You are on page 1of 116

NOAM CHOMSKY

HEGEMONIA ALBO PRZETRWANIE


AMERYKASKIE DENIE DO GLOBALNEJ DOMINACJI
Rozdza l
Prorytety perspektywy
Kka at temu |eden z umnarzy wspczesnej biologii, Ernst Mayr, opublikowa kilka refleksji na
temat prawdopodobiestwa sukcesu w poszukiwaniach pozaziemskiej inteligencji.1 Uwaa, e szans s
bardzo mae. Jego rozumowanie odnosio si do wartoci adaptacyjnej tego, co nazywamy wysz inteli
gencj!, czyli szczeglnej, ludzkiej formy organizacji umysowej. Mayr szacowa, e od pocztkw ycia
powstao okoo pidziesiciu miliardw gatunkw, a tylko jeden z nich osign ten rodzaj
inteligencji, ktry jest potrzebny, by stworzy cywilizacj!. "tao si to bardzo niedawno, by moe 1##
tysicy lat temu. $owszechnie przyjmuje si, e przetrwaa tylko jedna niewielka grupa rozrodcza, od
ktrej wszyscy pochodzimy.
Mayr spekuowa, e dobr naturalny moe nie sprzyja ludzkiej formie organizacji umysowej. $isa,
e historia ycia na ziemi przeczy twierdzeniu, e lepiej by mdrym ni gupim!, przynajmniej sdzc
po sukcesie biologicznym% na przykad chrzszcze i bakterie maj znacznie wiksz zdolno
przetrwania ni ludzie. $oczyni te do ponure spostrzeenie, e rednia dugo ycia gatunku
wynosi okoo 1## tysicy lat!.
Wchodzmy w okres dze|w ludzkoci, ktry moe da odpowiedz na pytanie, czy lepiej jest by
mdrym, czy gupim. &ajlepiej byoby jednak, eby to pytanie pozostao bez odpowiedzi'
|eeli istnieje wyrazna odpowiedz, to moe by ona tylko taka, e ludzie okazali si swego rodzaju
biologicznym bdem!, wykorzystali swoje 1## tysicy lat, by zniszczy siebie, a przy okazji wiele
innych rzeczy.
Nasz gatunek z pewnoci wyksztaci zdolno, by tak wanie uczyni, a hipotetyczny
pozaziemski obserwator stwierdziby zapewne, e ludzie demonstrowali t zdolno w caej swojej histo
rii, szczeglnie dramatycznie w cigu ostatnich kilkuset lat, gdy niszczyli yciodajne rodowisko i trzebili
bardziej zoone organizmy, przejawiajc wyrachowane okruciestwo, take wobec siebie nawzajem.
DWA SUPERMOCARSTWA
Rok 2003 zacz si od wielu oznak, e obawy o przetrwanie ludzkoci s a nadto uzasadnione.
(ezmy tylko kilka przykadw wczesn jesieni )##) roku wyszo na jaw, e czterdzieci lat wczeniej
ledwie uniknlimy wojny jdrowej, ktra moga skoczy si ostateczn katastrof. *araz po tym
alarmujcym odkryciu administracja +usha zablokowaa wysiki ,&* na rzecz zakazu militaryzacji
kosmosu% jest to powane zagroenie dla naszego przetrwania. -merykaski rzd przerwa te
midzynarodowe negocjacje majce zapobiec wojnie biologicznej i skoncentrowa si na
przygotowaniach do ataku na .rak, pomimo powszechnego sprzeciwu, bezprecedensowego w historii.
Organzac|e pomocowe od dawna dzaajce w .raku oraz organizacje medyczne ostrzegay, e
planowana inwazja moe spowodowa katastrof humanitarn. ,strzeenia te zostay zignorowane przez
(aszyngton i raczej nie zainteresoway mediw. /rupa wysokich rang amerykaskich ekspertw
stwierdzia, e ataki z uyciem broni masowego raenia na terytorium "tanw *jednoczonych s
prawdopodobne!, a stan si jeszcze bardziej prawdopodobne, jeli wybuchnie wojna z .rakiem. *astpy
specjalistw i agencje wywiadowcze formuoway podobne ostrzeenia, dodajc, e wojowniczo
(aszyngtonu, nie tylko wobec .raku, zwiksza dugotrwae zagroenie midzynarodowym terroryzmem i
rozprzestrzenianiem broni masowego raenia. 0e ostrzeenia rwnie zostay zlekcewaone.
We wrzeniu )##) roku administracja +usha ogosia "trategi +ezpieczestwa &arodowego, ktra
przyznaje -meryce prawo do uycia siy w celu likwidacji kadego dostrzeganego zagroenia dla
globalnej dominacji "tanw *jednoczonych, ktra ma by trwaa. 0a nowa wielka strategia wywoaa
gbokie zaniepokojenie na caym wiecie, nawet wrd amerykaskich ekspertw od polityki
zagranicznej. 0ake we wrzeniu ruszya kampania propagandowa, ktra przedstawiaa "addama 1usajna
jako bezporednie zagroenie dla "tanw *jednoczonych, obarczaa go odpowiedzialnoci za zamach z
11 wrzenia i sugerowaa, e planuje nastpne. 2ampania ta, zgrana w czasie z pocztkiem
rdkadencyjnych wyborw do 2ongresu, bardzo skutecznie zmienia postawy -merykanw. "zybko
zepchna amerykask opini publiczn poza spektrum wiatowej opinii, pomoga administracji
osign wyborcze cele i ugruntowa przekonanie, e .rak powinien by pierwszym sprawdzianem nowej
doktryny uycia siy wedug wasnego uznania.
Prezydent Bush |ego wsppracownicy uparcie podwaali te midzynarodowe wysiki na rzecz
redukcji powanych zagroe dla rodowiska, posugujc si pretekstami, ktre ledwie skryway ich
przywizanie do wskich sektorw prywatnej gospodarki. *aproponowany przez amerykask
administracj &aukowy $rogram ds. *mian 2limatu 34limate 4hange "cience $rogram, 44"$5 to parodia,
pisa redaktor magazynu "cience! 6onald 2ennedy, ktra nie zawiera adnych zalece ograniczenia
emisji 7gazw cieplarnianych przyp. tum.8 ani innych sposobw jej minimalizacji!, zadowalajc si
dobrowolnymi planami redukcji, ktre gdyby nawet byy realizowane, pozwoliyby U"- na wzrost emisji
o okoo 19: w kadym dziesicioleciu!. &aukowy $rogram ds. *mian 2limatu w ogle nie bierze pod
uwag prawdopodobiestwa, na ktre wskazuje rosncy materia dowodowy!, e ocieplenie klimatu
nawet w krtszej perspektywie moe wywoa gwatowny proces nieliniowy! i w efekcie dramatyczne
zmiany temperatury, skrajnie niebezpieczne dla "tanw *jednoczonych, Europy i innych stref
umiarkowanych. 4echujcy administracj +usha pogardliwy stosunek do wielostronnych wysikw na
rzecz rozwizania problemu globalnego ocieplenia!, cign 2ennedy, rozpocz dugi proces erozji
przyjacielskich relacji
9
Stanw *jednoczonych w Europie! i doprowadzi do nieprzemijajcej niechci!.)
W pazdzierniku )##) roku trudno ju byo ignorowa fakt, e wiat jest bardziej zaniepokojony
nieskrpowanym uyciem siy przez -merykanw ni... zagroeniem, jakie stwarza "addarn 1usajn! i
jest tak samo zainteresowany ograniczeniem wadzy amerykaskiego olbrzyma, jak... rozbrojeniem
irackiego tyrana!.; &iepokj caego wiata wzrasta w kolejnych miesicach, poniewa olbrzym dawa
wyraznie do zrozumienia, e zaatakuje .rak, nawet jeeli ledwie tolerowani przez niego inspektorzy ,&*
nie znajd nic, co mogoby posuy za pretekst. (edug midzynarodowych bada opinii publicznej, w
grudniu )##) roku poparcie dla planw wojennych (aszyngtonu dochodzio zaledwie do l , procent nie
mal wszdzie poza U"-. 6wa miesice pzniej, po ogromnych protestach na caym wiecie, prasa
stwierdzia, e by moe nadal s dwa supermocarstwa na tej planecie' "tany *jednoczone i wiatowa
opinia publiczna! 3przez "tany *jednoczone! naley tu rozumie wadze pastwa, a nie opini
publiczn, czy nawet opini elit5.9
Na pocztku )##; roku badania ujawniy, e na caym wiecie lk przed "tanami *jednoczonymi
osign niezwykle wysoki poziom, podobnie jak nieufno wobec ich politycznych wadz. <ek
cewaeniu elementarnych praw i potrzeb czowieka oraz popisowi pogardy dla demokracji, dla ktrego
nieatwo znalez dobre porwnanie, towarzyszyy zapewnienia o szczerym przywizaniu do praw
czowieka i demokracji. =ozgrywajce si wtedy wydarzenia powinny wzbudzi gboki niepokj
wszystkich, ktrym ley na sercu to, jaki wiat zostawi swoim wnukom.
Choca stratedzy +usha zajmuj skrajn pozycj w tradycyjnym spektrum amerykaskiej polityki, to
jednak ich programy i doktryny znajduj wiele odpowiednikw w historii "tanw *jednoczonych i
wczeniejszych pretendentw do globalnej wadzy. +ardziej niepokojce jest, e ich decyzje
niekoniecznie s irracjonalne w ramach dominujcej ideologii oraz instytucji, ktre j ucieleniaj. (
historii mona znalez wiele przykadw, e przywdcy s skonni grozi uyciem siy lub ucieka si
do siy pomimo znacznego ryzyka katastrofy. -le dzisiaj stawka jest znacznie wysza. (ybr midzy
hegemoni a przetrwaniem chyba nigdy nie by tak wyrazny.
10
Sprbujmy rozplata niektre wtki tej zoonej materii, koncentrujc uwag na wiatowym
mocarstwie, ktre uznaje si za globalnego hegemona. Jego dziaania i doktryny, ktrymi si kieruje,
powinny by w centrum zainteresowania wszystkich na tej planecie, a zwaszcza co oczywiste
-merykanw. (ielu z nich cieszy si niezwykymi przywilejami i wolnoci, a wic zdolnoci
ksztatowania przyszoci, i dlatego powinni z trosk podej do obowizkw, ktre bezporednio
wynikaj z tych przywilejw.
TERYTORIUM WROGA
C, ktrzy chcieliby zmierzy si ze swoimi obowizkami z autentycznym zaangaowaniem na rzecz
demokracji i wolnoci a nawet przyzwoitego przetrwania powinni wiedzie, jakie napotkaj
przeszkody. ( pastwach, w ktrych rzdzi przemoc, przeszkody te nie s ukryte. ( bardziej
demokratycznych spoeczestwach maj subtelniejsz natur. 4hocia metody s wyraznie inne tam,
gdzie rzdzi si bardziej brutalnie, i tam, gdzie ludzie ciesz si wiksz swobod, to cele pod wieloma
wzgldami okazuj si podobne' chodzi o to, by wielka bestia!, jak -le>ander 1amilton okreli nard,
nie wymkna si spod kontroli.
Kontroowane spoeczestwa zawsze byo spraw najwyszej wagi dla tych, ktrzy maj wadz i
przywileje, szczeglnie od czasu pierwszej demokratycznej rewolucji w siedemnastowiecznej -nglii.
"amozwaczy ludzie z najwyszych sfer! byli przeraeni, gdy kbicy si tum bestii w ludzkiej
skrze! odrzuci zasadnicze ramy konfliktu midzy krlem a parlamentem i zacz domaga si rzdw
ludzi takich jak my, ktrzy znaj nasze potrzeby!, a nie rycerzy i panw, ktrzy wyznaczaj nam
prawa, s wybierani ze strachu i tylko nas gnbi, a nie znaj naszych bolczek!. <udzie z najwyszych
sfer uznali, e jeeli lud jest tak zdeprawowany i zepsuty!, e chce powierzy wadz i godnoci
nikczemnikom i niegodziwcom, trzeba zrzec si wadzy na rzecz tych, ktrzy s dobrzy, cho nieliczni!.
$rawie trzysta lat pzniej wilsonowski idealizm, jak si go zazwyczaj nazywa, zaj dosy podobne
stanowisko. (aszyngton powinien dopilnowa, by za granic rzdy znajdoway si w rkach dobrych,
cho nielicznych!. ( kraju naley broni systemu, w ktrym elity podej
11
mu| decyzje, a spoeczestwo je zatwierdza poliarchii! w jzyku politologii a nie demokracji.?
|ako prezydent Woodrow Wson ne waha si prowadzi bezlitonie represyjnej polityki nawet
w samych "tanach *jednoczonych, lecz takie dziaania zwykle nie s moliwe tam, gdzie spoeczestwo
wywalczyo sobie znaczny stopie wolnoci i praw. ( czasach (ilsona elity w U"- i (ielkiej +rytanii
rozumiay ju, e w ich spoeczestwach przymus jest coraz mniej przydatnym narzdziem i e naley
obmyli nowe sposoby poskromienia bestii, przede wszystkim poprzez kontrol opinii i postaw. ,d tam
tej pory rozwin si cay wielki przemys, ktry nad tym wanie pracuje.
Sam Wson uwaa, e aby zachowa stabilno i prawo!, wadz powinna sprawowa elita
dentelmenw majca wzniose ideay!.@ 4zoowi intelektualici byli tego samego zdania. "poe
czestwo naley ustawi na jego miejscu!, owiadczy (alter <ippmann w postpowym eseju na temat
demokracji. 0en cel mona byo w czci osign poprzez wytwarzanie przyzwolenia!, co jest
przemylan sztuk i staym instrumentem dziaania popularnego rzdu!. 0a rewolucja! w
praktykowaniu demokracji! powinna umoliwi wyspecjalizowanej klasie! zarzdzanie wsplnymi
interesami!, ktre najczciej cakowicie umykaj opinii publicznej!. ( istocie jest to leninowski idea.
<ippmann mg bezporednio obserwowa rewolucj w praktykowaniu demokracji jako czonek 2omisji
.nformacji $ublicznej (ilsona, ktrej celem byo koordynowanie propagandy w czasie wojny i ktrej zna
komicie udao si wywoa w amerykaskim spoeczestwie wojenn gorczk.
<udzie odpowiedzialni!, ci, ktrzy powinni podejmowa decyzje, cign <ippmann, musz by wolni
od tupotu i wrzasku zdezorientowanego motochu!. &iedouczeni i wcibscy outsiderzy! maj by
widzami!, a nie uczestnikami!. Motoch peni jednak pewn funkcj!' powinien raz na jaki czas
podrepta na wybory i wyrazi swoje poparcie dla tego czy innego przedstawiciela klasy przywdcw.
&iepisan zasad tego ukadu jest, e ludzie odpowiedzialni! uzyskuj swj status nie ze wzgldu na ja
kie specjalne zdolnoci czy wiedz, lecz dziki gotowoci podporzdkowania si systemowi faktycznej
wadzy oraz lojalnoci
12
wobec obowzujcych zasad w istocie chodzi o to, by podstawowe decyzje dotyczce spraw
spoecznych i gospodarczych byy podejmowane w ramach instytucji cechujcych si autorytarn,
odgrn kontrol, a udzia bestii! ogranicza si do zawonej sceny publicznej.
|ak bardzo zawona powinna by scena publiczna, jest spraw dyskusyjn. .nicjatywy neoliberalne
przez ostatnie trzydzieci lat dyy do jej ograniczenia, pozostawiajc podstawowe decyzje w rkach
zasadniczo nieodpowiadajcych przed nikim prywatnych tyranii, powizanych cile ze sob i z kilkoma
potnymi pastwami. 6emokracja moe w takich warunkach przetrwa, ale w mocno okrojonej formie.
<udzie spod znaku =eagana i +usha zajmuj w tym wzgldzie skrajn pozycj, lecz polityczne spektrum
jest do wskie. &iektrzy twierdz, e praktycznie w ogle nie istnieje i kpi z ekspertw, ktrzy
zarabiaj na ycie, porwnujc subtelne rnice w sitcomach nadawanych przez &+4 i 4+"! w czasie
wyborw' 6ziki milczcemu porozumieniu dwie gwne partie traktuj rywalizacj w wyborach
prezydenckich 7jak8 polityczny teatr kabuki 7w ktrym8 aktorzy znaj swoje role i wszyscy trzymaj si
scenariusza!, przybierajc pozy!, ktrych nie mona traktowa powanie.A
|eeli spoeczestwo unika marginalizacji i biernoci, stajemy w obliczu kryzysu demokracji!, ktry
trzeba pokona, wyjaniaj liberalni intelektualici, czciowo poprzez dziaania dyscyplinujce
instytucje odpowiedzialne za indoktrynacj modych! szkoy, uniwersytety, kocioy i tym podobne a
by moe nawet poprzez rzdow kontrol mediw, jeeli sama autocenzura nie wystarczy.B
Przy|mu|c takie pogldy wspczeni intelektualici czerpi z dobrych konstytucyjnych zrde. James
Madison utrzymywa, e wadz naley przekaza tym, ktrzy s bogactwem narodu!, bardziej
kompetentnej grupie ludzi!, ktrzy rozumiej, e rol rzdu jest broni zamon mniejszo przed
wikszoci!. Madison, majc wiatopogld przedkapitalistyczny, wierzy, e owiecony m stanu! i
dobroduszny filozof!, ktry bdzie sprawowa wadz, odrni prawdziwy interes swojego kraju! i
uchroni interes publiczny przed szkod!, jak moe wyrzdzi demokratyczna wikszo. Madison
mia nadziej, e szkody da si unik
13
na w systemie fragmentacji, ktry wynalaz. ( pzniejszych latach zacz si obawia, e gdy
wzronie liczba tych, ktrzy bd mozolnie pracowa, borykajc si z wszelkimi trudami ycia, i skry
cie wzdycha za bardziej rwn dystrybucj korzyci!, mog si pojawi powane problemy. (
nowoytnej historii czsto znajduj odbicie konflikty o to, kto bdzie podejmowa decyzje i w jaki
sposb.
Swiadomo, e kontrola opinii jest podstaw rzdw, od najbardziej despotycznych do najbardziej
wolnych, istnieje przynajmniej od czasw 6aCida 1umeDa, ale trzeba tu zrobi pewne zastrzeenie.
2ontrola ta ma znacznie wiksze znaczenie w spoeczestwach cechujcych si wiksz wolnoci, w
ktrych posuszestwa nie da si utrzyma batem. Jest zupenie naturalne, e nowoczesne instytucje
kontroli myli szczerze nazywane propagand, zanim sowo to wyszo z mody ze wzgldu na
skojarzenia z totalitaryzmem powstay w spoeczestwach cieszcych si najwiksz wolnoci.
$ierwsza bya (ielka +rytania ze swoim Ministerstwem .nformacji, ktre prbowao ukierunkowa
mylenie wikszoci wiata!. (krtce potem pojawi si (ilson i jego 2omisja .nformacji $ublicznej.
Jej sukcesy propagandowe zainspiroway postpowych teoretykw demokracji i wspczesn bran
public relations. &ajbardziej wpywowi czonkowie 2omisji .nformacji $ublicznej, tacy jak <ippmann i
Edward +ernays, zupenie otwarcie czerpali z osigni kontroli myli, ktre +ernays nazywa
konstruowaniem przyzwolenia... sam istot procesu demokratycznego!. 0ermin propaganda! pojawi
si w Encyclopaedia +ritannica w 1E)) roku, a dziesi lat pzniej w Encyclopedia of "ocial "ciences,
w ktrej 1arold <asswell zawar uczon rekomendacj dla tej nowej techniki kontrolowania wiadomoci
spoecznej. Metody stosowane przez pionierw miay szczeglne znaczenie, pisze =andal Marlin w swojej
historii propagandy, poniewa byy powszechnie naladowane... przez nazistowskie &iemcy, -fryk
$oudniow, *wizek =adziecki i $entagon!, jednak dokonania brany $= przymiewaj wszystkie ich
osignicia.E
Probemy z kontro wewntrzn staj si szczeglnie powane, gdy wadze pastwowe prowadz
polityk, ktrej sprzeciwia si cae spoeczestwo. ( takich wypadkach wadze polityczne mog mie
pokus, eby pj ladem administracji =eagana, ktra zaoya +iuro 6yplomacji $ublicznej, aby
wytwarza przyzwolenie
14
da swo|e| zbrodncze| potyk w Ameryce Srodkowej. Jeden z wysokich rang urzdnikw tej
administracji uzna ,peracj $rawda! za ogromn operacj psychologiczn w rodzaju tych, jakie
przeprowadza wojsko, aby wpyn na ludno zamieszkujc terytorium wroga! bya to szczera
charakterystyka dominujcych postaw wobec ludnoci wasnego kraju.1#
TERYTORIUM WROGA ZA GRANICA
Podczas gdy wroga we wasnym kraju trzeba czsto kontrolowa intensywn propagand, za
granic dostpne s bardziej bezporednie rodki. <iderzy obecnej administracji +usha w wikszoci z
odzysku po bardziej reakcyjnych krgach administracji =eagana i +usha . zilustrowali to dostatecznie
jasno w czasie pierwszego okresu urzdowania. /dy tradycyjne rzdy przemocy i represji napotkay
sprzeciw 2ocioa i innych nicponiw w rodkowoamerykaskich krajach znajdujcych si w strefie
wpyww U"-, administracja =eagana zareagowaa wojn z terroryzmem!, ktr ogosia zaraz po
objciu urzdu w 1EB1 roku. Jak mona si byo spodziewa inicjatywa "tanw *jednoczonych
natychmiast staa si wojn terrorystyczn kampani rzezi, tortur i barbarzystwa ktra w krtkim
czasie rozszerzya si take na inne regiony wiata.
W |ednym z tych kra|w, &ikaragui, (aszyngton utraci kontrol nad siami zbrojnymi, ktre
tradycyjnie trzymay w ryzach miejscow ludno, co stanowio bolesn spucizn po wilsonowskim
idealizmie. (spieran przez U"- dyktatur "omozy obalili sandinowscy rebelianci, a zbrodnicz
/wardi &arodow rozwizano. 6latego &ikaragua musiaa sta si celem kampanii midzynarodowego
terroryzmu, ktra doprowadzia ten kraj do ruiny. &awet psychologiczne skutki terrorystycznej wojny
(aszyngtonu s dotkliwe. -tmosfera radoci, witalnoci i optymizmu, ktra zapanowaa po obaleniu
dyktatury, nie moga dugo przetrwa, gdy interwencja rzdzcego supermocarstwa rozwiaa nadziej, e
ponura historia moe w kocu przybra inny obrt.
W nnych kra|ach Ameryk Srodkowej, ktre stay si celem reaganowskiej wojny z terroryzmem!,
kontrol utrzymyway siy bezpieczestwa wyposaone i wyszkolone przez "tany *jedno
15
czone. Tam, gdze ne byo armii, ktra broniaby ludno przed terrorystami to znaczy przed
samymi siami bezpieczestwa popeniano jeszcze wiksze okruciestwa. , morderstwach, torturach i
zniszczeniach obszernie donosiy organizacje praw czowieka, grupy kocielne, latynoamerykascy uczeni
i wielu innych, lecz fakty te byy sabo znane obywatelom pastwa, ktre ponosio za nie gwn
odpowiedzialno, i szybko zostay wymazane z pamici.11
Do poowy lat osiemdziesitych wspierany przez U"- terroryzm pastwowy wytworzy spoeczestwa
ogarnite strachem i panik... poddane zbiorowemu zastraszaniu i przeszyte zgeneralizowanym lkiem!,
uznaa najbardziej wpywowa kocielna organizacja praw czowieka w "alwadorze% ludno pogodzia
si wewntrznie! z codziennym uyciem rodkw przemocy! i czstym widokiem torturowanych
cia!. (racajc z krtkiej wizyty w rodzinnej /watemali, dziennikarz Julio /odoy napisa, e mona
odnie wraenie, e niektrzy ludzie w +iaym 6omu czcz azteckich bogw i skadaj im w ofierze
krew -meryki Srodkowej!. Uciek z kraju rok wczeniej, gdy siedziba jego gazety <a Epoca! zostaa
wysadzona w powietrze przez pastwowych terrorystw% akcja ta nie wzbudzia adnego zainteresowania
w "tanach *jednoczonych' uwag starannie koncentrowano na wystpkach oficjalnego wroga,
niewtpliwie rzeczywistych, lecz ledwo dostrzegalnych, zwaywszy na skal wspieranego przez U"- ter
roru pastwowego w tym regionie. +iay 6om, pisa /odoy, wprowadzi i wspiera w -meryce Srodkowej
takie siy, ktre mogyby z atwoci rywalizowa z "ecuritate &icolae 4eauFescu o palm
pierwszestwa w wiatowym okruciestwie!.1)
Gdy przywdcy terrorystw osignli ju swoje cele, o konsekwencjach dyskutowano na konferencji w
"an "alCador, zorganizowanej przez jezuitw i ludzi wieckich majcych a nadto osobistych
dowiadcze, nie tylko z makabrycznych lat osiemdziesitych. &a konferencji tej uznano, e nie
wystarczy koncentrowa si na samym terrorze. &ie mniej wane jest zbadanie... jak rol odegraa
kultura terroru w utemperowaniu oczekiwa wikszoci!, w efekcie ktrego ludzie przestali nawet
rozwaa rozwizania alternatywne wobec da silnych!.1; &ie tylko w -meryce Srodkowej.
16
Znszczene nadze ma decydu|ce znaczenie. - gdy ju uda si to zrobi, pozwala si na
formaln demokracj a nawet j preferuje, choby po to, by uzyska dobry efekt $=. ( bardziej szcze
rych krgach w duej mierze przyznaje si to otwarcie. ,czywicie znacznie bardziej dogbnie
rozumiej to bestie w ludzkiej skrze!, czyli ci, ktrzy ponosz konsekwencje naruszania nakazw
stabilnoci i porzdku.
Wszystko to s sprawy, ktre drugie supermocarstwo, wiatowa opinia publiczna, powinna usilnie
stara si zrozumie, jeeli chce wyrwa si z ogranicze, ktrym jest poddawana i potraktowa
powanie ideay sprawiedliwoci i wolnoci, ktre atwo przychodz na usta, lecz ktre trudniej jest
broni i rozpowszechnia.
17
Rozdza )
Weka stratega mperana
Weke poruszene na caym wiecie jesieni )##) roku wywoaa deklaracja najpotniejszego
pastwa w dziejach, e zamierza ono utrzyma swoj hegemoni grozb uycia lub faktycznie uywajc
siy, czyli tego wymiaru wadzy, w ktrym nie ma sobie rwnych. ( oficjalnym jzyku "trategii
+ezpieczestwa &arodowego' &asze siy zbrojne bd dostatecznie silne, by zniechci potencjalnych
przeciwnikw do rozbudowy wasnej armii w celu przecignicia lub dorwnania potdze "tanw
*jednoczonych!.19
|eden ze znanych ekspertw od spraw midzynarodowych, John .kenberry, stwierdzi, e jest to
wielka strategia oparta na fundamentalnym deniu do utrzymania jednobiegunowego wiata, w ktrym
"tany *jednoczone nie maj rwnego sobie konkurenta!% ten stan rzeczy ma by trway 7tak by8 adne
pastwo ani koalicja nie moga nigdy podway roli 7U"-8 jako globalnego przywdcy, protektora i
egzekutora!. 6eklaracja ta sprawia, e midzynarodowe normy regulujce dziaanie w obronie wasnej
zapisane w -rtykule ?1 2arty &arodw *jednoczonych trac praktycznie znacznie!. ,glnie rzecz
biorc, doktryna ta lekceway prawo i instytucje midzynarodowe, przypisujc im niewielk warto!.
.kenberry pisze dalej' 0a nowa wielka strategia imperialna przedstawia "tany *jednoczone jako pastwo
19
rewz|onstyczne, prbujce obrci chwilow przewag w porzdek wiatowy, ktrym bdzie
dyrygowa!, co tylko skoni innych do szukania sposobw na obchodzenie, osabianie, ograniczanie i
odwetowe atakowanie amerykaskiej potgi!. "trategia ta sprawi, e cay wiat, take "tany
*jednoczone, stanie si mniej bezpieczny, a podziay wyrazniejsze!%1? pogld ten podziela wielu
ekspertw od polityki zagranicznej.
NARZUCENIE HEGEMONII
Weka stratega mperana przyzna|e Stanom Z|ednoczonym prawo do rozpoczcia
wojny prewencyjnej! wedug wasnego uznania do ataku prewencyjnego, a nie wyprzedzajcego1@.
-tak wyprzedzajcy mgby mieci si w granicach prawa midzynarodowego. &a przykad gdyby
wykryto, e rosyjskie bombowce wystartoway z bazy wojskowej na /renadzie, wyczarowanej przez
administracj =eagana w 1EB; roku, i e zbliaj si do "tanw *jednoczonych z wyraznym zamiarem
dokonania nalotu, to wtedy, zgodnie z rozsdn interpretacj 2arty &arodw *jednoczonych, atak
wyprzedzajcy polegajcy na zniszczeniu samolotw, a moe nawet bazy na /renadzie, byby
usprawiedliwiony. 2uba, &ikaragua i wiele innych krajw miay moliwo skorzystania z tego prawa
przez te wszystkie lata, gdy byy celem ataku "tanw *jednoczonych, ale oczywicie sabi musieliby
zwariowa, eby realizowa swoje prawa. <ecz wszelkie uzasadnienia dla ataku wyprzedzajcego,
jakiekolwiek by one byy, nie odnosz si do wojny prewencyjnej, a zwaszcza takiej, o jakiej mwi jej
obecni entuzjaci' do uycia si zbrojnych w celu wyeliminowania wyobraonego lub zmylonego
zagroenia% w takim przypadku nawet termin prewencyjny! jest nazbyt yczliwy.
Wo|na prewency|na meci si w kategorii zbrodni wojennych. Jeeli rzeczywicie ma ona polega
na decydowaniu, na kogo nadszed czas!1A, to wiat naprawd znalaz si w wielkich tarapatach.
Po rozpoczciu inwazji na .rak wybitny historyk i doradca 2ennedyDego, -rthur "chlesinger napisa,
e'
Prezydent przy| strategi wyprzedzajcej samoobrony!, ktra niepokojco przypomina strategi
zastosowan przez cesarsk Japoni
20
w Pear Harbor, w dnu, ktry jak przepowiedzia wczesny amerykaski prezydent, pozostaje
dniem haby. Granklin 6. =ooseCelt mia racj, lecz dzisiaj to my, -merykanie, yjemy w habie.1B
Schesnger doda te, e globalna fala wspczucia, ktra zalaa "tany *jednoczone po 11 wrzenia
ustpia globalnej fali nienawici do amerykaskiej arogancji i amerykaskiego militaryzmu!, i nawet w
zaprzyjaznionych krajach opinia publiczna uwaa, e +ush jest wikszym zagroeniem dla pokoju ni
"addam 1usajn!. =ichard Galk, specjalista od prawa midzynarodowego, doszed do nieuniknionego!
wniosku, e wojna w .raku bya przestpstwem przeciwko pokojowi tego rodzaju, o jakie niemieccy
przywdcy byli oskarani, cigani i skazani w procesie norymberskim!1E.
Nektrzy obrocy tej strategii dostrzegaj, e lekceway ona prawo midzynarodowe, lecz ich zdaniem
to aden problem. 4ay system prawa midzynarodowego to tylko puste gadanie!, pisze prawnik Michael
/lennon' (ielkie starania, by podda rzdy siy rzdom prawa! naley wyrzuci na mietnik historii
jakie to wygodne stanowisko dla tego jednego pastwa, ktre jest zdolne przyj zasad braku zasad,
gdy mu to odpowiada, gdy wydaje niemal tyle samo co reszta wiata cznie na narzdzia przemocy i
wydeptuje nowe, niebezpieczne cieki w budowaniu rodkw zniszczenia, pomimo niemal
jednomylnego sprzeciwu wiata. 6owd na to, e system prawa midzynarodowego to tylko puste
gadanie! jest prosty' (aszyngton da wyraznie do zrozumienia, e zrobi wszystko, co tylko moe, by
utrzyma swoj dominacj!, nastpnie ogosi, e zignoruje! zdanie =ady +ezpieczestwa ,&* w
kwestii .raku i zadeklarowa, e nie bdzie ju zwizany zasadami 2arty &arodw *jednoczonych
regulujcymi uycie siy!. Huod erat demonstrandum. - zatem zasady te zaamay si! i caa
konstrukcja lega w gruzach!. 0o dobrze, konkluduje /lennon, poniewa "tany *jednoczone s przywd
c owieconych pastw! i dlatego musz oprze si 7wszelkim prbom8 ograniczenia uycia przez nie
siy!.)#
Owiecony przywdca moe te zmienia zasady wedug wasnego uznania. /dy siom zbrojnym
okupujcym .rak nie udao si znalez broni masowego raenia, ktra bya uzasadnieniem dla
21
nwaz|, stanowsko admnstrac| przeszo od absolutnej pewnoci!, e .rak posiada bro
masowego raenia w takiej skali, e konieczne byy natychmiastowe dziaania zbrojne, do twierdzenia, e
zarzuty -merykanw byy uzasadnione, gdy odkryto sprzt, ktry potencjalnie mg zosta
wykorzystany do wyprodukowania broni!. Urzdnicy wysokiego szczebla zaproponowali udoskonalenie
kontrowersyjnej koncepcji wojny prewencyjnejI!, uprawniajcej (aszyngton do podjcia dziaa
zbrojnych przeciwko pastwu, ktre posiada miercionon bro w wielkich ilociach!. $oprawka ta
zakada, e administracja podejmie dziaania przeciwko wrogiemu reimowi, ktry nie ma nic wicej,
jak tylko intencj i zdolno do zbudowania 7broni masowego raenia8.!)1
Praktyczne kady kraj ma potencja do wyprodukowania broni masowego raenia, a intencji zawsze
mona si dopatrzy. *atem poprawiona wersja wielkiej strategii w istocie daje (aszyngtonowi prawo do
arbitralnej agresji. ,bnienie progu uycia siy jest najbardziej znaczc konsekwencj zaamania si
oficjalnego argumentu za inwazj.
Weka stratega mperana ma unemoliwi jakiekolwiek prby podwaenia potgi, pozycji i
prestiu "tanw *jednoczonych!. 4ytowane sowa nie pochodz z ust 6icka 4heneya czy 6onalda
=umsfelda ani innych etatystycznych reakcjonistw, ktrzy opracowali "trategi +ezpieczestwa
&arodowego we wrzeniu )##) roku. (ypowiedzia je w 1E@; roku szanowany liberalny m stanu, 6ean
-cheson. Usprawiedliwia on amerykaskie dziaania wobec 2uby, wiedzc doskonale, e
midzynarodowa kampania terrorystyczna (aszyngtonu zmierzajca do zmiany reimu! istotnie
przyczynia si do tego, e wiat stan na krawdzi wojny nuklearnej zaledwie kilka miesicy
wczeniej, i e zostaa podjta na nowo natychmiast po rozwizaniu kryzysu kubaskiego. Mimo to na
forum -merykaskiego 0owarzystwa $rawa Midzynarodowego -cheson przekonywa, e nie powstaje
adna kwestia prawna!, gdy "tany *jednoczone reaguj na prby podwaenia ich potgi, pozycji i
prestiu!.
Doktryna Achesona zostaa nastpnie przywoana przez administracj =eagana, reprezentujc
drug stron politycznego spektrum, gdy odrzucia ona jurysdykcj Midzynarodowego 0rybunau
"prawiedliwoci w kwestii ataku na &ikaragu, nie
22
podporzdkowaa si sdowemu nakazowi, by zaprzesta zbrodni, a nastpnie zawetowaa dwie
rezolucje =ady +ezpieczestwa potwierdzajce orzeczenie sdu i wzywajce wszystkie pastwa do
przestrzegania prawa midzynarodowego. 6oradca prawny 6epartamentu "tanu -braham "ofaer
wyjani, e nie naley liczy na to, e 7wikszo wiatowej spoecznoci8 podzieli nasze zdanie! i e
ta sama wikszo czsto przeciwstawia si "tanom *jednoczonym w istotnych kwestiach
midzynarodowych!. ( zwizku z tym, musimy zastrzec sobie prawo okrelenia!, ktre kwestie
podlegaj zasadniczo wewntrznej jurysdykcji "tanw *jednoczonych! w tym przypadku byy to
dziaania, ktre 0rybuna potpi jako bezprawne uycie siy! przeciwko &ikaragui, czyli mwic
prociej, terroryzm midzynarodowy.))
Pogarda da prawa nstytuc| mdzynarodowych bya szczeglnie raca w latach urzdowania
administracji =eagana+usha pierwszym okresie rzdw obecnej ekipy w (aszyngtonie a ich nastpcy
take dawali jasno do zrozumienia, e U"- zastrzegaj sobie prawo do dziaa unilateralnych, jeeli to
konieczne!, w tym do unilateralnego uycia si zbrojnych! w obronie tak ywotnych interesw, jak
nieskrpowany dostp do kluczowych rynkw, zrde energii oraz innych zasobw strategicznych!.);
-le nie bya to cakiem nowa postawa.
Podstawowe zasady weke| strateg mperane| z wrzenia )##) roku zostay wypracowane
na pocztku drugiej wojny wiatowej. *anim jeszcze -meryka przystpia do wojny, stratedzy i analitycy
wysokiego szczebla uznali, e w powojennym wiecie "tany *jednoczone bd dy do posiadania
niekwestionowanej wadzy!, podejmujc kroki w celu ograniczenia wszelkich suwerennych dziaa!
innych pastw, ktre mogyby zakci globalne projekty -meryki. "twierdzili te, e gwnym warun
kiem! osignicia tych celw jest szybka realizacja programu penego unowoczenienia si zbrojnych!
wtedy, tak jak i teraz, by to centralny element zintegrowanej strategii osignicia militarnej i
gospodarczej supremacji "tanw *jednoczonych!. ( tamtym czasie ambicje te ograniczay si do wiata
nieniemieckiego!, ktry mia zosta urzdzony pod egid "tanw *jednoczonych i stanowi (ielki
,bszar!, obejmujcy zachodni pkul, bye imperium brytyjskie oraz 6aleki (schd. 2iedy stao si
ju ca
23
kem |asne, e &iemcy przegraj wojn, plany te rozszerzono w taki sposb, by wczy maksymalnie
du cz Eurazji.)9
Te precedensy, edwe tu zasygnazowane, pokazu|, jak wskie jest spektrum
amerykaskiej strategii. $rowadzona polityka wynika z instytucjonalnego ukadu wewntrznej wadzy,
ktry pozostaje wzgldnie stabilny. (adza decyzyjna w sprawach gospodarczych jest mocno
scentralizowana, tak e John 6ewey niewiele przesadzi, gdy stwierdzi, e polityka to cie rzucany na
spoeczestwo przez wielki biznes!. Jest czym zupenie naturalnym, e "tany *jednoczone d do
zbudowania takiego systemu wiatowego, ktry byby otwarty na gospodarcz penetracj i polityczn
kontrol, nie tolerujc adnych rywali ani zagroe.)? .stotn konsekwencj takiej polityki jest
gotowo do zablokowania wszelkich ruchw zmierzajcych do niezalenego rozwoju, ktre mogyby
sta si wirusem zaraajcym innych!, w terminologii strategw. Jest to dominujcy motyw powojennej
historii, czsto ukryty pod cienk warstw zimnowojennych pretekstw, wykorzystywanych rwnie
przez konkurencyjne supermocarstwo w jego skromniejszych wociach.
Podstawowe cee wiatowego zarzdzania przetrway od wczesnego okresu powojennego i obejmuj
midzy innymi' powstrzymywanie innych orodkw globalnej wadzy w ramach struktury porzdku
wiatowego! nadzorowanej przez "tany *jednoczone% utrzymanie kontroli nad energetycznymi zasobami
wiata% blokowanie nieakceptowanych form niezalenego nacjonalizmu% oraz przezwycianie kryzysw
demokracji! na wewntrznym terytorium wroga. $rzedsiwzicia te przybieraj rne formy, zwaszcza
w okresach do gwatownych przeobrae' przemian w midzynarodowym systemie gospodarczym od
mniej wicej 1EA# roku% sprowadzenia wrogiego supermocarstwa do roli przypominajcej jego tradycyjny,
uasikolonialny status, w dwadziecia lat pzniej% rosncego zagroenia midzynarodowym terrory
zmem, ktre od pocztku lat dziewidziesitych zaczo dotyczy samych "tanw *jednoczonych i
ktre zostao dramatycznie sfinalizowane 11 wrzenia. $rzez lata dopracowywano i modyfikowano
taktyk, dostosowujc j do tych przemian, i coraz bardziej udoskonalano narzdzia przemocy, spychajc
nasz zagroony gatunek na krawdz katastrofy.
24
Nemne| |ednak ogoszenie wielkiej strategii imperialnej we wrJeniu )##) roku susznie uruchomio
dzwonki alarmowe. -cheson i "ofaer opisywali wytyczne prowadzonej polityki, pozostajc w krgach
elit. .ch pogldy znali jedynie specjalici i czytelnicy dysydenckiej literatury. Mona uzna, e w innych
przypadkach powtarzano jedynie maksym 0ukidydesa, e' due narody robi to, co chc, a mae
narody akceptuj to, co musz!. &atomiast 4heney, =umsfeld, $owell i ich wsppracownicy oficjalnie
ogaszaj jeszcze bardziej skrajn polityk, ktrej celem jest uzyskanie trwaej globalnej hegemonii, przy
uyciu siy, jeeli bdzie trzeba. 4hc, eby wiat ich usysza, wic natychmiast podjli dziaania
majce pokaza, e nie artuj. 0o jest znaczca rnica.
NOWE NORMY PRAWA MIE6*K&-=,6,(E/,
Ogoszenie wielkiej strategii susznie uznano za krok, ktry nie wry wiatu nic dobrego. Jednak dla
wielkiego mocarstwa to za mao, e ogosi oficjaln polityk. Musi uczyni z niej now norm prawa
midzynarodowego, przeprowadzajc akcj pokazow. (ybitni specjalici i intelektualici mog wtedy
solennie wyjania, e prawo jest elastycznym i ywym instrumentem, tak e nowa norma moe odtd
by wskazwk, jak naley postpowa. . tak oto, gdy ogaszano now strategi imperialn, uderzono
te w bbny wojenne, aby wzbudzi spoeczny entuzjazm do ataku na .rak. =wnoczenie rozpocza si
rdkadencyjna kampania wyborcza. 0rzeba pamita o tym, wspomnianym ju, zbiegu okolicznoci.
Ofara wo|ny prewency|ne| mus odznacza si kilkoma cechami'
1. Mus by praktycznie bezbronna.
2. Mus by na tyle wana, by w ogle opacao si podejmowa jakie dziaania.
3. Mus da siej przedstawi jako ucielenienie skrajnego za i bezporednie zagroenie dla naszego
przetrwania.
Irak spenia wszystkie warunki. $ierwsze dwa s oczywiste. 0rzeci mona atwo wypeni. 0rzeba tylko
powtarza pomienne
25
orac|e Busha, Bara ch koegw' dyktator gromadzi najgrozniejsz bro na wiecie 7aby8
zdominowa, zastraszy i zaatakowa!% ju jej uy wobec caych miejscowoci i zabi lub okaleczy
tysice wasnych obywateli... Jeeli to nie jest zo, to zo stracio ju cakiem znaczenie.!)@
Eokwentne potpienie wyraone przez prezydenta w przemwieniu o stanie pastwa w styczniu )##;
roku brzmi z pewnoci susznie. ,czywicie ci, ktrzy siej zo, nie powinni pozostawa bezkarni a
wrd nich osoba wypowiadajca te wzniose sowa i jej obecni wsppracownicy, ktrzy dugo wspierali
czowieka bdcego uosobieniem skrajnego za, z pen wiadomoci jego zbrodni. 0o imponujce, jak
atwo jest, gdy przytacza si najwiksze przestpstwa potwora, powstrzyma si od wanych sw' z
nasz pomoc, ktrej udzielalimy, bo byo nam wszystko jedno!. $ochway i wsparcie zmieniy si w
potpienie, gdy tylko potwr popeni swoj pierwsz autentyczn zbrodni' nie posucha rozkazw 3a
by moe zleje zrozumia5 i najecha na 2uwejt w 1EE# roku. 2ara bya surowa dla jego poddanych. "am
tyran wyszed jednak bez szwanku, a jego pozycja jeszcze si umocnia dziki sankcjom narzuconym
przez byych przyjaci.
We wrzeniu )##) roku, gdy zblia si czas prezentacji nowej normy zezwalajcej na wojn
prewencyjn, doradca do spraw bezpieczestwa narodowego 4ondoleezza =ice stwierdzia, e nastpn
oznak zamiarw "addama 1usajna moe by chmura w ksztacie grzyba przypuszczalnie nad &owym
Jorkiem% zarwno ssiedzi 1usajna, jak i wywiad izraelski, odrzucili te supozycje, pzniej podwaone
jeszcze przez inspektorw ,&*, lecz (aszyngton obstawa przy swoim. ,d samego pocztku ofensywy
propagandowej byo jasne, e te zarzuty s niewiarygodne. ,becna administracja jest zdolna do
kadego kamstwa... aby tylko doprowadzi do wojny w .raku, mwi osoba z krgw rzdowych w
(aszyngtonie, z okoodwudziestoletnim dowiadczeniem pracy w wywiadzie!. (aszyngton sprzeciwia
si inspekcjom, sugerowa rozmwca, bo obawia si, e niczego istotnego nie znajdziemy. (ypowiedzi
prezydenta na temat zagroenia ze strony .raku naley uzna za ewidentne prby przestraszenia
-merykanw i sprawienia, by poparli wojn!, dodao dwch czoowych ekspertw od stosunkw
midzynarodowych. Jest to standardowy sposb dziaania. (a
26
szyngton nada ne przedstaw adnych dowodw na prawdziwo swoich twierdze z 1EE# roku
o ogromnej koncentracji wojsk irackich na granicy z -rabi "audyjsk, bdcych gwnym uzasad
nieniem dla wojny w 1EE1 roku% twierdzenia te natychmiast podwayo jedyne pismo, ktre postanowio je
sprawdzi, ale nie przynioso to adnych efektw.)A
Z dowodam czy bez, prezydent |ego wsppracownicy wydawali zowieszcze ostrzeenia
przed straszliwym zagroeniem, jakie "addam stwarza dla "tanw *jednoczonych i dla swoich ssiadw%
mwili te o jego powizaniach z midzynarodowym terroryzmem, sugerujc wyraznie, e by
zamieszany w ataki z 11 wrzenia. =zdowomedialny atak propagandowy przynis efekty. ( cigu
kilku tygodni okoo @# procent -merykanw uznao, e "addam 1usajn stanowi bezporednie
zagroenie dla U"-!, i trzeba go szybko usun w obronie wasnej. ( marcu niemal poowa bya
przekonana, e 1usajn by osobicie zaangaowany w zamachy z 11 wrzenia i e wrd porywaczy
samolotw byli .rakijczycy. $oparcie dla wojny mocno wizao si z tymi przekonaniami.)B
Za granc dyplomacja publiczna... cakowicie zawioda!, donosia prasa midzynarodowa, lecz w
kraju udao si znakomicie powiza wojn w .raku z koszmarem 11 wrzenia... 7&8iemal E# procent
uwaa, e reim 7"addama8 wspiera i podega terrorystw, ktrzy planuj kolejne ataki na U"-!.
2omentator polityczny -natol <ieCen stwierdzi, e wikszo -merykanw daa si nabra... akcji
propagandowej, ktrej kamliwo nie znajduje wielu porwna w demokracjach czasu pokoju!.)E 2am
pania propagandowa z wrzenia )##) roku pomoga te amerykaskiej administracji osign minimaln
przewag w wyborach rdkadencyjnych, gdy wyborcy odoyli na bok bezporednie troski i skulili si
pod parasolem wadzy, ze strachu przed demonicznym wrogiem.
Dypomac|a pubczna natychmast zdzaaa cuda w 2ongresie. ( pazdzierniku 2ongres
upowani prezydenta do podjcia dziaa wojennych w obronie narodowego bezpieczestwa "tanw
*jednoczonych przed utrzymujcym si zagroeniem ze strony .raku!. 0o konkretne sformuowanie jest
znajome. ( 1EB? rokuprezydent =eagan ogosi stan zagroenia kraju, pzniej co roku
27
przeduany, poniewa polityka i dziaania rzdu &ikaragui tworz niezwyke i nadzwyczajne
zagroenie dla bezpieczestwa narodowego i polityki zagranicznej "tanw *jednoczonych!. ( )##) roku
-merykanie znowu musieli dre ze strachu, tym razem przed .rakiem.
Oniewajcy sukces dyplomacji publicznej w kraju ujawni si ponownie, gdy prezydent da mocny,
reaganowski fina szeciotygodniowej wojny! na pokadzie lotniskowca -braham <incoln! l maja )##;
roku. ,wiadczy wtedy ze swad nie zwaajc na sceptyczne komentarze w kraju e odnis
zwycistwo w wojnie z terroryzmem!, bo usun sojusznika -l2aidy!.;# &ie ma znaczenia, e teza o
rzekomych powizaniach "addama 1usajna z ,sam ben <adenem, zreszt jego zaartym wrogiem, nie
bya poparta adnymi wiarygodnymi dowodami i zostaa wyraznie odrzucona przez kompetentnych
obserwatorw. +ez znaczenia jest te jedyny znany zwizek midzy inwazj na .rak a zagroeniem
terroryzmem' fakt, e inwazja zwikszya to zagroenie, jak zreszt powszechnie przewidywano% wydaje
si, e stanowi ona wielk przeszkod w wojnie z terroryzmem!, poniewa gwatownie zwikszya
nabr do -l2aidy.;1
Wpyw propagandy utrzymywa si po zakoczeniu wojny. /dy pomimo intensywnych poszukiwa nie
udao si odnalez broni masowego raenia, i tak jedna trzecia -merykanw bya przekonana, e wojska
U"- znalazy bro masowego raenia, a ponad )# procent uwaao, e .rak uy tej broni podczas
wojny.;) +y moe jest to po prostu reakcja ludzi, ktrzy boj si praktycznie wszystkiego po wielu
latach intensywnej propagandy majcej ujarzmi wielk besti! poprzez wywoywanie paniki.
Wyraenie mocny reaganowski fina! ma zapewne odnosi si do dumnego owiadczenia =eagana, e
"tany *jednoczone mog sta z podniesionym czoem! po tym, jak pokonay straszliwe zagroenie ze
strony /renady. (nikliwi komentatorzy dodawali, e starannie zainscenizowane wystpienie +usha na
U"" -braham <incoln! stanowi pocztek kampanii wyborczej w )##9 roku!, ktra jak ma nadziej
+iay 6om, bdzie si obraca tak bardzo jak to tylko moliwe wok tematu bezpieczestwa naro
dowego, a jej gwnym tematem bdzie usunicie przywdcy .raku, "addama 1usajna!. -by jeszcze
bardziej podkreli to prze
28
sanie, oficjalne otwarcie kampanii odroczono a do poowy wrzenia )##9 roku, tak by na konwencji
republikanw w &owym Jorku mona byo uczci przywdc czasu wojny, ktry jeden moe ustrzec
-merykanw przed powtrzeniem si 11 wrzenia, jak to ju raz uczyni w .raku. 2ampania wyborcza
skoncentruje si na bitwie o .rak, a nie na wojnie w .raku!, wyjani gwny polityczny strateg
republikanw 2arl =oCe. Jest ona tylko czci znacznie wikszej i duszej wojny z terroryzmem,
ktra, jak 7=oCe8 widzi wyraznie, by moe przypadkiem, bdzie cign si przynajmniej do dnia
wyborw w )##9 roku!.;; . z pewnoci jeszcze duej.
Zatem we wrzeniu )##) roku spenione zostay wszystkie trzy warunki konieczne do ustanowienia
nowej normy prawa midzynarodowego' .rak by bezbronny, niezwykle wany i bezporednio zagraa
naszemu istnieniu. .stniaa oczywicie moliwo, e co pjdzie nie tak, lecz tym razem bya bardzo
niewielka, przynajmniej, gdy chodzi o najezdzcw. =nica si bya tak ogromna, e przytaczajce
zwycistwo byo praktycznie gwarantowane, a za wszystkie humanitarne konsekwencje mona byo
obarczy win "addama 1usajna. /dyby byy przykre, to nie stayby si przedmiotem badania, a ich
lady zniknyby z pola widzenia, przynajmniej jeli mona si opiera na dowiadczeniach z prze
szoci. *wycizcy nie badaj wasnych zbrodni, wic niewiele
0 nch wadomo; to zasada, od ktrej s tylko nieliczne wyjtki% na przykad liczba ofiar
miertelnych w wyniku wojen U"- w .ndochinach nie jest znana nawet z dokadnoci do milionw. 0a
sama zasada leaa u podstaw procesw o zbrodnie wojenne po drugiej wojnie wiatowej. 6efinicja
operacyjna zbrodni wojennych
1 zbrodn przecwko udzkoci bya prosta' zbrodnie uznawano za zbrodnie, jeeli zostay
popenione przez wroga, a nie przez aliantw. &a przykad pominito zniszczenie cywilnych orodkw
miejskich. *asad t stosoway kolejne trybunay, lecz tylko wobec pokonanych przeciwnikw lub innych
podmiotw, ktrymi mona bezpiecznie gardzi.
Po ogoszeniu, e inwazja na .rak zakoczya si sukcesem, zaczto dostrzega publicznie, e jednym z
motyww tej wojny byo uczynienie z wielkiej strategii imperialnej nowej normy' $ublikacja 7"trategii
+ezpieczestwa &arodowego8 bya sygnaem,
29
e .rak pjdzie na pierwszy ogie, ale nie bdzie ostatni!, pisa &ew Kork 0imes!% .rak sta si
laboratorium dowiadczalnym, w ktrym przeprowadzono eksperyment ze strategi prewencyjn!.
(ysoki rang urzdnik doda' &ie zawahamy si dziaa w pojedynk, jeeli bdzie to konieczne,
skorzystamy z naszego prawa do samoobrony, podejmujc dziaania wyprzedzajce! teraz, gdy norma
zostaa ju ustanowiona. =eszta wiata doskonale rozumie pokazowy charakter caej tej operacji 7w
.raku8!, zauway =oger ,wen, historyk +liskiego (schodu z 1arCardu. &arody i rzdy bd musiay
zmieni swj sposb widzenia wiata i przej od tego, ktry opiera si na ,rganizacji &arodw
*jednoczonych i prawie midzynarodowym, do tego, w ktrym chodzi o identyfikacj! z planami
(aszyngtonu. $okaz siy ma im da do zrozumienia, e powinny odsun na bok jakiekolwiek powane
mylenie o narodowym interesie! na rzecz odzwierciedlania amerykaskich celw!.;9
Potrzeba demonstrac| sy dla zachowania wiarygodnoci! w oczach wiata moga przeway
szal na rzecz wojny w .raku. -nalizujc proces jej planowania, Ginancial 0imes! stwierdzi, e decyzja
o wojnie zapada w poowie grudnia )##) roku, po tym, jak .rak zoy w ,&* deklaracj na temat
swojego uzbrojenia. $anowao poczucie, e 7.rak8 drwi sobie z +iaego 6omu, mwi osoba, ktra w
tamtym czasie, po zoeniu B grudnia deklaracji przez .rak, wsppracowaa cile z =ad
+ezpieczestwa &arodowego. ,peretkowy dyktator kpi sobie z prezydenta. 0o wywoao gniew w
+iaym 6omu. ,d tamtej chwili nie byo adnej szansy na dyplomatyczne rozwizanieI!.;? $otem
rozgrywa si ju tylko dyplomatyczny teatr, dla zaciemnienia sprawy, w czasie gdy przygotowywano si
do wojny.
Gdy weka stratega zostaa ju nie tylko oficjalnie ogoszona, ale take wdroona, nowa norma
zezwalajca na wojn prewencyjn zacza obowizywa. "tany *jednoczone mog teraz zaj si
trudniejszymi przypadkami. Jest mnstwo kuszcych celw' .ran, "yria, region -ndw i wiele innych.
Moliwo takich dziaa zaley w duej mierze od tego, czy da si zastraszy i utrzyma w ryzach
drugie supermocarstwo!.
Sposoby ustanawana norm zasuguj na dalsz refleksj. &ajwaniejsze jest to, e tylko ci,
ktrzy maj bro i wiar, dysponu
30
| odpowiedni wadz, by narzuca wiatu swoje dania. $ouczajcym przykadem stosowania prawa
siy jest powszechnie oklaskiwana rewolucja normatywna!, ktra dokonaa si pod koniec ostatniego
tysiclecia. $o kilku falstartach lata dziewidziesite LL weku stay si dekad interwencji
humanitarnych!. &owe prawo upowaniajce do interwencji ze wzgldw humanitarnych! zostao
ustanowione dziki odwadze i altruistycznej postawie "tanw *jednoczonych i ich sojusznikw,
szczeglnie w 2oso wie i w 0imorze (schodnim, dwch klejnotach w koronie. *waszcza
bombardowania w 2osowie, zdaniem wybitnych autorytetw, wprowadziy norm korzystania z siy bez
upowanienia =ady +ezpieczestwa.
Po|awa s proste pytanie' dlaczego za dekad interwencji humanitarnych! uznano lata
dziewidziesite, a nie lata siedemdziesiteM ,d drugiej wojny wiatowej miay miejsce dwa przypadki,
w ktrych uycie siy faktycznie pooyo kres straszliwym zbrodniom, w obu chodzio zapewne o obron
wasn' inwazja .ndii na wschodni $akistan w 1EA1 roku, koczca masowe rzezie i inne horrory, oraz
inwazja (ietnamu na 2ambod w grudniu 1EAB, kadca kres okruciestwom $oi $ota, ktre osigny
szczytowe nasilenie w tamtym roku. ( latach dziewidziesitych pod egid *achodu nie wydarzyo si
nic, co nawet w przyblieniu daoby si z tamtymi wydarzeniami porwna. *atem komu, kto nie
rozumie konwencji, trzeba wybaczy pytanie, dlaczego ta nowa norma! nie zostaa uznana za tak w la
tach siedemdziesitych.
Ta myl jest nie do pomylenia z do oczywistych wzgldw. .nterwencje, ktre rzeczywicie
pooyy kres ogromnym okruciestwom, przeprowadzili niewaciwi ludzie. 4o gorsza, w obu przy
padkach "tany *jednoczone stanowczo sprzeciwiay si tym interwencjom i natychmiast podjy
dziaania, by ukara sprawcw, zwaszcza (ietnam, ktry sta si celem chiskiej inwazji, wspieranej
przez U"- i zosta poddany jeszcze surowszym sankcjom ni uprzednio% jednoczenie U"- i (ielka
+rytania zaoferoway bezporednie wsparcie odsunitym od wadzy 4zerwonym 2hmerom. * tego
wynika, e lata siedemdziesite LL weku ne mogy sta si dekad interwencji humanitarnych i
adne nowe normy nie mogy zosta wtedy ustanowione.
31
Podstawowe spostrzeenie wyrazi w jednomylnym gosowaniu Midzynarodowy 0rybuna
"prawiedliwoci w jednym ze swoich najwczeniejszych orzecze, w 1E9E roku'
Trybuna moe tylko uzna, e rzekome prawo do interwencji jest przejawem polityki siy, ktra w
przeszoci doprowadzia do najbardziej powanych naduy i ktra nie moe, niezalenie od saboci
struktury midzynarodowej, znalez miejsca w prawie midzynarodowym...% z natury rzeczy
7interwencja8 byaby zarezerwowana dla najpotniejszych pastw i mogaby atwo doprowadzi do
wypaczenia wymiaru sprawiedliwoci.;@
Gdy zachodne mocarstwa zachodn nteektuaci gratulowali sobie pod koniec lat
dziewidziesitych ustanowienia nowej normy zezwalajcej na interwencj humanitarn, reszta wiata
rwnie miaa pewne przemylenia w tej sprawie. $ouczajca jest na przykad reakcja na powtarzane
przez 0onyDego +laira oficjalne powody bombardowania "erbii w 1EEE roku' gdyby nie zbombardowano
"erbii, byby to druzgoccy cios dla wiarygodnoci &-0,! i w konsekwencji wiat staby si mniej
bezpieczny!. &a tych, ktrzy byli przedmiotem tej troski &-0,, najwyrazniej nie zrobia specjalnego
wraenia potrzeba zachowania wiarygodnoci tych, ktrzy dawili ich od stuleci. &a przykad &elson
Mandela potpi +laira za to, e wraz z -meryk przyczynia si do midzynarodowego chaosu,
ignorujc inne narody i bawic si w andarma wiata!, gdy zaatakowali .rak w 1EEB roku i "erbi
rok pzniej. ( najliczniejszej demokracji wiata ktra po uzyskaniu niepodlegoci zacza wreszcie
dochodzi do siebie i likwidowa ponure skutki caych stuleci brytyjskich rzdw rwnie nie do
ceniono wysikw 4lintona i +laira na rzecz podtrzymania wiarygodnoci &-0, i wiatowego
bezpieczestwa, ale oficjalna i prasowa krytyka pynca z .ndii nie znalaza posuchu. &awet w .zraelu,
pastwie klienckim par e>cellence, pretensje 4lintona i +laira oraz caej grupy ich miejscowych
adoratorw stay si przedmiotem drwin czoowych analitykw wojskowych i politycznych% uznano je za
powrt do staromodnej dyplomacji kanonierek!, prowadzonej pod znanym pretekstem moralnej
susznoci!, oraz za zagroenie dla wiata!.;A
32
Innym zrdem informacji mgby by ruch pastw niezaangaowanych, ktre obejmoway okoo B#
procent ludnoci wiata w czasie "zczytu $oudnia w kwietniu )### roku. +yo to najwaniejsze spotkanie
w caej ich historii, pierwsze na poziomie ich najwyszych przedstawicieli, ktrzy poza tym, e ogosili
szczegow i wyrafinowan analiz krytyczn neoliberalnego programu spoecznogospodarczego
nazywanego przez zachodnich ideologw globalizacj!, stanowczo odrzucili te tak zwane prawo do
interwencji humanitarnych!. "tanowisko to zostao powtrzone na szczycie pastw niezaangaowanych w
Malezji w lutym )##; roku tymi samymi sowami.;B +y moe pastwa te zbyt dobrze poznay histori
na wasnej skrze, by da si nabra na wzniose sowa% przez stulecia nasuchay si ju dostatecznie du
o o interwencjach humanitarnych!.
Przesad jest twierdzenie, e tylko najpotniejszym daje si prawo do ustanawiania norm waciwego
zachowania dla samych siebie. $rawo to czasami przenosi si na wiernych klientw. ( ten sposb
pozwala si, by zbrodnie .zraela stanowiy pewn norm' na przykad regularnie przeprowadzane plano
we likwidacje! podejrzanych nazywane terrorystycznymi zbrodniami!, gdy dokonuje ich kto stojcy
po niewaciwej stronie. ( maju )##; roku dwch wybitnych izraelskich prawnikw, ekspertw od praw
obywatelskich, przedstawio szczegow list wszystkich skutecznych likwidacji i wszystkich
nieudanych zamachw przeprowadzonych przez izraelskie siy bezpieczestwa! w czasie intifady -l
-ksa, od listopada )### do kwietnia )##; roku. 2orzystajc z oficjalnych i poficjalnych zrde, ustalili,
e .zrael dokona nie mniej ni 1A? prb likwidacji! jedna prba co pi dni zabijajc w sumie );?
osb, z tego 1?@ podejrzanych o zbrodnie. Mwimy to z wielkim blem!, napisali prawnicy, ale
systematyczna, szeroko zakrojona polityka planowych likwidacji ociera si o zbrodni przeciwko
ludzkoci!.;E
Ocena ta ne |est cakiem trafna. <ikwidacja jest zbrodni, gdy dokonuje jej kto po niewaciwej
stronie, lecz jest usprawiedliwionym, cho by moe godnym ubolewania dziaaniem w obronie wasnej,
gdy przeprowadza je klient% moe on nawet ustanowi norm dla swojego zwierzchnika zwanego
partnerem!,9# ktry daje upowanienie. "am zwierzchnik! wykorzysta izraelski
33
precedens zab pociskiem rakietowym podejrzanego w Jemenie, wraz z picioma innymi osobami,
ktre akurat znalazy si w pobliu, co spotkao si z wielkim uznaniem. *amach by tak zaplanowany
7by stanowi8 niespodziank na pazdziernik... i pokaza, e piastujcy urzd jest w wietnej formie w
przededniu rdkadencyjnych wyborw!, a take, by da prbk tego, co nastpi!.91
Bardze| dogbnym przykadem ustanawiania norm byo izraelskie bombardowanie irackiego reaktora
jdrowego w ,siraku, w czerwcu 1EB1 roku. $ocztkowo krytykowano ten atak jako naruszenie prawa
midzynarodowego. $zniej, gdy "addam 1usajn przesta by serdecznym przyjacielem i w sierpniu
1EE# roku przeobrazi si w nieopisanego demona, zmienia si rwnie reakcja na bombardowanie
reaktora w ,siraku. 0o, co wczeniej byo 3pomniejszym5 przestpstwem, stao si teraz szanowan nor
m, dziaaniem godnym najwyszego uznania, gdy przeszkodzio "addamowi 1usajnowi w realizacji
programu budowy broni atomowej.
|ednak norma ta wymagaa pominicia kilku niewygodnych faktw. (krtce po bombardowaniu w
1EB1 roku wybitny fizyk jdrowy =ichard (ilson, wwczas kierownik katedry fizyki na Uniwersytecie
1arCarda, przeprowadzi inspekcj orodka w ,siraku. 6oszed do przekonania, e zbombardowana
instalacja nie bya przystosowana do produkcji plutonu, jak twierdzi .zrael, w przeciwiestwie do
izraelskiego reaktora w 6imonie, w ktrym podobno skonstruowano ju kilkaset gowic nuklearnych. Jego
wnioski potwierdzi iracki fizyk jdrowy .mad 2hadduri, ktry kierowa pracami eksperymentalnymi przy
reaktorze przed bombardowaniem, a pzniej uciek z kraju. ,n rwnie twierdzi, e reaktor w ,siraku
nie nadawa si do produkcji plutonu, chocia po izraelskim bombardowaniu w 1EB1 roku .rak podj
stanowcz decyzj, by maksymalnie przypieszy program zbrojeniowy!. 2hadduri szacowa, e .rak
potrzebowaby caych dziesicioleci, aby uzyska materia konieczny do budowy bomby atomowej, gdyby
nie przypieszono zdecydowanie programu w wyniku bombardowa. 6ziaanie .zraela zwikszyo
determinacj -rabw, by wyprodukowa bro jdrow!, podsumowa 2enneth (altz. -tak .zraela
wcale nie wstrzyma bada jdrowych w .raku, a je
34
dyne spraw, e .rak zyska poparcie niektrych pastw arabskich dla tych bada!.9)
|akekowek byyby fakty, dziki inwazji .raku na 2uwejt dziewi lat pzniej, norma, ktr .zrael
wprowadzi w 1EB1 roku jest teraz dobrze ugruntowana. - jeli rzeczywicie bombardowanie ,siraku
przypieszyo rozprzestrzenienie broni masowego raenia, to w aden sposb nie rzutuje to ujemnie na
sam czyn i nie stanowi adnej nauki na temat skutkw uycia siy z naruszeniem staromodnych koncepcji
prawa midzynarodowego koncepcji, ktre naley odrzuci, gdy zwierzchnik!, ktry maje w pogar
dzie, pokaza nam ju, e to tylko puste gadanie!. ( przyszoci "tany *jednoczone i ich klient, .zrael, a
by moe take inne pastwa cieszce si szczeglnymi wzgldami, bd mogy postpi zgodnie z t
norm, jeli uznaj to za stosowne.
RZA6K $=-(-
Weka stratega obe|mu|e te wewntrzne prawo U"-. $odobnie jak w wielu innych krajach
amerykaski rzd wykorzysta ataki terrorystyczne z 11 wrzenia do zdyscyplinowania swoich obywateli.
$o 11 wrzenia, czsto w przypadkach budzcych wtpliwoci co do ich zwizkw z terroryzmem,
administracja +usha rocia sobie prawo 3i korzystaa z niego5 do uznawania ludzi w tym obywateli U"-
za walczcych po stronie wroga! lub podejrzanych o terroryzm! i wizienia ich bez przedstawienia
zarzutw, bez dostpu do porady prawnej ani do rodziny, dopki +iay 6om uzna, e wojna z
terroryzmem! zostaa pomylnie zakoczona, czyli przez czas nieokrelony. 6epartament
"prawiedliwoci Johna -shcrofta stwierdzi, e jest rzecz fundamentaln, 7e8 jeli przetrzymuje si
kogo jako osob walczc po stronie wroga, to oczywicie nie daje si mu dostpu do czonkw
rodziny ani do porady prawnej!. "tanowisko wadzy wykonawczej czciowo podtrzymay sdy, ktre
orzeky, e prezydent w czasie wojny moe zatrzyma na czas nieokrelony obywatela "tanw
*jednoczonych walczcego po stronie wroga i pojmanego na polu walki, i odmwi takiej osobie porady
prawnej!.9;
Sposb traktowania walczcych po stronie wroga! w amerykaskim wizieniu w /uantanamo, w
cigle okupowanej czci
35
Kuby, wywoa silne protesty organizacji praw czowieka i innych podmiotw, nawet inspektora
generalnego z 6epartamentu "prawiedliwoci, ktry sporzdzi bardzo krytyczny raport, zlekcewaony
przez ten departament. (krtce po podboju .raku pojawiy si dowody, e wizniowie iraccy traktowani
s podobnie' s kneblowani, wizani, bici, tak jak -fgaczycy i inni jecy przetrzymywani w zatoce
/uantanamo na 2ubie ju sam ten sposb traktowania budzi wtpliwoci z punktu widzenia prawa
midzynarodowego!, mwic ogldnie. 4zerwony 2rzy stanowczo zaprotestowa, gdy dowdztwo
amerykaskiej armii odmwio mu dostpu do jecw wojennych, naruszajc konwencj genewsk,
oraz do pojmanych cywilw.99 4o wicej, te etykietki mog by bardzo pojemne. (alczcym po
stronie wroga! moe sta si obywatel kadego kraju, ktry "tany *jednoczone postanowi zaatakowa,
nawet bez wiarygodnych podstaw, jak (aszyngton sam przyzna.9?
Na sposb mylenia 6epartamentu "prawiedliwoci rzuca wiato poufny dokument, ktry przeciek do
4entrum na rzecz Uczciwoci w Zyciu $ublicznym 34enterfor $ublic .ntegty, 4$.5, zatytuowany
Ustawa o zwikszeniu bezpieczestwa wewntrznego z )##; roku!. 0en nowy atak na nasze wolnoci
obywatelskie! ogromnie rozszerza wadz pastwa, pisze Jack +alkin, profesor prawa z Uniwersytetu
Kale. $odwaa prawa konstytucyjne, przyznajc pastwu wadz uchylania obywatelstwa pod zarzutem
udzielenia materialnego wsparcia! organizacji znajdujcej si na czarnej licie ministra sprawiedliwoci,
nawet gdy oskarony nie mia pojcia, e dana organizacja jest na tej licie. 6asz par dolarw jakiej
islamskiej organizacji dobroczynnej, ktr -shcroft uzna za organizacj terrorystyczn!, pisze +alkin, i
moesz znalez si w nastpnym samolocie wylatujcym z kraju!. 0en projekt ustawy zakada, e
zamiar zrzeczenia si obywatelstwa nie musi zosta wyraony sownie, lecz mona go wywie z
zachowania!, moe zosta wywiedziony przez ministra sprawiedliwoci, ktrego ocen musimy
honorowa, przyjmujc j na wiar. $orwnywano t sytuacj z najmroczniejszym okresem
maccartyzmu, ale dzisiejsze propozycje s bardziej skrajne. $rojekt ten rozszerza rwnie prawo do
inwigilacji bez zgody sdu, pozwala na potajemne aresztowania i jeszcze bardziej chroni pastwo przed
nadzorem obywate
36
, co |est spraw o wielkim znaczeniu dla reakcyjnych etatystow z administracji +usha ... &ie ma
takiego prawa obywatelskiego nie wyczajc samego prawa do bycia obywatelem ktrego ta
administracja nie byaby skonna naduy, aby zwikszy kontrol nad yciem -merykanw!,
konkluduje +alkin.9@
Podobno prezydent Bush trzyma na burku poperse Wnsto-na Churcha, ktre dosta
w prezencie od swego przyjaciela 0onyDego +laira. 4hurchill mia par rzeczy do powiedzenia na ten
temat'
Wadza wykonawcza, ktra wtrca czowieka do wizienia bez przedstawienia mu jakichkolwiek
zarzutw znanych prawu, a zwaszcza ktra odmawia mu sdu przez jemu rwnych, jest w najwyszym
stopniu odraajca i stanowi fundament wszystkich rzdw totalitarnych, czy to nazistowskich, czy
komunistycznych.9A
Wadza, ktrej domaga si administracja +usha, wykracza daleko nawet za te odraajce praktyki.
$rzestrogi 4hurchilla przed naduywaniem wadzy wykonawczej w dziaaniach wywiadowczych i
prewencyjnych zostay sformuowane w 1E9; roku, gdy (ielkiej +rytanii grozio zniszczenie przez
najstraszniejsz machin masowego zabijania w dziejach ludzkoci. +y moe znajdzie si kto w
6epartamencie "prawiedliwoci, kto zechciaby zastanowi si nad zdaniem czowieka, ktrego
wizerunek ma codziennie przed oczami jego przywdca.
PRAWO I INSTYTUC|E MIE6*K&-=,6,(E
Weka stratega mperana faktyczne rezygnu|e z midzynarodowych rzdw prawa jako
nadrzdnego celu polityki!, wskazuje krytyczna analiza -merykaskiej -kademii "ztuk i &auk,
zauwaajc, e w "trategii +ezpieczestwa &arodowego nie wspomina si nawet o prawie
midzynarodowym ani o 2arcie &arodw *jednoczonych. $rymat prawa nad si 7ktry8 by jednym z
gwnych wtkw amerykaskiej polityki zagranicznej od zakoczenia drugiej wojny wiatowej!
znikn z nowej strategii. =wnie cakowicie znikny! instytucje midzynarodowe, ktre poszerzaj
zasig prawa i staraj si zarwno ogranicza pot
37
nych, |ak udzea gosu sabym!. ,d teraz rzdzi sia, a "tany *jednoczone bd z niej korzysta,
jeli uznaj to za stosowne. -utorzy analizy oceniaj, e strategia ta zwikszy motywacj wrogw U"-
do dziaania 7w reakcji na ich rosnce8 wzburzenie z powodu postrzeganego zastraszania!. +d szuka
tanich i prostych sposobw wykorzystania sabych punktw U"-!, ktrych jest wiele. +rak troski o to ze
strony strategw +usha ilustruje rwnie fakt, e "trategia +ezpieczestwa &arodowego zawiera tylko
jedno zdanie na temat wysikw na rzecz wikszej kontroli wycigu zbroje, do ktrych administracja
odnosi si z lekcewaeniem.9B ( czasopimie -kademii dwch ekspertw od spraw midzynarodowych
okrelio ten plan szerokiej konfrontacji, a nie politycznego porozumienia! jako gboko
prowokacyjny!. ,strzegaj oni, e widoczne zaangaowanie "tanw *jednoczonych w czynn
konfrontacj zbrojn w celu uzyskania zdecydowanej narodowej przewagi! jest ogromnie ryzykowne.9E
(ielu zgadza si z t opini, chociaby tylko ze wzgldu na wasny interes.
Ocena Akadem mwica o prymacie prawa nad si w polityce amerykaskiej wymaga powanego
sprostowania. ,d drugiej wojny wiatowej rzd "tanw *jednoczonych przyj standardowy sposb
postpowania wielkich mocarstw i regularnie stawia si ponad prawem, gdy uznawa, e bdzie to
korzystne dla interesu narodowego!% tym technicznym terminem okrela si specjalne interesy tej czci
spoeczestwa, ktrej pozycja umoliwia ustalanie polityki. ( wiecie angloamerykaskim jest to truizm
tak stary jak prace -dama "mitha. "mith zawzicie krytykowa kupcw i producentw! w -nglii, ktrzy
byli zdecydowanie gwnymi architektami! angielskiej polityki i czynili wszystko, aby ich wasne
interesy byy szczeglnie brane pod uwag!, bez wzgldu na to, jak opakane! mog by skutki dla
innych, w tym dla ofiar ich dzikiej niesprawiedliwoci! za granic, a take dla samych mieszkacw
-nglii.?# 0ruizmy maj to do siebie, e pozostaj prawdziwe.
Domnu|cy pogld elit na temat ,rganizacji &arodw *jednoczonych dobrze wyrazi w 1EE) roku
Grancis Gukuyama, ktry pracowa w 6epartamencie "tanu w czasach =eagana i +usha' ,&* jest bardzo
sprawnym instrumentem amerykaskiego unilateralizmu i w rzeczy samej moe by podstawowym
mechani
38
zmem, za pomoc ktrego bdzie si stosowa ten unilateralizm w przyszoci!. Jego prognoza
okazaa si trafna, zapewne dlatego, e opieraa si na konsekwentnej praktyce sigajcej samych
pocztkw ,&*. ( tamtym czasie sytuacja na wiecie gwarantowaa, e ,&* bdzie w zasadzie
instrumentem wadzy U"-. .nstytucja ta cieszya si wielkim uznaniem, chocia niech do niej ze strony
elit zwikszya si wyraznie w nastpnych latach. 0a zmiana postaw wizaa si z grubsza z procesem
dekolonizacji, ktry stworzy niewielk moliwo tyranii wikszoci!, to znaczy wikszej wagi
gosw dochodzcych spoza orodkw skoncentrowanej wadzy, nazywanych przez pras biznesow de
facto rzdem wiatowym! zoonym z panw wszechwiata!.?1
Gdy ONZ ne spenia roli instrumentu amerykaskiego unilateralizmu! w sprawach istotnych dla elit,
jest lekcewaona. Jednym z wielu przykadw jest wetowanie jej rezolucji. ,d lat szedziesitych "tany
*jednoczone zdecydowanie najczciej wetuj rezolucje =ady +ezpieczestwa dotyczce szerokiego
zakresu zagadnie, nawet te, ktre wzywaj pastwa do przestrzegania prawa midzynarodowego.
(ielka +rytania zajmuje pod tym wzgldem drug pozycj, Grancja i =osja s daleko w tyle. &awet ten
obraz jest wypaczony przez fakt, e (aszyngton, korzystajc ze swojej ogromnej wadzy, czsto
wymusza osabienie rezolucji, ktrym jest przeciwny, lub sprawia, e istotne sprawy w ogle nie staj na
porzdku dziennym tak jak amerykaskie wojny w .ndochinach, by przytoczy jeden przykad sprawy,
ktra bya bardziej ni troch niepokojca dla wiata.
Saddam Husa|n zosta susznie potpiony za to, e nie zastosowa si w peni do licznych rezolucji
=ady +ezpieczestwa, jednak mniej mwio si o tym, e "tany *jednoczone odrzuciy te same rezolucje.
&ajwaniejsza z nich, rezolucja nr @BA, wzywaa do zakoczenia sankcji, gdy =ada +ezpieczestwa
stwierdzi podporzdkowanie si .raku, oraz do wyeliminowania broni masowego raenia i rodkw jej
przenoszenia z caego +liskiego (schodu 3artyku 19, zakamuflowane odniesienie do .zraela5. &ie byo
najmniejszej moliwoci, eby U"- zaakceptoway artyku 19, i przestano o nim dyskutowa.
Prezydent Bush I |ego sekretarz stanu |ames Baker owiadczyli natychmiast, e "tany
*jednoczone odrzuc te podstawowy
39
warunek rezouc| 687, ne zgadza|c si nawet na rozluznienie sankcji, o ile "addam 1usajn
bdzie nadal u wadzy!. 4linton zaj takie samo stanowisko. Jego sekretarz stanu (arren 4hristopher
napisa w 1EE9 roku, e podporzdkowanie si .raku nie wystarczy, by uzasadni zniesienie embarga! i
tym samym jednostronnie zmieni reguy!, wskazuje 6ilip 1iro.?) (ykorzystywanie przez (aszyngton
inspektorw ,&* 3U&"4,M5 do szpiegowania .raku rwnie podwayo sens inspekcji, ktre .rak
przerwa po tym, jak 4linton i +lair zbombardowali kraj w grudniu 1EEB roku, wbrew woli ,&*. , tym,
jaki byby prawdopodobny wynik tych inspekcji, wiedz z ca pewnoci tylko ideolodzy reprezentujcy
poszczeglne strony. Jednak przez cay czas byo zupenie jasne, e rozbrojenie przy pomocy midzyna
rodowych inspektorw nie jest celem (ielkiej +rytanii i "tanw *jednoczonych i e te dwa wojownicze
kraje nie zastosuj si do odpowiednich rezolucji ,&*.
Nektrzy komentatorzy zwrcili uwag, e najwicej rezolucji narusza .zrael. 0urcja i Maroko,
cieszce si wsparciem U"-, rwnie naruszyy wicej rezolucji =ady +ezpieczestwa ni .rak. =e
zolucje te dotycz bardzo istotnych kwestii' agresji, surowych i brutalnych praktyk podczas zbrojnych
okupacji trwajcych od dziesicioleci, powanych narusze konwencji genewskiej 3zbrodni wojennych,
wedug amerykaskiego prawa5 oraz innych spraw o wikszej wadze ni niekompletne rozbrojenie.
=ezolucje w sprawie .raku take dotycz wewntrznych represji, a pod tym wzgldem czyny "addama
1usajna byy potworne, lecz bya to 3niestety5 jedynie poboczna kwestia, o czym wiadczy wsparcie,
jakiego udzielaa mu obecna ekipa w (aszyngtonie, utrzymujce si jeszcze dugo po jego najwikszych
zbrodniach i po wojnie z .ranem. =ezolucje dotyczce .zraela nie podlegaj =ozdziaowi N.. 72arty &*
przyp. tum.8, ktry przewiduje uycie siy, bo kada taka propozycja zostaaby natychmiast zawetowana
przez "tany *jednoczone.
To weto prowadz do nastpnej wanej kwestii, ktrej zabrako w dyskusji na temat niepenego
zastosowania si .raku do rezolucji =ady +ezpieczestwa. Jest przecie jasne, e gdyby .rak mia prawo
weta, nie naruszaby adnej rezolucji ,&*. &ie mniej jasne jest, e kada powana dyskusja o
niezastosowaniu si do re
40
zouc| Rady Bezpeczestwa musi uwzgldni weto, czyli najbardziej skrajn form
niepodporzdkowania. Jednak jest to kwestia wyczona z dyskusji ze wzgldu na konkluzje, do ktrych
natychmiast by si doszo.
Kwesta weta ne zostaa cakiem zignorowana w czasie przygotowa do inwazji na .rak. *apowiedz
Grancji, e zawetuje ogoszenie wojny przez ,&*, zostaa zaciekle potpiona. $owiedzieli, e zawetuj
wszystko, co pocignoby "addama do odpowiedzialnoci!, owiadczy +ush, z waciw sobie
dbaoci o prawd, gdy 1@ marca )##; roku przedstawia =adzie +ezpieczestwa ultimatum.
&iegodziwo Grancji wzbudzia wcieko% mwiono wiele o tym, jak ukara kraj, ktry nie wykonuje
polece z 4rawford w 0eksasie. ,glnie rzecz biorc, grozba weta ze strony innych jest skandalem,
wiadczy o porace dyplomacji! i aosnym postpowaniu ,&*. (ezmy jaki komentarz niemal na
chybi trafi' Jeeli mniejsze mocarstwa postanowi uczyni z =ady przeciwwag dla amerykaskiej
potgi za pomoc weta, sw i publicznych apeli, to jeszcze bardziej podwa jej autorytet i wiary
godno!, stwierdzi Edward Luck, dyrektor 4entrum ds. ,rganizacji Midzynarodowych w 4olumbia
UniCersity.?; =utynowe stosowanie weta przez przywdc wiata jest na og ignorowane lub
bagatelizowane, a czasami przyjmowane z uznaniem jako wiadectwo pryncypialnej postawy atakowanego
zewszd (aszyngtonu. &ie ma wtedy niepokoju, e podwaa to autorytet i wiarygodno ,&*.
Datego ne pownno by zaskoczeniem, e wysoko postawiony przedstawiciel administracji +usha
stwierdzi w pazdzierniku )##) roku' &ie potrzebujemy =ady +ezpieczestwa!, wic jeeli nadal chce
ona mie jakie znaczenie, to musi da nam podobne upowanienie! do tego, ktre wanie przyzna
2ongres upowanienie do uycia siy wedug wasnego uznania. "tanowisko to popar prezydent oraz
sekretarz stanu 4olin $owell, ktry doda, e oczywicie, =ada moe zawsze prowadzi swoje dyskusje!,
ale my mamy prawo robi to, co uwaamy za konieczne!. (aszyngton zgodzi si przedoy rezolucj
=adzie +ezpieczestwa 3,&* 19915, jednak nie pozostawi wtpliwoci, e dziaanie to nie ma znaczenia.
Jakiekolwiek byyby subtelnoci dyplomacji, pan +ush da jasno do zrozumienia, e uznaje t rezolucj
41
za wystarcza|c podstaw prawn do ataku na .rak, jeeli pan 1usajn si nie zastosuje!, zauwayli
korespondenci. 4ho (aszyngton jest gotw skonsultowa si z innymi czonkami =ady
+ezpieczestwa, to nie ma poczucia, e musi zdoby ich poparcie!. (trujc $owellowi, szef kancelarii
prezydenta -ndrew /ard wyjani, e &arody *jednoczone mog si zbiera i dyskutowa, lecz my nie
potrzebujemy ich pozwolenia.!?9
Cechu|cy t administracj gboki szacunek dla opinii ludzkoci 7przejawiajcy si w
przedstawieniu8 przyczyn, ktre zmuszaj! j do dziaania, ujawni si ponownie, gdy $owell wystpi na
forum =ady +ezpieczestwa kilka miesicy pzniej i ogosi, e (aszyngton ma zamiar rozpocz
wojn. -merykascy urzdnicy twierdzili stanowczo, e jego wystpienia nie naley interpretowa jako
elementu przecigajcych si wysikw, by zebra poparcie dla rezolucji upowaniajcej do uycia siy!,
pisaa prasa midzynarodowa. Jeden z przedstawicieli U"- powiedzia' &ie zamierzamy negocjowa
drugiej rezolucji, bo nie musimy tego robi... Jeeli pozostali czonkowie =ady chc do nas doczy,
moemy przystan na chwil, eby mogli si wpisa!, ale nic wicej.?? Swiat zosta poinformowany,
e (aszyngton uyje siy, kiedy tylko zechce% klub dyskusyjny moe doczy! do amerykaskiego
przedsiwzicia albo ponie konsekwencje, ktre spadn na tych, ktrzy nie s z nami!, a zatem s z
terrorystami!, jak prezydent nakreli dostpne opcje.
Bush Bar podkrelili swoje lekcewaenie dla prawa i instytucji midzynarodowych na kolejnym
spotkaniu na szczycie, tym razem w bazie wojskowej na -zorach, gdzie towarzyszy im premier 1iszpanii,
Jose Maria -znar. $rzywdcy U"- i (ielkiej +rytanii postawili ultimatum! =adzie +ezpieczestwa
,&*' albo skapitulujcie w cigu dwudziestu czterech godzin, albo zaatakujemy .rak i narzucimy mu rzd,
jaki nam si podoba, bez waszego nieistotnego zatwierdzenia, i uczynimy tak co wane niezalenie od
tego, czy "addam 1usajn i jego rodzina opuszcz kraj. &asz atak jest uprawniony, owiadczy +ush,
poniewa "tany *jednoczone -meryki maj suwerenne prawo do uycia siy dla zapewnienia
bezpieczestwa swojemu narodowi!, ktremu zagraa .rak, z "addamem czy bez. ,&* nie ma znaczenia,
poniewa nie sprostaa swoim obowizkom! polegajcym, jak mo
42
na mnema, na wykonywaniu rozkazw (aszyngtonu. U"- wyegzekwuj suszne dania wiata!,
nawet jeeli wiat w przytaczajcej czci si temu sprzeciwia.?@
Waszyngton zada sobie te wiele trudu, by obnay zasadnicz pustk oficjalnych deklaracji i by
cay wiat mg si o niej przekona. &a konferencji prasowej @ marca prezydent stwierdzi, e jest tylko
jedna kwestia' czy rzd iracki przeprowadzi pene i bezwarunkowe rozbrojenie, jak tego wymaga
rezolucja 1991, czy te nie zrobi tegoM! *araz po tym da jasno do zrozumienia, e odpowiedz w tej jednej
kwestii jest bez znaczenia, owiadczajc, e gdy chodzi o nasze bezpieczestwo, nie potrzebujemy tak
naprawd niczyjego pozwolenia!. *atem inspekcje ,&* i debaty w =adzie +ezpieczestwa byy tylko
fars i nawet cakowicie zweryfikowane podporzdkowanie si nie miao znaczenia. 2ilka dni wczeniej
+ush owiadczy, e odpowiedz w tej jednej kwestii! nie ma znaczenia' "tany *jednoczone wprowadz
taki reim, jaki zechc, nawet gdy "addam cakowicie si rozbroi, a nawet wtedy, gdy on sam i jego
kohorty znikn, co podkrelono podczas szczytu na -zorach.?A
Lekcewaenie prezydenta dla tej jednej kwestii byo ju w istocie publicznie znane. 2ilka miesicy
wczeniej rzecznik +iaego 6omu -ri Gleischer poinformowa pras, e "tany *jednoczone chc
doprowadzi do zmiany reimu, z udziaem lub bez udziau inspektorw!% zmiana reimu! nie oznacza
wprowadzenia takiego reimu, jakiego yczyliby sobie .rakijczycy, lecz taki, ktry narzuc im
zwycizcy, nazywajc go demokratycznym!, co jest oglnie przyjt praktyk% nawet =osja
wprowadzaa demokracje ludowe!. $zniej, gdy wojna dobiegaa ju koca, Gleischer przywrci tej
jednej kwestii! jej pierwotn rang' posiadanie przez .rak broni masowego raenia jest tym, o co
chodzio i o co chodzi w tej wojnie!. /dy +ush prezentowa swoje wewntrznie sprzeczne stanowisko na
konferencji prasowej, minister spraw zagranicznych (ielkiej +rytanii Jack "traw owiadczy, e jeeli
"addam 1usajn si rozbroi, to uznamy, e rzd .raku moe pozosta!, a zatem jedyn kwesti! jest
rozbrojenie' mwienie o wyzwoleniu! i demokracji! to tylko puste gadanie, i (ielka +rytania nie
poprze wojny na podstawie argumentw +usha z tym e (ielka +rytania daa jasno do zrozumienia, e
zrobi to, co jej ka.?B
43
Tymczasem Con Powe zaprzeczy deklaracji prezydenta, e "tany *jednoczone przejm
kontrol nad .rakiem bez wzgldu na wszystko' $ytanie jest po prostu takie' czy "addam 1usajn podj
strategiczn, polityczn decyzj, by podporzdkowa si rezolucji =ady +ezpieczestwa &arodw
*jednoczonych 7i8 pozby si broni masowego raeniaM ( tym caa rzecz, mwic w skrcie... 0o jest
caa kwestia. &ie ma adnych innych kwestii.! - wic znw mamy jedn kwesti!, odrzucon pi dni
wczeniej i ponownie nastpnego dnia. $o rozpoczciu inwazji $owell jeszcze raz wrci do tej jednej
kwestii!. .rak sta si celem ataku, poniewa naruszy swoje midzynarodowe zobowizaniaI wyni
kajce z aktu kapitulacji podpisanego w 1EE1 roku, ktry wymaga ujawnienia i pozbycia si
niebezpiecznej broni!.?E *atem wszystkie inne sprawy, ktre podnoszono, s bez znaczenia' U"-
jednostronnie zdecyduj, e inspektorzy nie powinni wykonywa swojej pracy, a dokument podpisany w
1EE1 roku upowania "tany *jednoczone do uycia siy, wbrew jego wyraznym sformuowaniom.
Wezmy jaki inny dzie i inn publiczno, a celem staje si wyzwolenie! i demokracja! nie tylko
.raku, lecz caego regionu, wielkie marzenie!. $rzesanie jest jasne' zrobimy, jak zechcemy, dajc kady
pretekst, jaki si nasunie. -lbo do nas doczysz!, albo poaujesz.
Ne wy|aniono, dlaczego zagroenie broni masowego raenia stao si tak powane we wrzeniu )##)
roku, podczas gdy wczeniej doradca do spraw bezpieczestwa narodowego =ice akceptowaa zgodn
opini, e jeeli 7.rakijczycy8 faktycznie zdobd bro masowego raenia, to bdzie ona bezuyteczna,
gdy kada prba jej uycia spowoduje zrwnanie z ziemi caego kraju!.@#
Kara za to, e jest si przeciwko nam! moe by surowa, a korzyci z tego, e si doczy! i
pozostanie istotnym!, s znaczne. (ysocy rang amerykascy urzdnicy zostali wysani do krajw
czonkowskich =ady +ezpieczestwa, eby nakoni przywdcw, by gosowali razem ze "tanami
*jednoczonymi w kwestii .raku, bo inaczej mog zapaci wysok cen!, co nie byo bah spraw
dla sabych krajw, ktrych troski nie przycigay uwagi przed otrzymaniem miejsca w =adzie!.
Meksykascy dyplomaci
44
prbowali wytumaczy emisariuszom (aszyngtonu, e ludzie w ich kraju w przytaczajcej
wikszoci s przeciwni wojnie!, lecz odrzucono to tumaczenie jako mieszne.@1
Szczeglny problem powsta w krajach, ktre ulegy spoecznej presji, by wprowadzi demokracj 7i8
teraz maj spoeczestwo, z ktrym musz si liczy!. ( ich przypadku, reperkusje powanego
traktowania demokratycznych regu mog obejmowa kopoty gospodarcze. &atomiast pan $owell da
jasno do zrozumienia, e wojskowi i polityczni sojusznicy "tanw *jednoczonych skorzystaj z
subwencji!. 0ymczasem -ri Gleischer stanowczo zaprzeczy!, e +ush oferuje zapat za gosy,
wywoujc salwy miechu wrd zgromadzonych dziennikarzy!, relacjonowa (all "treet Journal!.@)
Nagrody za wykonywane poece obejmuj nie tylko finansowe wsparcie, lecz take
przyzwolenie na eskalacj terrorystycznych zbrodni. =osyjski prezydent (adimir $utin, ktrego relacje z
+ushem s podobno szczeglnie serdeczne, uzyska dyplomatyczne przyzwolenie na krwaw rozpraw
z czeczeskimi separatystami co zdaniem niektrych analitykw tutaj i na +liskim (schodzie moe na
dusz met zaszkodzi interesom "tanw *jednoczonych!. Mona wyobrazi sobie inne powody, dla
ktrych wsparcie (aszyngtonu dla terroryzmu pastwowego moe wywoywa niepokj. -by wyraznie
pokaza, e takie reakcje s bez znaczenia!, dyrektor islamskiej organizacji charytatywnej zosta skazany
w sdzie federalnym za przekazanie funduszy 4zeczenom walczcym z okrutn rosyjsk okupacj,
dokadnie wtedy, gdy $utin dosta zielone wiato. 6yrektor tej samej organizacji dobroczynnej by
wczeniej oskarony o finansowanie karetek pogotowia dla +oni% w tym przypadku najwyrazniej po
peni to przestpstwo mniej wicej w tym samym czasie, gdy 4linton przewozi do +oni agentw -l
2aidy i 1ezbollahu, aby wesprze amerykask stron w toczcej si wojnie.@;
Turc| zaproponowano podobne zachty' ogromny pakiet finansowy oraz prawo do inwazji na
kurdyjski pnocny .rak. -le staa si rzecz niezwyka, bo 0urcja nie ulega cakowicie, dajc *achodowi
lekcj demokracji, co wywoao wielki gniew oraz, jak zaraz surowo ogosi sekretarz stanu 4olin $owell,
natychmiastow kar za ten wystpek.@9
45
"ubtelnoci dyplomacji!, podobnie jak pozorne poparcie pastw czonkowskich =ady +ezpieczestwa
dla zainicjowanej przez "tany *jednoczone rezolucji 1991 s dla tych, ktrzy chc si udzi . 0o
poparcie jest w istocie ulegoci% sygnatariusze rozumieli, co by si stao, gdyby tego nie podpisali. (
systemach prawa, ktre traktuje si na serio, wymuszona zgoda jest niewana. Jednak w stosunkach
midzynarodowych uznaje siej za dyplomacj.
Po wo|ne w Iraku znowu okazao si, e ,&* jest bez znaczenia!, poniewa jej skomplikowany
system handlowy dla .raku! by przyczyn problemw amerykaskich firm, ktrym przyznano kontrakty
pod wojskowymi rzdami U"-. "komplikowany system handlowy by w istocie narzucony przez "tany
*jednoczone jako cz sankcji, ktre nie znalazy praktycznie adnego wsparcia poza (ielk +rytani.
<ecz teraz ten system sta na przeszkodzie. "td, jak stwierdzi jeden z dyplomatw koalicji!, "tany
*jednoczone chciay, by ich przesanie brzmiao' $rzychodzimy tu 7do =ady +ezpieczestwa8, bo tak
chcemy, a nie dlatego, e tak musimy!. 6yplomaci reprezentujcy wszystkie strony zgadzaj si, e w
tle pozostaje kwestia, ile swobody powinno si da "tanom *jednoczonym w zarzdzaniu irack rop
naftow i ustalaniu irackiego rzdu!. (aszyngton da wolnej rki. .nne kraje, znaczca wikszo
ludnoci "tanw *jednoczonych oraz 3o ile wiemy5 sami mieszkacy .raku wol rozszerzy nadzr
,&*! i normalizowa stosunki dyplomatyczne i gospodarcze .raku!, a take jego sprawy wewntrzne na
takiej podstawie.@?
Wrd wszystkich zmian uzasadnie i pretekstw jedna rzecz pozostaje niezmienna' "tany *jednoczone
musz uzyska faktyczn kontrol nad .rakiem, pod jak fasad demokracji, jeli okae si to
wykonalne.
Fakt, e po upadku jedynego konkurenta imperialne ambicje -meryki! objy cay wiat, nie powinien
nikogo dziwi -meryka ma w tym wielu poprzednikw, a konsekwencje ich dziaa nie jest mio
wspomina. Jednak obecna sytuacja jest inna. &igdy w dziejach nie zdarzyo si, by jedno pastwo miao
niemal monopol na rodki przemocy na tak wielk skal tym bardziej naley podda jego dziaania i
obowizujce doktryny nadzwyczaj starannej analizie.
46
NIEPOKO|E ELIT
W krgach establishmentu panuje duy niepokj, e imperialne ambicje -meryki! s powanym
zagroeniem nawet dla samych -merykanw. 0o zaniepokojenie osigno jeszcze wyszy poziom, gdy
administracja +usha ogosia, e U"- s pastwem rewizjonistycznym!, ktre zamierza trwale rzdzi
wiatem, stajc si, zdaniem niektrych, zagroeniem dla siebie i dla ludzkoci!, pod przywdztwem
radykalnych nacjonalistw!, ktrych celem jest unilateralne panowanie nad wiatem dziki absolutnej
przewadze militarnej!.@@ (ielu innych obserwatorw przeraa awanturniczo i arogancja radykalnych
nacjonalistw, ktrzy odzyskali wadz, jak sprawowali w latach osiemdziesitych, ale teraz maj mniej
zewntrznych ogranicze.
Te nepoko|e ne s cakiem nowe. ( czasach prezydenta 4lintona wybitny komentator polityczny
"amuel 1untington zauway, e dla znacznej czci wiata "tany *jednoczone staj si zbjeckim
supermocarstwem, 7uznawanym za8 najwiksze zewntrzne zagroenie dla ich spoeczestw!. =obert
Jeryis, wczesny prezes -merykaskiego 0owarzystwa &auk $olitycznych, ostrzega, e w oczach
wikszoci wiata gwnym pastwem zbjeckim s dzisiaj w istocie "tany *jednoczone!. $odobnie jak
inni przewidywali oni, e moe powsta koalicja stanowica przeciwwag dla zbjeckiego
supermocarstwa, co miaoby grozne implikacje.@A
Kku czoowych ekspertw zajmujcych si polityk zagraniczn zwrcio uwag, e potencjalne cele
imperialnych ambicji -meryki prawdopodobnie nie bd po prostu czeka na zniszczenie. (iedz, e
"tany *jednoczone mona utrzyma na dystans tylko przez odstraszanie!, pisze 2enneth (altz, i e bro
masowego raenia jest jedynym rodkiem, ktrym mona odstraszy "tany *jednoczone!. $olityka
(aszyngtonu prowadzi zatem do rozpowszechniania broni masowego raenia, stwierdza (altz, a
tendencj t przypieszaj jego dziaania na rzecz rozmontowania midzynarodowych mechanizmw
kontrolujcych uycie siy. ,strzeenia te powtarzano wielokrotnie, gdy +ush przygotowywa si do
ataku na .rak' zdaniem "teCena Millera w konsekwencji inni zapewne dojd do przekonania, e bro
masowego raenia jest konieczna, by zniechci -merykanw do interwen
47
c|". Koe|ny znany spec|asta ostrzega, e oglna strategia wojny prewencyjnej!
prawdopodobnie stanie si dla innych decydujcym bodzcem, by wej w posiadanie broni masowego
terroru i zniszczenia!, i uczyni z niej czynnik powstrzymujcy nieskrpowane uycie amerykaskiej
siy!. (ielu obserwatorw zwrcio uwag na prawdopodobny impuls dla iraskiego programu
jdrowego. &iewtpliwie po .raku 2orea $nocna wycigna nauk, e potrzebuje nuklearnego
straszaka!, skomentowa "elig 1arrison.@B
Gdy rok 2002 dobega koca, (aszyngton da wiatu grozn lekcj' jeeli chcesz si przed nami
obroni, to najlepiej zrb tak jak 2orea $nocna i stwrz wiarygodne zagroenie militarne% w tym
przypadku jest ono konwencjonalne' artyleria wymierzona w "eul i w oddziay amerykaskie w pobliu
strefy zdemilitaryzowanej. * entuzjazmem uderzymy na .rak, bo wiemy, e jest zrujnowany i bezbronny,
lecz 2orea $nocna, chocia jest jeszcze gorsz i nieporwnywalnie bardziej niebezpieczn tyrani, nie
jest odpowiednim celem, dopki moe wyrzdzi spor krzywd. 0rudno o bardziej klarown lekcj.
Koe|nym powodem do nepoko|u |est drugie supermocarstwo! opinia publiczna. &ie tylko
rewizjonizm! przywdcw politycznych nie ma precedensu% bez precedensu jest te sprzeciw wobec
niego. 4zsto czyni si porwnania do (ietnamu. $owszechne pytanie' 4o stao si z nasz tradycj
protestu i sprzeciwuM! pokazuje wyraznie, jak skutecznie wyczyszczono pami historyczn i jak
niewielkie w wielu krgach jest poczucie zmian w wiadomoci spoecznej w czasie ostatnich czterech
dziesicioleci. (iele mwi dokadne porwnanie' w 1E@) roku nie byo adnych spoecznych protestw,
pomimo e ogoszono wtedy, e administracja 2ennedyDego wysya siy powietrzne "tanw *jed
noczonych, by zbombardoway (ietnam $oudniowy, inicjuje plany zagnania milionw ludzi do czego
na ksztat obozw koncentracyjnych i rozpoczyna program wojny chemicznej, aby zniszczy uprawy i
rolinn pokryw terenu. $rotesty osigny znaczcy poziom dopiero wiele lat pzniej, gdy wysano
ju na wojn setki tysicy amerykaskich onierzy, gsto zaludnione obszary zostay zniszczone przez
zmasowane bombardowania, a agresja obja cae .ndochiny. *anim jeszcze protesty nabray znaczenia,
48
zaceky antykomunista, historyk wojskowoci i znawca .ndochin +ernard Gali ostrzega, e (ietnam
jako kulturowa i historyczna jednostka... jest zagroony wymarciem!, gdy kraj dosownie umiera pod
ciosami najwikszej machiny wojennej, jak kiedykolwiek uruchomiono na obszarze tej wielkoci!.@E
Natomast czterdzeci lat pzniej, w )##) roku, sytuacja bya zupenie inna' doszo do wielkich,
stanowczych i ideowych protestw, zanim wojna oficjalnie si zacza. /dyby nie strach i faszywy obraz
.raku, jedyny w swoim rodzaju w "tanach *jednoczonych, sprzeciw wobec wojny osignby
prawdopodobnie podobny poziom jak gdzie indziej. Swiadczy to o stale rosncej nietolerancji dla agresji i
okruciestwa, jednej z wielu tego typu zmian.
Wadze doskonale zdaj sobie spraw z tych zmian. ( 1E@B roku lk przed spoeczestwem by tak
duy, e $oczone 2olegium "zefw "ztabw musiao rozway, czy bd dostpne wystarczajce
siy, by opanowa niepokoje spoeczne!, jeeli do (ietnamu wyle si wicej onierzy. 6epartament
,brony obawia si, e dalsze wysyanie oddziaw moe wywoa wewntrzny kryzys o
bezprecedensowych rozmiarach!.A# -dministracja =eagana pocztkowo prbowaa naladowa w
-meryce Srodkowej sposb postpowania 2ennedyDego w (ietnamie $oudniowym, lecz wycofaa si w
obliczu niespodziewanej reakcji spoeczestwa, ktra grozia podwaeniem bardziej istotnych elementw
wczesnej polityki, wic zastosowaa potajemny terror potajemny w tym sensie, e mona go byo w
mniejszym lub wikszym stopniu ukry przed spoeczestwem. /dy +ush . obj urzd w 1EBE roku, re
akcje spoeczne znowu stay si przedmiotem duego zainteresowania wadz. ,bejmujce urzd
administracje z reguy zamawiaj w agencjach wywiadowczych analiz sytuacji na wiecie. -nalizy te s
poufne, lecz w 1EBE roku doszo do przecieku fragmentu mwicego o przypadkach, gdy "tany
*jednoczone konfrontuj si ze znacznie sabszymi przeciwnikami!. -nalitycy uwaali, e "tany
*jednoczone musz pokona ich zdecydowanie i szybko!. 2ady inny rezultat byby zawstydzajcy! i
mgby podkopa polityczne poparcie!, ktre jest nike.A1
Ne yjemy ju w latach szedziesitych, w ktrych ludzie bardzo dugo tolerowali mordercz i
wyniszczajc wojn bez widocznego sprzeciwu. =uchy obywatelskie przez ostatnie czter
49
dzeci lat znacznie ucywilizoway wiele dziedzin. 6zisiaj jedynym sposobem na to, by zaatakowa
znacznie sabszego przeciwnika, jest przeprowadzenie kampanii propagandowej, wedug ktrej stanowi on
bezporednie zagroenie, a by moe dokonuje ludobjstwa% mona by pewnym, e operacja militarna
w niewielkim stopniu bdzie przypomina prawdziw wojn.
Nepokj elit wzbudza te wpyw radykalnych nacjonalistw w administracji +usha na wiatow opini
publiczn, ktra zdecydowanie sprzeciwiaa si ich planom wojennym i wojowniczym pozom. *
pewnoci przyczyniy si one do oglnego spadku zaufania do przywdcw ujawnionego w sondau
Swiatowego Gorum /ospodarczego, ktrego wyniki opublikowano w styczniu )##; roku. (edug tego
badania jedynie liderzy organizacji pozarzdowych cieszyli si zaufaniem wyraznej wikszoci, za nimi
znalezli si przywdcy duchowi i religijni, potem przywdcy krajw Europy *achodniej oraz
menederowie redniego szczebla, a zaraz poniej dyrektorzy korporacji. 6aleko niej, na samym dole,
znalezli si przywdcy "tanw *jednoczonych.A)
Tydze po ogoszeniu wynikw sondau rozpoczo si doroczne Swiatowe Gorum /ospodarcze w
6aCos, w "zwajcarii, lecz bez entuzjazmu z poprzednich lat. &astrj si popsu!, zauwaya prasa% dla
monych tego wiata! nie by to ju globalny bankiet!. *aoyciel Swiatowego Gorum /ospodarczego
2laus "chwab wskaza najwaniejszy powd' .rak bdzie gwnym tematem wszystkich dyskusji!.
6oradcy $owella informowali go przed jego wystpieniem, e nastrj w 6aCos jest paskudny!, donosi
(all "treet Journal!. 4hralna midzynarodowa krytyka amerykaskiego marszu ku wojnie z .rakiem
osigna apogeum na tym zjezdzie dwch tysicy dyrektorw korporacji, politykw i uczonych!. &ie
powalio ich nowe dobitne przesanie! $owella% jak stwierdzi amerykaski sekretarz stanu' /dy
jestemy do czego mocno przekonani, idziemy przodem!, nawet jeli nikt nie poda za nami.
+dziemy dziaa, nawet jeli inni nie s gotowi do nas doczy!.A;
Tematem Swiatowego Gorum /ospodarczego byo budowanie zaufania!, i byy ku temu dobre
powody.
W swom przemwieniu $owell podkreli, e "tany *jednoczone zastrzegaj sobie suwerenne prawo
do podjcia dziaa zbroj
50
nych" wtedy w tak sposb, jak to uznaj za stosowne. "twierdzi dalej, e nikt nie ufa
"addamowi i jego reimowi!, co byo oczywicie prawd, cho ta uwaga nie obja innych przywdcw,
ktrzy nie budz zaufania. $owell zapewni te swoich suchaczy, e bro, ktr dysponuje "addarn
1usajn ma zastraszy ssiadw .raku!, nie wyjani jednak, dlaczego ci ssiedzi wydaj si nie widzie
tego zagroenia.A9 "siedzi .raku, pomimo wielkiej niechci do zbrodniczego tyrana, doczyli do tych
wielu poza "tanami *jednoczonymi, ktrzy nie mog poj, dlaczego (aszyngton tak si obawia i ma
tak obsesj na punkcie w kocu pomniejszego mocarstwa, ktrego bogactwo i sia zostay radykalnie
okrojone w wyniku ogranicze narzuconych przez spoeczno midzynarodow!. Majc wiadomo
tragicznych skutkw sankcji dla irackiego spoeczestwa, wiedzieli rwnie, e .rak jest jednym z naj
sabszych pastw w regionie' jego gospodarka i wydatki na zbrojenia stanowiy uamek gospodarki i
wydatkw 2uwejtu, ktrego liczba ludnoci to jedynie 1#: ludnoci .raku, i s jeszcze mniejsze w
porwnaniu z innymi pastwami lecymi w pobliu.A? * tych i innych wzgldw ssiednie pastwa od
kilku lat poprawiay swoje stosunki z .rakiem, pomimo silnego sprzeciwu "tanw *jednoczonych.
$odobnie jak 6epartament ,brony U"- i 4.- wiedzieli doskonale, e dzisiejszy .rak nie stanowi
adnego zagroenia dla nikogo w regionie, a tym bardziej dla "tanw *jednoczonych! i e dowodzenie
czego innego jest nieuczciwe!.A@
Zanm spotka s w 6aCos, moni tego wiata! usyszeli jeszcze bardziej nieprzyjemn wiadomo
dotyczc budowy zaufania!. +adanie opinii publicznej w 2anadzie wykazao, e ;@ procent
2anadyjczykw uwaa "tany *jednoczone za najwiksze zagroenie dla pokoju na wiecie, podczas gdy
tylko )1 procent wskazao na -l2aid, 1A procent na .rak, a 19 procent na 2ore $nocn!. . to
pomimo e oglny wizerunek U"- w 2anadzie poprawi si 3A) procent badanych wyraao pozytywne
opinie5, natomiast gwatownie pogorszy si w Europie *achodniej. &ieformalny sonda przeprowadzony
przez magazyn 0ime! wykaza, e ponad B# procent respondentw w Europie uznao "tany *jednoczone
za najwiksze zagroenie dla pokoju na wiecie. &awet jeeli te liczby s mocno zawyone, to i tak s
dramatyczne. .ch wag zwiksza jeszcze przeprowadzone w tym samym czasie mi
51
dzynarodowe badane opn pubczne| dotyczce denia "tanw *jednoczonych i (ielkiej
+rytanii do wojny z .rakiem.AA
(iadomoci przesyane z ambasad "tanw *jednoczonych na caym wiecie stay si niepokojce!,
takie sowa pojawiy si na pierwszej stronie (ashington $ost!. 4oraz wicej ludzi na wiecie uwaa,
e prezydent +ush stanowi wiksze zagroenie dla wiatowego pokoju ni iracki prezydent "addam
1usajn!. 0a debata nie dotyczy .raku!, stwierdzi cytowany w artykule urzdnik z 6epartamentu "tanu.
Swiat jest naprawd zaniepokojony nasz potg i tym, co odbiera jako brutalno, arogancj i jedno
stronno! dziaa naszej administracji. &agwek brzmia' &iebezpieczestwo na horyzoncieM Swiat
postrzega prezydenta +usha jako zagroenie!. 0rzy tygodnie pzniej dowiadczony redaktor dziau spraw
zagranicznych &ewsweeka! napisa, e globalna debata nie dotyczy "addama' =zecz dotyczy -meryki i
jej roli w nowym wiecie... (ojna z .rakiem, nawet jeeli zakoczy si pomylnie, by moe rozwie
problem .raku. -le nie rozwie problemu -meryki. <udzi na caym wiecie niepokoi przede wszystkim
to, e yj w wiecie ksztatowanym i zdominowanym przez jeden kraj "tany *jednoczone. <udzie
nabrali wobec nas wielu podejrze i obaw!.AB
Po 11 wrzenia, w czasie gdy cay wiat okazywa ogromne wspczucie i solidaryzowa si ze "tanami
*jednoczonymi, /eorge +ush zapyta' 6laczego oni nas nienawidzM! $ytanie byo zle postawione, a
waciwego pytania praktycznie nie brano pod uwag. <ecz nie min rok, jak amerykaskiej
administracji udao si sprowokowa odpowiedz' * powodu pana i paskich wsppracownikw, panie
+ush, i tego, co uczynilicie. . jeeli bdziecie postpowa tak dalej, strach i nienawi, ktre wzbudzili
cie, mog rozcign si take na kraj, ktry okrylicie hab!. ( tej kwestii trudno jest zignorowa
dowody. 6la ,samy ben <adena jest to zwycistwo, ktre zapewne przekracza jego najmielsze
oczekiwania.
ROZMYS<&- ./&,=-&4J-
Fundamentanym zaoeniem wielkiej strategii imperialnej, czsto uznawanym za tak oczywiste, e
nie ma potrzeby go formuo
52
wa, jest zasada przewodnia wilsonowskiego idealizmu' my przynajmniej te krgi, z ktrych wywodz
si przywdcy i ich doradcy jestemy dobrzy, a nawet szlachetni. 6latego sil rzeczy nasze interwencje
s suszne i uzasadnione, chocia czasami niezrcznie przeprowadzone. Mwic sowami (ilsona, mamy
wzniose ideay! i chodzi nam o stabilno i prawo!, zatem jest cakiem naturalne, jak pisa (ilson,
uzasadniajc podbj Gilipin, e chocia jestemy altruistami, to jednak nasze interesy musz si
rozwija% inne narody musz nam ustpi i nie mog prbowa nas powstrzyma.!AE
We wspczesnej wersji istnieje pewna zasada przewodnia, ktra okrela zakres politycznej debaty!,
konsensus tak szeroki, e poza nim znajduj si tylko obszarpane resztki! na prawicy i lewicy, i tak
autorytatywny, e praktycznie niepodwaalny!. *asada ta brzmi' -meryka jest awangard historii!
1istoria ma dostrzegalny kierunek i cel. "tany *jednoczone, jako jedyne wrd narodw wiata,
rozumiej i wyraaj ten cel!. *atem hegemonia U"- jest realizacj celu historii, a ich osignicia
przyczyniaj si do wsplnego dobra, i jest to najzwyklejszy truizm, wic jego empiryczna ocena jest
zbdna, jeeli nie troch absurdalna. /wna zasada amerykaskiej polityki zagranicznej, osadzona w
wilsonowskim idealizmie i przywiecajca zarwno 4lintonowi, jak i +ushowi .., brzm nastpujco'
Misj -meryki jako awangardy histoijest transformacja globalnego porzdku i utrwalenie wasnej do
minacji! dziki militarnej supremacji, utrzymywanej na wieczne czasy i obejmujcej cay glob!.B#
Z rac| swo|ego wy|tkowego zrozumienia i wyraania celu historii -meryka jest uprawniona, a wrcz
zobowizana, do takiego dziaania, jakie jej przywdcy uznaj za najlepsze dla dobra wszystkich, bez
wzgldu na to, czy inni to rozumiej czy nie. . tak jak jej szlachetna poprzedniczka, a obecnie modsza
wsplniczka, (ielka +rytania, -meryka nie powinna ustawa w realizacji najwyszych celw historii,
nawet jeeli jest zniesawiana! przez gupich i zawistnych, tak jak jej poprzedniczka w globalnych rz-
dach, wedug jej najznakomitszych rzecznikw.B1
Aby rozwa wszelkie moliwe skrupuy, wystarczy sobie ponownie uzmysowi, e to ,patrzno
wzywa -merykanw!, by zreformowali globalny porzdek' to wilsonowska tradycja... kt
53
re| trzyma s wszyscy ostatnio urzdujcy w /abinecie ,walnym, niezalenie od przynalenoci
partyjnej! podobnie zreszt, jak ich poprzednicy, jak ludzie zajmujcy podobne stanowiska w innych
krajach, oraz jak ich najbardziej pitnowani wrogowie% trzeba tylko podstawi inne nazwy i imiona.B)
-by cakiem si uspokoi i uzna, e potni kieruj si wzniosymi ideaami! i altruizmem!, dc
do stabilnoci i prawoci!, musimy przyj postaw nazwan rozmyln ignorancj! przez krytyka
straszliwych okruciestw popenionych w -meryce Srodkowej w latach osiemdziesitych, okruciestw
wspieranych przez politycznych przywdcw, ktrzy znowu s u steru w (aszyngtonie.B; $rzyjmujc to
nastawienie, nie tylko moemy uporzdkowa przeszo, przyznajc si do nieuniknionych bdw,
ktre towarzysz nawet najlepszym intencjom, lecz ostatnio, od momentu wprowadzenia nowej normy
interwencji humanitarnej, moemy nawet uzna, e polityka zagraniczna U"- wesza w szlachetn faz!
i otaczaj aura witoci!. -merykaskie pozimnowojenne interwencje byy w zasadzie szlachetne,
ale mao entuzjastyczne% byy mao entuzjastyczne, poniewa byy szlachetne!, zapewnia nas historyk
Michael Mandelbaum. +y moe jestemy nawet nazbyt wici' musimy uwaa, by idealizm nie by
niemal wycznym czynnikiem decydujcym o naszej polityce zagranicznej!, ostrzegaj co bardziej
trzezwe gosy, i ebymy nie zaniedbali wasnych uzasadnionych interesw, gdy z powiceniem
suymy innym.B9
Z |akego powodu Europejczycy nie umiej zrozumie tego wyjtkowego idealizmu amerykaskich
przywdcw. Jak to moliwe, jeeli jest to najzwyklejszy truizmM Ma> +oot ma na to odpowiedz. Europ
czsto kierowaa zachanno!, i cyniczni Europejczycy! nie potrafi zrozumie tej odmiany
idealizmu!, ktra oywia amerykask polityk zagraniczn' $o )## latach Europa nadal nie potrafi
dociec, co napdza -meryk!. 0en niedajcy si wykorzeni cynizm Europejczykw sprawia, e
przypisuj -merykanom niskie motywy i nie przyczaj si do ich szlachetnych przedsiwzi z
dostatecznym entuzjazmem. .nny szanowany historyk i komentator polityczny =obert 2agan proponuje in
ne wyjanienie. $roblem Europy polega na tym, e pochaniaj paranoiczny, spiskowy
antyamerykanizm!, ktry osign go
54
rczkowe nasilenie!, chocia na szczcie kilku mw stanu, takich jak +erlusconi i -znar, stawia mu
czoo.B?
Z pewnoci niewiadomie +oot i 2agan powtarzaj argumenty z klasycznego eseju Johna "tuarta
Milla na temat interwencji humanitarnych, w ktrym zaleca on, by (ielka +rytania energicznie
przystpia do takiego przedsiwzicia a konkretnie, by podbia wiksz cz .ndii. Mili wyjania,
e (ielka +rytania musi podj si tej szlachetnej misji, chocia bdzie zniesawiana! na kontynencie.
&ie wspomnia tylko, e czynic to, (ielka +rytania zadaje kolejne miadce ciosy .ndiom i rozszerza
zasig niemal penego monopolu na produkcj opium, ktrego potrzebuje do otwarcia si chiskich
rynkw i do szerszego wsparcia systemu imperialnego z pomoc ogromnych przedsibiorstw han
dlujcych narkotykami, o czym doskonale wiedziano w -nglii w owym czasie. <ecz takie sprawy nie
mogy by przecie powodem do zniesawiania!. Europejczycy wzniecaj niech wobec nas!, pisa
Mili, poniewa nie pojmuj, e -nglia jest naprawd nowoci w wiecie!, niezwykym krajem, ktry
dziaa tylko w subie innych!. Jest oddana sprawie pokoju, chocia jeeli napaci barbarzycw
zmuszaj j do podjcia zwyciskiej wojny!, to bezinteresownie bierze na siebie koszty, a owocami
dzieli si po bratersku z ca ludzk ras!, w tym z barbarzycami, ktrych podbija i tpi dla ich
wasnego dobra. -nglia nie tylko nie ma sobie rwnych, lecz w ujciu Milla jest niemal doskonaa, nie ma
adnych agresywnych zamiarw!, nie pragnie adnych korzyci dla siebie kosztem innych!. Jej
polityka jest niewinna i godna pochway!. -nglia bya dziewitnastowieczn wersj idealistycznego
nowego wiata kadcego kres bestialstwu!, powodowa ni czysty altruizm i wyjtkowe oddanie
najwyszym zasadom i wartociom!, cho niestety nie rozumieli tego cyniczni, a by moe paranoiczni
Europejczycy.B@ Mili napisa ten esej, gdy (ielka +rytania bya zaangaowana w jedne z najwikszych
zbrodni w czasach swych imperialnych rzdw. 0rudno byoby znalez wybitniejszego i naprawd
czcigodnego intelektualist a zarazem bardziej haniebny przykad usprawiedliwiania straszliwych zbrodni.
0o powinno skoni nas do refleksji, zwaszcza teraz, gdy +oot i 2agan ilustruj aforyzm Marksa o
tragedii, ktra powtarza si jako farsa. (arto te przypomnie sobie, e dokonania konty
55
nentanego mperazmu byy jeszcze gorsze, a retoryka, ktra im towarzyszya, nie mniej wzniosa
jak wtedy, gdy Grancja zyskaa aprobat Milla, przeprowadzajc misj cywilizacyjn w -lgierii ktrej
towarzyszya eksterminacja autochtonicznej ludnoci!, jak przyzna francuski minister wojny.BA
Kaganowske po|cie antyamerykanizmu!, chocia szablonowe, rwnie zasuguje na refleksj. (
tego rodzaju owiadczeniach termin antyamerykanizm i jego warianty 3nienawi do -meryki! i
podobne5 stosuje si regularnie do szkalowania krytykw polityki pastwa, ktrzy przecie mog by
peni podziwu i szacunku dla samego kraju, jego kultury i osigni, a nawet mog myle, e kraj ten
jest najwspanialszym miejscem na *iemi. &iemniej jednak twierdzi si, e oni nienawidz -meryki! i s
antyamerykascy! na podstawie milczcego zaoenia, e spoeczestwo i ludzi naley identyfikowa z
wadz pastwa. 0en sposb mylenia zosta zaczerpnity bezporednio z totalitaryzmu. ( byym
imperium radzieckim dysydentom zarzucano antyradziecko!. &iewykluczone, e krytykw wojskowej
dyktatury w +razylii oskarano o antybrazylijsko!. 6la ludzi, ktrym ley na sercu wolno i
demokracja, takie postawy s niepojte. /dyby w =zymie czy Mediolanie kto potpi krytyka polityki
+erlusconiego za antywosko!, naraziby si na mieszno, cho by moe co takiego przeszoby
w czasach Mussoliniego.
Warto pamta, e gdzie tylko si obejrzymy, nie brakuje wzniosych ideaw, ktre towarzysz
stosowaniu przemocy. "owa obecne w wilsonowskiej tradycji! mog porywa szlachetnoci, lecz
naley je zbada take w praktyce, a nie tylko w retoryce' wezmy na przykad wspomniane wczeniej
wezwanie (ilsona do podboju Gilipin% lub, gdy by prezydentem, jego interwencje na 1aiti i w
6ominikanie, ktre doprowadziy oba kraje do ruiny% lub to, co (alter <aGeber nazywa wilsonowskim
rozwiniciem! doktryny Monroe, czyli zasad, e tylko amerykaskie interesy naftowe otrzymuj
koncesje! na obszarze jej obowizywania.BB
Tak samo |est w przypadku na|wkszych tyranw. ( 1EE# roku "addam 1usajn ostrzeg 2uwejt,
e moe spotka go kara za dziaania osabiajce zrujnowan gospodark .raku, po tym jak .rak chroni
2uwejt w czasie wojny z .ranem. 1usajn zapewnia wtedy wiat, e nie pragnie nieustannej wojny, lecz
trwaego po
56
ko|u... godnego ycia!.BE ( 1E;B roku bliski wsppracownik prezydenta =ooseCelta, "umner
(elles, chwali ukad monachijski z nazistami i wyraa przekonanie, e moe on doprowadzi do
nowego adu wiatowego, opartego na sprawiedliwoci i zasadach prawa!. (krtce potem nazici zajli
cz 4zechosowacji, a 1itler wyjani, e &iemcy szczerze pragn suy prawdziwym interesom
narodw mieszkajcych na tym obszarze, chroni narodow tosamo narodu niemieckiego i czeskiego,
a wszystkim zapewni pokj i dobrobyt!. 0roska Mussoliniego o wyzwolone ludy! Etiopii bya nie mniej
chwalebna. $odobnie szczytne byy cele Japonii w Mandurii i w pnocnych 4hinach oraz jej wysiki, by
stworzy raj na ziemi! dla cierpicych narodw i obroni ich prawomocne rzdy przed
komunistycznymi bandytami!. 4zy mogoby by co bardziej wzruszajcego ni szczytny obowizek!
Japonii, by ustanowi nowy ad! w 1E;B roku dla zapewnienia trwaej stabilnoci w -zji (schodniej!,
opartej na wzajemnej pomocy! Japonii, Mandurii i 4hin w dziedzinie polityki, gospodarki i kultury!,
na wsplnej obronie przed komunizmem! oraz na ich kulturalnym, gospodarczym i spoecznym rozwojuM
E#
Po wo|ne stae dekarowano, e interwencje s podejmowane ze wzgldw humanitarnych! lub
w samoobronie, a zatem pozostaj w zgodzie z 2art &arodw *jednoczonych% wezmy na przykad
zbrodnicz inwazj *"== na (gry w 1E?@ roku, ktr radzieccy prawnicy usprawiedliwiali tym, e
podjta zostaa na prob wgierskiego rzdu i bya obronn reakcj na zagraniczne finansowanie
dziaa wywrotowych oraz uzbrojonych band na terytorium (gier, majce na celu obalenie
demokratycznie wybranego rzdu!% lub tumaczony z podobn wiarygodnoci atak U"- na (ietnam
$oudniowy w kilka lat pzniej, ktry nastpi w zbiorowej samoobronie!, w reakcji na wewntrzn
agresj! (ietnamczykw z $oudnia oraz na ich napa od wewntrz! 3odpowiednio, -dlai "teCenson i
John G. 2ennedy5.E1
Ne naey zakada, e te zapewnienia s nieszczere, bez wzgldu na to, jak bardzo s groteskowe. 0
sam retoryk mona czsto znalez w wewntrznych dokumentach, w ktrych nie ma oczywistego
powodu, by cokolwiek ukrywa' wezmy na przykad argumentacj stalinowskich dyplomatw, e aby
stworzy praw
57
dzwa demokrac|, konieczna jest zewntrzna presja... &ie powinnimy si waha przed
dokonywaniem tego rodzaju ingerencji w sprawy wewntrzneI innych narodw... gdy demokratyczny
rzd jest jednym z gwnych gwarantw trwaego pokoju!.E) .nni wyraaj podobne zdanie i z
niewtpliwie nie mniejsz szczeroci zalecaj'
Ne pownnmy si waha przed stosowaniem policyjnych represji przez miejscowy rzd. 0o aden
wstyd, bo komunici to w istocie zdrajcy... <epiej jest mie mocny reim u wadzy ni rzd liberalny,
ktry jest pobaliwy, saby i spenetrowany przez komunistw.
W tym przypadku to George Kennan nstruowa amerykaskich ambasadorw w -meryce
Laciskiej, e trzeba si kierowa pragmatyczn potrzeb ochrony naszych surowcw! naszych,
gdziekolwiek akurat si znajduj, wobec ktrych musimy zachowa nalene nam prawo dostpu!, w
drodze podboju, jeeli to konieczne, zgodnie z odwiecznym prawem narodw.E; 0rzeba wiele rozmylnej
ignorancji i lojalnoci wobec wadzy, by wymaza z pamici ludzkie konsekwencje wprowadzenia i
utrzymywania silnych reimw!. 0rzeba mie podobny talent, by zachowa wiar w odwoania do
narodowego bezpieczestwa, majcego usprawiedliwia uycie siy% jest to pretekst, ktry rzadko da si
utrzyma w przypadku dowolnego pastwa, po zbadaniu historycznych i dokumentalnych zapisw.
|ak pokazu|e tych par przykadw, nawet najbardziej brutalnym i haniebnym dziaaniom regularnie
towarzysz deklaracje szlachetnych intencji. Uczciwie patrzc na t spraw, mona tylko uoglni
spostrzeenie 0homasa JefGersona dotyczce sytuacji wiata w jego czasach'
Ne bardze| werzymy w wak +onapartego o wolno mrz ni w walk (ielkiej +rytanii o
wolno ludzkoci. 4el jest zawsze ten sam zagarn dla siebie wadz, bogactwo i zasoby innych
narodw.E9
Sto at pzniej sekretarz stanu w administracji (oodrowa (ilsona, =obert <ansing 3ktry nie mia
chyba wielkich zudze co do wilsonowskiego idealizmu5, mwi z przeksem o tym, jak bar
58
dzo Bryty|czycy, Francuz Wosi pal si, by przyj terytoria mandatowe! od <igi &arodw,
jeeli tylko s tam kopalnie, pola naftowe, yzne ziemie uprawne czy szlaki kolejowe!, ktre sprawi,
e bdzie to zyskowne przedsiwzicie!. 0e bezinteresowne rzdy! gosz, e zarzd powierniczy
naley przyj dla dobra ludzkoci!' zrobi co do nich naley, administrujc bogatymi regionami
Mezopotamii, "yrii etc.! (aciwa ocena tej postawy jest tak oczywista, e obraz byoby j
formuowa!.E?
I rzeczywcie jest oczywista, gdy deklaracje szlachetnych intencji formuuj inni. (obec siebie
stosujemy inne standardy.
Mona si zdecydowa na wybircze zaufanie do krajowych przywdcw politycznych, przyjmujc
postaw, ktr 1ans Morgenthau, jeden z twrcw wspczesnej teorii stosunkw midzynarodowych,
potpi jako nasz konformistyczn ulego wobec wadzy!, czyli zwyk postaw wikszoci
intelektualistw w caej historii.E@ Jednak naley dostrzec, e deklaracje szlachetnych intencji s atwe do
przewidzenia, a zatem nie zawieraj adnych informacji, nawet w technicznym sensie tego sowa. 4i,
ktrzy naprawd chc zrozumie wiat, przyjm te same standardy w ocenie wasnych elit politycznych i
intelektualnych, co w ocenie elit oficjalnych wrogw. 2to mgby susznie zapyta, co by pozostao po
zachowaniu tego elementarnego wymogu racjonalnoci i uczciwoci.
Naey doda, e czasem warstwy wyksztacone odchodz od tej powszechnej postawy ulegoci wobec
wadzy. Jedne z najwaniejszych aktualnych przykadw mona znalez w dwch krajach, ktrych
brutalne i represyjne reimy podtrzymuje amerykaska pomoc wojskowa' w 0urcji i w 2olumbii. (
0urcji wybitni pisarze, dziennikarze, uczeni, wydawcy i inni nie tylko protestuj przeciwko
okruciestwom i drakoskim prawom, lecz take regularnie uciekaj si do obywatelskiego
nieposuszestwa, naraajc si, a czasami ponoszc surowe i dugotrwae kary. ( 2olumbii, jednym z
najbardziej brutalnych pastw na wiecie, odwani ksia, uczeni, obrocy praw czowieka, dziaacze
zwizkowi i inni cigle musz si obawia zamachw na ycie.EA .ch postawa powinna wywoa
pokor i wstyd ich zachodnich kolegw, i pewnie tak by si stao, gdyby prawda nie bya ukryta pod
zason rozmylnej ignorancji, ktra stanowi istotny wkad do popenianych zbrodni.
59

Rozdza ;
Nowa epoka owiecenia
W ostatnch atach mnonego tysclecia bylimy wiadkami niezwykego popisu
samouwielbienia, ktry by moe przebi nawet wczeniejsze, niezbyt chwalebne wyczyny w tym wzgl-
dzie% towarzyszyo mu pene podziwu uznanie dla przywdcw idealistycznego nowego wiata
kadcego kres bestialstwu!, kierujcych si zasadami i wartociami!, po raz pierwszy w historii. ,to
weszlimy w epok owiecenia i szczodrobliwoci, w ktrej narody cywilizowane, pod wodz "tanw
*jednoczonych, bdcych u szczytu swej chway!, powodowane altruizmem! i moralnym zapaem!,
realizuj wzniose ideay.EB
Taka przemana mogaby rzeczywicie podnie na duchu. -le eby doczy do chru
gratulujcych sobie gosw, musielibymy pomin szereg niewygodnych faktw.
Perwszym na|bardze| uderza|cym faktem s akty terroru i okrutne zbrodnie dokonywane w
ostatnich latach ze zdecydowanym wsparciem panujcego supermocarstwa i jego sojusznikw, ktre
cign si bez adnych zauwaalnych zmian i s zatajane rwnie skutecznie jak kiedy w ramach
dominujcej kultury intelektualnej% s to sprawy o wielkim znaczeniu, ktre nie znikn z historii tylko
dlatego, e tak chcieliby ci, ktrzy s za nie odpowiedzialni.
W duszej perspektywie musielibymy te pomin fakt, e w ostatnim tysicleciu wojna bya
gwnym zajciem pastw eu
61
rope|skch". I musebymy zapomnie o podstawowej przyczynie tego nieprzyjemnego stanu rzeczy%
kluczowy, tragiczny i prosty fakt jest nastpujcy' przymus dziaa% ten, kto stosuje znaczn si wobec
innych, moe sobie ich podporzdkowa, a z ich ulegoci cignie rozmaite korzyci w postaci
pienidzy, dbr, szacunku 7oraz8 przyjemnoci niedostpnych ludziom mniej wpywowym!EE
wikszo ludzi na tym wiecie a nadto dobrze to rozumie, ale jak syszymy, nie po raz pierwszy
zreszt, jest to zasada, ktr uniewaniono teraz w polityce.
Bardze| bezporednim sposobem oceny perspektyw przyjmowanych z takim entuzjazmem jest
rozwaenie rozmiarw amerykaskiej pomocy militarnej. 6obrym punktem wyjcia jest rok 1EEA, kiedy
uznano, e polityka zagraniczna "tanw *jednoczonych wesza w szlachetn faz! i otaczaj aura
witoci!, co nadao ton krasomwczym popisom, ktre nastpiy potem. &a przyziemnym poziomie
faktw rok 1EEA by do znaczcy dla ruchw praw czowieka. 0ylko w tym jednym roku napyw ame
rykaskiej broni do 0urcji przekroczy czn pomoc wojskow dla tego kraju w czasie caej zimnej
wojny, liczc do chwili, gdy rozpocza si kampania zwalczania rebeliantw wymierzona przeciwko
bezwzgldnie represjonowanym 2urdom. 6o 1EEA roku w wyniku tej kampanii miliony ludzi musiao
opuci zrujnowane strony rodzinne, dziesitki tysicy stracio ycie, a wielu stao si ofiarami
najbardziej barbarzyskich tortur, jakie mona sobie wyobrazi co dao tej kampanii wysokie miejsce
wrd zbrodni w makabrycznych latach dziewidziesitych. /dy nasiliy si okruciestwa, 0urcja staa
si gwnym odbiorc amerykaskiego uzbrojenia, oprcz .zraela i Egiptu% B# procent jej zaopatrzenia
pochodzio z (aszyngtonu.
W tym samym roku amerykaska pomoc wojskowa dla 2olumbii zacza wzrasta w zawrotnym
tempie, od ?# milionw do )E# milionw dolarw dwa lata pzniej, i nadal gwatownie ronie. ( 1EEE
roku 2olumbia zaja miejsce 0urcji jako gwny odbiorca amerykaskiej pomocy wojskowej. 6alsza
militaryzacja wewntrznych konfliktw 2olumbii, gboko zakorzenionych w okropnej historii
spoeczestwa, w ktrym bogactwo wspistnieje ze skrajn ndz i przemoc, miaa atwe do
przewidzenia skutki dla udrczonej ludnoci i sprawia, e siy partyzanckie sta
62
y si jeszcze jedn armi terroryzujc chopw, a ostatnio take ludno miejsk. /wna organizacja
praw czowieka w 2olumbii szacuje, e si wysiedlono ),A miliona ludzi i e liczba ta zwiksza si
codziennie o 1### osb. ,cenia te, e ponad ;?# tysicy ludzi musiao opuci domy w wyniku
przemocy w cigu pierwszych dziewiciu miesicy )##) roku, wicej ni w caym roku )##1. <iczba
zabjstw na tle politycznym wzrosa do dwudziestu dziennie, podwajajc si w porwnaniu z rokiem
1EEB.
W przypadku gwnych odbiorcw amerykaskiej pomocy wojskowej reakcj jest cisza i wiksze
poparcie dla okruciestw.
Rozwamy dla porwnania najbardziej demoniczny i niebezpieczny element osi za!. &ew Kork
0imes! pisze, e w .raku przesiedlono a milion osb!, i susznie stwierdza, e czci nieszczcia
spowodowanego przez rzdy prezydenta "addama 1usajna! jest wewntrzne przesiedlenie ludnoci.1##
-rtyku nosi tytu (ysiedleni .rakijczycy widz w wojnie nadziej na powrt do domu!. &ikt jednak
nie docieka, czy 2urdowie i 2olumbijczycy, wysiedleni przemoc, najwyrazniej w jeszcze wikszej
liczbie, mogliby rwnie widzie w wojnie sposb na powrt do utraconych domw. +yaby to w istocie
dziwaczna propozycja. (aszyngton mgby uly ich niedoli, a by moe nawet utorowa drog do
lepszego rozwizania gbokich problemw, gdyby po prostu przesta wspiera te okruciestwa. <ecz
wymagaoby to co najmniej gotowoci warstw wyksztaconych, by spojrze w lustro i nie ogranicza si
do lamentw z powodu zbrodni oficjalnych wrogw, zbrodni, wobec ktrych czsto niewiele mona
zrobi.
TIMOR WSCHODNI I KOSOWO
Dokadnie wtedy, gdy 2olumbia zajmowaa miejsce 0urcji jako gwny odbiorca amerykaskiej pomocy
wojskowej, rozgrywaa si kolejna przeraajca historia, ktr (aszyngton mg szybko zakoczy'
0imor (schodni. ( 1EEE roku .ndonezja nasilia zbrodnicze dziaania na terytorium, ktre zaja w 1EA?
roku, zabijajc by moe nawet )## tysicy ludzi z wojskow i dyplomatyczn pomoc U"- i (ielkiej
+rytanii, ktrym pomoga rozmylna ignorancja!. ( pierwszych miesicach 1EEE roku wojska
63
ndonezy|ske oddzay paramilitarne spowodoway mier nastpnych kilku tysicy osb,1#1 a
rzdzcy generaowie ogosili, e bdzie jeszcze gorzej, jeeli ;# sierpnia ludzie zagosuj w niewaci
wy sposb w referendum dotyczcym niepodlegoci co te ludzie zrobili, wykazujc si niezwyk
odwag. .ndonezyjscy wojskowi spenili swoj obietnic' wypdzili setki tysicy ludzi z domw i
zniszczyli wikszo kraju. (tedy po raz pierwszy te okruciestwa zostay dobrze nagonione w "tanach
*jednoczonych. B wrzenia administracja 4lintona zareagowaa owiadczeniem, w ktrym powtrzya
swoje stanowisko, e za 0imor (schodni odpowiada rzd .ndonezji i nie chcemy odbiera mu tej
odpowiedzialnoci!. 2ilka dni pzniej, pod siln presj midzynarodow i wewntrzn, 4linton
wycofa si z dwudziestopicioletniej polityki wspierania .ndonezji w 0imorze (schodnim i
poinformowa indonezyjskich wojskowych, e (aszyngton nie bdzie ju bezporednio wspiera ich
zbrodni. (ojska indonezyjskie natychmiast wycofay si z tego terytorium, pozwalajc, by weszy tam
bez sprzeciwu siy pokojowe ,&* dowodzone przez -ustralijczykw.1#)
Ta ekc|a bya cakiem oczywista' tak jak mwia garstka aktywistw i krytycznych komentatorw
przez niemal dwadziecia pi lat, nie byo tam nigdy adnej potrzeby stosowania grzb ani rozwiza
siowych. (ystarczyo cofn wsparcie, by zakoczyy si jedne z najwikszych zbrodni koca LL
weku. Ae ne wycgnito z tego takiej nauki. "ystem doktrynalny sprosta wyzwaniu i doszed do
innej konkluzji' wydarzenia w 0imorze (schodnim pokazay, e polityka zagraniczna wesza w
szlachetn faz!, a przywdcy cywilizowanego *achodu z oddaniem przestrzegaj zasad i wartoci!.
Ten sposb interpretacji jest imponujcym osigniciem. 4iekawe, czy mona by wymyli tak seri
zdarze, ktrej nie daoby si dostosowa do udowodnienia podanej tezy.
Tmor Wschodn by przywoywany jako niezwykle istotny przykad nowej epoki owiecenia z jej
now norm humanitarnej interwencji!.1#; -le tam nie byo adnej interwencji, a co dopiero hu
manitarnej interwencji. 4i, ktrzy byli u szczytu chway, nadal mieli udzia w trwajcych dziesiciolecia
zbrodniach .ndonezji, gdy pojawiy si te gosy najwyszego uznania.
64
|ednak gwn ilustracj nowej ery byo 2osowo, w ktrym "tany *jednoczone i ich sojusznicy
kierowali si jedynie altruizmem! i moralnym zapaem!, tworzc nowe podejcie do uycia siy w
polityce wiatowej!, gdy na deportacj ponad miliona mieszkacw 2osowa z ich kraju zareagoway!
bombardowaniami, eby uchroni ich przed przeraajcymi cierpieniami, a nawet mierci!.1#9 0en
opis, zaczerpnity z uczonego zrda, to standardowa wersja zdarze. =elacje w mediach, opiniotwr
czych czasopismach i opracowaniach naukowych rzadko od niej odbiegaj. -by wybra tylko kilka
typowych przykadw czytamy, e gdy nastpi gwatowny wzrost przemocy! w 2osowie w 1EEB roku,
siy serbskie odpowiedziay kampani czystek etnicznych i wypdziy z kraju ponad poow albaskiej
ludnoci... &asilajcy si rozlew krwi spowodowa, e "tany *jednoczone wraz ze swoimi sojusznikami...
rozpoczy intensywne bombardowania... pozwalajc -lbaczykom na powrt do domu!.1#? (szystko
wskazywao na to, e wiosn 1EEE roku 7"erbowie8 prowadzili kampani czystek etnicznych!% kosowscy
-lbaczycy uciekali przed t napaci... i opowiadali o doraznych egzekucjach i przymusowych
wysiedleniach!, gdy docierali do ssiednich krajw, a te wysiedlenia i okruciestwa wywoay
bombardowania &-0,! )9 marca.1#@ "td interwencja w 2osowie nastpia wycznie dla dobra ludzi
w tym regionie... bya aktem altruizmu!, jak wszystkie interwencje "tanw *jednoczonych w tym regio
nie.1#A +ya cakowicie suszna!, twierdzi 0imothy /arton -sh, poniewa przesza bardzo wysoki...
prg dla interwencji humanitarnych... dochodzio ju praktycznie do ludobjstwa, mordowania lub
czystek etnicznychI wielkiej liczby ludzi! przez rzd serbski.1#B
Z pewnoci to powinno przesdza spraw i wiadczy o tym, e pochway dla altruistycznych
przywdcw wprowadzajcych now epok owiecenia s uzasadnione. . zapewne tak by byo, gdyby te
twierdzenia miay jakie oparcie w faktach.
Maa prbka cytatw przytoczonych powyej jest typowa pod kilkoma interesujcymi wzgldami. $o
pierwsze, te opisy sytuacji nie s poparte adnymi dowodami, chocia ogromna ich liczba bya dostpna z
wiarygodnych zachodnich zrde. $o drugie, standardowy obraz odwraca kolejno zdarze. &ie ma
adnych wtpli
65
woci, e bombardowania poprzedziy czystki etniczne i inne okruciestwa, ktre byy w istocie ich
spodziewan konsekwencj.
W Kosowe dzay si okropne rzeczy, zanim doszo do bombardowa &-0,% szacuje si, e w roku
poprzedzajcym interwencj zgino okoo )### osb po wszystkich stronach konfliktu. Jednak bogata
dokumentacja dostpna na *achodzie nie wskazuje na adne istotne zmiany w tym zakresie do )9 marca,
gdy rozpoczy si bombardowania, z wyjtkiem niewielkiego nasilenia serbskiej przemocy dwa dni
wczeniej, gdy wycofano obserwatorw przed spodziewanym atakiem &-0,. 0ydzie pzniej ,&*
rozpocza rejestrowanie uchodzcw. 0e podstawowe fakty byy doskonale znane w maju 1EEE roku, gdy
przedstawiano akt oskarenia przeciwko MiloszeCiciowi% wyszczeglniono w nim wiele straszliwych
zbrodni, ktre jednak, praktycznie bez wyjtku, rozegray si po bombardowaniach.
24 marca, gdy zaczy si bombardowania, brytyjski minister obrony /eorge =obertson 3pzniejszy
sekretarz generalny &-0,5 owiadczy w .zbie /min, e do poowy stycznia 1EEE roku (yzwolecza
-rmia 2osowa 3U425 bya odpowiedzialna za wicej ofiar miertelnych w 2osowie ni wadze serbskie!.
,dnosi si do albaskich partyzantw, wtedy ju wspieranych przez 4.- ktrzy szczerze tumaczyli, e
ich celem jest zabijanie "erbw, po to by wywoa ostr reakcj, dziki ktrej z kolei interwencja &-0,
zyska poparcie opinii publicznej na *achodzie. $zniejsze dochodzenie parlamentarne ujawnio, e
minister spraw zagranicznych =obin 4ook stwierdzi w .zbie /min 1B stycznia, e U42 wicej razy
naruszya zawieszenie broni i ma na swoim koncie wicej ofiar miertelnych ni 7jugosowiaskie8 siy
bezpieczestwa!.1#E
Robertson Cook odnosz si w szczeglnoci do masakry urzdzonej 1? stycznia przez siy
bezpieczestwa w =acaku, w ktrej zgino podobno 9? osb. <ecz jako e zachodnie zrda nie od
notowuj adnej istotnej zmiany w nasileniu aktw przemocy po =acaku, ich konkluzje, jeeli byy
uzasadnione w poowie stycznia, to zasadniczo pozostay takie pod koniec marca. ( tamtym czasie byo
jasne, e tego rodzaju masakry nie obchodz przywdcw "tanw *jednoczonych i (ielkiej +rytanii. &a
przykad wkrtce potem dokonano rzezi w <iuicy w 0imorze (schodnim, ktra miaa wyraznie wiksze
rozmiary, bya tylko jedn z wielu i nie
66
urzdzono jej pod pretekstem obrony wasnej. Mimo to ani ta, ani adna inna masakra nie zmienia w
aden sposb wsparcia "tanw *jednoczonych i (ielkiej +rytanii dla indonezyjskich najezdzcw.
$omijajc jednak kwesti tak wybirczej troski, liczne dowody zgromadzone na *achodzie nie ujawniaj
adnych istotnych zmian w 2osowie przed bombardowaniem.
Powane opracowania naukowe dochodz do podobnych konkluzji. &icholas (heeler, ktry nie odwraca
chronologii, szacuje, e przed bombardowaniami &-0, z rk "erbw zgino ?## -lbaczykw,
sugerujc w ten sposb, e 1?## osb zabia (yzwolecza -rmia 2osowa. &iemniej jednak stwierdza,
e bombardowanie "erbii byo autentycznym przypadkiem interwencji humanitarnej, bo cho tylko
kilkuset -lbaczykw zgino! przed bombardowaniem, informacje wywiadowcze wskazuj, e bya to
zapowiedz wikszej kampanii zabjstw i czystek etnicznych!. . znowu nie podaje si tu adnych
wiarygodnych zrde.11# Jest to jedna z nielicznych powanych prb znalezienia jakiego
usprawiedliwienia dla bombardowa &-0,, ktre nie odwracaj chronologii.
27 marca, trzy dn po rozpoczciu bombardowa "erbii, dowdca &-0, (esley 4lark
poinformowa pras, e brutalna reakcja "erbii bya cakowicie do przewidzenia!. 6oda, e bya w pe-
ni oczekiwana! i nie jest w aden sposb! powodem do niepokoju dla przywdcw politycznych. (
swoich wspomnieniach 4lark pisze, e @ marca poinformowa sekretarz stanu Madeleine -lbright, e jeli
&-0, zdecyduje si na bombardowanie "erbii, to niemal na pewno! "erbowie zaatakuj ludno
cywiln!, a &-0, nie bdzie mogo zrobi nic, by zapobiec tej reakcji w terenie. =ecenzujc ksik
4larka, Michael .gnatieff dostrzeg, e wedug dowdcy &-0, naprawd decydujcym bodzcem!, kt-
ry popchn &-0, do bombardowa nie byy naruszenia praw czowieka przez MiloszeCicia w 2osowie
przed marcem 1EEE roku ani te pragnienie jego cakowitego usunicia, gdy rozpoczy si
bombardowania. &ajistotniejsza bya potrzeba narzucenia swojej woli przywdcy, ktrego
nieposuszestwo, najpierw w +oni, a potem w 2osowie, podwaao wiarygodno amerykaskiej i
europejskiej dyplomacji oraz stanowczo &-0,!.111
To, e podstawow spraw bya wiarygodno! panw, dali ju jasno do zrozumienia 4linton i +lair.
0 myl powtrzy sekre
67
tarz obrony Wam Cohen w pzniejszym raporcie dla 2ongresu, jeli pomin zwyke
zafaszowania chronologiczne, i potwierdzaj j wspomnienia 4larka.
Andrew Bacevch formuuje jeszcze bardziej cyniczn interpretacj, odrzucajc wszelkie
humanitarne motywy. Uycie siy przez 4lintona w +oni w 1EE? roku i bombardowania "erbii w roku
1EEE nie miay, jak twierdzono, powstrzyma czystek etnicznych ani nie byy reakcj sumienia, lecz
miay udaremni zagroenie dla spjnoci &-0, i dla wiarygodnoci amerykaskiej potgi!. <os
mieszkacw 2osowa, utrzymuje +aceCich, nie by istotny. +ombardowania &-0, miay da lekcj
pogldow kademu europejskiemu pastwu, ktre wyobraa sobie, e nie musi przestrzega regu epoki
pozimnowojennej!, ustanowionych przez (aszyngton. 4hodzio o potwierdzenie dominujcej pozycji
"tanw *jednoczonych w zjednoczonej, zintegrowanej i otwartej Europie!. ,d samego pocztku
architekci tej wojny rozumieli, 7e8 jej celem jest utrzymanie supremacji -meryki! w Europie i za
pobiegnicie niedopuszczalnej moliwoci, e Europa powrci na z drog!, i jak mona przypuszcza,
wymknie si spod amerykaskiej kontroli.11)
Cztery ata pzniej Europa i "tany *jednoczone straciy ju zainteresowanie 2osowem. $oowa
mieszkacw 2osowa yje w ndzy. =adykalni islamici zbili kapita na niechci wywoanej lek
cewacym zachowaniem spoecznoci midzynarodowej!, zmonopolizowali dystrybucj ywnoci,
ubra i mieszka!, a take instrumenty suce do kulturowego przetrwania ludzi yjcych na obszarach
wiejskich, doprowadzajc do powstania fenomenu talibw!. $owojenna polityka *achodu moe okaza
si bezporednio odpowiedzialna za wykreowanie wasnych talibw w Europie!.11;
Kosowo Tmor Wschodn ma| suy nie tylko jako klasyczna ilustracja nowej epoki interwencji
humanitarnych, lecz take jako demonstracja tego, w jaki sposb nowe normy stopniowo redefiniuj rol
&arodw *jednoczonych!. &ormy ustalone przez zachodnie mocarstwa w tych dwch przypadkach dowo
dz, e 2arta &arodw *jednoczonych to przeytek. $o ich ustanowieniu mona najecha na inny kraj
bez upowanienia =ady +ezpieczestwa. Jak zauwaya z aprobat pani dziekan "zkoy
68
Spraw Pubcznych Mdzynarodowych (oodrowa (ilsona w $rinceton, to jest lekcja, ktr
&arody *jednoczone i my wszyscy powinnimy wycign! z inwazji na .rak, mocno opartej na nowych
normach.119
Hstora uczy nas, e powinnimy wycign raczej inne lekcje'
0 tym, |ak sn ustaa| normy, ktre maj im zagwarantowa suwerenne prawo do podjcia
dziaa zbrojnych! wedug wasnego uznania 34olin $owell5% oraz o tym, jak dobrze funkcjonujcy system
doktrynalny moe przeobrazi nawet bardzo niedawne wydarzenia. Jest to niezwykle istotna nauka, i
wszyscy, ktrym ley na sercu przyszo, powinni j powanie potraktowa.
POTRZEBA KOLONIZAC|I
Gdy w 1999 roku rozgryway si tragedie 0imoru (schodniego
1 Kosowa, Turc|a ustpia 2olumbii miejsce gwnego odbiorcy amerykaskiego uzbrojenia.
&ietrudno spostrzec, dlaczego tak si stao' do tego czasu turecki terror pastwowy zda egzamin, nato
miast kolumbijski nie. $rzez cae lata dziewidziesite i w nowej epoce owiecenia w 2olumbii
dochodzio do zdecydowanie najwikszych narusze praw czowieka na zachodniej pkuli, a
jednoczenie bya ona zdecydowanie najwikszym na tej pkuli odbiorc amerykaskiego uzbrojenia i
szkole wojskowych% ta korelacja jest dobrze ustalona i pewnie budziaby niemay niepokj, gdyby bya
znana poza wskim krgiem dysydentw i badaczy.
Okrucestwa w 2olumbii obejmuj wysiedlenia ludnoci przy zastosowaniu rodkw chemicznych 3w
procesie zwanym fumigacj5 pod pozorem wojny narkotykowej, ktr trudno traktowa powanie. Jeden
z czoowych autorytetw naukowych zauway, e mona by prowokacyjnie stwierdzi, e polityka
narkotykowa U"- skutecznie przyczynia si do kontroli etnicznie odrbnej i ekonomicznie upoledzonej
podklasy w kraju oraz suy amerykaskim interesom gospodarczym i obronnym za granic!.11? (ielu
kryminologw i obserwatorw sceny midzynarodowej sdzi, e jest to spore niedomwienie. "tosowna
analiza pomaga wyjani, dlaczego sponsorowane przez U"- dziaania s wykonywane z coraz
wikszym zapaem, chocia jest coraz bardziej oczywiste, e nie doprowadz do rzekomego celu, jakim
69
|est rozwzanie problemu narkotykowego w kraju, i dlaczego na metody, o ktrych wiadomo, e s
znacznie bardziej skuteczne, w szczeglnoci na prewencj i leczenie, przeznacza si tak niewiele
rodkw.
Zarzdcy poudniowych prowincji 2olumbii, bdcych celem tych atakw, wraz z chopami i
obrocami praw czowieka przedstawiali plany manualnej likwidacji plantacji koki i maku oraz wsparcia
dla alternatywnych upraw, ale nie przynioso to praktycznie adnych skutkw. 0ymczasem fumigacja
zatruwa ziemi, dzieci umieraj, a wykorzenione i rozproszone ofiary cierpi z powodu chorb i ran.
Chopska gospodarka rolna w 2olumbii opiera si na bogatej tradycji obejmujcej wiedz i
dowiadczenie wielu stuleci, przekazywanej z reguy z matki na crk. 0en niezwyky ludzki dorobek jest
bardzo kruchy i moe zosta na zawsze zniszczony w cigu jednego pokolenia. . jest niszczony, a wraz z
nim jedna z najbogatszych i najbardziej rnorodnych biosfer na wiecie. 4ampesinos, czyli ludno
autochtoniczna, oraz afrykascy 2olumbijczycy doczaj teraz do milionw ndzarzy w gnijcych
slumsach i obozach. - po wypdzeniu ludzi midzynarodowe korporacje mog przekopywa gry w
poszukiwaniu wgla, wydobywa rop naftow i inne bogactwa naturalne, i zapewne zmienia to, co
zostao z tej ziemi w rancza dla bogaczy lub farmy nastawione na eksport, w rodowisku wyzutym ze
swego bogactwa i rnorodnoci. 2ompetentni analitycy i obserwatorzy uwaaj, e amerykaski
program fumigacji jest kolejnym etapem w historycznym procesie wypierania ubogich chopw z tej ziemi,
z korzyci dla zagranicznych inwestorw i kolumbijskich elit.
Podobne |ak wee nnych orodkw wewntrznych wstrzsw i terroru pastwowego 2olumbia
jest czci wanego regionu produkujcego rop naftow i sama rwnie jest znaczcym producentem%
tak samo jest w przypadku 4zeczenii, zachodnich 4hin, dyktatur -zji Srodkowej oraz innych miejsc, gdzie
przemoc pastwa nasilia si po 11 wrzenia pod pretekstem wojny z terroryzmem! i z nadziej na
przyzwolenie (aszyngtonu. ,rganizacje praw czowieka i 6epartament "tanu s zgodne, e przytaczaj-
c wikszo okruciestw w 2olumbii mona przypisa wojsku oraz oddziaom paramilitarnym, czyli
szstej dywizji! kolumbij
70
ske| arm zoonej z piciu dywizji, ze wzgldu na ich bliskie zwizki, wedug 1uman =ights (atch.
$roporcja zbrodni popenianych przez oddziay paramilitarne wzrasta, jako e zbrodnie podlegaj teraz
prywatyzacji, zgodnie z neoliberaln praktyk. 0o zjawisko jest znane take gdzie indziej' "erbia
korzystaa z prywatnych milicji w byej Jugosawii, .ndonezja w 0imorze (schodnim, a 0urcja w
poudniowowschodniej czci kraju i wielu innych miejscach. $ostpuje te prywatyzacja zbrodni
midzynarodowych. Gumigacji dokonuj teraz prywatne! firmy skadajce si z oficerw armii "tanw
*jednoczonych dziaajcych w ramach kontraktu z $entagonem% ten model take praktykuje si na caym
wiecie przydaje si do uniknicia odpowiedzialnoci.
Nawet gdyby da wiar argumentom U"- za wojn narkotykow, to lece u ich podstaw zaoenia
s skandaliczne. (yobrazmy sobie, jaka byaby reakcja na propozycj, by 2olumbia lub 4hiny
przeprowadziy fumigacj w 2arolinie $nocnej, eby zniszczy dotowane przez rzd uprawy suce
do produkcji bardziej mierciononych produktw ktre, co wicej, musz importowa, bo inaczej
groziyby im sankcje, i na ktrych reklamy musz przysta, reklamy skierowane do bezbronnych
mieszkacw.
|est pewen nowy wysoko ocenany gatunek terack, w ktrym rozwaa si, jakie to
kulturowe defekty uniemoliwiaj nam waciw reakcj na zbrodnie innych. +ez wtpienia jest to inte
resujce zagadnienie, cho kad rozsdn miar jego ranga jest nisza od innego zagadnienia' dlaczego
tak uporczywie trwamy we wasnych zbrodniach, ktre popeniamy, albo bezporednio, albo istotnie
wspierajc zbrodniczych klientwM (arto zapyta, jak czste, lub jak rzetelne s odniesienia do 0urcji,
2olumbii, 0imoru (schodniego i wielu podobnych przypadkw we wspczesnej literaturze na temat wad
naszego charakteru. /ratulujemy sobie nowej obowizujcej ideologii! w moralnym wiecie
owieconych pastw, ideologii opartej na zasadzie, e wszystkie pastwa maj obowizek chroni
swoich obywateli% jeeli ich przywdcy nie mog albo nie chc tego robi, to naraaj swoje kraje na
interwencj zbrojn autoryzowan przez =ad +ezpieczestwa, a jeeli to nie nastpi 3jak w przypadku
2osowa5, to przez poszczeglne kraje, w sytuacjach, ktre wstrzsaj sumieniamiI!.11@ ,kruciestwa
porwnywalne lub jeszcze gorsze od
71
tych, ktrymi obciono MiloszeCicia w 2osowie, przed bombardowaniem &-0,, nie wstrzsay
sumieniami!, gdy odpowiedzialno za nie wioda do domu, jak to si czsto dziao a nawet wtedy gdy
zbrodni dokonywano nie blisko granic, lecz w granicach &-0,.
W przypadku Turc| sytuacje, ktre wstrzsaj sumieniami! nie byy praktycznie w ogle brane pod
uwag w "tanach *jednoczonych do chwili, gdy na pocztku )##; roku rzd turecki sprzeciwi si
daniom (aszyngtonu i zgodnie z yczeniem E? procent ludnoci nie zgodzi si, eby atak na .rak
poprowadzono z jego terytorium. (wczas pojawiy si teksty o potwornych tureckich zbrodniach, o
torturach, morderstwach i znikaniu tureckich 2urdw, a take zrwnaniu z ziemi ponad ;###
wiosek!, z cytatami zaczerpnitymi z raportw organizacji praw czowieka, powtarzajce jedynie to, o
czym te organizacje pisay znacznie bardziej szczegowo lata wczeniej, gdy popeniano te zbrodnie
dziki amerykaskiej pomocy, i gdy atwo mona byo je powstrzyma. 6o dnia dzisiejszego decydujca
rola "tanw *jednoczonych utrzymywana jest w sekrecie. $odobnie jak wczeniej mona najwyej
powiedzie, e tolerowalimy! naduycia, ktrych ofiar byli 2urdowie 3-ryeh &eier5.11A
Ogromnego wkadu do wielkich zbrodni nie mona nazwa tolerowaniem!. 4ierpienia 2urdw trzeba
byo ujawni wtedy, gdy (aszyngton dostarcza rodki do wykonania tych zbrodni, tak szokujcych z
perspektywy czasu, gdy odpowiedzialno odsuwa si daleko od siebie. 0akie postpowanie, ktre jest
rutynowe, zostaoby natychmiast napitnowane, gdyby dopuci si go oficjalny wrg. Gakt, e w
najpotniejszym pastwie w dziejach tak atwo sieje akceptuje, nie wry nic dobrego.
Wedug innego, modnego obecnie sformuowania misji owieconych pastw, potrzeba... kolonizacji jest
tak wielka, jak zawsze bya w dziewitnastym wieku!, aby wprowadzi w innych czciach wiata zasady
porzdku, wolnoci i sprawiedliwoci, ktrym oddane s ponowoczesne! spoeczestwa% t wersj
zaproponowa =obert 4ooper, gwny doradca 0onyDego +laira do spraw polityki zagranicznej.11B 4ooper
nie rozwin kwestii potrzeby kolonizacji! w dziewitnastym wieku oraz jej konsekwencji, gdy
obowizek ten wziy na siebie (ielka +rytania, Grancja,
72
Bega nn przywdcy zachodniej cywilizacji, lecz uczciwe spojrzenie na rzeczywisto moe
faktycznie potwierdzi jego ocen, e potrzeba kolonizacji jest teraz tak samo nieodparta jak w czasach,
ktre 4ooper wspomina z nostalgi. .nnymi sowy moemy si bardzo wiele dowiedzie o dzisiejszych
owieconych mocarstwach, analizujc ich wczeniejsze dokonania i to jak je same przedstawiay,
zarwno wtedy, gdy rozgryway si wydarzenia, jak i z perspektywy historii.
Ne pownnmy jednak przeoczy zmian w porzdku wiatowym, ktre nastpiy od drugiej wojny
wiatowej. , jednej z nich =obert JerCis pisze, e jest to zmiana o spektakularnych rozmiarach, by
moe najbardziej uderzajcy zwrot, jaki kiedykolwiek nastpi w dziejach polityki midzynarodowej!'
chodzi o to, e pastwa Europy yj teraz w pokoju a jak niektrzy dowodz, co jest bardziej
kontrowersyjne, demokracje nie tocz wojen ze sob.11E 0o wanie do tego uderzajcego zwrotu
nawizuje 4ooper, gdy docza do tych, ktrzy ogaszaj narodziny ponowoczesnego wiatowego
systemu! prawa, sprawiedliwoci i grzecznoci, chocia *achd musi ucieka si do twardszych metod
z wczeniejszej epoki do siy, ataku wyprzedzajcego, podstpu, wszystkiego co jest konieczne, gdy ma
si do czynienia z ludzmi nadal yjcymi w dziewitnastowiecznym wiecie, w ktrym kade pastwo
yje tylko dla siebie!. *achd musi powraca do prawa dungli... gdy terenem naszego dziaania jest
dungla! dokadnie tak, jak to czyni w haniebnej przeszoci.
|AK OCHRONIC &.E"G,=&E 6*.E4. $=*E6 .&GE24JA
Owiecone pastwa koca dziewitnastego wieku nie byy pierwszymi, ktre szczyciy si, e
wyzwalaj barbarzycw z ich smutnego losu przemoc, zniszczeniem i grabie. 4zerpay z bogatej
tradycji wybitnych przywdcw, ktrych niepokoi rosncy zalew nikczemnych doktryn i zgubnych
przykadw! i ktrzy pytali co stanie si z naszymi religijnymi i politycznymi instytucjami, z moraln
si naszych rzdw i z naszym konserwatywnym systemem, ktry uchroni 7nas8 przed cakowitym
rozpadem, 7jeeli8 ta zaraza, ta inwazja podych zasad! nie zostanie powstrzymana lub pokonana.
(yraajc te niepokoje, car i Met
73
ternch odnos s do zgubnych doktryn republikanizmu i ludowadztwa 7szerzonych przez8
apostow buntu! w &owym Swiecie w retoryce wczesnych strategw stanowiy one zgnie jabko,
ktre mogo zepsu ca beczk, kostk domina, ktra moga przewrci inne. *araza niesiona przez te
doktryny, ostrzegali dalej, przekracza morza i czsto pojawia si ze wszystkimi objawami destrukcji,
ktre j cechuj, nawet w miejscach, gdzie nie ma adnego bezporedniego kontaktu, adnej relacji
bliskoci, ktra mogaby dawa powody do obaw!. 4o gorsza, apostoowie buntu wanie ujawnili zamiar
rozszerzenia swoich posiadoci, ogaszajc doktryn Monroe przykad osobliwie amerykaskiej i
niewybaczalnej arogancji!, jak opisa j pzniej +ismarck.1)#
Bsmarck ne musa czeka na epok wilsonowskiego idealizmu, eby zrozumie znaczenie doktryny
Monroe, ktre sekretarz stanu =obert <ansing wyjani prezydentowi (ilsonowi% prezydent (ilson uzna,
e opis <ansinga jest bezsporny!, stwierdzi jednak, e byoby niepolitycznie!, gdyby dotar on do opinii
publicznej'
Popera|c doktryn Monroe, "tany *jednoczone maj na uwadze wasne interesy. .ntegralno innych
pastw amerykaskich jest incydentem, a nie celem. 4ho moe si wydawa, e to czysty egoizm, autor
tej doktryny nie mia adnych wyszych ani bardziej wielkodusznych pobudek.1)1
Doktryna Monroe ne moga by jeszcze w peni wprowadzona w ycie ze wzgldu na wczesny
rozkad si na wiecie, chocia (ilson si zapewni amerykask dominacj w regionie 2araibw,
pozostawiajc okropn spucizn, obecn do dzi, a nawet posun si dalej, wypar +rytyjczykw z
bogatej w rop naftow (enezueli i popar brutalnego i skorumpowanego dyktatora Juana Kincenta
/meza, ktry otworzy kraj dla amerykaskich korporacji. $olityka otwartych drzwi i wolnego handlu
bya wprowadzana w zwyky sposb' "tany *jednoczone wywary presj na (enezuel, by ta odebraa
koncesje +rytyjczykom, a jednoczenie nadal day i uzyskay prawa do ropy naftowej na +liskim
(schodzie, gdzie wci dominowali +rytyjczycy i Grancuzi. 6o 1E)B roku (enezuela staa si
przodujcym w wiecie eksporte
74
rem ropy naftowe|, a eksport ten nadzoroway amerykaskie korporacje. 0a historia cignie si
a do dzisiaj i w efekcie mamy ogromn ndz w kraju o bogatych zasobach i wielkim potencjale, ktry
przynosi wielkie bogactwo zagranicznym inwestorom i niewielkiej czci miejscowej ludnoci.
W czasach Wsona zasg amerykaskiej wadzy by wci ograniczony, lecz jak proroczo
zauway prezydent (illiam 1oward 0aft' nieodlegy jest dzie 7gdy8 caa pkula bdzie nasza, tak jak
ju jest moralnie nasza, ze wzgldu na wyszo naszej rasy!. <atynosi mog tego nie rozumie,
dodawaa administracja (ilsona, a to dlatego, e s to niesforne dzieci, ktre korzystaj ze wszystkich
przywilejw i praw dorosych! i wymagaj twardej i wadczej rki!. Jednak nie naley pomija bardziej
delikatnych rodkw. (arto czasem poklepa ich po plecach, tak by myleli, e ciesz si nasz
sympati!, radzi prezydentowi Eisenhowerowi sekretarz stanu John Goster 6ulles.1))
Wszdzie s niesforne dzieci. (ilson uwaa, e Gilipiczycy to dzieci 7ktre8 musz sucha, jak te,
ktre s pod kuratel! przynajmniej te, ktre przeyy wyzwolenie, do jakiego wzywa, chlubic si
swoim altruizmem. Jego 6epartament "tanu uwaa te, e (osi s jak dzieci 7ktre8 trzeba
7prowadzi8 i wspiera bardziej ni niemal kady inny nard!. 6latego byo suszne i waciwe, e
nastpcy (ilsona entuzjastycznie poparli wspania mod rewolucj! woskiego faszyzmu, ktra
zlikwidowaa zagroenie demokracj we (oszech, bo przecie (osi pragn silnego przywdztwa i
lubi... gdy si nimi zdecydowanie rzdzi!. 0a koncepcja obowizywaa przez cae lata trzydzieste LL
weku zostaa wskrzeszona natychmiast po zakoczeniu wojny. /dy w 1E9B roku "tany *jednoczone
postanowiy wywrci wosk demokracj, wstrzymujc dostawy ywnoci dla godujcych ludzi,
przywracajc faszystowsk policj i groc jeszcze wikszymi konsekwencjami, urzdnik sekcji
woskiej w 6epartamencie "tanu wyjani, e tak naley prowadzi polityk, by nawet najgupszy
makaroniarz zrozumia, o co chodzi!. 1aitaczycy niewiele si rni od prymitywnych dzikusw!,
uwaa Granklin 6elano =ooseCelt, ktry twierdzi te, e napisa na nowo haitask konstytucj w
czasie wojskowej okupacji wprowadzonej przez (ilsona tak by pozwoli amerykaskim korporacjom
przej haita
75
sk ziemi i bogactwa naturalne, po tym jak amerykascy marines rozgonili krnbrny parlament. /dy w
1E?E roku administracja Eisenhowera prbowaa obali wieo ustanowiony rzd Gidela 4astro na 2ubie,
szef 4.- -llen 6ulles narzeka, e na 2ubie 4astro nie mia adnej opozycji, ktra byaby zdolna do
dziaania!, po czci dlatego, e w tych prymitywnych krajach, w ktrych jest duo soca, ludzie maj
znacznie mniejsze wymagania ni w bardziej rozwinitych spoeczestwach!, wic s niewiadomi, jak
bardzo cierpi.1);
Tez o potrzebie dyscypliny powtarzano z ca moc przez lata. +y wspomnie o innym przypadku,
ktry ma wspczesne odniesienie gdy konserwatywny parlamentarny rzd w .ranie stara si uzyska
kontrol nad bogactwami naturalnymi we wasnym kraju, "tany *jednoczone i (ielka +rytania
sprowokoway przewrt wojskowy, eby wprowadzi posuszny reim, ktry rzdzi za pomoc terroru
przez dwadziecia pi lat. 0en przewrt zawiera bardziej uniwersalne przesanie, ktre wyjanili
redaktorzy &ew Kork 0imesa!' *acofane kraje z bogatymi zasobami maj teraz lekcj pogldow, jak
wielkie koszty musi ponie jeden z nich, ktry wpad w sza fanatycznego nacjonalizmu... 6owiad
czenie .ranu 7moe8 wzmocni rzdy bardziej rozsdnych i dalekowzrocznych przywdcw 7w innych
krajach8, ktrzy bd teraz doskonale rozumie zasady przyzwoitego zachowania!.1)9
T sam lekcj przerobiono bliej domu, na konferencji w 4hapultepec w Meksyku w lutym 1E9? roku,
konferencji, ktra pooya podwaliny pod powojenny porzdek, gdy mona byo ju wprowadzi
doktryn Monroe w wilsonowskim sensie. <atynosi byli wtedy pod wpywem jak to okrela 6epartament
"tanu filozofii nowego nacjonalizmu 7ktra8 zaleca dziaania na rzecz szerszej dystrybucji dbr i
podniesienia poziomu ycia mas!. (aszyngton by zaniepokojony, e gospodarczy nacjonalizm jest
wsplnym mianownikiem nowych aspiracji do industrializacji! czyli dokadnie tak, jak byo w przypadku
-nglii, "tanw *jednoczonych i w istocie kadego innego kraju, ktry si uprzemysowi. <atynosi s
przekonani, e pierwszymi beneficjentami rozwoju zasobw danego kraju powinni by jego mieszkacy!.
0o byo nie do przyjcia' pierwszymi beneficjentami! musz by amerykascy inwestorzy, a -meryka
Laciska powinna peni su
76
ebn funkcj. 6latego "tany *jednoczone narzuciy 2art gospodarcz dla -meryk!, majc
wyeliminowa gospodarczy nacjonalizm w kadej postaci!.1)? Jednak z jednym wyjtkiem' go
spodarczy nacjonalizm pozosta kluczow cech amerykaskiej gospodarki, ktra opieraa si znacznie
bardziej ni wczeniej na dynamicznym sektorze pastwowym, czsto dziaajcym pod przykrywk
obrony.
Warto pamta, e nawet w apogeum zimnej wojny bardziej wnikliwi obserwatorzy rozumieli, e
gwnym zagroeniem, jakie stwarza komunizm, bya gospodarcza transformacja krajw
komunistycznych, przebiegajca w sposb, ktry zmniejsza ich gotowo i zdolno do uzupeniania
uprzemysowionych gospodarek na *achodzie!% bya to nastpna wersja filozofii nowego nacjonalizmu!,
w tym przypadku sigajca 1E1A roku.1)@
Te same nepoko|e wy|aniaj uporczywe trzymanie si w okresie powojennym konceptualnych
ram, ktre amerykascy decydenci polityczni rozwinli i stosowali w latach midzywojennych w
stosunkach z prawicowymi dyktaturami! w faszystowskich pastwach europejskich, zauwaa historyk
6aCid "chmitz.1)A 4hodzio o to, by kontrolowa zagroenie komunizmem!, rozumiane nie w
kategoriach militarnych, lecz w sposb opisany przed momentem. , tych konceptualnych ramach!
stosunkw z pastwami faszystowskimi zdecydowanie warto pamita, choby dlatego e pojawiaj si
one z wielk regularnoci a do chwili obecnej, a zatem mog nam wiele powiedzie o wiecie, ktry
zosta uksztatowany w niemaym stopniu przez najpotniejsze pastwa oraz prywatne instytucje, ktre
s tych pastw narzdziami i tyranami!, by uy sw Jamesa Madisona, kontemplujcego z wielkim
niepokojeni los demokratycznego eksperymentu, ktrego by czoowym twrc.
Powstane faszyzmu w okrese mdzywojennym wywoao niepokj, lecz generalnie byo
traktowane raczej przychylnie przez rzdy U"- i (ielkiej +rytanii, wiat biznesu i du cz elit. $o
wodem byo to, e faszystowska wersja skrajnego nacjonalizmu dopuszczaa rozleg gospodarcz
penetracj ze strony *achodu, a take zniszczya ruch robotniczy i lewic, ktrych si bardzo obawiano,
oraz nadmiern demokracj, w ktrej te ruchy mogy funkcjonowa. $oparcie dla Mussoliniego
demonstrowano bardzo
77
wyewne. W weu krgach ten godny podziwu woski dentelmen! 3jak okreli go prezydent
=ooseCelt w 1E;; roku5 cieszy si wielkim szacunkiem a do wybuchu drugiej wojny wiatowej.
$oparcie rozcigao si take na hitlerowskie &iemcy. &a marginesie, warto pamita, e ten najbardziej
potworny reim w dziejach doszed do wadzy w kraju, ktry kad rozsdn miar reprezentowa szczyt
zachodniej cywilizacji w dziedzinie nauki i sztuki, i by stawiany za wzr demokracji, zanim konflikt mi-
dzynarodowy przyj tak posta, w ktrej nie dao si ju utrzyma tej koncepcji%1)B i podobnie jak
reim "addama 1usajna p wieku pzniej cieszy si znacznym wsparciem do czasu, gdy 1itler
rozpocz bezporedni agresj, ktra zbyt powanie naruszya interesy "tanw *jednoczonych i
(ielkiej +rytanii.
Wsparce da faszyzmu byo natychmiastowe. (ychwalajc przejcie wadzy przez faszystw we
(oszech, co szybko doprowadzio do zniszczenia systemu parlamentarnego i siowego stumienia
opozycji robotniczej i politycznej, ambasador 1enry Gletcher sformuowa zaoenia, ktrymi miaa si
kierowa amerykaska polityka tam i wszdzie indziej w nastpnych latach. (ochy stoj przed trudnym
wyborem, pisa do sekretarza stanu' albo Mussolini i faszyzm!, albo /iolitti i socjalizm!% /iolitti by
czoow postaci woskiego liberalizmu. 6ziesi lat pzniej, w 1E;A roku, 6epartament "tanu nadal
uwaa europejski faszyzm za si umiarkowan, ktra musi odnie sukces, bo inaczej masy, ktre tym
razem zasilia rozczarowana klasa rednia, znowu zwrc si na lewo!. ( tym samym roku amerykaski
ambasador we (oszech (illiam $hilips by pod wielkim wraeniem wysikw Mussoliniego na rzecz
poprawy warunkw ycia mas! i znalaz wiele dowodw! przemawiajcych za faszystowskim
pogldem, e reprezentuj oni prawdziw demokracj w takim stopniu, w jakim dobrobyt ludzi jest ich
gwnym celem!. Uwaa, e dokonania Mussoliniego s zadziwiajce... budz cige zdumienie!, i z
entuzjazmem chwali jego wspaniae, ludzkie przymioty!. 6epartament "tanu w peni si z tym zgadza,
rwnie komplementowa wspaniae! osignicia Mussoliniego w Etiopii i wychwala faszyzm za to, e
zamieni chaos w porzdek, swobod w dyscyplin, a bankructwo w wypacalno!. ( 1E;E roku
Granklin 6. =ooseCelt nadal uwaa, e woski
78
faszyzm ma wielkie znaczenie dla wiata 7chocia jest8 nadal w fazie eksperymentalnej!.
W 1938 roku Frankn D. Roosevet |ego bsk wsppracownik "umner (elles zaaprobowali
ukad monachijski z 1itlerem, ktry doprowadzi do rozczonkowania 4zechosowacji. Jak wspomniano
wczeniej, (elles sdzi, e ukad ten daje szans na ustanowienie przez narody wiata nowego adu
wiatowego, opartego na sprawiedliwoci i zasadach prawa!, w ktrym umiarkowani nazici bd
odgrywa czoow rol. ( kwietniu 1E91 roku /eorge 2ennan pisa ze swojej placwki konsularnej w
+erlinie, e niemieccy przywdcy nie chc, by inne narody cierpiay pod niemieckim panowaniem!,
natomiast bardzo im zaley, eby ich nowi mieszkacy byli szczliwi pod ich opiek!, i id na due
kompromisy!, by doprowadzi do tej korzystnej sytuacji.
Swiat biznesu rwnie odnosi si z wielkim entuzjazmem do europejskiego faszyzmu. .nwestycje
gwatownie rosy w faszystowskich (oszech% makaroniarze si zmieniaj! oznajmi magazyn Gortune!
w 1E;9 roku. $o dojciu 1itlera do wadzy nastpi wzrost inwestycji w &iemczech z podobnych
wzgldw' stworzono stabilny klimat dla dziaa biznesowych i powstrzymano zagroenie ze strony
mas!. 6o czasu wybuchu wojny w 1E;E roku, pisze "cott &ewton, (ielka +rytania jeszcze bardziej
wspieraa 1itlera, z powodw gboko zakorzenionych w angielskoniemieckich stosunkach
przemysowych, handlowych i finansowych oraz ze wzgldu na instynkt samozachowawczy brytyjskiego
establishmentu! w obliczu rosncych naciskw demokratycznych.1)E
Nawet po przystpieniu -meryki do wojny zaznaczaa si ambiwalencja postaw. ( 1E9; roku "tany
*jednoczone i (ielka +rytania rozpoczy dziaania, ktre nasiliy si po wojnie, na rzecz rozmontowania
antyfaszystowskiego oporu na caym wiecie i przywrcenia czego na ksztat tradycyjnego porzdku,
czsto wyznaczajc niektrym z najgorszych zbrodniarzy wojennych prominentne role.1;# -nalizujc
ten sposb postpowania, "chmitz wskazuje, e ideologiczne fundamenty i podstawowe zaoenia
polityki amerykaskiej okazay si niezwykle trwae! przez cay czas do koca wieku% zimna wojna
wymagaa nowego podejcia i nowych metod!, ale poza tym nie zmienia midzywojennych prio
rytetw.1;1
79
2onceptualne ramy!, ktre "chmitz ilustruje szczegowo, nie zmieniy si do dzi, powodujc ogromne
cierpienia i zniszczenia. $rzez cay czas polityczni stratedzy borykali si z drczcym problemem!, jak
pogodzi formalne zaangaowanie na rzecz demokracji i wolnoci z nadrzdnym faktem, e "tany
*jednoczone czsto musz robi okropne rzeczy, aby zdoby to, czego zawsze chciay!, zauwaa -lan
0onelson. - chciay polityki gospodarczej, ktra pozwoliaby amerykaskiemu biznesowi dziaa z
maksymaln swobod i czsto na tyle monopolistycznie, na ile to moliwe!, w celu zbudowania
zintegrowanej i zdominowanej przez "tany *jednoczone kapitalistycznej gospodarki wiatowej!.1;)
|eszcze bardze| zowieszcze ni filozofia nowego nacjonalizmu! byo zagroenie, e moe ona sta
si wirusem!, ktrym zara si inni, nie w drodze podboju, ale przez sam przykad. =ozumiano to od
pocztku. "ekretarz stanu <ansing ostrzega prezydenta (ilsona, e bolszewicka choroba moe si
rozpowszechnia i e jest to bardzo realne zagroenie, wziwszy pod uwag niepokoje spoeczne na
caym wiecie!. (ilson by szczeglnie zaniepokojony, e amerykascy murzyni 7onierze8 wracajcy
z zagranicy! mog by zaraeni przykadem rad robotniczych i onierskich, ktre zakadano w
&iemczech pod koniec wojny, ustanawiajc w ten sposb form demokracji, ktra bya rwnie nieznona
dla *achodu, jak dla <enina i 0rockiego. $odobne obawy wyraa rzd <loyda /eorgeDa w (ielkiej
+rytanii, ktry dostrzega, e wrogo do kapitalizmu! jest powszechna wrd pracujcych mieszka-
cw -nglii bacznie obserwujcych rady ludowe, ktre rozwijay si w =osji, zanim zniszczyli je
bolszewicy po przejciu wadzy bya to kontrrewolucyjna przemoc, ktra nie umierzya niepokojw elit
na *achodzie.
W samych Stanach Z|ednoczonych nepoko|e spoeczne zostay w duej mierze stumione
przez wilsonowski strach przed czerwonymi!, chocia tylko na pewien czas. <iderzy biznesu pozostali
wyczuleni na zagroenie dla przemysowcw 7wynikajce z8 niedawnego urzeczywistnienia politycznej
wadzy mas! oraz na sta potrzeb ksztatowania opinii publicznej, jeeli mamy unikn
katastrofy!.1;; &iepokj zwizany z rozwojem gospodarczym *wizku =adzieckiego i z jego efektem
pokazowym utrzymywa si do lat szedziesitych, gdy gospodarka radziecka zacza prze
80
ywa zastj, w duej mierze z powodu nasilajcego si wycigu zbroje, ktremu radziecki premier
4hruszczow desperacko stara si zapobiec.
Zmna wo|na, od samych |e| pocztkw w 1E1A roku, bya pod wieloma istotnymi wzgldami
konfliktem $noc$oudnie!, tylko w wikszej skali. =osja bya pierwotnym 0rzecim Swiatem!
Europy, ktry podupada w porwnaniu z *achodem do pierwszej wojny wiatowej, a jednoczenie peni
standardow funkcj, czyli zapewnia surowce, rynki zbytu i okazje do inwestycji. =osja stanowia
szczeglny przypadek ze wzgldu na rozmiary i si militarn, a by to czynnik o rosncym znaczeniu po
tym, jak odegraa zasadnicz rol w pokonaniu nazistowskich &iemiec i staa si supermocarstwem w
wymiarze militarnym. <ecz podstawowe zagroenia pozostay takie jak dawniej, w caym niezachodnim
wiecie' niezaleny nacjonalizm oraz ryzyko, e stanie si on zarazliwy 3efekt wirusa!5.
Na te| podstawe mona wytumaczy logiczn nielogiczno!, ktr dostrzeg 6epartament
(ojny w 1E9? roku, gdy przygotowywa plany, zgodnie z ktrymi "tany *jednoczone miay przej
kontrol nad wiksz czci wiata i otoczy =osj kordonem si zbrojnych, a jednoczenie odmwi
przeciwnikowi porwnywalnych praw. 6ostrzeona nielogiczno znika, gdy tylko zdamy sobie spraw,
e *wizek =adziecki mg flirtowa z myl!, by zwiza si z rosnc na caym wiecie fal, w
ktrej zwyky czowiek dy do wyszych celw i szerszych horyzontw!.1;9 *atem plany te byy
logiczne i konieczne, bez wzgldu na to, jak bardzo nielogiczne s z pozoru.
Czoowi badacze s zasadniczo zgodni. John <ewis /addis realistycznie uznaje, e konflikt midzy
=osj a "tanami *jednoczonymi siga 1E1A roku, i wyjania, e bezporednia inwazja *achodu bya
uzasadnionym dziaaniem w samoobronie. *ostaa podjta w odpowiedzi na gbok i potencjalnie
daleko idc interwencj radzieckiego rzdu w sprawy wewntrzne nie tylko *achodu, lecz praktycznie
kadego kraju na wiecie!, a mianowicie podwaenie przez =ewolucj... samego istnienia porzdku
kapitalistycznego!.1;? *miana porzdku spoecznego w =osji oraz moliwo, e jej rozwj stanie si
zarazliwy, uzasadniay zatem inwazj na =osj.
81
A zatem atak |est obron to kolejna logiczna nielogiczno!, ktra nabiera sensu, gdy waciwie
zrozumie si system doktrynalny. &a tej samej podstawie moemy zrozumie trwao zasadniczej
polityki "tanw *jednoczonych i czoowych zachodnich mocarstw przed, w czasie i po zimnej wojnie
zawsze w samoobronie. *auwamy, e obronna inwazja na =osj w 1E1B roku jest kolejnym prototypem
doktryny wojny prewencyjnej ogoszonej we wrzeniu )##) roku przez radykalnych nacjonalistw
realizujcych swoj imperialn wizj.
Wrmy do uderzajcego zwrotu w polityce midzynarodowej! pod koniec drugiej wojny wiatowej
3=obert JerCis5. Jedn spraw jest to, e "tany *jednoczone po raz pierwszy stay si globalnym graczem,
zajy miejsce europejskich rywali i wykorzystay swoje niezrwnane bogactwo i si, by ostronie i
umiejtnie zorganizowa system wiatowy. Jednake JerCis mia na myli demokratyczny pokj!. $rzez
cae wieki Europejczycy wyrzynali si nawzajem, jednoczenie podbijajc wikszo wiata. ( 1E9?
roku uwiadomili sobie, e gra si skoczya' kolejna partia byaby ostatnia. *achodnie mocarstwa mog
nadal stosowa przemoc wobec sabych i bezbronnych, ale nie wobec sobie nawzajem. ( zimnowojennym
konflikcie supermocarstw doskonale to rozumiano, cho nie obyo si bez skrajnie ryzykownych dziaa.
Standardowa nterpretac|a |est nna: demokratyczny pokj! wynika z udanej kombinacji
liberalnych norm i instytucji, takich jak demokracja przedstawicielska i gospodarka rynkowa!.1;@ 4hocia
s to realne czynniki, to ich wkadu do uderzajcego zwrotu! nie da si waciwie oceni bez
uzmysowienia sobie faktu, e zachodnia cywilizacja staa na krawdzi samounicestwienia dziki
racjonalnemu postpowaniu wedug tradycyjnych obyczajw. ,becnie w Europie panuje pokj, podobnie
jak w -meryce $nocnej od czasu, gdy 1?# lat temu praktycznie wytpiono autochtoniczn ludno,
podbito p Meksyku, ustalono granic midzy U"- a 2anad, a nazwy "tany *jednoczone! zaczto
uywa w liczbie pojedynczej, a nie mnogiej. Jednak w skali caego wiata obyczaje, instytucje i
dominujca kultura w duej mierze si nie zmieniy. *owieszczych oznak nie da si atwo zignorowa.
82
Rozdza 9
Nebezpeczne czasy
Nepokj wynikajcy z obecnych zagroe jest powszechny i uzasadniony. ( lutym )##) roku synny
zegar odmierzajcy czas do koca wiata! 36oomsday 4lock5, stworzony przez +ulletin of the -tomie
"cientists!, przestawiono o dwie minuty do pnocy, zanim jeszcze administracja +usha ogosia "trategi
+ezpieczestwa &arodowego i *aoenia $olityki &uklearnej 3&uclear $ostur =eCiew5, ktre wywoay
dreszcze na caym wiecie. Majc na myli inne zagroenia, analityk strategiczny Michael 2repon uzna
ostatnie dni )##) roku za najbardziej niebezpieczny moment od czasu kryzysu kubaskiego w 1E@)
roku!. /rupa ekspertw wysokiego szczebla dosza do wniosku, e wchodzimy w okres szczeglnie
wielkiego zagroenia, 7gdy8 przygotowujemy si do ataku na bezwzgldnego przeciwnika 7.rak8, ktry
zapewne ma dostp 7do broni masowego raenia8!. (ielu wskazywao na to, e te zagroenia zwiksz
si jeszcze w przyszoci na skutek atwoci, z jak mona uciec si do przemocy.1;A
Powody tych nepoko|w zasuguj na baczn uwag, lecz nadmiernie zawona perspektywa moe
by mylca. *yskamy peniejszy obraz, zadajc pytanie, dlaczego kryzys kubaski by tak bardzo
niebezpiecznym okresem!. ,dpowiedzi odnosz si bezporednio do zagroe, ktre mamy przed sob.
83
|EDNO SL,(, ,6 (,J&K &U2<E-=&EJ
Kryzys kubaski by najbardziej niebezpiecznym momentem w dziejach ludzkoci!, stwierdzi -rthur
"chlesinger w pazdzierniku )##) roku na konferencji w 1awanie w czterdziest rocznic kryzysu, w
ktrej brao udzia wielu naocznych wiadkw tamtych wydarze. 6ecydenci w tamtym czasie
niewtpliwie rozumieli, e los wiata spoczywa w ich rkach. &iemniej jednak uczestnikw konferencji
mogy zszokowa niektre ujawnione informacje. 6owiedzieli si, e w pazdzierniku 1E@) roku wiat
dzielio jedno sowo! od wojny nuklearnej. Gacet o nazwisku -rchipow ocali wiat!, stwierdzi 0homas
+lanton z -rchiwum +ezpieczestwa &arodowego w (aszyngtonie, ktre pomogo zorganizowa
konferencj. Mwi o (asiliju -rchipowie, radzieckim oficerze sucym na okrcie podwodnym, ktry
)A pazdziernika zablokowa rozkaz odpalenia torpedy z adunkiem atomowym, w najbardziej napitym
momencie kryzysu, gdy radzieckie odzie podwodne zostay zaatakowane przez amerykaskie
niszczyciele. Miadca odpowiedz byaby praktycznie pewna i w konsekwencji doszoby do wielkiej
wojny.1;B
Ludzom, ktrzy uczestniczyli w podejmowaniu decyzji w tamtym czasie i w retrospektywnym
spotkaniu czterdzieci lat pzniej, nie trzeba byo przypomina ostrzeenia prezydenta Eisenhowera, e
wielka wojna zniszczyaby pnocn pkul!.1;E $aralele midzy sposobem dziaania 2ennedyDego w
czasie kryzysu a planami prezydenta +usha wobec .raku byy powracajcym motywem tego spotkania!,
pisaa prasa. (ielu uczestnikw zarzucao +ushowi, e lekceway histori!, mwili, e przybyli na t
konferencj, aby zrobi wszystko, eby si to nie powtrzyo i przypomnie wiatu t lekcj w obliczu
dzisiejszych kryzysw, a szczeglnie w sytuacji, gdy prezydent /eorge (. +ush zastanawia si, czy
uderzy na .rak!.19# "chlesinger z pewnoci nie by jedynym, ktry przypomnia fakt, e 2ennedy
zdecydowa si na blokad zamiast dziaa zbrojnych, 7natomiast8 +ush dy do dziaa zbrojnych!%
zapewne nie by te jedynym, ktrego zaskoczya informacja, jak niewiele dzielio wiat od zniszczenia
nawet wtedy, gdy wybrano mniej agresywn opcj.
W swym autorytatywnym opse kryzysu kubaskiego =aymond /arthoff zauwaa, e w
"tanach *jednoczonych panowaa nie
84
ma powszechna aprobata da sposobu, w |ak Kennedy radz sobie z kryzysem!. 0o
uczciwa ocena, ale czy sama aprobata bya uzasadniona, to inne pytanie.
Konfrontac|a ostateczne sprowadza si do dwch zasadniczych kwestii' czy 2ennedy
zobowie si, e U"- nie zaatakuj 2ubyM oraz' czy ogosi publicznie, e U"- wycofaj z 0urcji swo
je pociski nuklearne Jupiter, rozmieszczone na granicy z =osj i wycelowane w centrum tego krajuM (
obu kwestiach 2ennedy ostatecznie zareagowa odmownie. $rzysta tylko na potajemne zobowizanie do
wycofania pociskw, co i tak byo ju zaplanowane, gdy miay je zastpi atomowe okrty podwodne
$olaris. &ie zgodzi si zoy adnego formalnego zobowizania, e nie zaatakuje 2uby. &adal
prowadzi aktywn polityk zmierzajc do podwaenia i obalenia reimu 4astro, w tym rwnie tajne
operacje przeciwko 2ubie!, zauwaa /arthoff.
Gdy kryzys s nasila, )) pazdziernika, w wysoce prowokacyjnym gecie, z ceremonialn pomp!
przekazano pociski pod tureck komend. /arthoff pisze, e wydarzenie to z pewnoci zauwaono w
Moskwie, ale nie w (aszyngtonie!.191 0am zostao to przypuszczalnie uznane za kolejny przykad
logicznej nielogicznoci!.
W hstor spreparowane| przez snych na|bardze| dramatyczny moment kryzysu
kubaskiego nastpi )? pazdziernika, gdy amerykaski ambasador przy ,&* -dlai "teCenson ujawni
na forum =ady +ezpieczestwa podstpne dziaania "owietw, przedstawiajc fotografie stanowisk
rakietowych na 2ubie wykonane przez amerykaskie samoloty szpiegowskie. $ojcie moment
"teCensona! weszo do naszej pamici historycznej dla uczczenia tego zwycistwa nad nikczemnym
wrogiem, ktry chcia nas zniszczy.
|ako nteektuane wiczenie wyobrazmy sobie, jak moment "teCensona! wygldaby z perspektywy
hipotetycznego pozaziemskiego obserwatora. &iech to bdzie Marsjanin, ktry jest cakowicie wolny od
ziemskich doktryn i ideologii. Marsjanin z pewnoci odnotowaby, e nie ma w historii momentu
4hruszczowa!' takiego momentu, w ktrym radziecki premier &ikita 4hruszczow lub jego ambasador
przy ,&* dramatycznie ujawnia fotografie pociskw Jupiter rozmieszczonych w 0urcji w latach
85
1961-1962 abo zd|cia prowokacyjnego przekazania tych pociskw tureckim wojskowym z
ceremonialn pomp!, gdy zblia si najbardziej niebezpieczny moment w dziejach ludzkoci. =ozwa
ajc t rnic, Marsjanin powinien pamita, e pociski Jupiter stanowiy jedynie niewielki element
znacznie wikszej struktury zagroenia dla =osji i e =osja bya wielokrotnie najedana i niemal
zniszczona w cigu poprzedniego pwiecza dwukrotnie przez znowu zmilitaryzowane &iemcy, ktrych
bogatsza zachodnia cz jest teraz we wrogim sojuszu wojskowym, na czele ktrego stoi najpotniejsze
supermocarstwo na wiecie% raz w 1E1B roku przez (ielk +rytani, "tany *jednoczone i ich
sojusznikw. . mgby te zauway, e nie byo oczywicie adnego zagroenia, e =osja zaatakuje
0urcj, adnej rosyjskiej kampanii terrorystycznej zakrojonej na wielk skal ani wojny gospodarczej z
0urcj, ani nawet mniejszego odpowiednika przestpczych dziaa, ktre administracja 2ennedyDego
prowadzia w owym czasie przeciwko 2ubie.
Mmo wszystko w hstoryczne| pamci jest tylko moment "teCensona!. Marsjanin z pewnoci
zrozumiaby, jak to odmienne traktowanie odzwierciedla rozkad si na wiecie. $rawdopodobnie
przypomniaby sobie te zasad, ktra jest historycznym powszechnikiem w kulturze intelektualnej' My
jestemy dobrzy! 3do kogokolwiek to my si odnosi5, a oni s zli!, jeeli staj na naszej drodze.
6latego ta radykalna asymetria jest cakowicie zrozumiaa w ramach obowizujcej doktryny.
Asymetra ta |aw s jeszcze wyrazniej, gdy rozwaymy sporadyczne prby tumaczenia' zbrodni
=osjan na 2ubie bya potajemno, natomiast "tany *jednoczone otoczyy =osj miercionon broni
zupenie otwarcie. 0o prawda. (adca wiata nie tylko nie musi ukrywa swoich zamiarw, lecz nawet
woli je nagania, aby zachowa wiarygodno!. Ulego systemu ideologicznego wobec wadzy
powoduje, e praktycznie kade dziaanie midzynarodowy terroryzm 3jak na 2ubie5, otwarta agresja
3jak w (ietnamie $oudniowym w tym samym czasie5, udzia w masowych rzeziach majcych zniszczy
jedyn masow parti polityczn 3jak w (ietnamie $oudniowym i .ndonezji5 oraz wiele innych bdzie
albo puszczone w niepami, albo przedstawione jako akt uprawnionej samoobrony lub szlachetny
uczynek, w ktrym by moe co poszo na opak.19)
86
Znaczene posadana odpowedno spreparowane| historii! ujawnio si ponownie w lutym
)##; roku, gdy 4olin $owell przemawia na forum =ady +ezpieczestwa ,&* i poinformowa jej
czonkw, e "tany *jednoczone rozpoczn wojn bez wzgldu na to, czy dostan upowanienie ,&*
czy nie. ,bserwatorzy zastanawiali si wtedy, czy $owell pokae co, co stworzy jego moment
"teCensona!.
Nektrzy uznali, e mu si to udao. Gelietonista &ew Kork 0imesa! (illiam "afire triumfalnie
obwieci, e $owell mia swj moment -dlaia "teCensona!' pokaza satelitarne zdjcie ciarwek
stojcych przy bunkrze, w ktrym rzekomo magazynowano bro chemiczn, a potem inne, na ktrym
ciarwek ju nie byo19; wyrazny dowd, e .rak oszuka inspektorw, gdy usun nielegaln
bro, zanim przyjechali, oraz e podstpni .rakijczycy przeniknli do zespou inspektorw, co
potwierdzao tez -merykanw, e nie mona polega na tym zespole i dlatego nie naley mu
udostpnia danych wywiadowczych, ktre (aszyngton rzekomo posiada. $zniej przyznano, a $owel
milczco si z tym zgodzi, e z wielu wzgldw upywu czasu pomidzy poszczeglnymi ujciami,
niejasnego przeznaczenia przedstawionego miejsca fotografie te niczego nie dowodz% by to jeden z
caej serii podobnych przypadkw, ktrych potem pojawio si mnstwo. Mimo to uznano wystpienie
$owella za moment "teCensona!, cho -dam 4lymer zwrci uwag, e jest ogromna rnica!
midzy tymi dwiema sytuacjami' moment "teCensona przepeniony by autentycznym lkiem przed
sowieckimi pociskami rakietowymi, przed nadcigajc nuklearn konfrontacj!. &ajwyrazniej adnego
lku nie mogy u nikogo budzi pociski rozmieszczone przy rosyjskiej granicy.
Syn Stevensona uwaa, e te rnice s jeszcze wiksze. Jego ojciec przedstawi =adzie
+ezpieczestwa dowd na to, e nuklearne supermocarstwo instaluje pociski rakietowe na 2ubie, groc
wywrceniem wiatowej rwnowagi zastraszaniaI! czyli, z punktu widzenia Marsjanina, groc
zmian rwnowagi zastraszania w taki sposb, e byaby ona nieco mniej przechylona na stron
(aszyngtonu. "twierdzi te, e ten moment mia oczywisty cel' powstrzyma *wizek =adziecki i
utrzyma pokj!.199 ( przekadzie na marsjaski' moment "teCensona faktycznie
87
przyczyn si do czciowego powstrzymania, ale nie *"==, tylko U"-. &ie doszo do inwazji na
2ub, chocia (aszyngton od razu wznowi midzynarodow kampani terrorystyczn i wojn
gospodarcz, a zagroenie dla =osji si nasilio wszystko to nabiera wikszego znaczenia na tle
wczesnej wymiany zda midzy supermocarstwami, do ktrej jeszcze wrcimy.
Kennedy ne ma wtpliwoci, e rosyjskie pociski na 2ubie stanowi wielkie zagroenie. &a
spotkaniu z doradcami wysokiego szczebla 3tworzcymi tzw. 2omitet (ykonawczy5 powiedzia' 0o tak
jakbymy nagle zaczli rozmieszcza du liczb 7pociskw balistycznych redniego zasigu8 w
0urcji... 0o by dopiero byo cholernie niebezpieczne!. Jego doradca do spraw bezpieczestwa narodowego,
Mc/eorge +undy, odrzek' 1m... my to ju zrobilimy, panie prezydencie!. *askoczony JG2 odpar'
-le to byo pi lat temu! w rzeczywistoci stao si to rok wczeniej, za jego administracji. $zniej
2ennedy stwierdzi, e gdyby te fakty byy znane, to jego decyzja, by ryzykowa wojn, zamiast publicz
nie zgodzi si na jednoczesne wycofanie pociskw z 2uby i 0urcji, nie zostaaby dobrze przyjta w
-meryce' obawia si, e wikszo ludzi uznaaby to za bardzo uczciw transakcj!.19?
Cokowek by myle o dziaaniach 4hruszczowa i 2ennedyDego, wszyscy powinni si zgodzi, e
decyzja 4hruszczowa o wysaniu pociskw rakietowych na 2ub bya aktem kryminalnego szalestwa w
wietle jej moliwych konsekwencji. (icej ni szalestwem byoby potpianie tych, ktrzy ostrzegali
przed niebezpieczestwem i zaciekle krytykowali 4hruszczowa za to, co zrobi pomimo ryzyka. 0o
najzwyklejszy truizm, e decyzje ocenia si ze wzgldu na ich moliwe konsekwencje. =ozumiemy ten
truizm doskonale, gdy rozwaamy dziaania oficjalnych wrogw, lecz trudno jest nam odnie go do
siebie. Jest na to wiele przykadw, w tym ostatnie operacje militarne "tanw *jednoczonych. -gencje
pomocowe, uczeni oraz inni, ktrzy susznie ostrzegali o ryzyku, jakie powoduj operacje w -fganistanie i
.raku, stali si przedmiotem drwin, gdy na szczcie nie doszo do najgorszego. &a tym samym poziomie
moralnego debilizmu mona by kadego pazdziernika wychodzi na ulice, by wygasza peany na cze
2remla i jednoczenie wymiewa si z tych, ktrzy ostrzegali przed niebezpieczestwem, jakie pociga
za sob rozmieszcze
88
ne pocskw rakietowych na 2ubie, i nadal potpiaj kryminalne szalestwo tego czynu.
Urzdnicy 2ennedyDego twierdz, e prezydent nie autoryzowa inwazji na 2ub. Jednak sekretarz
obrony =obert Mc&amara poinformowa swoich wsppracownikw z rzdu )) pazdziernika 1E@) roku,
e prezydent poleci nam przygotowa inwazj kilka miesicy temu... . sporzdzilimy bardzo
szczegowe plany!, na tyle pene, e inwazj mona rozpocz w cigu tygodnia.19@ &a konferencji z
okazji czterdziestej rocznicy tych wydarze Mc&amara powtrzy swj pogld, e 2uba miaa podstawy
obawia si ataku. /dybym by na miejscu 2ubaczykw czy "owietw, te bym tak sdzi,
stwierdzi!.
To co s stao, i cae to wydarze, z pewnoci stanowi lekcj w obliczu dzisiejszych kryzysw!, jak
twierdzili uczestnicy retrospektywnej konferencji w pazdzierniku )##) roku. 4ho mg to by
najbardziej niebezpieczny moment w dziejach ludzkoci!, to nie jest to jedyny przypadek igrania z
katastrof. ,glnie rzecz biorc, z pewnoci nie jest to jedyny przykad nieoczekiwanych i
nieprzewidywalnych konsekwencji uycia, a nawet tylko grozby uycia siy, co stanowi jeden z wielu
powodw, dla ktrych rozsdni ludzie rozumiej, e jest to naprawd ostateczno, ktra wymaga
naprawd mocnego dowodu.
Lekc|a ta ma rwnie bezporednie odniesienie do skonfiiktowanych relacji midzy -meryk a
Europ, czyli nastpnej aktualnej kwestii na rocznicowym spotkaniu. 2ryzys kubaski wskazuje pewne
powody, dla ktrych Europejczycy mog by nieufni wobec politycznych przywdcw "tanw
*jednoczonych w tym przypadku nie skrajnie prawicowych nacjonalistw, lecz przedstawicieli liberalnej,
multilateralnej czci politycznego spektrum. (ay si los Europy, gdy prezydent i jego doradcy od
rzucili porozumienie, ktre jak si obawiali, mogoby zosta uznane za uczciw transakcj!, gdyby byo
znane. <ecz Europ trzymano w niewiadomoci i traktowano z lekcewaeniem. 2omitet (ykonawczy
2ennedyDego natychmiast odrzuci pomys, by dzieli z sojusznikami decyzje, ktre mogy doprowadzi
do nuklearnego zniszczenia Europy *achodniej i -meryki $nocnej!, pisze Grank 4ostigliola w jednej z
nielicznych prac na ten temat.
89
Kennedy powedza prywatnie swojemu sekretarzowi stanu, e sojusznicy musz si przyczy
albo zosta w tyle... &ie moemy zaakceptowa weta adnego innego mocarstwa! te sowa mona byo
znowu usysze czterdzieci lat pzniej z ust +usha i $owella. -merykaski dowdca postawi siy
powietrzne &-0, w stan pogotowia bez konsultacji z Europ. &ajbliszy sojusznik 2ennedyDego,
brytyjski premier 1arold Macmillan powiedzia swoim wsppracownikom, e dziaania 2ennedyDego
prowadz do wojny!, lecz nie moe zrobi nic, by to powstrzyma!% wiedzia tylko tyle, ile mu
przekaza brytyjski wywiad. -merykaskie wyobraenie specjalnych relacji! midzy "tanami
*jednoczonymi a (ielk +rytani zostao sformuowane przez wysokiego rang doradc 2ennedyDego
podczas wewntrznej dyskusji w apogeum kryzysu' (ielka +rytania bdzie peni rol naszego
porucznika 3modnym sowem jest partner5!. Mc/eorge +undy sugerowa, e trzeba co zrobi, by
Europejczycy mieli poczucie, e bior udzia... e wiedz!, lecz tylko po to, eby ich uciszy. Eu
ropejczycy nie s zdolni do racjonalnego i logicznego! podejcia cechujcego amerykaskich
decydentw, twierdzi jego bliski wsppracownik =obert 2omer. /dyby europejscy przywdcy
dowiedzieli si, co si dzieje, doda +undy, mogliby zrobi haas... mwic, e oni mog y z
sowieckimi 7pociskami balistycznymi redniego zasigu8, wic czemu my nie moemy.! "owo haas!
kojarzy si z dysharmonijnym, bezmylnym zgiekiem!, dodaje 4ostigliola.19A
Weu Europe|czykw zapewne nie bdzie specjalnie zadowolonych z tego, jakie znaczenie przypisuje
si ich przetrwaniu, choby nawet szanowani amerykascy komentatorzy byli pewni, e niech
Europejczykw, by si przyczy! jest oznak paranoicznego antyamerykanizmu!, ignorancji i
zachannoci! oraz innych kulturowych uomnoci!.
W czase retrospektywne| konferenc| gwnym tematem w mediach by midzynarodowy
terroryzm% rwnie gono byo o rzekomo nowej waszyngtoskiej doktrynie zmiany reimu!. -le nie ma
tu praktycznie niczego nowego' kryzys kubaski wyrasta bezporednio z kampanii midzynarodowego
terroryzmu, ktrej celem bya siowa zmiana reimu. 1istoryk 0homas $aterson twierdzi do
przekonujco, e przyczyny kryzysu w pazdzierniku
90
1962 roku wynkay gwnie ze zdecydowanej kampanii "tanw *jednoczonych majcej pooy
kres rewolucji kubaskiej!, przemoc i wojn ekonomiczn.19B <epiej zrozumiemy dzisiejsz sytuacj,
gdy przyjrzymy si genezie tamtego kryzysu i zasadom przewodnim wczesnej polityki.
MIE6*K&-=,6,(K 0E==,=K*M . *M.-&- =EZ.MU' 2U+-
Partyzanc Castro oba dyktatur +atisty w styczniu 1E?E roku. ( marcu amerykaska =ada
+ezpieczestwa &arodowego 3&ational "ecurity 4ouncil, &"45 rozwaaa sposoby przeprowadzenia
zmiany reimu. ( maju 4.- zacza zbroi partyzantw na 2ubie. ( zimie 1E?E1E@# znacznie
wzrosa liczba nadzorowanych przez 4.- nalotw bombowych pilotowanych przez uchodzcw
kubaskich!, majcych baz w U"-.19E &ie trzeba si dugo zastanawia, co "tany *jednoczone i ich
klienci zrobiliby w takiej sytuacji. Jednak 2uba nie odpowiedziaa adnymi agresywnymi dziaaniami o
charakterze odwetowym lub powstrzymujcym na terenie U"-. $ostpowaa zgodnie z procedurami
prawa midzynarodowego. ( lipcu 1E@# roku 2uba poprosia ,&* o pomoc, dostarczya =adzie
+ezpieczestwa dane na temat okoo dwudziestu nalotw bombowych, zawierajce nazwiska pilotw,
numery rejestracyjne samolotw, informacje o bombach, ktre nie wybuchy oraz inne szczegy,
powiadomia o duych zniszczeniach i ofiarach w ludziach oraz wezwaa do rozwizania konfliktu na
drodze dyplomatycznej. -mbasador U"- 1enry 4abot <odge w odpowiedzi zapewni 7e8 "tany
*jednoczone nie maj adnych agresywnych planw wobec 2uby!. 4ztery miesice wczeniej, w marcu
1E@# roku, rzd U"- podj formaln, poufn decyzj, by obali rzd 4astro, a przygotowania do inwa
zji w *atoce Swi byy ju mocno zaawansowane.1?#
Waszyngton obawa si, e 2ubaczycy bd prbowa si broni. 6latego dyrektor 4.- -llen
6ulles nakania (ielk +rytani, by nie dostarczaa broni na 2ub. /wnym powodem! byo to, pisa
brytyjski ambasador do <ondynu, e w konsekwencji 2ubaczycy mog poprosi o bro "owietw lub
kogo z bloku sowieckiego!, a to posunicie miaoby cudowny efekt!, wskazywa 6ulles, bo
(aszyngton mgby przedstawi 2ub jako zagro
91
eni dla bezpieczestwa caej pkuli, powtarzajc scenariusz, ktry tak dobrze si sprawdzi w
/watemali.1?1 6ulles odnosi si do udanego obalenia przez (aszyngton pierwszego demokratycznego
eksperymentu w /watemali, dziesicioletniego okresu nadziei i postpu, ktrego bardzo obawiano si w
(aszyngtonie ze wzgldu na olbrzymie spoeczne poparcie, o ktrym donosi amerykaski wywiad, oraz
efekt pokazowy!, jaki daway spoeczne i gospodarcze posunicia korzystne dla znacznej wikszoci
mieszkacw. 4zsto odwoywano si wtedy do sowieckiego zagroenia, ktre mia potwierdza fakt, e
/watemala zwrcia si do bloku sowieckiego o bro, po tym jak "tany *jednoczone zagroziy atakiem i
odciy inne zrda dostaw. Efektem byo p wieku potwornego reimu, gorszego jeszcze ni wspierana
przez U"- tyrania, ktra istniaa tam wczeniej.
W przypadku Kuby pany ugodowcw! przypominay plany szefa 4.-, 6ullesa. ,strzegajc
prezydenta 2ennedyDego przed nieuchronnymi konsekwencjami politycznymi i dyplomatycznymi!
planowanej inwazji na 2ub przez penomocn armi, -rthur "chlesinger sugerowa, e naley
sprowokowa 4astro do jakiego dziaania, ktre daoby si wykorzysta jako pretekst do inwazji'
Mona sobie wyobrazi jak tajn operacj, powiedzmy, na 1aiti, ktra z czasem skusiaby 4astro do
wysania kilku odzi z onierzami na haitask pla, co mona by przedstawi jako dziaanie
zmierzajce do obalenia haitaskiego reimu... to zaciemnioby kwesti moraln i od samego pocztku
podcioby skrzyda antyamerykaskiej propagandzie!.1?) "chlesinger mwi tu o reimie zbrodniczego
dyktatora $apy 6oca! 6uCaliera, wspieranym przez U"- 3z pewnymi zastrzeeniami5, a zatem pomoc
1aitaczykom w jego obaleniu byaby zbrodni.
Pan Esenhowera z marca 1960 roku zakada obalenie 4astro i zastpienie go reimem
bardziej oddanym prawdziwym interesom narodu kubaskiego i bardziej do przyjcia dla "tanw *jed
noczonych! poprzez wsparcie operacji militarnej na wyspie! i zbudowanie odpowiednich si
paramilitarnych poza 2ub!. "uby wywiadowcze donosiy, e 4astro cieszy si duym poparciem
ludnoci, ale to "tany *jednoczone miay okreli, jakie s prawdziwe interesy narodu kubaskiego!.
*miana reimu miaa zosta przeprowadzona w taki sposb, by nie stwarza wrae
92
n interwencji U"-! ze wzgldu na spodziewan reakcj w -meryce Laciskiej oraz problemy
doktrynalne w kraju.
Inwaz|a w Zatoce Swi nastpia rok pzniej, w kwietniu 1E@1 roku, ju po objciu urzdu przez
2ennedyDego. =obert Mc&amara zezna potem przed senack komisj 4hurcha, e inwazj zatwierdzono
w atmosferze histerii! panujcej w +iaym 6omu w kwestii 2uby. &a pierwszym spotkaniu rzdu po
nieudanej inwazji panowaa atmosfera nieomal wciekoci!, zanotowa w swoim dzienniku 4hester
+owles, szaleczo domagano si jakiego dziaania!. &a spotkaniu =ady +ezpieczestwa &arodowego
dwa dni pzniej atmosfera, wedug +owlesa, bya prawie tak samo emocjonalna!% uderzyo go, e
dominowa cakowity brak moralnych skrupuw!. 0en nastrj odzwierciedli si w publicznych
owiadczeniach 2ennedyDego' *adowolone z siebie, rozpieszczone, mikkie spoeczestwa zostan
wyrzucone na mietnik historii. Jedynie silne spoeczestwa... przetrwaj!, stwierdzi w przemwieniu do
narodu, wyraajc motyw, ktry mia by pzniej skutecznie wykorzystywany przez administracj
=eagana w czasie jego kampanii terrorystycznych.1?; 2ennedy mia wiadomo, e sojusznicy myl,
i mamy lekk obsesj! na punkcie 2uby% ta opinia utrzymuje si zreszt do dzisiaj.1?9
Kennedy naoy na 2ub miadce embargo, ktre ledwo mg przetrzyma ten niewielki kraj,
ktry wczeniej, w cigu szedziesiciu at od wyzwolenia! spod wadzy 1iszpanii, sta si prak
tycznie koloni! U"-.1?? 2ennedy zaleci te nasilenie kampanii terrorystycznej' $oprosi brata,
ministra sprawiedliwoci =oberta 2ennedyDego, by stan na czele midzyagencyjnej grupy nadzorujcej
operacj Mangusta, czyli program operacji paramilitarnych, wojny gospodarczej i sabotau, ktry
uruchomi pod koniec 1E@1 roku, aby zesa wszystkie horrory wiata na Gidela 4astro i bardziej
prozaicznie doprowadzi do jego upadku.!1?@
Ta kampana terrorystyczna to nie byy przelewki!, pisze Jorge 6ominguez, analizujc niedawno
odtajnione materiay dotyczce operacji prowadzonych pod rzdami 2ennedyDego% materiay, ktre s
mocno okrojone! i stanowi jedynie czubek gry lodowej!, dodaje $iero /leijeses.1?A
Operac|a Mangusta! bya osi amerykaskiej polityki wobec 2uby od koca 1E@1 roku do pocztku
kryzysu rakietowego
93
w 1962 roku", psze Mark Whte, programem, z ktrym bracia 2ennedy wizali due
nadzieje!. =obert 2ennedy poinformowa 4.-, e problem kubaski ma najwyszy priorytet dla rzdu
"tanw *jednoczonych wszystko inne ma drugorzdne znaczenie dlatego rzd nie bdzie szczdzi
czasu, stara i wysikw!, eby obali reim 4astro. "zef operacji Mangusta! Edward <ansdale uoy
harmonogram prowadzcy do otwartej rewolty i obalenia komunistycznego reimu! w pazdzierniku 1E@)
roku. ( ostatecznej wersji! program ten uznawa, e kocowy sukces bdzie wymaga zdecydowanej
interwencji zbrojnej U"-!, po tym jak terroryzm i dziaalno wywrotowa poo pod ni podwaliny.
(ynika z tego, e interwencja zbrojna "tanw *jednoczonych miaa nastpi w pazdzierniku 1E@) roku
wtedy gdy wybuch kryzys rakietowy.1?B
W utym 1962 roku Poczone 2olegium "zefw "ztabw zatwierdzio plan bardziej skrajny od
planu "chlesingera' naley zastosowa tajne rodki... aby skoni czy sprowokowa 4astro, lub ktrego
z jego nieopanowanych podwadnych, do otwarcie wrogiej reakcji wobec "tanw *jednoczonych% reakcja
ta z kolei stanowiaby uzasadnienie nie tylko dla amerykaskich dziaa odwetowych, ale te dla
szybkiego i zdecydowanego zniszczenia 4astro z uyciem siy!.1?E ( marcu, na prob sekcji kubaskiej
6epartamentu ,brony, $oczone 2olegium "zefw "ztabw wysao memorandum do sekretarza obrony
=oberta Mc&amary z list pretekstw, ktre mogyby uzasadni interwencj zbrojn U"- na 2ubie!.
$lan mia zosta zrealizowany, gdyby nie udao si wznieci wiarygodnej wewntrznej rewolty w cigu
nastpnych dziewiciu, dziesiciu miesicy!, lecz zanim 2uba nawie relacje z =osj, ktre mogyby
bezporednio zaangaowa *wizek =adziecki!.
Rozwany sprawca terroru nie powinien ryzykowa wasn skr.
Marcowy pan poega na wykreowaniu pozornie niepowizanych ze sob zdarze, majcych
zakamuflowa ostateczny cel i koniecznie stworzy wraenie wielkiej nierozwagi i odpowiedzialnoci
2uby wobec innych krajw, w tym "tanw *jednoczonych!, a tym samym postawi "tany *jednoczone
w sytuacji kraju, ktry moe ywi uzasadnione urazy 7oraz wykreowa8 midzynarodowy obraz
kubaskiego zagroenia dla pokoju na zachodniej pkuli!. $roponowane kroki obejmoway wysadzenie
94
amerykaskiego statku w zatoce /uantanamo, aby stworzy incydent typu $amitajcie o Maine!,
opublikowanie listy ofiar w amerykaskich gazetach, aby wywoa przydatn fal narodowego
oburzenia!, przedstawienie kubaskiego dochodzenia jako do przekonujcy dowd na to, e statek
zosta zaatakowany!, rozwinicie komunistycznej kubaskiej kampanii terrorystycznej 7na Glorydzie8, a
nawet w (aszyngtonie!, wykorzystanie sowieckich bomb zapalajcych do wzniecenia poarw trzciny w
ssiednich krajach, zestrzelenie zdalnie sterowanego samolotu i stworzenie pozorw, e by to lot
czarterowy z amerykaskimi studentami udajcymi si na wakacje, oraz inne rwnie pomysowe projekty
niewprowadzone w ycie, lecz bdce kolejn oznak szalonej! i wciekej! atmosfery, jaka wtedy
panowaa.1@#
23 serpna prezydent wyda Memorandum w sprawie +ezpieczestwa &arodowego nr 1B1,
dyrektyw, by ukartowa wewntrzn rewolt, po ktrej miaa nastpi amerykaska interwencja
zbrojna!, wymagajca znacznych planw wojskowych, manewrw oraz ruchw si i sprztu U"-!,
ktre z pewnoci byy znane 2ubie i =osji.1@1 =wnie w sierpniu nasiliy si ataki terrorystyczne,
ktre obejmoway ostrza z odzi motorowej nadmorskiego hotelu na 2ubie, gdzie zbierali si radzieccy
technicy wojskowi i gdzie zgino dwudziestu =osjan i 2ubaczykw!% ataki na brytyjskie i kubaskie
statki towarowe% przypadki zatruwania transportw cukru oraz inne akty przemocy i sabotau, w
wikszoci dokonywane przez organizacje kubaskich uchodzcw, ktrym pozwolono swobodnie
dziaa na Glorydzie.1@)
Operac|e terrorystyczne kontynuowano w na|bardze| naptym okresie kryzysu
kubaskiego. Gormalnie odwoano je ;# pazdziernika, kilka dni po ugodzie 2ennedyDego z
4hruszczowem, lecz mimo to trway nadal. B listopada zesp tajnych akcji sabotaowych na 2ubie,
wysany ze "tanw *jednoczonych, wysadzi kubaski zakad przemysowy! zabijajc, wedug danych
kubaskiego rzdu, 9## robotnikw. =aymond /arthoff pisze, e "owieci mogli tylko postrzega 7ten
atak8 jako oznak wycofywania si z kluczowej dla nich kwestii' zapewnie -merykanw, e nie
zaatakuj 2uby!. 0a i inne operacje pokazuj ponownie, stwierdza /arthoff, e ryzyko dla obu stron
mogo by ekstremalne, a katastrofa niewykluczona!.1@;
95
Gdy skoczy si kryzys, 2ennedy podj na nowo kampani terrorystyczn. &a dziesi dni przed
swoj mierci w zamachu zatwierdzi sporzdzony przez 4.- plan niszczycielskich operacji!,
dokonywanych przez siy dziaajce z upowanienia U"-, ktrych celem byy' wielka rafineria ropy
naftowej wraz z magazynami, wielka elektrownia, rafinerie cukru, mosty kolejowe, urzdzenia portowe
oraz podwodne wysadzanie dokw i statkw!. "pisek majcy na celu zabicie 4astro zosta zainicjowany
w dniu zabjstwa 2ennedyDego. 2ampania ta zostaa odwoana w 1E@? roku, lecz jednym z pierwszych
posuni &i>ona po objciu urzdu w 1E@E roku byo polecenie 4.-, by nasili tajne operacje przeciwko
2ubie!.1@9
Szczeglnie interesujcy jest sposb patrzenia amerykaskich strategw. -nalizujc ostatnio ujawnione
dokumenty dotyczce terroru w czasach 2ennedyDego, 6ominguez zauwaa, e tylko raz na blisko
tysicu stron tej dokumentacji amerykaski urzdnik wystpi z czym, co przypomina jaki moralny
sprzeciw wobec terroryzmu finansowanego przez rzd U"-!' czonek personelu =ady +ezpieczestwa
&arodowego zasugerowa, e terror moe wywoa jak reakcj =osjan, a ataki, ktre s chaotyczne i
prowadz do mierci niewinnych ludzi... mog spowodowa z pras w niektrych zaprzyjaznionych
krajach!. 0akie same postawy dominoway w czasie wewntrznych dyskusji jak wtedy, gdy =obert
2ennedy ostrzega, e w wyniku regularnej inwazji na 2ub zginoby mnstwo ludzi, a nam by si za
to niezle oberwao!.1@?
Dzaania terrorystyczne kontynuowano pod rzdami &i>ona, a apogeum osigny w poowie lat
siedemdziesitych% wtedy to atakowano odzie rybackie, ambasady i urzdy kubaskie za granic, a take
wysadzono samolot pasaerski linii 4ubana!, zabijajc wszystkich siedemdziesiciu trzech pasaerw.
0e i nastpne operacje terrorystyczne byy prowadzone z terytorium "tanw *jednoczonych, chocia w
owym czasie G+. uznawaa je ju za czyny przestpcze.
W ten sposb toczyy si sprawy, a jednoczenie dziennikarze potpiali 4astro za utrzymywanie
zbrojnego obozu, pomimo e w 1E@) roku (aszyngton obieca, e nie zaatakuje!.1@@ 0a obietnica
powinna bya wystarczy, bez wzgldu na to, co si potem dziao% nie mwic o wczeniejszych
obietnicach, ktre ju wtedy
96
byy dobrze udokumentowane i wiadomo byo, jak bardzo mona im ufa, na przykad moment <odgeDa!
z lipca 1E@# roku.
W trzydzest rocznic kryzysu rakietowego 2uba zaprotestowaa przeciwko atakowi z broni
maszynowej na hiszpaskokubaski hotel turystyczny% do ataku przyznaa si pewna grupa z Miami.
*amachy bombowe na 2ubie w 1EEA roku, w ktrych zgin woski turysta, rwnie miay zrdo w
Miami. "prawcami byli salwadorscy kryminalici dziaajcy pod przywdztwem <uisa $osady 4arrilesa i
opacani w Miami. $osada, jeden z najbardziej osawionych midzynarodowych terrorystw, uciek z
wizienia w (enezueli, gdzie by przetrzymywany za zamach bombowy na samolot pasaerski linii
4ubana!, dziki pomocy Jorge Masy 4anosy, biznesmena z Miami, ktry sta na czele zwolnionej z po
datkw 2ubasko-merykaskiej Gundacji &arodowej 34uban-merican &ational Goundation, 4-&G5.
* (enezueli $osada pojecha do "alwadoru, gdzie zosta zatrudniony w bazie si powietrznych .lopango i
pod zwierzchnictwem ,liCera &ortha pomaga organizowa ataki terrorystyczne U"- na &ikaragu.
Posada opsa szczegowo swoje dziaania terrorystyczne oraz ich finansowanie przez emigrantw
kubaskich i 4-&G w Miami, ale mia pewno, e nie stanie si przedmiotem dochodzenia G+.. +y
weteranem z *atoki Swi, a jego nastpne operacje w latach szedziesitych byy kierowane przez 4.-.
/dy pzniej z pomoc 4.- wstpi do sub wywiadowczych (enezueli, by w stanie zaatwi, by
,rlando +osch, jego wsplnik z czasw dziaa pod egid 4.-, ktry mia wyrok w U"- za zamach
bombowy na frachtowiec pyncy na 2ub, przyczy si do niego w (enezueli, aby organizowa
dalsze ataki przeciwko 2ubie. +yy urzdnik 4.-, znajcy szczegy zamachu na samolot 4ubany!,
wskazuje $osad i +oscha jako jedynych podejrzanych o dokonanie tego zamachu, ktrego +osch broni
jako uprawnionego dziaania wojennego!. +osch, powszechnie uznawany za mzg! zamachu na samolot
pasaerski, by wedug G+. odpowiedzialny za trzydzieci innych akcji terrorystycznych. ( 1EBE roku
uzyska prezydenckie uaskawienie z rk nowej administracji +usha . po intensywnym lobbingu Jeba
+usha i kubaskoamerykaskich przywdcw z poudniowej Glorydy% uaskawienie to uchylao opini
6epartamentu "prawiedliwoci, ktry doszed do nie
97
unknone| konkuz|, e byoby szkodliwe dla interesu publicznego, gdyby "tany *jednoczone
zapewniy schronienie +oschowi, 7poniewa8 na bezpieczestwo tego kraju wpywa jego zdolno do
wiarygodnego nakaniania innych krajw, by nie udzielay pomocy i schronienia terrorystom!.1@A
Kubaskie propozycje, by dzieli si informacjami wywiadowczymi w celu zapobiegania atakom
terrorystycznym, byy odrzucane przez (aszyngton, chocia niektre faktycznie popchny "tany
*jednoczone do dziaania. (ysocy urzdnicy G+. odwiedzili 2ub w 1EEB roku, by spotka si ze
swoimi kubaskimi odpowiednikami, ktrzy przekazali 7G+.8 akta dotyczce, jak sugerowali, siatki
terrorystycznej z siedzib w Miami% informacje te byy w czci zebrane przez 2ubaczykw, ktrzy
przeniknli do rodowisk emigranckich!. 0rzy miesice pzniej G+. aresztowao 2ubaczykw, ktrzy
przeniknli do grup terrorystycznych dziaajcych na terenie "tanw *jednoczonych. $iciu z nich
zostao skazanych na wieloletnie kary wizienia.1@B
Po upadku Zwzku =adzieckiego w 1EE1 roku pretekst bezpieczestwa narodowego! straci
cakowicie wiarygodno, ale dopiero w 1EEB roku amerykaski wywiad oficjalnie poinformowa, e
2uba nie stanowi ju zagroenia dla bezpieczestwa narodowego "tanw *jednoczonych. Jednak
administracja 4lintona nalegaa, by militarne zagroenie ze strony 2uby okreli jako nike!, ale nie
wyklucza go cakowicie. &awet z tym zastrzeeniem ocena wywiadu wyeliminowaa wreszcie ryzyko,
ktre w 1E@1 roku zidentyfikowa meksykaski ambasador, gdy odrzuci podejmowane przez
2ennedyDego prby zorganizowania wsplnej operacji przeciwko 2ubie, na tej podstawie, e gdybymy
ogosili publicznie, e 2uba stanowi zagroenie dla naszego bezpieczestwa, czterdzieci milionw
Meksykanw umaroby ze miechu!.1@E
Trzeba |ednak uczcwe przyzna, e pociski rakietowe na 2ubie faktycznie stanowiy zagroenie.
( prywatnych dyskusjach bracia 2ennedy wyraali obawy, e obecno rosyjskich pociskw
rakietowych na 2ubie moe powstrzyma amerykask inwazj na (enezuel. *atem *atoka Swi
bya naprawd suszn decyzj!, stwierdzi JG2.1A#
Admnstrac|a Busha I zareagowaa na usunicie pretekstu bezpieczestwa narodowego!
znacznym zaostrzeniem embarga, pod
98
pres| 4lintona, ktry w czasie kampanii wyborczej w 1EE) roku zaj jeszcze bardziej prawicowe
stanowisko ni +ush. (ojna ekonomiczna zaostrzya si jeszcze bardziej w 1EE@ roku, co wywoao
wielkie poruszenie nawet wrd najbliszych sojusznikw U"-. Embargo stao si te przedmiotem
sporej krytyki w kraju, gdy uznano, e szkodzi amerykaskim eksporterom i inwestorom jedynym
ofiarom embarga, wedug standardowego wyobraenia w "tanach *jednoczonych% 2ubaczykw ono nie
dotyka. +adania amerykaskich specjalistw mwi co innego. 0ak oto szczegowe badanie
przeprowadzone przez -merykaskie 0owarzystwo na rzecz *drowia na Swiecie 3-merican -ssociation
for (orld 1ealth5 ustalio, e embargo niesie ze sob powane skutki dla zdrowia i jedynie niezwyky
system opieki zdrowotnej na 2ubie zapobieg katastrofie humanitarnej!% o raporcie tym nie byo
praktycznie adnej wzmianki w "tanach *jednoczonych.1A1
Embargo skuteczne unemoliwia nawet dostawy ywnoci i lekarstw. ( 1EEE roku 4linton
zagodzi tego rodzaju sankcje wobec wszystkich krajw umieszczonych na oficjalnej licie pastw
terrorystycznych! z wyjtkiem 2uby, ktr miaa spotka szczeglna kara. &iemniej jednak 2uba nie jest
cakowicie osamotniona w tym wzgldzie. /dy huragan spustoszy -ntyle w sierpniu 1EB# roku,
prezydent 4arter nie chcia pozwoli na jakkolwiek pomoc, jeeli nie zostanie z niej wykluczona
/renada miaa to by kara za bliej nieokrelone inicjatywy reformatorskiego rzdu MauriceDa +ishopa.
/dy dotknite kataklizmem kraje nie zgodziy si na wykluczenie /renady, nie widzc adnego
zagroenia ze strony wiatowej stolicy gaki muszkatoowej, 4arter wstrzyma ca pomoc. $odobnie, gdy
w pazdzierniku 1EBB roku w &ikaragu uderzy huragan, powodujc gd i powane szkody ekologiczne,
ekipa obecnie sprawujca urzd w (aszyngtonie uznaa, e prowadzona przez ni wojna terrorystyczna
moe skorzysta na tej klsce ywioowej, zatem odmwia pomocy, nawet dla obszarw lecych nad
-tlantykiem, blisko zwizanych ze "tanami *jednoczonymi i niechtnie odnoszcych si do sandini
stw. Uczynia podobnie, gdy fale tsunami zmioty z powierzchni ziemi nikaraguaskie wioski rybackie,
pozostawiajc setki zabitych i zaginionych we wrzeniu 1EE) roku. 0ym razem nastpi pokaz pomocy,
lecz szerzej nieznany by fakt, e poza im
99
ponu|c dotacj w wysokoci )? tysicy dolarw pomoc t odjto z wczeniej zaplanowanych
rodkw. Jednak zapewniono 2ongres, e te ndzne grosze na wsparcie nie zmieni decyzji administracji,
ktra wstrzymaa ponad 1## milionw dolarw pomocy, poniewa wspierany przez U"- rzd
nikaraguaski nie zademonstrowa dostatecznej sualczoci.1A)
Wo|na ekonomczna Stanw *jednoczonych z 2ub zostaa stanowczo potpiona na praktycznie
kadym liczcym si forum midzynarodowym, a nawet uznana za nielegaln przez 2omisj $rawn
zazwyczaj ulegej ,rganizacji $astw -merykaskich. Unia Europejska wezwaa Swiatow ,rganizacj
1andlu do potpienia embarga. ( odpowiedzi administracja 4lintona stwierdzia, e Europa podwaa
trzy dekady amerykaskiej polityki wobec 2uby, zapocztkowanej przez rzd 2ennedyDego, ktrej
jedynym celem jest wymuszenie zmiany rzdu w 1awanie!.1A; -merykaska administracja owiadczya
te, e Swiatowa ,rganizacja 1andlu nie ma kompetencji, by orzeka w sprawie bezpieczestwa
narodowego U"- ani wymaga od U"- zmiany prawa. &astpnie (aszyngton wycofa si z posiedzenia
i sprawa pozostaa nierozstrzygnita.
SKUTECZNY SPRZECIW
Powody atakw terrorystycznych przeciwko 2ubie i bezprawnego embarga gospodarczego s
przedstawione w wewntrznych dokumentach. . nikogo nie powinno dziwi, e pasuj one do znanego
schematu na przykad tego z /watemali, przerobionego kilka lat wczeniej.
Z samego rozkadu wydarze w czasie wynika wyraznie, e obawa przed rosyjskim zagroeniem nie
moga by gwnym czynnikiem. $lany siowej zmiany reimu byy sporzdzone i wprowadzane w ycie,
zanim powsta jakikolwiek znaczcy zwizek z =osj, a kara staa si bardziej intensywna, gdy =osjanie
zniknli ze sceny. 0o prawda, e pojawio si rosyjskie zagroenie, ale by to raczej skutek ni przyczyna
amerykaskiego terroryzmu i wojny gospodarczej.
W pcu 1961 roku CIA ostrzegao, e rozlege wpywy castroizmu nie wynikaj z kubaskiej
siy... 4astro rzuca tak wiel
100
k ce, poniewa warunki spoeczne i ekonomiczne w caej -meryce Laciskiej prowokuj do
sprzeciwu wobec rzdzcych i skaniaj do agitacji za radykaln zmian!, ktrej wzorem staa si 2uba
rzdzona przez 4astro. (czeniej -rthur "chlesinger przekaza nowemu prezydentowi, 2ennedyDemu,
swj raport na temat -meryki Laciskiej, w ktrym ostrzega, e <atynosi s bardzo podatni na ide
4astro, by bra sprawy w swoje rce!. =aport ten faktycznie wskazywa na zwizek z 2remlem' *wizek
=adziecki tylko czeka, oferujc wielkie poyczki na rozwj i przedstawiajc si jako model
modernizacji w jednym pokoleniu!. &iebezpieczestwo idei 4astro!, jak pzniej wyjania "chlesinger,
jest szczeglnie powane tam, gdzie dystrybucja ziemi i innych bogactw narodowych ogromnie
faworyzuje klasy posiadajce!, a biedni i spoecznie upoledzeni, pobudzeni przykadem kubaskiej
rewolucji, domagaj si teraz szansy na przyzwoite warunki ycia!. 2ennedy obawia si, e rosyjska
pomoc moe sprawi, e 2uba stanie si modelem! rozwoju, dajc "owietom przewag w caej
-meryce Laciskiej.
Na pocztku 1E@9 roku =ada $lanowania $olityki w 6epartamencie "tanu napisaa wicej o tych
obawach' $odstawowym zagroeniem, jakie stanowi 4astro jest... wpyw, jaki samo istnienie jego reimu
ma na ruchy lewicowe w wielu krajach -meryki Laciskiej... $rosty fakt jest taki, e 4astro jest
przykadem skutecznego sprzeciwu wobec "tanw *jednoczonych, zaprzeczeniem caej naszej polityki,
jak prowadzimy na tej pkuli od niemal stu pidziesiciu lat.!1A9 Mwic po prostu, pisze 0homas
$aterson, 2uba jako symbol i rzeczywisto podwaya hegemoni "tanw *jednoczonych w -meryce
Laciskiej!.1A? Uzasadnieniem midzynarodowego terroryzmu i wojny gospodarczej majcej na celu
zmian reimu nie jest to, co 2uba robi, lecz samo jej istnienie! oraz jej skuteczny sprzeciw! wobec
prawdziwego wadcy tej pkuli. &ieposuszestwo moe uzasadni jeszcze bardziej agresywne dziaania,
takie jak w "erbii, co po cichu przyznano po fakcie, lub takie jak w .raku, co rwnie stao si jasne, gdy
upady oficjalne preteksty.
Oburzene z powodu neposuszestwa jest od dawna obecne w amerykaskiej historii. 6wiecie lat
temu 0homas Jefferson zaciekle krytykowa Grancj za jej oporn postaw! przejawiaj
101
ca s w chci zatrzymania &owego ,rleanu, ktrego on pragn. Jefferson ostrzega, e charakter
Grancji wiecznie ciera si z naszym charakterem, ktry miuje pokj, goni za bogactwem, lecz jest
wspaniaomylny!. Grancuski opr 7zmusza nas do8 sprzymierzenia si z brytyjsk flot i brytyjskim
narodem!, twierdzi Jefferson, odwracajc wczeniejsze sympatie, bdce odbiciem istotnego wkadu
Grancji w wyzwolenie si amerykaskich kolonii spod brytyjskich rzdw.1A@ 6ziki wyzwoleczej
walce 1aiti, ktra bya prowadzona samotnie i ktrej niemal wszyscy si przeciwstawiali, opr Grancji
wkrtce si skoczy, lecz zasady przewodnie nadal pozostaj w mocy i decyduj, kto jest wrogiem, a kto
przyjacielem.
ZASADY PRZEWODNIE
Zasady zustrowane w czase kryzysu kubaskiego wyjaniaj, dlaczego prawo
midzynarodowe jest bez znaczenia. *reszt prawo krajowe rwnie uznano za nieistotne. ,drzucajc
ekspertyz prawn z 1E@1 roku, wedug ktrej inwazja w *atoce Swi bya pogwaceniem
amerykaskich ustaw o neutralnoci, minister sprawiedliwoci =obert 2ennedy ustali, e siy kierowane
przez U"- skadaj si z patriotw!. 6latego adne z ich dziaa nie narusza naszych ustaw o
neutralnoci!, ktre wyraznie... nie zostay zaprojektowane dla tego rodzaju sytuacji, jak dzisiaj mamy
na wiecie!.1AA
Swiat nie sta si nagle, 11 wrzenia, tak nadzwyczajnie niebezpieczny, e konieczne s nowe
paradygmaty!, ktre rozmontowuj prawo i instytucje midzynarodowe i daj +iaemu 6omowi tak
wadz, e moe lekceway wewntrzne rzdy prawa.
Dokonana mdzynarodowego terroryzmu s wyczone z ugrzecznionej historii, ale mwi o nich z
dum sami sprawcy. "ynna "zkoa -meryk, ktra szkoli latynoamerykaskich oficerw do wykonywania
ich misji, z dum ogasza w jednym z tematw do rozmowy!, e armia "tanw *jednoczonych pomoga
pokona teologi wyzwolenia!,1AB herezj, ktrej uleg 2oci w -meryce Laciskiej, gdy przyj
preferencyjny stosunek do ubogich!, i za to odstpstwo od waciwego porzdku musia odcierpie
wszystkie horrory wiata!. $onura dekada terroru =eagana i +u
102
sha I zacza si symbolicznie na krtko przed objciem przez nich urzdu od zabjstwa
konserwatywnego salwadorskiego arcybiskupa, ktry sta si gosem pozbawionych gosu!, dokonanego
przy wyraznym wspudziale si bezpieczestwa wspieranych przez U"-% a skoczya si morderstwem
szeciu jezuickich intelektualistw w "alwadorze, ktrych zgadzi, wraz z ich gospodyni i jej crk,
elitarny batalion uzbrojony i wyszkolony w "tanach *jednoczonych, ktry ju wczeniej wykaza si
krwawym okruciestwem.
|ake |est znaczene tych wydarze w zachodniej kulturze, pokazuje fakt, e prace tych
niepokornych ksiy nie s czytane, a ich nazwiska nie s znane, co jaskrawo kontrastuje z sytuacj ich
odpowiednikw pod rzdami 2remla. *ostali wic podwjnie umierceni' zamordowani i zapomniani. -
po mierci dostali jeszcze jednego kopniaka w twarz. *araz po tych morderstwach NaclaC 1aCel
przyjecha do (aszyngtonu, by przemawia na poczonej sesji 2ongresu, gdzie zgotowano mu owacj
na stojco za jego pochway dla obrocw wolnoci!, ktrzy on i jego suchacze musieli o tym
wiedzie uzbroili i wyszkolili mordercw szeciu czoowych latynoamerykaskich intelektualistw,
pozostawiajc za sob krwawy lad. Jego pochway dla nas, wspaniaych -merykanw, wzbudziy
entuzjazm czoowych liberalnych komentatorw, ktrzy dostrzegli w nich nastpny znak, e wkraczamy
w romantyczn epok! 3-nthony <ewis5, i z wielkim respektem suchali jego gosu sumienia!, ktry
mwi przekonujco o obowizkach, jakie wielkie i mae narody maj wobec siebie! 3redaktorzy
(ashington $ost!5. -le nie o obowizkach "tanw *jednoczonych wobec ludzi z -meryki Srodkowej,
przynajmniej tych, ktrzy przeyli mordercze represje z lat osiemdziesitych.1AE
W przypadku Kuby skuteczny sprzeciw! wywoa reakcje, ktre popchny wiat na krawdz
katastrofy. -le to jest wyjtkowy przypadek. "kuteczny sprzeciw regularnie pokonywano za pomoc
takiego czy innego rodzaju przemocy, bez adnego ryzyka dla sprawcw. Jedn ze strategii stosowanych
na pocztku lat szedziesitych byo instalowanie neonazistowskich rzdw w tzw. $astwach
+ezpieczestwa &arodowego, ktre miay na celu trwae usunicie dostrzeganych zagroe dla grup
spoecznie
103
gospodarczo uprzywe|owanych poprzez wyemnowane potycznego
zaangaowania liczebnej wikszoci!, to znaczy klas ludowych!.1B# "trategia ta wywoaa plag
represji i terroru na caym kontynencie, ktra ogarna -meryk Srodkow w reaganowskim okresie
sprawowania wadzy przez obecnie rzdzc ekip. $laga ta zacza si od wojskowego zamachu stanu
w +razylii, przygotowanego jeszcze przed zabjstwem 2ennedyDego i dokonanego wkrtce potem.
(aszyngton wsppracowa z wojskiem, ktre obalio demokracj parlamentarn, uznajc jego za
sadniczo demokratyczn i proamerykask orientacj!, wyjani <incoln /ordon, ambasador
2ennedyDego. /dy oprawcy robili swoje, /ordon obwieci triumfalnie najbardziej zdecydowane
zwycistwo wolnoci w poowie LL weku". 6emokratyczna rebelia!, depeszowa do (aszyngtonu,
pomoe ograniczy lewicowe ekscesy! poprzedniego umiarkowanego rzdu wybranego gosami
wikszoci, a siy demokratyczne!, ktre teraz s u wadzy, powinny stworzy znacznie lepszy klimat
dla prywatnych inwestycji!. 1B1
Opn /ordona podzielay inne czoowe postaci administracji 2ennedyDego i Johnsona, chocia w latach
osiemdziesitych, podobnie jak w 4hile w tym samym czasie, brazylijscy generaowie chtnie przekazali
zrujnowany kraj w cywilne rce. $omimo ogromnych atutw kolosa $oudnia! generaowie zostawili
+razyli w tej samej kondycji, w jakiej znajduj si mniej rozwinite kraje -fryki czy -zji, pod
wzgldem wskaznikw dobrobytu! 3niedoywienia, miertelnoci niemowlt itd.5 i z tak skal nie
rwnoci i cierpienia, jak rzadko mona spotka gdzie indziej. +razylia okazaa si za to wielkim
sukcesem dla zagranicznych inwestorw i krajowej grupy uprzywilejowanych.1B)
Ten scenarusz ne ograncza si tylko do obszarw objtych doktryn Monroe. +y wzi jeden z
wielu przykadw z innych czci wiata gdy (aszyngton uatwia demokratyczn rebeli! w +razylii
i stara si udaremni wysiki 2uby, by wzi sprawy w swoje rce!, wybitny m stanu Ellsworth
+unker zosta wysany do .ndonezji w celu zbadania tamtejszej niepokojcej sytuacji. +unker
poinformowa (aszyngton, e .ndonezyjczycy deklaruj, e chc stan na wasnych nogach,
rozwijajc wasn gospodark, woln od zagranicznych, zwaszcza zachodnich, wpy
104
ww!. =aport amerykaskich sub wywiadowczych 3&ational .ntelligence Estimate5 z wrzenia 1E@?
roku ostrzega, e jeeli dziaania majcej oparcie w masach 2omunistycznej $artii .ndonezji na rzecz
oywienia i zjednoczenia narodu indonezyjskiego... powiod si, to .ndonezja stanie si atrakcyjnym
przykadem dla innych gospodarczo zacofanych krajw, a zatem wzmocni pozycj komunizmu i nadwtli
presti *achodu!. 2ilka tygodni pzniej to zagroenie zostao zlikwidowane w wyniku masowej rzezi w
.ndonezji, a nastpnie wprowadzenia dyktatury "uharto. ,d lat pidziesitych lk przed niezalenoci
i nadmiern demokracj pozwalajc popularnym partiom biednych uczestniczy w grze wyborczej
stanowi si napdow dziaalnoci wywrotowej i przemocy (aszyngtonu, podobnie jak w -meryce
Laciskiej.1B;
Zbrodne Kuby stay si jeszcze wiksze w 1EA? roku, gdy 2uba zaangaowaa si w -fryce, suc
jako narzdzie rosyjskich de do opanowania wiata, jak gosi (aszyngton. Jeeli sowiecki
neokolonializm odniesie sukces! w -ngoli, grzmia amerykaski ambasador przy ,&* 6aniel $atrick
Moynihan, wiat ju nie bdzie taki sam. "zlaki naftowe wiodce do Europy znajd si pod sowieck
kontrol, podobnie jak strategiczny obszar poudniowego -tlantyku z +razyli jako nastpnym celem na
licie 2remla!. 0en motyw jest ju znany, zmienia si tylko obsada.
Wcieko (aszyngtonu wywoa kolejny kubaski akt skutecznego sprzeciwu. /dy wspierana przez
U"- inwazja =$- na -ngol bya bliska sukcesu i podbicia pastwa, ktre wanie odzyskao
niepodlego, 2uba z wasnej inicjatywy wysaa onierzy ledwie powiadamiajc o tym =osj i
pobia najezdzcw. $oudniowoafrykaska prasa pisaa, e to cios dla dumy -fryki $oudniowej! i
bodziec dla afrykaskich nacjonalistw, ktrzy widzieli, jak =$- zostaa zmuszona do odwrotu! przez
czarnych onierzy z 2uby. &ajwiksza w -fryce $oudniowej czarna gazeta napisaa, e 4zarna -fryka
pynie na fali wywoanej kubaskim sukcesem w -ngoli! i rozkoszuje si podniecajc myl, e ma
rzenie o penej wolnoci moe si speni!.1B9
Obrona Ango |est na|bardze| znaczcym wkadem 2uby do wyzwolenia -fryki. Jak niezwyky
by ten wkad, nie byo wiadomo do czasu ukazania si pionierskiej pracy /leijesesa, opowia
105
da|cej histori maego kraju, ktry postanowi przeciwstawi si uciskowi wielkiego mocarstwa, i
dziki nadzwyczajnemu heroizmowi i powiceniu jednostek zmieni kontynent!.1B?
Ge|eses zauwaa, e 2issinger zrobi wszystko, by rozbi jedyny ruch, ktry reprezentowa jak
nadziej dla przyszoci -ngoli!, czyli <udowy =uch (yzwolenia -ngoli 3M$<-5. . chocia na M$<-
ciy powana odpowiedzialno za trudn sytuacj kraju! w pzniejszych latach, to wanie
nieustpliwa wrogo "tanw *jednoczonych wpdzia ten ruch w niezdrow zaleno od bloku
sowieckiego, a -fryk $oudniow omielaa do niszczycielskich zbrojnych atakw w latach
osiemdziesitych!.1B@
Lczne kampane mdzynarodowego terroryzmu i wojny ekonomicznej majce pokona skuteczny
sprzeciw! i ukrci lewicowe ekscesy! bdce pod wpywem filozofii nowego nacjonalizmu!, a moe
nawet teologii wyzwolenia, ktrych podano tu zaledwie kilka przykadw, s uznawane za nieistotne albo
oczywicie uprawnione, podobnie jak ich bolesne konsekwencje. 6latego praktycznie si o nich nie
wspomina w dzisiejszej ogromnej literaturze i publicznej debacie na temat midzynarodowego terroryzmu
i waszyngtoskiej, rzekomo nowej, doktryny zmiany reimu!. &ajwyej lekceway sieje, uywajc
poprawiajcych samopoczucie eufemizmw. "poradyczne odniesienia do 2uby mwi, e nic si tam nie
dziao poza akcj destabilizacyjn znan jako operacja Mangusta!. - na szczcie po upadku
*wizku =adzieckiego lewicowy terroryzm cakiem si wyczerpa. 2orea $nocna i 2uba nie dziaaj
ju tak energicznie na rzecz nieporzdku, jak kiedy!.1BA 2uba zajmuje prominentne miejsce w uczonych
rozprawach na temat terroryzmu, lecz zwykle jako podmiot podejrzany o zbrodnie, a niejako ofiara.1BB
Midzynarodowy terroryzm =eagana i +usha w &ikaragui i w innych miejscach nie istnieje lub w
najgorszym razie wynika z nieuwagi albo jest innego rodzaju zrozumiaym odstpstwem od misji
wyznaczonej przez ,patrzno przywdcom idealistycznego nowego wiata kadcego kres
bestialstwu!. Uporczywe trzymanie si standardowych procedur dziaania po zakoczeniu zimnej wojny
rwnie nie miao miejsca lub nie ma znaczenia. ,bowizuje tu nadrzdna zasada' zych uczynkw
dokonuj inni% nam mona zarzuci jedynie nieumylne bdy lub niedopatrzenie.
106
Spraw o pierwszorzdnym znaczeniu dla przyszoci jest to, e w mocarstwie dominujcym w wiecie
nawet najwiksze zbrodnie tak atwo wymazuje si z pamici. (ojny w .ndochinach s tego doskonaym
przykadem. $o caych latach brutalnych zniszcze znaczna cz ludnoci "tanw *jednoczonych
zacza sprzeciwia si tym wojnom ze wzgldu na pewne zasady. Jednak wrd wyksztaconych elit
podstaw obiekcji byy zwykle koszty i poraka prowadzonych dziaa. Jestemy w stanie przyzna, e
popenilimy pewne bdy w naszych generalnie chwalebnych dziaaniach, w szczeglnoci My <ai.
/dy -merykanie ze smutkiem, a nawet wstydem, powracaj pamici do wojny w (ietnamie, to myl
o takich horrorach, jak masakra w My <ai!, pisze Jean +ethke Elshtain, i jest to jedyny przykad z
(ietnamu w jej zaciekym potpieniu zbrodni popenionych przez innych. My <ai jest wygodnym
przykadem, poniewa win za t masakr mona zrzuci na niedouczonych onierzy starajcych si
przetrwa straszne warunki na polu walki w odrnieniu od na przykad operacji (heeler (allawa!, do
ktrej My <ai byo tylko drobnym przypisem, jednej z wielu akcji masowych mordw po ofensywie 0et,
zaplanowanych przez ludzi szanowanych, takich jak my a zatem nie musimy odczuwa adnego
wstydu!, ani nawet smutku! z powodu tych ogromnych zbrodni.1BE
Kuba zostaa wpisana na oficjaln list pastw terrorystycznych w 1EB) roku zaja miejsce .raku,
ktry zosta z niej wykrelony, aby "addam 1usajn mg kwalifikowa si do pomocy "tanw
*jednoczonych.
MIE6*K&-=,6,(K 0E==,=K*M . *M.-&- =EZ.MU' &.2-=-/U-
Warto przy|rze si innej midzynarodowej kampanii terrorystycznej majcej pokona skuteczny
sprzeciw!' wojnie z &ikaragu. 0en przypadek jest szczeglnie pouczajcy ze wzgldu na skal dziaa
terrorystycznych majcych na celu zmian reimu, rol obecnych wadz w (aszyngtonie w ich
przeprowadzaniu, a take sposb przedstawiania tych dziaa w czasie ich trwania oraz przeobraenia,
jakim z czasem ulego ich postrzeganie w kulturze intelektualnej. $rzypadek ten ma dodatkowe znaczenie,
107
ponewa jest cakowicie niekontrowersyjny w wietle orzecze najwyszych autorytetw
midzynarodowych% to znaczy jest niekontrowersyjny dla tych, ktrzy czuj si choby minimalnie zo
bowizani do przestrzegania praw czowieka i prawa midzynarodowego. Jest prosty sposb oszacowania
wielkoci tej kategorii' trzeba ustali, jak czsto mwi si, czy nawet wspomina, o tych elementarnych
sprawach w szacownych krgach na *achodzie, szczeglnie po 11 wrzenia, gdy ponownie ogoszono
wojn z terroryzmem!. 0ylko na podstawie tego wiczenia mona wycign pewne wnioski dotyczce
przyszoci, niestety niezbyt optymistyczne.
Atak na Nkaragu by jednym z najwikszych priorytetw w wojnie z terroryzmem rozpocztej po
objciu urzdu przez administracj =eagana w 1EB1 roku, ktrej celem by gwnie terroryzm
finansowany przez pastwo!. &ikaragua stanowia niezwykle grozny przypadek tej plagi, bo znajdowaa
si tak blisko domu' to rak na naszym kontynencie!, ktry otwarcie realizuje cele hitlerowskiej Mein
2ampf, stwierdzi w 2ongresie sekretarz stanu /eorge "hultz.1E#
Nkaragu uzbroi *wizek =adziecki, ktry zaoy tam elitarne schronisko dla terrorystw i
wywrotowcw, zaledwie dwa dni jazdy samochodem z 1arlingen w 0eksasie!, ostrzega prezydent to
sztylet wymierzony w serce 0eksasu!, by sparafrazowa znamienitego poprzednika. 0a druga 2uba
mogaby sta si zarzewiem rewolucji w caej okolicy, przede wszystkim w -meryce Laciskiej!, a
potem kto wie gdzieM &ikaraguascy komunici gro przeniesieniem swojej rewolucji do samych
"tanw *jednoczonych.! (krtce moemy zobaczy radzieckie bazy wojskowe pod nosem -meryki!,
co byoby strategiczn katastrof!. $omimo ogromnych przeciwnoci, z ktrymi si zmaga, prezydent
dzielnie oznajmi reporterom' &ie poddam si. $amitam czowieka o nazwisku (inston 4hurchill,
ktry powiedzia, &igdy si nie poddawaj. &igdy, nigdy, przenigdy. (ic si nie poddamy!.1E1
Reagan ogosi stan zagroenia kraju, poniewa polityka i dziaania rzdu &ikaragui stwarzaj
niezwyke i nadzwyczajne zagroenie dla bezpieczestwa narodowego i polityki zagranicznej "tanw
*jednoczonych!. 0umaczc bombardowanie <ibii w 1EB@
108
roku Reagan stwerdz, e wcieky pies 2adafi wysya bro i doradcw do &ikaragui, by
przenie swoj wojn do "tanw *jednoczonych!, co stanowi cz jego walki o usunicie -meryki
ze wiata!. "zczeglnie zowrogie byo nikaraguaskie haso rewolucji bez granic!, do ktrego
regularnie si odwoywano, chocia natychmiast zdemaskowano je jako oszustwo. Zrdem byo prze
mwienie przywdcy sandinistw 0omasa +orgego, w ktrym wyrazi on nadziej, e &ikaragua bdzie
si pomylnie rozwija i stanie si wzorem dla innych, ktrzy bd musieli pj wasn drog. 0e
sowa zostay przerobione przez reaganowskie +iuro 6yplomacji $ublicznej w plan podboju wiata i w tej
wersji wiernie przekazay je media.1E)
|eszcze bardze| nteresu|ca ni bazestwa politycznych przywdcw prbujcych ustanowi
nowe rekordy absurdu i oszustwa jest faktyczna tre dokumentu poddanego manipulacji przez
6epartament "tanu. $rawdopodobnie sowa +orgego rzeczywicie napeniy przeraeniem serca strategw
=eagana. =ozumieli oni doskonale, e prawdziwym zagroeniem jest pomylny rozwj, ktry moe
zarazi innych! i odnowi niebezpieczestwo zdawionego eksperymentu z demokracj i reform spo
eczn w /watemali, skutecznego sprzeciwu! 2uby i wielu innych tego rodzaju przypadkw,
sigajcych dni, w ktrych amerykaska rewolucja przerazia cara i Metternicha. 0o zagroenie trzeba
byo przedstawi w kategoriach agresji i terroru dla celw publicznej dyplomacji.
Idc tym ladem, sekretarz stanu "hultz ostrzega, e terroryzm to wojna ze zwykymi obywatelami!.
/dy wypowiada te sowa, amerykaskie samoloty bombardoway <ibi, zabijajc dziesitki zwykych
obywateli. +ombardowanie to byo pierwszym atakiem terrorystycznym w historii zaplanowanym na czas
najwyszej ogldalnoci w telewizji, dokadnie na moment, gdy wszystkie waniejsze stacje zaczynay
wieczorne wiadomoci, co byo sporym osigniciem technicznym, zwaywszy na trudnoci logistyczne.
"hultz ostrzega w szczeglnoci przed nikaraguaskim rakiem i owiadczy, e musimy go wyci!. .
to nie agodnymi rodkami' &egocjacje to eufemizm dla kapitulacji, jeeli nie pokae si siy przy stole
przetargowym!, perorowa "hultz, potpiajc tych, ktrzy opowiadaj si za utopijnymi,
legalistycznymi rodkami,
109
takm |ak zewntrzna mediacja, ,rganizacja &arodw *jednoczonych i Midzynarodowy 0rybuna
"prawiedliwoci, lekcewac element siy w tym rwnaniu!.1E;
Waszyngton mocno bokowa te utopijne rodki, poczwszy od stara prezydentw -meryki
Srodkowej podejmowanych na pocztku lat osiemdziesitych, by wynegocjowa pokj w regionie.
(aszyngton dalej wycina raka! przemoc, i jak mona si byo spodziewa, biorc pod uwag
dostpny mu arsena si i rodkw, z wielkim powodzeniem. 0homas (alker, wybitny historyk &ikaragui,
wskazuje, e po kilku latach terrorystyczna wojna (aszyngtonu odwrcia znaczcy wzrost gospodarczy i
postp spoeczny, ktry nastpi po obaleniu wspieranej przez U"- dyktatury "omozy, doprowadzajc
wysoce wraliw gospodark do katastrofy, tak e do czasu, gdy amerykaska administracja dopia
swego, &ikaragua osigna nie do pozazdroszczenia pozycj najbiedniejszego kraju na zachodniej
pkuli!. Jednym ze skadnikw tego triumfu, dodaje (alker, bya liczba ofiar miertelnych, ktr mona
by porwna do ),)? miliona ofiar w "tanach *jednoczonych, proporcjonalnie do wielkoci populacji.
Urzdnik 6epartamentu "tanu =eagana i historyk 0homas 4arothers zauwaa, e dla &ikaragui ta liczba
ofiar w stosunku do liczby mieszkacw bya znacznie wysza ni liczba -merykanw, ktrzy zginli
w czasie wojny secesyjnej i wszystkich wojnach LL weku cznie.!1E9
Znszczene Nkaragu byo zadaniem o niemaym znaczeniu. +ank Swiatowy i inne
midzynarodowe instytucje uznay na pocztku lat osiemdziesitych, e postp w tym kraju jest
niezwyky! i kadzie solidny fundament pod dugotrway spoecznogospodarczy rozwj! 3.nter
-merican 6eCelopment +ank5. ( sektorze opieki zdrowotnej &ikaragua osigna jeden z najbardziej
spektakularnych wskaznikw poprawy przeywalnoci niemowlt wrd krajw rozwijajcych si!
3U&.4EG, 1EB@5. *atem prawdziwy rak, ktrego obawiali si reaganici, by rzeczywicie grozny'
niezwyka! transformacja &ikaragui moga na skutek przerzutw przeksztaci si w rewolucj bez
granic! w tym sensie, jaki nadano sowom +orgego, aby uzyska efekt propagandowy. 6latego cakiem
logiczne, z punktu widzenia (aszyngtonu, byo zlikwidowanie wirusa!, zanim zarazi innych!, ktrych z
kolei trzeba zaszczepi! za pomoc terroru i represji.1E?
110
Podobne |ak Kuba Nkaragua ne odpowedzaa na atak terrorystyczny zamachami bombowymi
w "tanach *jednoczonych, prbami zabicia politycznych przywdcw ani innymi tego rodzaju
dziaaniami, ktre jak si nas solennie zapewnia, speniaj najwysze standardy, gdy s przeprowadzane
przez naszych liderw. &atomiast zwrcia si o pomoc do Midzynarodowego 0rybunau
"prawiedliwoci. Jej zespoowi prawnikw przewodzi wybitny profesor prawa z Uniwersytetu 1arCarda,
-bram 4hayes. ,czekujc, e "tany *jednoczone zastosuj si do orzeczenia 0rybunau, zesp ten
przygotowa bardzo wsk list zarzutw, ograniczon do aktw terrorystycznych, ktre praktycznie nie
wymagay adnych specjalnych dowodw, poniewa druga strona si do nich przyznawaa' chodzio
zwaszcza o zaminowanie nikaraguaskich portw.1E@
W 1986 roku Trybuna przychyli si do racji &ikaragui, odrzuci roszczenia rzdu "tanw
*jednoczonych i potpi (aszyngton za bezprawne uycie siy! innymi sowy, za midzynarodowy
terroryzm. (erdykt sdu wyszed poza wskie zarzuty &ikaragui. $otwierdzajc swoje wczeniejsze
stanowisko, 0rybuna orzek, e zakazane! s wszelkie interwencje, ktre polegaj na ingerencji w
suwerenne prawo wyboru systemu politycznego, gospodarczego, spoecznego i kulturalnego oraz w
ksztatowanie polityki!% interwencje s bezprawne, jeeli wykorzystuj metody przymusu w odniesieniu
do takich wyborw!. (yrok ten ma zastosowanie do wielu innych przypadkw. 0rybuna okreli te
wyraznie, czym jest pomoc humanitarna!, i uzna, e caa amerykaska pomoc dla contras ma cile
wojskowy charakter, a zatem jest nielegalna. 0rybuna stwierdzi rwnie, e wojna ekonomiczna
prowadzona przez "tany *jednoczone narusza obowizujce umowy midzynarodowe, a zatem jest
bezprawna.1EA
Orzeczene to ne przynoso praktycznie adnych dostrzegalnych efektw. =edaktorzy &ew Kork
0imesa! skrytykowali Midzynarodowy 0rybuna "prawiedliwoci, uznajc go za wrogie forum!, a
zatem bez znaczenia, podobnie jak ,&*. -utorytety prawne, znane z obrony porzdku wiatowego,
odrzuciy to orzeczenie na tej podstawie, e -meryka musi by wolna, aby broni wolnoci! 30homas
Granek5, a przecie bronia wolnoci, pustoszc &ikaragu i wiele innych krajw -meryki Srodkowej.
.nni
111
potpili 0rybuna za jego bliskie zwizki ze *wizkiem =adzieckim! 3=obert <eiken, (ashington
$ost!5 te zarzuty nie zasuguj nawet na obalenie. $zniejsza pomoc dla contras bya konsekwentnie
okrelana jako humanitarna!, co naruszao wyrazne orzeczenie 0rybunau. 2ongres natychmiast
zaaprobowa dodatkowe 1## milionw dolarw na eskalacj dziaa, ktre 0rybuna potpi jako
bezprawne uycie siy!. (aszyngton nadal mia za nic utopijne, legalistyczne rodki!, a w kocu
dopi swego, uywajc przemocy.
Mdzynarodowy 0rybuna "prawiedliwoci orzek te, e "tany *jednoczone powinny zapaci
odszkodowanie, a &ikaragua miaa wyceni straty pod midzynarodowym nadzorem. ,szacowano je na
1A1B miliardw dolarw. (ezwanie do wypacenia reparacji zostao oczywicie odrzucone jako
absurdalne, ale na wszelki wypadek "tany *jednoczone po odzyskaniu kontroli wywary wielk presj na
rzd nikaraguaski, by wycofa danie uznane przez 0rybuna.
Co cekawe, wanie 1A miliardw dolarw wypaci .rak ludziom i firmom w ramach odszkodowania
za najazd na 2uwejt. <iczba zabitych w czasie irackiej inwazji na 2uwejt bya podobnego rzdu wielkoci
co liczba zabitych w czasie amerykaskiej inwazji na $anam kilka miesicy wczeniej 3chodzi o setki
lub tysice, wedug rnych szacunkw5 jest to zaledwie uamek liczby ofiar miertelnych w &ikaragui i
moe ? procent zabitych w czasie wspieranej przez U"- izraelskiej inwazji na <iban w 1EB) roku.
,czywicie w takich przypadkach nie ma w ogle mowy o odszkodowaniu.
Innym stosownym porwnaniem, gdy chodzi o odszkodowanie, jest (ietnam. 0u postawy
rozcigaj si jak zwykle od gobi! do jastrzbi!. "krajne stanowisko po stronie gobi zaj pre
zydent 4arter, ktry zapewni -merykanw, e nic (ietnamowi nie jestemy duni i nie jestemy
zobowizani do udzielenia mu jakiejkolwiek pomocy, poniewa zniszczenia byy po obu stronach!. .nni
s zdania, e nie powinnimy by tak pobaliwi. $rzyjmujc umiarkowan pozycj ani gobia, ani
jastrzbia, prezydent +ush . owiadczy, e to by bolesny konflikt, ale 1anoi wie, e dzisiaj szukamy
tylko odpowiedzi, a nie odwetu za przeszo!. &ie moemy nigdy zapomnie zbrodni, jakie
(ietnamczycy po
112
penili wobec nas, ale moemy zacz pisa ostatni rozdzia wojny w (ietnamie!, jeeli oni
dostatecznie gorliwie podejd do kwestii zaginionych w akcji!, jedynej moralnej kwestii, ktra pozostaa
po inwazji, w ktrej zginy miliony ludzi, trzy kraje kompletnie zrujnowano, a nieznana liczba ludzi nadal
ginie od niewybuchw i umiera na skutek masowych atakw chemicznych w (ietnamie $oudniowym%
$nocnemu oszczdzono tego konkretnego horroru. "siedni artyku na pierwszej stronie &ew Kork
0imesa! mwi o tym, e Japonia znowu nie potrafia jednoznacznie! uzna swojej winy za agresj w
czasie wojny!.1EB
|ako e najezdzcy byli ofiarami, na (ietnamczykach spoczywa obowizek reparacji. 6latego zmuszono
(ietnam do spacania "tanom *jednoczonym ogromnego dugu zacignitego przez rzd w "ajgonie,
zainstalowany przez U"- w charakterze miejscowego wykonawcy amerykaskich dziaa wojennych w
.ndochinach, ktrych celem by gwnie (ietnam $oudniowy. Jednak 4linton wielkodusznie
opowiedzia si za tym, by (ietnamczycy mogli przeznaczy cz swojego dugu wobec "tanw
*jednoczonych na cele edukacyjne.1EE
Pan Cntona by wzorowany na programie z 1E#B roku, w ramach ktrego zwrcono 4hinom cz
odszkodowa, jakie byy zmuszone paci za bunt przeciwko cudzoziemskim panom 3powstanie
bokserw5. " i wczeniejsze precedensy. (yzwolenie 1aiti spod panowania Grancji w 1B#9 roku
zaszokowao cywilizowan opini publiczn, ktra obawiaa si, e wirus wyzwolenia moe si
rozprzestrzeni z tego pierwszego wolnego kraju wolnych ludzi!.)## * oczywistych wzgldw
niebezpieczestwo to byo szczeglnie powane w "tanach *jednoczonych, ktre jako pierwsze zaczy
izolowa ten przestpczy kraj, a zagodziy swoje stanowisko dopiero w 1B@) roku, gdy szukano miejsca
dla uwolnionych niewolnikw 3<iberia zostaa uznana w tym samym roku5. 2ar za zbrodni wyzwolenia
byo ogromne odszkodowanie, jakie 1aiti musiao zapaci Grancji w 1B)? roku, ktre gwarantowao fran
cusk dominacj i miao katastrofalne skutki dla spoeczestwa wyniszczonego przez Grancj w czasie
wojny wyzwoleczej w jej najbogatszej kolonii.)#1
P wieku przed tym, jak Grancja ukaraa 1aiti za skuteczny sprzeciw, Jerzy (aszyngton wyruszy w 1AAE
roku na podbj roz
113
wntej cywilizacji .rokezw. 4hcia wypleni ich z tego kraju!, jak pisa do <afayetteDa w dniu 9 lipca,
i rozszerzy amerykaskie granice na zachd, w kierunku Missisipi% podbj 2anady zosta powstrzymany
przez siy brytyjskie. +urzyciel miast!, jak nazywaa (aszyngtona tubylcza ludno, wypeni swoj
misj z powodzeniem. $oinformowano wtedy .rokezw, e musz zapaci odszkodowanie za
zdradziecki opr wobec swoich wyzwolicieli. .nny 4linton, wczesny gubernator &owego Jorku,
powiadomi pokonane plemiona, e zwaywszy na straty, jakie ponielimy, dugi, jakie zacignlimy,
oraz na nasz wczeniejsz przyjaz, uzasadnione jest, ebycie przekazali nam swoje ziemie, ktre po
mog nam naprawi i spaci to, co wyej wymienione!. &ie majc praktycznie wyboru, .rokezi
scedowali swoje terytorium tylko po to, eby si przekona, e stan &owy Jork natychmiast zacz
narusza swoje solenne zobowizania i zakazy zawarte w -rtykuach 2onfederacji i wkrtce zagarn
wikszo tego, co pozostao, posuwajc si do grzb, oszustw i podstpw. Mody amerykaski
onierz pisa potem w licie do domu' &aprawd czuj si winny, podpalajc szaasy, ktre byy
6omami $okoju, zanim nadeszlimy my, burzyciele, siejcy wszdzie spustoszenie!% jednak by moe w
susznej sprawie' &a pozr nasz misj jest tu zniszczenie, ale czy nie moe si okaza, e my,
grabiecy, bezwiednie zasiewamy ziarno przyszego .mperiumM!)#)
Po odrzucenu przez Stany Z|ednoczone nakazw Midzynarodowego 0rybunau
"prawiedliwoci &ikaragua nadal wyrzekajc si agresywnego odwetu, a nawet grozby terroru przed
stawia swoj spraw w =adzie +ezpieczestwa ,&*, ktra podtrzymaa orzeczenie sdu i wezwaa
wszystkie pastwa do przestrzegania prawa midzynarodowego. "tany *jednoczone zawetoway t
rezolucj. (tedy &ikaragua zwrcia si do *gromadzenia ,glnego ,&*, ktre uchwalio podobn
rezolucj% sprzeciwiy si jej tylko "tany *jednoczone, .zrael i "alwador. =ok pzniej *gromadzenie
,glne uchwalio kolejn rezolucj w tej sprawie, a tym razem sprzeciw zgosiy jedynie "tany
*jednoczone i .zrael. , wydarzeniach tych niewiele si mwio w mediach i caa sprawa znikna z
historii.
W odpowedz na orzeczena Mdzynarodowego 0rybunau "prawiedliwoci i zalecenia =ady
+ezpieczestwa (aszyngton na
114
s dziaania terrorystyczne i wyda swoim siom oficjalne rozkazy, by uderza w mikkie cele! i unika
nikaraguaskiej armii.)#; =zecznik 6epartamentu "tanu 4harles =edman potwierdzi i uzasadni ten nowy
i bardziej skrajny program dziaa terrorystycznych, wydajc owiadczenie, ktrym mogoby si
pochlubi Ministerstwo $rawdy ,rwella!, skomentowaa organizacja -mericas (atch, dodajc, e
prezentowana przez =edmana koncepcja uprawnionego celu! mogaby uzasadni ataki terrorystyczne na
kibuce w .zraelu lub na amerykaskie cele cywilne.
Mchae Knsey, redaktor &ew =epublic!, skrytykowa organizacje praw czowieka za zbyt
emocjonalny stosunek do uzasadnie 6epartamentu "tanu dla terrorystycznych uderze w mikkie cele!.
$owinnimy przyj, radzi 2insley, sensown strategi 7ktra przejdzie8 test polegajcy na analizie
kosztw i korzyci!, analizie iloci przelanej krwi i nieszcz, do ktrych dojdzie, oraz
prawdopodobiestwa, e w efekcie powstanie demokracja! demokracja! w rozumieniu amerykaskich
elit, a jest to interpretacja do dobrze zilustrowana w tym regionie. 2insley uzna za rzecz oczywist, e
elity te maj prawo prowadzi tak analiz i kontynuowa przedsiwzicie, jeeli przejdzie ich testy.)#9
I rzeczywcie przeszo ich testy. ( 1EE# roku, z pistoletem przy gowie 7co8 byo jasne dla wielu
bezstronnych obserwatorw! 3(alker5, &ikaraguaczycy ulegli i zagosowali, by odda kraj w rce
kandydata popieranego przez "tany *jednoczone. -merykaskie elity witoway swj triumf urzeczone
now romantyczn epok!. 2omentatorzy reprezentujcy ca szanowan opini publiczn z
entuzjazmem opiewali sukces metod, ktre przyjto, aby zrujnowa gospodark i prowadzi dug i
mierteln wojn przy pomocy porednikw a do czasu, gdy wyczerpani mieszkacy sami obal
niechciany rzd!, przy minimalnych! kosztach dla nas% metod, ktre pozostawiy ofiarom tej wojny
zburzone mosty, uszkodzone elektrownie i zniszczone farmy!, dajc w ten sposb amerykaskiemu
kandydatowi zwyciski program! koniec z ubstwem mieszkacw &ikaragui! 30ime!5. Jestemy
zjednoczeni w radoci! z tego wyniku i dumni ze zwycistwa amerykaskiej fairplay!, gosiy
nagwki w &ew Kork 0imesie!.
115
Ofc|ana stratega uderzana w mikkie cele! opieraa si na tym, e "tany *jednoczone
kontroloway niebo nad &ikaragu i udostpniay wyrafinowane rodki cznoci siom terrorystycznym
atakujcym z amerykaskich baz w 1ondurasie. -dministracja =eagana prbowaa uy metody
sprawdzonej przez dyrektora 4.- -lena 6ullesa w /watemali i rekomendowanej w przypadku 2uby'
trzeba wywrze nacisk na sojusznikw, by odrzucili proby o pomoc wojskow, tak by &ikaragua
zwrcia si o pomoc do =osjan i by mona j byo potem przedstawi jako mack finansowanego przez
2reml spisku, majcego nas zniszczy. Jednak rzd &ikaragui nie da si na to nabra. 6latego re
aganowska propaganda musiaa fabrykowa sensacyjne opowieci o radzieckich M./ach, ktre
stacjonuj w nikaraguaskich bazach i zagraaj "tanom *jednoczonym. 0o nie jest zaskakujce% mona
oczekiwa, e systemy ogromnej wadzy bd ucieka si do kamstw i oszustw. +ardziej pouczajce s
reakcje, jakie to wywoao. Jastrzbie! zaday zbombardowania &ikaragui, co miao by kar za t
now zbrodni. /obie! skaniay si do wikszej ostronoci, kwestionoway wiarygodno
doniesie, lecz dodaway, e gdyby byy one prawdziwe, to musielibymy zbombardowa &ikaragu,
poniewa samoloty te byyby zdolne wystpi przeciwko "tanom *jednoczonym! 3senator $aul
0songas5. +ezpieczestwo "tanw *jednoczonych byoby zagroone, gdyby &ikaragua otrzymaa kilka
wysuonych M./w z lat pidziesitych do obrony swojego obszaru powietrznego. &atomiast nie byo
adnego zagroenia dla bezpieczestwa &ikaragui, gdy siy wspierane przez U"- atakoway bezbronne
cele cywilne, kierujc si wskazwkami z amerykaskich samolotw kontrolujcych obszar powietrzny
tego kraju. 0o kolejny przykad logicznej nielogicznoci!.
To, e &ikaragua mogaby mie prawo do obrony wasnego obszaru powietrznego przed cigymi
atakami terrorystycznymi ze strony "tanw *jednoczonych jest niemal nie do pomylenia. Myl ta
praktycznie nigdy nie zostaa wypowiedziana co jest zreszt rozsdne, wziwszy pod uwag zasad, e
dziaania U"- s z definicji obronne, zatem kada reakcja na nie stanowi agresj, podobnie jak byo w
przypadku wewntrznej agresji! w (ietnamie $oudniowym, kiedy (ietnamczycy napadli! na
ameryka
116
skch obrocw od wewntrz!, w retoryce liberaw 2ennedyDego.
Po przywrceniu demokracji w waszyngtoskim stylu i stosownych praktyk w gospodarce kraj popad w
jeszcze wiksz polityczn i spoecznogospodarcz ruin, ale przesta przyciga uwag w "tanach
*jednoczonych. 6ziesi lat po odzyskaniu kontroli przez "tany *jednoczone poowa aktywnej
ekonomicznie ludnoci wyjechaa z kraju, czsto najodwaniejsi, najzdolniejsi, najbardziej
zdeterminowani!, albo legalnie, albo w charakterze nielegalnej, wdrownej siy roboczej. $rzysyane przez
nich pienidze, a szacuje si, e jest to okoo B## milionw dolarw rocznie, s tym, co jeszcze chroni
przed niekontrolowanym wybuchem spoecznym!, informuje czasopismo badawcze Uniwersytetu Jezuic
kiego. "zacuje si rwnie, e produkt krajowy brutto &ikaragui musiaby wzrasta o ? procent rocznie
przez nastpne pidziesit lat, aby wrci do poziomu produkcji z 1EAB roku, zanim nasze historyczne
zacofanie gospodarcze osigno skrajne rozmiary na skutek finansowanej przez U"- wojny majcej
zdawi rewolucj!, na skutek rujnujcego wpywu pzniejszej gobalizacji! oraz na skutek ogromnej
korupcji! wspieranych przez U"- rzdw po 1EE# roku. 0en numer czasopisma pojawi si akurat wtedy,
gdy "tany *jednoczone stay si celem pierwszego midzynarodowego zamachu terrorystycznego na
swojej ziemi.)#?
Inn uderzajc ilustracj dominujcych postaw wobec terroryzmu jest ostrzeenie, jakie urzdnicy
administracji +usha wystosowali dwa miesice pzniej, e &ikaragua zostanie ukarana, jeeli w
listopadowych wyborach w )##) roku zwyciy G"<& 7"andinowski Gront (yzwolenia &arodowego
przyp. tum.8, sia polityczna, ktra omielia si stawi opr amerykaskim atakom, a zatem nie
podziela wartoci wyznawanych przez spoeczno wiatow!. (aszyngton nie moe zapomnie, e
&ikaragua staa si schronieniem dla agresywnych politycznych ekstremistw! w latach osiemdziesitych.
Jest w tym troch prawdy Managua rzeczywicie staa si schronieniem dla politycznych przywdcw
socjaldemokracji, poetw i pisarzy, znaczcych postaci ycia religijnego, obrocw praw czowieka oraz
innych ludzi uciekajcych przed szwadronami mierci i oficjalnymi siami bezpieczestwa pastw
terrorystycznych zainstalowanych i wspiera
117
nych przez Waszyngton, podobne |ak Pary sta si schronieniem przed faszyzmem i
stalinizmem w latach trzydziestych. 4odziennie przypomina nam o tym 7schronieniu8 ciga obecno
niektrych czonkw kierownictwa G"<&... ktrzy dopuszczali si tych nikczemnoci!, ostrzega
nikaraguaskich wyborcw 6epartament "tanu. *waywszy na ich przesze dokonania, dlaczego
mielibymy wierzy ich twierdzeniom, e si zmieniliM... Jestemy pewni, e &ikaraguaczycy
przemyl charakter i histori tych kandydatw i dokonaj mdrego wyboru!.)#@
Nkaraguaczycy praktycznie nie potrzebowali tych ostrzee. 6ziki swojej historii wiedzieli, e
gdyby zle si zachowali i wybrali niewaciwy rzd, jak to uczynili w wyborach w 1EB9 roku, ktrych
"tany *jednoczone nie uznay, poniewa nie mogy kontrolowa ich wyniku 3i dlatego wybory te zostay
wymazane z historii5,)#A to &ikaragua zostanie ponownie uznana za pastwo wspierajce terroryzm, co
pocignie za sob wcale niebagatelne kary.
Cytu|c cyniczne ostrzeenia (aszyngtonu, redaktorzy EnCio! zauwayli' 0o pewne, e ci, ktrzy
signli po bro wtedy, gdy 7amerykaski8 terroryzm pastwowy zabija, torturowa, powodowa
zniknicia ludzi i ogranicza przestrze polityczn, bd teraz przemianowani na terrorystw!.
&iewyobraalna i wyjtkowa tragedia z 11 wrzenia z pewnoci moga sprawi wraenie, e to koniec
wiata... w zaatakowanym kraju!, pisali. <ecz &ikaragua dowiadcza koca wiata niemal codziennie
7po8 spustoszeniach, jakie amerykaski rzd wielokrotnie sprowadza na ten kraj i nard!. ,kruciestwa z
11 wrzenia mona potpi jako armagedon!, lecz &ikaraguaczycy pamitaj, e ich kraj przeywa
swj armagedon w koszmarnie zwolnionym tempie 7poddany amerykaskim atakom8, a teraz jest
pogrony w jego fatalnych nastpstwach!, gdy zosta sprowadzony do pozycji drugiego najbiedniejszego
kraju na zachodniej pkuli 3za 1aiti5, rywalizujc z /watemal o to wyrnienie, i pobi
prawdopodobnie wiatowy rekord koncentracji majtku.)#B
Wrd zwycizcw wszystko to zostao w klasyczny sposb wymazane z pamici. &ikaragu i "alwador
pamita si jako historie wzgldnego sukcesu wanie takiego sukcesu, jakiego brakuje nam na +liskim
(schodzie!, co mona naprawi, przeprowadzajc now krucjat na rzecz demokratyzacji!.)#E 0rudno
znalez
118
choby jedno zdanie w komentarzach gwnego nurtu, ktre sugerowaoby, e midzynarodowy
terroryzm obciajcy konto urzdnikw obecnej administracji +usha ma jaki zwizek z wojn z
terroryzmem! wypowiedzian przez nich ponownie 11 wrzenia. (rd czoowych postaci tej
wznowionej wojny jest John &egroponte, szef amerykaskiej ambasady w 1ondurasie, ktry by gwn
baz wypadow do atakw terrorystycznych w &ikaragui. &egropontego zasuenie wybrano, by w ,&*
kierowa dyplomatyczn czci obecnej fazy wojny z terroryzmem. Militarn czci kieruje 6onald
=umsfeld, ktry by specjalnym wysannikiem =eagana na +liskim (schodzie w okresie, gdy panowa
tam najwikszy terror, i ktrego zadaniem byo nawizanie cilejszych relacji z "addamem 1usajnem.
(ojn z terroryzmem! w -meryce Srodkowej nadzorowa Elliott -brams. $o przyznaniu si do
zarzuconych mu czynw w aferze .rancontras -brams zosta uaskawiony w (igili +oego &arodzenia
1EE) roku przez prezydenta +usha ., a +ush .. manowa go dyrektorem +iura ds. +liskiego (schodu i
-fryki $nocnej w =adzie +ezpieczestwa &arodowego,... jest to wysza funkcja kierownicza
7polegajca na8 nadzorowaniu stosunkw arabskoizraelskich oraz amerykaskich dziaa na rzecz
pokoju w tym niespokojnym regionie!)1# to zdanie w wietle faktw brzmi jak z ,rwella. 6o -bramsa
doczy ,tto =eich, oskarony o prowadzenie nielegalnej, tajnej kampanii propagandowej przeciwko
&ikaragui% w administracji +usha .. Rech zosta tymczasowym asystentem sekretarza stanu do spraw
-meryki Laciskiej, a nastpnie desygnowano go na specjalnego wysannika do spraw caej zachodniej
pkuli. ( miejsce =eicha stanowisko asystenta sekretarza stanu obj =oger &oriega, ktry suy w
6epartamencie "tanu za czasw administracji =eagana i pomaga ksztatowa zaciekle
antykomunistyczn polityk wobec -meryki Laciskiej!, czyli, w wolnym tumaczeniu, operacje
terrorystyczne.)11
Sekretarz stanu Powe, przedstawany teraz |ako umarkowany przedstawce
obecne| admnstrac|, suy w latach osiemdziesitych jako doradca ds. bezpieczestwa
narodowego w ostatniej fazie terroru, okruciestw i podwaania dyplomacji w -meryce Srodkowej oraz
wsparcia dla reimu apartheidu w -fryce $oudniowej. Jego poprzednik, John $oinde>ter, odpowiada za
prze
119
stpcze dziaania ujawnione w aferze .rancontras i w 1EE# roku zosta skazany na podstawie piciu
zarzutw o cikie przestpstwa 3wyrok ten zosta uniewaniony gwnie ze wzgldw formalnych5.
+ush .. manowa go dyrektorem prowadzonego przez $entagon programu 0otalnego =ozpoznania
.nformacyjnego 30otal .nformation -wareness5, ktry sprawi, jak zauwaa -4<U 7-merykaska Unia
"wobd ,bywatelskich przyp. tum.8, e kady -merykanin od farmera z &ebraski po bankiera z
(all "treet znajdzie si pod wirtualn lup wszechpotnego aparatu bezpieczestwa narodowego!.)1)
=eszta tej listy jest w wikszoci podobna.
Nkaraguaczycy mieli szczcie w pierwszej fazie wojny z terroryzmem!. $rzynajmniej mieli armi,
ktra moga ich broni przed sponsorowanym przez inne pastwo terroryzmem. ( ssiednich krajach
terrorystami byli funkcjonariusze aparatu bezpieczestwa. ( poowie lat osiemdziesitych, gdy
okruciestwa osigny szczytowe nasilenie, "alwador sta si gwnym odbiorc amerykaskiej
pomocy i szkole wojskowych 3nie liczc .zraela i Egiptu5. 2ongres narzuci warunki dotyczce praw
czowieka na pomoc dla /watemali, co zmusio reaganowcw do skorzystania z usug midzynarodowej
siatki terrorystycznej obejmujcej argentyskich neonazistw 3do czasu, gdy ich obalono we wasnym
kraju5, .zrael, 0ajwan oraz innych dowiadczonych w zwalczaniu terroryzmu!. Udrczenie i
wyniszczenie ludnoci cywilnej byo w konsekwencji znacznie wiksze.
Redaktorzy EnCio! dodaj, e w grudniu 1EBE roku rzd /eorgeDa +usha seniora przeprowadzi
inwazj na $anam, operacj wojskow, w czasie ktrej bombardowano obszary cywilne i zabito tysice
$anamczykw tylko po to, by wyposzy jednego czowieka, Manuela &orieg. 4zy nie by to terroryzm
pastwowyM!)1; "uszne pytanie, chocia uywa si znacznie mocniejszych sw, gdy sprawcy takich
dziaa nie maj dostatecznej wadzy, by mogli sami pisa histori.
Cho takie zbrodnie rutynowo znikaj! z pamici zwycizcw, ofiary o nich nie zapominaj.
$anamczycy take gdy potpiali ataki z 11 wrzenia, pamitali o mierci prawdopodobnie tysicy nie
szcznikw podczas operacji Just 4ause! 3"uszna "prawa!5, majcej na celu uprowadzenie
nieposusznego zbira, ktrego na
120
Forydze skazano na kar doywotniego wizienia za zbrodnie popenione w wikszoci wtedy,
gdy by opacany przez 4.-. $ewien dziennikarz zauway' Jak bardzo podobne 7s ofiary z 11
wrzenia8 do tych chopcw i dziewczt... do tych niewinnych matek, dziadkw i drobnych staro winek...
7gdy8 terroryzm nazwano suszn spraw, a terroryst wyzwolicielem!.)19
By moe takie wspomnienia mog w czci wyjani niezwykle niski poziom midzynarodowego
poparcia dla amerykaskich bombardowa -fganistanu. ( -meryce Laciskiej, ktra najduej
dowiadczaa przemocy "tanw *jednoczonych, poparcie byo najmniejsze, prawie niedostrzegalne.
Mieszkacom -meryki Laciskiej nie trzeba o pewnych sprawach przypomina, bo jak stwierdzi 4arlos
"alinas, byy dyrektor ds. relacji z rzdami w -mnesty .nternational, oni wiedz lepiej ni zapewne
wikszo ludzi, e rzd "tanw *jednoczonych jest jednym z najwikszych sponsorw
terroryzmu!.)1?
Latwo jest odrzuci opini wiata jako gos bez znaczenia! przesycony paranoicznym
antyamerykanizmem!, atwo, ale moe niezbyt mdrze.
121
Rozdza ?
Irack cznik
Po omiu latach bardziej reakcyjne skrzydo administracji =eagana i +usha . odzyskao wadz w
kontestowanych wyborach w )### roku. Jego przedstawiciele uznali, e zamach z 11 wrzenia daje im
moliwo jeszcze intensywniejszych dziaa na rzecz dawnych celw, cile wedug scenariusza z
poprzedniej kadencji.
SCENARIUSZ MIE6*K&-=,6,(K
Da George'a Busha modszego specjalici $= i autorzy przemwie stworzyli wizerunek prostego
czowieka, ktry ma bezporednie poczenie z niebem, ufa swoim instynktom!, gdy dzielnie kroczy do
przodu, aby oczyci wiat ze zoczycw!, kierujc si swoimi wizjami! i marzeniami! jest to
karykatura antycznych eposw i bajek dla dzieci, z domieszk westernu. *a pierwszym razem wizerunek
stworzony dla przywdcy niewiele si rni, a retoryka bya nie mniej arliwa' wszystkie pastwa
musz si zjednoczy w walce z nikczemn plag terroryzmu! 3=eagan5, a zwaszcza z
midzynarodowym terroryzmem wspomaganym przez pastwa, zaraz rozsiewan przez
zdeprawowanych wrogw cywilizacji!, ktra stanowi powrt do barbarzystwa w dzisiejszej epoce!
3/eorge "hultz5.)1@
123
Natychmast pownny s pojawi istotne pytania' co stanowi terroryzmM czym rni si on od
agresji i oporuM. ,bowizujce odpowiedzi wiele wyjaniaj, lecz pytania te nigdy nie stay si przed
miotem publicznej dyskusji. $rzyjto wygodn definicj' terroryzmem jest to, co nasi przywdcy uznaj
za terroryzm. 2ropka. 0a praktyka trwa nadal po wznowieniu wojny z terroryzmem.)1A
W atach osemdzestych dwoma gwnymi ogniskami wojny z terroryzmem! byy -meryka
Srodkowa oraz region bliskowschodniordziemnomorski. ( -meryce Srodkowej, jak pisaem
wczeniej, wojna z terroryzmem natychmiast przeobrazia si w barbarzysk wojn terrorystyczn,
uznan za wielki sukces i wymazan z historii. &a +liskim (schodzie, jak zobaczymy, dowdcy z
(aszyngtonu i ich miejscowi wsplnicy take odpowiadali za zbrodnie daleko przewyszajce wszystko,
co zarzucano ich oficjalnym wrogom. 0e fakty s szczeglnie godne uwagi, poniewa pojedyncze akty
terroru, przeciwko ktrym wystpowali, zostay wyolbrzymione przez ich systemy propagandowe do
takich rozmiarw, e w poowie lat osiemdziesitych byy gwnymi wiadomociami roku. *aiste
imponujce osignicie.
W nnym me|scu wiata w czasach =eagana na poudniowoafrykaskim sojuszniku (aszyngtonu
spoczywaa gwna odpowiedzialno za ponad 1,? miliona ofiar miertelnych oraz zniszczenia na sum
@# miliardw dolarw w niedawno wyzwolonych portugalskich koloniach -ngoli i Mozambiku. (edug
szacunkw U&.4EGu liczba ofiar miertelnych wrd niemowlt i maych dzieci w tych dwch krajach
wynosia od 1?# tysicy do B?# tysicy tylko w 1EBB roku% w ten sposb odwrcony zosta trend z
pierwszych lat po uzyskaniu niepodlegoci, gwnie w wyniku zastosowania broni masowego
terroryzmu!. . to wszystko, nie liczc dziaa =epubliki $oudniowej -fryki w jej wasnych granicach,
gdzie bronia cywilizacji przed atakami -frykaskiego 2ongresu &arodowego &elsona Mandeli, jednej z
bardziej znanych grup terrorystycznych! wedug raportu $entagonu z 1EBB roku. 0ymczasem reaganowcy
uchylili si od sankcji wobec =$-, zwikszyli obroty handlowe z tym krajem i zapewnili mu cenne
wsparcie dyplomatyczne.)1B
|edno z przedswzi obecnie rzdzcej ekipy zyskao duy rozgos' sukces 4.- i jej
wsppracownikw w latach osiemdzie
124
stych w rekrutacji radykalnych islamistw i zorganizowaniu ich w si wojskow i terrorystyczn.
(edug *bigniewa +rzeziskiego, doradcy do spraw bezpieczestwa narodowego w administracji 4artera,
chodzio o wcignicie =osjan w afgask puapk!, pocztkowo poprzez tajne operacje, ktre
popchnyby ich do inwazji na -fganistan. (edug bardzo dobrze zorientowanego analityka, =aymonda
/arthoffa, reakcja 4artera i +rzeziskiego na pzniejsz inwazj bya oparta na cakowicie bdnej
interpretacji rosyjskiej decyzji o interwencji. =osjanie podjli t decyzj niechtnie, a przywiecay im
ograniczone, obronne cele, co obecnie zostao jednoznacznie ustalone na podstawie radzieckich
archiww!, pisze /arthoff. 6la reaganowcw, ktrzy objli urzd rok pzniej, jedynym celem!, cignie
/arthoff, byo wykrwawienie i napitnowanie "owietw w midzynarodowej opinii publicznej!.
+ezporednim skutkiem bya wojna, ktra spustoszya -fganistan, a przyniosa jeszcze gorsze skutki, gdy
=osjanie si wycofali, a wadz przejli dihadyci =eagana. 6ugofalowym skutkiem byy dwie dekady
terroru i wojny domowej. ( latach osiemdziesitych istniao zagroenie, e dojdzie do czego jeszcze
gorszego, gdy wspierane przez 4.- wypady afgaskich partyzantw i sabotaystw na terytorium
sowieckie niemal sprowokoway wielk wojn radzieckopakistask, jeeli nie radziecko
amerykask!, co miaoby nieprzewidywalne konsekwencje.)1E
Po wycofanu s =osjan organizacje terrorystyczne zwerbowane, uzbrojone i wyszkolone przez "tany
*jednoczone oraz ich sojusznikw 3wrd nich -l2aida i podobni dihadyci5 skieroway swoj uwag
gdzie indziej zaogniy konflikt indyjskopakistaski bezprecedensow ofensyw terrorystyczn w
.ndiach w marcu 1EE; roku! i wielokrotnie spychay cay region na krawdz wojny nuklearnej w
pzniejszych atach, gdy konflikt si rozprzestrzenia. Miesic wczeniej powizanym grupom niemal
udao si wysadzi budynek (orld 0rade 4enter dziki zastosowaniu metod wyoonych w
podrcznikach 4.-!. Ustalono, e zamach zaplanowali zwolennicy szejka ,mara -bdela =ahmana,
ktremu 4.- pomoga wjecha do "tanw *jednoczonych i zapewniaa ochron na terenie kraju.))#
.nnych konsekwencji na caym wiecie nie trzeba przypomina.
125
Przyna|mne| czciowo znane jest te dugotrwae wsparcie dla "addama 1usajna, jakiego udzielaa
mu obecnie rzdzca ekipa, czsto tumaczone obsesj na punkcie .ranu. $olityki tej nie zmieniono po
kapitulacji .ranu w wojnie irackoiraskiej ze wzgldu na nasz obowizek wspierania amerykaskich
eksporterw!, wyjania 6epartament "tanu na pocztku lat dziewidziesitych dodajc zwyczajowe
frazesy o tym, jak pomoc dla "addama wzmocni przestrzeganie praw czowieka, stabilno w regionie i
pokj. ( pazdzierniku 1EBE roku, na dugo po zakoczeniu wojny z .ranem i ponad rok po zagazowaniu
2urdw przez "addama, prezydent +ush . wyda dyrektyw w sprawie bezpieczestwa narodowego, w
ktrej stwierdza, e normalne stosunki midzy "tanami *jednoczonymi a .rakiem bd suy naszym
dugoterminowym interesom i sprzyja stabilizacji zarwno w rejonie *atoki $erskiej, jak i na +liskim
(schodzie!. (krtce potem, przy okazji inwazji na $anam, znis zakaz poyczek dla .raku.
Stany Z|ednoczone zaoferoway .rakowi dostawy dotowanej ywnoci, ktrej reim "addama
bardzo potrzebowa po zniszczeniu kurdyjskich upraw, a take zaawansowane technologie i czynniki
biologiczne, dajce si przystosowa do produkcji broni masowego raenia. 4iepy klimat tych relacji da
si zauway, gdy delegacja senatorw pod przywdztwem lidera wikszoci i przyszego
republikaskiego kandydata na prezydenta, +oba 6oleDa, odwiedzia "addama w kwietniu 1EE# roku.
"enatorowie przekazali pozdrowienia od prezydenta +usha i zapewnili "addama, e rzd "tanw
*jednoczonych nie robi mu adnych problemw, tworzy je tylko arogancka i rozpieszczona prasa!.
"enator -lan "impson radzi "addamowi, eby zaprosi dziennikarzy, aby sami si przekonali!, i w ten
sposb sprostowa ich bdne wyobraenia. 6ole zapewni "addama, e komentator Koice of -merica!,
ktry go krytykowa, zosta zwolniony.))1
Saddam ne by jedynym potworem, ktry zdoby uznanie obecnie rzdzcej ekipy. (rd innych
byli Gerdinand Marcos, +aby 6oc! 6uCalier i &icolae 4eaucescu% wszyscy zostali obaleni od wewntrz,
mimo silnego poparcia "tanw *jednoczonych trwajcego do chwili, gdy ich los by przesdzony. 6o
innych ulubiecw zalicza si prezydent .ndonezji "uharto, rywalizujcy w barbarzystwie z
"addamem. $ierwsz gow pastwa, ktr uhono
126
rowano wzyt w +iaym 6omu po objciu urzdu przez +usha starszego by Mobutu "ese "eko z
*airu, nastpny wysokiej rangi zabjca, oprawca i grabieca. 6yktatorzy z 2orei $oudniowej rwnie
cieszyli si mocnym poparciem (aszyngtonu do czasu, gdy wojskowe rzdy wspierane przez U"-
zostay ostatecznie obalone w 1EBA roku przez powszechny ruch spoeczny. &awet pomniejsi kryminalici
mogli by pewni ciepego przyjcia, jeeli tylko speniali swoje zadanie. "ekretarz stanu "hultz by tak za
chwycony Manuelem &orieg, e polecia do $anamy, aby mu pogratulowa, gdy ten wygra wybory
dziki faszerstwom i przemocy, i wychwala tego gangstera za zainicjowanie procesu demokratyzacji!.
$zniej &orieg przesta by przydatny w wojnie contras i w innych przedsiwziciach, i przesunito go
do kategorii zych! cho podobnie jak "addam najcisze zbrodnie mia ju za sob. &astpnie sta si
celem inwazji i zosta uprowadzony z -mbasady (atykanu w operacji "uszna "prawa!,
0 ktrej skutkach ju wspominaem.)))
Nektrzy z tych wadcw z pewnoci dorwnywali "addamowi w wewntrznym terrorze. 4eaucescu
stanowi pouczajcy przypadek. $od jego rzdami ludzie yli w strachu przed budzcymi groz siami
bezpieczestwa, znanymi z bezwzgldnoci
1 barbarzystwa. 0ydzie po jego obaleniu w niespodziewanej powszechnej rewolcie w grudniu 1EBE
roku (ashington $ost! opisywa, jak 4eauc,escu zniszczy gospodarcz, intelektualn i artystyczn
tkank =umunii!, w koszmarny sposb naruszajc prawa czowieka!.
Prezydent Bush .. mwi prawd, gdy w stylu 2ennedyDego! przemawia na $lacu (yzwolenia w
+ukareszcie i sawi nard, ktry zaledwie dwanacie lat temu obali okrutnego tyrana, &icolae
4eaucescu!. +y to wzruszajcy moment' "tojc w ulewnym deszczu, w czarnym paszczu i z odkryt
gow, +ush rzek' (y znacie rnic midzy dobrem a zem, bo widzielicie oblicze za. &ard
rumuski rozumie, e agresywnych dyktatorw nie mona uagodzi ani zignorowa. 0rzeba si im
zawsze przeciwstawiaI!.));
Prezydent |ego webcee ne wspomne o tym, w |ak sposb jego ojciec i bezporedni
wsppracownicy honorowali zalecenie, e okrutnym tyranom, takim jak 4eaugescu, trzeba si
127
zawsze przecwstawa!. ,dpowiedz okazuje si znajoma' udzielajc im wsparcia. 2onfrontujemy
si z obliczem za!, wycigajc do niego przyjazn do przynajmniej gdy moemy co na tym
zyska. (anie cytowany artyku z (ashington $ost!, ktry ukaza si zaraz po rumuskiej rewolucji,
susznie stwierdza' Mio, e prezydent +ush 7.8 zaproponowa nawizanie stosunkw dyplo
matycznych z popiesznie zorganizowan =ad ,calenia &arodowego 7=umunii8, ale nie rozgrzesza to
*achodu z tego, e pomaga utrzyma tego tyrana w ostatnich latach! stwierdzenie to najwyrazniej
podzielio los innych niedopuszczalnych spostrzee na temat realnego wiata.
W 1983 roku wceprezydent Bush wyraz swj podziw dla politycznego i gospodarczego
postpu, jaki dokona si dziki 4eaucescu, oraz dla jego szacunku dla praw czowieka!. 6wa lata
pzniej ambasador =eagana musia ustpi ze stanowiska, gdy (aszyngton mia zastrzeenia do jego
troski o prawa czowieka. (krtce potem sekretarz stanu "hultz chwali =umuni jako kraj dobrych
komunistw!, nagradzajc 4eaucescu wizyt i przywilejami gospodarczymi. 0ak toczyy si sprawy a
do chwili, gdy tyran zosta obalony przez samych =umunw podobnie jak w przypadku innych
zabjcw i oprawcw w otoczeniu =eagana i +usha.
Gdy tyko uubony dobry komunista! zosta wyeliminowany, (aszyngton owiadczy, e =umunia
zdja z siebie okropny ciar!% jednoczenie znis zakaz poyczek dla "addama 1usajna, aby
zwikszy amerykaski eksport i ustawi nas w lepszej pozycji do rozmw z .rakiem na temat
przestrzegania praw czowieka w tym kraju!, wyjania z powag 6epartament "tanu.))9
|ak zawsze amerykaskie wadze potrafi sobie miao przypisa zasugi za obalenie tyranw,
ktrych wspieray do samego koca. "addam 1usajn doczy do panteonu przegranych brutalnych
dyktatorw! obalonych przez "tany *jednoczone, ogosi z dum 6onald =umsfeld i wliczy do tego
panteonu rwnie 4eaucescu. ( tym samym dniu, w ktrym =umsfeld wygosi to owiadczenie, $aul
(olfowitz wyjani, e jego mio do demokracji dojrzewaa w formatywnych latach w administracji
=eagana, gdy by gwn osob do spraw azjatyckich w 6epartamencie "tanu!, gdzie wychwala
potwornego "uharto oraz popiera brutalnego i skorumpowanego Marcosa, ktrych upadek, jak te
128
raz twerdz, pokazu|e, e demokracja potrzebuje bodzca ze strony "tanw *jednoczonych!))?
wspierajcych Marcosa a do chwili, gdy nie dao si go ju duej utrzyma w obliczu powszechnej
opozycji, do ktrej doczyy nawet warstwy biznesowe i armia. .nne przykady s rwnie przekonujce.
Gdy ajdacka galeria dawnych przyjaci odchodzi w zapomnienie, ich miejsce zajmuj nowi ulubiecy.
(rd nich dyktatorzy z -zji Srodkowej .slam 2arimow z Uzbekistanu, "aparmurad &ijazow z
0urkmenistanu i inni ktrzy stali si jeszcze bardziej brutalni i despotyczni, gdy uznano ich za
uczestnikw wypowiedzianej na nowo wojny z terroryzmem!% wzmacniaj oni pozycj "tanw
*jednoczonych w regionie o sporych bogactwach naturalnych i duym znaczeniu strategicznym. ( innym
zaktku wiata zasobnym w upragnion rop, /winei =wnikowej, jest 0eodoro ,biang, ktry zajmuje
wysokie miejsce w rankingu krwawych tyranw i zosta stosownie przyjty, z penymi honorami, przez
prezydenta +usha we wrzeniu )##) roku, tu zanim zosta ponownie wybrany na siedmioletni
kadencj, zdobywajc EA procent gosw.
Entuz|astyczne przy|to te -lgieri, ktr ju wczeniej chwali 6epartament "tanu 4lintona za jej
osignicia w walce z terroryzmem to znaczy za jej potworny terroryzm pastwowy. +ush wspi si na
wyyny poparcia dla terroru i tortur, oferujc algierskiemu rzdowi pomoc wojskow i innego rodzaju
wsparcie. (aszyngton moe si wiele nauczy od -lgierii w kwestii sposobw walki z terroryzmem!,
dowiadujemy si od (illiama +urnsa, amerykaskiego asystenta sekretarza stanu ds. +liskiego (schodu.
$an +urns ma racj!, skomentowa =obert Gisk, -meryka moe si wiele nauczy od -lgierczykw!,
midzy innymi barbarzyskich technik tortur, ktre Gisk i kilku innych dziennikarzy ujawniaj od lat, a
ktrych stosowanie potwierdzaj teraz uciekinierzy z algierskiej armii w <ondynie i $aryu. *amordo
wano blisko )## tysicy -lgierczykw w jedenacie lat, odkd wojsko uniewanio pierwsze
demokratyczne wybory w tym kraju, gdy wygraa je partia islamska!, pisze <ara Marlowe. Jeeli
-lgieria ma by wzorem dla "tanw *jednoczonych, jak przeciwstawia si muzumaskim
fundamentalistom, to niech +g
ma nas w swo|e| opece".226
129
Powysze przykady pokazuj, z jak konsekwencj ludzie obecnie sprawujcy wadz prowadz
polityk zagraniczn. ( polityce wewntrznej s rwnie konsekwentni.
SCENARIUSZ WEWNE0=*&K
Za rzdw =eagana utrzymyway si stosunkowo sabe wyniki gospodarcze z lat siedemdziesitych. *e
wzrostu korzystali przede wszystkim bardzo zamoni, inaczej ni w zotej epoce! w latach
pidziesitych i szedziesitych, gdy korzystali z niego wszyscy. *a rzdw =eagana+usha pace
realne stay w miejscu lub malay, podobnie jak wiadczenia socjalne% zwikszya si liczba godzin pracy,
a pracodawcom pozwolono lekceway ochron organizacji pracowniczych. ,czywicie taka polityka nie
cieszya si popularnoci. ( ostatnich dniach administracji +usha seniora =eagan by obok &i>ona
najmniej popularnym yjcym byym prezydentem.))A
W takch warunkach neatwo utrzyma polityczn wadz. Jest tylko jedna dobra metoda
wzbudzi strach. "tosowano t taktyk przez wszystkie lata rzdw =eagana+usha, gdy wadze wyci-
gay z zanadrza jednego diaba za drugim, eby nastraszy ludzi i skoni ich do posuszestwa.
Zagroenia dla -merykanw w czasie pierwszej wojny z terroryzmem byy ogromne. ( listopadzie 1EB1
roku libijscy zabjcy przemierzali ulice (aszyngtonu, by zgadzi prezydenta, ktry dzielnie pognbi
drania 2adafiego. ,d pierwszej chwili amerykaski rzd zdawa sobie spraw, e <ibia jest bezbronnym
workiem treningowym i dlatego dy do konfrontacji, w ktrej mogoby zgin wielu <ibijczykw,
liczc na reakcj <ibii, ktr mona by si posuy do wzbudzenia strachu.
Zanm Amerykane zdyli odetchn z ulg, e prezydentowi udao si wywin z rk libijskich
zabjcw, 2adafi znowu ruszy tym razem najecha na "udan, pokonujc prawie tysic kilometrw
przez pustyni, a siy powietrzne "tanw *jednoczonych i ich sojusznikw przyglday si temu
bezradnie. $odobno 2adafi uknu te spisek majcy na celu obalenie rzdu w "udanie% spisek tak
misterny, e wywiady sudaski i egipski nic o nim nie wiedziay, co odkryo paru amerykaskich
dziennikarzy, ktrzy zadali
130
sobe trud, eby zbada spraw. $zniejszy pokaz siy "tanw *jednoczonych pozwoli sekretarzowi
stanu "hultzowi ogosi, e 2adafi jest z powrotem w swojej klatce, tam gdzie jego miejsce!, gdy
=eagan zareagowa szybko i zdecydowanie!, demonstrujc kowbojsk si!, ktra tak urzeka penych
uwielbienia intelektualistw 3$aula Johnsona, w tym przypadku5. .ncydent ten szybko poszed w
zapomnienie, gdy speni ju swoje zadanie.))B
Akurat gdy perwsze zagroenie ze strony <ibii zaczo ustpowa, pojawio si nastpne
niebezpieczestwo, jeszcze powaniejsze baza powietrzna na /renadzie, ktr mogliby wykorzysta
=osjanie, eby zbombardowa "tany *jednoczone. &a szczcie amerykaski przywdca w ostatniej
chwili przyby na ratunek. $o odrzuceniu propozycji pokojowej ugody na swoich warunkach (aszyngton
wysa @### onierzy z elitarnych jednostek, ktrzy pokonali opr kilkudziesiciu lekko uzbrojonych
kubaskich robotnikw budowlanych w rednim wieku, wic wreszcie moglimy stan z
podniesionym czoem!, jak ogosi waleczny kowboj z +iaego 6omu.))E
Lecz zagroenie nie mino. (krtce na horyzoncie pojawili si &ikaraguaczycy wymachujcy
swoimi egzemplarzami Mein 2ampf, zaledwie dwa dni jazdy samochodem z 1arlingen w 0eksasie. &a
szczcie gwny dowdca si zbrojnych, majc w pamici postaw 4hurchilla wobec nazistw, nie
podda si i zdoa odeprze grozne hordy, chocia zaopatrywa je 2adafi, pragncy usun -meryk
ze wiata!.);#
Gdy w 1986 roku Bay 6om zabiega o poparcie 2ongresu dla zmasowanego ataku na &ikaragu,
ponownie wyczarowano libijskie zagroenie, dokonujc krwawych prowokacji w zatoce "idra, po ktrych
nastpiy bombardowania <ibii w porze najwikszej ogldalnoci w telewizji% zabito wtedy dziesitki
ludzi, bez adnego wiarygodnego pretekstu. ,ficjalne stanowisko byo takie, e -rtyku ?1 2arty
&arodw *jednoczonych daje nam prawo do uycia siy w samoobronie przed przyszym atakiem!. +yo
to chyba pierwsze wyrazne sformuowanie doktryny wojny prewencyjnej!% by to rwnie koniec nadziei
na wiat porzdku i prawa, jeli w ogle traktowano te nadzieje powanie. - traktowano je powanie.
-nthony <ewis, komentator prawny w &ew Kork 0imesie!, chwali administracj =eagana za oparcie si
na
131
prawnym argumencie, e przemoc wobec wielokrotnych sprawcw przemocy jest uzasadnionym
dziaaniem w samoobronie!. (yobrazmy sobie, co by si dziao, gdyby inni byli dostatecznie silni, eby
przyj doktryn =eagana<ewisa.);1
Tak sprawy toczyy si przez ca dekad. +rana turystyczna w Europie przeya okresowy kryzys,
gdy -merykanie bali si lata do europejskich miast, bo mogliby zosta zaatakowani przez szalonych
-rabw lub inne demony. ,gromne zagroenia wymylano take w kraju. $rzestpczo w "tanach
*jednoczonych nie rni si bardzo od przestpczoci w innych krajach uprzemysowionych. Jednak
strach przed przestpczoci jest znacznie wikszy. 0o samo dotyczy narkotykw jest to problem w
innych krajach, a bezporednie zagroenie dla naszego istnienia w U"-. $olityczni przywdcy z
atwoci wykorzystuj media, by podsyci strach przed takimi czy innymi zagroeniami. 2ampanie stra
chu organizowane s cyklicznie, w zalenoci od wewntrznych, politycznych potrzeb. =asistowski
wyskok +usha . w sprawie (illiego 1ortona podczas kampanii wyborczej w 1EBB roku jest tego synn
ilustracj.
(ojna narkotykowa!, wypowiedziana ponownie we wrzeniu 1EBE roku, jest nastpnym uderzajcym
przykadem. Mimo wiadczcych przeciwko temu mocnych dowodw rzd dramatycznie ogosi, e
latynoscy handlarze narkotykw stanowi zagroenie dla amerykaskiego spoeczestwa. Urzdnicy
mogli by pewni, e ta taktyka przyniesie sukces, wyjania 1odding 4arter, dziennikarz i redaktor, byy
asystent sekretarza stanu w administracji 4artera. 0o jasne jak soce!, pisa, e mass media w -meryce
maj nieodpart skonno, by zataczy tak, jak +iay 6om kady +iay 6om im zagra!.
Kampana antynarkotykowa okazaa si wielkim sukcesem poza tym, e nie wpyna na
zaywanie narkotykw. "trach przed narkotykami natychmiast sta si najwikszym ze spoecznych l-
kw. $rzygotowano w ten sposb grunt do zintensyfikowanej akcji usuwania zbytecznych ludzi z
miejskich ulic i umieszczania ich w nowych, na gwat budowanych wizieniach% a take do operacji
"uszna "prawa!, chlubnej inwazji na $anam, ktr uzasadniano midzy innymi tym, e &oriega by
zamieszany w handel narkotykami. ( tym samym czasie administracja +usha grozia
132
Ta|and surowym sankc|am, |eeli wprowadzi bariery dla importu znacznie bardziej
mierciononej substancji wytwarzanej w "tanach *jednoczonych tytoniu. -le te wydarzenia przebiegay
bez rozgosu.
W przypadku Panamy rwnie istnia miadcy argument prawny za inwazj. 0homas $ickering,
amerykaski ambasador przy ,&*, pouczy =ad +ezpieczestwa, e -rtyku ?1 2arty &arodw
*jednoczonych pozwala na uycie siy zbrojnej w obronie kraju, w obronie naszych interesw i naszego
narodu! oraz na podjcie rodkw, ktre zapobiegn temu, by z terytorium danego kraju przemycano
narkotyki do U"-! w tym przypadku polegajcych na przywrceniu biaej elity bankierw i biznesme
nw, z ktrych wielu byo podejrzewanych o handel narkotykami i pranie brudnych pienidzy, co zreszt
wkrtce si potwierdzio, jak donosiy amerykaskie agencje rzdowe.);)
Przez cay czas argumenty prawne stosowano zgodnie z zasad wyoon przez wybitnego izraelskiego
ma stanu -bb Ebana' okrelajc podstaw prawn! dziaania, ktre chcemy podj, moemy
posuwa si do tyu, od podanego dziaania do prawnego uzasadnienia!.);;
Scenarusz ten by do cile przestrzegany, gdy praktycznie ci sami ludzie zdobyli polityczn
wadz w wyborach w )### roku. ( 1EB1 roku poczyli ogromny wzrost wydatkw wojskowych z
obnieniem podatkw, kalkulujc, e narastajca histeria z powodu powstaego deficytu wytworzy siln
presj, by obci wydatki federalne 7na cele socjalne8, i w ten sposb by moe pozwoli tej administracji
zrealizowa jej zamierzenie, jakim jest wycofanie si z &owego Ladu!. +ush .. postpi zgodnie z tym
wzorcem wprowadzi cicia podatkw, na ktrych niezmiernie skorzystali bardzo bogaci, i przeforsowa
najwikszy wzrost wydatkw federalnych w ostatnich dwudziestu latach!);9, w wikszoci na cele
wojskowe, a std porednio na przemys zaawansowanych technologii.
Defcyt fnansw publicznych wymaga dyscypliny fiskalnej!, co przekada si na cicia wydatkw na
wiadczenia socjalne dla spoeczestwa. Ekonomici rzdowi szacuj, e amerykaskiej administracji
brakuje w tej chwili 99 bilionw dolarw. -naliza zawierajca te szacunki miaa sta si czci
dorocznego raportu
133
budetowego opublikowanego w lutym )##; roku, ale j usunito, by moe dlatego, e przewidywaa,
i zmniejszenie deficytu bdzie wymagao ogromnej podwyki podatkw, a +ush wanie stara si
przeforsowa ich nastpn obnik, znowu korzystn gwnie dla bogatych. $rezydent +ush pracuje
niestrudzenie nad tym, by pogbi nasz dziur budetow!, zauwaaj ekonomici <aurence 2otlikoff
i Jeffrey "achs, piszc o ogromnym, przewidywanym deficycie finansw publicznych. ( rezultacie, jak
twierdz, dojdzie do ogromnych ci przyszych wiadcze z ubezpiecze spoecznych i systemu opieki
zdrowotnej Medicare!. =zecznik +iaego 6omu -ri Gleischer zgodzi si z wyliczeniem deficytu na 99
biliony dolarw i porednio uzna trafno caej analizy' &ie ma wtpliwoci, e systemy ubezpiecze
spoecznych i opieki zdrowotnej Medicare przerzuc na 7przysze8 pokolenia przygniatajcy dug, jeeli
polityczni decydenci nie zajm si powanie reform tych systemw! co nie oznacza finansowania ich z
progresywnych podatkw. $roblem ten pogbia jeszcze powany kryzys finansowy poszczeglnych
stanw i miast.);?
Redaktorzy statecznego Ginancial 0imesa! jedynie stwierdzaj rzecz oczywist!, komentuje
ekonomista $aul 2rugman, gdy pisz, e bardziej skrajni republikanie!, ktrzy s u steru, najwyrazniej
chc zrujnowa finanse publiczne, co stworzyoby kuszc perspektyw wprowadzenia 7ci
wydatkw socjalnych8 tylnymi drzwiami!. $rzeznaczone do rozbirki, twierdzi 2rugman, s systemy
opieki zdrowotnej Medicaid i Medicare oraz system ubezpiecze spoecznych, lecz zagroone s take
inne programy socjalne, ktre powstay w ostatnim stuleciu, by chroni ludzi przed bezwzgldnym
dziaaniem prywatnej wadzy.);@
Cee kwdac| programw socjalnych wykraczaj daleko poza koncentracj majtku i wadzy.
Ubezpieczenia spoeczne, szkoy publiczne i inne tego rodzaju odstpstwa od susznej drogi!, ktr
amerykaska sia militarna ma narzuci wiatu, jak si to szczerze deklaruje, oparte s na nikczemnych
doktrynach, do ktrych naley zgubne przekonanie, e powinnimy jako spoeczno troszczy si o to,
czy niepenosprawnej wdowie w innej czci miasta uda si przey dzie lub czy dziecko z ssiedztwa
bdzie miao szans na przyzwoit przyszo. 0e szkodliwe doktryny opie
134
ra| si na zasadzie wspczucia, uznawanej przez -dama "mitha i 6aCida 1umeDa za istot ludzkiej
natury jest to zasada, ktra musi wynika z rozumu. $rywatyzacja przynosi inne korzyci. Jeeli
emerytury, opieka zdrowotna i inne rodki przetrwania ludzi pracy uzalenione s od giedy, to s oni
zainteresowani podkopywaniem wasnych interesw' sprzeciwiaj si podwykom pac, wprowadzaniu
regulacji dotyczcych zdrowia i bezpieczestwa oraz innym dziaaniom umniejszajcym zyski ich
dobroczycw, na ktrych musz polega w sposb przywodzcy na myl feudalizm.
Po gwatownym wzrocie popularnoci prezydenta po 11 wrzenia badania opinii publicznej ujawniy
rosnce niezadowolenie z polityki spoecznej i gospodarczej urzdujcej administracji. Jeeli rodowisko
+usha chciao utrzyma polityczn wadz, to byo praktycznie zmuszone przyj strategi, ktr -natol
<ieCen nazywa klasyczn nowoytn strategi zagroonej prawicowej oligarchii, polegajc na
obrceniu masowego niezadowolenia w nacjonalizm!);A% zreszt strategia ta przysza tym ludziom z
atwoci, gdy stosowali j z powodzeniem w czasie pierwszych dwunastu lat swojego urzdowania.
Strateg t zarysowa 2arl =oCe, gwny doradca polityczny' w listopadzie )##) roku republikanie
musz wyj do ludzi z kwesti bezpieczestwa narodowego!, poniewa wyborcy ufaj partii
republikaskiej!, bo ona chroni -meryk!. $odobnie, wyjania =oCe, w kampanii prezydenckiej w
)##9 roku trzeba przedstawi +usha jako przywdc czasu wojny. 6opki doniesienia medialne i
potyczki polityczne w lecie byy zdominowane przez sprawy krajowe, +ush i jego republikanie tracili
popularno!, zauway gwny komentator ds. midzynarodowych agencji prasowej U$.. <ecz
bezporednie zagroenie! ze strony .raku pojawio si w sam por, we wrzeniu )##) roku. *najc
swoj sabo w sprawach wewntrznych, administracja prbuje utrzyma i powikszy swoj wadz,
stosujc awanturnicz polityk midzynarodow, wprowadzajc nowe, radykalne strategie militarne
zakadajce moliwo uderze wyprzedzajcych oraz dc do wygodnej politycznie i wietnie zgranej
w czasie konfrontacji z .rakiem!.);B
Taktyka ta edwo, edwo zdaa egzamin w kampanii wyborczej w poowie kadencji. 4hocia
wyborcy sdz, e republikanom
135
bardze| e na sercu wielkie korporacje ni zwykli -merykanie!, to jednak ufaj republikanom w
kwestii bezpieczestwa narodowego.);E
We wrzeniu ogoszono "trategi +ezpieczestwa &arodowego. "ztucznie wywoany strach zapewni
wystarczajce spoeczne poparcie dla inwazji na .rak, ktra ustanowia now norm pozwalajc na
wszczcie agresywnej wojny wedug wasnego uznania, oraz da administracji dostatecznie duo
politycznej siy, by dalej moga prowadzi surow i niepopularn polityk wewntrzn. . znowu
administracja postpuje cile wedug scenariusza z poprzedniego okresu sprawowania rzdw, ale teraz
dziaa z wikszym zapaem, ma mniej zewntrznych ogranicze i stwarza znacznie wiksze zagroenie
dla pokoju.
NIEISTOTNE RYZYKO
Wo|n z .rakiem wszczto ze wiadomoci, e moe ona doprowadzi do rozprzestrzenienia broni
masowego raenia i nasilenia terroryzmu, jednak uznano, e jest to nieistotne ryzyko w porwnaniu z
zyskiem, jakim bdzie przejcie kontroli nad .rakiem, stanowcze ustanowienie normy zezwalajcej na
wojn prewencyjn oraz wzmocnienie wadzy wewntrznej.
Dowody na to, |ak pozycj na licie priorytetw zajmoway prawdziwe zagroenia bezpieczestwa,
pojawiy si natychmiast po ogoszeniu wielkiej strategii imperialnej 1A wrzenia )##) roku.
-merykaski rzd od razu publicznie odstpi od midzynarodowych dziaa na rzecz wzmocnienia
konwencji o zakazie broni biologicznej i bakteriologicznej!, informujc sojusznikw, e dalsze dyskusje
w tej sprawie trzeba odoy na cztery lata.)9# Jak ju wspomniaem, w poowie pazdziernika wyszo na
jaw, e w czasie wczeniejszego epizodu igrania z ogniem wiat stan na krawdzi wojny nuklearnej.
6ziesi dni pzniej, ); pazdziernika, komisja rozbrojeniowa ,&* przyja dwie niezmiernie wane
rezolucje. $ierwsza wzywaa do nasilenia dziaa, ktre mogyby zapobiec militaryzacji przestrzeni
kosmicznej, a zatem oddali powane zagroenie dla midzynarodowego pokoju i bezpieczestwa!.
6ruga rezolucja potwierdzaa protok genewski z 1E)? roku zakazujcy uycia gazw trujcych i broni
bakteriologicznej!.
136
Obe przeszy jednogonie, przy dwch gosach wstrzymujcych si' "tanw *jednoczonych i .zraela.
(strzymanie si "tanw *jednoczonych jest rwnoznaczne z wetem zwykle jest to podwjne weto,
gdy takich wydarze si nie relacjonuje i znikaj one z historii. ( gwnych mediach nie byo adnej
wzmianki o tym, jak caa reszta wiata prbowaa bez powodzenia zapobiec powanym zagroeniom dla
naszego przetrwania.
W skromnych reac|ach prasowych na temat przeraajcych rewelacji ujawnionych podczas
retrospektywnej konferencji w 1awanie w pazdzierniku )##) roku niewiele mwiono o niezwykle
aktualnych kwestiach terroryzmu midzynarodowego i siowej zmiany reimu ani o skojarzeniach z
.rakiem, ktre nieustannie przychodziy do gowy jej uczestnikom. ( drodze do 1awany uczestnicy ci z
pewnoci czytali list dyrektora 4.- /eorgeDa 0eneta do przewodniczcego senackiej komisji ds.
wywiadu, senatora +oba /rahama, w ktrym pisa, e istnieje niewielkie prawdopodobiestwo, by
"addam zainicjowa operacj terrorystyczn z uyciem broni konwencjonalnej lub chemicznej czy
biologicznej, ktr by moe posiada, ale prawdopodobiestwo to stanie si do wysokie! w
przypadku ataku "tanw *jednoczonych. =wnie G+. wyraao niepokj, e wojna z .rakiem wywoa
nowe zagroenie terroryzmem w kraju!% mwi o tym take szef 6epartamentu +ezpieczestwa
(ewntrznego. 4zoowe czasopismo midzynarodowe o tematyce wojskowowywiadowczej oraz so
jusznicze agencje wywiadowcze dochodziy do takich samych wnioskw, dodajc jeszcze spostrzeenie,
e atak "tanw *jednoczonych moe nada globalny wymiar nastrojom antyamerykaskim i
antyzachodnim... -tak na .rak nie zredukuje islamskiego terroryzmu, tylko go nasili!' wojna w .raku
grozi podsyceniem niepokojw i powstaniem nowych zagroe terrorystycznych, ostrzegaj swoje rzdy
europejscy funkcjonariusze bezpieczestwa i policji!, moe te przycign nowych modych ludzi do
stale rosncego oporu wobec U"-!.)91
Zgadza|c si t opini, =ichard +etts, ekspert od niespodziewanych atakw i szantau nuklearnego,
napisa, e w przypadku amerykaskiej inwazji "addam nie bdzie mia powodu, by powstrzyma si
przed wyraeniem swego najmocniejszego ostatniego sowa ktrym moe by uycie 7broni masowego
raenia8 w "ta
137
nach Z|ednoczonych" - przy pomocy satk, ktra ju tam jest. $rawdopodobiestwo tego jest
raczej mae!, zauwaa +etts, by moe tak mae!, jak prawdopodobiestwo zdarze, ktre nastpiy 11
wrzenia.)9) 4i, ktrych cho troch obchodzi bezpieczestwo mieszkacw "tanw *jednoczonych i
innych ewentualnych celw, nie uznaliby oczywicie tego prawdopodobiestwa za nieistotne.
Eksperc by zgodn, e atak najwikszej potgi militarnej w dziejach na bezbronnego przeciwnika
moe rozbudzi pragnienie odwetu lub uycia rodkw odstraszajcych. (ybitni specjalici od
stosunkw midzynarodowych wskazywali, e kraje stanowice potencjalne cele amerykaskiego
awanturnictwa wiedz, e "tany *jednoczone mona utrzyma na dystans tylko poprzez odstraszanie!,
przede wszystkim broni masowego raenia 32enneth (altz5. ( ten sposb amerykaska polityka
stymuluje programy budowy broni jdrowej i sprzyja rozprzestrzenianiu si tej broni z jednego kraju do
drugiego!. 0a sama polityka stymuluje terroryzm' Jak mona si byo spodziewa... sabe pastwa i zra
one spoeczestwa... atakuj zaciekle "tany *jednoczone jako sprawc lub symbol ich cierpienia!, i
jeeli nie zrobi si nic, by umierzy ich ale, prawdopodobnie bd reagowa uyciem takich rodkw,
jakie s im dostpne, w tym rwnie terrorem. -merykaski wywiad doda, e pogbiajca si
stagnacja gospodarcza! wywoana waszyngtosk wersj globalizacji prawdopodobnie przyniesie
podobne efekty.)9;
To ne byy nowe ostrzeenia. ,d jakiego czasu istniaa wiadomo, e mocarstwa uprzemysowione
zapewne utrac swj praktyczny monopol na przemoc, zachowujc tylko ogromn przewag. &a dugo
przed 11 wrzenia specjalistyczne badania wskazyway, e dobrze zaplanowana operacja
przeszmuglowania broni masowego raenia do "tanw *jednoczonych miaaby co najmniej E#
procentow szans powodzenia!. 0o pita achillesowa -meryki!, konkludowali autorzy opracowania
pod tym tytuem, analizujcego liczne opcje dostpne terrorystom. =aport grupy roboczej =ady ds.
"tosunkw *agranicznych dodawa nastpne. +lisko zagroenia staa si oczywista po zamachu na
(orld 0rade 4enter w 1EE; roku, ktry gdyby zosta lepiej zaplanowany, mg spowodowa mier
dziesitkw tysicy ludzi, stwierdzili budowniczowie (04.)99
138
Przewdywano te, e atak na .rak moe przyczyni si do rozprzestrzeniania broni masowego raenia
w bardziej bezporedni sposb. Ekspert od terroryzmu 6aniel +enjamin 3z pewnoci nie gob!5
zauway, e inwazja moe spowodowa najwiksz w dziejach katastrof proliferacyjn!. "addam
1usajn dowid, e jest brutalnym tyranem, ale postpujcym racjonalnie. /dyby mia bro chemiczn i
biologiczn, to bro ta znajdowaaby si pod cis kontrol i podlegaaby waciwej hierarchii
subowej!. * pewnoci nie oddaby jej w rce takich ludzi, jak ,sama ben <aden, ktrzy rwnie dla
niego s strasznym zagroeniem. Jednak gdyby .rak zosta zaatakowany, irackie spoeczestwo mogoby
si rozpa, a wraz z nim kontrola nad broni masowego raenia, ktra mogaby trafi na ogromny
rynek broni niekonwencjonalnych! byby to koszmarny scenariusz! z kadego punktu widzenia.
$owojenne dochodzenie ujawnio, e obawy +enjamina mogy si zici z powodu pldrowania instalacji
nuklearnych.)9?
Przedwo|enna krytyka ze strony estabshmentu maa kilka istotnych cech. $o pierwsze, bya
odbiciem obaw wyraanych w tych samych krgach, dotyczcych postawy zbjeckiego su
permocarstwa!, ktre znaczna cz wiata uwaa za najwiksze zagroenie dla pokoju na wiecie oraz
najwiksze zewntrzne zagroenie dla ich spoeczestw!. $o drugie, obejmowaa niezwykle wiele
gosw z rnych rodowisk komentarze przytaczane wyej pochodz z amerykaskich i zagranicznych
agencji wywiadowczych% z czoowego czasopisma wojskowego% z dwch najwaniejszych amerykaskich
czasopism powiconych polityce zagranicznej 3z numerw ze stycznia )##; roku5% z niecodziennej
publikacji -merykaskiej -kademii "ztuk i &auk% z wypowiedzi najbardziej szanowanych specjalistw
zajmujcych si sprawami midzynarodowymi, terroryzmem i analiz strategiczn% a nawet
czarodziejw z 6aCos!, ktrzy dominuj w wiatowej gospodarce. 4okolwiek si myli o tych ocenach,
trudno znalez historyczny precedens dla tak szerokiej krytyki planowanej wojny, podobnie jak cakowicie
bezprecedensowy jest powszechny sprzeciw wobec wojny, ktry pojawi si, zanim j oficjalnie
wszczto.
Po trzece, cho krytyka ta pochodzia od establishmentu, zostaa zignorowana. Urzdujca
administracja nie podja adne
139
go wysku, eby j odeprze, w istocie zdawaa si jej w ogle nie dostrzega i byo to cakiem
rozsdne. * punktu widzenia propagandy najpotniejsze pastwo w dziejach nie potrzebuje adnego
usprawiedliwienia ani powanej argumentacji dla swoich dziaa deklaracja szlachetnych intencji
powinna wystarczy. $odobnie jak poinformowano ,&*, e moe sta si istotna!, jeeli usankcjonuje
to, co i tak zamierzamy zrobi, a w innym razie poniesie konsekwencje, tak te wiat naley powiadomi,
e dominujce mocarstwo nie musi niczego udowadnia, jeeli chce uy siy lub uczyni cokolwiek
innego. Uwaczaoby to autorytetowi mocarstwa, gdyby zauwaao, a c dopiero starao si odpiera,
krytyczne haasy! 3by uy drwicego wyraenia Mc/eorgeDa +undyDego5. 2rytycy maj racj, e
postawa supermocarstwa moe doprowadzi do samozniszczenia, lecz przywdcy zwykle nie
przywizuj do takich obaw wielkiego znaczenia.
W obecnym przypadku admnstrac|a z pewnoci miaa wiadomo, nawet bez ostrzee
szanowanych ekspertw, e planowana przez ni wojna z .rakiem i inne zwizane z t wojn dziaania
prawdopodobnie zwiksz ryzyko rozprzestrzenienia broni masowego raenia oraz terroryzmu
wymierzonego w U"- i ich sojusznikw. <ecz najwidoczniej takie zagroenia maj dla niej niewielkie
znaczenie w porwnaniu z celami, ktre chce osign. 4o wicej, chocia stratedzy oczywicie nie
przyjmuj z zadowoleniem rozprzestrzeniania broni masowego raenia i terroryzmu, to jednak wiedz, e
mog wykorzysta te zjawiska dla wasnych celw, zarwno globalnych, jak i wewntrznych. $otrafi
zaakceptowa nawet strach, ktry wzbudzaj na caym wiecie' nie chodzi im przecie o to, eby ludzie
ich kochali, tylko eby byli im posuszni, a jeeli strach moe w tym pomc, to wszystko w porzdku
pomoe im zachowa wiarygodno!.
Co za tyczy si celw, to dowiadczony analityk i bliskowschodni korespondent Koussef .brahim z
pewnoci bardzo uproci spraw, gdy stwierdzi, e chodzi o zwikszenie popularnoci prezydenta!
dla krtkotrwaych korzyci politycznych oraz przeksztacenie przyjaznego .raku w prywatn
amerykask instalacj naftow!.)9@ " jednak powody, by sdzi, e spostrzeenia .brahima
przynajmniej id we waciwym kierunku. Utrzymanie politycznej wadzy i wzmocnienie amerykaskiej
kontroli nad
140
gwnymi zrdami energii na wiecie to wane etapy na drodze do osignicia podwjnego celu, ktry
zosta do jasno sformuowany' chodzi o stworzenie instytucjonalnych ram dla radykalnej
restrukturyzacji amerykaskiego spoeczestwa, ktra cofnie postpowe reformy caego stulecia, oraz o
ugruntowanie wielkiej strategii imperialnej, ktra polega na definitywnej dominacji w wiecie. (
porwnaniu z takimi zamierzeniami ryzyko faktycznie moe si wydawa nieistotne.
DZICY ZA SCENA
Krytycy wywodzcy si z establishmentu i +iay 6om na og skupiali si na tych samych kwestiach,
na ktrych koncentroway si debaty =ady +ezpieczestwa i inspekcje' na zagroeniu irackim, na broni
masowego raenia i na tej podkategorii terroryzmu, ktr si oficjalnie uznaje. Zadna z tych debat nie
zatrzymywaa si duej ni tylko na chwil na demokratyzacji!, wyzwoleniu! czy innych kwestiach
wykraczajcych poza potencjalne zagroenie dla U"- i ich sojusznikw. &ie dyskutowano wiele, na przy
kad o moliwych skutkach wojny dla ludnoci .raku poza krgami dzikich za scen!, by uy sw
Mc/eorgeDa +undyDego na okrelenie tych, ktrzy uwaali, e w wojnie wietnamskiej liczy si co wicej
ni tylko sukces wojskowy i koszty najezdzcw. /dy (aszyngton par zdecydowanie do wojny z .rakiem,
dzicy znw zaczli wychodzi poza wskie zagadnienie kosztw wasnych.
Ma|c na wzgldzie fakt, e ludno .raku stoi na krawdzi przetrwania po dziesiciu latach
wyniszczajcych sankcji, midzynarodowe organizacje pomocowe i medyczne ostrzegay, e wojna moe
doprowadzi do wielkiej katastrofy humanitarnej. ( "zwajcarii odbya si konferencja trzydziestu pastw
majca na celu przygotowanie si do tego, co moe si zdarzy. 0ylko "tany *jednoczone odmwiy
udziau w tym spotkaniu. Uczestnicy, w tym czterej pozostali stali czonkowie =ady +ezpieczestwa,
ostrzegali przed tragicznymi dla ludnoci skutkami wojny!. +yy asystent sekretarza obrony 2enneth
+acon, dyrektor organizacji =efugees .nternational 7Uchodzcy Midzynarodowi8, majcej siedzib w
(aszyngtonie, przewidywa e wojna spowoduje ogromny napyw uchodzcw i kryzys sanitarny!.
0ymczasem mi
141
dzynarodowe organzac|e pomocowe skrytykoway amerykaskie plany pomocy humanitarnej
w powojennym .raku za oglnikowo, aosne niedofinansowanie i nadmiern kontrol ze strony
wojska!. $rzedstawiciele ,&* narzekali, e ,,7w (aszyngtonie8 wida rozmylny brak zainteresowania
ostrzeeniami, z ktrymi staramy si dotrze do ludzi planujcych wojn, ojej moliwych
konsekwencjach!.)9A
Reim "addama 1usajna, cho przeraajcy i brutalny, to jednak przeznacza zyski z ropy naftowej na
rozwj wewntrzny. 1usajn, cho by tyranem stojcym na czele reimu, ktry z przemocy uczyni
instrument dziaania pastwa! i mia na swoim koncie ohydne naruszenia praw czowieka!, to jednak
wydzwign poow ludnoci kraju na poziom klasy redniej, a -rabowie z caego wiata... przyjedali
studiowa na irackich uniwersytetach!.)9B (ojna w 1EE1 roku, w ktrej celowo niszczono instalacje
wodne, energetyczne i kanalizacyjne, zebraa straszliwe niwo, a sankcje narzucone przez "tany
*jednoczone i (ielk +rytani zepchny kraj do poziomu minimum przetrwania.)9E .lustracj tego mo
e by raport U&.4EGu z )##; roku na temat sytuacji dzieci na wiecie, w ktrym stwierdza si, e
regres .raku w ostatniej dekadzie jest zdecydowanie najpowaniejszy wrd wszystkich badanych 1E;
krajw!% miertelno niemowlt, najlepszy wskaznik dobrobytu dzieci!, wzrosa z ?# do 1;; na tysic
ywych urodze, stawiajc .rak poniej wszystkich krajw nieafrykaskich, z wyjtkiem 2ambody i
-fganistanu. 6wch jastrzbich! analitykw wojskowych zauwayo, e sankcje gospodarcze byy
prawdopodobnie konieczn 7sid8 przyczyn mierci wikszej liczby ludzi w .raku, ni zgino za spraw
tak zwanej broni masowego raenia w caej historii! setek tysicy, wedug ostronych szacunkw.)?#
Nkt z Zachodu ne zna Iraku epe| n 6enis 1alliday i 1ans Con "poneck, szacowni dyplomaci
,&*, ktrzy byli gwnymi koordynatorami ,&* do spraw pomocy humanitarnej i stali na czele
kilkusetosobowej midzynarodowej grupy badaczy przemierzajcych codziennie ten kraj. ,baj
zrezygnowali w protecie przeciwko, jak je nazwa 1alliday, ludobjczym! sankcjom narzuconym przez
"tany *jednoczone i (ielk +rytani. ,baj odrzucaj twierdzenia, e wadze wstrzymyway dostawy
ywnoci i le
142
karstw. Ich nastpca, 0un Myat, popar ich opini i stwierdzi, e system iracki jest najlepszym
systemem dystrybucji, z jakim kiedykolwiek si spotka jako urzdnik Swiatowego $rogramu Zyw
nociowego!. (yszy urzdnik Swiatowego $rogramu Zywnociowego ,&* stwierdzi w swoim
raporcie, e w ramach tego programu dokonano ponad milion inspekcji systemu i nie znaleziono niczego
znaczcego, co wskazywaoby na oszustwa czy faworyzacj!. 6oda, e w adnym razie nie
stworzylibymy niczego innego, co dziaaoby w poowie tak dobrze! jak system iracki, ktry jest
najsprawniejszy na wiecie!, i e zwikszyoby si ryzyko wielkiego kryzysu humanitarnego!, gdyby
cokolwiek miao zakci jego dziaanie.)?1
|ak Haday, von Sponeck nn zwraca uwag od lat, sankcje wyniszczay spoeczestwo, a
jednoczenie wzmacniay "addama 1usajna i jego klik, zwikszajc zaleno .rakijczykw od tyrana,
na ktrym musieli polega, eby przetrwa. Non "poneck, ktry zrezygnowa w )### roku, twierdzi, e
"tany *jednoczone i (ielka +rytania systematycznie staray si uniemoliwi 7jemu i 1allidayowi8
wystpienie na forum =ady +ezpieczestwa... poniewa nie chciay sucha tego, co mielimy do powie
dzenia! na temat okruciestwa sankcji.)?) -merykaskie media maj najwyrazniej podobne nastawienie.
4hocia specjalistyczna wiedza koordynatorw ,&* nie ma sobie rwnych, -merykanie musieli zwraca
si gdzie indziej, eby usysze, co maj oni do powiedzenia, nawet wtedy gdy caa uwaga bya skupiona
na .raku. , efektach sankcji mwio si bardzo niewiele i w tonie apologetycznym, co jest zwyczajn
praktyk w odniesieniu do zbrodni popenionych przez wasne pastwo.
Badaczka akademcka |oy Gordon ustaa, e nawet informacje, ktre docieraj do =ady
+ezpieczestwa, s utrzymywane w tajemnicy przed opini publiczn!, jednak dowiedziaa si do
statecznie duo, podobnie jak inni, by odsoni wstydliw histori umylnego okruciestwa i dziaa
prowadzonych agresywnie przez ca ostatni dekad, ktre miay zminimalizowa ilo dbr
humanitarnych wjedajcych do kraju... mimo ogromnego ludzkiego cierpienia, w tym olbrzymiego
wzrostu miertelnoci niemowlt i szerzcych si epidemii!. "tany *jednoczone nie wpuciy do .raku
tankowcw z wod pitn, z tak nieuzasadnionych
143
powodw, e zostay one odrzucone przez ekspertw wojskowych ,&* i to w czasie, gdy gwn
przyczyn mierci dzieci by brak dostpu do czystej wody pitnej, a w kraju panowaa susza!. (a
szyngton nalega, by nie wysya do .raku szczepionek przeciwko chorobom niemowlcym i ustpi
dopiero po energicznych protestach U&.4EGu i Swiatowej ,rganizacji *drowia, popartych przez
europejskich ekspertw od broni biologicznej, ktrzy stwierdzili, e zastosowanie tych szczepionek do
celw wojskowych, o ktrym mwili -merykanie, jest absolutnie niemoliwe!.)?;
Mdzynarodowy 4zerwony 2rzy, na podstawie dogbnej znajomoci tego kraju, uzna w 1EEE roku, e
po dekadzie sankcji iracka gospodarka lega w gruzach!, a program ywno za rop, wprowadzony
przez ,&* rezolucj nr EB@ w roku 1EE? nie powstrzyma upadku systemu opieki zdrowotnej ani spadku
dostaw wody, ktre cznie stanowi jedno z najwikszych zagroe dla zdrowia i dobrobytu ludnoci
cywilnej!. ,rganizacje pomocowe mog jedynie mie nadziej, e zagodz niektre z najgorszych
skutkw sankcji 7i8 nie s w stanie nawet w przyblieniu sprosta przytaczajcym potrzebom dwudziestu
dwch milionw ludzi!, napisano w raporcie M242.)?9
Zwoenncy sankc| argumentowa, e win za t przeraajc sytuacj ponosi "addam,
poniewa nie zastosowa si w peni do rezolucji ,&*, budowa sobie paace, pomniki itd. 3(edug ko
ordynatorw pomocy humanitarnej ,&* i Swiatowego $rogramu Zywnociowego finansowa je z
pienidzy pochodzcych z przemytu i innych nielegalnych operacji5. *atem argumentacja bya taka, e
musielimy ukara "addama za jego zbrodnie, miadc jego ofiary i wzmacniajc oprawc. (edug
podobnej logiki, jeeli jaki przestpca porwie szkolny autobus, powinnimy wysadzi pojazd w
powietrze i zamordowa pasaerw, ale ocali i nagrodzi porywacza, usprawiedliwiajc nasze dziaanie
tym, e to jego wina.)??
=ozmylny brak zainteresowania! prawdopodobnymi konsekwencjami wojny dla ludnoci kraju, ktry
ma zosta zaatakowany, jest czym zwyczajnym. 0ak samo byo wtedy, gdy pi dni po 11 wrzenia
(aszyngton zada od $akistanu likwidacji konwojw ciarwek, ktre dostarczaj znacznej czci
ywnoci i innych produktw dla ludnoci cywilnej w -fganistanie!, dopro
144
wad/ do wycofania si pracownikw organizacji poniocowych i do powanych redukcji dostaw
ywnoci, i w ten sposb narazi miliony -fgaczykw... na powane niebezpieczestwo mierci
godowej!)?@ a waciwie cichego ludobjstwa!. "zacowano, e liczba ludzi, ktrym grozi mier
godowa! wzrosa z piciu milionw przed 11 wrzenia do A,? miliona miesic pzniej. /rozba
bombardowa, a potem faktyczne bombardowania wywoay ostre protesty organizacji poniocowych oraz
ostrzeenia przed tym, co moe nastpi, jednak spotkay si one z bardzo wybirczym zainteresowaniem
i nie spowodoway praktycznie adnej reakcji.
By moe warto powtrzy rzecz oczywist. *awsze liczymy na to, e nie speni si najgorsze
scenariusze, i zawsze trzeba robi wszystko, eby tak si stao. <ecz dokadnie tak jak wtedy, kiedy
4hruszczow wysa pociski rakietowe na 2ub, co mogo skoczy si wojn jdrow, cho si nie
skoczyo, dziaania ocenia si ze wzgldu na ich moliwe konsekwencje. - przynajmniej robi tak ci,
ktrzy maj elementarne zasady moralne. ,cena ta naturalnie pozostaje w mocy bez wzgldu na
ostateczny wynik dziaania% to truizm, ktry rozumiemy doskonale w odniesieniu do oficjalnych wrogw,
lecz znacznie trudniej przychodzi nam zastosowa go do siebie.
DEMOKRAC|A I PRAWA CZL,(.E2-
|ak |u wspomniaem, krytycy wywodzcy si z establishmentu ograniczyli swoje komentarze na temat
ataku na .rak do tych argumentw administracji, ktre uznali za istotne' do rozbrojenia, odstraszania i
zwizkw z terroryzmem. &iemal wcale nie poruszali kwestii wyzwolenia, demokratyzacji +liskiego
(schodu i innych spraw, ktre oznaczayby, e bez znaczenia byy inspekcje i waciwie wszystko, co
dziao si w =adzie +ezpieczestwa i w krgach rzdowych. $owodem bya prawdopodobnie wia
domo, e wzniosa retoryka towarzyszy praktycznie wszystkim przypadkom uycia siy, a zatem nie ma
adnej wartoci informacyjnej. 0 retoryk podwjnie trudno potraktowa powanie, zwaywszy na
wyrazne oznaki lekcewaenia demokracji, ktre jej towarzyszyy, nie mwic ju o wczeniejszych
dokonaniach i obecnych praktykach.
145
Krytycy s rwnie wiadomi, e ludzie obecnie sprawujcy wadz cho rzekomo tak troszcz si o
irack demokracj nie powiedzieli nic, co wskazywaoby na ich al, e wczeniej wspierali "addama
1usajna 3lub jemu podobnych, ktrzy nadal maj si dobrze5, ani te nie okazali adnych oznak skruchy,
e pomagali mu budowa bro masowego raenia w czasie, gdy naprawd stanowi powane zagroenie.
,becni przywdcy nie wyjanili rwnie, kiedy ani dlaczego zmienili swj pogld z 1EE1 roku, e naj
lepszym rozwizaniem! byaby twarda iracka junta bez "addama 1usajna!, ktra rzdziaby elazn
rk! tak jak "addam, lecz nie popeniaby jego bdu z sierpnia 1EE# roku, ktry zrujnowa mu
notowania.)?A
W tamtym czase bryty|scy so|uszncy obecne| ekpy by w opozyc| datego mog z
wksz swobod ni thatcheryci wystpowa otwarcie przeciwko wspieranym przez (ielk +rytani
zbrodniom "addama. /odne uwagi s nazwiska, ktrych nie ma w parlamentarnych zapisach
dokumentujcych protesty przeciwko tym zbrodniom% s wrd nich 0ony +lair, Jack "traw, /eoff 1oon
i inne czoowe postaci nowej $artii $racy. ( grudniu )##) roku Jack "traw, wtedy minister spraw
zagranicznych, opublikowa dossier ze zbrodniami "addama. 6otyczyo ono niemal cakowicie okresu, w
ktrym "addam cieszy si mocnym poparciem U"- i (ielkiej +rytanii, lecz pominito ten fakt w
zwyczajowym pokazie moralnej prawoci. *arwno moment ujawnienia tego dossier, jak i jego jako
wzbudziy wiele wtpliwoci, ale zostawmy je na boku "traw w aden sposb nie wyjani, skd wzi
si jego nagy sceptycyzm wobec dobrego charakteru i zachowania "addama 1usajna. /dy "traw by
ministrem spraw wewntrznych, pewien .rakijczyk, wiziony i torturowany w swoim kraju, zbieg do
-nglii i poprosi o azyl. "traw odrzuci jego prob. Ministerstwo "praw (ewntrznych wyjanio, e
"traw ma wiadomo, e .rak, a w szczeglnoci irackie suby bezpieczestwa, mog uzna osob
za winn i skaza j tylko pod warunkiem zastosowania waciwej procedury sdowej!, zatem kady
moe oczekiwa sprawiedliwego procesu prowadzonego przez niezalen i stosownie ukonstytuowan
wadz sdownicz!. $rzemiana "trawa musiaa chyba troch przypomina odkrycie, jakiego dokona
prezydent 4linton, gdzie midzy "ali wrzenia 1EEE ro
146
ku, e .ndonezja zrobia par nieprzyjemnych rzeczy w 0imorze (schodnim przez poprzednich )? lat,
gdy cieszya si zdecydowanym poparciem U"- i (ielkiej +rytanii.)?B
Postawy wobec demokrac| u|awny si niezwykle jasno w czasie mobilizacji do wojny jesieni
)##) roku, gdy trzeba byo si jako odnie do sprzeciwu opinii publicznej. ( ramach koalicji
chtnych! amerykaska opinia publiczna bya przynajmniej czciowo sterowana przez kampani
propagandow rozpoczt we wrzeniu. ( (ielkiej +rytanii ludno podzielia si mniej wicej p na
p w kwestii wojny, lecz rzd utrzyma pozycj modszego wsplnika!, ktr przyj niechtnie po
drugiej wojnie wiatowej i ktrej trzyma si nawet wtedy, gdy amerykascy przywdcy z
lekcewaeniem traktowali brytyjskie niepokoje w sytuacji miertelnego zagroenia kraju.
Poza dwoma penoprawnymi czonkami koalicji pojawiy si wiksze problemy. ( dwch
kluczowych krajach europejskich, &iemczech i Grancji, oficjalne stanowisko rzdu odpowiadao po
gldom ogromnej wikszoci ich obywateli, ktra jednoznacznie sprzeciwiaa si wojnie. "potkao si to
z zaciekym potpieniem (aszyngtonu i wielu komentatorw. 6onald =umsfeld lekcewaco stwierdzi,
e oba wyamujce si kraje to stara Europa!, ktra si nie liczy, bo nie chce pj ladem
(aszyngtonu. &ow Europ! symbolizuj (ochy, ktrych premier "ilCio +erlusconi skada wizyt
w +iaym 6omu. &ajwyrazniej nie byo problemem to, e opinia publiczna we (oszech w przewaajcej
czci sprzeciwiaa si wojnie.
Kra|e starej! i nowej! Europy rozrniano wedug prostego kryterium' dany kraj stawa si czci
zdeprawowanej starej! Europy wtedy i tylko wtedy, gdy jego rzd zajmowa to samo stanowisko co
ogromna wikszo mieszkacw i nie chcia stosowa si do polece (aszyngtonu. $amitajmy, e
samozwaczy wadcy wiata +ush, $owell i caa reszta owiadczyli otwarcie, e zamierzaj
rozpocz wojn bez wzgldu na to, czy ,&* lub ktokolwiek inny doczy! i w ten sposb nabierze
znaczenia!. "tara! Europa, pogrona w swej nieistotnoci, nie doczya. $odobnie zreszt nowa!
Europa, przynajmniej jeeli uzna, e ludzie w jakiej mierze reprezentuj swoje kraje. (yniki sonday
ogaszane przez .nstytut /allupa i miejscowe orodki badania opinii pu
147
bczne| nema w caej Europie, na zachodzie i na wschodzie, pokazyway, e poparcie dla wojny
prowadzonej unilateralnie przez -meryk i jej sojusznikw! nie przekroczyo 11 procent w adnym
kraju. $oparcie dla wojny prowadzonej z mandatem ,&* sigao od 1; procent 3w 1iszpanii5 do ?1
procent 3w 1olandii5.
Szczeglnie interesujca jest ta semka krajw, ktrych przywdcy ogosili, e stanowi now!
Europ, co wywoao wielkie uznanie dla ich odwagi i prawoci. .ch deklaracja przybraa form apelu do
=ady +ezpieczestwa o zapewnienie penego podporzdkowania si jej rezolucjom!, nie okrelaa
jednak jakimi rodkami. ,wiadczenie to grozi izolacj &iemcw i Grancuzw!, donosia triumfalnie
prasa, cho stanowiska nowej! i starej! Europy w rzeczywistoci prawie si nie rniy. -by si
upewni, e &iemcy i Grancja bd izolowane!, nie dano im do podpisu miaego owiadczenia
nowej! Europy najwyrazniej z obawy, e mogyby je podpisa, jak pzniej po cichu napomykano.)?E
Zgodne ze standardow interpretacj ekscytujca i obiecujca nowa! Europa opowiedziaa si za
(aszyngtonem, demonstrujc w ten sposb, e wielu Europejczykw popiera pogld "tanw
*jednoczonych, nawet jeeli Grancja i &iemcy s innego zdania!.)@# (ielu Europejczykw!M Jeeli
spojrzymy na badania opinii publicznej, to stwierdzimy, e w nowej! Europie sprzeciw wobec pogldu
"tanw *jednoczonych! by na og jeszcze wikszy ni we Grancji i w &iemczech, zwaszcza we
(oszech i w 1iszpanii, ktre zebray szczeglne pochway za przewodzenie nowej! Europie.
Szczliwie dla (aszyngtonu dawne kraje komunistyczne rwnie doczyy do nowej! Europy.
(rd nich poparcie dla pogldu "tanw *jednoczonych! okrelonego przez $owella to znaczy wojny
prowadzonej przez koalicj chtnych! bez mandatu ,&* wahao si od 9 procent 3w Macedonii5 do 11
procent 3w =umunii5. $oparcie dla wojny z mandatem ,&* rwnie byo bardzo niskie. +yy minister
spraw zagranicznych Lotwy wyjania, e musimy salutowa i meldowa' 0ak jestO... Musimy za
dowala -meryk bez wzgldu na koszty!.)@1
Krtko mwic, w prasie uznajcej demokracj za istotn warto nagwki gosiyby, e w
rzeczywistoci stara! Europa obejmuje ogromn wikszo Europejczykw, na wschodzie i na zacho
148
dze, natomast nowa! Europa skada si z kilku przywdcw, ktrzy postanowili 3niejednoznacznie5
opowiedzie si po stronie (aszyngtonu, lekcewac przewaajc opini obywateli swoich krajw.
<ecz faktyczne doniesienia w tej sprawie byy rozproszone i niewyrazne, a sprzeciw wobec wojny
przedstawiay jako problem marketingowy dla (aszyngtonu.
Lbera =ichard 1olbrooke podkreli bardzo wan rzecz, 7e8 jeli zsumuje si ludno 7omiu
krajw tworzcych pocztkowo now Europ8, to jest ona liczniejsza ni ludno krajw, ktre nie
podpisay tego listu!. 0o prawda, ale pominito tu pewien szczeg ludno tych krajw w
przewaajcej czci bya przeciwna wojnie, na og nawet bardziej ni ludno krajw lekcewaonej
starej! Europy.)@) $o drugiej stronie politycznego spektrum redaktorzy (all "treet Journal! pochwalili
omiu sygnatariuszy listu za obnaenie faszywoci obiegowej tezy, e Grancja i &iemcy przemawiaj w
imieniu caej Europy i e caa Europa jest teraz antyamerykaska!. ,miu czcigodnych przywdcw
nowej Europy pokazao, e pogldy proamerykaskiej wikszoci na kontynencie byy niedostrzegane!,
poza redakcyjnymi stronami (all "treet Journal!, ktrych suszno si teraz potwierdzia. =edaktorzy
surowo skrytykowali media ustawione na lewo od nich a jest to do znaczny segment ktre lanso
way jako prawdziw! absurdaln tez, e Grancja i &iemcy reprezentuj Europ, cho wyraznie s
aosn mniejszoci, a propagoway te kamstwa, poniewa suyy politycznym celom tych w Europie
i w -meryce, ktrzy sprzeciwiaj si prezydentowi +ushowi w sprawie .raku!. (niosek ten faktycznie
daoby si utrzyma, gdybymy wykluczyli Europejczykw z Europy, odrzucajc radykaln lewicow
doktryn, e ludzie odgrywaj jak rol w demokratycznych spoeczestwach.)@;
Wraca|c do liberaw' 0homas Griedman zaproponowa, by odebra Grancji stae miejsce w =adzie
+ezpieczestwa i zastpi j .ndiami, ktre s dzisiaj po prostu znacznie bardziej powane ni
Grancja... Grancja, jak to si mwi w przedszkolu, nie bawi si adnie z innymi! i dlatego nie stana w
szeregu przeciwko "addamowi!, lecz chce za wszelk cen odrni si od -meryki! i by
wyjtkowa!. .nnymi sowy, francuski rzd postpi zgodnie z opini publiczn, ktra sprzeciwiaa si
wojennym
149
panom Waszyngtonu. Datego Franc|a |est w przedszkolu!, cho sdzc z sonday,
mieszkacy nowej! Europy nie przeszli nawet do starszakw. &atomiast .ndie s powane!, teraz gdy
rzdzi nimi partia profaszystowska, ktra oddaje krajowe zasoby midzynarodowym korporacjom,
popiera ultranacjonalistyczn polityk w sprawach wewntrznych i jak si wanie okazao, jest za
mieszana w straszn masakr muzumanw w /ujarat. ( innym miejscu Griedman pisze z entuzjazmem,
e w .ndiach rozwija si wspaniay przemys informatyczny i s obszary wielkiego bogactwa co mniej
ciekawe, s tam take setki milionw ludzi yjcych w njpodlejszych warunkach na wiecie, a ciki
los kobiet nie rni si wiele od ycia pod rzdami talibw. (szystko to nie ma znaczenia, dopki .ndie
s powane!, podobnie jak ycie pod rzdami talibw nie miao znaczenia, dopki talibowie byli
skonni do wsppracy.)@9
Inn woe stanowsko Kagana Boota: Beruscon, Aznar nn mowie stanu
churchillowskiego formatu, ktrzy stanli po stronie (aszyngtonu, wykazali si niespotykan
polityczn odwag!, gdy pozostali przy swoim rozumieniu dobra i za, i nie ulegli potulnie
paranoicznemu, spiskowemu antyamerykanizmowi! ogromnej wikszoci Europejczykw, ktr
powoduje zachanno! i dlatego nie potrafi poj tej odmiany idealizmu, 7ktry8 napdza -meryk!.
0o prawda przywdcy ci nie zrobili nic, by owieci otumanione spoeczestwa, ktrych zdanie
zignorowali, gdy dzielnie ustawiali si za najwiksz potg militarn w historii. -le moe faktycznie
nie s kopiami 4hurchilla i G.6. =ooseCelta, ktrzy przeciwstawili si 1itlerowi, a raczej prezydenta
+usha, ktrego moralna prawo! wynika z ewangelicznego zapau!, o czym wiadczy fakt, e tak
twierdz jego spece od $=.)@?
|est wee nnych przykadw. /dy /erhard "chroeder omieli si zaj stanowisko przytaczajcej
wikszoci &iemcw w czasie wyborw w )##) roku, zosta surowo skrytykowany za szokujcy brak
umiejtnoci przywdczych% bya to ilustracja powanego problemu rzd yje w strachu przed swoimi
wyborcami! ktry &iemcy musz rozwiza, jeeli chc, by zaakceptowano ich w cywilizowanym
wiecie.)@@
Szczeglnie pouczajcy jest przypadek 0urcji. $odobnie jak inni w caym regionie 0urcy gardzili
"addamem 1usajnem, ale si
150
go ne ba. On take zdecydowanie sprzeciwiali si wojnie' okoo E# procent w styczniu )##; roku,
w okresie najwikszych wysikw, by polityczni przywdcy, jeeli nie ich spoeczestwa, przyczyli si
do przedsiwzicia (aszyngtonu. =zd dziaa zgodnie z wol swojego narodu. ,znacza to, e rzd ten
nie ma demokratycznych kwalifikacji!, dowiedzielimy si w dniu ogoszenia wynikw sonday z
komentarza byego amerykaskiego ambasadora w 0urcji, Mortona -bramowitza, obecnie wybitnego m-
a stanu i komentatora. 6ziesi lat temu, wyjania -bramowitz, wikszo 0urkw, podobnie jak
dzisiaj, bya przeciwna angaowaniu si w wojn z .rakiem!. <ecz by jeden wybitny wyjtek!'
prezydent 0urgut ,zal, prawdziwy demokrata, ktry zignorowa wyrazne pragnienie rodakw, by
trzyma si z daleka od wojny w *atoce $erskiej!. &iestety, obecne wadze id za gosem ludzi w
sprawie udziau w kolejnej wojnie z .rakiem! i nie poddaj si intensywnym naciskom (aszyngtonu.
(ielka szkoda!, wzdycha -bramowitz, e U"- nie maj tutaj adnego prawdziwego demokraty! tak
jak dziesi lat temu.)@A
Demonstru|c jeszcze wyrazniej brak demokratycznych kwalifikacji partii rzdzcej, jej nieoficjalny
lider =ecep 0ayyip Erdogan nie tylko skrytykowa waszyngtoski pd do wojny, ale wkroczy na
naprawd zakazany teren, krytykujc kraje w tym U"- ktre buduj bro masowego raenia, a
jednoczenie prbuj zmusi innych do pozbycia si takiej broni!.)@B
Gdy amerykaskie naciski si nasiliy, turecka demokracja zacza si poprawia. 4ho opinia
publiczna jeszcze wyrazniej opowiadaa si przeciwko wojnie, rzd w kocu ugi si pod naciskiem
cikich gospodarczych i innych argumentw i zgodzi si speni dania (aszyngtonu mimo
przytaczajcego! sprzeciwu spoeczestwa. *achodni dyplomata! zapewne z amerykaskiej
ambasady powiedzia prasie, e decyzja tureckiego rzdu napawa go otuch! i jest bardzo
pozytywnym posuniciem!. 0urecki korespondent -mberin *aman doda, e'
Wo|na z Irakem |est nada bardzo nepopuarna wrd mieszkacw 0urcji. 6latego
czwartkowa sesja parlamentu bya zamknita dla publicznoci, a gosowanie tajne. 4zowki pitkowych
gazet przepeniaa jadowita krytyka wobec rzdzcej w 0urcji $artii "prawiedli
151
woci i =ozwoju. &a pierwszej stronie cenionego dziennika =adikal! napisano, e parlament uciek
przed narodem!.
Nema |ednogonie 0urcy sprzeciwiali si poleceniom (aszyngtonu, ale ich przywdcy musieli si
podporzdkowa i 0urcja doczya do nowej! Europy.)@E
A przyna|mne| tak s wydawao. ,statecznie 0urcy dali krajom *achodu lekcj demokracji.
$arlament nie pozwoli na pene rozmieszczenie amerykaskich onierzy w 0urcji. ( ramach przyjtej
konwencji opisywano to nastpujco'
Wo|n ldow utrudni fakt, e 0urcja, ze wzgldw politycznych, nie przyja roli gospodarza si
pnocnego frontu. Jej rzd okaza si zbyt saby wobec antywojennych nastrojw.)A#
Zaoenia s jasne. "ilne rzdy ignoruj spoeczestwo i przyjmuj rol! przypisan im przez
globalnego wadc% sabe rzdy poddaj si woli E? procent obywateli.
Bardzo |asno wyraz si w tej sprawie strateg z $entagonu $aul (olfowitz. ,n take zgromi turecki
rzd za niewaciwe zachowanie, ale poszed dalej potpi wojskowych, ktrzy nie odegrali roli silnych
przywdcw, czego moglibymy oczekiwa!, lecz okazali sabo, pozwalajc, by rzd liczy si z
niemal jednomyln opini publiczn. 6latego 0urcja, twierdzi (olfowitz, powinna wystpi i
powiedzie' $openilimy bd... $omylmy, co moemy uczyni, eby maksymalnie pomc
-merykanom!. "tanowisko (olfowitza jest szczeglnie pouczajce, gdy przedstawia si go jako
gwnego wizjonera walki o demokratyzacj na +liskim (schodzie.)A1
Owiadczenia w kwestii starej! i nowej! Europy oraz histeria, ktra czsto im towarzyszya, daj nam
dobr lekcj na temat dominujcych postaw politycznych i intelektualnych elit wobec demokracji.
&iech do demokracji nie jest niczym nowym. * oczywistych wzgldw jest to tradycyjna postawa tych,
ktrzy maj wadz i przywileje. <ecz rzadko niech ta zaznacza si tak wyraznie. 0o moe pomc
wyjani, dlaczego krytycy z establishmentu praktycznie nie odnosz si do retoryki demokratyzacji
stosowanej przez politycznych przywdcw, towarzyszcej spek
152
takuarnym pokazom ch pogardy da demokrac|, pogardy na|wyrazniej szeroko
podzielanej, sdzc z komentarzy.
Wnkw komentatorzy zauwaaj w polityce zagranicznej +usha niewygodny dualizm!, ktry
polega na tym, e neoreaganista +ush! wystosowuje arliwe apele o now energiczn kampani na
rzecz demokratyzacji +liskiego (schodu!, a jednoczenie polityczne wzgldy skaniaj (aszyngton, by
odoy na bok demokratyczne skrupuy i nawiza blisze relacje z autokracjami! podobnie jak
postpowa w przeszoci, z nadzwyczajn konsekwencj. -nalizujc ten dualizm! oraz utrzymujce
si wsparcie dla brutalnych i represyjnych reimw, 0homas 4arothers wyrazi nadziej, e +ush
powrci do prawdziwego ducha polityki zagranicznej =onalda =eagana! i prb szerzenia
demokracji!.)A)
Nadze|e te s szczeglnie interesujce ze wzgldu na osob, ktra je wyraa. 4arothers niezwykle
starannie nawietli prawdziwego ducha! reaganowskiego oddania demokracji. Mwi jako uczony i
uczestnik zdarze, gdy bra udzia w projektach na rzecz wzmocnienia demokracji w -meryce Laciskiej
prowadzonych przez 6epartament "tanu za czasw =eagana. Uwaa, e te programy byy szczere, 7ale8
nieudane!. 0am gdzie wpywy (aszyngtonu byy najmniejsze, na poudniowym kracu -meryki
Laciskiej, dokonywa si demokratyczny postp, ktry administracja =eagana prbowaa zakci, ale
w kocu zaakceptowaa. 0am gdzie wpywy (aszyngtonu byy najwiksze, sukces by najmniejszy.
$owodem by fakt, wyjania 4arothers, e reaganowskie pragnienie demokracji ograniczao si do
limitowanych, narzuconych z gry przemian demokratycznych, ktre nie gro obaleniem tradycyjnych
struktur wadzy, z ktrymi "tany *jednoczone s od dawna sprzymierzone!. (aszyngton chcia zachowa
zasadniczy porzdek... cakiem niedemokratycznych spoeczestw! i unikn populistycznych zmian!.
4arothers ma wiadomo, e podejcie =eagana spotykao si z krytyk liberaw, lecz odrzucaj ze
wzgldu na jej odwieczny saby punkt!' nie wskazuje ona adnego innego rozwizania. ,pcja
polegajca na tym, by pozwoli ludziom decydowa, nie jest rozwizaniem, nawet takim, ktre zasuguje
na odrzucenie. 4arothers nie odnosi si te do usilnych zabiegw w tamtych latach o odsunicie grozby
peniejszej demokracji tam, gdzie powstawaa.)A;
153
Spoeczestwa poddane tym zabiegom zdaj sobie spraw z charakteru demokracji, jak si im przynosi.
=egularnie zauwaano, e rozszerzeniu formalnej demokracji w -meryce Laciskiej towarzyszy rosnce
ni rozczarowanie. 2ilka lat temu argentyski politolog -tilio +oron wskaza jeden powd tego zjawiska
nowa fala demokratyzacji w -meryce Laciskiej zbiega si z neoliberalnymi reformami gospodarczymi,
ktre podwaaj skuteczn demokracj.)A9 $owojenny system z +retton (oods oparto na kontroli
kapitau i relatywnie staych walutach, nie tylko w nadziei na korzyci ekonomiczne, co si zreszt
potwierdzio, lecz rwnie po to, by da rzdom przestrze na prowadzenie bardzo popularnej polityki
socjaldemokratycznej. =ozumiano, e ten rodzaj finansowej liberalizacji, ktry rozpocz epok
neoliberaln w latach siedemdziesitych, zawa moliwoci demokratycznego wyboru, poniewa
przekazuje decyzje w rce wirtualnego senatu! zoonego z inwestorw i poyczkodawcw.)A? =zdy
stoj teraz przed problemem podwjnego elektoratu, w ktrym interesy wyborcw rywalizuj z
interesami spekulantw walutowych i menederw funduszy hedgingowych, ktrzy prowadz nie
ustajce referendumI w sprawie polityki gospodarczej i finansowej zarwno krajw rozwijajcych si,
jak i rozwinitych!, a ta rywalizacja jest bardzo nierwna.
Sedemdzest lat temu John Maynard 2eynes ostrzega, e siy globalnego rynku finansowego
zagraaj demokratycznej samorzdnoci!. "ekretarz generalny ,rganizacji $astw -merykaskich,
zdecydowany zwolennik neoliberalnej globalizacji, otworzy doroczn sesj, ostrzegajc, e swobodny
przepyw kapitau, najbardziej niepodana cecha globalizacji! w istocie jej podstawowa cecha jest
najwiksz przeszkod! dla demokratycznych rzdw, dokadnie tak jak ostrzega 2eynes.)A@ 0e oba
wy sigaj czasw -dama "mitha. Jedyny raz, kiedy "mith uy wyraenia niewidzialna rka! w swoim
+ogactwie narodw, to wanie wtedy, gdy omawia szkodliwe konsekwencje zagranicznych inwestycji,
ktrych jak sdzi, -nglia nie musi si obawia, poniewa niewidzialna rka! sprawi, e inwestorzy
bd trzyma swj kapita w kraju.
To samo dotyczy nnych czci neoliberalnego pakietu' na przykad prywatyzacja zmniejsza obszar
demokratycznego wyboru,
154
szczeglnie drastycznie w przypadku liberalizacji usug!, wywoujcej ogromny spoeczny sprzeciw.
&awet traktujc rzecz w wskich kategoriach ekonomicznych, programy prywatyzacyjne narzucano bez
solidnych, empirycznych i teoretycznych, podstaw.)AA
Rozczarowane forman demokracj uwidocznio si take w "tanach *jednoczonych i wzroso w
okresie neoliberalnym. 6uo byo haasu o skradzione wybory! w listopadzie )### roku, a potem
pojawio si zaskoczenie, e najwyrazniej spoeczestwo niespecjalnie si tym faktem przejmuje.
$rawdopodobne powody tego stanu rzeczy sugeruj badania opinii publicznej, z ktrych wynika, e w
przeddzie wyborw trzy czwarte spoeczestwa uznawao je za gr wielkich sponsorw, liderw
partyjnych i specjalistw od public relations, ktrzy tak urabiaj kandydatw, e ci mog powiedzie
niemal wszystko, by zosta wybranym!. ( niemal wszystkich kwestiach obywatele nie potrafili
rozpozna stanowisk kandydatw zgodnie z planem. 2westie, w ktrych opinia publiczna rni si od
opinii elit, w zasadzie nie s podejmowane. Uwag wyborcw kieruje si na osobiste walory! kan
dydatw, a nie na kwestie!. *amoniejsi wyborcy, ktrzy maj wiadomo, e stawk s ich klasowe
interesy, na og gosuj tak, eby te interesy chroni na bardziej reakcyjn z dwch partii biznesowych.
<ecz spoeczestwo dzieli swoje gosy wedug innych kryteriw, co czasami, jak w )### roku, prowadzi
do statystycznego remisu. 6la ludzi pracujcych najwiksze znaczenie miay kwestie nieekonomiczne,
takie jak prawo do posiadania broni i religijno!, wic czsto gosowali wbrew swoim podstawowym
interesom najwidoczniej przyjmujc, e nie maj duego wyboru. ( )### roku poczucie bezsilnoci!
osigno najwyszy zanotowany kiedykolwiek poziom, ponad ?# procent.)AB
To, co zostao z demokracji, to gwnie prawo wyboru towarw. <iderzy biznesu od dawna mwili o
potrzebie narzucenia ludziom filozofii bezsensu! i braku celu w yciu!, aby skupi uwag na bardziej
powierzchownych rzeczach, ktre skadaj si na du cz modnej konsumpcji!.)AE *alewani tak
propagand od wczesnego dziecistwa, ludzie mog zaakceptowa swoje bezsensowne i podrzdne
ycie, i zapomnie o absurdalnej myli, e mona kierowa wasnymi sprawami. Mog odda swj los w
rce dyrektorw korporacji i specjalistw $=, a w sferze poli
155
tyk samozwaczym inteligentnym mniejszociom!, ktre su wadzy i sprawuj wadz.
Z tego punktu wdzena, popuarnego w krgach elit, wybory w listopadzie )### roku nie
ujawniy adnych wad amerykaskiej demokracji, lecz byy raczej jej triumfem. - oglnie rzecz biorc,
uczciwe jest goszenie triumfu demokracji na caej pkuli i gdzie indziej, nawet gdy spoeczestwa widz
to inaczej.
WYZWOLENIE SPOD TYRANII: KONSTRUKTYWNE ROZWIA*-&.-
Newarygodno tezy, e (aszyngton nagle zacz si troszczy o demokracj i prawa czowieka w
.raku czy gdziekolwiek indziej, nie powinna zniechci dzikich za scen! do uporczywego angaowania
si i podejmowania wszelkich moliwych dziaa w tym kierunku.
W przypadku Iraku zawsze stnay powody, by powanie traktowa konkluzje najlepiej
poinformowanych obserwatorw, e konstruktywnym rozwizaniem! umoliwiajcym zmian reimu
w .raku byoby zniesienie sankcji gospodarczych, ktre zuboyy spoeczestwo, zdziesitkoway irack
klas redni i wyeliminoway moliwo wyonienia si alternatywnego kierownictwa!, podczas gdy
dwanacie lat sankcji jedynie wzmocnio obecny reim! 31ans Con "poneck5. $onadto sankcje
spowodoway, e ludno, aby przetrwa, musiaa uzaleni si od rzdzcej tyranii, co jeszcze bardziej
zmniejszyo prawdopodobiestwo konstruktywnego rozwizania. $odtrzymywalimy 7reim i8 nie
dalimy szans na zmian!, doda 6enis 1alliday, sdz, e gdyby .rakijczycy mieli swoj gospodark i
wrcili do swego stylu ycia, to sami zadecydowaliby, jaka forma rzdw jest wedug nich najbardziej
odpowiednia dla ich kraju!.)B#
Czy byy to tylko zudzeniaM 1istoryczne dowiadczenia wiadcz raczej, e nie. Jeszcze raz
zastanwmy si, jaki by los nikczemnych tyranw wspieranych przez obecnie rzdzc ekip do same
go koca ich krwawych rzdw wszyscy upadli na skutek wewntrznej rewolty. $rzypadek 4eaucescu,
tylko jeden z wielu, jest szczeglnie pouczajcy ze wzgldu na charakter wewntrznej tyranii.
156
Gdy w 2002 roku zmeny si priorytety, okazao si, e ci, ktrzy ponosz czciow
odpowiedzialno za dwadziecia lat udrki .rakijczykw, maj teraz prawo uy siy, by wprowadza
demokracj. &awet ich wczeniejsze konsekwentne poparcie dla barbarzystwa i tyranii oraz niech do
demokracji, przejawiajca si wanie z niezwyk pasj, nie stanowiy powodu, by kwestionowa
deklarowane intencje. <ecz pomimy niedowierzanie uycie przemocy mona rozwaa tylko wtedy,
gdy konstruktywne rozwizania wyraznie spezy na niczym. $oniewa w przypadku .raku nie
dopuszczono nawet takich rozwiza, trudno utrzymywa, e doszlimy do ostatecznoci!. 0a konkluzja
pozostaje w mocy niezalenie od subiektywnych ocen prawdopodobiestwa sukcesu, ktre s tu
zasadniczo bez znaczenia. $arafrazujc <ar Marlowe jeeli to ma by wzr postpowania dla
dominujcego supermocarstwa, to niech +g ma nas w swojej opiece.
Od czasw =eagana+usha . 3a nawet wczeniej5 (aszyngton w rny sposb wspiera "addama
1usajna. $o tym jak "addam zama ukad w sierpniu 1EE# roku, zmieniay si strategie i preteksty, lecz
jeden element pozosta stay' nard iracki nie powinien kontrolowa swojego kraju. $owtrzmy
pozwolono, by tyran zdawi powstanie w 1EE1 roku, poniewa jak si dowiadujemy, (aszyngton chcia,
eby wojskowa junta elazn rk! rzdzia krajem, a e nie byo innych moliwoci, musia to by
"addam. =ebelianci przegrali, poniewa bardzo niewielu ludzi poza .rakiem chciao, eby wygrali! to
znaczy (aszyngton i jego lokalni sojusznicy, ktrzy mieli uderzajco jednomylny pogld!, e bez
wzgldu na grzechy irackiego przywdcy daje on pastwom *achodu i regionu wiksz nadziej na
stabilno kraju ni ludzie przez niego represjonowani!. .mponujce, jak wszystko to zostao bez wyjtku
zatajone w komentarzach i relacjach po odkryciu masowych grobw ofiar akceptowanego przez U"- ter
roru "addama% komentarze te uzasadniay niedawn wojn na moralnych podstawach!, teraz gdy
zobaczylimy masowe groby i prawdziwy rozmiar potwornego ludobjstwa "addama!, a przecie o
wszystkim wiedziano od razu, w 1EE1 roku, lecz pomijano ze wzgldu na potrzeb zachowania
stabilnoci!.)B1
Powstane pozostawoby kraj w rkach ludzi, ktrzy mogli by niezaleni od (aszyngtonu. "ankcje
w pzniejszych latach zmniej
157
szyy szans na powszechn rewolt, tak jaka doprowadzia do upadku innych potworw, rwnie
popieranych przez obecnie rzdzc ekip. "tanom *jednoczonym zawsze zaleao, by grupy
dokonujce przewrotu znajdoway si pod ich kontrol, a powszechna rebelia nie daaby U"-
kierowniczej pozycji. ( czasie szczytu na -zorach, w marcu )##; roku, +ush potwierdzi to stanowisko,
owiadczajc, e U"- dokonaj inwazji, nawet jeli "addam i jego kohorty opuszcz kraj.
Pytane, kto pownen rzdzi .rakiem, pozostaje podstawow kwesti sporn. 4zoowi
przedstawiciele wspieranej przez U"- opozycji zadali od razu, by ,&* odgrywaa kluczow rol w
powojennym .raku i odrzucili koncepcj amerykaskiej kontroli nad odbudow kraju i nad
postsaddamowskim rzdem. "przeciwili si zdecydowanie hegemonii U"- nad .rakiem!. &awet
wybrani przez (aszyngton politycy energicznie protestowali przeciwko planom odsunicia ich na bok i
wprowadzenia amerykaskiej okupacji. $ojawiy si te oznaki, e jeeli szyicka wikszo uzyska gos,
to prawdopodobnie poprze islamsk republik, co raczej byoby nie w smak (aszyngtonowi i kcioby
si z jego planami dla tego regionu.
Ne ma powodu wtpi, e amerykascy decydenci bd starali si powtrzy wzorzec stosowany
konsekwentnie w innych krajach' formalna demokracja jest w porzdku, lecz tylko wtedy, gdy wykonuje
polecenia, tak jak nowa! Europa lub limitowane, narzucone z gry! demokracje w -meryce Laciskiej
kierowane przez tradycyjne struktury wadzy, z ktrymi "tany *jednoczone s od dawna sprzymierzone!
34arothers5. +rent "cowcroft, doradca ds. bezpieczestwa narodowego w administracji +usha ., wyraa
opini k umiarkowanych, gdy stwierdzi, e jeeli odbd si wybory w .raku i radykalne grupy
zwyci... * pewnoci nie pozwolimy im przej wadzy!.)B) *atem jeeli szyicka wikszo
zdobdzie przewag w postsaddamowskim .raku i podobnie jak inni w regionie bdzie prbowaa
nawiza bardziej przyjazne stosunki z .ranem, to tym samym stanie si radykalna! i zostanie
odpowiednio potraktowana. Mona oczekiwa tego samego, jeeli wygraj wieccy demokraci, ktrzy
oka si radykalni!, chyba e uznamy, e historia to stek bzdur.
Zasadnczy sposb mylenia (aszyngtonu ilustruje schemat organizacyjny administracji cywilnej
powojennego .raku!. ,bej
158
mu|e on szesnacie pl, w kadym z nich wypisano tustym drukiem jedno nazwisko oraz zakres
obowizkw tej osoby, od prezydenckiego wysannika $aula +remera na samej grze 3ktry odpowiada
przed $entagonem5 do osb umieszczonych najniej na licie. Jest tam siedmiu generaw, wikszo
pozostaych to urzdnicy amerykaskiej administracji, ale nie ma adnych .rakijczykw. &a samym dole
jest siedemnaste pole, o okoo jedn trzeci mniejsze, bez adnych nazwisk, bez tustego druku i bez
okrelenia funkcji, tylko z napisem' .raccy doradcy ministrw!.)B;
Nektrzy zauwayli ze zdziwieniem zmian polityki U"- w odniesieniu do powojennej kontroli w
.raku. /dzie indziej (aszyngton chtnie przekazywa odpowiedzialno i koszty innym, lecz tym razem
nalega, by samemu rzdzi. &ie ma tu adnej niekonsekwencji. .rak to nie 0imor (schodni, 2osowo
czy -fganistan!, jak susznie podkrelia 4ondoleezza =ice.)B9 &ie wyjania jednak, na czym polega
rnica. +y moe jest ona nazbyt oczywista .rak to akomy ksek, a inne wymienione kraje uwaa si
za szmelc. 6latego (aszyngton musi sam rzdzi, a nie ,&* ani .rakijczycy.
Odsumy na bok kluczowe pytanie o to, kto bdzie rzdzi% ci, ktrzy przejmowali si tragedi .raku,
mieli trzy podstawowe cele' po pierwsze, obali tyrani, po drugie, znie sankcje, ktre uderzay w
ludno, a nie w rzdzcych, i po trzecie, zachowa jaki taki porzdek wiatowy. $rzyzwoici ludzie nie
mog si nie zgodzi z dwoma pierwszymi celami ich realizacja to powd do radoci, szczeglnie dla
tych, ktrzy protestowali przeciwko wsparciu U"- dla "addama przed jego inwazj na 2uwejt oraz
sprzeciwiali si sankcjom, ktre potem naoono% mog wic cieszy si z takiego wyniku bez
hipokryzji. 6rugi cel z pewnoci mona byo osign, a prawdopodobnie take pierwszy, bez
podwaenia trzeciego. -dministracja +usha otwarcie pokazaa, e chce rozmontowa to, co jeszcze
zostao z porzdku wiatowego i kontrolowa wiat przy uyciu siy% .rak mia posuy jako, jak to
okreli &ew Kork 0imes!, laboratorium dowiadczalne! nowych norm!. 0o wanie te intencje
budziy na caym wiecie strach i nienawi oraz rozpacz tych, ktrzy nie chc y w habie!)B? i
niepokoj si, co si stanie, jeli dokona si tego wyboru. ,czywicie wybr jest w znacznej mierze w
rkach samych -merykanw.
159
Rozdza @
Dyematy domnac|
Entuz|azm wobec nowej! Europy zoonej z krajw byego imperium sowieckiego nie wynika
jedynie z faktu, e ich przywdcy gotowi s salutowa i meldowa' 0ak jestO!. Gormuowano bardziej
zasadnicze powody, gdy Unia Europejska rozwaaa przyznanie czonkostwa tym krajom. "tany
*jednoczone zdecydowanie popieray to posunicie. 2raje Europy (schodniej to prawdziwi
modernizatorzy Europy!, wyjani komentator polityczny 6aCid .gnatius. Mog rozsadzi biurokracj i
kultur pastwa opiekuczego, ktra nadal krpuje znaczn cz Europy!, i pozwoli, by wolny
rynek dziaa tak, jak powinien!)B@ to znaczy tak jak w "tanach *jednoczonych, gdzie gospodarka opiera
si w duej mierze na sektorze pastwowym, a obecnie rzdzca ekipa pobia powojenne rekordy
protekcjonizmu w czasie swojego pierwszego okresu urzdowania.
Ponewa miujcy wolno, umiejcy korzysta z technologii ludzie ze (schodu dostaj za prac
jedynie uamek tego, co zarabiaj ludzie na *achodzie!, kontynuowa .gnatius, mog popchn ca
Europ w kierunku realiw nowoczesnego kapitalizmu!' modelu amerykaskiego, najwyrazniej
idealnego z definicji. ( modelu tym tempo wzrostu na gow jest w przyblieniu rwne temu w Europie,
bezrobocie utrzymuje si na podobnym poziomie, a poza tym istnieje najwyszy stopie nierw
161
noci i biedy, najwiksze obcienie prac i jeden z najgorszych systemw opieki spoecznej w
rozwinitym wiecie przemysowym. Srednia paca mczyzn 3mediana5 w )### roku, po niewielkim
oywieniu gospodarczym pod koniec lat dziewidziesitych, bya nadal poniej poziomu z 1EAE roku,
cho produktywno wzrosa o 9? procent% jest to jedna z oznak gwatownych zmian na korzy kapitau,
ktre jeszcze mocniej przypieszaj pod rzdami +usha ...
Potenc|any wkad Europy (schodniej w obnienie jakoci ycia wikszoci ludzi na *achodzie
zauwaono natychmiast po upadku muru berliskiego. $rasa biznesowa bya rozradowana z powodu
zielonych pdw na gruzach komunizmu!, gdzie rosnce bezrobocie i zuboenie wielkiej czci
przemysowej klasy robotniczej! oznaczao, e ludzie bd gotowi pracowa duej ni ich
rozpieszczeni koledzy! na *achodzie, za 9# procent zachodnich zarobkw i z nielicznymi dodatkami.
$onadto zielone pdy! wywieraj dostatecznie duy ucisk, by utrzyma pracownikw w ryzach, i
oferuj atrakcyjne dotacje pastwowe dla zachodnich inwestorw. 0e reformy rynkowe pozwol Europie
prze do przodu z wysokimi pacami i podatkami od przedsibiorstw, krtkimi godzinami pracy, brakiem
mobilnoci zawodowej i luksusowymi programami socjalnymi!. Europa bdzie moga pj ladem
-meryki, gdzie spadek pac realnych za rzdw =eagana do najniszego poziomu wrd rozwinitych
spoeczestw przemysowych 3z wyjtkiem (ielkiej +rytanii5 stanowi podane zjawisko o ogromnym
znaczeniu!. /dy gruzy komunizmu peni tak rol jak Meksyk, korzyci te mona teraz przynie
Europie *achodniej, popychajc j w kierunku modelu amerykaskobrytyjskiego.)BA
Gruzy komunzmu ma| pod wieloma wzgldami przewag nad regionami, ktre od wiekw s
nieprzerwanie zdominowane przez *achd. <udzie yjcy po wschodniej stronie pisetletniego uskoku
oddzielajcego (schd od *achodu 3nie pokrywa si on dokadnie z elazn kurtyn, ale biegnie
podobnie5 cieszyli si znacznie wyszym standardem opieki medycznej i edukacji, gdy (schd przesta
by pierwotnym 0rzecim Swiatem! dla *achodu, a do tego maj jeszcze waciwy kolor skry. $o
powrocie do czego w rodzaju tradycyjnych relacji (schd moe teraz zapewni inne korzyci, w tym
ogromny zalew atwo dajcej si wyzyska
162
sy roboczej. Mwi si, e Ukraina zastpuje teraz kraje poudniowej Europy jako zrdo taniej siy
roboczej na *achodzie, co wie si z pozbawieniem upadajcej ukraiskiej gospodarki najbardziej
produktywnych pracownikw. $odobnie jak emigranci z -meryki Srodkowej Ukraicy przesyaj do
domw ogromne pienidze, utrzymujc w ten sposb przy yciu pozosta cz spoeczestwa.
(arunki pracy i ycia s tak okropne, e miertelno jest wysoka, a prawdopodobnie 1## tysicy
ukraiskich kobiet pozostaje w niewoli seksualnej. +rzmi to cakiem znajomo.)BB
To oczywste, daczego de facto rzd wiatowy!, jak pisze prasa biznesowa, przyjmuje z
zadowoleniem reformy rynkowe! w Europie (schodniej, lecz dla amerykaskich elit maj one jeszcze
inne znaczenie. $odobnie jak niezaleny rozwj spoeczny i gospodarczy w 0rzecim Swiecie, tak system
spoecznorynkowy w Europie *achodniej jest niczym wirus, ktry moe zarazi innych!, a zatem jest
form skutecznego sprzeciwu!, ktr naley skaza na zapomnienie. Europejskie pastwa opiekucze
mog mie niebezpieczny wpyw na amerykask opini publiczn, co pokazuje utrzymujca si w
U"- popularno koncepcji powszechnego, finansowanego z podatkw systemu opieki zdrowotnej,
pomimo cigego oczerniania w mediach i wykluczenia tej opcji z programw wyborczych, poniewa jest
ona politycznie niemoliwa! bez wzgldu na to, co o tym sdzi opinia publiczna.
=ealia nowoczesnego kapitalizmu!, widoczne w regionach pozostajcych od dawna pod kontrol
*achodu, wprowadzono w wikszoci krajw Europy (schodniej, gdy ich gospodarki ulegy
latynoamerykanizacji!. $owody tego stanu rzeczy s przedmiotem dyskusji, lecz zasadnicze fakty
spoecznego i gospodarczego upadku s bezdyskusyjne. 2onsekwencje demograficzne, chocia ich skala
jest niepewna, stanowi pewn wskazwk. $rogram &arodw *jednoczonych ds. =ozwoju 3U&6$5
szacuje, e w latach dziewidziesitych liczba zgonw wrd mczyzn zwikszya si o 1#
milionw% jest to w przyblieniu liczba ofiar stalinowskich czystek dokonanych szedziesit lat
wczeniej, jeeli te dane s choby w przyblieniu dokadne. =osja jest chyba pierwszym krajem, ktry
dowiadczy tak gwatownego spadku urodzin w porwnaniu z liczb zgonw, z przyczyn innych ni
wojna, klska godowa czy choroba!, pisze 6aCid $owell. 2ryzys
163
demografczny przypsu|e s w czci rozpadowi rosyjskiego systemu opieki zdrowotnej po
wprowadzeniu reform rynkowych. ,glny upadek by tak dotkliwy, e nawet potwornego "talina
wspomina si z pewnym uznaniem' wedug sonday z pocztku )##; roku ponad poowa =osjan sdzi,
e "talin odegra pozytywn rol w historii =osji, podczas gdy tylko jedna trzecia nie zgodzia si z t
opini!.)BE $lany amerykaskich nadzorcw .raku wydaj si do podobne do tych, ktre zastosowano
w =osji i ktre regularnie prowadziy do fatalnych konsekwencji, rwnie w innych krajach.
Stosunek Waszyngtonu do europe|ske| unfkac| by zawsze zoony. -dministracja
2ennedyDego, podobnie jak wczeniejsze administracje, naciskaa na jedno Europy, lecz miaa pewne
obawy, e Europa moe pj wasn drog. "zacowny, starszy rang dyplomata 6aCid +ruce by
wielkim zwolennikiem zjednoczenia Europy w czasach 2ennedyDego, lecz co typowe dostrzega
niebezpieczestwa!, jeeli Europa pody wasn drog, prbujc odgrywa rol niezalen od
"tanw *jednoczonych!.)E#
Zasady przewodne doskonae wyraz 1enry 2issinger w przemwieniu z 1EA; roku,
zatytuowanym =ok Europy!. "ystem wiatowy, stwierdzi 2issinger, powinien opiera si na uznaniu,
e "tany *jednoczone maj globalne interesy i globalne obowizki!, natomiast ich sojusznicy maj tylko
regionalne interesy!. "tany *jednoczone musz zajmowa si raczej struktur porzdku wiatowego
ni kierowaniem kadym regionalnym przedsiwziciem!.)E1 Europa nie moe poda wasnym
niezalenym kursem, bazujc na swoim przemysowym i finansowym centrum we Grancji i &iemczech
jest to kolejny powd do obaw dotyczcych starej! Europy, zupenie niezwizany z niechci tych
krajw do wykonywania polece (aszyngtonu w sprawie wojny w .raku.
Zasady te pozosta| w mocy pomimo zmieniajcych si okolicznoci. *upenie niezalenie od
potencjalnego wkadu krajw wschodnioeuropejskich w osabienie spoecznorynkowych systemw
Europy *achodniej przewiduje si, e stan si koniem trojaskim! amerykaskich interesw,
podwaajcym kady ruch w kierunku niezalenej roli Europy w wiecie.
Do 1973 roku gobana domnac|a Stanw *jednoczonych zmniejszya si w porwnaniu z jej
szczytowym okresem po dru
164
ge| wo|ne wiatowej. $ewn miar tej dominacji jest majtek wiatowy pozostajcy pod
amerykask kontrol, ktrego wielko, jak si szacuje, skurczya si z okoo ?# do )? procent, w
czasie gdy w gospodarce wiatowej wyksztaci si model trjbiegunowy!, z trzema gwnymi
orodkami wadzy' -meryk $nocn, Europ oraz -zj, gwnie dziki Japonii. ,d tamtego czasu
struktura ta przesza dalsze przeobraenia, szczeglnie w zwizku z pojawieniem si
wschodnioazjatyckich tygrysw! oraz wielkiego gracza, 4hin. *asadnicze obawy zwizane z
niezalenoci Europy rozcigaj si w nowy sposb take na -zj.
Na dugo przed drug wojn wiatow "tany *jednoczone byy zdecydowanie najwiksz potg
gospodarcz na wiecie, ale nie odgryway gwnej roli w zarzdzaniu wiatem. (ojna to zmienia.
=ywalizujce mocarstwa zostay albo spustoszone, albo powanie osabione, natomiast U"- ogromnie
zyskay. $rodukcja przemysowa wzrosa niemal czterokrotnie w warunkach gospodarki na wp
nakazowej. ( 1E9? roku U"- miay nie tylko przytaczajc przewag gospodarcz, lecz take pozycj
zapewniajc niezrwnane bezpieczestwo' kontroloway ca pkul, otaczajce oceany i wikszo
terytoriw lecych na ich brzegach. -merykascy stratedzy szybko zabrali si do organizowania glo
balnego systemu zgodnie z planami, ktre sporzdzono ju wczeniej, aby speni wymagania "tanw
*jednoczonych w wiecie, w ktrym chc mie niekwestionowan wadz!, jednoczenie ograniczajc
suwerenno krajw, ktre mogyby stanowi dla nich wyzwanie.)E)
Nowy gobany ad mia by podporzdkowany potrzebom amerykaskiej gospodarki i podlega
politycznej kontroli "tanw *jednoczonych w takim stopniu, w jakim to moliwe. .mperialne instrumenty
kontroli, zwaszcza brytyjskie, miay zosta rozmontowane, podczas gdy (aszyngton rozszerza wasne
systemy regionalne w -meryce Laciskiej i na $acyfiku, zgodnie z zasad, ktr wyjani -be Gortas, e
co jest dobre dla nas, jest dobre dla wiata!. 0ej altruistycznej postawy nie potrafio doceni brytyjskie
Ministerstwo "praw *agranicznych. Urzdnicy uznali, e (aszyngton, kierujc si gospodarczym
imperializmem amerykaskiego biznesu, prbuje zepchn nas na boczny tor!, ale niewiele mogli na to
poradzi. Minister spraw zagranicznych
165
podze si z kolegami z rzdu obserwacj, e wedug -merykanw "tany *jednoczone reprezentuj
co w wiecie co, czego wiat potrzebuje, co, co si wiatu spodoba, co, co w kocu wiat bdzie
musia przyj, czy mu si to podoba, czy nie!.)E; (yoy w ten sposb realn wersj wilsonowskiego
idealizmu, wersj, ktra pasuje do historycznych wydarze.
Amerykaskie planowanie w tamtym czasie byo wyrafinowane i szczegowe. &ajwaniejsz spraw
byo odbudowanie wiata przemysowego w taki sposb, by spenia wymagania biznesowych interesw,
ktre stanowi gwny czynnik ksztatujcy polityk' w szczeglnoci chodzio o to, by znalez ujcie
dla amerykaskich nadwyek produkcyjnych, pokona deficyt dolarowy! i stworzy moliwoci
inwestycji. Efekty docenili krajowi beneficjenci. Jak zauwaono w 6epartamencie 1andlu =eagana, plan
Marshalla przygotowa grunt pod ogromn liczb prywatnych amerykaskich inwestycji bezporednich
w Europie! i pooy fundament dla midzynarodowych korporacji. ( 1EA? roku +usiness (eek!
stwierdzi, e midzynarodowe korporacje s ekonomicznym wyrazem! politycznej konstrukcji!
stworzonej przez powojennych decydentw, w ramach ktrej amerykaski biznes prosperowa i rozwija
si dziki zagranicznym zamwieniom... napdzany pocztkowo dolarami z planu Marshalla!, a przed
negatywnymi zjawiskami! chroni go parasol amerykaskiej potgi!.)E9
Innym czciom wiata stratedzy z 6epartamentu "tanu przypisali okrelone funkcje!. 0ak wic -zja
$oudniowo(schodnia mia dostarcza surowce byym imperialnym panom, przede wszystkim (ielkiej
+rytanii, ale rwnie Japonii, ktra miaa otrzyma jakie imperium na poudniu!, jak to okreli /eorge
2ennan, dyrektor *espou ds. $lanowania $olityki w 6epartamencie "tanu.)E? &iektre obszary mao
interesoway strategw, zwaszcza -fryka, ktr 2ennan radzi przekaza Europejczykom, by j
wykorzystali! do swojej odbudowy. * historii pamitamy inne powojenne relacje midzy Europ a
-fryk, lecz nie wydaje si, by wtedy je rozwaano.
Natomast Bsk Wschd miay przej "tany *jednoczone. ( 1E9? roku urzdnicy 6epartamentu
"tanu uznali zasoby energetyczne -rabii "audyjskiej za gigantyczne zrdo strategicznej
166
sy i jedn z najwikszych zdobyczy materialnych w dziejach wiata!% generalnie uwaano, e rejon
*atoki $erskiej jest prawdopodobnie najcenniejsz ekonomiczn zdobycz w dziedzinie inwestycji
zagranicznych!. Eisenhower stwierdzi pzniej, e jest to strategicznie najwaniejszy region wiata!.
(ielka +rytania bya podobnego zdania. ( 1E9A roku brytyjscy stratedzy pisali, e zasoby tego regionu s
kluczow zdobycz dla kadego mocarstwa, ktre chce uzyska wiatowe wpywy lub dominacj!.)E@
Grancja zostaa wyparta z +liskiego (schodu za pomoc kruczkw prawnych, a (ielka +rytania z czasem
spada do roli modszego wsplnika.
Kennan, ktry by dalekowzroczny, zdawa sobie spraw, e kontrolujc japoskie zrda zaopatrzenia
w energi, znajdujce si w tamtym czasie gwnie na +liskim (schodzie, "tany *jednoczone uzyskaj
prawo weta! wobec potencjalnej polityki militarnej i przemysowej Japonii, cho jej szans na sukces
oceniano wtedy generalnie bardzo nisko. ,d tamtej pory kwestia ta jest zrdem utrzymujcego si
konfliktu, rwnie w relacjach z Europ, gdy zarwno Europa, jak i Japonia prbuj zapewni sobie
pewien stopie energetycznej niezalenoci.
Tymczasem w Az| zachodzy zmiany. ( )##; roku uznana grupa ekspertw ocenia, e -zja
$nocno(schodnia jest epicentrum midzynarodowego handlu i nowych technologii... najszybciej
rozwijajcym si regionem gospodarczym wiata przez wikszo ostatnich dwudziestu lat!, ktry
obecnie wypracowuje niemal ;# procent globalnego $2+, daleko wyprzedzajc "tany *jednoczone!, a
take posiada okoo poowy wiatowych rezerw walutowych. /ospodarki w tym regionie obejmuj
niemal poow przychodzcych zagranicznych inwestycji bezporednich na wiecie! i staj si coraz
potniejszym zrdem wychodzcych inwestycji tego rodzaju, lokowanych w -zji (schodniej, a take
pyncych do Europy i -meryki $nocnej, ktre obecnie maj wiksze obroty handlowe z -zj
$nocno(schodni ni ze sob nawzajem.)EA
Ponadto regon ten |est zntegrowany. Wschodna Ros|a obftu|e w bogactwa
naturane, da ktrych naturalnym rynkiem zbytu s orodki przemysowe w -zji $nocno
(schodniej. .ntegracja byaby jeszcze wiksza po gospodarczej unifikacji dwch
167
Kore, poprowadzenu gazocgw przez 2ore $nocn i rozszerzeniu kolei transsyberyjskiej w
tym samym kierunku.
Korea Pnocna bya najbardziej niebezpiecznym i paskudnym elementem osi za!, lecz jednoczenie
zajmowaa najnisze miejsce na licie potencjalnych celw. 0ak jak .ran, ale inaczej ni .rak, nie speniaa
pierwszego kryterium uprawnionego celu' nie bya bezbronna. $rzypuszczalnie $entagon pracuje nad tym,
jak wyeliminowa pnocnokoreaski rodek powstrzymujcy, zmasowan artyleri wycelowan w "eul
i w siy U"-, ktre teraz wycofuj si poza jej zasig, co w 2orei wzbudza obawy wobec amerykaskich
intencji. "ama 2orea $nocna nie spenia te drugiego kryterium dobrego celu% jest jednym z
najbiedniejszych i najbardziej aosnych krajw na wiecie. Jednak jako cz caego kompleksu -zji
$nocno(schodniej zyskuje znaczenie z powodw, ktre wskazaa grupa ekspertw. 6latego
niewykluczone, e stanie si celem ataku, jeeli uda si pokona techniczny problem unieszkodliwienia
jej rodkw powstrzymujcych.
Grupa ekspertw zaleca, by (aszyngton szuka dyplomatycznego rozwizania obecnego kryzysu.
-meryka powinna kontynuowa proces rozpoczty niepewnie i z wahaniami za rzdw 4lintona,
majcy na celu znormalizowanie stosunkw gospodarczych i politycznych z 2ore $nocn,
zagwarantowanie bezpieczestwa bezatomowej 2orei $nocnej, dziaanie na rzecz pojednania 2orei
$nocnej z $oudniow oraz wcignicie 2orei $nocnej w relacje gospodarcze z jej ssiadami!. 0ego
typu interakcje mogyby przypieszy reformy gospodarcze ju rozpoczte w 2orei $nocnej,
prowadzc z czasem do rozszerzenia wpyww gospodarki, ktre rozluzniyby totalitarn kontrol
polityczn i powcigny naruszenia praw czowieka!. 0aka polityka byaby zgodna z regionalnym
konsensusem, obejmujcym rwnie, jak si wydaje, pnocnokoreask dyktatur. .nne rozwizanie
konfrontacja oparta na wielkiej strategii +usha, =umsfelda i 4heneya jest drog do zatracenia!,
przekonuje grupa ekspertw.
|ednak zaecane rozwzanie stwarza pewne problemy. Jak wskazuje grupa ekspertw, -zja
$nocna(schodnia jest szybko rozwijajcym si, zintegrowanym regionem, ktry moe obra wasny,
niezaleny kurs, podobnie jak mogaby to zrobi kontynentalna Europa. 0o pociga za sob problem
zarysowany przez 2is
168
sngera. W 1998 roku Narodowe Buro Bada -zjatyckich ostrzegao, e rurocigi, ktre
sprzyjaj wikszej regionalnej integracji -zji $nocno(schodniej mog zmarginalizowa udzia U"-!
i przypieszy proces ewolucji regionalnych blokw!.)EB =urocigi te mog wzmocni stabilno
regionu i zapewni tani alternatyw dla ropy naftowej importowanej z +liskiego (schodu!, dodaje "elig
1arrison, lecz wydaje si, e "tany *jednoczone odnosz si z nerwow nieufnoci do sieci
rurocigw w -zji $nocno(schodniej!. "tany *jednoczone s wiadome, e kraje regionu chc
zmniejszy coraz bardziej dla nich niewygodn zaleno od U"-! lub przynajmniej ograniczy prawo
weta! przysugujce "tanom *jednoczonym z racji tego, e kontroluj bliskowschodni rop i szlaki
eglugowe tankowcw. /rozba uniezalenienia si moe okaza si przeszkod dla dyplomatycznych
porozumie. * podobnych wzgldw jastrzbie! w (aszyngtonie postrzegaj 4hiny jako gwnego
potencjalnego wroga i przygotowuj wojskowe plany na tak ewentualno. &iedawne prby
wzmocnienia strategicznych relacji U"- z .ndiami wynikaj w czci wanie z tych obaw, a take z
niepokojw (aszyngtonu dotyczcych kontroli najwikszych na wiecie rezerw energetycznych na
+liskim (schodzie.
Stosunek Waszyngtonu do Kore Pnocnej przypomina jego stanowisko wobec .ranu oraz .raku
przed inwazj. (e wszystkich trzech przypadkach ssiednie kraje prboway przeama wrogo i pj
w kierunku integracji% staray si te wspiera tendencje reformatorskie, a przynajmniej pomc pooy
dla nich fundament, i te wysiki nadal s podejmowane w przypadku .ranu i 2orei $nocnej. *a rzdw
/lin to na U"- z pewnym wahaniem przyjy podobne nastawienie do 2orei $nocnej, z czciowym
sukcesem, ale poza tym (aszyngton wola konfrontacj. 4ho powody tej preferencji nie s identyczne w
tych trzech przypadkach, to jednak istniej pewne wsplne wtki, ktre wida wyrazniej w kontekcie
wielkiej strategii.
W perwszych atach po wo|ne amerykascy stratedzy prbowali utworzy z -zji (schodniej i
$oudniowo(schodniej system skupiony wok Japonii, ktry mieciby si w ramach struktury
porzdku wiatowego!, utrzymywanej przez "tany *jednoczone. $odstawowa struktura zostaa
zarysowana w traktacie poko
169
|owym zawartym w San Francsco w 1951 roku, ktry formalnie zakoczy wojn w -zji.)EE
$omijajc trzy francuskie kolonie w .ndochinach, jedynymi krajami azjatyckimi, ktre zaakceptoway
traktat pokojowy z "an Grancisco, byy $akistan i 4ejlon, oba niedawno uwolnione od brytyjskich rzdw
i dalekie od wojny w -zji. .ndie odmwiy udziau w konferencji w "an Grancisco ze wzgldu na warunki
traktatu, w tym naleganie U"- na zatrzymanie ,kinawy jako bazy wojskowej, ktr zreszt nadal
zajmuj, pomimo silnych protestw jej mieszkacw, ktrych gos jest prawie niesyszalny w "tanach
*jednoczonych.
Truman by oburzony nieposuszestwem .ndii. Jego reakcja, nie mniej elegancka ni obecne reakcje na
niesubordynacj starej! Europy i 0urcji, bya taka, e .ndie niechybnie skonsultoway si z (ujkiem
Jzkiem i Mysim Lajnem 7Mousie 6ung8 z 4hin!. +iay dosta tu imi, a nie tylko wulgarny epitet. (
czci mg to by zwyky rasizm, a by moe stao si tak dlatego, e 0ruman autentycznie lubi i
podziwia starego Jzka!, przypominajcego mu szefa z Missouri, ktry pomg mu stawia pierwsze
kroki w polityce. $od koniec lat czterdziestych 0ruman uwaa, e stary Jzek! to przyzwoity go!,
ale jest wizniem $olitbiura! i nie moe robi tego, co chce!. &atomiast Mysie Lajno to pody tek.
Te rozrnienia wzbogacay wojenn propagand. &azici byli zli, lecz zasugiwali na pewien
szacunek' przynajmniej wedug stereotypu byli to zdyscyplinowani niebieskoocy blondyni, znacznie
atrakcyjniejsi od abojadw, ktrych 0ruman szczeglnie nie lubi, nie mwic ju o makaroniarzach. .
stanowili zupenie rny gatunek od Japocw, robactwa, ktre trzeba rozgnie, przynajmniej od kiedy
stali si wrogami% wczeniej U"- miay ambiwalentny stosunek do japoskich grabiey w -zji, jeli
tylko chronione byy amerykaskie interesy.
Gwne ofiary japoskiego faszyzmu i poprzednich ideologii 4hiny i japoskie kolonie w 2orei i na
Gormosie 30ajwanie5 nie bray udziau w konferencji pokojowej w "an Grancisco i nie stay si
przedmiotem powanego zainteresowania. 2oreaczycy i 4hiczycy nie otrzymali adnych reparacji od
Japonii% podobnie Gilipiny, ktre rwnie nie uczestniczyy w konferencji. "ekretarz stanu 6ulles potpi
Gilipiczykw za emocjonalne uprzedze
170
n!, ktre nie pozwalay im poj, dlaczego nie dostan adnej rekompensaty za doznane cierpienia.
$ocztkowo Japonia miaa zapaci reparacje, ale tylko "tanom *jednoczonym i innym mocarstwom
kolonialnym, pomimo faktu, e agresywna wojna Japonii trwaa w -zji przez cae lata trzydzieste, a U"- i
inne kraje *achodu zaczy walczy z Japoni dopiero po $earl 1arbor. Japonia miaa rwnie zwrci
"tanom *jednoczonym koszty okupacji. "woim azjatyckim ofiarom miaa zapaci odszkodowanie! w
formie eksportu japoskich towarw wytworzonych z poudniowoazjatyckich surowcw% bya to gwna
cz ukadu, ktry praktycznie odbudowywa co w rodzaju &owego $orzdku w -zji!, ktry
wczeniej Japonia prbowaa zaprowadzi w drodze podboju, a teraz tworzya pod kontrol U"-, wic
nie byo problemu.
Nektrzy spord azjatyckich ofiar japoskiego faszyzmu robotnikw przymusowych i jecw
wojennych pozwali japoskie korporacje z filiami w "tanach *jednoczonych, bdce prawnymi
sukcesorami firm odpowiedzialnych za zbrodnie. ( przededniu pitnastej rocznicy podpisania traktatu
pokojowego w "an Grancisco kalifornijski sd oddali ich pozew na tej podstawie, e ich roszczenia s
wykluczone przez warunki traktatu. ,pierajc si na opinii 6epartamentu "tanu, przychylnej dla
oskaronych japoskich korporacji, sd orzek, e traktat pokojowy suy ochronie amerykaskich
interesw bezpieczestwa w -zji oraz utrzymaniu pokoju i stabilizacji w tym regionie!. 1istoryk -zji
John $rice uzna to orzeczenie za jeden z bardziej przeraajcych momentw wyparcia i zaprzeczenia!,
wskazujc, e co najmniej dziesi milionw ludzi zgino w wojnach toczonych w tym regionie, gdy
-zja cieszya si pokojem i stabilizacj!.
W ma|u 2003 roku Departament Sprawedwoci kierowany przez Johna -shcrofta
zaktualizowa stanowisko 6epartamentu "tanu z czasw 4lintona, skadajc opini wspierajc giganta
energetycznego U&,4-<, ktra jak ostrzegali przedstawiciele 1uman =ights (atch cofnaby
dwadziecia lat sdowych orzecze na rzecz ofiar naruszenia praw czowieka!. ,pinia 6epartamentu
"prawiedliwoci wykracza daleko poza obron koncernu energetycznego przed zarzutami o brutalne
traktowanie birmaskich robotnikw, wykonujcych w zasadzie prac niewol
171
ncz. (zywa ona do radykalnej reinterpretacji! ustawy o zagranicznych roszczeniach
odszkodowawczych, ktra pozwala ofiarom powanych narusze prawa midzynarodowego za granic
na skadanie cywilnych pozww o odszkodowanie w amerykaskich sdach przeciwko domniemanym
sprawcom tych narusze, ktrzy znajduj si na terytorium "tanw *jednoczonych!. -dministracja
+usha jest pierwsz, ktra wezwaa do odwrcenia decyzji sdowych utrzymujcych w mocy t ustaw.
Jest to niegodziwa prba ochrony sprawcw narusze praw czowieka kosztem ich ofiar!, zauway
2enneth =oth, dyrektor wykonawczy 1uman =ights (atch;## zwaszcza gdy sprawcami narusze s
koncerny energetyczne, mgby kto doda cynicznie.
Trjbiegunowy porzdek, ktry ksztatowa si na pocztku lat siedemdziesitych, wzmocni si od
tamtego czasu, a jednoczenie wzrosy obawy amerykaskich strategw, e nie tylko Europa, ale rwnie
-zja moe szuka bardziej niezalenej drogi. * duszej, historycznej perspektywy nie byoby to zbytnim
zaskoczeniem. ( LN... wieku 4hiny i .ndie byy wielkimi orodkami handlowymi i przemysowymi.
-zja (schodnia daleko wyprzedzaa Europ w dziedzinie publicznej ochrony zdrowia, a prawdopodobnie
miaa te bardziej wyrafinowany system rynkowy. Srednia dugo ycia w Japonii moga by wysza
ni w Europie. -nglia staraa si nadrobi zalegoci w dziedzinie tekstyliw i innych wyrobw
przemysowych, czerpic z dowiadcze .ndii w sposb, ktry dzisiaj nazywa si piractwem i ktry jest
zakazany przez midzynarodowe porozumienia handlowe narzucone przez bogate pastwa pod cynicznym
pozorem wolnego handlu!% "tany *jednoczone korzystay obficie z takich sposobw, podobnie jak inne
kraje, ktre si rozwiny. Jeszcze w poowie L.L wieku +rytyjczycy twierdzili, e indyjskie elazo jest
rwnie dobre, a nawet lepsze ni brytyjskie, a do tego znacznie tasze. 2olonizacja i narzucona
liberalizacja uczyniy z .ndii brytyjskie terytorium zalene. 6opiero po odzyskaniu niepodlegoci .ndie
weszy znowu na ciek wzrostu i pooyy kres zabjczym klskom godu. 4hiny pozostaway
nieujarzmione do czasu drugiej wojny opiumowej 1?# lat temu i rwnie zaczy si ponownie rozwija
po odzyskaniu niepodlegoci. Japonia bya jedyn czci -zji, ktra z powodzeniem opara si
kolonizacji i zarazem jedynym krajem,
172
ktry si rozwija razem ze swoimi koloniami. *atem nie jest wielkim zaskoczeniem, e po odzyskaniu
suwerennoci -zja wraca do znacznego bogactwa i siy.
Te dugofalowe procesy historyczne pogbiaj jednak problem utrzymania porzdku wiatowego!, w
ktrym inni musz zna swoje miejsce. $roblem ten nie ogranicza si ju do skutecznego sprzeciwu! w
0rzecim Swiecie, ktry by wielkim tematem w czasie zimnej wojny, lecz dosiga samych centrw
przemysowych. 1istoria dowodzi, e przemoc jest potnym instrumentem kontroli. <ecz dylematy
dominacji te nie s mae.
173
Rozdza A
Koco animozji
Przypomn|my stwerdzene Mchaea Krepona, e ostatnie dni )##) roku to by moe
najbardziej niebezpieczny moment od czasu kryzysu kubaskiego w 1E@) roku!. "zczeglnie niepokoia
go niestabilna strefa rozprzestrzeniania si broni nuklearnej, rozcigajca si od $henianu do +agdadu!,
obejmujca .ran, .rak, 2ore $nocn oraz subkontynent indyjski!.;#1 $odobne obawy, szeroko
rozpowszechnione, wzmogy si w wyniku inicjatyw administracji +usha z lat )##))##;, ktre powanie
przyczyniy si do wzrostu midzynarodowych napi i zagroe.
W pobu jest duo bardziej zatrwaajce mocarstwo atomowe, o ktrym rzadko dyskutuje si
publicznie w "tanach *jednoczonych, poniewa jest ono dodatkiem do amerykaskiej potgi. 2onwencja
ta nie jest przestrzegana wewntrz niestabilnej strefy, a nawet w 6owdztwie "trategicznym U"-, ktre
odpowiada za arsena jdro wy. /enera <ee +utler, szef 6owdztwa "trategicznego w latach 1EE)1EE9,
zauway, e jest rzecz skrajnie niebezpieczn, e w tym kotle animozji, ktry nazywamy +liskim
(schodem, jeden nard najwyrazniej uzbroi si w wielk ilo broni jdrowej, by moe nawet setki
gowic, co skania inne kraje, by zrobiy tak samo!. .zraelska bro masowego raenia niepokoi te drug
na wiecie potg nuklearn.;#)
175
Podobne obawy zostay wyraone w bardziej okrny sposb w rezolucji =ady +ezpieczestwa nr
@BA, na ktr wybirczo powoyway si rzdy +usha i +laira, gdy prboway przedstawi jak uasi
prawn podstaw inwazji na .rak. -ni ta, ani adna inna rezolucja nie upowania do takiego dziaania,
lecz rezolucja nr @BA faktycznie wzywaa do eliminacji irackiej broni masowego raenia oraz rodkw jej
przenoszenia co miao by krokiem w kierunku ustanowienia na +liskim (schodzie strefy wolnej od
broni masowego raenia oraz wszystkich pociskw sucych do jej przenoszenia! 3artyku 195.
-merykaski wywiad i inne zrda przyjmuj, e .zrael posiada kilkaset gowic jdrowych oraz buduje
bro chemiczn i biologiczn.
Artyku 19 powszechnie pomija si w amerykaskich komentarzach, ale nie gdzie indziej. &a przykad
.rak wezwa =ad +ezpieczestwa do zastosowania artykuu 19. Motywy, ktrymi kierowa si .rak, nie
pomniejszaj znaczenia tej kwestii. ,bawy generaa +utlera nie s bahe. &iewtpliwie izraelska potga
militarna bdzie nadal skania inne kraje! do budowania broni masowego raenia, bardzo moliwe, e
w ich liczbie znajdzie si rwnie .rak, jeeli uzyska cho odrobin niezalenoci.
Kwesta, ktrej dotyczy artyku 19, pojawia si ju wczeniej, w przededniu pierwszej wojny w *atoce
$erskiej. $o inwazji na 2uwejt w sierpniu 1EE# roku .rak przedstawi cay szereg propozycji wycofania si
w ramach szerszego porozumienia regionalnego. $ropozycje te przecieky do prasy za spraw ameryka-
skich urzdnikw pastwowych, ktrzy uznali je za powane! i nadajce si do negocjacji!. Jak
powane! byy te propozycje, nie jestemy w stanie stwierdzi' "tany *jednoczone natychmiast je
odrzuciy!, wedug jedynego dziennikarza w tym kraju, ktry skrupulatnie relacjonowa t spraw, 2nuta
=oyceDa z &ewsday!. 4iekawe, e w ostatnim sondau przed bombardowaniem dwie trzecie
amerykaskiego spoeczestwa opowiadao si za konferencj w sprawie konfliktu izraelskoarabskiego,
jeeli miaaby ona doprowadzi do wycofania si .raku.;#; +ez wtpienia ta liczba byaby wysza,
gdyby opinia publiczna wiedziaa, e .rak wanie zoy podobn propozycj, ktra jednak zostaa
odrzucona przez (aszyngton. +y moe daoby si unikn niszczycielskiej wojny i jej jeszcze bardziej
katastrofalnych nastpstw, ocali ycie setek
176
tyscy ludzi i stworzy podstawy do obalenia tyranii "addama. Mona byo wtedy podj dziaania na
rzecz wyeliminowania broni masowego raenia i rodkw jej przenoszenia w regionie i poza nim, by
moe obejmujce take wielkie mocarstwa, ktre przez trzydzieci lat naruszay swoje zobowizania
wynikajce z traktatu o nierozprzestrzenianiu broni jdrowej do dziaania w dobrej wierze na rzecz
redukcji broni nuklearnej, a wic sprawy o niemaym znaczeniu.
Ne czc nawet broni masowego raenia, potencja wojskowy .zraela jest postrzegany w regionie jako
skrajnie niebezpieczny!. 4hocia .zrael jest bardzo maym krajem, postanowi sta si, praktycznie rzecz
biorc, zamorsk baz wojskow i technologiczn U"-, i penic t rol, by w stanie zbudowa bardzo
nowoczesne siy zbrojne. Jdrem gospodarki .zraela jest zwizany z armi i oparty na zaawansowanych
technologiach system przemysowy, cile powizany z gospodark U"-. &ie jest wic zaskoczeniem,
e .zrael zaczyna przypomina swojego patrona rwnie pod innymi wzgldami. ( parlamentarnym
dochodzeniu 3w 2nesecie5 ustalono, e .zrael zajmuje obecnie drugie miejsce w zachodnim wiecie, po
"tanach *jednoczonych, pod wzgldem spoecznych rnic w dochodach, majtku, kapitale,
wyksztaceniu i wydatkach, jak rwnie rozmiarze ubstwa!. Jego wczeniejszy do skuteczny system
opieki spoecznej zaama si, a spoeczne i kulturowe wartoci rwnie znaczco si zmieniy.;#9
Podobne |ak |ego patron Izrae ma sy zbrojne, ktre znacznie przewyszaj siy innych krajw,
porwnywalnych z nim pod innymi wzgldami. 6yrektor dziau bada i rozwoju izraelskiej armii 3"i
,bronnych .zraela, .6G5 stwierdzi, e siy powietrzne i pancerne tego kraju s wiksze i bardziej
zaawansowane technologicznie ni siy kadego z pastw nalecych do &-0,, z wyjtkiem U"-.;#?
2onwencjonalnych si zbrojnych .zrael uywa do atakowania ssiadw oraz do kontrolowania i
ujarzmienia ludnoci na terenach okupowanych w sposb, ktrego nie da si przeoczy w regionie i
ktrego nie mog zignorowa ludzie w innych czciach wiata, jeeli jest im bliska sprawa praw
czowieka.
Izrae pozosta|e te w cisym sojuszu wojskowym z inn regionaln potg militarn, 0urcj.
"ojusz U"-, 0urcji i .zraela jest czasami nazywany na +liskim (schodzie osi za!.;#@ Mo
177
na zrozume to okrelenie. (ok zawsze dzieje si wiele za, a ta o ma przynajmniej t cech, e
istnieje, w odrnieniu od osi wymylonej przez autorw przemwie /eorgeDa +usha, skadajcej si z
dwch pastw wojujcych ze sob od dwudziestu lat oraz trzeciego, ktre dooono przypuszczalnie
dlatego, e nie jest muzumaskie i jest powszechnie pitnowane.
Amerykaski uczony =obert ,lson podaje, e 1) procent samolotw wojskowych .zraela ma na stae
stacjonowa w 0urcji!% samoloty te wykonuj loty rozpoznawcze wzdu granicy .ranu!, sygnalizujc
.ranowi, e wkrtce 0urcja oraz jej izraelscy i amerykascy sojusznicy rzuc mu wyzwanie!. ,lson
sugeruje, e te operacje s czci dugofalowego dziaania majcego na celu osabienie, a moe nawet
rozbir .ranu poprzez oddzielenie jego pnocnych regionw azerskich 3podobnie chciaa postpi =osja
w 1E9@ roku, co wywoao jeden z wczeniejszych kryzysw w czasie zimnej wojny5, przeksztacajc kraj
w anemiczny podmiot geopolityczny!, niemajcy dostpu do Morza 2aspijskiego i generalnie -zji
Srodkowej. ,lson pisze te o jednej ze spraw pozostajcych na drugim planie' przypieszeniu budowy
rurocigw naftowych czcych region Morza 2aspijskiego z 0urcj i regionem rdziemnomorskim, z
pominiciem .ranu.;#A
W so|uszu USA z Turc| mog nastpi pewne zmiany, jeeli U"- zdoaj przenie swoje bazy
wojskowe ze wschodniej 0urcji do .raku, czyli do samego serca najbogatszych rezerw energetycznych na
wiecie. /niew -meryki na demokratyczne odchylenie 0urcji w latach )##))##; moe osabi stosunki
wojskowe i midzyrzdowe midzy U"- a 0urcj, ale wydaje si to raczej wtpliwe.
Obecny so|usz trjstronny rozciga si do czci -zji Srodkowej, a ostatnio take do .ndii. ,d kiedy
rzd indyjski znalaz si pod kontrol hinduistycznej prawicy, stanowisko midzynarodowe .ndii
znacznie si zmienio i pastwo to nawizao blisze stosunki wojskowe z U"- oraz ich satelit .zraelem.
.ndyjski komentator polityczny $raful +idwai pisze, e cechujca rzdzcych hinduistycznych
nacjonalistw fascynacja syjonizmem jest zakorzeniona w islamofobii 3i antyarabizmie5 oraz
hipernacjonalizmie. Jej ideologi jest samcza sia "harona i zaarty szowinizm. Uznaje ona, e hindusi i
ydzi 3plus chrzecijanie5 tworz strategiczny sojusz prze
178
cwko samow konfuc|anzmow". Przemawa|c w 2omitecie -merykaskoZydowskim w
(aszyngtonie, doradca do spraw bezpieczestwa narodowego .ndii, +rajesh Mishra, zaapelowa o utwo
rzenie amerykaskoizraelskoindyjskiej triady!, ktra bdzie miaa polityczn wol i moralny
autorytet, by podejmowa miae decyzje! w walce z terroryzmem. *daniem +idwaia uzupenieniem
rozwijajcych si kontaktw politycznowojskowych midzy .ndiami a .zraelem! s koordynujce
dziaania wpywowych lobby nacjonalistw hinduskich i Zydw w U"-.;#B
Zarwno .ndie, jak i .zrael s znaczcymi potgami militarnymi, dysponujcymi broni jdrow i
rodkami jej przenoszenia, a wyaniajcy si system sojuszy jest kolejnym czynnikiem, ktry przyczynia
si do rozprzestrzeniania broni masowego raenia, terroru i niepokojw w tej niestabilnej strefie i poza
ni.
STOSUNKI MIE6*K U"- - .*=-E<EM' $,4*A02. . 6,J=*E(-&.E
Ne trzeba me specjalnego wgldu w sprawy wiatowe, by przewidzie, e w kotle animozji na
+liskim (schodzie nadal bdzie wrzao. (ewntrzne konflikty zaogniy si po pierwszej wojnie
wiatowej, gdy wiat uprzemysowiony przestawi si na gospodark napdzan rop naftow, a
niezrwnane zapasy ropy odkryto na +liskim (schodzie. $o drugiej wojnie wiatowej jednym z
priorytetw amerykaskiej polityki byo zapewnienie sobie kontroli nad regionem o tak wielkim
bogactwie materialnym i znaczeniu strategicznym.
W czasach, gdy ne zachodzo nad ni soce, (ielka +rytania kontrolowaa ten region,
przekazujc rzdy lokalnym klientom i utrzymujc wojsko w pogotowiu. ( terminologii brytyjskiego Mi
nisterstwa "praw *agranicznych miejscowe zarzdzanie naleao pozostawi arabskiej fasadzie! sabych
i ulegych wadcw, a brytyjska absorpcja! tych w gruncie rzeczy kolonii miaa by zasonita
konstytucjonaln fikcj!% uznano, e taki ukad jest bardziej opacalny ni bezporednie rzdy. *
pewnymi odmianami ukad ten jest dobrze znany take gdzie indziej.
Me|scowa udno nie poddawaa si biernie. &a szczcie dla imperialnych strategw do
ujarzmienia ludnoci cywilnej mo
179
na byo wykorzysta rozwijajce si siy powietrzne, cho niektrzy, jak (inston 4hurchill, byli
urzeczeni moliwoci zastosowania gazw trujcych do poskromienia krnbrnych -rabw! 3gwnie
2urdw i -fgaczykw5. ( latach midzywojennych podejmowano prby wprowadzenia zakazu lub
ograniczenia wojen, lecz (ielka +rytania pilnowaa, by nie zakciy one imperialnych rzdw, dajc
przykad swojemu nastpcy w kontroli nad wiatem. 0o wanie (ielka +rytania udaremnia prby
ograniczenia uycia si powietrznych przeciwko ludnoci cywilnej. $owody tego stanowiska zwizle
wyrazi wybitny m stanu <loyd /eorge, ktry chwali brytyjski rzd za to, e zastrzeg sobie prawo do
bombardowania czarnuchw!.;#E
Fundamentane zasady morane z reguy yj dugo. 0a nie jest wyjtkiem.
Stany Z|ednoczone prze|y brytyjski ukad, ale doday nastpny poziom kontroli' pastwa
peryferyjne, najlepiej niearabskie, ktre mogy peni rol lokalnych policjantw na subie!, w termi
nologii stosowanej w administracji &i>ona. ,czywicie komenda gwna nadal miecia si w
(aszyngtonie, z jednym oddziaem w <ondynie. 0urcja bya od pocztku wybijajcym si czonkiem
tego klubu% w 1E?; roku doczy .ran, gdy amerykaskobrytyjski zamach stanu przywrci wadz
szacha, obalajc konserwatywny rzd parlamentarny, ktry chcia sprawowa kontrol nad zasobami
wasnego kraju.
Stany Z|ednoczone byy bardziej zainteresowane kontrol ni dostpem. $o drugiej wojnie
wiatowej -meryka $nocna staa si gwnym producentem ropy naftowej na wiecie, cho
spodziewano si, e dugo nie utrzyma tej pozycji. $zniej podstawowym eksporterem do U"- zostaa
(enezuela. (edug aktualnych prognoz amerykaskiego wywiadu U"- bd nadal polega gwnie na
zasobach basenu -tlantyckiego tych z zachodniej pkuli i z rejonu -fryki *achodniej ktre s bardziej
stabilne i niezawodne ni te na +liskim (schodzie.;1# <ecz podobnie jak w caym okresie powojennym
nie zmienia to przekonania o potrzebie zachowania kontroli.
Kontroa nad wekm zasobam materanym re|onu Zatok Perske| gwarantu|e
amerykaskim i brytyjskim koncernom energetycznym, e bd gwnymi udziaowcami ogromnych
zyskw.
180
Bogactwo spywa do U"- i (ielkiej +rytanii take wieloma innymi drogami' poprzez sprzt
wojskowy 3std generalnie przez bran zaawansowanych technologii5, projekty budowlane oraz
skarbowe papiery wartociowe. /igantyczna sia strategiczna! tego regionu stanowi dzwigni wiatowej
dominacji. (szystko to dobrze rozumieli architekci powojennego wiata i nadal pozostaje to w mocy.
-merykaski wywiad przewiduje, e w nadchodzcych latach rezerwy energetyczne rejonu *atoki
$erskiej nabior jeszcze wikszego znaczenia,;11 std taki zapa do sprawowania kontroli, bez wzgldu
na to, czy same "tany *jednoczone opieraj si mocno na tych zasobach, czy nie.
Gobany system baz wo|skowych od Pacyfku do Azorw zosta zaprojektowany w znacznej
mierze z myl o dziaaniach w rejonie *atoki $erskiej. -merykaskie tumienie rewolty i dziaalno
wywrotowa w /recji i (oszech w latach czterdziestych LL weku byy w czci motywowane trosk o
swobodny przepyw bliskowschodniej ropy na *achd. 6zisiaj system amerykaskich baz wojskowych
rozciga si do byych pastw satelickich *wizku =adzieckiego +ugarii i =umunii. ,d czasw
4artera gwne amerykaskie siy interwencyjne s skoncentrowane wok *atoki $erskiej. 6o niedawna
jedyn w peni niezawodn baz wojskow w okolicy bya naleca do +rytyjczykw wyspa 6iego
/arcia, z ktrej usunito rdzennych mieszkacw. U"- nadal odmawiaj im prawa do powrotu,
odrzucajc w ten sposb decyzje brytyjskich sdw%;1) sprawa ta jest nieznana w U"-, podobnie jak
sprawa ,kinawy. $o wojnie afgaskiej U"- zatrzymay bazy wojskowe w -fganistanie i w -zji
Srodkowej, ktre zapewniaj amerykaskim korporacjom lepsz pozycj w obecnej fazie wielkiej gry!
o kontrol nad zasobami -zji Srodkowej, a take umoliwiaj okrenie znacznie waniejszej *atoki
$erskiej. ,d dawna podejrzewano, e jednym z celw (aszyngtonu w .raku byo umieszczenie baz woj
skowych w samym sercu obszarw produkujcych rop naftow, jak donoszono po zakoczeniu
wojny.;1;
Informac|e na temat nnych prawdopodobnych cew rwnie dotary do opinii publicznej po
zakoczeniu wojny. 6wie rzeczy, o ktrych nigdy nie mwiono otwarcie i ktre nigdy nie stay si
przedmiotem narodowej dyskusji, to ropa naftowa i pienidze!, komentowa +ob 1erbert. 0e dwie
kluczowe sprawy
181
pozostawono zakusowym bznesmenom, z ktrych wielu czerpie teraz zyski!.;19
Stosunk USA z Izraeem rozw|ay si gwnie w tym szerszym kontekcie.;1? ( 1E9B roku
$oczone 2olegium "zefw "ztabw, pod wraeniem militarnej sprawnoci .zraela, uznao go za drug
po 0urcji si militarn w regionie. "ugerowao, e .zrael moe zapewni U"- rodki do uzyskania
strategicznej przewagi na +liskim (schodzie!, ktra rwnowayaby coraz mniejsz rol (ielkiej
+rytanii. 6ziesi lat pzniej te rozwaania nabray konkretnego znaczenia.
Rok 1958 ma wielkie znaczenie w sprawach wiatowych. -dministracja Eisenhowera zidentyfikowaa
wtedy trzy wielkie kryzysy na wiecie' w .ndonezji, -fryce $nocnej i na +liskim (schodzie. (szystkie
obejmoway producentw ropy naftowej oraz islamskie ruchy polityczne, ktre wtedy byy wieckie.
Esenhower sekretarz stanu Dues podkrelali, e =osja nie jest zaangaowana w aden z tych
kryzysw. $roblemem by znajomy diabe' radykalny nacjonalizm!. ( -fryce $nocnej niepokj
budzia algierska walka o niepodlego, ktr U"- chciay szybko zakoczy porozumieniem. (
.ndonezji winowajc by "ukarno, jeden z przywdcw pogardzanego ruchu pastw nieza
angaowanych, ktry pozwala na zbyt wiele demokracji' ludowa partia ubogich chopw rozszerzaa
swoje wpywy. &a +liskim (schodzie zoczyc by &aser, nazywany nowym 1itlerem! przez
przeraonych przywdcw U"- i (ielkiej +rytanii. ,n take by filarem ruchu pastw
niezaangaowanych i obawiano si, e pod jego wpywem inni rwnie zdecyduj si na niezaleny
kurs. (ydawao si, e te obawy zmaterializoway si w 1E?B roku, gdy w wyniku zamachu stanu w
.raku, o ktrym pocztkowo mylano, e wywoa go &aser, obalony zosta rzd wspierany przez
+rytyjczykw. 2onsekwencje odczuwamy do dzi.
Przewrt w .raku wywoa intensywne dyskusje midzy U"- a (ielk +rytani. 6ecydenci obawiali
si, e 2uwejt moe chcie niepodlegoci i e nawet -rabia "audyjska ulegnie tej chorobie. +rytyjska
gospodarka opieraa si w znacznym stopniu na zyskach z kuwejckiej produkcji ropy naftowej i z
tamtejszych inwestycji. <ondyn postanowi przyzna 2uwejtowi nominaln niepodlego, cho jak
wyjani minister spraw zagranicznych "elwyn
182
Loyd, musimy rwnie uzna potrzeb, jeeli sprawy pjd w zym kierunku, bezwzgldnej
interwencji, niezalenie od tego, kto spowodowa problem!. U"- przyjy takie samo stanowisko w
sprawie siowej interwencji w odniesieniu do wikszych zdobyczy, -rabii "audyjskiej i innych emiratw
znad *atoki. Eisenhower wysa wojsko do <ibanu, aby zapobiec dostrzeganemu tam zagroeniu ze strony
nacjonalistw i zapewni sobie kontrol nad rurocigami. $owtrzy, e niepokoi si o strategicznie
najwaniejszy region wiata! i podkreli, e utrata kontroli nad nim byaby znacznie gorsza od utraty
4hin! uznawanej za najwiksz powojenn katastrof ze wzgldu na strategiczn pozycj i zasoby
+liskiego (schodu!.;1@
Innym kra|em o kuczowym znaczenu, ktry jak si obawiano, mg znalez si pod wpywem
&asera, bya Jordania, stanowica wtedy regionaln baz dla brytyjskich si zbrojnych. .zrael pomg
utrzyma brytyjsk kontrol. (aszyngtoscy stratedzy dostrzegli, e .zrael jest jedyn regionaln si w
regionie, ktra podejmuje ryzyko, by rozadowa sytuacj na tym obszarze!. ( memorandum dla =ady
+ezpieczestwa &arodowego napisano, e jeeli chcemy walczy z radykalnym arabskim nacjona
lizmem i utrzyma rop z *atoki $erskiej si, jeeli zajdzie taka potrzeba, to logicznym nastpstwem jest
wsparcie dla .zraela, jako jedynego silnego prozachodniego mocarstwa, ktre pozostao na +liskim
(schodzie!,;1A wraz z mocarstwami peryferyjnymi, 0urcj i .ranem. ( tym samym czasie, w 1E?B roku,
nawizano stosunki izraelskotureckie, ktre zapocztkowaa wizyta premiera 6awida +en /uriona w
0urcji. Jak pisze Efraim .nbar, do )### roku stosunki .zraela z 0urcj pod wzgldem bliskoci ustpo
way jedynie relacjom .zraela ze "tanami *jednoczonymi!.;1B
W 1967 roku so|usz amerykaskoizraelski by ju mocno ugruntowany. .zrael zniszczy &asera,
chronic w ten sposb fasad! na $wyspie -rabskim, a jednoczenie uderzajc mocno w ruch pastw
niezaangaowanych. Uznano, e istotnie przyczyni si w ten sposb do umocnienia amerykaskiej
wadzy. (ywoao to rwnie znaczcy efekt w amerykaskiej ideologii, co jest wane, ale kwesti t
musz teraz odoy na bok.;1E
Przypomn|my sobe trzy gwne kryzysy w 1E?B roku. *agroenie, jakim by niezaleny arabski
nacjonalizm na +liskim (scho
183
dze, usuna wojna z 1E@A roku. 2ryzys w -fryce $nocnej skoczy si wraz z uzyskaniem
niepodlegoci przez -lgieri.;)# 2ryzys w .ndonezji zakoczy si ogromn masakr, gwnie bezrol
nych chopw, ktr 4.- opisywaa jako jeden z najwikszych masowych mordw w LL weku,
porwnywalny ze zbrodniami 1idera, "talina i Mao. 0a wstrzsajca masowa rzez!, jak nazwa j
&ew Kork 0imes!, wzbudzia nieskrpowan eufori na *achodzie. (yeliminowaa masow polityczn
parti biedakw i szeroko otworzya drzwi dla zachodnich inwestorw. 0ak jak na +liskim (schodzie
zniszczono kolejny filar ruchu pastw niezaangaowanych. $odobne procesy zachodziy w -meryce
Laciskiej oraz, w mniejszym stopniu, w .ndiach, ostatnim bastionie ruchu pastw niezaangaowanych.
(szdzie "tany *jednoczone odgryway znaczc, a niekiedy decydujc rol. U"- s mocarstwem
globalnym tak jak wczeniej -nglia. 4zsto mylce jest koncentrowanie si na jednym regionie wiata i
zapominanie o tym, e globalne plany powstaj w (aszyngtonie.
Wrmy jednak do +liskiego (schodu, gdzie w 1EA# roku .zrael odda kolejn przysug,
powstrzymujc moliw interwencj "yrii w obronie $alestyczykw masakrowanych w Jordanii. $o
moc U"- dla .zraela wzrosa czterokrotnie. -merykaski wywiad oraz tak wpywowe postaci zatroskane o
+liski (schd, jak senator 1enry Jackson, opisywali cichy sojusz .zraela, .ranu i -rabii "audyjskiej jako
solidn podstaw amerykaskiej wadzy w regionie% rola 0urcji w tym wzgldzie uznawana bya za
oczywist,
W 1979 roku, gdy szach zosta obalony, sojusz izraelskoturecki nabra jeszcze wikszego
znaczenia jako regionalna baza. 6o sojuszu przystpi kolejny czonek, ktry zastpi szacha' .rak "ad
dama 1usajna, skrelony w 1EB) roku przez administracj =eagana z oficjalnej listy pastw
terrorystycznych, tak by U"- mogy swobodnie zapewni pomoc tyranowi.
Wybory, |akch dokonywa .zrae w cigu ostatnich trzydziestu lat, w znacznym stopniu zredukoway
jego opcje dziaania% podajc obecnym kursem, .zrael nie ma praktycznie adnej innej moliwoci, jak
tylko suy jako baza U"- w regionie i spenia amerykaskie dania. ,pcje zostay wyraznie
nawiedone w 1EA1 roku, gdy prezydent Egiptu -nwar "adat zaoferowa .zraelowi peny traktat pokojowy
w zamian za wycofanie wojsk izraelskich
184
z terytorum Egptu. Sadat ne zaproponowa nic $alestyczykom i nie odnis si w aden
sposb do innych terytoriw okupowanych. ( swoich wspomnieniach .cchak =abin, wwczas ambasador
w U"-, uzna t synn! ofert za kamie milowy! na drodze do pokoju, chocia zawieraa ona
rwnie z wiadomo!' warunek, by .zrael wycofa si z terytorium Egiptu, zgodnie z oficjaln
polityk "tanw *jednoczonych i podstawowym dokumentem dyplomatycznym, rezolucj =ady
+ezpieczestwa nr )9) z listopada 1E@A roku.
Izrae sta przed brzemiennym w skutki wyborem' mg zaakceptowa pokj i integracj w regionie lub
upiera si przy konfrontacji, a zatem nieuchronnej zalenoci od U"-. (ybra drug opcj, nie ze
wzgldu na bezpieczestwo, lecz z chci ekspansji. Mwi o tym wyraznie izraelskie zrda. /enera
4haim +ar<ew, czoowa posta rzdzcej $artii $racy, wyrazi powszechne rozumienie tej sytuacji, gdy
napisa w gazecie $artii $racy' Moemy mie pokj, lecz sdz, e jeli utrzymamy swoje stanowisko,
moemy zyska wicej!. 0ym wicej!, ktre budzio wtedy najwiksze zainteresowanie, by pnocno
wschodni "ynaj, z ktrego brutalnie wypdzono mieszkacw na pustyni, aby zrobi miejsce dla
budowanego tylko dla Zydw miasta Jamit. ( 1EA) roku genera i pzniejszy prezydent Ezer (eizman
doda, e polityczne porozumienie bez ekspansji oznaczaoby, e .zrael nie mgby istnie zgodnie ze
skal, duchem i jakoci, jakie teraz ucielenia!.
Podstawow kwesti bya reakcja (aszyngtonu. $o wewntrznej dyskusji rzd porzuci swoj
oficjaln polityk i przyj kissingerowsk zasad pata!' adnej dyplomacji, tylko sia. &aley
pamita, e by to okres skrajnego triumfalizmu, ktrego pzniej bardzo aowano w .zraelu. U"- i
.zrael uznay za rzecz oczywist, e po 1E@A roku -rabowie nie stanowi adnego militarnego
zagroenia. Egipska oferta pokoju nie jest wcale synna! w "tanach *jednoczonych, jest raczej nieznana
to wsplny los zdarze, ktre nie odpowiadaj doktrynalnym wymaganiom.
Sadat nada ma nadziej, e zaskarbi sobie przychylno "tanw *jednoczonych wydaleniem
rosyjskich doradcw i innymi posuniciami. ,strzega te, e Jamit oznacza wojn!. &ie traktowano go
powanie. ( 1EA; roku naprawd rozpocz wojn,
185
ktra skoczya si dla .zraela niemal katastrof i postawia w stan pogotowia siy jdrowe U"-. (tedy
2issinger zrozumia, e Egiptu nie mona po prostu zlekceway i rozpocz dyplomacj wahadow!,
ktra ostatecznie doprowadzia do porozumienia w 4amp 6aCid w latach 1EAB1EAE. ( 4amp 6aCid U"-
i .zrael przyjy ofert "adata z 1EA1 roku, lecz na warunkach znacznie mniej korzystnych z ich punktu
widzenia' do tego czasu los $alestyczykw sta si istotn kwesti i "adat, podobnie jak wikszo
wiatowej opinii publicznej, domaga si uznania ich praw.
Wydarzena te przedstawa s jako triumf amerykaskiej dyplomacji. Jimmy 4arter dosta
pokojow &agrod &obla gwnie za to szczytowe osignicie. ( rzeczywistoci cay proces by dyplo
matyczn katastrof. ,drzucenie dyplomacji przez U"- i .zrael doprowadzio do strasznej wojny,
ogromnych cierpie i konfrontacji supermocarstw, ktra moga wymkn si spod kontroli. -le jednym z
przywilejw wadzy jest mono pisania historii z mocnym przekonaniem, e nie wzbudzi ona duego
sprzeciwu. 6latego ta katastrofa wesza do historii jako wielki triumf procesu pokojowego! kierowanego
przez "tany *jednoczone.
Izrae dostrzeg od razu, e w sytuacji, gdy -rabowie nie maj ju rodkw odstraszajcych, moe
nasili ekspansj na terenach okupowanych i zaatakowa pnocnego ssiada, i tak te uczyni w roku
1EAB i 1EB), a nastpnie okupowa niektre czci <ibanu przez niemal dwadziecia lat. ( wyniku
inwazji w 1EB) roku i jej bezporednich nastpstw zgino okoo )# tysicy ludzi% wedug zrde
libaskich liczba ofiar miertelnych w kolejnych latach wyniosa okoo )? tysicy. 0en temat budzi
niewielkie zainteresowanie na *achodzie, zgodnie z zasad, e zbrodnie, za ktre sami jestemy
odpowiedzialni, nie wymagaj adnego dochodzenia, nie mwic ju o karze czy odszkodowaniu.
Gdy weokrotne bombardowana nne prowokac|e ne wywoay adnej reakcji, ktra
mogaby posuy za pretekst do planowanej inwazji w 1EB) roku, .zrael w kocu skorzysta skwapliwie z
prby zamachu na izraelskiego ambasadora w <ondynie, dokonanej przez grup terrorystyczn kierowan
przez -bu &idala, ktry by skazany na mier przez ,rganizacj (yzwolenia $alestyny 3,($5 i od lat
toczy z ni wojn. "ignicie po ten pretekst byo do przyjcia dla majcych gos przedstawicieli
ameryka
186
ske| opn pubczne|, ktrzy rwnie nie widzieli problemu w natychmiastowej odpowiedzi .zraela'
ataku na obozy uchodzcw palestyskich "abra i "zatila w +ejrucie, gdzie wedug wiarygodnego
amerykaskiego obserwatora zabito dwustu ludzi.;)1 $rby powstrzymania agresji podejmowane przez
,&* byy blokowane przez natychmiastowe weto U"-. 0ak sprawy toczyy si przez osiemnacie
krwawych lat izraelskich zbrodni w <ibanie, rzadko dokonywanych choby pod kiepskim pretekstem
samoobrony.;))
Szef sztabu Rafae (=aful!5 Eitan wyrazi powszechn w .zraelu opini, gdy natychmiast ogosi, e
inwazja w 1EB) roku zakoczya si sukcesem, poniewa osabia polityczny status! ,($ i utrudnia jej
walk o pastwo palestyskie. 4zoowi amerykascy intelektualici rwnie przyjli z zadowoleniem
polityczn porak! ,($, wyraznie dostrzegajc, e taki by wanie cel tej wojny, ktr uznali za
wojn sprawiedliw! 3Michael (alzer5.;); (ikszo publicznych komentatorw i mediw wolaa
jednak opowieci o niesprowokowanych atakach rakietowych na niewinnych .zraelczykw i podobne
zmylone historie, chocia dzisiaj czasami dostrzega si ju prawd. 2orespondent &ew Kork 0imesa!
James +ennet pisze, e celem inwazji z 1EB) roku byo ustanowienie przyjaznego reimu i zniszczenie
,rganizacji (yzwolenia $alestyny pana -rafata. Miao to w zaoeniu pomc przekona $alestyczykw
do uznania rzdw .zraela na *achodnim +rzegu i w "trefie /azy!.;)9 (edug mojej wiedzy jest to
pierwsza wypowiedz w amerykaskich mediach gwnego nurtu przyznajca to, co byo dobrze znane w
.zraelu, i co od dwudziestu lat publikoway marginalizowane krgi dysydenckie w U"-. Jest to rwnie
podrcznikowy przykad zmasowanego terroryzmu midzynarodowego jeli nie jeszcze ciszej
zbrodni, jak jest agresja wywodzcego si prosto z (aszyngtonu, ktry zapewni konieczne wsparcie
ekonomiczne, militarne i dyplomatyczne. +ez tego rodzaju autoryzacji i pomocy .zrael bardzo niewiele
moe zrobi. 2raje arabskie i inne maj wiele zudze w tej sprawie. -le nie jest rozsdnie y ze
zudzeniami, szczeglnie gdy jest si ofiar.
W poowie lat siedemdziesitych, gdy kwestia palestyska staa si przedmiotem uwagi spoecznoci
midzynarodowej, zwikszya si izolacja U"- i .zraela na froncie dyplomatycznym. ( 1EA@
187
roku USA zawetoway rezolucj wzywajc do utworzenia pastwa palestyskiego obok .zraela,
ktra zawieraa podstawowe sformuowania rezolucji ,&* nr )9) z 1E@A roku. ,d tamtego czasu a do
teraz U"- blokuj moliwo dyplomatycznego porozumienia na warunkach akceptowanych przez
praktycznie cay wiat' uznania dwch pastw z granic midzynarodow, poddan niewielkim,
wzajemnym korektom!% bya to zasada oficjalnej, cho nie faktycznej amerykaskiej polityki do czasu,
gdy administracja 4lintona formalnie porzucia ramy midzynarodowej dyplomacji, owiadczajc, e
rezolucje ,&* s anachroniczne!. (arto zauway, e stanowisku U"- sprzeciwia si wiksza cz
amerykaskich obywateli' znaczna wikszo popiera plan saudyjski! zaproponowany na pocztku )##)
roku i zaakceptowany przez <ig -rabsk, ktry zakada pene uznanie i integracj .zraela w regionie w
zamian za wycofanie si .zraela do granic z 1E@A roku% bya to kolejna wersja wieloletniego
midzynarodowego konsensusu, ktr zablokoway "tany *jednoczone. *naczna wikszo sdzi
rwnie, e U"- powinny zrwna pomoc dla .zraela i dla $alestyczykw w ramach wynegocjowanego
porozumienia i wstrzyma pomoc dla tej strony, ktra nie chce negocjowa' co oznaczao, gdy
przeprowadzano ten sonda, e powinny wstrzyma pomoc dla .zraela. <ecz niewielu rozumie, co z tego
wszystkiego wynika, i niemal nic nie pisze si na ten temat.;)?
Po perwsze| wo|ne w Zatoce Perske| Waszyngton ma poczucie, e moe narzuci swoje
rozwizanie. (ersja tego rozwizania z 1EE1 roku, chocia nigdy nie zostaa w peni rozwinita, miaa
by bardziej otwarta ni stanowisko administracji ogoszone w grudniu 1EBE roku, ktre popierao bez
zastrzee plan koalicyjnego rzdu .zraela 3"zamira$eresa5 zakadajcy, e nie moe by adnego
dodatkowego pastwa palestyskiego! 3wedug tej koncepcji Jordania bya ju pastwem
palestyskim!5 i e los terrorystw zostanie ustalony zgodnie z podstawowymi wytycznymi
7izraelskiego8 rzdu!. (aszyngton zwoa konferencj w Madrycie, z udziaem =osjan, ktrzy mieli by
listkiem figowym nadajcym jej midzynarodowy charakter.
Lecz na konferenc| po|aw si problem. 6elegacji palestyskiej przewodzi 1aidar -bdel "zafi,
konserwatywny narodowiec znany ze swej prawoci, jedna z najbardziej szanowanych posta
188
c w Paestyne. Deegac|a ne zgodza si na dalsz budow osiedli izraelskich na terenach
okupowanych, co wywoao impas w negocjacjach, poniewa U"- i .zrael nie chciay przysta na ten
warunek ani nawet powanie go rozwaa. Jaser -rafat, widzc, e gwatownie traci spoeczne poparcie
na tych terytoriach i w palestyskiej diasporze, podkopa wysiki palestyskiej delegacji, podejmujc
potajemne negocjacje z .zraelem, ktre doprowadziy do procesu z ,slo!, zainicjowanego oficjalnie z
wielk pomp we wrzeniu 1EE; roku w +iaym 6omu. "formuowania zawarte w porozumieniach z
,slo wyraznie wskazyway, e stanowi one podstaw do dalszej realizacji programu budowy osiedli
izraelskich, czego przywdcy izraelscy 3.cchak =abin i "zimon $eres5 wcale nie starali si ukrywa. *
tego powodu -bdel "zafi stwierdzi, e nie chce mie nic wsplnego z oficjalnym procesem
pokojowym.;)@
Tak sprawy toczyy si przez cae lata dziewidziesite, gdy .zraelczycy stopniowo zasiedlali i
integrowali tereny okupowane, z penym poparciem U"-. ( )### roku, ostatnim roku kadencji 4lintona 3i
izraelskiego premiera Ehuda +araka5, osadnictwo osigno najwiksze nasilenie od 1EE) roku, coraz
bardziej zmniejszajc moliwo rozwizania konfliktu pokojowymi rodkami dyplomatycznymi.
CAMP DAYID .. I DALE|: W STRONE 0=(-LEJ &E,2,<,&.-<&EJ *-<EZ&,S4.!
Neustpliwo U"- i .zraela cechowaa cay proces negocjacji w 4amp 6aCid w )### roku. ,biegowe
wyobraenie jest takie, e 4linton i +arak zoyli wspaniaomyln!, nadzwyczaj szczodr! ofert,
lecz zdradzieccy $alestyczycy odrzucili j, gdy woleli przemoc. .stnieje prosty sposb, by oceni tego
rodzaju twierdzenia' trzeba spojrze na map z propozycj terytorialnej ugody. 0akiej mapy nie
znajdziemy w amerykaskich mediach czy gazetach, poza czasopismami naukowymi i literatur
dysydenck. Jedno spojrzenie na map pokazuje, e propozycja 4lintona+araka w zasadzie dzieli
*achodni +rzeg na trzy kantony, praktycznie oddzielone od siebie dwoma klinami zoonymi z
ekspansywnych ydowskich osiedli i obiektw infrastruktury. 0e trzy kantony
189
ma| jedynie ograniczony dostp do wschodniej Jerozolimy centrum palestyskiego ycia handlowego,
kulturalnego i politycznego. . wszystkie s odcite od "trefy /azy.
Faktyczne, byby to pewien postp w stosunku do wczesnego stanu rzeczy, w ktrym $alestyczycy
na *achodnim +rzegu pozostawali zamknici w przeszo dwustu kantonach, niektrych wielkoci kilku
kilometrw kwadratowych, a sytuacja w "trefie /azy bya pod wieloma wzgldami jeszcze gorsza.
Szomo ben Am, uwaany za gobia! w .zraelu, tu przed tym, jak doczy do rzdu +araka i
zosta gwnym negocjatorem w 4amp 6aCid, opublikowa prac naukow, w ktrej nakreli cel
procesu pokojowego! z ,slo' ustanowi dla $alestyczykw neokolonialne terytorium zalene!, ktre
bdzie trwae!.;)A ( zasadzie co takiego zaoferowano w 4amp 6aCid.
W Izraeu mapy po|away si w zwykej prasie i powszechnie mwi si, e te propozycje byy
wzorowane na poudniowoafrykaskich bantustanach sprzed czterdziestu lat. "zanowani komentatorzy
pisz, e model poudniowoafrykaski by powanie rozwaany w wyszych krgach wojskowych i
politycznych w latach siedemdziesitych i osiemdziesitych i jest wzorem take dzisiaj.;)B .zrael uwaa
=epublik $oudniowej -fryki za cennego sojusznika, zreszt podobny stosunek do =$- miay "tany
*jednoczone, przez cay okres rzdw =eagana.
Po porace 4amp 6aCid w )### roku negocjacje trway nadal. 6oprowadziy do 3nieoficjalnych5
spotka na wysokim szczeblu w miasteczku 0aba w Egipcie w styczniu )##1 roku. (ydawao si, e w
czasie ich trwania dokonuje si istotny postp, jednak gwne problemy terytorialne pozostay, cho w
mniej skrajnej formie. &egocjacje w 0abie skrupulatnie opisa Miguel Moratinos, obserwator z ramienia
Unii Europejskiej, w raporcie zaakceptowanym przez obie strony.;)E $odstawowe rnice zmniejszyy
si, ale nie zostay cakiem pokonane. ( sprawie *achodniego +rzegu w zasadzie zgodzono si przyj
wieloletni midzynarodowy konsensus uznajcy midzynarodow granic, z niewielkimi, wzajemnymi
korektami!, teraz ju nie takimi znowu niewielkimi ze wzgldu na wspierane przez U"- izraelskie osiedla
i projekty infrastrukturalne, ktre jak wspominaem, szybko si rozprzestrzeniay, gdy proces z ,slo
przebiega w zasadniczo przewidywal
190
nym kerunku. Paestyscy negocjatorzy w 0abie przystali na wczenie do .zraela osiedli
powstaych po ,slo, wok ogromnie rozszerzonej Jerozolimy, lecz zadali wymiany terytorialnej na za
sadzie jeden do jednego w czym znalezli poparcie niektrych izraelskich jastrzbi!, ktrzy z
zadowoleniem przyjli moliwo przeniesienia izraelskich -rabw poza granice kraju, aby zmniejszy
w ten sposb budzcy spore obawy problem demograficzny!' zbyt wielu nieZydw w ydowskim
pastwie. <ecz izraelscy negocjatorzy nalegali na wymian terytorialn w stosunku dwa do jednego, lub
nawet wikszym, na swoj korzy, a $alestyczykom oferowali bezwartociowy obszar przylegajcy do
pustyni "ynaj. /wn kwesti terytorialn pozosta status izraelskiego miasta MaDaleh -dumim,
lecego na wschd od Jerozolimy, oraz infrastruktura czca je z rozszerzonymi obszarami, ktre miay
zosta wczone do .zraela, rozbudowanymi gwnie w latach dziewidziesitych, z wyrazn intencj,
by praktycznie przeci na p *achodni +rzeg. 0e i niektre inne kwestie pozostay nierozwizane, ale
s powody, by uzna konkluzj -kiwy Eldara, e nastpi prawdziwy, obiecujcy postp, nawet jeeli
nie mia formalnego charakteru.
Negoc|ac|e zostay zerwane przez +araka przed wyborami w .zraelu, a w obliczu nasilajcej si
przemocy nigdy nie zostay podjte na nowo, wic nie wiemy, dokd mogy doprowadzi.
Podstawowe kweste przedstaw w Goreign -ffairs! dwaj dobrze zorientowani komentatorzy,
1usajn -gha i =obert Malley.;;# *auwayli oni trafnie, e od jakiego czasu zarys rozwizania jest
zasadniczo jasny!' podzia terytorium z granic midzynarodow i wymian ziemi na zasadzie jeden do
jednego. $isz oni, e droga 7do tego rozwizania8 wymykaa si wszystkim stronom od pocztku!, lecz
stwierdzenie to, cho trafne, jest jednak mylce. 6rog t przez dwadziecia pi lat blokoway "tany
*jednoczone, a w .zraelu odrzucaj nawet najbardziej ugodowe skrzydo politycznego spektrum, co znowu
dokumentuje raport Moratinosa.
Za rzdw +usha .. Szarona szans na dyplomatyczne rozwizanie zmniejszyy si jeszcze
bardziej. .zrael, majcy stae poparcie U"-, rozbudowa programy osadnictwa. .zraelska organizacja praw
czowieka +D0selem dotara w kocu do oficjalnych map
191
przedstawa|cych izraelskie plany terytorialne.;;1 ,siedla izraelskie obejmuj obecnie 9) procent
*achodniego +rzegu. &a przykad granice MaDaleh -dumim rozcigaj si od obszaru (ielkiej
Jerozolimy niemal do odizolowanego palestyskiego miasta Jerycha% jest to klin, ktry w znacznym
stopniu odcina poudniowy region *achodniego +rzegu. &astpny klin cignie si ku pnocy,
czciowo oddzielajc sektory pnocne od centralnych. ( efekcie mamy surow wersj ukadu trzech
kantonw na *achodnim +rzegu, z ktrych wszystkie s praktycznie oddzielone od niewielkiej czci
wschodniej Jerozolimy i, oczywicie, od "trefy /azy, bez wzgldu na jej los.
Sytuac| w )##; roku opisa /eoffrey -ronson, redaktor podstawowego amerykaskiego opracowania
naukowego na temat osadnictwa ydowskiego, po wizycie na poudniowych obszarach.;;) $raktycznie w
kadym izraelskim osiedlu postpuj energiczne dziaania kolonizacyjne!, prowadzce do
rewolucyjnych zmian w zakresie transportu i dostpu!, ktre maj umocni zdolno .zraela do
zapewnienia sobie trwaej kontroli nad tymi ziemiami!, wczonymi do znacznie powikszonego pastwa
.zrael. &atomiast dynamika zmian w przypadku $alestyczykw jest cakowicie odwrotna stale
powiksza si sie barykad, przeszkd, patroli drogowych i zakazw, ktre oddzielaj ich od osiedli, od
siebie nawzajem oraz od miejsc pracy, co utrudnia prowadzenie normalnego ycia i zubaa ca narodow
wsplnot!.
Co s tyczy planw administracji +usha w poowie )##; roku, to s dwa rne zrda na ten temat'
retoryka i dziaanie. &a poziomie retoryki czytamy o wizji! pastwa palestyskiego i o zainspirowanej
przez U"- mapie drogowej!. ( realnym wiecie administracja +usha wielokrotnie blokowaa publikacj
mapy drogowej proponowanej przez kwartet! 3zoony z Unii Europejskiej, ,&*, =osji i U"-5, co
spotykao si z irytacj pozostaych czonkw tej grupy. (izja bya mglista i taka te pozostaa, gdy w
kocu opublikowano map drogow wraz ze skromnym owiadczeniem +usha, e ta mapa drogowa
stanowi punkt wyjcia do realizacji wizji dwch pastw... ktr przedstawiem )9 czerwca )##) roku!% to
znaczy wizji!, ktra bya blad i niewyrazn wersj koncepcji znanej powszechnie od ponad wier
wieku, lecz blokowanej przez U"-.;;;
192
Perwsze krok na mape drogowe| s wyraznie okrelone' $alestyczycy musz natychmiast
zakoczy opr wobec okupacji, w tym ataki na izraelskich onierzy na terenach okupowanych, a .zrael
musi zadeklarowa swoje przywizanie do wizji dwch pastw... wyraonej przez prezydenta +usha!,
majcej niejasny charakter. /dy podniesie si poziom bezpieczestwa, armia izraelska wycofa si
stopniowo z terenw okupowanych od )B wrzenia )### roku, i obie strony powrc do status Puo! w
tamtym czasie. 0o, czy strony zadowalajco wypeniy swoje zobowizania, oceni .zrael i (aszyngton.
"tatus Puo!, ktre ma zosta przywrcone, pozostawia $alestyczykw zamknitych w setkach kan
tonw otoczonych przez osiedla i obiekty infrastruktury zbudowane przez siy okupacyjne .zraela, ze
wsparciem U"-. $rzyszo tych osiedli pozostaje niejasna. .zrael niezwocznie zlikwiduje placwki
osadnicze zbudowane od marca )##1 roku!, na co zgadzaj si wszyscy poza ultraprawic w .zraelu, a po
pewnym czasie, ktry nie zosta okrelony, .zrael zamrozi wszelk dziaalno osadnicz 3w tym
naturalny rozrost osiedli5!. 6o tego momentu osiedla mog si dalej rozwija. Jeeli czas zamroenia!
kiedykolwiek nadejdzie, to wzorowane na bantustanach rozwizania, wprowadzane w latach
dziewidziesitych w kontekcie amerykaskoizraelskiego procesu pokojowego! kontynuowanego w
ramach mapy drogowej!, bd ju przypuszczalnie dobrze ugruntowane.
|eszcze pzniej ma nastpi wdroenie uprzednich porozumie w celu maksymalnego zwikszenia
terytorialnej cigoci 7pastwa palestyskiego8, obejmujce dalsze dziaania w sprawie osiedli!. 0e
dalsze dziaania! nie s okrelone. &ie ma te adnych uprzednich porozumie, ktre nadawayby sens
terytorialnej cigoci!. Jedyne powane propozycje, jakie dotd zoono, nie s rozwaane.
4zymkolwiek jest wizja dwch pastw!, jak ma +ush, to najwyrazniej nie jest to wizja dwch pastw
popierana przez praktycznie cay wiat i blokowana przez U"- od poowy lat siedemdziesitych ani nie
jest to plan saudyjski, ratyfikowany przez <ig -rabsk i popierany przez wikszo amerykaskiej
ludnoci, ani te nie jest to rozwizanie, ktrego zarys jest zasadniczo jasny od jakiego czasu!, opisane
przez -gh i Malleya. &ie ma tu adnego odniesienia do ktrejkolwiek z tych koncepcji.;;9
.193
Ponadto, choca istniej natychmiastowe 3i siowe5 rodki egzekwujce przestrzeganie warunkw
mapy drogowej przez $alestyczykw, nie ma adnych rodkw wymuszajcych przestrzeganie
postanowie dotyczcych izraelskich programw osadnictwa i rozbudowy, finansowanych przez U"-.
Jest wiele wiadectw, jak to wygldao w przeszoci, i nie ma powodu sdzi, e nastpi tu jaka istotna
zmiana.
Cho polityczna mapa drogowa pozostaje mglista w odniesieniu do obowizkw .zraela, inne dania s
do wyraznie okrelone. ,gromna amerykaska pomoc dla .zraela zostaa po raz pierwszy uzaleniona
od zachowania .zraela' nie od wypeniania warunkw mapy drogowej, lecz od wprowadzenia planu gospo
darczego, ktry przewiduje ograniczenie miejsc pracy i mniejsze pace w sektorze publicznym oraz
obnienie podatkw!, rodki, ktre okrelono jako gospodarcz map drogow!. 4zoowe gazety w
.zraelu nazywaj ten plan now teori... wedug ktrej U"- otwarcie prbuj narzuci neoliberalny
porzdek w .zraelu! teori, ktr przyjy z zadowoleniem krgi biznesowe w .zraelu, lecz ktra
natychmiast doprowadzia do strajku A## tysicy pracownikw.;;?
Rwnie cakiem dobrze okrelone s dziaania majce stworzy fakty dokonane! w czasie trwania
rozmw, zgodnie z tradycj. (rd nich godna uwagi jest budowa muru separacyjnego!, ktry wcza
niektre czci *achodniego +rzegu do .zraela. +arier t uzasadnia si wzgldami bezpieczestwa
.zraelczykw, a nie $alestyczykw, ktrych problemy z bezpieczestwem s znacznie powaniejsze.
+ariera poczona z wymian ziemi zapewniaby nie mniejsze bezpieczestwo. &ajwiksze bezpiecze-
stwo zapewniby mur zbudowany kilka kilometrw wewntrz .zraela, ktry pozwoliby armii izraelskiej
na pene patrolowanie po obu stronach. <ecz takie propozycje nie wczayby palestyskiej ziemi do
.zraela i zakcayby raczej ycie .zraelczykw, a nie $alestyczykw, dlatego s nie do pomylenia. (
raportach +anku Swiatowego mona znalez stwierdzenie, e mur pozostawi po stronie izraelskiej niemal
1## tysicy $alestyczykw, wraz z czci najyzniejszej ziemi rolnej na *achodnim +rzegu!. Mur
pozostawi te pod kontrol .zraela znaczn cz niezwykle wanych wd gruntowych na *achodnim
+rzegu. Jedno z tamtejszych
194
mast, Kaka, zostao ju praktycznie otoczone murem, odcite od swojej ziemi, od ;# procent
zrde wody i od tych terytoriw, ktre maj zosta kiedy przydzielone realnemu! pastwu
palestyskiemu, odznaczajcemu si terytorialn cigoci!. $odobno ponad poowa ziemi rolnej w
2alkilii zostaa skonfiskowana i ma zosta wczona do .zraela% w zamian zoono hojn ofert
jednorazowego odszkodowania, rwnego wartoci rynkowej jednorocznych plonw.;;@
Tu po tym, jak 4olin $owell pojecha do .zraela spotka si z premierem "zaronem i omwi z nim
map drogow, "zaron poinformowa pras, e mur biegncy na poudnie od 2alkilii zatoczy szeroki uk
na wschd, aby obj izraelskie osiedla -riel i Emmanuel, w ten sposb czciowo oddzielajc
pnocn enklaw palestysk od rodkowej, klinem izraelskich osiedli i obiektw infrastruktury, tak jak
to przewidywa plan 4lintona+araka z 4amp 6aCid. &ie ma wikszych wtpliwoci, e drugie i bardziej
znaczce rozszerzenie izraelskiego terytorium zaoone w planie 4lintona+araka, oddzielajce enklaw
rodkow od poudniowej, rwnie zostanie de facto wczone do .zraela w taki czy inny sposb. &ie ma
te powodu wtpi, e izraelskie osiedla, ktre pozostaj poza murem, utrzymaj obecny status, to
znaczy, bd w zasadzie traktowane jako czci .zraela, powizane z nim wielk infrastruktur,
chronione przez armi izraelsk i cieszce si swobod rozwoju na przydzielonym terytorium do czasu,
gdy z gry przyjdzie rozkaz nakazujcy co innego.
Sara Roy, bardzo dobrze ponformowana uczona z Unwersytetu Harvarda, opera|c
si na wewntrznych zrdach, pisze, e +ank Swiatowy szacuje, i okoo );) tysicy ludzi w A) spo
ecznociach ucierpi! w wyniku pierwszego, pnocnego etapu budowy muru, z czego 19# tysicy yje
po wschodniej stronie muru, lecz w zasadzie zostanie nim otoczona ze wzgldu na jego krty bieg!% a po
ukoczeniu mur moe odizolowa nawet )?#;## tysicy $alestyczykw!, przyczajc a 1#
procent terytorium *achodniego +rzegu do .zraela!. =oy sugeruje, e projekt muru 7by moe ma8 na
celu wyodrbnienie i otoczenie tych 9) procent 3lub mniej5 terytorium *achodniego +rzegu, o ktrych
"zaron mwi, e jest gotowy odda je pastwu palestyskiemu!. Jeli tak jest, to by moe "zaronowi
chodzi o plan, ktry zapro
195
ponowa w 1EE) roku, teraz gdy widzi, e polityczne spektrum przesuno si tak daleko w stron
skrajnie nacjonalistycznego bieguna, e to, co wtedy wydawao si zuchwaoci, mona dzisiaj
przedstawi jako spektakularne ustpstwo.;;A
Gakty dokonane!, komentuje izraelska dziennikarka -mira 1ass, okrelaj i nadal bd okrela
obszar, do ktrego bdzie si odnosi mapa drogowa, obszar, na ktrym zostanie utworzony podmiot
zwany pastwem palestyskimI!'
Wzyta |w me|scach|, gdze Komtet Robt $ublicznych, Ministerstwo ,brony, Ministerstwo
+udownictwa i buldoery izraelskiej armii s zaprztnite intensywn prac, pozwala zrozumie,
dlaczego tak atwo jest premierowi -rielowi "zaronowi mwi o pastwie palestyskim!... ,gromne
prace budowlane w Jerozolimie i okolicach, od +etlejem do =amallah, i od Morza Martwego do ModiDin,
wykluczyy ju palestyski rozwj miejski, przemysowy i kulturalny, ktry zasugiwaby na to miano, w
rejonie wschodniej Jerozolimy. $oudniowa enklawa *achodniego +rzegu, od 1ebronu do +etlejem, zo
stanie odcita od rodkowej enklawy obszaru =amallah przez ocean wypielgnowanych osiedli
izraelskich, przejazdw podziemnych i autostrad. $nocn enklaw, od 6eninu do &ablusu, odetnie od
centrum ogromne izraelskie osiedle -rielEli"hiloh.;;B
Co s tyczy zamroenia osadnictwa!, to "zaron, przekonujc swj ekstremistyczny gabinet do uznania
mapy drogowej, wyjani, e nie ma tu adnych ogranicze, wic moecie budowa dla swoich dzieci i
wnukw, i mam nadziej, e dla prawnukw te!.;;E
Na pozome retoryk mapa drogowa zda|e s oferowa $alestyczykom wicej ni proces z
,slo' zawiera takie okrelenia, jak pastwo palestyskie!, koniec okupacji!, zamroenie wszelkiej
dziaalnoci osadniczej! itd.% takich okrele nie byo w protokoach z ,slo. <ecz s to mylce pozory. *
wyjtkiem elementw skrajnych .zrael i jego sponsor nie maj zamiaru przejmowa terytoriw ponad
uyteczn i podan miar ani administrowa wikszoci palestyskiej ludnoci. 0worzenie faktw
dokonanych! posuno si tak daleko, e pozwala na swobodne uycie terminw, ktre wczeniej
mogyby zakci plany wprowadzane w ycie przez ostatni dekad i teraz mocno ugruntowane.
196
Poza retoryk dotyczc wizji! istnieje lepsze zrdo informacji' dziaania. ,graniczmy si tylko do
kilku przykadw' w grudniu )### roku administracja +usha wywoaa konsternacj za granic, wetujc
rezolucj =ady +ezpieczestwa zaproponowan przez Uni Europejsk, ktra wzywaa do wdroenia
waszyngtoskiego planu Mitchella oraz do ograniczenia przemocy poprzez wysanie midzynarodowych
obserwatorw, czemu stanow3 czo sprzeciwia si .zrael% ich obecno prawdopodobnie ograniczyaby
przemoc $alestyczykw, ale utrudniaby te izraelskie represje i terror.
Dzes dni przed tym wetem (aszyngton zbojkotowa konferencj w /enewie, na ktr przybyy
wysokie umawiajce si strony! konwencji genewskiej, aby przeanalizowa sytuacj na terenach
okupowanych. Jak zwykle bojkot ten oznacza podwjne weto!' decyzje s zablokowane, a o
wydarzeniach praktycznie si nie informuje i zostaj one wymazane z historii. Uczestnicy konferencji
potwierdzili, e czwarta konwencja genewska ma zastosowanie do terytoriw okupowanych, a zatem wiele
prowadzonych tam amerykaskoizraelskich dziaa to, wedug prawa U"-, zbrodnie wojenne. $otpili
te ponownie finansowane przez U"- osadnictwo izraelskie oraz umylne zabjstwa, tortury, bezprawne
deportacje, umylne pozbawianie praw do uczciwego procesu sdowego w zwykym trybie, rozlege
zniszczenia i przywaszczanie majtku... dokonywane bezprawnie i bez skrupuw!.;F
Czwarta konwenc|a genewska, ustanowona po to, by formane uzna za niezgodne z
prawem zbrodnie nazistw w okupowanej Europie, zawiera fundamentalne zasady midzynarodowego
prawa humanitarnego. Jej zastosowanie do terytoriw okupowanych przez .zrael byo wielokrotnie
potwierdzane, midzy innymi przez ambasadora U"- przy ,&* /eorgeDa +usha 3we wrzeniu 1EA15 oraz
w rezolucjach =ady +ezpieczestwa. 0e ostatnie obejmuj jednogonie przyjt rezolucj nr 9@? 3z
1EB# roku5, ktra potpia wspierane przez U"- dziaania .zraela jako race naruszenia! konwencji
genewskiej, oraz rezolucj nr 1;)) 3z pazdziernika )### roku5, przyjt stosunkiem gosw 19 do ,
3U"- wstrzymay si od gosu5, ktra wzywaa .zrael do sumiennego przestrzegania obowizkw
wynikajcych z czwartej
197
konwenc| genewske|". |ako wysokie umawiajce si strony! "tany *jednoczone i mocarstwa
europejskie s zobowizane uroczystym traktatem do cigania i zatrzymania osb odpowiedzialnych za
takie zbrodnie, w tym wasnych przywdcw. $rzez cige odrzucanie tego obowizku, zwikszaj
terror! by uy sw +usha .., potpiajcych $alestyczykw. "tanowisko U"- zmienio si w cigu
lat od aprobaty dla stosowania tych konwencji do terenw okupowanych do wstrzymywanie si od gosu
za kadencji 4lintona i w kocu do ich podwaania za rzdw +usha ...
Admnstrac|a Busha sygnazowaa milczc zgod na brutalne represje na terenach
okupowanych rwnie w inny sposb. 0ak oto, gdy -riel "zaron prowadzi bezwzgldn ofensyw na
*achodnim +rzegu w kwietniu )##) roku, 4olin $owell zosta wysany, by przynie pokj!. $owell
kry po basenie Morza Srdziemnego i dotar do .zraela akurat wtedy, gdy obrocom 6eninu zabrako
ju ywnoci i amunicji' mona przypuszcza, e wywiad 6epartamentu "tanu by w stanie dokona
takiej kalkulacji. Urzdnik z $entagonu stwierdzi rzecz oczywist' $odr $owella zaplanowano w taki
sposb, mwi, by da "zaronowi troch wicej czasu!. $rzedstawiciel 6epartamentu "tanu doda, e
.zraelczycy nie tyle suchaj, co mwimy, ile raczej obserwuj, co robimy... - to, co robimy, daje im
wicej czasu, by si wycofa!;91 gdy zrobi ju swoje' zrwnaj z ziemi obz uchodzcw w
6eninie, zburz znaczn cz starego miasta w &ablusie i zniszcz instytucjonaln i kulturaln
infrastruktur palestyskiego ycia w =amallah, z brutalnoci, jak armia izraelska praktykuje od wielu
lat.
W grudnu 2002 roku Zgromadzene Oglne ,&* powtrzyo niemal powszechny sprzeciw
wobec faktycznej aneksji Jerozolimy przez .zrael, dokonanej wbrew rezolucjom =ady +ezpieczestwa
uchwalanym od 1E@B roku 3ze wsparciem U"-5. $o raz pierwszy "tany *jednoczone zagosoway
przeciwko takiej rezolucji, formalnie zmieniajc swoje wieloletnie oficjalne stanowisko wobec statusu
Jerozolimy. 6o U"- doczy .zrael, kilka terytoriw zalenych na wyspach $acyfiku oraz 2ostaryka.
Jeeli za t zmian kryje si powany zamiar, to praktycznie wyklucza ona moliwo politycznego
rozwizania. -dministracja +usha kontynuowaa wsparcie dla przemocy, gosujc przeciwko rezolucji
198
wzywa|cej do midzynarodowych wysikw na rzecz zatrzymania pogarszajcej si sytuacji midzy
.zraelem a $alestyczykami, cofnicia wszelkich dziaa podjtych w terenie od czasu, gdy rozpoczy
si ostatnie akty przemocy we wrzeniu )### roku i denia do pokojowego porozumienia! 3rezolucja
zostaa uchwalona stosunkiem gosw 1@# do 9% przeciw! gosoway "tany *jednoczone, .zrael,
Mikronezja i (yspy Marshalla5. Jak zwykle w takich przypadkach wydaje si, e wydarze tych w ogle
nie odnotowano w U"-.;9)
Bush uzna te arcyterroryst "zarona za czowieka pokoju! i zada, by -rafata zastpiono
premierem, ktry speni amerykaskoizraelskie dania, cho w odrnieniu od -rafata nie cieszy si
7on8 powszechnym poparciem!.;9; (szystko to stanowi kolejn ilustracj wizji demokracji! tego
prezydenta.
W utym 2003 roku Bush wygosi przemwienie do czonkw konserwatywnego -merykaskiego
.nstytutu $rzedsibiorczoci, w ktrym, wedug &ew Kork 0imesa!, zawar pierwsze znaczce uwagi
na temat konfliktu izraelskopalestyskiego od omiu miesicy!. $rzemwienie byo zasadniczo
pozbawione myli, lecz rzeczywicie zawierao jedn znaczc uwag. +ush owiadczy okrnie, e
.zrael moe kontynuowa program osadnictwa i rozwoju na terenach okupowanych. Gorm tego
przyzwolenia byo stwierdzenie, e gdy nastpi postp w kierunku pokoju, dziaalno osadnicza na
terenach okupowanych musi si zakoczy!, czyli e moe by kontynuowana do czasu, gdy "tany
*jednoczone stwierdz 3unilateralnie, jak zawsze5, e postp nastpi.;99 . znowu jedyna znaczca
uwaga! +usha odwraca oficjaln polityk rzdu. (czeniej uwaano, e programy osadnictwa s niele
galne, a przynajmniej nie s pomocne!. 0eraz znajduj dyskretn akceptacj. ( obronie tej
administracji mona stwierdzi, e dostosowaa oficjaln doktryn do niemal niezmiennej praktyki.
Domnu|ce wartoci czsto wyraane s porednio, jak w pierwsz rocznic 11 wrzenia, gdy
prezydent skorzysta z okazji, by przeznaczy )## milionw dolarw dodatkowych funduszy dla bogatego
pastwa .zrael, a jednoczenie odmwi 1;# milionw dolarw dodatkowej pomocy dla -fganistanu w
czasie kryzysu.;9? &ie dotyczy to tylko "tanw *jednoczonych. +yy minister spraw zagranicznych
(ielkiej +rytanii 6ouglas 3lord5 1urd napisa, e
199
+liski (schd drcz dwa nierozwizane problemy' zagroenie ze strony "addama 1usajna i niepewna
sytuacja .zraela!.;9@ &iepewna sytuacja $alestyczykw w trzydziestym szstym roku wojskowej
okupacji nie stanowi nierozwizanego problemu! 1urd nawet o niej nie wspomnia.
Dzaania niweczce szans na pokojowe, dyplomatyczne rozwizanie cigle uzasadnia si tym, e
stanowi reakcj na palestyski terror, ktry faktycznie si nasili% doszo na przykad do straszliwych
zbrodni przeciwko izraelskim cywilom w czasie intifady al-ksa, ktra wybucha pod koniec wrzenia
)### roku. .ntifada ujawnia te istotne zmiany, jakie zaszy w .zraelu. (adza izraelskich wojskowych
osigna wtedy taki poziom, e korespondent +en 2aspit stwierdzi, e to nie jest pastwo z armi, lecz
armia z pastwem!.;9A
Opn 2aspita zasadniczo potwierdza i historycznie pogbia inny czoowy izraelski korespondent,
=euCen $edatzur, ktry analizuje kultur siy! w .zraelu i konsekwentne przedkadanie opcji
militarnych! nad rodki pokojowe od czasu powstania tego pastwa. ,mawiajc ksik historyka
wojskowoci Mottiego /olaniego, $edatzur pisze, e /olani ma oczywicie racj!, gdy miao
przeczy witemu izraelskiemu etosowi, zgodnie z ktrym .zrael zawsze dy do pokoju, natomiast jego
ssiedzi konsekwentnie odmawiaj wejcia na ciek pokoju, wybierajc wojn!. ,baj si zgadzaj,
e fakty mwi co zupenie innego. Jednym z gwnych powodw jest instytucjonalizacja wadzy i jej
cakowite przekazanie w rce politycznego i wojskowego establishmentu!. 6owdztwo wojskowe wpywa
na politycznodyplomatyczn debat!, czasami groc uyciem siy, i faktycznie ksztatuje polityk w
stopniu nieznanym w adnym innym spoeczestwie demokratycznym. 2ierujc si militarn kultur!,
politycznowojskowi przywdcy .zraela stosuj taktyk siania strachu w sprawach bezpieczestwa...
generuj lk, eby zmobilizowa izraelskie spoeczestwo i odwrci jego uwag od problemw
wewntrznych, takich jak pogarszajca si sytuacja gospodarcza i rosnca stopa bezrobocia!. 0
formu! do dobrze znan gdzie indziej, take w U"- wprowadzi twrca .zraela 6awid +en
/urion w pierwszych dniach tego pastwa, i taktyk siania strachu... stosowano w nastpnych
dziesicioleciach! a do dzisiaj. -utor i recenzent
200
doczaj do innych izraelskich komentatorw, ktrzy ostrzegaj przed powanym
niebezpieczestwem! polegajcym na ksztatowaniu si konsensusu... zgodnie z ktrym w sytuacji
.zraela mylenie demokratyczne jest luksusem!% konsensusu, ktremu towarzysz oznaki faszyzmu!.;9B
Refeks|e Kaspta sprowokowao cakowite lekcewaenie przez dowdztwo wojskowe polece
cywilnego rzdu w pierwszych miesicach intifady, postawa, ktra jest szczeglnie godna uwagi,
poniewa funkcj premiera sprawowa byy szef sztabu, a inni urzdnicy cywilni rwnie wywodzili si z
wyszych krgw wojskowych. $odobnie jak inne potgi militarne skonfrontowane z zasadniczo
bezbronnym przeciwnikiem armia izraelska natychmiast zastosowaa brutaln przemoc. /dy szef wywiadu
wojskowego zada dochodzenia, ile ku wystrzelia armia izraelska od pocztku dziaa wojennych!,
jego i innych generaw zszokowaa informacja, e w cigu pierwszych kilku dni intifady armia izraelska
wystrzelia milion ku i innych pociskw jedna kula na kade dziecko!, skomentowa z odraz jeden z
oficerw naczelnego dowdztwa. Zrda wojskowe potwierdziy doniesienie, e w czasie pewnego
incydentu pojedynczy strza w powietrze, ktry mia zobrazowa sytuacj obserwatorowi z Europy,
wywoa dwie bite godziny intensywnego ostrzau ze strony izraelskich onierzy i czogw.
Wedug oblicze armii izraelskiej w pierwszym miesicu intifady proporcja ofiar palestyskich do
izraelskich wyniosa prawie dwadziecia do jednego 3zgino siedemdziesiciu piciu $alestyczykw i
czterech .zraelczykw5 na obszarach znajdujcych si pod okupacj wojskow, gdzie opr praktycznie
nie wykracza poza rzucanie kamieniami. 6o akcji wczono ogromne wojskowe buldoery, dostarczone
przez U"-, i za ich pomoc niszczono domy, pola, gaje oliwne, zagajniki, nie zwaajc na nic, postpu
jc zgodnie ze strategi, ktra uczynia z .zraela synonim buldoera!, jak napisa z przeraeniem jeden z
reporterw, i odwracajc zaoycielskie ideay' sprawi, by pustynia zakwita!.;9E
Od pocztku .zrael wykorzystywa amerykaskie helikoptery wojskowe do atakw na cele cywilne,
zabijajc i ranic dziesitki ludzi. 4linton zareagowa natychmiast najwikszym w dekadzie kontraktem
na helikoptery wojskowe. $entagon poinformo
201
wa dziennikarzy, e nie przewidziano adnych ogranicze uycia tego sprztu. Gakty te, znane od razu,
nie zostay zauwaone w U"-.
Izrae ne zrob nic nadzwyczajnego. -rmia amerykaska podczas wojny w *atoce $erskiej w 1EE1
roku miaa tak miadc przewag, e onierze mogli wjeda do .raku w lad za pugami
zamocowanymi na czogach i spychaczach, ktre ywcem grzebay irackich onierzy w okopach na
pustyni% to bezprecedensowa taktyka!, relacjonowa $atrick "loyan. -ni jeden -merykanin nie zgin w
czasie ataku, po ktrym niemoliwe byo policzenie irackich ofiar!. (yglda na to, e ofiarami byli
gwnie szyiccy i kurdyjscy poborowi nieszczsne ofiary "addama 1usajna kryjcy si w dziurach w
piasku lub prbujcy ratowa ycie ucieczk. =elacja ta nie wywoaa wikszej uwagi ani
komentarzy.;?#
Rzez tego rodza|u dokonu|e s rutynowo, gdy istnieje ogromna dysproporcja si, a co wicej, s
one czsto wychwalane przez sprawcw. +y wybra ilustracj dotyczc nieislamskiego czonka osi
za! jest mao prawdopodobne, by pnocni 2oreaczycy zapomnieli lekcj pogldow o potdze
lotnictwa dla wszystkich komunistw na wiecie, a zwaszcza dla komunistw w 2orei $nocnej!,
udzielon w maju 1E?; roku, na miesic przed zawieszeniem broni, i opisan z entuzjazmem w
opracowaniu "i $owietrznych U"-. &ie byo ju innych celw w zrwnanym z ziemi kraju, wic
wysano amerykaskie bombowce, eby zniszczyy zapory w systemach nawadniania pl
dostarczajcych A? procent pastwowej produkcji ryu w 2orei $nocnej!. 4zowiekowi z *achodu
trudno sobie wyobrazi, co dla -zjatw oznacza utrata tego podstawowego poywienia gd i powoln
mier!, donoszono dalej w oficjalnej relacji opisujcej tego rodzaju zbrodnie, za ktre skazywano na
mier w &orymberdze.;?1 Mona si zastanawia, czy pami o takich wydarzeniach nadal odgrywa
jak rol, gdy zdesperowane wadze 2orei $nocnej bawi si w nuklearne kto pierwszy stchrzy!.
Naey mie wiadomo, jak rutynowe s takie dziaania, a zatem jak bardzo jest prawdopodobne, e
bd si powtarza, chyba e zostan powstrzymane przez siy dziaajce wewntrz wielkich mocarstw.
,bserwujemy z przeraeniem ruiny /roznego, a jeli cofniemy si pamici, to staj nam przed oczami
202
znszczena po zmasowanych amerykaskich nalotach bombowych w .ndochinach. *emsta nie
zna granic, gdy uprzywilejowani i potni sami staj si celem takiego terroru, jaki regular< nie stosuj
wobec swoich ofiar. (ezmy przykad z dawniejszych 0 czasw gdy zamordowano brytyjskich obywateli
podczas po% wstania w okupowanych .ndiach przed 1?# laty 3w czasie buntu indyjskiego! w argonie
imperialnym5, reakcja (ielkiej +ry0 tanii bya bezwzgldna. +y to koszmarny, potworny obraz,
odsaniajcy najpodlejsz stron czowieka!, pisa &ehru w celi wiziennej w czasie drugiej wojny
wiatowej, cytujc brytyjskie i hinduskie zrda 3te ostatnie byy zakazane w czasie panowania
+rytyjczykw w .ndiach5. Jedno ze wspczesnych zrde historycznych mwi o powszechnej praktyce!
niczym nieusprawiedliwionych atakw na biernych wieniakw i nieuzbrojonych 1indusw, nawet
wiernych sucych!, o okrutnych mordach na pojmanych buntownikach!, o caych wioskach
puszczanych z dymem tylko za t zbrodni, e znajdoway si blisko! miejsc prawdziwych lub
rzekomych hinduskich okruciestw, gdy potworna rasowa wcieko... wybucha i natchna
+rytyjczykw do zemsty!. .nne zrdo opisuje, jak dziesitki tysicy onierzy i wioskowych
partyzantw powieszono, rozstrzelano lub rozerwano na strzpy armatami!, co doprowadzio do
znaczcego spadku liczby ludnoci w kilku regionach. 0 atmosfer ilustruje propozycja, jak w maju
1B?A roku zgosi John &icholson bohater 6ehli!, czowiek prawy! i zdeklarowany chrzecijanin!,
wedug relacji wspczesnych wielbicieli. (niemy projekt ustawy, ktra pozwoli obdziera ywcem ze
skry, wbija na pal i pali mordercw kobiet i dzieci z 6ehli. Myl, e mona tylko wiesza sprawcw
takich zbrodni jest po prostu nieznona!. *brodnie, o ktrych mwi, obejmoway przypadki ujawnione w
szczegowych, lecz zmylonych relacjach! innych prawych chrzecijan, ktrzy w rewanu dopuszczali
si nieopisanych okruciestw.;?)
By zustrowa wpyw otrzezwiajcej lekcji, jak nam daa druga wojna wiatowa w 2enii w latach
pidziesitych zgino okoo 1?# tysicy ludzi podczas tumienia przez (ielk +rytani kolonialnej
rewolty% kampani t przeprowadzono za pomoc odraajcego terroru i z wielkim okruciestwem, lecz
jak zawsze
203
przywiecay jej najwysze ideay. ( 1E9@ roku brytyjski gubernator wyjani 2enijczykom, e (ielka
+rytania kontroluje ich ziemi i zasoby, bo ma do tego pene prawo wynikajce z historycznych
wydarze, ktre s powodem do najwikszej chway naszych ojcw i dziadw!. Jeeli wiksza cz
bogactwa tego kraju jest obecnie w naszych rkach!, to dlatego, e ten kraj, stworzony przez nas, jest
naszym krajem z mocy prawa prawa zaoycieli!, a -frykaczycy bd po prostu musieli nauczy si
y w wiecie, ktry stworzylimy pod wpywem humanitarnych impulsw koca L.L wieku i LL
weku".353
Hstora |est pena precedensw tych zdarze, ktre dzie po dniu rozgrywaj si na naszych oczach,
ale stawka przeraajco ronie wraz z dostpnymi rodkami zniszczenia.
Izraescy dowdcy bazuj nie tylko na standardowej wojennej doktrynie tych, co dysponuj
przewaajc si, lecz take na wasnych dowiadczeniach. /dy w pazdzierniku )### roku zastosowali
zmasowan przemoc, eby zgnie! $alestyczykw okrutnymi karami zbiorowymi!, prawdopodobnie
nie spodziewali si, e ta taktyka pobudzi ich ofiary do krwawej zemsty!.;?9 &ic takiego nie zdarzyo
si, gdy premier =abin wysa onierzy, by zdawili buntujc si ludno na terenach okupowanych,
amic koci, bijc, torturujc i upokarzajc, podczas pierwszej intifady, dziesi lat wczeniej. (tedy
taktyka ta zasadniczo zdaa egzamin, podobnie jak zdawaa w przeszoci.;??
W grudnu 1982 roku, po fa terroru okrucestw izraelskiej armii i osadnikw na tych
terytoriach, ktra zszokowaa nawet jastrzbi! w .zraelu, znany izraelski specjalista od spraw wojsko
wych ostrzega, jak niebezpieczne dla izraelskiego spoeczestwa jest to, e A?# tysicy modych ludzi,
ktrzy suyli w izraelskim wojsku, wie, e armia nie tylko broni pastwa w walce z obc armi, lecz
rwnie depcze prawa niewinnych ludzi, tylko dlatego e s -rabuszim, yjcymi na ziemi obiecanej
nam przez +oga!. $odstawow zasad sformuowa Mosze 6ajan w pierwszych latach okupacji' .zrael
powinien powiedzie $alestyczykom na tych terytoriach' &ie mamy adnego rozwizania, bdziecie
dalej y jak psy, a kto chce, moe odej, i zobaczymy, dokd doprowadzi nas ten proces!.;?@ <ecz
$alestyczycy pozostali samidim!, znosili wszystko i rzadko szukali odwetu.
204
Druga ntfada bya inna. 0ym razem rozkazy, by bezlitonie roznie $alestyczykw i da im
nauczk, eby nie podnosili gw!, rozkrciy bdne koo przemocy, a przemoc rozlaa si na sam
.zrael, ktry straci wczeniejsz nietykalno przed odwetem z terytoriw, ktre okupowa przez ponad
trzy dekady. $owtarzajc niepokoje wyraone dwadziecia lat wczeniej, artyku redakcyjny w czoowym
izraelskim dzienniku stwierdza, e'
Dwa p roku intensywnej walki z palestyskim terroryzmem przeobrazio "iy ,bronne .zraela w
zatwardzia i bezduszn armi, skupion na zadaniu i obojtn na konsekwencje swoich dziaa. .zra
elskie wojsko, ktre wychowao cae pokolenia onierzy na micie czystoci ora, a dowdcom wpajao
obraz moralnego i rozwanego onierza, ktry podejmujc trudne decyzje, bierze pod uwag wzgldy
humanitarne, zmienia si w maszyn do zabijania, ktrej skuteczno robi wielkie wraenie, ale zarazem
szokuje.;?A
Gdy ofc|ane proporc|e ofar paestyskich do izraelskich zmieniy si z dwudziestu do jednego
na blisko trzech do jednego, postawy w U"- przeszy od braku zainteresowania dla zbrodni lub wsparcia
dla nich do skrajnego oburzenia' z powodu zbrodni wobec niewinnych amerykaskich klientw. +yy one
faktycznie straszne. Jednak to wybircze widzenie jest bardzo wymowne, zwaszcza e jest gboko
zakorzenione w kulturze i historii zdobywcw.
205
Rozdza B
Terroryzm sprawedwo' kilka przydatnych truizmw
Pode|mu|c tak kontrowersyjny temat, jak ten, na ktrym teraz si skupimy, dobrze jest zacz od kilku
prostych prawd.
Perwsza |est taka, e oceniajc jakie dziaanie, bierzemy pod uwag jego prawdopodobne
konsekwencje. 6ruga to zasada uniwersalnoci wobec siebie stosujemy takie same kryteria jak wobec
innych, jeeli nie bardziej surowe. $oza tym, e s to najzwyklejsze truizmy, zasady te s te podstaw
teorii wojny sprawiedliwej, przynajmniej takiej, ktra zasuguje na powane traktowanie. (ie si z
nimi empiryczne pytanie' czy s uznawaneM $o bliszym przyjrzeniu si sprawie zobaczymy, e odrzuca
si je niemal bez wyjtku.
Perwszy truzm zasuguje by moe na sowo omwienia. Gaktyczne konsekwencje dziaania mog
okaza si istotne, lecz nie maj znaczenia dla jego moralnej oceny. &ikt nie wituje rozmieszczenia
pociskw jdrowych na 2ubie przez 4hruszczowa, dlatego e nie skoczyo si to wojn nuklearn, ani
nie potpia tych, ktrzy ostrzegali przed tym zagroeniem. &ie oklaskujemy 6rogiego $rzywdcy 2orei
$nocnej za budowanie broni jdrowej i udostpnienie technologii rakietowej $akistanowi ani nie
potpiamy tych, ktrzy ostrzegaj przed moliwymi konsekwencjami, poniewa one nie nastpiy.
-pologet przemocy pastwowej, ktry przyjby tak postaw, uznano by za moralnego po
207
twora ub szaeca. 0o oczywiste do czasu, gdy mamy przyoy te same kryteria do siebie. (tedy
postawa szaleca i potwora moralnego okazuje si wielce czcigodna, wrcz obowizkowa, a trzymanie
si truizmw jest potpiane ze zgroz.
Uzna|my |ednak, e truizmy s tym, czym s' truizmami. - potem rozwamy kilka istotnych
aktualnych przypadkw, do ktrych maj zastosowanie.
TRUIZMY I TERROR
Wezmy 11 wrzenia. $owszechnie uwaa si, e te ataki terrorystyczne diametralnie zmieniy wszystko,
a wiat wszed w now i przeraajc epok terroru! jak gosi tytu zbioru esejw napisanych przez
uczonych z Kale i innych uczelni.;?B $owszechnie uznaje si te, e pojcie terroru jest bardzo trudno
zdefiniowa.
Mogbymy zapyta, dlaczego miaoby ono by tak bardzo niejasne. .stniej przecie oficjalne definicje
stosowane przez amerykaski rzd, ktre cechuj si podobnym stopniem jasnoci jak definicje innych
poj, nieuznawanych za problematyczne. $odrcznik armii "tanw *jednoczonych definiuje terroryzm!
jako rozmylne zastosowanie siy lub grozby uycia siy w celu osignicia celw politycznych,
religijnych lub ideologicznych... poprzez zastraszanie, przymus lub wywoywanie strachu!. -merykaski
kodeks prawny 3U" 4ode5 zawiera bardziej wyrafinowan definicj, ale zasadniczo mwi ona to samo.
6efinicja stosowana przez rzd brytyjski jest podobna' 0erroryzm to dziaanie lub grozba dziaania, ktre
jest agresywne, szkodliwe lub zakcajce, ma na celu wywarcie wpywu na rzd lub zastraszenie
spoeczestwa oraz wsparcie jakiego politycznego, religijnego lub ideologicznego projektu!.;?E
6efinicje te wydaj si cakiem jasne. " do bliskie potocznemu znaczeniu tego sowa i uznaje sieje za
odpowiednie, gdy mwi si o terroryzmie stosowanym przez wrogw.
Z ofc|anych amerykaskich definicji korzystaem, piszc na ten temat, od czasu, gdy administracja
=eagana obja urzd w 1EB1 roku i owiadczya, e wojna z terroryzmem bdzie kluczowym elementem
jej polityki zagranicznej. ,parcie si na tych definicjach jest szczeglnie stosowne do naszych celw,
poniewa sformuowano je po ogoszeniu pierwszej wojny z terroryzmem.
208
Lecz nema nkt ch ne uywa, zostay uchylone i nie zastpiono ich niczym sensownym. $owody
wydaj si jasne' oficjalne definicje terroryzmu! s w zasadzie takie same jak definicje zwalczania
terroryzmu! 3zwanego czasem konfliktem o maym nasileniu! lub zwalczaniem rebeliantow!5. -le
przecie zwalczanie terroryzmu jest czci oficjalnej polityki amerykaskiej, a oczywicie nie mona
powiedzie, e "tany *jednoczone oficjalnie stosuj terroryzm.;@#
Stany Z|ednoczone ne s w tej praktyce odosobnione. Jest ju tradycj, e pastwa nazywaj
wasny terroryzm zwalczaniem terroryzmu!, nawet najwiksi masowi mordercy, na przykad nazici. (
okupowanej Europie nazici twierdzili, e broni ludnoci i prawowitych rzdw przed partyzantami
terrorystami wspieranymi z zewntrz. &ie byo to cakowicie niezgodne z prawd% nawet najbardziej
bezczelna propaganda rzadko jest zupenie faszywa. $artyzanci byli niewtpliwie kierowani z <ondynu i
faktycznie stosowali terror. -merykascy wojskowi potrafili doceni nazistowski punkt widzenia'
doktryn zwalczania rebeliantow wzorowali na nazistowskich podrcznikach, ktre yczliwie analizowali
z pomoc oficerw (ehrmachtu.;@1
To wanie ta powszechna praktyka umacnia obiegowe przekonanie, e terroryzm jest broni sabych. Jest
to z definicji prawda, jeeli pojcie terroryzmu! ograniczymy do terroryzmu sabych. Jeeli jednak
zniesiemy ten doktrynalny wymg, to stwierdzimy, e jak wikszo rodzajw broni, terroryzm jest
przede wszystkim broni silnych.
Koe|ny probem z ofc|anym defnc|am terroryzmu! polega na tym, e wynika z nich, i
"tany *jednoczone s czoowym pastwem terrorystycznym. 0eza ta nie powinna budzi kontrowersji,
przynajmniej wrd tych, ktrzy sdz, e powinnimy liczy si ze zdaniem takich instytucji, jak
Midzynarodowy 0rybuna "prawiedliwoci czy =ada +ezpieczestwa ,&*, czy tezami zwykych
opracowa naukowych, jak jednoznacznie wskazuj przykady &ikaragui i 2uby. <ecz taki wniosek jest
take nie do zaakceptowania. 6latego nie pozostaje nam adna sensowna definicja terroryzmu! chyba
e postanowimy wyama si z szeregu i bdziemy uywa oficjalnych definicji, ktre porzucono ze
wzgldu na ich niedopuszczalne konsekwencje.
209
Ofc|ane defnc|e ne reguu| precyzyjnie wszystkich kwestii. &a przykad nie rysuj wyraznej
granicy midzy terroryzmem midzynarodowym! a agresj! lub midzy terrorem! a oporem!.
2westie te pojawiy si w interesujcy sposb, ktry ma bezporedni zwizek z ponownie ogoszon
wojn z terroryzmem i z nagwkami w dzisiejszych gazetach.
Wezmy rozrnienie midzy terrorem! a oporem!. $ojawia si pytanie o legalno dziaa
realizujcych prawo do samookrelenia, wolnoci i niepodlegoci, wynikajce z 2arty &arodw
*jednoczonych, przysugujce narodom, ktre si zostay go pozbawione... szczeglnie narodom
znajdujcym si pod kolonialnymi i rasistowskimi reimami i obc okupacj!. 4zy takie dziaania s
przykadem terroru! czy oporu!M 4ytowane sowa pochodz z najostrzej potpiajcej zbrodni
terroryzmu rezolucji *gromadzenia ,glnego ,&*, w ktrej stwierdzono dalej, e nic w niniejszej
rezolucji nie moe w aden sposb umniejszy tego prawa!, tak okrelonego. =ezolucj uchwalono w
grudniu 1EBA roku, niedugo po tym, jak oficjalnie uznawany terroryzm midzynarodowy osign
apogeum. Ma ona oczywicie due znaczenie. $rzyjto j stosunkiem gosw 1?; do ) 3z jednym gosem
wstrzymujcym si, 1ondurasu5, a wic tym wiksze jest jej znaczenie.;@)
Przecwko rezouc| zagosoway dwa kraje, te co zwykle. ( czasie sesji ,&* wyjaniy, e uczyniy
tak z powodu wyej przytoczonego fragmentu. Uznay, e wyraenie kolonialne i rasistowskie reimy!
odnosi si do ich sojusznika, rasistowskiej =epubliki $oudniowej -fryki. &ajwyrazniej "tany
*jednoczone i .zrael nie potrafiy zaakceptowa ruchu oporu wobec rzdw apartheidu, szczeglnie e
przewodzi mu -frykaski 2ongres &arodowy Mandeli, czyli jedna z bardziej znanych grup
terrorystycznych!, jak wtedy uwaa (aszyngton. 6rugie wyraenie, obca okupacja!, odnosio si w ich
mniemaniu do izraelskiej okupacji, ktrej wanie mija dwudziesty rok. Jest jasne, e nie mona byo
zaakceptowa oporu take w tym przypadku.
USA Izrae |ako |edyne pastwa na wiecie nie zgodziy si, e tego rodzaju dziaania mog
stanowi legalny opr, i uznay je za akty terroryzmu. -merykaskoizraelskie stanowisko dotyczy nie
tylko terenw okupowanych. U"- i .zrael uwaaj na przykad,
210
e 1ezbollah jest jedn z czoowych organizacji terrorystycznych na wiecie, nie ze wzgldu na jej
dziaania terrorystyczne, lecz dlatego, e organizacja ta zostaa utworzona po to, by stawi opr izraelskiej
okupacji poudniowego <ibanu i udao si jej wypdzi najezdzcw po dwudziestu latach lekcewaenia
przez nich nakazw =ady +ezpieczestwa, by si wycofali. "tany *jednoczone posuwaj si nawet do
tego, e terrorystami! nazywaj ludzi, ktrzy stawiaj opr bezporedniej amerykaskiej agresji, na
przykad (ietnamczykw z (ietnamu $oudniowego, a ostatnio .rakijczykw.;@;
Opna pubczna nc ne we o tym stotnym potpieniu przez ,&* nikczemnej plagi
terroryzmu!, wedug okrelenia =eagana, ani o losie tego potpienia, ze wzgldu na zwyczajowe po
dwjne weto. -by dowiedzie si o takich rzeczach, trzeba zapuci si na zakazany teren' historycznych
dokumentw lub marginalizowanej literatury krytycznej.
Pommo pewnych ne|asnoci i ostrego podziau midzy U"- i .zraelem a reszt wiata oficjalne
amerykaskie definicje terroru! wydaj si cakiem odpowiednie dla naszych celw.
Wrmy do przekonania, e 11 wrzenia oznacza gwatown zmian biegu historii. (ydaje si to
wtpliwe. &iemniej jednak faktycznie co radykalnie nowego wydarzyo si tamtego strasznego dnia.
4elem nie bya ani 2uba, ani &ikaragua, ani <iban, ani 4zeczenia, ani aden inny kraj bdcy
zwyczajow ofiar midzynarodowego terroryzmu, lecz pastwo z ogromn wadz ksztatowania
przyszoci. $o raz pierwszy powid si atak na bogaty i potny kraj, w skali, ktra niestety nie jest
nieznana w jego tradycyjnych wociach. $oza przeraeniem z powodu tej zbrodni przeciw ludzkoci i
wspczuciem dla ofiar komentatorzy spoza uprzywilejowanych krgw na *achodzie czsto reagowali
na potwornoci 11 wrzenia stwierdzeniem witamy w klubie!, zwaszcza w -meryce Laciskiej, gdzie
nie tak atwo zapomnie plag przemocy i represji, ktra ogarna ten region na pocztku lat
szedziesitych, ani jej zrde.
Paga ta czciowo wynikaa z decyzji podjtej przez administracj 2ennedyDego w 1E@) roku, by
przeksztaci misj wojskowych w -meryce Laciskiej z obrony hemisfery! do bezpieczestwa
wewntrznego!. Efektem byo przejcie od tolerowania
211
chciwoci i okruciestwa wojskowych w -meryce Laciskiej! do bezporedniego wspudziau! w ich
zbrodniach i poparcia metod stosowanych przez oddziay likwidacyjne 1einricha 1immlera!, jak si
wyrazi 4harles Maechling, ktry dowodzi planowaniem obrony wewntrznej i dziaa przeciw
rebeliantom w latach 1E@11E@@.;@@ $ercepcja ofiar jest podobna. +y przytoczy jeden niezwykle
aktualny przykad cieszcy si wielkim szacunkiem przewodniczcy 2olumbijskiego 2omitetu $raw
4zowieka, -lfredo NasPuez 4arrizosa, pisze, e administracja 2ennedyDego zadaa sobie wiele trudu, by
przeksztaci nasze regularne wojsko w brygady pacyfikacyjne, kierujce si now strategi szwadronw
mierci! i wprowadzajce w -meryce Laciskiej doktryn bezpieczestwa narodowego... &ie chodzio
w niej o obron przed zewntrznym wrogiem, lecz o uczynienie establishmentu wojskowego panem
sytuacji, ktry ma prawo zwalcza i likwidowa wewntrznych wrogw' pracownikw opieki spoecznej,
zwizkowcw, mczyzn i kobiety, ludzi, ktrzy nie popierali establishmentu, i zostali uznani za
komunistycznych ekstremistw. 0o mogo dotyczy kadego, take obrocw praw czowieka, takich jak
ja!.;@?
(iele trudu!, o ktrym mwi 4arrizosa, zbiego si w czasie z brzemienn w skutki decyzj z 1E@)
roku. (tedy wanie 2ennedy wysa do 2olumbii jednostk si specjalnych, ktr dowodzi genera
(illiam Karborough. /enera doradzi, by paramilitarne, sabotaowe lub terrorystyczne dziaania
przeciwko znanym rzecznikom komunizmu! podj teraz... jeeli dysponujemy odpowiednim aparatem!
my dysponujemy!, bo nie ma potrzeby krci w poufnych kontaktach.;@@ ( doktrynie zwalczania
rebeliantw wyraenie znani rzecznicy komunizmu! rozciga si na kategori przypuszczalni
komunistyczni ekstremici!, ktrych wylicza NasPuez 4arrizosa% ten fakt jest wietnie znany <atynosom,
podobnie jak to, e gwnymi ofiarami s biedni i ciemieni, ktrzy maj czelno podnosi gowy.
Doktryna bezpeczestwa narodowego dotara do -meryki Srodkowej w latach osiemdziesitych.
"alwador sta si gwnym odbiorc amerykaskiej pomocy wojskowej, gdy terror pastwowy osign
straszne apogeum. 2iedy 2ongres zahamowa bezporedni pomoc wojskow i szkoleniow, narzucajc
warunki do
212
tyczce respektowania praw czowieka jak w /watemali po masowych rzdowych zbrodniach zadanie
przejy siy zastpcze.
Ofarom ne |est atwo o nich zapomnie, ale wrd silnych zbrodnie te s poddane standardowemu
rytualnemu unikaniu! niedopuszczalnych faktw. &iemal codziennie mamy tego przykady. 0ak oto
artyku na pierwszej stronie oglnokrajowej gazety ostrzega, e zagroenie ze strony -l2aidy ronie,
gdy organizacja ta odwraca si od celw, ktre s dobrze chronione... i zwraca si ku tak zwanym
mikkim celom!.;@A -rtyku ten powinien od razu przypomnie oficjalne instrukcje (aszyngtonu dla
swoich si penomocnych, by atakowa mikkie cele! w &ikaragui, wydan bezporednio po tym, jak
najwiksze midzynarodowe autorytety poleciy mu zakoczy t terrorystyczn wojn, a take reakcj
na te polecenia.
To, czy atakowane mikkich celw! jest dobre, czy ze, czy jest terroryzmem czy dziaaniem w
szlachetnej sprawie, zaley od tego, kto jest sprawc. 0o rutynowa praktyka, ktra nie stanowi problemu,
gdy uzna si, e moralne truizmy s bez znaczenia i sprawnie wymae si! niewygodne fakty.
SZTUKA (KM-*K(-&.-! &.E(K/,6&K41 G-20O(
|eden ze wspautorw zbioru esejw wydanego w Kale 34harles 1ill5 zauway, e 11 wrzenia
rozpocza si druga wojna z terroryzmem!, jako e pierwsz wypowiedziaa administracja =eagana,
dwadziecia lat wczeniej% uwaga ta jest rzadkim przejawem uznania faktw. $ierwsz wojn
wygralimy!, obwieci triumfalnie 1ill, cho potwr terroryzmu zosta tylko ranny, a nie zabity.;@B 0o,
jak j wygralimy!, to ju nie nasza sprawa, to sprawa jezuickich intelektualistw w -meryce
Srodkowej, "zkoy -meryk, komisji prawdy, powanych opracowa naukowych, literatury ak
tywistycznej i solidarnociowej oraz pamici tych, ktrzy ocaleli. Moemy si wiele dowiedzie o
obecnej wojnie z terroryzmem, badajc t pierwsz faz i sposb, w jaki jest ona teraz przedstawiana.
Jeden z czoowych specjalistw twierdzi, e lata osiemdziesite byy dekad terroryzmu pastwowego!,
staego udziau pastw lub sponsorowania terroryzmu, zwaszcza przez <ibi i .ran!. "tany
*jednoczone jedynie zareagoway aktywn po
213
staw wobec terroryzmu!. .nni zalecaj metody, dziki ktrym wygralimy!' dziaania, za ktre "tany
*jednoczone zostay potpione przez Midzynarodowy 0rybuna "prawiedliwoci i =ad
+ezpieczestwa 3jeli pominiemy weto5 stanowi model dla wsparcia udzielanego przeciwnikom
talibw w nikaraguaskim stylu!. *nany historyk specjalizujcy si w tej dziedzinie, 6aCid =apoport,
odnajduje gbokie korzenie terroryzmu ,samy ben <adena' w (ietnamie $oudniowym, gdzie
skuteczno wietnamskiego terroru wobec amerykaskiego goliata, uzbrojonego w nowoczesn
technologi, rozbudzia nadzieje, e serce *achodu te mona zrani!.;@E
Nkczemno terrorystw atakujcych nas wszdzie jest zaiste poraajca.
Zgodne z konwenc| analizy te przedstawiaj "tany *jednoczone jako agodn ofiar, ktra broni
si przed terrorem innych' (ietnamczykw 3w (ietnamie $oudniowym5, &ikaraguaczykw 3w
&ikaragui5, <ibijczykw i .raczykw 3czy doznali kiedy krzywdy ze strony -merykanw, nie
wiadomo5 i innych si antyamerykaskich na caym wiecie. Jeeli kto nie podziela tego spojrzenia na
histori, to te jest przeciwko -meryce! i mona go spokojnie zignorowa.
|ak mwiem wczeniej, plaga wspieranego przez U"- terroru pastwowego, ktra szerzya si w
-meryce Laciskiej w latach szedziesitych, osigna apogeum w -meryce Srodkowej w latach
osiemdziesitych, gdy reaganowska wojna z terroryzmem! zbieraa miertelne niwo. -meryka
Srodkowa bya jednym z gwnych celw ataku. .nnym by region +liskiego (schodu i Morza
Srdziemnego. 0utaj rwnie kontrast pomidzy tym, co faktycznie zaszo, a tym jak przedstawiane s te
wydarzenia, jest dramatyczny i pouczajcy. ( tym regionie najwiksz zbrodni bya inwazja .zraela na
<iban w 1EB) roku, ktr podobnie jak mordercze i niszczycielskie inwazje =abina i $eresa w latach 1EE;
i 1EE@ przeprowadzono bez wikszych stara o pozory samoobrony. *waywszy na istotne wsparcie
=eagana i 4lintona, operacje te naley doda do listy midzynarodowych dziaa terrorystycznych
obciajcych (aszyngton.
Stany Z|ednoczone may bezporedni udzia w wielu innych aktach terroru w tym regionie, w tym w
trzech, ktre mogyby
214
konkurowa o miano najwikszych zbrodni terrorystycznych 1EB? roku, w ktrym dziennikarze uznali
terroryzm na +liskim (schodzie za gwne wydarzenie roku% te trzy przypadki to' po pierwsze, wybuch
samochodupuapki przed meczetem w +ejrucie, w ktrym zgino B# osb 3w wikszoci kobiet i
dziewczt5, a )?# odnioso rany, zaplanowany tak, by eksplozja nastpia, gdy ludzie bd opuszcza
meczet, a ktrego lady wiod do 4.- i brytyjskiego wywiadu% po drugie, bombardowanie 0unisu z
rozkazu "zimona $eresa, w ktrym zgino A? osb, $alestyczykw i 0unezyjczykw, uatwione przez
U"- i pochwalone przez sekretarza stanu "hultza, a nastpnie jednogonie potpione przez =ad
+ezpieczestwa ,&* jako akt zbrojnej agresji! 3U"- wstrzymay si od gosu5% po trzecie, operacja
Zelazna $i! prowadzona przez $eresa i skierowana przeciwko jak ich okrelao wysze dowdztwo
terrorystom z wiosek! w okupowanym <ibanie, ktra bia rekordy rozmylnego okruciestwa i
arbitralnych morderstw!, wedug sw zachodniego dyplomaty znajcego ten obszar, w peni
potwierdzonych przez bezporednie relacje% zgodnie z panujcymi zwyczajami cakowita liczba ofiar jest
nieznana.
Wszystke te okrucestwa mieszcz si w kategorii wspieranego przez pastwo terroryzmu
midzynarodowego, jeeli nie stanowi jeszcze ciszej zbrodni, jak jest agresja. *estawienie to nie
obejmuje wielu innych przestpczych czynw, takich jak regularne porwania i zabjstwa na penym
morzu, dokonywane przez izraelskie siy morskie atakujce statki przepywajce midzy 4yprem a
pnocnym <ibanem wielu pojmanych przetrzymywano w izraelskich wizieniach jako zakadnikw,
bez przedstawienia zarzutw oraz wielu innych zbrodni, ktre nie s zbrodniami, bo miay poparcie
(aszyngtonu.;A#
Wedug mediw i opracowa naukowych rok 1EB? stanowi apogeum terroryzmu na +liskim (schodzie,
ale nie ze wzgldu na te wydarzenia% przyczyn byy raczej dwa inne okrutne akty terroru, w ktrych
zgina jedna osoba, w obu przypadkach -merykanin.;A1
W gorsze| z tych dwch terrorystycznych zbrodni, ktre speniy doktrynalne wymagania, kaleki
amerykaski Zyd, <eon 2linghoffer, zosta brutalnie zamordowany na statku -chille <auro!, porwanym
w pazdzierniku 1EB? roku przez grup pale
215
styskich terrorystw, ktrej przewodzi -bu -bbas. Morderstwo to wyznaczyo nowy standard
bestialstwa terrorystw!, pisa korespondent &ew Kork 0imesa! John +urns. +urns stwierdzi, e -bu
-bbas jest skoczonym potworem!, ktry w kocu bdzie musia stan przed obliczem
amerykaskiej sprawiedliwoci! za udzia w tej zbrodni. Jednym z szumnie ogoszonych osigni
inwazji na .rak byo pojmanie -bu -bbasa kilka miesicy po jej rozpoczciu.;A)
Morderstwo Knghoffera pozosta|e na|bardze| ywym i trwaym symbolem niedajcego si
wypleni za arabskiego terroryzmu i niezbitym dowodem na to, e nie mona negocjowa z t hoot.
*brodnia bya bardzo realna i w adnym wypadku nie umniejsza jej tumaczenie terrorystw, e statek
porwano w odwecie za znacznie bardziej morderczy atak terrorystyczny .zraela na 0unis, przeprowadzony
tydzie wczeniej ze wsparciem U"-. <ecz bombardowanie 0unisu nie weszo do kanonu terroryzmu,
poniewa przeprowadzili je niewaciwi sprawcy. &ie wspomniano o nim po schwytaniu -bu -bbasa. &ie
sprawioby oczywicie adnych trudnoci zatrzymanie takich potworw!, jak "zimon $eres i /eorge
"hultz, ktrzy wcale nie s jeszcze skoczeni!, i postawienie ich przed obliczem amerykaskiej
sprawiedliwoci!. <ecz to jest wicej ni niewyobraalne.
Rwnie skutecznie wymazano! niedawne wydarzenia, ktre cechuje co wicej ni tylko
powierzchowne podobiestwo do morderstwa 2linghofGera. &ie byo adnego oddzwiku, gdy brytyjscy
reporterzy znalezli zmiadone szcztki wzka inwalidzkiego! w ruinach obozu uchodzcw w 6eninie
po wiosennej ofensywie "zarona w )##) roku. (zek by zupenie zmiadony, sprasowany jak w
kreskwce!, pisali. ( rodku rumowiska leaa biaa flaga z poamanym drzewcem!. 2aleki
$alestyczyk 2emal *ughayer zosta zastrzelony, gdy prbowa wyjecha wzkiem na drog.
.zraelskie czogi musiay po nim przejecha, bo gdy 7przyjaciel8 znalaz ciao, brakowao nogi i obu
ramion, a twarz, jak mwi, bya rozerwana na dwie czci!.;A; &awet gdyby doniesiono o tym w U"-,
uznano by zapewne, e by to niezamierzony bd w toku uzasadnionej akcji odwetowej. 2emal *ughayer
nie zasuguje na to, by wej do historii terroryzmu wraz z <eonem 2linghofferem. Jego morderstwo nie
zostao dokonane pod roz
216
kazam potwora!, tylko czowieka pokoju!, ktry jest w gbokiej relacji z czowiekiem wizji! z
+iaego 6omu.
Podstawowy mechanzm zarysowa dwadziecia lat temu jeden z najwybitniejszych izraelskich
pisarzy i komentatorw, +oaz ECron, po fali przemocy ze strony osadnikw i armii izraelskiej, ktra
wywoaa spor konsternacj w .zraelu. ECron sporzdzi sardoniczn instrukcj, jak naley postpowa
z nisz klas -rabuszim!, w izraelskim slangu. .zrael powinien trzyma ich na krtkiej smyczy!,
pisa ECron, eby pojli, e maj bat nad gow!. Jeli tylko nie bdzie si otwarcie zabija zbyt wielu
ludzi, zachodni humanici przyjm wszystko spokojnie!, a nawet bd pyta' 4o takiego strasznego
si dziejeM!;A9
Stranicy dziennikarskiej uczciwoci w "tanach *jednoczonych rozumiej to dobrze bez porad ECrona.
&ajbardziej prestiowe czasopismo monitorujce media 4olumbia Journalism =eCiew!, przyznao swj
cenny laur! amerykaskim mediom za relacje z ofensywy "zarona przeprowadzonej wiosn )##) roku w
6eninie, &ablusie, =amallah i innych miejscach, w trzydziestym pitym roku izraelskiej okupacji
*achodniego +rzegu i "trefy /azy. <aureaci zdobyli to wyrnienie, wedug =eCiew!, za to, e
dopilnowali, by relacje z ofensywy skupiy si na zasadniczym zagadnieniu' czy doszo do celowej
masakry setek cywilw w obozie uchodzcw w 6eninieM;A? Jeeli nie, to ludzie cywilizowani mog
przyj wszystko spokojnie!.
Sprbujmy przeprowadzi eksperyment mylowy. $rzypumy, e "yria okupuje .zrael od trzydziestu
piciu lat, stosuje rodki i dziaania charakterystyczne dla izraelskiej okupacji, a nastpnie posuwa si
dalej i przeprowadza tak ofensyw jak "zaron w )##) roku' demoluje ydowskie miasta, zrwnuje z
ziemi due obszary za pomoc buldoerw i czogw, caymi tygodniami przetrzymuje miejscow
ludno w okreniu, bez ywnoci, wody i dostpu do opieki medycznej, niszczy orodki kulturalne,
instytucje rzdowe i skarby archeologiczne, w kady moliwy sposb dajc ydkom wyraznie do
zrozumienia, e maj bat nad gow! ale nie wyrzyna setek za jednym zamachem. (edug standardw
medialnego lauru!, jedynie antyarabski rasista mgby przeciwko temu zaprotestowa a odkrycie
porozrzucanych szcztkw zamordowanego ydowskiego kaleki w wzku inwa
217
dzkm zmadonym przez syryjski czog nie zasugiwaoby nawet na uwag, nie mwic ju o
surowej amerykaskiej sprawiedliwoci!.
Anazu|c temat 6ennu!, 4olumbia Journalism =eCiew! zgromio brytyjsk pras za przyjcie
winy .zraela za uznany fakt! i wymiao ,&* za przygotowywanie dochodzenia przez zesp, ktrego
polityczne sympatie daj pewno, e jego konkluzje bd podwaone! z pewnoci przez
niezalenych mylicieli z =eCiew!. $ord tej dezorientujcej wrzawy!, pisali redaktorzy, w co ma
wierzy wiatM!
Na szczcie nie wszystko byo stracone. (kroczyy niezalene amerykaskie media informacyjne,
aby na wasn rk zbada wszystkie okolicznoci sprawy!, obaliy antyizraelskie oszczerstwa i
ujawniy, e nie byo umylnego, dokonanego z zimn krwi mordu na setkach! w 6eninie
dochodzc w istocie do tej samej konkluzji, co majce z opini brytyjskie media 3i inne5, ktre jednak
nie przyjy punktu widzenia amerykaskoizraelskiej propagandy tak rygorystycznie, jak tego daj
redaktorzy =eCiew!, i przyglday si bacznie izraelskiej inwazji nie tylko pod ktem tego jednego
zagadnienia.
&iezalene amerykaskie media! nie zasugiway na t obrazliw pochwa od kibicujcych im
wielbicieli. Uwani czytelnicy mogli dowiedzie si o zbrodniach, ktrych dokonano, cho nie w tak
szokujcych szczegach, jakie przedstawiono w izraelskiej i europejskiej prasie. . jak zwykle
oszczdzono im informacji o wspudziale ich wasnego rzdu.
Gdy niewaciwi sprawcy! s zamieszani w terroryzm midzynarodowy, odkrywamy czasem, e
terrorystyczne zbrodnie nie s cakowicie wymazywane, tylko raczej wychwalane. $ouczajcym
przypadkiem jest kraj, ktry zaj miejsce "alwadoru i sta si gwnym odbiorc amerykaskiej pomocy
wojskowej i szkole' 0urcja, gdzie praktykowano terror pastwowy! na wielk skal w czasach
4lintona, dziki pomocy U"-.;A@ *apoyczam pojcie terroru pastwowego! od tureckiego ministra
ds. praw czowieka, ktry mwi o ogromnych okruciestwach wobec 2urdw w 1EE9 roku, oraz od
socjologa .smaila +esikci, ktrego wtrcono ponownie do wizienia po publikacji jego ksiki 0error
pastwowy na +liskim (schodzie, cho wczeniej odsiedzia ju pitnacie lat
218
za dokumentowane tureckch repres| wobec Kurdw. $odobnie jak gdzie indziej
niedopuszczalne fakty wymazywano!, lecz wydarzenia nie umkny cakowicie uwadze. =aport 6eparta
mentu "tanu =ok )###! dotyczcy waszyngtoskich dziaa na rzecz zwalczania terroryzmu! wyrni
0urcj za jej pozytywne dowiadczenia! w zwalczaniu terroryzmu, wraz z -lgieri i 1iszpani,
godnymi towarzyszami. $ochwa t odnotowa bez komentarza &ew Kork 0imes!, w artykule na
pierwszej stronie, napisanym przez znawczyni terroryzmu z tej gazety. ( czoowym czasopimie
powiconym sprawom midzynarodowym ambasador =obert $earson stwierdzi, e "tany *jednoczone
nie mogyby mie lepszego przyjaciela i sojusznika ni 0urcja! w wysikach na rzecz likwidacji
terroryzmu! na caym wiecie, ze wzgldu na zdolnoci 7tureckich8 si zbrojnych!, zademonstrowane w
czasie kampanii antyterrorystycznej! na kurdyjskim poudniowym wschodzie.;AA Jak wczeniej
wspomniaem, ta dobrowolna amerykaska cenzura w kwestii tureckiego terroru pastwowego zostaa
nieco zagodzona na pocztku )##; roku, w czasie demokratycznego odchylenia 0urcji, chocia decyduj-
ca rola "tanw *jednoczonych pozostaa dobrze ukryta.;AB
Powysze wzgldy, a to jedynie maa prbka, nasuwaj na myl prosty sposb zmniejszenia zagroenia
terroryzmem' trzeba przesta w nim uczestniczy. +yby to znaczcy wkad do oglnej wojny z
terroryzmem!. &iemniej jednak nie odnosiby si do tej kategorii terroryzmu, ktra spenia doktrynalne
wymagania, to znaczy ich terroryzmu wobec nas i naszych klientw, bdcego niewtpliwie ogromnie
powanym problemem. &a moment odmy t kwesti na bok i rozwamy pokrewne zagadnienie, w
ktrym uzmysowienie sobie truizmw moe okaza si cenne.
TRUIZMY I TEORIA WO|NY SPRAWIEDLIWE|
Teora wo|ny sprawedwe| przeywa renesans w kontekcie nowej epoki interwencji
humanitarnych! i midzynarodowego terroryzmu. =ozwamy najmocniejszy argument, jaki jest wysuwa
ny' bombardowanie -fganistanu, wzorcowy przykad wojny sprawiedliwej, wedug zgodnej opinii
*achodu. "zanowana filozof moralnoci i polityki Jean +ethke Elshtain cakiem trafnie
219
podsumowu|e powszechn opini, piszc e niemal kady, z wyjtkiem absolutnych pacyfistw
oraz tych, ktrzy sdz, e powinnimy pozwoli, by mordowano nas bezkarnie, poniewa tak wielu
ludzi nas nienawidzi, zgadza si!, e bombardowanie -fganistanu byo oczywicie wojn
sprawiedliw.;AE +y da jeszcze tylko jeden przykad' felietonista &ew Kork 0imesa! +ili 2eller,
obecnie redaktor naczelny tej gazety, zauway, e gdy -meryka wysaa onierzy, aby dokona
zmiany reimu! w -fganistanie, protestowali gwnie ludzie, ktrzy odruchowo sprzeciwiaj si
uywaniu siy przez -meryk!, albo niemiali zwolennicy, albo izolacjonici, lewicowi doktrynerzy i ci
stuknici osobnicy, ktrzy, jak ich opisa 4hristopher 1itchens, gdyby znalezli mij w ku swego
dziecka, zadzwoniliby najpierw do organizacji zaj
380
mu|cej si prawami zwierzt
S to empiryczne twierdzenia, wic mimo niemal penej jednomylnoci tych owiadcze, mamy prawo
zapyta, czy s one prawdziwe. $omimy fakt, e zmiana reimu! nie bya powodem wojny w
-fganistanie, lecz raczej pomysem, ktry pojawi si w pzniejszej fazie. 4zy byli jacy przeciwnicy
bombardowa, ktrzy nie s ani absolutnymi pacyfistami, ani kompletnymi wariatamiM
Okazu|e s, e byli, i e tworzyli ciekaw kolekcj. $o pierwsze, najwyrazniej naleaa do nich
ogromna wikszo mieszkacw wiata, w czasie gdy zapowiedziano bombardowania. (skazuje na to
midzynarodowe badanie opinii publicznej, przeprowadzone przez .nstytut /allupa pod koniec wrzenia
)##1 roku. $odstawowe pytanie brzmiao' /dy bdzie ju znana tosamo terrorystw, to czy
amerykaski rzd powinien zaatakowa kraj lub kraje, w ktrych terroryci maj swoj siedzib, czy te
powinien stara si o ich ekstradycj, aby postawi ich przed sdemM! , tym, czy tego rodzaju
dyplomatyczne rodki mogyby odnie sukces, wiedz tylko ideologiczni ekstremici po obu stronach%
wstpne badanie moliwoci zastosowania ekstradycji przez talibw zostay z miejsca odrzucone przez
(aszyngton, ktry odmwi te przedstawienia dowodw dla swoich oskare.
Swiatowa opinia publiczna zdecydowanie wolaa rodki dyplomatyczne i sdowe od dziaa zbrojnych.
( Europie poparcie dla dziaa zbrojnych sigao od B procent w /recji do )E procent
220
we Franc|. Poparce byo najmniejsze w -meryce Laciskiej, czyli w regionie, ktry najbardziej
dowiadczy amerykaskich interwencji' od ) procent w Meksyku do 11 procent w 2olumbii i (enezueli.
Jedynym wyjtkiem bya $anama, gdzie tylko B# procent opowiadao si za rodkami pokojowymi, a 1@
procent za zbrojnym atakiem. $oparcie dla uderze obejmujcych cele cywilne byo znacznie mniejsze.
&awet w tych dwch krajach, ktre popieray uycie siy zbrojnej, .ndiach i .zraelu 3gdzie powody byy
zaciankowe5, znaczna wikszo ludnoci bya przeciwna takim atakom. - zatem istnia silny sprzeciw
wobec strategii (aszyngtonu, ktra nie tylko obejmowaa cele cywilne, ale od razu, jak donosia prasa,
przeobrazia gwne orodki miejskie w wymare miasta!.
O wynkach tego sondau /allupa nie informowano w "tanach *jednoczonych, chocia byo o nim
gono gdzie indziej, w tym w -meryce Laciskiej.;B1
Zwrmy uwag, e nawet to bardzo ograniczone poparcie dla bombardowa opierao si na bardzo
istotnym zaoeniu' e wiadomo, kim s ludzie odpowiedzialni za 11 wrzenia. -le nie byo wiadomo, o
czym rzd spokojnie powiadomi -merykanw osiem miesicy po bombardowaniach. ( czerwcu )##)
roku dyrektor G+. =obert Mueller zeznawa przed komisj senack, a te zeznania, jak stwierdzia prasa,
naleay do jego najbardziej szczegowych publicznych wypowiedzi na temat zrde atakw! z 11
wrzenia.;B) Mueller poinformowa "enat, e prowadzcy ledztwo s przekonani, e koncepcj ataku
z 11 wrzenia na (orld 0rade 4enter i $entagon opracowali przywdy -l2aidy w -fganistanie!, chocia
spisek i finansowanie mog mie zrda w &iemczech i w *jednoczonych Emiratach -rabskich.
"dzimy, e osoby kierujce operacj byy w -fganistanie i naleay do grona najwyszych dowdcw
-l2aidy!, powiedzia Mueller. Jeeli porednia odpowiedzialno -fganistanu bya jedynie przedmiotem
domysw w czerwcu )##) roku, to niewtpliwie nie moga by znana osiem miesicy wczeniej, gdy
prezydent +ush rozkaza zbombardowa -fganistan.
Zatem wedug tego, co mwi G+., bombardowanie -fganistanu byo zbrodni wojenn, aktem agresji
opartym jedynie na przypuszczeniu. (ynika te z tego bezporednio, e w zasadzie na
221
wiecie nie byo adnego poparcia dla faktycznie podjtych dziaa, poniewa nawet to minimalne
poparcie odnotowane w badaniach opierao si na zaoeniu, ktre nie byo spenione, o czym dobrze
wiedziano w (aszyngtonie i <ondynie.
By moe byy dyrektor 1uman =ights (atch w -fryce, obecnie profesor prawa na Uniwersytecie
Emory, wyrazi opini wielu innych ludzi na caym wiecie, gdy przemawiajc przed Midzynarodow
=ad ds. $olityki $raw 4zowieka w /enewie w styczniu )##), stwierdzi' &ie potrafi dostrzec adnej
moralnej, politycznej ani prawnej rnicy midzy wit wojn "tanw *jednoczonych z tymi, ktrych
uznaj za swoich wrogw, a wit wojn ugrupowa islamskich z tymi, ktrych uznaj one za swoich
wrogw!.;B;
A |aka |est opna samych AfgaczykwM .nformacje s skpe, ale nie brakuje ich cakowicie. $od
koniec pazdziernika )##1 roku, po trzech tygodniach intensywnych bombardowa, tysic afgaskich
przywdcw zebrao si w $eszawarze% niektrzy przyjechali z emigracji, niektrzy z -fganistanu, a
wszystkim zaleao na obaleniu reimu talibw. Jak donosia prasa, by to rzadki pokaz jednoci
starszyzny plemiennej, islamskich uczonych, swarliwych politykw i byych dowdcw powstaczych!.
( wielu kwestiach si nie zgadzali, lecz jednomylnie wzywali "tany *jednoczone do przerwania
nalotw! i apelowali do midzynarodowych mediw, by te domagay si zaprzestania bombardowa
niewinnych ludzi!. $roponowali, by uy innych rodkw do obalenia znienawidzonego reimu talibw,
co mona byo, ich zdaniem, osign bez dalszych ofiar miertelnych i zniszcze.
Podobn opini wyrazi wysoko ceniony w (aszyngtonie lider afgaskiej opozycji -bdul 1aP oraz
afgaski prezydent 1amid 2arzai. 0u przed tym, jak bez amerykaskiego wsparcia przyjecha do
-fganistanu, gdzie zosta schwytany i zamordowany, 1aP potpi trwajce wtedy bombardowania i
skrytykowa "tany *jednoczone za brak wsparcia dla wysikw jego i innych, zmierzajcych do
wywoania rewolty wrd talibw!. +ombardowania bardzo komplikuj te wysiki!, twierdzi. "tany
*jednoczone chc pokaza swoj si, zapisa na koncie zwycistwo i przestraszy wszystkich na
wiecie. &ie obchodz ich cierpienia -fgaczykw ani to, ilu stracimy ludzi!. ,rganizacja afgaskich
kobiet, =-(-,
222
ktra pzniej spotkaa si z pewnym uznaniem, gdy ideologicznie uyteczne stao si wyraanie troski o
los kobiet w -fganistanie, rwnie ostro potpia bombardowania.;B9
Do przecwnkw bombardowa naleay te powane organizacje pomocowe i humanitarne, ktre
wyraay gbokie zaniepokojenie prawdopodobnymi skutkami dla ludnoci, zgadzajc si ze zdaniem
specjalistw, e bombardowania stwarzaj powane niebezpieczestwo! mierci godowej milionw
ludzi.;B?
Krtko mwic, margines kompletnych wariatw wcale nie by taki may.
Prze|dzmy teraz do najbardziej elementarnej zasady kadej teorii wojny sprawiedliwej zasady
uniwersalnoci. 2to nie potrafi uzna tej zasady, powinien mie na tyle poczucia przyzwoitoci, by nie
wypowiada si w kwestiach dobra i za czy wojny sprawiedliwej.
|eeli potrafimy wznie si do tego poziomu, pojawiaj si pewne oczywiste pytania' na przykad czy
2uba i &ikaragua uzyskay prawo do detonowania bomb w (aszyngtonie, &owym Jorku i Miami w
samoobronie przed cigymi atakami terrorystycznymiM "zczeglnie gdy sprawcy s dobrze znani i
dziaaj zupenie bezkarnie, czasami bezczelnie lekcewac najwysze midzynarodowe autorytety, tak
e przypadki te s znacznie bardziej oczywiste ni -fganistanM - jeeli nie, to dlaczego nieM * pewnoci
nie mona powoywa si na skal zbrodni, by uzasadni takie stanowisko% wystarczy rzut oka na fakty,
by si przekona, e nie tdy droga.
Dopki te pytania pozostan bez odpowiedzi, nie mona serio traktowa owiadcze o wojnie
sprawiedliwej. -nie znam jeszcze przypadku, by w ogle postawiono te pytania. $rowadzi to do pewnych
wnioskw, ktre moe nie s specjalnie przyjemne, lecz zasuguj chyba na uwag i rachunek sumienia
i powan trosk o dugofalowe konsekwencje tej widocznej niezdolnoci do uznania zasady
uniwersalnoci.
Choca kluczowe pytania pozostaj bez odpowiedzi, a waciwie nawet nie zostay postawione,
pokrewne kwestie czasem si pojawiaj, i to w sposb, ktry daje pewne wyobraenie o dominujcej
kulturze moralnej i intelektualnej. 2orespondent &ew Kork 0imesa! w -meryce Laciskiej informuje
nas, e latyno
223
amerykascy intelektualici automatycznie zwolnili... antyamerykaskich przywdcw z obowizku
przestrzegania standardw moralnych, jakich wymaga si od innych przywdcw!. 6owodem jest
owiadczenie latynoamerykaskich intelektualistw, zawierajce ostrzeenie przed inwazj na 2ub po
wojnie w .raku. 2orespondent stwierdzi, e by moe konieczne jest jakie psychologiczne
wyjanienie! tej niezdolnoci przyjcia uniwersalnych standardw moralnych!.;B@ &atomiast nie trzeba
adnego psychologicznego wyjanienia, gdy on i jego koledzy automatycznie zwalniaj! swoich
przywdcw z obowizku przestrzegania standardw moralnych!, jakich wymagaj od innych' w
szczeglnoci tych standardw moralnych, ktre nakazuj surowo kara kadego, kto omieliby si
prowadzi wojn terrorystyczn porwnywaln z wojnami toczonymi przez ich przywdcw z 2ub i
&ikaragu.
Rozwamy, jak argumentacja Elshtain w kwestii -fganistanu radzi sobie w ramach jej wasnych zaoe.
Elshtain formuuje cztery kryteria wojny sprawiedliwej. $o pierwsze, uycie siy jest uzasadnione, jeeli
chroni niewinnych przed pewn krzywd!% jedyny przykad, jaki podaje, jest taki, e dany kraj ma
pewn wiedz, e ludobjstwo zacznie si wtedy i wtedy!, a ofiary nie maj adnych rodkw, by si
broni. $o drugie, wojna musi by otwarcie wypowiedziana lub w inny sposb autoryzowana przez
uprawnion wadz!. $o trzecie, musz za ni sta dobre intencje!. $o czwarte, musi by
ostatecznoci, gdy sprbowano ju wszystkich innych moliwoci przywrcenia i obrony zagroonych
wartoci!.
Perwszy warunek ne ma zastosowana do Afganstanu. Drug trzec ne ma| sensu'
otwarte wypowiedzenie wojny przez agresora nie stanowi absolutnie adnej podstawy do twierdzenia, e
wojna jest sprawiedliwa% nawet najwiksi zbrodniarze utrzymuj, e maj dobre intencje!, a zawsze
znajd si jacy akolici, ktrzy to potwierdz. 4zwarty warunek w sposb oczywisty nie stosuje si do
-fganistanu. 6latego jej modelowy przypadek zupenie nie zdaje egzaminu, wedug jej wasnych
kryteriw.
Ae mne|sza o to - cokowek mona sdzi o przewiadczeniu Elshtain, e bombardowanie
-fganistanu spenio jej warunki, warunki te s znacznie lepiej dopasowane do wielu ofiar amery
224
kaskiego terroryzmu midzynarodowego. *atem, wedug jej wasnych zaoe, ofiarom tym naleaoby
przyzna prawo do podjcia sprawiedliwej wojny ze "tanami *jednoczonymi, z uyciem bombardowa i
terroru, jeli tylko wojna taka zostaaby otwarcie wypowiedziana i towarzyszyaby jej deklaracja dobrych
intencji!. 0a redukcja do absurdu zakada jednak przyjcie zasady uniwersalnoci, pominitej w jej
historycznofilozoficznym studium i milczco odrzuconej w standardowy sposb.
Domy kilka innych istotnych faktw. ,ficjalnym powodem bombardowania -fganistanu byo
zmuszenie talibw do wydania ludzi, ktrych "tany *jednoczone podejrzeway o udzia w zbrodniach z 11
wrzenia% "tany *jednoczone odmwiy jednak przedstawienia jakichkolwiek dowodw. ( czasie, gdy
niech talibw do spenienia tych da bya gwnym tematem dnia, wzbudzajc wielk wcieko,
1aiti ponowio swoj prob o ekstradycj Emmanuela 4onstanta, przywdcy oddziaw paramili
tarnych, ktre ponosiy gwn odpowiedzialno za brutalne morderstwa tysicy 1aitaczykw na
pocztku lat dziewidziesitych, gdy wczesn junt wojskow wspieray, nie tak znowu skrycie,
administracje +usha .. Cntona. Proba ta najwyrazniej nie zasugiwaa nawet na odpowiedz ani na
nic wicej jak tylko drobn wzmiank. 4onstant zosta skazany zaocznie na 1aiti% wedug powszechnej
opinii U"- obawiaj si, e gdyby zeznawa, mgby ujawni kontakty midzy pastwowymi terrorysta
mi a (aszyngtonem.;BA 4zy zatem 1aiti ma prawo zdetonowa bomby w (aszyngtonieM -lbo
prbowa porwa lub umierci 4onstanta w &owym Jorku, gdzie mieszka, zabijajc par przy
padkowych osb, w przyjtym izraelskim styluM Jeeli nie, to dlaczego nieM 6laczego w tym przypadku
nawet nie stawia si tego pytania, podobnie jak w przypadku innych mordercw, terrorystw
pastwowych, ktrzy znalezli schronienie w "tanach *jednoczonychM - jeeli uznaje si, e pytanie to
jest zbyt absurdalne, by w ogle je rozwaa 3faktycznie jest, w wietle elementarnych standardw
moralnych5, to w jakim wietle stawia to zgod na uycie siy przez naszych przywdcwM
Odnoszc si do 11 wrzenia, niektrzy twierdz, e zo terroryzmu jest bezwzgldne! i zasuguje na
odpowiednio bezwzgldn odpowiedz!' brutalny, zbrojny atak, zgodnie z doktryn +usha,
225
ktra mwi, e' Jezeh ukrywasz terrorystw, sam jeste terroryst% jezeh pomagasz terrorystom, sam
jeste terroryst 1 zostaniesz potraktowany jak terrorystaDD.;BB
Trudno byoby znalez kogo, kto akceptuje koncepcj, e zmasowane bombardowania s uprawnion
reakcj na terrorystyczne zbrodnie. &ikt przy zdrowych zmysach nie zgodziby si z tez, e
bombardowanie (aszyngtonu byoby uprawnion, odpowiednio bezwzgldn odpowiedzi! na
terrorystyczne zbrodnie, inaczej mwic, uzasadnion i stosownie skalibrowan! reakcj. Jeeli jest
jaki powd, dla ktrego nietrafne jest to spostrzeenie, to o ile mi wiadomo, nie zosta jeszcze wyraony
ani nawet nie by rozwaany.
Rozwamy niektre argumenty prawne, ktre wysuwano, aby uzasadni amerykaskobrytyjskie
bombardowania -fganistanu. 4hristopher /reenwood twierdzi, e "tany *jednoczone maj prawo do
samoobrony! przed tymi, ktrzy spowodowali lub grozili, e spowoduj... mier i zniszczenie!, i
powouje si na orzeczenie Midzynarodowego 0rybunau "prawiedliwoci w sprawie &ikaragui.
Gragment, ktry przytacza, odnosi si znacznie wyrazniej do wojny U"- z &ikaragu ni do talibw czy
-l2aidy, a zatem jeeli ma on uzasadnia intensywne amerykaskie bombardowania i atak ldowy na
-fganistan, to &ikaragui naleaoby przyzna prawo do znacznie ostrzejszych atakw na U"-. .nny
wybitny profesor prawa midzynarodowego, 0homas Granek, popiera wojn U"- i (ielkiej +rytanii,
poniewa pastwo ponosi odpowiedzialno za konsekwencje pozwolenia na wykorzystanie jego
terytorium do atakw na inne pastwo!% ta zasada z pewnoci ma zastosowanie do "tanw
*jednoczonych w przypadku &ikaragui, 2uby i wielu innych.;BE
Rzecz |asna w tych przypadkach odwoywanie si do prawa samoobrony! przed cigymi
dziaaniami powodujcymi mier i zniszczenie! byoby absolutnie niedopuszczalne% dziaaniami, a nie
tylko grozbami.
To samo tyczy s bardziej subtelnych propozycji, jak powinno si reagowa na zbrodnie
terrorystyczne. 1istoryk wojskowoci Michael 1oward proponuje operacj policyjn prowadzon pod
auspicjami &arodw *jednoczonych... przeciwko grupie przestpczej, ktrej czonkw naley wytropi i
postawi przed mi
226
dzynarodowym sdem, gdzie mieliby uczciwy proces i jeliby zostali uznani za winnych, otrzymaliby
odpowiedni wyrok!. +rzmi to do rozsdnie, chocia idea, e tego rodzaju rodki mogyby by
zastosowane wobec U"- czy (ielkiej +rytanii jest nie do pomylenia.;E#
Dwch uczonych z ,ksfordu zaproponowao zasad proporcjonalnoci!' "kal reakcji naley
uzaleni od skali, w jakiej agresja zakcia kluczowe wartoci w zaatakowanym spoeczestwie!% w
przypadku 11 wrzenia, swobod samodoskonalenia w pluralistycznym spoeczestwie poprzez
ekonomi rynkow!. (arto t 11 wrzenia wciekle zaatakowali agresorzy... z kodeksem moralnym
odbiegajcym od zachodniego!. - poniewa -fganistan jest pastwem, ktre stano po stronie
agresora! i odrzucio amerykaskie dania, by wyda podejrzanych, "tany *jednoczone i ich
sojusznicy, zgodnie z zasad skali zakcenia, mogli w sposb moralnie uzasadniony uciec si do siy
wobec rzdu talibw!.;Ei
|eeli kodeks moralny *achodu obejmuje zasad uniwersalnoci, to wynika z tego, e 2uba i &ikaragua
3a take inne kraje5 mog w sposb moralnie uzasadniony uciec si! do znacznie wikszej siy wobec
amerykaskiego rzdu. &ie ulega wtpliwoci, e amerykaskie ataki terrorystyczne i inne nielegalne
operacje przeciwko 2ubie i &ikaragui zakciy kluczowe wartoci w zaatakowanym spoeczestwie!,
znacznie bardziej ni w przypadku 11 wrzenia, i zgodnie z intencj. 4o wicej, poniewa (ielka
+rytania stana po stronie agresora!, rwnie ,ksford powinien sta si celem ataku, przynajmniej ze
strony &ikaragui.
Mamy prawo zapyta, dlaczego tej konkluzji nie mona nawet rozwaa 3oczywicie, tak jak
naley5, i co nam to mwi o kulturze intelektualnej elit.
Konkuz|e wynka|ce z zasady uniwersalnoci wykraczaj daleko poza te przypadki i obejmuj nawet
tak drobne eskapady 3wedug amerykaskich i brytyjskich standardw5, jak atak rakietowy 4lintona na
zakady farmaceutyczne al"hifa w "udanie w 1EEB roku, ktry by przyczyn mierci kilkudziesiciu
tysicy! osb, wedug jedynego wiarygodnego szacunku, jaki mamy, zgodnego z pierwszymi ocenami
1uman =ights (atch i pzniejszymi relacjami kompetentnych obserwatorw.;E) *brodnia bd
227
ca tyko uamkiem tej zbrodni wywoaaby wcieko, gdyby celem byy "tany *jednoczone, .zrael lub
inne godne ofiary, a odwet tego rodzaju, e czowiek waha si go sobie wyobrazi, uznano by ponadto za
modelowy przykad wojny sprawiedliwej. * zasady proporcjonalnoci wynika, e "udan mia pene prawo
przeprowadzi w odwecie ogromn akcj terrorystyczn, tym bardziej gdy uznamy bardziej skrajny
pogld, e atak rakietowy 4lintona mia przeraajce konsekwencje dla gospodarki i spoeczestwa!
"udanu,;E; tak e zbrodnia ta bya znacznie gorsza ni zbrodnie z 11 wrzenia, ktre byy wystarczajco
przeraajce, ale nie miay a takich konsekwencji.
Nema wszystke z necznych komentarzy na temat ataku w Sudane ograncza| si
do pytania, czy zbombardowane zakady rzeczywicie produkoway bro chemiczn. 4zy to prawda, czy
nieprawda, nie ma to w ogle zwizku ze zbrodni% w szczeglnoci nie ma znaczenia dla skali
zakcenia kluczowych wartoci w zaatakowanym spoeczestwie!. (ielu zauwaa, e ofiary w ludziach
nie byy zamierzone, a zatem sprawcy, oraz ci, ktrzy nie zwaaj na skutki ataku, nie ponosz winy. 0en
argument znowu pokazuje, w spektakularny sposb, standardowe odrzucenie zasady uniwersalnoci.
&igdy nawet przez chwil nie przyjlibymy takiej postawy wobec innych' wiele okrutnych aktw, ktre
3susznie5 potpiamy, to dziaania niezamierzone, ale uznaje si, e nie ma to znaczenia gdy sprawcami
s inni, a nie my. <ecz z tego wynika, natychmiast i jednoznacznie, bardziej brutalny wniosek.
0wierdzenie, e te dziaania nie byy zbrodnicze, da si utrzyma tylko przy zaoeniu, e los ofiar nie
mia adnego znaczenia dla sprawcw. &ie moemy mie powanych wtpliwoci, e amerykascy
stratedzy rozumieli, jakie mog by konsekwencje humanitarne% 4.- wiedziaa rwnie dobrze jak 1uman
=ights (atch i wiele innych organizacji, e U"- niszcz gwne zrdo lekw i rodkw
weterynaryjnych w kraju, i jakie tego bd prawdopodobne skutki. 0e same wnioski mg wycign od
razu, i z pewnoci moe teraz, kady, kto sdzi, e konsekwencje stosowanej przez nas przemocy dla
biednych -frykaczykw zasuguj na jak uwag. - zatem mona usprawiedliwi te dziaania tylko
na podstawie heglowskiej doktryny, e -frykaczycy to tylko rzeczy!, ktrych ycie nie ma adnej
wartoci!. ,bserwujc domi
228
nu|ce postawy i praktyk, ci spoza uprzywilejowanych krgw na *achodzie mog wycign wasne
wnioski na temat kodeksu moralnego *achodu!.
KONFRONTAC|A Z TERRORYZMEM
Ogranczmy teraz po|cie terroryzmu! niewaciwie, lecz zgodnie z niemal powszechn
konwencj do tej podkategorii, ktra spenia doktrynalne wymagania.
Kampane wo|enne skadajce si na wznowion wojn z terroryzmem! maj trwa przez dugi
czas. &ie wiadomo, ilu wojen trzeba, eby zabezpieczy wolno w ojczyznie!, owiadczy
prezydent.;E9 0o uczciwie postawiona sprawa. $otencjalnych zagroe jest w zasadzie nieskoczenie
wiele, i to wszdzie, nawet we wasnym kraju, jak pokaza atak z uyciem wglika i bezowocne ledztwo
w tej sprawie.
(ojna z terroryzmem!, tak jak zostaa pomylana, nie tylko bdzie zapewne trwaa bardzo dugo, ale te
nie staa si nagle zasadnicz kwesti 11 wrzenia. -taki terrorystyczne dokonane tamtego dnia nie byy
cakowicie niespodziewane, co jest kolejnym powodem, by kwestionowa powszechne przekonanie, e 11
wrzenia oznacza gwatown zmian biegu historii. &awet czytelnicy nagwkw prasowych, a na
pewno rzdowi stratedzy, od lat mieli wiadomo, e zamachy takie jak 11 wrzenia mog si wyda
rzy. $rzecie w 1EE; roku jeden faktycznie si wydarzy. ,rganizacjom zapewne powizanym z tymi,
ktre s odpowiedzialne za 11 wrzenia, niemal udao si wysadzi (orld 0rade 4enter i zabi by
moe dziesitki tysicy ludzi. (iedziano te od razu, e miay one daleko bardziej ambitne plany, ktre
ledwo udao si powstrzyma na czas. &awet po upiornym spenieniu tych planw 11 wrzenia ocena
ryzyka nie zmienia si w istotny sposb.
Perspektywa powanych atakw terrorystycznych bya przedmiotem publicznej dyskusji na dugo
przed 11 wrzenia. . nie mona byo mie wtpliwoci co do charakteru radykalnych islamskich
organizacji terrorystycznych przynajmniej od 1EB1 roku, gdy elementy, ktre w pzniejszych latach
wsptworzyy jdro -l2aidy, zamordoway prezydenta Egiptu "adata% lub kilka lat pzniej, gdy grupy,
ktre mogy by z m luzno zwizane, wy
229
pary siy U"- z +ejrutu, zabijajc setki onierzy i wielu cywilw w oddzielnych atakach. 4o wicej,
sposb mylenia bojownikw zaangaowanych w te i podobne dziaania z pewnoci by cakiem niezle
znany amerykaskim agencjom wywiadowczym, ktre od 1EB# roku pomagay ich werbowa, szkoli i
zbroi, i wci z nimi wsppracoway, nawet gdy zaczli atakowa "tany *jednoczone. 6ochodzenie
holenderskiego rzdu w sprawie masakry w "rebrenicy ujawnio, e podczas gdy radykalni islamici pr-
bowali wysadzi (orld 0rade 4enter, innych, pochodzcych z siatek utworzonych przez 4.-, "tany
*jednoczone przerzucay samolotami z -fganistanu do +oni, wraz ze wspieranymi przez .ran
bojownikami 1ezbollahu i znaczn iloci broni. $rzywoono ich po to, by wsparli amerykask stron
w wojnie na +akanach, podczas gdy .zrael 3wraz z Ukrain i /recj5 dostarcza bro "erbom
3niewykluczone, e otrzyman z U"-5.;E?
Zamach z 11 wrzenia dramatycznie uzmysowi to, co rozumiano ju od dawna' bogatym i silnym nie
przysuguje ju niemal cakowity monopol na przemoc, ktry w znacznej mierze panowa w caej historii%
a biorc pod uwag moliwoci nowoczesnych technologii, perspektywy s naprawd przeraajce.
4hocia terroryzm wszdzie wzbudza lk i faktycznie stanowi niedopuszczalny powrt do
barbarzystwa!, nie powinno dziwi, e opinie na temat jego natury rni si do zasadniczo po
przeciwnych stronach barykady% fakt ten ignoruj na wasne ryzyko ci, ktrych historia przyzwyczaia do
nietykalnoci, gdy popeniaj straszne zbrodnie, zupenie niezalenie od moralnego tchrzostwa, ktre tak
wyraznie wyszo na jaw.
Istne| pewne wyrazne tendencje w sprawach wiatowych, ktre jak si oczekuje, zwiksz zagroenie
t kategori terroryzmu. &iektre z nich omawia =ada (ywiadu &arodowego U"- 3&ational .ntelligence
4ouncil, &.45 w swoich prognozach na nadchodzce lata.;E@ &.4 spodziewa si, e oficjalna wersja
globalizacji bdzie postpowa tym samym kursem' Jej ewolucja bdzie chwiejna, naznaczona
chroniczn niestabilnoci finansow i pogbiajcym si podziaem gospodarczym!. &iestabilno
finansowa prawdopodobnie oznacza wolniejszy wzrost, rozszerzenie modelu neoliberalnej globalizacji 3dla
tych, ktrzy stosuj si do regu5 i krzywd, gwnie biednych. &.4 prognozuje dalej, e
230
gdy gobazac|a w te| forme bdzie nada postpowa, pogbiajca si gospodarcza stagnacja,
polityczna niestabilno i kulturowe wyobcowanie rozbudz etniczne, ideologiczne i religijne eks
tremizmy oraz przemoc, ktra czsto im towarzyszy! i ktra w duej mierze bdzie skierowana
przeciwko "tanom *jednoczonym. Jak mona si byo spodziewa!, zauwaa 2enneth (altz, sabi i
niezadowoleni atakuj zaciekle "tany *jednoczone jako sprawc lub symbol ich cierpienia!.;EA 0e same
zaoenia przyjmuj stratedzy wojskowi, do czego jeszcze wrcimy.
C, ktrym zaley na zmniejszeniu zagroenia terroryzmem, bd si bacznie przyglda takim
czynnikom, jak te oraz konkretnym dziaaniom i dugofalowym strategiom, ktre zaogniaj sytuacj.
+d te czyni staranne rozrnienie midzy siatkami terrorystycznymi a wiksz spoecznoci
stanowic baz, z ktrej radykalne komrki terrorystyczne mog czasem czerpa. "poeczno ta
obejmuje biednych i ciemionych, ktrzy nic nie obchodz terrorystw i cierpi w wyniku ich zbrodni,
oraz bogatych i wieckich, ktrzy s rozgoryczeni amerykask polityk i po cichu wyraaj poparcie
dla ben <adena, chocia go nienawidz i si go boj, jako sumienia islamu!, poniewa on przynajmniej
reaguje na t polityk, nawet jeli jego metody s przeraajce i maj katastrofalne skutki.;EB
To |est eementarne rozrnienie. 4i, ktrzy chcieliby zminimalizowa zagroenie terroryzmem,
rozumiej, e jeeli nie zajmiemy si warunkami spoecznymi, politycznymi i ekonomicznymi, ktre
zrodziy -l2aid i inne zwizane z ni grupy, to "tany *jednoczone oraz ich sojusznicy w Europie
*achodniej i innych czciach wiata nadal bd na celowniku islamskich terrorystw!. 6latego U"-
powinny dla wasnego dobra rozszerzy dziaania zmierzajce do zmniejszenia tej patologii nienawici,
zanim przeobrazi si ona w jeszcze wiksze niebezpieczestwo!, i stara si zagodzi... warunki, ktre
rodz przemoc i terroryzm!. 2luczem do strategicznego osabienia -l2aidy jest rozkruszenie bazy jej
zwolennikw odcignicie jej aktualnych i potencjalnych stronnikw!. (aszyngtoski strateg $aul
(olfowitz dodaje, e koniecznie trzeba zrezygnowa z prowadzenia takiej polityki, ktra skutecznie
napdza -l2aidzie rekrutw!.;EE
231
Nc ne uagodzi tych, ktrzy wierz, e zderzenie cywilizacjiI z *achodem sprawi, e islam znowu
stanie si wiatow potg!, pisz redaktorzy Ginancial 0imesa!. <ecz aby ich pokona... trzeba ich
oddzieli od coraz liczniejszej grupy ich zwolennikw!. $isz dalej' .nnymi sowy, cho jedynie si
mona zniszczy -l2aid, to jej coraz liczniejsz baz zwolennikw mona zredukowa tylko tak
polityk, ktr -rabowie i muzumanie uznaj za sprawiedliw!. &awet zniszczenie -l2aidy nic nie
pomoe, jeeli warunki, ktre przyczyniy si do powstania i popularnoci tego ugrupowania
polityczny ucisk i gospodarcza marginalizacja bd trway nadal!. . tak samo dalsze wsparcie
(aszyngtonu dla brudnych rzdw! moe tylko wzmocni twierdzenia -l2aidy, e "tany
*jednoczone popieraj ucisk muzumanw i s podpor brutalnych rzdw!.9## 0o wszystko jest
zupenie niezalene od konkretnej polityki wobec $alestyny, .raku i innych krajw, ktra przemienia
cae pokolenie -rabw przycignitych przez "tany *jednoczone i przekonanych do ich zasad 7w8
najgoniejszych krytykw amerykaskiego wiatopogldu, 7w tym8 zamonych biznesmenw
zwizanych z *achodem, intelektualistw wyksztaconych w U"- i liberalnych aktywistw!.9#1
Satk terrorystyczne mona powanie osabi. "tao si tak w przypadku -l2aidy po 11 wrzenia,
szczeglnie w &iemczech, $akistanie i .ndonezji, dziki dziaaniom policyjnym tego rodzaju, jakie zaleca
Michael 1oward. <ecz do bazy jej zwolennikw! naley podej zupenie inaczej' trzeba rozway ich
ale, a jeeli s uzasadnione, autentycznie prbowa im zaradzi, co zreszt powinno si zrobi
niezalenie od jakiegokolwiek zagroenia. 6elikatnych problemw spoecznych i politycznych nie da si
zbombardowa i zlikwidowa za pomoc pociskw rakietowych!, zauwaa dwjka politologw.
*rzucajc bomby i odpalajc rakiety, "tany *jednoczone jedynie rozsiewaj jtrzce si problemy.
$rzemoc mona porwna do wirusa% im intensywniej j bombardujesz, tym bardziej j roznosisz!.9#)
Redaktorzy Ginancial 0imesa! maj racj, gdy pisz, e zamach terrorystyczny w 6iddzie, ktry
sprowokowa ich komentarz, nie by zaskoczeniem!. - oglniej rzecz ujmujc, od dawna byo
oczywiste!, e siatka ,samy ben <adena wykorzysta wrzenie
232
wywoane wojn w .raku do wznowienia atakw na zachodnie cele i pozyskania wsparcia dla witej
wojny!.
Suby wywiadowcze i analitycy nalecy do gwnego nurtu zgodnie przewidywali, e inwazja na .rak
prawdopodobnie spowoduje nasilenie terroryzmu. 6latego nie jest zaskoczeniem 7e8 od marca, gdy
"tany *jednoczone najechay na .rak, stwierdzili 7amerykascy8 urzdnicy, siatka 7-l2aidy8 odnotowaa
nagy wzrost liczby rekrutw!, i e radykalny fundamentalizm ronie w si na caym wiecie!. =aport
,&* wskazywa, e werbunek do -l2aidy nabra rozpdu w trzydziestu do czterdziestu krajach, od kiedy
"tany *jednoczone rozpoczy przygotowania do ataku na .rak!.9#; =aport wywiadu jednego z naszych
europejskich sojusznikw ostrzega, e inwazja moe katastrofalnie wpyn na mobilizacj si -l
2aidy!.9#9 Gakt, e konflikt w .raku zwikszy napyw zwolennikw do radykalnych ugrupowa, jest
teraz tak oczywisty, e potwierdzaj to nawet przedstawiciele amerykaskiej administracji!, pisze znawca
-l2aidy i terroryzmu' 0o wielka poraka w wojnie z terroryzmemI!. ( istocie wojna w .raku
stworzya now przysta dla terrorystw! sam .rak.9#?
Co s tyczy siatek terrorystycznych, to w opracowaniach naukowych niemal bez wyjtku bardzo
powanie traktuje si ich sowa, ktre odpowiadaj ich czynom od czasu, gdy siatki te organizowaa 4.- i
jej wsppracownicy. .ch celem, jak same gosz, jest wypdzenie niewiernych z krajw muzumaskich,
obalenie skorumpowanych i brutalnych rzdw, narzuconych i utrzymywanych przez niewiernych, oraz
ustanowienie skrajnej wersji islamu. /boko gardz =osjanami, lecz zaprzestay atakw terrorystycznych
na =osj po jej wycofaniu si z -fganistanu, cho ataki tego rodzaju s nadal wyprowadzane z 4zeczenii.
Jak owiadczy ben <aden w 1EEB roku, wezwalimy do walki z -meryk 7gdy wysaa8 dziesitki
tysicy onierzy do kraju dwch Switych Meczetw 7tzn. -rabii "audyjskiej przyp. tum.8 oprcz te
go, e... popiera brutalny, skorumpowany i despotyczny reim, ktry sprawuje tam wadz. ,to powody,
dla ktrych -meryka staa si obiektem naszego ataku!.9#@ <ecz ich cele mog si sta bardziej ambitne,
a ich baza zwolennikw te moe si zwikszy, jeeli entuzjaci zderzenia cywilizacji! bd chcieli
zlikwidowa delikatne problemy spoeczne i polityczne za pomoc pociskw
233
raketowych", zamast za| si problemami, i w ten sposb naruszy wadz i przywileje.
Zamach bombowy w Diddzie po wojnie w .raku pasuje do wzorca wczeniejszych dziaa. 4elem
by cywilny kompleks firmy Kinnell 4orp., filii &orthrop /rumman, ktra zatrudnia emerytowanych
oficerw armii amerykaskiej do szkolenia elitarnych jednostek zbrojnych ochraniajcych rodzin
krlewsk!, ale nie przed obc inwazj. ,biekty szkoleniowe firmy Kinnell byy ju celem ataku
bombowego w 1EE? roku. *amach ten jest sygnaem, e chodzi o pewne aspekty obecnoci wojskowej w
-rabii "audyjskiej!, zauway brytyjski specjalista od analizy ryzyka% chodzi o wojskowych
kontraktorw, ktrzy odgrywaj bardzo wan rol drugoplanow!.9#A
Mchae Ignateff, ktry opowiada si za imperialn rol "tanw *jednoczonych na +liskim
(schodzie, jest wyrazicielem szerokiego konsensusu, gdy pisze, e wikszym wyzwaniem! dla U"-
oraz gwnym zagroeniem w caej irackiej rozgrywce! jest zaprowadzenie pokoju midzy
$alestyczykami a .zraelczykami!. $okj zaprowadzony przez U"- musi, jako minimum, da
$alestyczykom realne, terytorialnie spjne pastwo! i odbudowa ich zrujnowan infrastruktur!.
$ozostawienie $alestyczykw sam na sam z izraelskimi czogami i migowcami bojowymi w zasadzie
gwarantuje nieustanny islamski gniew skierowany przeciwko "tanom *jednoczonym!.9#B
Ignateff psze, e -merykanie odgrywaj rol imperialnego gwaranta! od lat czterdziestych, ale nie
wyjania, co U"- gwarantoway!, od kiedy objy t rol. $omija rwnie fakt, e izraelskie
migowce to amerykaskie migowce z izraelskimi pilotami, a czogi nie mogyby wykonywa swoich
zada, gdyby nie hojno U"-. &ie wyjania te, dlaczego "tany *jednoczone miayby tak radykalnie
odwrci jednostronn i nieustpliw polityk, ktr prowadz od ponad trzydziestu lat. $omijajc te i
inne wcale niebahe sprawy, spostrzeenia .gnatieffa brzmi cakiem przekonujco.
C, ktrzy s zainteresowani zminimalizowaniem, a nie zwikszeniem terroru! 3by jeszcze raz uy
sw prezydenta5, powinni bacznie wysucha porad tych, ktrzy najczciej stawiali mu czoo. &ikt nie
ma wikszego dowiadczenia w tym wzgldzie ni
234
zraeske suby bezpieczestwa wewntrznego 3"zin +et5, odpowiedzialne za zwalczanie
terroryzmu! na terenach okupowanych. "zef "zin +et w latach 1EE@)###, -mi -yalon, zauway, e ci,
ktrzy chc zwycistwa! nad terroryzmem, lecz nie chc zaj si problemami lecymi u jego
podstaw, chc nieustannej wojny! podobn do tej, ktr ogosi +ush. +yy szef izraelskiego wywiadu
wojskowego 31EE11EE?5, Uri "agie, wyciga podobne wnioski. .nwazja na <iban oraz inne operacje
militarne dowodz, pisa, e .zrael do niczego nie dojdzie, kierujc si hasem' $okaemy wam, co dla
was dobre 7za pomoc naszej wikszej siy8. Musimy spojrze na problem z perspektywy drugiej strony...
4i, ktrzy maj nadziej na wsplne przetrwanie z -rabami, musz zdoby si na minimum szacunku
dla arabskiego spoeczestwa!. -lternatyw jest nieustanna wojna.9#E
Ayon Sage mwi o .zraelu i $alestynie, gdzie aby rozwiza problem terroryzmu trzeba
zaproponowa $alestyczykom honorowe rozwizanie, z poszanowaniem ich prawa do samosta
nowienia!. ( ten sposb Kehoshaphat 1arkabi byy szef izraelskiego wywiadu wojskowego i znakomity
arabista myla dwadziecia lat temu, w czasie gdy .zrael by znacznie mniej naraony na dziaania
odwetowe inicjowane z terenw okupowanych.91#
Te spostrzeenia maj oglniejsz wymow i mog si znajomo skojarzy' .rlandia $nocna, by
wspomnie tylko jeden przypadek, jest daleka od raju, lecz zrobia ogromny postp od czasw, gdy
+rytyjczycy ignorowali uzasadnione ale i woleli uywa siy.
Okrelona polityka, ktra rozjuszya potencjaln baz zwolennikw! islamskiego terroryzmu,
dotyczya konfliktu izraelskopalestyskiego oraz zabjczych, amerykaskobrytyjskich sankcji wobec
.raku. -le znacznie wczeniej pojawiy si bardziej zasadnicze kwestie. . znowu niemdrze byoby je
ignorowa, a przynajmniej nie powinni tego robi ci, ktrzy chc zmniejszy zagroenie kolejnymi
zbrodniami terrorystycznymi lub znalez odpowiedz na aosne pytanie /eorgeDa (. +usha' 6laczego
oni nas nienawidzM!
Pytane |est zle postawione' oni nie nienawidz nas, tylko nienawidz polityki naszego rzdu, a to
wielka rnica. Jeli pytanie sformuuje si poprawnie, nietrudno znalez odpowiedz. ( przeomowym
roku 1E?B prezydent Eisenhower dyskutowa
235
ze swom udzmi nad, jak to okreli, kampani nienawici wobec nas! w wiecie arabskim, nie ze
strony rzdw, ale ludzi!. Jej gwn przyczyn, wedug oceny =ady +ezpieczestwa &arodowego, byo
przekonanie, e "tany *jednoczone wspieraj skorumpowane i brutalne rzdy oraz przeciwstawiaj si
postpowi politycznemu i gospodarczemu!, aby chroni wasne interesy zwizane z bliskowschodni
rop naftow!.911
(all "treet Journal! i inni dokonali podobnych ustale, badajc po 11 wrzenia postawy
przesiknitych kultur *achodu majtnych muzumanw!' bankowcw, przedstawicieli wolnych
zawodw, dyrektorw midzynarodowych korporacji i tak dalej. <udzie ci generalnie mocno popieraj
amerykask polityk, ale s rozgoryczeni z powodu wsparcia U"- dla skorumpowanych i represyjnych
reimw, osabiajcych demokracj i rozwj, oraz ze wzgldu na bardziej konkretne i niedawne kwestie
konfliktu izraelskopalestyskiego i sankcji wobec .raku.91)
Mwimy tu o postawach ludzi, ktrzy lubi -merykanw i podziwiaj wiele rzeczy w "tanach
*jednoczonych, w tym swobody obywatelskie. &ienawidz natomiast oficjalnej polityki, ktra odmawia
im tych swobd, do ktrych take aspiruj. $ostawy w slumsach i w wioskach s zapewne podobne, tylko
jeszcze jaskrawsze. ( przeciwiestwie do majtnych muzumanw! rzesze ludnoci nigdy nie zgodziy
si na to, by zasoby regionu wzbogacay *achd i lokalnych kolaborantw, zamiast suy miejscowym
potrzebom.
Weu komentatorw woli bardziej pocieszajce odpowiedzi' gniew ludzi w wiecie muzumaskim
wynika z ich resentymentu do naszej wolnoci i demokracji, z ich wasnych kulturowych saboci,
sigajcych wiele wiekw wstecz, z ich rzekomej niezdolnoci do udziau w tej formie globalizacji!, w
ktrej faktycznie chtnie uczestnicz, oraz z innych tego rodzaju uomnoci. +y moe jest to
pocieszajce, ale niezbyt mdre.
Newee s zmienio od 11 wrzenia. (iksze wsparcie (aszyngtonu dla dyktatur w -zji Srodkowej
to tylko jeden przykad, budzcy gbok niech si demokratycznych. -hmed =ashid pisze, e rwnie
w $akistanie ronie gniew na to, e poparcie U"- pozwala wojskowemu reimowi 7Muszarafa8 odsuwa
nadzieje na demokracj!. *nany egipski uczony uwaa, e wrogo do "ta
236
nw *jednoczonych wynika z ich wsparcia dla wszelkich moliwych rzdw antydemokratycznych w
wiecie arabskoislamskim... /dy syszymy, jak amerykascy urzdnicy mwi o wolnoci, demokracji
i innych tego rodzaju wartociach, to w ich ustach te sowa brzmi nieprzyzwoicie!. Egipski pisarz doda,
e ycie w kraju, w ktrym brutalnie amie si prawa czowieka i ktry akurat ma istotne znaczenie
strategiczne dla interesw "tanw *jednoczonych, to pouczajca lekcja moralnej hipokryzji i podwjnych
standardw politycznych!. 0erroryzm jest reakcj na niesprawiedliw polityk wewntrzn w regionie,
narzucon w znacznej mierze przez U"-!. 6yrektor studiw nad terroryzmem w =adzie ds. "tosunkw
*agranicznych U"- zgodzi si, e popieranie represyjnych reimw, takich jak w Egipcie i -rabii
"audyjskiej, jest z pewnoci jedn z gwnych przyczyn antyamerykaskich postaw w wiecie
arabskim!, lecz ostrzega, e w obu przypadkach prawdopodobna alternatywa byaby jeszcze paskudniej
sza! .91;
Istne|e duga i pouczajca historia problemw wynikajcych z popierania demokratycznych form i
jednoczesnego zagwarantowania, e doprowadz one do podanych wynikw, nie tylko na +liskim
(schodzie. . nie wzbudza ona sympatii.
Badana opn pubczne| z pocztku )##; roku ujawniy, e na obszarze od Maroka do emiratw
*atoki $erskiej ogromna wikszo... twierdzi, e gdyby miaa wybr, to wolaaby, aby duchowiestwo
islamskie odgrywao wiksz rol ni ta, ktr odgrywaj sualcy obecnie wyznaczani przez
wikszo arabskich rzdw!. &iemal E? procent odrzucio twierdzenie, e "tany *jednoczone pragn
bardziej demokratycznego wiata arabskiego czy muzumaskiego!% ankietowani sdzili te, e wojn w
.raku wszczto po to, by przej kontrol nad arabsk rop naftow oraz podporzdkowa
$alestyczykw woli .zraela!% a przytaczajca wikszo! spodziewaa si nasilenia terroryzmu w na
stpstwie inwazji. ( caym wiecie arabskim i muzumaskim, a do .ndonezji, islamski fundamentalizm
wzrasta i pociga nie tylko biednych, lecz w coraz wikszym stopniu krgi bardziej uprzywilejowane i
wyksztacone, a naturalni przyjaciele -meryki, ktrzy mogliby zapewni liberaln alternatyw!, podzie
laj gbok nieufno wobec intencji i polityki U"-!.919 $osta
237
wy te wynka| z tych samych przekona co p wieku temu i s ku temu znaczce powody.
6o /eorgeDa +usha odnosz si z pogard nawet ci, ktrzy kiedy podziwiali "tany *jednoczone!,
relacjonuje z Jordanii Jonathan "teele% wzrosa zo na (ielk +rytani i -meryk!, a obietnice
+laira, e podejmie dziaania na rzecz rozwizania konfliktu palestyskoizraelskiego, nie s traktowane
powanie!. &awet najbardziej prozachodni Jordaczycy sdz, e wojna utrudnia 7proces
demokratyzacji8 na caym +liskim (schodzie! i zepchna rzecznikw nowoczesnoci i wieckich
wartoci... do defensywy!% niewielu wtpi w to, e dojdzie do nowych aktw przemocy!.91?
Wybtny egpsk nteektuasta, da ktrego "tany *jednoczone byy marzeniem, wzorem
liberalnych wartoci, ktry -rabowie i muzumanie powinni naladowa!, i ktry powici dziesitki
lat ycia na unowoczenienie islamskiego ycia i szerzenie zrozumienia midzy muzumanami a
niemuzumanami!, uwaa, e administracja +usha jest ograniczona, patologiczna, zawzita i prymi
tywna!. &a niej spoczywa wina za to, e dla wikszoci ludzi w tym regionie "tany *jednoczone s
zrdem wszelkiego za na *iemi!. $odobne opinie mona teraz usysze z ust zamonych arabskich
biznesmenw, profesorw uniwersyteckich, wyszych urzdnikw rzdowych i sympatyzujcych z
*achodem komentatorw politycznych!91@ zreszt tak jak i wczeniej, lecz teraz s one wyraane
znacznie silniej i z duo wiksz desperacj.
|eeli ludzie dojd do gosu na &owym +liskim (schodzie!, to moe si okaza, e bdzie to gos
radykalnych islamistw wzywajcych do witej wojny albo wieckich nacjonalistw, ktrych pogldy
na histori i panujce zwyczaje, s nie cakiem zbiene z pogldami angloamerykaskich elit.
To, o czym tu mwilimy, to tylko drobna prbka tego, co atwo dostrzeemy, jeeli zwrcimy uwag
na elementarne fakty i zgodzimy si stosowa do siebie te same standardy, wedug ktrych oceniamy
innych. ,dkryjemy wicej, jeeli wejdziemy gbiej w obszar moralnej refleksji, poza najzwyklejsze
truizmy, i zauwaymy, e naszym obowizkiem jest pomc cierpicym ludziom, ile tylko potrafimy,
obowizkiem, ktry naturalnie wynika z przywilejw. &ie jest przyjemnie spekulowa, co moe si
zdarzy, je
238
eli skoncentrowana wadza bdzie dalej poda obecnym kursem, chroniona przed spoeczn kontrol,
ktra byaby nasz drug natur, gdybymy powanie traktowali dziedzictwo wolnoci, z jakiej
korzystamy.
239
Rozdza E
Prze|ciowy koszmarM
Po 11 wrzenia "tany *jednoczone spoglday w otcha przyszoci!.91A "traszliwe zagroenie
terroryzmem, cho do wyrazne od zamachu na (orld 0rade 4enter w 1EE; roku, stao si teraz zbyt
namacalne, by je zignorowa.
Mwic bardziej precyzyjnie, to spoeczestwo spogldao w t otcha. <udzie, ktrzy s u steru
wadzy, nieustannie realizuj wasne cele, rozumiejc, e mog wykorzysta lk i bl danej chwili.
Mog nawet przedsiwzi rodki pogbiajce t otcha i razno zmierza w jej stron, jeeli
wzmocni to ich wadz i przywileje. 0wierdz przy tym, e kwestionowanie dziaa wadzy jest nie
patriotyczne i szkodliwe natomiast patriotyczne jest realizowanie bezdusznej i wstecznej polityki, ktra
przynosi korzy bogatym, ograniczanie programw socjalnych sucych ogromnej wikszoci i
podporzdkowywanie zastraszonej ludnoci wzmoonej kontroli pastwa. 6osownie, zanim jeszcze
opad py! na gruzach (orld 0rade 4enter, pisa $aul 2rugman, wpywowi republikanie dali sygna, e
zamierzaj wykorzysta terroryzm jako pretekst do wprowadzenia radykalnie prawicowego progra
mu!.91B 2rugman i inni udokumentowali uporczywe wprowadzanie tego programu. 4ho jest to naturalna
reakcja skoncentrowanej wadzy na kady kryzys, to w tym przypadku bya ona nadzwyczaj ohydna.
241
Inne pastwa te dostrzegy t okazj. =osja skwapliwie przyczya si do koalicji
antyterrorystycznej!% liczya na przyzwolenie dla zbrodni w 4zeczenii i si nie zawioda. 4hiny doczyy
ochoczo z podobnych wzgldw. .zrael dostrzeg, e bdzie mg jeszcze brutalniej dawi
$alestyczykw, z jeszcze silniejszym wsparciem U"-. . tak dalej, w wielu czciach wiata.
Zagroenie midzynarodowym terroryzmem jest z pewnoci powane. $otworne wydarzenia z 11
wrzenia zebray by moe najwiksze natychmiastowe krwawe niwo, jakie kiedykolwiek odnotowano,
poza czasem wojny. &ie naley pomija sowa natychmiastowe!% w innym razie zbrodnia ta nie jest
niczym niezwykym w dziejach przemocy, ktra nie jest jeszcze wojn, co wietnie rozumiej tradycyjne
ofiary.
|ednak zagroenie terroryzmem to nie jedyna otcha, w jak spogldamy. *nacznie powaniejsze
zagroenie dla jedynego eksperymentu biologii z wysz inteligencj stanowi bro masowego raenia. (
wanym dokumencie z 1EE? roku 6owdztwo "trategiczne U"- 3"0=-04,M5 uznao bro jdrow za
najcenniejsz w swoim arsenale, poniewa inaczej ni w przypadku broni chemicznej czy biologicznej
skrajne zniszczenie w wyniku eksplozji nuklearnej jest natychmiastowe i nie ma praktycznie adnego
sposobu na zmniejszenie jego skutkw!. $onadto bro jdrowa zawsze stanowi istotny czynnik w
kadym kryzysie czy konflikcie!, dlatego musi by widoczna, pod rk. ( opracowaniu tym radzi si
strategom, aby nie sprawiali wraenia, e s nazbyt racjonalni i opanowani... 0o, e "tany *jednoczone
mog zachowa si nieracjonalnie i mciwie, jeli kto zaatakuje ich ywotne interesy, powinno by
czci prezentowanego przez nas wizerunku pastwa!. 2orzystne! dla naszej strategicznej pozycji jest
to, e niektre elementy mog si wydawa potencjalnie poza kontrolI!. *atem 6owdztwo
"trategiczne 4lintona proponowao pewn wersj synnej ni>onowskiej teorii szaleca!, ktr &i>on i
2issinger zastosowali w czasie alarmu jdrowego w pazdzierniku 1E@E roku% ich zdaniem nie wiza si
on z adnym ryzykiem, ale przecie mg wymkn si spod kontroli ze wzgldu na pewne istotne
czynniki, ktrych nie wzili pod uwag jest to tylko nastpny przykad nieprzewidywalnych
konsekwencji grozby uycia siy lub uycia siy, ktre w dzisiejszych czasach mog by naprawd
bardzo powane.
242
Stany Z|ednoczone musz zachowa prawo do pierwszego uderzenia jdrowego, doradzao dalej
6owdztwo "trategiczne, nawet przeciwko pastwom bezatomowym, ktre podpisay traktat o
nierozprzestrzenianiu broni jdrowej z 1EA# roku% musz te utrzyma procedur odpalenia na
ostrzeenieI strategicznych pociskw jdrowych w stanie podwyszonej gotowoci. (ydaje si, e
administracja 4lintona przyja te propozycje.91E
Stany Z|ednoczone s niezwyke, by moe wyjtkowe, pod tym wzgldem, e umoliwiaj dostp
do dokumentw strategicznych wysokiego szczebla, co jest duym osigniciem amerykaskiej
demokracji. 0en dokument, podobnie jak inne, jest dostpny od lat, mimo to jest prawie nieznany% to ju
raczej nie jest triumf demokracji.
Powane zagroenie nie ogranicza si do broni masowego raenia w rkach wielkich mocarstw. Mae
adunki jdrowe mona stosunkowo atwo przemyci do kadego kraju, podobnie jak bro masowego
raenia innego rodzaju.9)# &ajbardziej bezporednie niebezpieczestwo, stwierdzi zesp zadaniowy 6e
partamentu Energii, polega na tym, e w byym *wizku =adzieckim... moe by nawet 9# tysicy
adunkw jdrowych... sabo kontrolowanych i niewaciwie skadowanych!. Jednym z pierwszych
posuni administracji +usha byo ograniczenie niewielkiego programu pomocy dla =osji, majcego na
celu zabezpieczenie i rozmontowanie tych adunkw oraz zapewnienie innego zajcia fizykom jdrowym%
decyzja ta zwiksza ryzyko przypadkowego odpalenia, a take wycieku za granic niedozorowanych
bomb atomowych! oraz by moe specjalistw od tej broni, ktrzy nie maj innej moliwoci
wykorzystania swoich umiejtnoci.9)1
Oczeku|e s, e programy obrony przeciwrakietowej jeszcze zwiksz to zagroenie. -merykaski
wywiad przewiduje, e kady taki system uruchomiony przez -merykanw popchnie 4hiny do budowy
nowych pociskw jdrowych, do dziesiciokrotnego powikszenia obecnego arsenau i prawdopodobnie
wprowadzenia pociskw z wieloma niezalenymi samonaprowadzajcymi si gowicami 3klasy M.=K5,
co sprowokuje .ndie i $akistan do rozbudowania wasnych arsenaw jdrowych!, a to z kolei zapewne
odbije si echem na +liskim (schodzie. "uby
243
wywadowcze przewdu| te, e w takim wypadku zarwno =osja, jak i 4hiny przyczyni si do
rozprzestrzeniania broni jdrowej, w tym na pewno bd sprzedawa rodki zaradcze takim krajom,
jak 2orea $nocna, .ran, .rak i "yria!. * tych i innych analiz wynika ponadto, e jedyn racjonaln
reakcj 7=osji8 na system 7obrony przeciwrakietowej U"-8 bdzie utrzymanie i wzmocnienie jej obecnego
arsenau jdrowego!.9))
Admnstrac|a Busha ogosia, e nie ma zastrzee do 7chiskich8 planw budowy niewielkiej
floty pociskw jdrowych!% zmienia dotychczasow polityk, liczc, e zyska przyzwolenie
4hiczykw na planowany demonta podstawowych porozumie w sprawie kontroli zbroje. *
podobnych wzgldw negocjatorzy 4lintona zachcali =osj do przyjcia strategii odpalenia na
ostrzeenie!, co eksperci od broni jdrowej uznali za dosy dziwaczne!, poniewa nie jest tajemnic, e
niszczejce systemy ostrzegawcze w =osji s pene dziur! i mog wywoa faszywy alarm, a wic
przyjcie tej strategii zwikszyoby ryzyko nieautoryzowanych, przypadkowych i bdnych odpale!.
$odobno wznowienie przez 4hiny prb jdrowych rwnie spotkao si z cich aprobat (aszyngtonu.
-nalitycy zajmujcy si strategi wskazywali, e ta zmiana polityki zachci 4hiny do wycelowania
wikszej liczby pociskw jdrowych w "tany *jednoczone i Japoni, co z kolei wpynie na programy
obronne w Japonii i na 0ajwanie. ( tym samym czasie prasa doniosa, e U"- maj naoy sankcj na
4hiny za pozwolenie na transfer do $akistanu czci pociskw oraz technologii stosowanych w
pociskach przenoszcych gowice jdrowe!.9);
Wszystko to |est dosy dziwaczne!, jeeli bezpieczestwo jest wysoko cenion wartoci.
System obrony przecwraketowe| nne programy wo|skowe admnstrac| Busha s z
natury prowokacyjne! wobec =osji i 4hin, wskazuj John "teinbruner i Jeffrey <ewis. $odobnie jak inni
analitycy zajmujcy si strategi uwaaj oni, e ukad o redukcji arsenaw jdrowych, podpisany przez
+usha i $utina w maju )##) roku, jest gwnie na pokaz' nie zmniejszy on znaczco mierciononego
potencjau si jdrowych adnego z tych pastw!. &ie ustanowi te stabilnej rwnowagi strategicznej'
&iszczejcy arsena rosyjski bdzie coraz bardziej naraony na ude
244
renie wyprzedzajce, zwaszcza gdy "tany *jednoczone przeprowadz planowan modernizacj si
jdrowych i zbuduj system obrony przeciwrakietowej! co z kolei prawdopodobnie wywoa reakcj
=osji, jak wskazuj pzniejsze doniesienia. 4hiny rwnie uznaj plany wojskowe U"- za bezporednie
zagroenie dla swoich minimalnych si odstraszajcych i mog przestawi swoje priorytety z rozwoju
gospodarczego na obron. "teinbruner i <ewis pisz, e 4hiny szczeglnie zaniepokoi dokument z 1EEB
roku zawierajcy dugofalowe plany 6owdztwa 2osmicznego U"-, w tym opis nowej koncepcji
globalnego starcia! obejmujcej zdolno do uderzenia z kosmosu!, ktra pozwoliaby U"-
zaatakowa dowolny kraj i udaremni podobn moliwo innym pastwom!% jest to kolejny,
pochodzcy z czasw 4lintona, zwiastun "trategii +ezpieczestwa &arodowego z wrzenia )##) roku.
2onferencja rozbrojeniowa ,&* od 1EEB roku tkwi w martwym punkcie z powodu nalegania 4hin, by
utrzyma zasad wykorzystywania przestrzeni kosmicznej do celw pokojowych, oraz braku zgody
(aszyngtonu, co zrazio wielu sojusznikw i stworzyo warunki do konfrontacji.9)9
Raport orodka badawczego =and 4orporation z maja )##; roku stwierdza, e w cigu ostatnich
dziesiciu lat wzroso ryzyko przypadkowego lub nieautoryzowanego odpalenia pocisku jdrowego w
=osji lub w "tanach *jednoczonych, pomimo cieplejszych stosunkw amerykaskorosyjskich!.
<ekcewaenie tego ryzyka moe spowodowa najwiksz katastrof w nowoytnej historii, a by moe
w dziejach wiata!, powiedzia byy senator "am &unn, wspprzewodniczcy &uclear 0hreat .nitiatiCe,
organizacji pozarzdowej, ktra finansowaa ten raport. /wne zagroenie stanowi tysice gowic
jdrowych po kadej stronie oraz to, e U"- wzmacniaj swj potencja nuklearny, co spowoduje w
=osji stan podwyszonego pogotowia i zapewne wprowadzenie zasady odpalenia na ostrzeenieI
podczas konfliktu zbrojnego wymagajcego szybkiej reakcji!% zasady, ktr mona bdzie zastosowa do
okoo ; tysicy gowic bojowych, co zdecydowanie zwikszy ryzyko zagady przez przypadek. &unn
take jest zdania, e ukad +usha z $utinem z )##) roku nie ma adnego znaczenia. $odobnie jak "tany
*jednoczone =osja zareagowaa na to porozumienie szybkim zwikszeniem skali i stopnia zaawansowania
swo
245
ch systemw jdrowych oraz innych systemw wojskowych, czciowo motywowana niepokojem z
powodu planw U"-.9)?
Rozmary probemu, |akm |est powane ryzyko rozprzestrzeniania! broni jdrowej, biologicznej i
chemicznej, ujawni take raport sporzdzony przez konsorcjum wpywowych orodkw badawczych.
=aport ten stwierdza, e jedynie ladow cz! rosyjskiego plutonu i mniej ni jedn sidm!
wysoko wzbogaconego uranu poddano obrbce uniemoliwiajcej ich wykorzystanie w broni jdrowej, a
tak samo jest w "tanach *jednoczonych!. 4o wicej, tysice specjalistw od broni jdrowej 7w =osji8
nie ma pracy lub nie wykorzystuje swoich kwalifikacjiI, stwierdza raport, mog wic by podatni na
lukratywne oferty zatrudnienia w krajach, ktre prowadz tajne programy budowy broni jdrowej!.
$ewien postp nastpi pod wpywem programu wspdziaania na rzecz redukcji zagroenia &unna i
<ugara, lecz jest jeszcze ogrom pracy do wykonania.9)@
|ak wspomnaem wczeniej, "trategia +ezpieczestwa &arodowego z )##) roku w zasadzie pomija
dziaania majce zmniejszy zagroenie konfrontacj zbrojn. &ie mniej niepokojce jest to, e zachca
potencjalnych przeciwnikw do dalszego stosowania strategii odstraszania za pomoc broni masowego
raenia oraz nowych rodkw jej przenoszenia!, napdzajc w ten sposb jej rozprzestrzenianie i
wszystko, co si z tym wie. $ropozycje budetowe +usha odzwierciedlay te same priorytety. 0ylko na
obron przeciwrakietow przeznaczono wicej rodkw ni na cay 6epartament "tanu i cztery razy
wicej ni na programy majce zabezpieczy niebezpieczn bro i materiay w byym *wizku
=adzieckim!. &a utrzymanie amerykaskiego arsenau nuklearnego i przygotowania do wznowienia prb
jdrowych poszo niemal pi razy wicej rodkw ni na programy kontroli niedozorowanych bomb
atomowych! i materiaw rozszczepialnych.9)A
Zanm |eszcze ogoszono "trategi +ezpieczestwa &arodowego, +ush domaga si programw
przewidujcych ofensywne uycie broni jdrowej. Jego stratedzy z $entagonu okrelili bro jdrow i
niejdrow mianem systemw uderze ofensywnych!, ktre mog stanowi gwny filar nowej
triady zasobw ofensywnych, defensywnych i militarnoprzemysowych!, zapewniaj
246
cych nowe rodki do definitywnego pokonania przeciwnikw!. 0radycyjna polityka zostaa
postawiona na gowie!, zauway .Co 6aalder z +rookings .nstitute, poniewa bro jdrow zaczyna si
traktowa jako narzdzie walki, a nie rodek odstraszajcy!, i zaciera si rnic midzy broni
konwencjonaln a broni masowego raenia. $onadto +ush obniy prg uycia broni jdrowej i
zburzy zapor oddzielajc bro jdrow od wszystkiego innego!, w czasie gdy U"- gotoway si do
inwazji na .rak, czym sprawi, e wiat sta si nieskoczenie bardziej niebezpieczny ni dwa lata temu,
gdy /eorge (. +ush skada prezydenck przysig!, pisa analityk wojskowy (illiam -rkin.9)B (
maju )##; roku 2ongres przyj programy administracji +usha i otworzy drzwi nowej generacji broni
jdrowej, ktra moe wywoa wycig zbroje, gdy inne pastwa bd prboway dorwna
amerykaskiemu potencjaowi!.9)E "enacka komisja si zbrojnych uchylia wprowadzony w 1EE; roku
zakaz prowadzenia prac badawczorozwojowych nad broni jdrow maej mocy. 4hocia potrzebna
technologia jest tak zaawansowana, e raczej mao prawdopodobne, by inni mogli zaraz pj tym tropem,
to jednak ta zmiana polityki stanowi dobr wiadomo! dla pastw atomowych w -zji, stwierdzi
smutno indyjski ekspert ds. rozbrojenia, poniewa pozwala im twierdzi, e te mog udoskonala
swoj bro jdrow i prowadzi dalsze badania!. .nny ekspert dodaje, e polityka U"- wobec .raku i
2orei $nocnej jest tylko jeszcze wiksz zacht dla innych krajw, by stara si o bro nuklearn...
Jeeli U"- bd przeprowadza prby z broni, to 4hiny te zaczn to robi, 7a potem8 pojawi si
wewntrzna presja w .ndiach, by rwnie przeprowadza takie prby!, potem w $akistanie' ,twieracie
puszk $andory.!9;# "pecjalista do spraw obronnoci 1arlan Ullman ostrzega, e kraj, ktremu si
wyraznie grozi, taki jak .ran, moe przypieszy swj program budowy broni jdrowej, po tym jak
zobaczy atak "tanw *jednoczonych na .rak!, dajc tym samym pretekst do ataku na siebie, na zasadzie
samospeniajcej si przepowiedni. .nni spodziewaj si, e $akistan, jeeli zostanie przycinity przez
.ndie, ktre maj znaczn przewag w siach konwencjonalnych, bdzie bardziej skonny uy broni
nuklearnej jako
perwszy".431
247
Rozszerzene wycigu zbroje na przestrze kosmiczn stanowi gwny program od kilku lat%
wycig! jest w tym przypadku mylcym sowem, poniewa "tany *jednoczone s osamotnione w tej
rywalizacji, przynajmniej na razie. Militaryzacja kosmosu, obejmujca takie przedsiwzicia, jak system
obrony przeciwrakietowej 3+alhstic Mtsstle 6efense, +M65, zwiksza ryzyko zniszczenia "tanw
*jednoczonych, podobnie jak innych krajw. -le to nienowego' w historii mona znalez wiele
przykadw decyzji politycznych, ktre wiadomie zwikszaj zagroenie dla bezpieczestwa. +ardziej
zowieszczy jest fakt, e takie decyzje maj pewien sens w ramach dominujcego systemu wartoci. ,bie
te sprawy zasuguj na troch uwagi.
Rozwamy kilka zasadniczych etapw zimnowojennego wycigu zbroje. ( poowie LL weku
gwnym zagroeniem dla U"- wtedy jedynie potencjalnym zagroeniem byy midzykontynentalne
pociski balistyczne. =osja moga zgodzi si na ukad zakazujcy takich rodkw przenoszenia, wiedzc,
e pozostaje daleko w tyle. ( autorytatywnej historii wycigu zbroje Mc/eorge +undy pisze, e nie
znalaz adnych ladw jakiegokolwiek zainteresowania t moliwoci.9;)
Nedawno u|awnone rosy|ske archwa pozwaa| lepiej zrozumie te sprawy, chocia
pozostawiaj te nierozwizane zagadki!, zauway zaarty antykomunista i sowietolog -dam Uam.
Jedn z takich zagadek jest to, czy "talin na serio zoy w marcu 1E?) roku propozycj, w ktrej
najwyrazniej zgadza si na zjednoczenie &iemiec, pod warunkiem e &iemcy nie przycz si do
sojuszu wojskowego wymierzonego przeciwko *wizkowi =adzieckiemu nie by to raczej wyrubowany
warunek kilka lat po tym, jak &iemcy znowu praktycznie zniszczyy =osj. (aszyngton, nie marnujc
czasu, kategorycznie odrzuci inicjatyw Moskwy!, pisze Uam, z powodw, ktre byy zawstydzajco
nieprzekonujce!, pozostawiajc otwarte podstawowe pytanie!' czy "talin by naprawd gotw
powici nowo utworzon &iemieck =epublik 6emokratyczn 3&=65 na otarzu prawdziwej
demokracji!, co mogoby mie ogromne konsekwencje dla pokoju na wiecieM ,statnie badania w
archiwach zaskoczyy wielu uczonych, pisze MelCyn <effler, gdy ujawniy, e po mierci "talina
7Lawrientij8 +eria zowrogi i brutalny szef tajnej policji
248
chca, eby 2reml zaoferowa *achodowi ukad w sprawie zjednoczenia i neutralizacji &iemiec!,
najwyrazniej zgadzajc si powici wschodnioniemiecki reim komunistyczny, eby zmniejszy
napicie midzy (schodem a *achodem! i poprawi warunki polityczne i gospodarcze w =osji. , tym,
e takie moliwoci istniay i zostay zaprzepaszczone na rzecz udziau &iemiec w &-0,, ju wtedy
usilnie przekonywa znany komentator polityczny James (arburg, lecz ignorowano lub omieszano t
sugesti.9;;
|ednak archwa rzuca| wiato na inne propozycje sowieckie, ktre natychmiast odrzucano na rzecz
ryzykownych przygotowa wojennych. -rchiwa ujawniaj, e po mierci "talina 4hruszczow wzywa do
obustronnych redukcji ofensywnych si zbrojnych, a gdy administracja Eisenhowera zignorowaa te
inicjatywy, wprowadzi je jednostronnie, mimo sprzeciww wasnego dowdztwa wojskowego, gdy
chcia skupi si na rozwoju gospodarczym. 4hruszczow sdzi, e "tany *jednoczone nakrcaj wycig
zbroje, aby zrujnowa znacznie sabsz gospodark radzieck, i licz, e tym sposobem osign
swoje cele nawet bez wojny!. "tratedzy 2ennedyDego wiedzieli, e 4hruszczow podj dodatkowe,
jednostronne kroki, by radykalnie zmniejszy sowieckie siy ofensywne, i mieli wiadomo, e U"-
daleko wyprzedzaj *"==. &iemniej jednak odrzucili apel 4hruszczowa o podobne dziaania po drugiej
stronie, wolc ogromnie rozbudowa siy konwencjonalne i jdrowe, i w ten sposb wbili ostatni gwzdz
do trumny z planem 4hruszczowa, by ograniczy wojska sowieckie!, stwierdza Matthew ECangelista na
podstawie materiaw archiwalnych.9;9
Kenneth Watz zauwaa, e "tany *jednoczone na pocztku lat szedziesitych przystpiy do
najwikszej rozbudowy si strategicznych i konwencjonalnych w okresie pokoju, jak dotd widzia
wiat... wanie wtedy, gdy 4hruszczow prbowa przeprowadzi powan redukcj si
konwencjonalnych i trzyma si strategii minimum odstraszania% -merykanie podjli te dziaania,
chocia rozkad broni strategicznej by dla nich zdecydowanie korzystniejszy!, wywoujc, jak mona si
byo spodziewa, reakcj "owietw. $odobne wnioski wycignli wybitni analitycy zajmujcy si
strategi, =aymond /arthoff i (illiam 2aufmann, ktrzy obserwowali te procesy z perspektywy
amerykaskiego wywiadu i $entagonu.9;?
249
Reakc|a soweckch wo|skowych na przygotowana wo|enne USA, na ktr wpyna
jeszcze demonstracja radzieckiej saboci podczas kryzysu kubaskiego, przesdzia o zakoczeniu
reform 4hruszczowa. /dyby nadal byy realizowane, moe mogyby zapobiec spoecznej i gospodarczej
stagnacji =osji, od lat szedziesitych, a take przypieszy niezmiernie potrzebne zmiany wewntrzne,
ktre prbowa wprowadzi /orbaczow, gdy byo ju za pzno. +y moe zapobiegyby te katastrofie
humanitarnej w latach dziewidziesitych, zniszczeniu -fganistanu i wielu innym horrorom, nie mwic
ju o powanym zagroeniu katastrof nuklearn, gdy wycig zbroje nabra jeszcze grozniejszych
rozmiarw.
W caej historii agresywne i prowokacyjne dziaania uzasadniano potrzeb obrony przed bezlitosnym
wrogiem% dla 2ennedyDego bya do obrona przed totalnym i bezwzgldnym spiskiem! majcym na celu
podbj wiata. Jest to kolejne twierdzenie, ktre nie niesie praktycznie adnych informacji, poniewa jest
zupenie przewidywalne, bez wzgldu na to, jakie s okolicznoci i kto jest jego autorem. -by zrozumie
t logik, warto przypomnie pewien doktrynalny truizm' kontrowersyjne inicjatywy, szczeglnie gdy s
niebezpieczne, umownie okrela si jako obronne!. ,becne programy wcale nie s wyjtkiem.
Obrona przecwraketowa |est tyko newekm eementem znaczne bardze|
ambtnych programw militaryzacji kosmosu, ktre maj zapewni monopol na wykorzystywanie
przestrzeni kosmicznej do ofensywnych celw wojskowych. 0e plany zostay nakrelone w dokumentach
6owdztwa 2osmicznego U"- i innych agencji rzdowych, oglnie dostpnych od kilku lat.9;@ *a
rysowane projekty s rozwijane z rnym nasileniem od czasu, gdy administracja =eagana zaproponowaa
program wojen gwiezdnych! .nicjatyw ,brony "trategicznej 3"trategie 6efense .mtiatwe, "6.5.
(ydaje si, e inicjatywa obrony strategicznej! jest gwnie prb rozbrojenia przeciwnikw systemu
obrony przeciwrakietowej! a by to ju wtedy ogromny midzynarodowy ruch antynuklearny poprzez
przejcie ich jzyka i sprawy!, odwoywanie si do takich poj, jak pokj! i rozbrojenie!, a jed
noczenie konstruowanie coraz bardziej zaawansowanych systemw broni ofensywnej.9;A $rogram
obrony strategicznej "6., zdaniem =aymonda /arthoffa i innych, wyraznie narusza ukad o ograni
250
czenu systemw obrony przeciwrakietowej 3-nti+allistic Missile, -+M5 podpisany w 1EA) roku.
-dministracja =eagana prbowaa ukry ich zastrzeenia. 6oradca prawny 6epartamentu "tanu, sdzia
-braham "ofaer, grozi nawet sdem, prbujc powstrzyma /arthoffa przed publikacj ksiki na ten
temat% ksiki, ktra wedug sw /arthoffa odpiera race prby zafaszowania historii i podwaenia
prawnych zobowiza U"-!, podejmowane przez $aula &itze i innych reaganowskich entuzjastw "6..
$zniej twierdzili oni, e program wojen gwiezdnych! walnie przyczyni si do zakoczenia zimnej
wojny, gdy zmusi *wizek =adziecki do ogromnych wydatkw na obron ale twierdzenie to ma
niewielk warto, wedug szczegowych wyjanie /arthoffa.9;B Mona jednak argumentowa, e
odrzucenie przez administracj 2ennedyDego propozycji obustronnej redukcji uzbrojenia, oglna
agresywno tej administracji oraz rozbudowa arsenaw rzeczywicie mogy mie taki efekt, co zostao
okupione wielkim kosztem i stworzyo zagroenie, e zdarzy si co znacznie gorszego.
Program obrony przecwraketowe| zwzane z nim inicjatywy zostay rozbudowane w
pierwszych miesicach urzdowania administracji +usha. $rzed 11 wrzenia amerykaskie wydatki
wojskowe przekraczay ju wydatki kolejnych pitnastu pastw cznie, lecz moliwo wykorzystania
strachu i przeraenia z powodu zbrodni terrorystw bya zbyt kuszca, by j zignorowa, wic
gwatownie zwikszono rodki na wszelkie programy wojskowe, majce niky, jeli jakikolwiek, zwizek
z terroryzmem.
Powszechne uwaa si, e system obrony przeciwrakietowej jest koniem trojaskimI dla
prawdziwej kwestii' nadchodzcej militaryzacji kosmosu!, polegajcej na rozmieszczeniu w kosmosie
niezwykle niszczycielskiej broni ofensywnej lub systemw j naprowadzajcych.9;E "am system obrony
przeciwrakietowej jest broni ofensywn. =ozumiej to zarwno bliscy sojusznicy, jak i potencjalni
przeciwnicy. 2anadyjscy stratedzy wojskowi poinformowali swj rzd, e system obrony
przeciwrakietowej jest raczej po to, eby U"- i &-0, mogy utrzyma swobod dziaania, a nie dlatego
e U"- naprawd obawiaj si jakiego niebezpieczestwa ze strony 2orei $nocnej czy .ranu!.99#
(ysoki rang chiski urzdnik ds. kontroli zbroje nie ujawni nic nowe
251
go, gdy zauway, e kiedy ju "tany *jednoczone stwierdz, e maj zarwno cik wczni,
jak i mocn tarcz, to mog doj do wniosku, e nikt nie moe im zaszkodzi, a one mog zaszkodzi
kademu, komu tylko zechc, na caym wiecie!. 4hiny maj wiadomo, e s na celowniku
radykalnych nacjonalistw tworzcych polityk w (aszyngtonie i e przypuszczalnie to wanie do 4hin
w pierwszej kolejnoci skierowane byo przesanie "trategii +ezpieczestwa &arodowego, e nie bdzie
si tolerowa adnych prb podwaania hegemonii U"-. 4hiskie wadze z pewnoci s te
wiadome, e "tany *jednoczone zastrzegaj sobie prawo do pierwszego uderzenia jdrowego. . wiedz
rwnie dobrze jak amerykascy analitycy wojskowi, e loty amerykaskich samolotw E$; w pobliu
4hin!, takich jak ten, ktry zosta zestrzelony na pocztku )##1 roku, co wywoao niewielki kryzys, nie
su tylko biernej inwigilacji% samolot zbiera rwnie informacje, ktre s wykorzystywane do tworzenia
planw wojny nuklearnej!.991
Chsk interpretacj systemu obrony przeciwrakietowej podzielaj amerykascy analitycy zajmujcy
si strategi, ktrzy mwi o nim praktycznie tymi samymi sowami' +M6 nie jest tylko tarcz, ale
rodkiem umoliwiajcym dziaanie U"-!, stwierdza raport =and 4orporation. .nni maj podobne
zdanie. +M6 umoliwi bardziej skuteczne zastosowanie amerykaskiej siy militarnej za granic!, pisze
-ndrew +aceCich w konserwatywnym &ational .nterest!% chronic ojczyzn przed odwetem aczkol
wiek w ograniczonym stopniu obrona przeciwrakietowa zagwarantuje zdolno i gotowo "tanw
*jednoczonych do ksztatowania sytuacji gdzie indziej!. +aceCich cytuje z aprobat konkluzj
<awrenceDa 2apana z liberalnej &ew =epublic!, e obrona przeciwrakietowa tak naprawd nie jest po
to, by chroni -meryk. Jest narzdziem majcym zapewni globaln dominacj!. Jak mwi sam
2apan, w obronie przeciwrakietowej nie chodzi o obron. 4hodzi o atak. . wanie dlatego jej
potrzebujemy!.99) "ystem obrony przeciwrakietowej zapewni U"- absolutn swobod uycia siy lub
grozby uycia siy w stosunkach midzynarodowych! 3jest to zarzut wysunity przez 4hiny, ktry 2apan
cytuje z aprobat5. "ystem ten scementuje amerykask hegemoni i uczyni z -merykanw panw
wiata!.
252
Oglnym zaoeniem jest tu wspczesna wersja wilsonowskiego idealizmu, doktryna uznawana za tak
autorytatywn, e praktycznie niepodwaaln!' -meryka stanowi awangard historii! i dlatego musi
zachowa globaln dominacj i militarn supremacj na zawsze i bez sprzeciwu, z korzyci dla wszyst
kich.99; "td te wynika, e absolutna swoboda uycia siy lub grozby uycia siy!, jak ma "tanom
*jednoczonym zapewni system obrony przeciwrakietowej, jest cennym darem dla ludzkoci. 2t
mgby w tym nie dostrzec nienagannej logikiM
Sdzi si, e system obrony przeciwrakietowej, nawet jeeli jest technicznie wykonalny, musi polega na
komunikacji satelitarnej, a znacznie atwiej jest zniszczy satelity ni zestrzeli pociski rakietowe. +ro
antysatelitarna, zakazana przez ukady, ktre administracja +usha rozmontowuje, jest atwo dostpna
nawet dla mniejszych mocarstw. 0en paradoks programu obrony przeciwrakietowej jest przedmiotem
oywionej dyskusji. -le jest moliwe rozwizanie, przynajmniej w pewnym wyobraonym wieci.
*wolennicy obrony przeciwrakietowej licz na dominacj w penym spektrum!, tak wszechogarniajc
kontrol nad przestrzeni kosmiczn 3i caym wiatem5, e nawet bro dla ubogich! byaby
bezuyteczna w rkach przeciwnika. (ymaga to ofensywnych systemw rozmieszczonych w kosmosie,
obejmujcych ogromnie niszczycielskie rodzaje broni, gwiazdy mierci!, jak si je czasem nazywa, by
moe napdzane energi atomow, gotowe do wystrzelenia pociskw w komputerowo kontrolowanej
reakcji. 0akie systemy broni znacznie zwikszaj ryzyko wielkich rzezi i zniszcze, choby tylko z
powodu, jak sieje okrela w brany, normalnych wypadkw! nieprzewidywalnych usterek, ktre mog
si zdarzy w skomplikowanych systemach.999
Pany datowane na kka tygodn po ogoszeniu "trategii +ezpieczestwa &arodowego uznaj
systemy kosmiczne za kluczowe dla militarnej skutecznoci naszego kraju!. "tany *jednoczone musz
przej od kontroli! kosmosu do jego posiadania!, ktre ma by definitywne, zgodnie ze "trategi
+ezpieczestwa &arodowego. $osiadanie przestrzeni kosmicznej ma pozwoli na byskawiczne dziaanie
w kadym miejscu na kuli ziemskiej!, tak by uderzenie z kosmosu! mona byo wczy do planw
bojowych. =ealna zdolno do natychmiastowego uderzenia na ca
253
ym wiecie, czy to jdrowego, czy konwencjonalnego, pozwoli "tanom *jednoczonym zaatakowa
istotne i trudne do pokonania cele z bezpiecznej odlegoci! i zapewni dowdcom dziaa bojowych
zdolno do szybkiego skontrowania, powstrzymania, oszukania, zniszczenia, wyzyskania i
zneutralizowania celw w cigu godzin lub minut, a nie tygodni lub dni, nawet w przypadku
wczeniejszej ograniczonej obecnoci amerykaskich i sojuszniczych si w danym regionie!.99?
Pany te byy ju wczeniej zarysowane w tajnym dokumencie $entagonu z maja )##) roku, ktry
czciowo przedosta si do wiadomoci publicznej% proponowano w nim strategi wyprzedzajcego
odstraszania!, ktra zakada przeprowadzanie niemal natychmiastowych atakw bez ostrzeenia! za
pomoc hipersonicznych pociskw wystrzeliwanych z platform kosmicznych. -nalityk wojskowy
(illiam -rkin stwierdzi, e aden cel na tej planecie, ani w przestrzeni kosmicznej, nie byby
zabezpieczony przed amerykaskim atakiem. "tany *jednoczone mogyby uderzy bez ostrzeenia, kiedy
tylko i gdzie tylko dostrzegyby zagroenie, a same byyby chronione przez systemy obrony
przeciwrakietowej! i wewntrzne rodki bezpieczestwa. 1ipersoniczne samoloty bezzaogowe mogyby
monitorowa i paraliowa cele. &owe systemy broni pozwoliyby U"- na natychmiastowe
bombardowanie wybranych przeciwnikw, przeprowadzane z amerykaskich baz, przy wsparciu
zaawansowanych systemw wywiadowczych, w tym systemw inwigilacji zdolnych do ledzenia,
nagrywania i analizowania ruchu kadego pojazdu w obcym miecie!% wiat byby zdany na ask
-merykanw, ktrzy mogliby zaatakowa wedug wasnego uznania, bez ostrzeenia ani wiarygodnego
pretekstu oto operacyjne znaczenie pojcia dostrzegane zagroenie!.99@ $lany te nie maj adnego
odpowiednika w historii.
|eszcze bardze| wymylne koncepcje rozpatruje znajdujca si pod zwierzchnictwem $entagonu
-gencja ds. *aawansowanych ,bronnych $rojektw +adawczych 36efense -dCanced =esearch $ro
ject-gency, 6-=$-5% pracuje ona m.in. nad rozwojem technologii sprzgajcych mzg z komputerem, z
nadziej, e doprowadzi to ostatecznie do bezporedniej komunikacji midzy mzgami. 0o moe by
przyszo dziaa wojennych!, twierdz badacze, ale tymczasem tradycyjne, zaawansowane projekty
badawczorozwo
254
|owe DARPA, sytuu|ce si na obrzeach ludzkiego poznania, pod szyldem obrony tworz
fundamenty gospodarki przyszoci.99A
Cee mtaryzac| kosmosu s dalekosine. 6owdztwo 2osmiczne z czasw 4lintona
sformuowao gwny cel na okadce broszury (izja na rok )#)#!' *dominowanie kosmicznego wy
miaru operacji militarnych w celu ochrony amerykaskich interesw i inwestycji!. $rzedstawia si to jako
nastpn faz historycznego zadania si zbrojnych. -rmie byy potrzebne w czasie ekspansji
kontynentalnych "tanw *jednoczonych na zachd! w samoobronie. &arody tworzyy te marynarki
wojenne, cignie 6owdztwo 2osmiczne, aby chroni i rozwija swoje interesy handlowe!. &astpnym
logicznym krokiem s siy kosmiczne, ktre maj chroni amerykaskie interesy 7militarne i handlowe8
oraz inwestycje!% siy te obejmuj system obrony przeciwrakietowej oraz systemy broni rozmieszczone w
kosmosie!, pozwalajce na precyzyjne uderzenie z kosmosu i w kosmos!.
Amerykaskie siy kosmiczne nie bd jednak przypomina marynarek wojennych z dawnych epok.
0ym razem bdzie tylko jeden hegemon. +rytyjskiej flocie mogy si przeciwstawi &iemcy, ze skutkiem,
ktrego nie musimy przypomina. &atomiast "tany *jednoczone pozostan nietykalne zagrozi moe
im tylko bro masowego raenia rozwijana przez elementy zbjeckie oraz wsko zdefiniowany
terroryzm!, o ktrym mona mwi, to znaczy ich terroryzm skierowany przeciwko nam i naszym
klientom.
Potrzeba domnac| w penym spektrum zwikszy si jeszcze w wyniku globalizacji wiatowej
gospodarki!, wyjania 6owdztwo 2osmiczne. $owodem jest to, e jak si oczekuje, globalizacja!
spowoduje zwikszenie rnic midzy bogatymi a biednymi!. $odobnie jak =ada (ywiadu
&arodowego99B planici wojskowi dostrzegaj, e pogbiajcy si podzia gospodarczy!, ktry rw
nie przewiduj, zwikszajcy gospodarcz stagnacj, polityczn niestabilno i kulturowe
wyobcowanie!, wywoa niepokoje spoeczne i agresj biednych!, w duej mierze skierowan przeciwko
U"-. 0o nastpny powd, by rozszerzy ofensywne zdolnoci bojowe na przestrze kosmiczn.
Monopolizujc ten obszar dziaa wojennych, "tany *jednoczone musz by gotowe do opanowania
rozruchw poprzez uycie systemw kosmicznych do precyzyjnych uderze z kosmosu... w odpowiedzi
na rozprze
255
strzenane bron masowego raenia na caym wiecie! przez krnbrne elementy% te ostatnie s
prawdopodobn konsekwencj proponowanych programw, podobnie jak pogbiajcy si podzia! jest
spodziewanym skutkiem preferowanej formy globalizacji!.
Dowdztwo 2osmiczne mogoby z poytkiem rozszerzy swoj analogi do si zbrojnych z dawnych lat.
,dgryway one istotn rol w rozwoju technologii i przemysu w caej epoce nowoytnej. $rzyczyniy si
do znacznych postpw w metalurgii, elektronice, konstrukcji maszyn i metodach produkcji, w tym do
powstania amerykaskiego systemu masowej produkcji, ktry wprawi w osupienie
dziewitnastowiecznych konkurentw i przygotowa grunt pod przemys motoryzacyjny i inne
osignicia produkcyjne, oparte na wieloletnich inwestycjach, pracach badawczych i rozwojowych oraz
dowiadczeniu w produkcji broni dla amerykaskiej armii. $o drugiej wojnie wiatowej nastpi skok
jakociowy, tym razem gwnie w U"-, gdy pod egid wojska tworzono jdro nowoczesnej,
technologicznie zaawansowanej gospodarki' komputery i generalnie elektronik, telekomunikacj i
.nternet, automatyzacj, lasery, komercyjny przemys lotniczy i wiele innych rzeczy, w tym
nanotechnologi, biotechnologi, neuroinynieri i inne nowe dziedziny, ktre wyznaczaj granice
nauki. 1istorycy gospodarki zauwaaj, e techniczne problemy zwizane z budow okrtw wojennych
przed stu laty mona z grubsza porwna do problemw, jakich dzisiaj nastrcza budowa statkw
kosmicznych, a olbrzymi wpyw tego rodzaju przedsiwzi na cywiln gospodark jest te zapewne
podobny, teraz jeszcze wikszy dziki projektom zwizanym z militaryzacj kosmosu.
|ednym ze skutkw wprowadzania specjalnych zwolnie dla sfery bezpieczestwa narodowego do
niewaciwie nazwanych porozumie o wolnym handlu! jest ten, e przodujce kraje uprzemysowione,
przede wszystkim U"-, mog utrzymywa sektor pastwowy, na ktrym w znacznym stopniu opiera si
gospodarka, aby uspoecznia koszty i ryzyko, a jednoczenie prywatyzowa zysk.
Inn te to rozumiej. (ycofujc si z wczeniejszego, krytycznego stanowiska wobec systemu obrony
przeciwrakietowej, kanclerz &iemiec /erhard "chroeder stwierdzi, e w ywotnym, go
256
spodarczym nterese" Nemec |est rozw|ane technoog obrony przecwraketowe|,
datego Nemcy musz dopilnowa, by nie zostay wyczone! z pracy technologicznej i naukowej
w tej dziedzinie. ,czekuje si, e udzia w programie budowy systemu obrony przeciwrakietowej
wzmocni wewntrzn baz przemysow generalnie w Europie. $odobnie amerykaska ,rganizacja
+M6 przekonywaa japoskich urzdnikw w 1EE? roku, e system obrony przeciwrakietowej to
ostatnia okazja do zrobienia interesu na wojsku w tym stuleciu!. Japoni wciga si nie tylko po to, by
wykorzysta jej biego produkcyjn, lecz rwnie po to, by pogbi zaangaowanie
uprzemysowionego wiata w militaryzacj kosmosu i przyklepa! ten program, uywajc stan
dardowego wyraenia politykw i analitykw.99E
W caej historii dostrzegano, e tego rodzaju kroki s niebezpieczne. 0eraz niebezpieczestwo osigno
taki poziom, e zagroone jest przetrwanie ludzkiego gatunku. <ecz jak wczeniej zauwayem, dziaanie
to jest mimo wszystko racjonalne w ramach dominujcego systemu wartoci, ktre s gboko
zakorzenione w istniejcych instytucjach. $odstawowa zasada jest taka, e hegemonia jest waniejsza ni
przetrwanie. *asada ta, wcale nienowa, zostaa wielokrotnie zilustrowana w ostatnim pwieczu.
Z takch wanie wzgldw "tany *jednoczone odmwiy przyczenia si do reszty wiata, chccej
potwierdzi i wzmocni ukad o uytkowaniu przestrzeni kosmicznej 3,uter "pace 0reaty5 z 1E@A roku,
aby zachowa przestrze kosmiczn dla celw pokojowych. $rzekonanie o potrzebie takiego dziaania,
wyraone w rezolucjach ,&* wzywajcych do zapobieenia wycigowi zbroje w przestrzeni
kosmicznej!, wynika z powszechnego zrozumienia, e (aszyngton zamierza naruszy t barier,
utrzymywan do tej pory. ( 1EEE roku do wstrzymujcych si od gosu "tanw *jednoczonych doczy
.zrael, a w )### roku rwnie Mikronezja. Jak wczeniej zauwayem, bezporednio po tym, jak wyszo
na jaw, e ledwo udao si ocali wiat przed wojn, ktra moga zniszczy pnocn pkul!,
administracja +usha praktycznie zawetowaa kolejn midzynarodow prb powstrzymania mili
taryzacji kosmosu. * tych samych wzgldw (aszyngton zablokowa negocjacje na 2onferencji
=ozbrojeniowej ,&* podczas sesji, ktre rozpoczy si w styczniu )##1 roku, odrzucajc apel se
257
kretarza generanego Kofego Annana, by pastwa uczestniczce w konferencji
przezwyciyy swj brak politycznej woli! i pracoway na rzecz wszechstronnego porozumienia
zakazujcego militaryzacji przestrzeni kosmicznej. "tany *jednoczone jako jedyne z @@ pastw
uczestniczcych w konferencji sprzeciwiaj si rozpoczciu formalnych negocjacji dotyczcych
przestrzeni kosmicznej!, donosia agencja =eutera w lutym tamtego roku. ( czerwcu 4hiny ponownie
wezway do wprowadzenia zakazu rozmieszczania broni w przestrzeni kosmicznej, lecz U"- znowu
zablokoway negocjacje.9?#
I znowu |est to cakiem zrozumiae, jeeli hegemoni, wraz z jej krtkotrwaymi korzyciami dla elit,
stawia si wyej ni przetrwanie na skali obowizujcych wartoci, zgodnie z historycznym standardem
dominujcych pastw i innych systemw skoncentrowanej wadzy.
Podobne mona skomentowa zniweczenie wysikw na rzecz zakazu broni chemicznej i biologicznej.
&ikt powanie nie wtpi, e bro tego rodzaju stwarza powane zagroenie, ale wysze priorytety
uniemoliwiaj wprowadzenie jej zakazu. ( kwietniu )##1 roku inspektorzy rozbrojeniowi stwierdzili, e
midzynarodow weryfikacj przestrzegania konwencji o zakazie broni chemicznej trzeba bdzie mocno
ograniczy, poniewa "tany *jednoczone i inne kluczowe strony tego ukadu 7mwili o =osji8 nie
zapaciy za siebie!. "pecjalista z 1enry "timson 4enter w (aszyngtonie stwierdzi, e administracja
4lintona wystawia 7ukad8 na pomiewisko!, wprowadzajc odrbny zestaw regu dla "tanw
*jednoczonych!, obejmujcy jednostronne przywileje. "tany *jednoczone byy jedynym krajem, ktry
nalega na zwolnienie z pewnych inspekcji i bada, gdy "enat ratyfikowa konwencj o zakazie broni
chemicznej w 1EEA roku. -dministracja +usha postanowia wycofa si z negocjacji, zmierzajcych do
wprowadzenia rodkw weryfikujcych przestrzeganie konwencji o zakazie broni biologicznej i
toksycznej z 1EA) roku, co w praktyce oznaczao ich zerwanie. (czeniej U"- dyy do ograniczenia
zakresu wizyt zagranicznych inspektorw, aby chroni amerykaskie firmy farmaceutyczne i
biotechnologiczne, ktre dominuj na wiecie i zaley im na ochronie tajemnic produkcyjnych i han
dlowych!.
258
Nastpnie administracja +usha odrzucia wszelkie formy weryfikacji na tej podstawie, e ich mechanizm
bdzie nieskuteczny, a jedynie zwikszy ryzyko dla uprawnionych dziaa "tanw *jednoczonych!%
wysoki rang europejski dyplomata okreli to stanowisko jako cakowicie niedopuszczalne!. (krtce
potem odkryto inne prawdopodobne motywy poza ochron interesw amerykaskich korporacji, gdy
wyszo na jaw, e U"- prowadz trzy tajne programy obronne do zudzenia przypominajce kompletne
programy budowy broni biologicznej!, czym naruszaj ducha, a by moe take liter protokow
weryfikacyjnych, ktre pzniej oficjalnie odrzuciy. (czeniej (aszyngton argumentowa, e dostp do
amerykaskich obiektw sucych do obrony przed broni biologiczn moe ujawni tajemnice woj
skowe! co jest wanie celem mechanizmw kontrolnych konwencji.9?1
Spec|aci od broni biologicznej wyraaj niepokj, e (aszyngton odrzuci protok dotyczcy
broni biologicznej by moe dlatego, e jest zainteresowany kontynuowaniem i rozszerzaniem swoich
tajnych programw!, realizowanych z naruszeniem porozumie, oraz wskazuj, e "tany *jednoczone
najwyrazniej wcale nie byy zainteresowane sporzdzeniem protokou moliwego do przyjcia dla
przemysu farmaceutycznego!. (rd podejrzanych programw jest stworzenie, przy uyciu inynierii
genetycznej, odpornej na szczepionki bakterii wglika, ktr =osjanie by moe ju zdoali uzyska.
U"- podjy, jak si wydaje, w znacznej mierze tajne badania, z udziaem kilku agencji, nad
zastosowaniem biotechnologii do budowy nowych rodzajw broni biologicznej!, wyraznie ignorujc
konwencje i traktaty. *atem reszta wiata bdzie zmuszona pj ich ladem!, co moe zapocztkowa
globalny wycig zbroje w dziedzinie broni biologicznej!. =ozprzestrzenianie si tych technologii
dramatycznie zwikszyoby prawdopodobiestwo, e terroryci uzyskaj zdolno do zabjczych
atakw na wielk skal za pomoc broni chemicznej lub biologicznej!% o tym niebezpieczestwie mwi
te raport 1arta i =udmana z )##) roku, dotyczcy terrorystycznych zagroe dla "tanw
*jednoczonych.9?)
Admnstrac|a Busha ogosia rwnie, e nie popiera ju niektrych konkluzji -rtykuu N.!
ukadu o nierozprzestrzenianiu
259
bron |drowej z 1EA# roku, gwnego midzynarodowego porozumienia w sprawie kontroli broni
nuklearnej, ktre odnioso pewien sukces, ale nie cakowity' w szczeglnoci pi gwnych mocarstw
atomowych nie przestrzegao swoich zobowiza. -rtyku N. |est zasadnczym eementem
traktatu, odnoszcym si do mocarstw atomowych' zobowizuje je do prowadzenia w dobrej wierze
rokowa w sprawie skutecznych krokw majcych na celu zaprzestanie w najbliszym czasie wycigu
zbroje jdrowych 7oraz8 w sprawie rozbrojenia jdrowego!. &astpnie administracja +usha wyrazia
sprzeciw wobec ukadu o ograniczeniu systemw obrony przeciwrakietowej 3a potem go wypowiedziaa5
oraz wobec traktatu o cakowitym zakazie prb z broni jdrow. $odwaya te pierwsz konferencj
,&*, na ktrej prbowano podda kontroli niezwykle grozny midzynarodowy czarny rynek broni
rcznej, a John +olton, specjalny wysannik +usha, poinformowa jej uczestnikw, e "tany *jednoczone
s przeciwne propagowaniu midzynarodowych kampanii poparcia, prowadzonych przez organizacje
midzynarodowe lub pozarzdowe!.9?; &ietrudno dostrzec ukryt w tym logik ani wyobrazi sobie
prawdopodobne konsekwencje.
Po ogoszeniu wielkiej strategii imperialnej we wrzeniu )##) roku administracja +usha podwaya
trwajce wysiki na rzecz wprowadzenia mechanizmw kontrolnych do konwencji o zakazie broni
biologicznej i bakteriologicznej, odraczajc jakiekolwiek dyskusje w tej sprawie na cztery lata, a wkrtce
potem praktycznie zablokowaa potwierdzenie protokou genewskiego z 1E)? roku, zakazujcego uycia
gazw trujcych i broni bakteriologicznej.9?9
By prze| do innej dziedziny administracj +usha powszechnie krytykowano za odmow podpisania
$rotokou z 2ioto na tej podstawie, e jego przestrzeganie zaszkodziby gospodarce "tanw
*jednoczonych. 2rytyka ta jest w pewnym sensie dziwna, poniewa ta decyzja wcale nie jest irracjonalna
w ramach obowizujcej ideologii. 4odziennie syszymy, e powinnimy mocno wierzy w neoklasyczny
rynek, na ktrym odosobnione jednostki racjonalnie d do maksymalizacji swojego bogactwa. Jeeli
wyeliminuje si zakcenia, to rynek ten powinien doskonale reagowa na ich gosy! wyraone w
dolarach lub jakim ich odpowiedniku. .nteres danej osoby mierzy si w ten sam sposb.
260
W szczeglnoci interesy tych, ktrzy nie maj gosu wyceniane s na zero' na przykad przyszych
pokole. *atem racjonalne jest pozbawienie naszych wnukw moliwoci przyzwoitego przetrwania,
jeeli czynic to, maksymalizujemy swoje bogactwo! to znaczy szczeglne wyobraenie wasnych
korzyci, wykreowane przez ogromny przemys, ktrego zadaniem jest zaszczepianie i wzmacnianie tego
wyobraenia. *agroenie dla przetrwania ronie obecnie w wyniku gorliwych wysikw, by nie tylko
osabi instytucjonalne struktury stworzone w celu zagodzenia cikich skutkw rynkowego
fundamentalizmu, ale take by podway kultur wspczucia i solidarnoci, podtrzymujc te
instytucje.
Wszystko to stanow koe|ny przeps na katastrof, by moe w niebardzo odlegej
przyszoci. -le, znowu, jest cakiem racjonalne w ramach dominujcych doktryn i instytucji.
Wekm bdem byoby stwierdzenie, e przyszo rysuje si wycznie w czarnych barwach. &a
pewno nie. +ardzo obiecujcym zjawiskiem jest stopniowy rozwj kultury praw czowieka w
spoeczestwie, trend, ktry nabra rozpdu w latach szedziesitych, gdy spoeczna aktywno
wywara zauwaalny, cywilizujcy wpyw w wielu dziedzinach, a znaczco si poszerzy w nastpnych
latach. Jedn z pokrzepiajcych cech tego ruchu jest niezwykle wzmoona troska o prawa obywatelskie i
prawa czowieka, w tym prawa mniejszoci, kobiet oraz przyszych pokole% te ostatnie s gwnym
czynnikiem napdzajcym ruchy ekologiczne, ktre urosy w wielk si. $o raz pierwszy w
amerykaskiej historii pojawia si gotowo, by uczciwie spojrze na podbj narodowego terytorium i
los jego mieszkacw. =uchy solidarnociowe, ktre rozwiny si w -meryce w latach
osiemdziesitych, dotyczce szczeglnie -meryki Srodkowej, byy czym zupenie nowym w historii
imperializmu% nigdy wczeniej si nie zdarzyo, by znaczca liczba obywateli imperialnego pastwa udaa
si do ofiar brutalnych atakw, aby z nimi zamieszka, zaoferowa pomoc i jak ochron. ,rganizacje
szerzce midzynarodow solidarno, ktre wyrosy z tych korzeni, dziaaj teraz bardzo sprawnie w
wielu czciach wiata, wywoujc lk i gniew w represyjnych pastwach, a czasami naraajc
uczestnikw na powane niebezpieczestwo, nawet mier.9?? =uchy propagujce globaln
sprawiedliwo, ktre od tamtej pory nabray ksztatu i spoty
261
ka|a s co roku na Swiatowym Gorum "poecznym, s cakowicie nowym i bezprecedensowym
zjawiskiem, zarwno co do swego charakteru, jak i skali. 6rugie supermocarstwo! na tej planecie,
ktrego nie mona ju byo ignorowa na pocztku )##; roku, jest gboko zakorzenione w tych
zjawiskach i budzi due nadzieje.
W hstor nowoytnej nastpiy istotne korzystne zmiany w dziedzinie praw czowieka i
demokratycznej kontroli nad niektrymi sferami ycia. =zadko byy one podarunkiem od owieconych
przywdcw. * reguy ludzie musieli walczy, eby je narzuci pastwom i innym orodkom wadzy.
,ptymista stwierdziby pewnie, by moe trafnie, e historia objawia coraz gbsze uznanie dla praw
czowieka i coraz szersze ich pojmowanie zdarza si czasem gwatowny regres, ale oglna tendencja
wydaje si realna. 0e kwestie s dzisiaj bardzo ywe. "zkodliwe skutki korporacyjnej globalizacji
doprowadziy do masowych protestw spoecznych na poudniowej pkuli, do ktrych pzniej
przyczyo si wielu przedstawicieli zamonych spoeczestw uprzemysowionych, a zatem trudniej je
byo zlekceway. $o raz pierwszy zawizuj si konkretne sojusze na poziomie obywateli. 0e zjawiska
robi due wraenie i kryj w sobie wielkie moliwoci. (ywoay ju pewne skutki wpyny na
zmiany w retoryce, a czasem i w polityce. Miay co najmniej hamujcy wpyw na przemoc pastwow,
chocia w sposobie postpowania pastw nie nastpio nic na ksztat rewolucji praw czowieka!, jak
ogosiy intelektualne krgi na *achodzie.
Te rozmate z|awska mog si okaza bardzo istotne, jeeli da si utrzyma ich rozmach i
pogbi globalne wizi wspczucia i solidarnoci. 0rzeba, jak sdz, uczciwie powiedzie, e o przy
szoci naszego zagroonego gatunku w niemaym stopniu zadecyduje to, jak te spoeczne siy si
rozwin.
We wspczesnej historii rysuj si dwie trajektorie' jedna zmierza ku hegemonii, jest racjonalna w
ramach obkaczej doktryny i zagraa przetrwaniu% druga opiera si na przekonaniu, e moliwy jest
inny wiat!, mwic sowami, ktre oywiaj Swiatowe Gorum "poeczne, podwaa dominujc
ideologi i prbuje znalez konstruktywne alternatywy dla myli, dziaa i instytucji. 2tra trajektoria
przeway, nikt nie jest w stanie przewiedzie.
262
Ten wzorzec zaznacza si w caej historii, jednak dzisiaj rnica jest taka, e stawka jest znacznie
wysza.
Bertrand Russe wyraz kiedy ponur myl o pokoju na wiecie'
Po epokach, w ktrych ziemia rodzia nieszkodliwe trylobity i motyle, ewolucja dosza do punktu, w
ktrym wydaa na wiat &eronw, 6yngis 4hanw i 1itlerw. "dz jednak, e to tylko przejciowy
koszmar% z czasem ziemia znowu nie bdzie w stanie utrzyma ycia i powrci pokj.9?@
Newtpliwie ta prognoza jest trafna w pewnym wymiarze, ktry wykracza poza nasze wyobraenia.
=zecz w tym, czy potrafimy obudzi si z tego koszmaru, zanim nie bdzie mona go zatrzyma, i czy
umiemy wnie troch pokoju, sprawiedliwoci i nadziei do wiata, ktry jest teraz w zasigu naszych
moliwoci i naszej woli.
263