You are on page 1of 24

W I A T W E D U G

NOAMA CHOMSKYEGO
WYB R TE KS T W



cz II














82
Zielona Gra 2002
2
Zyskaj jastrzbie
Odwet to prezent dla Bin Ladena pisze Noam Chomsky (17.09.2001).
Poniej publikujemy tumaczenie fragmentu wywiadu, ktrego Noam Chomsky udzieli hiszpasko-
jzycznej gazecie La Jornada 14 wrzenia.

Noam Chomsky jest niezwykle dzi znanym amerykaskim publicyst. Trudno powiedzie,
e popularnym, bo gosi bardzo kontrowersyjne i niepopularne pogldy, ale z pewnoci
chtnie czytanym i czsto cytowanym. Jego nieprzejednana postawa, walka w imi wolnoci
bywa kopotliwa nawet dla zwolennikw liberalizmu, bowiem w swych pogldach Chomsky
jest radykalny niczym Bakunin. Nie postuluje wprawdzie zmian, ktre wywrciyby wspcze-
sny wiat do gry nogami, jest jednak najbardziej upartym na pnocnej pkuli kontestatorem
kapitalizmu i demokracji w ich obecnym ksztacie. Chomsky z pasj oddaje si polityce, z
wyksztacenia jest jednak jzykoznawc. Przez wiele lat prowadzi katedry jzykoznawstwa na
rnych uniwersytetach, w tym na Massechutsetts Institute of Technology - jednej z najbar-
dziej prestiowych amerykaskich uczelni. Napisa wiele prac naukowych z zakresu jzyko-
znawstwa, z ktrych Zagadnienia teorii skadni ukazay si w 1982 roku nakadem Ossoli-
neum. Poza krgiem jzykoznawczym autor nie by jednak dotychczas znany szerszemu gronu
polskich czytelnikw. A szkoda, bo niezalenie od dorobku naukowego w zakresie jzykw,
publicystyka polityczna Chomsky'ego naley do najciekawszych podw koca naszego stule-
cia. Jego ostre, polemiczne piro wielokrotnie przyczyniao si do wywoywania skandali.
Kada jego ksika budzia emocje amerykaskiej prasy.

Noam Chomsky: Terrorystyczne zamachy na USA dotkn gwnie biednych i uciskanych
caego wiata. To prezent dla zarwno amerykaskiej jak i izraelskiej skrajnej prawicy. A
odwet bdzie takim samym prezentem dla Bin Ladena. Planowana odpowied jest dokadnie
t, na ktr czeka on i jego przyjaciele. T, ktra przyniesie im masowe poparcie i ktra poci-
gnie za sob nowe, by moe gorsze zamachy. T, ktra zintensyfikuje wojn.
Spjrzmy na przykad w mniejszej skali - na Irlandi Pnocn. Tam po obu stronach bary-
kady znajdziemy jastrzbie - ludzi u wadzy, beneficjantw status quo. To oni nakrcaj spiral
przemocy, cho to nie oni pocigaj za spust i nie oni gin. mier ludzi po ich stronie daje im
jedynie wicej okazji do zabijania. Odniemy to teraz do poziomu superpotg i samobjczych
zamachw, ktrych nie mona powstrzyma. Jedynie jastrzbie obu stron czerpi korzyci,
cierpi reszta.
USA planuje w tej chwili wojn typu, do ktrego Zachd jest przyzwyczajony, tj. bdzie
chciao przypuci masowy atak. Problem jednak w tym, e tym razem wszystko wyglda
bdzie prawdopodobnie inaczej. To jest to, czego Bin Laden i jemu podobni oczekuje - maso-
wych atakw. Odpowie prawdopodobnie nowymi zamachami terrorystycznymi. Takich zda-
rze jak te we wtorek nie da si powstrzyma.
Chocia caa sia powietrzna Stanw bya we wtorek pod rk, nikt nie mg nic zrobi.
[Terroryci] byli samobjcami, doskonale przygotowanymi na mier. W 1983 samobjcza
prba zamachu zlikwidowaa najwiksz si militarn Libanu. To nie by nic nie znaczcy fakt
- nikt nie moe zatrzyma takich zdarze.
Nie chc nawet wspomina o rodzajach zagroe, jakie - jeli tylko si zastanowi - rysuj si
cakiem wyranie. Jak trudno np. byoby przenie siedmiokilogramow bomb plutonow
przez meksykask lub kanadyjsk granic [USA]? Czy byoby to powyej Twoich moliwo-
ci, czy moich, czy zorganizowanych terrorystw? Przed takimi problemami jestemy wanie
stawiani.
To, co stao si we wtorek to niewtpliwie wielka tragedia. Ale to rwnie typ terroru, ktry
dotyka wikszo wiata; np. zniszczenie poowy zasobw farmaceutycznych Sudanu (przez
naloty amerykaskich samolotw w odpowiedzi na zamachy Bin Ladena w 1998 roku). To
3
biedny afrykaski nard... Co si stao po zniszczeniu tych zasobw? C, nikt na Zachodzie o
to nie dba. Ale gdy prbowa uzmysowi sobie miertelne niwo tej akcji - wychodzi, e w
wyniku nalotw zgino kilkadziesit tysicy osb. Kogo to obchodzi? To wiadczy o tym, jak
ludzie s wiadomi rozgrywajcej si historii.
La Jornada: Czy to nowy rodzaj wojny?
Noam Chomsky: To co wicej ni nowa wojna. To nowa klasa wojen. Popatrzmy na to jak
USA to rysuje: Albo jeste z nami, albo licz si z moliwoci destrukcji. Czy mona znale
historyczny odpowiednik? Nawet nazici nie posuwali si do takich skrajnoci.
To nowy rodzaj wojny take, jeli spojrze historycznie. Niektrzy pojmuj to wszystko
jako wydarzenie przeomowe i maj racj. To pierwszy raz w historii USA, od czasu 1812,
kiedy zostao zaatakowane ich terytorium. Ludzie uywaj analogii z Pearl Harbor, ale s w
bdzie. W Pearl Harbor Japoczycy zaatakowali dwie amerykaskie kolonie - Filipiny i
Hawaje. Atak na kolonie to nie to samo co atak na metropoli.
USA atakowao obce terytoria; atakowao nawet parokrotnie Kanad i Meksyk, ale mimo to
nikt nie zaatakowa USA. Co wicej - to odnosi si nawet do historii Europy. Oczywicie
Europ dotkno wiele potwornych wojen - nigdy jednak nie atakowa jej wrg zewntrzny,
Trzeci wiat, ex-kolonie - atak zawsze przychodzi z Europy.
Przeomowe jest niewtpliwe to, e po raz pierwszy w historii ofiary odpowiadaj atakiem.
Kiedy Europa czy USA zostay zaatakowane przez ludzi ze swoich kolonii, z terenw swojej
dominacji? Historycznie to zupena nowo.
Kiedy Wielka Brytania podbia wikszo wiata, wikszo wiata nie zaatakowaa Anglii.
Czy Meksyk zbombardowa USA, kiedy poowa jego terytorium zostaa zajta? Mog sobie
wyobrazi, e byli w stanie to zrobi. Powiedzmy, Nikaragua moga zrzuci bomby na Wa-
szyngton. Ale to si nie zdarzyo. S po zej stronie barierki i ludzie s przekonani, e to jest
wanie to miejsce, gdzie powinni sta.
To dlatego w Stanach jest taka afera, kiedy Palestyczycy odpowiadaj na ataki Izraela.
Ludzie myl, e powinni trzyma wszystko w obrbie terytoriw pod wojskow okupacj. To
w ten sposb historia pracuje dla Europy i USA.
La Jornada: Czy s wic jakie alternatywy dla tego konfliktu?
Noam Chomsky: Oczywicie. Alternatyw jest zwrcenie uwagi, dlaczego doszo do zama-
chw. Nikt tego pytania nie zada sobie w artykuach New York Timesa: [w ich przekonaniu]
lunatycy zaatakowali nas poniewa jestemy tacy wspaniali. Ale wyjanienie ley, rzecz jasna,
gdzie indziej. Napastnicy doprowadzili do wielkiej tragedii w odpowiedzi na tragedie, za ktre
jestemy odpowiedzialni my. I teraz spirala ma si nakrci. Jeli pomyli si o jakimkolwiek
rejonie Bliskiego Wschodu od razu mona zacz liczy zbrodnie, jakich dozna z naszej
strony. To nie ma adnego znaczenia tutaj - nikt na Zachodzie nie zajmuje si takimi rachun-
kami, ale to nie znaczy, e nie ma to znaczenia dla ofiar tych zbrodni.
Popatrzmy np. na Irak w przecigu ostatniego dziesiciolecia. Kiedy by to najbardziej
rozwinity kraj w wiecie arabskim, na ktrego czele sta potwr, ale potwr, ktrego wspiera
Zachd. USA i Wielka Brytania wspieray go, kiedy popenia swoje najgorsze zbrodnie. Ale w
ostatnich 10 latach ten kraj zosta zdewastowany tak, e w tej chwili jest jednym z biedniej-
szych na wiecie. To nie Saddam Husajn zosta zdewastowany... To irakijska populacja ucier-
piaa. Jak wielu zmaro? Nawet nie wiemy. Dwa lata temu, Madeleine Albright przyja liczb
p miliona dzieci, zmarych w wyniku amerykaskich sankcji. Powiedziaa wtedy: To wielka
cena, ale bylimy na ni przygotowani. Nie znaczy to jednak, e przygotowani byli Irakijczycy
czy ludzie z tego regionu. Na Bliskim Wschodzie ludzie to pamitaj.
W Libanie izraelskie ataki, wspierane przez USA, zabiy prawdopodobnie 40 czy 50 tysicy
ludzi w cigu ostatnich 20 lat. No i znowu mona powiedzie - kogo to obchodzi? Ale ludzi z
Bliskiego Wschodu wci to obchodzi.
Albo spjrzmy na terytoria okupowane. Mona tam usysze izraelskie helikoptery i odrzu-
towce, atakujce cywilne dzielnice i doskonale wiadomo, e ten sprzt pochodzi z USA i zosta
sprzedany dokadnie w tym celu, do ktrego jest uywany. I to trwa. Tam ludzie wiedz, e
4
USA utrudniao osignicie wszelkich dyplomatycznych porozumie opartych na midzynaro-
dowym konsensusie: USA po prostu nie pozwoli Izraelczykom wycofa si z terenw okupo-
wanych. Ludzie tamtych regionw doskonale to rozumiej i wiedz, e podobne przykady
mona podawa dalej - z caego wiata. W tej chwili okoo miliona osb goduje w pnocnej
Nikaragui i poudniowym Hondurasie, regionach, ktre rwnie pamitaj, e nie tak dawno
temu USA zrobio tam par rzeczy.
La Jornada: Co to wszystko znaczy dla USA?
Noam Chomsky: Myl, e tak jak obecna akcja to prezent dla Osamy Bin Ladena, to co si
stao we wtorek to prezent dla amerykaskich jastrzbi. To znakomita okazja, by naoy
wiksz dyscyplin, wicej represji, promowa programy, ktre oni chc, eby byy promowa-
ne, militaryzowa przestrze powietrzn, etc. Ju dzisiaj Paul Krugman zasygnalizowa, e
moe by wprowadzi redukcje w korporacyjnych podatkach. Wspaniale!
Oglnie, wtorkowa tragedia i reakcja na ni wzmocni najbardziej brutalne i represyjne
elementy. Wszdzie. Tak to wanie dziaa. Ta dynamika jest znana od dawna.
Suwerenno a porzdek wiatowy
Wykad wygoszony 20 wrzenia 1999 roku na Kansas State University Manhattan, Kansas

Dzisiejszy temat, Suwerenno a porzdek wiatowy, narodzi si tak naprawd ponad
rok temu, lub jeszcze dawniej, ale jest on wci aktualny. W 1999 roku terminy suwerenno
i porzdek wiatowy byy kluczowe. Ich wano zostaa zrealizowana w nadzwyczaj suge-
stywny sposb.
Troska o suwerenno przebiegaa przez dwie fazy. Pierwsza dotyczya tego, co miao
miejsce w pierwszej poowie roku, podczas bombardowania Jugosawii przez USA i NATO.
Druga faza zwizana jest z wydarzeniami z ostatnich tygodni - now fal zbrodni w Timorze
Wschodnim.
Podczas pierwszej fazy pojawiy si nadzwyczaj bogate wizje dotyczce tego, e oto
wchodzimy w now er historii ludzkoci, w ktrej pastwa owiecone bd uyway siy,
jeli stwierdz, e jest to sprawiedliwe, nie zwracajc uwagi na staromodne idee suwerennoci
i prawa midzynarodowego. Koniec ze starymi, restrykcyjnymi reguami. Pastwa owieco-
ne bd dziaa wedug swoich tradycyjnych zasad z misj obrony praw czowieka. Ogosi-
a to Sekretarz Stanu, Albright, a w New York Times nabonie zda z tego relacj. Misja ta
odnosi si, wedug ludzi typu Albright, tylko do niektrych czci wiata, dokadnie - do
pastw-obuzw. Dzisiejsza Kuba, albo Nikaragua - zanim nastpi jej powrt do wolnego
wiata. Albo Irak przed 1990 rokiem, kiedy Saddam Husajn przesta przestrzega zasad, spra-
wiajc, e jego pastwo stao si niegrzeczne. Ale nie miao to oczywicie miejsca przed
1990 rokiem, kiedy zajmowa si on gazowaniem Kurdw, torturowaniem przeciwnikw
politycznych i generalnie popenianiem najgorszych zbrodni w caej swojej okrutnej karierze.
Otrzyma za to zreszt nagrod w postaci potnych fal napywajcej pomocy militarnej oraz
innego rodzaju wsparcia. Tymi, ktrzy nagradzali byy pastwa owiecone.
Tak, to si odnosi do pierwszej czci roku. Bylimy wtedy raczeni ekstatycznymi wypo-
wiedziami czoowych moralistw i osobistoci politycznych, naukowcw itp.; wszystkie one
dotyczyy tej doniosej epoki, w ktr wanie wstpujemy pod wodz owieconych pastw,
ju nie obcionych przestarzaymi koncepcjami suwerennoci i prawa midzynarodowego.
Druga faza to kilka ostatnich tygodni. Ton zmieni si radykalnie od momentu, gdy uwaga
wiata zostaa zwrcona w stron Timoru Wschodniego, gdzie miaa miejsce eskalacja terroru,
przemocy i masakr, ktrych dokonuje si tam od 25 lat. Tak naprawd mamy tu do czynienia z
najgorsz rzezi, jeli chodzi o ilo mieszkacw, od czasw Holocaustu.
Teraz okazuje si, e suwerenno Indonezji w tym wypadku zasuguje na delikatny i wyjt-
kowy szacunek. Nawet jeli nie ma tam adnej suwerennoci. Oczywicie dlatego, e Indone-
zja nie ma prawa do suwerennoci w Timorze Wschodnim, poza prawami, ktre zostay nabyte
5
dziki pomocy dostarczanej jej agresywnym apetytom przez wielkie mocarstwa, szczeglnie
przez pastwa owiecone, a zwaszcza przez ich lidera - Stany Zjednoczone.
A wic w tym wypadku musimy bardzo mocno zatroszczy si o suwerenno. I okazuje
si, e prawa czowieka nie maj znaczenia. Musimy zapomnie o naszej doniosej misji,
zapocztkowanej podczas fazy pierwszej. Najpierw trzeba poprosi agresorw o pozwolenie,
zanim wykonamy jakikolwiek ruch, na przykad wstrzymanie pomocy militarnej, poniewa
mgby on by odebrany jako interwencja w suwerennym pastwie, czego zdecydowanie nie
chcielibymy robi.
Zatem nagle obraz staje na gowie. Od totalnego zlekcewaenia i pogardy dla suwerennoci,
jak to miao miejsce w przypadku Serbii, ktra przez przypadek jest jedynym zaktkiem Euro-
py opierajcym si planom Stanw Zjednoczonych na tym kontynencie, przechodzimy do
pastwa klienckiego, jednego z gwnych masowych mordercw naszych czasw. W tym
wypadku troska o suwerenno jest tak wzniosa, e musimy jej delikatnie przestrzega, nawet
jeli nie ma w ogle mowy o suwerennoci. C to za interesujce przejcie? Pojawia si tu
pytanie: co si stao? Na czym polega rnica?
Jedna z rnic, ktra przychodzi tu na myl to ta wanie wspomniana. Z jednej strony
pastwo, ktrego suwerenno si nie liczy przypadkowo jest pastwem wrogim. Z drugiej
strony mamy do czynienia z pastwem klienckim. Do gowy przychodzi pewna sugestia, ale
zapomnijmy o niej na moment i zapytajmy si o co innego.
Po pierwsze - wspomniaem, e pierwsza cz roku bya czasem niezwykych doniesie o
nadchodzcej nowej erze. Jaka bya reakcja na ten stan ze strony pastw nie bdcych owie-
conymi? Tak na marginesie - jakie s te owiecone pastwa i jakie s kryteria, wedug ktrych
ocenia si owieceniowo? Jakie s kryteria czonkostwa w klubie?
W sumie kryteria te okazay si proste i dostpne. Czonkostwo dokonuje si si rzeczy, na
mocy samej definicji. Jakie pastwo staje si owiecone nie ze wzgldu na jego dokonania. W
rzeczywistoci te dokonania s, znowu, z definicji nie przystajce i jeli ktokolwiek miaby
zwraca na nie uwag, trudno byoby dostarczy waciwej oceny. Dzieje si tak z definicji.
Stany Zjednoczone s pastwem owieconym z definicji. Ich pies obronny, Wielka Brytania,
jest rwnie takim pastwem, o ile robi swoje - czyli wykonuje rozkazy. I wszystkie inne
pastwa, ktre wpisuj si na list uczestnikw krucjaty, s okrelane jako owiecone. To, co
istnieje poza t sfer naley zdefiniowa jako pastwa wrogie. Zatem bardzo atwo jest wska-
za, co jest czarne, a co biae.
Jakie jest nastawienie poza owieconymi pastwami do tej niezwykej nowej ery? Poza
samo-definiujcymi si owieconymi pastwami pogwacenie suwerennoci i prawa midzyna-
rodowego wywouje strach i zgrzytanie zbw. Zatem jeli pojedziemy, powiedzmy, do Indii,
Tajlandii czy Ameryki aciskiej, spotkamy si z jednolit reakcj: przeraeniem. Opinie
wikszej czci wiata zostay dobrze oddane przez arcybiskupa So Paulo, ktry po Wojnie w
Zatoce zapyta: kogo zamierzaj zaatakowa w dalszej kolejnoci i pod jakim pretekstem?
Swojego czasu przez cay wiat przetoczya si fala dyskusji na temat koniecznoci rozbudo-
wania odstraszaczy. Bro nuklearna, czy inne narzdzie odstraszania, aby broni si przed
owieconymi pastwami, ktre teraz czuj si cakowicie swobodnie w dokonywaniu kolej-
nych zniszcze, nie posiadajc oczywicie w ogle tego typu instrumentw.
Tak naprawd, jeli spojrzymy na cay wiat pod odpowiednim ktem, myl, e stosowaa-
by si tu nastpujca prawidowo: im wicej dane pastwo ma moliwoci uycia siy, tym
wiksze wida gwacenie przez nie suwerennoci, to jest - suwerennoci innych. USA general-
nie posiadaj o wiele wikszy potencja w tej materii ni jakikolwiek ich rywal, i zgodnie z
przedstawion przed chwil logik, tu naduycia byy monstrualne. Malej one, gdy wchodzi-
my w d drabiny potgi, a dotrzemy do tradycyjnych ofiar. W rzeczywistoci rozam ten by
bardzo zbliony do tego, co dzi nazywa si podziaem na Pnoc i Poudnie. To jest rodzaj
eufemizmu okrelajcego rnice midzy starymi pastwami imperialnymi i ich starymi kolo-
niami. We wczeniejszych koloniach mielimy do czynienia z szokiem, strachem i osupie-
niem. W pastwach imperialistycznych, szczeglnie w najpotniejszych z nich - z niezwy-
6
kym lekcewaeniem jakichkolwiek ogranicze w stosowaniu przemocy, w imi takich zasad
jak na przykad pojcie prawa midzynarodowego i suwerennoci.
To jest do oglny wniosek. Myl, e jeli spojrzy si na komentarze pojawiajce si na
caym wiecie, bdzie mona doj do bardziej konkretnego. I znowu, podsuwa to pewne
hipotezy na temat tego, co si dzieje. Jednak wymaga to kolejnych okrele, poniewa stosu-
nek do suwerennoci w przypadku lidera owieconych pastw, Stanw Zjednoczonych, samo-
zwaczego lidera, by o wiele bardziej subtelny ni to wanie zasugerowaem. To fakt, e jeli
chodzi o innych, suwerenno moe by uniewaniona bez problemu. Innymi sowy - moemy
dowolnie uywa siy, o ile uznajemy to za suszne, poniewa okrelamy samych siebie jako
owieconych. Z drugiej strony nasza wasna suwerenno - nasza i naszych pastw-klientw -
ktra musi by strzeona jak drogocenny skarb. W naszym przypadku sprawa jest oczywista. I
rzeczywicie, trudno si z tym nie zgodzi. Nie tak dawno temu, na przykad, USA odrzuciy
wniosek o powoanie midzynarodowego trybunau kryminalnego, ktry cigaby zbrodnie
wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkoci. Powd by do oczywisty - jeli zaakceptujemy
istnienie takiego sdu, zrezygnowalibymy tym samym z wasnej suwerennoci. Nie moemy,
ma si rozumie, tego zrobi, poniewa nasza suwerenno jest wita.
Byo to do miae i spotkao si z pewnego rodzaju uwagami, ale, co zauwaa si mniej
chtnie - nic w tym wyjtkowego. USA maj okropn przeszo, jeli chodzi o ratyfikowanie
midzynarodowych konwencji praw czowieka - konwencji, ktre wcielayby w ycie posta-
nowienia Powszechnej Deklaracji Praw Czowieka. I tak, na przykad, w przypadku Konwencji
Praw Dziecka - zostaa ona ratyfikowana prawie przez kade pastwo w wiecie, oprcz
dwch - USA i Somalii. Somalia nie ratyfikowaa jej, poniewa nie posiada rzdu. Jest to do
powszechne. Ale tak naprawd jest jeszcze gorzej. Bdc dokadnym, trzeba powiedzie, e
USA nie podpisay adnej konwencji. Przyczyna tego jest taka, e te, ktre s ratyfikowane, a
nie jest ich wiele, posiadaj zastrzeenie brzmice: nie stosuje si do Stanw Zjednoczonych.
A wic, konwencje, ktre zostay ratyfikowane, te nieliczne, nastpnie zostay opracowane
jako nie majce zastosowania tutaj.
Na pocztku tego roku mielimy do czynienia z bardzo interesujcym przypadkiem zwiza-
nym z powysz prawidowoci, podczas euforii towarzyszcej nowemu owieceniu. I znowu
nikt tego specjalnie nie rozdmuchiwa w mediach, ale jeli tylko kto by odpowiednio docie-
kliwy, mg to zauway. Ot przed Trybunaem wiatowym pojawia si sprawa przeciwko
USA i innym potgom NATO, w ktrej s one oskarane o zbrodnie wojenne. I Sd wiatowy
oddali t spraw z technicznych wzgldw. Nie dlatego, e pozew by bdny, ale z technicz-
nych wzgldw. Techniczne wzgldy polegay na tym, e USA zaprezentowao zwiz argu-
mentacj prawn, aby udowodni, e oskarenie nie moe zosta wniesione. Sd prawidowo
zaakceptowa t argumentacj. Na czym ona polegaa?
Sprawa pojawia si w zwizku z Konwencj Przeciwko Ludobjstwu. Sd wiatowy
wymaga, aby obydwie strony akceptoway prawodawstwo. Poniewa nawet jeli zostaa podpi-
sana Konwencja Przeciwko Ludobjstwu - z opnieniem, jak mi si wydaje, okoo 40 lat -
podpisano j z zastrzeeniem mwicym: nie stosuje si do Stanw Zjednoczonych bez zgody
USA, ktrej oczywicie nie otrzymano. Z tego zatem powodu USA nie mog zosta posta-
wione przed sdem w ramach tych zarzutw, zatem nie ma znaczenia, jaka jest ich tre. I jest
to argument cakowicie fair, no i Sd odrzuci pozew. Jak twierdz, jest to typowe. Suweren-
no musi by bardzo dokadnie chroniona, jak wartociowy klejnot, o ile chodzi o nasz
suwerenno. Nic nie znaczy jedynie suwerenno rnych naszych wrogw.
Ma to o wiele szersze zastosowanie. USA praktycznie niszczy ONZ, odmawiajc pacenia jej
legalnie zatwierdzonych skadek. Skadki s wymagane przez ukad, ale USA ich nie paci,
poniewa oznaczaoby to powicenie suwerennoci. Dlaczego mielibymy pozwala organi-
zacjom, ktrych dziaania nie kontrolujemy, za cen naszej wasnej wolnoci dziaa? A zatem
USA nie paci skadek.
W rzeczywistoci do lat 90-tych gwacenie przez Ameryk traktatw midzynarodowych
przybrao tak ekstremalne rozmiary, e profesjonalne stowarzyszenie prawa midzynarodowe-
7
go, Amerykaskie Towarzystwo Prawa Midzynarodowego, w aktualnej publikacji zamiecio
artyku zatytuowany Biorc traktaty powanie, oskarajcy rosnce beztroskie odrzucanie
stosowania si do warunkw traktatw. Podstawa jest zawsze taka sama - s one w sprzecz-
noci z suwerennoci Ameryki, ktra musi by zabezpieczona. To samo dotyczy wiatowej
Organizacji Handlu - wyjtkowo interesujcy przypadek, poniewa jest ona tworem USA. Ale
posiada ona reguy. A USA regularnie je amie, jeli uzna to za suszne.
A wic, na przykad Unia Europejska niedawno oskarya przed OH Ameryk za to, e
amie jej reguy, stosujc mordercze embargo przeciwko Kubie, co wanie narusza reguy, o
ktrych mwimy, poniewa zakada porednie poza-terytorialne restrykcje przeciwko innym
pastwom. I oczywicie przejawia si to masowo w nieprzestrzeganiu midzynarodowego
prawa humanitarnego z jego gwarancjami dotyczcymi ywnoci i, nawet skutecznie, lekarstw.
USA odpowiedziay deklaracj wycznoci zwizanej z bezpieczestwem narodowym. Prze-
trwanie USA zaley od zagwarantowania, eby kubaskie dzieci godoway lub umieray w
szpitalach z powodu braku lekarstw. Std nie moemy zaakceptowa autorytetu OH, naszego
dziea, w przypadku embarga naoonego na Kub.
Pomys, e jest to kwestia bezpieczestwa narodowego jest oczywicie zbyt idiotyczny, aby
nad nim dyskutowa, ale ilustruje on ekstremalne oddanie sprawie naszej wasnej suwerenno-
ci - prawa do robienia czegokolwiek, co nam si podoba - dokadnie w p drogi do przywita-
nia nowej ery, w ktrej suwerenno ju nic nie znaczy, poniewa owiecone pastwa popro-
wadz wiat w ich misji poszanowania praw czowieka. Przez wiele lat atak przeciwko Kubie
by usprawiedliwiony pod pretekstem Zimnej Wojny. Kuba jest mackami imperium za, ktre
mog nas zadusi. By to zawsze cakowity nonsens. Formalna decyzja o obaleniu rzdu na
Kubie zostaa podjta w tajemnicy w marcu 1960 roku, gdy nie byo ju znaczcych powiza
midzy Kub i ZSRR. Gdy Zimna Wojna si skoczya, atak na Kub zintensyfikowa si.
Same te fakty podwaaj cakowicie argumentacj o Zimniej Wojnie, ale jest to o wiele bar-
dziej interesujce, gdy spojrzy si na prawdziwe racje, ktre teraz si przywouje. Kiedy admi-
nistracja Kennedyego zaja urzdy, jednym z pierwszych dziaa byo wzmoenie ataku
przeciwko Kubie. Prezydent Kennedy posiada misj w Ameryce aciskiej, ktra zabezpie-
czaa sytuacj na tej pkuli. Idea ta zostaa przedoona prezydentowi przez historyka Arthura
Schlesingera i oczywicie dotyczya Kuby, opisujc zagroenie, ktre Kuba stanowi dla USA.
Zagroenie polegao na, cytuj Schlesingera, rozprzestrzenianiu si idei Castro, eby wzi
sprawy w swoje rce - powany problem w takim rejonie jak Ameryka aciska, gdzie bo-
gactwo jest bardzo mocno skoncentrowane, znowu cytuj, i biedni i nie uprzywilejowani,
pobudzeni przykadem Rewolucji Kubaskiej, daj moliwoci zapewnienia sobie przyzwo-
itego ycia. C, to prawdziwe zagroenie. Zatem trzeba si broni przeciwko temu i dopusz-
cza si terroru, ustanawiajc embargo, dokona inwazji itp. przeciwko blokowi, ktry jest
niebezpieczny.
Tak naprawd istnia element zimnowojenny. Schlesinger dodaje: Rosja kryje si w tle,
oferujc poyczki na rozwj i prezentujc siebie jako model dla industrializacji w czasie
trwania jednego pokolenia. Zatem mamy tu do czynienia rzeczywicie ze spraw zimnowo-
jenn.
Ale, ku zaskoczeniu, jeli si to przemyli, mona doj do waciwego zrozumienia, o co
chodzio w Zimnej Wojnie od 1917 roku. Wzorce te i starania o niepodlego nie mog by
tolerowane, poniewa podwaaj one system wiatowy, ktry musi by oparty na innych
podstawach. Musi by stworzony tak, eby chroni interesy uprzywilejowanych, bogatych i
potnych, tych, ktrych suwerenno musi by strzeona i przestrzegana, podczas gdy suwe-
renno wszystkich innych moe by poniewierana i ignorowana. Powinienem doda, e
pogarda dla suwerennoci nie bya niczym nowym w pierwszej poowie tego roku. Po prostu
osigna ona niespotykane dotd rozmiary, jako cz uzasadnienia bombardowa europej-
skiego pastwa. Ale pogarda dla suwerennoci jest tak stara jak sama Ameryka.
Zatem suwerenno innych nie liczy si, jeli ci inni stoj nam na drodze, jeli podpadaj
pod kategori niegrzecznych pastw - czyli nie stosujcych si do rozkazw. Ale nasza
8
wasna suwerenno, naszych pastw klienckich i tych, ktre id z nami - ta musi by
przestrzegana. Wszystko to znane jest od dawna, ale rwnie - wszystko to jest mao wane.
Okrela si to, pamitajmy, jako nieodpowiednie. To s tylko fakty.
Ta pogarda dla innych i dla prawa midzynarodowego, z jednoczesnym akcentowaniem sza-
cunku dla suwerennoci klientw i oczywicie, naszej wasnej, czsto jest wyraana w
bardzo szorstki i frywolny sposb publicznie - na co powinnimy zwrci uwag, co jest
wane.
Zatem na przykad Dean Acheson, ktry by szczeglnie szanowanym mem stanu i
jednym z twrcw wiata powojennego i starszym doradc administracji Kennedyego, w 1962
roku, w czasie, kiedy wprowadzano cakowicie nielegalne embargo na Kub, przeprowadzi
jego publiczn obron przed Amerykaskim Towarzystwem Prawa Midzynarodowego. W jej
trakcie zwrci uwag, e przyznanie prawa do reakcji USA na zagroenie dla ich wadzy,
pozycji i prestiu nie jest kwesti prawn. A wic gdy presti, pozycja lub potga Stanw
Zjednoczonych s brane pod uwag, nie pojawia si problem prawa midzynarodowego.
Poniewa jestemy ponad tym. Powiedzia, e prawo midzynarodowe posiada swoje zasto-
sowanie. To zastosowanie ma wzmocni nasz pozycj, za pomoc uprzejmych stwierdze,
jeli warunki nam na to pozwol. Ale w przeciwnym wypadku, jeli chodzi o nasz presti,
potg czy wpywy, prawo midzynarodowe nie jest odpowiednie.
Oczywicie taka postawa to nie wymys USA. Wszystkie pastwa w wiecie, cznie z
Andor, mogyby przyj tak postaw, jeli mogyby j przeforsowa, ale tak si skada, e to
wanie USA s w stanie j przeforsowa. Oto, co znaczy by najwikszym bandyt w bloku.
W ten sposb mona sobie poradzi. Mona te przeforsowa schlebianie sobie, ze wzgldu na
swoj wielko, e si jest owieconym pastwem, przeprowadzajcym wszelkiego rodzaju
wspaniae misje.
A oto nawet jeszcze bardziej dramatyczny przykad, o ktrym powinno si uczy w kadej
szkole w spoeczestwie, ktre miuje wolno. Chodzi o reakcj USA - publiczn reakcj -
kiedy pastwo to zostao postawione przed Sdem wiatowym przez Nikaragu w 1985 roku.
USA odmwiy Sdowi kompetencji. Jednak Sd mimo to oskary USA za to, co okreli jako
bezprawne uycie siy - innymi sowy: zbrodnie wojenne przeciwko Nikaragui. Zarzdzi,
eby USA wstrzymay dziaania i wypaciy wysokie odszkodowania. Oczywicie zostao to
odrzucone ze zwyczajnym lekcewaeniem. Wojna natychmiast przybraa na sile, a odszkodo-
waniami niech nam nie zawracaj gowy.
Ale co bardziej, w zwizku z tym interesujce to powody. Radca prawny Departamentu Stanu
poda oficjaln przyczyn, dlaczego USA nie zaakceptuj postanowienia Sdu wiatowego.
Chodzi o to, e na czonkach Organizacji Narodw Zjednoczonych nie mona polega jako na
tych, ktrzy podzielaj nasze pogldy i zwykle sprzeciwiaj si Stanom Zjednoczonym w
wanych sprawach midzynarodowych. Zatem musimy zastrzec sobie prawo do decydowania,
kiedy reguy Sdu maj zastosowanie i nie dostosowywa si do przymusowych orzecze Sdu
dotyczcych jakichkolwiek sporw odnoszcych si do spraw istotnie zwizanych z we-
wntrzn jurysdykcj USA, ktra jest okrelana przez same USA. W tym przypadku spraw w
obrbie wewntrznej jurysdykcji USA bya wojna Waszyngtonu z Nikaragu, co Sd potpi
jako bezprawne uycie siy. Jak powiedziaem, powinno si tego uczy w szkoach. Wszyscy
powinni zna to na pami. A w spoeczestwie, ktre tak ceni wolno byoby to znane.
Znane by rwnie byy deklaracje byego Sekretarza Stanu Georgea Schulza, ktrego uwaa-
no za Mr. Cleana administracji Reagana. Wyjanijmy to. Powiedzia on co takiego: nego-
cjacje to eufemizm okrelajcy kapitulacj, jeli cie potgi nie przetoczy si po stole negocja-
cyjnym. I potpi tych, ktrzy bronili utopijnych, legalistycznych rodkw, jak zewntrzne
mediacje Narodw Zjednoczonych czy Sdu wiatowego, jednoczenie ignorujc element
siowy w tym rwnaniu.
Uwagi te nie s bez precedensu w nowej historii. Mona poda kilka przykadw. Zostay
dostarczone w chwili bombardowania miast libijskich, Tripolisu i Bengazi, przez USA, gdzie
zgino wielu cywilw. Tak na marginesie, byo to pierwsze w historii bombardowanie, ktre
9
zostao zaplanowane i wykonane wedug najlepszego czasu w telewizji. Zostao dokadnie
wymierzone, aby zaczo si dokadnie o 7 wieczorem Czasu Wschodniego, kiedy to trzy
kanay telewizyjne nadaj swoje gwne wydania wiadomoci. Oczywicie czystym przypad-
kiem byo to, e stao si tak, e wszystkie te stacje posiaday swoje ekipy w Libii - gdzie,
oczywicie, przebywaj cay czas - tak aby mogy sfilmowa pasjonujce wydarzenia, tak jak
to si stao, i nastpnie przekaza administracji pierwsz godzin kontroli nad wiadomociami
telewizyjnymi, dajc jej waciw opraw. W sumie nie powinnicie tego zauway. To po
prostu jako tak si stao.
C, wszystko to jak ju mwiem, to rzeczy, ktre warto zna, naucza. Mwi one nam
duo o stosunku Ameryki do suwerennoci - jej wasnej suwerennoci. Suwerenno innych
jest traktowana z pewn pogard, co dziao si od lat 70-tych.
Wemy na przykad, ktry jest waciwie trywialny w porwnaniu z wszystkimi faktami.
Upywa wanie rok, odkd Stany Zjednoczone - administracja Clintona - zdecydoway si
zniszczy poow farmaceutycznych zapasw biednego pastwa afrykaskiego, zabijajc kto
wie, ile tysicy czy dziesitki tysicy ludzi. Mwi si, e by to rodzaj dziaania z niezamierzo-
nym uyciem przemocy, ale nic w tym zego. No bo c znaczy suwerenno? To nasza suwe-
renno ma znaczenie. Wszystko to w czasie realizowania si fazy pierwszej owiecenia.
Przejdmy teraz do fazy drugiej. Tutaj widzimy, e ju nie tylko Stany Zjednoczone maj
uprzywilejowan pozycj, gdzie suwerenno musi by traktowana z szacunkiem, ale te
pastwa klienckie. A wic na przykad Indonezja. Indonezja posiada jedn z najbardziej
brutalnych i morderczych przeszoci w naszych czasach, ale kiedy wznowia okruciestwa w
Timorze Wschodnim w tym roku, ich suwerenno musi by bardzo wyranie poszanowana -
nawet jeli ona nie istnieje. Pamitajmy, e ich suwerenno w Timorze Wschodnim mona
porwna z t Saddama Husajna w Kuwejcie czy niemieckich nazistw w okupowanej Francji.
Istnieje dokadnie ta ilo suwerennoci - waciwie adna - ktra musi by przestrzegana -
waciwie ozacana.
Oficjalne stanowisko USA mwi, e to jej odpowiedzialno - odpowiedzialno Indonezji
- aby utrzyma porzdek we Wschodnim Timorze, w pastwie, ktre podbili i gdzie zmasa-
krowali moe jedn trzeci ludnoci. To ich odpowiedzialno i nie chcemy ich jej pozba-
wia. Wrc jeszcze do tego wtku bardziej szczegowo, ale to przypomniao mi stanowisko
USA dokadnie w czasie ostatnich tygodni, kiedy niemoliwe ju byo ignorowanie wielkoci
okruciestw i kiedy administracja Clintona tak naprawd zostaa zmuszona z powodu naci-
skw ze strony tamtejszego spoeczestwa, szczeglnie australijskiego, naciskw midzynaro-
dowych, aby wykona jakie drobne kroki. Clinton w kocu musia wypowiedzie kilka uwag
do generaw indonezyjskich, e to nie byo mie, i to cakowicie wystarczyo, aby radykalnie
zmienili swoje zamiary - co pokazuje ukryt si, ktra bya cay czas w zasigu rki. Tak na
marginesie, to w tym momencie wci to jeszcze trwa. Kiedy tu rozmawiamy, setki tysicy
ludzi s zmuszone ucieka w gry we Wschodnim Timorze, gdzie umieraj z godu, o ile
ktokolwiek o tym wie. Tak si skada, e istnieje pastwo, ktre byoby w stanie przeprowa-
dzi dla nich zrzuty ywnoci z samolotw. Wiemy, o jakie pastwo chodzi. Posiada ono
logistyczne i techniczne moliwoci, aby dostarczy w ten sposb ludziom w grach poywie-
nie. Ludzie ci zostali tam wygnani przez siy uzbrojone i wytrenowane w USA i wspierane
przez USA.
Ale nie widzimy, by tak si dziao. Tak naprawd nie widzielimy nikogo, kto by o tym
wspomnia. Poniewa jest to wykluczone. Trzeba pamita, e nasza misja to ochrona praw
czowieka - ale nie wtedy, gdy prawa te s deptane w okropny sposb przez pastwa klienc-
kie, ktre wspieramy w jego okropnociach i masakrach od 25 lat; tu i take w innych miej-
scach. A zatem nie mwi si o siach powietrznych zrzucajcych ywno dla godujcych
uchodcw. Siy lotnicze s zdolne do niszczenia celw cywilnych w pastwie, ktrego suwe-
renno nic nie znaczy. Tam moemy stosowa precyzyjne bombardowanie, niszczy cele
cywilne i tak dalej - to jest w porzdku. Ale nie jestemy w stanie zrzuca ywnoci ludziom
godujcym. To nie jest historia staroytna, jak w ostatnim tygodniu, chodzi o dzie dzisiejszy.
10
Suwerenno jest gwarantowana przez USA i odrzucana przez USA. To s przywileje wadzy i
pochlebcy przed sdem musz wyjania nam, dlaczego jest to wszystko szlachetne i wzniose.
Jakie jest nastawienie USA i innych samozwaczych pastw owieconych do praw czowieka?
Ta sama odpowied: prawo silnego. Przykady mona mnoy, zostan przy roku 1999.
Wemy Timor Wschodni. Szybko przedstawi zwize sprawozdanie z tych dwicznych
ksa i inwektyw, o ktrych nie powinnimy wiedzie, wedug stranikw doktrynalnej
czystoci.
W grudniu 1975 roku Indonezja, pastwo wspierane przez USA, pastwo klienckie,
najechao terytorium Timoru Wschodniego, do ktrego nie ma mimo to roszcze. Inwazja
zostaa przeprowadzona z uyciem broni amerykaskiej, ktra na mocy traktatu moe by
wykorzystana jedynie do samoobrony. USA po cichu wyraziy nadziej, e ta inwazja zostanie
przeprowadzona szybko i e fakt, e zostaa tam nielegalnie wykorzystana ich bro bdzie
przemilczany. USA ogosiy embargo na bro, poniewa byo mnstwo sprzeciww, ale na-
tychmiast je pogwaciy, wysyajc potajemnie now bro, wczajc w to niezwykle skutecz-
ny sprzt do zwalczania buntw. Rada Bezpieczestwa ONZ zareagowaa. Jednogonie
potpia agresj i rozkazaa Indonezji natychmiast si wycofa. Ale nie przynioso to efektu, a
powd, dlaczego tak si stao zosta przedstawiony przez ambasadora USA - znowu za pomoc
sw, ktre zapamitaby kady, kto ceni sobie wolno, ktr si cieszymy, i kto interesuje si
sprawami midzynarodowymi, prawem midzynarodowym i prawami czowieka. I nie chodzi
tu o jakiego prawicowego reakcjonist. Chodzi o Daniela Moynihana, liberalnego senatora z
Nowego Jorku, ktry nastpnie zosta ambasadorem przy ONZ. Kilka lat pniej, w 1978 roku,
napisa swoje wspomnienia. Wyjania tam, dlaczego Rada Bezpieczestwa nic nie wskraa.
Mwi, e Stany Zjednoczone chciay, eby wszystko stao si tak, jak si stao i pracoway
nad tym, aby to zrealizowa. Departament Stanu zada, aby ONZ okazao si niezdolne
dziaa w jakiejkolwiek sprawie, do ktrej si przymierz. Zadanie to zostao przekazane do
realizacji mnie, a ja zadziaaem nie bez znaczcego sukcesu.
Szczere to i otwarte. By on take wiadom istoty tego sukcesu. Dalej twierdzi, e w na-
stpnych kilku miesicach odnotowano okoo 60.000 zabitych - mniej wicej ten sam procent
populacji, jak ten odnoszcy si do ludzi zamordowanych przez Hitlera w Europie Wschodniej
podczas II wojny wiatowej. To jego komentarz, a nie mj. A wtedy, mwi, caa sprawa znika
z prasy, a wic wszystko okazao si sukcesem. I rzeczywicie, znika ona z prasy i by to
sukces, ale walki si nie zakoczyy. Tylko informowanie o nich zostao przerwane. Co si
stao potem? - przysza administracja Cartera - administracja praw czowieka - i zadbaa o
nowy przypyw broni do Indonezji, ktra natychmiast zostaa wykorzystana do eskalacji ata-
kw i zblienia si prawie do poziomu ludobjstwa. Ludzie byli wypdzani w gry, armia
indonezyjska uywaa nowej broni - samolotw odrzutowych, napalmu i tak dalej - dostarczo-
nej przez administracj praw czowieka, aby przeprowadzi atak zmasowany, aby sprowadzi
ludno pod kontrol indonezyjsk - albo, jak wyrazi to Departament Stanu Cartera: wik-
sza cz populacji zostaa przeniesiona do terytoriw, gdzie moga by chroniona przez rzd
Indonezji.
W tym wanie momencie koci i inne rda ze Wschodniego Timoru chciay sprawi,
aby wiat zapozna si z tym, co si dziao. To wanie wtedy liczba 200.000 zabitych, ktr
dzisiaj si szeroko przyjmuje, zostaa przedstawiona przez koci jako wiarygodne szacunki.
Wtedy zostaa ona odrzucona, dzisiaj si j przyjmuje. I tak to wanie si rozwija. A do teraz.
Na pocztku tego roku pojawia si iskierka nadziei. W styczniu tymczasowy prezydent Indo-
nezji zaoferowa referendum, w ktrym ludno Timoru Wschodniego mogaby wybra po-
midzy niepodlegoci a autonomi. Armia indonezyjska natychmiast zareagowaa, zwiksza-
jc terror. Wysali nowe jednostki swoich elitarnych si specjalnych - jednostki Kopassus, ktre
zostay wytrenowane i wyposaone przez USA. S one znane ze swoich okruciestw w Timo-
rze Wschodnim i nie tylko. Zostay tam wysane; zorganizoway to, co nazwali milicj - siy
paramilitarne zoone w duej czci z Indonezyjczykw, wedug indonezyjskiego laureata
Pokojowej Nagrody Nobla, Jose Ramosa Horty - ktre natychmiast przystpiy do zakrojonych
11
na szerok skal zbrodni. Nikt o tym nie mwi, ale to si dziao - narastao i wszyscy wiedzie-
li, co si szykuje. USA gray na zwok, nie zrobiy nic, odmwiy dziaa. Tak naprawd,
powiedziabym, e przez cay ten okres uzbrajanie i trening Indonezyjczykw trwa. I rzeczy-
wicie, w latach 1997-98 komercyjna sprzeda broni za zgod rzdu Indonezji wzrosa picio-
krotnie. Praktyki treningowe - Pentagon wanie ogosi tydzie temu, e trway one a do 25
sierpnia - okoo 5 dni przed referendum. Nazywane one byy treningiem humanitarnym i
odsiecz przeciwko katastrofom. Orwell nie nazwaby tego lepiej.
Co si stao potem? Dokadnie w rodku fali przemocy przed referendum w kwietniu, kiedy
zbrodnie osigay szczyty, USA nie wysay misji militarnej. Szef dowdztwa pacyfistycznego,
admira Blair, zosta wysany na rozmowy z generaem Wirranto, indonezyjskim szefem
oddziaw, teoretycznie aby rozkaza mu zaprzestanie masakr. Okazao si, e tak naprawd
powiedzia mu, e USA bdzie dalej dostarczao pomocy i wsparcia. Zostao to niedawno
ujawnione przez Alana Nairna, niezalenego dziennikarza, ktry wykona tam fantastyczn
prac, a take gdzie indziej, i w rzeczywistoci by wiziony wwczas przez Indonezyjczykw,
bez adnych wiadomoci na ten temat tutaj - ostatecznie wypuszczono go, przede wszystkim
dziki naciskom Kongresu.
Zatem admira Blair pojecha, aby przekaza to posanie krtko po jednej z najbardziej
wstrzsajcych masakr - morderstwie okoo 60 osb w kociele, w ktrym przetrzymywano
uchodcw. Brutalne morderstwo, jedno z wielu.
Co si stao? Ludno, dajc niesamowite wiadectwo heroizmowi, posza gosowa. I
pomimo terroru na szerok skal, zastraszeniom, zabjstwom, dziesitkom tysicy ludzi,
ktrzy uciekli w gry, aby si schroni, 90% populacji byo tak dzielne, e zdecydowao si
gosowa, w wikszoci opowiadajc si za niepodlegoci. Reakcj na to byy kroki, aby
cakowicie zdestabilizowa kraj. Kilka tygodni potem - mamy pocztek wrzenia - nikt nic nie
wie, ilu ludzi zostao zabitych - tysice, dziesitki tysicy. A moe poowa ludnoci lub jeszcze
wicej zostaa wyrzucona z wasnych domw - naprawd potne okruciestwo. W kocu, jak
powiedziaem, USA miao zaj stanowisko, odnotowa zastrzeenia, w ktrym to punkcie
Indonezyjczycy zrezygnowaliby - co oznacza, e mogliby to zrobi cakowicie sami. Trzeba to
przyzna, New York Times zaprezentowa wstpniak na ten temat. Jeli tak trzeba, uznajmy to.
15 wrzenia historyk Indonezji, John Roosa, ktry by obserwatorem podczas wyborw, napi-
sa dobry artyku redakcyjny, gdzie pokaza prawd. Powiedzia: przypuszczajc, e mona
byo przewidzie ten pogrom, mona te mu byo zapobiec, ale Clinton zatrzs si i od-
rzuci dyskusj na temat wysania si pokojowych. To prawda. Tak wanie wszystko to
wygldao przez cay ten rok, gdy Australijczycy stawali si coraz bardziej wciekli na odmo-
w USA nawet rozwaenia uycia si pokojowych.
Ci, ktrzy cokolwiek pamitaj z historii, przyznaliby, e to powtrka, potworna, prawie
dokadna, z tego, co si stao 20 lat temu. 20 lat temu, po potnej masakrze, gdzie zginy
setki tysicy ludzi, w kocu Indonezja zgodzia si na wizytacj korpusu dyplomatycznego z
Dakarty we Wschodnim Timorze - czuli si wystarczajco bezpiecznie, aby pozwoli im tam
przyjecha. Jednym z nich by ambasador Cartera - ambasador Masters. By on tam wiadkiem
zniszcze, ktre ci, ktrzy byli z nim porwnali do Kambody.
To, co stao si pniej zostao opisane w zeznaniu przed ONZ przez jednego z gwnych
historykw Indonezji, Benedicta Andersona, amerykaskiego historyka zajmujcego si tym
problemem. Zezna, e ambasador Masters spni si o dziesi dugich miesicy, odrzucajc
proby pomocy humanitarnej nawet przed Departamentem Stanu, a generaowie indonezyjscy
nie dali mu zielonego wiata - mwic, e byli oni wystarczajco bezpieczni, aby pozwoli
Czerwonemu Krzyowi wkroczy i zezwoli na pomoc humanitarn. Innymi sowy - dokadnie
to samo, co stao si w ostatnich kilku tygodniach, ta sama, powtarzajca si historia. Wszystko
to, niestety, okazao si typowym nastawieniem w stosunku do praw czowieka, podobnie jak
powody. Jak powiedzia jeden z dowiadczonych zachodnich dyplomatw w Dakarcie -
Indonezja si liczy, Wschodni Timor - nie. Zostao to wyjanione bardziej szczegowo w
artykule z pierwszych stron New York Timesa przez dwch specjalistw azjatyckich, ktrzy
12
wykazali, e administracja Clintona musiaa przeprowadzi kalkulacj, w ktrej porwnali, z
jednej strony, wag dla USA pastwa bogatego w zasoby naturalne z ludnoci liczc kilkuset
milionw, z ktrej uzyskujemy niezwyke dochody, i z drugiej - biednego pastwa z 800.000
ludnoci. C, rezultat tego kady moe sobie oszacowa sam i wyobrazi sobie, jakiego
rodzaju reakcji naleao oczekiwa.
Zostao to wyraone bardziej obrazowo przez wysokiego urzdnika amerykaskiego, ktry
powiedzia, e we Wschodnim Timorze nie posiadamy adnego psa w tym wycigu. Innymi
sowy - niewane, co tam si dzieje. Pniej, kilka tygodni potem, nagle zmienili ton. Stwier-
dzili - prawda, mamy psa w tym wycigu. Duego psa, mianowicie Australi. Australia robi
zamieszanie, a to trzeba bra pod uwag. Zatem teraz ju mamy psa w tym wycigu i musimy
si zmieni.
A co z ludnoci pastwa, ktra bya torturowana i masakrowana z nasz pomoc przez 25
lat? Nie s oni nawet maym pieskiem. Tak wanie naprawd przedstawia si kwestia praw
czowieka. Wrmy po prostu jeszcze do pierwszej fazy tego roku. W kwietniu, dokadnie w
centrum euforii o wielkiej nowej erze i tak dalej, bya rocznica - 50 rocznica NATO, w Wa-
szyngtonie. Szeroko komentowana. Nie bya to radosna rocznica, poniewa spotkanie odbyo
si pod zason ciemnych chmur czystek etnicznych w Kosowie - i std, jak wiecie, caa masa
przygnbienia i troski w stosunku do czystek etnicznych. Trzeba podziwia komentatorw,
dziennikarzy i innych - ktrzy byli w stanie przeoczy fakt, e jedna z najgorszych czystek
etnicznych lat 90-tych odbya si w ramach NATO. Dokadnie - w poudniowo-wschodnim
rejonie. W Turcji - czonku NATO, pod jurysdykcj Rady Europy i Europejskiego Trybunau
Sprawiedliwoci, ktry regularnie potpia czystki etniczne i inne zbrodnie - 8 w cigu ostatnie-
go roku. I nie byy to niewielkie sprawy. O wiele wiksze ni w Kosowie: 2 do 3 mln. uchod-
cw, okoo 3500 wiosek zniszczonych - Kosowo razy 7. Dziesitki tysicy zabitych - Kurdw.
O wiele wiksze zbrodnie ni w Kosowie, nawet po bombardowaniach, a przed nimi - nie ma
co mwi.
Jak to si stao?
Stao si to dziki administracji Clintona. Rzd turecki uywa w okoo 80% procentach
amerykaskiej broni. Zbrodnie wzrosy przez lata 90-te, po tym, jak rzd turecki odrzuci w
1992 roku negocjacje pokojowe z buntownikami kurdyjskimi, a administracja Clintona wysy-
aa coraz potniejsze fale pomocy militarnej. W rzeczywistoci, Turcja staa si gwnym
importerem broni w wiecie. Mamy tu do czynienia z najnowoczeniejszym sprztem - jak
samoloty odrzutowe, napalm itd. Jeli spojrzy si na dane, mona sobie wyobrazi, jakie
zbrodnie zostay popenione. Wszystko w ramach NATO, dokadnie w latach 90-tych, i w
sumie dalej to trwa. Zostao to zignorowane podczas obchodw rocznicy NATO, a tak na-
prawd - cay czas. Przeszukajmy bazy danych prasy. Jeli si komu nie chce, nie musi tego
robi. Co znajdziemy? Waciwie nic - poniewa to jest wielka zbrodnia, potna czystka
etniczna, terror, wszystko, co przyjdzie na myl, ale przeprowadzone przez pastwo owieco-
ne. Tak naprawd - przez lidera pastw owieconych, w ramach NATO, a wic dlatego jest to
niewane, nie zasuguje na komentarze. Dokadnie w momencie, gdy mamy by zajci wsp-
czuciem ofiarom czystek etnicznych we wrogim pastwie - czyli w Kosowie. Spjrzmy w
kocu na ten przypadek.
Znowu jestemy przy kluczowym przykadzie, przy tym, na ktry musimy spojrze - zbrod-
nie w Kosowie. Istnieje tu pewnego rodzaju mantra powtarzana bez koca, ktra mwi, e w
przypadku Kosowa wreszcie spenilimy co susznego. Oczywicie, zdarzao si nam pope-
nia bdy tu i tam, ale w tym przypadku zrobilimy co dobrego. Dziaalimy wedug naszych
idei i wartoci. Dziaalimy cakowicie altruistycznie - cakowicie zrywajc z przeszoci.
USA dziaay cakowicie altruistycznie, aby broni praw czowieka i dlatego wanie mamy t
potn eufori w zwizku z now er.
C, logika mwi nam co innego. Przecie chodzi tu o fakty: zatem fakty powinny by
stosowane, a wic spjrzmy na nie. Istnieje standardowa ich wersja. Powtarzana w ostatnim
tygodniu przez gwnego specjalist od spraw zagranicznych w New York Timesie, Thomasa
13
Friedmana, ktry twierdzi, e interwencja NATO w Kosowie rzeczywicie co znaczya -
przerwaa czystki etniczne i dlatego bya sprawiedliwa.
Istnieje tylko jeden problem z tym owiadczeniem, ktre jest cay czas powtarzane: fakty s
dokadnie przeciwne, bezsprzecznie. Masywne czystki etniczne byy rezultatem bombardowa,
nie ich przyczyn. Nie ma co do tego wtpliwoci. Po prostu spjrzmy na liczby odnotowanych
uchodcw za granicami.
Rok temu Kosowo nie byo przyjemnym miejscem, w adnym razie, cho niestety, podob-
nie jak wiele innych miejsc na wiecie - ale fala czystek etnicznych zacza si po rozpoczciu
bombardowa. Bombardowania zaczy si 24 marca. W tym czasie Wysoki Komisarz ds.
Uchodcw przy ONZ, ktry zajmuje si uchodcami, nie mia adnych danych na temat
uchodcw. Pierwsze pojawiy si okoo 3 dni pniej. 1 kwietnia, tydzie po rozpoczciu
bombardowa, zacz wypuszcza pierwsze codzienne raporty na temat wypdze - a pniej
doszo do liczb, ktre dzi znamy: szeset, siedemset tysicy.
Ponadto - mona to byo przewidzie. Tak naprawd - wedug dowdcy USA w NATO, gene-
raa Wesleya Clarka - byo to cakowicie do przewidzenia. To byy jego sowa, gdy bombar-
dowania si zaczy. Powiedzia, e to byo cakowicie do przewidzenia, e bombardowania
przyczyni si do potnej eskalacji zbrodni - z do oczywistego powodu. Kiedy bombarduje
si ludzi, oni nie rzucaj w ciebie kwiatkami. Odpowiadaj. I nie odpowiadaj tam, gdzie wrg
jest mocny - oni odpowiadaj w taki sposb, gdzie sami s mocni. Zatem nie wysyaj samolo-
tw odrzutowych na Nowy Jork. Ich odpowied ma miejsce na ziemi, gdzie s silni - wywouj
wiksze zbrodnie.
Ponadto genera Clark stwierdzi, e operacja NATO, cytuj, nie zostaa pomylana jako
rodek powstrzymania czystek etnicznych prowadzonych przez Serbw. To prawda. Nie
mogo tak by, poniewa najgorsze czystki etniczne, do tej pory, zostay sprowokowane przez
bombardowanie. Bya to konsekwencja, a nie przyczyna. I dalej, cho zbrodnie mona byo
przewidzie, i zostay one przewidziane, nikt nie by na nie przygotowany. Tak naprawd byo
jeszcze gorzej - krtko przedtem USA zdecydoway si obci fundusze dla Wysokiego Komi-
sarza ds. Uchodcw ONZ, ktry jest odpowiedzialny za los uchodcw. W styczniu musieli
mocno zredukowa swoje ekipy, poniewa USA odmwio na nie pienidzy. Zatem Stany
Zjednoczone i Wielka Brytania nie tylko odrzuciy przygotowania do przewidywanych zbrod-
ni, postanowiy one pozbawi funduszy organizacj, ktra zajaby si uchodcami, ktrzy
mieli si pojawi - jak przewidywano, zdaniem komandora - przez bombardowania, ktre
zostay przeprowadzone. Jeli poukadamy to razem, to wtedy zbrodnicza dziaalno Clintona
i Blaira wzronie do znacznie. To tylko zarysowuje powierzchni. Nie mamy czasu, eby
wdawa si w jeszcze gbsze szczegy, ale naprawd zachcam wszystkich do przyjrzenia si
temu dokadnie - bardzo atwo odnajdziecie fakty. Nie s niedostpne. Odsoni one, e nawet
w tym pojedynczym przypadku nie mona absolutnie wierzy w adne sowo z tej egzaltowa-
nej retoryki, nie mwic ju o wszystkich innych przypadkach, o ktrych si nie wspomina, a o
ktrych ja powiedziaem co tutaj.
Jeli tak naprawd spojrzy si dokadniej na histori, okae si, e to wszystko jest znane.
To do tragiczna - czy gorzej - nieprzyzwoita powtrka z tego, co dziao si 100 lat temu.
Dokadnie sto lat temu pojawia si taka sama kwestia na temat tego, jak owiecone pastwa
musz nie cywilizacj do zacofanych czci wiata i musz narusza suwerenno i cokol-
wiek innego, poniewa maj do spenienia misj szerzenia cywilizacji, chrzecijastwa i praw
czowieka. Jak wtedy, gdy USA zbliao si do Filipin, aby przytoczy jeden przykad.
Wiemy dokadnie, jakie byy tego konsekwencje. Nie musimy si wysila, by to dostrzec.
Mamy 100 lat historii, aby zobaczy, jak owiecenie byo przynoszone wiatu. Czy istnieje
jakikolwiek racjonalny powd, eby oczekiwa, e ta faza bdzie inna? Wikszo wiata tak
nie myli. Poza samozwaczymi pastwami owieconymi istnieje mnstwo strachu i obaw co
do odrodzenia najgorszych dni europejskiego imperializmu, arogancji i schlebiania sobie, ktre
si z tym wizay.
14
Dla ludzi takich jak my - czyli stosunkowo uprzywilejowanych, yjcych w do wolnych
spoeczestwach nic z tego nie jest nieuniknione. Okropne zbrodnie s popeniane, jeli po-
zwolimy, eby tak si dziao. Nic prostszego. Nie mwimy o rzeczach, ktre dziej si na
Marsie lub zbrodniach popenianych przez Huna Attil, ale o zbrodniach, ktre s skutkiem
dziaalnoci si, ktre s gwnie pod nasz kontrol, jeli tylko zechcemy je kontrolowa.
Nie zmienimy praw natury. S to sprawy woli i wyboru. Nie moemy cofn tego, co ju si
stao, ale przynajmniej moemy zmierzy si z przyszoci. Moemy zdecydowa si i spoj-
rze na ni uczciwie, aby nauczy si czego i aby wykorzysta t wiedz, by wpyn na
przyszo.
O zadueniu
Poniszy tekst stanowi odpowied Noama Chomsky'ego na nastpujce pytania:
1. Jak Pan skomentuje tez, e kraje zaduone u MFW/B nie maj adnego prawa prosi o
umorzenie dugw (i nikt nie powinien robi tego w ich imieniu), oraz e powinny ponosi
odpowiedzialno za swoje dugi tak jak ja czy ktokolwiek inny?
2. W jakich granicach ley odpowiedzialno pierwszego wiata za kryzys?
3. W duym skrcie chciabym lepiej zrozumie, gdzie ley wina mojego rzdu (USA) i
gdzie si koczy oraz gdzie zaczyna si wina rzdw trzeciego wiata?

1. Najprostsza odpowied na stwierdzenie, i kraje poyczajce od Midzynarodowego
Funduszu Walutowego i Banku wiatowego nie maj prawa prosi o umorzenie swoich du-
gw jest taka, e zaoenia na ktrych si opiera s faszywe, wic jest ono bezsensowne. Np.
to nie caa Indonezja zacigna dugi, a jedynie jej popierani przez USA wadcy. Zaduenie,
ktre jest ogromne, zostao spowodowane przez okoo 200 osb (prawdopodobnie mniej) z
rodziny dyktatora oraz jego poplecznikw. Ci ludzie nie maj prawa prosi o umorzenie du-
gw i faktycznie nie musz tego robi. Ich bogactwo (ktrego wiksza cz znajduje si w
zachodnich bankach) prawdopodobnie wystarczyoby nie tylko na pokrycie dugw.
Oczywicie ta odpowied zakada kapitalistyczne zasady. Wg nich jeli poyczyem od ciebie
pienidze i wydaem je by kupi mercedesa, rezydencj, wikszo z tych pienidzy wysaem
do banku w Zurychu, a pniej ty przychodzisz i prosisz mnie o zwrot poyczki, nie przypusz-
czam, e potrafibym powiedzie: Przykro mi, nie mam ochoty jej spaca, we pienidze od
ludzi z miejskich slumsw. A ty nie powiniene mwi: Osign wiksze zyski z tych ryzy-
kownych inwestycji, poniewa teraz, gdy dunik nie chce zwrci mi pienidzy, ryzyko powin-
no zosta przeniesione na innych ludzi w moim kraju poprzez socjalizacj dugw. To wanie
s kapitalistyczne zasady. Wystarczyyby do wyeliminowania wikszoci dugw. Oczywicie
s one nie do zaakceptowania przez bogatych i silnych, ktrzy wol praktyczne kapitalistycz-
ne zasady socjalizacji ryzyka i kosztw. Ryzyko jest wic przenoszone na podatnikw z
Pnocy (via MFW), a koszt na biednych indonezyjskich chopw, ktrzy nigdy nie poyczali
pienidzy.
Argument, e to ich kraj poycza pienidze, wic to oni s teraz za to odpowiedzialni, to
ju wicej ni cynizm, i nie naley go bra pod uwag. Tak naprawd nie jest to nawet zgodne
z midzynarodowym prawem. Kiedy Stany Zjednoczone zdobyy Kub w 1889 r., by zapobiec
jej samodzielnemu uwolnieniu si od Hiszpanii (co zostao nazwane wyzwoleniem Kuby spod
hiszpaskiego panowania), anuloway kubaskie dugi wobec Hiszpanii, na racjonalnej
podstawie mwicej, e dugi zostay wymuszone na Kubaczykach bez ich zgody. Ta doktry-
na, nazwana doktryn wstrtnego zaduenia (odious debt), zostaa pniej utrzymana w
mocy, z inicjatywy Stanw Zjednoczonych, w midzynarodowym arbitrau. Obecny dyrektor
wykonawczy MFW, ekonomistka Karen Lissakers, kilka lat temu zwrcia w swojej ksice
uwag na to, e gdyby zastosowano t zasad do trzeciowiatowych dugw, zaduenie to w
wikszoci przestaoby istnie. Lecz to znaczyoby, e naley przestrzega kapitalistycznych
15
zasad: dunicy s odpowiedzialni, a poyczajcy naraaj si na ryzyko. Ale jasne, e nie bd
tego robi, gdy koncentracja wadzy umoliwia im socjalizacj kosztw i ryzyka.

2. Odpowiedzialno pierwszego wiata za kryzys zadueniowy jest wielka - i w tym
przypadku odpowiedzialno rozszerza si na obywateli w takim stopniu, w jakim ich kraje
umoliwiaj branie udziau w ksztatowaniu polityki, a oni z tego korzystaj.
Moliwe, e obecny kryzys zadueniowy (debt crisis) wywodzi si z polityki zachcania do
udzielania poyczek, jak i poyczania prowadzonej przez MFW oraz B w latach 70. po to, by
wprowadzi do obiegu petrodolary. Ich bardzo solidne zapewnienia, e jest to wietna sprawa
dla wszystkich zainteresowanych, byy kontynuowane do momentu nie wypenienia zobowi-
za przez Meksyk w 1982 r., kiedy caemu systemowi zagrozi upadek, a obie instytucje
wkroczyy na drog socjalizacji kosztw i dugw. Innym czynnikiem by gwatowny wzrost
stp procentowych w Stanach Zjednoczonych w okresie polityki strukturalnego przystosowa-
nia Cartera i Reagana, podjtej oczywicie bez troski o to, e w ten sposb naoy si na
dunikw z trzeciego wiata ciar, ktry ich przygniecie, co faktycznie nastpio. Kolej-
nym wanym czynnikiem jest oczywicie zachodnie poparcie dla mordercw, gangsterw i
bandytw, ktrzy poyczaj pienidze dla siebie i naturalnie nie chc ich zwrci, skoro mog
przenie obowizek spaty dugu na biednych przy pomocy tych samych instytucji, ktre
najpierw to zaduenie wywoay.
Odpowiedzialno pierwszego wiata jest tak dua, e gdyby w gr wchodzia uczciwo,
to ci, ktrzy popierali takich ludzi jak Suharto w Indonezji, doprowadzili do poyczkowego
(lending-borrowing) szalestwa (ratujc banki), przyczynili si do gwatownego wzrostu stp
procentowych, co byo czci dalszego przeniesienia wadzy na bogatych i uprzywilejowa-
nych w Stanach Zjednoczonych (a i to nie wszystko), powinni spaci to zaduenie sami.

3. Wina rzdw trzeciego wiata - powiedzmy Suharto w Indonezji - jest olbrzymia, lecz
pamitajmy, e te rzdy s klientami Zachodu, wirtualnymi placwkami, ktrych zadaniem jest
otwieranie swoich krajw na zagraniczn grabie, poskramianie ludnoci (przez wielkie masa-
kry, jeli to konieczne), wzbogacanie si, jeli maj na to ochot (to nie jest odpowiedzialno,
tylko uboczna korzy z porozumienia z nimi). Suharto by naszym czowiekiem, jako e
administracja Clintona pozwalaa na to dopki spenia swoje zadanie. Prawie to samo prze-
znaczono dla innych rzdw trzeciego wiata. Ci, ktrzy prbuj poda innym kursem,
zwykle rozbijaj si. Przykadem jest tu Nikaragua, ktra ma jeden z najwikszych dugw na
wiecie. Sandinici byli niewtpliwie skorumpowani, chocia nie wedle preferowanych przez
Stany Zjednoczone standardw, lecz nie to byo powodem powstania zaduenia, ale raczej
fakt, e Stany Zjednoczone toczyy brutaln i mordercz wojn, by podporzdkowa sobie
tamtejsz wadz.
Zwrmy jeszcze raz uwag na to, e wina naszych wadz (i ich instytucji takich jak MFW-
B) jest take nasz win, do tego stopnia, do jakiego mamy moliwo wpywania na nasz
polityk i nie robimy tego.
Nie ma prostych odpowiedzi
Wywiad z Chomskym (stycze 2002) pisze S. Shalom w wywiadzie z N. Chomskym

Stephen R. Shalom: Wojna w Afganistanie, susznie uznana przez politykw za mogc
prowadzi do katastrofy humanitarnej, byaby niemoralna nawet gdyby nie byo dla niej alter-
natywy. Jednak pan i pozostali krytycy konfliktu bylicie czsto pytani o inne rozwizania.
Chciabym teraz dokadniej pozna paskie pogldy aby mc je rozjani.
Zwrci pan uwag na fakt, e Stany Zjednoczone odrzuciy oferty Talibw, ktrzy byli gotowi
wyda bin Ladena trzeciej stronie. Najwyraniej jednak Amerykanie dyli do konfrontacji co
jednak nie dowodzi, e istniay prawdziwie pokojowe alternatywy dla tego konfliktu. Gdyby
16
Talibowie wydali wtedy bin Ladena byoby to zwizane z przemieszczeniem przez Waszyng-
ton duych oddziaw wojskowych do granic Afganistanu. Odrzucenie przez USA propozycji
pokojowych wskazuje na preferowanie wojny, ale nie dowodzi wcale, e nieobecno siowego
przymusu zaowocowaaby doprowadzeniem sprawcw zamachw 11 wrzenia przed sd. (Tak
samo jak w innych przypadkach gdy Stany Zjednoczone odrzuciy propozycje ustpstw wysto-
sowane aby zapobiec wojnie: w 1990 i 1991 roku przez Saddama Husajna i w 1999 roku przez
Serbi.) Nic nie czyni tych wojen susznymi, ale powstaje pytanie czy pokojowe rodki mog
powstrzyma terroryzm (a cilej mwic, okrelony terroryzm, gdy amerykaska wojna z
terroryzmem jest wymierzona tylko we wroga zewntrznego i nie uwzgldnia dziaa ze
strony sojusznikw czy samego Waszyngtonu).
Chomsky: Wszystkie pytania s bardzo trudne i zasuguj na dokadne rozpatrzenie. Postaram
si przeledzi je krok po kroku nie tyle udzielajc gotowych odpowiedzi, co zarysowujc
kierunki, w ktrych powinnimy poda szukajc rozwiza. By moe dobrze bdzie zacz
od powtrzenia dwch oczywistych, ale wanych punktw, ktre posu nam jako fundament:
(1) Jeli proponujemy jak zasad, ktra ma by narzucona antagonistom, wtedy musimy si
zgodzi - jest to w naszym interesie - aby ta zasada odnosia si rwnie do nas.
(2) Dc do wyrobienia wasnego zdania na temat zaistniaej sytuacji, musimy wiedzie, e
midzy nasz opini (obojtnie jak przekonywujc) a podjciem dziaa jest bardzo dugi
krok. Ten krok wymaga argumentw - konkretnych argumentw w sytuacji gdy proponowane
dziaania pocigaj za sob ogromne konsekwencje dla ludnoci (na przykad bombardowanie
jakiego kraju).
Majc to za punkt wyjcia, wrmy do istoty zagadnie przedstawionych w pytaniach.
Po pierwsze, przypumy, e kto postawi pytanie: czy istniay prawdziwie pokojowe
alternatywy dla tego konfliktu? Przed zadaniem pytania naley zastanowi si czy jest ono
poprawnie sformuowane. Wydaje si ono sugerowa, e jeliby pokojowe rodki zawiody,
Stany Zjednoczone byyby upowanione uciec si do przemocy, aby osign swoje cele - w
tym przypadku zabicie lub schwytanie sprawcw tragedii 11 wrzenia oraz ich wsplnikw.
Jednak obaj odrzucamy zaoenie, e Amerykanie mieli prawo wywoania konfliktu. Jak
zaznaczye na pocztku, wojna prowadzona na takich warunkach jak teraz byaby niemoralna
nawet gdyby nie byo dla niej alternatywy. Przypumy jednak, ze kto akceptuje wspomniane
wyej zaoenie i zadaje pytanie sformuowane w sposb w jaki to przedstawiem. Mamy
wtedy do czynienia z problemem (1): czy zgodzimy si, aby wobec nas stosowano przemoc
jeli rodki pokojowe zawiod? Czy zgodzimy si aby Nikaragua, albo Kuba, albo Haiti (mo-
na jeszcze dugo wymienia) miay prawo do uycia siy w celu zabicia lub pojmania poszuki-
wanych zbrodniarzy chronionych przed ekstradycj w USA?
Przypadek Nikaragui jest wyjtkowo jasny i w rzeczywistoci nie wzbudza kontrowersji ze
wzgldu na poparcie udzielone temu pastwu przez Rad Bezpieczestwa i Trybuna wiato-
wy. Ale wemy drobniejszy przykad, w ktrym odpowiedzialnymi za terroryzm nie s przy-
wdcy USA (m. in. dowodzcy drug w ostatnim dwudziestoleciu, ogoszon przez Waszyng-
ton, Wojn z terroryzmem), tylko ci, ktrzy przez to pastwo s ukrywani. Historia nie daje
nam kontrolowanych eksperymentw, ale te przykady - a jest ich kilka - s bardzo zblione do
tego, o ktrym rozmawiamy. Wemy Haiti. Stany Zjednoczone odmawiaj ekstradycji Emma-
nuela Constanty, przywdcy oddziaw paramilitarnych odpowiedzialnych za tysice brutal-
nych morderstw we wczesnych latach '90 pod panowaniem wojskowej junty, ktrej Bush # 1 i
administracja Clintona udzielali jawnego wsparcia. Wina Constanty jest niepodwaalna. Zosta
skazany zaocznie przez haitaski sd. Nowo wybrany rzd ju kilkakrotnie wzywa USA do
jego ekstradycji, ostatnio 30 wrzenia 2001 roku, w rocznic przewrotu wojskowego. Wezwa-
nia te cigle spotykaj si z odmow, prawdopodobnie z obawy przed tym co Constanta mg-
by powiedzie o powizaniach Waszyngtonu z lat terroru. To tak jakby obce pastwo, po-
wiedzmy Irak, wspierao terrorystyczne oddziay w USA, ktre zabiy tysice osb i popeniay
inne zbrodnie. Proby o ekstradycje nie s po prostu odrzucane, ale ignorowane i ledwie za-
uwaone wrd zamieszania spowodowanego zabjstwem tysicy Amerykanw przez podej-
17
rzanych, ukrywajcych si wrd Talibw. Czy wobec tego naley wnioskowa, e Haiti nie
ma prawdziwie pokojowej alternatywy dla konfliktu? A jeeli nie ma rwnie odpowiedniej
siy do otwartej walki z USA, wic moe ucieka si do innych rodkw, na przykad bioterro-
ru, albo wysadzania budynkw, albo uycia maych adunkw nuklearnych przemyconych na
teren Stanw Zjednoczonych? aden z nas nigdy nie uzna takiego rozwizania w tym lub
nawet bardziej ekstremalnych przypadkach. Czy w takim razie powinnimy zaakceptowa
podobne zakoczenie w sprawie Afganistanu? To by byo prima facie pogwaceniem zasady
(1).
Odmy to na bok i zaakceptujmy czste ciche zaoenie, e USA miay prawo ucieka si
do grb czy uycia siy jeli nie byo prawdziwej alternatywy, to znaczy innego sposobu
zmuszenia Talibw do wydania bin Ladena i jego wsppracownikw. Teraz wracamy do
faktycznego pytania: czy bya jakakolwiek alternatywa? W tej sprawie pojawia si wczeniej-
szy problem - w kwestii ktrego si zgadzamy, ale moliwe, e warto go poruszy dla jasnoci.
Istniej pewne procedury ekstradycyjne. Pierwszym krokiem jest przedstawienie niepodwaal-
nych dowodw przeciwko podejrzanemu. Tutaj sytuacja jest odmienna od Haiti czy operacji
mangusta i wynikego pniej terroru wprowadzonego przez USA w stosunku do Kuby; a
take wielu podobnych przypadkw, w ktrych dowody byy jasne i niekontrowersyjne. Moe
Stany Zjednoczone miay niezbite dowody przeciwko bin Ladenowi, a moe nie. Stanowczo
jednak odmwiy przekazania ich Talibom, co wicej, odmwiy wystpienia z prob o eks-
tradycj, przypuszczalnie dlatego, e to sugerowaoby pewne ograniczenia w ich imperialnym
prawie do postpowania bez ogldania si na autorytety. danie brzmiao: wydajcie go nam,
bo jak nie, to nie zostawimy was w spokoju (obalenie reimu Talibw byo pniejszym
pomysem). aden rzd, a z pewnoci nie amerykaski, nigdy by si nie zgodzi na takie
danie, chyba e przymuszony grob uycia siy. Przy takim daniu musiaa si ona poja-
wi, co oczywicie nie jest usprawiedliwieniem ani dla wystosowania teje groby ani tym
bardziej wprowadzenia jej w ycie. Pozostawiajc ten problem zastanwmy si, czy Talibowie
wydaliby bin Ladena i innych bez groby konfliktu? Moja wasna opinia jest podobna do
Twojej: mao prawdopodobne. Jednak nie moemy tego powiedzie z pewnoci gdy nie
poczyniono adnych stara, a rne propozycje Talibw, chocia zawie, byy odrzucane. Ale
nawet jeli jestemy pewni swojego osdu, pojawia si zasada (2). Nie ma nastpstw, jeli
wczeniej nie uzupenimy brakujcego ogniwa - argumentu. A to nie wydaje si atwe.
Wedug mnie podobny problem pojawia si w przypadku Saddama Husajna. Najwiksz
zmor administracji Busha # 1 w sierpniu 1990 roku, zaraz po inwazji Iraku na Kuwejt, byo
to, e w cigu najbliszych dni Irak moe si wycofa pozostawiajc tam marionetkowy rzd, i
wszyscy w wiecie arabskim bd szczliwi (dowdca poczonych si Colin Powell). Czynic
tak, Saddam postpiby tak samo jak USA w Panamie z tym wyjtkiem, e kraje Ameryki
aciskiej byy dalekie od zadowolenia. Czy te obawy byy uzasadnione? Czy kolejne oferty
skadane przez Saddama midzy sierpniem 1990 a styczniem 1991 roku, dotyczce wycofania
wojsk Irackich byy prawdziwe? Nie moemy tego wiedzie gdy natychmiast je odrzucano,
ledwie o nich wspominajc. Susznie jest utrzymywa, e jeli byy one prawdziwe to tylko ze
wzgldu na wysokie prawdopodobiestwo uycia siy. To po raz kolejny porusza punkt (2) i
dopki nie moemy przedstawi brakujcego argumentu jedyne co jestemy w stanie powie-
dzie, to to, e groby wystosowane przez rad bezpieczestwa, w przeciwiestwie do agresji,
s uprawnione. Tyle wydaje mi si waciwe.
Podobnie, w przypadku Serbii, mona dyskutowa czy co takiego jak porozumienie z
czerwca 1999 roku - bdce kompromisem midzy stanowiskiem Serbw i NATO z wigilii
bombardowa - mogoby by osignite rodkami dyplomatycznymi bez 78 dni nalotw. Nie
wiemy tego z takich samych przyczyn jak we wczeniejszym przykadzie. A co z potrzeb
groenia uyciem siy? Tutaj sytuacja jest zoona. Musimy si dowiedzie co dziao si do
marca 1999 roku (co nie jest proste). Na przykad powinnimy wzi pod uwag fakt, e
Brytyjczycy (najbardziej zacici czonkowie koalicji pro-amerykaskiej) przypisywali wik-
szo zbrodni z Kosowa, bojownikom Wyzwoleczej Armii Kosowa (UCK) jeszcze w stycz-
18
niu 1999 (co wydaje si niezrozumiae, ale taka bya ich ocena), i istnieje obszerny dowd, e
pniej nic si nie zmienio. To, e przez wiele lat istniay okrutne represje ze strony Serbw,
nie ulega kwestii, ale zwalczanie ich nie byo zmartwieniem pastw zachodnich - a stao si
jedn z przyczyn dla ktrych Albaczycy musieli uciec si w 1998 roku do przemocy. Powsta-
je pytanie o jej skuteczno i uprawnienia terrorystw do jej uycia (bo terrorystycznymi
okrelali Amerykanie i Brytyjczycy dziaania UCK, dopki sami nie zaczli ich popiera).
Shalom: Waciw procedur w postpowaniu z terroryzmem jest przedstawienie dowodw
odpowiednim organizacjom midzynarodowym i zezwolenie im na dziaanie zgodne z pra-
wem. To, jak pan wspomnia, bya droga, na ktr wystpia Nikaragua w odpowiedzi na ataki
terrorystyczne USA w latach '80 jakkolwiek odmwiono jej sprawiedliwoci ze wzgldu na
obstrukcjonizm Stanw Zjednoczonych. Hipokryzja Waszyngtonu jest tutaj oczywista - ale
dalsze wnioski z tego przykadu nie s jasne. Czy powinnimy przymusza Stany Zjednoczone
(i innych), do zwrcenia si do ONZ, czy te niedostrzeganie przez ONZ terrorystycznych
dziaa USA dyskredytuje t organizacj jako miejsce dociekania sprawiedliwoci? Dla pew-
noci, jeli USA postanowiyby zalegalizowa swoje dziaania odwoujc si do ONZ, to nie
zagwarantowaoby to susznoci ich akcjom. Akcja moe by jednoczenie legalna i niesusz-
na. Wystawianie mieszkacw Afganistanu na ryzyko godu nie byoby suszne nawet gdyby
ONZ zgodzio si na nie. Ale czy istniej jakiekolwiek, zgodne z prawem dziaania, ktre ONZ
mogoby podj w odpowiedzi na ataki 11 wrzenia (a ktre byyby jednoczenie suszne i
legalne)?
Chomsky: W rzeczy samej ONZ nie moe dziaa bez poparcia ze strony wielkich mocarstw,
gwnie USA. Na przykad ONZ nigdy nie mogo zaangaowa si w amerykaskie wojny w
Indochinach poniewa byo jasne, e jeli to zrobi to zostanie podzielone. Podobnie, ONZ
mogo mao zrobi - jakkolwiek wicej ni uczynio - kiedy Stany Zjednoczone odmwiy
arbitrau Rady Bezpieczestwa i Trybuna wiatowy w sprawie terrorystycznego konfliktu z
Nikaragu. Ale czy to dyskredytuje t organizacj jako miejsce dociekania sprawiedliwoci?
Nie sdz, eby bya to waciwa konkluzja. Przypuszcza si, e Trybuna Norymberski by
przykadem sprawiedliwoci zwycizcw. Nawet gwny prokurator otwarcie to przyzna. Ale
pomimo caej hipokryzji nie uwaam za ze sdzenie i skazanie nazistowskich zbrodniarzy
wojennych. Systemy sprawiedliwoci s niestety niezmiennie nieuczciwe. Ale to nie wystarczy
do ich odrzucenia w wiecie takim, jaki istnieje obecnie. Z pewnoci moemy prbowa go
zmieni, ale wci musimy dokonywa wyborw i podejmowa w nim decyzje. Gdyby Stany
Zjednoczone poday drog ustalon przez traktaty i prawo midzynarodowe nie byoby
adnych problemw. Pojawia si jednak drugie pytanie, ktre jest dosy trafne. Jest pewne, e
Rada Bezpieczestwa autoryzowaaby dziaania USA gdyby Waszyngton nie chcia dziaa
bez jakiegokolwiek poparcia, pokazujc jednoczenie swoj niezaleno od jakichkolwiek
zewntrznych autorytetw - bardzo naturalna postawa dla systemu o przytaczajcej sile. Ale to
nie uczynioby tych akcji susznymi i sprawiedliwymi a jedynie legalnymi co jest zupenie
czym innym jak sam powiedziae. Czy byy moliwe dziaania suszne i sprawiedliwe? Oto
jedna z moliwoci, tak daleka od radykalnych postaw, e popierana nawet przez Watykan a
take gwne rzdowe pismo Foreign Affairs (stycze 2002), w ktrym wybitny historyk
wojskowoci, bardzo konserwatywny Michael Howard proponowa: operacja pod kierownic-
twem Narodw Zjednoczonych wymierzona przeciwko siatkom zbrodniarzy, ktrych czonko-
wie powinni zosta schwytani i doprowadzeni przed midzynarodowy trybuna gdzie otrzyma-
liby uczciwy proces i ewentualnie zostaliby uznani za winnych (nie wspomn o jego innych,
godnych uwagi opiniach, ktre tutaj s nieistotne). To chyba dobry pomys, ktry jednak nigdy
nie by brany pod uwag. Gdyby go zastosowano, w myl zasady (1) Stany Zjednoczone
musiayby zaakceptowa podobne postpowanie w stosunku do siebie - chocia to nie moe
nastpi jeli nie zajd istotne zmiany wewntrz USA.
Shalom: Jedn z moliwoci, o ktrej pan wspomnia jest wspieranie miejscowych oddziaw,
ktre mogyby wyrzuci Talibw. Przytaczajc wypowiedzi Afgaczykw, zauway pan, e
opozycja chciaa mie wsparcie z zewntrz, ale nie prosia Amerykanw o bombardowania.
19
Ale czy ci opozycjonici byliby w stanie rozbi Talibw bez militarnej pomocy? RAWA
(Rewolucyjne Ugrupowanie Kobiet Afganistanu) wezwaa Afgaczykw do powstania - ale
samo wezwanie nie prowadzi do dziaania, co zreszt zostao potwierdzone. Sonali Kolhatkar
informowa na stronach Znet, e RAWA i inne organizacje od lat proponoway, zupenie
ignorowane - interwencj si pokojowych ONZ - dziki ktrej mona by rozbroi walczce
oddziay i ustali nowy porzdek jak w Timorze Wschodnim (bez pomocy USA, ktre sprze-
dawao bro Indonezyjczykom pomagajc im w masakrach Timorczykw). Dostawy broni
wydaway si nie pomaga w podrywaniu Afgaczykw do walki tylko w umacnianiu antyde-
mokratycznych dowdcw. Std pytanie o konieczno midzynarodowej interwencji przy
obalaniu Talibw. (Podobnie wygldaa sprawa Iraku. Gdy Amerykanie odmwili wsparcia
powstacw Kurdyjskich i Szyickich w marcu 1991 roku pozwolio to Saddamowi utrzyma
si u wadzy. Przed poow 1990 roku iracka opozycja nie miaa najmniejszych szans w walce
z siami rzdowymi. Andrew i Patrick Cockburn zanotowali, e USA wsparo kilka ugrupowa
opozycyjnych, ktre jednak zawiody w walce o obalenie Saddama).
Chomsky: Zacznijmy od przypomnienia zasady (2): moemy mie wasne opinie na dany
temat, ale nie maj one mocy tak dugo, jak dugo acuch argumentw nie jest uzupeniony.
Teraz zastanwmy si czy afgaskie propozycje pokonania reimu Talibw byy wykonalne?
Po pierwsze nie tylko RAWA miaa takie plany. Podobna propozycja zostaa wysunita przez
ulubieca USA, Abdulla Haqa, ktry rwnie potpi bombardowania jako szkodliwe dla prb
rozbicia reimu od rodka oskarajc jednoczenie Stany Zjednoczone, e zaczy naloty tylko
po to, aby zademonstrowa swoje siowe przywdztwo nad wiatem. Nawet bardziej uderzaj-
ce byo poparcie tego stanowiska w padzierniku podczas spotkania 1000 przywdcw afga-
skich - z kraju i zagranicy - o ktrym wspomniano chyba raz. New York Times opisa to
spotkanie jako rzadki przejaw jednoci midzy przywdcami plemiennymi, Islamskimi nauczy-
cielami, ktliwymi politykami i dawnymi dowdcami partyzanckimi. W rzeczywistoci zapa-
nowaa zgodno co do niektrych kwestii: byli jednomylni w potpieniu bombardowa, ktre
wtedy trway ju czwarty tydzie, i wezwali do odnalezienia innego sposobu na obalenie
Talibw, zblionego do propozycji RAWA i Abdulla Haqa. Podobn ocen wystawi specjali-
sta od spraw Afganistanu, Pankaj Mishra, w New York Review (17 stycznia 2002), ktry
komentowa z perspektywy czasu. Rwnie dla mnie, afgaskie propozycje wydaj si rozsd-
ne. Ale to o niczym nie wiadczy z tej prostej przyczyny, e nie mam wystarczajcej wiedzy,
eby wyrobi sobie pewne zdanie. W kadym razie nie widz argumentw przemawiajcych
za tym, e decyzje w tej sprawie powinien podejmowa Waszyngton albo amerykascy i
brytyjscy komentatorzy zamiast Afgaczykw. Co do Iraku to wydaje mi si, e szanse na
masowe powstanie byy mgliste po tym jak USA podkopao rewolty z marca 1991, przedkada-
jc elazn pi Saddama i stabilno nad moliwe rezultaty rewolucji (jak uczciwie przed-
stawi to New York Times i inni). Bybym jednak ostrony mwic o poparciu udzielanym
przez Stany Zjednoczone opozycji. Do jakichkolwiek jednak wnioskw bymy nie doszli,
powstaj te same pytania. Ludno miejscowa ma pierwszestwo przy wyborze rodzaju akcji -
jakkolwiek nie jest to gos rozstrzygajcy; aden czynnik nie jest. Gdyby pojawia si konkret-
na propozycja jak obali Saddama, z pewnoci powinnimy j rozway. On wci pozostaje
takim samym potworem jak wtedy gdy popieray go Stany Zjednoczone i Brytyjczycy. Ale nie
wystarczy gdyba. Musielibymy rozpatrzy konkretne propozycje.
Pytania s trafne i jak najbardziej na miejscu. Czasami maj proste odpowiedzi; szczeglnie
kiedy popeniane s due zbrodnie lub gdy osobicie ponosimy za nie odpowiedzialno, a nie
mog one zaistnie na szerszym polu dyskusji z wiadomych wzgldw. W innych przypadkach
nie ma prostych odpowiedzi. Czasami nie jestemy w stanie powiedzie nic sensownego. Z
pewnoci nie da si wypracowa oglnej zasady dla takich przypadkw, chocia mona
odnale proste reguy, ktre udziel nam wskazwek.
20
Cauca: ich los ley w naszych rkach
Wywiad z Noamem Chomskym na temat Kolumbii przeprowadzony przez Justina Podura.

W chwili pisania tych sw miejscowoci Toribio i Jambalo w rejonie pnocnej Cauca
bombardowane s przez FARC (Rewolucyjne Siy Zbrojne Kolumbii) i siy rzdowe. Pnocna
Cauca jest miejscem wartych uwagi eksperymentw w przeciwstawianiu si neoliberalizmowi
i tworzeniu konkretnych alternatyw, eby nie wspomnie te o odwanej walce o pokj prowa-
dzonej bez uycia przemocy.

Obecne walki rozpoczy si od wkroczenia FARC-u na te tereny z zamiarem zlikwidowa-
nia przywdcw tamtejszych miejscowoci za ich korupcj. Zostali oni wybrani w peni
demokratyczny sposb przy udziale i wsparciu wszystkich mieszkacw Cauca i oskarenia o
korupcj nie s poparte adnymi dowodami. Miejscowe organizacje prosiy o midzynarodow
ochron przed tym zagroeniem i innymi uzbrojonymi siami, aby mc dalej budowa swoj
autonomi.

Noam Chomsky odwiedzi rejon Cauca kilka miesicy temu. Swoj ocen sytuacji zamieci w
e-mailowym wywiadzie.

- Gocie niedawno w regionie Cauca, ktry jest obecnie bardzo ciko dowiadczany
przez inne strony konfliktu - FARC, bojwki paramilitarne i opryski z powietrza dokonywane
przez USA. Dlaczego? Czy osignicia tamtejszych mieszkacw stay si zbyt niebezpiecz-
nym przykadem i dlatego musz by zniszczone?

- Wydaje mi si, e to prawidowy wniosek. Spdziem kilka dni w okolicach Cauca, ale
gwnie spotykaem ludzi z poudniowej czci, miejscowych chopw, ktrych osobiste
dowiadczenia s naprawd trudne do suchania. Rwnie miaem do czynienia z dziaaczami
rnych grup, ludmi, ktrzy wywarli na mnie bardzo due wraenie. Przez par godzin roz-
mawiaem z gubernatorem, Floro Tunubala, rozwanym, elokwentnym czowiekiem, by moe
pierwszym miejscowym wybranym na t rang w tamtej czci wiata. Wybr jego by szo-
kiem dla elit, ktre od zawsze rzdziy tym miejscem. Przypomina to sytuacj z Haiti sprzed 10
lat. Elekcja bya odbiciem sukcesw organizowania si w rnych dziedzinach i stworzenia
Bloque Social - Bloku Socjalnego. W odpowiedzi na twoje pytanie zacytuj sowa guberna-
tora z opublikowanego wywiadu. Rok temu ostrzega on przed rosnc si bojwek prawico-
wych na pnocy, kolejnym krokiem w opanowaniu przez nich duych obszarw Kolumbii. Ich
wtargnicie na obszary pnocnej Cauca skojarzy z sukcesem Bloku Socjalnego, ktry zdo-
by ekonomiczne i terytorialne prawa, oraz opiek socjaln w dziedzinie edukacji i zdrowia.
Ten fakt przycign uwag bojwek, ktre nie toleruj takich odchyle od tradycyjnych
struktur wadzy, ktrych broni. Myl, e jest to najprostsza odpowied na twoje pytanie.
Jednak jest to bardziej skomplikowane. W ostatnich latach, wg Tunubali, guerrillas pr-
bowali manipulowa ruchem spoecznym i jest pewne, co wiadomo z opowiada wielu, e
obawiaj si ich - w szczeglnoci FARCu - chopi, Afro-Kolumbijczycy i wszyscy miejscowi
oraz to, e FARC straci swj dawny program socjalny wraz z dalsz postpujc militaryzacj
konfliktu. Blok Socjalny stara si oddzieli region od walk i wyzwoli si od bojwek parami-
litarnych i guerrillas oraz doj do utrzymania swoich socjalnych i ekonomicznych zdobyczy
pod swoj wasn kontrol. Jednak adna ze zbrojnych si nie akceptuje tego. W wielu cz-
ciach Kolumbii podejmowane s analogiczne wysiki, rwnie poprzez spor sie wielu
miejscowoci, w jednym przypadku mamy do czynienia z obszarem rozmiaru Salwadoru.
Chyba najstarsze jest San Jose de Apartado, ktre okrelio si stref pokojow ponad 30 lat
temu i dowiadczyo bardzo cikiego losu z powodu niezaakceptowania tego przez zbrojne
grupy. W czasie mojego pobytu w Kolumbii byli oni od tygodni obleni przez paramilitarne
bojwki, brakuje im ju ywnoci i zaopatrzenia i dlatego sytuacja moe sta si zupenie
21
beznadziejna, dopki nie otrzymaj oni jakiego wsparcia z zewntrz poza organizacjami
solidarnociowymi i zajmujcymi si prawami czowieka, ktre prbuj pomc i zwikszy
midzynarodowe zainteresowanie.
Spotkaem si te z amerykask kampani walki chemicznej (opryski), ktra naprawd
jest tylko nikczemnym okruciestwem. Opowieci chopw byy bardzo obrazowe i wrcz
rozdzieray serce, nawet moja krtka wizyta wystarczya, aby obejrze efekty bezporednio.
Wikszo tych, ktrych spotkaem zajmowaa si upraw kawy. Udao im si przezwyciy
wyrany spadek cen kawy (wiatowi dystrybutorzy wietnie si spisuj w rujnowaniu cho-
pw) poprzez wykorzystanie niszy w eksporcie, gwnie do Europy, wysokiej jakoci orga-
nicznie wyhodowanej kawy. Jest to jednak ju zniszczone na zawsze przez opryski. Nie tylko
roliny s zniszczone, ale te gleba jest zatruwana i nie bdzie ju nigdy zdatna do niczego,
nawet jeli kto zdoa jako przetrwa lata potrzebne do odbudowy zniszcze. Ich farmy s
zrujnowane, ich zwierzta zabite, ich dzieci czsto chore i umierajce. Pozostawieni s sami
sobie, z niewielkimi nadziejami na przyszo. Przynajmniej na terenach, o ktrych syszaem
opowieci, zniszczenie upraw nie miao nic wsplnego z obecnoci guerrilli, czy produkcj
narkotykw - po prostu groteska. Nie sprbowano nawet zbada terenw przeznaczonych do
opryskw. Programy te wydaj si by kolejnym etapem historycznego procesu rugowania
ubogich chopw z ich ziemi, udostpnianiu bogatych w surowce terenw dla eksploatacji
zagranicznemu kapitaowi oraz prawdopodobnie pooenia podwalin pod agro-eksport kontro-
lowany przez midzynarodowe kompanie uywajce wyhodowane w laboratoriach nasiona,
gdy zniszczono naturaln rnorodno wraz z bogat lecz kruch tradycj chopskiego rolnic-
twa. Wraz z gubernatorami ssiednich prowincji Tunubala prosi o zaprzestanie opryskw i
niszczenia socjalnych oraz ekonomicznych osigni. Lecz nie pasuje to do celw kolumbij-
skich elit oraz waszyngtoskiego Planu Kolumbia, wic nie ma odzewu.
Powinnimy te mie w wiadomoci to tych wszystkich wydarze. W roku 2001 Cauca
miaa najwikszy odsetek amania praw czowieka w caej Kolumbii, co samo w sobie jest
wielkim osigniciem. Nastpne byo Choco, zamieszkae gwnie przez Afro-
Kolumbijczykw, miejsce strasznej masakry po trafieniu pocisku FARC-u w peen ludzi
koci, ktrzy schronili si tam przed walkami rozpocztymi po wtargniciu bojwek. To s
najnowsze przypadki w caej smutnej historii tych rejonw. Od dawna przemoc w Cauca, jak i
gdzie indziej, jest wynikiem wypdzania chopw z najlepszych ziem, co jest dokonywane pod
wpywem neoliberalnych programw, ale te ma gbokie historyczne korzenie. Prowadzi to
do socjalnego porzdku opartego na ogromnej koncentracji dbr i poczeniem z zagranicznym
kapitaem oraz przeraajc bied reszty kraju majcego przecie bogate zasoby surowcowe.
Tak jest w Cauca od dawna i Blok Socjalny odwraca ten cay proces, co nie jest mile widziane
w oczach wadzy - miejscowej i midzynarodowej.

- Jak wiarygodny jest kolumbijski rzd twierdzcy, e jest on w potrzasku pomidzy gueril-
los a paramilitarn armi, nie jest w stanie kontrolowa adnej ze stron i dlatego potrzebna jest
pomoc wojskowa Stanw Zjednoczonych, aby zwalczy oba zagroenia?

- Zarwno midzynarodowe, jak i kolumbijskie organizacje obrony praw czowieka przypi-
suj wikszo zbrodni paramilitarnym bojwkom, ktre s tak wyranie sprzymierzone z
wojskiem, e Human Rights Watch nazywa ich Szst Dywizj, obok piciu rzdowych
dywizji. Jest wiele kopotliwych dowodw na ich bliskie powizania i wspprac, s to indy-
widualne opowieci oraz szczegowe raporty gwnych organizacji zajmujcych si prze-
strzeganiem praw czowieka. Proporcje zbrodni dokonanych przez wojsko i paramilitarnych
utrzymuj si na staym poziomie przez lata: okoo 75-80%, przy czym te dokonane przez
wojsko s poyczane i przechodz na konto oddziaw paramilitarnych. To wystarczajco
uyteczne aby wiarygodnie zaprzeczy, wystarczajco wiarygodne dla Departamentu Stanu,
kiedy dokonuje on corocznej farsy powiadczania postpu w przestrzeganiu praw czowieka
przez wojsko, najaktualniejsza jest haniebna gra Colina Powella kilka miesicy temu, po
22
przedstawieniu mu przez gwne organizacje obrony praw czowieka obszernej dokumentacji
ukazujcej w szczegach, e taka akredytacja byaby kamstwem. Przesunicie zbrodni do
oddziaw paramilitarnych wyglda na szczegln form prywatyzacji pasujc wietnie do
neoliberalnego modelu, ktrego imponujcym przykadem jest Kolumbia. Wspudzia USA
w pastwowym terrorze idzie w podobnym kierunku. Wraz ze wzrostem nastpuje swoista
prywatyzacja. Zadania s rozdzielone kompaniom, jak MPRI, czy Dyncorps, ktre zatrudniaj
personel wojskowy Stanw Zjednoczonych i dziaaj na podstawie rzdowych kontraktw,
lecz nie s przedmiotem nadzoru Kongresu, co w pewien sposb wymusza udzia w pastwo-
wym terrorze.

- Czy zaniepokojone tym wszystkim osoby mog jako pomc ludziom w Cauca?

- Nie bdzie przesad stwierdzenie, e ich los ley w naszych rkach. Blok Socjalny w
Cauca jest jedn z najbardziej popularnych formacji w tym kraju. Jednak nie mog oni samot-
nie oprze si narastajcej przemocy ze strony zwizanych z USA kolumbijskich elit. Jeli
chodzi o guerrillas, to nie zwyciono ich w normalnym wojskowym znaczeniu, ale w duym
stopniu udao si to w innym sensie: spychajc guerrillas do roli siy wojskowej bez adnego
sensownego programu socjalnego, niczym wicej, ni kolejnym rdem terroru dla ludnoci
prbujcej wyzwoli si od gangsterskiego systemu spoeczno-ekonomicznego i szerzcej si
przemocy cile poczonych ze sob. To kolejny mechanizm pastwowego terroryzmu.
Odwaga i zaangaowanie Bloku Socjalnego i dziaaczy wsppracujcych z nim s wyjt-
kowe i inspirujce. Ale cika rka opresji musi by wreszcie zniesiona. Jest take potrzebna
bezporednia pomoc dla bardzo ciekawych i obiecujcych dokona tamtejszych ludzi. W
pewnym stopniu jest ju ona udzielana w formie projektw miast partnerskich, czy innych
rodzajw solidarnoci. To, jak rozwin si te procesy zaway na losie milionw Kolumbijczy-
kw. I nie obserwujemy przecie tego wszystkiego a z Marsa. Nawet may uamek tego, co ci
ludzie robi codziennie w tak fatalnych warunkach moe wiele zmieni.















23


Spis treci:

Zyskaj jastrzbie ......................................................................................2
Suwerenno a porzdek wiatowy ...........................................................4
O zadueniu............................................................................................14
Nie ma prostych odpowiedzi ...................................................................15
Cauca: ich los ley w naszych rkach......................................................20




Noam Avram Chomsky, urodzi si w 1929 roku. Jest jzykoznawc, od 1954 roku
pracuje w Massachussets Institute of Technology. Jest twrc gramatyki
transformacyjno-generatywnej, majcej przeomowe znaczenie dla rozwoju
nowoczesnych teorii lingwistycznych. W rodowiskach filologicznych mniej jest
jednak znana jego dziaalno polityczna. Jeszcze w latach szedziesitych i na
pocztku nastpnej dekady gono protestowa przeciwko wojnie wietnamskiej. W
latach pniejszych opublikowa mnstwo artykuw i ksiek na tematy ekonomiczne, spoeczne i
polityczne. Od koca lat siedemdziesitych zajmuje si przede wszystkim zagadnieniem zwizkw
jzyka z polityk, histori idei i histori nauki.



















RED RAT
http://red-rat.w.interia.pl
e-mail: red_rat@interia.pl
Artur Wyrwa, skr. poczt. 39, 65-182 Zielona Gra 5
koperta + znaczek za 1,20z = katalog Red Rat