You are on page 1of 73

19132709

ÐàÎîºØ´ºðÆ-27Æ
غԲìàðܺðÀ
ö²êð²Î²Ü

¶º кÜÆ ²è²øºÈ

99

Նա, ով տնօրինում է անցյալը, տնօրինում
է ապագան, նա, ով տնօրինում է ներկան,
տնօրինում է անցյալը:
Ջորջ Օրուելը

Հայոց քսան տարիների պատմությունը
կեղծեցին միայն հանցագործները,
որովհետև իրենց հանցանքների սկիզբը
այնտեղից է սկսում:
ԳՀ © ԱՌ

Եթե չասենք ոճրագործի հանցանքների
մասին այսօր, ապա դա ծանրանալու է
եկող սերունդների վրա։
ԳՀ © ԱՌ

ÐàÎîºØ´ºðÆ-27Æ
غԲìàðܺðÀ
ö²êð²Î²Ü

ԳԵՀԵՆԻ

ԱՌԱՔԵԼ

GEHENI ARAQEL © 2014
ԳԵՀԵՆԻ ԱՌԱՔԵԼ © 2014

ՀԵՂԻՆԱԿԻ ԽՈՍՔԸ
Հոկտեմ բերի 27- ի առեղ ծվ ածը արգ ելվ ած թ եմ ա է
Հայաստան ու մ , ք ան ի որ ին չպես կտեսն եք այստեղ
բերվ ած փ աստերից, դ րա հիմ ք ու մ է ըն կած ն երկայիս
պետական ու թ յան ոճ րագ ործու թ յան ն երի հիմ ք ը: Շ ատերը
կհարցն են , թ ե ին չու ՞ հեն ց Հոկտեմ բերի 27- ը, իսկ
պատասխ ան ը հետև յալն է , որ ոչ մ իայն այդ թ եմ ան
է արգ ելվ ած, այլ մ ի շարք թ եմ ան եր, որոն ք կապվ ած
են դ ավ աճ ան ու թ յան և հան ցագ ործու թ յու ն ն երի հետ:
Օրին ակ՝ առաջին
հարցը Հյու սիսային Ա րցախ ի
Շ ահու մ յան ի շրջան ի դ ավ աճ ան ու թ յու ն ն է ր, դ րան ից
հետո գ ալիս է Ա րծվ աշեն ի ան կմ ան առեղ ծվ ածը:
Պատերազ մ ից ան ցել է ք սան տարի, ն ու յն իսկ ավ ելի,
սակայն մ ին չ օրս չեն մ եկն աբան վ ել այդ գ աղ տն իք ն երը: Կարծու մ եմ , չի բացահայտվ ու մ , ք ան ի որ
դ րա ետև ու մ կան գ ն ած է ին մ արդ իկ, որոն ք սեփ ական
որով այն ի համ ար շարու ն ակու մ են հոշոտել սեփ ական
ժ ող ով րդ ին ու մ ն ալ ան պատիժ , հեն ց այդ մ արդ իկ
է լ սուտ լեգ են դ ն երով հերոսացրեցին իրեն ց մ եջք ին
կան գ ն ած կն ք ահորը` հավ ասարեցն ելով ն րան Հու լիոս
Կեսարին , ( 1*) Ջ ու զ եպպե Գարիբալդ իին ( 2*) Գարեգ ին
Ն ժ դ եհին ու Ա ն դ րան իկին : Որպեսզ ի իրեն ց չկարող ան ան դ ատել, ն րան ք որդ եգ րեցին Եկատերին ա I I- ի
« Հաղ թ ող ն երին չ են դ ատու մ » ( 3*) կարգ ախ ոսը,
մ ն ացին ան պատիժ : Ա յդ հան ցախ մ բի կող մ ից Հայոց
ք սան տարին երի պատմ ութ յու ն ը կեղ ծվ եց, որով հետև
իրեն ց հան ցան ք ն երի սկիզ բը այն տեղ ից է սկսու մ :
ԳՀ © Ա Ռ 2014

2

ՈՎՔԵՐ ԷԻՆ ՄԵՂԱՎՈՐ
ՀՈԿՏԵՄԲԵՐԻ 27- Ի ՀԱՄԱՐ
Շ ատերը, Հոկտեմ բերի 27- ը, չգ իտես ին չու կապու մ են
Քոչարյան ի կամ ` Սերժ Սարգ սյան ի ան վ ան հետ, սակայն այդ վ արկածը ան հեթ եթ ու թ յու ն է : Ով ք եր այդ
ժ ամ ան ակաշրջան ի իրավ իճ ակին ան ծան ոթ
են և
ն ախ կին ու մ կատարվ ած ան ցք երից ելն ելով , չէ ին
կարող մ եկն աբան ել Հոկտեմ բերի 27- ի դ եպք երը:
Հոկտեմ բերի 27- ի վ երլու ծու թ յու ն ը ն երկայացվ ած է այլ
տեսան կյու ն ից, որոն ք պետք է ին որոշ մ արդ կան ց:
Շ ատ մ արդ կան ց հակակրան ք ը Ռ ոբերտ Քոչարյան ի և
Սերժ Սարգ սյան ի հան դ եպ, ստիպու մ է այդ դ եպք երը
բարդ ել այդ երկու սի վ րա: Չ ն այած, որ ին ք ս ն րան ց
կող մ ն ակից չեմ եղ ել, սակայն ն րան ց գ լխ ին բարդ ելով Հոկտեմ բերի 27- ը, մ են ք մ ոռան ու մ են ք իրական
հան ցագ ործն երին : Ի ն չու են Քոչարյան ին ու
Սերժ ին
մ եղ ադ րու մ . Որով հետև մ եղ ադ րող կող մ ը եղ ել են
ն ախ կին ՀՀՇ - ական թ ափ թ փ ուկն երը կամ ` Վազ գ են ի
վ կան երը, փորձելով իրեն ց գ ործա հան ցան ք ն երը
վ երագ րել ն րան ց:
Վերադ առն ան ք ն ույն Հոկտեմ բերի 27- ին : Ա յդ դ եպք ում
ո՞վ է կազ մ ակերպել Հոկտեմ բերի 27- ը: Հիմ ն վ ելով
ամ բող ջ տասը տարին երի պատմ ական փաստերին , և
Ա րցախ յան պատերազ մ ի տարին երի իրադ արձու թ յու ն ն երին ` հեն ց դ րան ց ֆ ոն ի վ րա պետք է դ իտել Հոկտեմ բերի 27- ը: Ի սկ հասարակութ յու ն ը կարծու մ է թ ե,
Հոկտեմ բերի 27- ը կազ մ ակերպել են Թ ու րք իայի,
Ի սրաելի կամ այլ երկրն երի գ աղ տն ի ծառայու թ յու ն ն երը: Ա յդ ամ են ն ան հեթ եթ ութ յու ն է : Զ արմ ան ալի է ,
որ ոչ մ ի ք աղ աք ական վ երլուծաբան չ կարող ացավ
3

ճ իշտ մ եկն աբան ել այդ ամ են ը, և մ ին չև հիմ ա է լ
չեն փ որձու մ վ երլու ծել` պարզ ելու համ ար: Ի ն չպես
ասացի, Հոկտեմ բերի 27- ը վ երլու ծելու համ ար պետք է
ան դ րադ առն ալ Ա րցախ յան շարժ մ ան ը, և Ա րցախ յան
պատերազ մ ի ու դ րան ից հետո կատարվ ած ք աղ աք ական զ արգ ացու մ ն երին : Ու ստի, այս մ եկն աբան ու թ յու ն ն երը, որոն ք ն երկայացն ելու եմ , զ ու տ սեփ ական
տեսակետ է , հիմ ն վ ած
թ վ արկածս զ արգ ացու մ ն երի
ու փ աստերի վ րա, որոն ք հավ աք վ ել են այդ տարին երին :
Հոկտեմ բերի 27- ը եղ ել է Ն աիրի Հու ն ան յան ի սեփ ական
ն ախ աձեռն ու թ յու ն ը, ք ան ի որ Ն աիրի Հու ն ան յան ը
մ տածու մ է ր, որ Վազ գ են Սարգ սյան ին սպան ելով `
կարող է ոտք ի հան ել հու ալք վ ած ու ճ ն շվ ած ժ ող ով րդ ին , որն ամ են օր ու ամ են ժ ամ ն զ ով ու մ է ր Վազ գ են
Սարգ սյան ին : Ի սկ թ ե ին չու ` կան դ րադ առն ամ ք իչ ու շ:
Չ մ ոռան ան ք , որ այդ տարին երին Վազ գ են Սարգ սյան ն
իրեն համ արու մ է ր Ա րք այից Ա րք ա, ան պատժ ելիու թ յու ն ը ն րան դ արձրել է ր ավ ելի հան դ ու գ ն ու ավ ելի
սարսափելի: Ն րան սան ձել չ է ր կարող ան ում ան գ ամ
ն ախ ագ ահ ԼՏ- Պ, և ոչ է լ որև է ք աղ աք ական ու ժ ,
ուստի Ն աիրի Հուն ան յան ը, որպես լրագ րող , վ երլու ծել
ու հաշվ արկել է ր այդ
ամ են ը: Վազ գ են ին սպան ելն
այն ք ան է լ դ ժ վ ար չ է ր, ք ան ի որ ն րան կարող է ր
սպան ել ցան կացած տեղ , ան գ ամ գ իշերն իր ան կող ն ու
մ եջ: Հարյուրավ որ տարբերակն եր կային ն րան
ոչ ն չ ացն ելու` թ ու ն ավ որելու ց սկսած,
վ երջացրած`
մ եք են այի պայթ եցմ ամ բ։ Սակայն , ին չպես տեսան ք ,
Ն աիրի Հուն ան յան ը չ ըն տրեց դ րան ցից և ոչ մ եկը,
ք ան ի որ իրեն պետք է ր ժ ող ով րդ ին ապացու ցել,
որ ժ ող ով րդ ի դ ահիճ ը պատժ վ ելու է այդ ձև ով .
Ջ ախ ջախ վ ած գ լուխ ը պետք է հասկացն եր ն րան ց,
4

որ բռն ակալ դ ահիճ ն երն այդ պիսի վ ախ ճ ան են ու ն են ու մ ` ին չպես որ եղ ավ : Վազ գ են ի ջախ ջախ վ ած գ լու խ ը
ն կարահան վ ել է ր, և հեռարձակվ ու մ է ր ու ղ իղ եթ երով .
հեն ց դ ա է լ պետք է ր Ն աիրի Հու ն ան յան ին , որպեսզ ի
իր « Մ ԵՍԻ Ջ Ը » հասցն եր ժ ող ով րդ ին , որպեսզ ի ժ ող ով ու րդ ը ոտք ի կան գ ն եր` թ ոթ ափ ելու բռն ակալու թ յան
լու ծը: Սակայն , ին չպես գ իտեն ք , դ ա տեղ ի չու ն եցավ :
Երբ դ իտու մ է ին ք Հոկտեմ բերի 27- ի տեսագ րու թ յու ն ն երը, պարզ երև ու մ է ր, որ Ն աիրի Հու ն ան յան ը
սպասու մ է ր ին չ որ բան ի, սակայն , այդ բան ը և ս
տեղ ի չու ն եցավ : ( 4*)
Եթ ե դ ա համ արու մ են ք ահաբեկչու թ յու ն ` սխ ալ է ,
ք ան ի որ Ն աիրի Հու ն ան յան ի խ ու մ բը կարող է ր
դ իմ ակն երով մ տն ել, գ ն դ ակահարել ու մ որ պետք է ր,
և դ ու րս գ ալ ան ն կատ, ին չպես` մ տել է ին : Ա յսին ք ն `
կլին եր զ ոհ, գ ործող ու թ յու ն , բայց չէ ին լին ի մ եղ ադ րյալն եր, և դ ժ վ ար կլին եր հայտն աբերել այդ
ահաբեկչու թ յու ն ը կատարող ն երին : Ի սկ Ն աիրին չցան կացավ
դ իմ ակի տակ գ ործել, ք ան ի որ չէ ր ու զ ու մ , որպեսզ ի
դ ա դ իտվ եր որպես ահաբեկչու թ յու ն , որով հետև դ ա
վ րեժ և հաշվ եհարդ ար է ր: ( Հատուկ կցան կան աի
շեշտել, որ Ն աիրի Հու ն ան յան ը ան ձն ական վ րեժ խ ն դ րու թ յու ն կամ թ շն ամ ան ք չի ուն եցել, ն ու յն իսկ` ն ա
Քոչ արյան ի հետ առան ձն ազ րու յցում ասել է այդ
մ ասին ) Ն ույն , Սող ոմ ոն Թ եհլերյան ի պես, Թ ալեաթ ին
սպան ելով ` ն ա չ դ արձավ հան ցագ ործ
կամ մ արդ ասպան , ն ու յն կերպ է լ Ն աիրին է ր մ տածու մ : ( 5*)
Ն աիրիին պետք է ր հաշվ եհարդ ար, որին արժ ան ի
է ր իր զ ոհը, ն ա պետք է հասկացն եր, որ կատարած
հան ցան ք ն երի համ ար պատասխ ան են տալու ջախ ջախ վ ած գ լխ ով : Ի սկ ին չ ու ՞ ն ա
ըն տրեց խ որհրդ արան ը. որով հետև այդ պիսի բան պատմ ու թ յան մ եջ
դ եռ չ է ր եղ ել, և իր արած ք այլը մ եծ արձագ ան ք
5

կու ն են ար ամ են ու ր: Ա յդ պիսով իր արած ք այլը ահաբեկչու թ յու ն չէ ր, այլ` ք աղ աք ական ակտ, ք աղ աք ական ք այլ, որը պարտադ րվ ած է եղ ել վ արչապետի
ու իր հան ցագ ործ խ մ բի կող մ ից: ( 6*)
Կարելի ն շել այն փ աստը, որ այդ պահին Ա զ գ ային
Ժող ով ի դ ահլիճ ի առաջին շարք ու մ ն ստած է ր եղ ել
ՀՀ Ա զ գ ային Ա ն վ տան գ ու թ յան փ ոխ ն ախ արար` Գրիգ որ
Գրիգ որյան ը, որին խ մ բի տղ ան երը չեն վ ն ասել։
Եթ ե ն կատի ու ն են ան ք , որ երկրի ն ախ ագ ահը`
Ռ ոբերտ Քոչարյան ն է ր, իսկ երկրի ան վ տան գ ու թ յան
ծառայու թ յան պետը` Սերժ Սարգ սյան ը, ապա ն րան ք
մ ղ վ ած է ին վ երջին պլան , ք ան ի որ երկրու մ բոլոր
հարցերը լու ծու մ է ր Վազ գ են Սարգ սյան ը: Ի սկ
Վազ գ են Սարգ սյան ը դ արձել է ր ան պատժ ելի մ ի հան ցագ ործ: Ն ա գ իտեր, որ իր ու ղ եղ ով ու ն վ ազ
գ իտելիք ն երով ` չէ ր կարող առաջ գ ն ալ, հետև աբար
ն րա ոհմ ակն ու ղ ղ որդ վ ու մ է ր մ իայն զ են ք ի ու
ահաբեկու թ յան սկզ բու ն ք ով : Վազ գ են ին պետք է ր մ եկը,
որի հետ կկարող ան ար ան ցն ել ճ ան ապարհ:
Ա յսին ք ն , ն ա ըն տրեց Դեմ իրճ յան ին , որը ժ ող ով րդ ի
« ն ոստալգ իան » է ր և դ եռ ապրու մ է ր ն րա հիշող ու թ յու ն ն երում : Ի սկ Կարեն Դեմ իրճյան ը գ իտեր, որ
ան ուղ եղ Վազ գ են ին օգ տագ ործելով , կարող է ր
բարձրան ալ և ամ րապն դ վ ելով ին չ որ պաշտոն ու մ ,
կամ րացն եր իր դ իրք երը, այն ու հետև ` կարող է ր
ազ ատվ ել ն րան ից: Սակայն , դ ա տեղ ի չու ն եցավ : Մ ի
առիթ ով Դեմ երճյան ն իր ն եղ ըն կերական շրջապատու մ Վազ գ են ին ան վ ան ել է ր « փ րչոտ ան ասու ն » ,
( 7*) իհարկե` Վազ գ են ի ական ջից հեռու , սակայն ն րա
կող ք ին լին ելով , ն ա երբեք չ է ր փ ոխ ել իր համ ոզ մ ու ն ք ը: Կարեն Դեմ իրճ յան ը Հոկտեմ բերի 27- ի պատահական զ ոհերից է ր, այսին ք ն , Ն աիրի Հուն ան յան ի
խ ում բը չ է ր ձեռն արկել ուն են ալ այլ զ ոհեր, բացի
6

Վազ գ են ից: Ա յսին ք ն , իրեն ց մ իակ թ իրախ ը Վազ գ են
Սարգ սյան ն է ր: Ա յդ մ ասին ան գ ամ խ ոստով ան ել է
Ն աիրին ։ ( 8*) Ի սկ թ ե գ ործող ու թ յան ժ ամ ան ակ ին չու
եղ ան զ ոհեր` դ ա կարելի է եզ րակացն ել, որ պահի
լարվ ած « է ֆ եկտ » ազ դ եցու թ յու ն ից է ր: Եթ ե մ ասն ագ ետն երի տեսան կյու ն ից ն այեն ք ` պարզ կդ առն ա: Ա զ գ ային
ժ ող ով ի դ ահլիճ ից դ ու րս՝ սպան վ ած պատգ ամ ավ որն երի
փ աստը` դ ա է վ կայու մ : Ա յսին ք ն , պատմ ածն երի վ կայու թ յամ բ, այդ դ ահլիճ ից դ ու րս գ տն վ ող պատգ ամ ավ որն երից մ եկն առաջին ն է հան դ իպել Ն աիրիի զ ին վ ած խ մ բին և իրեն զ ու սպ պահելու փ ոխ արեն ,
սկսել է վ իճ ել և հայհոյել ն րան ց: Հեն ց դ ա է լ
առիթ է հան դ իսացել, որպեսզ ի ն ա տեղ ու մ
գ ըն դ ակահարվ ի, եթ ե հաշվ ի առն են ք , որ ն ու յն ատիպ
իրավ իճ ակու մ հայտն վ ած
մ արդ ը կարող է ր գ ործել
ն ու յն կերպ: Երբ մ արդ ը զ ին վ ած է և գ ն ու մ է
այդ պիսի ք այլի, իր մ ոտ առաջան ու մ է լարվ ածու թ յու ն և
ն յարդ ային ձգ վ ածու թ յու ն . այդ ժ ամ ան ակ
պետք
է զ գ ու յշ լին ել ավ ելորդ խ ոսք երից, և
շարժ ու մ ն երից, ք ան ի որ դ ա կարող է ն րան հավ ասարակշռութ յու ն ից հան ել ու դ րան հաջորդ ելու է մ եկ
մ ատի շարժ ում ը, այսին ք ն ` ն ա սեղ մ ելու է ձգ ան ը:
Ա րդ են մ իջան ցք ու մ հան դ իպած առաջին զ ոհը լարվ ածութ յուն է առաջացն ու մ խ մ բի մ ոտ, լարվ ածու թ յու ն ը
թ ուլան ում է , մ իայն իրեն ց զ ոհին սպան ելու ց հետո:
Ա յսպիսով , հեն ց առաջին կրակոցից, ն րան ք կարծում
են , որ տապալվ ելու է իրեն ց հաշվ եհարդ արի օպերացիան , սակայն , ամ են ին չ կարող ան ու մ են կազ մ ակերպել արագ ութ յան մ եջ: Ա զ գ ային ժ ող ով ի տեսագ րու թ յուն ից պարզ երև ում
է ր, որ ն րան ց մ իակ թ իրախ ը
վ արչապետ Վազ գ են Սարգ սյան ն է ր, և ն րան ց լարվ ածութ յուն ը, որի մ ասին ասացի, թ ու լան ու մ է , երբ
ջախ ջախ վ ում է ն րա գ լուխ ը: ( 9*)
7

Հետաք րք իր մ ի փ աստ, որը չեն փ որձու մ
մ եկն աբան ել. Եթ ե համ արեն ք , որ Ն աիրի Հու ն ան յան ի եղ բայրը`
Կարեն Հու ն ան յան ն ան ձամ բ չի ճ ան աչել Վազ գ են
Սարգ սյան ին , ին չու ՞ է ր ատելու թ յամ բ և մ եծ ոգ և որու թ յամ բ,
ավ տոմ ատի խ զ ակոթ ով
հարվ ածն եր
հասցըն ու մ ` արդ են իսկ սպան վ ած վ արչապետի գ լխ ին :
Հն արավ որ չէ ր, որ առան ց սեփ ական վ րեժ ի, կամ
ին ք ն ադ ատաստան ի` այդ ք ան ատելու թ յու ն կու տակվ եր
մ արդ ու մ եջ: Ու րեմ ն , հիմ ն ավ որ պատճ առն երից ելն ելով է ր ն ա գ ն ացել այդ ք այլին , ք ան ի որ ատելու թ յու ն ն ու թ շն ամ ան ք ը ն րա մ ոտ հասել է ր գ ագ աթ ն ակետին :
Ի սկ հիմ ն ավ որ պատճ առն երին կան դ րադ առն ան ք
մ ան րամ ասն ու թ յու ն ն երով : ( 10*)

ՈՎ Է Ր ՎԱ ԶԳԵՆ ՍԱ Ր ԳՍՅԱ ՆԸ
Հ այկ ակ ան
Վազ գ են

հողը

ևս

մեկ

Սար գ ս յանի չի դ ի մանա

և կ գ ահ ավի ժի

դ ժո խք :

« Մ տ ո ր ո ւմներ « Պ ազ ո լի նի » - ի ց

հ ետ ո » գ ր ք ի ց

Վերադ առն ան ք Վազ գ են Սարգ սյան ան հատին , ք ան ի
որ շատերը չ գ իտեն ն րա կյան ք ի սև ու մ ու թ է ջերի
մ ասին ։ Շ ատերը չգ իտեին ն րա գ ործած ոճ րագ ործու թ յու ն ն երի ու հան ցան ք ն երի մ ասին , և այդ պատճառով
է լ Ն աիրի Հու ն ան յան ի դ ատավ արութ յուն ը բեմ ադ րվ ած
է ր. Ն րան թ ու յլ չտվ եցին , որպեսզ ի ն ա ն երկայացն եր
իր հաշվ եհարդ արի պատճ առն երը։ ( 11*)
8

Ի սկ ին չու ՞ եղ ավ հոկտեմ բերի դ եպք երը, ք ան ի որ
պահը հասու ն ացել է ր, հն արավ որ է ր, որ Ն աիրին
չլին եր դ րա կազ մ ակերպիչը, այլ մ եկ ու րիշը, օրին ակի
համ ար՝
Պող ոս Պող ոսյան ը, ք ան ի որ կար
հայրեն ասերն երի մ ի հսկա բան ակ, որոն ք կիսու մ
է ին Ն աիրի Հու ն ան յան ի կարծիք ը և բացառվ ած չէ ր,
որ այդ հսկա բան ակից կգ տն վ եին վ իրժ առու հայորդ ին եր, որոն ք կպատժ եին ժ ող ով րդ ի դ ահիճ ին ։ Եթ ե
հաշվ ի առն են ք , որ Ն աիրի Հու ն ան յան ը հեն ց առաջին
պահից շեշտել է ր, « Հերիք է է ս ժ ող ով րդ ի արյու ն ը
ծծեք , չեք թ ող ն ու մ իր ըն տրու թ յու ն ը կատարի »
խ ոսք երը ( որ գ ոռու մ է ր Ն . Հու ն ան յան ը արդ են
սպան վ ածի մ արմ ն ին խ փ ելով )։ « Ժող ով րդ ի արյու ն
ծծող ն երի
հարցը լու ծվ ած է ր » : ( 12*)
Ա ն գ ամ տեսախ ցիկն երը ֆ իք սել է ին այդ
պահը։
Ի սկ ին չու ՞ Ն աիրի Հու ն ան յան ը բան ակցու թ յու ն ն երի
ըն թ ացք ու մ ոչին չ չպահան ջեց, կարող է ր գ ու մ ար,
կամ ու ղ ղ աթ իռ ու օդ ան ավ պահան ջել պատան դ
պատգ ամ ավ որն երի դ իմ աց և բացառվ ած չէ ր, որ եթ ե
ն ա ցան կան ար մ եկն ել մ եկ այլ երկիր, ապա կարող
է ր ան ել դ ա։ Փոխ արեն ը ն ա ին ք ն ակամ հան ձն եց
զ են ք ը, առան ց պահան ջն երի ազ ատեց պատան դ ն երին :
Ռ ոբերտ Քոչարյան ի տվ ած ցուցմ ու ն ք ն երից երև ու մ
է , որ Ն աիրի Հու ն ան յան ը ( Ռ ոբերտ Քոչարյան ի ցու ցմ ու ն ք ն երը Հոկտեմ բերի 27- ի ք րեական գ ործով )
ցան կացել է որ « լին ի արդ ար ք ն ն ու թ յու ն , բաց
դ ատավ արութ յու ն , իրեն ց տրամ ադ րվ են պաշտպան ն եր»
( 13*) / Տ ԵՍ Ն յութ ը:
Ըստ Ռ ոբերտ
Քոչարյան ի 15.02.2000 ցուցմ ու ն ք ի
Հուն ան յան ի մ իջև տեղ ի ու ն եցած 20 րոպեան ոց
զ րու յցի մ ան րամ ասն ն երկայացն ու մ է հետև յալ ձև ով
« Ա յն ուհետև իմ հարցին , թ ե արդ յոք ու ն եր որև է
ան ձն ական թ շն ամ ան ք Վ. Սարգ սյան ի ն կատմ ամ բ,
9

տվ եց բացասական պատասխ ան ու սկսեց դ ժ գ ոհել
երկրու մ ստեղ ծվ ած վ իճ ակից, Վ. Սարգ սյան ի
դ երակատարու թ յու ն ից, որ իբր ն ա խ ան գ արու մ է ր երկրի
զ արգ ացմ ան ը, մ եղ ավ որ է ստեղ ծվ ած վ իճ ակի համ ար
և այլն , որ երկրու մ ցն ցու մ է ր ան հրաժ եշտ ու այդ
ք այլին ին ք ը դ իմ ել է հան ու ն ժ ող ով րդ ի, պատմ ու թ յու ն ը, սերու ն դ ն երը կգ ն ահատեն իրեն , որ իրեն ց
վ րա և ս եղ ել են կրակոցն եր: Վ. Սարգ սյան ից բացի
մ յու ս զ ոհերը պատահական կրակոցն երի արդ յու ն ք
են : Որից հետո ն երկայացրեց իր պահան ջն երը՝ իրեն ց
ան վ տան գ ու թ յան ապահով մ ան վ երաբերյալ, որպեսզ ի
իրեն ց ն կատմ ամ բ բռն ու թ յու ն չգ ործադ րվ ի, լին ի
արդ ար ք ն ն ու թ յու ն , բաց դ ատավ արու թ յու ն , իրեն ց
տրամ ադ րվ են պաշտպան ն եր, որպեսզ ի իրեն ք առան ց
զ ին աթ ափ մ ան տեղ ափ ոխ վ են Ա Ա Ն մ եկու սարան : Ի
վ երջո հն արավ որու թ յու ն ըն ձեռն վ ի իրեն հան դ ես
գ ալ եթ երով և ժ ող ով րդ ին բացատրել, թ ե ին չու է
դ իմ ել այդ ք այլին » : Հետաք րք րական է ր, որ Ն աիրի
Հու ն ան յան ի պատրաստած հեռու ստատեսային ելու յթ ի
համ ար Ռ ոբերտ Քոչարյան ն իր ցու ցմ ու ն ք ու մ ն շել
է ՝ « Ն աիրին իր տեք ստու մ մ ի ամ բող ջ պարբերու թ յու ն
գ րել է ր Վ. Սարգ սյան ի վ երաբերյալ, որը ես պահան ջեցի հան ել » : Ի ն չ պես ասացի ն ախ որդ ու մ , Ռ ոբերտ
Քոչ արյան ը և Սերժ Սարգ սյան ը Վազ գ են Սարգ սյան ի
կեն դ ան ութ յան օ րոք դ րածոն եր է ին , կարելի է ասել
տիկն իկն եր, ք ան ի որ Վազ գ են ն է ր
ն րան ց կարգ ադ րութ յու ն ն եր ան ում , բոլոր հարցերը ն ա է ր որոշու մ ։
Տեղ ին է ն շել, որ Վազ են ի 1993թ ․ մ արտից իրեն
հռչ ակել է ր ՀՀ Պետական ն ախ արար, այդ պաշտոն ու մ
մ ն աց մ ին չև 1995 թ ․ մ այիսը։ ( 14*) Ա յսին ք ն ՀՀ պաշտպան ու թ յան , ազ գ ային ան վ տան գ ութ յան և ն երք ին
գ ործերի գ ծով պետն ախ արար:
Եթ ե ն այեն ք Հայաստան ի Հան րապետութ յան սահմ ան ա:

դ րու թ յու ն ը, ապա
այն տեղ այդ պիսի պաշտոն չկա
և չէ ր կարող լին ել, այդ ամ են ը
ն շան ակու մ է ր
սահմ ան ադ րու թ յան և օրեն ք ի խ ախ տու մ ։ ( 15*) Բայց
ք ան ի որ, դ ա Վազ գ են Սարգ սյան ն է ր, ապա իրեն
կարող է ր թ ու յլ տալ, թ ք ել սահմ ան ադ րու թ յան , օրեն ք ի և ժ ող ով րդ ի վ րա։ ( 16 *) Վազ գ են ի ձեռք ին է ին
պետու թ յան ու ժ ային բոլոր կառու յցն երը, այսին ք ն իր
մ տերիմ ն երին հարազ ատն երին և սան իկն երին
ն շան ակել է ր այդ կառու յցն երի ղ եկավ ար։ ( 17*) Մ իայն
ին ք ն ահռչակ պետն ախ արարի պաշտոն ը վ երացավ
1995 թ . ք ան ի որ Ա զ գ ային ժ ող ով ի մ ի ք ան ի
պատգ ամ ավ որն եր պահան ջու մ է ին օրին ապահու թ յու ն ։
Վազ գ են Սարգ սյան ը ստիպվ ած վ երադ արձավ Պաշտպան ու թ յան ն ախ արարի իր պաշտոն ին ։ Չ ն այած Վազ գ են
Սարգ սյան ը Պաշտպան ու թ յան ն ախ արար է ր, այն ու ամ են այն իվ ու ժ ային մ յու ս կառու յցն երը գ տն վ ու մ
է ին իր ան մ իջական հսկող ու թ յան տակ։ Վան ո
Սիրադ եղ յան ի ն երք ին գ ործերի ն ախ արար լին ելու
ժ ամ ան ակ, Վազ գ են ը չէ ր կարող ան ու մ տն օրին ու թ յու ն
ան ել այդ համ ակարգ ու մ ։ Ա յն ժ ամ ան ակ երբ Սերժ ը
ՊՆ - ի ն ախ արար է ր, իսկ Վազ գ են Սարգ սյան ը՝
ու ժ ային կառույցն երի պետն ախ արար, ամ են ին չ
արվ ու մ է ր մ իայն Վազ գ են Սարգ սյան ի
հրամ ան ով ,
Սերժ Սարգ սյան ը ին ք ն ուրյու ն կարգ ադ րու թ յու ն ն եր
չէ ր կարող ան ել, ն ու յն իսկ Վազ գ են ի սան իկ՝ այն
ժ ամ ան ակ գ ն դ ապետ` Մ ան վ ել Գրիգ որյան ը, որը կամ ավ որական 5- րդ մ ոտոհրաձիգ ային բրիգ ադ ի հրամ ան ատարն է ր, ոտք ի հարվ ածով է ր բացու մ ն ախ արարի
առան ձն ասեն յակի դ ու ռը, ան գ ամ հայհոյու մ է ր ու
ն վ աստացն ու մ ՊՆ ՝ Սարգ սյան ին ։ Ա յս ամ են ը վ կայու մ
է ր, որ Վազ գ են ն իր հով ան ավ որյալն երին թ ույլատրել
է ր ամ են ին չ ։ Վազ գ են Սարգ սյան ը շատ դ եպք երու մ
ազ գ ային ժ ող ով ի ն իստերի ժ ամ ան ակ, ամ բիոն ից
21

մ ատ է ր թ ափ տալիս պատգ ամ ավ որն երի վ րա, փ ող ոցային հայհոյան ք ն երով սպառն ու մ է ր « կզ ացն ել ու մ
պետք է » ք ան ի որ ին ք ը « կռվ ած տղ ա է » : ( 18*)
Պատգ ամ ավ որն երը վ ախ են ու մ
է ին ն րան ից, ք ան ի
որ եղ ել են դ եպք եր, երբ Վազ գ են ի ոհմ ակի կող մ ից
ծեծ են կերել, հեն ց ն իստերի
դ ահլիճ ու մ ։ ( 19*)
Ռ ոբերտ Քոչարյան ը և Սերժ Սարգ սյան ը
բացառու թ յու ն չէ ին 1995 թ վ ական ն երին է ր, որ ն ու յն ոհմ ակի
կող մ ից ծեծի է ին են թ արկվ ել
Քոչարյան ն է լ, Սերժ
Սարգ սյան ն է լ։ Ա ն գ ամ Սերժ Սարգ սյան ը փ որձել է
փ ախ չել Ղ արաբաղ , սակայն Ա րարատի մ արզ ի
Երասխ ավ ան գ յու ղ ի մ ոտից ն րան
ետ են դ արձն ու մ ։
Ա յն պես որ Ռ ոբերտ Քոչարյան ը և Սերժ Սարգ սյան ը
իրեն ց պատճ առն երը ու ն եին ատելու Վազ գ են
Սարգ սյան ին ։ Բացառվ ած չէ ր, որ Հոկտեմ բեր 27- ի
դ եպք երի մ ասին իմ ացել
են Ա ն վ տան գ ու թ յան
մ արմ ին ն երը, ք ան ի որ ոչին չ չեն ձեռն արկել կան խ ելու
այդ դ եպք ը։ Ես ն շեցի բացառվ ած բառը, ք ան ի որ
հն արավ որ է ր, բայց եթ ե հաշվ ի առն են ք , այդ
ժ ամ ան ակվ ա համ ակարգ ի աշխ ատան ք ը, ապա կարելի
է ր են թ ադ րել, որ չ են իմ ացել, ու ղ ղ ակի ստու մ են
ասելով , որ այդ համ ակարգ ը Հայաստան ու մ լավ է
գ ործու մ ։ ՈՒ ժ ային կառույցն երը Վազ գ են ի հրամ ան ով
է ին աշխ ատում , և Սերժ ը այն տեղ ձև ական բն ու յթ
է ր կրում մ իայն , ապա
հոկտեմ բի 27- ը եղ ել է
հեն ց Վազ գ են ի մ եղ ք ով , ( Չ ն այած այդ պես է լ կա․ ․ ․ )
կն շան ակի, ն ա պետք է որ իմ ան ար իր դ եմ
կատարվ ող մ ահապատժ ի մ ասին : Լավ տեղ եկացվ ած
լին ելով ուժ ային համ ակարգ ի աշխ ատան ք ից, կարելի
է վ ստահ ասել, որ համ ակարգ ի աշխ ատող ն երը ալան
թ ալան ով է ին զ բաղ վ ած, պետութ յան ան վ տան գ ութ յան
հարցերը մ ղ վ ած է ին վ երջին
պլան ։ Ա Ա Ծ- ի և Ն ԳՆ
ՊՆ ն ախ արարութ յու ն ն երում խ ն ամ ի բարեկամ ով գ որ22

ծի տեղ ավ որվ ած կադ րերը մ իայն որով այն ի
հարցերով է ին զ բաղ վ ած և կան խ ատեսել, որ կլին ի հոկտեմ բի –27, ոչ մ եկը չէ ր կարող մ տածել, ք ան ի որ
մ տածելու համ ար ու ղ եղ է պետք ։ Ա յն , որ համ ակարգ ու մ խ ելացի մ արդ իկ չկային , ապա սու տ կլին եր
ասել,
սակայն
այդ
մ արդ իկ
ն երք ին
« է շելոն ն երու մ » է ին և ան մ իջական իրեն ց բու թ պետերի
են թ ակայու թ յան տակ ոչին չ չէ ին կարող ան ել։
Ի ն չպես ասացի, արդ են ու ժ ային կառու յցի շարք ային
ծառայող ը գ իտեր, որ Սերժ Սարգ սյան ը մ իայն ձև ական է ր այն տեղ , ք ան ի որ բոլոր հարցերը լու ծու մ
է ր Վազ գ են Սարգ սյան ը։ Հեն ց Վազ գ են ի կազ մ ակերպած
ան վ տան գ ու թ յան համ ակարգ ն է ր, որ « Բառդ ակի » է ր
վ երածվ ել։

Ռ Ա ԶՄ Ա Կ Ա Ն

Հ ԵՂԱ Շ Ր ՋՈՒՄ

« Հ ար յո ւր

մեկ

տոկոս

էլ ո ր ը նտ ր եի ք ՝

է ի շխանո ւթյո ւնը

չ էի նք

տ ալո ւ » , Վազ գ են Սար գ ս յան 1996 թ

( 20*) Եթ ե հաշվ ի առն են ք ք աղ աք ական դ եպք երը 90ական ն երի սկզ բին , ապա կարելի է հաստատ ասել,
որ Վազ գ են ի ու Վան ո Սիրադ եղ յան ի
հարաբերութ յու ն ն երը այն ք ան լարվ ած է ին , որ ն ու յն իսկ զ ին վ ած
խ մ բերը իրար դ եմ
են դ ու րս եկել։ 1995- ին Վան ո
Սիրադ եղ յան ի թ իկն ապահն երը պատահական մ իջադ եպի
արդ յուն ք ում ծեծել է ին Վազ գ են Սարգ սյան ին ու իր
վ արորդ ին , ին չի արդ յու ն ք ու մ Վազ գ են Սարգ սյան ը
փորձու մ է ր պատժ ել Վան ոյի թ իկն ապահն եին ։
23

Վան ո Սիրադ եղ յան ը հազ իվ մ եծ դ ժ վ արու թ յամ բ
համ ոզ եց Վազ գ են ին , որպեսզ ի ետ մ ն ա պատժ իչ
ք այլերից, մ իայն բավ արվ եցին , որ թ իկն ապահին
հան եցին համ ակարգ ից, և ու ղ արկեցին ժ ամ կետային
ծառայու թ յան Ն Զ Վ- ի զ որամ ասերից մ եկու մ ։ Վազ գ են ի
և Վան ոյի « ԲԵՍՊԻ ՐԴԵԼԻ Ց »
տու ժ ու մ է ին սով որական
մ արդ իկ, և դ ա հասկան ու մ
է ր երկրի ն ախ ագ ահ՝ Լև ոն
Տեր- Պետրոսյան ը։ ԼՏՊ - ին
չէ ր հաջող վ ու մ կան գ ն եցն ել
Վազ գ են ին ու Վան ոյին ։
Վազ գ են ը արդ են ու ժ ային
կառու յցն երու մ ու ն եր հավ ատարիմ զ ին ակիցն եր, իսկ
Վան ո Սիրադ եղ յան ը իր Ն ԳՆ
Ն ՁՎ համ ակարգ ու մ է ր ու ն եր
համ ախ ոհն եր։ Լև ոն ը չէ ր
կարող ան ու մ զ սպել ն րան ց։ 1996– թ վ ական ին աշն ան ը
ն ախ ագ ահական ըն տրու թ յու ն ն երի պարտու թ յու ն ը
սով որաբար Լև ոն ի պարտութ յու ն ը չէ ր, այլ ամ բող ջ
ՀՀՇ - ի և այդ ոհմ ակի։ Ա յդ ն ախ օրյակին ԼՏՊ–ի հըն չ եցրած բաժ ակաճ առը, ըն տրու թ յուն ն երի ավ արտից հետո
դ ա է ապացուցու մ , ն ա շեշտու մ է ր « Որ իր թ իմ ը
հաղ թ ան ակ է տարել » . դ ա լեզ վ ի սայթ աք ու մ չ է ր։
Ա յսին ք ն , ն ա կան խ ամ տածվ ած ասաց` Թ Ի Մ բառը,
ոչ թ ե ժ ող ով ուրդ բառը, որպեսզ ի հետագ այու մ
կարող ան ա խ ու սափ ել դ ատական ք աշք շու կն երից, եթ ե
այդ պիսին լին եր։ Լև ոն ը գ իտեր, որ ին ք ը պարտվ ել
է , ք ան ի որ ժ ող ով ուրդ ը հոգ ն ել է ր և չէ ր ու զ ու մ
ն ույն
իշխ ան ու թ յուն ն երին , սակայն ն րան չ թ ող եցին
հեռան ալ։ 1996 –ի դ եպք երը ապացուցեցին , որ Վազ գ են ը
ու Վան ոն չէ ին ուզ ու մ զ իջել իշխ ան ու թ յու և պատ24

րաստ է ին ռազ մ ական հեղ աշրջու մ իրական ացն ել
բազ մ աթ իվ զ ոհերի գ ն ով ։ Ռ ազ մ ական հեղ աշրջու մ ը
եղ ավ , ք ան ի որ որպես ական ատես ն երկա եմ
գ տն վ ել այդ իրադ արձու թ յու ն ն երին ։
Վազ գ են Սարգ սյան ն ըն տրու թ յու ն ն երի ն ախ օրյակին
արդ են համ ապատասխ ան հրամ ան ն եր է ր տվ ել ու ժ ային բոլոր կառու յցն երին , ժ ող ով րդ ի դ ժ գ ոհու թ յան
ֆ ոն ի վ րա, ու ժ ային բոլոր կառու յցն երը բերվ ած է ին
համ ար մ եկ պատրաստվ ածու թ յան ։ Սերժ Սարգ սյան ը
ան գ ործու թ յան է ր մ ատն վ ած, չն այած որ Ն ԳՆ ն ախ արարը ին ք ն է ր։ Հրամ ան ն երը տալիս
է ր Վազ գ են
Սարգ սյան ը, ով գ տն վ ու մ է ր Բաղ րամ յան 26- ու մ ։
Հաշվ ի առն են ք այն փ աստը, որ Երկրապահ կամ ավ որական ն երին զ ին ել է ին ու բերել ն ախ ագ ահական
ն ստավ այր։ Ա յսին ք ն , մ ին չ այդ Ն ԳՆ համ ակարգ ի կող մ ից հսկող ու թ յան տակ է ր Հեռու ստատեսու թ յան և
ռադ իոտան շեն ք երը։ Մ իայն Բաղ րամ յան ի վ րա է ին
Ն ԳՆ Ն Զ Վ մ ի ք ան ի զ որամ ասեր, հատու կ ն շան ակու թ յան ջոկատն երը, ն ախ ագ ահի ան վ տան գ ու թ յու ն ը իրական ացն ող 10- րդ վ արչու թ յու ն ը, և ԵԿՄ վ արչու թ յան
մ ի ջոկատ։ Հատուկ կցան կան աի շեշտել Երկրապահ
Կամ ավ որական Վարչ ու թ յան Էջմ իածին ի ջոկատը՝ Գըն դ ապետ Մ ան վ ել Գրիգ որյան ի հրամ ան ատարու թ յամ բ։
Ա յսին ք ն , այն տեղ է ին Վազ գ են ի հավ ատարիմ զ ին յալն երը։ Չ մ ոռան ան ք հիշել Սեյրան Սարոյան ի կարմ իր
բերետավ որն երի ջոկատն երի մ ասին ։ Եթ ե փ աստացի
Լև ոն Տեր- Պետրոսյան ը պարտվ ել է ըն տրու թ յուն ն երում ,
ապա իր « Թ իՄ Ի » հաղ թ ան ակը կարելի է ր որակել,
որպես Ռ Ա Զ Մ Ա ԿԱ Ն ՀԵՂ Ա Շ ՐՋ ՈՒ Մ , որի ան մ իջական
ղ եկավ արն երը Վազ գ են Սարգ սյան ն ու Վան ո
Սիրադ եղ յան ն
է ին ։ Չ ն այած, որ Վան ոն
Երև ան ի
ք աղ աք ապետն է ր, այն ու ամ են այն իվ
հավ ատարիմ
զ ին ակիցն եր ու ն եր Ն ԳՆ համ ակարգ ու մ , չհաշվ ած, որ
25

Վազ գ են ը ամ րապն դ ու մ է ր իր դ իրք երը ԵԿՄ - ի հաշվ ին ։ Ա յսին ք ն , ռազ մ ական հեղ աշրջու մ կազ մ ակերպելը
մ իայն հրամ ան ն եր չէ ին , այլև հաշվ եհարդ ար ժ ող ով րդ ի դ եմ ։ 1996 Թ վ ական ին Բաղ րամ յան 26- ի դ իմ աց
հավ աք վ ած ժ ող ով րդ ի վ րա կրակելու հրամ ան ը տվ ել
է հեն ց ին ք ը՝ Վազ գ են Սարգ սյան ը։ Ա յսին ք ն , այն տեղ
հավ աք վ ած ժ ող ով ու րդ ը, Վազ գ են ի
հետ բան ակցու թ յու ն ն երի ժ ամ ան ակ կատաղ եցն ու մ է Վազ գ են ին ,
որն է լ հրամ ան է տալիս իր կող ք ին կան գ ն ած
հատու կ ն շան ակու թ յան ջոկատի զ ին վ որին կրակել,
զ ին վ որը չի համ արձակվ ու մ կրակել, Վազ գ են ը ն րա
ձեռք ից վ երցն ու մ է ին ք ն աձիգ ը ու կրակ
բացու մ ,
ն րան հետև ու մ է Հատու կ գ ու մ արտակի հրամ ան ատար՝
փ ոխ գ ն դ ապետ՝ Գև որգ Տեր- Գև որգ յան ը և ն րան ց
հրամ ան ով սկսու մ են կրակահերթ երով ցրել ժ ող ով րդ ին ։ ( 21*) Ի ն չով է ր պայմ ան ավ որվ ած այդ
կրակոցն երը, ք ան ի որ Վազ գ են ը հասկան ու մ է ր, որ ժ ող ով ու րդ ը հեղ աշրջու մ ան ելու հն արավ որու թ յու ն չու ն ի,
իսկ Վազ գ են Մ ան ու կյան ը թ ու յլ մ արդ է , որպեսզ ի
ժ ող ով րդ ին տան ի իր ետև ից, ու ստի ն ա ն ախ օրոք
պետք է հեղ աշրջու մ իրական ացն եր, ք ան ի որ
Վազ գ են Մ ան ու կյան ի կող մ ը ան ցած ազ ատամ արտիկն երի մ եծամ ասն ու թ յուն ը դ եռ ոտք ի չ ի կան գ ն ել, ն ա
հասկան ու մ է ր, որ եթ ե ազ ատամ արտիկն երը զ են ք
վ երցրեցին , այն ժ ամ չէ ր կարող խ ու սափ ել ն րան ց
հաշվ եհարդ արից։ Չ ն այած որ, մ ին չ պատերազ մ ի
ավ ար- տը Վազ գ են Սարգ սյան ը հասցրել է ր ոչ ն չ ացն եր
իր մ րցակիցն երին , սկսած Մ ոն թ ե Մ ելք ոն յան ից, վ երջացրած Ա րթ ու ր Մ կրտչ յան ով ։ Պատերազ մ ի ավ արտից
հետո է լ Վազ գ են Սարգ սյան ը շարուն ակեց « ազ ատամ արտիկն երի ոչ ն չ ացմ ան » օպերացիան , այս ան գ ամ
դ ժ բախ տ
պատահարն երով , բարոյապես ու սոցիալապես ն վ աստացու մ ն երով : ( 22*)
26

Վազ գ են Սարգ սյան ը իր իշխ ան ու թ յան տարին երին
կարող է ր մ ի շարք օրեն ք ն երով ամ րագ րել Ա զ ատամ արտիկի պաշտպան վ ածու թ յու ն ը հասարակու թ յան մ եջ,
սակայն դ ա չարեց։ Ա յսին ք ն , կարող է ր սոցիալապես
լգ ոտան երի տեսք ով թ եթ և ացն ել ն րան ց կարգ ավ իճ ակը,
բն ակարան ն երի և տն ամ երձ հող ամ ասերի
տրամ ադ րու մ , մ ի շարք մ իջոցառու մ ն եր, որոն ցից օգ տվ ու մ
է ին Ն ԳՆ համ ակարգ ի աշխ ատող շարք այի ոստիկան ն երը։ Վազ գ են ը դ րան ք չարեց, փ ոխ արեն ը յու ղ ոտ
պաշտոն ն երու մ ն շան ակեց իր
հավ ատարիմ գ են երալն երին , որպեսզ ի ն րան ց մ իջոցով բարոյալք ի ու
արժ եզ րկի ազ ատամ արտիկին ։ Եվ հեն ց այդ գ են երալն երն է ին , որ պետք է պահեին ն րա « հերոսական »
կերպարը, իսկ մ ահից հետո է լ արհեստական որեն
պիտի դ արձն եին սպարապետ, որը պետք է դ առն ար
իրեն ց ան պատժ ելիու թ յու ն ն երի ու
ան ձեռն ամ խ ելիու թ յան երաշխ իք ը։

ՎԱ ԶԳԵՆԻ ԴԵՄ ԻՐ Ճ ՅԱ ՆԻ
Մ ԻՈՒԹՅՈՒՆԸ

Որ ք ան
շատ

շատ

եմ

եմ

ճանաչ ո ւմ

հ ար գ ո ւմ

Վազ գ ենի ն,

այնք ան

Սեր ժի ն ( հ անր այի ն տ ես ակ ետ )

« Մ տ ո ր ո ւմներ « Պ ազ ո լի նի » - ի ց

հ ետ ո » գ ր ք ի ց

Վազ գ են Սարգ սյան ի դ իրք երը չ է ին կարող ամ րան ալ,
ք ան ի որ ն ա գ իտեր, որ իրեն խ ելոք
դ արձն ելու
համ ար պետք է ր որև է մ եկը, որպեսզ ի կարող ան ար
ն րա
հետ ան ցն ել մ ն ացած
ճ ան ապարհը, այսին ք ն ,
հասն ելով ն ախ ագ ահի
աթ ոռին , ն ու յն իսկ հն արավ որու թ յան դ եպք ու մ
հավ ակն եր Հայաստան ի մ իապետի
գ ահին : Ա յո, մ ի կարծեք թ ե դ ա
հրահրվ ած է , ք ան ի
որ դ եռ 1995 թ վ ական ին մ իապետի գ աղ ափարը
շրջան առվ ում է ր Լև ոն Տ եր- Պետրոսյան ի հավ ատարիմ
27

զ ին ակիցն երի շրջան ակու մ , ն րան ք ցան կան ու մ է ին
սահմ ան ադ րու թ յան փ ոփ ոխ ու թ յու ն ն երի մ իջոցով ԼՏՊին Հայաստան ի մ իապետ: Ա յդ մ ասին գ րվ ել են
բազ մ աթ իվ հոդ վ ածն եր, ու ստի կարիք չկա վ երադ առն ալ դ րան : Հիշեցն եմ մ իայն այն , որ ԼՏՊ- ի թ իմ ակիցն երը ն ու յն իսկ
խ ն ջու յք ն երի
ժ ամ ան ակ
բաժ ակ
է ին բարձրացն ու մ և հայտարարու մ « Թ ագ ավ որն
Ա պրած Կեն ա » : ( 23*)
Վազ գ են Սարգ սյան ին պետք է , որ հայտն ի լին եին
այդ օրին ագ ծի մ ան րամ սն երը, և ին չու չէ , կարող
է ր օգ տագ ործել իր տարբերակու մ , ք ան ի որ ն րա
ագ ահու թ յու ն ը ու իշխ ան ու թ յան ձգ տելու մ ոլու ցք ը
սահմ ան և չափ չէ ր ճ ան աչու մ ։ ( 24*) Վազ գ են ը
սկզ բն ական շրջան ու մ պիտի փ ոխ եր « իմ իջը » ոճ ը,
այսին ք ն տոտալ փ ոփ ոխ ու թ յու ն , պետք է ր հրաժ արվ եր
եզ ի բն ավ որու թ յու ն ից: Ա յդ պատճ առով ն ա գ ն աց մ ի
շարք ք այլերի, արտաք ին տեսք ը կարգ ի բերեց`
թ եթ և ացրեց մ ազ մ որու ք ը, որպեսզ ի ն այվ ի ք աղ աք ական ու թ յան ֆ ոն ի վ րա: Կրկին հիշեցն եմ , որ Կարեն
Դեմ երճ յան ը ն րան ան վ ան ել է ր « փ րչոտ ան ասու ն » :
( 25*) Վազ գ են ը գ իտեր, որ Դեմ իրճ յան ի մ տավ որ
կարող ութ յուն ն երով և իր ոհմ ակի մ իջոցն երով կարող
է հասն ել շատ բան երի, իսկ Դեմ իրճ յան ը իր հերթ ին
ն ույն կարծիք ին է ր, սակայն առաջին իսկ
հն արավ որու թ յան դ եպք ում « փ րչոտ ան ասու ն ին » կարող է
ու ղ արկել երկարատև հան գ աստի` ճ աղ երի ետև , ք ան ի
որ Դեմ իրճ յան ին հայտն ի է ր Վազ գ են ի
հան ցագ ործու թ յուն ն երի մ ան րամ ասն ու թ յու ն ն երը և հասկան ու մ է ր,
որ հան ցագ ործն երի հետ գ ործ բռն ելը կարող է
ճ ակատագ րական ավ արտ ու ն են ալ, սակայն պետք է
գ ոն ե հն արավ որու թ յու ն ը
բաց չ թ ող ն ել ամ րան ալու
իշխ ան ութ յան ու մ : Հաշվ ի առն են ք այն փաստը, որ
ՀՀՇ - ական ավ ան տյու րիստն երը կարող ացան դ աժ ան
28

հաշվ եհարդ ար տեսն ել Դեմ իրճ յան ի մ տերիմ ըն կերն երից մ ի ք ան իսի հետ, որոն ցից
է ր Հեն րիկ
Խաչատրյան ի՝. ՀՀ գ լխ ավ որ դ ատախ ազ ,
ՀՀ տրան սպորտի ն ախ կին դ ատախ ազ Ա րամ Կարապետյան ի,
(1993թ . մ այիսի 3- ին ) ՀՀ Երկաթ գ ծի վ արչու թ յան պետ
Համ բարձու մ Ղ ան դ իլյան ի, (1993 թ ․ հու լիսի 21- ին )
ՊԱ Կ- ի ն ախ կին պետ Մ արիու ս Յու զ բաշյան ի
սպան ու թ յու ն ն երը։ Դեմ իրճ յան ը գ իտեր որ ք աղ աք ական
սպան ու թ յու ն ն երը ՀՀՇ - ական ն երի ձեռք ի գ ործն
է, և
Վազ գ են Սարգ սյան ը, որպես ՀՀՇ - ական է լիտայի վ առ
ն երկայացու ցիչ մ ասն ակցու թ յու ն է ու ն եցել այդ
հան ցագ ործու թ յու ն ն երին ։ Եվ
դ ժ վ ար թ ե ն ա համ աձայն վ եր հան ցագ ործին իրեն ըն կեր համ արել։

ՎԱ ԶԳԵՆԻ
ԳՈՐ Ծ ՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ
Ա Ր ՑԱ Խ ՅԱ Ն Պ Ա ՏԵՐ Ա ԶՄ ՈՒՄ
« Վազ գ են

առ աջնո ր դ »

Սար գ ս յանը

Գո ր գ ի ս յանը
հ այկ ակ ան

ս տ եղ ծ վել
կ ամ

հ ենց
է,

ո ր պես « ռ ազ մակ ան

ո ր պես զ ի

Վի տ յա Ա յվազ յանը

ջո կ ատ ներ ի

Մ ո վս ես

չ դ առ նան

ղ եկ ավար » : ( 26*)

Վազ գ են Սարգ սյան ի գ ործուն եութ յու ն ը Ա րցախ յան
պատերազ մ ում կեղ ծ ն երկայացվ եց հան րու թ յան ը:
Եթ ե հաշվ ի առն են ք , որ Ա րցախ յան պատերազ մ ի
հաջող ութ յուն ն երը մ իշտ եղ ել են մ եր
ազ ատամ արտիկն երի կող ք ին , ան դ րադ առն ամ թ ե ին չ ու ։ Ա յսին ք ն
պատերազ մ ի սկզ բն ական փ ու լու մ ոչ մ ի հայաբն ակ
տարածք չի մ ն ացել թ ու րք երին , այսին ք ն տարածք ային կորուստն եր չեն եղ ել մ ին չ և 1992 թ վ ական ի
ամ ռան ը՝
Շ ահում յան ի ու Ա րծվ աշեն ի դ եպք երը:
29

Ա րցախ յան պատերազ մ ու մ Հայկական բան ակի ան հրաժ եշտու թ յու ն ը կար, սակայն շատ դ եպք երու մ հեն ց
այդ բան ակի հրամ ան ատարն երի կող մ ից ստեղ ծվ ած
արհեստական խ ոչըն դ ոտն երը խ ան գ արու մ է ին ին ք ն ապաշտպան ական ջոկատն երին ։ Ճ իշտ է , կամ ավ որական
ջոկատն երը վ ատ է ին զ ին վ ած, ն ու յն իսկ որսորդ ական
հրացան ն երով դ ու րս է ին գ ալիս ռու սական և ադ րբեջան ական զ րահատեխ ն իկայի դ եմ , բայց ոչ մ ի դ եպք ու մ տարածք ի կորու ստ չու ն եցան ք ։ Եթ ե չհաշվ են ք
Գետաշեն ի և Ա զ ատ գ յու ղ երի ան կու մ ը, որոն ք
« ԿԱ ԼՑՈ » օպերացիայի շրջան ակն երու մ
ռու սական
կան ոն ավ որ բան ակի մ իջամ տու թ յամ բ հայաթ ափ վ եց։
Ի սկ Շ ահու մ յան ի և Ա րծվ աշեն ի պարագ այու մ այլ է ր,
ք ան ի որ 1991 թ վ ական ին արդ են հայկական
կամ ավ որական ջոկատն երի ձեռք ու մ կար ազ երին երից
վ երցրած ռազ մ ավ արը՝ ռազ մ ական տեխ ն իկան և
զ ին ամ թ երք ը։ Սակայն , ին չպես ասացի արդ են , կար
այդ պես
կոչվ ած
բարձրաստիճ ան զ ին վ որական ն երի
կող մ ից
արհեստական խ ոչըն դ ոտն երը։ ( 27*)
Ն ախ իջև ան ի ու Գան ձակի ազ ատագ րու մ ը օրերի հարց
է ր, բայց ն րան ք խ ոչըն դ ոտվ ու մ է ին ։ Շ ուշի ու Լաչ ին ի
ազ ատագ րում ից ամ իջապես հետո ադ րբեջան ական
բան ակը
հուսալք վ ած ն ահան ջում է ր, ու ստի այդ
առիթ ը չ օգ տագ ործեցին ռազ մ աերթ ը Սաբիրաբադ ու մ
ավ արտելու համ ար։ Վազ գ են Սարգ սյան ը խ ոչըն դ ոտու մ
է ր պատերազ մ ի շուտ ավ արտմ ան ը։ Վազ գ են Սարգ սյան ի
կող մ ից Շ ահում յան ի շրջան ի և Ա րծվ աշեն
գ յու ղ ի
հան ձն մ ան պատմ ու թ յան ական ատեսն երը և վ կան երը
շատ են , այդ մ ասին բազ մ աթ իվ հոդ վ ածն եր ու
հուշագ րեր կան , ուստի ան դ րադ առն ալը դ րան ց
հարկ չէ ։ Ա յն պես որ, մ եծ
ջան ք եր չ ի պահան ջվ ի
վ երարտադ րել այդ պատմ ու թ յուն ն երը, ք ան ի որ
ական ատեսն երը և տուժ ածն երը դ եռ կան ։ ( 28*)
2:

Ու րեմ ն , այն հետադ արձ հայացք ը, որը գ ցեցին ք
ան ցած տարին երի վ րա, համ ոզ ու մ է , որ Վազ գ են
Սարգ սյան ը այն գ ործիչը չէ ր, որին կարելի է ր
հարգ ել կամ գ ով երգ ել։ ( 29*)
Ու ստի, Ն աիրի Հու ն ան յան ն ն այդ ամ են ը վ երլու ծել է ր
և չէ ր կարող ացել ձեռն պահ մ ն ալ, ք ան ի որ մ տածու մ է ր, որ ժ ող ով րդ ի ն զ ով վ ած Վազ գ են ի մ ահը
կարող է ու րախ ացն ել ն րան ց։ Չ մ ոռան ալով , որ հարյու րավ որ ազ ատամ արտիկն երի ու զ ին վ որն երի կյան ք եր
կան ն րա խ ղ ճ ին ։ Լաչին ի դ եպք երը բավ ական է ին ,
երբ Վազ գ են Սարգ սյան ի հրամ ան ով ն որակոչիկ
զ ին վ որն երին տարել է ին ճ ակատային գ իծ։
Սով ետաշեն ի զ որամ ասի ն որակոչիկ
զ ին վ որն երից
շատերը գ տան իրեն ց մ ահկան ացու ն , որով հետև ն րան ք
ան գ ամ զ են ք բռն ել չգ իտեին , ն ու յն ը կարելի
էր
ասել Կիրով ական ի զ որամ ասի զ ին վ որն երի պարագ այու մ ։ Հետաք րք րական դ եպք երից մ եկը կարելի է
ն երկայացն ել, ք ան ի որական ատես բարձրաստիճ ան
սպայի վ կայու թ յու ն ը համ ոզ իչ է , 1993 թ վ ական ի
ապրիլին , երբ ազ ատագ րեցին Քելբաջարը, Վազ գ են
Սարգ սյան ը իր մ ոտ
կան չ եց 5- րդ կամ ավ որական
մ ոտոհրաձգ ային բրիգ ադ ի հրամ ան ատար Գն դ ապետ
Ռ եմ իկ Մ արդ ան յան ին և ն րան ից պահան ջեց
Քելբաջարի ռազ մ ավ արը, այսին ք ն , « թ ալան ը » ։ Գն դ ապետը
պատասխ ան եց, « որ ին ք ը սպա է , իսկ իր զ ին վ որն երը կամ ավ որն եր են , թ ալան չ ին եր չ են » , Վազ գ են ին
կատաղ եցրեց
պատասխ ան ը, մ ի ք ան ի ամ իս հետո,
1993թ մ այիսին Վազ գ են Սարգ սյան ի հրամ ան ով
Գն դ ապետ Ռ եմ իկ Մ արդ ան յան ը ուղ արկվ եց կադ րերի
տրամ ադ րութ յան տակ, ն րա փ ոխ արեն բրիգ ադ ի
հրամ ան ատար ն շան ակվ եց կապիտան Մ ան վ ել
Գրիգ որյան ը, ով մ ի ք ան ի օրվ ա մ եջ կապիտան ից
դ արձավ փ ոխ գ ն դ ապետ։ Մ ան վ ել Գրիգ որյան ի հետագ ա
31

գ ործու ն եու թ յու ն ը բրիգ ադ ի հրամ ան ատարի պաշտոն ու մ
գ ոհացն ու մ է Վազ գ են Սարգ սյան ին , ք ան ի որ
Ֆիզ ու լու մ արտական գ ործող ու թ յու ն ն երի ըն թ ացք ու մ
Մ ան վ ելի կող մ ից իրական ացվ եց կազ մ ակերպվ ած
« թ ալան ը » , որը, հն արավ որ
է Վազ գ են ին ավ ելորդ
եկամ ու տն եր է ր բերու մ , և իզ ու ր չէ ր, որ Վազ գ են ի
է լիտար բան դ ան կազ մ ու մ է ր է ջմ իածին ցին երի
Մ ան վ ելի ջոկատը:( 30*)
Ա մ են ան գ ամ , պատերազ մ ի ք ող ի տակ Վազ գ են ի
գ ործած հան ցան ք ն երը սք ող վ ու մ է ին ։ Չ մ ոռան ան ք , որ
ազ ատամ արտիկն երի ամ բող ջական ջոկատն եր ական ապատվ ած տարածք ն երու մ գ րոհն եր է ին ձեռն արկու մ ,
« ՎԱ Յ» հրամ ան ատարն երի հրամ ան ով , կամ է լ ըն կն ու մ
է ին ադ րբեջան ական բան ակի ծու ղ ակը, ին չպես եղ ավ
« Ա րաբո » ջոկատի 79 մ արտիկն երի հետ 1992- ին :
Ա րծվ աշեն ի և Շ ահու մ յան ի դ ավ աճ ան ու թ յան հետև ան ք ով հազ արավ որ խ աղ աղ բն ակիչն եր տու ժ եցին :
Վազ գ են Սարգ սյան ի դ ավ ադ րու թ յան զ ոհ դ արձան ոչ
մ իայն խ աղ աղ բն ակիչն երը, այլև ին ք ն ապաշտպան ական ջոկատն երը, որոն ք իրեն ց կյան ք ի գ ն ով ապահով վ ում է ին տարագ իր բն ակչ ութ յան փախ ու ստը։ ( 31*)
Չ մ ոռան ան ք , որ ճ ակատային գ ծու մ գ աղ թ է ր ու
կոտորած, Վազ գ են ի մ տերիմ ն երը առան ց խ ոչըն դ ոտի
Ի րան է ին արտահան ու մ գ ուն ավ որ մ ետաղ ն երը, և
ն ու յն իսկ Կապան ի ու Քաջարան ի հան ք աք արը։ 1994
թ վ ական ն երին Եռամ սյա հավ աք ն երի հրամ ան ը տվ ել
էր
Վազ գ են Սարգ սյան ը, ն ա գ իտեր, թ ե ին չ է
կատարվ ու մ , մ արտական գ ործող ու թ յուն ն երի է ին
ուղ արկվ ում փող ոցից
բռն ած պատահական
ան ցորդ ն եր, որոն ք
ճ ակատային գ իծ բերվ ու մ է ին
ան իրազ եկվ ած, առան ց պատրաստվ ածութ յան , այդ պիսի
մ արդ իկ ավ ելի է ին դ ժ վ արացն ում կամ ավ որ ազ ատամ արտիկն երի
վ իճ ակը, ճ ակատային գ իծը դ արձել է ր
32

սպան դ ան ոց։ Չ հաշվ ած, որ Երև ան ու մ ու մ արզ երու մ
Եռամ սյա հավ աք ի կազ մ ակերպիչն երը մ եծ գ ու մ արն եր
է ին աշխ ատու մ , հավ աք ից խ ու սափ ող ն երից։
Ոստիկան ու թ յան ու զ ին կոմ իսարիատն երի սպան երն
առիթ ը բաց չէ ին թ ող ն ու մ օրավ ու ր բարձրացն ել
իրեն ց կող մ ից սահմ ան վ ած գ ն երը։ Ա ն գ ամ Ու ջան ցի
ծան ոթ ն երից մ եկը պատմ ու մ է ր, թ ե ին չպես է ին
գ յու ղ ի երիտասարդ ն երը գ իշերային հերթ ափ ոխ ով
հսկու մ գ յու ղ ի մ ու տք ը, որպեսզ ի խ ու սափ են Եռամ սյա
հավ աք ն երից։ Երև ան ու մ և Լեն ին ական ու մ շու րջկալն եր
է ին ստեղ ծվ ու մ , մ արդ կան ց որսու մ է ին , խ ցկու մ
ավ տոբու սն երը և առան ց դ ադ արի հասցն ու մ ճ ակատային գ իծ, փ ոխ արեն ը Ն ԳՆ համ ակարգ ի ոստիկան ն երը,
որոն ք տիրապետու մ է ին զ են ք ին , մ ն ու մ է ին Երեվ ան ու մ , որպեսզ ի պաշտպան են չգ իտես թ ե ու մ ից։
( 32*) « Պատերազ մ ի տարին երին բոլոր
հրեշավ որ
սպան ու թ յու ն ն երն ու չբացահայտվ ած հան ցագ ործու թ յու ն ն երը սք ող վ ու մ է ին Ա րցախ յան հերոսամ արտով » :
( 33*) Վազ գ են ի լկտիու թ յու ն ը և ան պատժ ելիու թ յու ն ը
այն աստիճ ան ի է ր հասել, որ ն րա հրամ ան ով
Երև ան ի կեն դ ան աբան ական այգ ու եղ ն իկն երին է ին
գ ալիս ու տան ում , որպեսզ ի ն ա եղ ն իկի մ իս ու տեր։
Վազ գ են ի կող մ ից Զ ոդ ի ոսկու գ ործարան ի թ ալան ն
ու կող ոպուտը պայմ ան ավ որվ ած է ր ան ձն ական
շահով . զ ուր չէ ր
այն տեղ ան վ տան գ ու թ յու ն ն
ապահով վ ու մ « Ա սֆ ալտի ֆ իդ ային ն երի » ջոկատը, ք ան ի
որ հեն ց ն րան ք է ին լին ելու Վազ գ են ի հավ ատարիմ
զ ին ակիցն երը։ « Ա սֆ ալտի ֆ իդ ային ն երի » մ ասին գ րվ ել
են բազ մ աթ իվ հոդ վ ածն եր, այն պես որ այդ թ եմ ան
կարիք չկա ծավ ալել։ Մ իայն կավ ելացն եմ , որ
Վազ գ են ը մ եծ հն արավ որու թ յու ն ն եր է ր տալիս
այդ
ջոկատն երին , որոն ք սահմ ան գ ն ալու փ ոխ արեն զ բաղ վ ած է ին Երև ան ու մ կամ ն ու յն իսկ շրջան ն երու մ ալան
33

- թ ալան ով ։ Ա յդ ջոկատն երը զ ին վ ած է ին շատ ավ ելի
լավ ք ան ին ք ն ապաշտպան ական ջոկատն երը։
Օգ տվ ելով ազ ատամ արտիկ լրագ րող Վ․ ․ Հ մ ի շարք
հոդ վ ածն երից, կարելի է համ ոզ վ ել, « Որ ն ու յն իսկ
Ա րցախ ու մ կային այդ պիսի ջոկատն եր։ Հոդ վ ածի հեղ ին ակը ն շու մ է , որ Հյու սիսային Ա րցախ ի Շ ահու մ յան ի
շրջան ու մ տեղ ական « Ա սֆ ալտի Ֆիդ ային ն երը » ջոկատը
զ ին վ ած է ին շատ ավ ելի լավ ք ան ին ք ն ապաշտպան ական ջոկատն երը, այդ պիսի ջոկատն երը հով ան ավ որվ ու մ է ին տեղ ի մ աֆ իայի և իշխ ան ու թ յու ն ն երի
հով ան ու ն երք ո։ » Ա յսին ք ն , ն ու յն երև ու յթ ը կար ն աև
Հայաստան ու մ ։ Ա սֆ ալտի ֆ իդ ային ն երի գ ործերն ավ ելի
լավ ացան , երբ ստեղ ծվ եց Պաշտպան ու թ յան ն ախ արարու թ յու ն ը, ք ան ի որ Վազ գ են ը ն րան ց համ ար արդ են
ն ախ ատեսել է ր « ՅՈՒՂ ՈՏ » պաշտոն ն երը, զ որամ ասի
հրամ ան ատարն եր, շտաբի պետեր, թ իկու ն ք ային ծառայու թ յու ն ու մ , ն որից « ասֆ ալտի ֆ իդ ային ն երն » է ին ,
որոն ք պետք է իրական ացն եին իրեն ց թ ալան ը, այս
ան գ ամ առան ց զ են ք ից օգ տվ ելով ։ Ու ղ ղ ակիորեն
թ ալան ու մ է ին բան ակի հասան ելիք դ եղ որայք ը,
ան գ ամ հան դ երձան ք ը, հեղ ուկ վ առելիք ը, և ին չպես
ն շվ եց ն ախ որդ ու մ , զ են ք ը և զ ին ամ թ երք ը։

Բար ո յակ ան, առ աք ի նի մար դ ը չ ի կ ար ո ղ
հ անց ագ ո ր ծ ի հ ետ ը նկ եր
լի նել:
ԳՀ © Ա Ռ

34

ՎԱ ԶԳԵՆ
ՍԱ Ր ԳՍՅԱ ՆԻ
ԳՈՐ Ծ ՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ Պ Ա ՏԵՐ Ա ԶՄ ԻՑ
Հ ԵՏՈ
1994թ Երև ան ու մ բացվ ու մ է ՀՀ ՊՆ բարձրագ ու յն
զ ին վ որական բազ մ աբն ու յթ հրամ ան ատարական ու սու մ ն արան ը: ( ԲԶ ԲՀՈւ ) Ու սու մ ն արան ի առաջին պետ ն ըշան ակվ ու մ է գ են երալ- մ այոր Սերգ եյ Սահակի
Մ արտիրոսյան ը, ով ժ ամ ան ակին եղ ել է « Ա բով յան »
ք րեակատարող ական հիմ ն արկի Կան ան ց գ աղ ու թ ի,
այն ու հետև Մ ան կական Գաղ ու թ ի պետ. Լու րերի համ աձայն , Սերգ եյ Մ արտիրոսյան ը մ եծ գ ու մ ար է վ ճ արել
Ա ն դ րան իկ Քոչարյան ին , որպեսզ ի ն ա Վազ գ են
Սարգ սյան ին բարեխ ոսի իր ն շան ակու մ ը այդ պաշտոն ին ։ Եթ ե այդ ու սու մ ն արան ի կու րսան տն երին հարցն ելու լին եք , ն րան ք կարող են հաստատել, որ հայոց
բան ակու մ տիրու մ է ր կաշառատվ ու թ յու ն ն ու բռն ու թ յու ն ը. Հայկական բան ակը ն րա ղ եկավ արմ ան օրոք
բացահայտ կոռու մ պացավ : Ա յդ տարին երին ան խ տիր
բոլոր զ որամ ասերու մ կայացել է ր « զ ոն ն այող ի »
ին ստիտուտը » : ( 34*) Ա յն վ երածվ ելով սպան դ ան ոցի,
որտեղ շաբաթ ական մ եկ զ ին վ որ է ին սպան ու մ , կամ
ին ք ն ասպան ու թ յան հասցն ում ։ Վազ գ են Սարգ սյան ի
ըն տան իք ի ան դ ամ ն երը
և
իր
հան ցախ ու մ բը այդ
ըն թ ացք ում սեփ ակաշն որհու մ է ին
Հան րապետու թ յան
խ ոշոր հիմ ն արկն երը՝ Ա րարատի ցեմ են տի գ ործարան ից
սկսած, վ երջացրած հացի գ ործարան ով : ( 35*)
Չ հաշվ ած, որ
ն րա մ իջն որդ ու թ յամ բ իր մ տերիմ ն երը
արագ ստան ում է ին ն ախ արարական պորտֆ ելն եր
կամ բարձր պաշտոն ն եր, Զ ադ ոյան ից սկսած վ երջացրած Հով իկ Ա բրահամ յան ով ։ Ի ն չ ես ասվ ել է ր ն ախ որ35

դ ու մ , Վազ գ են ի կեն դ ան ու թ յան ժ ամ ան ակ երկրի
ն ախ ագ ահը` Ռ ոբերտ Քոչարյան ը և Սերժ Սարգ սյան ն
առան ց գ իտու թ յան Վազ գ են ի հարցեր չէ ին կարող
լու ծել, (1998 - 1999 Վազ գ են ի մ ահից հետո
մ իայն
կարող ացան որոշու մ ն եր կայացն ել )( 36*)
Հաջորդ աղ մ կահարու յց գ ործերից է Վազ գ են
Սարգ սյան ի և Գարեգ ին Բ – ի 20 մ լն Ա Մ Ն դ ոլարան ոց գ ործարը, կաթ ող իկոսական գ ահին բազ մ ելու
համ ար:
Վազ գ են Սարգ սյան ի աղ մ կահարու յց
գ ործերու մ չի լու սաբան վ ու մ ն րա ան ու ն ը, ք ան ի որ ն ա
ստվ երու մ է ր հայտն վ ել, դ րան ք Չ արեն ցավ ան ի « Լիզ ին »
գ ործարան ի աղ մ կահարու յց դ եպք ը Վազ գ են ի
եղ բոր
Ա րմ են Սարգ սյան ի գ լխ ավ որու թ յամ բ:
Չ եչեն ական գ րոհային ն երի հետ խ ոշոր չափ երի զ են ք երի առք ու վ աճ առք ի մ ասին , որտեղ այս ան գ ամ
Վազ գ են ի սան իկն երն է ին Գեն երալն եր Մ ան վ ել
Գրիգ որյան ը ու Սեյրան Սարոյան ը: Շ ահեն Մ եղ րյան ի,
և մ ի շարք ՊՆ գ ն դ ապետն երի պատահական
մ իջադ եպերը ն որից Վազ գ են ի ձեռագ ործի շն որհիվ
է ր, օրին ակ Մ եղ րու
շրջան ի « Ա գ արակի » զ որամ ասի
հրամ ան ատար Գն դ ապետ՝ Ղ և ոն դ Հով հան ն իսյան ի
պատահական մ ահը, Գն դ ապետ Ռ եմ իկ
Մ արդ ան յան ի
ավ տով թ արը։ Երև ան ում ու մ արզ երու մ կատարվ ած
զ ին վ որական ու ք աղ աք ական գ ործիչ ն երի դ ժ բախ տ
պատահարն երը կամ է լ ան հետացու մ երը: Գն դ ապետ
Ղ և ոն դ Հով հան ն իսյան ն ան մ իջական կապ ու ն եր
Հայաստան - Ի րան ան ցակետի հետ, ն ա տեղ յակ է ր
Վազ գ են Սարգ սյան ի և ն րա մ տերիմ ն երի շարժ ին ,
այսին ք ն Ի րան արտահան վ ող բեռն եր
մ ասին , որոն ք
օրեն ք ի շրջան ակից դ ուրս է ին , այդ պատճ առով
ն րան լռեցրին ։ Լռեցն ու մ է ին ն րան ց, ով ք եր կարող
է ին խ ոչ ըն դ ոտել իրեն ց հան ցագ ործ երթ ը: 1993թ .
Մ արտի 30- ին Երև ան ի Պռոշյան փող ոցի վ րա ավ տո36

մ ատային կրակահերթ ով սպան վ ու մ է Ն ԳՆ . Ն Զ Վ
« Հատու կ Գու մ արտակի հրամ ան ատար՝ » գ ն դ ապետ
Ա լֆ րեդ Պապյան ը և իր որդ ին ` լեյտեն ան տ՝ Մ ալֆ րեդ
Պապյան ը, մ եք են այու մ գ տն վ ող երկու մ յու ս ու ղ և որն երը` Մ ալֆ րեդ ի հարսն ացու ն և հարսն ացու ի հայրը՝
փ ոխ գ ն դ ապետ Վաչագ ան Չ իբու խ չյան ը վ իրավ որվ ու մ
են և տեղ ափ ոխ վ ու մ
հիվ ան դ ան ոց: Կատարվ ածի
համ ար ոչ ոք պատասխ ան ատվ ու թ յան չի են թ արկվ ել...
Ի գ իտու թ յու ն , ք չերը գ իտեն , որ Խորհրդ ային տարին երին Երև ան ու մ ն ախ ատեսվ ու մ է ր կառու ցել « Մ ալբորո » ծխ ախ ոտի գ ործարան , ան գ ամ գ ով ազ դ ային
հսկա
ցու ցատախ տակն եր
տեղ ադ րվ եցին Երև ան ու մ :
Գործարան ի բոլոր սարք ավ որու մ ն երը և
տարածք ը
կար, սակայն իշխ ան ու թ յան ը կան գ ն եցրեց դ րա
շահագ ործու մ ը, փ ոխ արեն ը Վազ գ են Սարգ սյան ը և իր
հավ ատարիմ ըն կերն երից մ եկը՝ Գոռ Հով հան ն իսյան ը,
գ ործարան ի թ ան կարժ եք սարք ավ որու մ ն երը, արկղ ն երից դ եռ չհան ած, մ ետաղ ի գ ն ով վ աճ առեցին Ի րան ցին երին : 1995 Թ վ ական ին Վազ գ են ի
գ լխ ավ որու թ յամ բ
Երև ան ի մ ի ք ան ի ք իմ իական գ ործարան ն երու մ
արտադ րվ ում է ր « սին թ եթ իկ պրոմ եդ ոլ և մ ետադ ոն »
իսկ թ ե ին չու երև ի ին ք ը կիմ ան ար։ Հայսատան ի Ա Ա Ծ
ծառայութ յուն ն երը հայտն աբերել է ին
արտադ րան ք ը
և գ ործարան ն երի ցու ցակը, սակայն գ ործը կարճվ եց
և փակվ եց, ն ու յն իսկ արձագ ան ք չեղ ավ :
1990 թ վ ական ի է ր, երբ մ եր ին ք ն ապաշտպան ական
ջոկատն երը համ ատեղ մ ի գ ործող ու թ յու ն կատարեցին
Ն ախ իջև ան ի
տարածք ում , այն տեղ ից
կարող ացան
բերել Ն ախ իջև ան ի կոլտն տեսութ յու ն ն երի ոչ խ արն երի
մ ի մ եծ մ ասը, շուրջ 25 հազ ար ոչ խ ար, Վազ գ են
Սարգ սյան ին հան ձն վ ած այդ ան ասու ն ի գ լխ աք ան ակը
այդ պես է լ չպարզ վ եց, թ ե ին չ եղ ավ , մ ի
առիթ ով
Վազ գ են ը ասել է ր, որ վ աճ առվ ել է եզ դ ին երին իսկ
37

գ ու մ արով զ են ք է գ ն վ ել։ Սակայն ոչ գ ն վ ած զ են ք ը
երև աց, ոչ է լ ոչխ արն երը։
Ա մ են ակարև որ գ ործարք ն երից մ եկը 1996 ՀՀ ստացվ ած
բու լղ արական 10 հազ ար ավ տոմ ատն երից Պաշտպան ու թ յան ն ախ արարու թ յու ն ու մ հաշվ առվ ու մ են ըն դ ամ են ը
երկու հազ արը: Մ ն ացածի հետք ը այդ պես է լ չեն
գ տն ու մ : Հիշեցն եմ , որ այդ զ են ք երի առաջին խ ըմ բաք ան ակը ստացվ ել է 1992թ . Երբ Ա րցախ ու մ կատաղ ի
մ արտեր է ին
ըն թ ան ու մ , և ճ ակատու մ զ են ք ի կարիք
է ր զ գ ացվ ու մ ։ « Կարելի է ր պատկերացն ել ժ ող ով րդ ի
ցասու մ ը, եթ ե բացահայտվ եր, որ ան գ ամ պատերազ մ ի
տարին երին խ րամ ատի այս կող մ ու մ կռվ ող մ եր
զ ին վ որին զ են ք ը հասցն ելու փ ոխ արեն ` այն վ աճ առել
է թ շն ամ ու ն » ( 37*) 1993 թ վ ական ին ոստիկան ն երը
Ա րտաշատի Շ ահու մ յան գ յու ղ ու մ
ձերբակալու մ են
մ ի բեռն ատար, որի վ արորդ ը պն դ ու մ է ր, որ
այն տեղ գ տն վ ած զ են ք ը պատկան ու մ է Վազ գ են
Սարգ սյան ին ։ Զ են ք ի առք ու վ աճ առք ի մ ասին ք րեական գ ործ չի հարու ցու մ , ք ան ի որ գ ործը ամ իջապես
փ ակվ ու մ է , մ իայն տեղ ական մ աամ ու լն
է արձագ ան ք ում ։ Ի սկ թ ե ով ք եր է ին Ա րտաշատի շրջան ում
Վազ գ են Սարգ սյան ի ըն կերն երը, կարելի է թ վ արկել
մ իայն երկու սին , ք րեական աշխ արհում հայտն ի
Մ իշա Խուդ ավ երդ յան ը « Կծան Մ իշիկը » մ ական ու ն ով
և Հով իկ Ա բրահամ յան ը « Մ ուկ » մ ական ու ն ով : Ա յդ
կորած զ են ք ի զ են ք երի մ ի մ ասը վ աճառվ ել է ր
ադ րբեջան ցին երին ։ Ա յդ ան հետացած զ են ք երով է լ
հետագ այում իրական ացվ ու մ է ին մ ի շարք գ ործարք ն եր Վազ գ են Սարգ սյան ը, Վահրամ Խոռխ ոռուն ին ,
Գագ իկ Ջ ահան գ իրյան ը, բացառվ ած
չէր
ն աև
Վլադ իմ իր Գասպարյան ի և Լև ոն Տ եր- Պետրոսյան ի
խ որհրդ ական ՝ Կտրիճ Սարդ արյան ի որդ ին , գ են երալ
Բուդ ոյի՝ Ն ԳՆ 10- րդ վ արչ ութ յան պետ Ռ ոմ ան
38

Ղ ազ արյան ի տղ ան …
Հաջորդ ը, թ ե ին չպես Քըրք Քրք որյան ի կող մ ից
ն վ իրաբերած մ իլիոն ն երի մ ի զ գ ալի մ աս հայտն վ եցին
Շ վ եցարական բան կու մ Վազ գ են ի հաշվ եհամ արին : Դեռ
1988– ին , երկրաշարժ ից ամ իջապես հետո աղ ետյալ
գ ոտու համ ար ն ախ ատեսվ ած մ իջոցն երից չեմ խ ոսու մ ,
ք ան ի որ ՀՀՇ - ական ն երի ամ բող ջ ոհմ ակը դ րան ից
օգ տվ եց, բացի աղ ետյալն երից։ « Գաղ տն իք չէ , որ մ եզ
պատու հասած աղ ետի օրերին , և ոչ մ իայն օրերին ,
ամ իսն եր շարու ն ակ այն ք ան օգ ն ու թ յու ն Հայաստան
եկավ (սն ն դ ամ թ երք ից մ ին չև ծան ր տեխ ն իկա, տարադ րամ ), որ թ վ ու մ է ր՝ ոչ մ իայն աղ ետի գ ոտին
կվ երական գ ն վ ի, այլև մ ի ն որ Հայաստան կկառու ցվ ի» ։
(Մ եջբերու մ մ ամ ու լից) Ա ռհասարակ, ին չպես տեսն ու մ
են ք , ֆ ին ան սական առու մ ով Հայաստան
մ տն ող
գ ու մ արը շատ ավ ելի մ եծ է ր ք ան կարելի է ր
պատկերացն ել « Ա Մ Ն հատկացրած օգ ն ու թ յան ծավ ալ
ով մ եկ ան ձի
հաշվ ով Հայաստան ն աշխ արհու մ
Ի սրայելից հետո երկրորդ տեղ ու մ է ր » : (Մ եջբերու մ
մ ամ ու լից) Հն արավ որ է հետագ այու մ ` 2000 թ Վազ գ են ից
հետո ն րա վ արորդ ի` Մ ով սես Գեղ ան գ ու լյան ի և իր
ըն տան իք ի ավ տով րաերթ երը կապել է ին այն մ արդ իկ,
որոն ք չ են ու զ եցել, որպեսզ ի Մ ով սեսը խ ոսի, ք ան ի
որ ն ա
տեղ յակ է ր Վազ գ են ի բոլոր
հան ցան ք ն երի
մ ասին , Մ ով սես Գեղ ան գ ուլյան
ապահով ագ րել է ր
իրեն , սակայն սխ ալվ եց: Վազ գ են Սարգ սան ի հան ցան ք ն երի թ իվ ը բազ մ ազ ան է և բազ մ աթ իվ , սակայն
կարելի է մ իայն ան դ րադ առն ալ կարև որն երին , որոն ք
ժ ամ ան ակին եղ ել են աղ մ կահարույց, եթ ե դ րան ք
հերթ ով արձան ագ րվ են , ապա երև ի տաս հատորան ոց
մ ի հաստափոր գ իրք կկազ մ ի: Ու ստի, այստեղ
կարող են ք սահմ ան ափ ակվ ել և շարու ն ակել․ ․ ․

39

ՎԱ ԶԳԵՆՆ
Ա ս ա` ո ՞վ է

ՈՒ

ը նկ եր դ ,

ՎԱ ՆՈՆ
աս եմ` ո վ

ես

դ ո ւ...

Ժո ղ ո վր դ ակ ան

Վան ո Սիրադ եղ յան ի հայտարարու թ յու ն ը իր պատգ ամ ավ որական ան ձեռն ամ խ ելիու թ յան հարցի ժ ամ ան ակ,
ն ա հայտարարել
է . « Եթ ե ես
բերան ս բացեմ և
խ ոսեմ , ապա կտեսն եք , որ մ եջն երից ամ են աան մ եղ ը
ես եմ ՛ Վան ոն հայտարարեց, որ շու տով Վազ գ են ից
մ իայն կամ ու ֆ լյաժ ը կմ ն ա » : Ն ա ին չ ն կատի ու ն եր
դ ա ասելով , այն , որ իրեն ից ավ ելի մ եծ հան ցագ ործն եր Վազ գ են ն է ր և Լև ոն ը։ Մ եջբերու մ « Ա ռավ ոտյան
արդ են գ լխ ավ որ դ ատախ ազ ը մ տն ելու է ր ազ գ ային
ժ ող ով ` Վ. Սիրադ եղ յան ին ան ձեռն մ խ ելիու թ յու ն ից
զ րկելու համ ար » Սակայն , ին չպես տեսն ու մ եք
ու շացան , Վազ գ են ը կազ մ ակերպեց Վան ոյի փ ախ ու ստը,
թ ող չ ասեն , որ Վան ոյի
ձերբակալմ ան հրամ ան ը
տվ ել են մ իայն ն րա հեռան ալու ց հետո, իսկ այդ
ժ ամ ան ակ Հան րապետու թ յուն ում բոլոր հարցերը
լուծու մ է ր Վազ գ են ը։ Ա ն գ ամ հետագ այու մ Վազ գ են ը
մ ամ ուլի իր հարցազ րույցում ասաց, որ Վան ոն և
Լև ոն ը իր ըն կերն երն են , այսին ք ն , ն ա խ ու սափ ու մ
է ր, չէ ր ուզ ում , որ Վան ոն խ ոսի։ Վան ոյի ձերկալմ ան
հարցը այն ք ան ձգ եցին , որպեսզ ի ն ա կարող ան ար
հեռան ալ երկրի։ Դա մ իայն կարող է ր ան ել Վազ գ են ը
իր չափ ազ ան ց մ եծ հն արավ որութ յու ն ն երով , ուրիշ
ոչ ոք ։ Հաք րք իր մ ի փ աստ, որը ակտիվ շրջան առվ ու մ է ր մ ամ ուլու մ և համ ացան ցերու մ « Վան ո
Սիրադ եղ յան ի ն ամ ակը Վազ գ են Սարգ սյան ին , որը
3:

գ րվ ել է ն րա սպան ու թ յու ն ից շու րջ մ եկ տարի
առաջ՝ 1998- ի ն ոյեմ բերին : Վան ո Սիրադ եղ յան ի արտահայտած բառը մ ոռան ու մ են ք վ երլու ծել, « ք ո գ ոյու թ յու ն ը կասեցն ու մ է Հայաստան ի զ արգ ացու մ ը » :
Ու շադ րու թ յու ն դ արձրեք , Ն աիրի Հու ն ան յան ը ն ու յն
կերպ է ր մ եկն աբան ել Քոչարյան ի հետ ու ն եցած
առան ձն ազ րու յցու մ . Ստացվ ու մ է Վան ոն տեղ յակ է ր
Վազ գ են ի դ եմ կատարվ ող սպան ու թ յու ն ի ու ն ա ձայն
չի հան ել իր ըն կերոջը փ րկելու համ ար։ Սակայն ,
եթ ե մ եկն աբան են ք սթ ափ , ապա Վան ո Սիրադ եղ յան ը
տեղ յակ է ր Վազ գ են ի
սան ձարձակու թ յու ն ն երից
այդ
ն ամ ակով ն ա ու զ եցել է հասկացն ել իր ըն կերոջը՝
որ դ ադ արեցն ի իր սան ձարձակու թ յու ն ն երը, ք ան ի որ
դ ան ակը ոսկորին է հասցն ու մ , և ժ ող ով րդ ի համ բերու թ յու ն ը կարող է սպառվ ել։
Եթ ե տեսն են ք այդ տարին երի Վազ գ են ի հետագ իծը,
ապա կսարսափ են ք ն րա կատարած հան ցան ք ն երից։
Ի ն չպես ասացին ք , Վազ գ են ը օգ ն եց Վան ո
Սիրադ եղ յան ին , որպեսզ ի չխ ոսի, եթ ե հաշվ են ք որ
Վան ոյին մ եղ ադ րու մ է ին ծան ր հան ցան ք ն երի մ եջ՝
մ արդ ասպան ու թ յուն ն երի, ն ու յն ը կարելի է ր ասել
ԼՏ Պ- ի թ իկն ազ որի պետի՝ Բուդ ոյի՝ Գեն երալ Ռ ոմ ան
Ղ ազ արյան ի տարբերակում , ն որից ն ու յն ձեռագ իրը,
Բուդ ոյին պետք չէ ր հան ցան ք գ ործել,
ն րան կարգ ադ րել է ր ԼՏ Պ- ն իսկ եթ ե Բու դ ոյին ձերբակալեին
ու ն ա խ ոսեր, ն շան ակում է ր դ ոմ ին ոյի է ֆ եկտով
իրար ետև ից ըն կն ելու է ին հան ցագ ործ իշխ ան ավ որն երի ող ջ
ըն տրան ին ։ Վազ գ են ը ու ԼՏ Պ- պետք է
մ ն ային ստվ երում , որպեսզ ի իրեն ց արած
կեղ տերը
ք ող արկեն ։ Հետաք րք րական ն այն է ր, որ Վան ոն և
Բուդ ոն կասկածվ ու մ է ին ծան ր հան ցագ ործու թ յու ն ն երի
մ եջ։
Հիշեցն եմ , որ մ իշտ սեղ ան ն երին Վազ գ են ի
ան բաժ ան ըն կերն երից է ին , ն րան ց
ան հայտացմ ան
41

համ ար Վազ գ են ին ոչ ոք չմ եղ ադ րեց: Ա վ ելի պարզ
կարելի է ր ասել, որ Հան րապետու թ յու ն ու մ չգ տն վ եց
որև ե մ եկը, որ Վազ գ են ին մ եղ ադ րեր, ք րեական
հացագ ործն երին խ ոչըն դ ոտելու մ եջ և ն ու յն իսկ
օգ ն ելու հան ցագ ործն երին խ ու սափ ելու պատասխ ան ատվ ու թ յու ն ից, հիշեցն եմ կրկին , որ երկրի ն ախ ագ ահը
հան դ իսան ու մ է ր Ռ ոբերտ Քոչարյան ը, իսկ ան վ տան գ ու թ յան ծառայու թ յան պատասխ ան ատու ն
Սերժ
Սարգ սյան ն է ր: Ա յստեղ ից կարելի է ր հասկան ալ, որ
Վազ գ են ի իշխ ան ու թ յու ն ը շատ ավ ելի մ եծ է ր, ք ան
թ ե ն րան ցը: Հետաք րք իր, այսք ան տարին եր են
ան ցել, Վան ոն և Ռ ոմ ան Ղ ազ արյան ը մ ին չև հիմ ա
փ ախ ու ստի մ եջ են , ին չու ՞ չեն վ երադ առն ու մ իրեն ց
հարազ ատն երի մ ոտ, ն րան ց մ եղ այական
խ ոստով ան ան ք ը կարող է լու յս բացել բոլոր մ ու թ է ջերի
վ րա: Սակայն , ն րան ք ան ցան կալի են շատերի
համ ար, ք ան ի որ Վազ գ են ի թ ող ած դ ահիճ ն երը լավ
գ իտեն , որ եթ ե Վան ոն ու Բու դ ոն խ ոստով ան ու թ յամ բ
կբացահայտեն « սպարապետի » և ԼՏՊ- ի հան ցան ք ն երի
ող ջ շարք ը, այն
ժ ամ ան ակ իրեն ք որպես հան ցակից
պետք է պատասխ ան տան
դ րա համ ար, Վան ոն
երբեք չ ի կարող խ ոսել, այդ գ են երալն երի ոհմ ակը,
չի թ ող ի ն րան ասել այդ ամ են ը: Գուցե մ ի օ ր
կլսեն ք Վան ո Սիրադ եղ յան ի մ եղ այական ն ամ ակի
մ ասին , որը լույս կսփ ռի « սպարապետի » կատարած
մ ութ գ ործերի վ րա: Եթ ե հաշվ ի առն են ք , որ Վան ո
Սիրադ եղ յան ի ասած ճ առու մ
ին ք ը մ ն ացածի համ եմ ատ
հրեշտակ է , կն շան ակի իրեն գ երազ ան ցող
հրեշն եր է լ են եղ ել:
Ն աիրի Հուն ան յան ը լրագ րող լին ելով չէ ր կարող
չ իմ ան ալ այս ամ են ի մ ասին , ն ույն իսկ հն արավ որ է
որ ն րա ձեռք ի տակ կար այդ ամ են ի ապացույցն երը։
Քաղ աք ական
սպան ութ յու ն ն երի մ եծ
մ ասը
կատար42

վ ել է ն րա գ իտու թ յամ բ, և ն ու յն իսկ ն րա
հրամ ան ով ՝ Վահրամ Խոռխ ոռու ն ու , Ա րծրու ն Մ արգ արյան և
մ ի շարք կամ ավ որական ջոկատն երի
հրամ ան ատարն երի սպան ու թ յու ն ն երը ն րա հրամ ան ով է եղ ել։
Ա յդ պատճ առով է լ Ն աիրին Քոչարյան ից պահան ջել
է ր աղ մ կահարու յց դ ատավ արու թ յու ն , որը այդ պես է լ
չկայացավ ։ Որով հետև Վազ գ են ի կատարած
հան ցան ք ն երն իր
ոհմ ակի գ ործն է ր, այդ պատճ առով
Վազ գ են Սարգ սյան ի մ ահից
հետո Հան րապետու թ յան
վ արչապետ ն շան ակվ եց, ն րա եղ բայր, Ա րամ
Սարգ սյան ը, որպեսզ ի ՀՀ զ ին վ որական դ ատախ ազ
Գագ իկ Ջ հան գ իրյան ի հետ մ իասին ջն ջեին եղ բոր
հան ցան ք ն երի հետք երը, Գագ իկ Ջ հան գ իրյան ից սկսած
վ երջացրած գ են երալն երով ու իրեն ց հավ ատարիմ
շն ագ այլերով բոլորն է լ մ եղ ադ րու մ է ին այդ մ իջադ եպի համ ար Քոչարյան ին և Սերժ
Սարգ սյան ին ։
Սակայն , ին չպես ն շել
են ք Քոչարյան ը, ճ իշտ է
ն ախ ագ ահ
է ր, սակայն սկսեց
երկրի ղ եկը իր
ձեռք ը վ երցն ել մ իայն Վազ գ են Սարգ սյան ի մ ահից
հետո, ն ու յն իսկ կարելի է ասել մ ի ք ան ի ամ իս
հետո, երբ
կարող ացավ վ արչ ապետութ յու ն ից հեռացն ել Ա րամ Սարգ սյան ին ։ Ի սկ մ ին չ այդ դ եպք երը
ն րան ք մ իայն ֆ իգ ու րն եր է ին ու րիշ ոչին չ ։
« Մ եր դ եմ խ աղ չ կ ա » Ա յս կ ար գ ախ ո ս ո վ էր
առ աջնո ր դ վել Վազ գ են Սար գ ս յանը ։ ԳՀ © Ա Ռ
Ո՞վ էր ի ր ակ անո ւմ Վազ գ են Սար գ ս յանը , նր ա
կ ար գ ախ ո ս ը ար դ են
ի ս կ հ ո ւշո ւմ
է
նր ա ո վ
լի նելը ։ ԳՀ © Ա Ռ

43

ԻՆՉ

ՆՊ Ա ՏԱ Կ ՈՒՆԵՐ
ՎԱ ԶԳԵՆԻ
Հ ԵՐ ՈՍԱ ՑՈՒՄ Ը

Ինչպես

տ ես նո ւմ

ս ակ այն

հ ամաձ այն

էլ

կ ո ւռ ք ի

հոտ

ենք ` ո ՜ չ

նր անի ց

ս պար ապետ ի ,

անգ ամ

հ այկ ակ ան

ավանդ ապաշտ ո ւթյան` դ ա

հ ետ ո »

ո՜չ

գ ալի ս ,

պար տ ադ ի ր

« Մ տ ո ր ո ւմներ « Պ ազ ո լի նի » - ի ց

( 38*)

չի

էլ

գրքից

չէ:

Վազ գ են ի հավ ատարիմ զ ին ակիցն երը պետք է ան եին
ամ են ին չ, որպեսզ ի լին եր փ ակ դ ատվ արու թ յու ն ,
Ն աիրին հն արավ որու թ յու ն չու ն եցավ ն երկայացն ելու
ժ ող ով րդ ին , թ ե ին չու է դ իմ ել այդ ք այլին :
Վազ գ են ին հերոսացն ելու գ ործըն թ ացը պետք է
շարու ն ակվ եր հան ցախ մ բի կող մ ից, Վազ գ են ի ան ու ն ից
ն րան ք պետք է գ ործեին առան ց պատժ վ ելու , ն րա
ան ու ն ը պետք է դ առն ար այցեք արտ բարձրու ն ք ն երի
հասն ելու համ ար։ Ն րա ան ու ն ը պետք է հան ցագ ործն երին ապահով եր ան ձեռն ամ խ ելիու թ յու ն ։ Եվ այդ պես
է լ եղ ավ , « սպարապետի » հան ցագ ործ ու մ արդ ասպան
եղ բայրը կարող է ր կոչվ ել « հերոս» գ րավ ելով բարձր
պաշտոն , կարող է ր հավ ասար ն ստել ն ախ արարի ու
ն ախ ագ ահի հետ:
Եվ Ն աիրի Հուն ան յան ը մ տածեց, որ ժ ող ով րդ ի մ եջ
սեր ու հարգ ան ք վ այելող Սող ոմ ոն Թ եհլերյան ը,
մ եկ գ ն դ ակ արձակելով
ազ գ ի թ շն ամ ու ճակատին ,
դ արձավ հայ ժ ող ով րդ ի պատմ ութ յան մ եջ որպես
հերոս․ ․․ Հուն ան յան ը հետև ելով Թ եհլերյան ի օրին ակին
սխ ալվ եց, սխ ալվ եց, որով հետև ժ ող ով ու րդ ը ոտք ի
չ կան գ ն եց, չկարող ացավ գ ն ահատել իրեն մ ատու ցած
44

ծառայու թ յու ն ը, ոչ մ եկը չու րախ ացավ Վազ գ են ի հաշվ եհարդ արով , ն ա հու սալք վ ած է ր, ք ան ի որ խ աբեց
ին ք ը իրեն և իր խ մ բի տղ ան երին : Հոկտեմ բերի- 27
տեսագ րու թ յու ն ն երու մ երև ու մ է Ն աիրի Հու ն ան յան ի
հու սահատ դ եմ ք ը, ն ա այդ պես է լ չկարող ացավ
արտահայտվ ել, թ ե ին չու արդ են իսկ մ եռած վ արչապետի գ լու խ ը այդ պիսի ջան ասիրու թ յամ բ է ին ջախ ջախ ու մ : Որով հետև եթ ե հարցն ելու լին եին ք , ապա
վ ստահ, որ կպատասխ ան եր . « Որ դ րան արժ ան ի է ր
վ աստակել է ր իր պատիժ ը » , այդ պիսի դ աժ ան վ ախ ճ ան ով , որով հետև այդ պես ցան կացել են հազ արավ որ
մ այրեր, որոն ց
զ ավ ակն երը
դ արձան Վազ գ են ի դ ավ երի զ ոհ, հազ արավ որ մ ան ու կն եր, որ այդ պես է լ
չտեսան իրեն ց հայրերին : Ա մ են ին չ այս կյան ք ու մ
հարաբերական է , սակայն այն որ
դ ահիճ ը կարող
է կոչվ ել բարյացկամ ու մ արդ ասեր, դ ա հն արավ որ
է մ իայն Հայաստան ու մ :
Սպարապետի ան ցած ճ ան ապարհին ն այելով , պատկերացն ու մ ես Սիցիլիական մ աֆ իայի կն ք ահայրի
կերպարը, ամ են տեղ ն րա սև գ ործերն են իր սան իկն երի հետ մ իասին , այդ պես է լ կար, Վազ գ են ը
կն ք ահայր է ր, իսկ ն րա սան իկն երն է ին ն երկայիս
գ են երալն երը` Մ ան վ ել Գրիգ որյան , Սեյրան Սարոյան ,
Ա րթ ուր Ա ղ աբեկյան , Խաչատուրով ու Ա ստվ ածատու ր
Պետրոսյան , մ ն ացածին թ վ ել չ ի լին ի, ք ան ի որ
դ րան ք շատ են , իսկ այդ գ են երալն երի ետև ու մ
հարյուրավ որ հաստավ իզ գ ն դ ապետն եր են ու ք աղ աք ական օլիգ արխ ն եր: ( 39*) Ու ստի, կգ ա ժ ամ ան ակ,
որ ամ են բան կգ րվ ի ու կասվ ի ճ շմ արտու թ յուն ը, և
ժ ող ով ու րդ ը կհասկան ա, որ իրեն խ աբել են շու րջ
ք սան տարին եր: Ի սկ վ երջում մ ի հավ ելվ ածով կարելի
է ասել, թ ե ով ք եր և ին չ ու փ որձեցին թ աք ցն ել
Վազ գ են ի hան ցան ք ն երը, տեղ ին է մ եջ բերել Վազ գ են ի
45

ամ են ասիրելի ըն կերն երից` սան իկ Գեն երալ Մ ան վ ել
Գրիգ որյան ի արտահայտու թ յու ն ն ամ բող ջու թ յամ բ.
« Չ եմ կարող այդ պես համ արել: Մ եծ շահեր են
եղ ել արան ք ու մ , ով իմ ան ա՝ մ եծ տերու թ յու ն ն երի
շահեր: Համ են այն դ եպս, ես հաստատ կարող եմ
ասել, որ Վազ գ են ի, Դեմ իրճ յան ի, հոկտեմ բերի 27- ի
բոլոր զ ոհերի վ րա կրակող ը հայ ազ գ ի վ րա է
կրակել, հայոց պետական ու թ յան վ րա է կրակել: Ա յս
ոճ րագ ործու թ յան հեղ ին ակն երը՝ կազ մ ակերպող ից,
ն ախ ագ ծող ից, համ ակարգ ող ից մ ին չեւ իրական ացն ող ,
բոլորն է լ հայ ազ գ ի, Հայաստան պետու թ յան թ շն ամ ին եր են : Ա յդ արարք ի
ն պատակը Հայաստան ն ու
հային թ ու լացն ելն է եղ ել: Ու այսօր մ են ք պարտավ որ
են ք ու ժ եղ լին ել, մ իասն ական լին ել, բոլոր
ասպարեզ ն երու մ զ որեղ ան ալ, հզ որան ալ, որպեսզ ի թ շն ամ ին
հասկան ա, որ հայ ազ գ ին կոտրել հն արավ որ չէ :
Հզ որ ան ձան ց սպան ելով հն արավ որ չէ ոչն չացն ել
ն րան ց գ աղ ափ արն երը, կոտրել հայ ազ գ ի ոգ ին ․ ․ ․»
Ա հա այսպիսի մ արդ կան ց ձեռն ատու չէ , որպեսզ ի
բացահայտվ ի Վազ գ են ի հան ցագ ործու թ յու ն ն երը, ք ան ի
որ ն րան ք ն րա հան ցակիցն երն են … Ա հա գ են երալի
ասելով « Հզ որ ան ձան ց սպան ելով հն արավ որ չ է
ոչ ն չ ացն ել ն րան ց գ աղ ափ արն երը « ահա ն րան ց գ աղ ափարը, որը
կա ն երկայիս Հայաստան ում « Հոշոտող ն երի իշխ ան ութ յու ն » որի ն ախ ահայրը
եղ ավ « սպարապետը» : Հոդ վ ածն երից մ եկում կարդ ու մ են ք .
« Վազ գ են Սարգ սյան ը հեն ց որպես « ռազ մ ական
առաջն որդ » ստեղ ծվ ել է , որպեսզ ի Մ ով սես Գորգ իսյան ը
կամ Վիտյա Ա յվ ազ յան ը չ դ առն ան հայկական
ջոկատն երի ղ եկավ ար » :
Մ ան վ ելի, Վազ գ են ի ու ն մ ան ն երի մ ոտ մ իակ գ աղ ափարը սեփական հզ որու թ յուն ն ու հարստու թ յուն ն
է ր, որը ձեռք են բերել եղ ած շեն Հայաստան ը
46

տկարացն ելու գ ն ով » : Ա յն մ արդ իկ որոն ք պաշտպան ու մ են սպարապետի հերոսական կերպարը, եղ ել
են ու կան հան ցագ ործ ու դ ավ աճ ան , ք ան ի որ
այդ մ արդ իկ կապ չեն ու ն եցել ո՛չ Ա րցախ յան
պատերազ մ ի հաղ թ ան ակն երի հետ, ո՛չ է լ բան ակի
կայացմ ան ը։ Ն աիրի Հու ն ան յան ը խ ելագ ար չէ ր,
որպեսզ ի այդ ք այլին գ ն ար կործան ելով իր եղ բոր
և հարազ ատն երի
կյան ք ը, ն ա հասկան ու մ է ր որ
գ ն ու մ է հան ու ն ժ ող ով րդ ի և հայրեն իք ի: Հշեցն են ք
որ Ն արիի Հու ն ան յան ի և Կարեն Հու ն ան յան ն երի
ք եռին ` Վռամ Գալստյան ը, որը հոկտեմ բերի 27- ին
Ն րան ց կող ք ին 2004 թ . ապրիլի 27- ին Ն ու բարաշեն ի
մ եկու սարան ու մ կախ վ ելու մ իջոցով
ին ք ն ասպան է
եղ ել: Դա պետական վ արկածն է , սակայն բոլորը
պատկերացն ու մ են , թ ե ին չ խ ոշտան գ ու մ ն երի ու
տան ջան ք ն երի են դ իմ ացել ն րան ք : Է լեկտրահարու թ յու ն ն երից սկսած մ իչև կտտան ք ն եր: Ու մ իայն ն րա
համ ար, որպեսզ ի
խ եղ աթ յու րեն իրական
պատճ առն երը: Ն աիրի Հու ն ան յան ը,
Կարեն Հու ն ան յան ը և
Վռամ Գալստյան ը պետք է հայոց ն որագ ու յն
պատմ ութ յան մ եջ հիշվ են , որպես ն որ Թ եհլերյան ն եր:
Վազ գ են Սար գ ս յանը հ այո ց պատ մո ւթյան մեջ
ամենամեծ
ո ճր ագ ո ր ծ ն
է, ք անզ ի նո ւյնի ս կ
մեռ ած ժամանակ շար ո ւնակ ո ւմ
է ո չ նչ աց նել
ազ գ այի ն ար ժեք ներ ը :
ԳՀ © Ա Ռ

47

Հ ՈԿ ՏԵՄ ԲԵՐ Ի 27 - Ի
Ո՞վ

էր

ի ր ակ անո ւմ

նր ա կ ար գ ախ ո ս ը

նր ա

ով

Հ ԵՏԵՎԱ ՆՔ ՆԵՐ Ը
Վազ գ են Սար գ ս յանը ,

ար դ են

լի նելը ։ ԳՀ © Ա Ռ

իսկ

հ ո ւշո ւմ

է

Վազ գ են ի սպան ու թ յու ն ից ամ իջապես հետո, վ արչապետ
է ն շան ակվ ու մ Վազ գ են Սարգ սյան ի եղ բայրն երից
մ եկը՝ Ա րամ Սարգ սյան ը: Հիշեցն եմ , որ Հայաստան ու մ
մ իապետու թ յու ն չէ ր, որպեսզ ի ժ առան գ աբար
վ արչապետի պաշտոն ը փ ոխ ան ցվ եր, եղ բորը, դ րան ից
կարելի է ր հասկան ալ, որ դ ա Վազ գ են ի հզ որ « թ մ ի »
ճ ն շմ ան տակ է ր, որը ստիպել է ր
Քոչարյան ին
գ ն ալ փ ոխ զ իջմ ան :
Ն որան շան ակ վ արչապետ` Ա րամ
Սարգ սյան ը պետք է իրագ ործեր
եղ բոր ծրագ իրը,
այսին ք ն Վազ գ են ի զ ին ակից ըն կերն երը, որոն ք
պաշտպան ու թ յան
և ան վ տան գ ու թ յան
գ երատեսչու թ յու ն ն երի
ղ եկավ արն եր է ին , պետք է շարու ն ակեին
վ երահսկել և իշխ ել ն ույն
ձև ով ին չպես Վազ գ են ի
կեն դ ան ութ յան ժ ամ ան ակ է ր: ( 40*) Սակայն ն րան ց
չ հաջող վ եց, որով հետև « ղ արաբաղ ցին երը՝ » Քոչ արյան ը
և Սերժ Սարգ սյան ը մ ի ք ան ի ամ սվ ա մ եջ կարող ացան ամ րացն ել իրեն ց դ իրք երը, և Ա րամ Սարգ սյան ին
շպրտեցին դ ու րս: Կադ րային մ ի ք ան ի փ ափ ոխ ու թ յու ն ն երից հետո ն րան ք կարող ացան իրեն ց ձեռք ը
վ երցն ել իշխ ան ութ յան ղ եկը, ք ան ի որ
մ ին չ այդ
ն րան ք չ է ին կարող լիարժ եք կառավ արել: Ա րամ
Սարգ սյան ի վ արչ ապետու թ յան ժ ամ ան ակ ամ են ին չ
արվ եց « սպարապետացն ելու » Վազ գ են
Սարգ սյան ին ,
ք ան ի որ ն րան ք գ իտեին որ Վազ գ են ի հան ցան ք ն երը
շու տ թ ե ու շ բացահայտվ ելու են , և ն րան գ երեզ մ ան ից հան ելու են
և աղ բան ոցը ն ետեն , այդ
48

պատճ առով , ական ատեսն երը պատմ ու մ են , որ թ աղ մ ան արարող ու թ յու ն ից
հետո, ն րա գ երեզ մ ան ին մ ի
ք ան ի տոն ն ա բետոն են լցրել, որպեսզ ի ան հն ար
լին ի գ երեզ մ ան ի տեղ ափ ոխ ու թ յու ն ը: Ա կան ատեսն երի
հարցու մ ին պատասխ ան ել են , որ դ ա արվ ու մ է
մ իայն գ երեզ մ ան աք արի հիմ ք ը պաշտպան ելու համ ար,
սակայն ին չպես համ ոզ վ ու մ են ք դ ա այդ պես չէ :
Ա րամ Սարգ սյան վ արչապետը ին չպես հասկան ալի
է ր « դ րածո » է ր, մ իայն ձև ական բն ու յթ է ր կրու մ ,
ք ան ի որ Վազ գ են ի զ ին ակիցն երը պետք է շարու ն ակեին բազ մ ապատկել իրեն ց մ իջոցն երը:
Մ եծահարու ստ գ են երալն երի ու պաշտոն յան երի կող մ ից
սրբացվ ած
Վազ գ են Սարգ սյան ին օծեցին
« սպարապետ » : Ի ն չու ՞ ոչ մ ի ազ ատամ արտիկ չհամ արեց
Վազ գ են ին , որպես զ ին ակից կամ սպարապետ, դ ա
արեցին մ իայն ն ախ կին « Ա սֆ ալտի Ֆիդ ային ն երը » ,
որոն ք Վազ գ են ի կող մ ից արդ են
ստացել է ին ոսկեզ ոծ ու սադ իրն եր, հեն ց ն րան ք է լ պետք է համ ոզ եին
հասարակու թ յան ը, որ իրեն ք կռվ ել են Վազ գ են ի
հետ, ն րա կող ք ին , փ որձեին սու տ պատմ ու թ յու ն ն եր
հորին ել « սպարապետի » մ արտական
ճան ապարհի և
« սխ րան ք ն երի » մ ասին : ( Հետաք րք րական դ րվ ագ ն եր
կան Մ ան վ ելի 5- րդ կամ ավ որական Բրիգ ադ ի 19931994 թ վ ական ի մ արդ ակերտյան գ ործող ութ յու ն ն երի
մ ասին , որտեղ երկու բարձրաստիճ ան հրամ ան ատար
վ իճ ում է ին Ա դ րբեջան ական Մ իր- Բաշիր ք աղ աք ի
« թ ալան ի » համ ար, մ ի երկու ամ իս տև ած ան համ աձայն ու թ յան պայմ ան ն երում այդ բն ակավ այրի մ արտական գ ործող ութ յու ն ը դ ադ արեցվ եց։
Ա դ րբեջան ցին երը այդ երկու ամ սվ ա ըն թ ացք ում
կարող ացան հավ աք ել իրեն ց խ ու ճապահար փ ախ չ ող
զ որամ ասերին , կարգ ավ որել և ն որից բերել
մ արտական պատրաստվ ածու թ յան ։ Ա րդ յու ն ք ու մ
մ են ք ու ն ե49

ցան ք բազ մ աթ իվ կորու ստն եր առան ց գ րավ վ ելու
այդ ռազ մ ավ արական ն շան ակու թ յու ն ու ն եցող
ք աղ աք ը։ Ի ն չ է պարզ դ առն ու մ , որ Հայրեն ական
պատերազ մ ը՝ Ա րցախ յան պատերազ մ ը « սպարապետի »
սան իկի ագ ահու թ յան պատճ առով վ երածվ ել է ր
թ ալան չիական պատերազ մ ի,
որտեղ սեփ ական որով այն ի շահերը ավ ելի մ եծ է ին ք ան երկրի, պետու թ յան և ժ ող ով րդ ի։( 41*) « Սպարապետի » հով ան ավ որու թ յան ն երք ո
գ ործող
Մ ան վ ել Գրիգ որյան ի 5- րդ
կամ ավ որական բրիգ ադ ի մ ասին սարսափ ելի բան եր
է ին պատմ ու մ , և դ ա իրական ու թ յու ն է ր, ոչ թ ե
լեգ են դ ն եր։ ( 42*) Ա րամ Սարգ սյան ի վ արչապետու թ յան
ժ ամ ան ակ հոկտեմ բերի 28- ին , ք րեական գ ործն
ըն դ ու ն վ ել է ՀՀ զ ին վ որական դ ատախ ազ ու թ յան
վ արու յթ , չն այած որ տվ յալ գ ործը պետք է ք աղ աք ացիական դ ատարան ու մ ն այվ եր: Քան ի որ ՀՀ զ ին դ ատախ ազ ը՝ Գագ իկ Ջ հան գ իրյան ն է ր, որը Վազ գ են ի
թ իմ ի ամ են ազ դ եցիկ մ արդ կան ցից է ր, և կեղ ծիք ն երի
հմ ու տ վ արպետ է , ն ա պետք է իր վ երցն եր
հոկտեմ բեր 27- ի դ ատավ արու թ յան բեմ ական ացու մ ը:
Մ եջբերու մ ( 2 տարի 9 ամ իս իրական ացվ ել է զ ին վ որական դ ատախ ազ ութ յուն ում ՝ զ ին վ որական դ ատախ ազ
Գագ իկ Ջ հան գ իրյան ի ան մ իջական ղ եկավ արու թ յամ բ )
Ջ ահան գ իրյան ը պետք է ք ող արկեր իրական պատճառն երը և մ եղ ավ որն երին , իհարկե, ն րան ց ձռն ատու
չէ ր Ն աիրի Հու ն ան յան ի բաց
դ ատավ արութ յու ն ը,
ք ան ի որ հոկտեմ բերի 27- ի պատճ առն երը ք ն ն ելու ց
պարզ կլին եր, որ Ն աիրին չ է ր հան ցագ ործը, այլ
զ ոհը` Վազ գ են Սարգ սյան ը: Ուստի՛, դ ա կարող
էր
վ տան գ ել իրեն ց ող ջ բան դ ային : Տեղ ին է ն շել, որ
Հայկական բան ակու մ զ ին վ որն երի
սպան ու թ յուն ն երի
և ին ք ն ասպան ու թ յուն ն երի գ ործերի խ ճճ մ ան և ոչ
արդ ար որոշում ն երի մ եջ մ եղ ադ րվ ու մ է ր Գագ իկ
4:

Ջ ահան գ իրյան ը։ Ա յդ ձև ով Ջ ահան գ իրյան ը կարող ացավ
ցան կացած ձև ով խ ճ ճ ել ու փ ոխ ել Հոկտեմ բերի 27- ի
գ ործըն թ ացը: Ա ն գ ամ խ ոշտան գ ու մ ն երով ստիպել է ին ,
Ն աիրի Հու ն ան յան ին , որպեսզ ի մ եղ ադ րական ով հան դ ես գ ա, որ կազ մ ակերպիչը եղ ել է Ռ ոբերտ
Քոչարյան ը կամ Սերժ Սարգ սյան ը: « Թ եև Ն աիրի
Հու ն ան յան ը ցու ցմ ու ն ք ն եր է ր տվ ել, որ
հան ցագ ործու թ յան մ իակ կազ մ ակերպիչը և ղ եկավ արը
հան դ իսացել է ին ք ը » ։ Ն աիրին ազ ն իվ երիտասարդ է ,
ն ա հան ձն չառավ ստելու , ան գ ամ ք եռու ` Վռամ
Գալստյան ի մ ահը չստիպեց գ ն ալ այդ ք այլին , ն ա
գ իտեր, որ շու տ թ ե ու շ իշխ ան ափ ոխ ու թ յու ն լին ելու ց հետո կբացահայտվ ի Վազ գ են ի
հան ցան ք ն երը
և այն ժ ամ ան ակ իրեն չեն մ եղ ադ րի ստելու և
կեղ ծիք ի համ ար: Փորձեք որև է բան ասել Վազ գ են ի
հասցեին , ք ան ի որ դ ա Բան դ այի թ ու յլ տեղ ն է ,
« սպարապետը » իրեն ց « Ա ք իլեսյան գ արշապարն » է :
Ն րան ք գ իտեն , որ Վազ գ են ի բացահայտու մ ը կլին ի
իրեն ց վ արխ ճ ան ը, ին չպես եղ ավ Ստալին ի և
Բերիայի կող մ ն ակիցն երի հետ, այն պես է լ իրեն ց
հետ կլին ի, որով հետև « սպարապետի » հան ցան ք ն երի
ան փոխ արին ելի մ ասն ակիցն երը իրեն ք են , իսկ իրեն ց
որդ ին երը դ րա շարուն ակող ը: Պատմ ու թ յուն ը այն ք ան
են աղ ավ աղ ել, որ չ ի լին ում զ ատել ճ իշտն ու
սխ ալը, ք ան ի որ ն որ սերուն դ ը սպարապետամ ոլ է
մ եծան ում , չհասկան ալով , որ ն ա ավ ելի մ եծ չարիք
է ր հայ ժ ող ով րդ ի համ ար, չ արիք , որը ք սան երեք
տարի, ան գ ամ իր մ ահից հետո շարուն ակում
է
ժ ող ով րդ ին կործան ել, կործան ել ն երսից դ ասակարգ ային
ան դ ուն դ ը ժ ող ով րդ ին հասցրել է ծայրաստիճան
աղ ք ատութ յան , մ ին չդ եռ « սպարապետի » զ ին ակիցն երը
վ այելում են շռայլու թ յուն ը և ճ ոխ ու թ յուն ը: Ն րան ց
համ ար է այդ
երկրի բարիք ն երը, ք ան ի որ դ ա
51

« սպարապետի » թ ող ած ժ առան գ ու թ յու ն ն է ր: Ի զ ու ր
չէ ր, որ Տիգ րան Ն աղ դ ալյան ի սպան ու թ յան
հիմ ն ական մ եղ ավ որը` Ա րմ են Սարգ սյան ը պետք է
բան տից ազ ատվ եր ժ ամ ան ակից շու տ, ն որից ն ստեր
գ են երալն երի
ու ն ախ արարն երի
հետ ճ ոխ սեղ ան ն երի շու րջ, վ այելեր իր մ իլիոն ն երը: Ա պա դ ա չի
ն շան ակու ՞մ , այս բոլոր մ եկն աբան ու թ յու ն ն երի
վ առ
ապացու յցը:
Ն աիրի Հու ն ան յան ը ան գ ամ ցմ ահ բան տարկվ ած լին ելով , ն րան ց համ ար վ տան գ է ն երկայացն ու մ , ք ան ի
որ ն րան պետք է ն երկայացն եին հրեշավ որ պիտակն երով , որպեսզ ի երբ ժ ամ ան ակը գ ա խ ոստով ան ելու ,
ն րան չհավ ատա ոչ մ եկը, չհավ ատան , որով հետև
տասն ամ յակն երի ըն թ ացք ու մ ն րան ն երկայացրել են
դ ահիճ ի ու մ արդ ասպան ի, դ ավ աճ ան ի ու թ շն ամ ու
կերպարան ք ով : Մ ին չդ եռ Ն աիրի Հու ն ան յան ը
հիմ ն ավ որ պատճ առն երով ապացու ցու մ է բոլորով ին
հակառակը: Ի ն չու ՞ « սպարապետի » թ եմ ան արգ ելվ ած
թ եմ ա է Հայաստան ու մ ,
որով հետև այդ արգ ելք ը
դ րել են իրեն ք ` « Վազ գ են ի վ կան երը » (43*) որոն ց
ք ան ակը գ ն ալով ավ ելան ու մ է , փ ոխ ան ակ պակասեր:
Ի ն չու ՞ չ են հարցն ու մ ական ատեսն երին , ին չ ու ՞ չ են
հարցն ում մ արդ կան ց հարազ ատն երին , որոն ք մ ին չ և
հիմ ա համ արվ ու մ են « ան հայտ կորած» : Կորել են
Վազ գ են Սարգ սյան ի հետ ու ն են ալով ին չ որ
ըն դ հան ու ր կապ, ին չու՞ չ գ տն վ եցին ան գ ամ ն րան ց
հոշոտվ ած մ արմ ին ն երը, խ աղ աղ
երկրու մ մ արդ ը
« կորչում » է ր չեն գ տն ու մ , չ իմ ան ալով , թ ե ու ր
գ ն աց, որ ու ղ ղ ու թ յամ բ, այն է լ փոք րիկ Հայաստան ում : Չ խ ն այեցին ան գ ամ
Մ ով սես
Գեղ ան գ ու լյան ին
որը Վազ գ են ի վ արորդ ն է ր, ն րա ըն տան իք ը` կին ը
երկու երեխ ան ն երի հետ, այն ու հետև ին ք ը դ արձան
չ արաբաստիկ
ավ տով թ արի զ ոհ, ին չ ո՞վ է ր պայմ ա52

ն ավ որվ ած
այդ « դ ժ բախ տ պատահարն երը » ։ Կան
մ արդ իկ որոն ք
պն դ ու մ են , որ պատճ առը եղ ել է
Քըրք Քրք որյան ի կող մ ից Հայաստան ին
ն վ իրաբերվ ած
մ իլիոն ն երը, որի զ գ ալի մ ասը Վազ գ են ը տարել է ր
Շ վ եցարիա։ Գեղ ան գ ու լյան ը գ իտեր դ րա մ ասին ,
Վազ գ են ի եղ բայրն երը պահան ջել է ին Գեղ ան գ ու լյան ից
այդ գ ու մ արն երի մ ասին տվ յալն եր, ք ան ի որ Վազ գ են ը
գ աղ տն ի է ր պահել մ ան րամ ասն երը: Ա րդ յու ն ք ը այն
եղ ավ , որ Վազ գ են ի եղ բայրն երը ոչն չացրեցին Մ ով սես
Գեղ ան գ ու լյան ի ըն տան իք ին , այն ու հետև իրեն :
Ա յդ գ ու մ արն երը այդ պես է լ մ ն ացին ան վ երադ արձ,
առան ց հասցեատեր: Փոխ արեն ը Վազ գ են ի եղ բայրն երը
շարու ն ակու մ են իրեն ց ք աղ աք ական վ երելք ը, շարու ն ակու մ են վ այելել տարին երի իրեն ց կող ոպտածը,
որոն ք
ժ ող ով րդ ի արյան հաշվ ին են
կու տակել։
Ա րդ յոք արդ արացի չէ Ն աիրի Հու ն ան յան ը մ ահվ ան
դ ատապարտել հրեշն երի հրեշին ։
ԳԵՀԵՆ Ի

Ա Ռ Ա ՔԵԼ

Եթե չ ար ագ ո ր ծ ի ն
պետ ո ւթյո ւնը չ ի պատ ժո ւմ,
ապա գ ալի ս է ժամանակ ը , եր բ վր ի ժառ ո ւներ ն
են նր ան պատ ժո ւմ։ ԳՀ © Ա Ռ
Ստորև ն երկայացն ում եմ մ ի հատվ ած Ն աիրի
Հու ն ան յան ի ցու ցմ ուն ք ը Հոկտեմ բերի 27- ի ք րեական
գ ործով (հոկտեմ բերի 28, 1999թ .)

53

Նաի ր ի Հ ո ւնանյանի ց ո ւց մո ւնք ը Հ ո կ տ եմբ եր ի
27- ի ք ր եակ ան գ ո ր ծ ո վ ( հ ո կ տ եմբ եր ի 28, 1999թ.)

Կից ն երկայացվ ու մ է թ իվ 62207199 գ ործով կասկածյալ
Ն աիրի Հրաչիկի Հու ն ան յան ին ձերբակալելու մ ասին
արձան ագ րու թ յու ն ը, խ ն դ րու մ եմ ն րան ըն դ ու ն ել
ք ն ն չական մ եկու սարան և առան ձին պահել ն ու յն
գ ործով ձերբակալվ ած կասկածյալն երից:
Կասկածյալ Ն աիրի Հրաչիկի Հու ն ան յան ը
հայտարարեց
Ցան կան ու մ եմ , որ իմ շահերը պաշտպան ի
փ աստաբան Ա րտաշես Պահլավ ու ն ին , մ իաժ ամ ան ակ
հայտն ու մ եմ , որ ստացա արձան ագ րու թ յան պատճ են :
Պաշտպան
Պահլավ ու ն ի
ՀԿԳ Քն ն իչ
Հ. Ա յվ աազ յան
ՀՈՒՆ Ա Ն ՅԱ Ն Ն Ա Ի ՐԻ ՀՐԱ Չ Ի ԿԻ
Ցու ցմ ու ն ք ս ցան կան ու մ եմ գ րել իմ ձեռք ով ,
մ իաժ ամ ան ակ ին ձ հայտն վ եց,
որ կասկածվ ու մ եմ
տեռորիստ- ական ակտ կատարելու մ եջ, այս
կապակցութ յամ բ ձեր առաջարկած հարցերի կապակցութ յամ բ հայտն ում եմ հետև յալը:
Ծն վ ել եմ 1965 թ վ . դ եկտեմ բերի 8- ին Երև ան ում : Սկզ բու մ
բն ակվ ում է ին ք Վարդ աշեն թ աղ ամ ասում , ես, եղ բայրս՝
Ա րմ են Հուն ան յան ը, մ յու ս եղ բայրս՝ Կարեն Հու ն ան յան ը,
հայրս՝ Հրաչիկ Հուն ան յան ը, մ այրս՝ Ն աթ ելա Գալստյան ը:
Հայրս մ ասն ագ իտու թ յամ բ բան ասեր է , աշխ ատել է
կուլտուրայի մ ին իստրութ յու ն ում որպես գ րադ արան ն երի
բաժ ն ի ավ ագ տեսու չ , ապա աշխ ատել է հան րային
գ րադ արան ում , այժ մ թ ոշակառու: Մ այրս, Ն աթ ելա
Գալստյան ը աշխ ատել է լաք ո- ն երկերի գ ործարան ու մ
որպես բրիգ ադ իր, այժ մ չի աշխ ատու մ : Եղ բայրս Ա րմ են
54

Հու ն ան յան ը սով որել է հարվ ածային գ ործիք ն երի վ րա,
ն աև սով որել է հու շարձան ն երի վ երական գ ն մ ան
արվ եստը: Մ յու ս եղ բայրս Կարեն Հու ն ան յան ը ծն վ ել է
1974 թ վ ., 1989 թ վ . ան դ ամ ակցել է Հայ Մ արմ ն ակրթ ա
կան Ըն դ հան ու ր Մ իու թ յան ը, իբրև սկաու տապետ: 1990ին առաջին ան գ ամ մ ասն ակցել է Լոս Ա ն ջելեսու մ
կայացած ն ավ ասարդ յան խ աղ երին , Հայաստան ի ան դ րան իկ պատվ իրակու թ յան կազ մ ու մ : Ու ն ի ն աև թ երի բարձրա գ ու յն կրթ ու թ յու ն , որք ան գ իտեմ երեք տարի սով որել
է ժ ու ռն ալիստիկայի գ ծով 1990- 1993թ թ .: Ի ն չպես ն շեցի
մ ին չև 1980 թ վ . ըն տան իք իս հետ բն ակվ ել եմ Վարդ աշեն
թ աղ ամ ասու մ , սով որել եմ թ իվ 64 դ պրոցու մ , որից հետո
մ եր ըն տան իք ը տեղ ափ ոխ վ ել է բն ակու թ յան Հարավ Ա րև մ տյան թ աղ ամ աս, Ա ն դ րան իկի 34/ 14 հասցեու մ , որտեղ
է լ բն ակվ ու մ են ք մ ին չ օրս: Վերջին երկու տարին երին
սով որել եմ սկզ բու մ թ իվ 176, հետո թ իվ 179 դ պրոցն երու մ ,
որն է լ ավ արտել եմ 1982- ին : 1982- 84 թ թ . աշխ ատել եմ
Երք իմ շին տրեստու մ որպես բան վ որ, ավ արտել եմ թ իվ 16
ու սու մ ն արան ը: 1984- ին ըն դ ու ն վ ել եմ պետհամ ալսարան ի
բան ասիրական ֆ ակու լտետը: Ն ու յն տարու մ զ որակոչվ ել
եմ խ որհրդ ային բան ակ, որտեղ ից առող ջու թ յան
պատճառով զ որացրվ ել եմ 1985 թ վ . և շարուն ակել
ուսու մ ս: Ա վ արտել եմ 1990 թ վ ., ստան ալով բան ասերլրագ րող ի մ ասն ագ իտու թ յուն :
1990- 1992 թ թ . աշխ ատել եմ Դաշն ակցու թ յան մ ամ ու լի
կեն տրոն ում որպես լրագ րող : Ա յն ու հետև հիմ ն ել եմ
« Հորիզ ոն » լրատվ ական կեն տրոն ը, որը աշխ ատել է մ ի
ք ան ի ամ իս: 1993- 1997 թ .թ . բացակայել եմ Հայաստան ից,
եղ ել եմ Ղ րիմ ում , աշխ ատել տեղ ի համ այն ք ու մ ,
դ ասավ ան դ ել եմ հայոց լեզ ու և գ րական ութ յու ն : 1997 թ .
վ երջին վ երադ արձել եմ Երև ան : 1998 թ . սեպտեմ բերի
կեսերից մ ին չև 1999 թ վ . փ ետրվ ար աշխ ատել եմ պայմ ան ագ րային հիմ ու ն ք ն երով Ա զ գ ային հեռու ստատեսու թ 55

յու ն ու մ , որպես լրագ րող : 1999 թ վ . մ արտից չեմ աշխ ատու մ , գ ործազ ու րկ եմ : 1990- 1992 թ վ . ան դ ամ ակցել եմ
Հայ Յեղ ափ ոխ ական Դաշն ակցու թ յան ը, 1992 թ վ .
ն ոյեմ բերին հեռացվ ել եմ շարք երից ին ձ ան հայտ
պատճ առն երով :
Ես ու զ ու մ եմ հան գ ամ ան որեն բացատրել, թ ե ի՞ն չը դ րդ եց
ին ձ դ իմ ել այդ վ տան գ ավ որ գ ործող ու թ յան ը, որ տեղ ի
ու ն եցավ հոկտեմ բերի 27- ին : 1988 թ վ . սկսած լին ելով մ եր
ազ գ ային շարժ մ ան կիզ ակետու մ և ղ եկավ արելով ու սան ող ական շարժ ու մ ը, ես ական ատես եղ ա թ ե ին չպես
հետագ ա տարին երին այլասերվ եց այդ շարժ ու մ ը և իբրև
հետև ան ք կան գ առավ մ եր երկրի և ժ ող ով րդ ի զ արգ ացու մ ը: Սկսած 1995 թ վ . կու սակցու թ յու ն ն երի դ եմ
հալածան ք ն երից, խ որհրդ արան ական ըն տրու թ յու ն ն երի
բացահայտ կեղ ծիք ն երից, և այս ամ են ի գ լու խ գ ործոցը
հան դ իսացող 1996 թ վ . ն ախ ագ ահական ըն տրու թ յու ն ն երը, երբ զ են ք ի ու ժ ով ժ ող ով րդ ի վ զ ին փ աթ աթ վ եց
ըստ
է ու թ յան ըն տրու թ յու ն ն երու մ պարտվ ած թ եկն ածու ն , պարզ դ արձավ , որ Հայաստան ու մ գ ործու մ է
ոչ թ ե ժ ող ով րդ ավ արական կարգ ը, այլ վ արչական ու
բիրտ ուժ ը: Հետագ ա դ եպք երը, Լև ոն Տեր- Պետրոսյան ի
հրաժ արական ից հետո Վազ գ են Սարգ սյան փ աստորեն
հիմ ն ական ում ին ք ն ակամ սկսեց թ ելադ րել իր կամ ք ը
մ ի ամ բող ջ ազ գ ի, մ իշտ գ ործածելով ու ժ ային լծակն երը, այլ ոչ թ ե ք աղ աք ական ութ յան ք աղ աք ակիրթ
մ եթ ոդ ն երը: Ի բրև հետև ան ք երկրու մ օրեցօ ր վ ատացավ
բարոյահոգ եբան ական մ թ ն ոլորտը և իբրև հետև ան ք
շարու ն ակվ եց տն տեսու թ յան ան կում ը, է լ ավ ելի
խ որացավ սոցիալական ան հավ ասարութ յու ն ը: Ի բրև
հետև ան ք մ են ք ստացան ք ըն չ ազ ուրկն երի ավ ելացող
բան ակ, դ պրոց չ հաճ ախ ող (կոշիկ ու տետր չ ու ն են ալու
պատճ առով ) արդ են տասն յակ հազ արավ որ երեխ ան եր,
ժ ամ - ժ ամ սկսեց ավ ելան ալ հայրեն իք ը ստիպվ ած
56

լք ող ն երի թ իվ ը, Ա կն հայտ է ր, որ ք ան ի դ եռ Վազ գ են
Սարգ սյան ը լու րջ դ երակատար է Հայաստան ի
ք աղ աք ական կյան ք ու մ , երբեք չեն պատժ վ ի այն
հայտն ի թ ալան չին երը, ով ք եր մ ի ք ան ի տարվ ա մ եջ
հոշոտեցին տասն ամ յակն երի ստեղ ծած բարիք ն երը,
չի լին ի դ եմ ոկրատացու մ , չի լին ի է վ ոլյու ցիա:
Ա հա այս շատ համ առոտ թ վ արկու մ ը փ աստերի և
դ եպք երի ին ձ բերեց մ ի համ ոզ մ ան , որ ն ա, որ բոլոր
տեսակի հարցերը ու ժ ով և ճ ն շու մ ով է լու ծու մ ,
կարող է տեղ ի տալ մ իայն ու ժ ի և ճ ն շմ ան դ եմ :
Եվ ես մ տածու մ է ի, որ հան ու ն իմ ժ ող ով րդ ի
զ արգ ացմ ան և իմ հայրեն իք ի բարգ ավ աճ մ ան , ես
կարող եմ վ տան գ ի են թ արկելով սեփ ական կյան ք ս
զ են ք վ երցն ելով գ ն ալ խ որհրդ արան այն ժ ամ ան ակ,
երբ կառավ արու թ յու ն ն է լ է այն տեղ լին ու մ և ճ ն շմ ան
մ իջոցով պահան ջել, որ վ արչապետը հրաժ արական
տա, և հեռան ա ք աղ աք ական ասպարեզ ից, թ ող ն ելու
որ ազ ատ ք աղ աք ական մ թ ն ոլորտ իշխ ի երկրու մ :
Որից հետո ես բն ական աբար պիտի հան ձն վ եի իշխ ան ու թ յու ն ն երին : Ա հա այս մ իտք ը որ ես ոչ մ ի կերպ
տեռորիստական չեմ կարող ան վ ան ել, որով հետև դ րա
ան հրաժ եշտութ յուն ը թ ելադ րվ ած է ր մ եր ն ախ որդ
տարին երի և մ եր օ րերի երկրում տիրող ըն դ հան ու ր
ճ ն շմ ան և ին չ- որ տեղ վ ախ ի մ թ ն ոլորտով և որի
ստեղ ծմ ան առյուծի բաժ ին ը պատկան ու մ է ր հեն ց
իրեն ՝ վ արչ ապետին : Ա յստեղ հստակ է , որ առկա
է ք աղ աք ական մ եծ ն պատակ, այն է ն պաստել
ք աղ աք ական և բարոյահոգ եբան ական մ թ ն ոլորտի
լիցք աթ ափմ ան ը և ք աղ աք ակիրթ , ժ ող ով րդ ավ ար և
ոչ կոռում պացվ ած կառավ արութ յան ստեղ ծմ ան ը:
Ա հա այս մ իտք ը ուն են ալով ես առաջարկեցի եղ բորս,
Է դ իկ Գրիգ որյան ին , Վռամ Գալստյան ին գ ն ալ Ա զ գ ային
Ժող ով , իսկ բուն մ իտք ը բացեցի ն րան ց արդ են
57

ճ ան ապարհին : Գրեթ ե ն ու յն այդ ժ ամ ան ակ այդ մ ասին
իմ ացավ ն աև Դերեն իկը, որի ազ գ ան ու ն ը այս պահին
չեմ հիշու մ : Շ եշտվ եց ն աև , որ մ եր ն պատակն է օդ
կրակելով ճ ն շու մ գ ործադ րել վ արչապետի վ րա,
որպեսզ ի ն ա հրաժ արական տա: Մ ոտավ որապես 17.00- ի
սահմ ան ն երու մ մ տն ելով Ա զ գ ային Ժող ով ի ն իստերի
դ ահլիճ , բոլոր ն երկան երին կոչ են ք արել որ կռան ան
և մ ի ք ան ի փ ամ փ ու շտ է արձակվ ել դ եպի դ ահլիճ ի
ետն ամ ասից ք իչ առաջ լրագ րող ն երին և
պատգ ամ ավ որն երին ան ջատող մ իջան ցք ի վ երև ի պատը:
Դրան ից ան մ իջապես հետո դ ահլիճ ի վ երջն ամ ասի
ձախ կող մ ից կրակոցն եր հն չեցին մ եր ու ղ ղ ու թ յամ բ:
Ա յդ պահին ես գ տն վ ու մ է ի ն ախ ագ ահու թ յան սեղ ան ի դ իմ աց ն երք և ու մ : Գրեթ ե մ իաժ ամ ան ակ կրակոցն եր
հն չեցին ն ախ ագ ահու թ յան կից սեն յակի մ իջան ցք ի
աստիճ ան ն երի վ րայից որոն ք դ եպի դ ահլիճ է ին
ու ղ ղ վ ած: Ա յդ երկու ու ղ ղ ու թ յու ն ն երից կրակող ն երը
հավ ան աբար թ իկն ապահն եր է ին : Ես շտապեցի դ եպի
ք արտու ղ արու թ յու ն թ աք ն վ ելու և մ իաժ ամ ան ակ
ան ակն կալի գ ալով , հոգ եկան ծան ր ապրու մ ն երի մ եջ
և պաշտպան վ ելու բն ազ դ ական մ ղ ու մ ով ն ու յն պես
կրակեցի և հուզ վ ած լին ելով հավ ան աբար ան կան ոն
կրակոցն երով : Ա յդ պահին դ իմ ացի դ ռն ից հիշում եմ ,
որ Դերոն երև աց և կռվ ի բռն վ եց, մ իաժ ամ ան ակ ն աև
ետ մ ղ ելով մ իջան ցք ից կրակող ին : Երբ ն րան ք արդ են
մ իջան ցք ի խ որք ու մ է ին ես զ գ ալով ստեղ ծվ ած
ան ն որմ ալ իրավ իճակը և ին չ - որ տեղ բն ազ դ աբար
վ ազ եցի ն ախ ագ ահու թ յուն , և բարձրախ ոսով , որը
սով որաբար ռադ իոյին է մ իացվ ած փ որձեցի ին չ - որ
բան ասել ժ ող ով րդ ին , բայց այն ք ան է ի հու զ վ ած,
որ ոչին չ չստացվ եց, և ստրեսի ազ դ եցու թ յան տակ
հավ ան աբար ին չ- որ ան կապ բան եր են ստացվ ել:
Հետո ես վ ազ եցի դ եպի դ ահլիճ ի այն մ ասը ուր
58

լրագ րող ն երն է ին և ն րան ց
իրեն ց իսկ ցան կու թ յան
համ աձայն դ ու րս ու ղ եկցեցի մ ին չև ֆ ոյեի աջ
աստիճ ան ն երը և վ երադ արձա ք արտու ղ արու թ յան
սեղ ան ի մ ոտ:
Ու զ ու մ եմ հայտն ել որ հոգ ն ածու թ յան և ն յարդ ային
գ երլարվ ածու թ յան պատճ առով խ ն դ րու մ եմ ըն դ մ իջու մ
հայտարարել մ ին չև առավ ոտ:
28.10.99- 29.10.99
20.45- 02.30
Քն ն իչ՝ Հ. Ա յվ ազ յան
ՀՈՒՆ Ա Ն ՅԱ Ն Ն Ա Ի ՐԻ ՀՐԱ Չ Ի ԿԻ

Խ աբ ված ս եր ո ւնդ ի ն ավելի հ եշտ է ո ւղ ղ ո ր դ ել
և ի շխանո ւթյո ւններ ը այդ պես
էլ անո ւմ են,
ո ր պես զ ի նր անց կ առ ավար են։ ԳՀ © Ա Ռ
« Ող բերգ ութ յուն ն այն է , որ ք չերի խ ելք ին փ չ եց
հարց տալ. արժ ե՞ր արդ յոք (եւ որք ան ո՞վ է ր դ ա
ըն դ հան րապես արդ յու ն ավ ետ
ք աղ աք ական
տեսակետից) կու ռք ի աստիճ ան շն որհել մ ի ան հատի,
որը համ ըն դ հան ու ր զ զ վ ան ք ի ու ն ող կան ք ի
առարկա է ր եղ ել» : « Մ տորու մ ն եր « Պազ ոլին ի» - ից
հետո» գ րք ից Ա րտյոմ Խաչ ատրյան

59

ՆԵՐ Ա Ծ ՈՒԹՅՈՒՆ
( 1*) « Հու լիոս Կեսա՞ր, թ ե՞ Վազ գ են Սարգ սյան »
հոդ վ ածու մ (ՙԵրկրապահՙ պաշտոն աթ երթ , 5 մ արտի,
( 2*) Ի ն չպես Ջ ու զ եպպե Գարիբալդ ին , այն պես է լ
Վազ գ են Սարգ սյան ը իր մ արտական ըն կերն երի համ ար
կմ ն ա որպես մ ի թ ան կ հասկացու թ յու ն և ան մ ոռաց մ եր
բոլորի հիշող ու թ յան մ եջ։ Ա րցախ յան ազ ատամ արտի
մ ասն ակից, գ րական ագ ետ Վարդ ան Դև րիկյան ը
սպարապետի ավ ան դ ն այսպես բն ու թ ագ րեց և ըն դ գ ծեց,
որ ժ ող ով րդ ական ակու ն ք ն երի մ եջ է ն րա հմ այք ը, որի
շն որհիվ է լ հավ ատ ձև ավ որվ եց ն րա ան ձի ն կատմ ամ բ:
Վարդ ան Դև րիկյան
( 3* ) « ՔԵԶ ՀԱ Մ Ա Ր ԿՈՒՌ Ք Մ Ի ՍՏԵՂ ԾԻ Ր» - Մ Ա Ս
ԵՐՐՈՐԴ ՎՐԵԺ Ա Ռ Ա ՔԵԼՅԱ Ն )
( 4*) Պետք է ասեմ , որ ն րան ք ին չ որ ու ժ երի
է ին ու զ ու մ և մ տածու մ է ին , որ գ ալու են իրեն ց
տան են , օգ ն են : Ա Ժ պատգ ամ ավ որ Ա րմ են Մ խ իթ արյան ի
հարցաք ն ն ութ յու ն ից) Ն րան ք մ տածու մ է ին , որ իրեն ք
ազ գ ային հերոս են : Ի մ տպավ որութ յու ն ն այն է ր, որ
տեռորիստն երը ին չ որ ու ժ երի է ին սպասու մ , մ ի բան
սպասու մ է ին , ն րան ք ժ ող ով ու րդ է ին պահան ջու մ :
Ն րան ք այն ք ան ին ք ն ավ ստահ է ին իրեն ց վ րա սկզ բու մ ,
որ տպավ որութ յու ն է ր ստեղ ծվ ել, թ ե մ եծ ու ժ կա
ն րան ց թ իկուն ք ին , հետո մ իայն ն րան ք սկսեցին
ըն կճ վ ել: Ն րան ց բոլորի համ ար ն շան ակութ յու ն
չ ու ն եր, թ ե մ արդ է ին սպան ել, մ իայն բժ իշկն է ր
մ ի ք իչ ըն կճվ ած: Ցու ցմ ու ն ք ս կարդ ացի գ րվ ած է
ճ իշտ իմ բառերից որի համ ար ստորագ րու մ եմ `
Ա րմ են Մ խ իթ արյան Ա Ժ պատգ ամ ավ որ Ա րմ են
Մ խ իթ արյան ի հարցաք ն ն ութ յու ն ից:
5:

( 5*) Երկրորդ ը Ն աիրի Հու ն ան յան ն է ր: Ն րան ք
երկու սով կրակու մ է ին և հայհոյան ք ն եր
կատարու մ
և գ ոռգ ոռու մ մ եզ վ րա, ասելով որ արյու ն ծծող ն եր
են ք : « ժ ող ով րդ ին ծծեցիք , թ ալան եցիք » Հոկտեմ բերի
27- ի ք րեական գ ործով ք աղ աք ական գ ործիչն երի
հարցաք ն ն ու թ յու ն ն երին , Ա Ժ պատգ ամ ավ որ Ա րմ են
Մ խ իթ արյան ի հարցաք ն ն ու թ յու ն ը, որը վ արել է ք ն ն իչ
Ս. Վ. Հով հան ն իսյան ը:
( 6*) Ն աիրի Հու ն ան յան ը Վազ գ են Սարգ սյան ի կող մ ը
գ ոռաց. « Գիտեիր, է ս երկիրը տեր չու ն ի՞, արա » և
ն որից կրակեց ն րա վ րա:) « Ա ռավ ոտ» օրաթ երթ ի
լրագ րող Ա Ն Ն Ա
Ի ՍՐԱ ՅԵԼՅԱ Ն Հոկտեմ բերի 27- ի ք րեական գ ործով ցու ցմ ու ն ք ից։)
A « Ա յդ պահին ես լսեցի մ եկի ձայն ը, որը ասաց,
Ա ն դ ո, արդ են 10 տարի է ժ ող ով րդ ին թ ալան ու մ են
և ավ տոմ ատի մ եկական կրակոց լսեցի» : Ա Ժ պատգ ամ ավ որ Ա րմ են Մ խ իթ արյան ի հարցաք ն ն ու թ յու ն ից,
B « Տեռորիստն երը գ ոռու մ է ին , որ իրեն ք հայրեն ասերն եր են և ժ ող ով րդ ի համ ար են ան ու մ այդ
ամ են ը» : Ա Ժ պատգ ամ ավ որ Ա րմ են Մ խ իթ արյան ի
հարցաք ն ն ութ յու ն ից)
( 7*) Ա Ա ռհասարակ Վազ գ են ին « փռչոտ ան ասուն » է ին
ան վ ան ում բոլորը, ան գ ամ դ պրոցական երեխ ան ն երն
է ին այդ պես ասել է ր ն ույն իսկ Ա . Ն աիրի Հու ն ան յան ը
« փրջոտին սատկացրել է , տական ք ին սատկացրել է ,
իր գ ործը ավ արտել է , պրծել է , վ երջացրել է » :
ին չ պես իր ցուցմ ու ն ք ու մ ն շել է ր դ եպք երի վ կա
Հերմ ին ե Ն աղ դ ալյան : (Հերմ ին ե Ն աղ դ ալյան ի ցու ցմ ու ն ք ը
Հոկտեմ բերի 27- ի ք րեական գ ործով )
Բ. Վազ գ են Սարգ սյան ը, Ի ն ք ն ասու մ է ր, որ մ արդ կան ց մ ոտ ին ք ը զ այրացած, ք րտն ած ու ան թ րաշ
մ արդ ու կերպար ուն ի, Ն երք ին գ ործերի ն ախ կին
փոխ ն ախ արար Սու րեն Ա բրահամ յան :
61

( 8*) փ րջոտին սատկացրել է , տական ք ին սատկացրել
է , իր գ ործը ավ արտել է , պրծել է , վ երջացրել է : Ի մ
տպավ որու թ յամ բ ն ա իր գ ործառու յթ ը դ իտել, համ արել
է ր Վազ գ են Սարգ սյան ին սպան ելը: Ես ն րան հարցրի
« Ի ն չի համ ար է ր այս ամ են ը » , պատասխ ան եց, թ ե
սրան ք մ եր ժ ող ով րդ ի արյու ն ը ծծեցին : Ա յս արտահայտու թ յու ն ն ան ըն դ հատ ն աև դ ահլիճ ու մ է ր ան ու մ :
Ես հարցրի. « Բայց ին չո՞ւ Վազ գ են Սարգ սյան ը՚,
ք ան ի որ մ իայն ն րա մ ահվ ան մ եջ է ի ստու յգ
համ ոզ վ ած: Ն աիրին պատասխ ան եց. « Որով հետև ն ա
այս ազ գ ի ամ են ատական ք ն է , 5 տարի ըն տրու թ յու ն
չթ ող եց է ս ժ ող ով րդ ին » : « Բայց ին չո՞ւ հիմ ա »
հարցիս պատասխ ան ելով ցու յց տվ եց ավ տոմ ատը.
« Որով հետև հիմ ա եմ ճ արել է ս ք աք ը: Շ ու տ ճ արեի
ես 90 թ վ ին Լև ոն ին շան պես կսատկացն եի » :
« Ա ռավ ոտ» օրաթ երթ ի լրագ րող Ա Ն Ն Ա
Ի ՍՐԱ ՅԵԼՅԱ Ն
Հոկտեմ բերի 27- ի ք րեական գ ործով ցու ցմ ու ն ք ից։
( 9*) « Տեռորիստն երը սկզ բու մ շատ ագ րեսիվ է ին ,
սակայն մ ոտ երկու ժ ամ ան ց, ն րան ք 180 աստիճ ան
շրջվ եցին , դ արձան
ավ ելի մ եղ մ , հան գ իստ և բարեհամ բույր և սկսվ եց պատգ ամ ավ որն երի շփ ու մ ը ն րան ց
հետ » : Հոկտեմ բերի 27- ի ք րեական գ ործով Ա Ժ պատգ ամ ավ որ Ա րմ են Մ խ իթ արյան ի հարցաք ն ն ութ յուն ից։
( 10*) Ա յդ պահին ես լսեցի մ եկի ձայն ը, որը ասաց,
Ա ն դ ո, արդ են 10 տարի է ժ ող ով րդ ին թ ալան ու մ են
և ավ տոմ ատի մ եկական կրակոց լսեցի: Հոկտեմ բերի
27- ի ք րեական գ ործով Ա Ժ պատգ ամ ավ որ Ա րմ են
Մ խ իթ արյան ի հարցաք ն ն ու թ յու ն ից:
( 11*) ժ ող ով ու րդ ը շատ լավ գ իտի Վազ գ են ի ով լին ելը և մ իշտ է լ ժ ող ով ու րդ ը ք մ ծիծաղ է ր տալիս ու
ձեռ առն ելով ՝ ասում « սպարապետ» . Էդ խ ու ժ ան ից

62

ի՞ն չ սպարապետ. Հա՛, շատ պարզ եմ
ասու մ , որ
դ ա խ ու ժ ան է ր և ես է լ դ րա ան ու ն ը կն ք ել է ի
« Գորիլլա» , Դավ իթ Մ եծահոգ ի:
( 12*) " փ րջոտին սատկացրել է , տական ք ին սատկացրել է , իր գ ործն ավ արտել է , պրծել է , վ երջացրել
է " . ին չպես իր ցու ցմ ու ն ք ու մ ն շել է ր դ եպք երի վ կա
Հերմ ին ե Մ իք այելի Ն աղ դ ալյան ը: Ա ղ բյու րը` Հերմ ին ե
Ն աղ դ ալյան ի ցու ցմ ու ն ք ը Հոկտեմ բերի 27- ի ք րեական
գ ործով :
( 13*) Ռ ոբերտ Քոչարյան ի ցու ցմ ու ն ք ն երը Հոկտեմ բերի
27- ի ք րեական գ ործով :
( 14*) Եվ դ րան ից հետո, Վ. Սարգ սյան ը, բոլոր առու մ ն երով դ արձավ պետու թ յան մ եջ առաջին դ եմ ք ը, ք ան ի
որ Քոչարյան ը ն րա համ ար սով որական ֆ իգ ու ր է ր:
« Մ տորու մ ն եր « Պազ ոլին ի» - ից հետո» գ րք ից:
( 15*) w ik ipe dia ՀՀ Պետական ն ախ արար Վազ գ են
Սարգ սյան 05 մ արտի 1993 — 17 մ այիսի 1995
( 16*) Սակայն հաղ թ ան ակի պտու ղ ն երը վ այելելու համ ար Հայաստան ու մ պարտադ իր չէ ու ն են ալ արժ ան իք ն եր, դ րա համ ար բավ ական է ծն վ ել
Վազ գ են , իսկ
դ րան ից հետո հայտն վ ել ճ իշտ ժ ամ ան ակին և ճիշտ
տեղ ու մ : « Մ տորու մ ն եր « Պազ ոլին ի» - ից հետո» գ րք ից:
( 17*) Հայաստան ի պլուտոկրատական ք աղ աք ական
համ ակարգ ը` հիմ ն վ ած բռն ու թ յան , կոռու պցիայի, կամ այական ութ յան և , ամ են ագ լխ ավ որը, իրավ ական դ աշտից
դ ուրս է լիտայի գ ոյու թ յան վ րա, ես առաջարկու մ եմ
ան վ ան ել « վ ազ գ են իզ մ » : « Մ տորու մ ն եր « Պազ ոլին ի» - ից
հետո» գ րք ից:
( 18*) « Ես կռվ ած եմ » և « դ ուք , բոլորդ , ին ձ պարտական եք » խ ոսք երը հատկան շական են վ արձկան ին :
« Ա Մ ԵՆ Ի Ն Չ Ի ՐԱ Ր ԵՔ ԽԱ Ռ Ն ԵԼ» հոդ վ ածից:

63

( 19*) Ա ռաջին ան գ ամ Վազ գ են Սարգ սյան ը իր սիրած
զ բաղ մ ու ն ք ին ՝ ծեծին դ իմ եց դ եռեւ ս 1992թ . Խորհրդ արան ի պատերի մ ոտ. Ի ն չպես վ այել է բարձրաստիճ ան
պետական այրին , ն ա այդ փ որձն արեց կան ան ց
վ րա: « Մ տորու մ ն եր « Պազ ոլին ի» - ից հետո » գ րք ից:
( 20*) Մ ի մ արդ , որ թ ք ու մ է սեփ ական ժ ող ով րդ ի վ րա
ասելով ՝ « հարյու ր տոկոս է լ որ ըն տրեիք ՝ մ եկ է
իշխ ան ու թ յու ն ը չէ ին ք տալու » , ո՞ն ց կարող է
համ եմ ատվ ել, Մ ոն թ եյի, Լեոն իդ ի, հետ: ԴԱ ՎԻ Թ Մ ԵԾԱ ՀՈԳԻ
( 21*) Չ ն այած որ Վազ գ են Սարգ սյան ը ք իչ ավ ելի
ու շ ցին իկաբար հայտարարել է ր « Ըն դ դ իմ ու թ յու ն ը
100 տոկոս ձայն է լ ստան ար, ն րան իշխ ան ու թ յու ն
տվ ող չկար» ։ Վազ գ են Սարգ սյան 1996Թ . իսկ ն րա ըն կեր
Վան ո Սիրադ եղ յան ը Ա րշալու յս գ յու ղ ու մ 1996թ .
գ են երալ Մ ան վ ել Գրիգ որյան ի ծն ու ն դ ի հու լիսի 14- ին
արտահայտած բաժ ակաճ առու մ ասու մ է
որը
տեսագ րվ ել է ր ասու մ է « 600- 700 հոգ ի պետկ ա սպան եին ք ,
որ Վազ գ են ը գ ոհ մ ն ար » : Խոսք ը վ երաբերու մ է
Վազ գ են Մ ան ու կյան ի կազ մ ակերպած հան րահավ աք ին
Բաղ րամ յան ի վ րա: Բացառվ ած չէ ր, որ ապագ ա Հայոց
սպարապետ Վազ գ են Սարգ սյան ը բացակայեր իր
սան իկի` Մ ան վ ել Գրիգ որյան ի ծն ու ն դ ից: Եւ սպարապետի
հայրեն ասիրու թ յու ն ը ան գ ամ ն րան չստիպեց ելն եր
ու սաստեր իր ըն կերոջը` Վան ոյին , ժ ող ով րդ ի հասցեին
հն չ եցրած արտահայտոթ յու ն ն երի համ ար: ն ու յն իսկ
ն ա գ ով եստի խ ոսք եր է շռայլել ն րա ասելով ՝
« Վան ոն շարժ մ ան ասպետն ա: Բայց երբեք շարժ մ ան
Ռ ոբեսպիերը չի, Փառք Ա ստծու: Որով հետեւ ին չ ք ան
է լ ին ք ը դ աժ ան լին ի իր չ ափում ն երի մ եջ, մ եկ ա,
ին ք ը դ ահիճ չի » Վազ գ են Սարգ սյան 1996 թ : Մ ամ ու լ
( 22*) Շ ատ յու րօրին ակ վ արվ եց սպարապետն այն
երկրապահն երի հետ, որոն ք չ է ին
ըն դ ու ն ում
ն րա
վ եհութ յու ն ը և ստրկամ տորեն չ է ին
են թ արկվ ում
64

ն րան (խ ոսք ը չվ երահսկվ ող է լեմ են տն երի մ ասին է ).
փ աստորեն ն րան ք բոլորը պատերազ մ ից հետո հայտն վ եցին բան տու մ , շատերը` շին ծու գ ործերով : Ի ն չ
վ երաբերու մ է ն ոք արն երին , ապա սրան ց հետ սպարապետը վ արվ ու մ է ր շն երի պես: Հայտն ի է , որ
մ արդ կան ց
ծեծու ջարդ ը և տոտալ ստորացու մ ը ն րա
վ արչարարու թ յան հիմ ն ական սկզ բու ն ք ն է ր: « Մ տոր
ու մ ն եր « Պազ ոլին ի» - ից հետո» գ րք ից:
( 23*) Ն ախ ագ ահ` Լև ոն Տեր- Պետրոսյան ի վ ստահելի
ան ձան ցից մ եկը՝ ն ախ ագ ահական ան վ տան գ ու թ յան
ծառայու թ յան ը բարձրաստիճ ան պաշտոն յա պատմ ու մ
է , որ Լև ոն Տեր- Պետրոսյան ը ցան կան ալով ամ րապն դ ելով իր իշխ ան ու թ յու ն ը ՀՀՇ - ի մ ի շարք բարձրաստիճ ան
պաշտոն ն երի հետ որոն ց թ վ ու մ է ր ն աև Տեր- Հու սիկ
ք ահան ան և այլ հայտն ի դ եմ ք եր, 1995 թ վ ական ին
արդ են այդ առաջարկու թ յու ն ը շրջան առվ ու մ է ր ՀՀՇ - ի
ն եղ շրջան ակն երու մ : Ա յսին ք ն Հայաստան ի Հան րապետու թ յան Ա զ գ ային Խորհու րդ ու մ մ տցվ ելու է ր մ ի
օրին ագ իծ, որպեսզ ի Հայաստան ի
Հան րապետու թ յան
պետք է դ առն ա Թ ագ ավ որական երկիր, օրին ակ
ին չպես Հոլան դ իան , Բելգ ին ան , Շ վ եդ իան , Ի սպան իան
և մ ի շարք Եվ րոպական երկրն եր, որտեղ գ ործում
է մ իապետական համ ակարգ ը, և որտեղ մ ին չև այսօ ր
գ ործում է իշխ ան ական և արք այական դ ին աստիան ն երը: Ա յսին ք ն Հայաստան ի Հան րապետութ յու ն ը դ առն ում է ր Հայաստան ի Թ ագ ավ որութ յու ն , պարազ աբան ելով , որ այդ համ ակարգ ում երկիրը ավ ելի զ արգ ացու մ
կապրի ին չպես Եվ րոպական ն մ ան օ րին ակ պետութ յու ն ն երու մ : Հայկական Թ ագ ավ որութ յուն հետագ այում
կարող է հող ային և տարածք ային պահան ջն եր
ն երկայացն ել հարև ան պետութ յու ն ն երից, այսին ք ն
սա հստակ ն երկայացվ ելու է ր ժ ող ով րդ ին ին չպես
և արվ եց Սահմ ան ադ րութ յան օրեն ք ն երի փ ոփ ոխ մ ան
65

ժ ամ ան ակ: Ա յսին ք ն սա դ եռ մ եդ ալիոն ի այս երեսն
է , եթ ե շրջեն ք և տեսն են ք մ յու ս կող մ ը, ամ են ին չ
պարզ կդ առն ա: Ա յդ պիսով օրին ագ իծը գ եղ եցիկ կմ ատու ցվ ի հասարակու թ յան ը, որպես
Տիգ րան Մ եծի և
Ա շոտ Երկաթ ի ժ առան գ ու թ յու ն թ ող ած Հայկական
Թ ագ ավ որու թ յու ն սակայն մ ոտեն ալով երկրորդ կարեվ որ ագ ու յն ը հարցը, դ ա Ի շխ ան ական դ ին աստիան ն երը բացակայու թ յու ն ն է ր Հայաստան ի Թ ագ ավ որու թ յու ն ու մ , այսին ք ն ք ան ի ոչ մ եր օրերու մ չեն պահպան վ ել Հայ Ա րք այական կամ ն ախ արարական դ ին աստիան ն երի ժ առան գ որդ ն երը, ու ստի պետք է ն որ ձև ավ որել
այդ Ի շխ ան ական դ ին աստիան ն երը: Դա ամ են ակարև որ
հարցն է ր, որ շոշափ վ ու մ է ր, ազ գ ային հարցերը
մ ղ վ ու մ է ր երկրորդ պլան , կարև որը արագ հասն ել
գ ագ աթ ն ակետին , այսին ք ն բազ մ ել Հայոց Թ ագ ավ որական
գ ահին , որն է լ ին չպես բոլորս գ իտեն ք բոլոր
դ արաշրջան ն երու մ է լ Թ ագ ավ որական իշխ ան ու թ յու ն ը
ժ առան գ ական է , հորից ան ցն ու մ է որդ ու ն և այդ պես
շարու ն ակ: Ա յդ ն ու յն ը կարելի է ասել մ յու ս տիտղ ոսավ որ իշխ ան ն երի տարբերակու մ : Եվ Ա զ գ ային Խորհուրդ ում ն երկայվ ած հարցը ամ իջապես կհաստատվ ի
ք ան ի որ բոլոր պատգ ամ ավ որն երը կստան ան համ ապատասխ ան տիտղ ոսն եր և
սեփական հող ատարածք ն եր, և մ եր հայ ագ ահ Երեսփոխ ան ն երի տարբերակու մ
դ ա կլին եր կյան ք ի և սեփ ական շահերի ապահով վ ում
մ ին չ և կյան ք ի վ երջ, ն ու յն իսկ ավ ելի ն րա հաջորդ ող
սերու ն դ ն երն է լ ժ առան գ աբար կշարու ն ակեն այդ գ ործը
և կապրեն Ի շխ ան ական տիտղ ոսով և բարեկեցիկ կյան ք ով : Ա յսին ք ն օ րին ագ իծը Ա զ գ ային խ որհուրդ ու մ կգ տն եր դ րական գ ն ահատական և հարցը մ ն ու մ է ր բան ակցել պատգ ամ ավ որն երի հետ, որպեսզ ի բացասական
արտահայտութ յուն ն եր չլին են ն րան ց կող մ ից, ք ան ի

66

որ Ժող ով ու րդ ը կարող է և տարակու սել բացասական
մ ի արտահայտու թ յու ն ից: Ի սկ ամ են ակարև որ հարցը,
որը ն երկայացն ու մ եմ վ երջու մ , որպես ծան ր հրետան ի:
Դա Հայոց մ իապետի` Թ ագ ավ որի հարցն է , ք ան ի որ
Հայկական Թ ագ ավ որական դ ին աստիան ն երից չկան և
ժ առան գ որդ ն եր ու ստի մ ն ու մ է օծել ն որ Թ ագ ավ որական
Դին աստիա և այս հարցու մ հան դ ես է գ ալիս Ն որին
Մ եծու թ յու ն Լև ոն Տեր- Պետրոսյան ը: Ա յդ պիսով ն րան
Օծելով Ա մ են այն Հայոց Թ ագ ավ որ ( և ով գ իտե
հն արավ որ է , որ ան գ ամ սեփ ական ացն ի Տիգ րան Մ եծի
Ա րք այից- Ա րք ա տիտղ ոսը ) ն ա դ առն ու մ է Հայոց
Թ ագ ավ որական դ ին աստիայի շարու ն ակող ը: Դե
մ ն ացած ծրագ րերը ըն թ ացք ու մ կարելի է դ ասավ որել:
Լու յս Ա շխ արհ ,, Կեղ տոտ Խաղ ,, հատվ ած հոդ վ ածից
Վարդ ան Հով հան ն իսյան :
( 24*) Վազ գ են Սարգ սյան ը մ տերիմ ն երից մ եկին , որը
երբեմ ն բող ոք ու մ է ր երկրու մ
հսկայական թ երու թ յու ն ն երի համ ար, ն ա ասու մ է . « Ի ՞ն չ ես գ լու խ ս
տան ու մ , դ ու մ տածու մ ես` մ ին չև 70 տարեկան ը ես
չե՞մ հասցն ի Հայաստան ը
դ արձն ել
պետու թ յու ն » :
Զ արմ ան ալի է , բայց փ աստ` Սարգ սյան ը իրեն իրավ ու ն ք
է ր վ երապահել ցմ ահ իշխ ել պետու թ յան ը, իսկ թ ե
ին չ հիմ ուն ք ն երով , ք չ երը կարող են պատկերացն ել:
« Մ տորու մ ն եր « Պազ ոլին ի» - ից հետո» գ րք ից:
( 25*) Զ ան գ եք Հրան տին , ասեք ՝ թ ող գ ա, փ րչ ոտին
սատկացրել եմ ՝ ճակատին շարել եմ ՚,- ասու մ է ր
Ն աիրի Հուն ան յան ը: « Ա ռավ ոտ» օ րաթ երթ ի լրագ րող
Ա Ն Ն Ա Ի ՍՐԱ ՅԵԼՅԱ Ն Հոկտեմ բերի 27- ի ք րեական գ ործով
ցուցմ ու ն ք ից։
( 26*) « Վազ գ են Սարգ սյան ը հեն ց որպես « ռազ մ ական
առաջն որդ » ստեղ ծվ ել է , որպեսզ ի Մ ով սես Գորգ իսյան ը
կամ Վիտյա Ա յվ ազ յան ը չ դ առն ան հայկական ջոկատ-

67

ն երի ղ եկավ ար » : Ա Մ ԵՆ Ի Ն Չ Ի ՐԱ Ր ԵՔ ԽԱ Ռ Ն ԵԼ
« Ա զ ատամ տու թ յու ն » օրաթ երթ ու մ և « Ա զ գ ային
գ աղ ափ ար» :
( 27*) Շ ահու մ եան ի շրջան ը Ա րցախ ի
հիւ սիսարեւ մ տեան դ արպասն է , որի կարեւ որ ռազ մ ավ արական
ն շան ակու թ իւ ն ը շատ լավ է ր գ իտակցու մ շրջան ի
ղ եկավ արու թ իւ ն ը` Շ ահէ ն Մ եղ րեան ի գ լխ աւ որու թ եամ բ:
Շ ահէ ն ը ֆ իդ այական առաջն որդ է ր եւ գ լխ աւ որ շտաբը
պէ տք է որ լաւ գ իտակցէ ր ն րա ռազ մ ական կարող ու թ իւ ն ն երի չափ ն ու սահմ ան ը ու բացառիկ ռազ մ ավ արական
ն շան ակու թ իւ ն ու ն եցող շրջան ի պաշտպան ու թ եան կազ մ ակերպմ ան ծան ր գ ործը չբաչդ է ր մ իայն ն րա ու սերին ու
ին չպես մ իշտ` իրեն հեռու պահեր պատասխ ան ատւ ու թ իւ ն ից: բոլորով ին պատահական չէ , որ Յու ն իսի 12- ին ն ա
յայտն ու եց այն հով ւ ի վ իճ ակու մ , որի հօտը ցրեցին
սով ած գ այլերի ոհմ ակն երը, բայց ն րան ից ոչին չ չէ ր
կարելի պահան ջել, որով հետեւ տէ րը չէ ր ապահով ւ ել
ն րան գ այլխ եղ դ ն երով : 50 կիլոմ ետրան ոց ճ ակատի գ իծը
պահելու համ ար Շ ահէ ն ը երբեք 300 հոգ ու ց աւ ել զ ին վ ած
մ արտական ան ձն ակազ մ չի ու ն եցել: Մ եր դ իրք երի ու
պահակակէ տերի մ իջեւ գ ոյացել է ին ան պաշտպան
երկարաձիգ տարածք ն եր, որոն ցով թ շն ամ ին ցան կութ եան դ է պք ում կարող է ր ն երխ ու ժ ել շրջան ի խ որք ը:
Հաշու ի առն ելով իմ ոչ պաշտօ ն ական կարգ ավ իճակը`
ես չ է ի խ առն ւում տեղ ական ղ եկավ արու թ եան գ ործերին ,
սահմ ան ափակւու մ է ի խ որհուրդ ն երով , որոն ց պիտան իու թ իւն ը կախ ու ած է ր Շ ահէ ն ից: Ի ն ձ մ ն ու մ է ր ան ել
հն արաւ որը, իսկ շատ դ է պք երում ան հն արին թ ուացող
պաշտպան ութ եան բազ մ աթ իւ թ երութ իւ ն ն երը հրետան ու
ու ն պատակասլաց գ ործող ութ իւն ն երով հակակշռելու
համ ար: Շ րջան ի պաշտպան ու թ եան վ իճակը ան մ իջապէ ս
մ արտերու մ մ ան րակրկիտ ուսում ն ասիրելուց եւ այն
ան բաւարար գ տն ելու ց յետոյ երկու օ րով եկայ
68

Կեն տրոն ` հրետան ային զ ին ապաշար հայթ այթ ելու ու
շրջան ի պաշտպան ու թ եան վ իճ ակի մ ասին իմ ան ձն ական կարծիք ը կեն տրոն ի գ ործիչն երին յայտն ելու
համ ար: Հոկտեմ բերի վ երջերին իմ հան դ իպու մ ը
գ լխ աւ որ սպայակոյտի (կոմ իտէ ի) գ ործիչն երի հետ,
որոն ց մ օտ ես ն կատու մ է ի ան տարբերու թ իւ ն ու հակատրամ ադ րու ածու թ իւ ն իմ հարցադ րու մ ն երին , վ երջացաւ
ու ժ եղ վ իճ աբան ու թ եամ բ, որից յետոյ իմ եւ « Գու րգ են » ի
մ իջեւ « սեւ կատու » ան ցաւ : « Շ ահու մ եան ի պաշտպան ու թ իւ ն ը եւ կան խ որոշու ած ող բերգ ու թ իւ ն ը » Հոդ վ ածից
Փոխ գ ն դ ապետ, խ որհրդ ային բան ակի սպա, հրետան ավ որ
Դն եպրիկ Բաղ դ ասարյան ։ « Գու րգ են ը» ասելով ն ա
ն կատի ու ն եր Վազ գ են Սարգ սյան ին ։
( 28*) « Ա ն լռելի Զ ան գ ակատու ն … Ո՞վ ծախ եց
Շ Ա ՀՈՒՄ ՅԱ Ն Ը» htt p:/ / s ur handak .w ordpre s s .c om/
( 29*) Վազ գ են Սարգ սյան ը
իր այս
հատկու թ յամ բ
հսկայական կորու ստ հասցրեց պատերազ մ ի
սկզ բու մ :
Մ ի խ ոսք ով , մ ին չև 1992թ . օգ ոստոսը գ ործերը ռազ մ աճ ակատու մ վ ատթ արան ու մ
է ին , ք ան ի դ եռ
Վազ գ են
Մ ան ու կյան ը չն շան ակվ եց
պաշտպան ական ոլորտը
համ ակարգ ող պետական ն ախ արար: Ա յս ն շան ակում ից
ան մ իջապես հետո իրավ իճ ակը սկսեց
արմ ատապես
փ ոխ վ ել. Ա դ րբեջան ի տարածք ում
լռեցվ եցին
Զ ան գ եզ ու րը ռմ բակոծող
կրակային
կետերը,
իսկ
ավ ելի
ուշ իրական ացվ եց
Ա դ րբեջան ի Քելբաջար
շրջան ի
գ րավ մ ան փ այլու ն
գ ործող ութ յու ն ը: Բայց Սարգ սյան ը,
մ ն ալով պաշտպան ու թ յան
ն ախ արարի
աթ ոռին ,
շարուն ակու մ է ր վ ն աս տալ գ ործին , « Մ տորու մ ն եր
« Պազ ոլին ի» - ից հետո» գ րք ից:
( 30*) Վազ գ են ը ԿրԱ Զ - ի վ արորդ Մ ան վ ելին ասու մ
է ր` « Ա ն դ րան իկն ի՞ն չ է ր ք ո դ եմ » , է լ ի՞ն չ կարելի է
ն րա մ ասին ասել: Մ ի մ արդ , որ թ ք ու մ է սեփական
ժ ող ով րդ ի վ րա ասելով ՝ « հարյու ր տոկոս է լ որ
69

ըն տրեիք ՝ մ եկ է իշխ ան ու թ յու ն ը չէ ին ք տալու » ,
ո՞ն ց կարող է համ եմ ատվ ել, Մ ոն թ եյի, Լեոն իդ ի,
Շ ահեն Մ եղ րյան ի, Կոմ ան դ ոսի, Դարիբալտայան ի,
Վազ գ են Մ ան ու կյան ի, Սամ վ ել Բաբայան ի ու Հայրեն իք ի հարյու րավ որ ու հազ արավ որ իսկական հերոս
զ ին վ որն երի հետ, որոն ք կռվ ու մ է ին ու սեփ ական
ժ ող ով րդ ի կամ աղ ետի գ ոտու թ ալան ով զ բաղ վ ելու
մ ասին ան գ ամ մ տածելու ո՛չ ժ ամ ան ակ, ո՛չ է լ
մ տադ րու թ յու ն ու ն եյին : Դավ իթ Մ եծահոգ ի:
( 31*) Օրին ակ` ն ա
հսկայական վ ն աս
հասցրեց
Ա րծվ աշեն ան կլավ ի պաշտպան ու թ յան
և հան ձն մ ան
ժ ամ ան ակ: Ա յն տեղ ու ղ արկեց Երև ան ի փ ող ոցն երից
հավ աք վ ած ան փ որձ տղ ան երի, որոն ցից շատերը զ ոհվ եցին ( ճ շգ րիտ տվ յալն եր
կու ռք - սպարապետի ապաշն որհու թ յան վ երաբերյալ այսօր գ տն ել գ ործն ական ու մ
ան հն ար է , սակայն , որք ան հիշու մ են ական ատեսն երը, այն տեղ զ ոհվ եցին 25 ն որակոչիկն եր )
A Վազ գ են Սարգ սյան ը իր այս հատկու թ յամ բ
հսկայական
կորու ստ հասցրեց պատերազ մ ի
սկզ բու մ :
Մ ի խ ոսք ով , մ ին չև 1992թ . օգ ոստոսը գ ործերը ռազ մ աճ ակատում վ ատթ արան ում
է ին , ք ան ի դ եռ Վազ գ են
Մ ան ուկյան ը չն շան ակվ եց պաշտպան ական ոլորտը
համ ակարգ ող պետական ն ախ արար: Ա յս ն շան ակու մ ից
ան մ իջապես հետո իրավ իճ ակը
սկսեց
արմ ատապես
փոխ վ ել. Ա դ րբեջան ի տարածք ում լռեցվ եցին Զ ան գ եզ ու րը ռմ բակոծող կրակային կետերը, իսկ ավ ելի ուշ
իրական ացվ եց Ա դ րբեջան ի Քելբաջար շրջան ի գ րավ մ ան
փայլուն գ ործող ու թ յուն ը: Բայց Սարգ սյան ը, մ ն ալով
պաշտպան ութ յան ն ախ արարի
աթ ոռին , շարու ն ակու մ
է ր վ ն աս տալ գ ործին , « սպարապետը » եթ երում
ասում է , թ ե, իբր, ին ք ը գ լու խ չ հան եց, Վազ գ են
Մ ան ու կյան ը
կօգ ն ի
հասն ելու հաղ թ ան ակի, բայց

6:

ին ք ը թ իմ ից չի
հեռան ու մ , պիտի օգ ն ի և
այլն ,
և
այլն :« Մ տորու մ ն եր « Պազ ոլին ի» - ից հետո» գ րք ից:
( 32*) Ի ն չ վ երաբերու մ է փ ող ոցն երու մ երիտասարդ ն երի որսին և ն րան ց հարկադ րաբար ճ ակատ ու ղ արկելու ն , ապա այդ մ ասին պետք է արտահայտվ եմ
առան ձին : Ա յն , որ դ ա պետական իշխ ան ու թ յան կող մ ից ծայրահեղ ական ու թ յու ն է և կամ այական ու թ յու ն ,
իմ կարծիք ով , ոչ մ եկի
մ եջ
կասկած
առաջացն ել
չի կարող : Սակայն այդ կամ այական ու թ յու ն ը
երկրի
համ ար չէ ր կարող ան հետև ան ք մ ն ալ. Հայտն ի է , որ
սպարապետի խ և ավ արք ու թ յու ն ը հրահրեց
տղ ամ արդ կան ց մ ասսայական
փ ախ ու ստն եր երկրից, մ ի
խ ոսք ով , Հայաստան ը
այդ ժ ամ ան ակից ձեռք բերեց
ն աև լու րջ ժ ող ով րդ ագ րական խ ն դ իր: Բն ակչու թ յան
մ ասսայական արտահոսք ը հեն ց այդ ժ ամ ան ակ սկսվ եց
( հասկան ալի է , որ բն ակչու թ յան արտահոսք ը մ իայն
Սարգ սյան ի ծառայու թ յու ն ը չէ , ք ան ի որ գ ոյու թ յու ն
ու ն եին լու րջ սոցիալ- տն տեսական պատճ առն եր, իսկ
ն ա ըն դ ամ են ը մ իայն գ րգ ռեց դ րան ք և հետագ այու մ
արդ յու ն ավ ետ կերպով խ թ ան եց): Շ ատերը չեն հիշու մ
և , հավ ան աբար, շատերին չ դ իպավ այս
ող բերգ ու թ յու ն ը, սակայն
իրական ում դ րութ յու ն ը իրոք ան տան ելի է ր: Պատահել է , որ ամ ու սն ացած տղ ամ արդ ը
դ ու րս է եկել տն ից և ան հետ կորել, որոն ու մ ն երը
արդ յուն ք չեն
տվ ել, իսկ մ եկ շաբաթ ան ց
վ երադ արձել է Ղ արաբաղ ից, սակայն ` դ ագ աղ ում : Մ ի խ ոսք ով , սպարապետի ք աղ աք ական ու թ յու ն ը զ ին վ ած ու ժ երի համ ալրմ ան համ ար հազ արավ որ հայ
օջախ ն եր
մ արեց: Ա յսօ ր ան վ իճ ելիորեն կարելի է հաստատել,
որ հայկական կող մ ը ղ արաբաղ յան հակամ արտու թ յուն ում կարող է ր ու ն են ալ 2000- 2500 զ ոհ, այն
դ եպք ու մ , երբ ն րան ց թ իվ ը վ երջն ական արդ յու ն ք ու մ
կազ մ ում
է 7000: « Մ տորում ն եր « Պազ ոլին ի» - ից հետո»
71

( 33*) Լու յս Ա շխ արհ կայք ից ԳՐԱ Ռ ՈՒՄ Ն ԵՐ Մ ԵՌ ՅԱ Լ
ՏՆ Ի Ց Ա ՐԹ ՈՒՐ Մ ԿՐՏՉ ՅԱ Ն Ի ՈՂ ԲԵՐԳՈՒԹ ՅՈՒՆ Ը:
( 34*) Հայկական բան ակը ն րա ղ եկավ արմ ան օրոք
բացահայտ բռն ու թ յու ն ն երի, կոռու պցիայի և կամ այական ու թ յան օրրան է ր: Ա յդ
տարին երին ան խ տիր
բոլոր զ որամ ասերու մ կայացել է ր « զ ոն ն այող ի »
ին ստիտու տը: « ՔԵԶ ՀԱ Մ Ա Ր ԿՈՒՌ Ք Մ Ի ՍՏԵՂ ԾԻ Ր» Մ Ա Ս ԵՐՐՈՐԴ ՎՐԵԺ Ա Ռ Ա ՔԵԼՅԱ Ն
( 35*) Ն որան կախ Հայաստան ի պատմ ու թ յան ըն թ ացք ու մ ող բերգ ու թ յու ն ն երի մ ասին խ ոսելիս
պետք է
սկսել « սեփ ական աշն որհու մ » կոչվ ող խ այտառակ
կող ոպու տից, երբ
կարճ ժ ամ ան ակամ իջոցու մ համ աժ ող ով րդ ական ու ն եցվ ածք ը դ արձավ մ ի ք ան ի հոգ ու
սեփ ական ու թ յու ն ՝ հան գ ած լու յսերի ք ող ի
տակ:
ԳՐԱ Ռ ՈՒՄ Ն ԵՐ Մ ԵՌ ՅԱ Լ ՏՆ Ի Ց
( 36*) Տես Հոկտեմ բերի 27- ի ք րեական գ ործի
մ եղ ադ րյալ Ն աիրի Հու ն ան յան ի ցու ցմ ու ն ք ը:
( 37*) պատերազ մ ի տարին երին խ րամ ատի այս կող մ ու մ կռվ ող մ եր զ ին վ որին զ են ք ը հասցն ելու փ ոխ արեն ` այն
վ աճ առել
է թ շն ամ ու ն ՝ ապահով ելով
բուդ ոն երի, գ ասպարյան վ ով ան երի, ջհան գ իրյան ն երի
ան պատժ ելիութ յան հետև ան ք
լկտիու թ յու ն ը: Լու յս
Ա շհարհ ԳՐԱ Ռ ՈՒ Մ Ն ԵՐ Մ ԵՌ ՅԱ Լ Տ Ն Ի Ց Ա ՐԹ ՈՒ Ր
Մ ԿՐՏՉ ՅԱ Ն Ի ՈՂ ԲԵՐԳՈՒ Թ ՅՈՒ Ն Ը
( 38*) Ի ն չ պես տեսն ում են ք ` ո՜չ սպարապետի, ո՜չ
է լ կու ռք ի հոտ ն րան ից ան գ ամ չ ի գ ալիս, սակայն
համ աձայն հայկական ավ ան դ ապաշտու թ յան ` դ ա
պարտադ իր է լ չէ : « Մ տորու մ ն եր « Պազ ոլին ի» - ից հետո»
( 39*) ԿրԱ Զ - ի վ արորդ Մ ան վ ելին ասում է ր`
« Ա ն դ րան իկն ի՞ն չ է ր ք ո դ եմ » , է լ ի՞ն չ կարելի է
ն րա մ ասին ասել: Մ ի մ արդ , որ թ ք ու մ է սեփական
ժ ող ով րդ ի վ րա ասելով ՝ « հարյուր տոկոս է լ որ
ըն տրեիք ՝ մ եկ է իշխ ան ու թ յուն ը չ է ին ք տալու » ,
72

ո՞ն ց կարող է համ եմ ատվ ել, Մ ոն թ եյի, Լեոն իդ ի, Շ ահեն
Մ եղ րյան ի, Կոմ ան դ ոսի, Դարիբալտայան ի, Վազ գ են
Մ ան ու կյան ի, Սամ վ ել Բաբայան ի ու Հայրեն իք ի
հարյու րավ որ ու հազ արավ որ իսկական հերոս զ ին վ որն երի հետ, որոն ք կռվ ու մ է ին ու սեփ ական ժ ող ով րդ ի
կամ աղ ետի գ ոտու թ ալան ով զ բաղ վ ելու մ ասին
ան գ ամ մ տածելու ո՛չ ժ ամ ան ակ, ո՛չ է լ մ տադ րու թ յու ն ու ն եյին : ԴԱ ՎԻ Թ Մ ԵԾԱ ՀՈԳԻ Ն
( 40*) Մ եջբերու մ մ ամ ու լից « Ա րամ կոչեցիալի համ ար
եղ բորը
կորցն ելու ց հետո ավ ելի ձեռն տու Է գ ոն ե
պահպան ել եղ բոր « հերոսի » կերպարը, որ պարտադ րվ ել Է
ժ ող ով րդ ին , որը իրեն ց ող ջ
գ երդ աստան ի
ապահով վ ու թ յան , առաջխ աղ ացմ ան , ըն դ հան րապես
ապրելակերպի գ րավ ական ն Է , ք ան թ ե ան մ իտ ք այլերով այդ եղ բոր իրական կերպարի բացահայտմ ան
պատճ առը դ առն ալ, խ այտառակվ ել այդ պիսով , դ ավ աճ ան ի ան ու ն վ աստակել, կորցն ել ամ են ին չ մ ի
խ ոսք ով : Ի սկ այդ պիսի բացահայտմ ան կարող Է գ ն ալ
մ իայն Լև ոն ական ն ախ կին ոհմ ակը, որոն ք այդ
Ա րամ ից ավ ելի լավ գ իտեն ն րա եղ բոր ին չ ու
ին չ պիսին լին ելը, և Վան ոն դ եռ Ա րամ ի վ արչ ապետ
եղ աց ժ ամ ան ակ Է ր հոխ որտացել ն րա երեսին , որ
լեզ ուն ու ձեռք երը կարճ ան ի իր դ եմ , եթ ե չ ի
ու զ ում , որ ժ ող ով ուրդ ը Եռաբլուրից « վ տարի » իր
եղ բորը »
( 41*) Հայ մ արդ ը, որի երակն երով հոսու մ է
արիական արյուն , չ ի կարող թ ալան ել, սպան ել: Դրան ք
հայեր չ են : Հայ մ արդ ը չ ի կարող թ ալան ի իր տուն ը,
հայրեն իք ը, իր եղ բորը, ք րոջը, թ եկու զ թ շն ամ ու ն : Լու յս
Ա շխ արհ Հոդ վ ած Ի Ն Չ ՈՒ ՍՊԱ Ն ԵՑԻ Ն Մ ՈՆ Թ ԵԻ Ն , ԲԱ ՅՑ
ԿԵՆ ԴԱ Ն Ի Թ ՈՂ ԵՑԻ Ն « ԳԵՆ ԵՐԱ Լ» Մ Ա Ն ՎԵԼԻ Ն

73

( 42*) Ով են գ են երալն եր մ ան վ ելն երը ու սեյրան երը:
Սրան ք այն տական ք ն երն են , որոն ք ղ եկավ արվ ու մ է ին
բռն աբարվ ած ըն տրու թ յու ն ն երի ասպետ սարգ սյան
վ ազ գ են ի կող մ ից: Մ ան վ ելը պատերազ մ ու մ պատժ իչ
գ ործող ու թ յու ն ն երի եվ թ ալան ի գ լխ ավ որ ասպետն է ր,
թ ալան ի համ ից մ եծ ախ որժ ակը բացելով , մ եկ գ իշերվ ա
մ եջ թ ալան եց ու իրեն ով արավ ն ախ կին է ջմ իածն ի
շրջան ի ու ք աղ աք ի ձեռն արկու թ յու ն ն երը: Շ ան տաժ ի ու
ռեպրեսիան երի են թ արկելով ժ ող ով րդ ին մ եկ գ իշերվ ա
մ եջ դ արձավ ն ախ կին է ջմ իածին ի շրջան ի տերն ու
դ արձավ մ իլիոն ատեր: 1996թ . Կեղ ծվ ած ըն տրու թ յու ն ն երի
գ լխ ավ որ հերոսն : Ա րդ են 1998թ . պետական հեղ աշրջմ ան
գ լխ ավ որ հերոսն երից մ եկն , որը կատարեց Վազ գ են
Սարգ սյան ը: 1999թ . հոկտեմ բերի 27ից հետո ան ցավ
Քոչարյան ի կող մ ը եվ մ ոռացավ կն ք ահայր Վազ գ են ին :
Լու յս Ա շխ արհ Հոդ վ ած Ի Ն Չ ՈՒ ՍՊԱ Ն ԵՑԻ Ն Մ ՈՆ Թ ԵԻ Ն ,
ԲԱ ՅՑ ԿԵՆ ԴԱ Ն Ի Թ ՈՂ ԵՑԻ Ն « ԳԵՆ ԵՐԱ Լ» Մ Ա Ն ՎԵԼԻ Ն
( 43*) ԲԱ Զ Մ Ա Թ Ի Վ... ԲԱ Զ ՈՒՄ Ա ՅԼ Ա ՅԼԱ Ն ԴԱ ԿՈՒԹ ՅՈՒՆ Ն ԵՐ ու թ ող տվ ու թ յու ն ն եր վ ազ գ են սարգ սյան կոչեցյալ
խ ու ժ ան ի կող մ ից հասցրել է ին ն րան , որ լեվ ոն ի
հեռան ալուց
հետո գ րեթ ե ոչ ին չ
չփ ոխ վ եց, ո՛չ մ ի
արդ արութ յուն չ եղ ավ , ո՛չ մ ի դ յուզ ն ին չ լավ
բան չ զ գ ացվ եց Հայաստան ու մ , ք ան ի դ եռ այդ
ան իծյալ դ եբիլը իր զ ոռբայու թ յուն ն է ր ք շու մ . Մ իայն
այն , որ հայկական կլիչ կայավ որ մ աֆ իոզ ն երն սկսել
է ին վ ախ են ալ վ ազ գ են ից, երբ վ ազ գ են ը վ երադ արձավ
Ա Մ Ն - ից. Ժող ով ուրդ ի մ եջ խ ոսոկցու թ յու ն ն եր է ին
պտտվ ու մ , թ ե Ա Մ Ն - ում վ ազ գ են ին լավ հուպ են
տվ ել ու հիմ ա հետ է եկել ու հարու ստն երին
ստիպում է մ ի ք իչ իրեն ց կոռեկտ պահել ու ն աև
ստիպում է ն րան ց, որ Հայաստան ի բյու ջեն փ ող
մ տցն են . Բայց չան ցած մ ի երկու ամ իս, սպան եցին .
Դե մ տածեք , թ ե ու՞մ է ր ձեռն տու ն րա մ ահը.
74

Ա վ ելի մ եծ սրբապղ ծու թ յու ն , ք ան Վազ գ են ին հերոս
հայորդ ին երի կող ք ին կամ ն րան ցից բարձր դ ն ելը՝
չեմ պատկերացն ու մ : Մ եր ու ժ երի այդ ո՞ր ռազ մ ական հաջող ու թ յու ն ն է ն ախ աձեռն ել կամ ղ եկավ արել
« սպարապետը» : Ն րա ամ են ամ եծ ռազ մ ական հաջող ու թ յու ն ն այն է ր որ Ա րծվ աշեն ն հան ձն ելու ն ախ որդ օրը
ի լու ր ամ են ք ի հայտարարեց, որ մ են ք այն տեղ
բավ արար ու ժ եր ու ն են ք ու կպահեն ք մ ին րև վ երջ:
Քան ի՞ թ շն ամ ի է ըն կել (մ երոն ց չհաշվ ած) ն րա
արձակած գ ն դ ակից և առհասարակ ըն կե՞լ է արդ յոք :
Թ շն ամ ու և հհշ- ի
դ եմ կռիվ տվ ած
որև է հայ
մ արտիկ (իսկ մ երոն ք իսկապես կռվ ու մ է ին երկու
ճ ակատով ) չկա, որ հհշ- ն ն երկայացն ող « սպարապետին » մ արդ ատեղ դ ն ի: Դավ իթ Մ եծահոգ ի:

Նաի ր ի Հ ո ւնանյանը դ ա վեր ջի ն վր ի ժառ ո ւն
էր , ք անզ ի ժո ղ ո վո ւր դ ը չ գ նահ ատ եց ՝ նր ան
անվանելո վ դ ավաճան, խ ար անելո վ
մար դ աս պանի պի տ ակ ը : Իս կ դ ժվար թե գ տ նվի
մեկ ը , ո ր ը ց անկ անա դ առ նալ դ ավաճան ո ւ
թշնամի : ԳՀ © Ա Ռ
Վազ գ են Սար գ ս յաններ ի պատ ճառ ո վ է, ո ր
ժո ղ ո վր դ ի ար գ անդ ը ծ նո ւմ է
Նաի ր ի
Հ ո ւնանյաններ : ԳՀ © Ա Ռ

75

Ա Ֆ ՈՐ ԻԶՄ ՆԵՐ ԵՎ Մ ՏՔ ԵՐ
1.Բարոյական , առաք ին ի մ արդ ը չի կարող հան ցագ ործի հետ ըն կեր
լին ել: ԳՀ © Ա Ռ
2.Ա ն հատապաշտու թ յամ բ տառապող մ արդ ը, ու ն ակ
տարբերել հան ցագ ործին ՝
հերոսից: ԳՀ © Ա Ռ

չէ

3.Հայոց ք սան տարին երի
պատմ ու թ յու ն ը կեղ ծեցին
մ իայն հան ցագ ործն երը, որով հետև իրեն ց
հան ցան ք ն երի սկիզ բը
այն տեղ ից է սկսու մ : ԳՀ © Ա Ռ
4.Վազ գ են Սարգ սյան ը հայոց պատմ ու թ յան մ եջ ամ են ամ եծ
ոճ րագ ործն
է , ք ան զ ի ն ու յն իսկ մ եռած
ժ ամ ան ակ շարու ն ակու մ
է ոչն չացն ել ազ գ ային
արժ եք ն երը: ԳՀ © Ա Ռ
5.Քաղ աք ական պոռն իկ է ն ա,
սու տ է խ ոսու մ : ԳՀ © Ա Ռ

ով

1.Բարոյական ու թ յու ն ը խ ոսք ով
արվ ած գ ործերով : ԳՀ © Ա Ռ

չ են

ժ ող ով րդ ի ան ու ն ից
ապացու ցում , այլ

2.Շ ող ոք որթ մ արդ ը ան ըն դ ուն ակ է բարի գ ործեր ան ե:
ԳՀ © Ա Ռ

3.Ըն կերոջը դ ավ աճան ող
սպասեք : ԳՀ ©Ա Ռ

մ արդ ուց

լավ

բան մ ի

4.Սրիկան եր են ն րան ք , որոն ք կեղ ծու մ են պատմ ու թ յու ն ը, ք ան ի որ ան ձն ական շահեր
ուն են : ԳՀ © Ա Ռ

5.Ա գ ահ և բռն ակալ մ արդ ը
լին ել: ԳՀ © Ա Ռ

76

հայրեն ասեր

չ ի կարող

6.Մ արդ ու ն գ ն ահատու մ
են ն րա արվ ած գ ործերով ,
ոչ թ ե ն րա մ ասին սու տ, հորին վ ած
պատմ ու թ յու ն ն երով : ԳՀ © Ա Ռ

7.Հայաստան ի վ երջին ք սան տարին երի պատմ ու թ յու ն ը մ եծ
հետք է թ ող ն ելու եկող սերու ն դ ն երի վ րա,
ք ան զ ի սու տ հերոսացվ ած կու ռք երը ն րան կրն կակոխ
հետև ելու են : ԳՀ © Ա Ռ

8.Համ աշխ արհային պատմ ու թ յան մ եջ գ են երալն երը
համ արվ ու մ են բան ակի
և հաղ թ ան ակն երի խ որհրդ ան իշ, իսկ Հայաստան ու մ ՝ ան բարոյական ու թ յան ու
հան ցագ ործու թ յան : ԳՀ © Ա Ռ
9.Ի սկական Սպարապետը չի կարող հան ցագ ործ զ ին ակիցն եր ու ն են ալ, իսկ հան ցագ ործն է լ չի կարող
բարոյական ու ն վ իրյալ մ արդ լին ել: ԳՀ © Ա Ռ
10. Եթ ե գ են երալն երը պն դ ու մ են , որ « սպարապետը»
իրեն ց զ ին ակիցն
է , ապա դ ա ն շան ակու մ է , որ
այդ սպարապետը ն ու յն ք ան ան բարոյական է , որք ան
իրեն ք : ԳՀ © Ա Ռ

11.Բան ակ
ն ութ յամ բ

չծառայած
մ արդ ը
զ բաղ վ ել: ԳՀ © Ա Ռ

12.Զ ին վ որի հոգ սերով չ ապրող
թ շն ամ ուց վ ատ է : ԳՀ © Ա Ռ

չի

կարող

բան ակաշի-

« հրամ ան ատարը »

13.Հարստութ յու ն կուտակող գ են երալին
Հուն ան յան ը կփ րկի: ԳՀ © Ա Ռ

մ իայն

Ն աիրի

14.Հայաստան ու մ
ժ ող ով ու րդ ն է ծառայու մ պատգ ամ ավ որին , ոչ թ ե պատգ ամ ավ որը՝ ժ ող ով րդ ին : ԳՀ ©
ԱՌ

15.Հայաստան ում
իշխ ու մ
են
ն րան ց
խ ոսք ը երբեք արժ եք
համ ար: ԳՀ © Ա Ռ
77

պոռն իկն երը, ք ան զ ի
չ ու ն ի, ան գ ամ իրեն ց

16.Հայաստան ու մ
ըն դ դ իմ ու թ յու ն ը
դ իմ ու թ յու ն ն է : ԳՀ © Ա Ռ

իշխ ան ու թ յան

17.Ն աիրի Հու ն ան յան ը ժ ամ ան ակակից
ու թ յան Թ եհլերյան ն
է : ԳՀ © Ա Ռ

Հայոց պատմ -

18. Եթ ե չլին եր Ն աիրի Հու ն ան յան ը, ապա
ժ ամ ան ակը կծն եր մ եկ ու րիշ վ րիժ առու , որպեսզ ի
պատժ եր ազ գ ադ ավ տական ք ին : ԳՀ © Ա Ռ
Ա ֆ ո ր ի զ մներ ի Շ ար ո ւնակ ո ւթյո ւնը կ ր ո ղ եք
տ ես նել Գենենի Ա ռ աք ելի « Թի ր ախ ի ն » գ ր ք ո ւմ

гïáõÏ ßÝáñѳϳÉáõÃÛáõÝ »Ù áõ½áõ٠ѳÛïÝ»É
Ù³ñ¹Ï³Ýó, áñáÝù ³ç³Ïó»É »í û·Ý»É »Ý ³Ûë
÷³ëï³í³í»ñ³·ñ³Ï³Ý ÝÛáõÃÁ Ëùµ³·ñ»Éáõ ѳٳñ:
гïáõÏ ÞÝáñѳϳÉáõÃÛáõÝ Ê. ê. , Ø. Ð., ì.Ð., Ø.ä.,
ê. Ø.: ÞÝáñѳϳÉáõÃÛáõÝ, ÙÇ ËáõÙµ ³½³ï³Ù³ñïÇÏÝ»ñÇÝ, ÷³ëï³·ñ³Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ, ¸³íÇÃ
ػͳÑá·áõÝ, ²½³ï³Ù³ñïÇÏÇ ÐÇß³ï³Ï³ñ³Ý
γÛùÇÝ, ÈáõÛë ²ß˳ñÑ Ï³ÛùÇÝ, Surhandak.Wordpress.com γÛùÇÝ, ²½·³ÛÇÝ ·³Õ³÷³ñ, ³Ùë³·ñÇÝ,
²½³ï³Ù³ñïÇÏ` Éñ³·ñáÕ ì³ñ¹³Ý ÐáíѳÝÝÇëÛ³ÝÇÝ
·ñùÇ Ó»í³íáñÙ³Ý »õ ïå³·ñáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ:
¶»Ñ»ÝÇ

²é³ù»É

76

ՑԱ ՆԿ
1 .................ՀԵՂ Ի Ն Ա ԿԻ ԽՈՍՔԸ
2..................ՈՎՔԵՐ Է Ի Ն Մ ԵՂ Ա ՎՈՐ ՀՈԿՏԵՄ ԲԵՐԻ 27- Ի
...................................................................ՀԱ Մ Ա Ր
7..................ՈՎ Է Ր ՎԱ Զ ԳԵՆ ՍԱ ՐԳՍՅԱ Ն Ը
12................Ռ Ա Զ Մ Ա ԿԱ Ն ՀԵՂ Ա Շ ՐՋ ՈՒՄ
16................ՎԱ Զ ԳԵՆ Ի ԴԵՄ Ի ՐՃ ՅԱ Ն Ի Մ Ի ՈՒԹ ՅՈՒՆ Ը
18................ՎԱ Զ ԳԵՆ Ի ԳՈՐԾՈՒՆ ԵՈՒԹ ՅՈՒՆ Ը Ա ՐՑԱ ԽՅԱ Ն
.......................................................................ՊԱ Տ.
24............... ՎԱ Զ ԳԵՆ ՍԱ ՐԳՍՅԱ Ն Ի ԳՈՐԾՈՒՆ ԵՈՒԹ ՅՈՒՆ Ը
...............................................ՊԱ ՏԵՐԱ Զ Մ Ի Ց ՀԵՏՈ
29...............ՎԱ Զ ԳԵՆ Ն ՈՒ ՎԱ Ն ՈՆ
33...............Ի Ն Չ Ն ՊԱ ՏԱ Կ ՈՒՆ ԵՐ ՎԱ Զ ԳԵՆ Ի ՀԵՐՈՍԱ ՑՈՒՄ Ը
37...............ՀՈԿՏԵՄ ԲԵՐԻ 27 - Ի ՀԵՏԵՎԱ Ն ՔՆ ԵՐԸ
43...............Ն աիրի Հու ն ան յան ի ցու ցմ ու ն ք ը Հ- ի 27- ի
...................................................ք րեական գ ործով
49...............Ն ԵՐԱ ԾՈՒԹ ՅՈՒՆ
65...............Ա ՖՈՐԻ Զ Մ Ն ԵՐ ԵՎ Մ ՏՔԵՐ
66.............. | ՑԱ Ն Կ

Հ եղ ի նակ այի ն ի ր ավո ւնք ներ ի ի ր ավո ւնք ներ ը
պատ կ անո ւմ են
դ ր ա հ եղ ի նակ ի ն՝
Գեհ ենի
Ա ռ աք ելի ն: Գր ք ո ւմ տ եղ գ տ ած
նյո ւթեր ը պաշտ պանված են Հ եղ ի նակ այի ն
ի ր ավո ւնք ո վ
G E H E NI AR AQE L © 2014
g eh en iaraq el@h o tmail.c o m

77

ԳԵՀԵՆԻ

ԱՌԱՔԵԼ