կապիտան ը,
— Ի սկ որտեղ ի՞ կարգ ն է այդ պես, — դ ժ գ ոհեց
ն ախ ագ ահը,
— Բայց գ ն դ ապետը ձեզ ն ախ օրոք չզ գ ու շացրեց,
որպեսզ ի գ լխ ացավ ան ք չստեղ ծեք , — հան գ իստ տոն ով
բացատրեց կապիտան ը,
— Ա յո՛, բայց ես մ իայն ուզ ում եմ ...
— Սարգ սյա՜ն , եթ ե հաճ ելի է կարող ես ժ ամ ապահի
հետ մ տն ել, — ն ն ջարան ի ծայրից բղ ավ եց գ ն դ ապետը,
Ն ախ ագ ահը ստիպվ ած հն ազ ան դ վ եց և մ տավ :
Ա ստվ ա՜ծ իմ , այսպես ան հն ար է , ն րան ք հետև ու մ
են իմ ամ են մ ի ք այլը: Եթ ե ու ղ ղ աթ իռը եկավ ու
ին ձ տարան , ապա այն տեղ ից ես չեմ կարող երբեք
փ ախ ն ել: Չ եմ կարծում . որ սրան ք ու ղ ղ աթ իռով
մ ոտիկ տեղ են տան ելու, ն շան ակու մ է հեռու տեղ
են ք գ ն ալու ... Գն դ ապետը ասաց, որ վ արձկան
մ արդ ասպան ն երը ին ձ են փն տրու մ , երև ի ն րան ք
վ ախ են ու մ
են , որ ճ ան ապարհին դ արան ակալած
52

կլին են , այդ պատճ առով է
այս զ գ ու շու թ յու ն ը:
Բայց սրան ց շարժ ու ձև ից չեմ կարծու մ , որ
ն րան ք դ արան ակալու մ ից են խ ու սափ ու մ , սրան ց
լկտիու թ յու ն ը չափ ու սահմ ան չու ն ի, ծաղ րու մ են ,
գ ոն ե տարիք ս հաշվ ի առն են :
Հետաք րք ի՞ր է ,
Քոչարյան ից լու ր չկա, տեն ա՛ս Ռ ու բիկը հիմ ա
որտե՞ղ է ու ի՞ն չ է ան ու մ : Չ եմ կարծու մ , որ
ն րան այսք ան շու տ կարող են բռն ել, ն ա հեշտ
հան ձն վ ող ն երից չի, հո հիմ ար չի՞ իր ք սան
տարվ ա
թ ալան ածը մ ի վ այրկյան ու մ սրան ց տա,
ն ա Ա ֆ րիկայու մ ոսկու ու ադ ամ ան դ ի հան ք եր ու ն ի,
Ռ ու ան դ այից կամ Սոմ ալիից մ ի երկու հարյու ր
վ արձկան կբերի ու գ ն ա՜ց... Է ՛ս ճ իվ աղ ն երը, որ
մի
երկու զ ին վ ած ն եգ ր տեսան , հաստատ կմ տն են
իրեն ց ծակերը... Ա րաա՜, դ ու ՛ք կրակի՛ հետ եք
խ աղ ու ՞մ ... Ա ՜յ ող որմ ելին ե՛ր, դ եռ ձեզ ցու յց կտամ ,
ազ ատամ արտի՞կ է ք գ լխ իս
խ աղ ու մ ... Է ն պես
ան եմ , որ ան գ ամ պատմ ու թ յու ն ը ձեզ չհիշի, ա՛յ
բոմ ժ եր... Սաղ ի՛դ գ լխ ից խ փ ել եմ տալու , ան խ տիր
բոլորին , հիվ ան դ , հաշմ ան դ ամ չեմ ն այելու ...
Կռվ ե՞լ է ս, կռվ ող տղ ա՞ է ս... Դու ՛զ ճակատին ,
առան ց ն երու մ բեկու մ ի... Դրան ց ըն տան իք ն երին է լ
կու ղ արկեմ գ րող ի ծոցը... Չ է ՜, ավ ելի լավ է
Քյալբաջար, չոր ու ցամ աք լեռն երի մ եջ թ ող
սատկեն : Սակայն հիմ ա դ ա
երկրորդ ական հարց
է , պետք է գ տն ել մ եկին , որը կարող է օ գ ն ել
ին ձ... Մ իգ ուցէ այն բժ շկուհի՞ն կարող է օ գ ն ել:
Ա յո՜, լավ մ իտք է , կարելի է փորձել, հարկավ որ է
ուշագ ն աց լին ել, ին ձ
կառան ձն ացն են , իսկ թ ռիչ ք ն
է լ կհետաձգ են ... Լա՛վ մ իտք է , հեն ց այդ պես է լ
կան եմ :
Ն ա դ ուրս եկավ պետք արան ից և ք այլեց դ եպի
գ ն դ ապետը, ճ ան հապարին ամ բող ջ հասակով մ եկ
53

տապալվ եց գ ետին , ն րան ու ղ եկցող
կապիտան ը և
զ ին վ որն երը ան գ ամ չհասցրեցին բռն ել, ն ա ըն կավ
և գ լու խ ը հարվ ածեց գ ետն ին : Բոլորը
շտապեցին
օգ ն ու թ յան :
— Բժ ի՜շկ, — բղ ավ եց կապիտան ը և շտապեց բարձրացն ել ն ախ ագ ահի
գ լու խ ը: Լավ է ր, որ ն ա ըն կել
է ր գ որգ երի վ րա, թ ե չէ ու ղ եղ ը դ ու րս կթ ափ եր.
Ըն կել է ր ան զ գ այացած, բժ շկու հին սկսեց ստու գ ել
զ արկերակը, կարծես թ ե դ ան դ աղ է ր աշխ ատու մ :
Ն ախ ագ ահը փ ակել է ր աչք երը և ան զ գ այացել:
Բժ շկու հին օգ ն ու թ յու ն է ր ցու ցաբերու մ զ ն ն ելով ն րա
սրտի աշխ ատան ք ը: Գն դ ապետը ան հան գ իստ է ր,
սպասու մ է ր, որպեսզ ի բժ շկու հին բացատրի, թ ե
ին չ է պատահել:
— Բժ շկու հի ին չպե՞ս է ն ա, — հարցրեց գ ն դ ապետը,
— Վտան գ ավ որ ոչին չ է լ չկա, պարոն գ ն դ ապետ.
Ն յարդ ային վ իճ ակից է , հիմ ա կան ցն ի, — հու սադ րեց
ն ա,
Դրսից լսվ եց ու ղ ղ աթ իռի ձայն ը. Ն ախ ագ ահական
առան ձն ատան բակու մ վ այրեջք է ր կատարու մ
ու ղ ղ աթ իռը:
— Պարո՛ն գ ն դ ապետ, ու ղ ղ աթ իռը այստեղ է , — զ եկու ցեց զ ին վ որն երից մ եկը,
— Շ ատ լավ , է լ չ են ք ու շացն ի, պատգ արակ բերեք ,
ն րան պատգ արակով կտան են ք , բժ շկու հի՛, կարծու մ
եմ , որ վ տան գ ավ որ ոչ ին չ չ կա,
— Ի ն չպես հրամ այեք պարոն գ ն դ ապետ, — համ աձայն վ եց ն ա:
Ն ախ ագ ահի դ եմ ք ին դ րեցին թ թ վ ածն ի դ իմ ակը,
Զ ին վ որն երեը բերեցին պատգ արակը, և ն ախ ագ ահին
դ րեցին վ րան :
— Կապիտա՛ն , կմ ն աս այստեղ ք ո խ մ բով , — կարգ ադ րեց գ ն դ ապետը, — կապի մ եջ կմ ն ան ք ...
54

— Լսու ՛մ եմ պարոն գ ն դ ապետ...
Գն դ ապետը մ ի ք ան ի
տասն յակ զ ին վ որն երով
տեղ ավ որվ եցին ու ղ ղ աթ իռու մ , իրեն ց հետ վ երցն ելով
ն ախ ագ ահին : Ու ղ ղ աթ իռը հռն դ յու ն ով օդ բարձրացավ :

55

II

Ն ախ ագ ահը վ ախ են ու մ է ր բացել աչք երը, չէ ր ու զ ու մ
կրկին հայտն վ ել սարսափ ելի իրական ու թ յան մ եջ,
ն ա հիմ ա գ երի է , իսկ իր ըն տան իք ը պատան դ ...
Ո՞վ գ իտի, թ ե հիմ ա ու ՞ր են տան ու մ , ի՞ն չ են
ան ելու իր հետ... Քան ի ֆ այլերը մ եզ մ ոտ են ,
ես վ ստահ եմ , որ սրան ք ին ձ ձեռք չեն տա,
ն րան ք ամ են ին չ կան են , որպեսզ ի տիրապետեն
այդ
ֆ այլերին : Գու ցե Սաշիկը տվ ած չլին ի այդ
ֆ այլերը: Ի սկ Լյով իկը հիմ ա ու ՞ր է , երև ի ն րան
է լ Սաշիկի պես ձերբակալել են ... Հա՜յ աշխ արհ,
փ ու ՛չ աշխ ա՜րհ, հազ ար մ արդ կար կող ք իս, թ ագ ավ որի պես ապրու մ է ի, բոլորը խ ոն հարվ ու մ է ին ու
հն ազ ան դ վ ու մ , մ իայն ան ու ն ս
բավ ական է ր, որպեսզ ի վ ախ ից պապան ձվ եին տեղ ն երը... Ո՞վ գ իտեր,
որ
է սպիսի օրեր են գ ալու , հիմ ա ան տեր շան
պես պառկել եմ
է ս զ ին վ որն երի ոտք երի տակ:
Չ է ՜, մ իև ն ույն է , ես չ եմ հան ձն վ ելու , ես պիտի
մ ին չ և վ երջ կռիվ տամ , այն պես հեշտ զ իջե՞լ
ն րան ց իմ այս տարին երի չ արչ արան ք ը... Ա ՜խ , ող ջ
հայ ժ ող ով ուրդ ը բռիս մ եջ է ր՝ Ա յլասկայից մ ին չև
Բրազ իլիա... Մ ի մ ատիս շարժ ում ը բավ ական է ր,
որպեսզ ի գ ում արն երը հան գ իստ գ ային ու լցվ եին
գ րպան ս... Ա յո՜, դ ա կախ արդ ական փայտիկի
զ որու թ յու ն է ր, ասում են , թ ե հրաշք ն եր
չ կան , ո՞ն ց
չ կա, դ ա հրա՛շք չ ի, որ մ ի հեռախ ոսազ ան գ ով
մ արդ ուն ստիպու մ ես, որ իր աշխ ատած կամ
թ ալան ած
գ ում արն երից ք եզ փ ա՛յ տա... Հա՜յ
աշխ արհ. Հիմ ա սով ածն երն են ու զ ում կարգ ու
կան ոն թ ելադ ել... Է ՛ն ժ ամ ան ակ, որ Սերժ իկը
56

մ իլիոն ն երի հետ է ր խ աղ ու մ , դ ու ՛ք ու ՞ր է իք ,
հավ ի մ իսը ձեր համ ար դ առել է ր դ ելիկատես, ա՜յ
սով ածն ե՛ր, հիմ ա է լ ու զ ու մ
է ք ... Ա ՜յ
բոմ ժ ե՛ր,
գ իտե՛ք , որ մ եջք ս ու ղ ղ եցի ու ոտք ի ելա ձեզ
կփ ոշիացն եմ : Բայց արդ են գ ն դ ապետի ասած մ եկ
ժ ամ ից բավ ական ին ան ցել է , Սաշիկի հետ պետք է
շտապ խ ոսել... Հիմ ա է դ հաստագ լու խ ին ին չպե՞ս
հասկացն եմ , որ Ֆայլերը չտա... Հա՜, կասեմ
պապայի գ երեզ մ ան ի հարցերը ես կլու ծեմ , թ ող
ին ք ը չմ տածի... Երև ի է դ պես մ ի բան
հասկացն եմ :
Սաշիկը լավ գ իտի, որ պապայի գ երեզ մ ան ի
համ ար Լյով իկը պիտի զ բաղ վ եր, գ ոն ե հասկան ա,
որ ին չ որ բան եմ ու զ ու մ հասկացն ել... Ա ՜խ ,
ես հիմ ար եմ , ժ ող ով ու րդ ը իզ ու ր չի ասու մ , որ
Սաշիկը հաստագ լու ՛խ
հայվ ան ա,
դ է արի ու
դ րան բան հասկացրա, ո՞վ գ իտի ու ղ եղ կա՞ դ րա
գ լխ ու մ :
Եվ րոպայի մ եր գ ործըն կերն երը, որ իմ ան ան սրա
մ ասին հաստատ մ եծ աղ մ ու կ կհան են ... Բա՜ իզ ու ՞ր
է ի ն րան ց գ ու մ արն երը այստեղ լվ ան ու մ , չհաշվ ած
կլոր գ ում արն երի ն վ իրատվ ու թ յուն ն երը, է ՛դ ք ոն ձռոտն երը իրեն ց երկրն երում մ ի հատ ավ ել չ այի փ ող
չ է ին կարում աշխ ատել, հարկային ը որ իմ ացավ այդ
ավ ել փող ի մ ասին , ոտք ով գ լխ ով կք աշվ են , է ն պես
ն րան ց թ ափ տար, տուգ ան ք ն երը կլցն եր գ լխ ն երին ,
որ օ խ տը պորտով է լ աշխ ատեին , չէ ին կարող ան ա
տակից դ ուրս գ ալ... Ի սկ է ստե՛ղ ն ստած տեղ ը
փող ը գ ալի՜ս ու լցվ ու մ ա գ րպան ն երը... Չ է ՜. Ն րան ք
իրեն ց գ ում արի աղ բյու րը չ են կարա փ ակեն , իզ ու ր
չ է ր, որ
ըն տրութ յու ն ն երու մ իմ հաղ թ ան կը հաստատեցին , ք իչ լափ եցի՞ն ... Երև ի իրեն ց ող ջ կյան ք ու մ
է դ ք ան գ ում ար չ է ին տեսել... Ի սկ մ եր Ա մ երիկյան
պարտն յորն երը չեմ
կարծու մ , որ կցան կան ան ,
57

որպեսզ ի իրեն ց թ մ րադ եղ երի ճ ան ապարհը փ ակվ ի,
իմ իշխ ան ու թ յու ն ը ն րան ց օգ տին է : Եթ ե ես
չլին եմ , տեն աս ո՞վ է ն րան ց տրամ ադ րելու այս
տրան զ իտ մ իջան ցք ը... Ա յն պես որ, ն րան ք այն ք ան
ին ձ կպահեն , ք ան ի շահ ու ն են : Չ է ՜, ին չ ու զ ու մ
ես ասա, ես հզ ո՜ր եմ :
Թ ու րք իա, Ա դ րբեջան ,
Եվ րոպա, Ա մ երիկա, բոլորին է լ ձեռք է տալիս իմ
իշխ ան ու թ յու ն ը:
Ա յն պես որ այսօր կամ վ աղ ը
կարող են ին ձ ազ ատել... Ես հզ որ եմ , ին ք ս ին ձ
թ երագ ն ահատու ՞մ եմ , ին չի՜ այսպիսի դ ժ վ արու թ յու ն ն ե՞ր եմ հաղ թ ահարել, է ն փ րչոտ շու ՛ն ` Վազ գ են ի
ժ ամ ան ակ ավ ելի վ ատ դ րու թ յան մ եջ է ի, Վազ գ են ը
ու զ ու մ է ր խ փ ել, ն ա է լ իրեն սրան ց պես առյու ծի
տեղ է ր դ րել, բայց տեսա՞ր որ ամ են ին չ
փ ոխ վ եց,
է ն պե՛ս գ լու խ ը ջարդ ին , որ
հարազ ատ մ երը
չէ ր ճ ան աչու մ ... Դե գ ն ա՛, որտեղ ք ոն ը՛ կասես,
ըն տե՜ղ է լ
իմ ը... Ա րա՜ ոն ց գ ցու մ , բռն ու մ եմ ,
սրան ք ին ձան ից մ ին չև հիմ ա վ ախ են ու մ են , թ ե
չէ ին չի՞ պիտի
է սպիսի թ իկն ազ որ ին ձ հսկեր,
երև ի գ իտեն , որ իրեն ց ժ ամ ան ակը սպառվ ու մ է ,
ոն ց է լ լին ի այսօ ր կամ վ աղ ը ին ձ
կազ ատեն ...
Հեն ց որ տեղ հասն են ք , գ ն դ ապետին կասեմ , որ
ուզ ում եմ Սաշիկի հետ խ ոսել... Լսի՛ր, կարող ա՞
ուղ ղ աթ իռով հիմ ա Ղ արաբաղ են ք թ ռն ու մ , հա՜,
ճիշտ որ, ու՞մ մ տք ով ը կան ցն ի, որ ին ձ այն տեղ
փ ն տրեն ... Հաստա՛տ Ղ արաբաղ են ք թ ռն ու մ : Հիմ ա
պատկերացն ու մ եմ թ ե, է ՛ն ջահել գ են երալը ին չ
խ աղ եր ա տալիս: Հիմ ա ն որ մ ամ ու լի խ ոսն ակը
կհելն ի ու իմ ան ու ն ից կհայտարարի, որ ն շան ակվ ել է ն որ պաշտոն ակատար... Կարին ե՜... Կարին ե՜,
ին չ պե՞ս է ր ն րա ազ գ ան ուն ը,
ո՞վ ա ն ա, իրան ից
ի՞ն չ ա ն երկայացն ու մ ... Հա՜, հիշեցի՛, Կարին ե
Կարապետյան , ն ա կհայտարարի, որ ն ախ ագ ահը
58

վ ատառող ջ է , ու ին ք ն է կատարելու իմ պարտական ու թ յու ն ն երը: Հա՜, հետո կհայտարարեն , որ են
« սամ ազ վ ան եց » գ են երալը ն շան ակվ ել է ն որ
Ա ն վ տան գ ու թ յան Խորհրդ ի ն ախ ագ ահ ու գ ն ա՜ց...
Բայց են Ա զ գ ային ժ ող ով ը ցրելու հրամ ան ագ իրը
չպիտի ստորագ րեի, սխ ալ արեցի, որ ստորագ րեցի...
Կարծու մ եմ , որ այսք ան կտրու կ փ ոփ ոխ ու թ յու ն ն երը
տեսն ելով կգ ու շակեն , որ սա սարք ած դ ավ ադ րու թ յու ն
է , ով չջոկի, բայց Լֆ իկը հաստատ կջոկի, ն ա
ջոկո՛ղ տղ ա է , չէ ՜ Տարոն
Մ արգ արյան ի ն մ ան
դ ան դ ալո՛շ, հերն
ի՜ն չ է ր, որ տղ են ի՛ն չ
լին ի...
Դան դ ալոշից պիտի դ ան դ ալոշ ծն վ ի: Գեղ ամ յան ը ու
Ա րամ Սարգ սյան ը իրար հետ են , գ ոն ե դ րան ք
խ ելք - խ ելք ի տան ու մ ի բան ան են ... Չ է ՜, բայց
Ա րամ Սարգ սյան ը վ րես ատամ ու ն ի, ն րան ձեռք ա
տալիս իմ
այս վ իճ ակը, հլա մ ի բան
է լ կու րախ ան ա... Բայց որ ճ իշտը խ ոսեն ք ն ա մ ի բան է լ
պետք է շն որհակալ լին ի, է ՛ն հան ցագ ործ փ ռչոտի՛ն
սպարապետ շին եցի... ճ իշտ է , ես չշին եցի, բայց
թ ու յլ տվ եցի, որպեսզ ի ն րան դ ավ աճ ան
չհան են .
Ա ն գ ամ Ռ ուբիկին համ ոզ եցի, որպեսզ ի թ ույլատրի
ն րա ան ուն ով թ ան գ արան սարք են ու հերոսացն են ...
Թ ե չէ որ մ ատս մ ի հատ շարժ եի իրա գ յոռից
կհան եին ու աղ բան ոցը կն ետեին ... Վազ գ են ի հան ցան ք ն երը է ն ք ա՜ն շատ է ր. որ հաստատ աղ բան ոցու մ
կհայտվ ն եր... Մ են ակ Շ ահում յան ն ու Ա րծվ աշեն ը
հերիք է ր ն րան կեն դ ան ի- կեն դ ան ի այրելու համ ար:
Ա րա՜, որ հիշու մ եմ , թ ե ք ան ի հոգ ու եմ հացի
տեր դ արձրել, բա լա՜վ , հիմ ա դ րան ցից մ եկը
չ կա՞ կող ք իս... Բա տղ երք ին իզ ու ՞ր եմ է դ ք ան
զ ին ել, ն րան ք փ ող է լ ուն են , զ են ք է լ ու ն են ու
ամ են ակարև որը, որ օ րեն ք ով են ն րան ք
պաշտպան վ ած: Հիմ ա մ ն ում է , որ հավ աք վ են իրար
59

գ լու խ ու ոտք ի կան գ ն են , պիտի ատամ ն երով
պահեն իրեն ց սեփ ական ու թ յու ն ը, ն րան ց
կարող ու թ յու ն ն երի ու հն արավ որու թ յու ն ն երի երաշխ իք ը ես
եմ ... Չ է ՜, սրան ք է դ ք ան է լ հիմ ար չեն , լավ
հասկան ու մ են , որ Սերժ իկը վ տան գ ավ որ մ արդ է ,
կրակի հետ են խ աղ ու մ , դ րա համ ար է լ
վ ախ եցած են ...
Ն ախ ագ ահը բացեց աչք երը, ու ղ ղ աթ իռի պտու տակն երի աղ մ ու կից ն րա ական ջն երը փ ակվ ել է ին :
Պատգ արակը դ րվ ած
է ր ու ղ ղ աթ իռի փ ոք րիկ տաղ ավ արի կեն տրոն ու մ , իսկ երկու կող մ ից ն ստել է ին
դ իմ ակավ որվ ած զ ին վ որն երը:
— Սարգ սյա՜ն , — լսվ եց գ ն դ ապետի ձայն ը, — ա՛յ տղ ա,
է դ կարող ա՞ կոն յակն է ր խ փ ել գ լխ իդ ...
Զ ին վ որն երը ծիծաղ եցին : Բժ շկու հին կող ք ին է ր, ն րա
ճ ակատին թ աց թ րջոց դ րեց,
— Ու զ ու ՞մ եք ն ստել, թ ե՞ պառկած կմ ն աք , — հարցրեց ն ա,
Սարգ սյան ը ծամ ածռեց դ եմ ք ը, պարան ոցի ցավ ը
ան հան գ ատացն ու մ է ր, չոր պատգ արակի վ րա ող ջ
մ արմ ին ը կարծես բռն վ ել է ր:
Զ ին վ որն երը տեղ բացեցին , որպեսզ ի կարող ան ա
ն ստել գ ն դ ապետի կող ք ին : Ն ա դ ժ վ արու թ յամ բ
տեղ ավ որվ եց գ ն դ ապետի կող ք ին :
— Սարգ սյա՜ն , երև ի կիսաք ու՞ն ես, — կատակեց
գ ն դ ապետը, զ ին վ որն երը սկսեցին ծիծաղ ել, — յա՜,
հան գ ստացե՛ք — սաստեց գ ն դ ապետը, զ ին վ որն երը
ամ իջապես լռեցին , — ես ք ն ելը՛ ն կատի ու ն եի...
Ն որից ծիծաղ բռն կվ եց: Գն դ ապետի տրամ ադ րու թ յու ն ը բարձր է ր, ն րա ան համ կատակն երը կատաղ եցն ում է ին ն ախ ագ ահին : Ի սկ զ ին վ որն երի հռհռոցը
ն րան համ բերու թ յուն ից ք իչ է ր մ ն ու մ հան եր:
— Ու՞ր են ք գ ն ում գ ն դ ապետ, — ծոծրակը շփելով
5:

— ասաց ն ա,
— Լա՜վ տեղ են ք գ ն ու մ Սարգ սյան , ու տել խ մ ելու ,
— ն որից ծիծաղ , — տղ երք ս երեկվ ան ից մ ի կտոր
հաց չեն դ րել բերան ն երը, այն պես որ այսօր ք ո
հաշվ ին են ք ճ աշելու ...
Ու ղ ղ աթ իռի տաղ ավ արու մ ն որից բռն կվ եց ծիծաղ ը:
— Բայց ես փ ող չու ն ե՛մ , — զ արմ ացավ ն ախ ագ ահը,
— Ո՞ն ց թ ե չու ն ես... Ա ՛յ տղ ա իսկ մ ի ժ ամ առաջ
ասու մ է իր, թ ե շատ փ ող ու ն եմ ,
դ աչա Մ այամ իու մ ... Բա՜ դ րան ք ի՞ն չ եղ ան ...
Ն որից ծիծաղ :
— Է լի կա՜ գ ն դ ապետ, բայց այս պահին մ ոտս
չկա...
— Ոչին չ, հետո կփ ակվ ես, մ իև ն ու յն է ք եզ ամ են
տեղ է լ ճ ան աչու մ են , — կատակեց գ ն դ ապետը:
Ա յո՜, ող բալի է , մ արդ է լ մ իլիարդ ն եր ու ն են ա ու
հիմ ա մ ի սեն յակային խ ալաթ ով ու գ իշերան ոցով
մ ն ա, Վա՜յ աշխ արհ, փ ու ՛չ
աշխ արհ... Ոչի՛ն չ
գ ն դ ապե՛տ, ք թ ի՛ցդ եմ բերելու , դ ու ՛ ք ո արածը
չես մ արսելու , — ն ա ն զ ով ու մ է ր իր մ տք ու մ , կարծես թ ե ք իչ է ր մ ն ու մ դ ու րս գ ար իր ափ երից:
— Պարոն Սարգ սյան հիմ ա լա՞վ եք զ գ ու մ ձեզ , —
հարցրեց բժ շկու հին , ն ա գ լխ ով արեց, — դ ուք ըն կճվ ած եք , դ րան ից
է , մ իգ ու ցե ք աղ ցա՞ծ եք , կամ
որև է բան կխ մ ե՞ք ...
— Ա յո՛, եթ ե կարելի է ջուր, — բժ շկու հին պայուսակից հան եց զ ին վ որական ջրամ ան ը և մ եկն եց ն րան ,
— խ ն դ րեմ , խ մ եք :
Ն ա վ երցրեց ջրամ ան ը և մ ի ք ան ի կու մ արեց,
կարծես թ ե ք իչ թ եթ և ացավ ,
— Սարգ սյա՛ն կարող ա՞ կոն յակ խ մ ես, ֆ րան սիական
է , — հարցրեց գ ն դ ապետը, ձեռք ի ջրամ ան ը մ եկն եց
ն րան , — է ՛ն կոն յակից է , որը խ մ եցին ք , ք իչ
61

մ ն ացել
է ր, ասացի վ երցն եմ , որպեսզ ի չփ չան ա...
Քո համ ար եմ վ երցրել, թ ե չէ մ են ք հասարակ
մ արդ իկ
են ք , 15 հազ ար դ ոլլարան ոց կոն յակը մ եր
համ ար չի...
Ու ղ ղ աթ իռի տաղ ավ արու մ ն որից բռն կվ եց ծիծաղ ը:
— Ա յդ շիշը ն վ եր եմ ստացել, — արդ արացավ
ն ախ ագ ահը,
— Հասկան ալի՜ է Սարգ սյան , կարիք
չկա բացատրես, — ասաց գ ն դ ապետը, — վ ստահ եմ , որ դ ա ն վ իրել է կամ Լֆ իկը, կամ է լ Տարոն Մ արգ արյան ը...
Տաղ ավ արու մ թ ն դ աց զ ին վ որն երի ծիծաղ ը:
— Պարոն գ ն դ ապետ, դ ու ք խ ոստացաք , որ կարամ
Սաշիկի հետ խ ոսել, — թ եմ ան փ ոխ եց ն ա,
— Ա յո՛, հեն ց որ տեղ հասն են ք կխ ոսեք ,
— Դեռ շա՞տ կա որ, տեղ հասն են ք , — հարցրեց ն ա,
— Քիչ մ ն աց Սարգ սյան , — ժ պտաց գ ն դ ապետը, —
Սարգ սյա՛ն դ ու
հիշու ՞մ ես չէ ֆ այլերի մ ասին ,
խ ոսակցու թ յու ն ը դ եռ չեն ք ավ արտել, հեն ց տեղ
հասն են ք կասես, որպեսզ ի լեյտեն ան տը արձան ագ րի:
— Հա՜ իհարկե...
Ն ախ ագ ահը այլայլվ ած է ր, փաստորեն դ եռ պետք է
իրեն հարցաք ն ն են :
Սրան ք մ ին չև ֆ այլերը չ ստան ան ին ձ հան գ իստ
չեն թ ող ն ի: Բայց ես ամ են ին չ պիտի ան եմ ,
որպեսզ ի ֆ այլերը չ հայտն վ ի սրան ց ձեռք ին ... Պիտի
ասեի, որ Ֆայլերը վ արչապետի` Տ իգ րան
Սարգ սյան ի մ ոտ ա, մ եկա է դ ան ասու ՛ն գ ոմ իկը,
ոչն չ ից տեղ յակ չ ի, մ ի լա՜վ
կսեղ մ եին ն րան , ու
կփորձեին մ ի բան ք աշել բերն ից, ես
է լ կարաի
« с ух о й отказ » ... Կասեի որ ոչ ն չ ից տեղ յակ չ եմ ,
թ ող գ ն ան , ոն ց ուզ ու մ են գ տն են ...
— Սարգ սյան , դ ու գ իտե՞ս թ ե ին չ է պոչամ բարը. —
հարցրեց գ ն դ ապետը,
62

— Չ է ՜, ի՞ն չ է որ, — զ արմ ացավ ն ա,
— Է ՜հ Սարգ սյան , Սարգ սյան , — ք մ ծիծաղ եց
գ ն դ ապետը, — ո՞ն ց չգ իտես, ք ո ձեռագ ործու թ յան
արդ յու ն ք ն է , չգ իտե՞ս ին չ է ...
Ու ղ ղ աթ իռի տաղ ավ արու մ ն որից լսվ եց ծիծաղ ,
— Չ եմ լսել ճ իշտն ասած, — մ իամ իտ ասաց ն ա,
— Դե հիմ ա տեղ կհասն են ք ու կտեն աս, թ ե ին չ է
դ ա, — կատակով ասաց ն ա, գ ն դ ապետի տոն ը դ ու ր
չեկավ ն րան , ն րա մ եջ ատելու թ յու ն և արհամ արհան ք կար:
— Պարոն Սարգ սյան , պոչամ բարը դ ա հան ք աարդ յու ն աբերու թ յան արդ յու ն ք ու մ առաջացած արհեստական
ամ բարտակն եր են , — բացատրեց լեյտեն ան տը, — որտեղ
հավ աք վ ու մ է հան ք ային թ ափ ոն ն երի ֆ լոտացիոն
ջրերը` թ թ վ աջրերը: Ա յդ հան ք աջրերը վ տան գ ավ որ է
շրջակա մ իջավ այրի և բն ակչու թ յան համ ար: Ա ն գ ամ
տասն ամ յակն եր ան ց, դ րա վ տան գ ը չի ան ցն ու մ :
Ծան ր մ ետաղ ն երի ռադ իոակտիվ թ ափ ոն ն երը ան ձրեվ աջրերի հետ խ առն վ ելով ն երթ ափ ան ցու մ է մ արդ ու
օրգ ան իզ մ , որն
է լ առաջացն ու մ է բազ մ ատեսակ
հիվ ան դ ութ յուն ն եր, մ եկ կաթ իլ այդ պիսի թ ու յն ը
կարող է ոչն չ ացն ել հազ արավ որ մ արդ կան ց:
— Հա՜, դ րան ց մ ասին լսել եմ , — արդ արացավ ն ա,
— Ի սկ Սարգ սյան , դ ու գ իտե՞ս, թ ե ք ան ի՞ հատ
այդ պիսի պոչամ բար կա այս փոք րիկ Հայաստան ում ,
— հարցրեց գ ն դ ապետը,
— Չ է ՛ ճ իշտն ասած...
— Լեյտեն ան տ, ասա՛ թ ող իմ ան ա, — ասաց գ ն դ ապետը,
Լեյտեն ան տը բացեց թ ղ թ ապան ակը և սկսեց կարդ ալ,
— Հայաստան ում այսօր հաշվ առվ ած է 670 հան ք ավ այր, այդ թ վ ու մ ` 30 մ ետաղ ական : Ն շվ ած հան ք երից
շահագ ործվ ում է 400- ը, ն երառյալ` 22 մ ետաղ ական :
Հայաստան ում այսօր գ ործու մ է 15 պոչ ամ բար,
63

որոն ց ծավ ալն երն ան ցն ու մ են
մ ի ք ան ի մ իլիոն
խ որան արդ մ ետրից և զ բաղ եցն ու մ 700 հեկտար
տարածք : Պոչամ բարն երը կարող են հատկապես
վ տան գ ավ որ լին ել ու ժ եղ երկրաշարժ երի ժ ամ ան ակ:
Հան ք երի շահագ ործմ ան ըն թ ացք ու մ գ ոյացած
մ իլիոն ավ որ տոն ն ան երի հասն ող արդ յու ն աբերական
թ ափ ոն ն երը լու րջ վ տան գ են շրջակա մ իջավ այրին :
Թ եպետ Հայաստան ը սեյսմ իկ գ ոտի է
համ արվ ու մ ,
թ ափ ոն ն երի առաջացած ռիսկերի գ ն ահատու մ պետու թ յու ն ը չի կատարել: Պոչամ բարն երը հատկապես
վ տան գ ավ որ են , որով հետև գ տն վ ու մ են բն ակավ այրերի, արոտավ այրերի, ջրային աղ բյու րն երի հարև ան ու թ յամ բ. հասցրած վ ն ասն է լ կարող է լին ել
ան դ առն ալի:
— Լսեցի՛ր, Սարգ սյան , — խ իստ տոն ով ասաց
գ ն դ ապետը, — 700 հեկտար, որտեղ լցվ ած է թ ու յն ,
իսկ Հայաստան ի սեյսմ իկ ծառայու թ յու ն ը ռիսկերի
գ ն ահատու մ չի՛ կատարե՛լ, որով հետև դ ու ՛ ես
այդ պես ու զ ել...
— Բայց ես ի՞ն չ կապ ու ն եմ այդ պոչամ բան երի
հետ...
Տաղ ավ արում ն որից լսվ եց զ ին վ որն երի ծիծաղ ը:
— Սարգ սյան ասեմ , որ շու տով , մ եծ Շ ոու է լին ելու , հեն ց այդ պոչ ամ բարն երից մ եկի վ րա, — ու րախ
ասաց գ ն դ ապետը, — դ ու լսե՞լ ես Քաջարան ի պղ ն ձամ ոլիբդ են ային կոմ բին ատի Ա րծվ ան իկի պոչ ամ բարի
մ ասին , ն ա համ արվ ում է ր աշխ արհի ամ են ամ եծ
պոչամ բարը:
— Չ է ՜, ի՞ն չ շոու , — զ արմ ացավ ն ա,
— Դե հեռուստատեսային է լի՜, — ուրախ ասաց ն ա,
— երև ի է ՛ն « Ֆորտ Բոյար » Խաղ ային շոուի մ ասին
լսել ես...
— Հա՜, դ րա մ ասին գ իտեմ , — ասաց ն ախ ագ ահը,
64

— Դե՜ դ ա է լ մ եր հայկական « Ֆորտ Բոյարն » է ,
— ու րախ ասաց գ ն դ ապետը, ն ա կարծես թ ե հաճ ու յք
է ր ստան ու մ , ն րա դ եմ ք ի պայծառու թ յու ն ը այդ
էր
ասու մ , — է ն ըն տան իք ն երը, որոն ք
մ ասն ակցու թ յու ն ն եր
են ու ն եցել այդ
պոչամ բարն երի գ ործու մ ,
պիտի մ րցակցեն իրար հետ այդ ռադ իոակտիվ
ցեխ աջրերի մ եջ, ժ ող ով ու րդ ն է լ պիտի ու ղ իղ եթ երով դ իտի ու ու րախ ան ա...
Ն ախ ագ ահը ցն ցվ եց, կարծես թ ե պատկերացրեց, թ ե
ին չ է կատարվ ելու :
— Գն դ ապետ, իսկ ե՞րբ է լին ելու այդ հեռու ստատեսային շոու ն , — սարսափ ած հարցրեց ն ա.
— Սարգ սյան մ ի ան հան գ ստացի, ք եզ ն ախ որոք տեղ յակ կպահեն ք , — գ ն դ ապետը բամ փ ձայն ով սկսեց
ծիծաղ ել, — Սարգ սյան գ իտե՞ս չէ , ով է պոչամ բարն երի հիմ ն ական ճ արտարապետը...
— Չ է ՜, որտեղ ի՞ց իմ ան ամ թ ե ով է ...
— Ա ՜յ Սարգ սյան , ո՞ն ց թ ե չգ իտես, — զ արմ ացած
դ եմ ք ըն դ ու ն եց ն ա — դ րա ճ արտարապետը, ք ո՛
ըն կեր` Ռ ոբերտ
Քոչարյան ն է ... Ու պատկերացն ու ՞մ
ես, թ ե ին չ շոու է լին ելու ... Պիտի մ եծ գ ու մ արն եր
ֆ ռռան , աշխ արհի բոլոր հեռու ստաալիք ն երով ցու յց
կտան ք , որ աշխ արհը իմ ան ա...
— Ո՞ն ց թ ե Ռ ոբերտ Քոչարյան ը, — սարսափ եց ն ա.
— Ա յո՛, հեն ց ին ք ը` Ռ ոբերտ Քոչ արյան ը с о бс тв е н н ой п е рс оной , — այն պես որ ն ա իր թ ոռն երով ու
ծոռն երով , իր ամ բող ջ
գ երդ աստան ով պիտի լափ ի
է ՛դ կեղ տաջուրը:
— Ի ն չպե՞ս, Ռ ոբիկին բռն ե՞լ եք ...
— Տո՜ Ռ ուբիկին է լ են ք բռն ել, ք ոռ Լև ոն ին է լ,
Տ իգ րան ին է լ, Լֆ իկին է լ, Գալուստին է լ, — գ ն դ ապետը թ վ արկում է ր ան ուն ն եր, ամ են հն չ ած ան ու ն ը
կարծես մ ի դ աշույն ի պես խ րվ ում է ր ն րա սիրտը,
65

— հա՜, Սարգ սյան , մ են ակ ն րան ք չեն , իրեն ց յոթ
պորտով , այն ին չ կերել են այս ք սան տարին երի
ըն թ ացք ու մ ք թ ն երից է դ ու րս գ ալու ...
— Գն դ ապետ, բայց դ ա ան օրին ական ու թ յու ՞ն է ...
Ա ռան ց դ ատի ոչ մ եկ
իրավ ու ն ք չու ն ի, — ասաց
ն ախ ագ ահը:
— Ա ՜յ, Սարգ սյան հո՛ դ ատարան չի, որ դ ատ լին ի,
— բոլորը սկսեցին ծիծաղ ել, գ ն դ ապետի
տրամ ադ րու թ յու ն ը բարձր է ր, — դ ա մ են ակ հետու ստատեսային շոու է ... Ա յն ք ան ռադ իոակտիվ ցեխ
կու տեն , ք ան ի երկրի թ ալան վ ած գ ու մ արն երը չի
վ երադ արձվ ել... Ա յն պես որ դ ատը մ ոռացիր, լին ելու
է զ վ արճ ալի մ րցու յթ :
Ն ախ ագ ահը ցն ցվ ած է ր,
— Գն դ ապետ, իսկ իմ ըն տան իք ը ու ՞ր է ...
— Ա յն տե՛ղ է , — գ ն դ ապետի ծիծաղ ը և զ ին վ որն երի
հռհռոցը կարծես թ ե իր մ ահվ ան դ ատավ ճ իռը լին եր:
Բացվ եց օդ աչու ի խ ցիկի դ ու ռը, օդ աչու ն գ լու խ ը
հան եց այն տեղ ից,
— Պարոն գ ն դ ապետ, հասան ք , ու ղ իղ պոչամ բարի
վ րա են ք , — զ եկուցեց ն ա,
— Դե՜ ին չ, ուրեմ ն կարող են ք սկսել...
Ն ախ ագ ահը ցն ցվ եց, ան որոշու թ յուն ը և խ ու ճապը
ն կատելի է ր ն րա դ եմ ք ի մ կան ն երի ձգ վ ածու թ յուն ից:
— Ի ն չ ը՞ սկսել, — հազ իվ թ ու ք ը կուլ տվ եց ն ա,
— Սարգ սյան պատրաստվ ի, որ տան եցիք ի մ ոտ ես
գ ն ու մ , — հռհռաց գ ն դ ապետը:
Զ ին վ որն երից մ եկը բացեց ու ղ ղ աթ իռի դ ռն ակը,
ն երք և ում պոչամ բարի հսկայական մ ակերեսն է ր,
որտեղ հարյուրավ որ մ արդ իկ ըն կղ մ վ ած ցեխ աջրերի
մ եջ փորձում է ին դ ուրս գ ալ, ն րան ց ճ իգ երը
ավ ելորդ է ին , հսկայական պոչ ամ բարի կեն տրոն ու մ ,
ն րան ց փրկվ ելու հուսը գ րեթ ե ան հն արին է ր,
66

սակայն ն րան ք օդ ու մ տեսն ելով ու ղ ղ աթ իռը
աղ երսու մ է ին ձեռք ն երը երկին ք պարզ ած:
Տեսարան ը սարսափ ելի է ր, ամ են աահավ որը ն րան ց
աղ աղ ակն երն ու աղ երսան ք ն է ր, մ եկը մ յու սին
ք աշու մ է ր, փ որձելով
ազ ատվ ել, սակայն ավ ելի
է ին ըն կղ մ վ ու մ : Ա յն տպավ որու թ յու ն ն է ր, թ ե մ ի
հսկա ն ավ աբեկու թ յու ն է եղ ել, և աղ ետյալ ու ղ և որն երը ան հու յս փ որձու մ է ին կախ վ ել ալիք ն երի
փ րփ ու րն երից: Բոլորը աղ երսու մ է ին , փ րկու թ յու ն
սպասելով : Երեխ ան երի ու կան աց ճ իչը խ առն վ ել է ր
ան եծք ի ու աղ երսան ք ի... Հայրերը փ որձու մ է ին
օգ ն ել իրեն ց զ ավ ակն երին , սակայն ոչին չ հն արավ որ
չէ ր ան ել: Չ որն ու թ ացը կարծես այրվ ու մ է ին
գ եհեն ի կրակն երի մ եջ: Ն ախ ագ ահը ն կատեց այտեղ
ծան ոթ դ եմ ք եր, ն ա ավ ելի է ր սարսափ ել, աչք երը
դ ու րս է ին թ ռել իրեն ց խ ոռոչն երից: Ն երք և ու մ
աղ ետ է ր, հսկայական պոչամ բարի կեն տրոն ու մ
լեռն երի մ եջ իրական դ ժ ոխ ք է ր, այն տեղ ից և ո՛չ
մ եկ չէ ր կարող դ ու րս գ ալ, իսկ դ ու րս եկող ն երը
արդ յոք , կարո՞ղ է ին փ րկվ ել: Ծան ր մ ետաղ ն երի
այդ պարուն ակու թ յուն ը կամ աց- կամ աց ք այք այելու է
ն րան ց մ արմ ին ը, իսկ կուլ տվ ած հեղ ու կը, ն երսից
է ր ն րան ուտելու մ ին չ և ան շն չ ան ար:
— Ա յս ի՞ն չ է գ ն դ ապետ, — հազ իվ արտասան եց ն ա,
ին չ ի՞ համ ար...
— Սարգ սյա՛ն , ահա իմ ասած շոու ն , — ն րա բարձր
հռհռոցը զ ին վ որն երի զ վ աճ ան ք ը այդ տեսարան ի վ րա
կարծես թ ե հու յսեր չ է ր տալիս ն րան : Ու ղ ղ աթ իռի
պտու տակն երի ձայն ը խ լացն ու մ է ր ն երք և ու մ
աղ երսող աղ ետյալն երի ձայն երը, պոչ ամ բարի կեն տրոն ում հարյուրավ որ դ իակն եր է ին լող տալիս,
որոն ք տակառի պես ուռել է ին և դ ու րս ելել ջրի
երես:
67

Սարգ սյան ը հարյու րավ որ մ արդ կան ց մ եջ ն կատեց
Ռ ոբերտին , ն ա ան ճ ան աչելի է ր դ արձել, աչք երը
ու ռել է ին և մ եծացել:
Ա ստվ ա՜ծ իմ , այս ի՞ն չ է , կարծես թ ու ն ավ որ
ծծու մ բի կաթ սայի մ եջ եփ ու մ է ին մ ի ամ բող ջ
սերու ն դ , հան ու ն ին չի՞, երեխ ան երի ու մ ան ու կն երի
ան շն չացած մ արմ ին ն երը ծն ող ն երը պարզ ել է ին
երկին ք , որպեսզ ի ն րան ց հոգ ին ն երը կարող ան ան
այդ դ ժ ոխ ք ից ազ ատվ են :
Ա յո՛ ն րան ք այդ սն դ իկի ու ծծու մ բի ամ բարտակու մ
թ աղ վ ելու են , որ ն ու յն իսկ ն րան ց հոգ ին երը
չկարող ան ան դ ու րս պրծն ել. Ի րեն ց գ ործած մ եղ ք երի
պես ան հատակ այս դ ժ ոխ ք ու մ պիտի մ ն ան և
տառապեն : Սարգ սյան ը ն կատեց Գալու ստին ,
Հրան ու շին , Սաշիկին ու Լով իկին , ո՛չ մ իայն ն րան ք ,
այլև իրեն ց գ երդ աստան ն երը: Գն դ ապետը խ աբել է ր
իրեն , Մ ու կը ն ու յն պես կռիսի պես կառչել է ր
Տարոն Մ արգ արյան ից և փ որձու մ է ր ազ ատվ ել:
Փաստորեն այստեղ բոլորն է ին , բացի իրեն ից:
Գն դ ապետի բռու ն ցք ի հարվ ածը
ն րան ցած գ ցեց
ու ղ ղ աթ իռից, ն ա է լ բոլորի ն մ ան հայտն վ եց
ծծու մ բի կաթ սայու մ : Ուղ ղ աթ իռը պտու յտ գ ործեց
ն րա գ լխ ավ երև ու մ և հեռացավ : Հիմ ա Սարգ սյան ին
լսելի է ր խ եղ դ վ ող ն երի ան եծք ը, ոչ մ եկ փ րկու թ յու ն
չէ ր աղ երսում , Ա ստվ ած ան գ ամ երես է ր թ եք ել
իրեն ցից: Հիմ ա իր աչք ի առջև կործան վ եց իր
կայսրութ յուն ը: Ա ստվ ա՜ծ իմ , այս ի՞ն չ պատիժ է ,
ն ա փորձեր է ր ան ում , ու զ ու մ է ր դ ու րս գ ալ,
սակայն ճահճ ի տիղ մ ի պես ն րան ք աշու մ է ր դ եպի
ն երք և , դ առն ավ ու ն հեղ ու կը
լցվ ու մ է ր բերան ը,
ն ույն իսկ շն չելն է ր դ ժ վ ար, այդ թ ուն ավ որ մ ածու կը
ակցան ի պես սեղ մ ում է ր կու րծք ը: Ռ իտան ն րա
ձեռք ը բռն ել է ր, փ որձու մ է ր ազ ատվ ել, ն րա
68

զ ավ ակն երը արդ են ան շն չացած լող ու մ է ին փ ք վ ած
կարասն երի պես:
— Ռ իտա՜, — հազ իվ արտասան եց ն ա, — Ռ իտա...
Ա մ են ին չ վ երջացավ , ն ա սկսեց ցն ցվ ել, թ ոք երի
մ եջ լցվ ած հեղ ու կը չէ ր թ ող ն ու մ շն չել, ն ա
վ երջին ճ իգ ը արեց, որպեսզ ի ելն ի, սակայն ին չք ան
ու ժ է ր գ ործադ րու մ , այն ք ան ավ ելի շատ է ր
ըն կղ մ վ ու մ : Ա յս ծծու մ բի գ երեզ մ ան ոցը եղ ավ մ եր
վ ախ ճ ան ը, — ի՞ն չ արեցի... Ռ իտա՜, Ռ իտա՜, Ռ իտա՜...
Հան կարծ ն ա վ եր թ ռավ տեղ ից, և սարսափ ած
բացեց աչք երը;
— Ա սա՛ Սերժ իկ ջան , — լսվ եց Ռ իտայի ձայն ը,
— Ռ իտա այստե՞ղ ես...
— Հա՜, Սերժ իկ ջան , այստեղ եմ , — հան գ ստացրեց
ն ա, — երև ի վ ատ երազ ես տեսել, ամ բող ջու թ յամ բ
ջրի մ եջ կորել ես... Ա ն ըն դ հատ ին ձ է իր կան չու մ ,
— Ա ՜յ կն իկ, դ ա երազ չէ ր, — հազ իվ շն չելով
ասաց ն ա, — կարծես դ ժ ոխ ք ու մ լին եի...
— Չ է ՜ Սերժ իկ ջան , մ իշտ այստեղ ես եղ ել, ես է լ
կող ք իդ ...
Ն ա վ առվ ում է ր, երեսի կարմ րու թ յու ն ից կարելի
է ր կարծել, որ իրական ծծում բի կաթ սայից է ր ելել:
— Ա ստվ ա՜ծ իմ , ես ի՞ն չ մ ղ ձավ ան ջ է ր, լավ է ր
կաթ վ ած չստացա, փ ա՜ռք դ շատ Ա ստվ ած, որ դ ա
մ իայն երազ է ր, Ռ իտա սիրտս կոն յակ ա ու զ ու մ ...
— Հա՜ Սերժ իկ ջան , ես հիմ ա, — կին ը շտապեց,
— Ռ իտա, է ՛ն ֆ րան սիական կոն յակից բեր, որ
սիրտս հով ացն եմ ...
Ն ա ծան ր է ր շն չ ում , կին ը կոն յակի գ ավ աթ ը
մ ոտեցրեց ն րան , — չէ ՜, շշով պիտի խ մ եմ , — ասաց
ն ա և շիշը ք աշեց գ լու խ ը:

69

ØÔÒ²ì²Üæ

III
Կեսգ իշերն ան ց է ր, ն ախ ագ ահը վ երցրեց հեռախ ոսը.
— Ա լլո, մ իացրեք Վեհափ առի հետ:
Քիչ հետո լսափ ող ու մ լսվ եց Ա մ են այն հայոց կաթ ող իկոսի ձայն ը.
— Լսու մ եմ , պարոն ն ախ ագ ահ, — ն կատելի է ր, որ
Վեհափ առի ք ու ն ը խ ան գ արվ ել է ր, — ին չպե՞ս եք ,
պարոն ն ախ ագ ահ, հո բան չի՞ պատահել այս ու շ
ժ ամ ին , — ան հան գ ստացավ Վեհափ առը:
— Չ է , Գարեգ ին ջան , բան չի պատահել, ու ղ ղ ակի
վ ատ երազ եմ տեսել, ասացի զ ան գ եմ ք եզ ան ից մ ի
բան հարցն եմ :
— Պարոն ն ախ ագ ահ, հան գ իստ ք ն եք , հու սով եմ , որ
ոչին չ է լ չի պատահի, լու յսը կբացվ ի, բարին է լ
հետը: Ա ռավ ոտյան ձեզ համ ար կաղ ոթ են ք ու ամ են
ին չ լավ կլին ի:
— Է՜հ, Գարեգ ին , դ ու գ իտե՞ս, որ ես այդ պիսի բան երի
չ եմ հավ ատու մ :
Հեռախ ոսում լսվ եց Վեհափ առի ծիծաղ ի ձայն ը.
— Պարոն ն ախ ագ ահ, ք ո կարծիք ով մ են ք մ եռել են ք
հավ ատալով , — ն ախ ագ ահը սկսեց ծիծաղ ել:
— Էդ չլին ի՞ թ ե դ ու է լ ես աթ եիստ դ արձել, — կատակեց ն ա:
— Չէ,
պարոն ն ախ ագ ահ, ին չ աթ եիստ, ին չ բան :
Կարգ ն է , սով որու յթ ն է պիտի պահպան են ք չէ :
— Գարեգ ին , է ս չ լին ի՞ թ ե գ լխ իս մ ի բան եք ու զ ու մ
սարք ել, — կատակով հարցրեց ն ախ ագ ահը, Վեհափ առը
ամ իջապես լրջացավ :
— Պարոն ն ախ ագ ահ, ին չ է ին ձ չե՞ք վ ստահու մ , —
ն եղ ացած տոն ով հարցրեց ն ա:
6:

— Չ է , Գարեգ ին վ ստահելը վ ստահու մ եմ , բայց դ ե
գ իտես, զ գ ու շու թ յու ն ը լավ բան է : Մ ոռան ու մ ես, որ
չեկիստ եմ ` д ов е ряй , но п ров е ряй ․ ․ ․
— Չ է , պարոն ն ախ ագ ահ, երեխ եք իս արև եմ երդ վ ու մ ,
որ ն մ ան
բան չկա, դ ու ք
գ իտեք թ ե որք ան
եմ
հարգ ու մ ու սիրու մ ձեզ :
— Հա, գ իտեմ Գարեգ ին , Վազ գ են ին է լ է իր երև ի ն ու յն
խ ոսք երը ասու մ , — կատակեց ն ախ ագ ահը:
— Պարոն ն ախ ագ ահ, Վազ գ են ին մ ոռացեք , ն ա արդ են
ան ցած գ ն ացած է , ին չ եղ ել եղ ել է , ին չու հին ը
փ որփ րեն ք :
— Գարեգ ին , դ ու գ իտե՞ս, որ հին ը ն որի շարու ն ակու թ յու ն ն է :
— Ա յսին ք ն ի՞ն չ եք ու զ ու մ ասել պարոն ն ախ ագ ահ:
— Ու զ ու մ եմ ասել, որ երկու տիրոջը ծառայելը դ ա
հան ցագ ործու թ յու ն է , մ եկ ան գ ամ ու րացող ը կարող
է երկրորդ ան գ ամ ու րան ալ, մ եկ ան գ ամ դ ավ աճ ան ող ը կարող է երկրորդ ան գ ամ դ ավ աճ ան ել:
— Պարոն ն ախ ագ ահ, դ ու ք գ իտե՞ք որ բացի ձեզ ան ից ես ու րիշ տիրոջ չեմ ծառայու մ , դ ու ք ին չ
ասում եք , իմ համ ար դ ա օ րեն ք է :
— Ո՞ն ց թ ե
բացի ին ձան ից ու րիշին չե՞ս
ծառայում , — խ իստ տոն ով հարցրեց ն ախ ագ ահը:
— Ա յո, հեն ց այդ պես, պարոն ն ախ ագ ահ, — Վեհափ առի
ձայն ը դ ող աց, — դ ուք եք մ եր տերը:
— Գարեգ ին , բա Ա ստվ ա՞ծ, ժ ող ով ու րդ ը՞, — կատակեց
ն ախ ագ ահը:
Վեհափառը խ ուճ ապի մ եջ է ր, ին չ ու է ր ն ախ ագ ահը
այդ ուշ ժ ամ ին զ ան գ ահարել, երև ի ին չ որ բան է
պատահել ք ան ի որ ն ախ ագ ահը իր ք աղ ցր ք ու ն ը
չէ ր թ ող ի ու զ ան գ ի իրեն
որպեսզ ի խ ոսի
այսպեսի բան երից, որը իրեն հաճելի չէ :
— Հա՜, Ա ստվ ած, — կմ կմ աց ն ա, — այո՛, պարոն ն ախ ա71

գ ահ Ա ստծու ն և ժ ող ով րդ ին ն ու յն պես ծառայու մ
են ք : Ի ն չպես որ դ ու ք եք ասու մ :
— Լավ , Գարեգ ին արդ են ու շ է գ ն ա՛ ք ն իր, — ք մ ծիծաղ եց ն ախ ագ ահը, — բայց տես հա, չմ ոռան աս որ
վ աղ ը առավ ոտյան իմ համ ար աղ ոթ եք : Մ արդ եմ
ու ղ արկելու որպեսզ ի ստու գ են :
— Հա, իհարկե, պարոն ն ախ ագ ահ, կարող եք չկասկածել, ան պայմ ան վ աղ ը առավ ոտյան կկարգ ադ րեմ ,
որպեսզ ի Հայաստան ի բոլոր եկեղ եցին երու մ Սու րբ
պատարագ ան են և
աղ ոթ են ձեր ող ջու թ յան ու
առող ջու թ յան
համ ար` ան գ ամ սփ յու ռք ու մ , — ավ ելացրեց վ երջու մ :
— Դե, դ ա լավ է , մ ի ք իչ հան գ ստացա, — ու րախ
ասաց ն ախ ագ ահը: — Դե, բարի գ իշեր:
— Բարի գ իշեր, պարոն ն ախ ագ ահ, Ա ստվ ած ձեզ
պահապան :
Ն ախ ագ ահը դ րեց լսափ ող ը:
— Սերժ իկ ջան , ի՞ն չ կարիք կար այս ու շ ժ ամ ին
Գարեգ ին ին զ ան գ ահարել, խ եղ ճ
մ արդ ը երև ի ք ն ած
է ր, — ասաց Ռ իտան :
— Ոչ ին չ, է լ ոն ց կլին եր, արթ ն ացավ , համ է լ Ռ իտա
ջան հոգ և որական ը պիտի արթ ուն մ ն ա, ճրագ ը մ իշտ
վ առ պահած, ին չ պես ասվ ում է « Տ աս կույսերի »
առակում ` Հիսու սի ամ են ահայտն ի առակն երից է ։
Ա յն պես որ Գարեգ ին ը ոչ թ ե ճ րագ ով պետք է սպասի այլ ջահով պետք է պատրաստ լին ի Քրիստոսի
երկրորդ գ ալստյան ը, ին չպես
ասվ ում է
Ա ստվ ածաշն չ ում ` « Ուրեմ ն արթ ո՛ւ ն կեցէ ք , որով հետեւ գ իտէ ք
ո՛չ օ րը, ո՛չ ժ ամ ը» : Ա յսին ք ն « Ա րթ ու ն մ ն ացեք `
կրակը մ իշտ վ առ պահած, այն պես չլին ի, թ ե որ
տերը գ ա ու ճ րագ ը հան գ ած լին ի » Մ աթ և ոս 25.1- 13
— Վա՜յ, Սերժ իկ ջան , չգ իտեի, որ Ա ստվ ածաշու ն չը
այդ պես ան գ իր գ իտես, — զ արմ ացավ կին ը:
72

— Հա, գ իտեմ կն իկ ջան , կարդ ացել եմ ու սան ող
ժ ամ ան ակ, բայց որ Գարեգ ին ից
լավ գ իտեմ , դ ա
հաստատ է :
— Դե, Գարեգ ին ը մ եծ մ արդ է , Սերժ իկ ջան , հիշող ու թ յու ն ից թ ու յլ է :
— Ի ՞ն չն է մ եծ մ արդ , ին ձան ից ջահել է երև ու մ ,
— կատակեց ն ախ ագ ահը, — ն րա հիշող ու թ յան ն ին չ
է եղ ել որ, ամ են օր մ եղ ր ու կարագ
է ու տու մ :
Հա, Ռ իտա լավ հիշեցի, հիմ ա որ մ ի բան ասեմ
ու շք դ
կգ ն ա, — ն ախ ագ ահը սկսեց բարձրաձայն
ծիծաղ ել, — ան ցած շաբաթ Գարեգ ին ն է ր զ ան գ ահարել ու գ իտես թ ե
ին չ է ր հարցն ու մ :
— Ի ՞ն չ Սերժ իկ ջան , — հետաք րք իր դ եմ ք ըն դ ու ն եց
կին ը:
— Գարեգ ին ը հարցն ու մ է ր, թ ե ցող ու ն ապատվ ելը
ցավ ալի է , թ ե` ոչ:
— Ի ն չպե՞ս թ ե, — զ արմ ացավ կին ը, ն րան ք սկսեցին
ծիծաղ ել, — չլին ի՞ թ ե Գարեգ ին ը ու զ ու մ է երիտասարդ ան ալ:
Ծիծաղ ը բորբոք վ եց.
— Դե, եթ ե հարցն ու մ է ր, ու րեմ ն մ ի բան ու զ ու մ է
ան ել, — ն ախ ագ ահի աչք երից հոսու մ է ին արցուն ք ն երը, — պատկերացն ու մ ես Գարեգ ին ին ջահել, ասա
այ հոգ և որական կոչ եցյալ, ջահելան ու մ ես որ ին չ
ան ես:
— Ես մ եռա, Սերժ ո, — կին ը ծիծաղ ու մ է ր` չ կարող ան ալով զ սպել արցուն ք ն երը:
— Երև ի ուզ ում է ձեռն աշարժ ու թ յամ բ զ բաղ վ ել, — հազ իվ արտասան եց ն ախ ագ ահը, ծիծաղ ը թ եժ ացավ :
Ա մ ու սին ն երի ք ու ն ը փ ախ ել է ր, ն ն ջասեն յակից չ է ր
դ ադ արում ծիծաղ ի ձայն ը, ն ախ ագ ահը ք իչ գ ին ով ցած
է ր, սակայն գ իտակցու մ է ր և կատակու մ :
— Սերժ ո, բայց Գարեգ ին ը այդ ք ան փ ող ուն ի՞, — հարց73

րեց կին ը:
— Ա յ, Ռ իտա ին չու չու ն ի որ, Երև ան ու մ ու Փարիզ ու մ հյու րան ոց կառու ցելու գ ու մ ար ու ն ի, իսկ ջահելան ալու համ ար փ ող չու ն ի: Ա ն ցած ան գ ամ ին ձ
զ եկու ցել են , որ մ ի սփ յու ռք ահայ բարերար է կպցրել
Ա րգ են տին այից, ու զ ու մ է ն որ եկեղ եցի կառու ցել
Երև ան ու մ , երև ի այդ փ ող երով է ու զ ու մ գ ն ալ
Կորեա — Ռ իտան սկսեց ծիծաղ ել, — լսի, չբռն եմ
զ ան գ եմ Կորեա ու ասեմ Գարեգ ին ի գ լխ ին մ ի խ աղ
խ աղ ան :
— Ի ՞ն չ խ աղ , Սերժ ո ջան , — հետաք րք րվ եց կին ը:
— Դե, որ գ ն ա Կորեա, պիտի ն արկոզ տան , որպեսզ ի
փ ոխ պատվ աստեն , կասեմ ք ան ի ն արկոզ ի տակ է
ձվ երը կտրեն , ն արկոզ ից կհելն ի ու կտեսն ի ձվ երը
չկա, — ն ախ ագ ահի ծիծաղ ը ն որից բռն կվ եց, — պատկերացն ու մ ես Ռ իտա, ն ա ն արկոզ ից ելն ու մ է ու
տեսն ու մ առան ց ձվ երի:
— Վա՜յ, Սերժ ո ջան , ամ ոթ է , խ այտառակ կլին են ք ,
— ք րջք ջաց կին ը, — չեմ պատկերացն ու մ Գարեգ ին ին
առան ց ամ որձն երի:
— Չ հասկացա՛, է դ Գարեգ ին ի ձվ երը ե՞րբ ես տեսել
որ, — լրջացավ ն ախ ագ ահը,
— Է՜հ Սերժ ո ջան , խ ոսք է ր ասացի, — կատակեց
կին ը,
— Չ է ՛, հաստատ Գարեգ ին ը առան ց ձվ երի է մ ն ալու ,
— լուրջ ասաց ն ա,
— Սերժ ո՛ է դ խ ան դ ու՞մ ես, — ուրախ ացավ կին ը, — ա՛յ
տղ ա վ երջացրու , հո ջահել աղ ջի՞կ չեմ ք ո համ ար,
որ չես վ ստահու մ :
— Չ է , վ ստահու մ եմ , — ժ պտաց ամ ու սին ը, — բայց որ
ճիշտն ասեմ Գարեգ ին ի ին չ ին են պետք ձվ երը,
մ իև ն ույն ն է ն ա:
— Լավ , բավ ական է կախ վ են ք ն րա ամ որձն երից, եկ
74

թ եմ ան փ ոխ են ք , — համ ոզ եց կին ը, — լու յսը կբացվ ի
ու ամ են ին չ լավ կլին ի:
— Լավ , ճ իշտ ես ասու մ Ռ իտա ջան , լավ ծիծաղ եցին ք
ու րախ ացան ք , այդ մ ղ ձավ ան ջից հետո գ ոն ե մ ի ք իչ
լիցք աթ ափ վ եցին ք : Դե, բարի գ իշեր:
Ն ախ ագ ահը մ տավ վ երմ ակի տակ, կին ը ան ջատեց
սեղ ան ին դ րվ ած լամ պը:
Ա ռավ ոտյան ամ են ին չ խ աղ աղ է ր, ն ախ ագ ահը բացեց աչք երը, շոշափ եց` կին ը կող ք ին չէ ր: Գլու խ ը
պայթ ու մ է ր ցավ ից, հազ իվ ն ստեց, պառկած տեղ ից
ն այեց պատին կախ վ ած ժ ամ ացու յցին ` ժ ամ ը տասն
ան ց է ր:
Բացվ եց ն ն ջարան ի դ ու ռը և ն երս մ տավ Ռ իտան `
բարի ժ պիտը դ եմ ք ին :
— Սերժ իկ ջան , արթ ն ացա՞ր, — ու րախ հարցրեց ն ա:
— Սերժ իկ ջան
հա, չու զ եցա ք ու ն դ
խ ան գ արել, —
ասաց կին ը, — ես արդ են զ ան գ ահարել եմ ք ո աշխ ատակազ մ ի ղ եկավ արին ու ասել, որ այսօր գ ործի
չես գ ն ալու , այն պես որ մ ի շտապիր, այսօր կմ ն աս
տան ը:
— Վա՜յ, Ռ իտա ջան , առան ց ք եզ ի՞ն չ է ի ան ելու , —
ժ պտաց ն ա:
— Սերժ իկ ջան , այսօ ր ք եզ համ ար ան ակն կալ եմ
պատրաստել, կարծու մ եմ գ իշերվ ա մ ղ ձավ ան ջիցդ
հետո շատ օգ տակար կլին ի
— Ի ՞ն չ ան ակն կալ է , — ուրախ ացավ ն ախ ագ ահը:
— Չ է , Սերժ իկ ջան , չեմ ասի, է լ ին չ ան ակն կալ
է , եթ ե ասեմ :
— Լավ , կսպասեմ , — համ աձայն վ եց ամ ու սին ը:
— Սերժ իկ ջան , ք իչ առաջ կաթ ող իկոսն է ր զ ան գ ահարել, ասաց, որ Է ջմ իածին ու մ
ք եզ համ ար
պատարագ են ան ում :
— Ի ն չ ու՛ ես մ եռե՞լ եմ , որ պատարագ են ան ում ,
75

— կատակեց ն ա:
— Սերժ ո, այդ պես մ ի ասա, — զ վ արճ ացավ կին ը, —
խ եղ ճ մ արդ ը ան հան գ ստան ու մ է ք եզ համ ար, աղ ոթ ու մ
է ք ո ող ջու թ յան համ ար:
— Է ՜հ, Ռ իտա, դ ու ՛ հավ ատացի՞ր ք ո ասածին , —
զ արմ ացավ ն ա:
— Սերժ ո ջան , կաթ ող իկոսը վ ախ եցած է ր երև ու մ ,
գ իշերվ ա խ ոսակցու թ յու ն ը երև ի վ րան ազ դ ել է ր:
— Ոչին չ, Գարեգ ին ը վ ախ բռն ող շատ
ու ն ի, — կատակեց ն ա, — Ռ իտա, ճ իշտն
ասած, կու զ են այի վ արչապետին
տեսն ել:
— Լավ է լի՜, Սերժ իկ ջան , թ ող մ ն ա վ աղ ը, — խ ն դ րեց
կին ը:
— Չ է ՛, Ռ իտա, շատ շտապ է , — ան հան գ ստ ասաց
ամ ու սին ը:
— Լավ , ու զ ու ՞մ ես ն րան կան չիր, թ ող այստեղ գ ա,
ին չ ասելու ես, այստեղ կասես, — համ աձայն վ եց կին ը:
— Լավ մ իտք է , Ռ իտա, հեն ց այդ պես է լ կան եմ :
— Սերժ իկ ջան , մ ին չև տեղ երիցդ ելն ես, ես կպատվ իրեմ , որպեսզ ի ն ախ աճ աշի սեղ ան ը պատրաստեն :
— Գիտես, ավ ելի լավ
կլին ի ան վ տան գ ութ յան խ որհըրդ ի ն իստ ան եմ , գ իշերվ ա մ ղ ձավ ան ջը հան գ իստ
չ ի տալիս:
— Ի ն չպես կասես, Սերժ իկ ջան , — համ աձայն վ եց կին ը:
Մ ի ք ան ի ժ ամ ից ան վ տան գ ու թ յան խ որհրդ ի ող ջ
կազ մ ը այն տեղ է ր, բոլորը լու ռ
ն ստած
սպասու մ
է ին ն ախ ագ ահին , բացվ եցին աշխ ատասեն յակի դ ռն երը, և ն ախ ագ ահը մ տավ ն երս, բոլորը ոտք ի
կան գ ն եցին ` խ ոն արհավ ելով ող ջուն եցին ն րան :
— Ն ստե՛ք , — խ իստ տոն ով ասաց ն ա:
Բոլորը սարսափ ած է ին ն ախ ագ ահի խ իստ տոն ից`
երև ում է ր, որ ին չ որ բան է պատահել: Ա ռավ ոտ
շու տ այդ պիսի ան ակն կալ ն իստի գ ու մ արու մ ը ն րան ց
76

զ գ աստացել է ր, և այն է լ
ն ախ ագ ահը առաջին
ան գ ամ է ր որոշել այդ պիսի շտապող ական ու թ յամ բ
ն իստ ան ցկացն ել, և այն է լ իր առան ձն ատան
աշխ ատասեն յակու մ : Ի ն չու մ է ր պայմ ան ավ որվ ած
այդ պիսի շտապող ական ու թ յու ն ը` այդ փ աստը ն րան ց
վ ախ է ր ն երշն չու մ : Ն ախ ագ ահի առան ձն ատան դ իմ աց հայտն վ ած զ րահամ եք են ան երը ու զ ին վ ած
պահակազ որը վ ատ տպավ որու թ յու ն է ին
թ ող ել
ն րան ց վ րա` չհաշվ ած, որ ն երս մ տն ելու ց առաջ
ոտք ից - գ լու խ ստու գ եցին , ան գ ամ մ երկացրեցին և
ն որ թ ող եցին խ որհրդ ի ն իստին : Ա յդ տարօրին ակ
խ ու զ արկու թ յու ն ից հետո ն րան ք վ ախ են ու մ է ին ին չ
որ բառ արտասան ել: Ա ն վ տան գ ու թ յան խ որհրդ ի
ան դ ամ ն երի մ ոտից ն ու յն իսկ առգ րավ եցին գ րիչն երն
ու մ ատիտն երը: Ն ախ ագ ահի ան վ տան գ ու թ յան ծառայու թ յան պետի խ իստ տոն ից երև ու մ է ր, որ շատ
լու րջ բան է պատահել, սակայն ոչ մ եկ համ արձակու թ յու ն չէ ր ու ն են ու մ հարցն ել ն րան թ ե` ին չ:
Ն ախ ագ ահը բարկացած է ր երև ու մ , բացվ եցին աշխ ատասեն յակի դ ռն երը և ն երս մ տավ Սաշիկ
Սարգ սյան ը և ն րա որդ ին .
— Բարև , ժ ող ով ու րդ , — ու րախ ող ջու ն եց Սաշիկը:
— Սաշիկ, ն ստի՛ր, մ ի երկարացրու , — խ իստ տոն ով
սաստեց ն ախ ագ ահը, Սաշիկը առան ց խ ոսք ասելու
ամ իջապես ն ստեց ազ ատ աթ ոռին , Սաշիկ Սարգ սյան ի
ու ն րա որդ ու Ն արեկ Սարգ սյան ի
ն երկայութ յու ն ը
շատ տարօ րին ակ է ր, ք ան ի որ ն րան ք
Ա ն վ տան գ ու թ յան խ որհրդ ի ան դ ամ չէ ին և չ է ին կարող խ որհրդ ի ն իստին մ ասն ակցել, բայց ն երկան երը լռու մ է ին `
չկարող ան ալով ձայն հան ել, — ու րեմ ն , ժ ող ով ու րդ ,
ան վ տան գ ութ յան
ծառայու թ յուն ը պարզ ել է , որ
Հայաստան ում հեղ աշրջու մ է պատրաստվ ու մ , հիմ ա
խ իստ մ իջոցն եր են ձեռք առն վ ու մ :
77

Ա յդ դ ավ ադ րու թ ան մ եջ խ առն վ ած են բարձրաստիճ ան
զ ին վ որական ն եր ու պաշտոն յան ն եր, այն պես որ եթ ե
պարզ վ եց, որ ձեզ ան ից որև է մ եկը դ րա հետ կապ
ու ն ի, ապա ին ձան ից չն եղ ան աք :
— Ո՞ն ց թ ե Սերժ իկ ջան , ասա ո՞վ է հիմ ա դ րան
ոտք երիս տակ կսատկացն եմ , — ոգ և որվ եց Սաշիկը:
Ա ն վ տան գ ու թ յան խ որհրդ ի ան դ ամ ն երը ահաբեկվ ած
է ին , չէ ին փ որձու մ ձայն հան ել, ք ան ի որ հեն ց
ին ք ն է լ կարող է ր դ առն ալ առաջին զ ոհը:
— Սաշի՛կ, հան գ ի՛ստ, երբ պետք լին ի կասեմ ,
— Հոպար ջան , մ են ակ դ ու ասա, թ ե ով է :
— Ու րեմ ն , այսօրվ ան ից ան վ տան գ ու թ յան խ որհրդ ի ն որ
ղ եկավ արը կլին ի Սաշիկի որդ ին ՝ Ն արեկը:
Ա րթ ու ր Բաղ դ ասարյան ի դ եմ ք ի
գ ու յն ը փ ախ ել է ր,
սառը ք րտին ք ը պատել է ր ող ջ
մ արմ ին ը, կարծես
թ ե ն ա կասկածյալի դ երու մ լին եր, ն ախ ագ ահը
ն այեց
ն րա դ եմ ք ին , — Բաղ դ ասարյա՛ն հո դ ու դ եմ
չե՞ս, — խ իստ տոն ով հարցրեց ն ա:
— Չ է , իհարկե դ եմ չեմ , — կմ կմ աց ն ա, — ին չպես ճ իշտ
կգ տն եք , այն պես է լ արեք :
— Պաշտպան ութ յան ն ախ արար, ան մ իջապես զ որք երը
պատրաստութ յան ես բերում , ազ ատամ արտիկն երը,
որոն ք ծառայութ յան մ եջ են , գ ործից հեռացն ում եք
ամ իջապես:
— Բա՜յց, պարոն ն ախ ագ ահ, — հազ իվ կմ կմ աց
Օհան յան ը:
— Օհան յան , ի՞ն չ բա՛յց, — խ իստ տոն ով ասաց ն ա:
— Ի ն չպես հրամ այե՛ք , պարոն ն ախ ագ ահ, — ամ իջապես
համ աձայն վ եց ն ա:
— Օհան յա՛ն բոլորին
հեռացն ում եք առան ց թ ոշակավ որմ ան , թ ող ին չ պես ուզ ում
են գ լու խ ն երը
պահեն : Ա զ ատամ արտիկն երի ու պատերազ մ ի վ ետերան ն երի, բոլոր հասարակական
կազ մ ակերպու թ յու ն 78

ն երին գ ործն եու թ յու ն ը արգ ելե՛լ, ակտիվ իստն երին
ձերբակալել առան ց զ գ ու շացն ելու : Գորի՛կ, ք եզ
առայժ մ բան չեմ ասու մ , դ ու գ իտես ք ո ան ելիք ը:
— Լսու ՛մ եմ , պարոն ն ախ ագ ահ, — զ գ աստացավ Գորիկ
Հակոբյան ը:
— Պարոն ն ախ ագ ահ, հան րու թ յան մ ոտ կարող է
դ ժ գ ոհու թ յու ն առաջացն ել ազ ատամ արտիկն երի ձերբակալու թ յու ն ն երը, — հազ իվ խ ոսեց Օհան յան ը:
Ն ախ ագ ահը խ իստ դ եմ ք ըն դ ու ն եց`
— Օհան յա՛ն , եթ ե չես կարող , այդ պես է լ ասա, ք ո
փ ոխ արեն ու րիշն երը կան են :
— Ո՜չ, ին չ եք ասու մ պարոն ն ախ ագ ահ, ես կարող
եմ , սակայն ես ավ ելի լավ առաջարկ ու ն եի: Եթ ե
թ ու յլ կտա՞ք , կարող եմ ն երկայացն ել:
— Դե՛, տեսն եմ ի՞ն չ առաջարկ ու ն ես, — համ աձայն վ եց
ն ախ ագ ահը:
— Պարոն ն ախ ագ ահ, կարող են ք մ ոբիլիզ ացիա և
եռամ սյա հավ աք ն եր կազ մ ակերպել, կասեն ք , որ
սահմ ան ի վ րա իրավ իճ ակը վ ատ է , եթ ե պետք լին ի
կարող են ք կեղ ծ բախ ու մ ն եր բեմ ադ րել մ ամ ու լի
համ ար: Ա զ ատամ արտիկն երին կհավ աք են ք ու կտան են ք սահմ ան ային գ իծ, հրաժ արվ ող ն երին է լ կհայտարարեն ք դ ասալիք ու ք րեական գ ործ կսարք են ք :
Ն երք ին գ ործերն է լ թ ող հետախ ու զ ում հայտարարեն
ու ձերբակալեն ն րան ց, ով ք եր խ ու սափ ու մ են
սահմ ան գ ն ալ: Դե, իսկ գ ն ացող ն երին կտան են ք
սահմ ան ամ երձ տարածք թ ող
թ ու րք ի դ իպու կահարն երի համ ար թ իրախ ծառայեն :
— Լավ առաջարկ է , Օհան յան , բայց դ ու գ իտե՞ս
որ ազ ատամ արտիկն երին զ են ք տալը արդ են
իսկ
վ տան գ ավ որ է , — հարցրեց ն ախ ագ ահը:
— Գիտեմ , պարոն ն ախ ագ ահ, ն րան ց զ են ք չեն ք տա,
ամ են ավ տան գ ավ որն երին կվ ն ասարզ երծեն ք հեն ց ճ ան ա79

պարհին , մ ի ք ան ի ական բավ ական կլին ի, որպեսզ ի
շարասյու ն ը հօդ ս ցն դ ի:
— Լա՜վ Օհան յան , դ ու այս ծրագ իրը իրական ացրու
ք ո ու ժ երով , մ իայն տես հա, ան աղ մ ու կ և գ եղ եցիկ,
հարկ լին ի Ա Ա Ծ և ոստիկան ու թ յու ն ը
ք եզ կօգ ն են ,
գ ործը կան ես ու կզ եկու ցես: Հու սով եմ ` հու սախ աբ
չես ան ի:
— Ի ՞ն չ եք ասու մ , պարոն ն ախ ագ ահ, ին չ հու սախ աբ`
ամ են ին չ կան են ք
բարձր մ ակարդ ակով , — խ ոստացավ ն ա:
— Ի սկ ոստիկան ու թ յան ծառայու թ յու ն ն
իր ան ելիք ը
գ իտի, — շարու ն ակեց ն ախ ագ ահը, — Գասպարյա՛ն , հարկ
եղ ած դ եպք ու մ կաջակցեք Օհան յան ի ծրագ րի
երկրորդ մ ասին , հետախ ու զ ու մ ը կհայտարարեք եռամ սյա
հավ աք ն երից խ ու սափ ող ազ ատամ արտիկն երին :
— Լսու ՛մ եմ , պարոն ն ախ ագ ահ, — զ գ աստացավ Վով ա
Գասպարյան ը:
— Վարչապետի՛ն , ամ իջապես կազ մ ակերպու մ եք երիտասարդ ական տոն ակատարու թ յու ն ն եր, փ ող ոցային
համ երգ ն եր, թ ատերական ն երկայացու մ ն եր` այդ պիսով
ակտիվ իստն երին կարող եք վ ռն դ ել հրապարակն երից
և բող ոք ի երթ երից: Կասեք , թ ե հասարակական տոն ակատարութ յուն ն երը խ ոչըն դ ոտելու համ ար է արվ ու մ ,
վ արչական տու ժ երի փ ոխ արեն կօ գ տագ ործեք ք րեական տույժ և կալան ք :
Ն ախ ագ ահը առան ձին - առան ձին կարգ ադ րութ յու ն ն եր
է ր տալիս ան վ տան գ ու թ յան խ որհրդ ի ան դ ամ ն երին `
փորձելով մ ն ալ խ իստ տոն ի մ եջ:
Մ ղ ձավ ան ջը կարծես թ ե ն ախ ագ ահի համ ար դ արձել
է ր իրական ութ յու ն , ն ա փ որձում է ր մ իջոցն եր ձեռք
առն ել` խ ուսափ ելու ն մ ան իրավ իճ ակու մ հայտն վ ելու ց:
Ի ն չ լավ է ր, որ դ ա մ ղ ձավ ան ջ է ր, հիմ ա ն ա
գ իտի իր ան ելիք ը, ին չ պես պետք է գ ործել և ու մ ից
7:

պետք է զ գ ու շան ալ և ին չպես պետք է ապահով ել
իր ըն տան իք ի ան վ տան գ ու թ յու ն ը: Ա յդ մ ղ ձավ ան ջի
պատկերը այն ք ան պարզ է ր, որ իրական ից չէ ր
տարբերվ ու մ , ն ա ան գ ամ հիշու մ է ր հաստափ որ
գ ն դ ապետի և այն ին ք ն ակոչ գ են երալի դ եմ ք երը,
ն րան ց ազ գ ա- ն ու ն ն երը: Հարկավ որ է ր ֆ ոտոռոբոտի
օգ ն ու թ յամ բ վ երական գ ն ել ն րան ց պատկերն երը և
ամ իջապես ձերբակալել:
Ա յդ մ ղ ձավ ան ջը Ա ստծո կող մ ից ու ղ արկվ ած մ ի
« մ եսիջ » է ր, որպեսզ ի ես զ գ ու շան ամ , հիմ ա ես
պետք է կազ մ ակերպեմ իմ ըն տան իք ի ան վ տան գ ու թ յու ն ը: Ի սկ ին չ կլին ի եթ ե Ռ իտային երեխ ան ն երի
հետ ու ղ արկեմ Կիպրոս կամ Ի սպան իա, այն տեղ
ն րան ք ապահով են , իսկ ես այստեղ սկսած մ աք րու թ յու ն ը պիտի ավ արտին հասցն եմ :
Պու տին ին կարելի է հասկացն ել, որ ես տեղ յակ եմ
ամ են ին չից` թ ող ն ա զ գ ու շան ա ու իմ դ եմ դ ավ եր
չգ ործի, ն ա կարծու մ է , թ ե ես իր համ ար երեխ ա
եմ , մ ոռան ու մ է , որ ես է լ ն ու յն « շկոլան » եմ
ան ցել: Ա լիև ի հետ պետք է առան ձին հան դ իպել,
հարկավ որ է ն րան ասել, որ մ են ք տեղ յակ են ք ,
որ Ա դ րբեջան ում հեղ աշրջում է կազ մ ակերպվ ու մ և
մ են ք ուզ ում են ք իրեն օգ ն ել այն կան խ ելու համ ար:
Կարծու մ եմ ` Ա լիև ը այդ լավ ութ յու ն ը չ ի մ ոռան ա,
ան պայմ ան կփ ոխ հատուցի: Ն րան կասեմ Օհան յան ի
ծրագ րի մ ասին , թ ող իրեն ք ն մ ան ատիպ մ իջոցառու մ ն եր կազ մ ակերպեն , ն րան է լ է ձեռն ատու ազ ատվ ել
ավ ելորդ մ արդ կան ցից:
Ա ն վ տան գ ութ յան խ որհրդ ի ան դ ամ ն երը լք եցին ն ախ ագ ահի ն ստավ այրը: Սաշիկը վ երցրեց սեղ ան ին դ րվ ած
կոն յակի շիշը և լցրեց գ ավ աթ ն երը:
— Սերժ ո ջան , իրո՞ք լուրջ բան է պատահե՞լ, — հարցրեց ն ա` գ ավ աթ ն երից մ եկը մ եկն ելով եղ բորը:
81

— Սաշիկ, վ ատ երազ եմ տեսել, կարծես իրական
լին եր:
— Յա՜, Սերժ իկ ջան , այդ պես ու րեմ ն :
— Հա՛, Սաշիկ ջան , Լյով իկին է լ եմ իմ աց տվ ել,
հեսա ու ր որ է կգ ա:
— Հա, Սերժ իկ ջան , ն ա զ ան գ եց ու ին ձ ասաց, որ
կան չել ես, հիմ ա ն ա
ճ ան ապարհին է :
— Սաշիկ ջան , երազ իս մ եջ մ եզ բոլորիս մ ահվ ան
է ին դ ատապարտել՝ ք եզ , Լյով իկին , ին ձ, մ եր երեխ ան երին :
— Ո՞ն ց թ ե, — զ արմ ացավ Սաշիկը, — ո՞վ Սերժ իկ ջան :
— Ժող ով ու րդ ը, Սաշիկ ջան , ժ ող ով ու րդ ը:
— Հա բա հիմ ա ի՞ն չ պիտի ան են ք , Սերժ ո ջան :
— Հիշու ՞մ ես, թ ե մ ի տարի առաջ ին չ է ի ասու մ :
— Ո՞ր մ եկը, Սերժ իկ ջան :
— Է ՛ն ն ախ ագ ահական ըն տրու թ յու ն ն երի ժ ամ ան ակ, որ
ասու մ է ի, որ եթ ե ժ ող ով ու րդ ը ին ձ չըն տրի, դ րան ց
ք թ երից եմ բերելու :
— Հա՛, բայց արեցին ք չէ ՞, Սերժ իկ ջան , ին չ որ
պետք ն է ր արեցին ք , հլա մ ի բան է լ ավ ելի:
Պատժ եցին ք , ին չ պես ասել է իր: Թ ան կացու մ ն ե՛ր, ն որ
ն շան ակում ն ե՛ր, բարոյական ու ք աղ աք ական ճն շու մ ն ե՛ր: Էլի այդ ք ան ից հետո ու զ ու մ են գ լու խ բարձրացն ել:
— Հա՛, Սաշիկ ջան այդ վ րեժ ից հետո ավ ելի են
կատաղ ել:
— Սերժ ո ջան , հիմ ա լավ ժ ամ ան ակն է դ րան ց
պատին դ եմ տալու , դ ու գ իտես, որ պետք լին ի
կարող եմ մ ի 2000 վ արձկան բերել, թ ող սատկացն են դ րան ց, ստեղ ժ ող ով ուրդ չ կա: Համ է լ ին չ ի՞ց
ես վ ախ են ում ` Եվ րոպան ու Ա մ երիկան մ եր մ եջք ին
են :
— Չ է , Սաշիկ ջան , հռե կոպալի հարց չ ի, որ այդ 82

պես հեշտ լու ծես:
— Լսի՛ր, Սերժ ո, դ ու այդ թ ող իմ վ րա, ես ամ են
ին չ կլու ծեմ :
— Է դ ո՞ն ց Սաշիկ ջան :
— Սերժ ո, տղ երք ին կասեմ , որ հան ցագ ործ աշխ արհի
ավ տարիտետն երի « սխ ոտկա » կազ մ ակերպեն
Երև ան ու մ ` ն արկո դ իլլերն երից ու զ ակոն ի գ ող երից
սկսած, կհավ աք են ք ն րան ց այստեղ , մ իայն պետք
է ապահով վ են ք այդ հավ աք ու յթ ի ան վ տան գ ու թ յու ն ը,
թ ող իրար
մ եջ
խ որհրդ ակցեն
ու որոշեն , ն րան ք
կլին են մ եր երաշխ իք ը, թ ող իրեն ց կան ալն երով մ եր
ան վ տան գ ու թ յու ն ը ապահով են , դ ու գ իտես, որ հան ցագ ործ աշխ արհը ավ ելի հզ որ է , ք ան մ եր բան ակն
ու МВ Д․ ․․
— Հա՛, է դ մ եկը
հաստատ այդ պես է , — ք մ ծիծաղ եց
ն ախ ագ ահը, — դ ե դ ու տես, ին չ որ պետք ն է արդ են
գ իտես:
— Սերժ ո բա Լով իկին ի՞ն չ գ ործ ես տալու :
— Լյով իկին առան ձին հան ձն արարական եմ տալու ,
այն պես որ Ա ն վ տան գ ու թ յան խ որհու րդ ը պետք չի
որ իմ ան ա, ն րան արտերկրու մ մ ի ք ան ի կարև որ
առաք ելութ յուն ն եր ուն ի, ն ա պետք է արտասահմ ան ում խ որացն ի մ եր հարաբերու թ յու ն ն երը, որպեսզ ի
ազ ատամ արտիկն երի « չ իստկան » առան ց աղ մ ու կի
ան ցկացն են ք : Ես վ ստահ եմ , որ ազ ատամ արտիկն երին
հեն ց կպան ք մ եծ աղ մ ու կ կբարձրացն են , առան ց
այն է լ ն րան ցից մ ի ք ան իսը շատ են ոգ և որվ ած,
ին ձ զ եկու ցել են մ ի կին ազ ատամ արտիկի մ ասին ,
ան ուն ը Սուսան ն ա Մ արգ արյան է :
— Հա՜, ն րա մ ասին , — ուրախ ացավ Սաշիկը, — ես է լ
եմ շատ լսել այդ կն ոջ մ ասին , դ ու իմ ացե՞լ ես, որ
այդ կին ը մ ուկ ու կատու է ր տարել կառավ արու թ յու ն : Գիտե՞ս, Մ ուկն է ր զ ան գ ել, դ ժ գ ոհու մ է ր այդ
83

կն ոջից, ին ձ հարցն ու մ է ր ին չ ան ի, ք ան ի որ արդ են
համ բերու թ յան բաժ ակը լցվ ել է :
Ն րան ք սկսեցին ծիծաղ ել.
— Ի սկ դ ու ի՞ն չ խ որհու րդ տվ եցիր:
— Ես է լ կես լու րջ կես կատակով ասացի, որ Ա վ ստրալիայի տոմ ս առն ի ու ու ղ արկի այն տեղ , համ ին ք ը
կհան գ ստան ա, համ է լ այդ կին ը:
— Ու ին չ, Մ ու կը համ աձայն վ ե՞ց, — հարցրեց ն ախ ագ ահը:
— Հա՛ ոն ց չհամ աձայն վ եց, ն ու յն իսկ ու րախ ացավ առաջարկիս վ րա, ասաց, որ հեն ց վ աղ վ ան ից այդ
հարցով կզ բաղ վ ի:
Ն րան ք ծիծաղ եցին :
— Սաշիկ ջան , մ տիցս դ եռ այդ մ ղ ձավ ան ջն է , ամ են
վ արկյան աչք իս առաջն
է ին այդ
դ իմ ակավ որվ ած
զ ին վ որն երը, Սաշիկ ջան , է ՛ս ժ ող ով ու րդ ը իր լավ ն
ու վ ատը չգ իտի դ րա համ ար պիտի է ՛ս ժ ող ով րդ ին
կեն դ ան ի- կեն դ ան ի թ աղ են ք ` մ եծից փ ոք ր պիտի սատկեն : Հիշու ՞մ ես չէ , որ ասու մ է ր, որ վ րեժ եմ
լու ծելու է ՛ս ապերախ տ ժ ող ով դ ից, բարոյապես պիտի
սատկացն եմ , ին չ ից որ դ ժ գ ոհու մ են պիտի ավ ել
խ րախ ուսվ ի: Երբ դ ժ գ ոհու մ են ղ եկավ արից, պիտի
այդ ղ եկավ արի պաշտոն ը ավ ելի բարձրացն ես` համ
ն ա կոգ և որվ ի ն որ պաշտոն ից ու կսկսի ժ ող ով րդ ին
սեղ մ ել ու արյու ն աք ամ ան ել, մ իայն բավ ական է
խ րախ ոսել ու ըն դ առաջել այդ պիսի մ արդ կան ց, ն րան ք
իրեն ց պաշտոն ի համ ար հարազ ատ հորն ու մ որը
կու րան ան : Սաշիկ ջան , ին չ ք ան մ արդ վ ատ է աշխ ատում այն ք ան մ եզ օ գ ուտ, ժ ող ով րդ ին պիտի ազ ատու թ յու ն չտաս, ան գ ամ ազ ատու թ յան հոտը պիտի
ք թ ն երը չըն կն ի, պիտի սեղ մ ես ն րան ց բռիդ մ եջ,
որպեսզ ի հն ազ ան դ լին են :
Սաշիկ
ջան , ազ ատու թ յուն ը մ են ք պիտի մ եր զ ավ ակն երին տան ք , որպեսզ ի
84

ան են այն ին չ ու զ ու մ են , դ ա ժ ող ով րդ ին
կզ գ աստացն ի, ն րան ք կիմ ան ան , որ մ եզ կպն ելով իրեն ց
ըն տան իք ն երի գ լխ ին փ որձան ք է գ ալու , որ
մ եզ
զ ավ ակն երին կպն ելով , իրեն ց հացին են վ այիս
լին ու մ :
Մ եզ պետք է խ ոն հարվ են ու վ ախ են ան ,
իրեն ց գ լու խ ը պիտի մ եր կրու ն կի տակ լին ի, երբ
պետք լին ի պիտի սեղ մ ես, որպեսզ ի շն չահեղ ձ
լին են , ան հն ազ ան դ են պիտի սեղ մ ես, բող ոք ավ որ
են պիտի սեղ մ ես, ազ ատու թ յու ն են ու զ ու մ պիտի
սեղ մ ես: Ա յն պես որ Սաշիկ ջան , ին չք ան շատ
վ ախ են ան , այն ք ան ավ ելի լավ կլին ի մ եզ համ ար:
Պիտի հասկան ան , որ մ եր դ եմ
խ աղ չկա`, սամ ասու դ արեք ցան կացածին , թ ող դ աս լին ի մ ն ացածին ,
չի հն ազ ան դ վ ու մ ու ղ իղ ճ ակատին ` թ ող գ ն ան ու
խ առն վ են հազ ար տարվ ա մ եռելն երին :
Սաշիկ ջան , ին չք ան շատ ն եղ են ք ժ ող ով րդ ին , այն ք ան
հեշտ կլին ի ն րան են թ արկել, վ ախ ը գ իտե՛ս ին չ
հզ որ ու ժ է , հարազ ատ հայր ու որդ ի կարող են
վ ախ ից իրար մ իս ու տել, պետք է ժ ող ով ու րդ ը հասկան ա, որ մ են ք շատ հզ որ են ք ` ոչ այն ք ան որք ան
կան ք , այլ ն ու յն իսկ չափազ ան ցն ելով
ու
ֆ ան տազ իայով պետք է վ ախ են ան այդ հզ որու թ յու ն ից:
Ի ն չ ք ան դ աժ ան ու խ իստ եղ ան ք , այն ք ան ավ ելի
շատ կհարգ են ու կվ ախ են ան : Պետք է մ րցակցու թ յու ն
ստեղ ծել, որպեսզ ի մ իայն մ եր մ իջոցով կարող ան ան
հաջող ութ յուն ն երի հասն ել, պետք է ն րան ց իրար
դ եմ հան ել, բայց ան ն կատ, ն րան ք իրար ոտք ի տակ
պիտի ք ան դ են , մ եկը մ յուսից պետք է վ ախ են ա,
որպեսզ ի մ եզ հեշտ լին ի ն րան ց կառավ արել ու
հն ազ ան դ եցն ել:
Փող , պաշտոն , հն արավ որու թ յուն ն եր տալով ` ն րան ց
պետք է հան են ք ժ ող ով րդ ի դ եմ , թ ող իրար մ իս
ու տեն , մ իև ն ույն է վ երջում օ գ տվ ելու է երրորդ ը`
85

այսին ք ն ` մ են ք : Սաշիկ ջան , հիմ ա ժ ամ ան ակն երը
փ ոխ վ ել են , բավ ական է որդ ին իմ ացավ , որ իր
հայրն է պատճ առը, որ չի կարող ան ու մ առաջ գ ն ալ,
ապա վ ստահ եղ իր ն ա սեփ ական հորը իր ձեռք երով
խ եղ դ ամ ահ կան ի, մ իայն մ ն ու մ է ն րան մ ղ ել դ րան ,
ն րան շահագ ռգ ռել, որպեսզ ի հան ու ն սեփ ական շահի
գ ն ա ն րան ին չին , որ դ ու ես ու զ ու մ : Սաշիկ ջան ,
պիտի իմ ան աս, որ թ շն ամ իդ ով է , արտաք ին թ շն ամ ին ն երի հետ կարող ես լեզ ու գ տն ել, ք ան ի որ
կարող ես բան ակցել փ ոխ զ իջու մ ն երի գ ն ալ, սակայն
ն երք ին թ շն ամ իդ վ ատն է , որով հետև ք ո ծոցից է
ելն ու մ , ն րա պատիժ ը ավ ելի սարսափ ելի է ու դ աժ ան :
Ա յն պես որ չպետք է թ ու յլ տան ք , որպեսզ ի մ եր
ոտք ի տակ ք ան դ են , ին չք ան շատ բան իմ ացան ք
ն րան ց մ ասին , այն ք ան հեշտ կլին ի կառավ արել:
Եթ ե ժ ող ով ու րդ ը ազ ատու թ յու ն է ու զ ու մ , պիտի
բռն ան աս ու ճ ն շես, եթ ե ժ ող ով ու րդ ը գ ու մ ար ու
հն արավ որու թ յու ն ն եր է ու զ ու մ , պետք է սն ու ն դ ի և
երթ և եկու թ յան գ ն երը բարձրացն ես: Եթ ե ժ ող ով ու րդ ը
ղ եկավ արից դ ժ գ ոհ է , պիտի բարձրացն ես ն րա
պաշտոն ը` հն արավ որու թ յուն չ տաս` ան ես այն ամ են ի
հակառակը, ին չ ժ ող ով ու րդ ն է պահան ջու մ : Սով ած
մ արդ ը մ իայն իր օ րվ ա հացի մ ասին է մ տածելու ,
ն ա ժ ամ ան ակ չ ի ուն են ա հեղ ափոխ ու թ յան մ ասին
ան գ ամ մ տածել, ժ ող ով ու րդ ը վ ախ են ու մ է , երբ
խ փ ում ես իր գ րպան ին , Սաշիկ ջան , ն րան ք գ իտեն ,
որ տուգ ան ք ն երով մ իայն վ ն ասելու են իրեն ց ըն տան իք ին : Մ են ք օ րեն ք ի ու ժ ով հաստատել են ք մ եր
իշխ ան ութ յուն ն ու ան վ տան գ ու թ յուն ը, սակայն ին չպես տեսն ում ես ժ ող ով րդ ի մ եջ կան կոտոշավ որն եր,
որոն ք պոզ երը ցցած գ ալիս են , ու րեմ ն մ են ք ն րան ց
հետ պիտի ավ ելի դ աժ ան լին են ք : Գիտես, Սաշիկ
ջան , կաշառակեր ղ եկավ արին ավ ելի բարձր պաշտոն
86

տալով դ ու շատ մ եծ գ ործ ես ան ու մ , առաջին ը, որ
ն ա հավ ատարիմ շան պես ծառայու մ է ք եզ ,
երկրորդ ը` ժ ող ով րդ ին հասկացն ու մ ես որ իրեն ց
բող ոք ն երն ու դ ժ գ ոհու թ յու ն ն երը ք ո տան ձին չեն :
Բայց մ իև ն ու յն է , ով ու զ ու մ է լին ի, ըն կերդ կամ
բարեկամ դ , մ իև ն ու յն ն է , թ ոկը ձեռիցդ բաց չթ ող ն ես,
հաճ ախ ակի պիտի « ք սի » տաս ժ ող ով րդ ի վ րա,
որպեսզ ի հասկան ան , որ իր գ լխ ին տեր ու ն ի:
Սաշիկ ջան , երբ որ ժ ող ով ու րդ ը զ գ աց, որ տերը
թ ու յլ է , ապա կփ որձի ու րիշ տեր փ ն տրել, ք եզ ան ից
ու ժ եղ կամ է լ վ ատագ ու յն դ եպք ու մ կարող է ին ք ն
իրեն հռչակել որպես իր գ լխ ի տեր: Մ եր գ ործու մ
պիտի մ իշտ լին են ք իրեն ց համ ար « Տեր » որպեսզ ի
հասկան ա, որ իր պարան ոցը ք ո ոտք ի տակ է ,
կարող ես փ ակել ն րա բոլոր ճ ան ապարհն երը ու
ն ա կդ առն ա ԲՈՄ Ժ: Գիտես, Սաշիկ ջան , մ եր ժ ող ով ու րդ ը բոմ ժ դ առն ալու ց սարսափ ու մ է , այն պես որ
ն րան ք
մ իայն երկու տարբերակ ու ն են ` կամ պետք
է են թ արկվ են մ եզ , կամ է լ` բոմ ժ ու ըն չազ ու րկ
դ առն ան : Սաշիկ ջան , մ են ք Հայաստան ով չպետք է
սահմ ան ափակվ են ք , ք ան ի որ սփ յու ռք ու ն են ք , դ ա
մ եծ եկամ ուտի մ իջոցն եր է , պետք
է այդ հն արավ որութ յուն ից օ գ տվ ել, ք արոզ չ ական մ եք են ան շատ
բան է ան ում , գ իտես, երբ գ ն ում եմ օ տար երկրն եր, սփյու ռք ահայերը մ իշտ ծաղ իկն երով ու աղ ու
հացով են դ իմ ավ որում , դ ա ն շան ակու մ է , որ պիտի
խ ոստում ն երով շռայլես, գ այթ ակղ ես ն րան ց, որ
Հայրեն իք ը իրեն ց կարոտու մ է , և մ իշտ պատրաստ
է ն րան ց ըն դ ուն ել հայրեն իք ու մ , բայց գ իտես Սաշիկ
ջան , երբեք պիտի թ ու յլ չ տան ք , որպեսզ ի
Հայաստան ը և Սփ յու ռք ը մ իավ որվ են , ք ան ի որ դ ա
շատ վ տան գ ավ որ է մ եզ համ ար, բավ ական է `
ն րան ք մ իավ որվ են մ եկ գ աղ ափարի ու ն պատակի
87

շու րջ ու գ ն ա՜ց, ն րան ց
չես կարող երբեք
կան գ ն եցն ել: Սփ յու ռք ու մ ապրած մ արդ ը գ իտի ազ ատու թ յու ն ը ին չ բան է և
կարիք
չկա, որպեսզ ի
իր
իմ ացածը գ ործածի հայրեն իք ու մ , ն րան ց մ տավ որ
կարող ու թ յու ն ն երը մ եզ հարկավ որ չեն , մ եզ մ իայն
ն րան ց գ ու մ արն երն է պետք , այն պես որ չպետք է
թ ող ն են ք , որ իրեն ց ազ ատու թ յան
ք արոզ ն երով
փ չացն են Հայաստան ի մ թ ն ոլորտը: Ա յն պես որ Սաշիկ
ջան մ են ք պետք է ան ըն դ հատ սփ յու ռք ի ու հայրեն իք ի մ իջև պատն եշ սարք են ք , որպեսզ ի խ ու սափ են ք
ավ ելորդ ք աշք շու կն երից: Սփ յու ռք ու մ պետք է ոգ և որեն ք , որ մ եր ն պատակը հայոց ցեղ ասպան ու թ յան
հարցն է , ն րան ք այդ թ եմ ան սիրու մ են , այն պես
որ թ ող իրեն ց համ ար ան իմ աստ պայք արեն , այսպիսով իրեն ց ու շադ րու թ յու ն ը
կշեղ են ք
Հայաստան ից,
Ի սկ հայաստան ցին երին է լ պիտի հասկացն են ք , որ
տեսեք սփ յու ռք ահայի սոցիալական վ իճ ակը շատ լավ
է բայց ն րան ք չեն ու զ ու մ օգ ն ել Հայաստան ի իրեն ց
հայրեն ակիցն երին : Երկու դ եպք ու մ է լ օգ ու տը մ ն ու մ է
մ եզ , ամ են ակարև որը` պետք է օգ տագ ործել եկեղ եցին
և կրոն ը, Սփ յու ռք ում այդ խ այծը հեշտ են կու լ
տալիս, իսկ Հայաստան ում է լ հեշտ է , ավ ելի հեշտ է
ժ ող ով րդ ին մ ասն ատել օ րեն ք ով . մ են ք արդ են ճ ան աչ ել
են ք աղ ան դ ն երի ու համ ասեռամ ոլն երի ազ ատու թ յան
օրին ագ իծը, ք ան ի որ դ րան ք ոչ թ ե փոք րամ ասն ու թ յուն են , այլ` մ եծամ ասն ութ յու ն : Համ ասեռամ ոլն երից
ու աղ ան դ ն երից մ եզ օգ ու տից բացի վ ն աս չ կա,
Եվ րոպական կառու յցն երը մ եծ գ ու մ արն եր են հատկացն ում մ եզ ն րան ց պաշտպան ելու համ ար, մ են ք
պետք է շահավ ետ օ գ տագ ործեն ք այդ գ ում արն երը`
փող ը մ եզ օրեն ք ն երն է լ գ են դ երն երին ու աղ ան դ ավ որն երին : Մ իև ն ույն է , Սաշիկ ջան , է ՛ս ժ ող ով ուրդ ը
գ եյերի ու աղ ան դ ավ որն երին դ եմ է , իսկ եթ ե դ եմ է ,
88

ու րեմ ն ` ի՞ն չ են ք ան ու մ ...
— Դե՜, եթ ե դ եմ է , ու րեմ ն ` ան ու մ են ք դ րա հակառակը, — գ ու շակեց Սաշիկը:
— Ա պրե՛ս, Սաշիկ ջան , հեն ց այդ պես է լ ան ու մ
են ք , գ են դ երն երին պաշտպան ու մ են ք
ժ ող ով րդ ից,
մ իև ն ու յն է , դ րան ց բախ ու մ ն երից է լի մ եզ է օգ ու տ
մ ն ու մ , թ ող իրար մ իս ու տեն , մ ին չև վ երջան ան :
Ժող ով րդ ին պիտի բաժ ան են ք շերտերի, մ ասերի, կու սակցու թ յու ն ն երի, աղ ան դ ն երի ու համ ասեռամ ոլն երի...
Սաշիկ ջան , Ա ստվ ած Բաբելոն ի աշտարակը կործան ելու համ ար ժ ող ով րդ ին լեզ ու ն ն եր տվ եց, մ են ք է լ
պիտի ն ու յն ը ան են ք ` բաժ ան են ք կու սակցու թ յու ն ն երի, սոցիալական և դ ասակարգ ային շերտերի, որպեսզ ի ն րան ց
ջու րը մ ի առվ ով չհոսի:
Սաշիկ ջան , հեն ց կարող ացան ք ն րան ց զ ատել իրարից, ապա համ արիր, որ գ ործի կեսն արվ ած է `
ան հրաժ եշտու թ յան դ եպք ու մ ն րան ց կարող ես իրար
դ եմ հան ել, իսկ ն րան ք
է լ իրեն ց հերթ ին
իրեն ց
համ ար հով ան ավ որյալ են փ ն տրելու ու ու զ են թ ե
չու զ են գ ալու են մ եզ մ ոտ, ք ան ի որ մ են ք հզ որ
են ք ամ են ին չով ` և գ ում արով և օ րեն ք ով :
Մ են ք , Սաշիկ ջան , բոլորին պիտի պաշտպան են ք ,
որպեսզ ի հասկան ան , որ մ են ք են ք իրեն ց գ լխ ի
տերը, առան ց մ եզ ն րան ք կորած են , մ են ք պետք
է կարգ ավ որող ի դ երում լին են ք : Սաշիկ ջան , մ են ք
շուտվ ան ից օ րեն ք ով ամ րագ րել են ք մ եր իշխ ան ութ յուն ը, այն պես որ օրեն ք ից ուժ եղ բան չ կա, մ եռն եմ
օրեն ք ին ... Մ եր դ եմ ելն ող ն երին պետք է օ րեն ք ով
պատժ են ք ` ան կախ ն րան ից թ ե
դ ա արդ ար է , թ ե`
ոչ ... Սկզ բում գ ործի են ք դ ն ում վ արչական տույժ երը, հետո` կալան ք ու ձերբակալու թ յու ն ... Ժող ով րդ ի
գ րպան ին հեն ց որ խ փ ում ես ն րան ք իսկու յն
զ գ աստան ում են
ու հն ազ ան դ վ ու մ , այն պես որ,
89

Սաշիկ ջան , շարու ն ակիր ն ու յն ոճ ով :
Սաշիկ ջան , երեկոյան Քոչարյան ի հետ հան դ իպու մ
ու ն եմ , չն այած ն րան առավ ոտյան է ի սպասու մ ,
պարզ վ ու մ է գ ն ացել է Ա մ երիկա, ասաց, որ երեկոյան այստեղ կլին ի:
Բացվ եց աշխ ատասեն յակի դ ու ռը, ու ն երս մ տավ
ն ախ ագ ահի մ յու ս եղ բայրը` Լև ոն Սարգ սյան ը, եղ բայրն երը ող ջագ ու րվ եցին :
— Է ՛ս խ ե՞ր լին ի Սերժ ո ջան , — Սաշիկի դ եմ ք ի
լրջու թ յու ն ը Լև ոն ին ան հան գ ստացրեց, — կն երեք , շու տ
չկարող ացա գ ալ...
— Չ է , Լև ոն ջան լավ է լ ժ ամ ան ակին ես եկել, չէ ի
ու զ ու մ որ ք եզ տեսն եին այստեղ :
— Ի ն չու ՞, լու րջ բան է պատահե՞լ...
— Լև ոն ջան , որ ասեմ չես հավ ատա, — խ ոսեց
ն ախ ագ ահը:
— Տղ ե՛րք լու րջ բան է պատահե՞լ, — ան հան գ ստացավ
ն ա, — դ ե՛ խ ոսեք ի՞ն չ եք բերան ն երդ ջու ր առել...
— Լև ոն ջան , մ եզ դ ատապարտել են մ ահվ ան , — ասաց
ն ախ ագ ահը:
— Ի ն չ պե՞ս... Ո՞վ , — Լև ոն ի թ ու ք ը չ որացավ բերան ու մ :
Ն ախ ագ ահի առան ձն ատան ու ժ եղ ացվ ած
հսկող ու թ յու ն ը և ռազ մ ական տեխ ն իկայի
ն երկայութ յու ն ը ն րան
ան հան գ ստացրել է , և հիմ ա եղ բոր կցկտու ր բացատրութ յուն ը:
— Լև ոն ջան , վ իճակը շատ լու րջ է , — Լև ոն ի դ եմ ք ը
այլայլվ ել է ր` հարցական ն այում է ր մ եկ Սաշիկի
դ եմ ք ին , մ եկ` Սերժ իկի,
— Բա հիմ ա ի՞ն չ պիտի ան են ք , — խ առն վ եց ն ա:
— Ես արդ են հրահան գ ել եմ ին չ որ պետք ն է , — հան գ ստացրեց ն ախ ագ ահը, — ք իչ առաջ Ա ն վ տան գ ու թ յան
խ որհրդ ի ն իստ է ր, Ա ն վ տան գ ութ յան խ որհրդ ի
ն որ
ն ախ ագ ահ եմ ն շան ակել Ն արեկին ...
8:

— Ո՞ր Ն արեկին , — զ արմ ացավ ն ա, — մ եր Ն արեկին ...
— Հա, մ եր Ն արեկին , — բացատրեց Սաշիկը,
Ու րեմ ն իսկապես հարցը ավ ելի լու րջ է ր, ք ան
կարելի է ր պատկերացն ել, Լև ոն ը եղ բորը` Սերժ իկին
լավ է ր ճ ան աչու մ , այն պես որ ն ա ան իմ աստ ու
առան ց հաշվ արկի որոշու մ չէ ր կայացն ի: Սաշիկի
որդ ու ` Ն արեկի ն որ ն շան ակու մ ը
համ ոզ ու մ է ր, որ
Սերժ իկը ոչ մ եկին չի վ ստահու մ , այդ ն շան ակու մ ը
մ իայն ձև ական է , ք ան ի որ Ն արեկը այդ պիսի բան երից շատ
հեռու է :
Սերժ իկը կարծես ծերացել է ր, ին չով է լ պայմ ան ավ որվ ած այդ լու րի լրջու թ յու ն ը:
— Սերժ իսկ որտեղ ի՞ց իմ ացաք , ի՞ն չ ո՞վ , և ին չու ՞
են ու զ ու մ մ եզ սպան ել, — ան հան գ ստացավ Լև ոն ը:
— Լև ոն ջան , հիմ ա կարև որ չի թ ե ով է հայտն ել
այդ լու րը, կարև որը, որ պետք է զ գ ու շան ալ ու
խ իստ մ իջոցն եր ձեռք առն ել հեղ ափ ոխ ու թ յու ն ը կամ
հեղ աշրջու մ ը կան խ ելու համ ար:
— Սերժ ո, իսկ ես ի՞ն չ կարող եմ ան ել, ես վ ստահ
եմ , որ ք ո ծրագ իրը կաշխ ատի...
— Դե, փորձում են ք , Լև ոն ջան , իսկ ք եզ համ ար
հստակ ծրագ իր ու ն եմ , — բացատրեց ն ախ ագ ահը:
— Ա յսօր կմ եկն ես Դուբայ և կհան դ իպես Ի լհամ
Ա լիև ի հետ, ն րան կասես ին չ որ հիմ ա ք եզ
կփ ոխ ան ցեմ , տես պետք է դ երիդ մ եջ մ տն ես և
կարող ան աս համ ոզ ել ն րան ... Ա յն ին ֆ որմ ացիան
ին չ որ պատրաստել եմ ...
— Սերժ ո ջան
դ ու գ իտես, որ ին չ որ պետք ն է
ես կան եմ , մ ի՛ ան հան գ ստացի:
— Լև ոն , ամ են ին չ բան ավ որ ես ասելու Ա լիև ին ,
ոչին չ չկա գ րավ որ ն ախ ապատրաստած` այն պես որ
ուշադ իր կլսես, ոչ ին չ բաց չ թ ող ես...
— Հարց չկա, Սերժ իկ ջան , ին չ պես պետք ն է
91

կարվ ի...
— Լև ոն , սա ոչ պաշտոն ական հան դ իպու մ է , խ իստ
գ աղ տն ի, այն պես որ կզ ան գ ես ան ձամ բ Ա լիև ին
ու
ն րա հետ կպայմ ան ավ որվ ես... Ա լիև ին կփ ոխ ան ցես
որ շատ շտապ է ձեր հան դ իպու մ ը, ասա որ իր
ըն տան իք ի ան վ տան գ ու թ յան մ ասին է խ ոսք ը, վ ստահ
եմ ն ա առան ց երկարացն ելու կգ ա հան դ իպմ ան ը:
— Ի ն չպես որ կասես, Սերժ ո ջան . — համ աձայն վ եց
Լև ոն ը, — վ ստահիր ին ձ` հան դ իպու մ ը կլին ի...
— Ու րեմ ն , Ա լիև ին կասես, որ Եվ րոպայից
պաշտոն յան ն եր է ին եկել Հայաստան և առաջարկու մ է ին
մ եզ համ ագ ործակցել... Բան ը ն րան ու մ ն է , որ
Ա դ րբեջան ու մ կազ մ ակերպվ ու մ է ռազ մ ական հեղ աշրջու մ , մ եզ խ ն դ րել են , որպեսզ ի
մ են ք ձեռն պահ
մ ն ան ք
Ա դ րբեջան ի ն երք ին
ք աղ աք ական
խ առն աշփ ոթ ից, կասես որ դ եռ մ են ք
Եվ րոպացին երին
պատասխ ան չեն ք տվ ել, ցան կան ու մ է ին ք ձեզ
տեղ յակ պահել` ն որ: Եվ րոպացին երի ասելով ` Ա լիև ի
աշխ ատակազ մ ի բարձրաստիճ ան զ ին վ որական ն երի
մ իջոցով է արվ ելու հեղ աշրջու մ ը: Դե, մ են ք որպես
վ ստահելի գ ործըն կերն եր,
մ եր
պայմ ան ավ որվ ածութ յան համ աձայն ն րան տեղ յակ են ք պահու մ
մ ոտալուտ վ տան գ ի մ ասին ... Լև ոն ջան , Ա լիև ին
կասես, որպեսզ ի մ իջոցն եր ձեռք առն ի իր ըն տան իք ի
ան վ տան գ ութ յուն ն ապահով վ ելու համ ար, հարկն
եղ ած դ եպք ում մ են ք կարող են ք օ գ ն ել ին չ ով , որ
հարկ լին ի...
— Սերժ ո ջան , սա շատ լավ մ իտք է , հոյակապ
գ աղ ափար է ... Կեցցես... Ա յն պես որ մ ի
ան հան գ ստացի,կմ ատուցեմ ասածն երդ ին չպես հարկն
է ...
— Լև ոն ջան , Ա լիև ին կասես, որ մ են ք լավ առաջարկու թ յուն ուն են ք , եթ ե կցան կան ա լսել առաջարկու թ 92

յու ն ը, ու րեմ ն կասես ն րան այն ին չ կասեմ հիմ ա։
— Եղ ավ , Սերժ իկ ջան , — համ աձայն վ եց Լև ոն ը, Սաշիկը
կոն յակի գ ավ աթ ն երը ձեռք ին մ ոտեցավ Լև ոն ին և
տվ եց ն րան , ն ա վ երցրեց գ ավ աթ ը ու մ եկ կու մ
արեց, ֆ րան սիական կոն յակը ք իչ թ արմ ու թ յու ն տվ եց,
առան ց այն է լ վ ախ ից չորացել է ր բերան ը:
— Լև ոն ջան , Ա լիև ը թ ող եռամ սյա ռազ մ ական
հավ աք ն եր կազ մ ակերպի, պատճ առաբան ելով , որ
Ա դ րբեջան ա- Ղ արաբաղ յան սահմ ան ագ ծին
լարվ ածու թ յու ն կա, ն ու յն բան ն մ են ք կան են ք , որպեսզ ի
կասկածելի չթ վ ա այդ ն երկայացու մ ը, թ ե չէ
լրատվ ական
ծառայու թ յու ն ն երին ավ ելորդ
մ եկն աբան ու թ յու ն ն երի առիթ են փ ն տրու մ : Ի սկ սահմ ան ագ ծի
լարվ ածու թ յու ն ը հասարակական ու շադ րու թ յու ն ը
կշեղ ի, այդ ժ ամ ան ակ ն երք ին
ք աղ աք ական գ զ վ ըրտոցը
կարող է մ եկն աբան վ ել որպես պետական
դ ավ աճ ան ու թ յու ն ու ռազ մ ադ աշտային
տրիբու ն ալով
կարելի է գ ն դ ակահարել ցան կացածին ն րան
դ արձն ելով հայրեն իք ի դ ավ աճ ան : Հարկն եղ ած
դ եպք ու մ
թ ող ն րան ց ու ղ արկի ճ ակատային գ իծ,
մ եր դ իպուկահարն երի կամ
հրետան ային մ արտկոցն երի կրակի տակ կչեզ ոք ացն են ք ն րան ց, այդ պիսով
ն ա զ երծ կմ ն ա ավ ելորդ դ ատավ արութ յուն ն երից:
— Սերժ ո ջան , ճ իշտն ասած, այս վ երջին ասածդ
լավ չեմ կարող ան ում պատկերացն ել, — ըն դ հատեց
Լև ոն ը:
— Լավ , բացատրեմ ավ ելի պարզ , որպեսզ ի հասկան աս... Ա յս ամ են ը ին չ ասացի իրական ացն ելու են ք
Ա յս ամ են ը ին չ ասացի իրական ացն ելու են ք մ են ք ,
սակայն ադ րբեջան ցին երին ն ու յն պես պետք է դ արձն են ք գ ործի մ ասն ակից, այն պես որ ք ո առաք ելու թ յու ն ը շատ կարև որ է ... Լև ոն ջան , մ եզ սպասվ ող
վ տան գ ը ազ ատամ արտիկն երի կող մ ից
է լին ելու,
93

Ա զ ատամ արտիկն երը ու զ ու մ են ռազ մ ական
հեղ աշրջու մ ան ել, և մ իակ մ իջոցը այդ աղ ետը
կան խ ելու համ ար, ն րան ց
ոչն չացն ելն է ` առան ց
դ ատավ արու թ յան ու առան ց մ եկն աբան ու թ յու ն ն երի:
Հիմ ա Օհան յան ը հայտարարելու է , որ սահմ ան ագ ծին
վ իճ ակը լարվ ած է , հայտարարելու է եռամ սյա զ ին վ որական հավ աք ն եր, որպեսզ ի ազ երին երի համ ար դ ա
մ արտահրավ եր չթ վ ա, պետք
է
Ա լիև ին
ն երկայացն ես իմ բեմ ադ րու թ յու ն ը ն ու յն
երան գ ավ որու թ յամ բ...
Ի սկ Ա լիև ը կարող է առիթ ից օգ տվ ել ու ազ ատվ ել
իր թ շն ամ ին երից...
— Ա հա թ ե ին չ, ն որ հասկացա, — ու րախ ացավ Լև ոն ը,
— ու րեմ ն , մ են ք պետք է ասեն ք Ա լիև ին , որ մ իայն
իրեն օգ ն ելու համ ար են ք կազ մ ակերպու մ այդ
մ իջոցառու մ ն երը...
— Ա յո՛, Լյով ջան , հե՛ն ց այդ պես, մ եր
մ ոտի այս
իրավ իճ ակը խ իստ գ աղ տն ի
պետք է մ ն ա, մ են ք
այդ ամ են ը ան ու մ են ք մ իայն մ եր
գ ործըն կերոջ
ան վ տան գ ու թ յան համ ար...
— Պա՜րզ է , Սերժ իկ ջան ...
— Ուրեմ ն , Ա լիև ը իր եռամ սյա հավ աք ը կուղ արկի
մ արտական հեն ակետեր, ու մ եզ կտա ն րան ց կոորդ ին ատն երը, այն պես որ մ եր հրետան ին իր կրակով
կոչ ն չացն ի ն րան ց: Ի սկ
որպեսզ ի դ ա մ իջազ գ ային
լրատվ ամ իջոցն երի կող մ ից չ պարզ աբան վ ի մ եկ այլ
ձև ով , մ եր դ իրք երի ու ղ ղ ու թ յամ բ
կարող են փ ոխ ադ արձ կրակ բացել, մ են ք ն րան ց կտան ք
համ ապատասխ ան կոորդ ին ատն երը...
Ա յն պես որ
ազ ատամ արտիկն երի հարցերը
մ եկըն դ մ իշտ կլուծեն ք :
— Բայց Սերժ ո ջան
իսկ եթ ե ազ ատամ արտիկն երը
հրաժ արվ են մ ասն ակցել եռամ սյա հավ աք ն երին , — հարցրեց Լև ոն ը:
94

— Չ է ՛, Լև ոն ջան , չեն հրաժ արվ ի, — ու րախ ասաց
Սաշիկը, — Սերժ ոն դ րա ելք ը գ տել ա...
— Լև ոն ջան , հրաժ արվ ող ն երին կհամ արեն ք դ ասալիք
և հետախ ու զ ու մ կհայտարարեն ք , — բացատրեց ն ախ ագ ահը, — հետո է լ տու գ ան ային գ ու մ արտակն երի հետ
կտան են ք որտեղ հարկն է , ու այն տեղ է լ կավ արտեն իրեն ց պայք արը...
— Սերժ ո ջան , դ ա հիան ալի
գ աղ ափ ար է ` ան ձայն
ու ան աղ մ ու կ... Գիտես, ազ երին ն երը ու րախ կլին են ,
որ մ ի այդ պիսի գ ու մ արտակ ն վ իրեն ք իրեն ց` թ ող
ին չ ու զ ու մ են ան են , համ իրեն ք կզ վ արճ ան ան ,
համ է լ մ եզ օգ ու տ
կլին ի...
— Հեն ց այդ պես, Լև ոն ջան , մ ն ու մ է , որ դ ու
Դու բայու մ հան դ իպես Ա լիև ին
ու բացատրես իր
ան ելիք ը, այն պես որ ն ա պետք է կու լ տա մ եր
պատրաստած խ այծը...
— Ա ն հոգ , Սերժ ո ջան , դ ա իմ գ ործն
է կան եմ ,
ին չպես հարկն է , — խ ոստացավ եղ բայրը:
Եղ բայրն երը իրար հրաժ եշտ տվ եցին և դ ու րս եկան
աշխ ատասեն յակից:
Ն ախ ագ ահը վ երցրեց սեղ ան ին դ րվ ած կոն յակի գ ավ աթ ը ու մ եկ կու մ արեց.
— Օ՜ֆ , ին չ ծան ր գ ործ է , հոգ ն եցի...
Բացվ եց դ ուռը և Ռ իտան մ տավ ն երս.
— Սերժ ի՜կ ջան , կարելի՞ է ...
— Հա՛, Ռ իտա եկ, — կին ը ժ պիտը դ եմ ք ին մ ոտեցավ
և փարվ եց ամ ուսն ու պարան ոցին .
— Սերժ իկ ջան , չ ե՞ս մ ոռացել ան ակն կալի մ ասին ...
— Ռ իտա ջան , չեմ մ ոռացել... Բայց լավ կլին եր ք իչ
ուշ, Ռ ոբիկի հետ պիտի հան դ իպեմ , վ երջացն են ք ն որ:
— Լավ , ին չպես որ ասես... Բայց Սերժ իկ ջան , Ռ ոբիկի
հարսը այս երկու օրը պիտի ազ ատվ ի, չ ե՞ս գ տն ու մ ,
որ ավ ելորդ է ր ն րան ան հան գ ստացն ել, ին չ ք ան
95

չլին ի մ արդ ը առաջին ան գ ամ պապիկ է դ առն ու մ ...
— Չ է ՛ Ռ իտա ջան , ըն դ հակառակը թ ող գ ա, որպեսզ ի
ապագ այու մ իր թ ոռն իկը բոմ ժ ի կարգ ավ իճ ակու մ
չհայտն վ ի...
— Լավ է լի, Սերժ իկ, այդ պես մ ի ասա... Ա ստվ ած
չան ի, որ այդ պիսի բան պատահի:
Համ է լ Ռ ոբիկի թ ոռն իկը Ա մ երիկայի ք աղ աք ացի է ,
տն ով - տեղ ով
ապահով վ ած, այն պես որ այդ պիսի
փ որձան ք ն երից Ռ ոբիկը
արդ են ապահով ագ րել է իր
զ ավ ակն երին :
— Չ է , Ռ իտա ջան սխ ալվ ու մ ես, ոչ մ եկ ապահով վ ագ րվ ած չի, ես է լ մ ին չ երեկ այդ պես է ի մ տածու մ ,
սակայն երեկվ ա մ ղ ջավ ան ջս այն պես հստակ ու
պարզ է ր, որ կարծես իրական լին եր.
Եթ ե չարթ ն ացն եիր երև ի կաթ վ ածահար
լին եի...
— Սերժ ո ջան , դ ա մ իայն երազ է ր, — հան գ ստացրեց
կին ը,
— Ռ իտա, բայց կարծես իրական պատկեր լին եր, ու
հիմ ա ն ստել ու սպասել ն մ ան վ ախ ճ ան ի ես չեմ
պատրաստվ ու մ :
Թ ակեցին աշխ ատասեն յակի դ ուռը, Ռ իտան շտապեց
բացել դ ուռը, սպասուհին շշու կով ին չ որ բան ասեց
տան տիրուհուն :
— Սերժ ո՛, Ռ ոբերտն է ժ ամ ան ել, — դ ռան մ ոտից ձայն
տվ եց կին ը,
— Հա՛, թ ող ն երս գ ա...
Ռ իտան Ռ ոբերտին հրավ իրեց ն երս:
— Բարև , Ռ իտա ջան , ք եզ համ ար գ եղ եցիկ ն վ եր
եմ բերել, կարծում եմ կհավ ան ես, — ասաց Ռ ոբերտը,
— Ռ իտա ջան մ ուտք ի մ ոտ ան վ տան գ ու թ յան
աշխ ատող ն երը վ երցրեցին ...
— Լավ , շն որհակալու թ յուն , Ռ ոբերտ ջան , ես
կվ երցն եմ , ն երս եկ, Սերժ իկը վ աղ ուց
ք եզ է
սպասու մ :
96

Քոչարյան ը մ ոտեցավ և գ րկեց ըն կերոջը.
— Սերժ ջան , է ս ի՞ն չ է պատահել, տեսն ու մ եմ
խ առն ես, զ րահամ եք են ան երը ին չու են այստեղ ...
— Ռ ոբերտ ջան , շատ վ ատ բան է կատարվ ել,
այն պես որ ք եզ չասելը սխ ալ կլին եր... Մ եր ըն տան իք ն երի ան վ տան գ ու թ յան հարցն է ր, դ րա համ ար
մ տածեցի ք եզ կան չել...
— Չ է , լավ ես արել որ իմ աց ես տվ ել, դ ու գ իտես
որ իմ համ ար առաջին ը
ըն տան իք ն է ` ն որ
մ ն ացածը...
— Հա, դ րա համ ար է լ շտապեցի ք եզ իմ աց տալ:
— Դե, ասա տեսն են ք
ի՞ն չ է պատահել, — հարցրեց
ըն կերը:
— Ռ ոբերտ ջան , երեկ ին ձ զ եկու ցել են , որ մ ոտակա օրերս մ եզ մ ոտ
ռազ մ ական հեղ աշրջու մ
են
պատրաստու մ և ն րան ց առաջին թ իրախ ը իմ ու
ք ո ըն տան իք ն երն են , այն պես որ պետք է մ իջոցն եր ձեռք առն են ք կան խ ելու վ տան գ ը:
— Ա հա թ ե ին չ, ու րեմ ն դ րա համ ար է ր առան ձն ատան այս զ րահատեխ ն իկան , — ասաց Քոչարյան ը, —
Սերժ ջան , մ ի բան ասեմ չ ես հավ ատա, մ ի ք ան ի
օ ր առաջ մ ի սարսափ ելի երազ տեսա, մ եզ կեն դ ան ի- կեն դ ան ի այրում է ին
կրակի վ րա, սարսափից
վ եր թ ռա, սիրտս ին չ որ վ ատ բան է ր կան խ ագ ու շակում , ասացի զ ան գ եմ ք եզ պատմ եմ
երազ ս,
Բելլան չթ ող եց, ասաց ք ո մ ղ ձավ ան ջով Սերժ իկին
մ ի ան հան գ ստացրա, առան ց այն է լ խ եղ ճ մ արդ ը
ծան րաբեռն վ ած է աշխ ատու մ ... Դրա համ ար չու զ եցա
ք եզ ան հան գ ստացն ել... Գիտես, Սերժ ու րեմ ն
հեն ց
պատահական չէ ր այդ երազ ը:
— Ի ն չպես տեսն ում ես, պատահական չ է ր, — ասաց
ն ախ ագ ահը:
— Սերժ , այն պես պարզ
է ի տեսն ու մ այդ ամ են ը,
97

որ կարծես իրական լին եր...
— Հա՜, պատկերացն ու մ եմ , Ռ ոբերտ
ջան , — խ որամ ան կ ժ պտաց ն ախ ագ ահը, — գ իտես, երբ ին ձ զ եկու ցեցին այդ մ ասին , հավ ատալս չէ ր գ ալիս, սակայն
հետո
համ ոզ վ եցի, ք ան ի որ հեղ աշրջու մ ի
մ ան րամ ասն ծրագ իրը
իմ աչք ով տեսա...
— Սերժ իկ ջան , իսկ ի՞ն չ է հայտն ի, — հարցրեց
Ռ ոբերտը,
— Գիտես, չեմ ու զ են ա այդ սարսափ ելի ծրագ իրը
ն երկայացն ել, ք ան ի որ մ ու րազ ի վ րա ես, պապիկ
ես դ առն ալու , այն պես ավ ելորդ գ լխ ացավ ան ք է ,
մ իայն
կասեմ , որ ք ո երազ ի ն մ ան մ ի բան է ր...
— Լավ , ճ իշտ ես, դ ա կարև որ չի, ես վ ստահ եմ ,
որ դ ու ք ո ան ելիք ը գ իտես, և վ ստահ եմ , որ
համ ատատասխ ան մ իջոցն եր արդ են ձեռք ես առել...
— Հա, այսօր առավ ոտյան Ա ն վ տան գ ու թ յան խ որհրդ ի
ն իստ է ի գ ու մ արել, մ եր Ն արեկին ն շան ակել եմ
ան վ տան գ ու թ յան խ որհրդ ի ղ եկավ ար...
— Ո՞ր Ն արեկին , — զ արմ ացավ ըն կերը,
— Դե, Սաշիկի տղ ու ն ` Ն արեկին ...
— Բայց Սերժ իկ ջան , Ն արեկը դ րան ից գ լու խ կհան ի՞,
— զ արմ ացավ ն ա:
— Չ է , իհարկե գ լուխ չի հան ի, սակայն ուրիշ մ արդ
չ կա վ ստահելի, այն պես որ բոլոր գ ործերը ին ք ս
կան եմ . այդ պես ավ ելի ապահով է :
— Սերժ ջան , դ ե դ ու գ իտես ք ո ան ելիք ը, սակայն
եթ ե ին չ որ բան ով կարող եմ օ գ ն ել
ասա` ես
պատրաստ եմ թ ե ֆ ին ան սապես, թ ե բարոյապես...
— Ռ ոբերտ ջան , հա դ րա համ ար է լ այստեղ ես...
Ուրեմ ն , այս
ամ են խ առն աշփոթ ի հեղ ին ակն երը
ազ ատամ արտիկն երն են , այն պես որ պիտի դ րան ցից
ազ ատվ են ք ...
Ռ ոբերտը սկսեց ծիծաղ ել.
98

— Սերժ , հիշու ՞մ ես չէ Վազ գ են ը ին չ է ր ասու մ ...
— Չ է , ո՞ր մ եկը Ռ ոբիկ ջան , — հարցրեց ն ախ ագ ահը
— Վազ գ են ն ասու մ է ր, որ
ազ ատամ արտիկն երը
պատերազ մ ից հետո դ առն ալու են մ եզ համ ար մ եծ
գ լխ ացավ ան ք , այն պես որ ն րան ցից ին չք ան
շու տ
ազ ատվ են ք
այն ք ան
լավ , ք ո կարծիք ով ն ա ին չու
հեն ց հան ցագ ործ Մ ան վ ելին ն շան ակեց 5 - րդ կամ ավ որական բրիգ ադ ի հրամ ան ատար, ն ա հեն ց այդ
կամ ավ որն երին է լ
պիտի ոչն չացն եր մ ին չև պատերազ մ ի ավ արտը: 1994- ին Մ արտակերտի Տոն աշեն
գ յու ղ ի ճ ակատային գ ծի ական ն երի վ րա վ արի տվ եց
բրիգ ադ ի կեսը: Սերժ ջան , Վազ գ են ը սրա մ ասին
կան խ ագ ու շակու մ է ր, գ իտեր որ կամ ավ որական ն երի
ու մ ահապարտն երի թ իկու ն ք ի ետև հարստու թ յու ն
դ իզ ելը վ տան գ ավ որ է , շու տ, թ ե ու շ ն րան ք
հասկան ալու են ու ն րան ց վ րեժ ից խ ու սափ ել չէ ր
լին ի...
— Հա՛, այդ մ եկին համ աձայն եմ , — ք մ ծիծաղ եց
ն ախ ագ ահը, — Վազ գ են ը երև ի կան խ ագ ու շակու մ է ր, որ
ավ տոմ ատի կոթ ով են գ լու խ ը փ շրելու ...
Ն րան ք ծիծաղ եցին :
— Սերժ ջան , Վազ գ են ի թ ալան ածն ան խ ղ ճու թ յուն
է ր, — ասաց Քոչարյան ը, — ըն կերն երի արյան հաշվ ին
մ իլիոն ն եր դ իզ ելու ց թ ող մ տածեր, որ պատասխ ան
է տալու... Լավ , դ ու այն ասա, ես ին չ պե՞ս կարող
եմ ք եզ օ գ ն ել...
— Ռ ուբիկ ջան , առայժ մ հարկավ որ չ ի, բայց
եթ ե
ֆ ին ան սական հարցեր առաջան ան , կարծու մ
եմ `
ձեռք կգ ցես...
— Ա յդ մ եկը հարց չկա, դ ու գ իտես, որ
ին չ ք ան
պետք լին ի, երբ պետք լին ի
գ ու մ արն երը
կլին են .
ին ձ վ րա
կարող ես հու յս դ ն ել...
— Դե, դ ա լավ
է , առայժ մ ս պետական մ իջոցն երը
99

բավ արար են ն մ ան մ իջոցառու մ ն եր իրական ացն ել,
եթ ե պետք լին ի կասեմ ... Ռ ու բիկ ջան , իսկ վ ատը
այն է , որ կարծու մ եմ ` Պու տին ը կան աչ լու յս է
վ առել դ րան ց առաջ, այն պես որ ես ռու սն երին չեմ
վ ստահու մ , մ եր պայմ ան ավ որվ ածու թ յու ն ն երը կարծես`
հօդ ս է ցն դ ու մ : Ես հան ձն արարական ն եր եմ տվ ել
Մ ոսկվ այի մ եր մ արդ կան ց, որպեսզ ի Կրեմ լու մ կատարվ ած մ ու թ գ ործերի մ ասին տեղ եկու թ յու ն հավ աք են ,
իմ կարծիք ով Կրեմ լը ֆ ին ան սական օգ ն ու թ յու ն է
հատկացն ու մ այդ հեղ աշրջմ ան կազ մ ակերպիչն երին ...
Հիմ ա ձեռք երս կապվ ած են , ք ան ի որ ապացու յցն եր
չկան , Պու տին ը երև ի ին ձ փ ոխ արին ող է գ տել,
ու ստի, հարկավ որ է պարզ ել մ ան րամ ասն երը:
— Ա հա՜, ու րեմ ն ասու մ ես ռու սն երը մ եզ դ ե՞մ են ...
— Ռ ոբերտ ջան , ես ասացի, որ դ ա իմ
կարծիք ն
է , բայց երբ Մ ոսկվ այի մ եր ըն կերն երը պարզ եցին ,
ապա` կզ եկու ցեն ամ իջապես...
— Սերժ ջան , մ իև ն ու յն է , թ ե ին չ կզ եկու ցեն ,
կարև որը, որ ձեռք երդ ծալած չն ստես... Լսի՛ր, իսկ
ին չու ՞ Եվ րոպացին երի հետ
չես լավ ացն ու մ հարաբերու թ յուն ն երդ ...
— Ա հա դ ա է հարցը, ին չ ու ... Դու գ իտե՞ս որ վ երջին
Մ աք սային մ իութ յան ան դ ամ ակցելու պատճ առով , մ եր
ու Եվ րոպացին երի հարաբերութ յու ն ն երը վ ատացան ,
այն պես որ
հիմ ա ն րան ք մ եզ չեն վ ստահու մ , և
ն րան ցից ին չ որ բան ակն կալելը ան իմ աստ կլին ի...
— Սերժ ջան , կարող եմ ասել թ ե ին չ պես փ ոխ ել
իրավ իճ ակը, — առաջարկեց Քոչ արյան ը, — այն պես որ
շատ մ եծ ջան ք եր
հարկավ որ չ է , դ ու մ իայն հիմ ա
ասա թ ե բացի ֆ ին ան սական օգ ն ու թ յու ն ից ին չ պե՞ս
կարող եմ գ ործին օ գ ն ել:
— Դե լավ , ուրեմ ն
այդ պես, — խ ոսեց ն ախ ագ ահը, —
Ռ ուբիկ
ջան , ավ ելի
լավ է դ ու մ ն աս ստվ երու մ ,
9:

այսին ք ն , կարող ես մ ամ ու լու մ հարցազ րու յցն եր
տալ, փ որձել լին ել ըն դ իմ ադ իր դ աշտու մ , եթ ե
հան կարծ տեսն են ք , որ իրավ իճ ակը մ եզ համ ար
դ առն ու մ է ան կառավ արելի, դ ու կգ աս ն որից ք աղ աք ական դ աշտ, ժ ող ով ու րդ ը ք եզ սիրու մ է , հիմ ա
աշխ ատիր, որպեսզ ի շատ գ ով ազ դ են ք եզ ու
քո
ըն տան իք ը, դ ե հարսիդ ` Սիրու շոյին ժ ող ով ու րդ ը սիրու մ է , մ ան ավ ան դ որ, թ ոռն իկ ու ն են աս դ ա կլին ի
ամ են ալավ գ ով ազ դ ը: Մ ի խ ոսք ով , երբ տեսն են ք , որ
հն արավ որ չէ ին չ որ
բան ան ել, դ ու կգ աս ու
կլին ես ն ախ ագ ահ, որպեսզ ի կառավ արելի դ արձն են ք
կատաղ ած ամ բոխ ին : Շ ատ կարև որ է , որ Եվ րոպայի
մ եր ըն կերն երը լու րեր տարածեն , որ Եվ րոպամ ետ
Քոչարյան ը ն ախ ըն տրելի է , ք ան որև է մ եկը:
Գիտես, ես Լև ոն ին Տեր- Պետրոսյան ին այլև ս չեմ
վ ստահու մ , այն պես որ մ իակ հու յսս դ ու ես...
— Սերժ ջան , այդ մ ասի մ ի մ տածի, ին չ որ պետք ն
է կարվ ի... Հա, իմ իջիայլոց Տեր- Պետրոսյան ի տղ ան
արդ են երկրորդ կազ ին ոն է գ ն ու մ Լաս- Վեգ ասու մ ,
դ ու դ րա մ ասին գ իտե՞ս...
— Հա՛, Սաշիկի տղ երք ի մ իջոցով է գ ն ել, — ք մ ծիծաղ եց ն ախ ագ ահը, — մ իև ն ույն է ես Լև ոն ին չեմ
վ ստահում , առան ց այն է լ այդ ապուշը՛ մ եր վ րա
թ ան կ է ն ստում ... Ոն ց գ ցում - բռն ու մ են ք , դ րան ել
են ք մ արտադ աշտ ու ղ արկելու ...
Ն րան ք ծիծաղ եցին :
— Հա՛, Սերժ ջան իսկապես, գ իտես, Լև ոն ին հրացան ով կրակելը հեշտ կլին ի, մ ի աչ ք ը ք ոռ է , ու զ ի
թ ե չ ու զ ի մ ի աչ ք ով է ն շան բռն ելու ...
Ծիծաղ ը բորբոք վ եց, ն երս մ տավ Ռ իտան .
— Կն երեք , որ ըն դ հատում եմ , — ք աղ աք ավ արի ասաց
ն ա, — Սերժ իկ ջան , ճաշն պատրաստ է , առավ ոտյան ից հաց չ ես կերել, կգ աք ճ աշելու թ ե՞ պատվ իրեմ ,
:1

որ ճ աշը այստեղ
մ ատու ցեն :
— Չ է ՛, Ռ իտա ջան , շատ գ ործեր ու ն են ք , ավ ելի
լավ կլին ի ճ աշը այստեղ բերեն , — համ աձայն վ եց
ամ ու սին ը:
Ռ իտան դ ու րս գ ն աց, մ ատու ցող ն երը ք իչ ան ց
սկու տեղ ն երը ձեռք ին մ տան աշխ ատասեն յակ, Ռ իտան
ն որից մ տավ ն երս.
— Ռ ոբերտ
ջան , երկար ճ ան ապարհ ես եկել, սով ած
կլին ես, — բարեհամ բու յր ասաց տան տիրու հին , —
Սերժ իկը ան ըն դ հատ իր գ ործերով ք եզ ան հան գ ստացն ու մ է :
— Չ է , Ռ իտա ջան , շատ կարև որ է գ ործերը, այն պես
որ օդ ան ավ ու մ ես ճ աշել եմ , շն որհակալու թ յու ն մ ի
ան հան գ ստացեք :
— Ես ժ ան գ յալով հաց եմ պատվ իրել ձեզ համ ար,
այն պես որ տն ական ձև ով , — Քոչարյան ը ժ պտաց, —
Ռ ոբերտ
ջան , բերածդ ն վ երը
տեսա, շատ
շն որհակալու թ յու ն գ եղ եցիկ
ան ակն կալ է ր:
— Ի մ իջիայլոց Ռ իտա ջան , « Դոչե- Գաբան ան » ադ ամ ան դ ն երով ժ ամ ացու յց չի պատրաստու մ , — ասաց
Ռ ոբերտը, — դ ա
հատուկ մ եր պատվ երով են պատրաստել, ան հատական ան վ ան ու մ ով , այն պես որ
իրեն ք շատ գ ոհ է ին այդ
պատվ երից, ն ու յն իսկ
որոշել են , ք ո ժ ամ ացու յցից
հետո ն որ բրեն դ
թ ող արկեն :
— Վա՜յ, Ռ ոբերտ ջան , շատ շն որհակալու թ յուն :
— Ռ իտա ջան , ք եզ եմ շն որհակալ, որ իմ ախ պորը
այսպես լավ ես պահում , — հաճ ոյախ ոսեց Քոչարյան ը:
Ռ իտան շոյվ ած զ գ աց Ռ ոբերտի ջերմ խ ոսք երից:
— Ռ ոբերտ ջան , իսկ մ եր հարսը՝ Սիրու շոն ե՞րբ է
ազ ատվ ելու, — հարցրեց տան տիկին ը:
— Շ ու տով Ռ իտա ջան , ք իչ մ ն աց, ան համ բեր
սպասու մ եմ պապիկ դ առն ալ, գ իտե՞ս չ է , որ
:2

աշխ արհի ամ են աերան ելի բալիկն է լին ելու ,
մ ան ավ ան դ , որ որոշել են
իմ ան ու ն ով կոչել:
— Վայ, Ռ ոբերտ ջան , թ ող հարսդ
բախ տավ որ
ազ ատվ ի, մ ի լավ ու րախ ան ալու են ք :
— Հա՜, Ռ իտա
ջան , այդ պես է լ լին ելու է , ես
արդ են օդ ան ավ եմ պատվ իրել, որպեսզ ի հյու րերը
գ ան Ա մ երիկա, — ոգ և որվ եց Քոչարյան ը, — այն պես որ
կգ աք , մ իասին լավ կու րախ ան ան ք : Ռ իտա ջան ,
Բելլան պաչիկն եր է ր ու ղ արկու մ , չկարող ացավ գ ալ,
ք ան ի որ շատ զ բաղ վ ած է ր: Մ են ք մ ի ան ակն կալ
են ք պատրաստել Սիրու շոյին ու թ ոռն իկիս, մ ի ն որ
հսկայական առան ձն ատու ն են ք գ ն ել Մ այամ ի
Բիչու մ , սպասու մ են ք ծն ն դ աբերու թ յու ն ից հետո
ն րան ց
հայտն ել այդ ն վ երի մ ասին , այն պես որ
թ ոռն իկս մ իան գ ամ ից ն որ տան ը կապրի, ն ա
ոչն չի կարիք չի ու ն են ա: Կարև որը` առող ջ բալիկ
լին ի:
— Հա՜, Ռ ու բիկ ջան , կարև որը, որ առող ջ բալիկ
լին ի: Քեզ պես պապիկ ու ն եցող ը ոչն չի կարիք չի
ու ն են ա, — բարեխ ոսեց Ռ իտան :
— Ա յն պես որ, Ռ իտա ջան այս ք ան ի օ րը
սպասեք ,
որ գ ալու եք մ եզ մ ոտ հան գ ստան ալու , կգ աք մ ի
ք ան ի ամ իս կմ ն աք , մ ին չև այս խ առն աշփ ոթ ը
ան ցն ի, Բելլային է լ ըն կերու հի է պետք , խ եղ ճը
մ են ակ է մ ն ացել, թ ոռն իկիս տան համ ար կահ- կարասին է դ ասավ որու մ , ին ք ն է լ շատ է խ առն վ ած,
մ տածում է հարսին ու թ ոռն իկի ան ակն կալը ճոխ
լին ի:
— Ռ ուբիկ ջան , թ ոռն իկից
ք աղ ցր բան չկա այս
աշխ արհում , — սրամ տեց տան տիրուհին :
— Հա, Ռ իտա ջան , երև ի ամ են աշատը ես եմ
սպասու մ այդ սպասվ ած բալիկին , այն պես որ
աշխ արհի ամ են աերջան իկ մ արդ ը ես եմ :
:3

Ռ իտան բարեմ աղ թ ան ք ն եր շռայլեց և լք եց աշխ ատասեն յակը:
Ճ աշի սեղ ան ին դ րվ ած է ին աշխ արհի ամ են ահամ եղ
ու տեստն երը և խ որտիկն երը: Տղ ամ արդ իկ խ ոսակցու թ յու ն ը շարու ն ակեցին ճ աշի սեղ ան ի շու րջ:
— Ռ ոբերտ ջան , թ ոռն իկիդ ծն ու ն դ ը շատ լավ առիթ
է , այն պես որ մ երոն ց կտան ես հետդ , թ ող այն տեղ
մ ի ք ան ի ամ իս մ ն ան , մ ին չև ես կարգ ավ որեմ
այստեղ այս ամ են ը: Ճ իշտն ասած, ես ան հան գ իստ
եմ , որ ն րան ք այստեղ են ... Գոն ե կգ ան Ա մ երիկա,
համ իրեն ք կհան գ ստան ան համ է լ ես ավ ելի
ազ ատ կգ ործեմ :
— Հարց չկա, Սերժ ջան , մ եր տան ը ամ են աապահով
տեղ ն է , թ ող ու տեն - խ մ են , վ այելեն ` Ա մ երիկան
իրեն ց ոտք ի տակն է ...
— Ռ ոբերտ ջան , ճ իշտն ասած, Սաշիկը մ եկ շաբաթ
առաջ Ռ իտայի ան ու ն ով տու ն է առել Մ այամ իու մ ,
իմ ան ակն կալն է , այն պես որ Ռ իտան դ եռ չգ իտի
այդ մ ասին , կգ ն ա իր աչք ով կտեսն ի, երբ հավ ան եց
ն որ
կասեմ , որ իմ ան ակն կալն է , չհավ ան ի մ եկ
ուրիշը կառն են ք , մ իև ն ու յն է ես Հայաստան ի
բան կերին չ եմ վ ստահու մ , այն պես որ փ ող երս կարող
են մ եկ օրվ ա մ եջ ջուր դ առն ալ...
Քոչ արյան ը սկսեց ծիծաղ ել.
— Սերժ դ ա ն շան ակու մ է , որ իմ բան կերին է լ չե՞ս
վ ստահում , — կատակեց ն ա, ն րան ք ծիծաղ եցին :
— Լավ , Ռ ուբիկ ջան , գ ործից խ ոսեն ք , դ ու արդ են
ք ո ան ելիք ը իմ ացար, մ իայն , որ ետ գ ն աս, խ ն դ րու մ
եմ իմ աց տուր, որ մ երոն ց ու ղ արկեմ ...
— Սերժ իկ ջան , ին չ ու ՞ կան չ եմ , — զ արմ ացավ ն ա, —
մ իան գ ամ ից իմ օդ ան ավ ով կտան եմ , այն պես որ
կարիք չի լին ելու իմ աց տալ...
— Չ է ՛, Ռ ոբերտ ջան , ես վ ստահ եմ , որ Ռ իտան չի
:4

համ աձայն վ ի գ ալ, գ իտի որ այստեղ այս վ իճ ակու մ
եմ , ին ձ չի ու զ են ա մ են ակ թ ող ն ել...
— Ոչին չ, ես կհամ ոզ եմ , — հան գ ստացրեց ըն կերը, — կըզ ան գ եմ Բելլային թ ող Ռ իտային համ ոզ ի, այն պես
որ մ ի ան հան գ ստացի, — տե՛ս եթ ե Սաշիկի ու Լյով իկի
ըն տան իք ն երը գ ալու են մ իան գ ամ ից բոլորին
կտան եմ ... Ա յն պես որ, մ եր « Բոյին գ ու մ »
բոլորի
համ ար է լ տեղ կգ տն վ ի, — կատակեց ն ա:
— Հա՛, շատ լավ կլին ի, — ու րախ ացավ ըն կերը, —
Ռ ոբերտ ջան . դ ու սկզ բու մ ասացիր, որ
հակապու տին յան ին չ որ առաջարկ ու ն ես, եթ ե խ որհրդ ով
օգ ն ես, շն որհակալ կլին եմ ...
— Հա՛, իսկապես, Սերժ ջան , դ ու ասացիր որ Մ աք սային մ իու թ յան ան դ ամ ակցու մ ը վ ն ասել է Եվ րոպական մ եր գ ործըն կերն երն երի հարաբերու թ յու ն ն երի
վ րա,
և ան վ ստահու թ յու ն
է ստեղ ծել մ եր
ն կատմ ամ բ...
— Ա յո՛, Ռ ու բիկ ջան հեն ց այդ պե՛ս... Չ հաշվ ած, որ
Պու տին ը սկսել է մ եր դ եմ դ ու րս գ ալ, մ ի ք ան ի
հռթ իռն եր է վ աճ առել ադ րբեջան ցին երին , ն րան ք
հռթ իռն երից
երկուսը տեղ ադ րել են Ն ախ իջև ան ու մ ,
դ րա
մ ասին հայտն ել
են
ամ երիկացի մ եր
գ ործըն կերն երը... Գիտե՞ս, բավ ական է այդ հռթ իռն երը
կրակ բացեն , է լ չեմ պատկերացն ու մ թ ե Երև ան ու մ
ին չ կլին ի, է լ չ եմ ասու մ որ...
— Ի ն չ պե՞ս թ ե, ն րան ք արդ են տեղ ադ րե՞լ են
հռթ իռն երը Ն ախ իջև ան ու մ ...
— Ցավ ոք սրտի, այո՛ Ռ ուբիկ ջան , — հաստատեց ն ա,
— մ են ք առայժ մ ս ձայն չեն ք հան ում , ք ան ի որ
գ իտես. բավ ական է մ եր մ ամ ուլը իմ ացավ ,
բերան ն երը չեն ք կարող փակել... Հայաստան ում
կարող է մ եծ
իրարան ցում և խ ու ճապ սկսվ ել,
հետո ուշ կլին ի, չ են ք կարող այդ խ առն աշփոթ ից
:5

դ ու րս գ ալ, դ ու գ իտես, որ մ եր արտասահմ ան յան
գ ործըն կերն երը կարող են դ ադ արեցն ել իրեն ց ակտիվ ն երի հոսք ը Հայաստան , ն երդ րու մ ային բոլոր ծրագ րերը հօդ ս կցն դ են , իսկ
այդ ամ են ից հետո
կհայտն վ են ք ֆ ին ան սական կռախ ի առջև ..
Դու գ իտե՞ս, որ եթ ե այդ գ ու մ արն երը չլին են , մ են ք
ին չ վ իճ ակու մ կհայտն վ են ք ...
— Սերժ , դ ա ն որու թ յու ն է ր ին ձ համ ար, իսկ ին չու ՞
շու տ չասացիր այդ դ րա մ ասին , — վ իրավ որվ եց
ըն կերը:
— Հիմ ա եմ ասու մ , — կատակեց ն ախ ագ ահը:
— Սերժ , դ ու գ իտե՞ս, որ իմ գ ու մ արն երը և ակտիվ ն երի մ ի զ գ ալի մ ասը
Հայաստան ու մ է
շրջան առվ ու մ , — դ ժ գ ոհ ասաց Ռ ոբերտը, — հան կարծ
մ ի հռթ իռ
ըն կավ
Երև ան ի վ րա, այդ ամ բող ջ
գ ու մ արն երն ու ակտիվ ն երը մ եկ օրու մ դ առն ալու են
ջրի գ ին ...
— Մ ի ն եղ ացիր, Ռ ու բիկ ջան , դ րա համ ար է լ ք եզ
կան չել եմ , որպեսզ ի զ գ ու շացն եմ այս մ ասին , — խ որամ ան կեց ն ա:
— Լա՜վ , ես այսօրվ ան ից կկարգ ադ րեմ , որպեսզ ի
գ ում արն երի շրջան առութ յու ն ը դ ադ արեցն են հայկական
բորսայում , կսկսեմ
արտերկում
կրկն ապատկել գ ու մ արն երի
պտու յտը...
— Բայց Ռ ոբերտ ք ո ֆ ին ան սական ակտիվ ի պտու յտը
շատ մ եծ է , երբ դ ադ արեցն ես դ րան ց
շրջան առու թ յուն ը, ն կատելի կլին ի
ու արտասահմ ան յան մ եր
պարտն յորն երը կդ ադ արեցն են իրեն ց ֆ ին ան սական
մ ու տք երը...
— Սերժ , դ ու գ իտե՛ս որ ես չ եմ կարող
վ տան գ ել
իմ կարող ութ յու ն ն երը, այն պես որ մ ի ն եղ ացի՛ր, —
դ ժ գ ոհեց ըն կերը, — բայց մ իայն ք եզ օ գ ն ելու
համ ար, կարող
եմ
գ ում արն երի 15%- ը
թ ող ն ել
:6

Հայաստան ու մ , կարծու մ եմ դ ա բավ ական կլին ի
ստաբիլ պահել իրավ իճ ակը:
— Ա յո՛, ես է լ եմ այդ պես կարծու մ , որ բավ ական
է ...
— Սերժ ջան , տղ աս` Լև ոն ը, վ երջերս Մ ոն ակոյու մ
աու կցիոն ով մ ի դ ղ յակ է գ ն ել, շատ թ ան կ ն ստեց
մ եզ վ րա, այն պես որ մ են ք ֆ ին ան սական ն եղ ու թ յան
մ եջ են ք , չհաշվ ած, որ մ ի ք ան ի ամ իս առաջ մ եծ
տղ աս` Սեդ րակը Հու ն աստան ու մ մ եկ կղ զ ի է գ ն ել,
իմ իջիայլոց, ք եզ ն ու յն պես խ որհու րդ կտայ այն տեղ
ն ու յն ը ան ել. Հու ն աստան ու մ
տն տեսական խ որը
ճ գ ն աժ ամ ի պատճ առով Է գ եյան ծով ու մ գ տն վ ող
կղ զ ին երից մ ի ք ան իսը վ աճ առք ի են հան ել, այն պես
որ դ րան ք հետագ այու մ մ եծ կապիտալ են :
Եթ ե ցան կու թ յու ն ու ն ես գ ն ելու Սեդ րակին կսեմ թ ող
ք եզ համ ար պայմ ան ավ որվ ի:
— Ա յո՛, Ռ ոբերտ ջան , լավ մ իտք է , — ու րախ ացավ
ն ախ ագ ահը, — արդ են ժ ամ ան ակն է մ տածելու
արժ ան ապատիվ թ ոշակի մ ասին , — կատակեց ն ա:
— Գիտես, ապագ այու մ կարող ես այդ կղ զ ու վ րա
մ ի հյուրան ոց կամ առող ջարան
կառու ցել, ծերու թ յուն դ կարող ես այն տեղ ան ցկացն ել, կլիմ ան
է կզ ոտիկ է ` ող ջ
տարին այն տեղ ծաղ իկ ու ծաղ կուն ք է ... Ի սկական դ րախ տավ այր...
— Հա՜, Ռ ոբերտ ջան , իսկապես Հայաստան ի գ աղ ջից
ու գ որշու թ յուն ից
հետո, մ իայն
դ րախ տը մ եզ
կփրկի, — կատակեց ն ա, — որ իմ ան աս
ին չ ք ան եմ
զ զ վ ել, ամ են ան գ ամ գ ալիս են ու զ եկու ցում իրավ իճ ակը, գ լուխ ս պայթ ում է , ք իչ է մ ն ում հրամ այեմ , որ տան կերի թ րթ ուրն երի տակ ճ զ մ են է ՛ս
ժ ող ով րդ ին ... Գիտես, ին չ կեղ տոտ ու ապերախ տ
ազ գ են հայերը...
— Է ՜հ, Սերժ ո ջան խ ն այիր առող ջու թ յուն դ , կարև որը
:7

մ ի ք ան ի տարի է դ իմ ացիր, մ ի բան
կմ տածեն ք ,
— հան գ ստացրեց ըն կերը, — եթ ե ու զ ու մ ես իմ ան ալ,
մ են ք մ եր զ ավ ակն երի համ ար արեցին ք
ամ են ին չ,
հիմ ա է լ իրեն ք թ ող խ ելացի լին են , որպեսզ ի
պահեն իրեն ց ու ն եցածը...
— Հա՛, այդ մ եկը ճ իշտ ասեցիր Ռ ոբերտ ջան , բայց
դ եռ ան ելու շատ բան ու ն են ք , կիսատ չթ ող ն են ք ու
փ ախ ն են ք ... Թ ե չէ Ն իկոլայ Չ աու շեսկու պես պատի
տակ կսատկացն են ...
— Չ է ՛, Սերժ ո
ջան , սխ ալվ ու մ ես, ժ ամ ան ակն երը
փ ոխ վ ել ին չք ան Վան ոյին
ու Բու դ ոյին կգ տն են ,
այն ք ան է լ մ եզ :
Ն րան ք ծիծաղ եցին :
— Ա յդ մ եկը հաստատ…
— Լսի՛ր, Վան ո ասեցի, մ ի բան հիշեցի, — շարու ն ակեց Քոչարյան ը, — մ եկ ամ իս առաջ Վան ոյին տեսա,
գ ն ացել է Մ ոն ակո հան գ ստան ալու , կազ ին ո եմ
մ տն ու մ ու տեսն ու մ
եմ Վան ոն աղ ջիկն երի
հետ
ն ստած
զ վ արճ ան ու մ է , մ եռածը
ջահելացել է ր...
Հետաք րք իրն այն է ր, որ մ եր վ արձած հյու րան ոցու մ
ասացին , որ ՎԻ Պ համ արն երից մ եկը վ արձել է
Ի րան ի արք այազ ն ը: Հետո պարզ վ եց, որ այդ արք այազ ն ը Վան ոն է :
Ն րան ք սկսեցին ծիծաղ ել:
— Ուրեմ ն , Վան ոն ն երկայացել է որպես Ի րան ի
շահի
որդ ի, — հազ իվ խ ոսեց ն ախ ագ ահը:
— Ա յո՛, ասում է ին շատ առատաձեռն
արք այազ ն է :
— Վա՜յ Վան ո՛, Վան ո՛, իրեն երբեք չի կորցն ում :
— Սերժ ջան , Վան ոն ին ձ որ տեսավ շատ ուախ ացավ , ն ույն իսկ առաջարկեց ըն թ րել իր հաշվ ին , դ ե
մ են ք է լ չմ երժ եցին ք , Բելլան զ արմ ացած է ր մ ն ացել:
Ա սեմ , որ Վան ոն հեչ չ է ր
փոխ վ ել, առաջվ ա ք եֆ չի
Վան ոն է ր:
:8

Քեզ է լ ջերմ բարև ն եր է ր ու ղ արկու մ :
— Ռ ոբերտ ջան , գ ոն ե պարզ եցի՞ր, թ ե ին չով է
զ բաղ վ ած կամ որտեղ է ապրու մ :
— Հա՛, հեռախ ոսի համ արը վ երցրել եմ , այն պես որ
կապի մ եջ են ք , — բացատրեց
Քոչարյան ը, — Սերժ ո
ջան , պարզ վ ու մ է Վան ոն « Ջ են երալ- Մ ոթ որսու մ »
բաժ ն ետոմ սեր ու ն ի, ն ստած տեղ ը գ ու մ արը գ ալիս
է ու լցվ ու մ
գ րպան ը,
Վան ոն
ասաց, որ Չ ին աստան ու մ բջջային հեռախ ոսն երի գ ործարան
ու ն ի,
համ ակարգ իչն երի
արտադ րու թ յու ն և ս
կա, այն պես
որ ցան կու թ յու ն ու ն ի իր գ ործարան ն եր արտադ րան ք ը
բերել Հայաստան :
— Թ ող գ ա, աչք ն երս լու յս, ու րախ կլին են ք , — համ աձայն վ եց ն ախ ագ ահը, — այն պես որ Ռ ու բիկ ջան ,
կարող ես զ ան գ ահարել ու ասել, ճ իշտն ասած,
հիմ ա ն րա կարիք ը շատ
ու ն են ք , եթ ե կու զ են ա
կարող են ք ն որից Երև ան ի ք աղ աք ապետ ն շան ակել:
— Լա՛վ , Սերժ իկ ջան , ան պայմ ան կհաղ որդ եմ :
— Ռ ու բիկ ջան , ն որից Պու տին ի թ եմ ան մ ոռացան ք :
— Հա՜ Պու տին ի՜… Չ է , Սերժ ո ջան Պու տին ը հիմ ա
առաջվ ան ը չէ , վ ատ վ իճ ակու մ
է հայտն վ ել. Ղ րիմ ի
դ եպք երից հետո չորս կող մ ից գ զ ու մ
են : Հիմ ա
կարող ես
խ ելացի ք այլեր ան ել, ն ա ու զ ի, թ ե
չ ուզ ի, ք եզ հետ հաշվ ի է
ն ստելու :
— Ռ ոբերտ
ջան , երև ու մ է հստակ ծրագ րեր ուն ես:
— Ա յո՛, ուն եմ
Սերժ ո
ջան , բայց պետք
է ամ են
ին չ իրական ացն ել ին չ պես կասեմ , եթ ե ոչ, ապա
հն արավ որ չի լին ի խ ու սափ ել աղ ետից: Բան ը այն
է որ « Հարավ - Կով կասյան երկաթ ու ղ ու մ » պետք
է
մ ի վ թ ար ստեղ ծել, որպեսզ ի շատ զ ոհեր լին են ,
կամ
Ռ ուսաստան ին պատկան ող
որև է ըն կերու թ յուն ու մ , լավ կլին ի
որ մ իաժ ամ ան ակ
լին ի մ ի ք ան ի
վ թ արն եր
բազ մ աթ իվ զ ոհերով , կրկն ում եմ զ ոհերը՛
:9

պետք է շատ լին են , որպեսզ ի մ իջազ գ ային լրատվ ամ իջոցն երի ու շադ րու թ յան կեն տրոն ու մ հայտն վ ի:
Կարող եք ան գ ամ ռու սական ռազ մ աբազ ան երից
մ եկու մ մ ի պայթ յու ն
կազ մ ակերպել: Դե, դ ու ք է լ
պետք է մ եղ ադ րեք Ռ ու սական կող մ ին ` պահան ջելով
փ ոխ հատու ցու մ : Եվ րոպացին երին պետք է ն երկայացն ել, որ ռու սն երը կան խ ամ տածվ ած են իրական ացրել
վ թ արն երը։ Դե, եվ րոպացին երին է լ առիթ է պետք
Պու տին ի վ րա հարձակվ ել, Ա զ գ ային ժ ող ով ու մ կըհաստատեք , որ չեղ յալ եք համ արու մ Ռ ու սաստան ի հետ
բոլոր պայմ ան ագ րերը և պարտավ որու թ յու ն ն երը, ան գ ամ կպահան ջեք ռու սական զ որք երի դ ու րս բերու մ ը
ՀՀ տարածք ից: Դա Ռ ու սաստան ին կզ գ աստացն ի, ք ան ի
Ա ն դ րկով կասու մ ն րա մ իակ ռազ մ ական հեն ակետը
Հայաստան ն է : Դրա
համ ար կփ ակվ ի ճ ան ապարհը
դ եպի Ի րան : Ա յն պես որ, Պու տին ը ու զ ի, թ ե չու զ ի
համ աձայն վ ելու է ք ո պահան ջն երի հետ:
— Բայց Ռ ու սաստան ից
եկող ֆ ին ան սական դ ադ արեցու մ ը կարող է մ եզ ն եղ ել, — ասաց ն ախ ագ ահը:
— Չ է ՛, Սերժ ջան , դ ա ժ ամ ան ակավ որ բն ու յթ է , —
հան գ ստացրեց Քոչարյան ը, — հարկ եղ ած դ եպք ու մ
« Հայ- Ռ ուս - Գազ արդ ի » պայմ ան ագ իրը չեղ յալ կհամ արես և Ի րան ից գ ազ ը կգ ն ես ավ ելի է ժ ան գ ն երով :
Բավ ական է , այդ ամ են ից հետո օգ ն ութ յուն
խ ն դ րել` պատճ առաբան ելով , որ դ ադ արեցն ու մ ես
Ռ ու սաստան ի հետ դ իվ ան ագ իտական հարաբերութ յու ն ն երը և ցան կութ յու ն կհայտն ես, որ ու զ ու մ ես ան դ ամ ակցել Ն Ա Տ Օ- ին : Հիմ ա Եվ րոպան և Ա մ երիկան
դ րան են սպասում , ամ իջապես ք եզ օ գ ն ութ յան ձեռք
կմ եկն են :
— Ռ ոբերտ ջան , բայց ռուսն երը
կարող են Ա դ րբեջան ին խ առն ել պատերազ մ ի մ եջ` փ որձելով ճն շել
մ եզ :
::

— Չ է ՛, չեն կարող , — հան գ ստացրեց ըն կերը, — Ա դ րբեջան ին հիմ ա պատերազ մ ը կարող է խ ան գ արել:
Ա լիև ը հիմ ա իր շրջապատու մ շատ թ շն ամ ին եր ու ն ի,
ան ցած շաբաթ ն րա հետ
է ին ք Լաս- Վեգ ասու մ ,
դ ժ գ ոհու մ
է ր` ասելով , որ թ շն ամ ին երով շրջապատվ ած է , ամ են վ արկյան պատրաստ
են իրեն
հոշոտել:
— Ի սկապես, Ռ ոբերտ ջան , ին չ լավ
բան ասացիր,
— ու րախ ացավ ն ախ ագ ահը, — ք իչ առաջ
եղ բորս՝
Լյով իկին հան ձն արարական եմ տվ ել, որպեսզ ի
Ա լիև ին հան դ իպի ու ասի, որ
իր դ եմ դ ավ ադ րու թ յու ն է կազ մ ակերպվ ու մ , կարծու մ եմ ք ո պատմ ածից հետ, ն ա մ եր պատրաստած խ այծը կու լ կտա,
այն պես որ ամ են ին չ լավ է :
— Սերժ ո, ին չ որ բան ես ծրագ րե՞լ, — զ արմ ացավ
ըն կերը,
— Ա յո՛, Ռ ոբերտ ջան , բայց թ ող ն են ք դ ա, հետո
կբացատրեմ , — խ ոստացավ ն ա, — ու րեմ ն ասու մ ես,
որ կարող են ք Պու տին ի գ լխ ին սարք ել, որպեսզ ի
համ աձայն վ ի մ եր պայմ ան ն երին :
— Ա յո՛, Սերժ ջան , բավ ական է իրական ացն ել այն
մ իջոցառում ն երը, որոն ք ասեցի, ամ իջապես կն կն ի
Ռ ուսաստան ի վ արկան իշը: Դե, դ ու գ իտես, որ
Ռ ուսաստան ը
Օսեթ իան ու Ա բխ ազ իան չ մ արսած`
Ղ րիմ ի ու Ուկրան իայի հարցն իր վ զ ին վ երցրեց,
Հայաստան ը ն րա համ ար սառը ցն ցուղ ի ազ դ եցու թ յու ն
կթ ող ն ի: Ռ ուսն երը գ իտեն ` եթ ե մ են ք ան դ ամ ակցեն ք
Եվ րոպային , ապա իր զ որք երը այստեղ ից հեռան ալու
են , այն պես որ ն րան ց արդ են Ա ն դ րկով կասից վ ըռն դ ել են վ րացին երն ու Ա դ րբեջան ը: Ա յն պես որ,
Պու տին ը չ ի ցան կան ա կորցն ել Հայաստան ի
իր
վ երջին հան գ րվ ան ը: Ա յս ան գ ամ դ ու կարող ես
դ աշն ակցի պես խ ոսել, « Գազ պրոմ ի » հետ պայմ ա211

ն ագ րերը
չեղ յալ կհայտարարես ու ն րա վ րա տու գ ան ք կդ ն ես, Ի րան ը պատրաստ է գ ազ ը տասն ապատիկ ան գ ամ է ժ ան վ աճ առել մ եզ , ք ան
ռու սն երը:
Չ հաշվ ած, որ մ են ք տրան զ իտային գ ազ ը կհասցն են ք
Վրաստան :
— Ռ ու բերտ ջան , ի՞ն չ ես կարծու մ ես այդ վ արկածը կաշխ ատի՞, — տարակու սան ք ով հարցրեց
ն ախ ագ ահը:
— Ի հարկե՛, կաշխ ատի, բավ ական է մ ի պայթ ու ն
լին ի և բավ ական ին զ ոհեր, այդ ժ ամ ան ակ
վ ստահ
եղ իր, որ կլին ի այն պես, ին չպես
ես ասացի, — հու սադ րեց ըն կերը:
— Դե, լավ , Ռ ոբերտ ջան ես հաշվ ի կառն եմ , — ասաց
ն ախ ագ ահը, — այն պես որ շն որհակալու թ յու ն խ որհրդ ի համ ար, շատ օգ ն եցիր...
— Բայց Սերժ ջան , դ ու չասացիր թ ե ի՞ն չ ես
ն ախ աձեռն ել, մ իգ ու ցե գ աղ տն ի՞ք է , որը ես չպետք
է իմ ան ամ , — կատակով հարցրեց ըն կերը:
— Ռ ոբերտ ջան , այդ պես մ ի ասա, դ ու գ իտես որ
ք եզ ան ից գ աղ տն իք ն եր չու ն եմ , այն պես որ կարող
եմ ասել, — արդ արացավ ն ախ ագ ահը, — գ իտես,
Ռ ոբերտ ջան
ճ իշտն որ
ասեմ , ազ ատամ արտիկն երը
կոկորդ իս
են մ ն ացել, ամ են ան գ ամ պատմ ու թ յու ն
են սարք ում , չ հաշվ ած որ մ ամ ու լն ու լրատվ ական
մ իջոցն երը
ն րան ց արձագ ան ք ու մ
են : Մ ի խ ոսք ով ,
ն րան ք պատերազ մ են հայտարարել մ եզ ...
— Ա յո՜, հասկան ալի է , դ ե դ ա
այդ պես է լ պիտի
լին եր, — չզ արմ ացավ Քոչարյան ը, — Սերժ ջան , դ ու
պետք է Վազ գ են ի ծրագ իրը
գ ործի
դ ն ես, սու սու փ ու ս վ երջն երը տաս, այն պես որ գ լխ ն երին սարք ի
պատահական մ իջադ եպեր, ավ տով թ արն եր, այն պես
որ
ազ ատամ արտիկն երի տեղ ը
ին ք դ
էլ
գ իտես,
որ Եռաբլուրն է :
212

— Ես արդ են կարգ ադ րու թ յու ն ն եր եմ տվ ել ու ժ ային
կառու յցն երի ղ եկավ արն երին , Գորիկին ասել եմ , որպեսզ ի մ իջոցն եր ձեռք առն ի... Դրան ց
աչք ը եթ ե
լավ վ ախ եցն են ք , տեղ ն երից չեն շարժ վ ի: Հեն ա մ ի
ակտիվ իստ ազ ատամ արտիկի արդ են փ ակել են ք , ին չ
արեցին ք չի հրաժ արվ ու մ իր պայք արից, դ ե թ ող
հիմ ա գ ն ա ու պայք արի ճ աղ երի ետև ու մ . Տեսն եմ
ին չի է հասն ելու :
— Ա յդ մ եկը ճ իշտ ես որոշել, լավ ազ ատամ արտիկը
մ եռա՛ծ ազ ատամ արտիկն է , — սրամ տեց Քոչարյան ը:
— Հիմ ա արդ են ակտիվ պայք ար են ք մ ղ ելու դ րա՛ն ց
դ եմ , — բացատրեց ն ախ ագ ահը, — ծեծկռտու ք ն եր դ ան ակահարու թ յու ն ն եր, ավ տով թ արն եր, մ իջադ եպեր, պետք
է ն աև ք րեական ն երին օգ տագ ործեն ք , որպեսզ ի
դ րան ց բերան ն երը փ ակեն ք : Դե, դ ու գ իտե՞ս, որ
ես Մ ու կին վ արչապետ եմ ն շան ակել, կարգ ադ րել եմ
ն րան , որպեսզ ի ք րեական ն երին հրահան գ ի
ազ ատամ արտիկ որսան : Ա զ ատամ արտիկն երը այս վ երջերս
ք րեական ն երին և ս կպել են , դ ե դ ա առիթ կլին ի
օգ տագ ործել: Վարչապետը խ ոստացել է կարճ ժ ամ ան ակահատվ ածու մ այդ գ ործը փ ակել, դ ե տեսն են ք ,
ին չ պես կկատարի իր խ ոստում ը:
— Ոչ ին չ , Սերժ ջան , ազ ատամ արտիկը այսօր կա վ աղ ը
չ կա, դ ու կարև որը ն յարդ երդ խ ն այի, դ րան ց հարցը
համ արիր լուծվ ած, — հան գ ստացրեց ըն կերը, — Գիտես,
Վազ գ են ը մ ի ան գ ամ ին ձ խ որհու րդ տվ եց, ասու մ է ր,
որ ազ ատամ արտիկն երին պիտի իրավ ուն ք ն եր ու ազ ատութ յու ն չ տաս, ք ան ի ազ ատութ յու ն տվ եցիր, հետո
չ ես կարող դ րան ց դ եմ ն առն ել: Եթ ե ու զ ու մ ես
իմ ան աս, Մ ոն թ եի վ երացն ելու
հրամ ան ը իմ ն երկայութ յամ բ է տվ ել, ես զ արմ ացել է ի, ա՛յ ն որ հիմ ա
եմ հասկան ում , թ ե Վազ գ են ը ին չ ու է ր ու զ ու մ
ժ ամ
առաջ ն րան ց ոչ ն չ ացն ել: Գիտես, ն ա իր կեն դ ան ութ 213

յան ժ ամ ան ակ չփ որձեց դ րան ց օգ ն ել, ու րեմ ն մ ի բան
գ իտեր, որ այդ պես է ր վ արվ ու մ :
Շ ահու մ յան ի ու Ա րծ վ աշեն ի դ եպք երից հետո ն ա
ազ ատամ արտիկն երի վ րա ավ ելի է ր կատաղ ել,
պարզ վ ու մ է ազ ատամ արտիկն երից մ ի ք ան իսը մ տել
են մ ոտը ու զ են ք ը դ րել են ճ ակատին ու սպառն ացել են , որ կսպան են ,
եթ ե մ իջոցն եր ձեռք չառն ի
այդ երկու տարածք ն երը
ետ բերել: Վազ գ են ն է լ
խ ոստացել է ր, թ ե Շ ահու մ յան ը և Ա րծվ աշեն ը ետ
կվ երցն են ք , տղ ան երին ճ ան ապարհ է դ ն ու մ ու հրահան գ ու մ է , որպեսզ ի ն րան ց խ փ են ...
— Եվ ի՞ն չ, խ փ եցի՞ն , — հարցրեց ն ախ ագ ահը,
— Հա՜, խ փ եցին , տղ երք ի գ լխ ին սարք ել է ր, հակատան կային ական ի վ րա պայթ եցին Լաչին ի մ իջան ցք ու մ , այն պես որ պատահական մ իջադ եպ է ր...
— Ռ ոբերտ, այդ մ ասին ես չգ իտեի...
— Դե՜ այդ ժ ամ ան ակ ամ են ին չ
շատ խ առն է ր,
մ են ք շատ բան չգ իտեին ն ք , եթ ե ու զ ու մ ես ճ իշտը
իմ ան ալ Վազ գ են ն է լ չգ իտեր, թ ե ին ք ն ին չ է
ան ու մ , մ իայն գ իտեմ
որ ն ա ամ են
ին չ ձեռն արկու մ է ր, որպեսզ ի Շ ահու մ յան ի
ծախ ելու
պամ ու թ յու ն ը չ բացահայտվ ի, դ րա
համ ար է լ շտապեց
Շ ահեն Մ եղ րյան ի գ լուխ ը ու տել...
— Հա՛ այդ մ ասին ես տեղ յակ եմ , — հաստատեց
ն ախ ագ ահը, — հիշու մ եմ այդ
դ եպք երից հետո
Վազ գ են ը կատաղ ել է ր, ազ ատամ արտիկն երը ն րան
մ եղ ադ րում է ին դ ավ աճ ան ու թ յան մ եջ: Ռ ուբիկ ջան
մ ի ան գ ամ Վազ գ են են ց տան ը ու տու մ - խ մ ու մ է ին ք ,
ն ա է լ ք իչ հարբած է ր, բերան ից թ ռցրեց, որ մ ի
ք ան ի հոգ ի վ ստահելի տղ ա ու ն ի « ազ ատամ արտիկ
որսացող են » : Հետո մ ի ք ան ի
տարի ան ց իմ ացա
որ Ա րտաշատի ք րեական ն երից են եղ ել, այդ
էլ
Մ ուկը պատմ եց, դ ու մ ի ասա դ րան ք Վազ գ են ի
214

հրահան գ ով մ արտադ աշտու մ և թ իկու ն ք ու մ խ փ ու մ
է ին ն րան ց: Դու տեղ յա՞կ ես, որ Մ ով սես
Գորգ իսյան ը Վազ գ են ի առաջին զ ոհն է եղ ել:
— Բայց այդ ժ ամ ան ակ Վազ գ են ը ՀՀՇ - ի հետ
կապ
չու ն եր, և չէ ր կարող պատվ իրել ն րա սպան ու թ յու ն ը, — զ արմ ացավ Քոչարյան ը:
— Ա յդ ք եզ է թ վ ու մ , որ կապ չի ու ն եցել, — ք մ ծիծաղ եց ն ախ ագ ահը: — ԿԳԲ- ի արխ իվ ի փ աստաթ ղ թ երի
մ եջ կար Վազ գ են ի ДОСИЕ - ն , այն իմ ձեռք ի տակով
է ան ցել, պարզ վ ու մ է , որ КГ Б - Ի այն ժ ամ ան ակվ ա
կադ րերի բաժ ն ի պետը՝ Պարան յան ը, Վազ գ են ի մ ասին
զ եկու ցել է իր ղ եկավ արու թ յան ը, զ եկու ցագ րու մ
ասվ ած է ր Ա րարատի կոմ սոմ ոլի ակտիվ իստի եռան դ ու ն գ ործու ն եու թ յան մ ասին , որին
է լ հան ձն արարական ն եր է ր տրվ ած Մ ով սես
Գորգ իսյան ին չեզ ոք ացն ելու վ երաբերյալ, հեն ց այդ հան ձն արարական ը
ն րա առաջին ք ն ն ու թ յու ն ն է ր: Զ եկու ցագ րու մ ն շվ ու մ
է ր, որ ԽՍՍՀ Կոմ կու սի
ղ եկավ արն երը Վազ գ են ին
պատրաստել է ին ապագ ա ՀՀՇ - ի մ եջ ն երարկելու
համ ար, Վազ գ են ը այդ ժ ամ ան ակ լավ
հարաբերու թ յուն ն երի մ եջ
է ր Ա րարատի
և Ա րտաշատի ք րեական հեղ ին ակութ յու ն ն երի
հետ, մ ան ավ ան դ
արտաշատցի հեղ ին ակութ յուն ն երից մ եկի՝ « Կծան Մ իշիկի »
Մ իշա Խու դ ավ երդ յան ի հետ: Վազ գ են ի առաջարկով
այդ ք րեական ն երից ստեղ ծվ ու մ է Ֆիդ այական
ջոկատ, որը և զ ու գ ահեռ պետք է իրական ացն եր
ֆ իդ այական ջոկատն երի լիկվ իդ ացմ ան ծրագ իրը:
Վազ գ են ին ամ իջապես ն շան ակում են ՀՀՇ - ի Ռ ազ մ ական խ որհուրդ ի ղ եկավ ար, Տ եր- Պետրոսյան ն
ու
Վազ գ են Մ ան ուկյան ը գ իտեին , որ Վազ գ են ը ԿԳԲ- ի
լրտեսն երից է , դ րա համ ար ճ ան ապարհ է ին բացել
ն րա համ ար։ Ա յդ բոլոր ն երկայացում ն երի գ լխ ավ որ
դ իրիժ որը գ են երալ Կառլոս Բագ րատիչն
է ր, հեն ց
215

ին ք ը՝ Կառլոս Ղ ազ արյան ը, ն ա Վազ գ են ին « п рох од »
տվ եց, որպեսզ ի կարող ան ա իր լծակն երով կառավ արել Ա զ գ ային շարժ ու մ ը, սակայն հետագ այու մ
Վազ գ են ը ամ րացրեց դ իրք երը և սկսեց ին ք ն ու րու յն
գ ործել: Կառլոս Բագ րատիչը
չկարող ացավ կառավ արել Վազ գ են ին , ք ան ի որ ԽՍՀՄ փ լու զ վ եց և ամ են
ին չ մ ն աց ին ք ն ահոսի, իսկ հետո արդ են եղ ավ
ին չպես դ ու գ իտես:
— Փաստորեն , ազ ատամ արտիկն երին ոչն չացն ելու
Վազ գ են ի ծրագ իրը սեփ ական ն ախ աձեռն ու թ յու ն ը
չէ ՞ր, — հարցրեց Քոչարյան ը:
— Կարելի է ր ասել` այո և ոչ, ք ան ի որ ծրագ իրը
առաջ է ր ք աշվ ել ԽՍՀՄ ղ եկավ արն երի կող մ ից,
որպեսզ ի ոչն չացվ ի Հայաստան ու մ ծագ ած
ազ գ ային
շարժ ու մ ը, բայց դ ե հետո, ԽՍՀՄ - ի փ լու զ ու մ ից հետո
Վազ գ են ը գ ործեց
ին ք ն ու րյու ն , սեփ ական շահից
ելն ելով , — բացատրեց ն ախ ագ ահը:
— Դե, դ ա հասկան ալի է ր, ք ան ի որ Վազ գ են ը գ իտակցու մ է ր, որ պատերազ մ ի տարին երին
իր թ ալան ածը չի կարող մ արսել, — համ աձայն վ եց ըն կերը, —
այդ ազ ատամ արտիկն երը շուտ թ ե ու շ ն րա առջև
հարցեր է ին դ ն ելու , թ ե որտեղ ից
այդ հարստու թ յուն ը, դ րա համ ար Վազ գ են ը ցան կան ու մ է ր օ ր
առաջ ազ ատվ ել դ րան ցից:
— Գիտե՞ս, Ռ ոբերտ ջան , Վազ գ են ը չէ ր սխ ալվ ու մ ,
ն ա ճ իշտ ճան ապարհին է ր, — համ աձայն վ եց ն ախ ագ ահը, — այն պես որ չ պետք է շեղ վ են ք ն րա առաջարկած տարբերակից:
— Սերժ ջան , ես վ ստահ եմ , որ ամ են ին չ լավ
կլին ի, — հան գ աստացրեց ըն կերը, — այն պես որ, երբ
հասա Ա մ երիկա ք եզ կու ղ արկեմ Վազ գ են ի ծրագ րերի
մ ի մ ասը, կտեսն ես և կգ ործես, ին չպես ին ք ն
էր
արել, վ ստահ եմ , որ այդ փ աստաթ ղ թ երը ք եզ շատ
216

օգ տակար կլին են :
— Չ հասկացա՛, Ռ ոբերտ, դ ու ՛ Վազ գ են ի ծրագ րերը
որտեղ ի՞ց ես գ տել, — զ արմ ացավ ն ախ ագ ահը:
Քոչարյան ը սկսեց ծիծաղ ել.
— Սերժ , բայց դ ու ասացի՞ր որ Վազ գ են ի
ДОСЬЕ - ն
ք ո ձեռք ի տակով է ան ցել, — խ որամ ան կ ժ պտաց
Քոչարյան ը:
— Ա յո՛, ան ցել է , — հաստատեց ն ա, — բայց այն տեղ
մ ի մ ասն է ր մ իայն : Ա յն պես որ, այն ին չ ես է ի
փ ն տրու մ , չկար:
— Ի սկ ամ ոթ չլին ի հարցն ել, դ ու ՛ ի՞ն չ
է իր փ ըն տրու մ , որը այդ պես է լ չկարող ացար գ տն ել:
Ն ախ ագ ահը ին չ որ բան է ր թ աք ցն ու մ ըն կերոջից,
չցան կան ալով հայտն ել իր իմ ացածը։
— Դե, դ ա ն եղ ան ձն ական կյան ք ի վ երաբերյալ է , —
խ ոստով ան եց ն ա, — դ ե, լավ , դ ա այն ք ան է լ կարև որ
չէ : Դու այն
ասա՛, իսկ ք եզ որտեղ ի՞ց Վազ գ են ի
ծրագ րերը:
— Սե՛րժ , դ ու ին չ որ բան թ աք ցն ու մ ես, — ն կատեց
ըն կերը, — եթ ե փ ն տրել ես, ու րեմ ն դ րան ք շատ
կարև որ են
եղ ել, չ եմ կարծում , որ դ ու ան իմ ատ
ժ ամ ան ակ վ ատն ած լին ես:
— Ռ ոբերտ, այն արխ իվ ի փ աստաթ ղ թ երի կարև որ
մ ասը չկար, — խ ոստով ան եց
ն ախ ագ ահը,
— Ի ն չպես տեսն ում եմ , շատ կարև որու թ յու ն
ես
տալիս այդ փ աստաթ ղ թ երին , — խ որամ ան կ ժ պտաց
ըն կերը, — հն արավ որ է ին չ փ ն տրու մ ես դ ու իմ
ձեռք ին
է:
— Ի ն չպե՞ս թ ե, որտեղ ի՞ց:
Ռ ոբերտը սկսեց ծիծաղ ել:
— Պարոն Սարգ սյան , զ արմ ացրեցի՞, — կատակեց
ն ա,
— ա՛յ տեսն ու՞մ ես, որ
ես է լ շատ բան գ իտեմ ,
մ իայն դ ու չ ես:
217

— Ռ ոբերտ, լու ՜րջ այդ պիսի բան կա՞, խ ն դ րու մ եմ
ասա, ին չ և որտեղ ի՞ց ես գ տել այդ փ աստաթ ղ թ երը:
— Ու րեմ ն , մ աղ արիչ ու ն ես, — կատակեց ըն կերը, — դ ա
երկար պատմ ու թ յու ն
է , այն պես որ կարծու մ եմ
կխ լեմ ք ո ոսկի ժ ամ ան ակից:
Ն ախ ագ ահը վ երցրեց կոն յակի շիշը, լցրեց գ ավ աթ ն երը
և տվ եց ըն կերոջը:
— Ոչին չ, դ րա համ ար ժ ամ ան ակ կգ տն են ք , — պն դ եց
ն ախ ագ ահը — պատմ ի՛ր ին չպե՛ս և ո՞վ է տվ ել այդ
փ աստաթ ղ թ երը:
— Լավ եթ ե շտապելու բան չու ն ես կասեմ , — համ աձայն վ եց ն ա — հիշու ՞մ ես 1999- ի հոկտեմ բերի 27- ը:
— Ա յո՛ շատ լավ եմ հիշու մ :
— Հիշու ՞մ ես, որ Ն աիրի Հու ն ան յան ը պահան ջու մ
է ր, որպեսզ ի հան դ իպեմ իրեն :
— Ա յո:
— Ու րեմ ն , երբ ես հան դ իպեցի Հու ն ան յան ին , ն ա ին ձ
պատմ եց այն ամ են ը, և ին ձ հան ձն եց Վազ գ են ի մ ասին եղ ած թ ղ թ ապան ակը ու տեսաերիզ ն երը:
— Ա հա՜ թ ե ին չ, — զ արմ ացավ ն ախ ագ ահը, — իսկ այդ
մ ասին ին չ ու՞ այն ժ ամ ան ակ չ ասացիր:
— Չ է ՛, եղ բայր, այդ ժ ամ ան ակ մ ի մ ոռացիր, որ
խ առն է ին ք , մ եզ համ ար ան ակն կալ է ր
դ եպք երի
ն մ ան զ արգ ացու մ ը, — արդ արացավ ն ա, — առան ց այն
է լ դ ու ծան րաբեռն վ ած է իր, Վազ գ են ի ախ պերն երին
մ ոռացա՞ր: Ն րան ք մ եզ է ին մ եղ ադ րու մ այդ ամ են ի
համ ար, հարյուր կող մ ից վ րա է ին տվ ել, ք իչ մ ն աց
որ ես հրաժ արական տայի ու հեռան այի:
— Ի սկ այդ առան ձն ազ րու յցի ժ ամ ան ակ Հու ն ան յան ը
ք եզ հասցրե՞ց ասել, թ ե որտեղ ից է ձեռք բերել
այդ թ ղ թ ապան ակը:
— Ա սե՛լ
է , իհարկե, ասել է , — հաստատեց ն ա, —
բան ը այն է , ին չ պես դ ու ասացիր, Կառլոս
218

Բագ րատիչը՝ ԿԳԲ- ի ն ախ կին ղ եկավ արը, Վազ գ են ի
մ ասին պատրաստել է ր ող ջ ին ֆ որմ ացիան :
Վազ գ են ը իմ ացել է ր այդ մ ասին , և կարգ ադ րել է ր
իր մ տերիմ ն երից մ եկին ՝ Վահրամ Խորխ ոռու ն ու ն
հայտն աբերել
այդ
թ ղ թ ապան ակը: Խոռխ ոռու ն ու ն
հաջող վ ու մ է ԿԳԲ- ի արխ իվ ից ան ն կատ հան ել
թ ղ թ ապան ակը, մ ին չ Վազ գ են ին տալը` ն ա աչք ի տակով ան ցկացն ու մ
է , տեսն ու մ է , որ
թ ղ թ ապան ակը
շատ հզ որ ին ֆ որմ ացիա է պարու ն ակու մ , վ երցն ու մ
է ու պատճ են ահան ու մ ամ են ը` և տեսաերիզ ն երը և
աու դ ո ժ ապավ են ն երը: Խոռխ ոռու ն ին հան ձն ու մ
է
Վազ գ են ին արդ են պատճ են ահան վ ած տարբերակն երը,
բն օրին ակն երը պահելով
իր
մ ոտ: Հետո Վազ գ են ը
պարզ ու մ է , որ Խոռխ ոռու ն ին իրեն
խ աբել է , պահան ջու մ է ն րան ից բն օրին ակն երը: Խոռխ ոռու ն ին
հասկան ու մ է , որ սխ ալ է թ ու յլ տվ ել, սակայն
գ իտակցու մ է , որ բն օրին ակն երը վ երադ արձն ելու ց
հետո իրեն կվ երացն են : Ն ա վ ստահ է ր, որ ք ան ի
Վազ գ են ի գ աղ տն իք ն երը իր ձեռք ին են , իրեն ձեռք
չեն տա, բայց իր ապահով ու թ յան համ ար, իր
ծան ոթ լրագ րող ն երից մ եկին պահ է տալիս
թ ղ թ ապան ակը, և պատվ իրու մ որպեսզ ի իր
հետ
որև է
բան պատահելու ց հետո
ն ա բացի
թ ղ թ ապան ակը
և տարածի ող ջ ին ֆ որմ ացիան : Բացառվ ած չ է ր, որ
հեն ց այդ լրագ րող ն է լ օգ ն ել է ր Խոռխ ոռու ն ու ն
պատրաստել վ իդ եո ու աու դ ո երիզ ն երի պատճ են երը:
— Ուրեմ ն , Խոռխ ոռուն ին ն ախ օ րոք
իմ ացել է ր իր
գ լխ ի գ ալիք ը:
— Ա յո, իմ ացել է ր, դ րա համ ար է լ փորձել է գ տն ել
իր կյան ք ի համ ար երաշխ իք ն եր: Եվ այդ թ ղ թ ապան ակը իր կյան ք ի երաշխ իք ն է ր: Սակայն
նա
սխ ալվ եց, ք ան ի որ մ եզ մ ոտ Հայաստան ու մ ամ են
ին չ թ արս է արվ ու մ , — ք մ ծիծաղ եց Քոչ արյան ը, — դ ե,
219

Խոռխ ոռու ն ու ն խ փ ու մ են , իսկ ին ֆ որմ ացիան ` այդ պես
է լ չեն գ տն ու մ :
— Ի սկ ին չպե՞ս հետո այդ թ ղ թ ապան ակը հայտն վ եց
Ն աիրի Հու ն ան յան ի ձեռք ու մ , — հարցրեց ն ախ ագ ահը,
— հա՜, երև ի հեն ց այդ
լրագ րող ը Հու ն ան յան ն է ր,
որին Խոռխ ոռու ն ին հան ձն ել է ր գ աղ տն իք ը, — գ ու շակեց ն ա:
— Ո՛չ Ն աիրին չէ ր, — ժ պտաց ն ա, — ին ձ թ վ ու մ է
դ ու կարող ես գ ու շակել:
— Մ տք ով ս ան գ ամ չէ ի ան ցն ու մ , — տարակու սեց ն ախ ագ ահը:
— Ա յդ լրագ րող ը Տիգ րա՛ն Ն աղ դ ալյա՛ն ն է ր:
— Ա հա՜ թ ե ին չ…
— Ա յո՛, Ն աղ դ ալյան ը: Խոռխ ոռու ն ու սպան ու թ յու ն ից
հետո բացու մ է թ ղ թ ապան ակը և ն այու մ , սակայն
վ ախ են ու մ է , որ
ին ք ն է լ կարժ ան ան ա
ն ու յն
Խոռխ ոռու ն ու
ճ ակատագ րին , լռու մ է այն ք ան
ժ ամ ան ակ, մ ին չև որ
հան դ իպու մ է Ն աիրի
Հու ն ան յան ին ։ Ն աիրի Հու ն ան յան ը թ ղ թ ապան ակի
դ իմ աց խ ոստան ու մ է պաշտպան ել Ն աղ դ ալյան ին ,
ք ան ի որ
ն ախ ապատրաստում է հոկտեմ բերի 27- ի
առաջին թ իրախ ը ըն տրել Վազ գ են Սարգ սյան ին , սպան ելով Վազ գ են ին ն ա փ րկելու է ր Ն աղ դ ալյան ին ։
Ի սկ թ ղ թ ապան ակը, որը իր ձեռք ի տակ
է ր, դ առն ալու է ր իր
համ ար
ան վ տան գ ու թ յան երաշխ իք :
— Լա՜վ , իսկ հետո՞:
— Դե, ին չպես ասացի, — շարուն ակեց Քոչարյան ը, —
Ն աիրի Հուն ան յան ի առաջին
թ իրախ ը Վազ գ են ն է ր,
ք ան ի որ ն ա համ ոզ վ ած
է ր, որ թ ղ թ ապան ակի
ին ֆ որմ ացիան հասարակու թ յան ը հայտն ի լին ելուց,
ժ ող ով ու րդ ը ոտք ի կկան գ ն ի, դ ե, իմ ու ք ո
մ ասին
է լ գ իտեր, որ Վազ գ են ից Ա ԲԻ ԺՆ Ի Կ են ք , կարող
են ք ն րա համ ար երաշխ իք
լին ել, չհաշվ ած
որ
21:

հայրեն ան վ եր գ ործ արած կլին եր սպան ելով ազ գ ի
դ ահիճ ն երից մ եկին , որը հարյու րավ որ ազ ատամ արտիկն երի գ լու խ ն է ր կերել, է լ չհավ վ են ք մ ն ացած
բան երը։
— Դե, դ ա հասկան ալի է :
— Ն աիրի Հու ն ան յան ը պատրաստել է ր թ ղ թ ապան ակի
պատճ են և Ա զ գ ային ժ ող ով ու մ Հոկտեմ բերի 27- ին
տվ եց ին ձ, երբ առան ձն ազ րու յց ու ն եցան ք , — շարու ն ակեց ն ա, — Հու ն ան յան ը տվ եց ին ձ ու խ ն դ րեց,
որպեսզ ի այդ
ամ են ը հրապարակվ ի, և մ իայն այդ
դ եպք ու մ ն ա հոժ արակամ կհան ձն վ ի առան ց դ իմ ադ րու թ յան : Դե, ես է լ խ ոստացա, որ հասարակու թ յու ն ը
կիմ ան ա դ րա մ ասին : Ն աիրին ու զ ու մ է ր
աղ մ կահարու յց դ ատավ արու թ յու ն , որպեսզ ի կարող ան ա
ն երկայացն ել այս ամ են ը:
— Թ եհլերյան ի դ ատավ արու թ յան պե՞ս:
— Ա յո՛, հե՛ն ց այդ պես, — ք մ ծիծաղ եց Քոչարյան ը, —
բայց, դ ե, գ իտես, մ եզ մ ոտ Բեռլին ը չէ , որպեսզ ի
ն մ ան դ ատավ արու թ յու ն սարք եին ք : Ն աիրի
Հու ն ան յան ը ազ ն իվ ու խ ելացի երիտասարդ է , ն ա
գ իտեր թ ե ին չ է ան ում , ն ա թ ղ թ ապան ակի բն օ րին ակը տվ ել է ր մ որը, որպեսզ ի դ ատարան ու մ ն երկայացն ի ի պաշտպան ութ յուն որդ ուն , սակայն ին չ պես
գ իտես, աղ մ կահարույց
դ ատավ արու թ յու ն չ եղ ավ , ու
հետո է լ այդ կն ոջը գ տան սպան վ ած Ռ ու սաստան ի
լող ափն երից մ եկու մ :
— Ա հա՜, ուրեմ ն այդ պես:
— Սա դ եռ ամ են ը չ է ր, — շարու ն ակեց Քոչ արյան ը, —
Ն աղ դ ալյան ի մ ոտ կար այդ փ աստաթ ղ թ երի պատճեն ն երը, և դ րա համ ար է լ Վազ գ են ի եղ բայրն երը
շտապեցին լռեցն ել ն րան :
— Ու րեմ ն , Վազ գ են ի եղ բայրն երը գ իտեի՞ն այդ թ ղ թ ա221

պան ակի գ ոյու թ յան մ ասին :
— Ա յո՛, իհարկե գ իտեին , — հաստատեց Քոչարյան ը, —
դ րա համ ար ն րա եղ բայրն երը սպան ու թ յու ն ից հետո,
փ որձու մ է ին ան ել ամ են ին չ, որպեսզ ի չբացահայտվ ի
եղ բոր գ աղ տն իք ը: Ն րան ք ոչն չի առջև կան գ
չեն
առն ի: Գիտես, Հոկտեմ բերի 27- ից հետո մ ի ան գ ամ
այցելել է ի Ն աիրի Հու ն ան յան ին , աչք երիս չհավ ատացի, ն ա սոսկալի վ իճ ակու մ է ր, Վազ գ են ի եղ բայրն երը ատամ ն երը և եղ ու ն գ ն երը ակցան ով ք աշել է ին ,
ռեժ իմ ով ծեծու մ է ին ու է լեկտրահարու մ , ող ջ դ եմ ք ը
ու մ արմ ին ը ու ռած է ր կապտու կն երի մ եջ, այն պես
է ին այլան դ ակել, որ ան ճ ան աչելի
է ր դ արձել, սակայն ն ու յն հպարտ երիտասարդ ն է ր, ն ա չկարող ացավ խ ոսել, ասացին , որ ն երք ին արյու ն ահոսու թ յու ն ն եր ու ն ի, ն ա մ իայն հարցրեց ին ձ հարցն ել` Ի ն չի
համ ար պարոն Քոչարյան : Ճ իշտն ասած, Սերժ ջան ,
շատ ափ սոսացի, բայց, դ ե, ին ք դ գ իտես, այդ ժ ամ ան ակ մ են ք չէ ին ք կարող Բեռլին յան դ ատավ արու թ յու ն
սարք ել:
— Դե՜ դ ա հասկան ալի է Ռ ոբերտ ջան , — համ աձայն վ եց ն ախ ագ ահը։
— Դրան ից հետո ես Ն աիրիին չ տեսա, որով հետև փ ոշմ ան եցի, որ գ ն ացի այցի, այն պես որ չ ու զ եցա
տրամ ադ րութ յու ն ս փ չ ացն ել:
— Ռ ոբերտ, երև ու մ է թ ղ թ ապան ակի պարու ն ակու թ յու ն ը
շատ հետաք րք իր է , որ Վազ գ են ի վ կան երը ետև ից են
ըն կած, — կատակեց ն ախ ագ ահը:
— Ի հարկե՛ հետաք րք իր է , — ծիծաղ եց Քոչարյան ը, —
կարելի է ան գ ամ պոռն ո ֆ իլմ
ն կարահան ել այդ
թ եմ այով :
— Ա հա՜ թ ե ին չ, — զ արմ ացավ ն ախ ագ ահը, — ուրեմ ն ,
դ րա մ ասին ին չ որ բան կա՞:
— Ա յո՛, ն ույն իսկ ավ ելին , — խ որամ ան կ ժ պտաց ն ա,
222

— թ ղ թ ապան ակի տեսաերիզ ը դ ա
իսկական
ատոմ ային ռու մ բ է վ ազ գ են ական ն երի համ ար: Վազ գ են ն
ու Ա ստվ ածատու ր Պետրոսյան ը ին չ որ օբեկտն երից
մ եկու մ իրար հետ կրք ոտ գ իշեր են
ան ցկացրել,
մ ան րամ ասն ն կարահան վ ած
է , այն պես որ շն որհավ որու մ եմ արև ամ ոլ սպարապետ և գ են երալ
ու ն են ք : Լավ է ր, Վազ գ են ի գ լու խ ը շու տ կերան ,
թ ե չէ մ եր մ ոտ գ եյ պառադ է ին
ան ցկացն ելու ...
Քոչարյան ը սկսեց բարձրաձայն ծիծաղ ել:
— Լու ՞րջ, Ռ ոբերտ ջան , — ու րախ ացավ ն ախ ագ ահը, —
գ իտե՞ս, հեն ց այդ օբեկտը Ա րտաշատի խ ճ ու ղ ու վ րա
է ր, Վազ գ են ի հրամ ան ով այն
այրել են , որպեսզ ի
չբացահայտվ ի գ աղ տն իք ը, սակայն պարզ վ ու մ
է
տեսաերիզ ը կա, ա՜յ, ք եզ հետաք րք իր պատմ ու թ յու ն :
— Ա յո՛, այն պես որ ոչին չ
չի ոչն չացվ ել, — ասաց
ըն կերը:
— Ռ ոբերտ, սատան են ասու մ
ա, վ երցրու ու է ՛դ
վ իդ եոն համ ացան ցու մ տեղ ադ րի, տեն ամ դ րան ից
հետո ին չ պիտի ասեն ն րա մ ասին :
— Հա՜ շատ զ վ արճ ալի կլին ի:
— Ռ ոբերտ, բայց դ ու ասացիր, որ Վազ գ են ի ծրագ րերի մ ի մ ասը կուղ արկես ին ձ, իսկ ին չու՞ մ իայն
մ ասը:
— Դե՜, Սերժ ո ջան , առաջին մ ասը այս է ր, ին չ
պատմ եցի, սա ք ո գ ործին չ ի օ գ ն ի, իսկ երկրորդ
մ ասը ավ ելի օգ տակար կլին ի ք ո գ ործերին , — արդ արացավ ն ա:
— Դե՛ լսու ՞մ եմ ... Ի ՞ն չ կա, որը կարող է օ գ ն ել...
— Հիշու՞մ ես 1993 թ վ ական ին երբ « Ա րաբոյի » ջոկատի 79 հոգ ին ան հայտ կորան ...
— Ա յո՛ ի՞ն չ կա որ, ն րան ք ըն կել է ին ազ երին երի
ծու ղ ակը, — ասաց ն ախ ագ ահը:
Քոչ արյան ը սկսեց ծիծաղ ել:
223

— Չ է ՜... Չ է ին ըն կել ծու ղ ակը, այլ` գ ցե՛լ է ին ծու ղ ակը՛: Վազ գ են ը կարգ ադ րել
է ր, որպեսզ ի
տղ ան երը
ազ ատագ րեն Մ արտակերտի Լև ոն արխ
գ յու ղ ը,
բայց
իմ ան ալով , որ ազ երին երը բավ ական ին ու ժ եր ու ն են
այն տեղ կու տակվ ած, ն ախ օրոք հեռախ ոսային զ րու յց
է ու ն եցել Ա դ րբեջան ի իր գ ործըն կերոջ հետ, տեղ եկացն ելով մ եր մ արտական
ջոկատի մ ասին ...
Դե, ազ երին երն է լ ծու ղ ակ են պատրաստու մ
և
ոչն չացն ու մ ն րան ց: Վազ գ են ի այդ հեռախ ոսազ րու յցի
աու դ ո - ժ ապավ են ն երը
թ ղ թ ապան ակու մ է : Ի ն չպես
պարզ վ ու մ է , Կառլոս Ղ ազ արյան ը դ եռև ս
սկզ բից
կարգ ադ րել է ր, որպեսզ ի Վազ գ են ի առան ձն ասեն յակի
բոլոր խ ոսակցու թ յու ն ն երը ձայն ագ րեն , հետո
ն րա
մ ոտից ան հայտան ու մ է թ ղ թ ապան ակը, ն ա Վազ գ են ի
վ րա կոմ պրոմ ատ չու ն եր: Վազ գ են ը Բագ րատիչի
գ լու խ ը չկերավ , որով հետև Կառլոսը
իրեն խ որհու րդ ն եր է ր տալիս, թ ե չէ Վազ գ են ին գ իտես, որ ան ու ղ եղ շիզ ոֆ րեն իկ է ր: Վազ գ են ը Կառլոսի դ աստիարակած հրեշն է ր... Սերժ ջան , թ ղ թ ապան ակու մ
կան
կոն կրետ փ աստեր, թ ե Վազ գ են ի հրամ ան ով ու մ
և
որտեղ են ոչն չ ացրել, Ա րթ ու ր Մ կրտչ յան ից սկսած
վ երջացրած Մ ոն թ ե Մ ելք ոն յան ով ու Ա րծրու ն
Մ արգ արյան ով : Ա յն պես որ, այդ ազ ատամ արտիկն երի
ոչն չ ացմ ան ծրագ իրը օգ տակար կլին ի ն աև հիմ ա:
— Հա՜, այդ մ եկը իրոք
որ մ եր գ ործին օ գ տակար
կլին ի, — ու րախ ացավ ն ախ ագ ահը, — Ռ ոբերտ, իսկ
ուրիշ ին չ ին ֆ որմ ացիա կա այն տեղ ...
— Դե՛, մ ն ացածի մ ասին Սերժ ջան , դ ու երև ի
տեղ յակ ես, — շարու ն ակեց Քոչ արյան ը, — այն տեղ
կար` Ա րտաշատի « Ա ն կախ ութ յան բան ակի »
տղ ան երի դ եմ սարք ած դ ավ ադ րութ յան մ ասին , Սամ վ ել
Մ արգ արյան ի սպան ու թ յան , հետո Գարեգ ին կաթ ող իկոսի ու Վազ գ են ի գ ործարք ի մ ասին , հետո Հրազ դ ան ի
224

« Լիզ ին ի » գ ործարան ի ու Չ եչեն
գ րոհային ն երին
հակաօդ ային հռթ իռն երի առք ու վ աճ առք ի մ ասին ...
Հետո Քըրք Քրք որյան ի կող մ ից ստացվ ած մ իլիոն ն երի
յու րացմ ան մ ան րամ ասն ու թ յու ն ն երն են ...
— Գիտե՞ս, Ռ ոբերտ, ես Մ ոսոյի հետ
խ ոսացել եմ ,
— ասաց ն ախ ագ ահը, — Մ ով սես Ի սագ ու լյան ը հաստատու մ է ր, որ Քըրք Քըրք որյան ի ն վ իրատվ ած 99 մ իլիոն դ ոլլարի մ ի մ ասը` շու րջ 66 մ իլիոն դ ոլլար
Վազ գ են ը իր ան ու ն ով
Շ վ եցարական
բան կու մ է
գ ցել... Մ ոսոն ցան կան ու մ
է ր մ եզ
օգ ն ել, որպեսզ ի
այդ գ ու մ արը վ երադ արձն եին ք , սակայն չհասցրեցին ք `
Վազ գ են ի եղ բայրն երը Մ ոսոյի գ լու խ ը կերան :
Ես
հան ձն արարական ն եր եմ տվ ել, որպեսզ ի պարզ են թ ե
ին չպես կարելի է ստան ալ այդ փ ող ը...
— Գիտե՞ս, Սերժ ես լավ ծան ոթ ն եր ու ն եմ Շ վ եյցարիայու մ , այն պես որ կարող
են ք գ ու մ արի 50%
վ երադ արձն ել, եթ ե ու զ են աս կարող եմ խ ոսել ն րա
հետ:
— Ա յո, իրարկե Ռ ոբերտ ջան , շատ լավ կլին ի, —
ու րախ ացավ ն ախ ագ ահը, — այն պես որ ախ պերավ արի
25% ք եզ , 25% է լ ին ձ, որպեսզ ի իրարից ն եղ ան ալ
չ լին ի:
— Լավ , ես կպայմ ան ավ որվ եմ Շ վ եյցարիայու մ մ եր
ըն կերն երին ու ք եզ տեղ յակ կպահեմ , — խ ոստացավ
ն ա:
— Ռ ոբերտ ջան , շն որհակալու թ յուն , շատ օգ ն եցիր, —
ասաց ն ախ ագ ահը, — տես հա, ես սպասում եմ
թ ղ թ ապան ակին ...
— Լավ , ես գ ն ամ , եթ ե հարցեր լին ի կզ ան գ ահարես,
— ասաց Քոչարյան ը, — վ աղ ը երեկոյան մ եկն ելու եմ ,
հու սով եմ Ռ իտան և երեխ ան երը կու ղ եկցեն ին ձ, ես
իմ աց կտամ Բելլային , որպեսզ ի Ռ իտային համ ոզ ի..
— Շ ատ լավ , Ռ ոբերտ ջան . կտեսն վ են ք ...
225

Քոչարյան ը հրաժ եշտ տվ եց և դ ու րս եկավ աշխ ատասեն յակից, ն երս մ տավ Ռ իտան :
— Սերժ ո ջան , վ երջացրեցիք , — հարցրեց ն ա,
— Ա յո, Ռ իտա ջան , բայց մ ի ք սան րոպեից, կու զ են այի զ րու ցել Վաչիկի հետ:
— Շ ատ լավ , Սերժ իկ ջան , — համ աձայն վ եց կին ը:
— Ռ իտա, իմ աց տու ր, թ ող ն երս գ ա...
Քիչ ան ց ն երս մ տավ ն ախ ագ ահի Ա ն վ տան գ ու թ յան
ծառայու թ յան ղ եկավ ար՝ գ են երալ Վաչիկ Ղ ազ արյան ը
մ ոտեցավ և զ գ աստ կան գ ն եց.
— Լսու մ եմ , պարոն ն ախ ագ ահ...
— Վաչիկ ջան , ասա թ ող մ եք են ան երը պատրաստեն ,
գ ն ու մ են ք « Հարսն աք ար » ք իչ լիցք աթ ափ վ ելու ...
— Լսու ՛մ եմ ...
— Վաչիկ ջան , առան ձին հրահան գ ու ն եմ տալու ,
այն պես որ, ու շադ ի՛ր լսի՛ր, — ն ա զ գ աստացավ լսելով առան ձին հրահան գ բառը, — ք ո տղ երք ին կասես`
թ ող Օհան յան ին հետև են , ն րա ըն տան իք ի ան դ ամ ն երին ն ու յն պես ոչ մ ի պահ չկտրես տեսադ աշտից...
Ն րա հեռախ ոսազ րու յցի ձայն ագ րու թ յու ն ն երը կն երկայացն ես ան ձամ բ ին ձ, պետք է լսվ ի ն րա մ տերիմ ն երի
ու հարազ ատն երի բոլոր
խ ոսակցութ յուն ն երը:
Ա յսօրվ ան ի՛ց ն րա բն ակարան ու մ ու առան ձն ատան
խ ոսակցու թ յուն ն եը կձայն ագ րե՛ք , կասկածելի
բան
ն կատելու դ եպք ու մ կզ եկուցեք , որ ժ ամ ին է լ
որ
լին ի...
— Լսու՛մ եմ պարոն ն ախ ագ ահ...
— Օհան յան ին մ ի գ աղ տն ի ծրագ իր է հայտն ի,
այն պես որ դ ա հույժ գ աղ տն ի տեղ եկատվ ու թ յուն է `
պետական գ աղ տն իք , ոչ մ եկ չ պետք է իմ ան ա դ րա
մ ասին ... Ցան կացած մ արդ , ով իմ ացավ այդ մ ասին ,
ուրեմ ն ոչն չացրեք տեղ ում , լին ի
դ ա Օհան յան ի
կին ը, կամ թ ե որդ ին ...
226

— Լսու ՛մ
եմ պարոն ն ախ ագ ահ... Պարոն ն ախ ագ ահ,
Օհան յան ին չե՞ք վ ստահու մ , — մ իամ իտ հարցրեց ն ա,
— Վաչիկ ջան , այսօրվ ան ից ետ ես ոչ ոք ի
չեմ
վ ստահու մ , բացի ք եզ ան ից...
— Ծառայու ՛մ
եմ , հայրեն իք ի՛ն , — զ գ աստացավ թ իկն ազ որի պետը:
— Դե, ու րեմ ն , առա՛ջ, հայրեն իք ին ծառայելը սու րբ
գ ործ է , — լու րջ ասաց
ն ախ ագ ահը, — տե՛ս, հա՛,
աչք դ Օհան յան ի վ րա...
— Լսու ՛մ
եմ , — ասաց ն ա և դ ու րս
եկավ
աշխ ատասեն յակից:

227

IV

— Ա ստվ ած իմ ին չ ապու շ ազ գ է , երև ի աշխ արհու մ
հայերից հիմ ար ազ գ
չկա... Ող ջ
կյան ք ն երը
ստրու կի պես ապրեցին , մ եկ թ ու րք ի տակ, մ եկ
պարսիկի... Դա ն րան ից է , որ ք ծն ելու ու խ ոն հարվ ելու համ ար մ եռած են : Ն րան ց հայրեն ասիրու թ յու ն ը
մ իայն ամ պագ ոռգ ոռ
բառերի մ եջ
է,
ն րան ց պայք արը գ ոռալն ու պահան ջելն է : Հիմ ա հայի
հայեն ասիրու թ յու ն ը սկսցու մ է Fac e book – ի կոմ են թ ն երից և վ երջան ու մ է Од нок л ас с ни к - ի ստատու սն երով : Ող ջ
պատմ ու թ յան
մ եջ
չկարող ացան
դ ասեր
ք աղ ել ան ցյալից, է ս ազ գ ը
դ ատապարտվ ած է
լին ելու հավ իտեն ից հավ իտեն իս... Մ իև ն ու յն
է,
ապերախ տ են ու ան արժ ան , եթ ե լավ ն է լ ան ես
սրան ց համ ար, մ իև ն ու յն է ու րան ալու են ու
գ ն ան ու րիշի ձեռք ը համ բու րեն ... Է լ
ին չ ու
ան ել,
եթ ե պետք է մ ոռան ան : Սրան ց պետք չ ի
սատկացն ել, մ իայն տու ր հն արավ որու թ յու ն իրար
կհոշոտեն ... Սրան ք իրար հոշոտելու համ ար ոչին չ
չ են խ ն այի, մ իայն պետք է
մ ի ք իչ ոգ և որել...
Դարերով այսպես է եղ ել, օ տարն երը այն ք ան վ ն աս
չ են տվ ել, որք ան
ին ք ն երդ ձեզ : Սրան ց համ ար
արժ եք ն երը մ իայն որով այն ն է ու ամ որձն երը: Դու
բավ արարի այդ
երկուսը և կտեսն ես թ ե հարազ ատ
հորն ու մ որը ին չ պես է ու րան ու մ ... Ես
զ արմ ան ում եմ , թ ե այսք ան դ արերի ըն թ ացք ու մ
սրան ք ոն ց են
գ ոյատև ել, հիմ ա վ աղ ու ց կարմ իր
գ րք ու մ կլին եին ...
228

Որ մ տածու մ եմ սու լթ ան Համ իդ ը ճ իշտ է ր ան ու մ `
Մ ի հայ պիտի թ ող ն եր թ ան գ արան ու մ , որ գ ն ացող
եկող ը թ ք եր երեսին ... Ոն ց է ին ասու մ « Մ են ք ք իչ
են ք , սակայն մ եզ հայ են ասու մ ...» Դե, դ ա լավ է
որ ք իչ եք , շատ լին եիք պիտի ապական եիք ամ են
ին չ. Ա ռան ց այն է լ ձեր երկու սը երեք չի դ առն ու մ ,
որով հետև ագ ահ եք ու ան կու շտ... Ձեր համ ար
օտարի իշխ ան ու թ յու ն ը ն ախ ըն տրելի է , ք ան սեփ ական
իշխ ան ի... Դարեր առաջ եղ ել է այդ պես է հիմ ա,
այդ պես է լ
կլին ի հետագ այու մ ... Ի ն չու պիտի խ ըղ ճ ամ ձեզ , եթ ե բարի լին եմ ձեր հան դ եպ, վ ստահեմ
եմ դ ավ աճ ան ելու եք ու օտարին
ծառայեք , ավ ելի
լավ է սով ած պահեմ ք ան ի դ եռ ու րիշի հացի
համ ը չեք առել... Ի մ չարու թ յու ն ը ձեր ն կատմ ամ բ
գ ալիս է ձեզ ան ից, ես մ եղ ք
չու ն եմ , այդ պես դ ու ք
եք ցան կացել... Ա պերախ տն եր:
Ի ն չու ՞ խ ղ ճ ամ ,
եթ ե
դ ու ՛ք ին ք ն երդ ձեզ չեք
խ ղ ճ ու մ : Ա զ ատամ արտի՛կ, դ ե, դ ու ք գ իտեք , թ ե
ով ք եր են ն րան ք , բայց ու րացա՞ք չէ ՞: Ու րացա՛ք
ու դ ավ աճ ան եցի՛ք , իմ ան ալով , որ ն րան ք իրեն ց
կյան ք ով ձեզ համ ար բերեցին հաղ թ ան ակը, սակայն
մ իև ն ույն ն է , ու րացա՛ք ու պղ ծեցի՛ք ն րան ց շիրիմ ն երը, ն րան ց թ ափ ած արյուն ը: Ու րեմ ն , ին չ ու ՞ ան ել
բարին ու լավ ը ձեզ համ ար, մ իև ն ու յն
է , դ ու ՛ք
չ եք գ ն ահատելու :
Ա րդ են ք ան ի ան գ ամ ապացուցեցիք , որ ձեզ
ծեծող մ ահակը
ավ ելի հաճ ելի է ու
ն ախ ըն տրելի, ք ան ք եզ փ այփ այող ձեռք ը: Դու ՛ք ,
ձեր ձեռք ով փորել եք ձեր գ երեզ մ ան ը, այն պես որ
մ եղ ավ որն եր մ ի փ ն տրեք մ եր մ եջ: Տ եր- Պետրոսյան ին
ազ գ ով ի կան չ եցիք , որպեսզ ի է լի սով ած ու ցու րտ
օրերը վ երադ արձն եք : Չ եմ հասկան ու մ , երև ի աշխ արհի
ամ են ամ ազ ախ իստ ժ ող ով ուրդ ը դ ուք եք , ին չ ք ան ձեր
գ լխ ին խ փում են , դ րան ից ավ ելի մ եծ հաճու յք եք
229

ստան ու մ : Ես վ ստահ
եմ , որ մ ի տաս տարի հետո
իմ ան ու ն ով եք երդ վ ելու ` Տիգ րան Մ եծի տիտղ ոսն երով
կփ առաբան եք
ին ձ, բայց եթ ե բարի աչք ով
ն այեմ , ին ձ մ ոռան ալու եք , դ ու րս
կգ աք իմ դ եմ ,
այն ժ ամ դ ժ վ ար կլին ի ձեզ
կառավ արել, որով հետև
պապերի պիղ ծ արյու ն ը խ ոսելու է ձեր մ եջ:
Երև ի աշխ արհի ամ են աբու թ ու ապու շ ազ գ ը դ ու ք
եք , ք ան ի որ 15 թ վ ական ին ոչխ արի պես ք շեցին
Դեր- Զ որի ան ապատն երը ու կոտորեցին : Ո՞վ է տեսել,
որ երեք ասկյար 800 հոգ ու ոչխ արի պես ք շու մ է
ան ապատ: Լավ , ձեր մ եջ մ ի հատ թ ասիբով մ արդ
չկար, որ ք արը վ երցն եր ու է դ ասկյարի գ լու խ ը
կոտրեր: Չ է ՜, բա ոն ց կլին եր, բա՜ ամ ոթ չի արյու ՜ն
թ ափ ել: Պիտի հավ ի պես մ որթ վ եին ու աշխ արհով
մ եկ կոկորդ պատռեն , որ գ են ոցիդ ի զ ոհ են դ արձել:
Ի ն չ կեղ տոտ ազ գ եք , զ զ վ ելս գ ալիս է , որ հիշու մ
եմ , որ ին չ որ կապ ու ն եմ է ՛ս ազ գ ի հետ:
Տեսե՛ք , Օհան յան ի ծրագ իրը, է ՛դ է լ հո ես չե՞մ
մ ոգ ոն ել, ձե՛ր մ եջի, ձեր դ րացի՛ն առաջարկեց, թ ե
ին չպես ոչն չացն ի իր բարեկամ ին ու ըն կերոջը։
Ձե՛ր մ եջի, ձեր ծոցից ելածը ձեր դ եմ
է դ ավ ադ րու թ յու ն սարք ում , է լ ի՞ն չ եք ու զ ու մ : Դա է լ հո
ես չ ե՞մ , դ ու՛ք եք ձեզ ոչ ն չ ացն ու մ , ես ի՞ն չ մ եղ ք
ու ն եմ : Ա ստվ ած տեսն ու մ է , ես մ իայն օ գ ն ում եմ ,
որ շու տ իրար հոշոտեք , ըն դ հակառակը ես լավ ու թ յուն եմ ան ու մ ձեզ , ին չք ան շուտ վ երան աք , այն ք ան
օգ ու տ կլին ի մ արդ կութ յան ը։
Կեղ տո՛տ եք ու գ ռեհի՛կ, մ ի տեսե՞ք , թ ե ով ք եր են
ք ո սպարապե՛տն ու գ են երալը՛: Եփած հավ ին , որ
պատմ ես ծիծաղ ը կգ ա. բան ակ չ ծառայած կոմ սոմ ոլը
կյան ք ում զ են ք չէ ր տեսել, հան կարծ վ երցրեցիք ու
հո՛պ, դ արձրեցիք սպարապետ... Էդ է լ եմ ես մ եղ ավ ո՞ր, դ ու ՛ք դ արձրեցիք հերոս:
22:

Ի սկական Քաջ Ն ազ արի բախ տը ու ն եր, գ ոն ե Քաջ
Ն ազ արը մ ի տաս հատ ճ ան ճ է ր սատկացրել, որոն ք
խ ան գ արու մ է ին իր հան գ իստը, իսկ Վազ գ են ին ին չ
է ին խ ան գ արու մ , որ յու րային ըն կերն երին խ ոշտան գ եց ու ոչն չացրեց։ Ն րա մ ասին երգ երն է լ հո ես
չգ րեցի: Սպարապետ ասելով է լ սատկելու եք , չհասկան ալով որ ձեր մ եջի պիղ ծ զ ավ ակն է ր, ն ա է ր
ձեր դ եմ դ ավ ադ րու թ յու ն սարք ու մ , ն ա է ր ձեր
հերոսն երին կոտորու ՛մ , ն ա է ր ձեր վ րա կրակու ՛մ :
Ա ն գ ամ ն րան պատժ ող ք ո զ ավ ակին ՝ Ն աիրի
Հու ն ան յան ին դ ավ աճ ան հան եցիք , մ արդ ը իր ազ գ ի
համ ար լավ ու թ յու ն արեց, սակայն ու րացա՛ք ն րա
արածը, փ ոխ արեն ը պիտի ն րա հու շարձան ը կան գ ն եցն եիք : Եթ ե Վազ գ են ը ող ջ մ ն ացած լին եր, ապա ավ ելի
է իք ստրկան ալու , գ ոն ե սատկե՛ց պրծաք : Ն աիրին
հիմ ա ու ՞ր է ` ցմ ահն երի խ ցու մ : Դու ՛ք դ ատապարտեցիք ն րան ,
ոչ թ ե ես: Ձեր գ են երալն երին տեսե՛ք `
Շ արիկով ն երից ոչն չով չեն տարբերվ ու մ ` Մ ան վ ել,
Սեյրան Սարոյան , երև ի իրեն ց կյան ք ու մ իրեն ց
ծն ն դ ական ից բացի ոչին չ չեն կարդ ացել, ով գ իտի
երև ի կարդ ալ է լ չ գ իտեն , դ րան ց արած գ ործը ին չ
պիտի լին ի: Եթ ե մ արդ ը գ րել կարդ ալ չ գ իտի,
դ րան ից ի՞ն չ « խ եռիս » գ են երալ: Դու ք մ եղ ադ րու մ
եք , որ դ րան ց ն մ ան ն երին պաշտոն եմ տալիս, բայց
դ ու՛ք
եք , չ է ՞, այդ պես ուզ ու մ , ես է լ կատարու մ
եմ ձեր ցան կու թ յու ն ը։ Մ կան ը վ արչապետ, որ ող ջ
կյան ք ում ոչ ին չ չ ի արել, թ ալան ելու ց բացի, դ րան
է լ ես բերեցի պաշտոն ի, դ ուք ն րան դ արձրեցիք
այդ պիսին : Ո՞վ է տեսել, որ ն մ ան մ արդ իկ դ առն ան
առաջն որդ ն եր: Սով ետի ժ ամ ան ակ դ րան ք պատերի
ան կյուն ն երում թ ափ վ ած է ին , թ աղ ային ը շաբաթ ը
մ եկ գ ալիս մ ի լավ « կլիզ մ ա » է ր ան ու մ դ րան ց
ու գ ն ում է ր: Հիմ ա ն րան ք դ արձել են վ արչապետ
231

ու ն ախ արար, դ ու ՛ք այդ պես ցան կացաք : Դու ՛ք 5000
դ րամ ով ծախ վ ու մ եք , հետո է լ մ եղ ավ որն եր եք
փ ն տրու մ , մ ի ծախ վ եք : Ձե՛զ ո՞վ է խ ն դ րու մ ․ Դու ՛ք
ծախ վ ու մ եք Շ արիկով ն երին , հետո է լ դ ժ գ ոհու մ եք
ն րան ցից: Ի ն ք ն երդ ձեզ դ ատապարտել եք ․ ․ ․ Գիր ու
գ րական ու թ յու ն կարդ ացած մ արդ ը ձեզ համ ար արժ եք
չու ն ի, չգ իտեք գ ն ահատել` ձեր ան գ րագ իտու թ յու ն ն
է ր, որ լու յս աշխ արհ բերեց ձեր ղ եկավ արն երին :
Ող ջ հան րապետու թ յու ն ու մ , որ փ ն տրես երև ի իմ
պես կարդ ացած ղ եկավ ար չգ տն ես, ես գ ոն ե բարձրագ ու յն կրթ ու թ յու ն ը ստացել եմ օրեն ք ով , ոչ թ ե` է ՛ս
աղ բի պես, կաշառք ով ու փ ող ով :
Ա յսպիսի ան գ րագ ետն երին
դ ու ք գ ն ահատել գ իտեք , ք ան ի որ դ ա
է ձեր արժ եք ը, իսկ սով որող մ արդ ը ձեր
շրջապատու մ տեղ չու ն ի: Ես զ արմ ան ու մ եմ
թ ե ին չպե՞ս
եք համ արձակվ ու մ ձեզ համ եմ ատել հրեան երի հետ:
Ա ՜խ ր, հրեան երը գ իր ու գ րական ու թ յու ն սիրող ազ գ
են , կարող ան ու մ են իրեն ց արժ եք ն երը գ ն ահատել,
պահպան ել ու սիրել: Ի սկ
դ ու ՛ք ի՞ն չ գ ն ահատել
գ իտեք , ձեր վ ան ք երի ու եկեղ եցին երի վ րա
փ որագ րու մ եք ու կեղ տոտում , ոչ ն չ ացն ում եք ու ապական ում ան ցյալի արժ եք ն երը ու հիմ ա մ եղ ադ րու ՛մ
եք , որ ես ե՞մ մ եղ ավ որ: Ե՞ս եմ մ եղ ավ որ, որ
ձեր հոգ և որական ն երը պիղ ծ են
ու հրեշավ որ:
Ե՞ս եմ մ եղ ավ որ, որ ք ո բժ իշկն երը դ ահիճ
են ու
ան խ իղ ճ : Ե՞ս
եմ մ եղ ավ որ, որ ք ո գ իտն ական ն երը
ու ուսուցիչն երը, գ են երալն ու զ որավ արը, ուսան ող ն
ու պատգ ամ ավ որը տհաս են ու ան գ րագ ետ։ Ձեզ
մ իայն բութ ու ան գ րագ ետ ղ եկավ արն եր են պետք ,
տգ ետն երին հեշտ է կառավ արել, մ իայն մ ահակը
ցու յց տուր, ն րան ք
խ ոն արհ ոչ խ արի պես կգ ն ան
ու ր որ ք շես... Թ ու րք ը 15 թ վ ական ին իզ ու ր չ ք շեց
ան ապատն երը, իրար տակ փ որելը հայի արյան մ եջ
232

է , իրար խ ան գ արելը ու բամ բասելը գ ալիս է գ են երով ... Ձեր շրջապատու մ բոլորը ազ գ ադ ավ
են ու
պիղ ծ... Սակայն դ ու ք մ իայն ին ձ
եք ն կատու մ ...
Թ ու րք երը 15 - ին կոտորեցին , ես է ի մ եղ ավ որ...
Ստալին ը 37- ին ք շեց Սիբիր ու հեռավ որ արև ելք ,
ես է ի մ եղ ավ որ... Ն ախ իջև ան ը
հայաթ ափ վ եց
ես`
է լի ե՛ս...
Տեսե՛ք , ձեր
ժ ամ ան ակակից գ րական ու թ յու ն ն ու արվ եստը, ի՞ն չ է իրեն ից ն երկայացն ու մ ,
երգ ն ու երաժ շտու թ յու ն ը, ձեր երգ իչն ու
արվ եստագ ետը...
Հազ իվ է լի՜ MP - 3- ն երը ձեզ ն երկայացն են աշխ արհին ... Թ ու ՜հ, թ ք ե՛մ ձեր ն ամ ու սին ...
Ի ՞ն չ ազ գ եք ... Եթ ե թ ալան ու մ եք գ ող ան ու մ , ես
մ եղ ավ ո՞ր եմ , որ իրար եք խ աբու մ , մ եղ ավ ո՞ր եմ ,
որ դ ատավ որն երդ կաշառակեր են ու ան խ իղ ճ ...
Մ ատեն ադ արան ի գ րք երը ե՞ս
է ի ն վ իրու մ պարսիկն երին ... Հայաստան ի գ ործարան ն երի հաստոցն երը ե՞ս
է ի ծախ ու մ պարսիկն երին , այն է լ մ ետաղ ի գ ն ով ...
Ա յս երկրու մ ին չք ան վ ատ բան բան կատարվ ել
ու կատարվ ու մ է մ եղ ավ որը Սե՛րժ ն է ... Ի սկ ին չու ՞
եք մ եղ ադ րու մ եթ ե այդ երաժ շտու թ յու ն ը դ ու ՛ք եք
պատվ իրում , ես դ իրիժ որի դ երու մ եմ , մ իայն իմ
փայտիկով չ ափ եմ տալիս, որպեսզ ի ռիթ մ ով
իրար
հոշոտեք ... Ա զ ատամ արտի՜կ... Գաղ ափ արի զ ին վ ո՜ր...
Ձեզ հաշվ ած օրեր են մ ն ացել, կգ ն աք թ ն դ ան ոթ ի
համ ար մ սացու կդ առն աք , ն որ կհիշեք , թ ե հայրեն իք ի
արժ ան ի զ ավ ակի դ եմ ին չպես ըմ բոստացաք ... Դեռ
երան ի կտաք ձեր սպարապետ կոչ եցյալին , որը
կոտորում է ր ավ ելի դ աժ ան աբար... Վազ գ են ի արածն երը մ ոռացա՞ք , մ ոռացաք թ ե ին չպես է ր « Լիզ ին ի »
գ ործարան ի հաստոցն երը ծախ ու մ , մ ոռացաք թ ե
ին չպես է ր Չ եչեն ն երի զ են ք ու զ ին ամ թ երք վ աճ առում ... Ա յն չ եչեն ն երի՛ն , որոն ք Ղ արաբաղ ու մ 200
դ ոլլարով հայ
է ին
գ լխ ատում ... Դե, ին չու՞ չ եք
233

հիշու մ ն րան , ին չու ՞ չեք ն զ ով վ ու մ ... Սատկելու ց
հետո է լ բերեցիք առոք - փ առոք թ աղ եցիք հերոսն երի
կող ք ին .... Եթ ե այդ պես է , ու րեմ ն արժ ան ի ե՛ք ,
ին չ վ աստակել եք , արժ ան ի եք ու կստան աք , ին չպես ասու մ են , « Ի ն չ ցան եցիր այն է լ կհն ձես » :
Տխ մ արն երին խ ոն հարվ ելով ` տխ մ արացաք ազ գ ով ին ,
դ րա համ ար է լ սկսեցիք իրար ու տել... Չ արու թ յու ն ն
ու ն ախ ան ձը` սա է ձեր մ իակ թ շն ամ ին , ոչ թ ե`
իշխ ան ու թ յու ն ն երը... Դու ք
եք իրար ք արկոծու մ , ոչ`
մ են ք ... Դու ՛ք եք իրար հետ թ շն ամ ացել` բաժ ան վ ելով բան ակն երի ու թ իմ երի, կու սակցու թ յու ն ն երի ու
աղ ան դ ն երի... Մ ի Սե՜րժ ու մ ի ժ ող ով ու ՜րդ ... Ո՞ն ց
կարամ ես հարյու ր տարվ ա
ձեր ավ ան դ ու յթ ը փ ոխ եմ ... Ի րար հոշոտելու սով որու թ յու ն ը
եկել է ձեր
պապերից... Ոչ թ ե ես եկա ու բերեցի... Ձեզ պետք
են ապու շն եր ու տխ մ արն եր... Ես է լ տալիս եմ ...
Բայց, դ ե, հորս տն ից հո չեմ բերել է դ ապու շ
ն երին ... Ձեր ծոցից ելածն
է ... Է լ ու ՞մ եք մ եղ ադ րու մ ... Ի ն չք ան փ ալա՛ս ու ա՛ղ բ կար դ արձրեցիք
զ որավ ար ու հերոս, ին չք ան գ ո՛ղ ու ավ ազ ա՜կ
կար,
բիզ ն եսմ են ու գ ործարար... Դրան ու մ մ եղ ք ը
մ իայն
ձերն է : Շ ահն գ ն ահատու մ
եք սեփ ական
ըն տան իք ից ու զ ավ ակից
ավ ելին ... Դավ աճան ը՛
հիմ ա ե՞ս եմ , թ ե՞` դ ու ՛ք ... Թ ու րք ը տխ մ ար է , բայց
կոկորդ չի պատռու մ , որ խ ելացի է , բայց դ ու ք
աշխ արհով մ եկ
կոկորդ
եք
պատռու մ , որ
մ շակու յթ ու
գ իտու թ յու ն ու ն եցել... Հիմ ա ասացե՞ք ,
եվ րոպացին երն են ծառն երի վ րա, թ ե՞ դ ու ՛ք ... Ա յս
լուսավ որ դ արու մ դ արձաք մ արդ ակեր... Ա շխ արհը
զ արգ ան ում է ՜, իսկ դ ու ՛ք
մ իջն ադ արում ծվ արել
եք ու բացի ձեր
ապու շ տխ մ արու թ յու ն ից
ոչ ին չ
չ եք տեսն ում ... Չ եք ու զ ու մ տեսն ել... Եթ ե թ ու րք ն
այդ ք ան վ ատն է , ին չ ու ՞ եք թ ուրք ի երաժ շտութ յու ն ն
234

ու արվ եստը գ ող ան ու մ ... Ի ն չու ՞ եք
թ ու րք ին ծախ վ ու մ ... Դրան ու մ է լ եմ ե՞ս մ եղ ավ որ... Ձեր ռաբիզ
ախ պերն երը թ ու րք ի հետ
բաժ ակ են բարձրացն ու մ ,
ու տու մ - խ մ ու մ են ` ու րան ալով ազ գ ու հայրեն իք ,
դ րան ու մ է լ եմ ես մ եղ ք
ու ն ե՞մ ... Դու ք ձեր յու ղ ի
մ եջ եք տապակվ ելու ու վ երջան աք ...
Մ եղ ավ որն եր
մ իշտ գ տն վ ու մ են , բայց դ ու ք ձեր մ եղ ավ որու թ յու ն ը
չեք տեսն ու մ , չեք փ որձու մ տեսն ել ձեր մ եղ ք երը...
Ա պերախ տու թ յու ն ը ձեր մ եջ արմ ատավ որվ ած է , այն
արմ ատախ իլ ան ել չի լին ի...
Խելացի ու իմ աստու ն
մ արդ ը ձեր մ եջ տեղ չու ն ի, ամ իջապես ն րան
կհոշոտեք , ձեզ մ իայն ապու շն երն են սիրելի:
Ա սացեք ո՞վ է ր մ եղ ավ որ, որ Չ արեն ցի
ու Սև ակի
պես մ արդ կան ց
գ լու խ ը կերաք ... Է լի՞ Սերժ ն է ր
մ եղ ավ որ, որ Ն ժ դ եհի
ու
Ա ն դ րան իկի պես հերոսն երը թ ք եցին ու հեռացան ձեզ ան ից... Որտեղ որ
գ ն ացիք
ապական եցիք ... Եվ րոպայու մ լցվ ել` գ ող ու թ յու ն ով ու թ ալան ով ապրու մ եք , հլա մ ի բան թ ու ք
ու մ ու ր եք շաղ տալիս հայրեն ի ղ եկավ արն երի
վ րա... Խաչագ ող երը մ ի գ յու ղ չէ ին , այլ մ ի ամ բող ջ
ազ գ ... Հոգ և որական ն երդ փ ող ին մ եռած են , երկու
կոպեկ ցույց տու ր, սիրելի Ա ստծուն է լ կու րան ան ...
Դրան ում է լի՞ ես
եմ մ եղ ավ որ... Սփ յու ռք ահայե՛ր,
երև ի ամ են աապու շ մ ասսան դ ու ք
եք , 100 տարու ց
ավ ելի է չ հասկացաք , որ արդ են կոկորդ պատռելով
ցեղ ասպան ութ յուն չի ճ ան աչ վ ում ... Ո՞վ է տեսել, որ
գ ոռալով ու կուրծք ծեծելով հարց լու ծվ ի... Մ իայն
տխ մ ար ազ գ ը այդ պես կմ տածի, ձեր պապերը ոչ խ արի պես ք շվ եցին ան ապատն երը... Հիմ ա է լ դ ու ք
ոչ խ արի պես ն ույն բան ն եք ան ու մ ... Դե, գ ն ացե՛ք ,
տեսն եմ թ ուրք ը ձեզ կլսի, թ ուրք ը հիմ ար է , որ
ոսկի սկուտեղ ով « Ծով ից ծով Հայաստան ը » խ ելոք
բերի ու ձեր ոտք երի առաջը դ ն ի...
235

Ող ջ պատմ ու թ յան մ եջ մ ի հատ Տիգ րան Մ եծ եք
ու ն եցել, երև ի ով գ իտի, ն ա է լ երև ի հայ
չի
եղ ել... Թ ե չէ ն րա արած գ ործերին , որ ն այու մ ես,
հային արժ ան ոչին չ չի արել... Մ արդ ը հայրեն ասեր,
ն ամ ու սով մ արդ է եղ ել... Ի սկ ն ամ ու սն ու հայրեն ասիրու թ յու ն ը հայի մ ոտ բացակայել է , ան գ ամ չի
է լ եղ ել... Բա, լա՜վ , որ թ ու րք ը ձեր թ շն ամ ին է ,
ին չու ՞ են ձեր աղ ջիկն երը
Ստամ բու լի « բառդ ելն երու մ » թ ու րք ի տակ շին վ ու մ ... Դրան ու ՞մ է լ են ք
մ են ք մ եղ ավ որ... Ես հո ն րան ց զ ոռով չտարա՞
Ստամ բու լ... Դու բայու մ ու Եվ րոպայու մ վ խ տու մ են ,
սրա ն րա տու ն ն եք ք ան դ ու մ , դ րան ու մ է լ է լի՞
Սերժ ն է մ եղ ավ որ... Ռ ու սաստան ու մ
իրար
հետ
մ րցակցու թ յան մ եջ
են ` թ ե ով կարող է շատ
թ ալան ել, խ աբել ու գ ռփ ել... Ես` է ստե՜ղ , դ ու ք `
է ն տե՜ղ ... Բայց արի ու տես Սերժ ին են մ եղ ավ որ
հան ու մ : Է ՛ս մ ոլորակի վ րա ի՜ն չ կատարվ ու մ է ,
ես եմ մ եղ ավ որ... Է սին չի կն իկը չբեր է ՜, ե՛ս եմ
մ եղ ավ որ... Է ս ին չի առն ան դ ամ ը չի կան գ ն ու ՜մ , ե՛ս
եմ մ եղ ավ որը... Չ ին աստան ու մ երկրաշարժ է , է լի
Սերժ ն է մ եղ ավ որ... Ռ ու ան դ այու մ ու
Սոմ ալիու մ
սով է , է լի` ե՛ս... Վա՜յ, ձեր հերն եմ ան իծել...
Որ ձեզ սատկացն ել եմ , արժ ան ի եք , ն ու յն իսկ
սատկած ժ ամ ան ակ է լ վ տան գ ավ որ եք ... Ձեզ պետք
է սատկացն ել ու հետո վ առել, մ ի խ որ փ ոսում
լցել ու վ րան է լ մ ի ք ան ի տոն ն ա բետոն թ ափել,
որպեսզ ի շրջակա մ իջավ այրը չ աղ տոտեք ... Բայց
ի՞ն չ ուզ ում ես ասա, ապերախ տ եք ու վ ե՛րջ...
Մ ոռացա՞ք , թ ե ով ձեզ է ՛ս վ իճ ակին հացրեց...
Մ ոռացա՞ք , ք ոռ Լև ոն ին , որ ձեզ սով ի ու ցրտի
մ եջ է ր պահում ... Մ ոռացա՞ք , որ գ իշերն երը լու յսը
տալու ն պես հոպոպի պես վ ազ ու մ է իք այս ու
այն կող մ , որպեսզ ի մ ի կտոր տաք ճ աշ ու տեիք ...
236

Լող ան ալու մ ասին է լ չեմ խ ոսու մ ... Դրան ու ՞մ է լ է ր
Սերժ ը մ եղ ավ որ թ ե՞` դ ու ՜ք ու ձեր ք ո՛ռ
Լև ոն ը՛...
Մ ոռացա՞ք Դեմ իրճ յան ին , որ հաշվ եհարդ ար է ր տեսն ու մ Ղ արաբաղ կան չող ն երին ... Մ ոռացա՞ք .
Վազ գ են
Մ ան ու կյան ի « Քավ որի սեղ ան իկն երը » , որ մ ի ամ բող ջ
սերու ն դ տգ իտու թ յան մ եջ մ եծացավ , այդ սեղ ան իկն երի
առջև ... Մ ոռացա՞ք , Բլեյան ին ու Վան ոյին , Վազ գ են ին
ու Զ ադ ոյան ին , Խոսրով ին ու Բագ րատյան ին , մ ոռացա՞ք
բոլոր ազ գ ադ ավ ն երին , սակայն հիշեցի՛ք ի՛ն ձ ու
Քոչարյան ին ... Մ եզ ան վ ան ելով թ ու րք , դ ու ք ավ ելի
եք արժ եզ րկու մ ձեզ , ք ան զ ի հայ լին ելը պատիվ չի
բերու մ մ արդ ու ն ... Եթ ե թ ու րք ը ձեզ ան ից վ ատը
լին եր, այսօր
ն րան ող ջ աշխ արհը չէ ր ճ ան աչի...
Մ ին չդ եռ Թ ու րք իան հզ որան ու մ է օր- օրի... Մ իայն
Ա ն ատոլիայի հյու րան ոցն երի ճ ոխ ու թ յու ն ն ու շք եղ ու թ յու ն ը խ ամ րեցն ու մ է
իրեն ց ան ցյալի սև է ջերը,
այն պես որ ն րան ք ն վ աճ ու մ են աշխ արհը իրեն ց
մ շակու յթ ով ու արվ եստով ... Ձեր կարծիք ով մ եզ
ան վ ան ելով թ ու րք ` վ իրավ որո՞ւ մ եք մ եզ ,
ըն դ հակառակը` ավ ելի եմ ու րախ ան ու մ , ք ան զ ի ն ախ ըն տրում եմ
լին ել թ ու րք , ք ան
թ ե խ արդ ախ և
խ աբեբա, խ աչ ագ ող
ու աստվ ածապիղ ծ
հայ: Հայ
մ արդ ը իր առաք ին ու թ յամ բ մ ն աց ան ցյալու մ , հիմ ա
մ իայն տգ ետն երի ու ապու շն երի սերու ն դ է , որը
մ իայն սեռական ան դ ամ ից բացի, ու րիշ ոչ ին չ չ ի
տեսն ում : Դրան ու մ Քոչ արյան ը ու Սերժ ն են
մ եղ ավ ո՞ր... Ձեր աչ ք ի գ երան ը չ եք տեսն ու մ , մ եր
աչ ք ի փու շն եք տեսն ում ... Մ եղ ադ րում եք , թ ե
Քոչ արյան ն ու Սերժ ը Հայաստան ը ծախ եցին : Մ ի
հարցն ող լին ի` մ են ք ծախ եցի՞ն ք , թ ե` դ ու ՞ք ... Ա ն ին
ու Տ իգ րան ակերտն ո՞վ ծախ եց... Է րզ րում ն
ու
Կարսն է լ մ են ք ծախ եցի՞ն ք , իսկ
Շ ահու մ յան ն ու
Ա րծվ աշեն ը... Դու ՛ք եք
իրար ծախ ու մ ` հայրը
237

որդ ու ն , որդ ին ` հորը... Մ ոռացա՞ք Լև ոն ի ու Վազ գ են ի
ծախ ածն երը, մ ոռացա՞ք « Ա րմ են թ ելի » ու Կոն յակի
գ ործարան ն երը... Որ
ու զ ու մ եք իմ ան ալ, մ են ք ծախ եցին ք մ եր բաժ ին ը, եթ ե մ եր փ ոխ արեն մ եկ
ու րիշը գ ար, է լի ն ու յն ն է ր ան ելու , ք ան զ ի դ ա
արյան կան չն է ` ծախ ել, գ ռփ ել, դ ավ աճ ան ել ու
ու րան ալ... Հիմ ա ասացեք ` Սերժ ն ի՞ն չ մ եղ ք ու ն ի,
որ ձեր մ եջի հրեշն է ձեզ հոշոտու մ ... Ճ իշտ են
ասու մ « Ա վ ելի լավ է մ արդ ու աչք ը դ ու րս գ ա, ք ան
ան ու ն ը » : Բայց ժ ամ ան ակն ամ են ին չ գ ցու մ է
տեղ ը, մ իև ն ու յն ն է , մ ոռան ալու եք այսօրվ ա դ ժ վ արու թ յու ն ն երը, մ ոռացաք Լև ոն ին ու Վազ գ են ին , մ ոռացաք Դեմ երճ յան ին ու Վան ոյին ... Ու րեմ ն , հաստատ
կմ ոռան աք մ եր արածն երը... Ա յն պես որ, ես չեմ
շտապու մ , գ ալու է ժ ամ ան ակ,
երբ համ բու րելու եք
մ եր ոտն ահետք երը ան գ ամ : Դու ք ձեզ վ ատու թ յու ն
ան ող ն երին բարի խ ոսք երով եք հիշու մ , ն րան ց
փ առաբան ու մ եք ու խ ոն հարվ ու մ , մ ին չդ եռ
ք եզ
լավ ու թ յու ն ան ող ն երին գ ամ ու մ
ես ան արգ ան ք ի
սյու ն ին , պիտակելով ու որակավ որելով ` դ ավ աճ ան ի
կն իք ը խ արան ում ես ն րա ճ ակատին : Ն աիրի
Հուն ան յան ը ք եզ օ րին ակ... Մ արդ ն ին չ արել է ր,
ձեր համ ար է ր արել... Չ գ ն ահատեցի՛ք , դ ե, այդ պես
է լ մ ն ացեք տառապան ք ն երի մ եջ, ք ան զ ի ու րացաք
ձեր հերոս զ ավ ակն երին ... Դրան ում
ես ոչ մ ի
մ եղ ք չ ուն ե՜մ ... Ծառու կյան ն երի ն մ ան գ ող
ավ ազ ակին բարերար
ու բարեգ ործ
կան վ ան եք ...
Րաֆ ֆ ի Հով հան ն իսյան ի պես բան սարկու ին , որը
հազ ար դ իմ ակ ու շապիկ է
փ ոխ ու մ , կան վ ան եք
հայրեն ասեր ու ազ ն իվ ... Շ ու շան Պետրոսյան ին է լ
ես սարք եցի՞
այդ պիսին , ն ա ձեր ծոցից է
ելել,
ին չ ու ՞ դ արձավ այդ պես սարսափ ելի վ հուկ...
Դա՛
չ ե՞ք ... Դա՛ չի ձեր արվ եստը... Ն ուն ե Եսայան ,
238

Ա րմ են չիկ ու MP - 3, Սպիտակցի Հայկո ու Թ աթ ու լ...
Ի ն չք ան աղ բ ու փ ալաս կա ելել են բեմ ու
այն տեղ ից ոռն ու մ
են ... Դրան ու ՞մ է լ մ են ք են ք
մ եղ ավ որ... Ա ղ ան դ ավ որն երը շատան ու մ են , մ են ք
են ք մ եղ ավ որ... Գեն դ երն երն ու պոռն իկն երը փ ող ոցն երու մ վ խ տու մ են , է լի մ են ք են ք
մ եղ ավ որ...
Դու ՛ք , դ ու ՛ք ` ին չու ՞, երբեք հարց չեք տալիս, թ ե
ին չու ՞ այսպես եղ ավ , թ ե ին չու ՞ լու սավ որ երկրից
վ երածվ եցին ք հետամ ն աց ցեղ ի: Դու ՛ք ին չու ՞ հարց
չեք տալիս, թ ե ին չու ՞ տխ մ արն երը եկան իշխ ան ու թ յան գ լու խ , բոզ ին ու պոռն իկին ին չու ՞ սարք եցին
բարոյական ու ազ ն իվ ... Դրա արմ ատն երը որտեղ ի՞ց
են գ ալիս, այս գ արշան ք ի սկիզ բը ո՞վ դ րեց...
Գիտե՜ք ... Շ ատ լավ
գ իտեք , ու ղ ղ ակի ձեզ ձեռն ատու
չէ հիշել... Կամ թ ե ին չու ՞ հիշել, եթ ե կա Սերժ ն
ու Քոչարյան ը... Մ իան գ ամ ից ին չ կեղ տ կա կբարդ եք
մ եր վ զ ին ու վ երջ... Ա յդ պիսով հեշտ կպրծն եք :
Հայե՜ր, հայե՜ր, երկու հայ մ եկ տեղ չեն կարող ան ու մ հան գ իստ ապրել, պիտի բամ բասեն ու իրար
վ րա ցեխ շաղ տան ... Դու ք եք իրար
հան դ եպ
թ ույն շն չում ` ղ արաբաղ ցի, հայաստան ցի, թ ու րք ահայ,
պարսկահայ, դ աշն ակ հն չ ակ... Դրան ու ՞մ է լ եմ ես
մ եղ ավ որ... Դաշն ակը ասում է , « Եթ ե սա դ աշն ակ
չ ի, ուրեմ ն սա հայ չ ի » Բա ո՞ն ց
կլին ի` ՀՀՇ ական ն երը հիմ ա դ արձան լավ ը՜, մ են ք դ արձան ք
վ ատը... Գայլը գ առան մ որթ ի հագ ավ , դ արձավ
գ առ... ՀՀՇ - ին բերեցիք դ արձրեցիք « Կոն գ րես » , Քյոռ
Լև ոն ին է լ դ արձրեցիք կոն գ րեսական ... Բա դ րան ում
է լի ղ արաբաղ ցի՞ն երն են մ եղ ավ որը... Ղ արաբաղ ցին
ի՞ն չ մ եղ ք ուն ի, որ պատերազ մ ի ձեր հան ցագ ործն երին դ արձրեցիք բիզ ն եսմ են ... Գռզ ոն
հիմ ա լավ
գ ործարար է ... Մ ոռացա՞ք , թ ե ին չ
է ր խ աղ ում
ձեր գ լխ ին , մ են ակ « ագ ն ետուշիտելն երի » պատմ ութ 239

յու ն ը բավ ական է ր, որպեսզ ի ն րան կախ աղ ան
հան եիք , բայց դ ե կու լ տվ եցիք , չէ ՞... Ա յդ պես
բոլորը դ արձան լավ ը, իսկ մ են ք դ արձան ք վ ատը:
Հրան ու շին է լ հո ե՞ս չբերեցի դ րեցի
պաշտոն ի...
Մ այրու ղ ու վ րայի պոռն իկ է ր, ն րան սիրու ՜ն ազ գ ով ի
բերեցիք ու մ տցրի՜ք Ա զ գ ային ժ ող ով ... Ա զ գ ային
ժ ող ով ու մ ին չք ան բու թ ու ան համ կեն դ ան ի կա,
դ ու ՛ք բերեցիք ու դ արձրեցիք պատգ ամ ավ որ... Դե,
ես է լ է ՛դ ան կու շտն երին պիտի ու ղ ղ ու թ յու ն ցու յց
տամ , որ իրեն ց չափ ը ճ ան աչեն , թ ե չէ շատ
լափ ելու ց կպայթ են ... Դու ք ի՞ն չ ժ ող ով ու րդ
եք , որ
ձեր ըն տրյալն երն ի՞ն չ լին են ... Հազ իվ Շ մ այսի ու
Մ ան վ ելի պես տհասն երը ձեր համ ար օրեն ք
գ րեն ... Ի ն չք ան թ ափ թ փ ու կ
կար դ արձրեցիք
պատգ ամ ավ որ, ին չք ան պոռն իկ կար դ արձրեցիք
ն ախ արար... Դու ՛ք դ արձրեցիք , ես մ իայն
հաստատեցի,
դ ու ք որոշու մ եք , ես է լ` համ աձայն վ ու մ եմ :
Պատգ ամ ավ որն երը ն որմ ալ երկրն երու մ ծառայու մ են
ժ ող ով րդ ին , իսկ մ եզ մ ոտ հակառակն է , ժ ող ով ու րդ ն
է ծառայու մ պատգ ամ ավ որին ... Ա յդ օրեն ք ն է լ հո
ես չեմ հն արել... Դու՜ք ու ձեր սահմ ան ադ րու թ յու ն ը՜... Մ ի սահմ ան ադ րու թ յու ն , որ
ք ոռ Լև ոն ը գ րի,
է լ ի՞ն չ եք ու զ ում : Հլա բախ տն երդ բերեց, որ
պատերազ մ ը հաղ թ եցիք , բա որ պարտվ եիք , ի՞ն չ
է իք ան ելու... Վազ գ են ի ու Լև ոն ի մ իլիոն ն երը ձեր
փ որն
է ր կշտացն ելու ՞, որ աստվ ածացրիք , դ ե,
գ ն ացե՜ք ու ձեր սպարապետն երով ու առաք յալն երով
սատկե՛ք , հետո չ ասեք թ ե Հայաստան ը դ ատարկվ եց...
Սերժ ն ու Քոչարյան ը երկիրը դ ատարկեցի՜ն ... Մ եկդ
չ եղ ավ , որ հիշեր ք ոռ Լև ոն ին 1,5 մ իլիոն մ արդ
տարագ իր եղ ավ , դ ա սպիտակ սպան դ չ է ՞ր...
Խորհրդ ային Հայաստան ի գ ործարան ն եր ու կոլտն տեսու թ յու ն ն երը մ ի ք ան ի ամ սում փոշիացավ , բա դ րա
23:

մ ասին ին չու ՞ չեք ասու մ : Երկրաշարժ ի գ ոտու համ ար
ն ախ ատեսվ ած մ իլիոն ն երը, որ կերան , դ ա՞ է լ իմ
գ րպան ը գ ն աց... Սփ յու ռք ահայ բարերարն երի ն վ իրատվ ու թ յու ն ն երով կարելի է ր մ ի ամ բող ջ պետու թ յու ն
կառու ցել, բա մ եկը չկա, որ հարցն ի` բա ու ՞ր
գ ն աց
այդ փ ող երը... Ա րցախ յան պատերազ մ ու մ
ազ ատագ րվ ած
տարածք ն երի ադ րբեջան ական գ յու ղ երի թ ալան ը ո՞վ կերավ ... Երև ի չգ իտեք , որ Մ ան վ ելն
ու ձեր սիրելի սպարապետն են լափ ել դ րան ք , որ
հիմ ա պալատն երու մ են ապրու մ ...
Մ ի լրագ րող չեղ ավ , որպեսզ ի
գ րեր դ րան ց թ ալան ածի ու սպան ու թ յու ն ն երի մ ասին ... Ժամ ը մ եկ մ ի
վ արչապետ է իք
փ ոխ ու մ , ով գ ալիս է ր
թ ալան ու մ
է ր... Մ ոռացա՞ք Խոսրով Հարու թ յու ն յան ին , Հրան դ
Բագ րատյան ին , Ա րամ Սարգ սյան ին , Գագ իկ
Հարու թ յու ն յան ին , Ա րմ են Դարբին յան ին ` մ եկը մ եկից
ան կու շտ ու թ ալան չի... Դրան ց է լ ես հո չբերեցի...
Դրան ք վ աղ ու ց պիտի գ ն դ ակահարվ ած լին եին , սակայն մ ին չև հիմ ա աք լորի պես կու րծք ն երը ցցած
ծու ղ րու ղ ու են կան չու մ : Որով հետև գ իտեն , որ
ապու շ եք , որով հետև գ իտեն , որ տխ մ ար եք ...
Ո՞վ է տեսել, որ գ ող երն ու թ ալան չին երը հարթ ակ
բարձրան ան ու հեղ ափ ոխ ութ յան ու արդ արու թ յան
դ րոշակակիր դ առն ան , մ իայն ձեր մ ոտ է այդ պես...
Եթ ե սպասում
եք , որ ես ն րան ց պիտի պատժ եմ ,
չ արաչ ար սխ ալվ ու մ եք , որով հետև ն րան ց մ իջոցով
ձեզ եմ պատժ ում ...
Դու ՛ք ն րան ց պահող
փայփ այող ն եք , ես է լ ն րան ց չ ափ տվ ող ը:
Երբ խ ոսում եք բարոյական ութ յու ն ից զ զ վ ելս, գ ալիս
է , դ ու՛ք եք բարոյակա՞ն , ձեր հեռու ստասերիալն երով
երիտասարդ ութ յան ը բութ ու տհաս եք
դ արձն ու մ ...
« Որոգ այթ ն երով » ու հան ցագ ործ կիլլերն երով
սերուն դ եք դ աստիարակու մ , գ ող երն ու
մ արդ ասպան 241

ն երը ձեր եթ երն երի հերոսն երն են , դ րա համ ար
է լ Տարոն Մ արգ արյան ի պես բու թ արարածն եր լու յս
աշխ արհ եկան ... Բու ՛թ ու շատակե՛ր` լափ ու ՜մ են ,
լափ ու ՜մ ... Դրան ց ին չք ան տաս, այն ք ան շատ
կու տեն , գ լու խ ն երու մ մ իայն դ ատարկու թ յու ն է ... Է ՛դ
սերու ն դ ն է լ իմ ձեռք ի գ ո՞րծն է ... Դա ձեր դ աստիարակածն է ` դ ու ՛ք եք պահել, փ այփ այել դ րան ց,
ն րան ք չոբան ի շան պես
են , պիտի տաս ու տեն ,
որպեսզ ի ն ախ իրին տիրու թ յու ն ան են : Մ ի երկրու մ
այսք ան կեղ տոտ արյու ն , տական ք , որտեղ ից
կգ տն ես... Չ է ՜ չկա այդ պիսի երկիր, մ իայն մ եզ
մ ոտ է հավ աք վ ել: Երև ի հեն ց
Սոդ ոմ Գոմ որը է լ
այսպես
է եղ ել, որ
կործան վ եց ծծու մ բի հեղ եղ ատու մ , կործան վ եց, որպեսզ ի այդ պիսին երը լու յս
աշխ արհ չգ ան :
« Ողբում եմ քեզ, հայոց աշխարհ, ողբում եմ քեզ,
բոլոր հյուսիսային ազգերի մեջ վեհագույնդ, որովհետև վերացան
թագավորդ ու քահանադ, խորհրդականդ ու ուսուցանողդ, վրդովվեց խաղաղությունը,
արմատացավ
անկարգությունը, խախտվեց ուղղափառությունը, հիմնավորվեց տգիտությամբ չարափառությունը... Կրոնավորները կեղծավոր, ցուցամոլ, սնափառ,
պատվամոլ, քան թե աստվածասեր։ Աշխարհականները
ամբարտավան, ստահակ, մեծախոս, աշխատանքից
խուսափող, արբեցող, վնասակար, ժառանգությունից
փախչող։ Զինվորականները անարի, պարծենկոտ, զենք
ատող, ծույլ, ցանկասեր, թուլամորթ, կողոպտիչ, գինեմոլ, ելուզակ, ավազակներին համաբարո։ Իշխանները
ապստամբ, գողերին գողակից, կաշառակեր, կծծի,
ժլատ, ագահ, հափշտակող, երկիր ավերող, աղտեղասեր, ստրուկներին
համախոհ։ Դատավորները տմարդի,
ստախոս, խաբող, կաշառակեր, իրավունքը չպաշտպանող, անկայուն, ընդդիմացող։
242

Եվ առհասարակ սերն ու ամոթը ամենքից վերացած :»
Մ ով սես Խորեն ացին ող բու մ է ր 5- րդ դ արու մ , 5- ից
դ արից այս կող մ բան չի փ ոխ վ ել... Ն ու յն ն եք ...
Դրան ու ՞մ է լ է Սերժ ն ու Քոչարյան ը մ եղ ավ ո՞ր...
Դարեր առաջ ին չպես եղ ել եք , այն պես է լ կաք ...
Ա յն ք ան կեղ տոտ ազ գ եք , որ ան գ ամ
ձեր
մ եծու թ յու ն ն երը` Խորեն ացին ու Ն արեկացին , Ֆրիկն
ու Սայաթ - Ն ով ան
են գ րել դ րա մ ասին ... Ի սկ
դ ու ք ասու մ եք թ ե մ են ք
են ք ... Ձեր ու ն եցածը
կորցն ու մ եք առան ց
ափ սոսան ք ի, մ են ք
են ք
մ եղ ավ ո՞ր... Ա շխ արհով մ եկ պարծեն ու մ եք ձեր
առև տրաան ազ գ լին ելով , մ ի հարցն ող լին ի, ու ՞մ
է ր պետք ձեր առև տու րը... Սեփ ական գ րպան ի
համ ար չե՞ք ծախ ու մ ... Սեփ ական փ որը լցելու
համ ար չե՞ք ան ու մ : Ա ռև տրական ... Ի ն չ ն ող կալի
բառ է , աշխ արհու մ երբեք ազ ն իվ առև տրական չի
եղ ել, այն
է լ հայի մ են թ ալիտետով ... Ի ն չու ՞ ն րան ք
ազ ն իվ
են աշխ ատել... Ն րան ք մ տածել են մ իայն
սեփ ական փ որը լցն ելու մ ասին ... Ա յդ չե՞ք ... Ձեր
ան հաջող ու թ յու ն ն երի մ եջ
ու րիշ մ եղ ավ որն եր
փ ն տրելը հեշտ է , բոլորը մ եղ ավ որ են բացի ձեզ ան ից:
Մ ին չ դ եռ դ ու՛ք այն ազ գ ն եք , որ պրոբլեմ չ ու ն են ալուց է լ այն կստեղ ծեք ու կսկսեք լացել... Լացել
ու մ ու րալ, որպեսզ ի ձեզ կարեկցեն , բայց հեն ց
կարեկցեցին ու խ ղ ճ ացին ձեզ , կոգ և որվ եք
ան գ ամ
պատրաստ
եք խ մ ել ձեզ կարեկցող ի արյու ն ը:
Լին ու մ են պահեր, որ ափ սոսում եմ , որ հայ եմ
ծն վ ել... Ա ն տաշ ճ արպակալած դ եմ ք երով գ որիլան ն եր,
որ զ զ վ ում ես... Քան ի որ հետու յք ն ու դ եմ ք ը ն ու յն
պատկերն ուն են ... Ու մ տածու մ եմ ` ին չու՞, ո՛ր
մ եղ ք իս համ ար դ րան ք պիտի շրջապատեն ին ձ...
Ի ն չ ու ՞ ես պիտի
շն չ եմ ն ու յն օ դ ը, որ իրեն ք են
շն չ ու մ ... Ա զ գ ն
է ՞լ Ն արեկացու ու Ն ժ դ եհի ն մ ան
243

մ եծու թ յու ն ն եր ու ն են ա՞ ու չկարող ան ա
ճ իշտ կող մ ն որոշվ ել: Բոլոր դ արերերու մ ու ն եցել ես տաղ ան դ ավ որ
ու հզ որ մ արդ իկ, որոն ց մ տք ի թ ռիչք ը հասն ու մ է ր
մ ին չև մ եր օրերը... Սակայն բու թ ու տխ մ արն երի
մ եջ խ ամ րեց ն րան ց գ ործերը, որով հետև ապու շ եք ,
չեք ցան կան ու մ խ ելացի մ արդ ու ն լսել... Որով հեև
բոլորդ ու զ ու մ եք թ ագ ավ որ ու զ որավ ար լին ել,
առան ց ջան ք եր գ ործադ րելու ... Ն ախ ան ձը ձեզ չի
թ ող ն ու մ , որպեսզ ի առաջ գ ն աք : Ա յն ան եկդ ոտու մ ,
որ սատան ան կաթ սայու մ եփ ու մ է ազ գ երին , ձեր
կաթ սան բաց է , որով հետև մ եկդ մ յու սին եք ք աշու մ
ցած, չցան կան ալով , որ մ եկը դ ու րս գ ա... Դու ՛ք
չեք թ ող ն ելու , որ իմ աստու ն ն ու խ ելացին առաջ
գ ն ան , որպեսզ ի ձեզ է լ իր հետ առաջ տան ի... Չ է ,
ձեր մ ոտ հակառակն է ...
Կու սակցու թ յու ն ն երի համ ար իրեն ց կու սակցական
շահն ավ ելին է , ք ան ժ ող ով րդ ի և պետու թ յան :
ՀՀՇ - ից սկսած` վ երջացրած ՀՅԴ- ով ... Դրան ու ՞մ է լ
է լի մ եղ ավ որը մ են ք են ք ... Որ պատրաստ եք իրար
դ եմ պատերազ մ ել. Պատրաստ եք ժ ող ով րդ ի արյան
հաշվ ին փ առաբան ել ձեր կու սակցու թ յուն ը... Տ եսե՛ք
թ ե ով ք ե՞ր են գ րում ձեր պատմ ութ յու ն ը... Բլեյան ի
ն մ ան ստո՛ր արարածն երը, որոն ք մ աղ արիչ ով կամ
երկու կոպեկով ԲՈՒ Հ են
ավ արտել ու դ արձել
մ ագ իստրոսն եր ու պատմ աբան ն եր... Ու դ րան ք գ իրք
են գ րում ... Ես ի՞ն չ մ եղ ք ուն եմ , որ այդ պես բու թ
արարածը գ իրք է գ րու մ , կամ կին ո ն կարահան ու մ ,
թ ատրոն բեմ ադ րու մ ... Ա յն պես որ, Ա ստվ ած ք եզ
մ իայն ք արերի երկիր չ ի տվ ել, այլ ան ուղ եղ ու
տխ մ ար առաջն որդ ն եր, որպեսզ ի տառապեք հու ր
հավ իտյան : Ու պիտի տառապեք 40 տարի կամ է լ
40 դ ար, որով հետև հրեան երը 40 տարի ան ապատն երում թ ափ առելու ց հետո մ իայն հասկացան ճշմ արիտ
244

ճ ան ապարհը: Որ իրեն ց ազ գ ի համ ար կարև որը հրեա
մ ն ալն է , որ հրեայի համ ար ամ են ասու րբ բան ը, դ ա
իր հայրեն իք ն է ` Ի սրայելը, որը ան գ ամ չեն է լ
տեսել, բայց համ արու մ են հայրեն իք : Ի սկ դ ու ՛ք ,
այդ պես է լ չհասկացաք , որ ձեր թ շն ամ ին դ րսից չէ ,
այլ ձեր մ իջից, որով հետև յու րաք ան չու րիդ
մ եջ
ն ստած է թ շն ամ ին , այդ թ շն ամ ին ձեր վ ախ ն է ,
ձեր շահամ ոլու թ յու ն ը, ձեր ք ծն ան ք ը:
Երբ դ ա կարող ան աք վ ան ել ձեզ ան ից, ապա կգ տն եք
ճ շմ արիտ ճ ան ապարհը, իսկ ք ան ի հիմ ար ու ապու շ
եք , պիտի այրվ եք գ եհեն ական կրակն երու մ : Բա լավ ,
որ ասու մ եք , թ ե ես եմ մ եղ ավ որը ձեր ան համ աձայն ու թ յան մ եջ, բա սփ յու ռք ու մ է լ է լի ե՞ս եմ ...
Սփ յու ռք ու մ ձեր ավ ան դ ական կու սակցու թ յու ն ն երն
իրար մ իս են ու տու մ , բաժ ան վ ել են ոհմ ակն երի
ու իրար կոկորդ կրծու մ ... Ես ի՞ն չ ան եմ , այդ պիսին
եք ` ան կախ ն րան ից, թ ե սփ յու ռք ու մ եք կամ թ ե
Հայաստան ու մ :
Ժամ ան ակի ըն թ ացք ու մ տխ մ արն երը իմ աստու ն չեն
դ առն ու մ , սակայն ք ո ազ գ ի մ եջ այդ պես լին ու մ
է ... Ա ռաջն որդ եք ըն տրում , ն րան խ ոն արհվ ու մ եք ...
Ի սկ իմ աստու ն ղ եկավ արին ք արկոծու մ եք և ոչն չ ացն ու մ , ն վ իրյալն երին ու րան ու մ եք ու դ ավ աճան ու մ ...
Դա մ են ք չեն ք ն երարկել ձեզ , դ ու ՛ք այդ պիսին
եք ... Չ արութ յուն ը մ եկ մ եկու հան դ եպ գ ալիս
է
ան ցյալ դ արերից, ձեր գ են ետիկական կոդ ավ որու մ ան
մ եջ է այդ պես դ րվ ած: Քո թ ագ ավ որն երն ու իշխ ան ն երին օտարն երը չ ոչն չացրեցին , այլ` դ ու ՛ք ,
ին ք ն երդ ... Բող ոք ե՜լ, դ ժ գ ոհե՜լ, լռել ու ստրու կի պես
ապրել... Ն ախ ըն տրու մ եք չ որս ոտի վ րա
լին ել,
ք ան
երկու... Ա սում եք , թ ե թ ուրք երը ապու շ
են ,
իսկ դ ու՛ք խ ելացի ե՞ք , ո՞րն է թ ու րք ի
ապու շու թ յուն ը, այն որ ն վ աճ ու մ
է աշխ արհը, այն որ
245

կարող ացավ փ ոխ ել իր գ են ետիկան , այն որ հզ որ
կայսրու թ յու ն ու ն եցավ , այն որ չփ որձեց ըմ բոստան ալ, ու իրար տակ փ որել... Թ ու րք ի մ ոլլան գ իտի
առաջն ոդ ել իր հոտը, իսկ ձեր հոգ և որական ն երը
պատրաստ են երեսու ն արծաթ ով հոգ ին ծախ ել
uատան ին : Ող ջ պատմ ու թ յան ըն թ ացք ու մ ու ն եցել եք
մ ի ք ան ի հոգ և որական , որոն ք ն վ իրվ ած են եղ ել
հայրեն իք ին և ժ ող ով րդ ին : Խրիմ յան Հայրիկն է ր, որ
ք եզ ցու յց տվ եց ճ շմ արիտ ու ղ ին , սակայն մ իև ն ու յն
է ր, ք ան ի որ ապերախ տ
եք ... Ձեր լավ ն ու վ ատը
դ ու ք
չգ իտեք ... Ու րիշին գ երի լին ելը ձեզ պատիվ
է բերու մ , ու րիշի մ ահակը ք աղ ցր է , ք ան սեփ ական
իշխ ան ի փ այփ այող ձեռք ը: Ա յն պես որ մ եղ ք ը ձեր
մ եջ փ ն տրեք , ձեր հոգ ին երը մ աք րեք , որպեսզ ի
կարող ան աք սիրել... Դու ք չսիրեցիք ին ք ն երդ
ձեզ ,
ին չպես կարող եք սիրել Ա ստծու խ ոսք ը: Ա յսք ան
ն ախ ան ձ ու չարու թ յու ն երև ի ոչ մ ի ազ գ չու ն ի,
որք ան
դ ու ք ու ն եք ... Գիտու թ յու ն
ու ն եիք , դ արձրեցիք տգ իտու թ յու ն , արվ եստ մ շակու յթ
ու ն եիք ,
դ արձրեցիք մ ոխ իր ավ երակ, հիմ ա մ եղ ադ րու մ
եք
մ ե՜զ , մ ե՜զ , որ իր ջղ երի հաշվ ին տան ու մ է ձե՛ր
բոլոր ք մ ահաճ ույք ն երը, տան ու մ
է
ձե՛ր տական ք ն երի ու գ ող երի ն երկայու թ յու ն ը: Ի ՞ն չ կարող եմ
ան ել ես, եթ ե դ ու՛ք այդ պիսին եք , ի՞ն չ կարող եմ
ան ել ես եթ ե դ ու՜ք այդ պես չ արացած եք ին ք ն երդ
ձեր վ րա... Ի ՞ն չ կարող եմ ան ել երբ ն ախ ըն տրու մ
եք տգ ետն երին ու ապու շն երին ... Ի ՞ն չ կարող եմ
ան ել ես, եթ ե փ չ ացն ու մ եք ձեր շրջապատում
գ եղ եցիկն ու բարին :
Մ ոռացա՞ք , թ ե ին չ պես է իք ազ գ ով ին կացն ահարու մ
այգ ին երի ու պուրակն երի ծառերը, որոն ք ձեր
պապերն է ին տն կել... Մ ոռացաք , դ ա է լ հո ես չեմ
կտրել... Դու՛ք ու ձե՛ր ք ոռ Լև ոն ը չ կտրեցիք , կարծես
246

թ ե աշխ արհի վ երջն է ր, մ ին չդ եռ ծառերի փ ոխ արեն
պետք է կացն ահարեիք ՀՀՇ - ի ձեր առաջն որդ ն երին `
Լև ոն ից ու Վազ գ են ից սկսած: Մ ին չդ եռ դ ու ք կացն ի
բերան տվ եցիք մ ի ամ բող ջ սերու ն դ , որը դ արձավ
տգ ետ ու ան ու ղ եղ : Սերժ , Քոչարյան ... ին չու ՞մ ն է
մ եր մ եղ ք ը, եթ ե դ ու ք չարացած եք աշխ արհի
վ րա...
Ոն ց ասու մ է ր Տերյան ը` « Մի խառնեք մեզ ձեր,
վայրի արջի ցեղերին » : Ա յո՛, դ արձել եք , վ այրի
ցե՜ղ : Տեսե՛ք , արդ յո՞ք տղ ամ արդ կա ձեր մ եջ`
մ իայն հաստափ որ ու ան ճ ոռն ի
ճ արպակալած հետու յք ն երով , որ ով գ իտե թ ե վ երջին ան գ ամ երբ
է
տեսել իր առն ան դ ամ ը... Դրան ու մ է լ եմ ե՞ս
մ եղ ավ որ... Երբ շակալի պես ոհմ ակով թ ափ ու մ են
մ եկի վ րա ու հաշվ եհարդ ար տեսն ու մ , դ րան ու մ մ են ք
ի՞ն չ կապ ու ն են ք ... Սաշիկի ան ու ն ն է դ արձել ձեզ
համ ար լոզ ու ն գ , մ ին չդ եռ տեսեք ին չք ան ան ճ ոռն ի
կա ԲՀԿ- ու մ ու ՀՅԴ- ու մ ... Ն իկոլ Փաշին յան ի պես
ճ իճ ու ին դ արձրել եք ձեր համ ար սլաք ավ ար...
Ա րժ ան ի եք է ՛դ ան ող ն աշարավ որ մ իաբջիջին , որը
ին ք ն իրա հետ է կեն ակցում , որպեսզ ի բազ մ ան ա...
Է ՜հ, ին չք ան մ եղ ք եք , բայց ձեզ խ ղ ճալ չ ի
կարելի... Ձեր աչք ին ոչ ին չ չի գ ալիս, չեք ն կատու մ
գ եղ եցիկ ու իմ աստուն խ ոսք ը, չեք ն կատու մ
հերոսին , չեք ն կատում ձեզ օգ ն ող ին ու
կարեկցող ին : Չ արացած մ արդ ու համ ար ամ են ին չ գ որշ
գ ույն երով է ն երկայան ու մ ... Ն րա համ ար, մ իև ն ու յն ն
է , պատրաստ է իր դ րացու ն հոշոտել, ոչն չացն ել....
Ա պերախ տը այդ պես է , ն րան չպետք է լավ ու թ յուն
ան ես, ք ան ի որ ն ա
այդ պիսին է ... Մ ահակն ու
մ տրակը ն րա ան բաժ ան ըն կերը պիտի լին են , որպեսզ ի իմ ան ա իր տեղ ն այս արև ի տակ:
Գիր ու գ րական ութ յու ն սիրող սերու ն դ ու ն եցաք ,
247

դ րա համ ար հաղ թ եցիք պատերազ մ ը, իսկ հիմ ա,
տգ ետն երի գ ն դ երով ան գ ամ չես կարող մ ի մ արտ
հաղ թ ել, ու ր մ ն աց` պատերազ մ : Ա յն պես որ, պիտի
շն որհակալ լին եք , որ պատերազ մ չկա, և այն է լ
մ եր շն որհիվ , որով հետև մ են ք են ք այս խ աղ աղ ու թ յան
երաշխ իք ը... Ե՛ս... Սեր՛ժ Սարգ սյան ս՛... Դեռ
կգ ա
ժ ամ ան ակը ու
կհասկան աք
իմ
ասածն երը,
դ եռ հազ ար ան գ ամ երան ի
կտաք այս
օրերին ,
որով հետև ավ ելի վ ատ օրեր են սպասվ ու մ ...
Որով հետև
ին ձան ից
հետո գ ալու է ն ա, որը ձեզ
խ աչերին է գ ամ ելու ... Որով հետև Ա ստծո համ բերու թ յու ն ը և ս սպառվ ել է , ձեր մ եղ ք երի համ ար պատասխ ան են տալու ձեր որդ ին երն
ու զ ավ ակն երը...
Ա յն պես որ, վ ախ եցեք ոչ թ ե ին ձան ից, այլ` ահեղ
դ ատաստան ից...
Մ ղ ձավ ան ջ... մ ղ ձավ ան ջ… գ իտես, այն ք ան պարզ է ի
տեսն ու մ այդ երազ ը, որ թ վ ու մ է ր` իրական է ր...
Ռ իտան պատկերացրեց իմ պատմ ածը... Սաշիկն
ու
Լյով իկը ն ու յն պես հասկացան , որ դ ա իրական
դ ավ ադ ու թ յու ն է : Ռ ոբերտը չհասկացավ , որ դ ա իմ
երազ ի տպավ որու թ յան տակ
է , բայց պարզ վ ու մ է
ն ա այդ պիսի մ ղ ձավ ան ջ տեսել է : Ու րեմ ն կն շան ակի, որ ին չ որ դ ավ ադ րութ յու ն է կազ մ ակերպվ ում
մ եր դ եմ ... Չ է , ին չ ուզ ու մ ես ասա, պետք է
խ իստ մ իջոցն եր առն ել
ն մ ան աղ ետը կան խ ելու
համ ար... Ա յն պես որ կեն դ ան ի ազ ատամ արտիկն եր
մ եզ
հարկավ որ չ են , իզ ու ր տեղ ը ն յարդ այն ան ան ք
ու մ տածեն ք ... Ա զ ատամ արտիկի տեղ ը կամ կռվ ի
դ աշտն է , կամ է լ` Եռաբլուրը:
Դրսից լսվ եց դ ռան թ ակոցը, ն ախ ագ ահը սթ ափ վ եց
մ տք երից:
Բացվ եց աշխ ատասեն յակի դ ու ռը, Ռ իտան մ տավ ն երս:
— Սերժ իկ ջան ազ ա՞տ ես...
248

— Հա՛, Ռ իտա ջան , կարող են ք դ ու րս գ ալ, — ասաց
ն ա:
Վերցն ելով
աթ ոռի մ եջք ին
դ րվ ած կոստյու մ ը`
դ ու րս եկավ աշխ ատասեն յակից:
ԳԵՀԵՆ Ի

Ա Ռ Ա ՔԵԼ © 30/ 01/ 2014

249

ՄՂՁԱՎԱՆՋ

I Մաս ....................................................... 1 էջ
II Մաս ........................................................ 45
III Մաս ....................................................... 59
IV Մաս ....................................................... 117

Հեղինակային իրավունքների իրավունքները
պատկանում են դրա հեղինակին՝ Գեհենի
Առաքելին: Գրքում տեղ գտած նյութերը
պաշտպանված են Հեղինակային
իրավունքով GEHENI ARAQEL © 2014
geheniaraqel@gmail.com
Պատմության
նույնպես:

ՀԵՐՈՍՆԵՐԸ հորինված են դեպքերը

ԳԵՀԵՆԻ ԱՌԱՔԵԼ © 2014
GEHENI ARAQEL © 2014
Խմբագիր Ս. ԱՐԾՐՈՒՆԻ
Գեղ ձևավորող Բ. ՕԳԱՆԵՍ
geheniaraqel@gmail.com