1

DEFINICIJA I PODJELA POMORSKE NAVIGACIJE


• Navigacija je vještina i nauka vođenja broda najpovoljnijim putem od jednog
mjesta do drugog.

• Pomorska navigacija, ovisno o tome gdje se izvodi, dijeli se na obalnu, oceansku i
polarnu.

• S obzirom na način određivanja pozicije broda dijeli se na terestričku, elektronsku
i astronomsku navigaciju.


GEOGRAFSKE KOORDINATE


• Zemlja je tijelo nepravilnog oblika, lagano spljoštena na polovima a izbočena na
ekvatoru. Takvom obliku Zemlje dat je naziv geoid. Razlika između velike i male
poluose iznosi oko 22 km pa se za potrebe navigacije Zemlja smatra kuglom.


Velike kružnice
Ekvator i meridijani



Male kružnice – paraleli




• Zemlja se kao geoid ne može izraziti matematičkim formulama pa se za tačna geodetska premjeravanja
smatra elipsoidom. Velika poluosa Zemlje iznosi 6378,4 km a mala poluosa 6356,9 km.
2

Geografska širina i dužina

• Geografska širina (φ) nekog mjesta je luk meridijana između ekvatora i paralele mjesta. Može
imati vrednost od 0 do 90º N (North) ili S (South).
• Geografska dužina (λ) je luk ekvatora između Griničkog meridijana i meridijana mjesta. Može
imati vrednost od 0 do 180º E (East) ili W (West).



Razlika geografske širine i dožine

• Razlika geografske širine (∆φ) je luk meridijana između paralela dva mjesta. Ona nam kazuje
koliko je jedno mjesto sjevernije ili južnije od drugog, a može se odrediti po formuli:
∆φ = (+/- φ
2
) – (+/- φ
1
)

• Razlika geografske dužine (∆λ) je kraći luk ekvatora između meridijana dva mjesta. Ona pokazuje
koliko je jedno mjesti ističnije ili zapadnije od drugog, a može se odrediti po formuli:
∆λ = (+/- λ
2
) – (+/-λ
1
)

• Kada su poznate koordinate pozicije polaska, i vrijednosti relativnih koordinata, mogu se odrediti
koordinate pozicije dolaska koristeći formule:
φ
2 =
(+/- φ
1
) + (+/- ∆φ)
λ
2 =
(+/- λ
1
) + (+/- ∆λ)


• Do međunarodne konferencije u Washingtonu 1884.g. gotovo svaka država imala je vlastiti početni meridijan
koji je u većini slučajeva prolazio središtem glavnog grada. Zbog toliko raznolikosti prihvaćeno je na toj
konferenciji da se za početni meridijan uzme onaj koji prolazi kroz astronomsku opservatoriju u Greenwichu
(počela sa radom 1676.g.).
3

Srednja geografska širina i razmak


• Srednja geografska širina (φ
s
) je srednja aritmetička vrednost geografske širine polaska (φ
1
) i
dolaska (φ
2
). Određuje se po formuli:

φ
s
=
( ) ( )
2
2 1
ϕ ϕ ± + ±
ili φ
s
= (± φ
1
) +
( )
2
ϕ ∆ ±



• Razmak je luk paralele između meridijana dva mjesta izražen u nautičkim miljama. Ako su mjesta
na rašličitim geografskim širinama razmak se mjeri na paraleli koja odgovara srednjoj
geografskoj širini. Razmak je uvijek manji od razlike geografske dužine. Pretvaranje razlike
geografske dužine u razmak i obratno vrši se pomoću formula:

R = ∆λ · cos φ
s
∆λ = R · sec φ
s




• Ako se uzme da radijus Zemlje kao kugle 6371 km onda će dušina jedne minute luka meridijana
iznositi 1852,3 m ili zaokruženo 1852 m. Ta dužina uzeta je kao jedinica u navigaciji a zove se
Nautička milja (M). Deseti dio milje zove se kabel i on iznosi 185,3 m, ali se u praksi uzima da
iznosi 200 m.



PRIMJERI ZA VJEŽBU


Određivanje razlike geografske širine i dužine


4
• Kada je razlika geografske dužine veča od 180º treba je odbiti od 360º i promijeniti joj predznak.





Određivanje koordinata P
2





Određivanje srednje geografske širine




















5
ORIJENTACIJA NA MORU

• Ravnina koja stoji okomito na vertikalni pravac zove se horizont. U navigaciji razlikujemo sledeće
vrste horizonta i to:

- horizont oka
- geometrijski horizont
- morski horizont
- radarski horizont
- astronomski horizont




• Horizont oka je zamišljena horizontalna ravnina koja prolazi kroz oko osmatrača a stoji okomito
na vertikalni ptavac. Širu primjenu nalazi u astronomskoj navigaciji.
• Kružna površina mora koju osmatrač vidi na otvorenom moru zove se morski horizont. On je veći
od geopetrijskog (teoretskog) horizonta zbog uticaja zemaljske refrakcije. U direktnoj je vezi sa
visinom osmatrača nad horizontom (Voka) a njegova se udaljenost može odrediti po formuli:

d = 2,08 Voka

• Radarski horizont je u prosjeku 6% veći od morskog a u direktnoj je vezi sa visinom antene nad
morem.
• Astronomski horizont svoju primjenu nalazi u astronomskoj navigaciji.



6
PODJELA HORIZONTA



Podjela horizonta – ruža vjetrova (kompasna ruža)


• Horizont se dijeli na 32 dijela, svaki dio iznosi 11,25º i prestavlja 1 vjetar. Ovakva podjela datira
još iz vremena jedrenjaka i danas ima simbolični značaj. Danas je podjela horizonta izvršena na
stepene, a brojanje pošinje od N (0º) preko E (90º), S (180º) i W (270º).
• Glavne (kardinalne) tačke horizonta su N, E, S, i W tačka horizonta, a interkardinalne NE, SE,
SW, i NW.


OSNOVNI SMJEROVI ZA ORIJENTACIJU


Kurs, pramčani ugao i azimuth

7
• Kurs je ugao između uzdužnice broda i sjevernog kraja meridijana (sjeverojužnice). Mjeri se u
stepenima te može imati vrednost od 0º do 360º.

• Azimut je ugao između sjeverojužnice i zamišljenog pramca koji ide iz oka posmatrača na neki
objekat. Mjeri se u stepenima i može imati vrednost od 0º do 360º.

• Pramčani ugao je ugao između uzdužnice broda i zamišljenog pravca koji ide od oka osmatrača
na neki objekat. Obično se mjeri od uzdužnice broda preko desne strane te može imati vrednost od
0º do 360º, ili od uzdužnice broda preko desne ili lijeve strane kojom prilikom vrednost može biti
od 0º do 180º.

• Između kursa, azimuta i pramčanog ugla postoji međusobna veza, izražena putem formule ona
glasi:
W = K + (± L) K = W – (± L) L = W - K










































8
ZEMLJIN MAGNETIZAM


Magnetsko polje Zemlje

• Zemlja, kao i svaki drugi magnet, ima svoje magnetske polove i neutralnu liniju koja se naziva
magnetski ekvator. Magnetski polovi se ne podudaraju s geografskim i za razliku od njih u manjoj
mjeri mijenjaju svoj položaj. Njihov približni položaj 2005.g. na sjevernoj hemisferi bio je na
φ=80N, λ =72ºW, a na južnoj hemisferi na φ = 64ºS, λ =138ºE.

• Magnetske silnici koje idu od pola do pola predstavljaju zapravo magnetske meridijae. Južni
magnetski pol je sjevernog polariteta a sjeverni južnog pa silnice idu od južnog ka sjevernom
magnetskom polu.
• Kako se geografski i magnetski polovi ne poklapaju tako se ne poklapaju ni geografski i magnetski
meridijani. Ugao koji oni zatvaraju zove se varijacija. Na plovnim područjima varijacija moze
imati vrednost do ± 30º. Vrednost varijacije data je na pomorskim kartama i to za godinu izdanja
karte pa je za kasniju upotrebu treba ispraviti za godinu plovidbe.


Prikaz varijacije
• Slododno ovješena magnetska igla postavit će se u smjeru magnetskih silnica i time pokazivati
smjer magnetskih polova, odnosno smjer pružanja magnetskog meridijana.
• Na geomagnetskim kartama linije koje spajaju sva mjesta sa istom varijaciom zovu se izogone.

9

BRODSKI MAGNETIZAM

• Pod uticajem Zemaljskog magnetizma brodsko željezo je podvrgnuto magnetskoj indukciji. Još za
vremena gradnje formira se brodsko magnetsko polje sa magnetskim polovima.



Formiranje polarnosti broda pri različitim smjerovima gradnje


• S obzirom na magnetska svojstva brodsko željezo dijeli se na tvrdo, meko i polutvdo željezo.
Tvrdo željezo(čelik) sporije poprima magnetizam ali ga zato stalno zadržava (mijenja se jedino u
slučaju dužeg boravka broda u istom položaju u odnosu na smjer magnetskih silnica).
Meko željezo (lijevano,kovano) brzo postaje magnetično ali ga brzo i gubi (mijenja) promjenom
položaja u odnosu na smjer Zemaljskog magnetskog polja.
Polutvrdo željezo ima svojstva koja su između tvrdog i mekog željeza.

• Brodsko magnetsko polje dodatno djeluje na smjer magnetske igle otklanjajući je za izvjestan
ugao u odnosu na magnerski meridijan. Meridijan koji pokazuje magnetska igla pod uticajem
brodskog magnetizma zove se kompasni meridijan, a ugao između magnetskog i kompasnog
meridijana zove se devijaacija.

• Kompenzacijom se donekle eliminiše pretjerani uticaj brodskog magnetizma na magnetsku iglu
kompasa. Prethodno treba utvrditi vrijednost devijacije u kardinalnim i interkardinalnim
kursevima a zatim magnetima koji se nalaze u stalku kompasa, po posebnoj proceduri, izvršiti
kompenzaciju, odnosno svesti vrijednosti devijacije na minimum. Po završetku kompenzacije
izrađuje se tablica devijacije koja se kasnije koristi za pretvaranje kurseva i azimuta. Tokom
plovidbe metodama terestričke i astronomske navigacije treba vršiti kontrolu devijacije kompasa i
istu upisivati u knjigu devijacije radi dalje upotrebe. Treba imati na umu da se devijacija mijenja
promjenom kursa pa se na taj način mijenja i smjermagnetskih silnica u odnosu na magnetsku
iglu.






10
TABLICA DEVIJACIJE


Brod --------------------------------------
Kompas ------------------------------------
Datum --------------------------------------


Izgled tablice devijacije























11
VRSTE KURSEVA I AZIMUTA


• Magnetski kompas na brodu, a pod uticajem i Zemaljskog i brodskig magnetizma, pokazivat će
smjer kompasnog meridijana. Kako su na pomorskim kartama ucrtani Zemaljski ili pravi
meridijani to je radi ucrtavanja kurseva ili azimuta iste potrebno pretvoriti u prave.



Vrste kurseva i azimuta

• Formule za pretvaranje kurseva i azimuta proizilaze iz njohovih međusobnih odnosa a glase:

Kp = Kk + (± δ) + (± Var) Wp = Wk + (± δ) + (± Var)
Kk = Kp - (± Var) – (± δ) Wk = Wp - (± Var) – (± δ)
δ = Km - Kk δ = Wp - Wk – (± Var)


Primjeri:




12




MAGNETSKI KOMPAS

• Magnetski kompasi su vrlo jednostavna sredstva i vjekovima su bili jedini instrument za
pokazivanje pravca meridijana. Za njihovo korištenje na brodu bitno je bilo poznavanje varijacije
i devijacije.

• Kako su brodovi danas opremljeni sa nemagnetskim kompasima zvanim žiro kompas to se
magnetski kompas sve manje koristi kao glavni a sve više kao kompas za kontrolu rada svih
ostalih kompasa na brodu te kao rezervna varijanta.

• Postavlja se na mjestu (obično na krovu kormilarnice) na kojem je uticaj brodskog magnetskog
polja najmanji, te na mjestu odakle je moguće osmatrati čitavi horizont. Na brodu su pretežno bili
u upotrebi suhi magnetski kompas a u poslednje vrijeme magnetski kompas s tekućinom.


Stalak magnetskog komasa sa
kompasom na tekućinu
13

Kotao magnetskog kompasa s tekućinom

• Tekućina u kotlu je mješavina destilovane vode i alkohola kako se voda pri niskim temperaturama
nebi zaledila.





Kompas sa alhidadama za mjerenje



• Smatra se da su Kinizi koristili kompas još 3000 g.p.n.e. U zemljama Evrope u upotrebi je od oko 1300-tote godine
• Sir William Thomson je krajem XIX v. izumio suvi magnetski kompas koji se u načelu održao do danas. Kasnije je
poboljšan punjenjem tekućine u kotlu.

• Na manjim brzim brodovima, zbog naglog okreta i nagiba broda, magnetski kompas nije pouzdan pa se koriste kompasi
posebne izrade zvani indukcijski magnetski kompasi ili žiromagnetski kompasi.
14
ŽIRO KOMPAS

• Jedan od ozbiljnijih nedostataka magnetskog kompasa bila je komplikovana izrada sistema
povezivanja sa ustalim uređajima za navigacija (radarom i drugim) prvenstveno zbog potrebe
prenosa kursa. Sve je to uslovljavalo razvoj drugih sredstava za pokazivanje pravca meridijana, a
koji neće biti ovisni o zemaljskom i brodskom magnetskom polju. Jedan od prvih takvih uređaja je
bio žiro kompas, koji se pojavio s početkom dvadesetog vijeka.



Žiroskop sa tri stepena slobode

• Žiroskop je osnovni dio žiro kompasa. Pored konstantnih prirodnih pojava, rotacija Zemlje i sile
teže, za konstrukciju žiro kompasa važna su i dva svojstva žiroskopa: žiroskopska ustrajnost i
pravilna žiroskopska precesija. Rezultat tih svojstava je da se os rotacije žira postavlja u ravninu
pravog meridijana.



Osi žira i smjer precesiranja (P) pri
djelovanju sile (T)

• Ustrajnost je svojstvo žiroskopa da os rotacije (glavna os) zadržava stalan smjer rotacije u
prostoru te da se odupre svakoj sili koja nastoji da promijeni pravac glavne osi.
• Precesija je svojstvo žiroskopa da mu glavna os rotacije, pri djelovanju neke vanjske sile, ne izbija
u pravcu djelovanja te sile već po uglom od 90º u odnosu na smjer djelovanja sile.
15

Žiro kompas SPERRY – šematski prikaz

• Žiro kompas Sperry pojavio se prvi put 1911.g. Od tada do danas na tržištu je mnogo njegovih
modela. Glavni djelovi jednog Sperry kompasa su: osjetljivi element,prateći element, azimut
ploča, balistički sistem, pauk i stalak.

• Osjetljivi element se može smatrati srcem kompasa a čine ga žiro, kučište žira i vertikalni prsten.
Rotor žiroskopa rotira do približno 8000 okr/min.


Žiro i kućište žira



Osjetljivi element
16
• Prateći element nosi i prati u azimutu osjetljivi element žiro kompasa a glavni su mu djelovi:
vertikalni prsten, tuljak s kliznim prstenovima, azimut-ploča i kompasna ruža.


Prateći element




• Balistički sistem poznat je i pod imenom upravljački sistem jer upravlja osjetljivim elementom i
usmjerava ga prema sjeveru.



Balistički element






17


Žiro kompas tipa SPERRY SR 120





Žiro kompas tipa SPERRY MK 37






• Nazivi žiro kompasa nase imena njihovih izumitelja. Tako se izum žiro kompasa Sperry vezuje za ime Elmer
Sperry iz SAD, žiro kompasa Anschutz za ime njemačkog izumitelja Hermana Anschutza, englez Brown je
patentirao svoj žiro kompas itd.
18

• Žiro kompas Anschütz proizveden je 1908.g. a do današnjih dana proizvedeno je više tipova,
prvo kompas sa jednim zvrkom koji je bio jako osjetljiv na ljuljanje broda, zatim kompas
poboljšani sa tri zvrka i konačno vrlo uspjeli tip sa dva zvrka smještena u lebdećoj kugli.
• Svaki matični kompas ima sledeće djelove: osjetljivi elemenat (lebdeću kuglu), prateći element
(viseću kuglu) i kotao s tekućinom koji je preko kardana elastično obješen u stalku kompasa.



Šema matičnog kompasa Anschütz




• Unutar lebdeće kugle, koja je hermetički zatvorena, nalaze se dva žira sa osama razmaknutim za
90º. Pri dnu kugle je ulje za podmazivanje lezaja zvrkova.


Vanjski izgled i presjek lebdeće kugle



19
• Prateći element ima takođe oblik kugle koja visi o šest tzv paukovih nogu pa se zbog toga još i
naziva viseća kugla. Lebdeća kugla pliva u posebnoj tekućini unutar viseće kugle.


Međusobni odnos lebdeće i viseće kugle


Žiro kompas tipa Anschütz – Standard VI

• Pored žiro kompasa tipa Sperry i Anschütz postoje i druge firme koje proizvide kompase koji rade
na istom principu, među kojima su poznatiji žiro kompas tipa Plath, Brown i dr.

• Žiro kompas može imati grešku koja je poznata kao devijacija žiro kompasa. Za razliku od
devijacije magnetskog kompasa, koja se mijenja promjenom kursa, devijacija žiro kompasa je ista
za sve kurseve. Ona zapravo predstavlja razliku između pravog kursa i kursa žira tj δž =Kp – Kpž

• Žiro kompase periodično treba servisirati a naročito ako imaju grešku. Kako su ono povezani sa
drugim uređajima za navigaciju (radar,autopilot,kursograf i dr) to se greška odražava i na
pravilan rad tih uređaja, što je dodatni razlog za servisiranje žiro kompasa i otklanjanja greške.
20
NAVIGACIJSKE KARTE

• Da bi mogao rješavati navigacijske probleme, pomorcu je potrebna slika dijela Zemljine površine
sa svim karakteristikama važnim za orijentaciju. Takvu mogućnost pružaju nam pomorske
navigacione karte. One su do skoro bile isključivo papirne da bi se u poslednje vrijeme sve više u
upotrebi našle elektronske karte.

PAPIRNE KARTE

• Papirne karte izdaju ovlaštene nacionalne hidrografske ustanove. Većina nacionalnih instituta
izdaju karte samo za vlastita područja i bliža mora. Najpoznatiji instituti su u Velikoj
Britaniji(British Admiralty) i SAD (Defense Mapping Agenczy, koji izdaju pomorske karte i
navigacijske publikacije čitavog svijeta.
Karte koje se koriste na brodu mogu se podijeliti u tri osnovne grupe: navigacijske, pomoćne i
informativne.

• Navigacijske karte opšteg karaktera služe za neposrednu orjentaciju i sigurno vođenje broda, za
ucrtavanje kurseva, pozicija, te za druge navigacijske radove. Dijele se na:
o Generalne – prikazuju veće površine oceana i mora s pripadnim djelovima obale.
o Kursne – prikazuju djelove pojedinih mora a korisre se za vođenje navigacije van užeg
obalnog područja.
o Obalne – detaljno prikazuju manje djelove obale te se koriste za neposredno izvođenje
navigacije pri plovidbi uz obalno područje.
o Karte planovi – prikazuju luke, sidrišta, prolaze i sl.

• Pomoćne karte su karte za specijalne namjene kao što su bijele karte, gnomonske, radarske i sl.

• Informativne karte pružaju pomorcima korisne informacije za plovidbu kao što su pilotske, karte
morskih struja, zvjezdane i sl.

KARTOGRAFSKE PROJEKCIJE

• Izbor kartografske projekcije zavisi od namjene karte. Za potrebe navigacije bitne su karte koje su
izrađene u valjkastoj (cilindričnoj projekciji) i karte zenitne projekcije.


Valjkasta (cilindrična) prava projekcija
21

• Kod cilindrične prokekcije se tačka gledanja zamišlja u središtu Zemlje. S obzirom na položaj
površine opisanog valjka u odnosu na Zemlju projekcije mogu biti prave (valjak dodiruje ekvator),
poprečne (valjak dodiruje meridijan) i kose (valjak dodiruje bilo koju drugu veliku kružnicu). Za
potrebe navigacije dolazi u obzir prava valjkasta projekcija.
Problem ove projekcije je u nejednakom "rastezanju" meridijana i paralela. Meridijani su
međusobno paralelni pravci jednako razmaknuti (R=∆λ). Paralele su međusobno paralelni pravci
i za istu vrijednost ∆φ nejednako razmaknute (razmak se povećava povećanjem širine).
Matematički rečeno paralele su razvučene za sec φ (R = ∆λ ·secφ) a meridijani za tgφ ( y/R= tgφ).
Zbog toga dolazi do deformacije likova a to znači da ni uglovi na karti nijesu vjerno prikazani pa
bi za navigaciju takva karta bila neupotrebljiva.

• Iz valjkaste (cilindične) prave projekcije nastala je Merkatorova karta, koja je našla široku
primjenu u navigaciji.Kartu je konstruisao još 1569.g. holandski kartograf Gerhard Kramer zvan
Merkator. On je kartu cilindrične prijekcije prilagodio potrebama navigacije na način da je i
paralele i meridijane "razvukao" za istu veličinu tj za secφ.
Osnovne karakteristike mreže Merkatorove karte su sledeće:
o Ekvator i paralele međusobno su paralelni pravci,
o Rastojanje između dvije paralele raste povećanjem geografske širine za secφ,
o Meridijani su međusobno paraleni i podjednako razmaknuti za secφ,
o Budući da se meridijani i paralele s povećanjem širine podjednako razvlače za secφ to
karta vjerno prikazuje uglove što je čini navigacijski upotrebljivom,
o Površine na karti nijesu vjerno prikazane ( kako se povećava širina tsko se povećavaju
površine) ali su likovi na Zemlji i karti slični.




Merkatorova karta svijeta





22
• S obzirom na položaj tačke gledanja prema ravni projekcije razlikujemo više vrta zenitnih
projekcija. Za potrebe navigacije najvažnija je gnomonska (centralna) projekcija. Kod ove
projekcije tačka gledanja je u središtu Zemlje, a ravnina projekcije dodiruje Zemlju na ekvatoru,
polu ili na geografskoj širini od 30º, pa prema tome imamo ekvatorsku, polarnu i horizontsku
gnomonsku kartu. Od ovih projekcija u pomorskoj navigaciji najviše je u upotrebi horizontska
projekcija.


Horizontska gnomonska karta Sjevernog Atlantika

• Kod horizontske gnomonske projekcije meridijani su prikazani kao radijalni pravci s tačkom
sjecišta u polu, dok je meridijan dodira tačke T okomit na ekvator. Paralele su prikazane kao
krive (elipse, hiperbole ili parabole) koje su sa izbočenom stranom okrenute prema ekvatoru.
Karta ne služi za neposredno izvoženje navigacije ali je pogodna za izvođenje ortodromske
navigacije jer je ortodroma na njoj prikazana kao pravac.


Ortodroma i loksodroma na Merkatorovoj karti


Ortodroma i loksodroma na horizontskoj gnomonskoj karti
23

RAZMJER KARTE

• Razmjer karte predstavlja broj koji pokazuje za koliko je površina na karti umanjena u odnosu na
površinu u prirodi. Umanjenje mora biti jednako u svim pravcima. Veliki razmjer podrazumijeva
malo smanjivanje dužina. U tom razmjeru date su obalne karte, karte planovi i sl. Najmanji
razmjer imaju generakne karte.




SADRŽAJ POMORSKE PAPIRNATE KARTE I RAD NA ISTOJ

• Svaka navigacijska karta se sastoji od hidrografskog i topografskog dijela, te sadrži još i sledeće:

o Naslov karte sa opštim podacima,
o Broj karte i razmjer,
o Naziv ustanove koja kartu izdaje, datum publikacije
o Prave magnetske ruže sa upisanom vrijednošću varijacije
o Evidenciju za izvršenim korekturama




Standardni naslov pomorske karte

24

Pribor za rad na karti


Unošenje i mjerenje kursa


Unošenje geografske širine

25

Unošenje geografske dužine


Mjerenje i unošenje udaljenosti







ISPRAVLJANJE POMORSKIH KARATA

• Pomorsko karte održavaju se u ažurnom stanju uz pomoć Oglasa za pomorce (Notice to
Mariners). Ispravke se unose ručno, putem naljepnica ili pomoću folija. Jedino se ispravljene
navigacijske karte mogu koristiti u navigaciji. Godinu i broj korekcije treba unijeti u podnožju
karte predviđenom za korekcije i isto unijeti u registar korekcija.

26

Sadržaj oglasa za pomorce




ELEKTRONSKE NAVIGACIONE KARTE

• Elektronske karte nastale su u specijalnom kartografskom programu koji umjesto na papiru,
kartu prezentira ra računaru. Pored toga što sadrži sve što i papirna karta, ove karte prikazuju i
podatke koji se odnose na kretanje svog i drugih brodova. Te podatke dobija od GPS-a, ARPA i
drugih pomagala.
• Elektronske karte proizvode ustanove koje se bave izdavanjem pomorskih karata ili
specijalizovane firme ovlaštene od strane nacionalnih hidrografskih ustanova.
• Za primjenu ovih karata mora se imati:
o Adekvatni računar
o Adekvatni računski program koji može prikazivati i raditi sa elektronskim kartama.
Program ima standardno ime ECDIS (Electronic Chard Disply and Information System).

• Postoje dva tipa elektronskih karata:
o Rasterske, obično obilježene skraćenicom RNC (Raster Navigational Chart)
o Vektorske, skraćeno ENC (Electronic Navigational Chart)

• Rasterska elektronska karta je nastala skeniranjem već postojeće papirne karte i njenim
pretvaranjem u format elektronske slike koja se može prikazati na ekranu računara. Ovaj tip karte
je jednostavniji i jeftiniji za izradu. Neophodno je na brodu imati i adekvatnu papirnu kartu
područja za koje koristimo rastersku kartu.
27

Rasterska elektronska karta

• Na rasterskoj karti se može nanijeti pozicija broda kao i kurs plovidbe. Kad brod napusti područje
koje karta prikazuje mora se učitati nova.

• Vektorska elektronska karta nastaju upotrebom specijalizovanih programa za kartografiju. Karta
je višeslojna, tako jedan sloj (nalik na providnu foliju) sadrži konture kopna, drugi linije izobata,
treći dubine. Kada se na brodu koriste ove karte ne moraju se imati papirnate karte.


Vektorska elektronska karta

• Računar, koji služi za prikazivanje elektronskih karata, povezan je sa GPS-om i ARPA uređajem
pa se tako na elektronskim kartama moze prikazivati kretanje sopstvenog broda kao i kretanje
drugih brodova. Ova mogućnost čini navigaciju bezbjednijom i jednostavnijom.

28

Praćenje kretanja vlastitog broda


Izgled jednog od računara


• Ispravljanje elektronskih karata vrši se putem podataka koji se dobijaju preko CD-a ili bilo kojeg
drugog načina skladištenja informacija. Unošenjem tih podataka u računar dolazi do automatske
korekcije elektronskih karata. Korekcije mogu biti pojedinačne a mogu biti u vidu kompletne
zamjene postojeće elektronske karte. Korekcije se obično dostavljaju elektronskim putem.




29
PRIRUČNICI ZA NAVIGACIJU


• Pomorska karta ne može pružiti navigatoru sve potrebne podatke za sigurnu plovidbu. Zbog toga
hidrografski instituti izdaju čitav niz publikacija među kojima spadaju:

o Pilotski priručnici(Pilot) za pojedine djelove svjetskog mora
o Popis svjetionika (List of Lights)
o Popis radio signala (List of Radio Signals)
o Tablice udaljenosti (Distance Table)
o Nautički godišnjak (Nautical Almanac)
o Katalog plovidbenih ruta (Ocean Passages for the World)
o Tablice morskih mijena (Tide Tables)
o Nautičke tablice (Nautical Table)
o Pilotske karte (Pilot Charts)
o Katalog pomorskih karata (Charts Catalog)
o Obavjesti za pomorce (Notice to Mariners)



OZNAČAVANJE PLOVNIH PUTEVA


• Označavanje plovnih puteva ima za cilj da poveća sigurnost plovidbe kroz bolju orijentaciju
pomoraca, mogućnost određivanja sigurne pozicije u svim prilikama, kao i sigurnog kursa u
odnosu na postojeće opasnosti.U sredstva za označavanje plovnih puteva spadaju:

o Optičke oznake i uređaji
o Zvučna sredstva
o Elektronska sredstva

• Pomorska svijetla su prvenstveno noćne navigacijske oznake koji imaju vlastiti izvor svjetlosti.
Mogu biti postavljeni na kopnu, na usamljenim važnim tačkama, plutačama i na brodovima
svjetionicima. Pojedini svjetionici te brodovi svjetionici imaju stalno prisutne osobe koje se brinu
o pravilnom radu svjetionika.



Obalni svjetionik



30

Brod- svjetionik i platforma-svjetionik

• Da bi se međusobno razlikovali svjetionici imaju različite karakteristike, kao što su boja, karakter,
period, vidljivost i sektor vidljivosti.

o Od boja koriste se: bijela, zelena, crvena, narančasta i plava. Najveću vidljivost ima
bijela, zatim crvena pa zelena boja.
o Karakter svijetla označava način svijetljenja: stalno, na pojedinačne bljeskove, bljeskove
u grupi, stalno na sjajeve, svijetlo s promjenom boje i sl.
o Period označava vremenski interval koji protekne od početka jedne serije do početka
iduće serije svjetlosnih signala.
o Kod vidljivosti treba razlikovati optičku od geografske. Optička predstavlja najveću
udaljenost vidljivosti a u zavisnosti od jaćine svjetlosnog izvora. Geografska vidljivost je
najveća udaljenost na kojoj se može opaziti pomorsko svijetlo a zavisi od visine
svjetlosnog izvora i od visine osmatrača u odnosu na horizont. Vidljivost svjetionika
označena na pomorskim kartama i u popisu svjetionika data je za visinu oka od 5 met.
o Sektori vidljivosti označavaju opasan ili siguran sektor za plovidbu.



Karakter pomorskog svijetla


31

Optička i geografska vidljivost




Svjetionik sa sektorima




32
• Optičke oznake mogu biti raznog oblika (valjak, kugla, čunj, motka i sl.) i od raznog materijala
(zidane, željezne i sl). Oznakama tzv. lateralnog sistema označavaju se lijeva i desna strana
plovnog puta (kanala) kao i njegova sredina a oznakama tzv. kardinalnog sistema označava se
siguran prolaz u odnosu na neku opasnost za plovidbu.
Zbog jedinstvenog sistema označavanja plovnih puteva , Međunarodno udruženje uprava
pomorskih signalizacija - IALA (International Association of Lighthouse Authorities, osnovano
1957.g.), na konferenciji u novembru 1980.g. donosi odluku o primjeni dva sistema pomorskih
oznaka: Sistem A (crveno na lijevoj strani) i Sistem B (crveno na desnu stranu).
Sistem A primjenjuje se u Evropi, Africi, Indiji, Australiji i većim djelovima Azije, dok se sistem B
primjenjuje u Sjevernoj i Južnoj Americi i manjim djelovima Azije.



Sistem A – lateralne oznake za označavanje lijeve i desne strane





Kardinalne oznake


33
• Pored opisanih postoje i oznake za označavanje usamljenih opasnosti (Isolated Danger Marks).
One obično obilježavaju plićine koje mogu biti dosta daleko od obale kao i ostrvce (Isle) koje je
uskim kanalom odvojeno od obale. Oznake ovog tipa ne pripadaju oznakama lateralnog i
kardinalnog sistema označavanja.


Oznaka usamljene opasnosti

• Oznake sigurnih voda su takođe oznake van sistema a koriste se obično za označavanje sredine
kanala. Sredine plovnog puta ili sigurnog prilaza luci.



Oznaka sigurnih voda

• Specijalne oznake obično služe za označavanje plutača koje nose uređaje za prikupljanje
meteoroloških i oceanografskih podataka, za obilježavanje separacionih zona razdvajanja, zona u
kojima se izvode vojne vježbe i sl.



Specijalne oznake



34
• Za označavanje pojedinih detalja na pomorskim kartama koriste se razni znaci i skraćenice.
Njihovo značenje se može pronaći u publikaciji zvanoj Znaci i skraćenice (Chart's Abreviation).



Dio oznaka i skraćenica na pomorskim kartama koje se
koriste za označavanje lučkih detalja
35





ODREĐIVANJE POZICIJE BRODA U TERESTRIČKOJ
NAVIGACIJI


• U plovidbi na vidiku obale pozicija broda se uvjek može odrediti neposrednim mjerenjem
terestričkih objekata. Mjerenjem azimuta od jednog objekta doboja se linija na kojoj se nalazi
pozicija broda poznata pod nazivom linija pozicija. Mjerenjem dva ili više azimuta terestričkih
objekata i njihovim ucrtavanjem na pomorsku kartu dobit će mo poziciju broda koja je poznata
pod nazivom opažena pozicija. Ona se nalazi u presjeku ucrtanih azimuta (linija pozicija).
• Za opaženu poziciju se kaze da je tačna pozicija jer je dobijena na temelju osmatranja terestričkih
objekata. Najčešće su to izmjereni azimuti, dvije ili više udaljenosti, kombinacija azimuta i
udaljenosti. Pozicija se može odrediti i na druge načine, koji su više teoretske nego praktične
prirode, s obzirom na mogućnosti koje danas pruža prisustvo elektronskih uređaja za tačno
određivanje pozicije broda.




Pozicija sa dva azimuta



36

Pozicija pomoću dvije udaljenosti








Pozicija na osnovi pokrivenog smjera
i udaljenosti



37

Pozicija pomoću azimuta i udaljenosti




Pozicija s azimutom i dubinom


38

Pozicija sa tri azimuta



Pozicija sa tri udaljenosti
• Pozicija koja se dobije na bazi poznate brzine i proteklog vremena zove se zbrojena pozicija.
Kako je ona u direktnoj vezi sa tačnošću kursa i prevaljenog puta to se o njoj može reći da je
približno tačna pozicija, te je treba izbjegavati kada god postoje mogućnosti određivanja opažene
pozicije.


Površina položaja zbrojene pozicije u funkciji
greške kursa i brzine

o Praksa je pokazala da radijus kružnice položaja zbrojene pozicije pri povoljnim
vremenskim uslovima iznosi oko 5% prevaljenog puta, dok pri nepovoljnim uslovima
iznosi i do 10% .

39

PLOVIDBA PRI ZANOŠENJU


• Zanošenje broda je njegovo kretanje rezultirajućim kursem i brzinom zbog djelovanja morske
struje ili vjetra.



Zanošenje zbog morske struje
• Zanos (Za) je ugao između puta kroz vodu (Dv) i puta, kojega zbog uticaja struje ili vjetra, brod
ostvaruje u odnosu na morsko dno (Dpd), odnosno između kursa pravog (Kp) i kursa preko dna
(Kpd).



Uticaj morske struje na kurs i brzinu broda

• Brzina broda u odnosu na morsko dno (bpd) može biti veća ili manja od brzine koju brod
ostvaruje svojim pogonom (bv) što zavisi od smjera i brzine struje (vjetra) u odnosu na kurs
kretanja broda.
40
• Ako tokom plovidbe želimo održavati Kpd, koji vodi između P
1
i P
2
, moramo uzeti u obzir i ugao
zanosa broda zbog uticaja struje ili vjetra. Formule za pretvaranje Kp odnosno Kk u Kpd i
obratno proizilaze iz gornje slike i glase:

Kpd = Kp + (± Za) Kp = Kpd – (± Za)
Kpd = Kk + (± δ ) + (± Var ) + (± Za) Kp = Kpd - (± Za ) - (± Var ) + (± δ)

o Zanos ima predznak + kada su struja ili vjetar sa lijeve strane a – kada djeluju sa desne
strane u odnosu na kurs broda.

Primjer:
Kpd = 11º, vjetar iz smjera NE jačine 5 Bs, pretpostavlja se zanošenje 4º, Var = 0,5ºW, δ = - 0,1º
Odrediti kojim Kk treba ploviti da bi brod slijedio Kpd = 11º



Primjer:
Kk = 95º, struja iz smjera N uzrokuje zanošenje 3º, Var = 0,5ºE, δ = + 2,6º
Kojim kursem preko dna brod plovi.