You are on page 1of 12

N O A M C H O M S K Y

D E MO K R A C J A
W
N E O L I B E R A L I Z MI E
TEZY I RZECZYWI STO












77
Zielona Gra 2002
2
DEMOKRACJA W NEOLIBERALIZMIE Tezy i rzeczywisto
Zwycistwo Ameryki w Zimnej Wojnie byo te zwycistwem pewnego systemu zasad politycznych i
ekonomicznych: demokracji i wolnego rynku. Te zasady s fal przyszoci, ktrej Ameryka jest
zarazem stranikiem jak i wzorem do naladowania. Cytuj tu szanowanego amerykaskiego komentato-
ra politycznego, ale wizerunek ten jest powszechnie akceptowany na caym wiecie i oglnie przyjmowa-
ny jako suszny nawet przez krytykw. Ten pogld zyska sobie nazw doktryny Clintona, ktra gosi,
i now misj USA jest utrwali zwycistwo demokracji i otwartego rynku. Ci, ktrzy chc zrozumie
czym s zwyciskie zasady, polityczne i ekonomiczne, nie poprzestan tylko na poznaniu treci przeka-
zywanych przez rda propagandowe, ale bd chcieli rwnie sprawdzi jak one funkcjonuj w rzeczy-
wistoci. Szczeglnie pouczajce moe by zbadanie jak te zasady s wprowadzane w ycie tam, gdzie
wpyw Stanw Zjednoczonych jest najwikszy. Ameryka aciska zdaje si by idealnym polem dowiad-
czalnym, a zwaszcza obszar Karaibw w Ameryce rodkowej, na ktrym Amerykanie prawie przez wiek
nie mieli liczcego si rywala. I tak si skada, e jest to jednoczenie jeden z najbardziej dowiadczonych
przez terror, bied i zniszczenie rejon wiata. Sytuacja w jakiej znajdowa i nadal znajduje si ten obszar,
udziela nam poytecznej lekcji o politycznych i ekonomicznych zasadach, zwizanych z... fal przyszo-
ci.
Krucjata Waszyngtonu na rzecz demokracji zostaa na nowo rozpoczta podczas prezydentury
Reagana. Najwyej oceniania praca krytyczna na temat tej kampanii zostaa napisana przez Thomasa
Carothersa, ktry opisuje j z perspektywy czowieka z wewntrz pracownika reaganowskiego Depar-
tamentu Stanu. Carothers uwaa, e intencje Waszyngtonu, aby promowa demokracj byy szczere, ale
poniosy fiasko. Co wicej, w Poudniowej Ameryce, tam gdzie wpyw Waszyngtonu by najmniejszy,
moemy zaobserwowa prawdziwy postp w rozwoju demokracji. Administracja Reagana gorco temu
zaprzeczaa, by pniej przypisa sobie najwiksz zasug, gdy proces ten okaza si by nie do po-
wstrzymania. Tam gdzie wpyw Waszyngtonu by najwikszy, rozwj demokracji najsabszy. Carothers
podsumowujc, pisze i Stany Zjednoczone staray si utrzyma zastany porzdek w tych krajach gdzie
panowa system zupenie... niedemokratyczny i unikn zmian wywoanych populistyczn propagan-
d. Tak samo jak we wczeniejszych latach, Waszyngton wybra prodemokratyczne rozwizania jako
sposb powstrzymywania najbardziej radykalnych zapdw. Wprowadza tylko i wycznie ograniczone
reformy, ktre nie niosy z sob ryzyka naruszenia tradycyjnych struktur wadzy, z ktrymi USA byy
sprzymierzone od dawna.
Ta konkluzja pokazuje nam wyranie zasady i program polityczny, ktre zwyciyy. Ale Carothers nie
pyta o to, jak Waszyngton utrzyma tradycyjn struktur wadzy w wysoce niedemokratycznych spoe-
czestwach. Nie jest te jego gwnym celem opisywanie brutalnych, terrorystycznych wojen, ktre
zaowocoway setkami tysicy torturowanych i zabitych, milionami uciekinierw, prawdopodobnie
nieodwracalnymi zniszczeniami wojen, wymierzonych rwnie przeciwko Kocioowi, ktry sta si
wrogiem w momencie wyboru opcji wspierania biednych i prbowa pomc im odegra jak rol w
biecych wydarzeniach. Jest wicej ni symbolicznym fakt, i ta straszna dekada lat osiemdziesitych
zacza si mordem na arcybiskupie i skoczya si zabiciem szeciu jezuickich intelektualistw. W
obydwu przypadkach dokonay tego, wspierane przez rzd, siy terrorystyczne, uzbrojone i wytrenowane
przez zwycizcw krucjaty dla demokracji. Ale tego typu fakty nigdy nie przejd do historii, gdy ona jest
zawsze tworzona przez stron zwycisk.
Podczas Zimnej Wojny takie dziaania byy usprawiedliwiane rzekomym zagroeniem amerykaskiego
bezpieczestwa ze strony Zwizku Radzieckiego. Po Zimnej Wojnie sposb prowadzenia polityki nie
uleg prawie adnej zmianie, inne s tylko preteksty. Przykad Kuby jest tu typowy. Trudno si nie zgo-
dzi z reakcj meksykaskiego dyplomaty, kiedy Kennedy stara si zorganizowa wspln akcj prze-
ciwko Kubie po klsce w Zatoce wi. Meksyk nie byby w stanie si przyczy, poniewa jeli publicz-
nie zadeklarujemy, i Kuba stanowi zagroenie dla naszego bezpieczestwa, 14 milionw Meksykanw
umrze ze miechu. Dua cz opinii publicznej przyja to trzewiej ni yczyaby sobie tego admini-
stracja Kennedyego. Co wicej, oficjalna decyzja o obaleniu rzdw Castro zostaa podjta w 1960 roku,
kiedy nie nastpio jeszcze jakiekolwiek zblienie kubasko-radzieckie. Kiedy Rosjanie odeszli, wysiki, by
obali Castro nasiliy si. Oficjalne fakty s nie do obalenia, przez 30 lat bronilimy si przed mack
sowieckiej potgi prbujcej nas udusi. Jest to imponujcy przykad lojalnoci intelektualnej kultury
wobec doktryn wiary.
Ogoszeniu doktryny Clintona towarzyszyy dramatyczne wydarzenia na Haiti spowodowane dziaal-
noci administracji prezydenckiej. Mog one suy jako doskonay przykad ilustrujcy fal przyszo-
ci. Jako e jest to przypadek, ktry uwaam za najwyrazistszy, bdzie uczciwiej jeli go opisz. To
prawda, wybranemu prezydentowi Haiti pozwolono powrci. Ale dopiero po tym jak jego organizacj
3
poddano trzem latom terroru przez siy blisko zwizane z Waszyngtonem. I dopiero wtedy prezydentowi
Aristide pozwolono na gwatowny zwrot ku demokracji i kapitalizmowi, jak jego gwny poplecznik w
Waszyngtonie opracowa ju szczegowy proces ucywilizowania kopotliwego ksidza. Warunkiem jego
powrotu bya akceptacja programu gospodarczego, ktry ukierunkowa polityk haitaskiego rzdu na
potrzeby spoeczestwa obywatelskiego, a w szczeglnoci sektora prywatnego, zarwno krajowego jak
i zagranicznego. Amerykascy inwestorzy s podstaw haitaskiego spoeczestwa obywatelskiego,
sytuujc si tu obok bogatych Haitaczykw, ktrzy wsparli junt. Nie nale natomiast do niego haita-
scy wieniacy i lumpenproletariat. Zorganizowali oni swoje rodowisko tak dobrze, e byli nawet w stanie
wybra swojego wasnego prezydenta, wbrew wszelkim przeciwnociom losu. Na te akty samodzielnoci
odpowiedziano przemoc z bezporednim udziaem Stanw Zjednoczonych. Na przykad urzdnicy
Busha i Clintona upowanili w tajemnicy Texaco Oil Company, aby wsparo liderw zamachu i ich
bogatych stronnikw w kwestii zamania oficjalnych sankcji. Ten, jak si okazao znaczcy, fakt zosta
ujawniony w przeddzie ldowania wojsk amerykaskich we wrzeniu 1994 roku.
Takie sprawy byy jednak trzymane w tajemnicy przed opini publiczn przez nadgorliwych strani-
kw poprawnego mylenia. Znw zapanowa porzdek. Nowy rzd porzuci demokratyczne i reforma-
torskie programy i zosta zmuszony do dostosowania si do programu kandydata popieranego przez
Waszyngton w wyborach 1990 roku, w ktrych otrzyma on 14% gosw. Powyszy przykad mwi nam
wiele o prawdziwym znaczeniu wygranej dla demokracji i wolnego rynku.
Wszdzie w regionie Kolumbia jest traktowana jako kraj prawdziwego sukcesu; jej demokratyczne
struktury mimo nieuniknionych skaz, s najbardziej trwae na kontynencie, jest wzorem stabilnoci
politycznej twierdz uznani komentatorzy polityczni. Administracja Clintona bya szczeglnie pod
wraeniem prezydenta Cesara Gavirii, ktrego z powodzeniem wypromowaa na stanowisko Gwnego
Sekretarza Organizacji Pastw Amerykaskich. By dalekowzrocznym politykiem, ktry budowa
instytucje demokratyczne w pastwie, w ktrym nie byo to bezpieczne, motywowaa swoj kandydatur
administracja Clintona, dodajc, e Cesara mia rwnie zasugi w reformowaniu gospodarki Kolumbii, a
take gospodarczej integracji pkuli poudniowej cechy prawdziwego demokraty.
Rzeczywicie nie byo atwo budowa instytucje demokratyczne w Kolumbii z co najmniej dwch
powodw. Pierwszy to funkcjonowanie w tym kraju demokratury, jak Eduardo Galeano nazwa t
mieszank form demokratycznych i terroru totalitarnego, drugi to jej silne poparcie ze strony Waszyngto-
nu. Nieuniknione wady byy szczeglnie makabryczne podczas rzdw Gavirii. Zostay one dokadnie
przebadane przez najwiksze organizacje praw czowieka, Koci i innych. Wszyscy donosili o przeraa-
jcych aktach przemocy, dokonywanych gwnie przez kolumbijskie wojsko, policj i siy paramilitarne.
Jorge Castaneda pisze, e represje wobec kolumbijskiej lewicy i ogrom jej strat nie maj porwnania z
niczym w historii wspczesnej Ameryki aciskiej. Do tego moemy doda rzezie chopw, przywdcw
zwizkowych i rzesz zwykych obywateli. W 1985 roku pozwolono zaistnie niezalenej partii politycznej,
po to tylko, by potem atwiej j byo zniszczy, poprzez morderstwa popeniane na tysicach czoowych
czonkw, wczajc w to kandydatw na prezydenta, burmistrzw i innych. Dokadnie kilka dni temu
otrzymaem wiadomo, od prawnika pochodzcego z Ameryki Pnocnej, ktry pracuje w organizacji
praw czowieka Justicia, zaoonej przez Koci, pisze, e bdzie musia ucieka z Kolumbii, poniewa
by wiadkiem zabjstwa dziaacza praw czowieka, dokonanego przez morderc z organizacji paramili-
tarnej. Jego wasne ycie znalazo si tym samym w niebezpieczestwie to normalny porzdek rzeczy w
pastwie bdcym mistrzem kontynentu w amaniu praw czowieka.
Kolumbia przoduje rwnie w swoim regionie w udostpnianiu armii amerykaskiej znakomitych
moliwoci sprawdzania w praktyce jej bojowych moliwoci. Pretekstem w tym wypadku s wojny
narkotykowe, ktre tak naprawd s mitem. Regularnie donosz o tym organizacje praw czowieka,
ktre dokadnie przebaday bliskie zwizki midzy handlarzami narkotykw, wacicielami ziemskimi,
wojskiem i siami paramilitarnymi gwnymi winowajcami terroru w pastwie. wiadectwa te ucz
prawdziwego znaczenia sowa demokracja.
Jeszcze wicej moemy si nauczy z wydarze z przeszoci, o ktrych tajne dane s czciowo osi-
galne: wiadomo wystarczajco duo, abymy mogli zrozumie do dokadnie sposb prowadzenia
polityki. Amerykaska reakcja na pierwszy gwatemalski eksperyment z demokracj jest wiele mwicym
przykadem. W 1952 roku, CIA ostrzegaa, i radykalne i nacjonalistyczne dziaania rzdu uzyskay
poparcie i przyzwolenie prawie wszystkich Gwatemalczykw. Rzd mobilizowa nieaktywnych
wczeniej politycznie chopw, wzmaga masowe poparcie dla wczesnych wadz poprzez organizacje
pracownicze, reform roln i inne rodki, utosamiane z rewolucj 1944 roku, ktra wzbudzia silny
ruch narodowociowy dajcy uwolnienia Gwatemali z rk wojskowej dyktatury, zacofania spoecznego
i gospodarczego kolonializmu, bdcego porzdkiem przeszoci. Poczynania demokratycznie wybrane-
go rzdu spotkay si z yw aprobat wikszoci politycznie wiadomych Gwatemalczykw. Wywiad
donosi, i demokratyczne wadze nalegay na utrzymanie otwartego systemu politycznego, pozwalajc,
4
tym samym, komunistom rozszerzy swoj dziaalno i przedstawi w obiektywny sposb, swoje
pogldy rnym sferom spoeczestwa. Te usterki w funkcjonowaniu demokracji zostay szybko
naprawione przez wojskowy zamach stanu w 1954 roku i rzdy terroru, wspierane cay czas przez USA.
Zagroenie porzdku w Gwatemali nie polegao tylko na utworzeniu otwartego systemu politycznego.
Urzdnik Departamentu Stanu ostrzega, e Gwatemala staa si rosncym zagroeniem dla stabilnoci
Hondurasu i Salwadoru. Reforma rolna jest potn broni propagandow; jej szeroki program spoeczny,
plany pomocy robotnikom i chopom, a take zwyciska walka przeciwko klasie wielkich posiadaczy
ziemskich i przedsibiorstwom zagranicznym, miay szeroki oddwik w ssiednich pastwach, gdzie
panoway podobne warunki. Stabilizacja oznaczaa bezpieczestwo dla klas rzdzcych i wielkich
korporacji zagranicznych, ktrych pomylno musi zosta zachowana.
W terminologii planistw, Gwatemala staa si wirusem, ktry mg dosta si do innych organi-
zmw poprzez przesyanie mccych w gowach wiadomoci o szansach na demokratyczne reformy
spoeczne. Henry Kissinger ostrzega rzd premiera Allende, e atakuje go wirus, ktry moe rozprze-
strzeni infekcj daleko, choby nawet do Woch, ktre te nie byy stabilne mimo 25 lat usiowa CIA,
majcych na celu obalenie demokracji w tym kraju. Wirusy musiay by zniszczone, a inni uchronieni od
infekcji. Dla realizacji obydwu tych zada, przemoc jest zwykle najbardziej wydajnym rodkiem, pozo-
stawiajcym przeraajce lady terroru, tortur, zniszczenia i mierci.
Innym przykadem ukazujcym prawdziwy stan rzeczy jest umowa midzynarodowa, ktra ostatnio
zostaa podpisana, a mianowicie NAFTA
1
. Mino ju wystarczajco duo czasu, aby stwierdzi, e nie
mona ju podtrzymywa optymistycznego mitu o jej korzyciach. Jej zwolennicy po cichu przyznaj
wic, i celem jaki jej przywieca nie jest rozwj handlu czy ugruntowanie reform gospodarczych w
Meksyku. Jej celem jest wczy Meksyk w program reform, ktry przyczyni si do cudu gospo-
darczego, ktrego skutki dotkny tylko amerykaskich inwestorw i meksykaskich bogaczy, podczas
gdy spoeczestwo pogryo si w biedzie. Dziki wczeniu si Meksyku w program reform, miano
nadziej, i uniknie si niebezpieczestwa wykrytego w Waszyngtonie w 1990 roku: otwarcie si na
demokracj w Meksyku moe zachwia naszymi stosunkami. Sta si to moe dlatego, i istnieje niebez-
pieczestwo ustanowienia rzdu, ktry byby bardziej zainteresowany rywalizacj ni wspprac.
Demokracja, ktra dopuszcza tylko jedynie suszne rozwizania, jest powanym zagroeniem. Waci-
we i jedynie suszne rezultaty mona bardzo atwo osign, czego jasno dowodzi historia ujawniona w
tajnych dokumentach. Opisuj one gwne zagroenia amerykaskich interesw, midzy innymi takie jak
radykalnie i nacjonalistycznie nastawione rzdy, wraliwe na naciski opinii publicznej, ktra domaga
si natychmiastowej poprawy niskich standardw ycia mas. Takie tendencje popadaj w konflikt z
potrzeb tworzenia politycznego i gospodarczego klimatu sprzyjajcego prywatnym inwestycjom z
odpowiednim podziaem zyskw i ochron naszych surowcw, tak wanie naszych, nawet jeli
zlokalizowanych poza granicami naszego kraju. Z takich to przyczyn wpywowy planista George Kennan
radzi w 1948 roku, zaprzestania rozmw o tak nierealnych i nieuchwytnych celach jak prawa czowieka,
podniesienie standardw ycia, demokratyzacja i proponowa rozwinicie koncepcji silnej rki nie
skrpowanej przez adne idealistyczne, bardzo chwytliwe, slogany postulujce altruizm i ulepszanie
wiata.
Ameryce aciskiej otworzono oczy podczas konferencji kontynentalnej w lutym 1945 roku, na ktrej
Waszyngton zada dla siebie gospodarczych przywilejw, ktre wyeliminowayby gospodarczy
nacjonalizm we wszystkich jego przejawach. Decydenci spodziewali si napotka silny opr. Informato-
rzy ostrzegali, e obywatele Ameryki aciskiej optuj za polityk szerszego dostpu do dbr dla mas i
podniesienia ich standardw ycia i s przekonani, e pierwszymi beneficjentami umiejtnego wyko-
rzystania bogactw naturalnych pastwa powinni by oni sami, czyli obywatele tych pastw. To byo
bdne rozumowanie, rozumowanie, ktre trzeba byo wykorzeni. Pierwszymi, ktrzy winni skorzysta z
bogactw naturalnych kraju, mieli by inwestorzy z USA, podczas gdy mieszkacy Ameryki aciskiej
mieli peni role usugowe wobec nich, porzuciwszy niedorzeczne postulaty oglnego dobrobytu i szyb-
kiego rozwoju przemysowego. Ich realizacja mogaby przecie zagrozi interesom USA.
Stanowisko Stanw Zjednoczonych zwyciyo, cho wci pojawiay si nowe problemy. Uporano si
z nimi w sposb, ktrego nie musz opisywa. Konsekwencja i upr w deniu do swoich celw byy
godne uwagi, podobnie jak nieumiejtno przewidywania skutkw. Rozwamy przykad Brazylii,
kolosa poudnia. Stosunki brazylijsko-amerykaskie zostay dokadnie przeanalizowane w wysoko
cenionej ksice Amerykanizacja Brazylii historyka i dyplomaty Gerarda Hainesa, znanego z opracowa
dotyczcych historii CIA. Proces amerykanizacji Brazylii rozpocz si w 1945 roku, kiedy Stany, wbrew
wasnemu interesowi, przyjy odpowiedzialno, za wiatowy system kapitalistyczny. Haines opisuje
jak Waszyngton wykorzysta Brazyli jako poligon dowiadczalny dla nowoczesnych metod naukowych

1
North American Finance and Trade Associaton Pnocnoamerykaska Strefa Wolnego Handlu
5
sucych rozwojowi przemysu. Eksperyment zosta przeprowadzony z najlepszymi intencjami.
Amerykascy inwestorzy na tym zyskali, a planici szczerze wierzyli, e Brazylijczycy te na tym
skorzystaj. Amerykaska polityka wobec Brazylii bya niesychanym sukcesem pisa Haines w 1989
roku. Pod wojskowymi rzdami Brazylia staa si, wedug sw prasy, liderem przemian gospodarczych w
Ameryce aciskiej, podczas gdy Bank wiatowy donosi, e dwie trzecie ludnoci nie miao wystarczaj-
cej iloci jedzenia do wykonywania podstawowych prac fizycznych.
Rok 1989 by zotym rokiem w oczach wiatowego biznesu, z zyskami sigajcymi 300% w stosunku
do roku 1988, podczas gdy pace w przemyle, i tak jedne z najniszych w wiecie, spady o 20%. Raport
Narodw Zjednoczonych o Rozwoju Ludzkoci umieci Brazyli zaraz obok Albanii. Takie byy osigni-
cia kraju, ktry mg by potencjalnie zaliczany do grona najbogatszych pastw wiata, kraju z olbrzymi-
mi moliwociami, bdcego cay czas pod opiek Stanw Zjednoczonych, ktre czerpay z tej opieki
ogromne zyski, pozbawiajc wikszo spoeczestwa podstawowych rodkw do ycia. Dokadniejsze
przypatrzenie si temu zjawisku, znw moe nas wiele nauczy. Podczas wizyty w 1960 roku, prezydent
Eisenhower zapewnia Brazylijczykw, e nasz zorientowany prospoecznie system prywatnej przedsi-
biorczoci, daje korzyci wszystkim ludziom, zarwno wacicielom jak i pracownikom. Wolno daje
brazylijskiemu robotnikowi szanse na radosne korzystanie z dobrodziejstw ycia w demokracji. Ambasa-
dor amerykaski dodaje, e wpyw Stanw Zjednoczonych zniszczy stary system wprowadzajc takie
rewolucyjne idee jak bezpatne obowizkowe nauczanie, rwno wobec prawa, stosunkowo bezklasowe
spoeczestwo, odpowiedzialny system rzdw demokratycznych, rynek wolnej konkurencji i bajecznie
wysoki standard ycia mas. Ale Brazylijczycy zareagowali zdecydowanym sprzeciwem na te dobre
wieci przyniesione przez ich pnocnoamerykaskich opiekunw. Poudniowoamerykaskie elity s jak
dzieci, informowa Rad Narodowego Bezpieczestwa, Sekretarz Stanu John Foster Dulles, bez prak-
tycznie adnych moliwoci stworzenia wasnego rzdu. Co gorsza, Stany Zjednoczone s daleko w tyle
za Rosjanami w rozwoju systemw kontroli nad tymi nieskomplikowanymi narodami. Dulles i Eisenho-
wer wyraali zaniepokojenie zdolnoci komunistw do zdobywania wadzy nad ruchami masowymi,
zdolnoci ktrej my nie potrafimy w aden sposb naladowa. Odwouj si oni do biedoty, ktra, tak
jak oni, zawsze chciaa ograbi bogatych. Trudno nam przekona ludzi do naszej doktryny goszcej, e
to bogaci maj grabi biednych.
Administracja Kennedyego uporaa si z tym problemem poprzez przedefiniowanie roli armii w
Ameryce Poudniowej, z obrocy kraju na wewntrznego stra. Decyzja ta, fatalna w skutkach
wydaa pierwsze owoce ju w 1964 roku, wraz z wojskowym zamachem stanu w Brazylii. Wojsko w
Brazylii byo postrzegane przez Waszyngton jako oaza rozsdku. Przewrt zosta oceniony przez
Lincolna Gordona, ambasadora mianowanego przez Kennedyego, jako demokratyczna rebelia, jedno z
najwaniejszych zwycistw wolnoci w drugiej poowie dwudziestego wieku i jako jeden z punktw
zwrotnych w historii tego stulecia. Bdc rwnoczenie byym ekonomist z Uniwersytetu Harvarda,
Gordon doda, e to zwycistwo powinno stworzy klimat sprzyjajcy inwestycjom. Rzuca to nowe
wiato na sposb rozumienia przez rzd amerykaski takich poj jak wolno i demokracja. Dwa
lata pniej, Sekretarz Obrony, Robert McNamara, poinformowa swoich kolegw, e nasza polityka
wobec Ameryki Poudniowej osigna swoje cele. Wewntrzne bezpieczestwo poprawio si, a
wpyw armii Stanw Zjednoczonych zosta utrwalony. Armie pastw Ameryki Poudniowej rozumiej
swoje zadania, a dziki programom szkoleniowym opracowanym przez urzdnikw Kennedyego, s
wyposaone w rodki umoliwiajce im ich wypenianie. Cele te, to midzy innymi, obalanie rzdw
cywilnych, za kadym razem gdy, w ocenie wojska, zagro one dobrobytowi narodu. Takie dziaania
wojska s konieczne i zgodne z tradycj i kultur Ameryki Poudniowej, tumaczyli intelektualici z obozu
Kennedyego. Moemy by pewni, e wykonane one bd sprawnie, bo armia zrozumiaa priorytety
polityki Stanw Zjednoczonych. Zapewnia to odpowiedni reakcj na rewolucyjny pd do wadzy
charakterystyczny dla niektrych grup w spoeczestwach Poudniowej Ameryki, reakcj, ktra zapewni
ochron interesw obywateli Stanw Zjednoczonych i handlowi, fundamentowi gospodarki, najsil-
niejszemu z filarw polityki USA w Ameryce aciskiej. Znowu cytuj tajne dokumenty, bdce dowo-
dem liberalizmu w wykonaniu Kennedyego. Oficjalna historia jest zupenie inna. Jeli damy jej wiar, nie
zrozumiemy wiele z dziejw demokracji i wolnoci Ameryki aciskiej.
Spjrzmy teraz na nasz ojczysty kraj Stany Zjednoczone. Jest to na pewno przypadek najbardziej wart
przestudiowania, jeli chcemy zrozumie wiat, zarwno, dzisiejszy jak i jutrzejszy. Jedn z przyczyn jest,
nie majca porwnania, potga USA. Inn, jest stabilny system instytucji demokratycznych. Co wicej,
Stany Zjednoczone miay szczcie by przykadem pastwowego tabula rasa. Ameryka moe by w
takim stopniu szczliwa w jakim tylko zechce pisa Thomas Paine w 1776 roku. Ten kraj ma czyst
kart do zapisania. Tubylcze spoecznoci zostay w wielkim stopniu wyeliminowane. Nie byo prawie
adnych pozostaoci struktur europejskich, bdcych jedn z przyczyn saboci kontraktu spoecznego i
systemu wzajemnej pomocy spoecznej, ktre miay najczciej korzenie w przedkapitalistycznych insty-
6
tucjach europejskich. W niespotykanym dotychczas stopniu, system spoeczno-polityczny zosta stworzo-
ny wiadomie. Studiujc histori dochodzi si do wniosku, e niemoliwe jest przeprowadzenie jakich-
kolwiek eksperymentw spoecznych w z gry zaplanowany sposb. Jednake Stany Zjednoczone s
bardzo bliskie stworzenia idealnego przypadku demokracji kapitalistycznej.
Co wicej, gwny twrca tego systemu w Stanach Zjednoczonych, James Madison, by wnikliwym i
przebiegym mylicielem politycznym. Podczas debaty nad konstytucj zauway, e jeli wybory w
Anglii bd otwarte dla wszystkich klas, pozycja wacicieli ziemskich bdzie zagroona. Natychmiast
zostaaby przeprowadzona reforma rolna polegajca na oddaniu ziemi tym, ktrzy jej nie posiadaj.
System konstytucyjny musi by wic tak zaprojektowany, aby zapobiec tak racej niesprawiedliwoci i
zabezpieczy trway interes pastwa, ktrym jest prawo wasnoci. Podstawowym zadaniem rzdu, gosi
Madison, jest chroni mniejszo przed wikszoci czyli we wspczesnej terminologii powstrzy-
ma biednych od grabienia bogatych.
W celu uzyskania zapewnienia, e rzd przyjmie na siebie t podstawow odpowiedzialno, Madison
wymyli szereg ogranicze w funkcjonowaniu demokracji. Przewidzia, e demokracja bdzie si stawaa
coraz groniejsza, z powodu wzrostu liczby tych, ktrzy pracujc i ciko zmagajc si z losem, bd
dy do bardziej sprawiedliwej dystrybucji dbr. W demokratycznym spoeczestwie mog oni uzyska
zbyt wiele praw. Prawo do gosowania mogoby da wadz nad wasnoci tym, ktrzy nie maj w niej
udziau. Nie mona si spodziewa, e ci, ktrzy nie maj wasnoci ani nadziei na uzyskanie jej, bd
mieli poszanowanie dla prawa wyjania Madison. Aby zneutralizowa przysze niebezpieczestwo
ducha rwnoci Madison stworzy system, w ktrym wadza polityczna bdzie w rkach tych, ktrzy
pochodz z i reprezentuj bogactwo narodu; s grup ludzi zdolniejszych i bardziej odpowiednich w
porwnaniu z reszt podzielonego i zdezorganizowanego spoeczestwa. Myl przewodnia zostaa ukuta
przez wsppracownikw Madisona, Johna Jaya, prezydenta Kongresu Kontynentalnego i pierwszego
Przewodniczcego Sdu Najwyszego: ludzie, ktrzy posiadaj pastwo, powinni nim rzdzi.
Pozostaje jedna zasadnicza kwestia, kto posiada pastwo? W madisonowskim przedkapitalistycznym
ujciu, prawdziwymi wacicielami, byli waciciele ziemscy. Powstanie, w dziewitnastym wieku, pry-
watnych przedsibiorstw i wraz z nimi prawnych struktur sucych ich ochronie i wspieraniu, zmusio
rzdzcych do zmiany powyszej zasady, wprowadzajc do wadzy instytucje bankowe i spki
finansowe. Thomas Jefferson ostrzega jednak, e jeli pozwoli si im urosn w si, stan si miertel-
nym zagroeniem dla demokracji.
Innym problemem, nigdy nie rozwizanym w satysfakcjonujcy sposb, jest kwestia zmuszenia ogu do
zaakceptowania swej podrzdnej roli. Poza granicami kraju, to zadanie mona by rozwiza, jeli byoby
to konieczne, przemoc i terrorem. Nie daoby si jednak tego zrobi u siebie, gdzie opinia publiczna staa
si si, ktrej nie mona lekceway. Konieczne wic byo odwoanie si do innych rodkw chronicych
majtn mniejszo przed wikszoci, co osignite zostao w dwudziestym wieku, a politolodzy okrelili
to jako urabianie opinii publicznej.
Czoowa posta wspczesnego przemysu public relations, Edward Bernays, w swojej ksice Propa-
ganda, opisa na czym ten proces polega. Wyjani, e wiadoma i inteligentna manipulacja opiniami i
nawykami jest wanym instrumentem rzdzenia w demokratycznym spoeczestwie. Inteligentne
mniejszoci musz robi cigy i systematyczny uytek z propagandy, poniewa tylko one rozumiej
procesy umysowe i spoeczne mas i potrafi pociga sznurki, ktre kontroluj opini publiczn. Propa-
ganda umoliwia przywdcom ksztatowa umysy mas tak, aby skieroway swoj nowo uzyskan
moc w odpowiednim kierunku. Problem szerokiego prawa do gosowania zosta rozwizany, gdy
przywdcy potrafi ju formowa opini publiczn w takim samym stopniu w jakim armia formuje
swoich onierzy w oddziay. Ten proces urabiania zgody spoeczestwa na poczynania rzdzcych jest
sam esencj procesu demokratycznego napisa Bernays krtko przed tym jak zosta uhonorowany za
swoje osignicia przez Amerykaskie Stowarzyszenie Psychologiczne w 1949 roku.
Bernays, libera epoki New Dealu, rozwin swoje umiejtnoci w Komitecie na Rzecz Publicznej
Informacji Woodrowa Wilsona, pierwszej w Stanach, pastwowej agencji propagandowej. Zdumiewajcy
sukces propagandy podczas wojny otworzy oczy na moliwo ksztatowania opinii publicznej tylko
nielicznym, inteligentnym na tyle, by to zrozumie. Inteligentna mniejszo bya prawdopodobnie
niewiadoma, co byo zasug wytworw propagandy Brytyjskiego Ministerstwa Informacji, ktre pota-
jemnie okrelio swj nadrzdny cel, kierowa sposobem mylenia wikszoci wiata.
Wszystko to mieci si w starej dobrej doktrynie Wilsona znanej jako wilsonowski idealizm. Wilson
gosi mianowicie pogld, e elita dentelmenw wyposaona we wzniose ideay musi pielgnowa
prawo i poczucie stabilizacji. To inteligentna mniejszo ludzi odpowiedzialnych musi kontrolowa
organy podejmujce decyzje, wyjani Walter Lippman. On te by weteranem wilsonowskiego komitetu
propagandy, a zarazem prominentnym postpowym intelektualist i przez co najmniej p wieku
wpywowym komentatorem politycznym. Inteligentna mniejszo jest odpowiedzialna za sterowanie
7
polityk, kontynuowa Lippman, a take za ksztatowanie opinii publicznej poprzez urabianie zgody
spoeczestwa na poczynania rzdzcych. Ta wyspecjalizowana klasa musi by wolna od wpywu
opinii ogu, ktry jest zbieranin ignorantw i outsiderw. Og musi zna swoje miejsce. Lippman
dodawa jeszcze, e zadaniem ogu jest bycie widzem, nie uczestnikiem. Wyjtkiem s wybory bdce
okazj do wskazania swych faworytw pord przedstawicieli wspomnianej wyej wyspecjalizowanej
klasy. Przywdcy musz by wolni, aby mc dziaa, uywajc wspczesnej terminologii, w technokra-
tycznej izolacji.
W Encyklopedii Nauk Spoecznych Harold Lasswell, jeden z twrcw nowoczesnych nauk politycz-
nych pisze, e ta inteligentna mniejszo musi zdawa sobie spraw z niewiedzy i gupoty mas i nie
poddawa si demokratycznym dogmatom o ludziach bdcych najlepszymi sdziami swoich wasnych
interesw. To nieprawda, to my potrafimy oceni najlepiej. Masy musz by kontrolowane dla swojego
dobra. W bardziej demokratycznych spoeczestwach, gdzie nie mona wykorzysta siy, inynierowie
spoeczni musz odwoywa si do cakiem nowych technik kontroli, gwnie propagandy.
Prosz zwrci uwag, e wszystko to jest zgodne ze star, dobr doktryn leninowsk, a podobie-
stwo pomidzy teori postpowej demokracji i marksizmem-leninizmem jest uderzajce, co Bakunin
przewidzia ju dawno temu. Gwne kwestie poruszane przez powyszych autorw znajduj oddwik
dzisiaj. Na przykad wtedy, gdy profesor nauk politycznych na uniwersytecie harwardzkim wyjania we
wczesnych latach rzdw Reagana, e czasami trzeba sprzeda interwencj militarn w taki sposb, by
stworzy mylne wraenie, e walczy si z nikim innym tylko ze Zwizkiem Radzieckim. Tak czyniy
Stany Zjednoczone cay czas od ustanowienia doktryny Trumana. Naukowiec ten kontynuuje wywd,
twierdzc, e architekci wadzy musz budowa si, ktr si czuje, ale ktrej si nie widzi. Wadza jest
silna kiedy pozostaje w mroku, wystawiona na wiato dzienne wyparowywuje. Opinia publiczna musi
nie tylko pozby si iluzji co do instytucji wadzy, ale take widzie, kto i jak j tworzy. To wanie intelek-
tualici s obarczeni odpowiedzialnoci za wypenianie tego wymagajcego zadania.

Historia stosunkw pracodawca-pracownik w Stanach Zjednoczonych obfituje w wyjtkowo brutalne
akty przemocy, ale liderzy biznesu stwierdzili, i sama przemoc to za mao. Powstanie instytucji public
relations wypenio t luk. Od pocztku jej istnienia rola public relations zostaa przez nich jasno
okrelona, jako kontrolowanie opinii publicznej. Uyto olbrzymich rodkw, aby zaprzgn szkoy,
uniwersytety, media, przemys rozrywkowy, reklam i wiele innych instytucji do ochrony zamonej
mniejszoci przed plag demokracji. Powrmy teraz do oglnie przyjtej tezy, e zwycistwo Ameryki
w Zimnej Wojnie byo zwycistwem demokracji i wolnego rynku. Jeli chodzi o demokracj, teza ta jest
czciowo suszna, jednake musimy wiedzie, co rozumie si pod pojciem demokracja: wszechobecny
system kontroli sucy ochronie zamonej mniejszoci. A co jeli chodzi o wolny rynek? Czy i w tym
przypadku okazuje si e zaoenia s dalekie od rzeczywistoci?
Przywoywaem wczeniej przykad NAFTA, umowy ktra, jak si ma nadziej, uchroni inwestorw od
groby rozwoju demokracji w Meksyku. Sposb w jaki jest ona realizowana mwi nam wiele o porzdku
ekonomicznym, ktry okaza si by zwyciskim. Nie jest to na pewno umowa o wolnym handlu, raczej
zupenie odwrotnie, umowa skrajnie protekcjonistyczna, stworzona aby utrudni egzystencj azjatyckim i
europejskim konkurentom. Co wicej poowa amerykaskiego eksportu do Meksyku nigdy nie trafia na
rynek meksykaski. Towary i myl techniczna s przekazywane z jednej siedziby firmy amerykaskiej do
drugiej i przerzuca si je przez granice tylko w celu skorzystania z taniej siy roboczej i uniknicia przepi-
sw dotyczcych ochrony rodowiska. Pniej wracaj do Stanw Zjednoczonych jako import, ale zawsze
pod czujn kontrol, wyranie widocznego, centralnego zarzdu. Okoo poowy amerykaskiego han-
dlu polega na transakcjach dokonywanych w centralnie sterowanych instytucjach, ktre s totalitarne,
jeli chodzi o struktury wewntrzne i w wielkim stopniu uniezalenione od wpyww zewntrznych.
Podobnie jest w Japonii i w innych gospodarczych potgach. Kilku midzynarodowych ekonomistw
opisao system wiatowy jako merkantylizm korporacyjny, daleki od wolnego handlu.
Konstrukcja nawet najbardziej podstawowych struktur gospodarki przeczy zasadom neoliberalizmu.
Sztandarow prac na temat historii ekonomii jest ksika Alfreda Chandlera Widzialna rka. Jej myl
przewodni jest teza, i wspczesne multikorporacje zastpiy mechanizmy rynkowe w koordynowaniu
funkcjonowania rynku i gospodarki, co jest nastpnym fundamentalnym odstpstwem od zasad wolnego
rynku. Jest ich o wiele wicej. Rozwamy na przykad los zasady Adama Smitha, e wolno poruszania
si ludzi przez granice, jest podstawowym skadnikiem wolnego handlu. Istniej dwie odmiany teorii
wolnego rynku. Pierwsza oficjalna, druga to co, co moemy nazwa rzeczywistoci wolnego rynku:
przestrzeganie zasad rynkowych jest dla ciebie, ale nie dla mnie. Teoria oficjalna jest dla tych sabych i
bezbronnych, ale to ta rzeczywista zostaa zaadoptowana przez monych tego wiata, odkd Wielka
Brytania staa si wielk potg finansow i militarn, opart na wielkich dochodach, pochodzcych z
podatkw, i na sprawnej administracji publicznej. Pastwo bowiem stao si najwikszym i najwaniej-
8
szym czynnikiem sprawczym w ekonomii i jego ekspansja (John Brewer) ustanowia wzr, ktry jest
powielany do dzisiaj.
Historia daje nam wiele pouczajcych przykadw. W osiemnastym wieku, rnice midzy Pierwszym
a Trzecim wiatem byy o wiele mniej ostre ni jest to dzisiaj. Nasuwaj si dwa oczywiste pytania:
1. Ktre pastwa rozwiny si, a ktre nie?
2. Czy da si wyrni jakie przyczyny?
Odpowied na pierwsze pytanie jest jasna. Poza Zachodni Europ, s dwa rozwinite regiony: Stany
Zjednoczone i Japonia, tzn. dwa regiony, ktrym udao si unikn europejskiej kolonizacji. Kolonie
Japonii to inna sprawa. Chocia Japonia bya brutalnym mocarstwem kolonialnym, nie rabowaa ona
swoich kolonii, ale rozwijaa je.
A co ze Wschodni Europ? W pitnastym wieku Europa zacza si dzieli na rozwijajcy si Zachd i
Wschd stajcy si powoli, dla Zachodu, terenem usugowym, prototypem Trzeciego wiata. Podzia
pogbi si u zarania tego wieku, kiedy Rosja oddzielia si od Systemu. Pomimo okruciestw, jakich
dopuci si Stalin i olbrzymich zniszcze jakich dokonay wojny, systemowi sowieckiemu udao si
dokona znaczcej industrializacji. To jest Drugi wiat (nie cz Trzeciego), a raczej by do 1989 roku. Z
midzynarodowych rde wiadomo, e w latach szedziesitych, planici z Zachodu obawiali si
wzrostu gospodarczego Rosji. Mgby on bowiem wzbudzi radykalny nacjonalizm i inne kraje byyby
zagroone chorob, ktra zaatakowaa Rosj w 1917 roku, kiedy okazao si, e nie ma ona zamiaru
poda drog, wybran przez gospodarki przemysowe Zachodu. Zachodnia interwencja w 1918 roku
w Rosji, bya w istocie akcj obronn, podjt w celu ochrony dorobku wiatowego systemu kapitali-
stycznego, zagroonego nagymi zmianami spoecznymi.
Logika przebiegu Zimnej wojny kojarzy si nieuchronnie z konfliktem Pnoc-Poudnie. W schemacie
tym mieci si rwnie przypadek Gwatemali i Grenady, mimo e skala bya zupenie inna. Nie jest
zaskakujcy fakt, e wraz ze zwycistwem potniejszego antagonisty, tradycyjne wzory zostay przywr-
cone rwnie we Wschodniej Europie. Nie jest te niespodziank, i budet Pentagonu pozosta na tym
samym poziomie, a teraz zaczyna si zwiksza, gdy polityka Pentagonu mimo caej propagandy niewie-
le si zmienia.
Zajmijmy si teraz drugim pytaniem: Jak rozwijaa si Europa i ci, ktrym udao si unikn jej kontro-
li? Cz odpowiedzi wydaje si by jasna: poprzez radykalne odwrcenie si od doktryny wolnego
rynku. Ten porzdek rzeczy cigle jest utrzymywany od Anglii po Daleki Wschd, wliczajc w to, oczywi-
cie, Stany Zjednoczone, lidera protekcjonizmu od jego narodzin.
Oficjalna historia ekonomii uznaje, e ekonomiczna interwencja pastwa ma znaczcy wpyw na jego
wzrost gospodarczy. Jej rozmiar jest jednak niedoceniany, temu problemowi powica si bowiem zbyt
mao uwagi. Wystarczy wspomnie jeden wany fakt historyczny: rewolucja przemysowa opieraa si
gwnie na dostpnoci taniej baweny, pochodzcej przede wszystkim z USA. Niska cena nie bya wymu-
szana przez prawa rynku, lecz poprzez fizyczn eksploatacj niewinnej ludnoci niewolnictwo. Byli
oczywicie inni producenci baweny. Jednym z najwaniejszych byy Indie. Zasoby baweny z tego pa-
stwa pyny do Anglii, podczas gdy tamtejszy, wietnie rozwinity przemys wkienniczy zosta znisz-
czony przez brytyjski protekcjonizm. Innym przypadkiem jest Egipt, ktry rozpocz rozwj przemysowy
w tym samym czasie, co Stany Zjednoczone, ale zosta zablokowany przez Brytyjczykw z cakiem jasno
wyraonych przyczyn: Brytyjczycy nie bd tolerowa w tym regionie niezalenego rozwoju. Nowa
Anglia, dla kontrastu, bya w stanie poda drog wyznaczon przez kraj-matk, blokujc wysokimi
cami import taszych tkanin, w ten sam sposb w jaki zrobiaby to Wielka Brytania. Bez tak wysokich
stawek celnych, poowa nowopowstajcego przemysu wkienniczego, wedug opinii historykw eko-
nomii, zostaaby zniszczona, a cay wzrost gospodarczy ucierpiaby na tym w niewiele mniejszym stopniu.
Jeli chcielibymy znale wspczesn analogi, na pewno byby to przemys energetyczny, od ktrego
zaley reszta gospodarki. Zoty wiek powojennego wzrostu by spowodowany tani, szeroko dostpn
rop naftow. Ten stan rzeczy by utrzymywany sztucznie. Dzieje si tak nadal. Wielka cz budetu
Pentagonu jest przeznaczona na utrzymanie cen bliskowschodniej ropy na poziomie, ktry Stany Zjedno-
czone i kampanie energetyczne uznaj za odpowiedni. Znam tylko jedn powan prac naukow, ktra
stwierdza, e wysoko dotacji Pentagonu dochodzi do 30% ceny rynkowej ropy, co dowodzi, e po-
wszechny pogld o niskich cenach paliw naturalnych jest kompletn fikcj. Szacunkowe oceny opacalno-
ci handlu i tempa wzrostu gospodarczego maj ograniczone znaczenie jeli dostrzeemy te i wiele innych
ukrytych kosztw.
Grupa prominentnych ekonomistw japoskich opublikowaa ostatnio wielotomowe krytyczne stu-
dium japoskich prognoz, odnoszcych si do wzrostu gospodarczego od czasw Drugiej Wojny wiato-
wej. Zauwayli, e Japonia odrzucia neoliberalne tezy amerykaskich doradcw, wybierajc zamiast tego
form polityki, ktra przypisuje najwaniejsz rol pastwu. Mechanizmy rynkowe byy stopniowo
wprowadzane przez biurokracj pastwow i korporacje przemysowo-finansowe, poniewa prognozy
9
ekonomiczne byy nad wyraz optymistyczne. Odrzucenie ortodoksyjnych zasad ekonomicznych byo
warunkiem japoskiego cudu, konkluduj ekonomici. Sukces jest imponujcy. Bez prawie adnej bazy
surowcowej, Japonia staa si, do roku 1990, krajem o najwikszej na wiecie gospodarce produkcyjnej i
najpotniejszym rdem zagranicznych inwestycji, do czego naley doda fakt posiadania poowy
wiatowych rezerw finansowych oraz finansowanie deficytu amerykaskiego.
Jeli chodzi o bye kolonie japoskie, czonkowie misji handlowej na Tajwanie, odkryli, e amerykascy
doradcy i chiscy planici zlekcewayli zasady anglo-amerykaskiej gospodarki i rozwinli strategi
centralnego sterowania pastwowego polegajcego na aktywnym udziale rzdu w rozwoju gospodarki
wyspy, poprzez szczegowe plany i nadzr nad ich wykonaniem. W tym samym czasie amerykascy
urzdnicy przedstawiali Tajwan jako kraj, odnoszcej sukces, prywatnej inicjatywy. W Korei Poudnio-
wej pastwo przedsibiorca funkcjonowao w sposb odmienny, ale z nie mniejszym udziaem jego
instytucji. Wanie teraz wejcie Korei Poudniowej do OECD, klubu zamonych, zostao odroczone z
powodu niechci tego pastwa do przystosowania si do zasad wolnego rynku, takich jak przejmowa-
nie praw wasnoci przez firmy zagraniczne czy wolny przepyw kapitau. Korea postpowaa w sposb
podobny do swojego japoskiego mentora, ktry zezwoli na eksport kapitau dopiero w 1972 roku, kiedy
jego gospodarka staa ju mocno na nogach.
W najnowszym wydaniu World Bank Research Observer przewodniczcy clintonowskiej Rady
Doradcw Gospodarczych wyciga lekcj z dalekowschodniego cudu, twierdzc, e to rzd wzi na
siebie gwn odpowiedzialno za doprowadzenie do wzrostu gospodarczego. Odrzuca tym samym
dogmat, e to sam rynek wie najlepiej i interweniuje gdy potrzeba, rozwijajc transfer technologii, po-
wszechn edukacj i sub zdrowia, w stopniu adekwatnym do rozwoju przemysu. Raport Narodw
Zjednoczonych na temat Rozwoju Ludzkoci w 1996 roku podkrela ywotn wag jak rzd przywi-
zuje do polityki rozprzestrzeniania umiejtnoci i zaspokajania podstawowych potrzeb spoecznych
jako trampolin dla staego wzrostu gospodarczego. Neoliberalne tezy wprowadzone w ycie, cokol-
wiek si o nich myli, niszcz edukacj i sub zdrowia, zwikszaj nierwnoci i zmniejszaj udzia
pracownikw w dochodach; w to nie mona wtpi. Tym samym niszcz te czynniki, ktre le u pod-
staw staego wzrostu gospodarczego.
Warto porwna Daleki Wschd i Ameryk acisk. W Ameryce aciskiej istniej najwiksze nie-
rwnoci spoeczne, na Dalekim Wschodzie wzgldna rwno. To samo odnosi si do edukacji, suby
zdrowia i opieki spoecznej. Import do Ameryki aciskiej jest nakierowany gwnie na potrzeby kon-
sumpcyjne bogatych, na Dalekim Wschodzie na inwestycje produkcyjne. Ucieczka kapitau z Ameryki
aciskiej wpdzia j w olbrzymi dug, na Dalekim Wschodzie, kapita jest pod cakowit kontrol. W
Ameryce aciskiej zamoni ludzie nie pac podatkw i s oglnie zwolnieni z powinnoci spoecz-
nych. Brazylijski ekonomista, Bresser Pereira, zauwaa, i problemem tego kontynentu nie jest popu-
lizm, ale podporzdkowanie pastwa warstwie najbogatszych. Rwnie w tym wzgldzie Daleki
Wschd odrnia si zdecydowanie. Gospodarki Ameryki aciskiej s rwnie o wiele bardziej otwarte
dla zagranicznych inwestycji. Od lat pidziesitych wielonarodowe korporacje zagraniczne podporzd-
koway sobie w o wiele wikszym stopniu produkcj przemysow w Ameryce aciskiej ni na Dalekim
Wschodzie. Nawet Bank wiatowy przyznaje, e zagraniczne inwestycje zaczynaj zastpowa inne
rda kapitau, przekazujc kontrol i zyski za granic, inaczej ni ma to miejsce na Dalekim Wschodzie.
Bank uwiadomi sobie rwnie, i ceny w Japonii, Korei i na Tajwanie rniy si znacznie od cen rynko-
wych, inaczej ni miao to miejsce w Indiach, Brazylii, Meksyku i Wenezueli i innych pastw uwaanych
za prowadzce polityk interwencyjn (1976-1985). Na dodatek kraj, ktry w najwikszym stopniu mani-
puluje cenami, Chiny, jest ulubionym poyczko- i kredytobiorc Banku, a ten, jak zauway Atillio Boldon,
starannie unika przyjcia do wiadomoci faktu, e poowa chilijskiego dochodu narodowego pochodzi ze
znacjonalizowanych firm wydobywajcych mied, eby wspomnie tylko jeden z wielu przykadw.
Wydaje si, e otwarcie si na midzynarodowy rynek, pocigno za sob olbrzymie koszty dla
Ameryki aciskiej, a take przyczynio si do poraki planw przejcia kapitau arystokracji finansowej.
Oczywicie niektre grupy spoeczne skorzystay na tym, w ten sam sposb jakby chodzio o system
kolonialny. Wielka Brytania, ostatecznie, zwrcia si ku liberalnemu internacjonalizmowi w 1846 roku,
gdy po stu pidziesiciu latach protekcjonizm, przemoc i instytucja scentralizowanego pastwa, day jej
pozycj niekwestionowanego lidera w wiecie. Ale zwrot ku rynkowi nie dokona si we wszystkich
dziedzinach. Czterdzieci procent produkcji brytyjskiego przemysu wkienniczego nadal wysyano do
kolonialnych Indii. To samo mona zreszt powiedzie o brytyjskim eksporcie w ogle. Brytyjska stal
miaa zablokowany dostp do amerykaskich rynkw przez bardzo wysokie ca, co pozwolio Stanom
Zjednoczonym rozwin swj wasny przemys stalowy. Jednake mona byo zdoby rynki Indii i innych
kolonii. Dokonano tego, ale brytyjska stal bya okadana cami w caej reszcie wiata. Indie to zreszt
pouczajcy przypadek. Produkoway one pod koniec osiemnastego wieku tyle samo stali co caa Europa, a
brytyjscy inynierowie, w okolicach roku 1820, studiowali zaawansowane znacznie bardziej od wasnych,
10
techniki indyjskiego wytopu stali, aby dowiedzie si jak zmniejszy dystans. Bombaj produkowa
lokomotywy po konkurencyjnych cenach podczas pocztku boomu kolejowego. Ale wcielone w ycie
doktryny wolnego rynku zniszczyy te sektory indyjskiego przemysu, tak samo jak zniszczyy sektor
wkienniczy i inne. Dla kontrastu, Stany Zjednoczone i Japonia potrafiy przej brytyjski model ingeren-
cji gospodarczej.
Kiedy japoska gospodarka okazaa si zbyt silna, aby z ni konkurowa, Anglia po prostu wycofaa si
z gry, Imperium byo cakowicie zamknite na japoski eksport, co byo po czci przyczyn II wojny
wiatowej. W tym samym czasie indyjscy producenci te prosili o ochron, ale nie przed Japoni, a przed
Angli. Bez powodzenia. Z powodu wprowadzonej w ycie i realnie funkcjonujcej, doktryny wolnego
rynku.

ZYSK MA BY DLA WYBRANYCH, A KOSZTY DLA WSZYSTKI CH

W sto lat po tym jak Anglia zwrcia si ku liberalnemu internacjonalizmowi, Ameryka obraa ten sam
kurs. Po stu pidziesiciu latach protekcjonizmu i przemocy, Stany Zjednoczone stay si najbogatszym i
najpotniejszym pastwem w wiecie. Tak samo jak Anglia wiele lat wczeniej, Stany Zjednoczone
zaczy dostrzega zalety pola do gry, na ktrym obowizuj rwne szanse dla wszystkich. Ale tak jak
Anglia, tam gdzie im byo wygodnie, Stany Zjednoczone wprowadzay swoje wasne reguy gry.
Tak byo w przypadku, gdy Waszyngton uywa swojej potgi, aby powstrzyma niezaleny rozwj,
wszdzie gdzie to byo konieczne. W Ameryce aciskiej, Poudniowej Azji, Egipcie i wszdzie indziej,
rozwj musia by komplementarny, a nie konkurencyjny. To samo byo z handlem. Na przykad
pomoc, wynikajca z zaoe Planu Marshalla, bya cile powizana z przymusem zakupw ameryka-
skich produktw rolnych, co byo midzy innymi przyczyn wzrostu amerykaskiego udziau w handlu
zboem, z mniej ni 10% przed wojn do wicej ni poowy po 1950 roku. W tym samym czasie eksport z
Argentyny spad w przyblionym stopniu. Amerykaski program ywno za pokj zosta tak wymy-
lony, aby z jednej strony wspomc amerykaski przemys rolny i stoczniowy, a z drugiej aby wyci w
pie zagraniczn konkurencj. W ten sam sposb zniszczono w Kolumbii upraw zb, przyczyniajc
si tym samym do rozwoju przemysu narkotykowego. Ten cay proces zosta jeszcze przyspieszony przez
wprowadzenie w ycie w tym regionie tez polityki neoliberalizmu. Kilka miesicy temu, Waszyngton
zabroni importu pomidorw z Meksyku, amic tym samym zasady funkcjonowania NAFTA i WTO
2
, co
narazio meksykaskich producentw na straty jednego miliarda dolarw rocznie. Oficjaln przyczyn
byo to, e ceny byy sztucznie zaniane przez meksykask konkurencj, a amerykascy konsumenci
woleli pomidory meksykaskie. Innymi sowy zasady wolnego rynku dziaay, ale ze zym rezultatem.
Tak jak demokracja, rynek jest oceniany po wynikach, a nie po zamiarach. To tylko nieliczne przykady.
Powane odchylenia od oficjalnych zaoe i tez mona napotka na kadym kroku. Jednym z podsta-
wowych zaoe wolnego rynku jest zasada, i publiczne dotacje s niedozwolone. Ale po drugiej wojnie
wiatowej amerykascy liderzy biznesu podejrzewali, i gospodarka upadnie bez masowej pomocy
pastwa, do ktrej tak si przyzwyczaili w czasie wojny. Stwierdzali oni te kategorycznie, i wysoko
rozwinity przemys nie moe funkcjonowa w zadowalajcy sposb, w konkurencyjnej, niesubwencjo-
nowanej, wolnorynkowej gospodarce i e rzd jest jego jedynym zbawc. Cytuje tu pras biznesow,
ktra take dosza do wniosku, zgodnie z lini Pentagonu, e najlepszym wyjciem bdzie przerzucenie
kosztw na spoeczestwo. Rozumiano, e wydatki socjalne mogyby peni t sam stymulujc rol, ale
ma to swoje wady: nie jest to bezporednia subwencja, a poza tym przyczynia si do rozwoju demokracji.
Wydatki na wojsko nie pocigaj za sob adnego z tych niepodanych efektw ubocznych. Sekretarz Si
Powietrznych prezydenta Trumana wyoy to jasno: Nie powinnimy uywa sowa subwencja, lecz
zapewnienie bezpieczestwa. Postara si o to, by budet wojskowy zaspokoi potrzeby przemysu lotni-
czego. Jedn z konsekwencji jest to, e produkcja na potrzeby lotnictwa cywilnego jest teraz czoowym
produktem eksportowym i olbrzymi przemys turystyczny, oparty na lotnictwie, jest rdem wielkich
dochodw. Ten sam system sprawdza si w produkcji komputerw, elektronice, biotechnologii i teleko-
munikacji. W rzeczywistoci kady dynamicznie rozwijajcy si sektor gospodarki jest w wysokim stopniu
zaleny od publicznych dotacji.
Nie byo potrzeby wyjania tej gwnej cechy realnie funkcjonujcego kapitalizmu wolnorynkowego
administracji Reagana. Urzdnicy z tamtych lat byli mistrzami tej sztuczki, wychwalajc pod niebiosa
zalety rynku biedakom w kraju i sferze usug zagranic, jednoczenie chwalc si z dum caemu wiatu,
e Reagan zapewni wzmocnienie eksportu w stopniu, w jakim adnemu z jego poprzednikw, w cigu
ostatniego pwiecza, nie udao si tego dokona. Jest to zbytnia skromno: administracja Reagana
przecigna wszystkich swoich poprzednikw razem wzitych, jako e przyczynia si do najwikszego

2
World Trade Organisation wiatowa Organizacja Handlu
11
zwrotu ku protekcjonizmowi od lat trzydziestych XX wieku jak komentuje to w swym raporcie Rada do
Spraw Zagranicznych. Bez tych zabiegw i innych dziaa majcych na celu manipulowa rynkiem,
wtpliwe jest, czy przemys stalowy, samochodowy, maszynowy, produkcji pprzewodnikw byyby w
stanie stawi czoa japoskiej konkurencji. To, e fakty te nie s oglnie znane dowodzi jeszcze raz, e
wiedza opinii publicznej jest pena luk, jak donosi ten sam raport w innym miejscu. Mimo to opinia
publiczna jest cay czas uwaana za wietn bro ideologiczn, jeli chodzi o utrzymywanie w karnoci
bezbronnych.
Nie ma te potrzeby wyjania tych doktryn liderowi wspczesnej rewolucji konserwatywnej (Newt
Gingrich), ktry z ca powag wykada siedmioletnim dzieciom o zu jakie niesie ze sob zaleno
kapitau od pastwa, a jednoczenie zdobywa nagrod pastwow za zapewnienie rzdowych dotacji
swoim wyborcom. Rwnie fundacja Heritage
3
zdaje sobie doskonale spraw z zasad funkcjonowania
wspczesnej gospodarki. Organizacja ta jest odpowiedzialna za przygotowywanie i przedstawianie
propozycji budetowych kongresowym konserwatystom. Nalegaa ona (z powodzeniem) na zwiksze-
nie budetu Pentagonu w jeszcze wikszym stopniu ni chcia tego Clinton. Chciaa ona uzyska przez to
pewno, e obronna baza przemysowa pozostanie nienaruszona, chroniona przez pastwo i bdzie w
stanie zaoferowa technologi podwjnego uytku, tak aby jej beneficjanci byli w stanie wykorzysta j
komercyjnie i zdominowa rynek.
Wszyscy rozumiej bardzo dobrze, e wolny rynek oznacza, i spoeczestwo paci koszty i ponosi
ryzyko jeli co pjdzie le. Na przykad ratowanie bankw i wielkich korporacji kosztowao spoecze-
stwo, w ostatnich latach setki miliardw dolarw. Zysk ma by dla wybranych, koszty ponios wszyscy.
Oczywicie Stany Zjednoczone nie s osamotnione w swoim rozumieniu wolnego handlu, nawet jeli to
one przewodz temu chrowi. Przepa dzielca kraje bogate i biedne jest wynikiem protekcjonizmu tych
bogatych, konkludowa w 1992 roku Raport o Rozwoju Narodw Zjednoczonych. W 1994 roku ten sam
raport donosi, e pastwa uprzemysowione, poprzez amanie zasad wolnego rynku kosztuj pastwa
rozwijajce si 50 miliardw dolarw rocznie prawie rwnowarto pomocy zagranicznej jaka do nich
trafia. W celu zilustrowania teorii realnie funkcjonujcego wolnego rynku wystarczy przeczyta prac
na temat stu najwikszych ponadnarodowych korporacji. Dowioda ona, e co najmniej dwadziecia z
nich nie ocalaaby jako niezalene podmioty bez wsparcia ze strony swoich rzdw, polegajcemu na
rozoeniu kosztw na spoeczestwo czy bezporednim przejciu przez rzd w sytuacji krytycznej.
Lockhead, ktry jest gwnym pracodawc w gboko konserwatywnym regionie Gingricha, zosta
uratowany przed bankructwem dwumilionow poyczk rzdow. Ta sama praca zauwaa, i nigdy nie
byo rwnych szans dla pastw w midzynarodowej konkurencji i wtpliwe jest czy kiedykolwiek bd.
Interwencja rzdw, ktra staa si regu raczej ni wyjtkiem przez ostatnie dwa stulecia, odgrywaa
kluczow rol w rozwoju naukowym i technicznym, szczeglnie w elektronice, nowoczesnym rolnictwie,
materiaoznawstwie, energetyce, transporcie naziemnym i powietrznym, a take w telekomunikacji i
oglnie pojtej informatyce, a wczeniej w przemyle odzieowym i stalowym. Dziaania rzdw doty-
czce polityki obronnej stay si przemon si w ksztatowaniu strategii konkurencyjnoci najwikszych
firm na wiecie. Inne badania naukowe potwierdzaj te wnioski.
Jeli postaramy si oddzieli tezy od rzeczywistoci, dojdziemy do wniosku, e polityczne i gospodar-
cze zasady, ktre rzdz naszym wiatem s dalekie od tych, ktre si gosi. Mona te bardziej sceptycz-
nie odnie si do radosnych przepowiedni, co do fali przyszoci nioscej ze sob koniec historii. Ten
sam koniec historii by z wielkim przekonaniem proklamowany wiele razy w przeszoci i zawsze
bdnie. I mimo ndznych nastpstw tych kocw historii, optymista moe zawsze dostrzec powolny
postp. W zaawansowanych przemysowo krajach, a czsto take i w innych, denia dzisiejszych zwy-
kych obywateli maj wiksze nadzieje na spenienie ni w przeszoci. Midzynarodowa solidarno
moe przybra nowe i bardziej konstruktywne formy, jako e znaczca wikszo ludzi na wiecie zaczy-
na rozumie, e ich interesy s bardzo podobne i mog by realizowane przez wzajemn wspprac. Nie
ma powodu sdzi, e dzisiaj, bardziej ni kiedykolwiek w przeszoci, jestemy powizani sieci tajemni-
czych, nieznanych praw spoecznych, a nie decyzjami podjtymi przez rne instytucje. Ale rwnie i te
instytucje s podlege ludzkiej woli i musz przej test legitymizacji, ktrego jeli nie zdadz mog by
zastpione przez inne, mniej skrpowane i sprawiedliwsze, jak to czsto dziao si w przeszoci.


Przedruk z Black Flag #211 i #212, Ma Pariadka #10/1998 (70)
Tumaczenie: and


3
Heritage -- dziedzictwo


Noam Avram Chomsky, urodzi si w 1929 roku. Jest jzykoznawc, od 1954 roku
pracuje w Massachussets Institute of Technology. Jest twrc gramatyki
transformacyjno-generatywnej, majcej przeomowe znaczenie dla rozwoju nowo-
czesnych teorii lingwistycznych. W rodowiskach filologicznych mniej jest jednak
znana jego dziaalno polityczna. Jeszcze w latach szedziesitych i na pocztku
nastpnej dekady gono protestowa przeciwko wojnie wietnamskiej. W latach
pniejszych opublikowa mnstwo artykuw i ksiek na tematy ekonomiczne, spoeczne i poli-
tyczne. Od koca lat siedemdziesitych zajmuje si przede wszystkim zagadnieniem zwizkw
jzyka z polityk, histori idei i histori nauki.









































RED RAT
http://red-rat.w.interia.pl
e-mail: red_rat@interia.pl
Artur Wyrwa, skr. poczt. 39, 65-182 Zielona Gra 5
koperta + znaczek za 1,20z = katalog Red Rat