You are on page 1of 24

NOAM CHOMS KY

WALKA KLAS
TRWA




Naom Chomsky (2007)




137
Zielona Gra 2007
2

Walka klas trwa
Jest obowizkiem intelektualistw mwi prawd i odsania kamstwa.
Noam Chomsky
David Barsamian: Jednym z bohaterw aktualnego odrodzenia
prawicowego nie zamierzam tutaj uywa terminu
konserwatywnego jest Adam Smith. Przeprowadzie imponujce
badania nad Adamem Smithem, ktre odsoniy, jak mogliby
powiedzie postmodernici, mnstwo informacji, nie wychodzcych na
jaw. Czsto cytowae jak opisywa pod maksym panw ludzkoci:
wszystko dla nas i nic dla innych.
Noam Chomsky: Nie prowadziem adnych bada nad Smithem. Po prostu
go przeczytaem. Nie trzeba w ogle prowadzi nad nim adnych bada. Po
prostu naley go przeczyta. Jest pre-kapitalist, postaci owieceniow.
Gardzi tym, co nazwalibymy kapitalizmem. Ludzie czytaj urywki z Adama
Smitha, par fraz, ktrych ucz w szkole. Kady czyta pierwszy akapit
Bogactwa Narodw, gdzie opisano, jak wspaniay jest podzia pracy. Ale
niewielu dociera do momentu, setki stron dalej, w ktrym Smith stwierdza, e
podzia pracy zniszczy ludzi i obrci ich w stworzenia tak gupie i pene
ignorancji, jak to jest moliwie tylko w przypadku ludzi i dlatego, w kadym
cywilizowanym spoeczestwie, rzd powinien przedsiwzi rodki na rzecz
zapobieenia nieograniczonemu rozwojowi podziau pracy. Smith
przedstawia oczywicie argumenty na rzecz rynku, ale sprowadzay si one
do tezy, e w warunkach doskonaej wolnoci, rynki doprowadz do
doskonaej rwnoci. Taki jest jego argument na rzecz rynku, sdzi bowiem,
e rwno warunkw (a nie okazji) jest tym do czego powinnimy dy, i
tak dalej i tak dalej. Podda miadcej krytyce to, co nazwalibymy polityk
Pnoc-Poudnie. Wspomnia o Anglii i Indiach. Ostro potpi brytyjskie
eksperymenty, ktre pustoszyy Indie.
Poczyni rwnie spostrzeenia dotyczce funkcjonowania pastw, ktre
powinny by truizmami. Zauway, e nie maj sensu rozwaania o narodzie
lub o tym, co dzisiaj nazwalibymy interesami narodowymi. Zaobserwowa
mimochodem to, co jest dzi oczywiste, a mianowicie e w Anglii
posiadajcej najbardziej wwczas demokratyczne spoeczestwo
gwnymi architektami polityki byli handlarze i fabrykanci, ktrzy dbali o to,
aby o ich interesy, jak to okreli dbano najtroskliwiej, bez wzgldu na to,
jakie to bdzie miao konsekwencje dla innych, w tym rwnie dla samej
ludnoci Anglii, ktra, jak stwierdzi, cierpiaa z powodu takiej polityki. Nie
posiada danych, ktre by to potwierdziy, ale prawdopodobnie mia racj.
Truizm ten zosta wiek pniej nazwany analiz klasow, ale nie trzeba
siga do Marksa, eby j odnale. Jest cakiem wyrana u Adama Smitha.
3
Jest tak oczywista, e dziesiciolatek by j spostrzeg. Nie czyni wic z tego
wielkiej sprawy. Po prostu o tym wspomina. Ale mia racj. By postaci
wywodzc si z Owiecenia. U podstaw jego prac tkwio zaoenie, e
ludzie kieruj si sympati, poczuciem solidarnoci i potrzeb kontroli swojej
wasnej pracy, podobnie jak miao to miejsce w przypadku innych
owieceniowych i wczesnoromantycznych mylicieli. Smith jest czci
okresu szkockiego Owiecenia.
Jego wizerunek, ktry spotykamy dzisiaj jest po prostu absurdalny. Nie
musiaem jednak przeprowadza adnych szczegowych bada, eby doj
do tego wniosku. Wystarczy po prostu przeczyta. Jeeli potrafisz czyta,
sam to znajdziesz. Przeprowadziem natomiast niewielkie badania nad tym,
jak Smith jest interpretowany i wyniki s interesujce. Na przykad,
Uniwersytet Chicagowski, wielki bastion wolnorynkowej ekonomii,
w dwusetn rocznic naszego bohatera, wyda jego dziea, ze wszystkimi
przypisami i wstpem noblisty, Georga Stiglera, z olbrzymim indeksem.
Tego wydania wanie uywaem. To najlepsze wydanie Smitha. Jego
kontekst akademicki jest bardzo interesujcy, dotyczy to take wstpu
Stiglera. Jest mianowicie cakiem prawdopodobne, e autor w nigdy nie
mia w rku Bogactwa narodw. Wszystko, co napisa o tej ksice, jest
cakowicie bdne. Przykady na potwierdzenie tej tezy przytaczam w mojej
ksice Rok 501. Podbj trwa [wyd. polskie: PWN 1959 -- przyp. red.].
Jeszcze bardziej interesujcy, na swj sposb, by sam indeks. Adam Smith
jest bardzo dobrze znany jako obroca podziau pracy. Spjrzmy w indeksie
na haso podzia pracy i znajdziemy mnstwo odnonikw. Ale jednego
brakuje, mianowicie potpienia podziau pracy, tego ktre wczeniej
zacytowaem, w jaki sposb zabrako go w indeksie, i tak to jest. Nie
nazwabym tego badaniem poniewa wymagao to dziesiciu minut, ale jeli
spojrzymy na to od strony ksztacenia akademickiego, jest to niewtpliwie
interesujcy fakt.
Chc postawi spraw jasno. Akademickie nauczanie Smitha stoi na dobrym
poziomie. Mimo to jednak sytuacja, ktr opisaem nie jest adn
niespodziank. Jak to moliwe? Otwierasz ksik, czytasz j, a to rzuca si
prosto w oczy. Mit Adama Smitha, jedyny jaki mamy, ma si nijak do
rzeczywistoci.
Dotyczy to zreszt caego klasycznego liberalizmu. Jego budowniczowie,
osoby takie jak Adam Smith czy Wilhelm Humboldt, ktry inspirowa Johna
Stuarta Milla moglibymy nazwa wolnociowymi socjalistami, a
przynajmniej ja ich w taki sposb odczytuj. Humboldt na przykad, podobnie
jak Smith, pisze o rzemielniku tworzcym jak pikn rzecz, ale jeeli
czyni to z zewntrznego przymusu, jak np. dla zapaty, pensji, bdzie dumny
z tego, co zrobi, ale bdzie pogardza tym, kim jest, za, jeli czyni to ze
swojej wolnej nieprzymuszonej woli, jako wyraz wasnej kreatywnoci,
4
zgodnie z woln wol, nie pod zewntrznym przymusem pracy najemnej,
bdziemy rwnie podziwia to kim jest, poniewa jest istot ludzk. Pisa,
e jakikolwiek godny system spoeczno-ekonomiczny oparty bdzie na
zasadzie wolnoci, poznania i tworzenia poniewa taka jest fundamentalna
natura czowieka w wolnych zwizkach z innymi. Nie za w wyniku
zewntrznych ogranicze, ktre zostay pniej nazwane kapitalizmem.
Z tym samym spotykamy si cytujc Jeffersona. Jefferson y p wieku
pniej, na wasne oczy widzia wic rozwj kapitalizmu pastwowego i
oczywicie nim pogardza. Twierdzi, e doprowadzi do absolutyzmu
gorszego ni ten, przeciwko ktremu si bronilimy. Faktycznie, dokonujc
przegldu caego tego okresu dostrzegamy bardzo jasn, ostr krytyk tego
co pniej nazwalimy kapitalizmem, a z pewnoci jego
dwudziestowiecznej wersji, ktrej zadaniem jest w rzeczywistoci destrukcja
jednostki, nawet w przypadku kapitalizmu przedsibiorcw.
Dodajmy do tego zjawisko, rzadko wspominane, ale rwnie fascynujce. To
dziewitnastowieczna literatura klasy robotniczej. Klasa robotnicza nie
czytaa Adama Smitha i Wilhelma von Humboldta, ale pisze o tym samym.
Przeczytajmy gazetki przygotowywane przez robotnice Lowella, mode
kobiety w fabrykach, warsztatach i innych pracownikw, ktrzy wydawali
swoj wasn gazet. To tego samego rodzaju krytyka. Pracownicy w Anglii i
USA prowadzili walk przeciwko temu, co nazwali degradacj, wyzyskiem i
przemoc kapitalistycznego systemu przemysowego, ktry prowadzi nie
tylko do ich odczowieczenia ale rwnie radykalnie redukowa ich horyzonty
intelektualne. Wracajc do poowy wieku XIX dowiadujemy si, e te tzw.
dziewczta fabryczne, mode kobiety pracujce w zakadach Lowella,
czytay powan wspczesn literatur. Uznaway, e jednym z celw
systemu jest obrcenie ich w narzdzia, ktrymi mona manipulowa, ktre
mona niszczy, przerzuca z kta w kt, itp. Walczyy z tym przez dugi
czas. Oto historia narodzin kapitalizmu.
Drug cz tej historii stanowi rozwj korporacji, ktry sam w sobie stanowi
interesujcy rozdzia. Adam Smith wspomina wiele o korporacjach, ale
krytykowa ich wczesne stadium. Jefferson y wystarczajco dugo, eby
ujrze ich pocztki i bardzo im si sprzeciwia. Ale rozwj korporacji mia
miejsce dopiero u schyku XIX i na pocztku XX wieku. Pierwotnie
korporacje funkcjonoway na zasadzie suby publicznej. Ludzie zbierali si
w celu budowy mostu i w tym celu organizowani byli przez pastwo.
Budowali most i na tym by koniec, w zamierzeniu mieli odgrywa publicznie
uyteczn funkcj, w pnych latach 70. XIX wieku. przywileje korporacyjne
byy odbierane. Przywileje te byy przyznawane przez pastwo. Korporacje
nie posiaday adnej innej wadzy. Byy fikcj. Pastwo zlikwidowao
przywileje korporacyjne poniewa korporacje nie sprawoway ju funkcji
publicznych. Wwczas rozpocz si okres trustw i rozmaitych wysikw na
rzecz konsolidacji wadzy, z ktrych pocztkami mielimy do czynienia u
5
schyku wieku XIX. Interesujce jest spojrzenie w wczesne pimiennictwo.
Sdy tak na prawd ich nie zaakceptoway. Istniej tego wiadectwa.
Dopiero na pocztku wieku XX sdy i prawnicy zaprojektowali nowy system
spoeczno-ekonomiczny. Nie odbyo si to na drodze legislacyjnej. Dokonali
tego gwnie prawnicy i sdy przy pomocy wadzy, ktr posiadali nad
poszczeglnym stanami. New Jersey byo pierwszym stanem, ktry przyzna
korporacjom wszelkie prawa jakich chciay. Oczywicie kapita z caego kraju
zacz napywa do New Jersey. Wwczas inne stany musiay pj ladem
New Jersey eby si po prostu obroni, albo nie wypa z gry. To
globalizacja na ma skal, i wwczas pojawiy si sdy i prawnicy
korporacyjni i stworzono ca now doktryn, ktra przyznawaa korporacjom
wadz, jak nigdy do tej pory nie dysponoway. Podoe tych zmian byo
takie samo jak to, ktre doprowadzio do faszyzmu i bolszewizmu. Spotkao
si z poparciem tzw. postpowcw, z nastpujcych powodw: mawiao si
wwczas, e prawa indywidualne przestay istnie, e znajdujemy si w
okresie korporatyzacji, konsolidacji i centralizacji wadzy. Bycie postpowym
jak marksici-leninici wydawao si suszne. Na tej samej glebie wyrosy
trzy podstawowe zjawiska tych czasw: faszyzm, bolszewizm, tyrania
korporacyjna. Mylimy o korporacjach jak o czym niezmiennym, ale one
zostay zaprojektowane. To wiadomy projekt stworzony, zgodnie ze
sowami Adama Smitha, przez gwnych architektw polityki konsolidacji
wadzy pastwowej do wykorzystania dla ich klasowych interesw. Nie by to
na pewno efekt powszechnej woli. Byy to decyzje sdw i prawnikw, ktre
wykreoway form prywatnej tyranii, obecnie duo bardziej zmasowanej
w wielu dziedzinach ni tyrania pastwowa. To s gwne elementy
wspczesnej historii XX wieku. Klasyczni liberaowie byliby przeraeni.
Nawet sobie tego nie wyobraali. Ale ju drobniejszymi rzeczami, ktre mieli
okazj zobaczy, byli przeraeni. Byby to szok dla Adama Smitha,
Jeffersona i im podobnych.
Powimy korporacje z Timorem Wschodnim i Indonezj. Firma Nike
jest najwikszym na wiecie producentem obuwia i odziey sportowej.
Jej centrala znajduje si w Beaverton w stanie Oregon, na
przedmieciach Portland. Par lat temu zaoya fabryki w Korei
Poudniowej. Robotnicy z Poudniowej Korei zaczli si czy
w zwizki zawodowe i da lepszej pacy i lepszych warunkw pracy.
Nike przeniosa si do Indonezji, gdzie pacia dniwk w wysokoci
1,35 USD. Nike produkuje obuwie sportowe przy kosztach na poziomie
5,40 USD, a sprzedaje je w USA za 60, 70 i 80 USD.
Indonezja staa si wielkim faworytem Zachodu od roku 1965, kiedy doszo
tam do straszliwej masakry. Wymordowano okoo p miliona osb i
zniszczono jedyn miejscow parti ludow (Komunistyczn Parti Indonezji
PKI), ktra, jak przyznaj zgodnie reprezentanci prawicy i lewicy, bronia
interesw biednych. Ta rze spotkaa si z absolutn eufori na Zachodzie.
Przejrzaem niektre wiadomoci prasowe na ten temat. Poniewa Indonezja
6
jest cakiem bogatym krajem, z duymi zasobami bogactw naturalnych,
nazywana jest rajem dla inwestorw. Faktycznie jest to brutalne,
represyjne pastwo, ktre zabrania jakichkolwiek form organizacji
pracowniczych, dziki czemu wynagrodzenie za prac moe by bardzo
niskie. Paca w Indonezji stanowi obecnie poow pacy w Chinach, gdzie nie
jest ona naprawd wysoka, w 1994 roku, na konferencji APEC w Dakarcie,
witowano wolny rynek, w ramach prowadzonego z tej okazji
oczyszczania wtrcono do wizienia wszystkich przywdcw zwizkowych.
Wielu z dugimi wyrokami. Niektre wyroki zostay po prostu przeduone.
Indonezja nie toleruje zwizkw zawodowych. Istnieje jeden zwizek
zawodowy funkcjonujcy w stalinowskim stylu pod kontrol rzdu. Wszelkie
prby utworzenia niezalenych zwizkw zawodowych, zostay brutalnie
zdawione. Firma Nike jest wic zadowolona, poniewa sia robocza --
chocia bardzo bojowa i odwana podlega brutalnym represjom
pastwowym. Sam kraj jest niezwykle bogaty. Mamy do czynienia z
nagromadzeniem bogactwa gwnie w rku gen. Suharto [wywiad by
przeprowadzony przed upadkiem gen. Suharto w 1999 roku -- przyp. red.],
jego rodziny i ich poplecznikw oraz inwestorw zagranicznych.
Nawet inwazja w Timorze Wschodnim bya motywowana w znacznym
stopniu przez korporacyjny rabunek. Du cz tych powodw mona
przeledzi dziki powanym przeciekom z depesz dyplomatycznych zaraz
przed inwazj, w okolicach sierpnia 1975 roku. Australijskie depesze mwiy
przede wszystkim o wspudziale USA, o Kissingerze wydajcym dla
ambasady w Dakarcie polecenie nieprzekazywania informacji o tym co si
dzieje, poniewa USA zamierzaj wesprze inwazj, tak jak zreszt to
uczyniy. Ale publicznie oczywicie wszystkiemu zaprzeczyy. Ambasador
Australii powiedzia co takiego: moemy zrobi lepszy interes na ropie we
Timorze Wschodnim z Indonezj ni z Portugali, czy niepodlegym
Timorem Wschodnim, w rzeczywistoci z tym mamy obecnie do czynienia.
Par lat pniej Australia jako jedyne zachodnie pastwo uznaa okupacj
Timoru, w kontekcie negocjacji Traktatu Timor Gap Treaty, w 1991 roku
doszo do masakry w Dili, ktra skupia uwag wiata na tej okupacji.
Kilkaset osb zostao zabitych przez wojska indonezyjskie, ktre popeniy
bd dokonujc tego przed ukryt kamer i bijc dwch amerykaskich
reporterw. Nie powinno si robi takich rzeczy. Masakr dokonuje si w
tajemnicy, gdy nikt tego nie widzi. Okupanci popenili bd techniczny, ktry
spotka si z intensywnymi reakcjami w prasie. Natychmiast i tutaj
informacje prasowe si kocz, za wyjtkiem moe prasy biznesowej w USA
Australia i Indonezja udzieliy licencji najwikszym kompaniom naftowym
na rozpoczcie eksploatacji ropy naftowej w Timorze. Trzeba tutaj
przypomnie, e oficjalnym powodem, dla ktrego Timor Wschodni nie moe
uzyska niepodlegoci jest twierdzenie, e nie posiada jakichkolwiek
bogactw naturalnych, a powd ten jest podawany przez tych, ktrzy rabuj
go z jego zasobw ropy naftowej uznawanych za powane.
7
Jak wspomniaem, odbywa si wanie proces w Trybunale w Hadze o
ktrym prasa w ogle nie informuje. Chodzi o swego rodzaju kwesti
techniczn. Trybuna w Hadze nie zamierza zajmowa si tym, czy kraj
posiadajcy poparcie Zachodu ma prawo okupowa i masakrowa innych
ludzi. To nie wchodzi w zakres zainteresowania sdw. Bdzie rozpatrywa
kwestie techniczne. Londyski Financial Times, gwne pismo biznesu,
opublikowa wanie duy artyku, ktry zbieg si w czasie z przesuchaniami
przed Trybunaem w Hadze, opisujcym t spraw jako jedn
z najwaniejszych rozpraw sdowych, z jakimi mielimy kiedykolwiek do
czynienia, poniewa ma ustali podstawy komercyjnej eksploatacji, lub, aby
by bardziej dokadnym, rabunku zasobw naturalnych podbitej ludnoci.
Pomija cakowicie fakt, e Indonezja z pomoc USA, zdoaa wymordowa
1/4 miejscowej ludnoci kilkaset tysicy osb i mordy wci trwaj.
[Masowych mordw Timorczykw dokonay bojwki proindonezyjskie w
ubiegym roku po ogoszeniu wynikw referendum, w ktrym wikszo
mieszkacw opowiedziaa si za niepodlegoci Timoru Wschodniego --
przyp. red.].
Zatrzymajmy si na chwil przy Australii i tym co tam odnalaze.
Rozmawialimy o Wschodnim Timorze, ale czy gospodarka australijska
naley rwnie do neoliberalnego paradygmatu?
Australia jest, jak sdz, jedynym pastwem w historii, ktre zdecydowao o
przeksztaceniu bogatego kraju Pierwszego wiata w zuboae pastwo
Trzeciego wiata. Obecnie jest niestety bardzo w to przedsiwzicie
zaangaowana. Australia znajduje si w objciach fanatycznej ideologii
nazwanej ekonomicznym liberalizmem, ktra jest wzmocnion wersj
wolnorynkowej teologii nauczanej na wydziaach ekonomii, ale w ktr nikt w
wiecie biznesu nie wierzy nawet przez chwil. To ideologia, ktra zostaa
narzucona Trzeciemu wiatu, przyczyniajc si do obrcenia go w ruin, ale
ktrej bogate pastwa nigdy nie zaakceptoway wobec siebie. Zawsze
nalegay i day intensywnych interwencji pastwowych i protekcjonizmu, a
USA od roku 1800 zazwyczaj w tym przodoway. Moemy przeledzi ten
proces, w XVIII wieku Pierwszy i Trzeci wiat wcale nie rniy si tak
bardzo. Dzisiejsze rnice to jeden ze skutkw tej ideologii.
Australia jest maym krajem, ktry znajduje si w orbicie oddziaywania
anglo-amerykaskiego i nie jest si dominujc. Australia potraktowaa
ideologi ekonomicznego liberalizmu powanie. Wprowadza tzw.
liberalizacj gospodarki, co oznacza otwarcie na zagraniczn penetracj i
kontrol oraz dostp do gwnych zasobw kapitaowych w tym regionie.
Azja Wschodnia i Poudniowo-Zachodnia stanowi olbrzymi obszar
wiatowego wzrostu, z wyjtkiem Filipin, ktre dowiadczyy stuletniej
opieki USA. Uwaa si, e fakt ten jest nieistotny. Poza tym region ten
znajduje si w okresie olbrzymiego wzrostu, dokonywanego czasami
w odraajcy sposb. rdo tego wzrostu tkwi gwnie w kapitale japoskim
8
i kapitale chiskim zza oceanu, dwch imperialnych skupiskach kapitau,
chocia ten drugi jest rozproszony i terytorialnie nie przyporzdkowany.
Rozwj sytuacji jest cakiem jasny. Obcy kapita chce zamieni Australi w
swoje Karaiby. Jego beneficjanci bd wic posiada tam plae i pikne
hotele, a Australijczycy bd im serwowa posiki i generalnie podlega
eksploatacji. Australia wci jest bogatym krajem. Faktycznie, w czasie
I wojny wiatowej bya najbogatszym krajem na wiecie, posiada wic wiele
atutw. Nie bdzie wic szybko wygldaa jak Jamajka, ale poda w tym
kierunku.
Kiedy tylko Australia obniya ca w ramach neoliberalnego fanatyzmu,
deficyt produkcji, a wic stosunek pomidzy importem a eksportem
produkcji, uleg nagemu zwikszeniu, co jest tosame z importem dbr
przetworzonych i eksportem surowcw i usug, gwnie turystycznych.
Wszystko poda w tym kierunku. Jest precyzyjnie projektowane przy
penym samozadowoleniu, poniewa ekonomici, ktrzy studiowali na
Uniwersytecie Chicagowskim itp., prawdopodobnie uwierzyli w to, czego ich
tam uczono. Elity biznesu nigdy nie byy skonne tego tolerowa, nawet
przez sekund. Ale jest to element ideologicznego fanatyzmu. To samo stao
si w Nowej Zelandii.
Jak rol odegraa Australia w amerykaskim ataku na Indochiny?
Ujawniono australijskie dokumenty obejmujce okres od wczesnych lat 60. i
wiemy teraz, e rzd Menziego, sprawujcy tam wwczas wadz obawia
si bardzo Indonezji. Byo to jego najwiksze zmartwienie i takim pozostao.
Australia znajduje si na peryferiach Azji. Uwaa, e stanowi bia forpoczt
na obrzeach tego kontynentu. Cay czas mamy do czynienia z rasistowskim
lkiem przed tym zagroeniem. Obecnie jest on przezwyciany, ale
wwczas dominowa w wiadomoci rzdzcych. Wczeniej ochron przed
tym zagroeniem zapewniaa Australii flota brytyjska. Ale zudzenie to
pryso w trakcie II wojny wiatowej, kiedy Japoczycy bardzo szybko j
zatopili, w tej sytuacji jedynym oparciem pozostaway Stany Zjednoczone,
wic Australijczycy postanowili peni rol posusznego klienta USA. Dlatego
wwczas gdy Stany wkroczyy do Indochin, Australia uczynia to rwnie.
Pomoc australijska nie osigna wielkich rozmiarw -- to jest jednak sabo
zasiedlony kraj -- ale wysani zostali onierze, ktrzy przyczynili si do wielu
tortur i okruciestw.
Wojsko zostao wysane z dwch powodw. Czciowo z posuszestwa
wobec potgi nowego protektora, a czciowo ze wzgldu na to, e
podzielali amerykask analiz geopolityczn, goszc wprost, e
uzyskanie niepodlegoci przez Indochiny bdzie stanowio przykad dla
innych. Obawiano si wwczas podobnego kroku ze strony Chin i tego, e
moe si to rozprzestrzeni. Mogoby to jak lubiano to okrela
zainfekowa cay region. Sposobem na pozbycie si infekcji jest zabicie
9
wirusa i zaszczepienie tych, do ktrych wirus moe dotrze. To te si stao.
Australia pomoga USA w zniszczeniu tego wirusa.
USA, oglnie rzecz biorc, wygray wojn w Wietnamie we wczesnych latach
70., co byo jasne dla biznesu. Nikt poza nim nie by jednak w stanie tego
zrozumie. Tymczasem zwycistwem byo po prostu zainstalowanie w
regionie niezwykle brutalnych, morderczych reimw.
Najwaniejsza bya Indonezja, gdzie doszo do istotnych wydarze w roku
1965. CIA podkrelia w swym raporcie, ktry si od tego czasu ukazywa
publicznie, e zabjstwa, ktre miay wwczas miejsce s porwnywalne do
tych, jakich dokonali nazici i Stalin. Byli oczywicie bardzo z tego dumni i
mwili, e byo to jedno z najwaniejszych wydarze tego wieku. I
rzeczywicie, Indonezja bya bogatym krajem, potencjalnie zagroonym
infekcj rozprzestrzeniajcego si niezalenego nacjonalizmu. Po przejciu
wadzy przez generaw w poowie lat 60., gen. Suharto, za porednictwem
tego co Times nazwa z podziwem, zdumiewajc masow rzezi,
zniszczy jedyn parti polityczn w kraju, PKI, parti biednych. Wszyscy si
z tym zgadzaj. Zostay rwnie ujawnione archiwa USA, chocia przy jak
najmniejszym rozgosie, obejmujce lata 50. Doszo do ostrej selekcji przed
opublikowaniem tych materiaw. To troch nietypowe. Zauwaono to w
rodowisku akademickim. Ale i tak wystarczy to co jest, eby zorientowa
si, e USA obawiay si zwycistwa PKI w wyborach, gdyby w ogle doszo
do jakichkolwiek wyborw. Dlatego te demokracja musiaa by zniszczona.
W pnych latach 50. USA przeprowadziy due tajne operacje, ktrych
celem byo przechwycenie otaczajcych Indonezj wysp, bogatych w zasoby
naturalne na drodze wojskowego powstania. Prba ta jednak si nie
powioda. Jedyn alternatyw pozostaa krwawa ania, jak nazwaa to
prasa, ktra spodobaa si bardzo USA. Mielimy do czynienia z kompletn
eufori na pokadzie. Do tego samego doszo m.in. w Tajlandii i na
Filipinach. Tak wic region zosta zaszczepiony. Wirusa zniszczono.
Australia odegraa w tym swoj rol. Od tego momentu zostaa wczona do
tego, co w USA nazywane jest systemem obrony, systemem wojskowym.
Takie s jej relacje z USA. Australia ma jednak odrbne stosunki z Azj. Jest
cakiem widoczne, e polegaj one na narastajcym podporzdkowaniu
Japonii i chiskiemu kapitaowi zza oceanu. Na przykad, z trzech
najwikszych eksporterw australijskich, dwch to japoskie korporacje
ponadnarodowe, co jest zgodne ze standardowym wzorcem rozwoju krajw
Trzeciego wiata.
Darwin w ksice Voyage of the Beagle z 1889 roku napisa, e
gdziekolwiek wkroczy Europejczyk, mier zaczyna przeladowa
tubylcw. Jak si maj Aborygeni, ludno tubylcza Australii? Czy
miae z nimi jakiekolwiek kontakty podczas pobytu w Australii?
10
Niewielkie. Na Tasmanii zostali po prostu wybici do nogi, w Australii zostali
zepchnici w gb ldu, tzn. na pustyni, w USA zajo to kilkaset lat, w
Australii zaledwie 200 lat. Australia jest modym krajem w porwnaniu z
USA, dopiero zaczyna si tam szanowa prawa Aborygenw, poruszana jest
kwestia prawa do ziemi, itd. Istnieje niezaleny ruch Aborygenw. Do tej
pory mielimy do czynienia z ekstremalnym rasizmem, gorszym moe nawet
od tego znanego z historii USA. Ale to si zmienia. Obecnie istniej grupy
walczce o prawa Aborygenw. Miaem okazj spotka si z niektrymi.
Zostaem zaproszony przez Timorczykw, a oni pozostaj w kontakcie z tymi
grupami. Doszo wic do uznania praw Aborygenw do ziemi i
ograniczonego prawa do zasobw naturalnych, ale wszystko zaley jak
zwykle, od nacisku opinii publicznej.
W ostatniej dekadzie mamy od czynienia z zauwaalnym przesuniciem
akcentu twoich wystpie i pisarstwa. Jeste bardziej skupiony na
handlu i kwestiach ekonomicznych. Kiedy pojawia si ta zmiana? Jak
do tego doszo?
Zmiana ta pojawia si ju w latach 70. XX wieku, kiedy doszo do
przesunicia akcentw. We wczesnych latach 70. zaszy bardzo powane
zmiany. Jedn z nich byo zaamanie si systemu z Bretton Woods. To by
jeden czynnik, ktry zainicjowa fundamentalne zmiany, nadajce
olbrzymiego przyspieszenia rozwojowi korporacji ponadnarodowych.
Odgrywaj one obecnie ogromn rol w wiecie gospodarki. S
niesamowitymi prywatnymi tyraniami. Totalitarne pastwa s przy nich jak
agodne baranki. Inn olbrzymi zmian by niezwyky przyrost kapitau
finansowego. Doszo do eksplozji w skali tego kapitau. Na poziomie
absolutnie astronomicznym. Codziennie dochodzi do obrotw o wartoci
blisko 3 bilionw dolarw w samym handlu. Doszo rwnie do radykalnej
zmiany w skadzie kapitau w obrocie midzynarodowym, w roku 1970, przed
zniszczeniem systemu Bretton Woods, ktry oznacza regulowan wymian,
okoo 90% kapitau w obrocie midzynarodowym zwizane byo z realn
ekonomi, odnosio si do inwestycji i handlu, 10% stanowi kapita
spekulacyjny. Do roku 1990 liczby te zamieniy si miejscami, w 1994 roku,
w ostatnim raporcie, z ktrym si zapoznaem, 95% stanowi kapita
spekulacyjny. Do dzi jego udzia wzrs prawdopodobnie jeszcze bardziej.
Wywoao to bardzo powane skutki, ktre zauway m.in. James Tobin,
amerykaski noblista w dziedzinie ekonomii, w inauguracyjnym
przemwieniu do Amerykaskiego Towarzystwa Ekonomicznego (AEA), w
momencie obejmowania funkcji jego przewodniczcego, w 1978 roku, a wic
jeszcze w pocztkowym okresie tych zmian, dostrzeg on, e wzrost
finansowego kapitau spekulujcego na kursach walut pogry wiat w
sytuacji bardzo niskiego wzrostu i niskiej pacy, a take, chocia tego nie
doda, wysokich zyskw w gospodarce. Kapita finansowy chce stabilnego
pienidza. Nie chce wzrostu. To dlatego widzimy w gazetach nagwki takie
jak np. Bank Rezerwy Federalnej obawia si wzrostu, obawia si wzrostu
11
zatrudnienia, musimy obniy stop wzrostu i stop zatrudnienia itp. Musi
by pewne, e Goldman i Sachs uzyskaj wystarczajce pienidze ze
swoich pakietw obligacji. Tobin zaproponowa wwczas podatek od kapitau
spekulacyjnego, ktry miaby spowolni tempo wymiany kapitaowej.
Oczywicie do niczego takiego nie doszo. Pomys ten pojawia si na forum
ONZ. Bdzie odrzucony, ale jest wci dyskutowany, po prostu po to, eby
przechyli szal ze spekulacyjnej i destrukcyjnej wymiany na rzecz
produktywnych inwestycji.
Nawiasem mwic, wywaro to olbrzymi wpyw na przemys prasowy.
Wielkie serwisy biznesowe, takie jak Reuters i AP, poczono z Dow
Jonesem i Knight-Ridderem dla przekazywania wiadomoci, ale to funkcja
drugorzdna. Podstawowa ich funkcja to interakcja z rynkami finansowymi.
Jeli wic Clinton wygasza przemwienie, reporterzy AP, Reutersa i Knight-
-Riddera s na miejscu. Jeli Clinton powie co, co mogoby wskazywa na
to, e rzd zamierza stymulowa gospodark, reporterzy wybiegaj ze
swoimi telefonami komrkowymi w rku, dzwoni do centralnego komputera
i przekazuj wiadomo, e Clinton powiedzia to a to. Wwczas operator
obsugujcy komputer 24 godziny na dob, wpisuje do tysicy terminali na
caym wiecie, co Clinton powiedzia i w rezultacie 700 mln dolarw
przemieszcza si na rynkach finansowych. Trzy serwisy telegraficzne
konkuruj ze sob o to, ktry przekae informacj wczeniej. Reporter
pracujcy dla Reutersa powiedzia mi, e codziennie sprawdzana jest ich
pozycja w porwnaniu z AP i Knight-Ridderem, i e rnica podawana jest w
mikrosekundach. Musisz by o p sekundy lepszy, poniewa w gr
wchodz olbrzymie pienidze. Wszystko to wywiera destrukcyjny wpyw na
ekonomi. Prowadzi do niskiego wzrostu, niskich pac i wysokich zyskw.
Taka jest obecnie podstawowa funkcja serwisw telegraficznych. Oczywicie
poza tym s take wiadomoci, s jednak dla nas zbyt powolne.
Rewolucja telekomunikacyjna, ktra umoliwia to wszystko, jest, nawiasem
mwic, kolejnym pastwowym skadnikiem midzynarodowej gospodarki,
ktry nie rozwin si w oparciu o kapita prywatny, ale dziki publicznym
pienidzom, ktre same si zniszczyy. Tym wanie jest. Mamy z tym do
czynienia od wczesnych lat 70., ale kulminacja nastpia w latach 80.,
gwnie w spoeczestwach anglo-amerykaskich, a wic za wadzy
Reaganitw i Thatcher, rozprzestrzeniajc si na Australi, Now Zelandi i
Kanad (to wszystko jeden i ten sam obszar kulturowy).
Gdzie wedug ciebie sytuuj si przyczyny zaamania meksykaskiej
gospodarki?
Par dni temu zadzwoni do mnie dziennikarz z Meksyku, mwic mi, e
staem si tam synny, poniewa w wywiadzie, ktrego udzieliem par
miesicy temu jednej z meksykaskich gazet (La Journala, 7.11.1994),
powiedziaem, e gospodarka meksykaska jest zbudowana na piasku i
12
wkrtce si zawali. Byo to cakiem oczywiste. To tzw. schemat Ponziego.
Poyczasz pienidze, wykorzystujesz to, co poyczye, do poyczenia
jeszcze wikszych pienidzy, a w kocu wszystko upada, poniewa nie ma
niczego poza dugiem. Ekonomici, ktrzy wiedzieli cokolwiek o Meksyku,
nie przeoczyli tego. Tylko ideologiczni fanatycy tego nie spostrzegli, lub
twierdz, e tego nie widzieli.
Wolnorynkowe reformy, tzw. prywatyzacja, ktr wszyscy uwaaj za
cudowny pomys, oznacza oddawanie publicznych aktyww za uamek ich
wartoci bogatym zausznikom prezydenta. Kady prezydent, wczajc w to
Salinasa, ktrego mamy kocha, staje si z jakiego powodu miliarderem,
podobnie jak wszyscy jego przyjaciele i wsppracownicy. Liczba miliarderw
meksykaskich na licie Forbesa wzrosa od jednego do 24 w latach od
1989 do 1993, w okresie oszaamiajcego cudu gospodarczego.
Tymczasem liczba ludzi yjcych poniej poziomu ndzy wzrosa w mniej
wicej tym samym tempie. Pace spady o ok. 50%. Jednym z zamierze
organizacji NAFTA byo podwaenie meksykaskiej gospodarki przez
otwarcie jej na tasze artykuy importowane z USA. Gospodarka USA jest
zaawansowan gospodark dotowan przez pastwo, dlatego produkcja
moe by taka tania. Pomys polega na usuniciu meksykaskiego biznesu
klasy redniej i zachowaniu korporacji midzynarodowych. Mamy do
czynienia z meksykaskimi korporacjami midzynarodowymi. Zachowaj
monopole. Zachowaj miliarderw. Obni pace. Oto co jest dobre dla
korporacji amerykaskich. Mog wej i zatrudni pracownikw za uamek
pacy. To bardzo represyjne pastwo. Nie ma obawy przed zwizkami
zawodowymi i regulacjami prawnymi. Do Meksyku napyny due kapitay,
ale wiadomo dobrze, e s to gwnie kapitay pochodzenia spekulacyjnego.
Meksykascy bogacze natychmiast eksportuj swj kapita. Nie zamierzaj
trzyma go w kraju. Bogaci Meksykanie prawdopodobnie niewiele stracili na
dewaluacji, z pewnoci wiedzieli, e co takiego si zblia, ze wzgldu na
wszechogarniajc korupcj, dziki ktrej wszystko byo wiadomo
zawczasu. Wystarczy jedno spojrzenie, eby zauway, e kapita
meksykaski odpyn za granic na chwil przed dewaluacj.
To amerykascy inwestorzy, wielkie firmy z Wall Street znalazy si w
kopotach. Jeden ze znawcw Meksyku, Christopher Walen, doradca
biznesowy o bardzo konserwatywnym nastawieniu, nazwa obecny plan
Clintona sposobem na zwolnienie z wizienia sekretarza stanu Rubina i jego
przyjaci za porczeniem. Europejczycy to wiedz. Tego samego poranka
gwne pastwa europejskie ogosiy, e bd si trzymay z daleka od caej
sprawy. Nie dostrzegay jakiegokolwiek uzasadnienia dla porczenia za
bogate firmy z Wall Street. To kolejna z technik, za pomoc ktrej
amerykascy podatnicy spacaj dugi bogatych Amerykanw.
13
To wanie miao miejsce w czasie kryzysu zaduenia we wczesnych latach
80. Meksyk posiada powane zaduenie wobec amerykaskich bankw,
ktre nie chciay jednak ponie jego kosztw. Koszty te zostay wic
gwnie uspoecznione. Kiedy dug przekazywany jest do midzynarodowych
instytucji finansowych, jak to miao wwczas miejsce, oznacza to, e jest
przekazywany podatnikom. Instytucje te nie bior pienidzy znikd.
Otrzymuj je z podatkw. Dokadnie tak funkcjonuje kapitalizm. Zyski s
prywatyzowane, a koszty uspoeczniane. Jeli Meksyk chce si rozwija,
musi to zrobi w taki sposb, w jaki zrobi to kady inny kraj, nie zamykajc
si przed rynkami midzynarodowymi, ale skupiajc si na lokalnym
rozwoju, tj. na budowie wasnych zasobw, ich ochranianiu i utrzymywaniu,
a ma ich wiele. Nie rozdajc ich na zewntrz. Meksyk poda jednak w
cakowicie odwrotnym kierunku.
Cz z tego porczenia polega na oddawaniu przez Meksyk w zastaw
swojego gwnego zasobu naturalnego ropy naftowej. USA prbowao
zapanowa nad tymi zasobami przez 40 lat, a teraz im si udao.
Meksykaska spka naftowa PEMEX staa si prawdopodobnie cakowitym
bankrutem. Wyglda moe dobrze w statystykach, ale jakikolwiek rewident
ksigowy stwierdziby po spojrzeniu na ni, e nie posiada ona
jakiegokolwiek kapitau. Poniewa, w porwnaniu z innymi duymi spkami
naftowymi, dokonywaa bardzo niewielkich inwestycji kapitaowych.
Konsekwencja jest prosta: nie da si uruchomi produkcji w przyszoci. Ale
posiada jednak rop naftow i amerykaskie przedsibiorstwa energetyczne
byyby zachwycone mogc j przej. Meksyk wypywa rurami. Nazywa si
to cudem ekonomicznym i nie jest to jedyny cud. Dotyczy to caej pkuli.
Bardzo interesujce jest spojrzenie, jak kwestia to zostaa rozegrana w
prasie establishmentu. Mwie czsto o odczuwanych przez inne kraje
potrzebach zaspokojenia inwestorw na Wall Street. Rzadko kiedy byo
to rwnie oczywiste jak w tym przypadku. Minister Finansw Meksyku
udaje si do Nowego Jorku, a Times pisze Inwestorzy nowojorscy
nie s z niego zadowoleni. Wraca do Meksyku i jest dymisjowany.
Jego nastpca jedzie do Nowego Jorku, jak w przypadku ministrw z
Argentyny lub skdkolwiek indziej, a nagwki mwi, e spodoba si
nowojorskim inwestorom.
Tym razem odbyo si to cakiem jawnie. Byo na wszystkich pierwszych
stronach, w cakiem interesujcy sposb znalazo swoje miejsce w
Kongresie. Obecny Kongres nie stanowi bezporednio instytucji wielkiego
biznesu, w taki sposb w jaki zwyka ni bywa Partia Demokratyczna.
Zawiera domieszk niezwykle reakcyjnego narodowego fanatyzmu. Dua
jego cz oparta jest na niepowanym biznesie, w rodzaju tego
prowadzonego przez yuppich, a cz, na biznesie redniej wielkoci, o
bardziej narodowym charakterze i oni tego nie lubi. Nie podoba si im
14
ubezpieczanie wielkich firm z Wall Street. Mamy wic opr ze strony
Kongresu i ludzi takich jak Pat Buchanan.
To co si tutaj wydarzyo byoby bardzo interesujce, gdyby ludzie nie
cierpieli, gdybymy spogldali na to z Marsa. Wielki biznes od lat prbowa
podway i zerwa cay kontrakt spoeczny, system opieki spoecznej, itp.
Ale s te wybory. Nie mona zwraca si do spoeczestwa w ten sposb:
Gosujcie na mnie, chc was zabi. To si nie uda. Trzeba wic
zorganizowa ludzi, podobnie jak robi to inni demagodzy, wok kwestii
pobocznych, ktre zwyko si nazywa kwestiami kulturowymi.
Zorganizowano wic chrzecijaskich fanatykw, szowinistw i cae
spektrum ekstremistw oraz mnstwo ludzi, ktrzy yj z pienidzy
pastwowych, a prbuj udawa przedsibiorcw, jak np. kultura wysokiego
poziomu technologii, w caoci dotowana ze rodkw publicznych, ale
aspirujca do caego szeregu wartoci przedsibiorczoci. Pozostaj oni
zwolennikami wolnoci, tak dugo jak dugo rzd im za to paci. Doskonaym
przykadem jest Gingrich. Oto kolekcja ludzi, ktrych trzeba zebra. Nie jest
o ni trudno w USA. USA to spoeczestwo zdepolityzowane.
Spoeczestwo obywatelskie nie istnieje. Zostao zniszczone. Mamy do
czynienia z bardzo gbokim fundamentalistycznym fanatyzmem, szeroko
rozprzestrzenionym lkiem, bardzo przestraszonym spoeczestwem, ludmi
kryjcymi si ze strachu. Szowinizm osiga tu niezwyk skal. Nie ma
innego kraju, ktry znam, poza Rosj, w ktrym mgby spotka pojcie
takie jak antyamerykanizm. Niemale kady kraj uznaby to za art. Ale w
Rosji i USA jest to uwaane za cakiem normaln spraw. To rezultat
zmasowanej propagandy korporacyjnej i innych tego rodzaju rzeczy.
Rezultat jest taki, e schwytalimy tygrysa za ogon, w pewnym sensie, tak
si czuli zwolennicy Hitlera w wiecie przemysowo-finansowym w pnych
latach 30. Byli w stanie zorganizowa ludzi poprzez lk, nienawi,
szowinizm i podporzdkowanie wadzy. Wkrtce dysponowali tymi
wszystkimi maniakami, wszdzie wokoo przejmujcymi polityczn kontrol
nad pastwem, z czym podobnym mamy do czynienia w USA. Wrd si
zmobilizowanych przez wielki biznes istniej nastroje skierowane przeciwko
wielkiemu biznesowi. Powd jest taki, e nie dao by si zmobilizowa ich
wok czegokolwiek innego. Mamy wic co takiego nie chc cign tej
analogii zbyt daleko poniewa warunki s odmienne jak w przypadku
hitlerowskich Niemiec i Iranu Chomeiniego, gdzie dziay si podobne rzeczy.
Sektor biznesowy w Iranie, handlarze i bazaaris, ludzie ktrzy chcieli pozby
si szacha, zorganizowali islamski fundamentalizm i nie byli zachwyceni
kocowym efektem. Co podobnego dzieje si tutaj.
Czy jest to najwikszy problem krucjaty wycofania, ktry dostrzegasz?
Nie wiem jak skal ma ten problem. Faktem jest, e koncentracja
prywatnego kapitau osigna obecnie niezwyke rozmiary i tak
15
ponadnarodow skal, e systemy polityczne nie mog mu wiele zrobi.
Londyski Financial Times doskonale to przedstawi. Opisywane byy
wybory w Polsce, w ktrych Polacy, nie rozumiejc jak wspaniaa jest ich
gospodarka, zagosowali na rzecz powrotu dawnych komunistw do wadzy.
Okoo poowa ludnoci Polski stwierdzia, e miaa si lepiej za czasw
rzdw komunistycznych. My wiemy, e to ekonomiczny cud. Oni tego nie
rozumiej. Economist zapewni swoich czytelnikw, e to nie ma na
prawd znaczenia, poniewa, jak to sformuowa: polityka gospodarcza jest
niezalena od polityki. Innymi sowy, ci gocie mog gra swoj gr, ale
prywatna tyrania jest na tyle potna, e zapewni technokratyczne
oddzielenie, jak nazwa to Bank wiatowy.
Tak prawdopodobnie jest. Jeeli spojrzymy na programy, ktre s
przepychane obecnie w USA, zauwamy, e s precyzyjnie konstruowane w
celu ochrony bogatych. Budet Nowego Jorku, ktry zosta wczoraj
ogoszony jest bardzo dobrym tego przykadem. Warto przyjrze mu si
bliej. Mwi, e obniaj podatki, ale to wierutne kamstwo. Jeeli obniane
s na przykad dotacje do transportu publicznego, niesie to za sob
natychmiastowe konsekwencje, a mianowicie koszty korzystania z
transportu publicznego rosn i to jest podatek, bardzo precyzyjnie
skonstruowany podatek, nakadany nie na tych, ktrzy przemieszczaj si w
limuzynach, ale na masy pracujce, w rzeczywistoci obetn rwnie
podatek dochodowy. System podatkowy jednoczenie zmniejsza
progresywno stopy podatkowej. Pozornie zmniejsza wic podatki.
Tymczasem jednak podnosi podatki nakadane na biednych, ktrzy
przemieszczaj si metrem. Starym ludziom, ktrzy pozostaj w domu i nie
mog z niego wyj, ktrym potrzeba dostarcza zakupy do domu, usugi te
zostan obcite. Co oznacza, e koszty s przenoszone na biednych.
Wadze nie zajmuj si jeszcze Medicare (opiek medyczn), poniewa
Medicare jest dla bogatych. Ale zajy si Medicaid (pomoc medyczn)
przeznaczon dla biednych. Obcinaj usugi medyczne dla chorb
umysowych. Bogaci i tak je dostan. Jeli przyjrzymy si uwanie temu
budetowi, zauwaymy, e jest to bardzo precyzyjnie przygotowana bro
walki klasowej przeznaczona do jeszcze wikszego pognbienia biednych.
Nie mam tu tylko na myli matek korzystajcych z opieki spoecznej. Mam
na myli wszystkich pracujcych. Mwi o ok. 80% ludnoci. Pognbi
biednych jeszcze bardziej. Wzbogaci bogatych. Nierwno na poziomie
Gwatemali nie jest wystarczajca. Chc j uczyni jeszcze bardziej
ekstremaln. Oto tzw. populizm, walka w obronie klasy redniej. To polityka,
ktra jest wbijana ludziom do gw.
Decatur w stanie Illinnois jest scen, na ktrej rozgrywaj si trzy
powane akcje pracownicze. Zaangaowane korporacje to Staley,
spka brytyjska, Bridgestone, najwikszy na wiecie producent k i
opon, bdcy wasnoci japosk i Caterpillar, najwikszy na wiecie
producent sprztu do robt ziemnych. W Staley mamy do czynienia ze
16
zbiorowymi zwolnieniami. W Bridgestone i Caterpillar trwaj strajki.
New York Times nazywa to polem testowym stosunkw pracy i
pisze, e W Decatur bardziej ni w jakimkolwiek innym miejscu sia
robocza prbuje powstrzyma cakowit utrat swojego znaczenia.
Przyczyny tej sytuacji tkwi gboko w historii. USA maj niezwykle pen
przemocy histori robotnicz, niespotykan w uprzemysowionym wiecie.
Do poowy lat 30. robotnicy w USA nie uzyskali praw jakimi od p wieku
dysponowali w Europie, nawet w krajach o charakterze reakcyjnym.
Faktycznie, prawicowa prasa brytyjska, powiedzmy londyski Times, nie
moga uwierzy, w jaki sposb traktowani s amerykascy proletariusze.
Robotnicy w USA uzyskali w kocu jakie prawa. Wywoao to kompletn
histeri w krgach biznesu. Okazao si, e cay kraj nie ley u stp
kapitalistw.
Natychmiast rozpoczli oni kontratak. Wstrzymano go na czas wojny
wiatowej, ale wznowiono zaraz po jej zakoczeniu olbrzymimi kampaniami.
Jeden z przywdcw korporacyjnych uy dobrego okrelenia. Powiedzia,
e trwa niekoczca si walka o umysy ludzi i musimy j wygra. Wydano
na to miliardy dolarw. Na pocztku lat 50., kiedy to wszystko si
rozpoczo, filmy wyprodukowane przez biznes miay widowni dochodzc
do 20 mln tygodniowo. Bya to olbrzymia kampania. Prowadzono tzw.
programy edukacji ekonomicznej, ktre miay nauczy ludzi, jak maj
myle. Zmuszono ludzi do chodzenia na te programy. Byo to nazywane
czasem wolnym. Rozdystrybuowano miliony pamfletw. Okoo 1/3
materiau w szkoach produkowane byo przez krgi biznesu. Kocioy i
uniwersytety rwnie stay si celami tej kampanii. Nawet ligi sportowe
zostay zaangaowane, w imi sprawy zwerbowano olbrzymi przemys
rozrywkowy. Dla biznesu bya to sprawa ycia lub mierci. Wszystkiemu
temu towarzyszya kampania antykomunistyczna. Oto jej prawdziwe
znaczenie. By to sposb na wykorzystanie lku i szowinistycznych
sentymentw do prby podwaenia praw robotniczych i funkcjonujcej
demokracji.
Biurokraci robotniczy odegrali w tym swoj rol. Biznes by wwczas peen
lku. Do koca II wojny wiatowej USA doczyy do powszechnych,
spoecznych, demokratycznych nurtw przetaczajcych si po wiecie.
Prawie poowa siy roboczej uwaaa, e byoby lepiej dla niej gdyby fabryki
byy wasnoci pastwa, a nie znajdoway si w rkach prywatnych. Zwizki
zawodowe w latach 40. domagay si dla robotnikw prawa do kontroli
ksigowoci i wpywu na decyzje zarzdu i kontroli zakadw; innymi sowy,
prboway zdemokratyzowa system, co jest straszliw ide dla
zwolennikw czystego totalitaryzmu, takich jak przywdcy biznesu. Trwaa
wic prawdziwa wojna. Przez lata 50. jej gwnym motorem by
antykomunizm, w latach 80. zwizki zawodowe zostay cakowicie
zdawione.
17
W zakadach Caterpillar doszo do serii strajkw. Pierwszy z nich mia
decydujce znaczenie, poniewa wwczas, rzd, po raz pierwszy,
zaakceptowa zatrudnianie w przemyle wytwrczym tzw. staych
robotnikw zastpczych, innymi sowy, amistrajkw. USA zostay z tego
powody potpione przez Midzynarodow Organizacj Pracy (ILO), co byo
czym niespotykanym. ILO jest bardzo konserwatywn organizacj. Stara
si nie urazi swoich bogatych fundatorw. Wezwaa jednak USA do
podporzdkowania si midzynarodowym standardom pracy.
Teraz, kiedy w wyniku rozwoju midzynarodowej gospodarki biznes
posmakowa krwi, uzna, e moe odwoa cay kontrakt spoeczny,
uksztatowany w cigu caego minionego wieku, w wyniku powszechnej
walki, opierajcy si na prawach pracowniczych, prawach czowieka,
prawach dzieci do jedzenia, do czegokolwiek innego ni uzyskiwania zyskw
w przyszoci. Trzeba pamita, e nie mamy do czynienia z gospodark
kapitalistyczn, taki twr nie mgby przetrwa. Mamy do czynienia z quasi
kapitalizmem, a wic z siami rynkowymi i konkurencj. Taki system
nakierowany jest na cele krtkoterminowe. Konsekwencj jego istnienia jest
to, e nie da si patrze zbyt daleko w przyszo. Trzeba osign zyski
jutro. Jeeli nie pokaesz dobrych wynikw jutro, jest po tobie i kto inny
zajmuje twoje miejsce, w rezultacie uczestnicy systemu sami si niszcz. To
jeden z powodw, dla ktrych krgi biznesu domagay si w zeszym wieku
regulacji ze strony rzdu. Szybko dostrzeono, e leseferyzm prowadzi do
totalnej destrukcji. Dlatego wic uruchomiono aparat regulacyjny, w duym
stopniu pod kontrol biznesu.
Ale dzisiaj kapitalici s bardziej fanatyczni i chc zniszczy ten aparat
regulacyjny. Konsekwencje s oczywiste. Okazja bya niemal doskonaa.
Ostatniego grudnia, kiedy Republikanie ogosili denie do usunicia i
zniszczenia aparatu regulacyjnego za pomoc rnorodnych rodkw, co
pozostaje do dzisiaj w krgu ich planw. Opublikowano szereg raportw o
wynikach tego rodzaju krokw w latach 80. Jeden z najbardziej dobitnych
pochodzi z Nowej Anglii i dotyczy Georges Bank, najbogatszej strefy
poowu ryb na wiecie. Doszo tam do likwidacji wielu przedsibiorstw.
Obecnie Nowa Anglia importuje dorsza z Norwegii, co brzmi tak jakby
Australia importowaa kangury z Turcji. Wynika to std, e Norwegia chronia
swoje strefy poowowe. Miaa inn filozofi, jak to si mwi w USA. Ich
filozofia bierze pod uwag obecne i przysze potrzeby ludnoci. Nasza
filozofia polegaa natomiast na moliwie jak najwikszym rabunku, bez
ogldania si na to, co bdzie jutro. Doszo wic do tego, e rzd poczy
dotacje do przemysu rybnego z deregulacj. Wiemy jak co takiego si
koczy. Pacono ludziom, eby wyczerpali zasoby ryb i nie regulowano tego
co robi, a oni rzeczywicie wyczerpali te zasoby. Nikt naprawd nie wie,
czy zasoby te si odnowi, czy nie. By moe na zawsze zniszczona zostaa
najbogatsza strefa poowu ryb na wiecie.
18
Wyszo to na jaw w tym samym momencie, w ktrym ogoszono dalsze
cicia w regulacjach. Wwczas pojawi si jednoczenie kryzys gospodarczy
w Meksyku. To kolejny przykad. Usu wszelkie regulacje, wzboga
bogatych, czym wanie jest prywatyzacja, i zobacz co si stanie, a jeli
cokolwiek pjdzie nie tak, zwr si do rodkw publicznych o
zabezpieczenie, poniewa kapitalizm wymaga prywatyzacji zysku ale i
uspoecznienia kosztw i ryzyka. Przypadkowo, w tych samych tygodniach,
NASA opublikowaa nowe dane uzyskane z satelitw, stanowice najlepsze,
jak do tej pory, wiadectwo podniesienia si poziomu oceanw w efekcie
globalnego ocieplenia klimatu, w tym samym raporcie ogoszono wykrycie
efektu wyczerpywania si strefy ozonowej w wyniku dziaania
przemysowych substancji chemicznych. Pojawia si to w tym samym
momencie, w ktrym proponowano usunicie ostatnich resztki aparatu
regulacyjnego. Ale to ma sens, jeeli na ca ludzk warto skada si
bogactwo, ktre moemy osign jutro. Nie obchodzi ci, co stanie si
pniej i co moe czeka innych. Znajduje doskonae uzasadnienie. Jeeli to
zniszczy wiat, no c, to ju nie mj problem.
Czy twoje biuro znajduje si nad torami kolejowymi? Wci dociera do
nas z zewntrz haas i odgosy wydawane przez pocigi.
Obecnie wyglda to inaczej ni kiedy. Kiedy zamieszkaem tutaj w latach
50., by to rejon przemysowy, w midzyczasie zakady przemysowe zostay
usunite. Dzielnice mieszkaniowe klasy robotniczej zostay zrwnane z
ziemi. Ale wwczas znajdowalimy si pomidzy zakadem garbarskim,
wulkanizacyjnym, fabryk czekolady i fabryk myda, w zalenoci od tego, z
ktrej strony wia wiatr, tworzyy si mie mieszkanki zapachw. Obecnie
mamy tutaj gwnie wspierane przez rzd mae zakady przemysu wysokiej
technologii, w okolicach jest niewiele pocigw. Powodem tego jest
przedsiwzicie przez USA w latach 50. prawdopodobnie najwikszego
projektu z zakresu inynierii spoecznej, polegajcego na zastosowaniu
ogromnych funduszy do zniszczenia systemu transportu publicznego na
korzy samochodw prywatnych i samolotw, bo to przynosio korzyci
wielkiemu biznesowi. Rozpoczo si to od korporacyjnego spisku na rzecz
wykupienia i wyeliminowania tramwajw, itd. Cay ten projekt doprowadzi do
zdezurbanizowania regionw wiejskich i zmieni je niepomiernie. To dlatego
mamy supermarkety na przedmieciach i ruiny wewntrz miast. Byo to
ogromne pastwowe przedsiwzicie inynierii spoecznej, ktrego
realizacja wci trwa. Na przykad, par lat temu Kongres przyj ustaw o
dotacjach do transportu (Transportation Subsidy Act), w celu wyposaenia
poszczeglnych stanw w rodki na wsparcie transportu. Ustawa ta miaa
suy do utrzymania transportu publicznego i naprawy dziur w drogach.
Liczby, ktre opublikowano, pokazay jednak, e ok. 96% pienidzy trafio do
transportu prywatnego, a dosownie nic do transportu publicznego. Oto
dlaczego lepiej oddawa sprawy w rce administracji stanowej. Wielkie
korporacje mog wykorzystywa rzdy, ale rzdy stanowe nadaj si do
19
tego duo lepiej. Korporacje mog rozgrywa jeden stan przeciwko innemu
znacznie atwiej ni jedno pastwo przeciwko innemu. Oto przyczyna tego,
co nazywaj decentralizacj, pozwlmy decydowa ludziom i stanom.
Koroporacje mog ich kopa w twarz i nikt nie ma adnej szansy. Idea
polega wic na tym, e dotacje trafiaj do stanw i nie podlegaj federalnej
kontroli, a wic kontroli demokratycznej. Bd wic wydatkowane zgodnie z
interesami posiadajcych najwiksze wpywy. Znamy ich: to biznes
budowlany, korporacje samochodowe, itd. Co oznacza, e to co pozostao z
transportu publicznego zostanie jeszcze bardziej ograniczone.
Ogoszony wczoraj budet Nowego Jorku jest tego dobitnym przykadem.
Nie mwi tego, ale zakada podniesienie opat w transporcie publicznym i
ograniczenie usug, zapewniajc jednoczenie, e przemieszczajcy si
limuzynami nie zaznaj adnego uszczerbku.
Syszae wic kilka pocigw towarowych w tle, ale jeeli nie bd suyy
prywatnej wadzy, to nie zabawi tu dugo. Przypadkowo, jedna z moich
ulubionych uwag w dyplomatycznej historii znajduje si we wspaniaej
ksice o Brazylii, napisanej przez czoowego historyka dyplomacji,
jednoczenie historyka CIA, ktry opisuje z niezwyk dum jak przejlimy
Brazyli w 1945 roku (Gerald Haines, Amerykanizacja Brazylii). Mielimy
zamiar uczyni z niej obszar testowy dla naukowych metod rozwoju
zgodnie z kapitalizmem. Udzielilimy wszystkich rad. Haines jest bardzo
dumny z tej totalnej ruiny, ale kogo to obchodzi? Brazylia bya europejsk
koloni, a wic jej system kolejowy oparty by na europejskim modelu kolei,
ktry spenia swoje zadanie. Jedna z rad polegaa na przejciu na
amerykaski model kolei. Jeeli ktokolwiek mia okazj korzysta z pocigu
w przedteatcherowskiej Anglii lub Francji, a potem w USA, wie co mam na
myli. Amerykaski historyk pisa o tym jednak bez jakiegokolwiek
zakopotania. Inn rad byo zniszczenie Amazonii.
W padzierniku na wykadzie, ktry prowadzie na Uniwersytecie
Mellon w Chicago, skoncentrowae si gwnie na ideach Johna
Deweya i Bertranda Russella. Rnio si to cakowicie od twoich
wykadw politycznych. Nie chciabym powiedzie, e nie jeste
zaangaowany w analiz polityczn, ale w trakcie tego wykadu ton i
brzmienie twojego gosu byy na prawd inne. Sycha byo swego
rodzaju intelektualne podniecenie, gdy mwie o ideach, ktre maj
dla ciebie znaczenie i, z tego co mwie, wywary na ciebie wielki
wpyw.
Rzeczywicie wywary na mnie wielki wpyw. Nie tyle poprzez czytanie o
nich, ale w realnym yciu. Od osignicia przeze mnie wieku 18 miesicy
oboje moi rodzice pracowali, a ja znalazem si w tzw. szkole, ktra okazaa
si by szko eksperymentaln, prowadzon przez Uniwersytet Temple,
zgodnie z zasadami opracowanymi przez Deweya. Do wieku ok. 12 lat
20
dowiadczaem idei Deweya, przypadkowo cakiem niele wcielanych w
ycie. Postpowe nauczanie nie jest zazwyczaj tym, czym bywa nazywane,
ale tym razem byo inaczej. By to ekscytujcy okres. Pniej poznaem
teori, ktra si za tym wszystkim krya. Nie czytaem o tym kiedy miaem 8
lat. Po prostu to przeywaem. Byy to wysoce wolnociowe idee. Dewey
wywodzi si w prostej linii z amerykaskiego gwnego nurtu. Czytajc go
teraz ludzie uznaliby go za antyamerykaskiego radykalnego pomyleca.
Dewey wyraa myli gwnego nurtu, zanim jeszcze system ideologiczny
tak groteskowo znieksztaci tradycj. Obecnie jest ju ona nie do poznania.
Zgadza si, na przykad, nie tylko z ca tradycj owieceniow,
stwierdzajc, e celem produkcji jest wytworzenie wolnych ludzi. Oto cel
produkcji, a nie produkowanie towarw. By jednoczenie gwnym
teoretykiem demokracji. Istniao wiele rnych, sprzecznych form teorii
demokratycznej, ale ta o ktrej mwi, utrzymywaa, e demokracja wymaga
zniesienia wadzy prywatnej. Twierdzi, e jak dugo mamy do czynienia z
prywatn kontrol nad systemem ekonomicznym, mwienie o demokracji
sprowadza si do absurdu. Powtarzajc za Adamam Smithem, Dewey
stwierdza, e polityka jest cieniem, jaki wielki biznes rzuca na
spoeczestwo. Osabianie tego cienia na niewiele si zda. Reformy nie
narusz tej tyranii. To klasyczny pogld liberalny. Jego podstawowym
stwierdzeniem byo, e nie ma co mwi o demokracji, dopki nie istnieje
demokratyczna kontrola nad przemysem, handlem, bankowoci,
wszystkim. Co oznacza kontrol prowadzon przez ludzi, ktrzy pracuj w
instytucjach i przez spoecznoci. S to standardowe wolnociowo-
-socjalistyczne i anarchistyczne pogldy, ktrych korzenie tkwi w
Owieceniu, pogldy stanowice odrost klasycznego liberalizmu, o ktrym
rozmawialimy wczeniej. Dewey reprezentowa te pogldy wspczenie,
podobnie jak Bertrand Russell, z innej tradycji, ale znowu zakorzeniony w
Owieceniu. S to dwaj spord najwaniejszych, jeeli nie dwaj
najwaniejsi myliciele XX wieku, ktrych idee s znane rwnie dobrze jak
prawdziwe idee Adama Smitha. Co stanowi wiadectwo tego, jak efektywny
by nasz system edukacji i propagandy, w zniszczeniu wiedzy o naszych
bezporednich intelektualnych fundamentach.
W trakcie tego samego wykadu na Uniwersytecie Mellon,
sparafrazowae myl Russella na temat edukacji. Powiedziae, e
popiera pogld, i edukacja nie powinna by postrzegana jako
wypenianie pojemnika wod, ale raczej jak pomaganie we wzrocie
kwiatu, wzrocie na jego wasny sposb. Brzmi to poetycko.
To jest osiemnastowieczna idea. Nie wiem, czy Russell wiedzia o tym czy
te odkry to na nowo, ale jest to standardowy element
wczesnoowieceniowej literatury. Takie porwnania byy wwczas uywane,
o tym w istocie mwi rwnie Weisskopf. Humboltd, zaoyciel klasycznego
liberalizmu, przedstawia swoj wizj edukacji jako ukadanie linii, wzdu
ktrej dziecko bdzie si rozwijao, ale na swj wasny sposb. Moesz
21
poda par wskazwek. Tak wygldaaby powana edukacja, od
przedszkolaka do absolwenta, z tym samym mam do czynienia w pracy
naukowej, poniewa nie ma innego sposobu.
Ale wikszo systemu szkolnego wyglda cakiem inaczej. Masowe
szkolnictwo zostao zaprojektowane w celu obrcenia niezalenych
farmerw w posuszne, bierne narzdzia produkcji. Taki by jego gwny cel i
nie sdz, e ludzie tego nie wiedzieli. Wiedzieli i walczyli z tym. Mielimy do
czynienia z wielkimi oporami przed masowym szkolnictwem z tego wanie
powodu. Rozumiay to rwnie elity. Emerson powiedzia kiedy, e jak
ksztacimy ludzi, aby utrzyma ich z dala od naszych garde. Jeeli ich nie
wyksztacisz, nie dasz im tego, co nazywamy edukacj, przejm kontrol.
Ci oni, czyli ludzie, bd nazywani przez Aleksandra Hamiltona wielk
besti. Zalew antydemokratycznych opinii w tzw. demokratycznych
spoeczestwach jest niesychany i nie bez powodu. Im bardziej wolne staje
si spoeczestwo, tym bardziej niebezpieczna staje si wielka bestia, i tym
wicej trzeba ostronoci, by zatrzyma j jako w klatce.
Z drugiej strony, mamy do czynienia z wyjtkami takimi jak Dewey i Russell,
S oni jednak spychani na margines i nieznani, chocia wszyscy wygaszaj
pochway na ich cze, jak ma to miejsce w przypadku Adama Smitha. To co
mwili, byoby nie do przyjcia w autokratycznym klimacie jaki dzi
dominuje. Element totalitarny jest tutaj uderzajcy. Sam fakt istnienia pojcia
antyamerykanizmu pomijajc sposb, w jaki jest uywane ujawnia
totalitarne brzemi. Jedynym jego odpowiednikiem we wspczesnym
wiecie jest antyradziecko. Istnienie pojcia antyamerykanizmu i
antyradzieckoci to pitno totalitaryzmu, w USA jest ono na porzdku
dziennym. Ksiki o antyamerykanizmie, napisane przez autorw bdcych
stalinowskimi klonami, spotykaj si z powszechnym szacunkiem. Oto
prawda o anglo-amerykaskich spoeczestwach, ktre s spoeczestwami
zdecydowanie bardziej demokratycznymi od ZSRR. Uwaam, e mamy tu
do czynienia z korelacj. To pogld wywodzcy si od Alexa Careya, w
miar jak ronie wolno, ronie rwnie potrzeba przymusu i kontrolowania
opinii, co ma zapobiec wykorzystaniu wolnoci przez wielk besti.
Interesujce uwagi na ten temat napisali par lat temu ekonomici Sam
Bowles i Herb Gintis w swej pracy na temat amerykaskiego szkolnictwa.
Zwrcili uwag na to, e system edukacji jest podzielony. Jego cz
skierowana na pracujc i przewaajc wikszo ludnoci jest
rzeczywicie przystosowana do narzucania posuszestwa. Ale edukacja dla
elit nie moe tego robi. Musi zezwala na kreatywno i niezaleno. W
przeciwnym przypadku elita nie byaby w stanie spenia swej roli,
polegajcej na robieniu pienidzy. Te same rzeczy odnale mona w
prasie. Dlatego wanie czytam Wall Street Journal, Financial Times i
Business Week. Gazety te musz mwi prawd. To sprzeczno, ktra
pojawia si rwnie w prasie gwnego nurtu. Wemy powiedzmy New York
22
Times lub Washington Post. Speniaj podwjn funkcj, i s wewntrznie
sprzeczne. Jedna funkcja polega na trzymaniu w ryzach wielkiej bestii. Ale
druga funkcja polega na udostpnieniu ich odbiorcom, a s to odbiorcy
elitarni, moliwego do przyjcia realistycznego obrazu tego, co dzieje si w
wiecie, w innym przypadku nie byliby oni w stanie zaspokoi swoich
wasnych potrzeb. To sprzeczno, ktra przewija si rwnie przez system
szkolnictwa. Jest to cakowicie niezalene od innego czynnika, a mianowicie
profesjonalnej uczciwoci, przejawianej przez wiele osb: uczciwoci bez
wzgldu na zewntrzne ograniczenia. Prowadzi to do skomplikowanych
problemw. Jeeli przyjrze si dokadnie temu jak funkcjonuj gazety,
odnajdziemy te sprzecznoci i problemy rozgrywajce si w skomplikowany
sposb.
Obecnie wiele mwi si o wartociach rodzinnych i dzieciach.
Cytowae badanie przeprowadzone w ramach UNICEF przez
ekonomistk Sylvi Ann Hewlett zatytuowane Zaniedbanie dzieci w
bogatych spoeczestwach. Czy mgby o tym opowiedzie?
To najlepsze z wielu podobnych bada. Pojawio si w 1993 roku. Nie byo
jednak jeszcze nigdzie wspominane. UNICEF zazwyczaj zajmuje si
badaniami biednych krajw, ale tym razem badanie dotyczy krajw bogatych
i tego jak one zajmuj si dziemi. Sylvia Ann Hewlett jest dobr, dobrze
znan ekonomistk. Stwierdzia istnienie na przestrzeni ostatnich 15 lat
dwch rnych modeli. Modelu anglo-amerykaskiego i europejsko-
-japoskiego. Modele te s cakowicie rne. Model anglo-amerykaski jest
gwnie wojn prowadzon przeciwko dzieciom i rodzinom. Model
europejsko-japoski wspiera rodzin i dzieci. Statystyka i dowiadczenie
pokazuj to bardzo dobrze, w Europie i Japonii wartoci rodzinne s
utrzymywane. Rodziny byy wspierane. Dzieci nie chodz godne. Rodzice
przebywaj z nimi. We wczesnym dziecistwie rodz si wizi poniewa
mowie i ony dysponuj czasem specjalnie przeznaczonym do
przebywania z dziemi. Istniej centra dziennej opieki. Istnieje cay system
wsparcia, z drugiej strony, USA i Anglia znajduj si w stanie wojny z
dziemi i rodzinami, i celowo je zniszczyy. Celowa, wiadoma polityka
spoeczna polegaa na ataku skoncentrowanym na zniszczeniu wartoci
rodzinnych i dzieci. W systemach anglo-amerykaskich mamy wic do
czynienia z niezwykle wysokimi stopami ndzy i niedoywienia wrd dzieci,
ich seksualnego wykorzystywania, z bardzo ograniczonym kontaktem
pomidzy rodzicami i dziemi. Czas kontaktu spad o ok. 40% w cigu
ostatniego pokolenia, gwnie dlatego, e oboje rodzice musz pracowa 50-
-60 godzin tygodniowo, eby przetrwa, eby utrzyma dzieci przy yciu.
Mamy wic dzieci z kluczami na sznurku, nadzr telewizyjny,
wykorzystywanie seksualne dzieci przez dzieci, przemoc wobec dzieci, itd.
Zdumiewajce w przypadku USA, co samo w sobie stanowi intrygujcy
element naszej kultury intelektualnej, jest to, e ci, ktrzy prowadz t wojn
potrafi mwi, e broni wartoci rodzinnych i nikt nie wybucha na to
23
szyderczym miechem. Mamy naprawd zdyscyplinowany klimat
intelektualny. Fakt, e nikt nie rozwaa tego publicznie mam na myli
powane badania a nie te mieci, ktre nazywa si badaniami mwi sam
za siebie.
Administrator twojego biura daje mi zna, e powinnimy ju koczy.
Cytowae niektre kartki produkowane przez Hallmark, ktre
odzwierciedlaj trendy, przez ciebie opisane. Skd je dostae?
Nie dostaem ich. Jest o nich mowa w tych samych badaniach, w ramach
rozwaa nad zniszczeniem wizi rodzinnych w imi wiadomej polityki
spoecznej systemu anglo-amerykaskiego, w pracy dla UNICEF, Sylvia Ann
Hewlett wspomina o jednej z oznak tych procesw, ktr jest linia kart
Hallmark. Przeznaczeniem jednej z tych kartek jest wkadanie jej dziecku
pod talerz z zup mleczn na niadanie. Kartka ta mwi, Miego dnia,
poniewa rodzice s gdzie indziej. Inna przeznaczona jest do wkadania za
poduszk na dobranoc. Ta z kolei mwi, Chciabym by z Tob. Podaje te
przykady dla ilustracji, tego co jest potwierdzane skrupulatn statystyk. Nie
jest to jedyne takie badanie, w Kanadzie bestsellerem jest ksika napisana
przez moj przyjacik, Lind McQuaig. Kiedy bya dziennikark, teraz jest
niezalen pisark. Jest bardzo dobrym krytykiem spoecznym. Napisaa
ksik Bogata ona bankiera, w ktrej opisuje model kanadyjski. Jest wic
skoncentrowana na tym kraju. Ale jak susznie zauwaya, Kanada znajduje
si gdzie pomidzy modelem anglo-amerykaskim a modelem
europejskim, przemieszczajc si w kierunku tego pierwszego. Opisuje w
szczegach, jakie konsekwencje dla rodzin i dzieci niesie to ze sob w
kraju, ktry dysponowa pewnego rodzaju cywilizowanym kontraktem
spoecznym. Ulega on dzisiaj erozji pod presj systemu anglo-
-amerykaskiego. Ksika bya bestsellerem w Kanadzie, nie znajdziemy jej
jednak w USA. Moja ksika, Niezbdne iluzje, bya rwnie bestsellerem w
Kanadzie, w USA nie zostaa nawet zrecenzowana. Istniej rwnie inne
badania, a fakty maj dramatyczn wymow. Widz, e masz artyku z
gazety.
To wczorajszy Denver Post. Oczywicie, rozgrywki ligowe dominuj
na pierwszej stronie. Jest tam jednak rwnie informacja o nowych
badaniach, ktre stwierdzaj, e 6 milionw dzieci w USA yje w
biedzie i ta liczba wzrasta.
Skala ndzy, w ktrej yj dzieci w USA jest ogromna. Ten kraj
charakteryzuje si najbardziej nieproporcjonaln dystrybucj bogactwa
spord wszystkich pastw uprzemysowionych i mamy do czynienia z
radykalnym nasileniem tego trendu w przecigu ostatnich lat. Skala ndzy
wrd dzieci jest po prostu zdumiewajca, w Nowym Jorku 40% dzieci yje
poniej poziomu ndzy. Nowy Jork ma rwnie wysoki poziom nierwnoci
jak Gwatemala, ktra zajmuje ostatnie miejsce wrd wszystkich krajw,
24
ktrych dane s dostpne. Ludzie wiedz co to znaczy. Ndza wrd dzieci
jest ogromna. Niedoywienie jest niewiarygodnie wysokie i stale ronie. To
samo mona powiedzie o miertelnoci niemowlt. Ma to charakter
unikalny w wiecie uprzemysowionym i jest to polityka spoeczna.
Wemy, powiedzmy, pod uwag urlop macierzyski, w wikszoci
cywilizowanych krajw spotyka si on ze wsparciem. Dziki temu rodzice
przebywaj z dziemi, kiedy s one bardzo mae. Wwczas tworz si wizi
i nastpuje rozwj dziecka, w pocztkowych miesicach, cznie z rozwojem
neuronw. Jest to dobrze znane. Cywilizowane kraje temu sprzyjaj. USA
nie osiga w tej kwestii nawet poziomu robotnikw rolnych z Ugandy. To
cz wojny przeciwko dzieciom i rodzinom, i oglnie, przeciwko biednym,
ktra prowadzona jest pod przykrywk wartoci rodzinnych. Chodzi o to, e
tylko bogaci powinni mie opiek pastwa. Musz by dotowani olbrzymimi
transferami pieninymi, w rodzaju programu Newta Gingricha, a biedni
musz by pognbieni. Biedni tworz wikszo spoeczestwa. Nie tylko
dzieci yj w ndzy, ale, co zaskakujce, rwnie ludzie starsi. Wall Street
Journal opublikowa ostatnio artyku o tym jak fala godu zabiera ze sob
starsze osoby, osigajc poziom 15-16% populacji w wieku powyej 60 lat.
To take zjawisko nieznane w spoeczestwach uprzemysowionych i
faktycznie nieznane w biednych spoeczestwach, ktre posiadaj system
opieki, rodziny wielopokoleniowe lub cokolwiek innego. Ale Stany
Zjednoczone s pod tym wzgldem osamotnione. Spoeczestwo
obywatelskie zostao tu kompletnie zniszczone. Struktura rodzinna zostaa
zburzona. Istnieje potne pastwo opiekucze, ale jest to pastwo
dobrobytu dla bogatych. To niezwyky system i bierze si z faktu istnienia
wysoko uwiadomionej klasowo klasy biznesu przy jednoczenie
zdezorganizowanej opozycji.
________________________________


Niniejszy tekst jest fragmentem ksiki Class Warfare (Pluto Press 1996), ktra jest
wywiadem rzek. Wywiad z Noamem Chomskym przeprowadzi dziennikarz David
Barsamian. Tekst pochodzi z 12 numeru Lew Nog s. 26-53.



RED RAT
http://red-rat.w.interia.pl
http://www.red-rat.republika.pl