You are on page 1of 17

Diametros nr 23 (marzec 2010): 145-161

145


BIOLOGICZNE ASPEKTY
TEORII ZDOLNOCI JZYKOWEJ CHOMSKY'EGO
- Piotr Wokowski -
WSTP
Moim gwnym celem bdzie przedstawienie biologicznych aspektw teo-
rii jzyka, zaproponowanej przez Noama Chomsky'ego. Omwienie tych kwestii
wymaga wczeniejszego zarysowania jego koncepcji lingwistycznych i filozoficz-
nych. W pocztkowym okresie swych docieka Chomsky skupia si na konkret-
nych problemach lingwistycznych. Ujcie lingwistyki z punktu widzenia psycho-
logii i biologii pojawio si pniej.
Chomsky szczeglnie podkreli rol wasnoci jzyka: niecigoci (dys-
kretnoci), nieskoczonoci i aspektu twrczego. Wyjanienie jzyka, tak na po-
ziomie lingwistycznym, jak i biologicznym, powinno uwzgldni te wasnoci.
Narzucaj one ograniczenia na spektrum moliwych koncepcji jzyka.
W swej refleksji lingwistycznej Chomsky wydoby na wiato dzienne kon-
cepcj gramatyk generatywnych zaproponowan przez tradycj klasyczn jzyko-
znawstwa. Stopniowo rodek cikoci jego bada przesun si z zainteresowa-
nia struktur konkretnych jzykw i ich gramatyk na badania gramatyki uniwer-
salnej, rozumianej jako wrodzone, biologiczne wyposaenie czowieka. Koncepcj
gramatyki uniwersalnej mona uzna za pomost czcy aspekt lingwistyczny teo-
rii Chomsky'ego z aspektem biologicznym. Z jednej strony odnosi si ona do gra-
matycznych struktur jzyka, z drugiej opisywa ma wrodzone wyposaenie jzy-
kowe czowieka.
Badania nad tak rozumian gramatyk przesuny si z obszaru lingwistyki
w dziedziny z pogranicza psychologii i biologii. Tym samym hipotezy generowa-
ne na gruncie lingwistyki mog zosta empirycznie zweryfikowane przez psycho-
logi, neurologi lub biologi ewolucyjn.
W pierwszej kolejnoci omwi podstawowe wasnoci jzyka, ktre
Chomsky uzna za punkt wyjcia bada jzyka. Nastpnie omwi koncepcj
gramatyki uniwersalnej, w ktrej aspekt biologiczny jzyka zostaje ju wyranie
zarysowany. Osobno ujm zagadnienie organu jzykowego i oglnie modularne-
go charakteru umysu oraz teori zdolnoci jzykowej w wskim i w szerokim
Piotr Wokowski Biologiczne aspekty teorii zdolnoci jzykowej Chomskyego
146
sensie. Omwi wreszcie ramy, jakie Chomsky narzuci lingwistyce, by skierowa
j na tory nauk przyrodniczych. W podsumowaniu powyszego omwienia po-
staram si nakreli obraz relacji midzy organem jzykowym, zdolnoci jzy-
kow, gramatyk uniwersaln a jzykami naturalnymi. Da to, mam nadziej, pe-
ny i jasny obraz biologiczno-lingwistycznej koncepcji Chomsky'ego.
1. WASNOCI JZYKA: DYSKRETNO, NIESKOCZONO, TWRCZO
Wasnoci jzyka nakadaj ograniczenia na ksztat teorii jzyka niezalenie
od tego, czy jzyk jest rozumiany jako system obliczeniowy, ktry wytwarza od-
powiedni skadni, czy jako system komunikacji, czy wreszcie jako wrodzone
wyposaenie biologiczne.
Zdaniem Chomsky'ego jzyk jest generowany przez mechanizmy zdolnoci
jzykowej, ktrym przypisuje nastpujce wasnoci:
[W]ydaje si, e organizacja ludzkiej zdolnoci jzykowej przypomina kod gene-
tyczny jest ona hierarchiczna, twrcza, rekursywna i w zasadzie, wziwszy pod
uwag zakres wyrae, nieograniczona
1
.
Sam jzyk przejawia aspekt twrczy, jest niecigy (dyskretny) i nieograni-
czony. Wasnoci te przynale wszystkim jzykom
2
.
Jzyk ma charakter niecigy w tym sensie, e zdania zbudowane s z dys-
kretnych jednostek sw i morfemw ktre w trakcie operacji syntaktycznych
zachowuj sw tosamo. S one najmniejszym nonikiem znaczenia zdanie nie
moe zawiera poowy sowa. Byoby wtedy niezrozumiae, a co najmniej niegra-
matyczne
3
.
Wyraenia w jzyku maj charakter nieskoczony. Potencjalnie moliwe
jest tworzenie zda nieokrelenie dugich (np. Jan myli, e Piotr myli, e ...).
Nie istnieje adne ograniczenie strukturalne
4
.
Powysze wasnoci przejawiaj si w twrczym aspekcie jzyka. Uyt-
kownik jzyka potrafi czy jednostki niosce znaczenie w nieograniczenie wiele
wyrae o rnym znaczeniu. Jest to punkt wyjcia dla rozwaa lingwistycz-
nych
5
. Charakter twrczy ujawnia si we wszystkich jzykach naturalnych.

1
Hauser, Chomsky, Fitch [2002] s. 1569.
2
Rozwaajc konkretny jzyk naturalny, naleaoby omwi rwnie jego trzy inne elementy:
fonologi, skadni i semantyk. S one specyficzne dla kadego jzyka.
3
Por. tame, s. 1571.
4
Por. tame, s. 1571.
5
Por. Fitch, Hauser, Chomsky [2005] s. 182.
Piotr Wokowski Biologiczne aspekty teorii zdolnoci jzykowej Chomskyego
147
Ze skoczonego zbioru elementw czowiek potrafi wytworzy nieokrelenie wie-
le gramatycznie poprawnych wypowiedzi. Ponadto kompetentny uytkownik
jzyka interpretuje zdania danego jzyka, rwnie jeli nie mia z nimi wczeniej
kontaktu, i reaguje odpowiednio w nowych sytuacjach jzykowych. Unikatowo
tych trzech aspektw jzyka ley te w tym, e wydaj si one wasnoci wycz-
nie ludzkiego systemu komunikacji
6
.
Jzyk nie moe by uznany za nawyk bd dyspozycj do reagowania, nie
jest te rezultatem nauki przez skojarzenie bd wiczenia
7
.
O twrczym aspekcie jzyka wspominali ju Galileusz i Kartezjusz. Kon-
cepcja rozwijaa si rwnie na gruncie klasycznego racjonalizmu lingwistyczne-
go, a najpeniejszy wyraz uzyskaa w filozofii jzyka von Humboldta
8
.
Na poziomie gramatycznym modelem wyjaniajcym bogactwo struktur
jzykowych byy gramatyki generatywne. Powierzchniowa struktura zdania miaa
wynika z zastosowania regu formalnych do struktury gbokiej zdania, na ktr
skadaa si mniejsza liczba zasad. Gramatyka bya rozumiana jako system regu
przypisywania sygnaom fonetycznym semantycznych interpretacji. Znajomo
jednostek podstawowych, z ktrych zbudowana jest wypowied, w poczeniu ze
zinternalizowan gramatyk (na polu tej teorii mechanizm nabywania wiedzy
gramatycznej nie zosta przez Chomsky'ego omwiony) dostarczay narzdzia,
ktre pozwalao uytkownikowi na wytwarzanie zda i na ich interpretowanie.
Chomsky poda przykad czterech zda:
i.) John was examined by the doctor.
ii.) Someone persuaded the doctor to examine John.
iii.) The doctor was persuaded to examine John.
iv.) John was persuaded to be examined by the doctor.
Pomimo rnic w strukturze powierzchniowej, gboka struktura grama-
tyczna wszystkich czterech zda jest taka sama
9
. Zjawisko odwrotne struktura

6
Por. Chomsky [1982] s. 19, 21.
7
Por. Chomsky [1977] s. 260.
8
Por. Chomsky [1982] s. 11, 21; Hauser, Chomsky, Fitch [2002] s. 1571; Schaff [1972] s. 13, 38;
Kowalska [2002] s. xxxviii. Sam Chomsky podkrela donioso filozofii i bada lingwistycznych
von Huboldta.
9
Zdaniem Searle'a, zdolno manipulowania struktur myli jest jedn z podstawowych zdolnoci,
jakie czowiek (jako gatunek) naby wraz z wytworzeniem mowy. Std nie bylibymy w stanie
odrni myli, wyraonych w zdaniach i)-iv), gdybymy nie posiadali jzyka (Searle [2006] s. 11).
Artyku jest rozszerzon wersj wykadu Searle'a, wygoszonego m.in. na konferencji filozofii nie-
mieckiej w Berlinie. rdo: strona internetowa Polskiego Towarzystwa Semiotycznego:
http://www.pts.edu.pl/31915/index.html)
Piotr Wokowski Biologiczne aspekty teorii zdolnoci jzykowej Chomskyego
148
powierzchniowa kamuflujca rnice struktury gbokiej obrazuj nastpujce
przykady:
v.) Someone expected the doctor to examine John.
vi.) Someone persuaded the doctor to examine John.
10

Midzy strukturami gbokimi rnych jzykw wystpuj due podobie-
stwa
11
. Struktury te wyrastaj ze wsplnego, wrodzonego wszystkim ludziom sys-
temu zasad, ktry Chomsky okreli mianem gramatyki uniwersalnej
12
. Teoria
oglnych regu, bdcych rezultatem wrodzonego charakteru gramatyki uniwer-
salnej, musi by z jednej strony na tyle cisa, by moliwe byo zbudowanie na jej
podstawie zda gramatycznych, nie za wszystkich zda, gramatycznych i nie-
gramatycznych, jakie moe pomyle uytkownik danego jzyka, i jednoczenie
na tyle otwarta, by nie wykluczaa adnego z istniejcych jzykw naturalnych
13
.
Obecnie kwestie struktury gramatycznej zdania nie s gwnym proble-
mem, na ktrym skupia si Chomsky. Podkreli on, e naley odrnia pojcie
jzyka jako systemu komunikacji od jzyka jako systemu obliczeniowego,
ktry ley u podstaw twrczego aspektu jzyka
14
. Poszczeglne jzyki naturalne
uzna on za pewien stan mechanizmw mzgu, odpowiedzialnych za funkcje j-
zykowe
15
. Na plan pierwszy wysuna si zdolno jzykowa, ktra odpowiada za
twrcze wykorzystanie i za nabywanie jzyka. Uwagi co do struktury jzyka
nadal jednak narzucaj ograniczenia teorii zdolnoci jzykowej na poziomie biolo-
gicznym teoria zdolnoci jzykowej nadal musi wyjania twrczy charakter j-
zyka. Z tym e obecnie pytanie dotyczy mechanizmu biologicznego, ktry za ten
aspekt jzyka odpowiada.
Teoria gramatyki uniwersalnej odnosi si z jednej strony do lingwistycznej
struktury jzyka, z drugiej przedstawia j jako wyposaenie wrodzone. Jest ona
swego rodzaju pomostem midzy lingwistycznymi a biologicznymi koncepcjami
jzyka.

10
Chomsky [1977] s. 262.
11
Por. tame, s. 263.
12
Por. Chomsky [1981] s. 224.
13
Por. Chomsky [1977] s. 258. Na temat mocy gramatyk generatywnych patrz te: Chomsky [1956].
14
Por. Hauser, Chomsky, Fitch [2002] s. 1569; Fitch, Hauser, Chomsky [2005] s. 180.
15
Por. Chomsky [2000a] s. 19.
Piotr Wokowski Biologiczne aspekty teorii zdolnoci jzykowej Chomskyego
149
2. GRAMATYKA UNIWERSALNA
2.1. Wrodzony charakter gramatyki uniwersalnej
Gramatyka uniwersalna determinuje struktur poszczeglnych jzykw na-
turalnych. Jest ona czci stanu pocztkowego zdolnoci jzykowej, ktry zosta
zdeterminowany genetycznie stanowi on cz wrodzonego wyposaenia biolo-
gicznego
16
. Mechanizmy zdolnoci jzykowej s jednym z organw umysu-
mzgu (mind-brain)
17
.
Zdolno jzykowa jest wrodzona wycznie czowiekowi. Zwierzta, na-
wet jeli rozwiny sposoby komunikacji bd ekspresji wewntrz gatunku, nie
posuguj si niczym, co przypominaoby swoj struktur jzyk czowieka. Zdol-
no jzykowa nie rni si te midzy poszczeglnymi osobami i nie jest zalena
od poziomu inteligencji uytkownika
18
. Jednym z wyjtkw s rnego rodzaju
afazje, ktre powanie uszkadzaj, a w skrajnych przypadkach eliminuj, zdol-
no posugiwania si jzykiem
19
. Innym sytuacje, w ktrych dziecko w kluczo-
wym dla nauki jzyka wieku nie przebywa w otoczeniu jzyka
20
.

16
Chomsky uzna, e nie tylko wiedza jzykowa jest wrodzona, ale wiedza w ogle. Gdyby wypo-
saenie biologiczne umysu-mzgu byo inne, zmieniyby si nasze sdy i przekonania. Fakt, e
postrzegamy w taki a nie inny sposb zachowanie cia w trjwymiarowej przestrzeni, take wyni-
ka z owych zasad. Kiedy obserwujemy kwadratow pytk, obracajc si wok wasnej osi, au-
tomatycznie przyjmujemy, e obserwujemy ciao stae pod rnym ktem widzenia, a nie, e raz
jest ono dwuwymiarowym kwadratem, a raz jednowymiarowym odcinkiem (Chomsky [1981] s. 232).
17
Por. tame, s. 224.
18
Por. Chomsky [1977] s. 259-260; Chomsky [2005] s. 11.
19
Afazja ruchowa: chory mwi wolno, jego wypowiedzi s skrtowe, pozbawione waciwej into-
nacji i pynnoci. Niepoprawnie uywa kocwek deklinacyjnych i koniugacyjnych, a w jzykach,
w ktrych wystpuj rodzajniki, chory czsto je pomija. Chory ma problem z interpretacj du-
szych zda i polece, kiedy konieczna jest analiza ich skadni. Zdaniem teoretykw gramatyki
generatywnej u chorego zaburzona jest zdolno rozumienia skadni zdania, co wyjaniaoby lapi-
darno jego wypowiedzi. Taki styl wypowiedzi charakteryzuje mow dziecka przed 4 rokiem
ycia. Sugerowaoby to, e w tym okresie rozwija si umiejtno posugiwania si odpowiedni
skadni.
Afazja suchowa: upoledza zdolno rozumienia mowy u chorego. Bdy, jakie wystpuj w jego
wypowiedziach, to zastpowanie gosek dwicznych bezdwicznymi lub odwrotnie, wprowa-
dzanie duej liczby neologizmw, uywanie sw w niewaciwym znaczeniu, nadmierne wyko-
rzystanie okrele wieloznacznych. Sama mowa chorego jest pynna.
Afazja amnestyczna: chory ma problemy z nazywaniem przedmiotw i uywa przede wszystkim
okrele opisowych. Kiedy jednak podpowie mu si nazw przedmiotu, potrafi on go nazwa.
Jedna z hipotez wyjaniajcych t przypado zakada, e chory ma upoledzon zdolno for-
mowania poj, a dwiki odbiera jako bodce akustyczne skojarzone z obiektami (Sadowski
[2001] s. 541-545).
20
Por. tame, s. 540. We wszystkich odnotowanych przypadkach deprywacji lingwistycznej dzieci
stwierdzono niedorozwj umysowy i brak zdolnoci posugiwania si jzykiem.
Piotr Wokowski Biologiczne aspekty teorii zdolnoci jzykowej Chomskyego
150
Gramatyka uniwersalna odzwierciedla rzeczywiste byty i mechanizmy, le-
ce u podstaw zdolnoci jzykowej tj. struktur umysu-mzgu
21
. Badania nad
gramatyk uniwersaln le w rwnej mierze na obszarze lingwistyki, co psycho-
logii i biologii. Do jej wyjanienia konieczne jest uwzgldnienie komponentu gene-
tycznego. Twierdzenia gramatyki uniwersalnej s abstrakcyjnymi twierdzeniami
o strukturach mzgu
22
.
2.2. Jzyk: Gramatyka rdzenna i peryferia gramatyki
Gramatyka uniwersalna skada si z wrodzonego systemu zasad, ktre mo-
g przyjmowa rne wartoci. Chomsky okrela je mianem parametrw. Okre-
lonej wiedzy gramatycznej odpowiada konkretny ukad parametrw
23
. Chomsky
porwna ten ukad do siatki pocze, ktra jest podczona do skrzynki z prze-
cznikami. Siatka zbudowana jest z regu jzykowych a przeczniki odpowiadaj
za konkretne wartoci parametrw
24
. Wartoci te reguluje dowiadczenie, tj. jzyk,
jaki otacza dziecko w okresie dojrzewania. Rezultatem procesu dostrajania para-
metrw jest gramatyka rdzenna (core grammar)
25
.
W swej idealnej formie powizane zasady gramatyki rdzennej spord wie-
lu moliwych ustawie parametrw powinny generowa mniejsz dopuszczaln
podklas: nie wszystkie wasnoci jzyka mog wystpowa wsplnie lub przy
braku pewnych z nich koniecznie musz wystpi inne. Jzyki rdzenne z tak
okrelonej podklasy charakteryzuje strukturalna konsekwentno i spjno. Za-
sady jzyka rdzennego stosuj si do wszystkich jego obszarw, a wszystkie
wspzalene zasady gramatyki uniwersalnej s wzajemnie zalene na poziomie
jzyka rdzennego
26
.
Gramatyki jzykw naturalnych zawieraj dodatkowo peryferia, w ktrych
wystpuj przypadkowe nieregularnoci. Rwnie peryferia ksztatuj si pod
wpywem dowiadczenia, ale w sposb nieprzewidywalny jednostkowo
27
. Kon-
strukcje peryferyjne ami zasady gramatyki uniwersalnej. Czstym rdem form
peryferyjnych s pozostaoci historyczne i naleciaoci z innych jzykw
28
.

21
Por. Rosner [1995b] s. xiii.
22
Por. Chomsky [1986] s. 22-23, za: Rosner [1995b] s. xxxiv.
23
Por. Chomsky [1981] s. 224.
24
Por. Chomsky [2000b] s. 8 za: Jablonka, Lamb [2005] s. 300.
25
Por. Chomsky [1981] s. 224.
26
Por. Lyons [1998] s. 186-187.
27
Por. tame, s. 187-188.
28
Por. Salkie [1996] s. 139.
Piotr Wokowski Biologiczne aspekty teorii zdolnoci jzykowej Chomskyego
151
Na swych peryferiach jzyk musi by w mniejszym lub wikszym stopniu
indywidualny. Midzy obszarami peryferyjnymi jzyka poszczeglnych osb mu-
sz wystpowa rnice. Dwch uytkownikw tego samego jzyka mwi dwo-
ma odmiennymi idiolektami, odrbnymi na tyle, na ile s one systematyczne i nie-
zalene od regu jzyka rdzennego. Niemniej jednak idiolekty poszczeglnych
osb maj wiele struktur peryferyjnych wsplnych
29
.
Dostrajanie regu gramatyki rdzennej nastpuje wraz z dorastaniem
czowieka, kiedy styka si on z danymi jzykowymi. Poszczeglnym zasadom
gramatyki uniwersalnej przyporzdkowane zostaj odpowiednie parametry
30
.
Stan ostateczny gramatyki rdzennej zostaje uksztatowany wraz z osigniciem
dojrzaoci pciowej przez uytkownika jzyka
31
. I tak w zalenoci od ukadu pa-
rametrw mwic w uproszczeniu zmienia si np. rola szyku zdania czy kolej-
no wystpowania podmiotu i orzeczenia w zdaniu oznajmujcym.
Wok gramatyki rdzennej skupiaj si te kwestie, ktre z racji regularnoci
wyznaczaj poznawalne wasnoci gramatyki uniwersalnej. Peryferia skupiaj
zagadnienia w swym charakterze indywidualne. Zdaniem Salkiego rozrnienie
to jest konieczne, jeli lingwistyka ma by uznana za nauk przyrodnicz
32
. Dopie-
ro bowiem, kiedy odkryta zostanie struktura, ktra wyznacza regularne wasnoci
zdolnoci jzykowej, bdzie moliwe wyprowadzanie sprawdzalnych przewidywa.
2.3. Przesanki za istnieniem gramatyki uniwersalnej
Za istnieniem gramatyki uniwersalnej przemawiaj przesanki empiryczne
i formalne. Jedn z nich jest podobiestwo midzy strukturami gbokimi rnych
jzykw naturalnych. Rwnie aktualne reguy formalne, przy pomocy ktrych na

29
Por. Lyons [1998] s. 188. T wasno jzyka rwnie mona odnale u Humboldta. Relacj mi-
dzy jzykiem grupy jzykowej a jzykiem pojedynczej osoby przedstawia on w nastpujcy spo-
sb: Cay nard ma oczywicie ten sam jzyk, ale ju nie wszyscy jego czonkowie maj zupenie
ten sam, a gdy wejrze w dalsze detale, kady czowiek posiada swj wasny jzyk. Nikt przy tym
samym sowie nie myli dokadnie tego, co kto inny, a owa tak jeszcze drobna rnica rozprze-
strzenia swe drgania aby przyrwna jzyk do najruchliwszego z ywiow na cay jzyk. ()
Wszelkie rozumienie jest wic zawsze nieporozumieniem prawda, ktr i w yciu praktycznym
daje si obserwowa a wszelka zgodno myli i uczu zarazem ich rozbienoci (Humboldt
[2002] s. 427-428).
30
Por. Chomsky [1981] s. 224.
31
Por. Chomsky [2005] s. 11. W wieku okoo 2 miesicy u dziecka pojawia si zdolno rozrnia-
nia fonemw. W tym okresie dziecko zauwaa rnice midzy jzykiem, ktrego uywa matka,
i innymi jzykami. Midzy 9 a 12 miesicem ycia dziecko zaczyna mwi. W wieku 2 lat jego za-
sb sownictwa to okoo 50 wyrazw. Midzy 2 a 6 rokiem ycia dziecko opanowuje okoo 7-9
wyrazw dziennie. Ptoraroczne dziecko zaczyna tworzy dwu-, trzywyrazowe wypowiedzi i z
czasem czy coraz wicej wyrazw. Do okoo 13 roku ycia czowiek najlepiej przyswaja umiejtnoci
jzykowe. W tym czasie ukad nerwowy jest najbardziej plastyczny (por. Sadowski [2001] s. 540-541).
32
Por. Salkie [1996] s. 140.
Piotr Wokowski Biologiczne aspekty teorii zdolnoci jzykowej Chomskyego
152
poziomie zda wyprowadza si struktur powierzchniow, tworz wsk klas
w porwnaniu z reguami potencjalnie moliwymi do skonstruowania. Takiej
uniwersalnoci nie wyjania ani kryterium prostoty, ani logicznoci
33
. Jzyk mg-
by peni swoje funkcje rwnie przy innej konstrukcji logicznej, a istniejce regu-
y gramatyczne daoby si zastpi prostszymi
34
.
Wrodzona struktura gramatyczna stan pocztkowy zdolnoci jzykowej
wyjaniaaby szybkie opanowanie jzyka przez dzieci. To zagadnienie Chomsky
okrela jako problem Platona. Na podstawie niewielkiego i niepenego zbioru
danych dziecko opanowuje zoon wiedz jzykow. Wiedza ta nie jest induk-
cyjna. Dzieci, uczc si jzyka, nie testuj alternatywnych gramatyk
35
.
Dodatkowo cz leksykalna jzyka ulega nieustannym zmianom i modyfi-
kacjom wraz z rozwojem czowieka (nie tylko do okoo 13 roku ycia), natomiast
kategoria funkcjonalna gramatyka po uksztatowaniu si w dziecistwie, po-
zostaje niezmieniona
36
.
Za istnieniem wrodzonych komponentw odpowiedzialnych za funkcje jzy-
kowe przemawiaaby rwnie zdolno dziecka do wyapywania rnic midzy da-
nymi jzykowymi a reszt haasu
37
. Ponadto dziecko bardzo szybko w wieku okoo
2 miesicy zaczyna dostrzega rnic midzy jzykiem matki, a innymi jzykami
38
.
Z powyszych wnioskw oraz z faktu, e z jednej strony dane wejciowe pod-
czas nauki jzyka s ograniczone i niepene, z drugiej, e struktura opanowanej zdol-
noci jest zoona, zostaje opanowana poprawnie, jest wreszcie zbliona do wszystkich
ludzi, Chomsky wnioskuje, i pozyskana wiedza musi by ograniczona wasnociami
biologicznymi organizmu. Te wstpne ograniczenia determinuj system poznawczy
umysu-mzgu i w konsekwencji zakres nabywanej wiedzy oraz zdolno jzykow
39
.

33
Por. Chomsky [1977] s. 263.
34
Por. Rosner [1995b] s. xiii.
35
Por. tame, s. xiv.
36
Por. Sadowski [2001] s. 539. Zdolno odrniania kategorii leksykalnych od funkcyjnych pod-
kreli rwnie Chomsky [2000a] s. 25. Dzieci uczce si angielskiego jako jzyka ojczystego szybko
zaczynaj odrnia wyrazy leksykalne od pomocniczych i posuguj si poprawnymi reguami,
ktre rzdz relacjami midzy tymi dwoma typami wyrazw (takimi jak poprawna kolejno
podmiotu, czasownika pomocniczego i leksykalnego w zdaniu oznajmujcym). Tworzc czas prze-
szy poprzez dodanie kocwki -ed do tematu, stosuj pocztkowo t regu nie tylko do czasow-
nikw regularnych, ale te do nieregularnych. Jednake w przypadku czasownikw pomocni-
czych, ktre zawsze s nieregularne, nie popeniaj tego bdu. Dziecko odrnia sownik od ele-
mentw funkcyjnych jzyka (por. Sadowski [2001] s. 539; o nadmiernym wprowadzaniu regular-
noci przez dzieci podczas nauki jzyka: por. Pinker [1991] s. 533).
37
Por. Chomsky [2000a] s. 19-20.
38
Por. Sadowski [2001] s. 540.
39
Por. Chomsky [1988] s. 47, za: Rosner [1995b] s. xiv; Chomsky [2000a] s. 24, [1982] s. 86.
Piotr Wokowski Biologiczne aspekty teorii zdolnoci jzykowej Chomskyego
153
3. O PRZYRODNICZYM CHARAKTERZE LINGWISTYKI CHOMSKY'EGO I ZAGADNIE
LINGWISTYCZNYCH
Chomsky explicite przyzna, e wyjanienia zdolnoci kognitywnych czo-
wieka, a take jzyka, naley poszukiwa w biologii:
Jzyk i inne wysze zdolnoci duchowe nale zasadniczo do biologii, a kade
konstruktywne podejcie do bada ludzkiej myli i jej wyrazu, czyli do ludzkich
dziaa i interakcji, opiera si na tym zaoeniu, przyjmowanym przynajmniej mil-
czco
40
.
3.1. Unifikacja biologii i lingwistyki
Unifikacja nauk badajcych ludzkie poznanie i nauk badajcych dziaanie
mzgu jest, jak na razie, nieosigalna. Ludzkie zdolnoci poznawcze i jzykowe
oraz struktura mzgu nie zostay jeszcze dostatecznie dobrze zbadane, by z wyni-
kw tych bada mg si wyoni choby zarys teorii unifikacji.
Chomsky zaproponowa trzy zaoenia, okrelajce ramy przyszych po-
szukiwa takiej unifikacji.
Podstawowym zaoeniem unifikacji jest idea redukowalnoci umysu do
niszych procesw fizjologicznych mzgu, o ktrych na razie niewiele wiemy.
Umys to tylko manifestacja wasnoci mzgu
41
. Po drugie w badaniach systemw
komunikacji z perspektywy biologicznej naley uwzgldni cztery aspekty tych
bada:
1. Aspekt mechanistyczny odnalezienie mechanizmw psychologicznych
i fizjologicznych, ktre urzeczywistniaj system komunikacji.
2. Aspekt ontogenetyczny rozpoznanie czynnikw genetycznych i rodowi-
skowych oddziaujcych na system komunikacji.
3. Aspekt funkcjonalny powizanie systemu komunikacji ze zwikszeniem
szans osobnika na przetrwanie i reprodukcj.
4. Aspekt filogenetyczny umieszczenie systemu komunikacji w historycznej
perspektywie ewolucji danego gatunku
42
.
Trzecie zaoenie to koncepcja modularnoci mzgu. To ujcie jest gw-
nym zaoeniem nauk badajcych ukad nerwowy. Poszczeglne moduy zostay
przystosowane do rozwizywania konkretnych problemw
43
. Umys nie jest na-

40
Chomsky [2005] s. 30-31.
41
Por. tame, s. 31.
42
Por. tame, s. 32.
43
Por. tame; Chomsky [1996] s. 95.
Piotr Wokowski Biologiczne aspekty teorii zdolnoci jzykowej Chomskyego
154
rzdziem uniwersalnym, gdyby by tego typu narzdziem we wszystkich oko-
licznociach suyby nam () rwnie kiepsko
44
. Powysze zaoenia spenia
koncepcja organu jzykowego oraz koncepcja zdolnoci jzykowej w wskim
i w szerokim sensie.
3.2. Organ jzykowy
Koncepcja organu jzykowego spenia zaoenie, e umys jest wasnoci
emergentn mzgu. Zakada rwnie modularno umysu-mzgu. Umys-mzg
jest podzielony na niezalene od siebie organy. Termin organ nie ma dla Cho-
msky'ego charakteru metaforycznego.
45

Chomsky przedstawi analogi midzy rozwojem organizmu a rozwojem
organw umysu-mzgu. Rozwj organizmu w czasie dorastania nie jest tylko
odzwierciedleniem wpyww rodowiska. Proces czciowo jest zdeterminowany
przez wyposaenie genetyczne czowieka, dlatego forma fizyczna wszystkich lu-
dzi jest taka sama. Proces rozwijania si organizmu odzwierciedla jego natur.
rodowisko zewntrzne nie jest bez znaczenia. W wielu wypadkach stanowi kata-
lizator, uruchamiajcy dany proces. Jednake to, na ile i w jaki sposb rodowisko
wpynie na rozwj organizmu, jest ju zdeterminowane przez dziedzictwo biolo-
giczne osobnika. Rozwj umysu-mzgu czowieka najprawdopodobniej odbywa
si tak samo
46
.
Organ jzykowy jest obecny ju u podu. By zacz si rozwija, organizm
musi otrzyma odpowiednie bodce bd wystpi musz okrelone warunki
rodowiska. W taki sam sposb rozwijaj si inne aspekty ludzkiej psychiki
47
.
Organ jzykowy jest niezalenym organem umysu-mzgu, jednake
w wytwarzaniu i odbiorze jzyka uczestnicz rwnie inne moduy
48
. Chomsky
zasugerowa, e by moe organ jzykowy jest swego rodzaju interfejsem na gra-
nicy rnych moduw
49
.
Na polu neurobiologi odkryto pewne obszary, ktre wydaj si odpowiada za
rozwj i pojmowanie jzyka. S to: orodek Brocka (pat czoowy lewej pkuli) i orodek
Wernickego (pat skroniowy lewej pkuli). U okoo 98 procent osb praworcznych i 70
procent leworcznych za zdolnoci jzykowe odpowiada lewa pkula mzgu
50
.

44
Tame, s. 86.
45
Por. Lyons [1998] s. 177-178.
46
Por. Chomsky [1996] s. 86.
47
Por. Chomsky [2005] s. 13, [1996] s. 74.
48
Por. Lyons [1998] s. 178.
49
Por. Chomsky [2005] s. 66.
50
Por. Sadowski [2001] s. 552.
Piotr Wokowski Biologiczne aspekty teorii zdolnoci jzykowej Chomskyego
155
3.3. Zdolno jzykowa perspektywa ewolucyjna
Teoria wica lingwistyk z biologi nie moe zostawi bez odpowiedzi
kwestii ewolucyjnych. Kluczowe s trzy zagadnienia.
Pierwsze to unikatowo zdolnoci jzykowej i pytanie, jak z systemu ko-
munikacji, pozbawionego aspektu twrczego, mg wyewoluowa system, ktry
wytwarza nieokrelenie wiele wypowiedzi. Systemy komunikacji zwierzt skada-
j si z ograniczonej liczby gestw lub okrzykw, ktre wykorzystywane s
w okrelonych sytuacjach. Natomiast jzyk czowieka jest twrczy. Istotne jest od-
nalezienie rda tej rnicy
51
.
Po drugie naley si zastanowi, czy ewolucja jzyka bya stopniowa czy
skokowa. Mimo e rnica midzy jzykiem czowieka a systemami komunikacji
innych zwierzt jest rnic jakociow, to cigle mona broni hipotezy, e jest to
efekt stopniowej ewolucji, ktra doprowadzia do tego, i oba systemy si rozdzie-
liy
52
.
Trzecia kwestia dotyczy rde jzyka ludzkiego. Mona tutaj optowa za
jednym z dwch rozwiza. Jzyk jest albo efektem stopniowej ewolucji syste-
mw komunikacji wystpujcych u zwierzt, albo istotne elementy zdolnoci j-
zykowej pierwotnie wyewoluoway w celach innych ni komunikacja (zdolno
orientowania si w przestrzeni, tworzenie narzdzi itp.)
53
.
Tak przedstawiony program badawczy ma pomc w zrozumieniu tego, co
jest wsplne zdolnoci jzykowej ludzi i zwierzt, co ulego niewielkim zmianom
od czasu, kiedy czowiek oddzieli si od naczelnych 6 milionw lat temu, a co jest
jakociowo nowym skadnikiem ludzkiej zdolnoci jzykowej
54
.
3.4. Teoria zdolnoci jzykowej w wskim i w szerokim sensie
Teoria jzyka, ktra uwzgldnia perspektyw ewolucyjn, zostaa niedaw-
no zaproponowana przez Chomskyego i jego wsppracownikw, Marca D. Hau-
sera i W. Tecumseha Fitcha. Opiera si ona na doprecyzowanej koncepcji zdolno-
ci jzykowej. Zdolno jzykowa w sensie wskim (FLN Faculty of Language
Narrow Sense) zostaa oddzielona od zdolnoci jzykowej w sensie szerokim
(FLB Faculty of Language Broad Sense)
55
.

51
Por. Hauser, Chomsky, Fitch [2002] s. 1570.
52
Por. tame, s. 1570.
53
Por. tame, s. 1570, 1573.
54
Por. tame, s. 1570.
55
Por. tame, s. 1569.
Piotr Wokowski Biologiczne aspekty teorii zdolnoci jzykowej Chomskyego
156
Na FLB skadaj si mechanizmy, ktre wspomagaj zachowania jzykowe:
zdolno wydawania dwikw, zdolno syszenia, pokazywania znakw, ale te
umiejtno kategoryzowania wiata, organizowania odbieranych danych itp.
Przy czym nieistotna jest tu kwestia, ani czy mechanizmy te s specyficznie jzy-
kowe, ani czy wystpuj wycznie u czowieka
56
.
U podoa takich zdolnoci, jak syszenie czy wydawanie dwikw, ley
system sensoryczno-motoryczny (SM). Natomiast za kategoryzacj danych i na-
kadanie na nie ram konceptualnych odpowiada system konceptualno-intencjonalny
(KI). Chomsky, Hauser i Fitch dopuszczaj jednak, jako cakiem prawdopodobn
hipotez, e (i) FLB moe zosta podzielona w inny sposb, i e (ii) posiada
znacznie wicej komponentw
57
. FLB obejmuje elementy konieczne i wystarczaj-
ce, ktre s bezporednimi mechanizmami zdolnoci jzykowej, nie obejmuje na-
tomiast tego, co jest konieczne porednio, wycznie z czysto fizjologicznej per-
spektywy, tj. np. ukadu oddechowego
58
.
FLB jest wsplne ludziom i zwierztom, jednake midzy jzykiem
a systemami komunikacji zwierzt wystpuj rnice jakociowe. Za wystpujce
rnice musi wic by odpowiedzialny komponent specyficzny dla czowieka.
Wycznie ludzkie wyposaenie jzykowe, dostosowane wycznie do celw jzy-
kowych, Chomsky, Fitch i Hauser okrelili jako FLN. Rdzeniem FLN ma by spe-
cyficznie lingwistyczny system obliczeniowy
59
.
Za tym, e u podstaw FLN ley co najmniej system obliczeniowy, umoli-
wiajcy wielokrotne, powtrne stosowanie podstawowych wrodzonych regu,
przemawiaj nastpujce przesanki:
1. Te same wasnoci, ktre posiada jzyk dyskretno i nieskoczono
przejawiaj rwnie liczby naturalne
60
.
2. Zdolno do wielokrotnego stosowania podstawowych zasad stanowi pod-
staw dla powstania skadni.
3. Systemy komunikacji zwierzt nie wykazuj tego typu rekursywnych wa-
snoci.
4. Dane dowiadczalne wskazuj, e mapy nie s w stanie wytworzy struk-
turalnie zoonej wypowiedzi.

56
Por. Fitch, Hauser, Chomsky [2005] s. 181.
57
Por. tame, s. 182.
58
Por. Hauser, Chomsky, Fitch [2002] s. 1571.
59
Por. tame.
60
Por. tame, s. 1571; Chomsky [2000a] s. 19.
Piotr Wokowski Biologiczne aspekty teorii zdolnoci jzykowej Chomskyego
157
5. Wasnoci rekursywnych nie przejawiaj inne kognitywne zdolnoci czo-
wieka
61
.
To, jak zdolno t czowiek naby, musi dopiero zosta wyjanione
62
.
Mechanizmy skadajce si na FLN musz, po pierwsze, konstruowa nie-
skoczenie wiele wewntrznych wyrae z ograniczonego materiau, ktry po-
chodzi z KI. Po drugie, musz stanowi rodek przekazu, dziki ktremu rezultat
dziaania KI i FLN moe zosta wyraony przez SM
63
. Zdaniem Jablonki i Lamb
FLN pokrywa si z gramatyk uniwersaln
64
. Jednake, by w procesie uczenia si
jzyka z uzyskanych danych zmysowych zostay wyabstrahowane zasady grama-
tyki, konieczny jest system, ktry umoliwi kategoryzacj odbieranych informacji.
Konieczne jest oddzielenie danych jzykowych od pozostaych danych. Same da-
ne jzykowe rwnie wymagaj dalszej segregacji. Gramatyka uniwersalna obej-
mowaaby wic nie tylko FLN, ale rwnie KI. Chomsky, Fitch i Hauser dopusz-
czaj moliwo, e KI moe by czci FLN, jednake rozstrzygnicie tej kwestii
uzaleniaj od wynikw bada empirycznych
65
.
FLN musiaa wyewoluowa po tym, jak czowiek oddzieli si od pozosta-
ych naczelnych okoo 6 milionw lat temu. Rnice w FLB ludzi i zwierzt s ra-
czej charakteru ilociowego ni jakociowego
66
. Mechanizmy FLB u czowieka ma-
j prawdopodobnie swoje homologiczne odpowiedniki u zwierzt.
Gromadzenie si stopniowych, niewielkich zmian w mechanizmach odpo-
wiedzialnych za FLB u zwierzt nie tumaczy pojawienia si odrbnej jakoci,
tj. dyskretnego i nieskoczonego charakteru jzyka. Mechanizmy specyficznie j-
zykowe (FLN) powstay jako efekt uboczny istniejcych ogranicze biologicznych.
Pierwotnie mechanizmy te nie wyewoluoway w celach jzykowych. Kwesti ich
pierwotnej funkcji Chomsky, Fitch i Hauser zostawiaj otwart. Konieczne s ba-
dania, obejmujce wszystkie cztery poziomy analizy, tj. mechaniczny, ontogene-
tyczny, funkcjonalistyczny i filogenetyczny
67
.
Autorzy koncepcji przyjli jedynie, e dobr naturalny i adaptacja tych me-
chanizmw do komunikacji miay niewielki wpyw na rozwj zdolnoci jzyko-
wej. Znacznie wiksz rol w jej ksztatowaniu przypisali wrodzonemu wyposa-

61
Por. Fitch, Hauser, Chomsky [2005] s. 203.
62
Por. Chomsky [2000a] s. 19.
63
Por. Hauser, Chomsky, Fitch [2002] s. 1578.
64
Por. Jablonka, Lamb [2005] s. 302.
65
Por. Hauser, Chomsky, Fitch [2002] s. 1571.
66
Por. tame, s. 1573.
67
Por. Fitch, Hauser, Chomsky [2005] s. 189.
Piotr Wokowski Biologiczne aspekty teorii zdolnoci jzykowej Chomskyego
158
eniu czowieka. Narzuca ono ograniczenia na to, jaki zakres fal syszymy, jaki typ
dwikw jestemy w stanie wytworzy, w jakim tempie nasz mzg przesya
te informacje do odpowiednich obszarw itp.
68
. Dobr naturalny zaadaptowa te
mechanizmy do komunikacji. Dziaa tutaj na ju istniejcym materiale, natomiast
nie ksztatowa tych mechanizmw od pocztku w celu komunikacji dostpne
rodki zostay przystosowane do nowych funkcji
69
. Uwzgldniwszy biologiczne
ograniczenia czowieka, FLN byaby optymalnym systemem, czcym SM z KI
70
.
Chomsky, Fitch i Hauser nie podali teorii ostatecznej. Raczej zasugerowali
kierunki dalszych bada. Musz to by badania, ktre wykraczaj poza sam lin-
gwistyk. Tre empiryczna FLB i FLN jest co najmniej niejasna. Nieznane s
wszystkie mechanizmy lece u podstaw FLB. Wydaje si jednak, e tym, czego
brakuje zwierzcym mechanizmom FLB, jest wewntrzny interfejs system, ktry
poczyby istniejce wyposaenie biologiczne. Teoria jest sprawdzalna empirycz-
nie i istotnie wymaga empirycznych potwierdze. Zrozumienie zdolnoci jzyko-
wej wymaga bada interdyscyplinarnych
71
. Odkrycia w biologii powinny narzu-
ca ramy nie tylko modelom wyjaniajcym zdolno jzykow, ale modelom wy-
janiajcym zachowanie w ogle
72
.
Chomsky i wspautorzy koncepcji otwarcie przyznali, e na obecnym po-
ziomie bada za pewne mona uzna co najwyej dwa twierdzenia:
1. FLN jest czym innym ni FLB;
2. Ich tre empiryczna musi dopiero zosta wyznaczona i wymaga interdy-
scyplinarnych bada
73
.
4. KONCEPCJA JZYKA CHOMSKY'EGO PODSUMOWANIE
Przedstawione powyej koncepcje byy rozwijane przez Chomsky'ego
w rnych okresach jego dziaalnoci lingwistycznej i filozoficznej. Koncepcje gra-
matyki uniwersalnej, organu jzykowego oraz FLN i FLB, mimo e nie zostay
obmylane jako jednolita wykadnia teorii lingwistyczno-biologicznej, nie wyklu-
czaj si wzajemnie. Ich zakresy miejscami si nakadaj, czasami za poszczegl-
ne idee rni si rozkadem akcentw. Rozwamy na przykad koncepcj modu-

68
Por. Hauser, Chomsky, Fitch [2002] s. 1569.
69
Por. Chomsky [2005] s. 24.
70
Por. Hauser, Chomsky, Fitch [2002] s. 1574.
71
Por. tame, s. 1578.
72
Por. Chomsky [2000a] s. 18.
73
Por. Fitch, Hauser, Chomsky [2005] s. 182.
Piotr Wokowski Biologiczne aspekty teorii zdolnoci jzykowej Chomskyego
159
w umysu-mzgu. W teorii zdolnoci jzykowej liczy si fakt modularnoci
umysu-mzgu (podzia na FLN i FLB). Natomiast teoria gramatyki uniwersalnej
okrela dokadnie, jak rozwija si sam modu jzykowy (teoria parametrw).
W niniejszym podsumowaniu zamierzam przedstawi interpretacj po-
wyszych koncepcji, ktra poczyaby je w cao. Chomsky nie czy teorii FLN
i FLB z koncepcj organu jzykowego. Jednak wydaje si dopuszczalne, e za FLN
odpowiedzialne s wanie mechanizmy organu jzykowego. Odpowiednie orga-
ny umysu-mzgu steruj rwnie dziaaniem KI i SM.
Mechanizmy, ktre skadaj si na organ jzykowy odpowiedzialne za
FLN a by moe rwnie mechanizmy KI, skadaj si na gramatyk uniwersal-
n szczegow teori struktur wrodzonych. Teoria parametrw i ich wartoci
rdze teorii gramatyki uniwersalnej zamyka si w obrbie FLN, za FLN oraz
KI pozwalaj na opanowanie kompetencji jzykowej.
Jeli mechanizmy FLN i KI bd miay kontakt z jzykiem, to w konse-
kwencji nabyta zostanie gramatyka rdzenna. Niektre z wrodzonych struktur j-
zykowych zostan wzmocnione i w oparciu o nie dziecko wytworzy odpowiednie
dla danego jzyka wzorce jzykowe. Nastpnie struktury te ulegn dalszemu
ksztatowaniu przez dowiadczenie jzykowe. W ten sposb wytworzone zostan
peryferia jzyka struktury, zarwno jzyka jak i umysu-mzgu, specyficzne dla
kadego uytkownika. Z racji wrodzonego charakteru struktur jzykowych zbir
moliwych gramatyk rdzennych jest ograniczony do znacznie wszej klasy ni
potencjalnie moliwa do wygenerowania.
Tak opanowana struktura gramatyczna jzyka w poczeniu ze sownikiem
pozwala na rozumienie i na wytwarzanie nieskoczenie wielu wyrae, ktre
w swym charakterze s niecige i nieskoczone.
Zasady rzdzce gramatyk rdzenn mona powiza ze struktur gbok
zdania. Przy czym pojcie struktury gbokiej nie jest synonimiczne z pojciem
gramatyki uniwersalnej. Struktury gbokie s do siebie zblione w rnych jzy-
kach, jednake nie s uniwersalne
74
. Pojcie struktury gbokiej odnosi si do
zda danego jzyka, natomiast pojcie gramatyki uniwersalnej do wrodzonego
wyposaenia jzykowego kadego czowieka.
Chomsky opisuje zdolno jzykow i zachowania jzykowe na bardzo wie-
lu paszczyznach, a moim zamiarem byo zarysowanie tego, na ile i w jaki sposb
owe opisy pokrywaj si ze sob z jednej strony, a na ile rozwijaj wtki cakowicie
odrbne z drugiej. Ponadto przedstawiem te podstawowe wymagania, jakie sta-
wia Chomsky lingwistyce, by moga ona przej na poziom nauki przyrodniczej.

74
Por. Lyons [1998] s. 100.
Piotr Wokowski Biologiczne aspekty teorii zdolnoci jzykowej Chomskyego
160
Bibliografia
Chomsky [1956] N. Chomsky, Three models for the description of language, I.R.E. Transac-
tions on Information Theory (IT-2) 1956, s. 113-124.
Chomsky [1977] N. Chomsky, Nowy przyczynek do teorii idei wrodzonych, tum. U. Niklas,
[w:] Lingwistyka a filozofia. Wspczesny spr o filozoficzne zaoenia teorii jzyka, red. B.
Stanosz, PWN, Warszawa 1977, s. 257-269.
Chomsky [1981] N. Chomsky, Knowledge of Language: Its Elements and Origins, Philoso-
phical Transactions of the Royal Society of London. Series B. Biological Sciences
(295) 1981, s. 223-234.
Chomsky [1982] N. Chomsky, Zagadnienia teorii skadni, tum. I. Jakubczak, Zakad Na-
rodowy Imienia Ossoliskich, Wrocaw, Warszawa, Krakw, Gdask, d 1982.
Chomsky [1986] N. Chomsky, Knowldge of Language. Its Nature, Origin and Use, Praeger
Publishers, New York 1986.
Chomsky [1988] N. Chomsky, Language and Problems of Knowledge, MIT Press, Cam-
bridge, Mass. 1988.
Chomsky [1996] N. Chomsky, Spojrzenie w przyszo: perspektywy bada nad ludzkim umy-
sem, tum. A. Graff, [w:] Noama Chomsky'ego prba rewolucji naukowej. Tom 2: Gene-
ratywny program bada nad ludzkim umysem, red. K. Rosner, IFiS PAN, Warszawa
1996, s. 73-103.
Chomsky [2000a] N. Chomsky, Linguistics and Brain Science, [w:] Image, Language and
Brain, eds. A Marantz, Y. Miyashita, W. O'Neil, The MIT Press, 2000, s. 13-28.
Chomsky [2000b] N. Chomsky, New Horizons in the Study of Language and Mind, Cam-
bridge University Press, Cambridge, UK 2000.
Chomsky [2005] N. Chomsky, O naturze i jzyku, tum. J. Lang, Axis, Pozna 2005.
Fitch, Hauser, Chomsky [2005] W.T. Fitch, M.D. Hauser, N. Chomsky, The evolution of the
language faculty: Clarifications and implications, Cognition (97) 2005, s. 179-210.
Hauser, Chomsky, Fitch [2002] M.D. Hauser, N. Chomsky, W.T. Fitch, The Faculty of
Language: What Is It, Who Has It, and How Did It Evolve?, Science (298) 2002,
s. 1569-1579.
Humboldt [2002] W. von Humboldt, O myli i mowie. Wybr pism z teorii poznania, filozofii
dziejw i filozofii jzyka, tum. E.M. Kowalska, PWN, Warszawa 2002.
Jablonka, Lamb [2005] E. Jablonka, M.J. Lamb, Evolution in Four Dimensions. Genetic, Epi-
genetic, Behavioral, and Symbolic Variation in the History of Life, The Mit Press, Cam-
bridge, Mass., London, UK 2005.
Kowalska [2002] E.M. Kowalska, Sowo wstpne, [w:] W. von Humboldt, O myli i mowie.
Wybr pism z teorii poznania, filozofii dziejw i filozofii jzyka, tum. E.M. Kowalska,
PWN, Warszawa 2002, s. vii-xlii.
Lyons [1998] J. Lyons, Chomsky, tum. B. Stanosz, Prszyski i S-ka, Warszawa 1998.
Moore, Carling [1996] T. Moore, C. Carling, Chomsky: jednomylno i kontrowersje
wprowadzenie, tum. G. piewak, [w:] Noama Chomsky'ego prba rewolucji naukowej,
Tom 2: Generatywny program bada nad ludzkim umysem, red. K. Rosner, IFiS PAN,
Warszawa 1996, s. 107-134.
Piotr Wokowski Biologiczne aspekty teorii zdolnoci jzykowej Chomskyego
161
Pinker [2002] S. Pinker, Rules of Language, Science, New Series (253) 1991, s. 530-535.
Rosner [1995a] K. Rosner (red.), Noama Chomsky'ego prba rewolucji naukowej, Tom 1: J-
zyk i jego nabywanie, IFiS PAN, Warszawa 1995.
Rosner [1995b] K. Rosner, Teoria jzyka i umysu ludzkiego Noama Chomsky'ego i jej interdy-
scyplinarna donioso, [w:] Noama Chomsky'ego prba rewolucji naukowej, Tom 1: Jzyk
i jego nabywanie, red. K. Rosner, IFiS PAN, Warszawa 1995, s.
Rosner [1996] K. Rosner (red.), Noama Chomsky'ego prba rewolucji naukowej, Tom 2: Gene-
ratywny program bada nad ludzkim umysem, IFiS PAN, Warszawa 1996.
Sadowski [2001] B. Sadowski, Biologiczne mechanizmy zachowania si ludzi i zwierzt, PAN,
Warszawa 2001.
Salkie [1996] R. Salkie, Gramatyka rdzeniowa i peryferie, tum. J. Szafraski, [w:] Noama
Chomsky'ego prba rewolucji naukowej, Tom 2: Generatywny program bada nad ludz-
kim umysem, red. K. Rosner, IFiS PAN, Warszawa 1996, s. 135-148.
Shaff [1972] A. Shaff, Gramatyka generatywna a koncepcja idei wrodzonych, Ksika i Wie-
dza, Warszawa 1972.
Searle [2006] J. Searle, What is Language: Some Preliminary Remarks, 2006, s. 1-33, dostpne
na: http://www.pts.edu.pl/31915/index.html.
Stanosz [1977] B. Stanosz (red.), Lingwistyka a filozofia. Wspczesny spr o filozoficzne zao-
enia teorii jzyka, PWN, Warszawa 1977.