You are on page 1of 14

‫پیام قرآنکیپیشکش‬

‫ِ‬

‫(وسرہ روم یک ادتبایئ ا یات اک یاریخی سپ رظنم)‬

‫ڈارٹکدمحمدیمحاہلل‬

‫وسر ۺرمؾۺ یۺبادتب یۺیتا ۺ اۺرار یخۺ سۺرظن بز ڈارٹکدمحمدیمحاہلل‬

‫‪1‬‬

‫رقیؿۺدیجمۺےکۺبوسیکںیۺاپرےۺتاۺوسیتںیۺوسر ۺںیمۺبسحۺذلیۺبراشدۺوہبۺےہ‪:‬‬
‫” رنمحۺمۺرمیحۺدخبۺےکۺانؾۺےس‪،‬ۺبفلۺالؾۺمیم‪،‬ۺرمیمۺولغمبۺوہےئگۺرقیبیۺالعےقۺںیمۺبمرۺم ۺبینپۺولغمتیبۺ‬
‫ےکۺدعبۺدلجۺاغبلۺیاجںیئۺےگۺدنچۺیہۺاسؽۺںیم۔ۺبہللۺیہۺےکۺےیلۺمکحۺےہۺےلہپۺیھبۺدعبۺںیمۺیھب!ۺبمرۺبسۺدؿۺ‬
‫ؤمنمۺوخشۺوہۺاجںیئۺےگۺبہللۺ یۺرصن ۺےکۺابثع!ۺم ۺےسجۺاچاتہۺےہۺرصن ۺداتیۺےہۺبمرۺم ۺےبلغۺمبالۺےہۺبمرۺ‬
‫رمح ۺمبال ۺےہ۔ ۺہی ۺبہللۺ ا ۺمدع ۺ ۺےہ۔ ۺبہلل ۺبےنپ ۺمدع ۺےک ۺالخػۺںیہن ۺرکراۺنکیل ۺولوگںۺ ی ۺبرثکتی ۺ(ہی)ۺںیہنۺ‬
‫اجیتن۔ ۺم ۺداینمی ۺزدنیگ ۺ ی ۺاظرہی ۺاحتلۺ اۺملع ۺرےتھک ۺںیہ ۺبمر ۺیرخ ۺےس ۺم ۺتلفغ ۺربےتت ۺںیہ۔ۺ ……بخل“‬
‫(وسر ٔۺرمؾ‪،‬ۺیتیۺ‪۱‬ۺراۺ‪)۷‬‬
‫امہرے ۺونوجبؿ ۺرارخی ۺڑپےتھۺںیہ۔ ۺبںیہن ۺرقیؿ ۺےس ۺمک ۺدیپسچلۺ ےہ ۺبمر ۺوج ۺرقیؿ ۺدیجم ۺ ی ۺالتم ۺرےتھک ۺںیہ ۺبںیہنۺ‬
‫یسلیصفتۺےبۺینعمۺہنۺوہیگ۔‬
‫رارخیۺےکۺاطمےعلۺ اۺوشؼۺںیہن۔ۺبالۺاماشءۺبہللۺ۔ۺاشدیۺبؿۺیتا ۺ یۺریسفتۺوتۺںیہن‪،‬ۺرصتخمۺ ۺ‬
‫بمًال ۺظفل ۺ”رمؾ“‪ ،‬ۺ ۺ ۺ ۺبیلٹ ۺ ا ۺ ۺوموجد ۺاپہی ۺتخت ۺرمؾ ۺبادتبءً ۺدنچ ۺرفممر ۺانپ ۺزگونیں ۺ ا ۺاگؤں ۺاھت۔ ۺرہتف ۺ ۺرہتف ۺم ۺبکی ۺرہشیۺ‬
‫تنطلسےکۺےضبقۺںیمۺہنۺرصػۺباتسلگنؿ‪،‬ۺرفبسن‪،‬ۺبیلٹۺمریغ ۺتہبۺ‬
‫ۺ‬
‫تکلممۺانبۺ‪،‬ۺرھپۺبکیۺڑبیۺاشنہشیہۺ اۺدبربتنطلسل‪،‬ۺبسۺرمیمۺ‬
‫ڈبرٹکۺدمحمۺدیمحبہلل ‪www.facebook.com/Dr.Muhammad.Hamidullah‬‬

‫ِ‬
‫ایپؾۺرقیؿ ‪www.facebook.com/payamequran‬‬

‫وسر ۺرمؾۺ یۺبادتب یۺیتا ۺ اۺرار یخۺ سۺرظن بز ڈارٹکدمحمدیمحاہلل‬

‫‪2‬‬

‫ےسۺکلم ۺےھت‪،‬ۺہکلب ۺبرفہقی ۺںیمۺرصم ۺبمر ۺبایشی ۺںیم ۺرت ی ۺمۺاشؾ ۺیھب۔ۺیئک ۺبرار ۺڑچاھؤۺےکۺدعبۺوچیھت ۺدصیۺوسیعی ۺںیم ۺبسۺےنۺ‬
‫اسیعتیئۺوبقؽۺ یۺرھپۺدلجۺیہۺباظتنیمۺبرعبضۺےسۺتنطلسۺےکۺدمۺدصرۺقم ؾۺیک رۺ ۔ۺرمؾۺبمرۺہینطنطسق‪،‬ۺبسۺرپۺزتاد ۺدؿۺہنۺ‬
‫زگرے ۺہک ۺویریپ ۺالعوقں ۺںیم ۺرجنم ۺبمر ۺدرگی ۺمیشح ۺولیبقں ۺےن ۺراتخ ۺم ۺراربج ۺرشمع ۺ ی ۺبمر ۺاپہیٔ ۺتخت ۺ ۺرمؾ ۺکت ۺرپ ۺہضبقۺ‬
‫رکایل۔ۺہینطنطسقۺبسۺۺبانثء ۺںیمۺوخدۺاتخمرۺنبۺایگۺاھتۺبمرۺبایتمزۺےکۺےیلۺرمؾۺوکۺرغمیب ۺرمیمۺتنطلسۺ اۺبمرۺہینطنطسقۺوکۺرشمیقۺرمیمۺ‬
‫قسع‬
‫ن‬
‫طی‬
‫نۺےکۺزامہنۺںیمۺدبتیلیۺےسۺلبقۺہینطنطسقۺوکۺ”زیبہنیطن“ ےتہکۺےھت۔ۺ‬
‫تنطلس ۺ اۺدصرۺقم ؾۺاہکۺاجےنۺاگل۔ۺوچہکنۺاشنہش ۺ‬
‫بس ۺےیل ۺبس ۺرشمیق ۺرمیمۺتنطلس ۺوکۺ”زیبینیطن ۺتنطلس“ ےک ۺانؾ ۺےس ۺیھب ۺتادۺایک ۺاجرا ۺےہ۔ ۺرقیؿ ۺدیجم ۺ ی ۺبالطصح ۺ”رمؾ“‬
‫ےسۺبیسۺرشمیق ۺرمیمۺتنطلسۺ(تاۺزیبینیطنۺتنطلسۺ)ےکۺۺاسیع یۺولگۺرمبدۺںیہۺبمرۺرہشۺہینطنطسقۺوکۺرقمؿۺوتمہطسۺےکۺباتتخؾۺ‬
‫کت ۺرس اری ۺوطرۺرپ ۺ”دجدی ۺرمؾ“ ےس ۺوموسؾۺایک ۺاجرا ۺراہ۔ ۺوچہکنۺدنمرہج ۺذلیۺلیصفت ۺںیمۺیئک ۺابرۺدقمی ۺرمؾ ۺ ا ۺیھبۺذرکۺیراۺ‬
‫ےہ ۺبس ۺےیل ۺطلخ ۺثحبم ۺےس ۺےنچب ۺےک ۺےیل ۺمہ ۺاہیں ۺ”زیبینیطن“ ا ۺظفل ۺبامعتسؽ ۺرکںی ۺےگوج ۺرقیؿ ۺدیجم ۺےک ۺ”برلمؾ“ اۺ‬
‫رتمبدػۺےہ۔ۺ‬

‫زیبینیطنۺتنطلسۺ یۺرصتخمۺرسزگتش‬
‫رمیم ۺولگۺاسری ۺداین ۺ ی ۺموک ت ۺےکۺعد ی ۺےھت۔ ۺرک ٔ ۺبرض ۺوک ۺ”رمیم ۺرک “ ےس ۺۺوموسؾ ۺرکےت ۺےھت۔ ۺبمر ۺبؿ ۺےکۺ‬
‫ےب ۺامشر ۺدبعممں ۺںیم ۺبکی ۺرمیمۺتنطلس ۺیھب ۺیھتۺک ۺ ی ۺابدعدع ۺاجاج ۺوہب ۺرکت ۺیھت۔ۺنکیل ۺبؿ ۺ ا ۺبرادبر ۺبم ۺںیم ۺداین ۺےکۺ‬
‫بکیۺدحممدۺۺالعےقۺرپۺاھت‪،‬ۺبسۺ اۺدصرۺقم ؾۺرمؾۺاھت۔‬
‫اشنہش ۺویتدمس ۺےنۺایسیس ۺرپاشیوینں ۺےس ۺبانپ ۺاپہیٔۺتختۺزیبہنیطنۺںیم ۺلقتنم ۺایک۔ۺبجۺ‪۳۹۵‬ءۺںیم ۺبسۺ ی ۺماف ۺوہ ی ۺوتۺ‬
‫اخہنۺیگنجۺےنۺتنطلسۺوکۺدمۺوصحںۺںیمۺابٹنۺدتا۔ۺںیمہۺرشمیقۺہصحۺےسۺثحبۺےہۺےسجۺدعبۺںیمۺزیبینیطنۺتنطلسۺےنہکۺےگل۔‬

‫ڈبرٹکۺدمحمۺدیمحبہلل ‪www.facebook.com/Dr.Muhammad.Hamidullah‬‬

‫ِ‬
‫ایپؾۺرقیؿ ‪www.facebook.com/payamequran‬‬

‫وسر ۺرمؾۺ یۺبادتب یۺیتا ۺ اۺرار یخۺ سۺرظن بز ڈارٹکدمحمدیمحاہلل‬

‫‪3‬‬

‫بالعؿ ۺوخد ۺاتخمری ۺےک ۺدعب ۺےس ۺ‪۴۸۸‬ء ۺکت ۺینعی ۺرقتًابی ۺبکی ۺدصی ۺکت ۺبےس ۺبینپ ۺیزبدی ۺونمبےن ۺےک ۺےیل ۺلسلسمۺ‬
‫تبےکۺابثعۺےھتبمرۺرس اریۺوفجۺوک یۺوقیمۺوفجۺہنۺ‬
‫ربرسۺ ارزبرۺرانہۺڑپب۔ۺڑگھجےۺبم ۺںیمۺوفیجۺبرسفمںۺ یۺی سۺ یۺردع ۺ‬
‫یھت ۺہکلب ۺرصػ ۺاھبڑے ۺےک ۺوٹٹؤں ۺرپ ۺلمتشم ۺیھت۔ ۺبؿ ۺںیم ۺوقط(‪ )Goth‬ۺ ا ۺرصنع ۺزتاد ۺامنتاں ۺاھت‪ ،‬ۺوج ۺویرپ ۺےک ۺمیشحۺ‬
‫ابدنشمںۺ اۺبکیۺہلیبقۺاھت۔‬
‫زیبینیطنۺتنطلسۺ یۺرغمیبۺدحۺبسۺمتقۺدرتاےئۺڈوینیبۺکتۺیلچۺیئگۺیھت۔ۺبےسۺماہںۺرتاتسکاخ ینۺاخونں(‪)HUMS‬ۺ‬
‫ےس ۺاسہقبۺڑپبۺوج ۺیالیت ۺ یۺرسدبریۺںیم ۺویرپ ۺںیمۺسھگ ۺیےئ ۺےھتبمرۺیالیت ۺوک ۺرخبجۺدےۺرک ۺیہ ۺبدرھ ۺبنم ۺاحم ۺایک ۺاجاکسۺ‬
‫اھت۔‬
‫یےکۺباتتخؾۺکتۺبسۺےسۺاقلعت ۺوخوگشبرۺرےہۺہکلبۺابراہۺبریبؿۺبمرۺ‬
‫رشمیقۺرسدحۺرپۺبریبؿۺاھت۔ۺاپوچنںیۺدصیۺوسیع ۺ‬
‫زیبہنیطنۺی سۺںیمۺاعتمؿۺرکےکۺرتشمہکۺۺوطرۺرپۺبکیۺرتشمہکۺدنمش ۺےسۺقم ہلبۺرکےتۺےھتۺوجۺمطسۺبایشیۺےسۺلکنۺرکۺوک ۺدعػۺ‬
‫ یہگجۺدبزمیگۺ اۺیاغزۺامہرےۺرغمیبۺاھبویئںۺ‬
‫ےکۺدرمںۺںیمۺےسۺزگرےتۺوہےئۺدمونںۺوتنطلسںۺرپۺوٹٹۺڑپبۺاھت۔ۺبسۺاعتمؿۺ ۺ‬
‫یہۺےسۺوہب۔ۺاشنہش ۺبنسطاسۺےنۺ‪۴۹۶‬ء ۺںیمۺاعدت ۺرمقۺ یۺبدب یۺےسۺباکنرۺایکۺوتۺدلجۺیہۺ‪۵۰۲‬ءۺںیمۺبریبؿۺےسۺگنجۺڑھچیۺبمرۺ‬
‫ۺرمکحبؿۺدنک (نمی)ۺےنۺاشؾۺمۺنیطسلفۺکتۺ‬
‫نیتۺاسؽۺکتۺاجریۺریہ‪،‬ۺرھپۺدبۺرکۺاشنہش ۺابقذۺےسۺحلصۺرکاخ ینۺڑپی۔ۺ‪۴۹۷‬ءۺںیم‬
‫ِ‬
‫راتخۺ یۺبمرۺبنسطاسۺیہۺوکۺدانبۺڑپب۔‬
‫بسۺبانثۺءۺںیمۺرغمیبۺرسدحۺرپۺیھبۺرپاشیاخ ینۺےسۺاسہقبۺراہۺبمرۺبکیۺڑببۺیرحیۺہڑی ۺوجۺرقجاہج ۺ(وتسن‪،‬ۺامشیلۺبرفہقی)ۺرپۺہلمحۺ‬
‫رکےنۺےکۺےیلۺاجیھبۺایگۺاھت۔ۺابت ۺمۺربابدۺوہایگ۔‬
‫زمدی ۺدم ۺںیتبیصم ۺںیھت۔ ۺاجریگ ۺدبر ۺراعتا ۺرپ ۺملظ ۺم ۺدشتد ۺرکےن ۺےگل ۺبمر ۺرمزک ۺںیم ۺونشب ی ۺہن ۺوہ ی۔ ۺدمرسے ۺذمیبہۺ‬
‫ونجؿ ۺرمز ۺبزفمںۺاھت۔ۺہنۺرصػ ۺریغۺرس اری ۺذموبہں ۺ(وہیدتی ۺبمرۺتب ۺرپیتس)ۺرپۺےب ۺمہجۺاظاملہن ۺدتس ۺدربزی ۺوہت ۺریہۺ‬

‫ڈبرٹکۺدمحمۺدیمحبہلل ‪www.facebook.com/Dr.Muhammad.Hamidullah‬‬

‫ِ‬
‫ایپؾۺرقیؿ ‪www.facebook.com/payamequran‬‬

‫وسر ۺرمؾۺ یۺبادتب یۺیتا ۺ اۺرار یخۺ سۺرظن بز ڈارٹکدمحمدیمحاہلل‬

‫‪4‬‬

‫ہکلب ۺوخد ۺرس اری ۺذمبہ ۺ(اسیعتیئ) ۺرفہق ۺرپویتسں ۺ ا ۺاکشر ۺاھت۔ ۺبمر ۺرہ ۺرفہق ۺہن ۺرصػ ۺدمرسمں ۺوک ۺ ارف ۺاتہک ۺاھت ۺہکلب ۺبج ۺیھبۺ‬
‫ومعقۺاتلمۺدمرسمںۺرپۺربجۺبمرۺوخؿۺرخبےبۺےسۺدرغیۺہنۺرکراۺاھت‪،‬ۺڑگھجبۺزتاد ۺرتۺبسۺدیقعےۺےکۺقلعتمۺاھتۺہکۺیتاۺرضح ۺحیسمۺ‬
‫ہیلعۺبالسلؾۺںیمۺرصػۺبکیۺتعیبطۺ(دخب ی)ۺیھتۺتاۺوبتقۺمبدحدمۺںیتعیبطۺ(دخب یۺمۺباسناخ ین)ۺںیھت۔‬
‫اشنہش ۺبنسطاس ۺےنۺرس اری ۺاصمرػ ۺاٹھگےئ ۺبمر ۺراعتا ۺرپۺےس ۺوصحمؽ ۺیھب ۺمکۺ ۺک ۺےس ۺدلج ۺیہۺرس اری ۺزخبہنۺ‬
‫طی‬
‫ربلزیۺوہایگنکیلۺذمیبہۺونجؿۺبےسۺیھبۺاھت۔ۺکیۺ نعتیۺرفےقۺےسۺقلعتۺےکۺابثعۺم ۺدرگیۺرفوقںۺرپۺدشدیۺملظۺمۺمتسۺڈاھراۺ‬
‫راہ۔ۺبمرۺاخہنۺویگنجںۺزینۺریبماخ ینۺوگنجںۺےکۺزامہنۺںیمۺبسۺےنۺ‪۵۱۸‬ءۺںیمۺد ۺاینوکۺریخۺابدۺۺاہک۔ۺوخبہجۺرسبۺمزریۺےنۺمبروثںۺوکۺرحممؾۺ‬
‫رکےک ۺبکی ۺاجریگدبر ۺوینیتس(‪ )Justin‬ۺوکۺتختۺنیشن ۺایک۔ ۺوج ۺدمۺطینعتی ۺرفےقۺےسۺقلعتۺراتھک ۺاھت ۺ۔ۺرگمۺےبۺیبصعت ۺبسۺںیمۺ‬
‫یھبۺہنۺیھت۔‬
‫بس ۺےن ۺاجپ ۺےس ۺگنیپ ۺڑباھ ی ۺرگم ۺیرتا ی ۺرفےق ۺرپ ۺاظممل ۺیاغز ۺ ۔ ۺوقط ۺبمر ۺدرگی ۺرجنم ۺابقلئ ۺبیس ۺرفےق ۺےسۺ‬
‫قلعتۺرےتھکۺےھت۔ۺبکیۺیرتا یۺرسدبرۺویتدمرکیۺےنۺاجپۺوکۺوبجمرۺایکۺہکۺہینطنطسقۺاجرکۺاشنہش ۺےکۺباکحؾۺوکۺوسنمخۺرکبےئ۔ۺ‬
‫اجپ ۺےن ۺلیمعت ۺ ی ۺرگم ۺان اؾ ۺمب س ۺیتا ۺوت ۺویتدمرکی ۺےن ۺاجپ ۺوک ۺدیق ۺاخہن ۺجیھب ۺدتا ۺبمر ۺمںیہ ۺبےس ۺاجؿ ۺدینی ۺڑپی۔ ۺبمر ۺدلج ۺیہۺ‬
‫اشنہش ۺوینیتسۺ‪۵۲۶‬ءۺںیمۺداینۺےسۺلچۺاسب۔‬
‫ببۺبسۺ اۺاجیتھبۺوییتسۺاینؿۺ(‪)Justinian‬ۺتختۺرپۺیتا۔ۺبسۺ اۺباتنسیلۺاسہلۺدمرۺموک تۺرگؾۺمۺرسدۺرہۺزیچۺےسۺربلزیۺ‬
‫ےہ۔ۺہی ۺاعمل ۺافلض ۺامان ۺاجرا ۺےہ۔ۺملع ۺدمتس ۺیھب ۺاھت‪ ،‬ۺباظتنیمۺالصںیتیح ۺیھبۺںیھت‪ ،‬ۺددنیبری ۺیھبۺتہب ۺیھت‪،‬ۺنکیل ۺہی ۺوکششۺ‬
‫رکراۺراہۺہکۺہکۺرفہقۺمبرتیۺےٹھگۺبمرۺبسۺاسیعویئںۺںیمۺباحت ِدۺربےئۺوہاجےئ۔ۺبسۺباحتدۺرب یۺ یۺیعسۺںیمۺبےنپۺملعۺمۺلضفۺےسۺ‬
‫م ۺاصمتحلۺ یۺیئنۺیئنۺوجتزیںیۺدیپبۺرکراۺراہ۔ۺنکیلۺلکشمۺہیۺیھتۺہکۺاصمتحلِۺاقعدئۺ یۺبؿۺرس اریۺوجتزیمںۺوکۺزبمرۺموک تۺ‬
‫بسۺےسۺونمبےنۺ یۺوکششۺ یۺوتۺبؿۺےسۺےئنۺرفےقۺیہۺدیپبۺوہےئگۺبمرۺذمیبہۺربجۺمۺمتسۺ یسۺحرحۺ ٹھۺہنۺاکس۔ۺمتسۺرظیفیۺہیۺ‬
‫وہ ی ۺہک ۺاشنہش ۺےن ۺبکی ۺدبانؾ ۺردعہص ۺوک ۺبانپ ۺدؽ ۺدے ۺدتا۔ ۺبس ۺدونلبز ۺویتدمرب ۺ ا ۺقلعت ۺکی ۺطینعتی ۺرفےق ۺےس ۺاھت۔ ۺویتدمربۺ‬
‫ڈبرٹکۺدمحمۺدیمحبہلل ‪www.facebook.com/Dr.Muhammad.Hamidullah‬‬

‫ِ‬
‫ایپؾۺرقیؿ ‪www.facebook.com/payamequran‬‬

‫‪5‬‬

‫وسر ۺرمؾۺ یۺبادتب یۺیتا ۺ اۺرار یخۺ سۺرظن بز ڈارٹکدمحمدیمحاہلل‬

‫ایسایس ۺںیمۺڑبیۺدلیخۺریہۺبمرۺؤمرخۺریحبؿۺر ۺاجراۺےہۺہکۺاشنہش ۺدنچۺاپدرویںۺوکۺزعممؽۺرکراۺےہۺبمرۺالجمنطۺرکراۺےہ۔ۺ‬
‫طی‬
‫ہی ۺہکلم ۺےک ۺلحم ۺںیم ۺانپ ۺزگںی ۺر ۺرک ۺاجری ۺیزبدی ۺےس ۺبینپ ۺامجتع ۺ ی ۺایقد ۺرکےت ۺرےتہ ۺںیہ۔ ۺاشنہش ۺےن ۺکی ۺ نعتیۺ‬
‫رفےق ۺےک ۺالعم ۺوطسنرویں ۺرپ ۺیھب ۺدشدی ۺاظممل ۺ ۺک ۺےس ۺم ۺکلم ۺوھچڑ ۺرک ۺبریبؿ ۺںیم ۺانپ ۺزگںی ۺوہےن ۺرپ ۺوبجمر ۺوہےتۺ‬
‫رےہ۔‬
‫عطقۺالکؾۺیہۺیہس!ۺہیۺتادۺدالانۺوصقمدۺےہۺہکۺتختۺنیشنۺوہےنۺےکۺدنچۺام ۺدعبۺیہۺوییتسۺاینؿۺےنۺدتمنیۺِۺدعونؿۺ اۺبکیۺ‬
‫نشیمک ۺامومرۺایک ۺبمر ۺرپبےن ۺرمیمۺوقبنین ۺمۺاظنرئ ۺمریغ ۺ ا ۺالہپ ۺصخلم ۺدمۺاسؽ ۺدعب ۺ ۺوکڈۺےک ۺانؾ ۺےس ۺایتر ۺوہایگ۔ۺرس اری ۺرتںومیںۺ‬
‫مریغ ۺےکۺابثعۺدتمنیۺ اۺ اؾۺاجریۺراہبمرۺدلجۺیہۺدمرسبۺومجمہعۺاپڈنٹکیۺےکۺانؾۺےسۺبمرۺرسیتبۺۺبیٹسنۺویٹٹ ۺےکۺانؾۺےسۺاشعئۺ‬
‫وہب۔ ۺبؿ ۺومجمہع ۺاہےئ ۺوقبنین ۺ ی ۺدوھؾ ۺےہنکیل ۺبؿ ۺ ی ۺدتمنی ۺباسنتین ۺوک ۺبکی ۺابمرز ( ۺجنلیچ) ۺیھب ۺیھت ۺہک ۺبس ۺےس ۺرتہبۺ‬
‫دعونؿ ۺنکمم ۺںیہن ۺ۔ ۺبمر ۺبس ۺےن ۺباسناخ ین ۺداموغں ۺوک ۺرموعب ۺبمر ۺلطعم ۺرکدتا۔ ۺبس ۺابمرز ۺوک ۺرعب ۺےک ۺبکی ۺیلمکۺ‬
‫ۺیپ ۺےک ۺایبؿ ۺرکد ۺبوصولں ۺےک ۺبالطؼ ۺم ۺوتعیس ۺےس ۺہقف ۺےک ۺانؾ ۺےس ۺداین ۺںیم ۺوج ۺاین ۺاظن ِؾۺ‬
‫مبےل(ﷺ) ےن ۺوبقؽ ۺایک ۺبمر ؐ‬
‫دعونؿۺدعمئۺوہب‪،‬ۺانحردفبرۺرصبممںۺ یۺرظنۺںیم‪،‬ۺبسۺےکۺاسےنمۺوییتسۺاینؿۺےکۺومجمےعۺےکیھپۺیہۺاثتبۺوہےتۺںیہ۔‬
‫اپہیٔۺتخت ۺ یۺرسسک ۺےک ۺقم ولبں ۺںیم ۺبکی ۺرمہبت ۺڑگھجب ۺڑباھ ۺوت ۺہن ۺرصػۺہپسۺاسالر ۺ اۺرھگ ۺہکلبۺاشیہۺلحم ۺبمر ۺرگاجۺرھگۺ‬
‫یھبۺلجۺےئگ۔ۺابداش ۺرہشۺوھچڑۺرکۺبایشیۺاھبگۺاجانۺاچاتہۺاھت۔ۺہکلمۺےنۺتمہۺدنباھ یۺبمرۺڑبیۺےبۺریمحۺےسۺاگنہےمۺرفمۺوہےئ۔ۺ‬
‫وییتس ۺاینؿ ۺےن ۺدصر ۺرگاجرھگ ۺدمابر ۺریمعت ۺایک۔اپچن ۺاسؽ ۺدعب ۺبےس ۺیتاوصہیف ۺےک ۺانؾ ۺےس ۺابعد ۺےک ۺےیل ۺوھکال ۺایگ۔ ۺاشؿ ۺمۺ‬
‫وشتکۺےکۺاحلظۺےسۺہیۺبےنپۺزامےنۺںیمۺوجعہبٔۺرمزاگرۺاھجمسۺاجراۺاھت۔ۺاطلسؿۺدمحمۺافحتۺےنۺبےسۺثیلثتۺ یۺہگجۺوتدیحۺ یۺابعد ۺ‬
‫اگ ۺےننب ۺ ی ۺاعسد ۺاطع ۺ ی‪ ،‬ۺ(یناماخ ین ۺالخک ۺےک ۺاخک ے ۺےک ۺدعب) ۺرم ت ۺےک ۺےیل ۺدنچ ۺویرکیویں ۺ ی ۺرومر ۺیھت ۺبمر ۺاؽۺ‬
‫برارتک ۺوک ۺبینپ ۺایعویشں ۺبمر ۺوضفؽ ۺرخویچںۺںیم ۺبسۺ ی ۺاجنگشئۺرظنۺہنۺی ی ۺوت ۺدعرماتسنؿ(برمہکی) ۺرپ ۺرظن ۺڑپیئگ‪ ،‬ۺماہں ۺےسۺ‬
‫بسۺرشطۺرپۺریخب ۺیلمۺہکۺیدنئ ۺماہںۺدخبۺ اۺانؾۺہنۺایلۺاجےئ‪،‬ۺیفۺباحلؽۺیتاوصہیفۺےنۺویمزمیۺ یۺوصر ۺبایتخرۺرکیلۺےہ۔‬
‫ڈبرٹکۺدمحمۺدیمحبہلل ‪www.facebook.com/Dr.Muhammad.Hamidullah‬‬

‫ِ‬
‫ایپؾۺرقیؿ ‪www.facebook.com/payamequran‬‬

‫‪6‬‬

‫وسر ۺرمؾۺ یۺبادتب یۺیتا ۺ اۺرار یخۺ سۺرظن بز ڈارٹکدمحمدیمحاہلل‬

‫رمکحبونںۺ یۺوجعۺبالریضۺوہشمرۺیہۺےہ‪،‬ۺبیھبۺوییتسۺاینؿۺوکۺتختۺرپۺیےئۺدنچۺام ۺیھبۺہنۺۺزگرےۺےھتہکۺالعہقٔ ۺقفقازۺ‬
‫ےکۺبرادبرۺےکۺہلسلسۺںیمۺبریبؿۺےسۺڑگھجبۺرشمعۺوہایگ‪،‬ۺنیتۺاچرۺاسؽۺگنجۺاجریۺریہ‪،‬ۺبمرۺبریبؿۺںیمۺبابتیحۺمۺزمدتیۺ‬
‫ےکۺہبۺربجۺزمرۺرپاچ ۺرےکۺابثعۺکلمۺریغۺدحتمۺاھت۔ۺبمرۺیرخۺ‪۵۳۲‬ءۺںیمۺونریشمبںۺتختۺرپۺیتا۔ۺبسۺےنۺحلصۺ یۺہلسلسۺابنجاخ ینۺ یۺ‬
‫بمرۺوییتسۺاینؿۺوکۺیہیۺتمینغۺۺولعمؾۺوہبۺبمرۺدمونںۺےنۺ”عدبیم“ بنمۺ اۺاعمدہ ۺایک۔‬
‫وییتسۺاینؿ ۺےن ۺبس ۺاعمدہ ۺرپ ۺہیکت ۺہن ۺایک ۺہکلب ۺرفزبیگن ۺےس ۺبکی ۺحرػ ۺقفقازی ۺرسدبرمں ۺےس ۺحلنفی ۺ ی ۺحرح ۺڈبیل ۺوتۺ‬
‫دمرسی ۺحرػ ۺاجنیش ۺیشبح ۺےس ۺیھب۔ ۺبمر ۺبس ۺےس ۺڑبھ ۺرک ۺہی ۺہک ۺاشؾ ۺم ۺنیطسلف ۺےک ۺرعب ۺابدنشمں ۺوک ۺبکی ۺاسغاخ ین ۺرسدبرۺ‬
‫احرثۺنبۺہلبجۺ یۺرسدبریۺںیمۺبکیۺمینۺوخدۺاتخمرۺتنطلسۺاطعۺرکےکۺبسۺ اۺاپدنبۺایکۺہکۺرعبۺےسۺوہےنۺمبےلۺدبمیۺولمحںۺ‬
‫ ا ۺدسِۺابب ۺرکںی۔ ۺاسغاخ ینۺرعبۺکی ۺطینعتی ۺرفےق ۺےک ۺاسیع ی ۺےھت۔ ۺاسغوینں ۺےن صۺب ٰریۺ(نیطسلف)ۺوک ۺبانپۺدصر ۺقم ؾ ۺانبتا۔ۺ‬
‫اہجں ۺاسرے ۺرعب ۺےک ۺ ارمبں ۺیےن ۺےگل۔ ۺوخد ۺروسؽ ۺرکمیﷺ یھب ۺونرمعی ۺںیم ۺماہں ۺرشتفی ۺےل ۺےئگےھت‪ ،‬ۺوچہکنۺ‬
‫بریبوینں ۺےن ۺریح ۺ(وکہف) ۺںیم ۺیمخل ۺرعوبں ۺ ی ۺموک ت ۺمیلست ۺرکےک ۺبؿ ۺےس ۺزیبینیطن ۺوگنجں ۺںیم ۺہشیمہ ۺافدئ ۺباھٹتا ۺاھت۔ ۺبسۺ‬
‫ےیلۺاسغاخ ینۺتنطلسۺبکیۺحرحۺبسۺ اۺوجببۺیھبۺیھتۺراہکۺرعوبںۺوکۺرعوبںۺیہۺےسۺڑلبتاۺاجےئ۔‬
‫بدرھ ۺےس ۺرفبتغ ۺوہ یۺوت ۺوییتسۺاینؿۺےن ۺویرپ ۺحتف ۺرکےنۺ ی ۺوکشش ۺرشمع ۺ ی‪ ،‬ۺرگم ۺرھگۺںیم ۺذمیبہ ۺاخہنۺویگنجں ۺےکۺ‬
‫ابثعۺراعتاۺےکۺدؽۺ یسۺبمرۺحرػۺےگلۺوہےئۺےھت۔ۺہکلمۺویتدمرب ۺےکۺبرثۺ اۺبدنبز ۺبسۺےسۺاگلتاۺاجےئۺہکۺبسۺےکۺباشر ۺےسۺ‬
‫اجپ ۺولسریدس ۺکت ۺوک ۺزعممؽ ۺرکدتا ۺایگ۔ۺک ۺرپ ۺبزلبؾ ۺہی ۺاھت ۺہک ۺم ۺوقویطںۺےسۺاسزش ۺرکےک ۺبیلٹ ۺےسۺزیبوینیطنں ۺوک ۺاکنانلۺ‬
‫اچاتہۺاھت۔ۺبیلٹۺںیمۺوقویطںۺےسۺگنجۺاجریۺریہۺ‪،‬ۺبؿۺولوگںۺےنۺونریشمبںۺوکۺباسکتاۺ‪،‬ۺبسۺےنۺیھبۺومعقۺدھکیۺرکۺاشؾۺرپۺہلمحۺ‬
‫رکدتابمر ۺباطنہیک ۺرپ ۺہضبق ۺایک۔ ۺہی ۺگنج ۺوھچےٹ ۺامیپےن ۺرپ ۺیئک ۺاسؽ ۺاجری ۺریہ ۺ۔ ۺیرخ ۺ‪۵۶۲‬ء ۺںیم ۺاچپس ۺاسؽ ۺےک ۺےیل ۺدمونںۺ‬
‫”ڑبمں“ ےنۺحلص ۺ اۺاعمدہ ۺایک۔ۺوقویطںۺےسۺگنجۺاجریۺریہ۔ۺبکیۺرمہبتۺاجربۺبیلٹۺاہھتۺےسۺلکنۺایگ۔ۺبمرۺڑبیۺابتویہںۺےکۺ‬
‫دعب ۺدمابر ۺبس ۺرپ ۺہضبق ۺوہب ۺ۔ ۺرھپ ۺبنیپس ۺےس ۺگنج ۺڑھچی ۺ‪ ،‬ۺبس ۺبانثء ۺںیم ۺڈبوینیب ۺرسدح ۺےس ۺتلفغ ۺربت ۺیئگ ۺوت ۺرتاتسکاخ ین ۺاخؿ‪،‬ۺ‬
‫ڈبرٹکۺدمحمۺدیمحبہلل ‪www.facebook.com/Dr.Muhammad.Hamidullah‬‬

‫ِ‬
‫ایپؾۺرقیؿ ‪www.facebook.com/payamequran‬‬

‫‪7‬‬

‫وسر ۺرمؾۺ یۺبادتب یۺیتا ۺ اۺرار یخۺ سۺرظن بز ڈارٹکدمحمدیمحاہلل‬

‫السػۺبمرۺاغلبرۺبدمھۺاچمےنۺےگلۺبمرۺریحب ۺیدرتاکیتۺےسۺےلۺرکۺہینطنطسقۺکتۺابتیہۺلیھپۺیئگ۔ۺبسۺمتقۺرس اریۺزخبہنۺاخیلۺ‬
‫اھت‪ ،‬ۺرگم ۺذمیبہۺونجؿۺمک ۺہن ۺوہب‪،‬بمر ۺبسحِۺاسقب ۺاشنہش ۺیےئ ۺدؿ ۺفلتخم ۺذمیبہ ۺدیقعمںۺ ی ۺرسرپیتس ۺرکرا ۺراہ۔ۺاملگذبری ۺےکۺ‬
‫اظممل ۺیھب ۺڑبھۺےئگ۔ ۺہکلم ۺویتدمرب ‪۵۴۸‬ء ۺںیم ۺرمیکچ ۺیھت‪ ،‬ۺیرخ ۺایبیسۺاسؽۺ یۺرمعۺںیم ۺ‪۵۶۵‬ءۺںیم ۺوییتس ۺاینؿ ۺےنۺیھب ۺاجؿ‪،‬ۺ‬
‫اجؿۺیرفںیۺےکۺرپسدۺ یۺوتۺراعتاۺےنۺبانیمطؿۺ اۺاسسنۺایلۺہکۺببۺاشدیۺتنۺیئنۺیےئۺدؿۺ یۺربجۺٹہۺےسۺاجن ۺےلمۺیگ۔‬
‫ببۺوییتسۺاینؿۺ اۺاجیتھبۺوینیتسۺتختۺرپۺاھٹیب‪،‬ۺبسۺےکۺاپچنۺاسؽۺدعبۺ‪۵۷۰‬ءۺںیمۺہکمۺمعظمہۺوکۺیبنۺۺیرخۺبزلامںۺ یۺمالد ۺ‬
‫اگ ۺےننب ۺ ا ۺرشػ ۺاحم ۺوہب۔ ۺ‪۵۷۴‬ء ۺںیم ۺوینیتس ۺ ا ۺدامغ ۺلچ ۺایگ‪ ،‬ۺبس ۺےن ۺبکی ۺدعوف ۺوفیج ۺبرسف ۺریؔورسکس ۺوک ۺبمًالۺی (ر(ۺینعیۺ‬
‫انبئ ۺبتنطلسل)ۺرھپ ۺیوٹسگسۺ اۺاشاہ ۺہن ۺاطخبۺاطع ۺایک ۺاھت۔ ۺبس ۺےیلۺ‪۵۷۸‬ءۺںیم ۺمیہ ۺاجنیشن ۺانب‪ ،‬ۺبس ۺےن ۺکلم ۺ ی ۺامیل ۺاحتلۺ‬
‫ یسۺدقرۺدرتسۺ ی‪،‬ۺاچرۺیہۺاسؽۺدعبۺم ۺلچۺاسب۔ۺبسۺےنۺومریۺ(‪)Maurice‬ۺوکۺی (رۺبمرۺیوٹسگسۺےکۺاطخبۺبینپۺزدنیگۺ‬
‫ںیمۺدےۺرکۺمیلۺدہعۺانبۺدتاۺاھت۔ۺببۺمیہۺتختۺرپۺاھٹیب‬
‫ومریۺسوجنسۺیھبۺاھتبمرۺوفجۺںیمۺیھبۺدیلکیۺدہعمںۺےکۺےیلۺبرقابۺونبزیۺرکراۺراہ۔ۺبسۺحرحۺوفجۺںیمۺانۺبلہۺولگۺ‬
‫اشلمۺوہےئگ۔ۺدمرسی ۺحرػ ۺاجپۺےنۺوجۺببۺکتۺبےنپۺیپۺوک ۺزیبینیطنۺرتیع ۺاتھجمسۺاھت‪ ،‬ۺہیۺب ّداعۺرشمع ۺایکۺہکۺذمیبہۺ‬
‫اعمولمںۺںیمۺ(ۺنجۺںیمۺرگاجۺےکۺاپدرویںۺ اۺرقترۺیھبۺاشلمۺےہۺ)ۺبرادبرۺبےسۺبمرۺرصػۺبےسۺاحم ۺرےہ۔ۺبسۺحرحۺاجپۺ‬
‫ےس ۺیھب ۺڑگھجب ۺرشمع ۺوہایگ۔رغمیبۺرسدحمں ۺ ا ۺبنم ۺماہں ۺےک ۺمیشح ۺرسدبرمں ۺوکۺمہفیظ(ہکلب ۺرخبج) ۺدے ۺرکۺاحم ۺوہبۺ‬
‫اھت‪ ،‬ۺسوجنیس ۺےک ۺونجؿ ۺںیم ۺ ِفیفِ ۺاصمرػ ۺ ی ۺیڑاہڑی ۺبؿ ۺماظفئ ۺرپ ۺیلچ‪ ،‬ۺہجیتن ۺاظرہ ۺےہ ۺبس ۺرپ ۺزتسمبد ۺہی ۺہک ۺبؿ ۺرغمیبۺ‬
‫اھبڑےۺےکۺوٹٹؤںۺ یۺہگجۺوفجۺںیمۺیرمیییاۺبمرۺفققازۺےکۺولوگںۺوکۺرھبت ۺرکےنۺ یۺوجتزیںیمۺزیبینیطنۺرسدحۺوکۺبؿۺالعوقںۺ‬
‫کت ۺالیھپےن ۺ ی ۺوکزشش ۺ ی ۺیئگ۔ ۺبس ۺرپ ۺبریبؿ ۺےس ۺڑگھجب ۺرشمع ۺوہایگبمر ۺاچپس ۺاسہل ۺبنم ۺ ا ۺاعمدہ ۺدس ۺیہ ۺاسؽ ۺدعبۺ‬
‫ومریۺےنۺاچکۺرکدتا۔ۺہیۺگنجۺاچپسۺاسؽۺکتۺیتلچۺریہ۔ۺبمرۺزغم ٔۺدحہیبیۺےکۺزامےنۺںیمۺمتخۺوہیکس۔ۺبیسۺگنجۺےکۺم ۺدمۺ‬
‫بزجبءۺںیہۺنجۺ اۺرسومضمؿۺرپۺدرجۺرکد ۺۺیتا ِ ۺرقیؿۺںیمۺذرکۺوہبۺےہ۔‬
‫ڈبرٹکۺدمحمۺدیمحبہلل ‪www.facebook.com/Dr.Muhammad.Hamidullah‬‬

‫ِ‬
‫ایپؾۺرقیؿ ‪www.facebook.com/payamequran‬‬

‫وسر ۺرمؾۺ یۺبادتب یۺیتا ۺ اۺرار یخۺ سۺرظن بز ڈارٹکدمحمدیمحاہلل‬

‫‪8‬‬

‫یاغزِۺگنج‬
‫گنج ۺ ا ۺرطخ ۺدھکی ۺرک ۺدمونں ۺ”ڑبمں“ ےن ۺبےنپ ۺزریِ ۺبرثزین ۺبےنپ ۺاسمہہی ۺرمکحبونں ۺ ا ۺاعتمؿ ۺاحم ۺرکےن ۺےک ۺےیلۺ‬
‫بکی ۺافسرت ۺگنج ۺرشمع ۺ ی ۺیھت۔ ۺوینیتس(‪ )Justine‬ۺےن ۺرغمیب ۺرتوکں ۺےک ۺاخدعؿ ۺےس ۺیفلح ۺرکیل ۺیھت۔ ۺاخدعؿ ۺ ا ۺالعہقۺ‬
‫نیچۺےسۺاممربءۺبرہنلۺکتۺالیھپۺوہبۺاھت۔ۺبمرۺہیۺبریبؿۺ اۺاخمفلۺاھت۔ۺوینیتسۺےنۺبریبؿۺ یۺیرینیم ۺراعتاۺےسۺیھبۺاسزۺابزۺرکیلۺزین ۺبۺ‬
‫بسحِ‬
‫ۺ‬
‫یرۺۺوقؾۺےسۺوجۺبریباخ ینۺوصہبۺدبرمںۺےسۺانالںۺےھت‪،‬ۺ(رھپ‪۵۰۲‬ء)ۺںیمۺوینیتسۺےنۺبسۺرخبجۺ یۺبدب یۺےسۺباکنرۺایکۺوجۺ‬
‫اعمدہ ۺ ۺم ۺ ۺبریبؿ ۺوک ۺدےنیۺ ا ۺاپدنبۺاھت۔ ۺونریشمبںۺےنۺزیبینیطنۺرسدح ۺےک ۺبس ۺےس ۺبمہ ۺہعلق ۺ”دبرب“ رپۺہبۺیاساخ ینۺہضبق ۺرکایل۔ۺ‬
‫اشنہش ۺوینیتس ۺامیبر ۺاھت ۺبس ۺےیل ۺاعریض ۺحلص ۺرکیل ۺیئگ۔رھپ ۺزمدی ۺوفںیج ۺبیھٹک ۺ ی ۺںیئگ۔ ۺونریشمبں ۺیھب ۺھجمس ۺایگ ۺبمر ۺباچکنۺ‬
‫زیبینیطنۺیرمیییا ۺرپ ۺہلمح ۺرکدتا ۺ۔ۺگنجۺ اۺرپۺیھبک ۺبِدرھۺیھبک ۺبصدرھۺاتکھج ۺراہۺ۔ۺ‪۵۷۸‬ءۺںیم ۺونریشمبںۺ ی ۺماف ۺرپ ۺرہزمۺ ۺبمر ۺبسۺ‬
‫ےک ۺدعب ۺرپمزی ۺابداش ۺےن ۺبمرۺگنج ۺرببرب ۺاجری ۺریہ ۺ۔ ۺبمرۺ‪۵۸۲‬ءۺںیمۺومریۺتختۺرپۺیتا ۺبمر ۺبینپ ۺسوجنیس ۺےس ۺنیع ۺگنج ۺےکۺ‬
‫زامہن ۺںیم ۺاپسویہںۺ ی ۺوخنتب ۺمک ۺرکدی۔ ۺبوہنںۺےن ۺاغبم ۺرکدی ۺ۔ ۺدخب ۺ ا ۺرکانۺہی ۺوہبۺہک ۺنیع ۺبسۺہلصیف ۺنکۺزامےنۺںیم ۺبریبؿۺ‬
‫ںیمۺیھبۺاخہنۺیگنجۺرشمعۺوہ یۺبمرۺبکیۺرسدبرۺرہببؾۺ(وچںیب)ۺےنۺھچکۺبانتۺرسۺباھٹتاۺہکۺرپمزیۺوکۺوسبےئۺبسۺےکۺھچکۺہنۺوسیھجۺ‬
‫ہکۺاھبگۺرکۺ‪۵۹۰‬ءۺںیمۺزیبینیطنۺۺالعےقۺںیمۺانپ ۺےل۔ۺومرقیۺےنۺبسۺ یۺیؤۺتگھبۺ یۺہکلبۺبینپۺیٹیبۺیھبۺایب ۺدی۔ۺرھپۺبینپۺوفجۺ‬
‫یھبۺبس ۺےک ۺرپسدۺ یۺ۔ۺرپمزیۺےنۺبس ۺ ی ۺعدد ۺےسۺبانپۺتختۺمب س ۺاحم ۺرکایلۺبمرۺباہظر ۺرکشزگبریۺںیمۺتہبۺاسۺالعہقۺ‬
‫زیبوینیطنں ۺےکۺرپسد ۺرکدتا۔ ۺومری ۺوک ۺبریبؿ ۺ یۺحرػ ۺےس ۺبانیمطؿ ۺوہب ۺوت ۺویرپۺ یۺحرػۺےئنۺرسے ۺےس ۺوتہجۺ ی ۺرگم ۺہیۺ‬
‫دعب ۺبز ۺمتقۺاثتب ۺوہب۔ ۺریبماخ ینۺابتویہںۺےک ۺمتق ۺبدنرماخ ینۺاخہنۺایگنجں ۺیھب ۺوھپٹۺڑپت ۺںیہۺانچہچن ۺوفدعس ۺ(‪ )Phocas‬ۺےنۺ‬
‫اغبم ۺ یۺبمرۺومریۺوکۺلتقۺرکےکۺتختۺرپۺیتا۔ۺبمرۺیھٹۺاسہلۺدمرۺموک تۺںیمۺومریۺےکۺاسرےۺ ۺرکبےئۺرپۺاپاخ ینۺریھپۺ‬
‫ت‬
‫دتا۔ ۺانچہچن ۺےکی ۺدعب ۺدرگیےۺالعوقں ۺےک ۺ خلینےرشمع ۺوہےئگ۔ ۺاشنہش ۺبریبؿ ۺراکۺںیم ۺاھت ۺہکۺوبجمربً ۺوج ۺالعےقۺ”باہظرۺ‬
‫رکشزگبری“ ںیمۺرپسد ۺرکےنۺڑپے ۺےھت ۺبؿۺوک ۺمب س ۺاحم ۺرکے‪ ،‬ۺبس ۺےن ۺبےنپ ۺنسحم ۺومریۺ یۺوم ۺوکۺاہبہن ۺانبتا ۺبمرۺ‬

‫ڈبرٹکۺدمحمۺدیمحبہلل ‪www.facebook.com/Dr.Muhammad.Hamidullah‬‬

‫ِ‬
‫ایپؾۺرقیؿ ‪www.facebook.com/payamequran‬‬

‫وسر ۺرمؾۺ یۺبادتب یۺیتا ۺ اۺرار یخۺ سۺرظن بز ڈارٹکدمحمدیمحاہلل‬

‫‪9‬‬

‫وخؿ ۺےک ۺباقتنؾ ۺےک ۺےیلگنج ۺرشمع ۺرکدی۔ ۺبمر ۺ‪۶۰۵‬ء ۺںیم ۺرکمر ۺرسدحی ۺہعلق ۺدبرب ۺرپ ۺہضبق ۺرکایل۔ ۺرھپ ۺاشنیہ ۺ ۺانیم ۺبرسف ۺ یۺ‬
‫رسدبری ۺںیم ۺزیبینیطن ۺیرمیییا ۺرپ ۺہلمح ۺایک ۺبمر ۺبرض ۺرمؾ ۺرپ ۺہضبق ۺرکایل۔ ۺدمرسے ۺبرسف ۺرہشرببز ۺےن ۺامرمی ۺ‪ ،‬ۺیدب ۺبمر ۺبمنسہ ۺرپۺ‬
‫ہضبق ۺرکایل۔ ۺبمر ۺ‪۶۱۰‬ء ۺںیم ۺ(تثعبِ ؐ‬
‫ۺوبنی ۺےک ۺاسؽ ۺریحب ٔ ۺوبوفسرس ۺرپ ۺحلقیذمؿ(‪ )Chalgedon‬ۺکت ۺچنہپ ۺایگ۔ ۺبؿ ۺاحال ۺ‬
‫ںیم ۺیھب ۺبقمح ۺاشنہش ۺوفقس ۺوکۺوسیھجۺوت ۺیہیۺوسیھجۺہکۺاشؾ ۺم ۺرصمۺںیم ۺاسیع یۺرفہقۺدنبی ۺںیم ۺذمیبہ ۺدشتدۺےکۺےلعشۺ‬
‫ڑھب اےئ۔ۺاسرےۺاشؾۺںیمۺاغبم ۺیچم‪،‬ۺوہیدویںۺےنۺیھبۺبسۺںیمۺہصحۺایل۔ۺبمرۺباطنہیکۺےکۺرطبکیۺبنسطاسۺوکۺاجؿۺےسۺامرۺ‬
‫ڈبال۔ۺبسۺزامہنۺںیمۺبرفقیۺوفجۺ اۺرسدبرۺرہلق ۺرصمۺےسۺوفںیجۺےلۺرکۺہینطنطسقۺیراۺےہۺبمرۺوفدعسۺوکۺلتقۺرکےکۺوخدۺتختۺرپۺ‬
‫اتھٹیبۺےہ۔‬

‫ض‬
‫وم ِِف أَدْ ََن ْاْل َ ْر ِ‬
‫غُلِ َب ِ‬
‫ت ُّ‬
‫الر ُ‬
‫وفدعس(‪)Phocas‬ۺےکۺزمبؽ ۺےس ۺوصر ۺاحؽ ۺہن ۺیلھبنس۔ۺ‪۶۱۱‬ء ۺںیم ۺبریباخ ینۺہپسۺاسالرۺرہشرببزۺےن ۺباطنہیکۺرپۺہضبقۺ‬
‫ایک۔ۺ‪۶۱۲‬ءۺںیمۺبریباخ ینۺاشؾۺںیمۺسھگۺےئگۺبمرۺۺ‪۵‬یئمۺ‪۶۱۳‬ءۺوکۺتیبۺبدقملسۺرپ(ےسجۺرقیؿۺدیجمۺےنۺادنی الارض‪،‬ۺرقیبیۺالعہقۺ‬
‫ ا ۺانؾ ۺدتا ۺےہ) ۺہضبق ۺرکایل۔ ۺاہیں ۺےس ۺم ۺہن ۺرصػ ۺابدنشمں ۺہکلب ۺرطبقی(دصر ۺاپدری) ۺوک ۺیھب ۺدیق ۺرکےکےل ۺےئگبمر ۺمتس ۺہیۺ‬
‫ایکہک ۺم ۺبم ۺبیلصۺک ۺرپ ۺہیبشۺحیسم ۺوک ۺوسیل ۺاکٹلتا ۺایگ ۺاھتبمر ۺک ۺ ی ۺاسیعویئںۺںیم ۺباہتن ی ۺزع ۺم ۺرح تۺیھت‪ ،‬ۺبےس ۺیھبۺ‬
‫ےلۺےئگ۔ۺ‪۶۱۵‬ءۺںیمۺاشنیہۺےنۺحلقیذمؿۺرپۺہضبقۺرکایلبمرۺرہلقۺےنۺحلصۺ یۺباجتلۺ یۺوتۺطخۺ اۺوک یۺوجببۺکتۺںیہنۺدتاۺایگ۔ۺدلجۺ‬
‫یہ ۺ(‪۶۱۷‬ء ۺرا‪۶۱۹‬ء)ۺرصم ۺبمر ۺبدنکسرہی ۺرپۺیھب ۺبریباخ ینۺہضبق ۺایک ۺوہبۺہکۺہینطنطسقۺ ا ۺہلغۺرکبہن ۺدنب ۺوہایگ۔ ۺنیع ۺبیسۺزامہن ۺںیم ۺبنیپسۺ‬
‫یھب ۺاہھت ۺےسۺلکن ۺایگ ۺ۔ ۺبمر ۺڈبوینیب ۺرسدح ۺںیم ۺیمبر ۺبمر ۺلسػ ۺبمدمھ ۺاچمےن ۺےگل۔ ۺیمبر ۺوتۺےئنۺاخدعؿ ۺ یۺرسدبریۺںیم ۺوجؿۺ‬
‫‪۶۱۷‬ءۺںیمۺہینطنطسقۺکتۺچنہپۺےئگۺبمرۺاچاہۺہکۺرہلقۺوکۺ یسۺاہبےنۺرہشۺےسۺابرہۺالبۺرکۺدیقۺرکںیل۔‬

‫ڈبرٹکۺدمحمۺدیمحبہلل ‪www.facebook.com/Dr.Muhammad.Hamidullah‬‬

‫ِ‬
‫ایپؾۺرقیؿ ‪www.facebook.com/payamequran‬‬

‫‪10‬‬

‫وسر ۺرمؾۺ یۺبادتب یۺیتا ۺ اۺرار یخۺ سۺرظن بز ڈارٹکدمحمدیمحاہلل‬

‫ون‬
‫ِب َس َي ْغلِ ُب َ‬
‫َو ُهم ِّمن َب ْع ِد غَل َ ِ ِ ْ‬
‫رہلق ۺ‪۶۱۰‬ء ۺںیم ۺبیس ۺاسؽ ۺتخت ۺرپ ۺاھٹیب ۺاھت ۺک ۺںیم ۺتثعبِ ؐ‬
‫ۺوبنی ۺوہ ی ۺیھت۔ ۺبمر ۺغلنت ۺبرلمؾ ۺ ا ۺمبہعق ۺیھب ۺبالسؾ ۺ یۺ‬
‫ولظمتیمۺبمرۺلبقۺرجہ ۺزامےن ۺےسۺیرصعمیۺ اۺقلعتۺراتھکۺےہ۔ۺرہلقۺوکۺایکۺولعمؾۺوہاگۺہکۺدمرۺدربزۺہکمۺںیمۺیھبۺہنۺرصػۺ‬
‫دوعیۺرکۺرےہۺےھتہکۺ”دنچۺیہۺاسؽۺںیمۺرمیمۺبینپۺولغمتیبۺےکۺدعبۺرکمرۺ‬
‫بسۺےکۺدمتسۺےھتۺہکلبۺاجرےۺباقیؿۺےکۺاسھتۺ ٰ‬
‫اغبلۺیۺاجںیئۺےگ۔“ ہی مۺہردیۺضحمۺبسۺےیلۺیھتۺہکۺرہلقۺوکۺرضح ۺٰیسیعۺہیلعۺبالسلؾۺےسۺوھتڑیۺتہبۺتبسنۺیھتۺبمرۺم ۺ‬
‫ثیلثت ۺ ی ۺبونھجلں ۺےک ۺابموجد ۺبہلل ۺ ا ۺبکی ۺاماتن ۺاھت۔ ۺم ۺیشت ۺرپیتس ۺرپ ۺیکین ۺبمر ۺدبی ۺےک ۺدم ۺبگل ۺبگل ۺدخب ۺامےنن ۺوک ۺایتر ۺہن ۺاھت۔ۺ‬
‫ۺرپاتسؿۺہکمۺےسۺرشطۺابدنیھۺہکۺونۺاسؽۺےکۺبدنرۺ اتاۺ‬
‫روسؽۺرعیبﷺ رپۺی یۺوہ یۺمیحۺ یۺباسسۺرپۺبوبرکبۺدصقیؓۺےنۺتب‬
‫ِ‬
‫ںیمشیپۺیۺیھبۺایگ۔‬
‫ٹلپۺاجےئۺیگ۔ۺبمرۺمبہعقۺ‪۶۲۸‬ءۺ ۺ‬
‫ہیۺےسیکۺوہب؟ۺبسۺاعملِۺبابسبۺںیمۺرہلقۺاہھتۺرپۺاہھتۺدرھےۺہنۺاھٹیبۺراہ۔ۺبسۺےنۺےچبۺےچھکۺالعےقۺںیمۺبنمۺمۺمظنۺدعمئۺ‬
‫ایکۺ۔ۺوفجۺ یۺیئنۺمیظنتۺ ی۔ۺبےسۺہبۺرثک ۺقشمۺرکبرکۺ اؾۺ یۺرتتیبۺداتیۺراہ۔ۺبسۺےنۺبکیۺدقمسۺگنجۺ یۺایتریۺ اۺبالعؿۺایک۔ۺ‬
‫ۺ(اسؽ ۺرجہ ) ۺبس ۺےن ۺبایشیےئ ۺوککچ ۺےس ۺیرمیییا ۺکت ۺ ا ۺربہتس ۺےلہپ ۺیہ ۺےلمح ۺںیم ۺاصػۺ‬
‫بمر ۺنیت ۺیہ ۺاسؽ ۺدعب ۺ‪۶۲۲‬ء ۺںیم ِ‬
‫رکایل۔ۺبمرۺیذرۺاباجئؿۺچنہپۺرکۺرقبیۺاھتۺہکۺوخچۺاشنہش ۺبریبؿۺرسخمۺرپمزیۺوکۺدیقۺرکےل۔‬
‫یرمیییا ۺوفیج ۺرھبت ۺ اۺالعہق ۺاھت۔ ۺانچہچنۺزیبینیطن ۺوفجۺںیم ۺیرینیم ۺببۺیاساخ ین ۺےس ۺرھبت ۺ ۺاجےن ۺےگل۔ ۺ‪۶۲۴‬ءۺںیمۺ‬
‫ےنےکۺدعبۺڑبیۺوکششۺ یۺ‬
‫(زغم ٔۺدبرےکاسؽ) رہلقۺوکۺھچکۺاپسپ یۺبایتخرۺرکاخ ینۺڑپی۔ۺرسخمۺرپمزیۺےنۺیمبرۺوقؾۺےسۺحلصۺرک ۺ‬
‫ہکۺرہلقۺےکۺرطخےۺےسۺاجن ۺاحم ۺرکےلبمرۺاچاہۺہکۺہینطنطسقۺرپۺوٹٹۺڑپےۺ۔ۺرہشۺرببزۺ اۺغلقیذمؿۺرپۺہضبقۺاھت۔ۺاشنیہۺ‬
‫رببربۺرہلقۺرپۺےلمحۺ ۺےلچۺاجۺراہۺاھتۺبمرۺبےسیۺمتقۺںیمۺیمبرۺہینطنطسقۺ اۺاحمرص ۺرکےنۺیےچنہپ۔ۺھچکۺتمسقۺیزام یۺرکےنۺےکۺ‬
‫ۺاخؿۺیمبرۺہیۺھجمسۺرکۺہکۺبوگنرۺبیھبۺےٹھکۺںیہ‪،‬ۺمب سۺالچۺایگ۔‬
‫دعب ِ‬

‫ڈبرٹکۺدمحمۺدیمحبہلل ‪www.facebook.com/Dr.Muhammad.Hamidullah‬‬

‫ِ‬
‫ایپؾۺرقیؿ ‪www.facebook.com/payamequran‬‬

‫وسر ۺرمؾۺ یۺبادتب یۺیتا ۺ اۺرار یخۺ سۺرظن بز ڈارٹکدمحمدیمحاہلل‬

‫‪11‬‬

‫رہلقۺہینطنطسق ۺےک ۺاحمرصےۺےسۺرپاشیؿ ۺہن ۺوہببمر ۺبےنپۺاھب ی ۺویتمدر ۺوک ۺاشنیہۺےس ۺقم ہلب ۺرکےنۺےکۺےیل ۺوھچڑ ۺرکۺ‬
‫وخدۺدہلجۺںیمۺبرت ۺڑپب۔ ۺہیۺدربمسۺ‪۶۲۷‬ء ۺ اۺمبہعقۺےہ۔ۺنیتۺام ۺدعب‪۶۲۸‬ء ۺںیمۺ(زغم ٔ ۺدحہیبیۺےک ۺاسؽۺ)ۺبسۺےنۺونینبۺےکۺ‬
‫ڈنھکرمں ۺےک ۺاپسۺرپمزیۺ یۺوفوجںۺوک ۺبکی ۺبیسیۺتسکشِۺافش ۺدی ۺہکۺتختِۺایکاخ ین ۺرلزۺایگ۔ ۺبمر ۺرہلق ۺاپہیٔۺتخت ۺعدبنئ ۺےس ۺدنچۺ‬
‫لیمۺکتۺیایگ۔‬
‫رپمزی ۺوک ۺبس ۺےک ۺبےنپۺےٹیب ۺریشمہی ۺےن ۺاجؿۺےسۺامرڈبال ۺبمرۺوفربًۺحلصۺ ی ۺہلسلسۺابنجاخ ینۺرشمع ۺرشمعۺ ی۔ۺؤمرخ ۺگینۺ‬
‫ے‬
‫ےک ۺاطمقب ۺام ۺامرچ ۺ‪۶۲۸‬ء ۺاطمقب ۺذدعقی ۺ‪ ۶‬ۺھ ۺںیم ۺبمر ۺومرخ ۺربی(‪ )Brehier‬ۺےک ۺاطمقب ۺ‪۳‬برپلی ۺ‪۶۲۸‬ء ۺاطمقب ۺ ۺ‬
‫‪۲۲‬‬
‫ذدعقی ۺ‪۶‬ھۺوکۺحلصۺانہمۺےطۺوہایگ۔ۺک ۺےکۺتحتۺیرمیییا‪،‬ۺرصم‪،‬ۺاشؾۺمریغ ۺ اۺہیلختۺرکانۺاھت۔‬
‫رہلق ۺےن ۺدخب ۺ ا ۺرکش ۺبدب ۺایک ۺ۔ ۺبدہسی ۺےس ۺدیپؽ ۺتیب ۺبدقملس ۺاج ۺرک ۺماہں ۺرگاج ۺںیم ۺبم ۺبیلص ۺمب س ۺ ی ۺبمر ۺربمتسۺ‬
‫‪۶۲۸‬ءۺںیمۺذمیبہۺدیعۺےکۺمتقۺماہںۺرسِۺاینزۺاکھجتا۔ۺاسیجۺےکۺؤمرخۺنقفوکر(‪)Nicephore‬ۺ اۺایبؿۺےہۺبمرۺرھپۺبسۺےکۺدعبۺ‬
‫اپہیٔۺتختۺہینطنطسقۺایگ۔‬
‫بدرھ ۺرضح ۺبوبرکبدصقیؓۺےن ۺرشط ۺتیجۺرک ۺرقشیۺےس ۺتہب ۺےس ۺبمٹن ۺاحم ۺ ۔ ۺلقن ۺرکد ۺرقیاخ ین ۺیتا ۺوکۺ‬
‫رھپ ۺڑپےیھ ۺبمر ۺوسےئچۺہکۺولوگںۺ ی ۺبرثکتی ۺدونییۺزدنیگ ۺےک ۺاظرہ ۺوک ۺدیتھکیۺےہ ۺبمر ۺیرخ ۺےس ۺیھبۺتلفغ ۺربیتتۺےہ ۺبمرۺ‬
‫”اعدوالھم“ ےسۺیھبۺاحالہکنۺداینۺاعملِۺبابسبۺےہ۔‬

‫٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭‬

‫ڈبرٹکۺدمحمۺدیمحبہلل ‪www.facebook.com/Dr.Muhammad.Hamidullah‬‬

‫ِ‬
‫ایپؾۺرقیؿ ‪www.facebook.com/payamequran‬‬

‫مزٹۺےئجیکۺامہریۺمبیۺاسٹئ‬

To Download Books and Articles of

Dr Muhammad Hamidullah
Visit our page:
www.facebook.com/Dr.Muhammad.Hamidullah

www. facebook.com/payamequran
www.facebook.com/Payam.e.Iqbal
www.ebooksland.blogspot.com
www.facebook.com/ye.Meri.dunyaa