You are on page 1of 51

Immanuel Wallerstein

Tarihsel Kapitalizm
Immanuel Wallerstein 1930 yılında New York'ta doğdu. Co-
lumbia ni!ersitesi'nden 19"1 yılında lisans# 19"9 yılında
doktora di$loması aldı !e aynı %ni!ersitenin &osyolo'i ()l%-
m%'nde )ğretim %yesi oldu. 19""-19*0 d)neminde ba+lı,a
ara+tırma alanı -.rika'ydı. 19/1'de Africa: the Politics of In-
dependence adlı 0alı+ması# 19/*'de ise Africa: the Politics
of Unity adlı 0alı+ması yayımlandı. 19/1 yılında Columbia
ni!ersitesi'ndeki re.orm 2areketine etkin bir bi0imde katıldı.
19*1 yılında 3ontreal'de 3,4ill ni!ersitesi'nde 5)re! aldı.
19*/'dan bu yana (in52amton'daki New York 6yalet ni!er-
sitesi'nde sosyolo'i $ro.es)rl%ğ% ya$maktadır !e 7ernand
(raudel 6konomi# 8ari2sel &istemler !e 9y5arlık -ra+tırma-
ları 3erke:i'nin m%d%rl%ğ%n% %stlenmi+tir. 8emel ya$ıtı nite-
liğindeki %0 ,iltlik The Modern World-System kitabını sırasıyla
19*;# 1910 !e 1919 yıllarında yayımladı !e sosyal bilim-
lerde !erimli bir damarın ortaya 0ıkmasına yol a0tı. <=%nya
sistemleri anali:i< olarak bilinen bu anlayı+ !e 0alı+ma tar:ı
me!,ut ka$itali:m anali:lerine 5eni+ bir bakı+ a0ısı !e tari2-
sellik boyutu 5etirdi.
199;-91 tari2leri arasında 9luslararası &osyolo'i =erneği
ba+kanlığını ya$an ya:arın 3etis Yayınları'nda )nemli bir
koleksiyonunu olu+turduk> Tarihsel Kapitalizm ?199@A# Irk
Ulus Snf ?1993# 6. (alibar ile birlikteA# Sistem Kar!t "are-
ketler ?199"# 4. -rri52i !e 8. Bo$kins ile birlikteA# Sosyal #i-
limleri A$n% ?199/C 4ulbenkian Domisyonu'nun &osyal (i-
limlerin Yeniden Ya$ılanması :erine Ea$oruA# &i'eralizm-
den Sonra ?1991A# #ildi(imiz )*nyann Sonu ?@000A !e
Amerikan +*c*n*n +erileyi!i ?@00;A. 8%rk0e'de bulunan di-
ğer kita$ları> ,eopolitik -e ,eok*lt*r ?i:# 1993A# Sosyal #ilim-
leri )*!*nmemek ?-!esta# 1999A# +e$i! .a(/ )*nya Siste-
minin 01r*n2esi/ 3456-7876 ?Bo$kins ile birlikte# -!esta#
@000A# 9topistik ya da 73: 0*zyln Tarihsel Se$imleri ?-ram#
@00@A# )*nya Sistemleri Analizi/ #ir +iri! ?-ram# @00;A !e
Modern )*nya Sistemi/ ;ilt 3-7 ?(akı+# @00;-"A.
3etis Yayınları
F$ek &okak 9# 3;;33 (eyoğlu# Fstanbul
Tel: 212 2454696 Faks: 212 2454519
e-$osta> in.oGmetiskita$.,om
www.metiskita$.,om
8ari2sel Da$itali:m
Immanuel Wallerstein
Fn5ili:,e (asımı> Bistori,al Ca$italism
Herso# Iondra# 1913
J Immanuel Wallerstein# 1913
J 3etis Yayınları# 1991
J 8%rk0e Ke!iri> Ne,miye -l$ay# 1991
Flk (asım> 6yl%l 199@
=)rd%n,% (asım> 3ayıs @00/
Da$ak 8asarımı> &emi2 &)kmen
Da$ak =eseni> (rue5el'in <(%y%k (alık D%0%k (alığı Yutar<
adlı on altın,ı y%:yıl a2+a$ baskısından detay
=i:5i !e (askı Ln,esi Ba:ırlık> 3etis Yayın,ılık Itd.
(askı !e Cilt> Yayla,ık 3atbaa,ılık Itd. 7ati2 &anayi
&itesi No. 1@M19*-@03 8o$ka$ı# Fstanbul 8el> @1@
"/*1003
I&(N 9*"-3;@-1@*-3
Immanuel Wallerstein
Tarihsel Kapitalizm
Fn5ili:,e'den Ke!iren>
Necmiye Alpay
İÇİNDEKİLER
Sunuş 7
!ER "E#İN $ETALA"TIRIL$ASI%
SER$A#E &RETİ$İ
' (İRİKİ$ )*LİTİKALARI%
KA+ANÇ İÇİN $&,ADELE -.
- A/#*N *LARAK !AKİKAT%
AKIL,ILIK 0E AKIL,ILA"TIR$A 1-
2 S*N3Ç% İLERLE$E 0E 4EÇİ"LER &ST&NE 5'
Sunuş
Bu kitabı hazırlamamın ilk eldeki nedeni, art arda gelen iki tale
!ldu" Thierr# $a%u!t 19&' g(z(nde bana, $aris)te #a#ımlamakta
!ldu*u bir dizi i+in kısa bir kita #azma +a*rısında bulundu"
,nerdi*i k!nu -.aitalizm-di" /lke !larak b0#le bir kita #az1
ma#ı istedi*im, an2ak k!nunun -Tarihsel .aitalizm- !lmasını
diledi*im #anıtını 3erdim"
4arksistlerin 3e si#asal s!ldaki daha başkalarının kaitalizm
(st(ne ee# #azdıklarını, an2ak, #azılan kitalardan +!*unun iki
hatadan birine d(şmekten kurtulamadı*ını d(ş(n(#!rum" Bun1
lardan bir t(r(, kaitalizmin, 0z(nde ne !ldu*u d(ş(n(l(#!rsa
bunun tanımlarından #!la +ıkılı s!nra +eşitli #er 3e zamanlarda
ne 0l+(de gelişme g0sterdi*inin araştırıldı*ı, temelde mantıksal1
t(mdengelimsel +0z(mlemelerdir" 5i*eri, kaitalist sistemin za1
man i+inde #akın bir n!ktadan itibaren ge+irdi*i 3arsa#ılan baş1
lı2a d0n(ş(mler (zerinde #!*unlaşılması, daha 0n2eki zaman
n!ktalarının ise b(t(n(#le, şimdinin amirik ger+ekli*i ele alı1
nırken, mit!l!6ileştirilmiş bir mihenk taşı !larak kullanılmasıdır"
Bana i3edi gibi gelen g0re3, s!n zamanlardaki +alışmaları1
mın bir anlamda t(m g03desi#le #0neldi*i (zere, kaitalizmin,
t(m tarihi 3e s!mut benzersiz ger+ekli*i i+inde, tarihsel bir sis1
tem !larak g0r(lmesidir" Bu nedenle 0n(me, bu ger+ekli*in
a+ıklanması, ne#in durmadan de*işti*inin 3e 7b(t(n bir ger+ekli1
TARİHSEL KAPİTALİZM 8
SUNUŞ 9
*i tek adla belirtebildi*imize g0re8 ne#in hi+ de*işmedi*inin net
bir bi+imde betimlenmesi g0re3ini k!#dum"
$ek +!kları gibi ben de bu ger+ekli*in t(mleşik bir b(t(n !ldu1
*u inan2ında#ım" 9e 3ar ki bu g0r(ş, sa3unu2ularının +!*u tara1
:ından, başkalarında buldukları -ek!n!mizm-e, k(lt(rel -idea1
lizm-e #a da si#asal, -3!l!ntarist- etkenlerin :azla 3urgulanı#!r
!lmasına saldırı bi+iminde 0ne s(r(l(#!r" Bu t(rden eleştiriler
nerede#se d!*aları gere*i geri teerek, saldırdıkları hatanın tersi
!lan hata#a d(şme e*iliminde !lu#!r" Ben bu nedenle genel t(m1
leşik ger+ekli*i d!*rudan d!*ru#a sunarak, bu ger+ekli*in ek!1
n!mik, si#asal 3e k(lt(rel1ide!l!6ik alanlarda dile gelişini eş e1
şe ele alma#a +alıştım"
.itabı hazırlama#ı ilke !larak kabul edişimden kısa bir s(re
s!nra ;a<aii =ni3ersitesi Si#asal Bilimler B0l(m()nden bir dizi
k!n:erans i+in +a*rı aldım" .itabı da 19&2 baharında 3erdi*im bu
k!n:eranslar d!la#ısı#la #azma :ırsatını de*erlendirdim" /lk (+ b01
l(m(n ilk bi+imini ;a<aii)de sundum 3e sunuşu hatırı sa#ılır 0l+(1
de daha i#i bir duruma getirmemi sa*la#an ek +!k #!rum 3e eleş1
tiri i+in !radaki 2anlı dinle#i2i t!lulu*una teşekk(r b!r+lu#um"
>eliştirme +alışmalarımdan biri, d0rd(n2( b0l(m( eklemek
!ldu" .!n:eranslar sırasında, bir sunuş s!rununun s(r( gitti*ini
:arketmiştim: ilerlemenin ka+ınılmazlı*ı inan2ının de3 b!#utlu
gizli g(2(" Bu inan2ın, 0n(m(zde duran reel tarihsel alternati:ler
k!nusundaki anla#ışımızı b!zdu*unu da :ark ettim" Bu nedenle
s!runu d!*rudan ele alma#ı kararlaştırdım"
S!n !larak, 4ar?)a ilişkin bir iki s0z s0#le#e2e*im" 4ar?,
m!dern d(ş(nsel 3e si#asal tarihte anıtsal bir kişidir" Bize ka31
ramsal bakımdan zengin, t0rel bakımdan esinle#i2i, b(#(k bir
kalıt bırakmıştır" Bununla birlikte 4ar?, 4arksist !lmadı*ını
s0#ledi*inde kendisini 2iddi#e almalı, buna bir bon mot* g0z(#1
le bakı ge+memeli#iz"
4ar?, #andaşı !ldu*unu a+ıklamış ek +!k kişinin bilmedi*i
bir şe#i, kendisinin bir !n d!kuzun2u #(z#ıl insanı !ldu*unu 3e
u:kunun ka+ınılmaz bir bi+imde bu t!lumsal ger+eklikle sınır1
landı*ını bili#!rdu" @!klarının bilmedi*i bir şe#i, kuramsal
a+ıklamaların #alnız2a, a+ık #a da 0rt(k !larak saldırı#a ge+tik1
leri alternati: a+ıklamalarla ilişki i+inde anlaşılabilir 3e kullanı1
labilir !ldu*unu, başka 0n2(llere da#alı başka s!runlara ilişkin
a+ıklamalar karşısında ise t(m(#le ilgisiz ka+tı*ını bili#!rdu"
@!klarının bilmedi*i bir şe#i, +alışmalarının sunuluşunda, kai1
talizmin eksiksiz bir sistem !larak anlatılması#la 7b0#le bir sis1
tem tarihsel !larak hi+bir zaman 3ar !lmamıştır8 kaitalist d(n1
#anın s!mut g(ndelik ger+ekli*inin +0z(mlenmesi arasında bir
gerilim !ldu*unu bili#!rdu"
Bu nedenle, 4ar?)ın #azılarını anlamlı !labile2ek tek bi+imde
1bildi*i kadarını bilen bir ka3ga #!ldaşının #azılan !larak1 kul1
lanalım"
A şaka (Fr. +"n"8
1"
;er Be#in 4etalaştırılması:
Serma#e =retimi
.aitalizm her şe#den 0n2e tarihsel bir t!lumsal sistemdir" .a1
italizmin k0kenlerini, işle#işini #a da #(r(rl(kteki ersekti:le1
rini anlamak i+in, 3ar !lan ger+ekli*ine bakmamız gerekir" .uş1
kusuz, bu ger+ekli*i bir dizi s!#ut 0nerme#le 0zetleme#e girişe1
biliriz, an2ak, bu gibi s!#utlamaları ger+ekli*in de*erlendirilme1
sinde 3e sını:landırılmasında kullanmak atallık !lur" Bu neden1
le, b0#le #amak #erine, kaitalizmin ratikte :iilen nasıl !ldu1
*unu, sistem !larak nasıl işledi*ini, neden b0#le bir gelişme
g0sterdi*ini 3e şimdilerde nere#e #0neldi*ini a+ıklama#a +alış1
ma#ı 0neri#!rum"
.aitalizm s0z2(*( kaitalden t(remiştir" Bu nedenle, serma1
#enin kaitalizmde kilit bir 0*e !ldu*unu kabul etmek #erinde
!lur" $eki ama, serma#e nedirC Bir t(r kullanımı#la, birikmiş
zenginlikten başka bir şe# de*ildir" Dn2ak, tarihsel kaitalizm
ba*lamında kullanıldı*ında daha 0zg(l bir tanımı 3ardır" Burada
s0z k!nusu !lan #alnız2a, ara bi+iminde t(ketim mallan st!ku,
makineler #a da maddi şe#ler (zerinde izin 3erilen hak taleleri
de*ildir" Tarihsel kaitalizmde serma#enin #ine ge+mişte har2a1
nan eme*in birikimlerinden t(kenmemiş !lanlarına g0ndermede
bulundu*unda kuşku #!kturE ama her şe# bundan ibaret !lsa#dı,
geri#e d!*ru, 9eanderthal adamınkine kadar t(m tarihsel sis1
temlerin, kendilerinden 0n2eki eme*in 2isimleşmesi !lan bu gibi
TARİHSEL KAPİTALİZM 12 HER ŞEYİN METALAŞTİR1LMAS1
1
birikmiş bir takım st!kları bulunması bakımından, kaitalist !l1
du*u s0#lenebilirdi"
Tarihsel kaitalizm adını 3erdi*imiz tarihsel t!lumsal siste1
min a#ırt edi2i 0zelli*i, bu tarihsel sistemde serma#enin +!k
0zel bir #!lla kullanıma girmesidir 7#atırılması8" Bu kullanımda
başlı2a ama+ #a da ni#et, serma#enin kendini b(#(tmesidir" Sis1
temde, ge+miş birikimler #alnız2a daha :azla serma#e biriktir1
mek i+in kullanıldı*ı 0l+(de -serma#e-dir" >0re2e*imiz gibi s0z
k!nusu s(re+ kuşkusuz karmaşık, giderek d!lamba+lıdır" Dn2ak,
bizim kaitalist adını 3erdi*imiz şe#, serma#e#i elinde tutanın
dur durak bilme#en 3e ilgin+ bir bi+imde kendine d0n(k !lan bu
gitgide daha +!k serma#e biriktirme hede:i 3e serma#e#i elinde
tutanın bu nedenle, hede:ine ulaşmak i+in başka kişilerle kur1
mak z!runda !ldu*u ilişkilerdir" .uşkusuz tek ama+ bu de*ildir"
=retim s(re2ine başka etkenler de kendini da#atmıştır" Fine de
s!ru, bu etkenlerin birbiri#le +atışması durumunda hangisinin
a*ır basma e*iliminde !ldu*udur" Dlternati: ama+lar arasında
serma#e birikimi ama2ının genellikle 0n2elik kazandı*ı her za1
man i+in, bir kaitalist sistemin işle#işini g0zlemlemekte !ldu1
*umuzu haklı !larak s0#le#ebiliriz"
Bire#lerin #a da bire# grularının, daha da +!k serma#e elde
etmek ama2ı#la serma#e #atırma karan alması elbette her za1
man !lanaklı#dı" Dma tarihsel zaman i+inde belli bir andan 0n1
2e, s0z( edilen kişilerin başarı#a ulaşması hi+ k!la# de*ildi" ,n1
2eki sistemlerde, uzun 3e karmaşık serma#e birikimi s(re2i, baş1
langı+ k!şullarının 3ar !lması 1daha 0n2e t(ketilmemiş mallar1
dan !luşan st!kların az sa#ıda kişinin elinde t!lanması #a da
m(lki#etinde !lması1 durumunda bile hemen her se:erinde şu
#a da bu n!ktada tıkanı#!rdu" Bizim 3arsa#ımsal kaitalistin her
zaman emek kullanımı elde etmesi, başka bir de#işle işi #amak
(zere aklı +eline2ek #a da z!rda bırakıla2ak kişilerin 3arlı*ı ge1
reki#!rdu" /ş+iler bulunu mallar (retilin2e bu malların bir bi1
+imde azarlanması gereki#!rdu" Bunun anlamı da hem bir da1
*ıtım sisteminin, hem de mallan almak i+in #eterli ka#naklan
!lan bir alı2ılar grubunun gerekmesi#di" 4alların, 7satış n!ktası
itibari#le8 satı2ı#a !lan mali#etlerinden daha #(ksek bir :i#ata
satılması, a#rı2a bu :ark a#ının, satı2ının kendi ge+imi i+in ge1
rek du#du*u miktarın (st(nde !lması lazımdı" 4!dern dille, kGr
gerekli#di" .Gr sahibi daha s!nra bunu #atırım i+in akla u#gun
bir :ırsat +ıkın2a#a kadar alık!#abilmeli, #atırın2a da t(m bu s(1
re+ (retim n!ktasında kendini #enile#ebilmeli#di"
>er+ekten de, m!dern zamanlardan 0n2e 7serma#enin de3ri
de denen8 bu işlemler zin2iri ender !larak tamamlanırdı" Bir ke1
re, 0n2eki tarihsel t!lumsal sistemlerde zin2irdeki halkaların
+!*u, si#asal 3e t0rel !t!riteler tara:ından akıldışı 3eH#a da t0re1
dışı sa#ılı#!rdu" Dn2ak, ara#a girme g(2( !lanların d!*rudan
ara#a girmesi s0z k!nusu !lmasa bile s(re+ genellikle 1ara bi1
+iminde birikmiş st!k, (reti2inin kullana2a*ı işg(2(, da*ıtı2ılar
a*ı, satın ala2ak t(keti2iler gibi1 bir #a da birka+ 0*esinin bu1
lunmaması s!nu2u #arıda kesili#!rdu"
Bir #a da birka+ 0*enin bulunma#ışının nedeni, 0n2eki tarih1
sel t!lumsal sistemlerde bu 0*elerin -metalaştırılmış- #a da #e1
terin2e -metalaştınlmış- !lmaması#dı" Bunun anlamı, s0z k!nusu
s(re2in -i#asa- #!lu#la işlem g0rebile2ek #a da g0rmesi ge1
reken bir s(re+ sa#ılmamasıdır" Tarihsel kaitalizm bu nedenle,
daha 0n2e -i#asa- dışı #!llarla #(r(t(len s(re+lerde 1#alnız2a
de*iş t!kuş s(re+lerinde de*il, (retim, da*ıtım 3e #atırım s(re+1
lerinde de1 #a#gın bir metalaştırma getirmiştir" .aitalistler de,
gitgide daha +!k serma#e biriktirme eşinde, ek!n!mi #aşamı1
nın t(m alanlarında bu t!lumsal s(re+lerin gitgide daha +!*unu
metalaştırma#a +alışmıştır" .aitalizmin kendine d0n(k bir s(1
re+ !lması bakımından, bunun s!nu2u, hi+bir t!lumsal s(re2in
!lası metalaştırılmadan 0z( itibari#le ba*ışık kalmaması !lmuş1
tur" Bu nedenle kaitalizmin tarihsel gelişmesinin her şe#i meta1
laştırma #0n(ndeki itilimi getirdi*ini s0#le#ebiliriz"
T!lumsal s(re+lerin metalaştırılması da #eterli !lmadı" =re1
TARİHSEL KAPİTALİZM 1! HER ŞEYİN METALAŞT1R"LMAS1
1#
tim s(re+leri, karmaşık meta zin2irleri halinde birbirine ba*lan1
dı" ,rne*in, t(m tarihsel kaitalizm dene#imi b!#un2a geniş 0l1
+(de (retili satılan tiik bir (r(n !larak gi#im eş#alarını d(ş(1
n(n" >i#im eş#ası (retmek i+in genellikle en azından kumaş, i1
lik, birtakım makineler 3e işg(2( gerekir" Dn2ak, bu kalemlerin
her biri de (retilme#i gerektirir" Fine, bunların (retilmesinde
kullanıla2ak kalemlerin de (retilmesi gerekir" 4eta zin2irindeki
t(m alt s(re+lerin metalaştınlması ka+ınılmaz !lmadı*ı gibi,
#a#gın da !lmamıştır" ;atta, g0re2e*imiz gibi, ger+ekte zin2ir1
deki t(m halkaların metalaştırılmaması durumunda genellikle
daha +!k kGr elde edilir" D+ık !lan n!kta, b0#le bir zin2irde, bi1
lan+!#a mali#et kalemi !larak ka#dedilen birtakım (2retler alan
emek+ilerden !luşmuş +!k b(#(k 3e da*ınık bir k(menin 3arlı1
*ıdır" D#rı2a +!k daha k(+(k, ama #ine genellikle da*ınık du1
rumdaki 7(stelik genellikle iktisadi !rtaklar halinde birleşmiş !l1
ma#ı a#rı iktisadi birimler !larak iş g0ren8 insanlardan !luş1
muş 3e zin2irin t!lam (retim mali#eti ile, nihai (r(n(n elden
+ıkarılmasından elde edilen t!lam gelir arasındaki s!n :arkı bir
bi+imde a#laşan bir k(me 3ardır"
@!k sa#ıda (retim s(re2ini birbirine ba*la#an meta zin2irleri
bir kez !luştu mu, s0z k!nusu :arkın hatırı sa#ılır dalgalanmalar
g0sterebildi*i k!şullarda, t(m kaitalistler i+in ge+erli genel bi1
rikim !ranının bu :arkın ne 0l+(de b(#(t(lebildi*ine ba*lı bir
duruma geldi*i a+ıktır" Buna karşılık tek tek kaitalistler i+in ge1
+erli birikim !ranı bir -rekabet- s(re2inin işle3i !lmuş, #argıla1
rında daha isabetli !lanlar, ers!nelini daha i#i denetle#ebilenler
3e belirli 7genel bir adlandırma#la -tekeller- denen8 i#asa işle1
#işlerinde si#asal karar k!nusu kısıtlamalara daha k!la# erişen1
ler daha kazan+lı +ıkmıştır"
Bu durum, sistemdeki ilk temel +elişki#i #aratmıştır" Sını:
!larak alındı*ında t(m kaitalistlerin +ıkan t(m (retim mali#et1
lerinin d(ş(r(lmesinde #atar gibi g0r(nmesine karşılık, ger+ek1
leştirilen mali#et d(ş(şleri sık sık bir kısım kaitalistleri di*erle1
ri karşısında (st(n duruma getirmiş, bu nedenle de bazı kaita1
listler genel :arkın b(#(k !lması u*runa k(+(k bir a#a razı !l1
mak #erine daha k(+(k bir genel :ark i+inde kendi a#larını b(1
#(tme#i #e*lemişlerdir" Sistemde bir temel +elişki daha 3ardır"
>itgide daha +!k serma#e biriktirili daha +!k s(re+ metalaştı1
rıldık+a 3e gitgide daha +!k meta (retildik+e, akışı s(rd(rmenin
kilit gereklerinden biri, gitgide daha +!k alı2ı bulunması !lmuştur"
I#sa a#nı zaman i+inde, (retim mali#etlerini d(ş(rmek i+in
har2anan +aba sıklıkla ara akışını 3e da*ıtımını da azaltarak,
birikim s(re2inin tamamlanması i+in gerekli !lan alı2ı artışındaki
s(reklili*i 0nlemiştir" ,te #andan genel kGn alı2ı a*ını geniş1
letebile2ek bi+imde #eniden da*ıtmak sıklıkla genel kGr mar6ını
daraltmıştır" Bu nedenle tek tek girişim2iler bir #andan kendi iş1
letmeleri i+in bir #0ne d!*ru #(klenirken 70rne*in kendi işg(2(
mali#etlerini d(ş(r(rken8 a#nı anda 7k!lekti: bir sını:ın mensu1
bu !larak8 genel alı2ılar a*ını genişlete2ek #0ne de #(klenmek
durumunda !lmuşlardır 7bu da ka+ınılmaz !larak, en azından ba1
zı (reti2iler i+in, işg(2( mali#etlerinde artış getirmiştir8"
.aitalizm ek!n!misi b0#lelikle birikimin en (st d(ze#e +ıka1
rılması gibi akıl2ı bir ni#ete tabi !lmuştur" Dn2ak, girişim2iler
i+in akıl2ı !lanın emek+iler i+in de akıl2ı !lması z!runlulu*u #!k1
tur" 5aha da 0nemlisi, k!lekti: bir gru !larak t(m girişim2iler
i+in akıl2ı !lanın 3erili her girişim2i i+in de akıl2ı !lması z!runlu1
lu*u bulunmamasıdır" Bu nedenle, herkesin kendi +ıkarının eşin1
de !ldu*unu s0#lemek #eterli de*ildir" .endi +ıkarları, bire#leri
genellikle 3e t(m(#le -akıl2ı- bir bi+imde, zıt #0nde etkinliklere
girişme#e itmektedir" ;erkesin kendi +ıkarlarına ilişkin algılama1
larının karmaşık ide!l!6ik 0rt(ler tara:ından ne 0l+(de g0lgelendi1
*ini 3e satırıldı*ını şu an bilmi#!rsak da, uzun 3adeli reel +ıkarın
hesalanması s!n dere2e karmaşıklaşmıştır" Bimdilik, tarihsel ka1
italizmin ger+ekten bir $omo %&onom'&() #etiştirdi*ini ge+i2i
!larak kabul edi#!rum, an2ak, bu insanın ka:asının hemen hemen
ka+ınılmaz bi+imde bir miktar karışık !ldu*unu ekli#!rum"
TARİHSEL KAPİTALİZM 1* HER ŞEYİN METALAŞT1R"LMAS" 1+
I#sa bu durum, karışıklı*ı sınırlandıran -nesnel- kısıtlardan
biridir" Belli bir bire# iktisadi #argılarında durmadan hata #aar1
sa, hataların nedeni ister bilmezlik, atallık, isterse ide!l!6ik 0n1
#argı !lsun, bu bire# 7:irma8 i#asada 3arlı*ını s(rd(rememe
#!lundadır" /:las, kaitalist sistemin a2ımasız bir temizlik mal1
zemesi !lmuş, t(m iktisadi akt0rleri durmadan 3e şu #a da bu 0l1
+(de, +!k +i*nenmiş #!llan izleme#e z!rlamış, k!lekti: !larak
gitgide daha +!k serma#e birikmesini sa*la#an #0nde da3ran1
maları i+in baskı #amıştır"
5!la#ısı#la, tarihsel kaitalizm, temel iktisadi etkinlik i+inde
ge+erli !lan #a da a*ır basan iktisadi ama2ın #a da -#asa-nın sı1
nırsız serma#e birikimi !ldu*u ! s!mut, zamanla sınırlı, mekGnla
sınırlı, t(mleşik (retim etkinlikleri #eridir" Bu t!lumsal sis1tem,
i+inde b0#lesi kurallara g0re iş g0renlerin, b(t(n (zerinde,
başkalarının da a#nı kalılara u#mak #a da u#mamanın s!nu+la1
rına katlanmak z!runda bırakılmasının k!şullarını #arata2ak 0l1
+(de etkide bulunabildikleri sistemdir"
Bu t!lumsal sistem, s0z k!nusu kurallara karşı t!lumsal
muhale:etin g0r(lmemiş 0l+(de 2anlı 3e 0rg(tl( !ldu*u sırada
bile, kuralların kasamının 7de*er #asası8 g0r(lmemiş 0l+(de
genişledi*i, u#gula#ı2ılarının g0r(lmemiş dere2ede uzlaşmaz
duruma geldi*i 3e kuralların t!lumsal d!ku#a işleme dere2esi1
nin g0r(lmemiş 0l+(de arttı*ı sistemdir"
Tarihsel kaitalizmle ne kastedildi*ine ilişkin bu a+ıklama#ı
kullanarak hangi s!mut, zamanla sınırlı, mekGnla sınırlı t(mle1
şik #ere g0ndermede bulunuldu*unu heimiz sata#abiliriz" Be1
nim g0r(ş(m, bu tarihsel sistemin d!*uşunun !nbeşin2i #(z#ıl
s!nlan D3ruası)nda #er aldı*ıE sistemin zaman i+inde, !nd!ku1
zun2u #(z#ıl s!nlarına gelindi*inde t(m #erk(resini kala#a2ak
bi+imde mekGn i+inde de genişledi*iE bug(n hGlG t(m #erk(resi1
ni kalamakta !ldu*udur" Jaman1mekGn sınırlarının b0#lesine
alela2ele +izilmesinin ek +!k zihinde kuşku u#andırdı*ını :ark
edi#!rum" Bununla birlikte bu kuşkular iki t(rl(d(r" Birin2i t(r
kuşkular amiriktir" Kus#a !n altın2ı #(z#ılda D3rua d(n#a
ek!n!misinin i+inde mi#di, dışında mıC Ismanlı /marat!rlu*u
kaitalist d(n#a sisteminin b(n#esine tam !larak ne zaman dahil
!kluC Lerili bir (lkenin 3erili bir i+ b0lgesini 3erili bir zamanda
kaitalist d(n#a ek!n!misi#le ger+ekten -t(mleşmiş- sa#abilir
ini#izC Bu s!rular hem kendi i+inde hem de #anıtlarını 3erme#e
+alışırken tarihsel kaitalizm s(re+lerine ilişkin +0z(mlemeleri1
mizi daha bir netleştirmek z!runda kalmamız a+ısından 0nem ta1
şımaktadır" Dma, (zerinde tartışma 3e geliştirmelerin s(rmekte
!ldu*u bu +!k sa#ıdaki amirik s!rgu#u ele almanın ne #eri ne
de zamanı"
/kin2i t(r kuşkular ise d!*rudan d!*ru#a, az 0n2e 0nerdi*im
t(me3arım2ı sını:landırmanın #ararına ilişkindir" /ş#erinde 0z1
g(l bir t!lumsal ilişki bi+imi 1(2retli iş+i +alıştıran 0zel giri1
şim2ilerin s0z k!nusu !ldu*u ilişkiler1 !lmadı*ı durumlarda ka1
italizmin 3ar !ldu*unun s0#lenebile2e*ini kabul etme#enler
3ardır" Lerili bir de3let, sana#i dallarını de3letleştirdi 3e s!s#a1
list 0*retilere ba*lılı*ını ilan etti#se, ! de3letin, s0z k!nusu
edimler 3e s!nu+lan #!lu#la kaitalist d(n#a sistemine katılımı1
nı s!na erdirdi*ini s0#lemek iste#enler 3ardır" Bunlar amirik
de*il kuramsal s!rgulardır 3e bu tartışma b!#un2a bunları ele al1
ma#a +alışa2a*ız" Dn2ak, bu s!runların t(mdengelimsel bir bi1
+imde ele alınması, akıl2ı bir tartışma #erine karşıt inan+ların
+atışmasından ibaret kala2a*ından, #erinde !lma#a2aktır" 5!la1
#ısı#la, t(me3arım2ı sını:landırmamızın alternati: #0ntemlerden
daha #ararlı !ldu*unu, +(nk( bu #0ntemin tarihsel ger+eklik k!1
nusunda k!lekti: !larak şu an bildiklerimizi daha k!la# 3e in2e
bir bi+imde kasadı*ını 3e bize bu ger+eklik i+in, şimdi#le ilgili
!larak daha etkili edimlerde bulunmamızı !lanaklı kılan bir #!1
rum sa*ladı*ını 0ne s(rerek, s0z k!nusu s!runları bulgusal bir
bi+imde ele ala2a*ız"
Bu nedenle, kaitalist sistemin :iilen nasıl işlemiş !ldu*una
bakalım" =reti2inin ama2ı serma#e birikimidir demek, (reti2i,
TARİHSEL KAPİTALİZM 18
HER ŞEYİN METALAŞT1R"LMAS" 19
3erili bir (r(nden !labildi*in2e +!k (reterek kendisine en #(k1
sek kGr mar6ını sa*la#a2ak bi+imde satışa sunma#a +alışa2ak de1
mektir" Bununla birlikte (reti2i bunları, kullandı*ımız de#işle
-i#asa-da 3ar !lan bir dizi iktisadi kısıt i+inde #aa2aktır" T!1
lam (retimi ise z!runlu !larak, malzeme girdisi, iş+i, m(şteriler
3e #atırım tabanını genişletme#e #ara#a2ak ara#a erişim gibi
şe#lerin 7g0reli !larak ilk elde8 bulunabilirli*i#le sınırlıdır" =re1
ti2inin kGrlı bir bi+imde (retebile2e*i miktar 3e tale edebile2e*i
kGr mar6ı, -rakileri-nin a#nı malı daha d(ş(k :i#atlarla satışa
sunma #etisi#le de sınırlıdırE burada s0z k!nusu !lan, d(n#a i1
#asasının her #erindeki rakileri de*il, (reti2inin :iilen satış #a1
tı*ı, sınırlan daha belirgin !larak +izilmiş, a#nı #erel i#asadaki
73erili durumda bu i#asa nasıl tanımlanırsa tanımlansın8 raki1
leridir" =retimindeki artış a#rı2a, artan (retim tara:ından -#erel-
i#asada #aratıla2ak :i#at d(ş(r(2( etkinin, (reti2inin kendi t!1
lam (retimi (zerinden ger+ekleştire2e*i t!lam reel kGrı :iilen
d(ş(rme dere2esi#le kısıtlana2aktır"
Bunların t(m( nesnel kısıtlardır, başka bir de#işle, 3erili bir
(reti2inin #a da i#asada etkin !lan başka birilerinin aldı*ı bir
dizi 0zel karar !lmadık+a i#asada 3ar !lan kısıtlardır 3e s!mut
bir zaman 3e #er i+inde 3ar !lan t!lam t!lumsal s(re2in s!nu1
2udur" .uşkusuz her zaman, +eki +e3irme#e daha a+ık kısıtla1
malar da 3ardır" ;(k(metler, iktisadi se+enekleri 3e bu nedenle
kGr hesalannı bir bi+imde de*iştiren +eşitli kurallar sata#abilir
#a da satamış !labilir" Lerili bir (reti2i, 3ar !lan kuralların #a1
rarlanı2ısı #a da kurbanı !labilir" Fine 3erili bir (reti2i, si#asal
makamları, kuralları kendi lehine de*iştirme#e ikna etme#e +alı1
şabilir"
=reti2iler serma#e biriktirme #etilerini en (st d(ze#e +ıkar1
mak i+in nasıl hareket etmişlerdirC /şg(2(, (retim s(re2inde her
zaman +!k 0nemli 3e ni2el anlam taşı#an bir 0*e !lmuştur" Biri1
kim eşindeki (reti2i, işg(2(n(n iki a#rı #0n(#le ilgilidir: bulu1
nabilirli*i 3e mali#eti" Bulunabilirlik s!runu genellikle ş0#le !r1
ta#a k!nmuştur: Lerili bir zamanda, i#asanın istikrarlı, iş+i sa1
#ı sının da en i#i sa#ı !lması durumunda, sabitleştirilmiş t!lum1
sal (retim ilişkileri 73erili bir (reti2i i+in de*işme#en sa#ıda iş+i8
d(ş(k mali#et sa*la#abilir" Dn2ak, (r(n(n azarı daraldı*ında,
iş+i sa#ısının sabit !lması, (reti2i i+in reel işg(2( mali#etini
artırır" =r(n(n azarının genişlemesi durumunda ise iş+i sa#ısı1
nın sabit !lması (reti2inin kGr :ırsatlanndan #ararlanmasını !la1
ııaksızlaştınr"
,te #andan kaitalist a+ısından de*işken ers!nelin de sakın1
2aları !lmuştur" 5e*işken ers!nel, tanımı gere*i, ille de kesin1
t isi z !larak a#nı (reti2i i+in +alışması gerekme#en ers!neldir"
Bu nedenle bu gibi iş+iler, (2retlerinin miktarını ge+imleri bakı1
mından reel gelirlerindeki !#namaların etkisini giderme#e #ete1
2ek uzunlukta bir zaman aralı*ına g0re d(ş(nmek z!runda kal1
mıştır" Başka bir de#işle bu iş+ilerin, +alıştıkları işten, ge+imleri1
ni (2ret alamadıkları d0nemlerde de sa*lama#a #ete2ek kadar
kazanmaları gerekmiştir" 5!la#ısı#la de*işken ers!nelin (reti1
2ilere !lan saat 3e kişi başına mali#eti genellikle, sabit ers!ne1
linkine g0re daha :azla !lmuştur"
Bir +elişki#le karşı karşı#a kaldı*ımızda 1burada da kaitalist
(retim s(re2inin ta i+indeki bir +elişki#le karşı karşı#a#ız1 bu1
nun tarihsel !larak s!runlu bir uzlaşma#la s!nu+lana2a*ından
emin !labiliriz" >er+ekte ne !lu bitti*ini g0zden ge+irelim" Ta1
rihsel kaitalizmden 0n2eki tarihsel sistemlerde ers!nel +!*un1
lukla 7hi+bir zaman t(m(#le de*il8 sabitti" Bazı durumlarda (re1
ti2inin ers!neli kendisinden #a da ailesinden ibaret, bu nedenle
de, tanımı gere*i sabitti" Bazı durumlarda (reti2i#e, +eşitli #asal
3eH#a da geleneksel d(zenlemeler 7+eşitli k0lelik bi+imleri, b!r+
k0leli*i, t!rak k0leli*i, s(rekli kira2ılık d(zenlemeleri 3b" de
i+inde8 #!lu#la, akrabalık ba*ı !lma#an emek+iler de ba*lı !lu1
#!rdu" Bu ba*lantı bazen 0m(r b!#u, bazen sınırlı s(reler i+in
!lu#!r 3e iste*e ba*lı !larak #ineleni#!rduE an2ak, bu t(r s(re
sınırlamalarının anlamlı !lması i+in, #enileme zamanı geldi*in1
TARİHSEL KAPİTALİZM 2, HER ŞEYİN METALAŞT"R"LMAS" 21
de ger+ek+i alternati:lerin 3arlı*ı gereki#!rdu" Bu durumda d(1
zenlemelerin sabitli*i, #alnız2a 3erili bir ers!nelin ba*lı !ldu*u
(reti2iler i+in de*il, di*er t(m (reti2iler i+in de s!run #aratı#!r1
duE +(nk( di*er (reti2ilerin kendi etkinliklerini b(#(tebilmeleri
de, d!*allıkla, sabit !lma#an ers!nel bulunabilmesine ba*lı#dı"
@!k sık a+ıklandı*ı (zere bu t(r ka#gılar, az #a da +!k en
#(ksek (2reti tekli: eden i+in +alışma#a hazır bir gru insanın
her zaman bulunabilmesi anlamına gelen (2retli emek kurumu1
nun, (zerinde #(kseldi*i temeli !luşturu#!rdu" Bu s(re+ten
emek i#asasının işle#işi !larak, eme*ini satan insanlardan ise
r!leter !larak s0z edi#!ruz" Tarihsel kaitalizmde iş+iler gitgide
daha +!k r!leterleşmiştir derken #eni bir şe# s0#lemiş !lmu1
#!rum" ,nerme #eni !lmadı*ı gibi, hi+bir şaşırtı2ı #anı da #!ktur"
$r!leterleşme s(re2inin (reti2ilere getirdi*i #ararlar b!l b!l
belgelenmiştir" Başırtı2ı !lan, r!leterleşmenin b0#lesine :azla
!lması de*il, b0#lesine az !lmasıdır" Tarihsel bir t!lumsal sis1
temin en azından d0rt #(z #ıllık 3arlı*ı s!nunda bug(n kaitalist
d(n#a ek!n!misinde tam !larak r!leterleşmiş iş+i miktarının
#(zde elli !ldu*u bile s0#lenemez"
Bu istatisti*in, nasıl hesalandı*ına 3e kimin hesalandı*ına
ba*lı !larak de*işti*inde kuşku #!ktur" Temelde (2retli iş+i !la1
rak resmen +alışabilir durumdaki erişkin erkeklere da#alı, iktisa1
den etkin işg(2( denen işg(2(ne ilişkin resmi istatistikleri kulla1
nırsak, bug(n (2retli iş+i #(zdesinin akla u#gun #(kseklikte bir
#(zde !ldu*unun s0#lendi*ini g0r(r(z 7ger+i bu durumda bile,
d(n#a d(ze#inde hesalanan :iili #(zde, +!*u kuramsal 0nerme1
nin 3arsa#dı*ından daha d(ş(kt(r8" I#sa eme*i#le meta zin2ir1
leri b(n#esinde şu #a da bu bi+imde #er alan t(m insanları dik1
kate alırsak 1b0#lelikle ratikte t(m erişkin kadınları, a#rı2a
erişkinlik 0n2esi 3e ilk1erişkinlik s!nrası #aş grularının +!k ge1
niş bir b0l(m(n( 7#ani gen+leri 3e #aşlılan8 hesaba kattı*ımız1
da1 r!leter #(zdesi keskin bir d(ş(ş g0sterir"
;esabımızı #amadan 0n2e bir adım daha atalım" -$r!leter-
MNtikelinin bire# i+in kullanılması ka3ramsal !larak #ararlı mıdırC
.uşkulu#um" Bire#ler, daha 0n2eki tarihsel sistemlerde !ldu*u
gibi tarihsel kaitalizmde de, hane adını 3erebile2e*imiz, 2ari
gelir 3e birikmiş serma#eden !luşan bir !rtak :!n kullanan, g01relı
!larak istikrarlı #aılar +er+e3esinde #aşama e*iliminde !lmuştur"
Sınırlarının bire# giriş 3e +ıkışları#la s(rekli !larak de:i sinesi
ger+e*i, hane#i gelir 3e har2ama 2insinden akla u#gun bir hesa
birimi !lmaktan +ıkarmaz" Faşamlarını s(rd(rmek ist(m(n(
hesalamakta 3e bu gelirleri, #amaları gereken reel har2amalar
2insinden de*erlendirmektedir" On az d(ze#deki gelirle
#aşamlarının s(rd(r(lmesine, bunun :azlası !lan gelirle d!1
#unduru2u sa#dıkları #aşam tarzından #ararlanma#a, daha :azla1
sı ile ise, serma#e biriktiri2i !larak kaitalist !#una girme#e +a1
lışmaktadırlar" Bu etkinliklere girişen iktisadi birim, t(m reel
a+ılardan, hanedir" ;ane genellikle i+inde akrabalık ilişkisi bulu1
nan bir birim !lmakla birlikte, bazen bu ilişki #!ktur, #a da en
azından #alnız2a bu ilişki s0z k!nusu de*ildir" ;ane halkı +!*u
durumda a#nı #erde barınmakta, an2ak metalaştırma s(re2i iler1
ledik+e durum gitgide daha az b0#le !lmaktadır"
Omek+i sını:lara (retken !lan 3e !lma#an emek arasındaki a#1
nı nı n da#atılma#a başlanması, b0#le bir hane #aısı ba*lamında
!lmuştur" Fiilen, (retken emek 7başta (2ret !lmak (zere8 ara ge1
tiren emek !larak, (retken !lma#an emek ise, +!k gerekli !lmak1
la birlikte #alnız2a -ge+im- etkinli*i !ldu*u 3e bu nedenle başka1
ları tara:ından el k!nabile2ek bir -artık- (retmedi*i s0#lenen
emek !larak tanımlanır !lmuştur" =retken !lma#an emek, #a d(1
ed(z metalaştınlmamış, #a da k(+(k 7ama bu durumlarda ger1
+ekten k(+(k8 meta (retimi i+eren emektir" Omek t(rleri arasın1
daki :arklılaştırma, bu t(rlere ba*lanmış belirli r!ller #aratılması
#!lu#la g(3en2e altına alınmıştır" =retken 7(2retli8 emek 0n2e1
likle erişkin erke*inHbabanın, ikin2il bir d(ze#de de hanedeki di1
*er 7daha gen+8 erişkin erkeklerin işi !lmuştur" =retken !lma#an
TARİHSEL KAPİTALİZM 22 HER ŞEYİN METALAŞT"R"LMAS" 2
7ge+ime #0nelik8 emek ise 0n2elikle erişkin dişininHannenin 3e
ikin2il d(ze#de di*er dişilerin, artı +!2ukların 3e #aşlıların işidir"
=retken iş hane dışında, -iş#eri-nde, (retken !lma#an +alışma
ise hane i+inde #aılmaktadır"
Buradaki a#rım +izgisi kuşkusuz mutlak de*ildir, an2ak, ta1
rihsel kaitalizmde !lduk+a net 3e z!rla#ı2ı bir duruma gelmiş1
tir" Pinse 3e #aşa g0re reel işb0l(m(n(n tarihsel kaitalizme ait
bir buluş !lmadı*ı !rtadadır" On azından, bazı g0re3ler i+in bi1
#!l!6ik gereklerin 3e sınırlamaların 72inse ba*lı sınırlamalar, a#1
rı2a #aşa ba*lı sınırlamalar8 3arlı*ı nedeni#le, bu işb0l(m( bir
!lasılık her zaman 3ar !lmuştur" ;i#erarşik aile 3eH#a da hane
#aısı da kaitalizmin buluşu !lma#ı, +!ktan beri 3ardır"
Tarihsel kaitalizmde #eni !lan, işb0l(m( ile eme*in de*er1
lendirilmesi arasındaki ba*ıntıdırA" >enellikle erkekler kadınlar1
dan :arklı 73e erişkinler, +!2uklarla #aşlılardan :arklı8 işler #a1
mış !labilirse de, tarihsel kaitalizmde erişkin (2retli erkek -ek1
mek arası kazanan- !larak, erişkin e3 iş+isi kadın ise -e3 kadı1
nı- !larak sını:landırılmıştır" B0#lelikle, kendisi de kaitalist
sistemin (r(n( !lan ulusal istatistikler derlenme#e başlandı*ın1
da, t(m ekmek arası kazananlar iktisadi !larak etkin işg(2(n1
den sa#ılmış, ama hi+bir e3 kadını b0#le sa#ılmamıştır" Pinsi1
#et+ilik b0#le kurumlaşmıştır" Ome*in temeldeki bu :arklılaştırı1
2ı de*erlendirilmesinin ardından, ga#et mantıklı !larak, #asal #a
da benzeri 2ins a#rım #a da a#rım2ılık mekanizmaları gelmiştir"
Burada, uzatılmış +!2uklukHergenlik ka3ramı ile hastalı*a #a
da za#ı:lı*a ba*lı !lma#an -emeklilik- ka3ramının da, tarihsel
kaitalizmin d!*makta !lan hane #aılarının 0zg(l d!*al s!nu+1
ları !ldu*unu ka#dedebiliriz" Bu ka3ramlar sık+a, +alışmaktan
ba*ışık tutulma #0n(ndeki -ileri2i- 0nlemler !larak anlaşılmış1
tır" I#sa +alışmanın +alışmama !larak #eniden tanımlanması di1
#e anlaşılmaları daha #erinde !lur" @!2ukların u#gulamalı e*i1
-or%./)0on 7+"n"8
hin etkinliklerine 3e emekli erişkinlerin +eşitli g0re3lerine bir
t(r -e*lenme- etiketi #aıştırılması 3e b0#le2e emek !larak kat1
kılarının, -asıl- +alışmanın -a*ırlı*ı-ndan kurtulmalarına u#gun
bir karşılık denerek de*erden d(ş(r(lmesi #!lu#la, #aralama#a
bir de hakaret eklenm'iştir"
Bu a#rımlar, ide!l!6i !larak, eme*in metalaştırılmasının #a#1
gın ama a#nı zamanda sınırlı !lmasına katkıda bulunmuştur" ,r1
ne*in, d(n#a ek!n!misinde reel gelirlerinin 7#a da t(m bi+imler1
de, t!lam gelirlerinin8 #(zde ellisinden :azlasını hane dışında
(2retli +alışma #!lu#la elde eden ka+ hane !ldu*unu hesalarsak,
#(zdenin d(ş(kl(*( karşısında sanırım +abu2ak şaşkınlı*a d(şe1
rizE bu durum #alnız2a 0n2eki #(z#ıllar i+in de*il, kaitalist d(n1
#a ek!n!misinin tarihsel gelişmesi b!#un2a #(zdenin s(rekli bir
artış g0stermiş !lması !lasılı*ına karşın, bug(n bile ge+erlidir"
Bunu nasıl a+ıkla#abilirizC @!k z!r !ldu*unu sanmı#!rum"
=2retli emek kullanan (reti2inin her zaman 3e her #erde daha
#(ksek de*il daha d(ş(k (2ret 0deme#i #e*le#e2e*i 3arsa#ımı#1
la, (2retli iş+ilerin işi kabul etmede katlanabile2ekleri d(ze#in
d(ş(kl(*(, 0m(rleri b!#un2a i+inde bulundukları hanenin t(r(1
ne ba*lı !lmuştur" @!k basit bir anlatımla, a#nı işi a#nı etkililik
d(ze#i#le #aan (2retli iş+ilerden, (2ret geliri #(zdesi #(ksek
bir hane halkına 7buna r!leter hane halkı di#elim8 mensu !la1
nı nı n (2retli işi daha azına #ama#ı a+ık bir bi+imde akla a#kırı
bula2a*ı arasal eşik, (2ret geliri #(zdesi d(ş(k !lan bir hane
halkına 7buna da #arı1r!leter hane halkı di#elim8 mensu !la1
nınkinden #(ksektir"
.abul edilebile2ek en d(ş(k (2ret eşi*i adını 3erebile2e*imiz
bu eşikte g0r(len :arkın nedeni, ha#atta kalma ek!n!misi ile ilgi1
lidir" $r!leter hane halkının 0n2elikle (2ret gelirine ba*ımlı !ldu1
*u durumlarda bu (2ret, ha#atta kalmanın 3e #eniden (retimin
gerektirdi*i en az giderleri karşılamak durumundadır" I#sa (21
retlerin t!lam hane gelirindeki a#ı daha k(+(kse, bire#in, hane
gelirine, 7+alışılan saatler 2insinden8 reel gelirdeki !ransal a#ın1
TARİHSEL KAPİTALİZM 2! HER ŞEYİN METALAŞT"R"LMAS" 2#
dan daha az katkıda bulunan bir (2ret karşılı*ında işi kabul etme1
si genellikle akla u#gun !lmuş 1bu arada ne de !lsa, gerekli nakit
aranın kazanılması 7bu gereklilik genellikle #asal !larak da#a1
tılmıştır8 s!nu2unu da 3ermiş1 kabul etmemesi halinde ! (2retli
işin #erini daha da az gelir getiren işlerin alması gerekmiştir"
Bu durumda #an1r!leter hane halklarında !lan şudur: 5i*er
reel gelir bi+imlerini elde edenler 1başka bir de#işle temelde
kendi t(ketimleri i+in #a da #erel azarda satış i+in, #a da her
ikisine de #0nelik !larak e3de (retim #aanlar1, ister hane hal1
kının 7her 2insten #a da #aştan8 di*er mensuları, isterse #aşa1
mının di*er zamanlarında (2retli iş+inin kendisi s0z k!nusu !l1
sun, kabul edilebile2ek en d(ş(k (2ret eşi*ini d(ş(ren artıklar
#aratmışlardır" B0#lelikle, (2retli !lma#an +alışma bazı (reti2i1
ler i+in, iş+i#e daha d(ş(k (2ret 0de#erek kendi (retim mali#et1
lerini d(ş(rme 3e kGr mar6larını artırma !lana*ı sa*lamıştır" Bu
durumda genel bir kural !larak (2retli iş+i +alıştıran her iş3ere1
nin, kendi iş+ileri r!leter hanelerden +!k #arı1r!leter haneler1
de #er alsın istemesi şaşırtı2ı de*ildir" Bimdi zaman1mekGn b!1
#un2a tarihsel kaitalizmin genel amirik ger+ekli*ine bakarsak
(2retli iş+ilerin, #arı1r!leter hanelerden +!k r!leter hanelerde
#er aldı*ının en +!k elde edilen istatistik de*er !ldu*unu hemen
bulgularız" S!runumuz zihinsel !larak birden baş aşa*ı d0nm(ş1
t(r" $r!leterleşmenin 3arlık nedenlerini a+ıklama n!ktasından,
r!leterleşme s(re2inin neden b0#lesine eksik kaldı*ını a+ıkla1
ma n!ktasına gelmiş !lduk" Bimdi daha da ileri gitmek z!runda1
#ız: $eki neden r!leterleşme !lduC
5(n#ada artan r!leterleşmenin, birin2il !larak girişim2i ta1
bakalardan gelen t!lumsal1si#asal baskılara ba*lanabile2e*inin
+!k kuşkulu !ldu*unu hemen s0#le#e#im" Tam tersine" Bu k!1
nuda a#aklarını s(r(melerine #!l a+an ek +!k g(d(leri !lmuşa
benzemektedir" On başta, az 0n2e de ileri s(rd(*(m(z gibi, 3erili
bir b0lgede 0nemli sa#ıda #arı1r!leter hane halkının r!leter
hane halkına d0n(şmesi (2retli iş+i +alıştıran iş3erenlerin 0dedi1
*i en az reel (2ret d(ze#ini #(kseltme e*iliminde !lmuştur" /kin1
2isi, artan r!leterleşmenin ileride tartışa2a*ımız si#asal s!nu+1
lan !lmuş, bu s!nu+lar hem iş3erenler i+in !lumsuz hem de k(1
m(l at i : !lmaları nedeni#le 3erili 2!*ra:i1iktisadi b0lgelerdeki
(2ret1maaş d(ze#lerini eninde s!nunda daha da #(kselti2i bir r!l
!#namıştır" >er+ekten de, (2retli iş+i +alıştıran iş3erenler r!le1
terleştirme k!nusunda 0#lesine isteksiz !lmuştur ki, 2inseH#aşa
g0re işb0l(m(n( g(+lendirmenin #anısıra, kendi istihdam kalı1
ları i+inde 3e si#asal alandaki etkileme g(2( #!lu#la, tanımlan1
mış etnik gruların kabul edilmesini 0zendirerek bu gruları iş1
g(2( i+inde, #atı*ı işe karşılık reel (2ret d(ze#leri :arklı !lan
0zg(l r!llere ba*lama#a da +alışmıştır" Otniklik, #an1r!leter
hane #aısı kalılannı ekiştiren k(lt(rel bir kabuk #aratmıştır"
Bu t(r bir etnikli*in d!*uşunun emek+i sını:lar i+in si#asal ba1
kımdan da b0l(2( bir r!l !#naması, iş3erenler i+in si#asal bir
0zendiri2i#se de, bu s(re2in başta gelen iti2i g(2( !lmamıştır
d(ş(n2esinde#im"
Bununla birlikte, tarihsel kaitalizmde zaman i+inde r!leter1
leşmenin nasıl !lu da artış g0sterdi*ini anla#abilmemiz i+in,
i+erisinde +!k sa#ıda 0zg(l (retim etkinli*i #er alan meta zin2ir1
leri k!nusuna d0nmemiz gereki#!r" .endimizi, -i#asa-nın, ilk
(reti2i ile nihai t(keti2inin #(z #(ze geldi*i #er !ldu*u bi+imin1
deki basitleştiri2i imgeden kurtarmalı#ız" .uşkusuz bu t(r a1
zar#erleri 3ar 3e he !ldu" Dn2ak, tarihsel kaitalizmde bu t(r1
den azar#eri işlemleri, t(m işlemler i+inde k(+(k bir #er tut1
muştur" /şlemlerin +!*u, uzun bir meta zin2iri i+inde #er alan iki
ara (reti2i arasındaki de*iş t!kuş bi+imindedir" Dlı2ı kendi (re1
tim s(re2i i+in bir -girdi- satın almaktadır" Satı2ı ise -#an ma1
mul bir (r(n-, #ani, d!*rudan kişisel t(ketime #0nelik !lan ni1
hai kullanım a+ısından hen(z #an mamul durumunda bir (r(n
satmaktadır"
Bu -ara i#asalar-da 3erilen :i#at m(2adelesi, alı2ı a+ısından,
meta zin2iri b!#un2a 0n2eki t(m emek s(re+lerinden elde edil1
TARİHSEL KAPİTALİZM 2* HER ŞEYİN METALAŞT"R1LMAS" 2+
miş !lan kGrın bir kısmını satı2ıdan k!arma +abasını temsil et1
miştir" Belirli bir mekGn1zaman ba*lantısı i+inde m(2adele#i be1
lirle#en elbette ki arz 3e taletir, an2ak, hi+bir zaman tek başına
de*il" Bir kere, kuşkusuz, arz 3e talebin tekel2i kısıtlamalar #!1
lu#la +eki +e3rilebilmesi s0z k!nusudur 3e bu durum istisnai
!lmaktan +!k !la*an durum !lmuştur" /kin2i n!kta, satı2ının,
ba*lantı n!ktasındaki :i#atı dike# t(mleşme #!lu#la etkile#ebil1
mesidir" -Satı2ı- 3e -alı2ı- ger+ekte nihai !larak a#nı :irma#sa
:i#atla mali 3e di*er bakımlardan istendi*i gibi !#nanmış, ama
b0#le bir :i#at hi+bir zaman arz ile talebin etkileşmesini #ansıt1
mamıştır" Tıkı -#ata#- tekel gibi dike# t(mleşme de se#rek de1
*ildir" On g0ze +arar 0rneklerini #akından bili#!ruz: !n altın2ı
#(z#ıldan !n sekizin2i #(z#ıla kadar, imti#azlı şirketlerE !n d!1
kuzun2u #(z#ılın b(#(k ti2arethaneleriE #irmin2i #(z#ılın +!ku1
luslu şirketleri" Bunlar belli bir meta zin2irine !labildi*i kadar
+!k halka sı*dırma#a +alışan b(t(nsel #aılardır" Dma bir zin1
2irde #alnız2a birka+ 7hatta iki8 halka#ı kasa#an daha k(+(k di1
ke# t(mleşme 0rnekleri daha da #a#gın !lmuştur" Tarihsel kai1
talizmde istatistik !larak en +!k elde edilen de*erin, satı2ı#la
alı2ının ger+ekten a#rı 3e +ıkar +atışması i+inde !ldu*u meta
zin2irlerinde #er alan -i#asa- ba*lantılarından +!k dike# ba*1
lantılar !ldu*unu 0ne s(rmek akla u#gun g0r(nmektedir"
4eta zin2irleri ise 2!*ra:i #0nleri bakımından rasgele !luş1
mamıştır" Jin2irlerin t(m( haritalara +izilse, bi+im bakımından
merkez2il !lduklarını g0r(rd(k" @ıkış n!ktalan +!k sa#ıda, buna
karşılık 3arış n!ktalan birka+ alanda birleşme e*ilimindedir"
Başka bir de#işle, meta zin2irleri kaitalist d(n#a ek!n!misinin
+e3relerinden merkezlerine d!*ru gitme e*ilimindedir" Dmirik
g0zlem !larak bu durumun #adsınması g(+t(r" Dsıl s!run neden
b0#le !ldu*udur" 4eta zin2irlerinden s0z etmek, kaitalizmin
tarihsel gelişmesi b!#un2a işle3sel 3e 2!*ra:i bakımlardan gitgi1
de daha #a#gın, eşanlı !larak da gitgide daha hi#erarşik bir du1
rum alan, geniş kasamlı bir t!lumsal işb0l(m(nden s0z etmek
demektir" =retim s(re+lerinin #aısındaki bu mekGn hi#erarşik1
leşınesi, d(n#a ek!n!misinin merkez 3e +e3re b0lgeleri arasında
#alnız2a b0l(ş(m 0l+(tleri 7reel gelir 3e #aşam d(ze#leri8 a+ı1
sından de*il, daha da 0nemlisi, serma#e birikiminin #erleri a+ı1
sından g0r(lmemiş b(#(kl(kte bir kutulaşma#a #!l a+mıştır"
Başlangı+ta, s(re2in başladı*ı sıralar, mekGn :arklılaşmaları
az mekGn temelinde uzmanlaşma dere2esi sınırlı#dı" I#sa kai1
talist sistemde, 7ister +e3rebilimsel, ister tarihsel nedenlerle8 3ar
!lan :arklılaşmalar her ne !lursa !lsun b(#(t(lm(ş, g(+lendiril1
miş 3e kemikleştirilmiştir" S(re+ i+inde #aşamsal !lan n!kta ise
:i#atların belirlenmesine z!run karışmasıdır" $i#asa işlemlerinde
tara:lardan birinin kendi :i#atını artırmak i+in z!ra baş3urması
elbette ki kaitalizmin buluşu de*ildir" Oşitsiz de*iş t!kuş eski
bir u#gulamadır" Tarihsel bir sistem !larak kaitalizm bakımın1
dan dikkati +eken, eşitsiz de*iş t!kuşun hangi #!lla gizlenebildi1
*idirE ger+ekten de gizleme 0#lesine i#i #aılmıştır ki sistemin
a+ık muhali:leri bile mekanizmanın işle#işini 0rten erde#i sis1
temli bir bi+imde kaldırma#a an2ak beş #(z #ıl s!nra başla#abil1
miştir"
Bu temel 0nemdeki mekanizma#ı gizlemenin (: n!ktası biz1
zat kaitalist d(n#a ek!n!misinin #aısında, kaitalist d(n#a
sistemindeki 7hesi de sınırsız serma#e birikimine #0nelik t(m1
leşik (retim s(re+leri#le d(n#a +aında bir t!lumsal işb0l(m(
!luşturan8 ek!n!mi alanı#la 7her biri kendi #argı alanı i+indeki
si#asal kararlar k!nusunda 0zerk s!rumluluk taşı#an 3e !t!ritesi
i+in destek !larak emrinde silahlı ku33etler bulunduran s0zde
a#rı egemen de3letlerden !luşmuş8 si#asal alanın g0r(n(şte bir1
birinden a#rılmasında #atmaktadır" Keel tarihsel kaitalizm d(n1
#asında, b(#(kl(*( ne !lursa !lsun hemen t(m meta zin2irleri
de3let sınırlarını aşmış durumdadır" Bu durum #eni bir buluş da
de*ildir" Tarihsel kaitalizmin ta başlangı2ından itibaren b0#le
!lmuştur" =stelik, meta zin2irlerinin +!kuluslulu*u, #irmin2i
#(z#ılın kaitalist d(n#ası i+in !ldu*u kadar, tanımla#ı2ı bir bi1
TARİHSEL KAPİTALİZM 28 HER ŞEYİN METALAŞT"R"LMAS" 29
+imde, !n altın2ı #(z#ılın kaitalist d(n#ası i+in de d!*rudur"
Bu eşitsiz de*iş t!kuş nasıl işlemiştirC 4etalar, #a karmaşık
bir (retim işleminin 7ge+i2i8 kıtlı*ı #a da m/n( m'.'t/r'* #aratı1
lan #aa# kıtlıklar nedeni#le i#asada !rta#a +ıkan herhangi bir
reel :arklılaşmadan #!la +ıkarak, b0lgeler arasında, daha az -kıt-
mal bulunan b0lgenin, mallarını başka b0lgelere, zıt #0nde hare1
ket eden eşit :i#atlı mallardan daha :azla bir reel girdi 7:i#at8 i:a1
de ede2ek bi+imde -satması- #!lu#la hareket etmiştir" >er+ekte
!lu biten, (retilmekte !lan t!lam kGrın 7#a da artı*ın8 bir kıs1
mının bir b0lgeden di*erine aktarılmasıdır" Bu t(r bir ilişki mer1
kez1+e3re !luş ilişkisidir" >enişletirsek, #itiren b0lge#e -+e3re-,
kazanan b0lge#e de -merkez- di#ebiliriz" Bu adlar ger+ekte ikti1
sadi akışların 2!*ra:i #aısını #ansıtmaktadır"
.arşımıza hemen, tarihsel !larak eşitsizli*i artırmış !lan bazı
mekanizmalar +ıkı#!r" Bir meta zin2irindeki herhangi iki halkada
-dike# t(mleşme-nin s0z k!nusu !ldu*u t(m durumlarda t!lam
artı*ın eskisinden daha b(#(k bir kısmının merkeze d!*ru
ka#dırılması !lanaklı !labilmiştir" Drtı*ın merkeze ka#dırılması
serma#e#i de !rada #!*unlaştırmış 3e daha :azla makineleşme
i+in daha b(#(k !randa ara#ı kullanılabilir kılmış, bu iki n!kta1
nın ikisi de, merkez b0lgelerdeki (reti2ilere 3ar !lan (r(nlerle il1
gili ek rekabet (st(nl(kleri getirmiş 3e s(re2i #enile#ebile2ekle1
ri, az bulunan #eni (r(nler #aratmalarına !lanak sa*lamıştır"
Serma#enin merkez b0lgelerde #!*unlaşması, ek +!k #etisi
arasında +e3re b0lgelerindeki de3let +arklarının g0reli !larak za1
#ı:lamasını #a da za#ı: kalmasını sa*lamak da bulunan g0reli
!larak g(+l( de3let +arkları #aratılması i+in gerekli mali temeli
3e si#asal itilimi #aratmıştır" 4erkezler b0#lelikle, s0z k!nusu
+e3re de3let #aılarına, meta zin2iri hi#erarşisinde alt d(ze#ler1
de #er alan işlerde daha :azla uzmanlaşma#ı kabul ederek hatta
geliştirerek kendi t!raklarında iş+ileri d(ş(k (2retle +alıştırma1
A asker mari:eti#le 1L/t. +"n"8
ları 3e iş+ilerin #aşamlarını s(rd(rmelerini sa*la#a2ak u#gun
hane #aıları #aratmaları 7g(+lendirmeleri8 #0n(nde baskı #aa1
bilmi şt i r" Tarihsel kaitalizm, d(n#a sistemi i+indeki :arklı b0l1
gelerde dramatik :arklılıklar g0steren, tarihsel (2ret d(ze#leri
denen (2ret d(ze#lerini ger+ekte b0#le #aratmıştır"
Bu s(re2in gizlenmiş !ldu*unu s0#l(#!ruz" Bununla kastetti1
*imiz, u#gulamada :i#atların her zaman d(n#a i#asasında kişi1
sellikten uzak iktisadi g(+ler temelinde azarlık k!nusu edili#!r
gibi g0r(nm(ş !lmasıdır" 5e*iş t!kuşta eşitsizli*i sa*lamak i+in,
kendisini a+ık+a g0sterme#en 7#er #er, sa3aşlarda 3e s0m(rge2i1
likle a+ık+a kullanılan8 de3 b!#utlu g(+ a#gıtının her alış3erişte
a#rı a#rı #ardıma +a*rılması gerekmemektedir" >(+ a#gıtı #al 1
nız2a, 3ar !lan eşitsiz de*iş t!kuş d(ze#ine 0nemli bir me#dan
!kuma #0neldi*inde de3re#e girmektedir" 5(n#adaki girişim2i
sını:lar, sı2ak +atışma ge+er ge+mez, d(n#a ek!n!misinin belli
bir arz, 3e tale n!ktasına tarihsel !larak nasıl ulaştı*ını 3e tam !
n!ktada d(n#a iş+ilerinin (2ret d(ze#lerindeki 3e reel #aşam d(1
ze#lerindeki -geleneksel- :arklılaşmaları hangi g(+ #aılarının
desteklemiş !ldu*unu g0rmezlikten geli ek!n!minin #alnız2a
arz 3e tale 0l+(leri#le işledi*ini 0ne s(rebilmektedir"
Bimdi, nasıl !lu da r!leterleşme !labildi s!rusuna d0nebili1
rizQ Tek tek girişim2ilerin kişisel +ıkarları ile t(m kaitalist sını:1
ların k!lekti: +ıkarları arasındaki temel +elişki#i anımsa#alım"
Oşitsiz de*iş t!kuş, tanımı gere*i bu k!lekti: +ıkarlara hizmet et1
miş, an2ak ek +!k bire#sel +ıkara hizmet etmemiştir" 5!la#ı1
sı#la, 3erili bir zamanda +ıkarlarına ilk elde hizmet edilmemiş
!lanlar 7rakilerinden daha az kazanmaları nedeni#le8 bir şe#le1
rin kendi lehlerine d0nmesi i+in s(rekli !larak +aba g0stermiştir"
Başka bir de#işle, kendi (retimlerini daha etkin kılmak #a da
kendi lehlerine #eni tekel2i (st(nl(kler #aratmak ama2ı#la si#a1
sal etkilerini kullanmak #!lu#la i#asada daha başarılı bir bi1
+imde rekabet etme +abası g0stermişlerdir"
.aitalistler arası sı2ak rekabet tarihsel kaitalizm i+in her
TARİHSEL KAPİTALİZM , HER ŞEYİN METALAŞT1R"LMAS" 1
zaman 2'33%r%nt'/ )4%&'35&/* !lmuştur" Bu rekabetin g0n(ll( !la1
rak 7kartel benzeri d(zenlemelerle8 sınırlandırılmış g0r(nd(*(
durumlarda bile sınırlandırmanın başlı2a nedeni, rakilerden her
birinin bu #0ntemin kendi mar6larını en i#i duruma getire2e*ini
d(ş(nmesidir" Sınırsız serma#e birikimine da#anan bir sistemin
hi+bir mensubu, kendi kendisini #!k etme rizik!suna girmeden,
s(regelen bu uzun 3adede kGrlılık itilimini bırakamamıştır"
B0#lelikle, tekel2i u#gulamalar 3e rekabet g(d(s( tarihsel
kaitalizmin ikiz bir ger+ekli*i !lmuştur" Bu k!şullarda (retim
s(re+lerini birbirine ba*la#an hi+bir 0zg(l kalıbın istikrarlı !la1
ma#a2a*ı a+ıktır" Tam tersine: Lerili zaman1#erlerin 0zg(l kalı1
bını de*iştirme#e +alışmak 3e b0#le bir da3ranışın genel etkile1
rine ilişkin kısa 3adeli ka#gılar du#mamak, rekabet i+indeki +!k
sa#ıda girişim2inin her zaman +ıkarına !la2aktır" Ddam Smith)in
-g0r(nmez el-i, -i#asa-nın bire#sel da3ranışa kısıtlamalar k!#1
ması anlamında kuşku g0t(rmez bir bi+imde ge+erli !lmuştur,
ama bunun s!nu2unun u#um !ldu*u bi+imindeki bir tarihsel ka1
italizm !kuması +!k tuha: !lurdu"
S!nu+ daha +!k, #ine amirik g0zlemle, bir b(t(n !larak sis1
temde sıra#la birbirinin #erini alan bir b(#(meler 3e durgunluk1
lar +e3rimine benzemektedir" @e3rimler, sistemin işle#iş meka1
nizmasının 0z(nde bulunmadıklarına inanılmasını +!k g(+leşti1
re2ek dere2ede b(#(k 3e d(zenli dalgalanmalar getirmiştir" Bun1
lar, benzetme #erinde#se, kaitalist !rganizmanın temizle#i2i
!ksi6eni i+ine +eki zehirli atıkları dışarı 3eren s!luk alma me1
kanizmaları gibidir" Benzetmeler her zaman tehlikeli !lmakla
birlikte buradaki 0zellikle #erinde g0r(n(#!r" Biriken atıklar #u1
karıda a+ıklanan eşitsiz de*iş t!kuş s(re2i #!lu#la 3e #eniden
#eniden si#asal kabuk ba*la#an iktisadi 3erimsizliklerdir" Te1
mizle#i2i !ksi6en ise, meta zin2irlerinin d(zenli bir bi+imde #e1
niden #aılandırılmasının !lanak 3erdi*i daha etkin 7daha da
A a#ırt edi2i 0zellik (L/t. +"n"8
+!k serma#e birikimine !lanak 3ermesi anlamında etkin8 ka#nak
da*ılımıdır"
Dşa*ı #ukarı her elli #ılda bir ger+ekleşmişe benze#en şe#,
gitgide daha +!k girişim2inin meta zin2irlerindeki en kGrlı ba*1
lantıları ele ge+irmek i+in +aba g0stermesi#le, bir 0l+(de #anıltı2ı
bir bi+imde aşırı (retim di#e s0z etti*imiz #atırım !ransızlık1
larının !rta#a +ıkmasıdır" Iransızlıkların tek +0z(m(, (retim
sisteminde daha d(zenli bir da*ılım s!nu2u 3eren b(#(k d(zen1
lemeler !lmuştur" Bu durum mantıklı 3e basit g0r(nmekle bir1
likte, d0k(nt(leri her zaman kitlesel !lmuş, her se:erinde meta
zin2irlerindeki en tıkalı halkalarda i#i2e #!*unlaşan !eras#!n1
lar anlamına gelmiştir" Ieras#!nlar hem bazı girişim2ilerin
hem de bazı 7işi bırakan girişim2iler #a da birim (retim başına
mali#etleri azaltmak ama2ı#la daha +!k makineleşme #!luna gi1
den girişim2iler tara:ından +alıştırılan8 iş+ilerin sa: dışı edilme1
sini getirmiştir" Bu t(r ka#dırmalar girişim2ilere meta zin2iri
i+indeki hi#erarşide -kademe indirme- !eras#!nları ger+ekleş1
tirme !lana*ı sa*lamış, b0#lelikle #atırım :!nlarını 3e +abaları1
nı, zin2ir i+indeki, başlangı+ta -daha kıt- girdiler sunmaları a+ı1
sından daha kGrlı !lan #enilik+i halkalara a#ırabilmişlerdir" Be1
lirli s(re+lerin, hi#erarşi skalasında bulundukları kademeden
-indirilmesi- genellikle 2!*ra:i !larak kısmi bir #eniden k!num1
landırma#a da #!l a+mıştır" Bu gibi 2!*ra:i #eniden k!numlan1
dırmalar i+inde en +eki2i bi+imlerden biri, ilgili sana#i dalının
taşındı*ı b0lge a+ısından genellikle bazı iş+i kesimleri i+in (2ret
d(ze#lerinde #(kselme anlamına gelse bile, emek mali#etlerinin
daha d(ş(k !ldu*u alanlara taşınmadır" Bu anda d(n#a !t!m!1
bil, +elik 3e elektr!nik sana#ilerinde tam da b0#le d(n#a +aın1
da, kitlesel bir #eniden k!numlandırma #aşamakta#ız" Feniden
k!numlandırma g0r(ng(s( baştan beri tarihsel kaitalizmin a#1
rılmaz bir ar+ası !lmuştur"
Feniden d(zenlemelerin (+ b(#(k s!nu2u 3ardır" Bunlardan
biri kaitalist d(n#a sisteminin kendisini 2!*ra:i bakımdan, s(1
TARİHSEL KAPİTALİZM 2
HER ŞEYİN METALAŞT1R"LMAS"
rekli !larak #eniden #aılandırmasıdır" Bununla birlikte, meta
zin2irlerinin #aklaşık her elli #ılda bir 0nemli 0l+(de #eniden
#aılandırılmasına karşın, hi#erarşik !larak 0rg(tlenmiş meta
zin2irleri sistemi alık!nmuştur" ;i#erarşinin (st kademelerine
#eni (retim s(re+leri s!kulduk+a belirli (retim s(re+leri aşa*ı
kademelere taşınmıştır" Belirli 2!*ra:i b0lgeler de durmadan ka1
#an hi#erarşik s(re+ d(ze#lerine sahne !lmuştur" B0#lelikle, 3e1
rili (r(nler i+in, merkez (r(n( !lmalarından başla#ı s!nu+ta
+e3re b0lge (r(n( durumuna gelmeleri bi+iminde -(r(n +e3rim1
leri- !luşmuştur" Bundan başka, 3erili #erler de, sakinlerinin g01
reli re:ahı bakımından iniş +ıkışlar g0stermiştir" Dn2ak, bu gibi
#eniden d(zenlemelere -gelişme- denebilmesi i+in 0n2e siste1
min genel kutulaşmasında azalma !ldu*unun kanıtlanması ge1
rekir" Dmirik !larak bu durum d(ed(z ger+ekleşmemişe ben1
zemektedirE daha +!k, kutulaşmanın tarihsel !larak artması s0z
k!nusudur" ,#le#se 2!*ra:i 3e (r(nsel #eniden k!numlandırma1
lar i+in ger+ek bir +e3rimsellikten s0z edilebilir"
Bununla birlikte, #eniden d(zenlemelerin ikin2i 3e !lduk+a
:arklı bir s!nu2u da !lmuştur" Fanıltı2ı s0z2(*(m(z -aşın (re1
tim-, ilk eldeki ikilemin her zaman sistemin bazı kilit (r(nlerine
d(n#a d(ze#inde #eterli :iili tale !lma#ışı #!lu#la işledi*i !l1
gusuna dikkat +ekmektedir" /ş+ilerin +ıkarları ile bir girişim2iler
azınlı*ının +ıkarları, bu durumlarda 0rt(şm(şt(r" /ş+iler her za1
man artık i+indeki a#larını artırma#a +alışmış, sistemin iktisadi
k!ukluk anları iş+iler a+ısından sık sık, sını: m(2adelesini s(r1
d(rmek i+in hem d!la#sız 0zendiri2iler hem de bazı ek :ırsatlar
sa*lamıştır" /ş+iler i+in, reel geliri artırmanın en etkili 3e en d!1
la#sız #!llarından biri kendi eme*inin gitgide daha +!k metalaş1
ması !lmuştur" /ş+iler genellikle, hane halkının (retime #0nelik
işleri i+inde d(ş(k reel gelir getiren kısımların, 0zellikle +eşitli
k(+(k meta (retimi t(rlerinin #erini (2retli eme*in almasına +a1
lışmıştır" $r!leterleşmenin arkasında #atan başlı2a g(+lerden biri
d(n#a iş+ilerinin kendileri !lmuştur" 5(n#a iş+ileri, s0m(r(n(n
nasıl #an1r!leter hanelerde tam r!leter hanelere g0re +!k daha
:azla !labildi*ini genellikle, kendisini iş+ilerin s0z2(s( ilan et1
miş a#dınlardan daha i#i anlamıştır"
5urgunluk zamanlarında bazı m(lk sahibi (reti2iler, kısmen
iş+ilerden gelen si#asal baskıların s!nu2u !larak kısmen de (re1
tim ilişkilerindeki #aısal de*işikliklerin raki m(lk sahibi (reti1
2iler karşısında kendi #ararlarına !la2a*ı inan2ı#la, bir #erlerde1
ki sınırlı bir iş+i kesiminde r!leterleşme#i artırmak ama2ı#la
gerek (retim gerekse !litika alanlarında g(+lerini birleştirmiş1
tir" Rzun 3adede kaitalist d(n#a ek!n!misindeki kGr d(ze#leri1
nin d(şmesine #!l a+mış !lan r!leterleşmenin, nasıl !lu da
arttı*ına ilişkin başlı2a iu2unu, bu s(re+ 3ermektedir"
Tarihsel kaitalizmin m!t!rundan +!k s!nu2u !lan tekn!l!6ik
de*işme s(re2ini bu ba*lam i+inde d(ş(nmemiz gerekir" ;er b(1
#(k tekn!l!6ik -#enilik-, 0n2elikle -kıt- !luşu#la ha#li kGrlı !lan
#eni (r(nlerin, ikin2il !larak da emekten tasarru: sa*la#an s(1
re+lerin #aratılmasıdır" B(#(k tekn!l!6ik #enilikler, +e3rim i+e1
risinde iniş d0nemlerine 3erilen birer karşılık, serma#e birikimi
s(re2ine hizmet ede2ek -buluşlara- birer el k!#ma #0ntemidir"
Feniliklerin sık sık :iili (retim 0rg(tlenmesini etkiledi*inde kuşku
#!ktur" Tarihsel !larak ek +!k iş s(re2inin 7:abrika, m!nta6
zin2iri8 merkezileşmesi #0n(nde etkide bulunmuşlardır" Dn2ak,
ger+ekleşen de*işiklik miktarının abartılması tehlikesi 3ardır"
Fiziksel (retim g0re3lerinin #!*unlaşması s(re+leri genellikle,
merkez1dışılaştırma s(re+lerinin karşı etkisi g0z 0n(ne alınma1
dan araştırılmıştır"
@e3rimsel #eniden d(zenlemenin (+(n2( s!nu2unu da tabl!1
#a ekledi*imizde, bu n!kta 0zellikle d!*ruluk kazanmaktadır"
5aha 0n2e s0z(n( etti*imiz iki s!nu+ bakımından g0r(n(rde
a+ıklanması gereken bir arad!ks !ldu*una dikkat edilmelidir"
Bir #andan, tarihsel da*ılım kutulaşmasında serma#e birikimi1
nin kesintisiz #!*unlaşmasından s0z ettik" D#nı zamanda, kGr
d(ze#lerini :iilen d(ş(rd(*(n( ileri s(rd(*(m(z #a3aş, an2ak
TARİHSEL KAPİTALİZM ! HER ŞEYİN METALAŞT"R"LMAS" #
s(rekli bir r!leterleşme s(re2inden s0z ettik" Burada k!la# +01
z(mlerden biri d(ed(z birin2i s(re2in ikin2isinden b(#(k !ldu1
*unu s0#lemektir ki d!*rudur da" Dn2ak, buna ek !larak, şimdi1
#e de*in artan r!leterleşmenin kGr d(ze#lerinde #!l a+tı*ı d(1
ş(ş, ters #0nde işle#en başka bir mekanizma tara:ından :azlası#1
la giderilmiştir"
Tarihsel kaitalizm k!nusunda k!la#2a #aıla2ak bir başka
amirik g0zlem, 2!*ra:i #erinin zaman i+inde durmadan genişle1
miş !lmasıdır" Burada da #ine, s(re2in a+ıklanmasında en i#i
iu2u, hızı !lmaktadır" Tarihsel kaitalizmin t!lumsal işb0l(1
m(ne #eni #eni b0lgelerin girmesi bir anda !lmamıştır" Birbirini
izle#en genişlemeler kasam bakımından sınırlı g0r(nse de, d01
nemsel sı+ramalar halinde ger+ekleşmiştir" D+ıklama kuşkusuz
kısmen tarihsel kaitalizmin bizzat kendisinin tekn!l!6ik geliş1
mesinde #atı#!r" Taşıma2ılık, iletişim 3e silahlanma alanlarındaki
gelişmeler, merkezden gitgide daha uzak b0lgelere girilmesini
gitgide daha az ahalı kılmıştır" Dma bu a+ıklama bize +!k +!k,
s(re+ i+in gerekli !lan an2ak #eterli !lma#an bir k!şul sa*lı#!r"
Jaman zaman, a+ıklamanın kaitalist (retim kGrlarını ger+ek1
leştirmek i+in s(rekli !larak #eni azar aranmasında #attı*ı 0ne
s(r(lm(şt(r" Dn2ak, bu a+ıklama da, tarihsel !lgularla u#uşmu1
#!r" Tarihsel kaitalizmin dışında kalan alanlar, b(t(n( itibari#le,
kısmen kendi iktisadi sistemleri bakımından -gereksinme-
du#mamaları, kısmen de satın ala2ak g(+leri !lmaması nedeni#1
le, tarihsel kaitalizmin (r(nlerinin isteksiz alı2ıları !lmuşlardır"
Olbette bunun istisnaları 3ardır" Dma genel !larak, dış alanlar
kaitalist d(n#anın de*il, kaitalist d(n#a dış alanların (r(nleri1
nin eşinde !lmuştur" 9e zaman askeri #!llarla belirli #erler ele
ge+irilse, kaitalist girişim2iler şaşmaz bir bi+imde !ralarda ger1
+ek azarlar bulunmadı*ından #akınarak s0m(rge #0netimleri
#!lu#la -be*eni #aratma- işlemlerine girişmişlerdir"
$azar eşinde a+ıklaması d(ed(z tutmu#!r" 5(ş(k mali#etli
işg(2( ara#ışı, +!k daha sa3unulabilir bir a+ıklama" 5(n#a ek!1
n!misinin b(n#esine katılan her #eni b0lgede, d(n#a sisteminin
(2ret d(ze#i hi#erarşisinde en altta #er alan reel (2ret d(ze#leri1
nin #erleşti*i, tarihsel bir !lgudur" Bu b0lgelerde tam r!leter1
leşmiş hane hemen hi+ #!ktur, geliştirilmesi de hi+ 0zendirilme1
miştir" Tersine, s0m(rge de3letlerinin 73e #eni katılan b0lgeler1
deki, resmen s0m(rge !lma#an, #eniden #aılandırılmış #arı1
s0m(rge de3letlerin8 !litikaları tam da, #ukarıda g0rd(*(m(z
gibi, (2ret d(ze#i eşi*ini !labile2ek en alt d(ze#de tutma#ı !la1
naklı kılan #arı1r!leter hanelerin !rta#a +ıkışını desteklemek
(zere tasarlanmış gibidir" 5e3let !litikaları genel !larak, tam
r!leterleşme !lana*ını hatırı sa#ılır 0l+(de azaltan bir bi+imde,
hane mensularının hareketlili*ine sınırlamalar getirilmesi #a da
z!rla a#rılmaları ile, bir miktar (2retli işe girmelerini z!runlu kı1
lan 3ergi mekanizmalarından !luşan bileşimler gerektirmiştir"
Bu +0z(mleme#e, d(n#a kaitalizm sisteminin b(n#esine #e1
ni katılımların, d(n#a ek!n!misindeki durgunluk d0nemleri#le
ba*ıntılı !lma e*ilimine ilişkin g0zlemi eklersek, d(n#a siste1
mindeki, #an1r!leterleşme#e #0neltilmiş #eni iş+ileri b(n#esi1
ne katan 2!*ra:i genişlemenin, kGr azaltı2ı artan r!leterleşme
s(re2ini dengeleme#e #aradı*ı a+ık+a !rta#a +ıkı#!r" >0r(n(şte1
ki arad!ks b0#le2e #!k !lu#!r" Feni b0lgeler katılmasının ku1
tulaşma s(re2ine etkisi, en azından şimdi#e de*in, r!leterleş1
menin etkisi#le eş, belki de daha :azladır" Fabrika benzeri iş s(1
re+leri ise denklemin durmadan b(#(#en a#dası g0z 0n(ne
alındı*ında, b(t(n(n #(zdesi !larak genellikle 0ne s(r(lenden
daha az b(#(m(şt(r"
Tarihsel kaitalizmin dar anlamdaki ek!n!mi alanında nasıl
işledi*ini betimleme#e ee# zaman a#ırmış !lduk" Bimdi kaita1
lizmin tarihsel bir t!lumsal sistem !larak neden !rta#a +ıktı*ını
a+ıklama#a hazırız" Bu n!kta, genellikle d(ş(n(ld(*( kadar k!1
la# de*il" Tarihsel kaitalizm daha ilk bakışta, bazı sa3unu2ula1
rının 0ne s(rme#e +alıştı*ı gibi -d!*al- bir sistem !lmak ş0#le
dursun, a+ık+a sa+ma bir sistemdir" 5aha :azla serma#e (retmek
TARİHSEL KAPİTALİZM * HER ŞEYİN METALAŞT"R"LMAS"
+
ama2ı#la serma#e (retilmektedir" .aitalistler, a#ak de*irme1
ninde daha da hızlı k!şmak i+in gitgide daha hızlı k!şan be#az
:are#e benzi#!r" Bu s(re+ i+inde kuşkusuz bazı insanlar i#i #aşı1
#!r, ama di*erleri #!ksul #aşı#!rE eki, i#i #aşa#anlar ne kadar
3e nere#e kadar i#i #aşa#a2akC
Bu n!kta bana (zerinde ne kadar d(ş(nd(#sem ! kadar sa+1
ma gelmiştir" 5(n#a n(:usunun b(#(k +!*unlu*unun 0n2eki ta1
rihsel sistemlere g0re maddi a+ıdan 0znel 3e nesnel !larak daha
az i#i durumda !ldu*una inanmamın #anı sıra, ileride g0re2e*i1
miz gibi, si#asal !larak da daha az i#i durumda !ldu*unun sa3u1
nulabile2e*ini d(ş(n(#!rum" ;eimiz bu tarihsel sistemin m!da
etti*i, haklılı*ı kendinden menkul ilerleme ide!l!6isi#le 0#lesine
d!lmuşuz ki bu sistemin b(#(k sa#ıda tarihsel !lumsuzluklarını
kabul etmekte bile z!rlanı#!ruz" .arl 4ar? gibi kararlı bir su+1
la#ı2ısı bile tarihsel kaitalizmin tarihsel !larak !#nadı*ı ileri2i
r!le b(#(k a*ırlık 3ermiştir" -/leri2i- s0z( #alnız2a, tarihsel !la1
rak daha s!nra gelen 3e k0kenleri kendisinden 0n2eki bir şe#le
a+ıklanabilen anlamında kullanılmadı*ı s(re2e, ben buna hi+
inanmı#!rum" Tarihsel kaitalizmin daha s!nra #eniden ele ala1
2a*ım bilan+!su belki karmaşık bir bilan+!dur, an2ak, maddi
mal b0l(ş(m( 3e ener6i tahsisi a+ısından ilk hesa benim g01
z(mde ger+ekten +!k !lumsuzdur"
I zaman, b0#le bir sistem neden !rta#a +ıktıC Belki tam da
bu ama2a ulaşmak i+in" Bir sistemin k0keninin ger+ekte ulaşıl1
mış !lan ama2a ulaşmak !larak a+ıklanabile2e*ini ileri s(ren bir
akıl #(r(tme d!*rultusundan daha akla #akın ne !labilirC 4!1
dern bilimin bizi ereksel neden aramaktan 3e her t(r #0nelmişlik
d(ş(n2esinden 70zellikle amirik kanıtlanışının b0#lesine i+sel
bir bi+imde z!r !lması nedeni#le8 3azge+irdi*ini bili#!rum"
Dma bildi*imiz (zere m!dern bilimle tarihsel kaitalizm sıkı bir
itti:ak i+inde !lmuşturE d!la#ısı#la bilim !t!ritesinden tam da bu
s!runda, m!dern kaitalizmin k0kenlerini bilme tarzı s!rununda
kuşkulanmalı#ız" Bu nedenle burada tarihsel kaitalizmin k01
kenlerine ilişkin tarihsel bir a+ıklama#ı, b0#le bir tartışma i+in
amirik bir temel geliştirme girişiminde bulunmaksızın #alnız2a
ana hatları#la 3ere2e*im"
In d0rd(n2( 3e !n beşin2i #(z#ılların d(n#asında D3rua,
d(n#anın 0teki b0lgelerine !ranla, (retim g(+leri, tarihsel siste1
minin tutarlılı*ı 3e insan bilgisinin g0reli durumu a+ılarından !r1
talarda 1ne bazı b0lgeler kadar ileri, ne daha başka b0lgeler ka1
dar ilkel1 !lan bir t!lumsal işb0l(m( #eri#di" D3rua)nın k(l1
t(rel 3e iktisadi bakımlardan en -ileri- alt b0lgelerinden birin1
den gelen 4ar2! $!l!)nun, Ds#a #!l2uluklarında rastladıkları
karşısında ee#2e ezildi*ini unutmamalı#ız"
I d0nemde :e!dal D3rua ek!n!mi alanı +!k temelden, i+ten
gelen 3e t!lumsal temellerini sarsan bir bunalımdan ge+i#!rdu"
D3rua egemen sını:lan birbirini b(#(k !randa #!k ederken
t!rak sistemi 7iktisadi #aısının temeli8, eski standartlara g0re
+!k daha eşitlik+i bir da*ılım #0n(nde hatırı sa#ılır bir #eniden
d(zenleme#le +0z(l(#!rdu" Bu arada k(+(k k0#l( +i:t+iler (reti1
2i !larak b(#(k bir 3erimlilik g0steri#!rdu" Si#asal #aılar genel
!larak za#ı:lı#!r, si#asal bakımdan g(+l( !lanların kendi arala1
rında #!k edi2i m(2adelelere dalmaları, halk kitlelerinin artan
g(2(n( bastırmak i+in 3akitlerinin azaldı*ı anlamına geli#!rdu"
.at!liklik ide!l!6ik d!lgu !larak b(#(k gerilim altında#dı 3e
bizzat .ilise)nin i+inde eşitlik+i hareketler d!*u#!rdu" >er+ek1
ten de ek +!k şe# aramar+a !lu#!rdu" D3rua gitmekte !ldu1
*u #!la de3am etse#di #(ksek bir d(ze#de #aılandırılmış -res1
mi sını:lar- sistemi#le :e!dal Irta+a* D3ruası kalılarının bir
daha ekiştirilebilmesi d(ş(k bir !lasılıktı" Fe!dal D3rua t!1
lumsal #aısının, arist!krasileri daha da #ere seren 3e si#asal #a1
ıları merkezdışılaştıran, bir g0reli !larak eşit k(+(k 0l+ekli (re1
ti2iler sistemine d!*ru e3rimleşmesi daha !lası#dı"
Bu i#i mi k0t( m(, kimin i+in i#i kimin i+in k0t( !lurdu k!nu1
su kurgusal bir k!nu 3e ek ilgi +eki2i de*il" Dma b0#le bir ers1
ekti:in D3rua)nın (st tabakalarını dehşete d(ş(rd(*(, 0zellikle
TARİHSEL KAPİTALİZM 8
ide!l!6ik zırhlarının da da*ılmakta !ldu*unu hissetmeleri bakı1
mından, dehşete d(ş(r( (rk(tt(*( a+ıktır" 165')nin D3rua1
sı)#la 145')nin D3ruası)nı karşılaştırdı*ımızda, kimsenin b0#le
bir girişimi bilin+li !larak s0ze d0kt(*(n( 0ne s(rmeksizin, şun1
ların ger+ekleşmiş !ldu*unu g0rebili#!ruz: 165')#e gelindi*in1
de, #aşa#abile2ek bir t!lumsal sistem !larak tarihsel kaitaliz1
min temel #aılan kurulmuş 3e ekiştirilmiş durumda#dı" 9i1
metlerden #ararlanmanın eşitlik+ileştirilmesi #0n(ndeki e*ilim
t(m(#le tersine d0nm(şt(" =st tabakalar si#asal 3e idel!6ik ba1
kımlardan denetimi bir kez daha sıkı bir bi+imde elinde tutu#!r1
du" 145')de #(ksek tabakadan !lan ailelerle 165')de #(ksek taba1
kadan !lanlar arasında #eterin2e #(ksek bir s(reklilik d(ze#i 3ar1
dı" =stelik, 165')nin #erine 19'' k!nursa, 145' ile !lan karşılaş1
tırma s!nu+larının #ine ge+erli !ldu*u buluna2aktır" >0re2e*i1
miz (zere, tarihsel kaitalizm sisteminin d0rt1beş #(z#ıllık ser1
ilmeden s!nra, s!nunda #aısal bunalıma girdi*ini g0steren bir
işaret !larak, :arklı #0nde, 0nem taşı#an birtakım e*ilimler an1
2ak #irmin2i #(z#ılda belirebilmiştir"
Bu ni#eti kimse dile getirmiş !lamaz, ama !la# kesinlikle,
t!lumsal bir sistem !larak tarihsel kaitalizmin #aratılması#la
(st tabakaların k!rktu*u bir e*ilimin k0k(nden tersine +e3rilme1
si 3e bu e*ilimin #erine (st tabakaların +ıkarlarına daha +!k hiz1
met eden bir t!lumsal sistem kurulması !larak g0r(n(#!r" @!k
mu sa+maC Falnız2a, kurbanı !lanlar i+in"
'6
Birikim $!litikaları:
.azan+ /+in 4(2adele
Sınırsız serma#e birikimi u*runa sınırsız serma#e birikimi, 4r'6
m/3/&'%* t!lumsal !larak sa+ma bir ama+ gibi g0r(nebilirE !#1
sa bu ama2ı sa3unanlar !lmuşturE gerek+e !larak ise genellikle,
bu birikimin uzun 3adeli t!lumsal kazan+lar sa*ladı*ı 0ne s(1
r(lm(şt(r" S0z k!nusu t!lumsal kazan+ların ne dere2e reel !l1
du*unu daha s!nra tartışa2a*ız" Bununla birlikte, k!lekti: ka1
zan+ meselesini t(m(#le bir #ana bırakırsak, serma#e #ı*manın
ek +!k bire# 73eH#a da k(+(k gru8 i+in +!k daha :azla t(ketim
:ırsatı 3e !lana*ı taşıdı*ı a+ıktır" Drtan t(ketimin t(keti2ilerin
#aşam d(ze#ini ger+ekten #(kselti #(kseltmedi*i a#rı bir s!ru1
dur 3e bu s!ru#u da s!nra#a bırakı#!ruz"
Ole ala2a*ımız ilk s!ru şu: 5!la#ımsız bire#sel kazan+lar ki1
me gidi#!rC @!*u insanın, kullanılabilirli*i b0#lesine a+ık !lan
d!la#ımsız bire#sel kazan+ların m(2adele#e de*e2e*i kararını
3ermek i+in, (7(n 8/2%.' kazan+lar #a da b0#le bir t(ketimden
7t!luluk #a da bire#ler i+in8 elde edilen #aşam d(ze#i de*erlen1
dirilsin di#e beklemedi*ini sa3unmak akla u#gun g0r(n(#!r"
>er+ekten de tarihsel kaitalizm i+indeki si#asal m(2adelenin
!dak n!ktası bu !lmuştur" Tarihsel kaitalizmin madde2i bir u#1
garlık !ldu*unu s0#lerken ger+ekte kastetti*imiz budur"
A ilk bakışta 7+"n"8
TARİHSEL KAPİTALİZM !,
9İRİKİM P:LİTİKALAR" !1
4addi a+ıdan, 0ne +ıkanlara giden nimetlerin +!klu*unun #a1
nı sıra, bir b(t(n !larak alındı*ında d(n#a sisteminde tee ile ta1
ban arasında maddi nimet :arklılaşmaları da b(#(k 3e zaman
i+inde b(#(r durumda !lmuştur" 9imet da*ılımındaki bu kutu1
laşmanın nedeni !lan iktisadi s(re+leri daha 0n2e tartışmıştık"
Bimdi dikkatlerimizi insanların, b0#le bir iktisadi sistem i+inde
(st(nl(klerden kendileri #ararlanı di*erlerini #!ksun bırakmak
i+in nasıl hareket ettikleri n!ktasına +e3irmeli#iz" D#rı2a, bu k0t(
da*ılımın kurbanı !lanların, her şe#den 0n2e sistemin işle#i1
şindeki ka#ılarını en aza indirmek 3e ikin2i !larak b0#lesine
a+ık adaletsizliklerin s!rumlusu !lan bu sistemi d0n(şt(rmek
i+in nasıl hareket ettiklerine bakmamız gereki#!r"
Tarihsel kaitalizmde insanlar, insan gruları, si#asal m(2a1
delelerini nasıl #(r(tm(şlerdirC $!litikanın k!nusu, iktidar iliş1
kilerini kendi +ıkarına daha u#gun bir #0nde de*iştirmek 3e bu
#!lla t!lumsal s(re+leri #eniden #0nlendirmektir" Bu u*raşın
başarı#la #(r(t(lmesi, en az girdi karşılı*ında en +!k #aran sa*1
la#a2ak de*işiklik kaldıra+larının bulunmasını gerektirir" Tarih1
sel kaitalizm, en etkili si#asal a#arlama kaldıra+ları, daha 0n2e
de g0rd(*(m(z (zere inşası#la bile kurumsal başarılarının en
0nemlilerinden !lan de3let #aıları !la2ak bi+imde #aılanmış1
tır" 5!la#ısı#la m!dern kaitalizm tarihi b!#un2a si#asal alandaki
başlı2a akt0rlerin ana strate6ik hede:inin, de3let iktidarını de1
netim altında tutmak, gereki#!rsa ele ge+irmek !lması rastlantı
de*ildir"
Sistemin :iilen nasıl işledi*ine #akından bakıldı*ı anda, en
dar #!rumu#la bile de3let iktidarının iktisadi s(re+ler i+in taşıdı1
*ı #aşamsal 0nem hemen g0ze +armaktadır" 5e3let iktidarının
ilk 3e en temel 0*esi, kendi t!raklarında kendi #argı g(2(n(n
ge+erli !lmasıdır" 5e3letlerin sınırları 3ardır" Bu sınırlar, kısmen
s0z k!nusu de3let tara:ından #asa ilanı #!lu#la, kısmen de di*er
de3letler tara:ından dil!matik tanıma #!lu#la, hukuksal !larak
satanan sınırlardır" .uşkusuz, sınırlara itirazlar gelebilir 3e ge1
nel !larak gelmiştir deE başka bir de#işle, iki ka#naktan 7de3le1
tin kendisi 3e di*er de3letler8 gelen hukuksal tanıma +atışma
i+inde !lmuştur" Bu gibi g0r(ş a#rılıklan s!nu+ta #a hakemlik
#a da z!r 73e eninde s!nunda bir b!#un e*me8 #!lu#la +0z(l1
m(şt(r" Bir kuşaktan :azla s(ren anlaşmazlık ek az !lsa da, +!1
*u, +!k uzun d0nemler (st( 0rt(l( !larak s(r( gitmiştir" Burada
2an alı2ı !lan n!kta, herkesin kendi a#ına bu gibi anlaşmaz1
lıkların eninde s!nunda +0z(lebile2e*i 3e +0z(le2e*i gibi s(rekli
bir ide!l!6ik 3arsa#ım i+inde !lmasıdır" 4!dern de3let sistemin1
de ka3ramsal !larak kabul edilemez !lan şe#, a#nı t!raklarda
birden +!k #argı g(2(n(n kalı2ı bir bi+imde 3e a+ık+a dile geti1
rilerek tanınmasıdır" Ogemenlik, ka3ram !larak Drist!)nun (+(n1
2(n(n !lmazlı*ı #asasına da#andırılmıştır"
Bu :else:i1hukuksal 0*reti, 3erili de3letlerin sınırlarından gi1
riş 3e +ıkışların denetim altında tutulması s!rumlulu*unu belir1
leme !lana*ını sa*lamıştır" ;er de3letin, kendi sınırlarındaki
mal, ara1serma#e 3e işg(2( hareketleri (zerinde resmi #argı
hakkı 3ardır" Bu nedenle de her de3let, kaitalist d(n#a ek!n!1
misinde t!lumsal işb0l(m(n(n işle#iş tarzlarını bir dere2e#e
kadar etkile#ebilmiştir" =stelik her de3let, bu mekanizmaları,
d!*rudan d!*ru#a kendi sınırlarındaki (retim :akt0r( akışının
tabi !ldu*u kuralları de*iştirmek #!lu#la s(rekli !larak a#arla1
#abilmiştir"
Bu sınırlan genellikle hi+ denetim !lma#ışı 7serbest ti2aret8
3e hi+ serbest akış !lma#ışı 7!tarşi8 arasındaki zıtlık +er+e3esinde
tartışırız" >er+ekte de3let !litikası, +!*u (lkede 3e +!*u zaman,
ratik !larak bu iki u+ arasında #er almıştır" D#rı2a, mal, ara1
serma#e 3e işg(2( hareketleri#le ilgili !litikalar, t(m(#le 0zg(l
:arklılıklar g0stermiştir" /şg(2( hareketleri genel !larak mal 3e
ara1serma#e hareketlerinden daha +!k sınırlanmıştır"
Bir meta zin2irinin herhangi bir #erinde bulunan belirli bir
(reti2i a+ısından, d(n#a i#asasında a#nı mallan (reten başka
(reti2ilerle iktisadi rekabet g(2( 3arsa, hareket 0zg(rl(*( isteni
TARİHSEL KAPİTALİZM !2
9İRİKİM P:LİTİKALAR" !
bir şe#dir" Kekabet g(2( !lmadı*ında ise raki (reti2iler i+in sı1
nırlara k!na2ak +eşitli kısıtlamalar, rakilerin mali#etlerini artı1
rarak bu kısıtlamaların !lmadı*ı durumda iktisadi etkinli*i d(şe1
2ek !lan (reti2inin işine #ara#abile2ektir" ;erhangi bir 3erili
malın birden :azla (reti2isi bulunan i#asalarda, tanım gere*i,
+!*unluk azınlıktan daha az etkili !la2a*ından, sınırlarda serbest
hareketlili*e merkantilist kısıtlamalar k!nması #0n(nde s(rekli
bir baskı 3ar !lmuştur" I#sa daha etkili !lan azınlık g0reli !larak
daha zengin 3e g(+l( !ldu*undan, sınırların a+ılması #a da daha
0zg(l !larak bazı sınırların a+ılması #0n(nde s(rekli bir karşı1
baskı da !lmuştur" Bu nedenle ilk b(#(k 1dişe diş 3e s(rmekte
!lan1 m(2adele, de3letlerin sınır !litikası k!nusunda !rta#a
+ıkmıştır" D#rı2a, 3erili (reti2ilerden 7ama 0zel !larak b(#(k 3e
g(+l( !lanlardan8 !luşan her k(me, #alnız2a iktisadi (slerinin
:iziksel !larak #er aldı*ı 73atandaşı !ldukları #a da !lmadıkları8
(lkenin de*il, di*er ek +!k (lkenin sınır !litikalarından da
d!*rudan d!*ru#a etkilendi*i i+in, 3erili (reti2iler a#nı anda
birka+, hatta genel !larak ek +!k de3let i+inde si#asal hede:ler
g(tmekte #arar g0rm(şt(r" ;erkesin !litika#a #alnız2a kendi
(lkesinde karışması gerekir anla#ışı, serma#e biriktirme u*runa
serma#e biriktirenlere ters d(şen bir tez !lmuştur"
.uşkusuz, sınırlardan ne#in ge+i ne#in ge+eme#e2e*ine 3e
bu ge+işin k!şullarına ilişkin kuralları etkilemenin bir #!lu, 3a1
r!lan sınırların 1bir de3leti b(t(n(#le bir başka de3lete katma
7birleşme, An)&$.())*; s0m(rgeleştirme8, t!rak işgali, a#rılma
#a da s0m(rgelikten kurtulma #!lu#la1 de*iştirilmesidir" Sınır
de*işikliklerinin d(n#a ek!n!misindeki t!lumsal işb0l(m( ka1
lılarını d!la#sız bir bi+imde etkilemesi !lgusu, tek tek sınır de1
*işikliklerinde #andaş !lan #a da karşı +ıkanların t(m( a+ısın1
dan dikkate alınan en 0nemli n!ktalardan biridir" Rlusların ta1
nımlanması +er+e3esinde !luşan ide!l!6ik se:erberliklerin belirli
A ilhak (A.m. +"n"8
bazı sınır de*işikliklerini az +!k !lanaklı kılabilmesi !lgusu,
milli#et+i hareketlere, lanlanan sınır de*işikliklerinin ardından
belirli de3let !litikalarının gelmesi !lasılı*ının s0z k!nusu ha1
reketlerin mensuları 3e daha başkaları tara:ından kabul edilmesi
0l+(s(nde d!la#ımsız bir iktisadi i+erik kazandırmıştır"
5e3let iktidarının tarihsel kaitalizmin işle#işleri a+ısından
temel 0nemdeki ikin2i 0*esi, de3letlerin, kendi #argı alanların1
daki t!lumsal (retim ilişkilerinin tabi !la2a*ı kuralları satama
k!nusundaki #asal hakkıdır" 4!dern de3let #aılan, kendine,
alışılmış her t(r ilişkiler dizisinin !rtadan kaldırılması #a da de1
*işikli*e u*ratılması hakkını tanımıştır" 5e3letler, hukuk s0z k!1
nusu !ldu mu, kendi #asama haklarının kasamı (zerinde kendi
k!#duklarından başka sınır tanımaz" Tek tek de3let ana#asaları
dinsel #a da d!*al hukuk 0*retilerinden ka#naklanan kısıtlama1
lara ide!l!6ik !larak s0zde ba*lılık g0sterdi*inde bile bu 0*reti1
lerin #!rumlanması hakkını ana#asal !larak tanımlanmış birta1
kım kurul #a da kişilere a#ırır"
Ome*in denetim altında tutulma tarzlarına ilişkin bu #asama
hakkı hi+bir bi+imde #alnız2a kuramsal !lmamıştır" 5e3letler bu
hakkı d(zenli !larak, sıklıkla da 3ar !lan kalılarda k0kl( d0n(1
ş(mler getiren bi+imlerde kullanmıştır" Beklenebile2e*i gibi, ta1
rihsel kaitalizmde de3letler işg(2(n(n daha +!k metalaştırılma1
sını sa*la#a2ak #asamalarda bulunarak, iş+ilerin bir iş t(r(nden
bir başkasına ge+mesine ilişkin +eşitli geleneksel kısıtlamaları
kaldırmıştır" D#rı2a iş+iler i+in, genellikle bir kısmını (2retli iş1
lere girmek z!runda bırakan 3e nakit 0deme gerektiren 3ergi #(1
k(ml(l(kleri getirmişlerdir" Dma 0te #andan, daha 0n2e de g0r1
d(*(m(z gibi, aldıkları #asal 0nlemlerle ikamet sınırlamaları
da#atmak #a da akraba t!luluklarının kendi mensularına karşı
bazı bakım #(k(ml(l(klerini s(rd(rmesi k!nusunda ısrarlı !l1
mak #!lu#la, tam r!leterleşmenin 0n(n( de kesmişlerdir"
5e3letler (retim ilişkilerini kendi denetimine almıştır" Belirli
z!ra da#alı +alıştırma bi+imlerini 7k0lelik, kamusal +alışma #(1
TARİHSEL KAPİTALİZM !!
9İRİKİM P:LİTİKALAR"
!#
k(ml(l(kleri, !na#lı hizmet anlaşması, 3b"8 0n2e #asallaştırı
s!nra #asadışı kılmışlardır" =2retli +alışma s0zleşmelerinin tabi
!ldu*u, g(3en2eleri 3e karşılıklı #(k(ml(l(klerin (st 3e alt sı1
nırlarını da kasa#an kurallar k!#muşlardır" Falnız2a (lke sınır1
larında de*il, (lke i+inde de, 2!*ra:i işg(2( hareketlili*ine sınır1
lar getirmişlerdir"
5e3letin aldı*ı t(m bu kararlan, serma#e birikimi#le ilgili ik1
tisadi s!nu+lara d!*rudan g0nderme #aılarak alınmıştır" Bu
n!ktanın d!*rulu*u, #asal #a da idari se+işlerle ilgili, ka#da ge+1
miş, +!k b(#(k sa#ılara ulaşan g0r(şmeler g0zden ge+irilerek
k!la#lıkla denetlenebilir" 5e3letler a#rı2a dik ka:alı grulara, en
+!k da dik ka:alı iş+ilere karşı kendi me3zuatını d(zenli !larak
u#gulamak i+in hatırı sa#ılır miktarda ener6i har2amıştır" /ş+ilere,
e#lemlerine ilişkin #asal sınırları bilmezlik etme 0zg(rl(*( ek
bırakılmamıştır" Tam tersine, iş+i is#anı, bire#sel #a da k!lekti:,
edilgen #a da etkin !lsun, genellikle de3let mekanizmala1rından
ga#retkeş 3e baskı2ı bir karşılık gelmesine #!l a+mıştır" ,rg(tl(
iş+i sını:ı hareketlerinin baskı2ı etkinliklere zamanla bazı sınırlar
getirebildi*inde 3e ge+erli kuralların kendi lehlerine bir miktar
de*iştirilmesini sa*ladı*ında kuşku #!ksa da bu s!nu+lan b(#(k
0l+(de de3let mekanizmalarının si#asal bileşimini etkileme
#etileri#le elde etmişlerdir"
5e3letlerin iktidarındaki (+(n2( 0*e, 3ergilendirme g(2(d(r"
Lergilendirme hi+bir bi+imde tarihsel kaitalizmin buluşu de*il1
dirE daha 0n2eki si#asal #aılar da de3let mekanizmaları i+in ge1
lir ka#na*ı !larak 3ergilendirme#i kullanmıştır" Dn2ak, tarihsel
kaitalizm 3ergilendirme#i iki a+ıdan de*işikli*e u*ratmıştır"
Lergilendirme, de3letin resmi #argı alanı i+inde #a da dışında
#er alan kimselerden z!r #!lu#la d(zensiz aralarla alınan 7di*er
de3letlerden alınanlar da i+inde8 de3let gelirleri !lmaktan +ıkı
de3letin başlı2a 7ger+ekten ezi2i8 d(zenli gelir ka#na*ı durumuna
gelmiştir" /kin2i n!kta ise 3ergilendirmenin, kaitalist d(n#a
ek!n!misinin tarihsel gelişmesi b!#un2a, #aratılan #a da birikti1
rilen t!lam de*erin #(zdesi !larak durmadan b(#(#en bir g01
r(ng( !lmasıdır" Bunun anlamı de3letlerin, denetimlerinde tut1
tukları 3e serma#e birikimini hızlandırmalarına !lanak sa*la1
makla kalma#ı ka#nak da*ılımı #!lu#la serma#e birikimine
d!*rudan #a da d!la#lı !larak giren ka#naklar bakımından 0nem
kazanmış !lmasıdır"
Lergilendirme, d(şmanlık du#gularını 3e direnişi, başkaları1
nın eme*inin me#3elerine el k!#an bir 2isimleşmemiş k0t(l(k
!larak g0r(len de3let #aısının kendisine #0nelten bir g(+t(r"
Belirli 3ergiler k!nması lehinde, bu 3ergilerin #eniden da*ılım
s!nu2u d!*rudan kendilerine 3erile2ek !lması, h(k(mete kendi
iktisadi k!numlarını daha i#i kıla2ak dışsal ek!n!miler #aratma
!lana*ı sa*laması #a da iktisadi a+ıdan #ine kendi lehlerine !la1
2ak bi+imde başkalarını 2ezalandırması nedeni#le baskıda bulu1
nan h(k(met dışı g(+ler bulundu*u her zaman akılda tutulmalı1
dırE kısa2ası 3ergilendirme g(2( de3letin başkalarının de*il de
belirli bazı gruların lehine !lmak (zere serma#e birikimi s(re1
2ine d!*rudan #ardım2ı !ldu*u en d!la#ımsız #0ntemlerden biri
!lmuştur"
5e3letin #eniden da*ılım sa*lama g(2( +!*unlukla #alnız2a
eşitleştiri2i gizilg(2( a+ısından tartışılmıştır" Bu izlek re:ah de31
leti izle*idir" I#sa #eniden da*ılım ger+ekte reel gelirleri #akın1
saklaştırmaktan +!k daha b(#(k 0l+(de, da*ılımı kutulaştırma
mekanizması !larak kullanılmıştır" 9imetlerin a#laşılmasında1
ki kutulaşma#ı kaitalist i#asanın #(r(rl(kteki işlemlerinin
s!nu2u !larak zaten 3ar !lan kutulaşmanın +!k <)t<n% +ıkaran
(+ ana mekanizma 3ardır"
;(k(metler her şe#den 0n2e, 3ergilendirme s(re2i #!lu#la
b(#(k miktarda serma#e t!la#ı bunu s(b3ansi#!nlar #!lu#la,
ellerinde zaten b(#(k serma#eler bulunan kişi #a da grulara da1
*ıtabilmiştir" Bu s(b3ansi#!nlar genellikle kamu hizmeti t(r(n1
den ek za#ı: gerek+elerle 7temelde işin i+inde hizmetlere :azla
0deme #aılmasının bulundu*u8 d!*rudan ba*ışlara d0n(şm(ş1
TARİHSEL KAPİTALİZM !*
9"R"K1M P:LİTİKALAR" !+
t(r" Dma bunlar, #alnız2a, ahalı#a +ıkan kalkınma aşamasının
tamamlanma n!ktasında ilgili iktisadi etkinli*i n!minal de*eri
(zerinden kamu sekt0r( dışındaki girişim2ilere de3retmek gibi
bir ama+la, daha s!nraki kGrlı satışlarla karşılanabile2e*i d(ş(1
n(lebile2ek (r(n geliştirme giderlerini de3letin (stlenmesi gibi
daha az d!*rudan bir bi+im de almıştır"
;(k(metler ikin2i !larak, b(#(k 0l+ekli 3e ga#ri meşru, an1
2ak :iilen kısıtlanmamış kamu :!nu ka+akları i+in k!la# hede:ler
durumuna gelen resmen #asal 3e genellikle meşrulaştırılmış 3er1
gilendirme kanalları #!lu#la b(#(k miktarda serma#e t!la#a1
bilmiştir" Bu gibi kamu geliri hırsızlıkları 3e bunlarla ilgili #!z1
laşmış 0zel 3ergi usulleri, tarihsel kaitalizm b!#un2a 0zel ser1
ma#e birikiminin b(#(k ka#naklarından biri !lmuştur"
;(k(metler, zenginler lehine #eniden da*ılımın (+(n2( ana
mekanizması !larak, kGrın bire#selleştirilmesi, rizik!nun t!1
lumsallaştırılması ilkesini kullanmışlardır" .aitalist sistemin
t(m tarihi b!#un2a, rizik! 3e zararlar ne kadar b(#(k !lursa, en
azından ka+ınmak istedikleri mali kargaşa nedeni#le, h(k(met1
lerin i:lasları 0nlemek hatta zararları gidermek i+in ara#a girmesi
!lasılı*ı da ! kadar artmıştır"
Bu eşitlik+ilik karşıtı #eniden da*ılım u#gulamaları de3let ik1
tidarının utanıla2ak 7h(k(metlerin bu etkinlikler k!nusunda bir
miktar sıkıntılı !lmaları 3e gizli tutulmasına +alışmaları anla1
mında utanıla2ak8 #anını !luştururken, t!lumsal sabit serma#e
#atırımlarının h(k(metler tara:ından sa*lanması a+ık+a g0steriş
k!nusu !lmuş 3e giderek tarihsel kaitalizmin a#akta tutulma1
sında de3letin temel r!llerinden biri !larak sa3unulmuştur"
4(lk sahibi (reti2ilerden !luşan +!k sa#ıda gru i+in mali1
#etlerin d(ş(r(lmesinde #aşamsal 0nemi !lan har2amalar
1d(n#a ek!n!misinin temel ener6i, taşıma2ılık 3e en:!rmas#!n
alt#aısı1 b(#(k 0l+(de kamu arası#la geliştirilmiş 3e destek1
lenmiştir" Bu gibi t!lumsal sabit serma#e #atırımlarından +!*u
kişinin b'r m'-t/r kazan+lı !ldu*unda kuşku bulunmamakla bir1
likte, bu kazan+ hesi i+in eşit miktarda !lmamıştır" Sa*lanan
#arar, +!k daha eşitlik+i bir 3ergilendirme sisteminden 0dendi*i
halde, !ransız bir bi+imde, elinde zaten b(#(k serma#e bulunan1
ların a#ına d(şm(şt(r" Bu nedenle, t!lumsal sabit serma#e #a1
ımları serma#e birikimini 3e #!*unlaşmasını daha da artırma#a
#aramıştır"
S!n bir n!kta !larak de3letler silahlı g(2( tekelleştirmiş #a da
tekelleştirme#e +alışmıştır" $!lis g(+leri b(#(k 0l+(de i+ d(ze1
nin 7başka bir de#işle, iş+ilerin, kendilerine a#rılan r!lleri 3e kar1
şılıkları kabullenmesinin8 a#akta tutulmasına g0re hesalanır1
ken, !rdular da belli bir (lkedeki (reti2ilere, başka (lkelerde bu1
lunan rakilerinin kendi de3let +arklarının k!ru#u2ulu*una baş1
3urma k!nusundaki !lanaklarını d!*rudan etkileme #etisi sa*la1
#an mekanizmalar durumundadır" B0#le2e, de3let iktidarının #a1
şamsal 0nem taşı#an 0zelli*ine gelmiş !lu#!ruz" 5e3letlerin
kullandı*ı g(+ t(rleri birbirine benzemekle birlikte, 3erili de3let
mekanizmalarının ellerindeki g(2(n dere2esi +!k b(#(k 0l+(de
:arklılık g0stermiştir" 5e3letler, b(r!krasilerinin 3e !rdularının
b!#utları 3e tutarlılı*ı#la #a da kendilerine ilişkin ide!l!6ik :!r1
m(las#!nları#la de*il, kendi sınırları i+inde biriken serma#enin,
zaman i+inde raki de3letlerinkinden daha +!k #!*unlaşmasını
sa*lamadaki :iili #eterlikleri#le 0l+(lebile2ek bir :iili g(+ hi#e1
rarşisi i+inde #er almıştır" Bu :iili #eterlik, raki askeri g(+leri
kısıtlamaE kendi (lkesinde (st(nl(k sa*la#ı2ı me3zuatı #asalaştı1
nrken di*er de3letlerde a#nı şe#in #aılmasını 0nlemeE 3e kendi
iş+ilerini kısıtlama, rakilerinin ise a#nı şe#i #ama #eterli*ini
azaltma #etisini i+ermiştir" 5e3letin g(+l(l(*(n(n asıl 0l+(s(,
!rta 3adeli iktisadi s!nu+lardır" =lke i+inde iş+ilerin denetim al1
tında tutulmasında de3let mekanizması tara:ından a+ık ku33et
kullanılması gibi ahalı 3e istikrarsızlaştırı2ı teknikler genellikle
de3letin g(+l(l(*(nden +!k za#ı:lı*ının işaretidir" >er+ekten
g(+l( !lan de3let mekanizmaları, iş+ilerini şu #a da bu bi+imde,
ama daha in2elikli #!llardan denetim altında tutabilmiştir"
TARİHSEL KAPİTALİZM !8 9İRİKİM P:LİTİKALAR" !9
5e3let b0#lelikle +!k +eşitli #!llardan, maksimum serma#e
birikiminin #aşamsal mekanizması !lmuştur" .aitalizm kendi
ide!l!6isine g0re de3let mekanizmalarının m(dahalesinden kur1
tarılmış 0zel girişim2ilerin etkinli*ini gerektiri#!rdu" I#sa bu
durum ratikte hi+bir #erde ger+ekten ge+erli !lmamıştır" .ai1
talizm m!dern de3letin etkin r!l( !lmadan serili gelişebilir
mi#di di#e d(ş(nmek b!şunadır" Tarihsel kaitalizmde kaita1
listler, de3let mekanizmalarını ana hatları#la belirtti*imiz +eşitli
bi+imlerde kendi #ararlarına kullanma #etilerine g(3enmişlerdir"
/kin2i bir ide!l!6ik mit!s de3let egemenli*idir" 4!dern de3let
hi+bir zaman tam 0zerk bir si#asal b(t(n !lmamıştır" 5e3letler,
işle#işlerinde u#mak z!runda !ldukları bir dizi kural ile !nsuz
#aşamlarını s(rd(remedikleri bir dizi meşrulaştırı2ıdan !luşan bir
de3letlerarası sistemin a#rılmaz ar+alan !larak gelişmiş 3e
bi+imlendirilmiştir" 5e3letlerarası sistem, her 3erili de3letin
de3let mekanizmaları a+ısından, isten2ine #0nelik kısıtlamalar
anlamına gelir" Bu kısıtlamaları, dil!masi u#gulamalarında,
resmi #argı g(2(n(n 3e s0zleşmelerin tabi !ldu*u kurallarda
7uluslararası hukuk8 3e sa3aş sanatının nasıl 3e hangi k!şullarda
#(r(t(le2e*ine ilişkin sınırlamalarda bulmak !lanaklıdır" T(m
bu kısıtlamalar resmi egemenlik ide!l!6isine terstir" Bununla bir1
likte egemenlik hi+bir zaman tam 0zerklik anlamını taşımamış1
tır" Bu ka3ram daha +!k, bir de3let mekanizmasının bir di*erin1
deki işle#işe !labile2ek m(dahalesinde meşruluk sınırlan bulun1
du*unu belirtme#e #0neliktir"
5e3letlerarası sistemin kuralları kuşkusuz, rıza #a da :ikir bir1
li*i #!lu#la de*il, g(+l( de3letlerin bu kısıtlamaları 0n2elikle da1
ha za#ı: de3letlere, ikin2i !larak da birbirlerine da#atma iste*i 3e
#etisi#le u#gulanmıştır" 5e3letlerin bir g(+ hi#erarşisi i+inde #er
aldıkları unutulmamalıdır" 5e3letlerin 0zerkli*ine ilişkin başlı2a
sınırlama#ı bizzat bu hi#erarşinin 3arlı*ı sa*lamıştır" ;i#erarşi1
nin, teesinde bir d(zl(k #erine iramitsel bir zir3e ile kurulmuş
!lması 0l+(s(nde, durum elbette de3letlerin g(2(n(n t(mden
#!k !lmasına d!*ru gidebilirdi" Bu !lanak 3arsa#ım d(ze#inde
kalmamış, askeri g(+ #!*unlaşmasının dinami*i, tekrar tekrar,
de3letlerarası sistemi bir d(n#a imarat!rlu*una d0n(şt(rme iri1
limi d!*urmuştur"
B0#lesi kilimler tarihsel kaitalizmde hi+bir zaman başarı ka1
zanamadı#sa bunun nedeni iktisadi sistemin #aısal temelinin,
a#rı2a başlı2a serma#e biriktiri2ilerin a+ık+a algılanan +ıkarları1
nın, d(n#a ek!n!misini bir d(n#a imarat!rlu*una d0n(şt(rme1
#e temelden ters d(şmesidir"
;er şe#den 0n2e, serma#e birikimi rekabete giriş i+in s(rekli
0zendiri2iler i+eren bir !#un !lmuş, b0#lelikle en kGrlı (retim
etkinliklerinde her zaman bir miktar da*ılma g0r(lm(şt(r" Bu
nedenle her an +!k sa#ıda de3let, kendisini g0reli !larak g(+l(
kıla2ak bir iktisadi temel edinme e*ilimi g0stermiştir" /kin2i !la1
rak, 3erili her (lkenin serma#e biriktiri2ileri, kendi de3let #aı1
larını serma#e birikiminde #ardım2ı !larak kullansalar da, #ine
kendi de3let #aılarına -/r=5 bir takım denetim kaldıra+larına
gerek du#maktadır" @(nk( kendi de3let mekanizmaları, :azla
g(+lenmesi durumunda, i+ si#asal denge#le ilgili nedenlerle
i+erdeki eşitlik+i baskılara karşılık 3ermek k!nusunda kendisini
0zg(r hissedebile2ektir" Serma#e biriktiri2iler bu tehdide karşı
kendi de3let mekanizmalarının 0n(n( başka de3let mekanizma1
ları#la gire2ekleri itti:aklar #!lu#la almak gibi bir tehdide gerek
du#muşlardır" Bu tehdit ise #alnız2a, hi+bir de3letin b(t(n (ze1
rinde (st(nl(k kurmaması durumunda !lanaklıdır"
Bu etmenler, 3erili bir anda de3letlerarası sistem i+indeki +!k
sa#ıda g(+l( 3e !rta dere2ede g(+l( de3letin, tek başına hi+bir
de3let di*er t(m de3letleri :ethetme#i başaramasın di#e itti:ak1
larını a#akta tutmak 7#a da gerekirse ka#dırmak8 e*iliminde !l1
masını kastederek g(+ler dengesi dedi*imiz şe#in nesnel temeli1
ni !luşturmuştur"
>(+ler dengesini #alnız2a si#asal ide!l!6inin s(rd(rmedi*ini
g0rebilmek i+in, g(+l( de3letlerden birinin di*erleri (st(nde ge1
TARİHSEL KAPİTALİZM #,
9İRİKİM P:LİTİKALAR" #1
2i2i !larak g0reli bir (st(nl(k 1hegem!n#a di#ebile2e*imiz bir
g0reli (st(nl(k1 kurma#ı başardı*ı (+ 0rne*e bakılabilir" Bu (+
0rnek, ;!llanda)nın !n #edin2i #(z#ıl !rtalarında, /ngiltere)nin
!n d!kuzun2u #(z#ıl !rtalarında 3e DB5)nin #irmin2i #(z#ıl !r1
talarında kurdu*u hegem!n#adır"
Bu (+ 0rnekte de hegem!n#a, askeri, :etih eşinde k!şan bir
de3letin 7;absburglar, Fransa, Dlman#a8 #enilgisinin ardından
geldi" ;egem!n#aların her biri bir -d(n#a sa3aşının 1zamanın
t(m b(#(k askeri g(+lerini i+ine alan, kitlesel, kara a*ırlıklı, s!n
dere2e #ıkı2ı, aralıklı !larak !tuz #ıl s(ren bir m(2adelenin1
damgasını taşıdı" Bunlar sırası#la 161&1164& Ituz Fıl Sa3aşları,
9a!l#!n Sa3aşları 71S9211&158 3e #irmin2i #(z#ıldaki, rahat+a
tek bir uzun -d(n#a sa3aşı- !larak alınabile2ek 191411945 arası
+atışmalardır" ,rneklerin (+(nde de, kazananın, -d(n#a sa3aşı-
0n2esinde 0n2elikle bir deniz g(2( !ldu*una, an2ak, d(n#a ek!1
n!misini bir d(n#a imarat!rlu*una d0n(şt(rme#e +alışıra ben1
ze#en, tarihsel !larak g(+l( bir kara g(2(ne karşı sa3aşı kazan1
mak i+in, kara g(2(ne d0n(şt(*(ne dikkat edilmelidir"
Bununla birlikte za:erin temeli askeri !lmamıştır" Birin2il
ger+eklik iktisadidir: belirli de3letlerdeki serma#e biriktiri2ile1
rin, (+ ana iktisadi alanın 1tarımsal 3e sınai (retim, ti2aret 3e
mali#e1 (+(nde de t(m rakilerini rekabet dışı bırakma #etisi"
,zg(l !larak, hegem!n#a kuran de3letteki serma#e biriktiri2iler
kısa s(reler i+in di*er g(+l( de3letlerdeki rakilerinden daha et1
kin !lmuş 3e b0#lelikle -!nların- alanlarında bile azar kazan1
mıştır" Bu hegem!n#aların t(m( de kısa s(reli !lmuştur" T(m(
de si#asal1askeri nedenlerden +!k daha b(#(k 0l+(de, iktisadi
nedenlerle s!na ermiştir" T(m(nde de, ge+i2i (+l( iktisadi (st(n1
l(k, kaitalist ger+ekli*in iki ka#asına +armıştır" .a#alardan bi1
rin2isi, iktisadi etkinlik artışı getiren etmenlerin her zaman baş1
kaları tara:ından 1ger+ekten za#ı: !lanlar de*il, !rta dere2ede
g(+l( !lanlar tara:ından1 k!#a edilebilir !lması 3e 3erili her ik1
tisadi s(re2e s!nradan katılanların, #!k edilmesi gereken eskimiş
d!nanımı !lmamak gibi bir (st(nl(*( bulunabilmesidir" /kin2isi,
hegem!n#a kuran g(2(n, iktisadi etkinli*i kesintisiz bir bi+imde
s(rd(rmekte her anlamda +ıkarı !lması 3e bu nedenle i+eride #e1
niden da*ılım #!lu#la +alışma barışını satın alma e*ilimi g0ster1
mesidir" Bu durum zaman i+inde rekabet g(2(n(n azalmasına 3e
b0#lelikle hegem!n#anın s!na ermesine #!l a+maktadır" D#rı2a,
hegem!n#a kuran g(2(n karada 3e denizde +!k #a#gın askeri
-s!rumlulukları- !lan bir g(2e d0n(şmesi, b(#(#en bir iktisadi
#(k altına girmesini 3e b0#lelikle askeri har2amalarda -d(n#a
sa3aşı- 0n2esi d(ş(k d(ze#ine 3eda etmesini getirmektedir"
5!la#ısı#la, 1hem za#ı: hem de g(+l( de3letleri sınırla#an1
g(+ler dengesi, b!zması k!la# bir si#asal g0lge1g0r(ng( de*il1
dir" .0kleri bizzat tarihsel kaitalizmdeki serma#e biriktirme
#0ntemlerinde #atmaktadır" Lerili bir (lkede #er alan akt0rler
d!*rudan #a da başka #erlerdeki akt0rlerle itti:ak i+inde, her za1
man kendi sınırlarının 0tesinde r!l aldı*ından, g(+ler dengesi
de3let mekanizmaları arasındaki basit bir ilişki de de*ildir" Bu
nedenle, 3erili bir de3letin !litikaları de*erlendirilirken i+Hdış
a#rımı t(m(#le bi+imseldir 3e si#asal m(2adelelerin ger+ekte
nasıl !lu bitti*ini anlamamıza :azla bir katkısı !lmaz"
$eki ger+ekte kim kime karşı m(2adele 3ermiştirC Tarihsel
kaitalizm i+indeki +elişkili baskılar nedeni#le bu s!run sanıldı1
*ı kadar a+ık de*ildir" On temel 3e bir anlamda en a+ık se+ik
!lan m(2adele, sistemin b(#(k #ararlanı2ılarından !luşan k(+(k
grula, sistemin kurbanlarından !luşan b(#(k gru arasındaki
!lmuştur" Bu m(2adelenin ek +!k adı 3e b(r(nd(*( ek +!k
kılık 3ardır" Lerili bir (lke i+inde serma#e biriktiri2ilerle bunla1
rın +alıştırdı*ı iş+iler arasında ne zaman net hatlar +ekilse buna
serma#e ile emek arasında sını: m(2adelesi deme e*iliminde !l1
duk" B0#lesi sını: m(2adeleleri iki alanda 1iktisadi alanda 7hem
:iili +alışma #erinde, hem de b(#(k, şekilsiz -i#asa-da8 3e si#a1
sal alanda1 #er almıştır" /ktisadi alanda d!*rudan, mantıklı 3e
i3edi bir +ıkar +atışması !ldu*u a+ıktır" /ş+ilere #aılan 0deme
TARİHSEL KAPİTALİZM #2 9İRİKİM P:LİTİKALAR" #
ne kadar b(#(kse -kGr- !larak kalan artık da ! kadar azdır" .uş1
kusuz bu +atışma sık sık uzun 3adeli 3e daha b(#(k 0l+(lere
ilişkin ka#gılarla #umuşatılmıştır" Tekil serma#e biriktiri2isi#le
+alıştırdı*ı iş+iler, sistem i+inde #er alan di*er ikililer karşısında
!rtak +ıkarlar i+inde !lmuşlardır" /ş+ilere daha :azla 0deme #a1
ılması bazı k!şullarda, d(n#a ek!n!misindeki genel arasal sa1
tın alma g(2(n( artırmak #!lu#la, ertelenmiş kGr !larak serma#e
biriktiri2ilere d0nebilmiştir" Fine de bunların g0z 0n(ne alınması,
3erili bir artı*ın b0l(ş(m(nden sı:ır s!nu+ d!*ması !lgusunu
hi+bir zaman 0nle#ememiş, d!la#ısı#la gerilim z!runlu bir bi1
+imde s(reklilik kazanmıştır" Bu nedenle de her zaman +eşitli
(lkelerde si#asal iktidar rekabetinde anlatımını bulmuştur"
I#sa bildi*imiz gibi, serma#e birikimi s(re2i serma#enin bazı
2!*ra:i b0lgelerde #!*unlaşmasına #!l a+tı*ı, bu durumun
a+ıkla#ı2ısı !lan eşitsiz de*işim de3letler arasında hi#erarşi i+e1
ren bir sistemin 3arlı*ı sa#esinde !lanaklılaştı*ı 3e de3let meka1
nizmalarının sistemin işle#işini de*iştirme g(2( sınırlı !ldu*u
i+in, d(n#a d(ze#inde serma#e biriktiri2ilerle d(n#a d(ze#inde
iş+iler arasındaki m(2adele, anlatımını g(+l( (lkelerdeki serma#e
biriktiri2ilere karşı de3let iktidarı kullanmak ama2ı#la 3erili
7za#ı:8 (lkelerde +eşitli grular tara:ından iktidara gelmek i+in
har2anan +abalarda da bulmuştur" Bu durum ne zaman !rta#a
+ıktı#sa, antiemer#alist m(2adelelerden s0z etme e*iliminde
!lduk" .uşkusuz s!run burada da, s0z k!nusu her iki de3lete i+1
sel !lan +izgilerle, bir b(t(n !larak d(n#a ek!n!misindeki sını:
m(2adelesinin altında #atan itilimin her zaman tam !larak +akış1
maması !lgusu #(z(nden sık sık karanlıkta kalmıştır" Ja#ı: (l1
kelerdeki bazı serma#e biriktiri2ilerle g(+l( (lkedeki bazı iş+i
0*eler, si#asal k!nulan sını:sal1ulusal +er+e3ede de*il de sır:
ulusal +er+e3ede tanımlamakta kısa 3adeli #ararlar g0rm(şt(r"
Dma -antiemer#alist- hareketlerde m(2adelenin sını:sal i+eri*i
#!ksa 3e hi+ de*ilse 0rt(k bir ide!l!6ik izlek !larak da kullanıl1
mı#!rsa b(#(k se:erberlikler #aratan #(kselişler hi+bir zaman
!lanaklı !lmamış 3e bu nedenle, sınırlı hede:lere bile se#rek ula1
şılmıştır"
D#rı2a, 3erili (lkelerde etnik gruların !luşum s(re2inin iş1
g(2( !luşumu#la t(mleşik bir bi+imde ba*lantılı !ldu*unu 3e
iktisadi #aılarda kabataslak bir k!num k!du işle3i g0rd(*(n(
ka#detmiştik" Bu nedenle, nerede bu durum daha keskin bir bi1
+imde !rta#a +ıktı #a da k!şullar ha#atta kalma k!nusunda daha
g(+l( kısa 3adeli baskılar u#guladı#sa, !rada serma#e biriktiri2i1
lerle daha :azla ezilen iş+i kesimleri arasındaki +atışma da, dil1
sel1ırksal1k(lt(rel betimle#i2ilerin sını: mensulu*u ile !lan
#(ksek ba*ıntısı nedeni#le, dilsel1ırksal1k(lt(rel m(2adele bi1
+imlerine b(r(nme e*iliminde !lmuştur" Bu durum nerede 3e ne
zaman !rta#a +ıksa, etnik m(2adelelerden #a da milli#et m(2a1
delelerinden s0z etme e*iliminde !lduk" I#sa tıkı antiemer#a1
list m(2adeleler gibi bunlar da, altlarında #atan, kaitalist sistem
i+inde (retilen artı*a el k!#ma#a #0nelik sını: m(2adelesinden
d!*an du#gu 3e d(ş(n2eler se:erber edilmeden k!la# k!la# ba1
şarı#a ulaşamamıştır"
Bununla birlikte, a+ık se+ik 3e temel bir n!kta !ldu*u i+in
#alnız2a sını: m(2adelesine dikkat edersek, tarihsel kaitalizmde
en az sını: m(2adelesi kadar zaman 3e ener6i #utan bir başka
si#asal m(2adele#i g0zden ka+ırmış !luruz" @(nk( kaitalist sis1
tem, t(m serma#e biriktiri2ileri birbirine karşı kışkırtmış bir sis1
temdir" Sınırsız serma#e birikimi i+in izlenen #!l başkalarının
raki +abalarına karşı #(r(t(len iktisadi etkinliklerden kGr elde
etme #!lu !ldu*undan, tek tek her girişim2i di*er t(m girişim2i1
ler i+in an2ak kararsız bir m(tte:ik !labilmiş, de*ilse rekabet
sahnesinden t(m(#le sa: dışı edilmekle karşı karşı#a kalmıştır"
>irişim2i girişim2i#e karşı, iktisadi sekt0r iktisadi sekt0re
karşı, bir de3letteki girişim2iler #a da etkin grular di*erindeki1
lere karşı: 4(2adele, tanımı gere*i dur durak bilmedi" Bu aralık1
sız m(2adele, tam da serma#e birikiminde en 0nemli r!l( de31
letler !#nadı*ı i+in, s(rekli !larak si#asal bir bi+im aldı" ;er
TARİHSEL KAPİTALİZM #! 9İRİKİM P:LİTİKALAR" ##
de3letin kendi i+inde !lu biten bu m(2adelelerin k!nusu bazen
d(ed(z de3let mekanizmalarında #er alan ers!nel 3e kısa 3a1
deli de3let !litikaları !labildi" Bazen de kısa 3adeli m(2adele
#(r(tme kurallarını, d!la#ısı#la şu #a da bu hizbin a*ır basması
!lasılı*ını belirle#en, daha b(#(k -ana#asal- k!nular (zerinde
m(2adele #(r(t(ld(" 4(2adele, -ana#asal- nitelik kazandı*ı du1
rumlarda daha b(#(k ide!l!6ik se:erberlikler gerektirdi" Bu du1
rumlarda -de3rimler-den 3e -b(#(k re:!rmlar-dan s0z edildi, #i1
tiren tara:a ise genellikle k0t(le#i2i 7ama +0z(mleme a+ısından
u#gun !lma#an8 etiketler #aıştırıldı" ,rne*in -:e!dalizm-e #a
da -gelenekler-e karşı -dem!krasi- #a da -0zg(rl(k- i+in 3erilen
si#asal m(2adeleler iş+i sını:ının kaitalizme karşı m(2adelesi
!lmadıkları 0l+(de esas !larak serma#e biriktiri2ilerin serma#e
birikimi i+in kendi aralarında 3erdikleri m(2adeleler !ldu" Bu
gibi m(2adeleler -ileri2i- bir bur6u3azinin geri2i tabakalara karşı
za:eri de*il, bur6u3a1i+i m(2adelelerdir"
/lerleme#e ilişkin -e3renselleştiri2i- ide!l!6ik sl!ganlar kulla1
nılması kuşkusuz si#asal bakımdan #ararlı !lmuştur" Bu kulla1
nım, sını: m(2adelesi se:erberli*ini biriktiri2iler arası m(2adele1
lerdeki tara:lardan biri#le ilişkilendirmenin bir #!ludur" Dma bu
gibi ide!l!6ik #ararlar genellikle iki #(z( keskin bir bı+ak !lu
tutkuları dizginsiz bırakmış 3e sını: m(2adelesindeki baskı #aı1
2ı kısıtlamaları za#ı:latmıştır" Bu durum kuşkusuz tarihsel kai1
talizmde serma#e biriktiri2ilerin s(regelen ikilemlerinden biri1
dir" Sistemin işle#işi, tam ters #0ndeki +ıkarlar i+in emek+ilerin
har2adı*ı +abalar karşısında serma#e biriktiri2ileri birbiri#le sı1
nı: da#anışması i+inde da3ranma#a, ama eşzamanlı !larak gerek
si#asal gerekse iktisadi alanlarda birbiri#le s(rekli !larak ka3ga
etme#e z!rlamıştır" Sistem i+i +elişki dedi*imizde kastetti*imiz
tam da budur"
Sını: m(2adeleleri dışında, har2anan t!lam si#asal ener6inin
+!*unu #utan başka m(2adeleler de !ldu*una dikkat +eken +!k
sa#ıda +0z(mleme2i, si#asal m(2adelenin anlaşılmasında sını:
+0z(mlemesinin #erindeli*inin kuşkulu !ldu*u s!nu2una 3arı1
#!r" Bu +ıkarsama tuha:tır" Sını: temeline da#alı !lma#an si#asal
sa3aşımların, başka bir de#işle biriktiri2iler arasındaki si#asal
kazan+ m(2adelelerinin, biriktiri2i sını: i+in d(n#a d(ze#inde s(1
regelen sını: m(2adelesinde a*ır bir #aısal si#asal za#ı:lı*ın ka1
nıtları !ldu*u s!nu2unun +ıkarılması daha anlamlı dururdu"
S0z k!nusu si#asal m(2adeleler, kaitalist d(n#a ek!n!mi1
sindeki kurumsal #aıları, belirli iktisadi akt0rlere !t!matik !la1
rak a#rı2alık sa*la#a2ak bi+imde işle#en t(rden bir d(n#a i#a1
sasının kurula2a*ı bir bi+ime s!kma m(2adeleleri !larak #eni1
den i:ade edilebilir" .aitalist -i#asa- hi+bir zaman 3eri !lma1
dı*ı gibi, de*işmez de*er de !lmamıştır" 5urmadan #eniden #a1
ratılan 3e a#arlanan bir #aratı !lmuştur"
-$i#asa- her 3erili anda d0rt b(#(k kurum dizisinin karmaşık
etkileşiminin s!nu2u !lan bir dizi kural #a da kısıtlama#ı temsil
etmiştir: de3letlerarası bir sistem i+inde birbirine ba*lı +!k sa#ı1
da de3letE de3letlerle rahatsız 3e belirsiz ilişkiler i+inde !lan,
-ulus- !larak tanınmış #a da kamusal !larak b0#le tanınmak i+in
m(2adele eden +!k sa#ıda -ulus- 73e -etnik gru- denen alt1
uluslar8E u*raş r!:ili e3rimleşen 3e bilin+ dere2eleri #alalama
g0steren sını:larE 3e +eşitli bi+imlerde emek+i !larak +alışan bir1
den +!k kişinin bir ara#a geldi*i, birden +!k ka#naktan gelir el1
de eden 3e sını:larla ilişkileri (r(zl( hane halklarını !luşturan
birka+ gelirli birimler"
Bu kurumsal g(+ler takımının de*işmez kutu #ıldızları #!k1
tur" /ktisadi (r(nlerine el k!nmasına direnen iş+ilerin m(2adele1
lerinin ardı sıra bu m(2adelelere karşı !luşturulması i+in serma1
#e biriktiri2iler tara:ından baskı u#gulanan kurumsal bi+imler
karşısında a*ır basabile2ek -temel- b(n#eler #!ktur" .urumsal
bi+imlerin her +eşitlemesinin sınırları 3e gerek #asal !larak ge1
rekse :iilen destek !labildi*i -haklar-, d(n#a ek!n!misinde b0l1
geden b0lge#e hem +e3rimsel hem de +a*2ıl zaman i+inde +eşit1
lilik g0stermiştir" 5ikkatli bir +0z(mleme2i bu kurumsal girdaba
TARİHSEL KAPİTALİZM #* 9İRİKİM P:LİTİKALAR" #+
bakarken başı d0nerse, tarihsel kaitalizmde biriktiri2ilerin daha
da +!k biriktirmekten daha #(ksek hi+bir hede:leri !lmadı*ını
3e bu nedenle iş+ilerin de ha#atta kalmaktan 3e #(k(n( azalt1
maktan daha #(ksek hede:i !lamadı*ını anımsa#arak a+ık bir
#!la #0nelebilir" Bu n!kta bir kez anımsandı mı m!dern d(n#a1
nın si#asal tarihinden ee# anlam +ıkarılabilir"
,zel landa, tarihsel kaitalizmde !rta#a +ıkmış !lan sistem
karşıtı hareketlerin d!lamba+lı 3e genellikle arad!ksal #a da +e1
lişkili k!numlarını t(m karmaşıklı*ı i+inde de*erlendirme#e
başla#abiliriz" /kilemler i+inde en temel !lanı#la başla#alım" Ta1
rihsel kaitalizmin işle#işi bir d(n#a ek!n!misi i+inde !lmuştur
ama bir d(n#a de3leti i+inde !lmamıştır" Tam tersine" 5aha 0n2e
de g0rd(*(m(z gibi #aısal baskılar bir d(n#a de3leti kurulma1
sına karşı #0nde +alışmıştır" Bu sistem i+inde, birden +!k de3let
1a#nı zamanda en g(+l(, ama #ine de g(2( sınırlı si#asal #aı1
lar1 bulunmasının !#nadı*ı #aşamsal r!l(n altını +izmiştik" Bu
nedenle, 3erili de3letlerin #eniden #aılandırılması, iş+iler i+in
k!numlarında d(zelme sa*lamanın a#nı zamanda hem en umut
3aat eden hem de sınırlı de*erde bir #!lu anlamına gelmiştir"
,n2e, sistem karşıtı hareket derken ne#i kastetmiş !labile2e1
*imize bakmak gereki#!r" ;areket s0z2(*(, anlık !lmanın 0te1
sinde bir nitelik taşı#an bir takım k!lekti: itilimler anlamını i+e1
ri#!r" >er+ekten de, bilinen t(m tarihsel sistemlerde az +!k ken1
dili*inden iş+i r!test!larının #a da a#aklanmalarının !rta#a +ık1
mış !ldu*unda kuşku #!ktur" Bunlar bastırılan 0:kenin g(3enlik
suaları #a da bazen biraz daha etkin bir bi+imde s0m(r( s(1
re+lerine k(+(k sınırlar getiren mekanizmalar !larak işle3 g0r1
m(şt(r" Dn2ak, genel !larak ele alırsak is#an bir teknik !larak
#alnız2a merkezi !t!ritenin kı#ılarında, 0zellikle merkezi b(r!k1
rasiler da*ılma aşamasında#sa işe #aramıştır"
Tarihsel kaitalizmin #aısı bu 3erilerden bazılarını de*iştir1
di" 5e3letlerin de3letlerarası bir sistem i+inde #er alması, is#an1
ların #a da a#aklanmaların, !rta#a +ıktıkları si#asal #argı alanı1
nın ilk eldeki sınırları 0tesinde de genellikle !lduk+a hızlı bir bi1
+imde #ankı bulması anlamına geldi" Bu nedenle, -dış- denen
g(+lerin saldırı#a u*ra#an de3let mekanizmasının #ardımına
gelmesi i+in g(+l( nedenler 3ardı" Bu durum is#anları z!rlaştırdı"
,te #andan serma#e biriktiri2iler 3e d!la#ısı#la de3let meka1
nizmaları, iş+ilerin g(nl(k #aşamına tarihsel kaitalizmden 0n1
2eki tarihsel sistemlere g0re genel !larak +!k daha #!*un bir bi1
+imde burnunu s!ktu" Sınırsız serma#e birikimi, iş 0rg(tlenme1
sinin 73e #erinin8 #eniden #aılandırılmasına, mutlak emek mik1
tarının artırılmasına 3e iş+ilerin sik!l!6ik1t!lumsal bakımlar1
dan #eniden bi+imlendirilmesine #0nelik, #inelenen baskılara
#!l a+tı" Bu anlamda, d(n#a iş+ilerinin +!*u i+in k!ukluklar,
kargaşa 3e s0m(r( daha da b(#(k !ldu" D#nı zamanda t!lum1
sal karışıklıklar, #atıştırı2ı t!lumsallaşma bi+imlerini za#ı:lattı"
Bu nedenle s!nu+ta başarı !lanakları nesnel !larak belki de azal1
dı ama is#an kilimleri g(+lendi"
Tarihsel kaitalizmde is#an tekn!l!6isinde gelişen b(#(k #e1
nili*e #!l a+an da bu :azla gerilim !lmuştur" S0z(n( etti*imiz
#enilik, s(rekli 0rg(t ka3ramıdır" S(rekli, b(r!kratlaşmış #aıla1
rın iki b(#(k tarihsel t(r(#le 1iş+i1s!s#alist hareketler 3e milli1
#et+i hareketler1 #aratılışını an2ak !n d!kuzun2u #(z#ılda g0r1
me#e başlı#!ruz" /ki hareket t(r( de e3rensel bir dili, esas !larak
Fransız 5e3rimi)nin dilini k!nuşu#!r: 0zg(rl(k, eşitlik 3e kar1
deşlik" /ki hareket t(r( de D#dınlanma)nın ide!l!6isine b(r(n(1
#!r: ilerlemenin ka+ınılmazlı*ı, #ani insanın, 0z(nde bulunan
insan hakları#la gerek+elendirilen kurtuluşu" /ki hareket t(r( de
ge+mişe karşı gele2e*i, eski#e karşı #eni#i #(2elti#!r" >elenek1
lere baş3urulsa bile, bir r0nesansın, #eniden d!*uşun temeli !la1
rak baş3urulu#!r"
/ki hareket t(r(nden her birinin :arklı bir !da*ı 3e d!la#ısı#la
başlangı+ta :arklı bir #eri !ldu*u d!*rudur" /ş+i1s!s#alist hare1
ketler, kentli 3e t!raksız (2retli iş+ilerle 7r!letar#a8, bu iş+ile1
rin +alıştıkları iktisadi #aıların sahileri 7bur6u3azi8 arasındaki
TARİHSEL KAPİTALİZM #8 9İRİKİM P:LİTİKALAR" #9
+atışmalarda !daklaşmıştır" Bu hareketler, emek karşılıklarının
temelde eşitliksiz2i, ezi2i 3e adaletsiz !ldu*u n!ktasında ısrarlı
!lmuştur" B0#lesi hareketler d!*allıkla 0n2e d(n#a ek!n!misi1
nin 0nemli miktarda sana#i iş+isi bulunan #erlerinde 10zel !la1
rak, Batı D3rua)da1 !rta#a +ıka2aktı"
Lerili bir si#asal #argı alanındaki +!k sa#ıda 7dilsel 3eH#a da
dinsel 0zellikler +er+e3esinde tanımlanan8 -ezilen halk-, egemen
-halklar-a g0re si#asal haklardan, iktisadi :ırsatlardan 3e meşru
k(lt(rel anlatım !lanaklarından +!k daha az #ararlandı*ından,
milli#et+i hareketler bu ikisi arasındaki +atışmalarda !daklaşmış,
-hakların- temelde eşitliksiz2i, ezi2i 3e adaletsiz bir bi+imde da1
*ıtıldı*ı n!ktasında ısrarlı !lmuştur" Bu gibi hareketler de d!*al1
lıkla 0n2e D3ustur#a14a2aristan /marat!rlu*u gibi, d(n#a ek!1
n!misinin işg(2( hi#erarşisinde etnik1ulusal da*ılım eşitsizli*i1
nin en a+ık se+ik !ldu*u #arı +e3re b0lgelerinde !rta#a +ıka2aktı"
/ki hareket t(r( !lduk+a #akın zamanlara kadar genel !larak
kendilerini birbirinden :arklı, bazen de birbiri#le uzlaşmaz +elişki
i+inde g0r(#!rdu" Dralarında kurulan itti:aklar taktik 3e ge+i2i
sa#ılı#!rdu" I#sa bu iki hareket t(r( arasında daha başlangı+tan
itibaren +arı2ı #aısal benzerlikler !lmuştur" Bir kere hem iş+i1
s!s#alist hem de milli#et+i hareketler hatırı sa#ılır miktarda tar1
tışmanın ardından, 0rg(t !lmak gibi temel bir karan 3e bununla
atbaşı giden, en 0nemli si#asal hede:lerinin de3let iktidarını ele
ge+irmek 7bazı milli#et+i hareketler i+in bu hede:in #eni de3let
sınırlan #aratılmasını getirdi*i durumlarda bile8 !ldu*u kararını
almıştır" /kin2i bir benzerlik, strate6i#e 1de3let iktidarının ele ge1
+irilmesine1 ilişkin kararın halk g(+lerinin sistem karşıtı, #ani
de3rim2i bir ide!l!6i temelinde se:erber edilmesini gerektirme1
si#di" Bu hareketler, (stesinden gelme#i hede:ledikleri, serma1
#e1emek, merkez1+e3re #aısına da#alı temel eşitsizlikler (zerine
bina edilmiş 3ar !lan sisteme 1tarihsel kaitalizme1 karşı ha1
reketlerdi"
.uşkusuz, eşitsiz bir sistemde alt katmanlarda #er alan gru1
ların bu katmanlardan kurtulma +abasında tutabile2e*i iki #!l
3ardır" Sistemi, herkesin eşit kademede #er ala2a*ı bir bi+imde
#eniden #aılandırma#a +alışmak, #a da d(ed(z, 3ar !lan eşit1
siz da*ılım i+inde daha (st kademelere +ıkma#a +alışmak" Bilin1
di*i gibi sistem karşıtı hareketler, eşitlik+i hede:lerde ne 0l+(de
!daklaşmış !lursa !lsun, her zaman başlangı+ta #a da eninde s!1
nunda 3ar !lan hi#erarşi i+inde -#ukarı d!*ru hareketlilik-ten
başka ama2ı bulunma#an 0*eler i+ermiştir" ;areketlerin kendisi
de her zaman bu durumun :arkında !lmuştur" Bununla birlikte,
s!runu kişisel g(d(ler +er+e3esinde tartışmak e*ilimi g0stermiş1
lerdir: da3a#a inananlar, ihanet edenlere karşı" Dma +0z(mleme
s!nu2u, hareketlerde tarihsel gelişmelerinin her belirli anında
-da3a#a ihanet edenler-in hazır 3e nazır !ldu*u g0r(ld(*(nde
insan, g(d(sel a+ıklamalardan +!k #aısal a+ıklamalar arama#a
#0neli#!r"
S!runun anahtarı ger+ekte de3let iktidarının ele ge+irilmesini
hareketin etkinliklerinde eksen durumuna getirme kararında #a1
tı#!r !labilir" Bu strate6inin iki temel s!nu2u !lmuştur" Se:erber1
lik aşamasında her hareketi strate6ik hede:lerine ulaşmak i+in
hi+ de -sistem karşıtı- !lma#an grularla taktik itti:aklara girme1
#e itmiştir" Bu itti:aklar, sistem karşıtı hareketlerin bizzat kendi
#aısını se:erberlik aşamasında bile de*işikli*e u*ratmıştır" 5aha
da 0nemlisi, strate6inin ek +!k 0rnekte eninde s!nunda başa1rı#a
ulaşmış !lmasıdır" $ek +!k hareket kısmen hatta t(m(#le de3let
iktidarına ulaşma#ı başarmıştır" Başarılı hareketler bu durumda
de3let iktidarının kaitalist d(n#a ek!n!misi i+indeki sı1
nırlılıkları gibi bir ger+eklikle #(z #(ze gelmiştir" .endilerini,
de3letlerarası sistemin işle#işi tara:ından, iktidarlarını 3arlık ne1
denleri !lan -sistem karşıtı- hede:lerini #umuşatarak kullanma#a
z!rlanır bir durumda bulmuşlardır"
Bu durum 0#lesine a+ık se+ik ki, bu hareketler strate6ilerini
neden b0#lesine kendi kendini #enilgi#e u*rata2a*a benze#en
bir hede:e da#andırı#!r di#e merak edili#!r !lmalıdır" Fanıt !l1
TARİHSEL KAPİTALİZM *,
duk+a #alın: Tarihsel kaitalizmin 3erili si#asal #aısı ek az se1
+im bırakmıştır" 5aha +!k umut 3aat eden hi+bir alternati: stra1
te6i #!k gibi g0r(nm(şt(r" 5e3let iktidarının ele ge+irilmesi hi+
de*ilse, +ekişme halindeki grular arasında g(+ dengesini az +!k
de*iştirme umudu 3aat etmektedir" Başka bir de#işle, iktidarın
ele ge+irilmesi sistemde r%3orm anlamına gelmektedir" Ke:!rm1
lar ger+ekten durumda d(zelme sa*lamakta, ama bu her zaman
sistemin de g(+lenmesi ahasına !lmaktadır"
Bu nedenle d(n#a sistem karşıtı hareketlerinin #(z elli #ılı
aşan +alışmasını tarihsel kaitalizmin re:!rmizm #!lu#la g(+len1
dirilmesinden ibarettir di#e 0zetle#ebilir mi#izC ;a#ır, ama bu1
nun nedeni tarihsel kaitalizm !litikalarının +eşitli de3letlerin
!litikalarından daha :azla bir şe#, a#nı zamanda de3letlerarası
sistemin de !litikaları !lmasıdır" Sistem karşıtı hareketler baş1
langı+tan itibaren #alnız2a tek tek de*il, hi+bir zaman b(r!kratik
0rg(tlenme#e gitmemekle birlikte, a#nı zamanda k!lekti: bir b(1
t(n !larak 3ar !lmuştur" 7Onternas#!naller hi+bir zaman bu ha1
reketlerin t(m(n( kasamamıştır"8 Lerili herhangi bir hareketin
g(2( bakımından kilit etkenlerden biri, her zaman, başka hare1
ketlerin 3arlı*ı !lmuştur"
Başka hareketler, 3erili harekete (+ t(r destek sa*lamıştır"
Bunlardan en a+ık se+i*i maddi destektirE +!k #ararlı, an2ak belki
de en az 0nemli !lanı" /kin2isi, !#alama deste*idir" ,rne*in
3erili bir g(+l( (lkenin daha za#ı: bir (lkedeki sistem karşıtı ha1
rekete m(dahale #etisi her zaman, ilk eldeki si#asal g(ndeminde
daha başka ne kadar iş bulundu*una ba*lı !lmuştur" Lerili bir
de3leti uzaktaki bir sistem karşıtı hareketle u*raşma #etisi, #erel
bir sistem karşıtı hareketle u*raşması 0l+(s(nde azalır" =+(n2(
3e en temel destek ise, k!lekti: d(ş(n2e d(ze#inde 3erilen des1
tektir" ;areketler birbirinin hatalarından ders +ıkarmış 3e birbiri1
nin taktik basanlarından 2esaret almıştır" 5(n#a d(ze#inde hare1
ketlerin +abalan da d(n#a d(ze#inde temel si#asal ha3a#ı
1beklentileri, !lanak +0z(mlemelerini1 etkilemiştir"
9İRİKİM P:LİTİKALAR" *1
;areketler, sa#ı, tarih 3e taktik başarı bakımından b(#(d(k1
+e, k!lekti: bir g0r(ng( !larak daha g(+l( g0r(nm(ş, daha g(+l(
g0r(nd(*( i+in de daha g(+l( !lmuştur" 5(n#a d(ze#inde k!1
lekti: g(2(n b(#(mesi iktidarda bulunan hareketlerin -re3iz#!1
nist- e*ilimlerini 1ne daha :azla, ama ne de daha az1 denetleme
işle3i g0rm(ş 3e bu durumun tarihsel kaitalizmin si#asal istik1
rarını za#ı:latı2ı etkisi, tek tek hareketlerin de3let iktidarını art
arda ele ge+irmelerinin #arattı*ı sistem g(+lendiri2i etkilerin
t!lamından b(#(k !lmuştur"
S!n bir n!kta !larak işin i+ine bir etken daha karışmıştır" Sis1
tem karşıtı hareketlerin iki t(r( #a#gınlık kazandık+a 7iş+i1
s!s#alist hareketler birka+ g(+l( (lkeden di*er t(m (lkelere,
ulusal hareketler de birka+ +e3resel b0lgeden di*er her #ere #a1
#ıldık+a8 aralarındaki a#rım gitgide daha bulanık bir duruma
gelmiştir" /ş+i1s!s#alist hareketler kendi se:erber etme +abalan
3e de3let iktidarı u#gulamaları bakımından milli#et+i izleklerin
+!k 0nemli !ldu*unu :ark etmiştir" Dma milli#et+i hareketler
tersini bulgulamıştır" Otkin bir bi+imde se:erber edebilmek 3e
#0netebilmek i+in, iş+ilerin eşitlik+i #eniden #aılandırma#a
du#dukları ilgi#i #0nlendirmeleri gerekmiştir" /zlekler adamakıllı
0rt(şme#e başla#ı a#ırt edi2i 0rg(tsel bi+imler #!k !lma #a da
tek bir #aı i+inde ka#naşma e*ilimine girdik+e, sistem karşıtı
hareketlerin 0zellikle d(n#a d(ze#inde bir k!lekti: b(t(n !larak
g(2( i#i2e artmıştır"
Sistem karşıtı hareketlerin g(+l( #anlarından biri de 0nemli
sa#ıda (lkede iktidara gelmiş !lmalarıdır" Bu durum d(n#a sis1
teminin #(r(rl(kteki !litikalarını de*iştirmiştir" Dma bu g(+,
de3rim1s!nrası denen re6imler tarihsel kaitalizmdeki t!lumsal
işb0l(m(n(n bir ar+ası !larak işle3 g0rme#i s(rd(rd(*(nden,
a#nı zamanda bir za#ı:lık !ldu" B0#lelikle s0z k!nusu re6imler
de ister istemez, işle#işlerini sınırsız serma#e birikimi mekaniz1
masının dur durak bilmez baskısı altında s(rd(rd(" Bunun i+teki
si#asal s!nu2u, ek +!k durumda daha az 3e d(zeltilmiş bi+imde
TARİHSEL KAPİTALİZM *2
de !lsa, emek s0m(r(s(n(n s(rmesi !ldu" Bu durum -de3rim1
s!nrasında- !lma#an (lkelerdekine aralel i+ gerilimlere #!l a+tı,
bu da s0z k!nusu de3letlerde #eni sistem karşıtı hareketler
d!*ması e*ilimini besledi" .aitalist d(n#a ek!n!misi +er+e3esi
i+inde birikimin gerekleri sistemin $%r 0/n5n2/ işledi*inden, ka1
zan+ m(2adelesi hem bu de3rim1s!nrası (lkelerde hem di*er her
#erde s(r( gitti" 5e3let #aılarındaki de*işiklikler birikim !li1
tikalarını de*iştirdi, ama bu !litikalara s!n 3erme #etisini he1
n(z g0steremedi"
S0ze başlarken şu s!rulan ertelemiştik: Tarihsel kaitalizmde
elde edilen kazan+lar ne 0l+(de reeldirC Faşam standartlarındaki
de*işikli*in b(#(kl(*( nedirC Bu an, bu s!rulara #alın #anıtlar
bulunmadı*ı herhalde a+ıktır" -.im i+inC- s!rusunu s!rmamız
gereki#!r" Tarihsel kaitalizm, +!k b(#(k b!#utlarda maddi mal
(retimi, ama a#nı zamanda elde edilen karşılıklarda +!k b(#(k
bir kutulaşma getirmiştir" $ek +!k insan de3 b!#utlu kazan+lar
elde etmiş ama daha da +!k insan t!lam reel gelirlerinde 3e #a1
şam standartlarında 0nemli d(ş(şler #aşamıştır" .utulaşma
kuşkusuz a#nı zamanda mekGnsal !lmuş 3e d!la#ısı#la bazı
alanlarda #!k gibi g0r(nm(şt(r" Bu durum da kazan+ i+in m(2a1
delenin bir s!nu2udur" .azan+ 2!*ra:#ası sık sık ka#mış, b0#le1
likle kutulaşma ger+ekli*ini maskelemiştir" Dma sınırsız ser1
ma#e birikimi, tarihsel kaitalizmin kasadı*ı zaman1mekGn
b0lgesinin b(t(n( b!#un2a reel :arkın aralıksız b(#(mesi anla1
mına gelmiştir"
-6
D:#!n Ilarak ;akikat:
Dkıl2ılık 3e Dkıl2ılaştırma
Tarihsel kaitalizmin, 0zlemlerinde $r!meteus+u !ldu*unu bili1
#!ruz" Bilimsel 3e tekn!l!6ik de*işme insanın tarihsel etkinli1
*inde bir de*işmez de*er !ldu#sa da, her zaman 3ar !lan $r!1
meteus)un, 5a3id Tandes)in de#işi#le -ba*larından kurtulması-
an2ak tarihsel kaitalizmde !lmuştur" Tarihsel kaitalizmin bu
bilimsel k(lt(r(ne ilişkin bug(nk( temel k!lekti: imgemiz, bu
k(lt(r(n -geleneksel- 3e bilimdışı k(lt(r g(+lerinden gelen z!r1
lu direnişe karşı s!#lu ş03al#eler tara:ından !rta#a k!ndu*udur"
B03al#e, !n #edin2i #(z#ılda .ilise)#e karşı >alile!, #irmin2i
#(z#ılda m!llalara karşı -m!dernleştiri2i-dir" ;er se:erinde,
-b!ş inan+lar-a karşı -akıl2ılık- 3e -zihinsel zulme- karşı -0z1
g(rl(k- dendi" Bunların si#asal ek!n!mi alanında bur6u3a giri1
şim2inin arist!krat t!rak sahibine karşı is#anı#la aralel 7hatta
0zdeş8 !ldu*u 3arsa#ıldı"
Bu temel imgenin, d(n#a d(ze#inde k(lt(rel m(2adele imge1
sinin, gizlenmiş bir 0n2(l(, zamansallı*a ilişkin bir 0n2(l( 3ar1
dır" -4!dernlik- zamansal !larak #eni sa#ılırken, -gelenek- za1
mansal !larak eski 3e m!dernlikten 0n2edirE hatta bu imgelerin
bazı g(+l( +eşitlemelerinde gelenek tarih dışı 3e d!la#ısı#la
0l(ms(zd(r" Bu 0n2(l tarihsel !larak #anlış 3e bu nedenle te1
melli bir bi+imde #anıltı2ıdır" Tarihsel kaitalizmin zaman1
mekGn sınırlan i+inde serili gelişen +eşitli k(lt(rler 3e +eşitli
TARİHSEL KAPİTALİZM *! AK1L>1L1K ?E AK"L>"LAŞT1RMA *#
-gelenekler- kurumsal +er+e3elerden daha #aşamsal !lmamış,
b(#(k 0l+(de m!dern d(n#anın #aratması, ide!l!6ik +atısının bi1
rer ar+ası !lmuştur" @eşitli -geleneklerin, genellikle 0n2eden
3ar !lan bazı tarihsel 3e zihinsel malzemeleri kullanmak #!lu#la
inşa edilmeleri anlamında, tarihsel kaitalizm 0n2esinden kalma
gru 3e ide!l!6ilerle ba*lan !ldu*unda kuşku #!ktur" Bu gibi ta1
rih0tesi ba*ların sa3unulması, gruların tarihsel kaitalizm i+in1
de si#asal1iktisadi m(2adelelerindeki i+ birliklerinde 0nemli bir
r!l de !#namıştır" Dma bu m(2adelelerin aldı*ı k(lt(rel bi+imleri
anlamak isti#!rsak, -gelenek-leri ge+er ak+e kabul etmemizin,
0zellikle -gelenek-lerin ger+ekten geleneksel !ldu*unu 3arsa#1
mamızın !lana*ı #!ktur"
>ereken #erlerde 3e !labile2ek en d(ş(k (2ret d(ze#leri#le
iş+i #aratılması, serma#e birikimini k!la#laştırmak iste#enlerin
+ıkarınadır" 5(n#a ek!n!misinin +e3re b0lgelerinde #er alan ik1
tisadi etkinlikler i+in d(ş(k (2retlerin, gelir ka#na*ı !larak (21
retli eme*in k(+(k bir r!l !#nadı*ı haneler #aratılması #!lu#la
nasıl !lanaklı kılındı*ını daha 0n2e tartışmıştık" B0#lesine hane1
lerin -#aratılması-nda, başka bir de#işle kendi kendilerini #aı1
landırmaları #0n(nde baskı u#gulanmasında kullanılan #0ntem1
lerden biri, tarihsel kaitalizm i+inde t!luluk #aşamının -etnik1
leştirilmesi- !lmuştur" -Otnik gru-tan kastımız, 2!*ra:i !larak
#akın #erlerde #aşa#an di*er grulara g0re belirli u*raşsalH
iktisadi r!llerin 3erildi*i, ele gelir b(#(kl(kte bir gru insandır"
Bu işg(2( da*ılımı dış g0r(n(ş a+ısından etnik grubun a#ırt edi2i
-k(lt(r(- 1dini, dili, -de*erleri-, kendine 0zg( g(ndelik da3ranış
kalıları1 ile simgelenmiştir"
.uşkusuz, tarihsel kaitalizmde tam kast sistemi benzeri bir
şe# !ldu*unu s0#lemek istemi#!rum" Dn2ak, u*raşla ilgili kate1
g!rilerimizi #eterin2e geniş tutmamız ka#dı#la, tarihsel kaita1
lizmin +eşitli zaman1mekGn b0lgeleri b!#un2a etniklik ile u*raş1
salHiktisadi r!ller arasında !lduk+a #(ksek bir ba*ıntının 3ar !l1
du*unu s0#l(#!rum" D#rı2a, bu işg(2( da*ılımının zaman i+in1
de de*işikli*e u*radı*ını, işg(2( da*ılımı de*iştik+e etnikli*in
de 1gru sınırları 3e gruların tanımla#ı2ı k(lt(rel 0zellikleri
a+ısından1 de*işikli*e u*radı*ını 3e #ine, g(n(m(z etnik işg(2(
da*ılımı#la etnik gruların tarihsel kaitalizm 0n2esi d0nemler1
deki s0zde atalarına ait kalılar arasında hemen hi+ ba*ıntı bu1
lunmadı*ını s0#l(#!rum"
5(n#a iş+ilerinin etnikleştirilmesi, d(n#a ek!n!misinin işle1
#işi a+ısından 0nem taşı#an belli başlı (+ s!nu+ d!*urmuştur"
;er şe#den 0n2e, gruların #aşamını s(rd(rmesi i+in #eterli ge1
lir sa*lamak anlamında de*il, hane halkı gelirinin t!lam mikta1
rı 3e ala2a*ı bi+imler bakımından gelir d(ze#i beklentileri u#1
gun !lan her kateg!riden #eterli miktarda iş+i sa*lamak anla1
mında, iş+ilerin #eniden (retilmesini !lanaklı kılmıştır" 5ahası,
iş+ilerin da*ılımındaki esnekli*in nedeni tam da etnikleştirilmiş
!lmasıdır" Otniklik, b(#(k 0l+ekli 2!*ra:i 3e u*raşsal hareketlili1
*i z!rlaştırmamış, k!la#laştırmıştır" 5e*işen iktisadi k!şulların
baskısı altında iş+i da*ılımını da de*iştirmek i+in gerekli !lan
tek şe# birtakım inisi#ati: sahibi bire#lerin 2!*ra:i #a da u*raş1
sal #erleşmede başı +ekmesinden 3e bunun i+in 0d(llendirilme1
sinden ibarettirE bu durum, etnik grubun di*er mensuları (st(n1
de, d(n#a ek!n!misi i+inde #er de*iştirmek k!nusunda derhal
bir d!*al -+ekiş g(2(- u#gulamaktadır"
Otnikleştirme ikin2i !larak, iş+ileri kendi i+inde e*itme meka1
nizması sa#esinde, u*raşsal g0re3lerdeki t!lumsallaşmanın b(1
#(k bir kısmının iş3erenler #a da de3letler tara:ından karşılanan
giderlerle de*il, etnik !larak tanımlı haneler +er+e3esinde ger1
+ekleştirilmesini sa*lamıştır"
=+(n2(s( 3e belki de en 0nemlisi, etnikleştirilmenin u*raş1
salHiktisadi r!llerdeki kademelenme#i katılaştırarak genel gelir
da*ılımı i+in, -gelene*in- meşrulaştırılması#la 0rt(lm(ş, k!la#
bir k!dlama sa*lamasıdır"
On in2e a#rıntılarına kadar geliştirili tarihsel kaitalizmin en
0nemli da#anaklarından birini, kurumsal ırk+ılı*ı !luşturan, bu
TARİHSEL KAPİTALİZM ** AK"L>"L"K ?E AK"L>"LAŞT"RMA *+
(+(n2( s!nu+tur" Urk+ılıktan kastetti*imiz şe#in 0n2eki +eşitli ta1
rihsel sistemlerde 3ar !lan #aban2ı d(şmanlı*ı#la ek az ilgisi
3ardır" Faban2ı d(şmanlı*ı, d(ed(z -#aban2ı-dan du#ulan k!r1
ku#du" Tarihsel kaitalizmdeki ırk+ılı*ın -#aban2ılar2a hi+bir
ilgisi #!ktur" Tam tersine" Urk+ılık a#nı iktisadi #aı i+indeki +e1
şitli iş+i kesimlerinin birbiri#le ilişki kurmasını kısıtlamanın bi1
+imidir" Urk+ılık iş+ilerin hi#erarşikleştirilmesine 3e nimet da*ı1
lımı bakımından aralarındaki #(ksek eşitsizli*e ide!l!6ik gerek+e
!lmuştur" Bizim ırk+ılık derken kastetti*imiz şe#, s(regelen
u#gulamalar dizisi#le birleşmiş halde, etniklik ile iş+i da*ılımı
arasındaki #(ksek ba*ıntının zaman i+inde a#akta tutulması s!1
nu2unu 3eren ide!l!6ik 0nermeler dizisidir" S0z k!nusu ide!l!6ik
0nermeler, iktisadi #aılar i+indeki me3kilere !lan da*ılımdaki
:arklılaştırmanın başlı2a nedeni !larak +eşitli gruların genetik
3eH#a da +!k eski -k(lt(rel- 0zelliklerinin g0sterilmesi bi+imini
almıştır" I#sa iktisadi alandaki başarıldıkla ilgili bazı 0zellikler
bakımından bazı gruların di*erlerinden -(st(n- !ldu*una ilişkin
inan+lar, bu gruların iş+iler i+inde #erinin belirlenmesinden
0n2e de*il, her zaman daha s!nra !rta#a +ıkmıştır" Urk+ılık her
zaman 4o)t $o&* !lmuştur" /ktisadi 3e si#asal !larak ezilenlerin
k(lt(rel bakımdan -aşa*ı- !ldukları ileri s(r(lm(şt(r, /ktisadi
hi#erarşi i+indeki #er herhangi bir nedenle de*işirse, t!lumsal
hi#erarşideki #er de bunu izleme e*ilimi g0stermiştir 7kuşkusuz
biraz ge2ikme#le, +(nk( bir 0n2eki t!lumsallaşmanın etkilerini
silmek i+in her zaman bir #a da iki kuşa*ın ge+mesi gerekmiştir"8
Urk+ılık, eşitsizli*i haklı +ıkaran bir genel ide!l!6i işle3i g0r1
m(şt(r" Dma bundan +!k daha :azla bir şe# de !lmuştur" >ru1
ların, ek!n!mi i+indeki r!llerinde t!lumsallaştırılmasına #ara1
mıştır" Dşılanan ta3ırlar 70n#argılar, g(ndelik #aşamdaki a+ık+a
a#rım2ılık taşı#an da3ranışlar8, kişinin kendisine 3e kendi hane
A s!nra gelen (L/t. +"n"8
halkında 3e etnik grubunda #er alan di*er kişilere u#gun 3e
meşru gelen da3ranış +er+e3esini #erleştirme#e #aramıştır" Tıkı
2insi#et+ilik gibi ırk+ılık da, beklentileri bi+imlendiri sınırla#a1
rak, kendi kendisine baskı #aan bir ide!l!6i işle3i g0rm(şt(r"
Urk+ılık elbette #alnız2a kendi kendisini baskıla#ı2ı de*il, a#1
nı zamanda ezi2i !lmuştur" Dşa*ı katmanlardaki gruları hiza#a
getirme#e, !rta katmanlardakileri ise d(n#a !lis sisteminin g01
n(ll( askerleri !larak kullanma#a #aramıştır" B0#lelikle, si#asal
#aıların mali#eti 0nemli 0l+(de azaltılmakla kalmamış, ırk+ılık
#aısal !larak kurbanları birbirinin karşısına dikti*inden, sistem
karşıtı gruların geniş kitleleri se:erber etmesi de g(+leşmiştir"
Urk+ılık basit bir g0r(ng(den ibaret de*ildir" Bir anlamda, bir
b(t(n !larak d(n#a sistemindeki g0reli stat(lerin sınırlarını +i1
zen, d(n#a +aında temel bir kusur hattı 3ardır" Bu hat -renk-
hattıdır" >(ne# D3rualı, Dra, Tatin Dmerikalı mestiz!lar 3e
5!*u Ds#alılar gibi gruların d(n#a d(ze#inde 73e ulusal d(1
ze#de8 t!lumsal !larak tanımlı -renk hatları- i+inde tarihsel
!larak ka#an k!numlanndan a+ık+a g0r(lm(ş !la2a*ı gibi, -be1
#az- #a da #(ksek tabaka !luş kuşkusuz :iz#!l!6ik de*il, t!1
lumsal bir g0r(ng(d(r"
Kenk 7#a da :iz#!l!6i8, 0z( bakımından gizlenmesi z!r !ldu1
*undan, kullanması k!la# bir etikettir 3e tarihsel kaitalizmin
D3rua)daki k0kenleri bakımından tarihsel !larak el3erişli !ldu1
*u 0l+(de kullanılmıştır da" Dn2ak, el3erişsiz !ldu*u durumlar1
da bir kenara bırakılmış #a da di*er tanıtı2ı 0zellikler lehine de1
*işikli*e u*ratılmıştır" Tanıtı2ı k(meleri b0#lelikle ek +!k #erde
!lduk+a karmaşık bir duruma gelmiştir" Buna ek !larak t!1
lumsal işb0l(m(n(n de durmadan e3rimleşti*i g0z 0n(ne alınır1
sa, etnik H ırksal kimlik satamanın, 3ar !lan t!lumsal grular
arasındaki sınırları +izmekte ha#li istikrarsız bir temel !luşturdu1
*u !rta#a +ıkar" >rular geli ge+mekte 3e kendi tanımlarını ha1
tırı sa#ılır bir k!la#lıkla de*iştirmektedir 7sınırlan başkaları ta1
ra:ından da a#nı k!la#lıkla, :arklılaşmış !larak algılanmaktadır8"
TARİHSEL KAPİTALİZM *8
AK"L>"L"K ?E AK"L>1LAŞT"RMA *9
Dma, hi+bir 3erili grubun sınırlarındaki ge+i2ilik genel grular
hi#erarşisindeki, #ani d(n#a iş+ilerinin etnikleştirilmesindeki
kalı2ılıkla tutarsızlık !luşturmamış, hatta bir !lasılık, bu kalı2ılı1
*ın :!nksi#!nu !lmuştur"
5!la#ısı#la ırk+ılık, tarihsel kaitalizmin bir k(lt(rel da#ana*ı
!lagelmiştir" Jihinsel bakımdan atal2a !luşu, k!rkun+ gad1
darlıklar #aratmasını 0nlememiştir" Bununla birlikte, d(n#adaki
sistem karşıtı hareketlerin s!n elli ila #(z #ıldır g0sterdi*i #(k1
seliş s!nu2u, #akın zamanlarda şiddetli bir saldırı altında bırakıl1
mıştır" >er+ekten de g(n(m(zde ırk+ılık, en +i* +eşitlemeleri
bakımından d(n#a +aında bir miktar meşruluk #itimine u*ra1
maktadır" Dma tarihsel kaitalizmin tek ide!l!6ik da#ana*ı ırk1
+ılık !lmamıştır" >erekli iş+ilerin !luşturulmasında 3e #eniden
(retilmesinde ırk+ılı*ın 0nemi +!k b(#(kse de, sınırsız serma#e
birikiminin sa*lanması i+in, iş+ilerin #eniden (retilmesi #eterli
!lmamaktadır" /ş+ilerin, belli kadr!lar tara:ından #0netilmedik1
+e, 3erimli 3e kesintisiz !larak +alışma#ı s(rd(rmesi beklene1
mez" .adr!ların da #aratılması, t!lumsallaştırılması 3e #eniden
(retilmesi gerekmektedir" .adr!ların #aratılmasında, t!lumsal1
laştırılmasında 3e #eniden (retilmesinde etkili !lan birin2il ide!1
l!6i ise, ırk+ılık ide!l!6isi de*ildir" O3rensel2iliktir"
O3rensel2ilik bir bilgi kuramıdırA" 9e#in bilinebilir 3e nasıl
bilinebilir !ldu*una ilişkin bir inan+lar dizisidir" Bu g0r(ş(n 0z(,
d(n#a#a 1:iziksel d(n#a#ı, t!lumsal d(n#a#a1 ilişkin, e3rensel
3e kalı2ı bir bi+imde d!*ru 3e anlamlı genel 0nermeler bulundu1
*u 3e bilimin ama2ının 0znel denen, #ani tarihsel bakımdan kı1
sıtlanmış !lan t(m 0*eleri :!rm(las#!nundan a#ıkla#a2ak bir bi1
+im i+erisinde bu genel 0nermeleri aramak !ldu*udur"
O3rensel2ili*e !lan inan+, tarihsel kaitalizmin ide!l!6ik #a1
ısında temel taşı !lmuştur" O3rensel2ilik, bilgi kuramı !ldu*u
kadar, inan+tır da" Ole a3u2a gelme#en, ama reel !ldu*u 0ne s(1
r(len hakikat g0r(ng(s(n(n #alnız2a sa#gı g0rmesini de*il, ulu1
lanmasını da gerektirir" =ni3ersiteler hem ide!l!6inin at0l#eleri
hem de inan2ın taınakları !lagelmiştir" ;ar3ard, arması#la ?%6
r't/)@5* 03mektedir" Bir #andan hakikatin hi+bir zaman kesin bir
bi+imde bilineme#e2e*i sa3unulmuş 1m!dern bilimi Irta+a*
Batı te!l!6isinden a#ıran şe#in bu !ldu*u 3arsa#ılır1 bir #andan
da durmadan, hakikatin aranmasının (ni3ersiteler i+in, daha ge1
niş !larak da her t(rl( zihinsel etkinlik i+in 3arlık nedeni !ldu*u
0ne s(r(lm(şt(r" .eats bize, sanatı haklı +ıkarmak i+in, -hakikat
g(zelliktir, g(zellik de hakikat,- der" Birleşik 5e3letler)de, #a1
sa#la #asaklanmamış şe#leri #aabilme serbestli*inin se3ilen bir
si#asal gerek+esi de hakikatin #alnız2a, -serbest :ikir i#asasın1
daki- etkileşimin s!nu2u !larak bilinebile2e*idir"
.(lt(rel ideal !larak hakikat, a:#!n işle3ini, belki de m!dern
d(n#anın tek 2iddi a:#!nu işle3ini g0rm(şt(r" .arl 4ar? din
i+in kitlelerin a:#!nudur, di#!rdu" Ka#m!nd Dr!n, 4arksist :i1
kirler de a#dınların a:#!nudur, dedi" Bu !lemik+i +ıkışların iki1
sinde de basiret 3ardır" Dma basiret demek hakikat demek mi1
dirC Ben, hem kitlelerin hem de a#dınların asıl a:#!nu belki de
hakikat denen şe# !lmuştur, 0nerisinde bulunmak isti#!rum" D:1
#!n kuşkusuz her an i+in k0t( de*ildir" D2ıları ha:i:letir" /nsanlar
i+in, ger+eklikle #(z #(ze gelmenin !lsa !lsa ka+ınılmaz za1
rarları #a da +0k(ş( hızlandıra2a*ından k!rktukları durumlarda,
katı ger+ekliklerden ka+ma !lana*ı sa*lar" Fine de +!*umuz a:1
#!n kullanılmasını 0nerme#iz" 4ar?)la Ka#m!nd Dr!n da 0ner1
mi#!rlardı" @!*u (lkede 3e +!*u ama+ i+in, a:#!n kullanımı #a1
sadışıdır"
.!lekti: e*itimimiz bize hakikati aramanın +ıkar beklentile1
rinden uzak bir erdem !ldu*unu 0*retmiştir, !#sa ger+ekte, kendi
+ıkarına #0nelik bir akıl2ılaştırmadır" /lerlemenin, d!la#ısı#la
re:ahın k0şe taşı ilan edilen hakikati arama, belirli ek +!k a+ı1
A eistem!l!6i 7+"n"8
A hakikat (L/t. +"n"8
TARİHSEL KAPİTALİZM +, AK1L>"L"K ?E AK1L>1LAŞT1RMA +1
dan, hi#erarşik, eşitsiz t!lumsal #aının a#akta tutulması#la en
azından u#umlu !lmuştur" .aitalist d(n#a ek!n!misinin b(#(1
mesinin getirdi*i s(re+ler 1iktisadi #aıların +e3reselleştirilmesi,
bir de3letlerarası sisteme katılan 3e bu sistem tara:ından kısıtla1
nan za#ı: de3letler #aratılması1 k(lt(r d(ze#inde bazı baskılar
i+ermiştir: ;ıristi#anlı*ın kendi dinine +ekme +abalanE D3rua
dilinin da#atılmasıE belirli tekn!l!6ilere 3e t0relere g0re e*itimE
#asalarla ilgili de*işiklikler" Bu de*işikliklerin +!*u asker eli#le
#aılmıştır" Bir kısmı, !t!ritesi s!nul !larak askeri g(+le destek1
lenen -e*itim2iler-in ikna edilmesi#le başarılmıştır" Bazen -Ba1
tılılaştırma- #a da giderek daha (stten bir ta3ırla -m!dernleştir1
me- etiketini #aıştırdı*ımız 3e e3rensel2ilik ide!l!6isinin hem
me#3elerini hem de bu ide!l!6i#e !lan inan2ı a#laşmanın +eki1
2ili*i#le meşrulaştırılmış !lan s(re+ler b(t(n(, işte budur"
5a#atılan bu k(lt(rel de*işikliklerin arkasında iki ana g(d(
3ardır" Bunlardan biri iktisadi 3erimliliktir" Lerili kişilerin ikti1
sadi alanda 3erili bi+imlerde iş g0rmesi isteni#!rsa, hem kendi1
lerine z!runlu k(lt(rel n!rmların 0*retilmesi hem de raki k(l1
t(rel n!rmların !rtadan kaldırılması etkili !lmaktadır" /kin2isi,
si#asal g(3enliktir" @e3re alanlarda, se+kin denenler -batılılaştı1
nlırsa- bunların -kitlelerinden- a#rıla2aklarına 3e b0#le2e is#an
etmeleri !lasılı*ının azala2a*ına 1is#an i+in #andaş 0rg(tleme
#etilerinin ise kesinlikle azala2a*ına1 inanılmıştır" Bu hesa, b(1
#(k bir #anlış !ldu*u !rta#a +ıktı#sa da, sa3unulabilir bir hesa1
tır 3e bir s(re i+in ge+erli de !lmuştur" 7=+(n2( bir g(d(, :etih1
+ilerin b<0<-.%nm%)'2'r. Bunu g0z ardı edi#!r de*ilim, an2ak,
k(lt(rel baskıları a+ıklamak i+in burada anılması z!runlu g0r(n1
m(#!rE s0z k!nusu baskıların b(#(kl(*(, bu g(d( !lmasa da a#nı
!lurdu"8
Urk+ılık d(n#a d(ze#inde d!*rudan (reti2ileri denetim altında
tutma mekanizması !larak işle3 g0r(rken, e3rensel2ilik, 0teki
(lkelerin bur6u3azileri#le d(n#a d(ze#inde +eşitli !rta tabakala1
rın etkinliklerini, (retim s(re+lerinin en sıkı bi+imde t(mleştiril1
meşini 3e de3letlerarası sistemin en d(zg(n bi+imde işlemesini
sa*la#a2ak kanallara #0neltme#e 3e b0#lelikle serma#e biriki1
mini k!la#laştırma#a #aramıştır" Bunun #aılabilmesi, -ulusal-
+eşitlemelere nakledilebile2ek bir d(n#a bur6u3a k(lt(r( +er+e1
3esinin #aratılmasını gerektiri#!rdu" Bu n!kta 0zellikle bilim 3e
tekn!l!6i bakımından, ama a#nı zamanda si#asal :ikirler 3e t!1
lumsal bilimler alanında 0nemli !lmuştur"
5(n#a sistemi tarihsel !larak e3rimleştik+e, d(n#a işb0l(1
m(nde #er alan kadr!ların -i+inde eritile2ekleri- 7burada :iilin
edilgen #aısı 0zellikle 0nemli8 #ansız bir -e3rensel- k(lt(r ka31
ramının sistemin da#anaklarından biri !larak işe #araması, bu
nedenledir" /lerlemenin, daha s!nra da -m!dernleşme-nin #(2el1
tilmesi, ger+ek t!lumsal e#lem n!rmlarından +!k, d(n#a (st ta1
bakalarına selama durmanın 3e aralarına katılmanın stat(simge1
si işle3ini g0ren bu :ikirler dizisini 0zetlemektedir" .(lt(rler(st(
!ldu*u 3arsa#ılan bilimsel bilgi temelleri lehine k(lt(rel bakım1
dan dar !ldu*u 3arsa#ılan dinsel bilgi temellerinden k!ulması,
0zellikle zararlı bir k(lt(r emer#alizmi bi+iminin kendini haklı
+ıkarmasına #aramıştır" Jihinsel 0zg(rleşme adına tahakk(m
kurmuş, kuşku2uluk adına, da#atmıştır"
.aitalizm bakımından temel 0nemdeki akıl2ılaştırma s(re2i,
#0neti2i, teknis#en, bilim adamı, e*itim2i gibi akıl2ılaştırma uz1
manlarını kasa#an bir ara tabakanın #aratılmasını gerektirmiş1
tir" Falnız2a tekn!l!6inin de*il bizzat t!lumsal sistemin de kar1
maşık !luşu, bu tabakanın geniş 3e zaman i+inde genişle#en bir
tabaka !lmasını z!runlu kılmıştır" Bu tabakanın desteklenmesi
i+in gerekli arasal ka#nak !larak, iş3erenler 3e de3letler eli#le
elde edilen genel artık kullanılmıştır" Bu nedenle s0z k!nusu
kadr!lar, bu ilksel ama temel anlamda, bur6u3azinin, artı*ın
a#laşılmasına katılma talelerine beşeri serma#e gibi bir #ir1
min2i #(z#ıl ka3ramı#la net bir ide!l!6ik bi+im 3erilen bir ar1
+ası durumuna gelmiştir" Bu kadr!lar, kendi hane halklarına mi1
ras !larak bıraka2akları reel serma#e g0reli !larak az !ldu*un1
TARİHSEL KAPİTALİZM +2
AK"L>"L"K ?E AK1L>"LAŞT"RMA +
dan, s!#larının de3amını, +!2ukları i+in me3ki g(3en2esi getiren
e*itim kanallarına ter2ihli erişim sa*lamak #!lu#la garantileme1
#e +alışmaktadır" Bu ter2ihli erişime de rahatlıkla, dar tanımlı
bir -:ırsat eşitli*i- ile s0zde meşrulaştırılarak, başarı denmiştir"
Bilimsel k(lt(r b0#lelikle d(n#a serma#e biriktiri2ilerinin
kardeşlik k!du durumuna gelmiştir" Bu k(lt(r herşe#den 0n2e
hem serma#e biriktiri2ilerin kendi etkinliklerini hem de #arar1
landıktan :arklılaştırılmış nimetleri haklı +ıkarma#a #aramıştır"
Tekn!l!6ik #enilikleri desteklemiştir" =retimle ilgili 3erimlilik
artışının 0n(ndeki engellerin sert #0ntemlerle !rtadan kaldırıl1
masını meşrulaştırmıştır" ;erkesin 1hemen de*ilse de eninde s!1
nunda1 #ararına !la2ak bir ilerleme bi+imi #aratmıştır"
Bununla birlikte bilimsel k(lt(r, akıl2ılaştırmadan ibaret de1
*ildir" >erek du#ulan t(m kurumsal #aıların kadr!larını !luştu1
ran +eşitli elemanların t!lumsallaştırılmasının bir bi+imidir" Bi1
limsel k(lt(r, kadr!lar i+in !rtak, iş+iler i+inse d!*rudan !rtak
!lma#an bir dil !larak, (st tabakalar i+in sını: i+i birli*in bir ara2ı
durumuna da gelmiş, is#an2ılı*a kaılabile2ek kadr!ların bu
t(rden etkinliklerinin ersekti:lerini #a da kasamını sınırla1
mıştır" =stelik, bu kadr!ların #eniden (retilmesine #0nelik es1
nek bir mekanizma !luşturmuştur" Oskiden -la 2arriere !u3erte
au? talents-A, bug(nse -merit!krasi- !larak bilinen ka3rama el1
3ermiştir" Bilimsel k(lt(r, hi#erarşik iş+i da*ılımını tehdit etme1
den bire#sel hareketlili*i !lanaklı kılan bir +er+e3e #aratmıştır"
4erit!krasi hi#erarşi#i tehdit etmek ş0#le dursun, g(+lendirmiştir
S!nu+ta, merit!krasi işle#iş !larak, bilimsel k(lt(r de ide!l!6i
!larak, tarihsel kaitalizmin temelinde #atan işle#işlerin algılan1
masını 0nle#en 0rt(leri #aratmıştır" Bilimsel etkinli*in akıl2ılı1
*ına 3erilen b(#(k a*ırlık, sınırsız birikimin akıldışılı*ının mas1
kesi !lmuştur"
O3rensel2ilikle ırk+ılık, #(ze#den bakıldı*ında, birbirinin d(1
A #etenek kari#erleri (Fr. +"n"8
ed(z antitezi !lan 0*retiler !larak de*ilse bile tuha: bir +i:t !la1
rak g0r(nebilir: biri a+ık, 0teki 0rt(l(E biri eşitleştiri2i, 0teki ku1
tulaştın2ıE biri akıl2ı s0#lemin +a*ırı2ısı, 0teki 0n#argının 2i1
simleşmiş hali" Fine de, bu iki 0*reti tarihsel kaitalizmin e3ri1
mi#le eşanlı !larak #a#ılı a*ırlık kazandı*ından, hangi bakım1
lardan ba*daşır !lduklarına daha #akından bakmamız gereki#!r"
O3rensel2ilikte bir aldatma2a 3ardır" O3rensel2ilik, serbest+e
d!laşan bir ide!l!6i !larak de*il, tarihsel kaitalizmin d(n#a sis1
teminde iktisadi 3e si#asal iktidarı elinde tutanlar tara:ından #a1
#ılan bir ide!l!6i !larak #!l almıştır" 5(n#a#a, g(+l(n(n za#ı:a
bir arma*anı gibi sunulmuştur" T'm%o A/n/o) %t 2on/ 3%r%nt%)B*
Drma*anın bizzat kendisi alı2ısına iki se+enek sundu*u i+in ırk1
+ılı*ı beslemiştirE arma*anı 3e d!la#ısı#la, ulaşılmış ilim1ir:an
hi#erarşisinde altlarda #er alı#!r !lma#ı kabul etmekE arma*anı
reddetmek, d!la#ısı#la kendini eşitsiz reel iktidar durumunu ter1
sine +e3irebile2ek silahlardan #!ksun bırakmak"
D#rı2alıklıların kendi aralarına almak (zere se+tikleri kadr!1
ların bile e3rensel2ili*in iletisi k!nusunda derinlemesine karar1
sız kalı he#e2anlı bir m(ritlikle, ırk+ı ta3ırlara du#ulan tiksinti1
nin getirdi*i k(lt(rel ret arasında gidi gelmesi, şaşırtı2ı de*il1
dir" Bu kararsızlık, +!k sa#ıdaki k(lt(rel -r0nesans-ta anlatımını
bulmuştur" 5(n#anın ek +!k b0lgesinde geniş 0l+(de kullanı1
lan r0nesans s0z2(*(n(n bizzat kendisi kararsızlı*ın 2isimleş1
miş halidir" Feniden d!*uştan s0z eden, 0n2eki bir k(lt(rel şan
+a*ını 0ne s(rm(ş, ama a#nı zamanda şu an itibari#le k(lt(rel
bakımdan aşa*ı bir k!numu kabul etmiş !lmaktadır" Feniden
d!*uş s0z2(*(n(n kendisi de D3rua)nın 0zg(l k(lt(rel tarihin1
den k!#a edilmiştir"
5(n#a iş+ilerinin, be# s!:rasında +!rba i+me#e hi+bir zaman
da3et edilmemiş !lmaları bakımından, bu kararsızlıktan daha bir
A Funanlılardan arma*an getirdikleri zaman da k!rkarımV 7Ta!k!!n, Fu1
nanlılar tahta atı getirirken Tru3alılara b0#le s0#ler, +"n"8
TARİHSEL KAPİTALİZM +! AK"L>"L"K ?E AK"L>"LAŞT"RMA +#
ba*ışık !ldukları d(ş(n(lebilir" I#sa ger+ekte d(n#a iş+ilerinin
si#asal anlatımları !lan sistem karşıtı hareketlerin kendileri de
derin bir bi+imde a#nı kararsızlı*a batmıştır" 5aha 0n2e de be1
lirtti*imiz gibi, sistem karşıtı hareketler, kendisi de e3rensel2i
ide!l!6inin başlı2a (r(nlerinden !lan D#dınlanma)nın ide!l!6isine
b(r(nm(şt(r" B0#lelikle, ! g(nden bug(ne i+inde kaldıkları
k(lt(rel tuza*ı kendileri kurmuş !ldular: Tarihsel kaitalizmi,
tam da #erle bir etme#e +alıştıkları -egemen sını:ların :ikirle1
ri-nden t(retilmiş strate6iler kullanarak 3e !rta 3adeli hede:ler
k!#arak sarsma#a +alışmak"
Sistem karşıtı hareketlerin s!s#alist +eşitlemesi, başlangı+tan
itibaren bilimsel ilerleme#e ba*lı !ldu" .endisini, -(t!#a2ı-
!larak su+ladı*ı başkalarından a#ırt etmek iste#en 4ar?, -bilim1
sel s!s#alizm-i sa3undu*unu 0ne s(r(#!rdu" Fazılarında kaita1
lizmin hangi bakımlardan -ileri2i- !ldu*unu 3urgulu#!rdu" S!s1
#alizmin 0n2e en -ileri- (lkelerde gele2e*i anla#ışı, s!s#alizmin
7kaitalizme teki bi+iminde !ldu*u kadar8 kaitalizmdeki iler1
lemeden de d!*a2a*ı bir s(re+ telkin edi#!rdu" 5!la#ısı#la s!s1
#alist de3rim, -bur6u3a de3rimi-ne 0#k(ne2ek 3e bu de3rimden
)onr/ C%.%&%-t'. S!nraki bazı kuram2ılar bu nedenle bur6u3a
de3riminin hen(z ger+ekleşmedi*i (lkelerde bu de3rime #ardım2ı
!lmanın s!s#alistlerin g0re3i !ldu*unu bile ileri s(rm(şt(r"
/kin2i 3e =+(n2( Onternas#!naller arasında !rta#a +ıkan g01
r(ş a#rılıkları, ikisinde de !rtak !lan bu bilgi kuramı (st(ne her1
hangi bir anlaşmazlık i+ermi#!rdu" >er+ekten de, gerek s!s#al
dem!kratlar gerekse k!m(nistler, iktidara geldiklerinde (retim
ara+larının daha da gelişmesine b(#(k bir 0n2elik 3erme e*ili1
minde !ldular" Tenin)in -k!m(nizm eşittir s!s#alizm artı elekt1
rik- sl!ganı 4!sk!3a 2addelerinde bug(n hGlG k!2aman an1
kartlar halinde asılıdır" Bu hareketler 1s!s#al dem!kratı da k!1
m(nisti de1 iktidara bir kez geldiler mi, Stalin)in -tek (lkede
s!s#alizm- sl!ganlarını u#guladıkları 0l+(de, z!runlu !larak k(1
resel serma#e birikimi i+in b0#lesine temel bir 0nem taşı#an her
şe#in metalaştınlması s(re2ini daha da ileri g0t(rd(ler" 5e3let1
lerarası sistem i+inde kaldıkları 0l+(de de 1ger+ekte bu sistem1
den atılmalarına #0nelik her t(r girişime karşı i+inde kalma m(1
2adelesi 3ererek1 d(n#a d(ze#inde de*er #asasının egemenli*i
ger+ekli*ini kabul etmiş 3e daha da ileri g0t(rm(ş !ldular" -S!s1
#alist insan-, kuşku u#andıra2ak 0l+(de Ta#l!rizm)den başı d0n1
m(şe benzedi"
.uşkusuz, D#dınlanma)nın e3rensel2ili*ini reddetme sa3ında
!lan 3e d(n#a ek!n!misinin +e3rede #er alan b0lgeleri i+in t(rl(
-#erli- s!s#alizm +eşitlemelerini sa3unan -s!s#alist- ide!l!6iler
de !ldu" Bu :!rm(las#!nlar sır: g(zel s0zler !lmaktan 0te gide1
bildikleri 0l+(de, :iilen, metalaştırma s(re2inin temel birimi !la1
rak !rtak gelirli #eni hane halklarını de*il, daha -geleneksel- !l1
du*u ileri s(r(len b(#(k k!m(nal b(t(nl(kleri kullanma girişimi
gibi g0r(nm(şt(r" Piddi !lduklarında, bu girişimlerin genel !la1
rak 3erimsiz kaldıkları !rta#a +ıkmıştır" ;er durumda, d(n#a
s!s#alist hareketlerinin ana e*ilimi, bu girişimleri s!s#alist !l1
ma#an, geri bir k(lt(rel milli#et+ili*in bi+imleri !lmakla su+la1
maktır"
Sistem karşıtı hareketlerin milli#et+i +eşitlemesi ilk bakışta
bizzat a#rılık+ı izleklerinin taşıdı*ı 0nem nedeni#le, e3rensel2i1
lik ide!l!6isine daha az b!r+lu g0r(n(r" I#sa daha #akından ba1
kıldı*ında bu izlenim #anlışlanı#!r" .uşkusuz, milli#et+ili*in
ka+ınılmaz !larak, belirli hareketler tara:ından ulusal -gelenek1
ler-in, ulusal dilin,- sıklıkla da dinsel mirasın g(+lendirilmesinin
sa3unuldu*u bir k(lt(rel bileşeni 3ardır" Dma k(lt(rel milli#et1
+ilik, serma#e biriktiri2ilerin baskılarına karşı bir k(lt(rel dire1
niş midirC >er+ekte, k(lt(rel milli#et+ili*in iki b(#(k 0*esi bu1
nun tersi #0nlere d!*ru hareket etmiştir" Birin2isi, k(lt(r(n i+in1
de taşına2a*ı ara+ !larak, de3letlerarası sistemin mensubu !lan
de3let biriminin se+ilmesi e*iliminin 3arlı*ıdır" -Rlusal- k(lt(r
+!*u durumda bu de3lete at:edilmiştir" Bu durum :iilen her se:e1
rinde k(lt(rel s(rekliliklerde genellikle +!k a*ır !lan samalar
TARİHSEL KAPİTALİZM +* AK"L>"L"K ?E AK1L>"LAŞT"RMA ++
getirmiştir" 5e3let +er+e3esine !turtulmuş bir ulusal k(lt(r(n sa1
3unulması hemen her se:erinde, ka+ınılmaz !larak, s(reklilikle1
rin sa3unulmasını !ldu*u kadar bastırılmasını da getirmiştir"
;er durumda de3let #aılarını, d!la#ısı#la de3letlerarası sistemi
3e bir d(n#a sistemi !larak tarihsel kaitalizmi g(+lendirmiştir"
Wkin2i !larak, t(m bu de3letlerdeki k(lt(rel sahi +ıkmalara
karşılaştırmalı bir g0zle bakıldı*ında, bi+imleri bakımından +e1
şitlilik g0stermelerine karşılık, i+erikleri bakımından 0zdeş !lma
e*ilimleri a+ık+a g0r(l(r" 5illerin bi+imbirimi :arklı !lmakla bir1
likte, s0z2(k listesi #akınsama#a başlamıştır" 5(n#a dinlerinin
taınma bi+imleri 3e te!l!6ileri t(m(#le #eniden 2anlandırılı#!r
!labilir, ama :iili i+erik !larak, eskisine g0re daha az :arklı !lma#a
başlamıştır" Bilimselli*in 0n2elleri de ek +!k :arklı adla #eniden
keş:edilmektedir" .ısa2ası, k(lt(rel milli#et+ilik +!*unlukla
de3asa bir dilsiz !#unu !lmuştur" .(lt(rel milli#et+ilik bundan
da 0te tıkı -s!s#alist k(lt(r- gibi, sık sık m!dern d(n#anın
e3rensel2ilik ide!l!6isinin başlı2a artizanı !lmuş, bu ide!l!6i#i
d(n#a iş+ilerine daha makbul buldukları bi+imlerde sunmuştur"
Sistem karşıtı hareketler bu anlamda genel !larak g(+l(lerin
za#ı:larla ilişkisinde k(lt(rel ara2ı işle3i g0rm(ş, derinlere k0k
salmış direniş ka#naklarını netleştirmekten +!k bulandırmıştır"
Sistem karşıtı hareketlerin de3leti ele ge+irme strate6ilerinin
0z(nde bulunan +elişkiler e3rensel2i bilgi kuramını 0rt(k bi+im1
de kabul etmeleri#le birleşin2e, bu hareketler i+in 2iddi s!nu+lar
d!*urmuştur" 5(ş kırıklı*ı g0r(ng(s(#le gitgide daha +!k u*raş1
mak z!runda kalmışlar, buna karşı başlı2a ide!l!6ik #anıtlan, ta1
rihsel kaitalizmi haklı +ıkaran en 0nemli gerek+enin #eniden
0ne s(r(lmesi !lmuştur: ilerlemenin !t!matik 3e ka+ınılmaz nite1
li*i, #a da bug(n SSPB)de se3ilen de#işle, -bilimsel1tekn!l!6ik
de3rim-"
Firmin2i #(z#ılda !rta#a +ıkan 3e 196')lardan bu #ana gitgi1
de #!*unluk kazanan, On3er Dbd(l14alek)in se3di*i de#işle,
-u#garlık r!6esi- izle*i g(+lenme#e başlamıştır" Feni -#erli al1
ternati:ler- dili, ek +!klarına g0re eski e3renselleştiri2i k(lt(rel
milli#et+i izleklerin s0zsel bir +eşitlemesinden ibaretken, daha
başkalarına g0re bu izlekte ger+ekten #eni bir bilgi1kuramsal
i+erik 3ardır" -R#garlık r!6esi-, tarih1(st( hakikatlerin ger+ek1
ten 3ar !lu !lmadı*ı s!rusunu #eniden !rta#a atmış !ldu" Ta1
rihsel kaitalizmin iktidar ger+ekliklerini 3e iktisadi gereklerini
#ansıtan bir hakikat bi+imi !rta#a +ıkı t(m #erk(re#e #a#ıldı"
5aha 0n2e g0rd(*(m(z gibi, bu d!*ru" Dma bu hakikat bi+imi,
bu tarihsel sistemin +0k(ş s(re2ine, #a da sınırsız serma#e biri1
kimine da#alı tarihsel sistemin reel tarihsel alternati:lerinin 3ar1
lı*ına ne 0l+(de ışık tutmuşturC S!run burada #atı#!r"
Bu #eni 3e esaslı k(lt(rel direniş bi+iminin maddi bir temeli
3ar" 5(n#adaki sistem karşıtı hareketlerin art arda gelen se:er1
berlikleri, zaman i+inde, sistemin işle#işi bakımından iktisadi 3e
si#asal !larak daha mar6inal 3e biriken artıktan, s!nradan bile
!lsa #ararlana2a*a daha az benze#en 0*eleri kasar !lmuştur"
D#nı zamanda bu hareketlerin bizzat kendilerinin mit!s !lmak1
tan birbiri ardı sıra +ıkması e3rensel2i ide!l!6inin kendi i+lerinde
#eniden (retilmesini de tehlike#e d(ş(rm(ş 3e b0#lelikle bu
hareketler 0n2(llerini gitgide daha +!k s!rgula#an s0z k!nusu
0*elere daha da +!k a+ılma#a başlamıştır" 5(n#a sistem karşıtı
hareket mensularının 195' s!nrası kesiti, 1&5'1195' arası kesi1
tine g0re daha :azla +e3re b0lgeler insanı, daha :azla kadın, daha
:azla -azınlık grutan- 7nasıl tanımlanırsa tanımlansın8 insan 3e
daha :azla, iş+i skalasının 3ası:sız 3e d(ş(k (2retli u2unda #er
alan iş+i kasamıştır" Bu durum, hem bir b(t(n !larak d(n#ada
hem t(m (lkelerde, hem (#eler hem de #0neti2iler d(ze#inde
b0#ledir" T!lumsal tabanda b0#lesi bir ka#ma, d(n#a sistem
karşıtı hareketlerinin k(lt(rel1ide!l!6ik se+işlerinin de*işmesin1
den başka bir s!nu+ d!*uramazdı"
Bura#a kadar, kaitalizmin tarihsel bir sistem !larak ger+ekte
nasıl işledi*ini betimleme#e +alıştık" I#sa tarihsel sistemler, adı
(st(nde, tarihseldir" Lar !lurlar 3e eninde s!nunda, i+ +elişkiler1
TARİHSEL KAPİTALİZM +8 AK1L>1L"K ?E AK"L>"LAŞT"RMA +9
deki şiddetlenmenin #aısal bir bunalıma #!l a+tı*ı i+ s(re+lerin
s!nu2u !larak, 3ar !lmaktan +ıkarlar" Faısal bunalımlar ge+i2i
!lma#an, a*ır bunalımlardır" ,m(rlerini d!ldurmaları zaman
alır" Tarihsel kaitalizm #aısal bunalımına #irmin2i #(z#ılın
başlarında girmiştir 3e tarihsel bir sistem !larak 0l(m( herhalde
gele2ek #(z#ıl i+inde !la2aktır" Drdından ne gele2e*i, 0n2eden
s0#leneme#e2ek kadar belirsiz" Bu an #aabile2e*imiz şe#, #a1
ısal bunalımın kendi b!#utlarını +0z(mlemek 3e sistemik bu1
nalımın bizi hangi #0nlere g0t(rmekte !ldu*unu algılama#a +a1
lışmaktır"
Bu bunalımın ilk 3e bir !lasılık en temel #0n(, şimdi her şe1
#in metalaştınlmasına #akın !luşumuzdur" Fani tarihsel kaita1
lizm tam da, sınırsız serma#e birikimi eşinde, Ddam Smith)in
insan i+in -d!*al- !ldu*unu ileri s(rd(*( ama tarihsel !larak
$'Db'r 7/m/n 3ar !lma#an duruma #aklaşma#a başlaması nede1
ni#le bunalımdadır" -X/nsanlı*ınY de*iş t!kuşa, takasa 3e bir şe#i
alı 0tekini 3erme#e !lan #atkınlı*ı-, el de*memiş alanlara 3e
b0lgelere girmiştir 3e metalaşma#ı #a#gınlaştırma #0n(ndeki
baskı g0reli !larak denetimsizdir" 4ar? i#asadan, t!lumsal
(retim ilişkilerini gizle#en bir -0rt(- !larak s0z edi#!rdu"
4ar?)ın s0#ledi*i #alnız2a, artı*a d!*rudan #erel !larak el k!n1
masına g0re, d!la#lı bir bi+imde i#asada 73e bu nedenle #erel1
dışı !larak8 el k!nmasının daha z!r a#ırt edilmesi 3e d!la#ısı#la
d(n#a iş+ileri a+ısından, si#asal sa3aş k!nusu edilmesinin daha
g(+ !lması anlamında d!*ru#du" Bununla birlikte -i#asa-, ge1
nel bir ni2el 0l+( 2insinden, ara 2insinden iş g0r(#!r 3e bu da
:iilen ne kadara el k!nmakta !ldu*unun anlaşılmasını g(+leştir1
mekten +!k k!la#laştırı#!rdu" Serma#e biriktiri2ilerin si#asal
emni#et :ilesi !larak g(3endikleri şe#, bu 0l+(#e eme*in #alnız1
2a bir kısmının girmesidir" >ittik+e daha +!k eme*in metalaştı1
nlması 3e hane halkı ba*larının gittik+e daha +!k meta ilişkisi
ba*ına d0n(şmesi 0l+(s(nde, artı*ın akışı da daha bir g0zle g01
r(l(r !lu#!r" B0#lelikle si#asal karşı1baskı gittik+e daha +!k se1
:erber, ek!n!minin #aısı da se:erberli*in daha d!*rudan bir he1
de:i durumuna geli#!r" Serma#e biriktiri2iler, r!leterleşme#i
hızlandırmak istemek ş0#le dursun, ge2iktirme#e +alışı#!r"
Dma, a#nı anda hem tek başlarına birer girişim2i hem de bir sı1
nı:ın mensuları !lduklarından, kendi +ıkarlarının +elişkileri ne1
deni#le, tam !larak b0#le da3ranamı#!rlar"
Bu s(re+, d(zenli, aralıksız !larak s(ren 3e ek!n!minin iti2i
g(2( serma#e birikimi !ldu*u s(re2e 0n( alınması !lanaksız bir
s(re+tir" Sistem, aşındırı2ı etkinliklerden bazılarını #a3aşlatarak
0mr(n( uzatabilir ama 0l(m he u:ukta bir #erlerde se+ilebili#!r"
Serma#e biriktiri2ilerin sistemin 0mr(n( uzatma #0ntemle1
rinden biri, sistemin bir ar+ası !larak k!#dukları 3e sistem kar1
şıtı hareketleri, de3let iktidarını ele ge+irme strate6isi kullanan
bi+imsel 0rg(tler #aratma #!llarından gitmek z!runda bırakan,
si#asal kısıtlamalardır" Sistem karşıtı hareketlerin 0n(nde başka
bir reel se+im şansı da !lmamıştır, ama strate6i, kendi kendisini
sınırla#an bir strate6idir"
Bununla birlikte, daha 0n2e de g0rd(*(m(z gibi, bu strate6i1
nin kendi +elişkileri, si#asal d(ze#de bir bunalımı beslemiştir"
Bunalım, birin2il mis#!nu !lan, hi#erarşi#i a#akta tutma 3e mu1
hali: hareketleri gemleme mis#!nunu hGlG +!k i#i #erine getiren
de3letlerarası sistemin bunalımı de*ildir" Si#asal bunalım, sistem
karşıtı hareketlerin kendi bunalımıdır" S!s#alist hareketlerle mil1
li#et+i hareketler arasındaki a#rım bulanıklaşma#a başladık+a 3e
bu hareketlerden gitgide daha +!*u 7t(m sınırlamaları#la8 de3let
iktidarına ulaştık+a, d(n#a d(ze#inde hareketler t!lulu*u, !nd!1
kuzun2u #(z#ılın ilk +0z(mlemelerinden t(remiş t(m s!:ulukla1
rının #eniden de*erlendirilmesini da#atmıştır" Biriktiri2ilerin bi1
riktirmedeki başarıları nasıl sistemi sistem !larak tehdit ede2ek
kadar :azla metalaşma #arattı#sa, sistem karşıtı hareketlerin ikti1
darı ele ge+irmede g0sterdi*i başarılar da sistemi, d(n#a iş+ileri1
nin bu kendi kendini sınırla#an strate6i#e g0sterdikleri kabullen1
me#i #arı ge+me tehdidini taşı#a2ak dere2ede g(+lendirmiştir"
TARİHSEL KAPİTALİZM 8, AK1L>1L1K ?E AK"L>"LAŞT1RMA 81
S!n bir n!kta !larak, bunalım k(lt(reldir" Sistem karşıtı hare1
ketlerin bunalımı 3e temel strate6inin s!rgulanması, e3rensel2i
ide!l!6inin 0n2(llerinin s!rgulanmasına #!l a+maktadır" Bu du1
rum, iki alanda s(r(#!r: -u#garlıksal- alternati: ara#ışının ilk
kez 2iddi#e alındı*ı hareketler 3e !n d0rd(n2( #(z#ıldan başla1
#arak !luşan b(t(n bir zihinsel a#gıtın azar azar kuşku k!nusu
edildi*i zihinsel #aşam" Bu kuşkunun #ine e3rensel2i ide!l!6inin
kendi başarısının (r(n( !ldu*unu belirtelim" Fiziksel bilimlerde,
m!dern bilimsel #0ntemin (retti*i i+ s!ruşturma s(re+leri, kendi
0n2(l(n( !luşturan e3rensel #asaların 3arlı*ının s!rgulanmasına
#!l a+ı#!ra benzemektedir" Bug(n bilime zamansallık katılma1
sından s0z edili#!r" Bir d(ze#de #!ksul bir akraba, ama başka
bir d(ze#de bilimlerin krali+esi 7başka bir de#işle zir3esi8 !lan
t!lumsal bilimlerde, b(t(n bir kalkınma2ı aradigma bug(n
a+ık+a, temelinden s!rgulanı#!r"
Bu bakımdan, zihinsel k!nuların #eniden a+ılması bir #andan
i+ başarıların 3e i+ +elişkilerin (r(n(d(r" Dma a#nı zamanda,
kendileri de bunalımda !lan hareketlerin, bunalımı#la di*er her
t(r etkinli*in başlangı+ n!ktasını !luşturan tarihsel kaitalizm
#aıları#la başa +ıkmak 3e bu #aılara karşı daha etkili bir m(1
2adele 3ermek #0n(ndeki baskılarının (r(n(d(r"
Tarihsel kaitalizmin bunalımından sık sık, kaitalizmden
s!s#alizme ge+işin bunalımı !larak s0z edilmiştir" Bu :!rm(le
katılı#!rum, ama :azla bir şe# anlatmı#!r" S!s#alist bir d(n#a
d(zeninin, t(m insanlar arasındaki maddi re:ah :arkını 3e reel
iktidar eşitsizli*ini k0kten daraltan bir s!s#alist d(n#a d(zeninin
nasıl işle#e2e*ini hen(z bilmi#!ruz" Lar !lan de3let 3e hareket1
lerden kendilerine s!s#alist di#enler, gele2e*in #!lunu ek az
g0steri#!r" Bu de3let 3e hareketler şimdinin, #ani tarihsel kai1
talist d(n#a sisteminin g0r(ng(leridir 3e bu +er+e3ede de*erlen1
dirilmeleri gereki#!r" 5aha 0n2e de belirtti*imiz (zere, t(m(
i+in a#nı şe# s0#lenemese de, kaitalizmin 0l(m(n(n etkenleri
!labilirler" Dma gele2ek d(n#a d(zeni, 0n2eden s0#leme#e +a1
lışma#ı an2ak d(şle#ebile2e*imiz bi+imlerde, azar azar kurula1
2aktır" Bu nedenle, i#i !la2a*ını, hatta daha i#i !la2a*ını kabul
etmek bir miktar inan+ işi !lu#!r" Dn2ak, şimdikinin i#i !lma1
mışlı*ını bili#!ruz 3e tarihsel kaitalizm, tarihsel #!lunda gittik1
+e, benim g0r(ş(me g0re 1tam da kendi başarısı itibari#le1 daha
i#i#e de*il, daha k0t(#e gitmiştir"
S:NUEF İLERLEME ?E GEEİŞLER 8
26
S!nu+: /lerleme 3e
>e+işler =st(ne
4!dern d(n#a#la ilişkili, ger+ekten de bu d(n#anın en 0nemli
ar+asını !luşturan bir :ikir 3arsa, ! da ilerleme :ikridir" ;erkes
ilerleme#e inanmıştır demek istemi#!rum" 4uha:azakGrlarla li1
beraller arasındaki kısmen Fransız 5e3rimi)ni 0n2ele#en ama
0zellikle bu de3rimin ardından gelen b(#(k kamusal ide!l!6ik
tartışmada muha:azakGr ta3rın 0z(, D3rua)nın 3e d(n#anın u*1
radı*ı de*işikliklerin ilerleme sa#ılabile2e*inden #a da ilerleme1
nin ger+ekten 0nemli 3e anlamlı bir ka3ram !ldu*undan du#u1
lan kuşkuda #atmıştır" Fine de, bilindi*i gibi, +a*ın haber2isi
!lanlar 3e !n d!kuzun2u #(z#ılda, +!ktandır 3ar !lan kaitalist
d(n#a ek!n!misinin egemen ide!l!6isi durumuna gele2ek !lan
ide!l!6i#i kişiliklerinde 2anlandıranlar liberaller !lmuştur"
Tiberallerin ilerleme#e inanması şaşırtı2ı de*ildir" /lerleme
:ikri, :e!dalizmden kaitalizme ge+işe b(t(n(#le haklılık kazan1
dırı#!rdu" ;er şe#in metalaştınlmasına karşı !lan muhale:etten
geri#e ne kaldı#sa kırılmasını meşrulaştırı#!r 3e kaitalizmin
t(m !lumsuz uanlarını, getirileri zararlarının +!k (st(ndedir
gerek+esi#le sili atma e*ilimi g0steri#!rdu" Bu nedenle, libe1
rallerin ilerleme#e inanması hi+ şaşırtı2ı de*ildir"
Başırtı2ı !lan, liberallerin ide!l!6ik karşıtlarının, 4arksist1
ler)in 1liberal karşıtlarının, ezilen emek+i sını:lann temsil2ileri1
nin1 ilerleme#e en az liberaller kadar tutku#la inanmasıdır" Bu
inan2ın !nlarda da 0nemli bir ide!l!6ik ama2a hizmet etti*inde
kuşku #!ktur" Bu inan+ tarihsel gelişmenin ka+ınılmaz e*ilimini
temsil etti*i gerek+esi#le, d(n#a s!s#alist hareketinin etkinlikle1
rine haklılık kazandırmıştır" =stelik, bur6u3a liberallerinin kendi
:ikirlerini kendilerine karşı kullanmak sa3ında !lması bakımın1
dan, bu ide!l!6i#i #a#mak +!k zeki2e bir şe# gibi g0r(nm(şt(r"
9e #azık ki, ilerleme#e !lan bu +a*2ıl inan2ın g0r(n(şte u#a1
nık+a 3e mutlaka he#e2anlı !lan benimsenişinde iki k(+(k kusur
3ardı" /lerleme :ikri s!s#alizme haklılık kazandırırken, kaitaliz1
me de haklılık kazandırı#!rdu" ,n2e bur6u3azi#i 03meden, r!1
letar#a#a ba*lılık şarkısı s0#lemek ek !lanaklı de*ildi" 4ar?)ın
;indistan)a ilişkin (nl( #azılarında, hatta Kom<n')t M/n'3%)to@2/
bu k!nuda b!l b!l kanıt 3ardır" D#rı2a, ilerlemenin 0l+(s( mad1
de2i !ldu*undan 74arksistler bunu !na#lamamazhk edebilir
mi#diC8, ilerleme :ikri her t(r -s!s#alizm dene#imi-nin ale#hine
d0nebilirdi 3e s!n elli #ıl i+inde d0nm(şt(r de" SSPB)nin, #aşam
standartlan DB5)ninkilerin altında di#e su+landı*ını işitme#en
3ar mıdırC =stelik, .ruş+e3)in 03(nmelerine karşın bu :arkın elli
#ıl s!nra !rtadan kalka2a*ına inanmak i+in ek az neden 3ar"
4arksistlerin e3rim2i bir ilerleme m!deli benimsemesi, kai1
talist d(n#a ek!n!misinin genel #aısal bunalımının bir ar+ası
!lan ide!l!6ik bunalımda bir 0*e !larak, s!s#alistler tara:ından
#eni #eni kuşku k!nusu edilme#e başlanan, k!2aman bir tuzak
!lmuştur"
Tarihsel bir sistem !larak kaitalizmin, #ıktı*ı #a da d0n(ş1
t(rd(*( 0n2eki +eşitli tarihsel sistemlere g0re ilerleme#i temsil
etti*i, d(ed(z, d!*ru de*il" Bunu #azarken bile, g(nah du#gu1
suna eşlik eden ! (rerti#i du#u#!rum" T(m benzerlerimle a#nı
ide!l!6ik kalıtan +ıktı*ım 3e a#nı dualara amin dedi*im i+in
tanrıların gazabından k!rku#!rum"
/lerlemenin +0z(mlenmesindeki s!runlardan biri, 0nerilen
t(m 0l+(lerin tek #anlılı*ıdır" Bilimsel 3e tekn!l!6ik ilerlemenin
#adsınmaz 3e ne:es kesi2i !ldu*u s0#lenir, bu da, ,zellikle +!*u
TARİHSEL KAPİTALİZM 8!
S:NUEF İLERLEME ?E GEEİŞLER 8#
teknik bilginin k(m(lati: !lması d!la#ısı#la, elbette d!*ru" 9e
3ar ki, e3rensel2ilik ide!l!6isinin t(m d(n#ada #(kselişi i+inde
ne kadar bilgi #itirmiş !ldu*umuzu 2iddi !larak hi+ tartışmı#!1
ruz" Tartışsak da, bu t(r #itirilen bilgileri bilgelikten ibaret 7C8
kateg!risine s!ku#!ruz" I#sa s!n zamanlarda, tarımsal (retken1
li*in 3e bi#!l!6ik b(t(nl(*(n basit teknik d(ze#lerinde bile, bir
#a da iki #(z#ıl 0n2e 7a#dınlanmış se+kinlerin geri kitlelere da1
#attı*ı bir s(re+ !larak8 sa: dışı edilmiş insan e#lemi #0ntemleri1
nin, daha az de*il, daha +!k etkili !ldu*u !rta#a +ıktı*ı i+in #e1
niden 2anlandırılması gerekti*ini bulgulu#!ruz" 5aha da 0nem1
lisi, #(z #ıl #a da beş #(z #ıl 0n2e za:er edası#la sa: dışı edilmiş
0n2(llerin, bizzat ileri bilimin -u+larında- utanga+ bir bi+imde
#eniden işe katıldı*ını bulgulu#!ruz"
Tarihsel kaitalizm i+in, insan elinin mekanik uzanma #etisi1
ni d0n(ş(me u*ratmıştır denir" /nsan ener6isi 2insinden her girdi,
gitgide daha :azla (r(n +ıktısı#la 0d(llenmiştir, elbette bu da
d!*ru" Dma bunun, bire#lerin a#rı a#rı #a da kaitalist d(n#a
ek!n!misi i+indeki herkesin k!lekti: !larak, ister zaman birimi
başına, ister 0m(r başına #atırması gereken t!lam ener6i girdi1
sinin, insanlık tara:ından hangi 0l+(de azaltılmış #a da artırılmış
!ldu*u anlamına geldi*ini hesalamı#!ruz" 5(n#anın tarihsel
kaitalizmde 0n2eki sistemlere g0re daha az k(l:etli !ldu*undan
emin !labilir mi#izC @alışma z!runlulu*unun ta (stbenliklerimi1
zin bir ar+ası durumuna gelmesinin de g0sterdi*i gibi, bundan
kuşku du#mak i+in #eterin2e neden 3ar"
,n2eki hi+bir tarihsel sistemde insanların şimdiki sistemde
!ldu*u kadar rahat bir maddi #aşamları #a da ellerinin altında
b0#lesine b(#(k bir alternati: #aşam dene#imleri dizisi !lmadı*ı
s0#lenir" Bu tez de #ine d!*ru g0r(n(#!r, bizden hemen 0n2eki
atalarımızın #aşamları#la sık sık #atı*ımız karşılaştırmalar bu1
nu !rta#a k!#u#!r" Fine de, bug(n -#aşam d(ze#i -ne sık sık
g0ndermede bulunmamızın 3e t!lumdışılık, #aban2ılaşma 3e
ruhsal hastalıklar k!nusunda artan ka#gılarımızın da g0sterdi*i
gibi, bu alandaki kuşkular #irmin2i #(z#ıl b!#un2a durmadan
b(#(m(şt(r" S!n bir n!kta !larak, tarihsel kaitalizmin 1salgın
hastalık tehlikelerinden 74ahşer)in d0rt atlısı8 gelen zararlara 3e
0l(me, rastgele şiddete karşı1 insan g(3enli*i mar6ında etkili bir
genişleme getirdi*i s0#lenir" Bu n!kta da, mikr! d(ze#de 7kent1
sel #aşamın #akın zamanlarda #eniden bulgulanan tehlikelerine
karşın8 #adsınamaz" Dma makr! d(ze#de, #alnız2a şimdi#e ka1
darkini d(ş(nsek bile 3e n(kleer sa3aş gibi bir 5em!kles kılı2ı1
nı sa#masak bile, ger+ekten d!*ru !lmuş mudurC
Bug(n d(n#ada bin #ıl 0n2esine g0re daha +!k 0zg(rl(k, eşit1
lik 3e kardeşlik bulundu*unun en azından hi+bir bi+imde aa+ık
!lmadı*ını s0#lememe izin 3erin" Bunun tersinin d!*ru !ldu*u
0ne s(r(lebilir 3e sa3unulabilir" Tarihsel kaitalizmden 0n2eki
d(n#aları g(zelleme#e +alışmı#!rum" I d(n#alar, az 0zg(rl(k,
az eşitlik, az kardeşlik d(n#aları#dı" Tek s!run, tarihsel kaita1
lizmin bu bakımlardan ilerleme#i mi #!ksa gerileme#i mi temsil
etti*idir"
Jul(mlerin karşılaştırılmasına #ara#a2ak bir 0l+(den s0z et1
mi#!rum" Tarihsel kaitalizmin bu alandaki si2ilinden emin !l1
mak i+in ek az neden 3arsa da, bu n!kta#ı tasarlamak hem z!r
hem de i+ karartı2ı !lur" Firmin2i #(z#ıl d(n#ası bu eski sanat1
larda g0r(lmemiş in2elikte bazı #etenekler sergilemiş !ldu*u sa1
3ında bulunma#a hak kazanmıştır" S0z(n( etti*im, sınırsız ser1
ma#e birikimi i+in s(ren rekabet+i #arışın s!nu2u !lan 3e gitgi1
de tırmanan ger+ekten inanılmaz t!lumsal isra:, !narılabilirlik
sınırını aşma#a başla#abile2ek isra: d(ze#i de de*il"
S!runu daha +!k maddi #0nlereE t!lumsal gele2e*e ilişkin
de*il, :iili tarihsel kaitalist d(n#a ek!n!misi d0nemine ilişkin
maddi #0nlere da#andırmak isti#!rum" Tez, 2(retli !lsa bile, #a1
lındır" Irt!d!ks 4arksistler)in bile utan+la saklama e*iliminde
!ldukları bir 4arksist 0neri#i, r!letar#anın mutlak !larak 7g01
reli de*il8 #!ksullaştı*ı tezini sa3unmak isti#!rum"
5!st+a :ısıltılar işiti#!rum" .uşkusuz 2iddi s0#lemi#!rsunE
TARİHSEL KAPİTALİZM 8*
kuşkusuz, g0reli #!ksullaşma demek isti#!rsunC Sana#i iş+isi
bug(n 1&'' #ılına g0re +arı2ı 0l+(de daha i#i durumda de*il
miC Sana#i iş+isi, e3et, #a da en azından ek +!k sana#i iş+isi"
Dma sana#i iş+ileri hGlG d(n#a n(:usunun g0reli !larak k(+(k
bir kısmını !luşturu#!r" 5(n#a iş+ilerinin kırsal alanlarda #aşa1
#an #a da kırsal alanlarla kentlerin ge2ek!ndu mahalleleri ara1
sında gidi gelen a*ırlıklı kısmı, beş #(z #ıl 0n2eki atalarından
daha k0t( durumda" 5aha az i#i #i#!r 3e kesinlikle daha denge1
siz besleni#!rlar" Faşamın ilk #ıllarında ha#atta kalmaları !lasılı*ı
7a#rı2alıklıların k!runması i+in alınan t!lumsal sa*lık 0n1
lemlerinin etkisi nedeni#le8 daha #(ksekse de, d(n#a n(:usunun
+!*unlu*u i+in b'r 0/=5n2/n 't'b/r%n 0m(r beklentisinin eskisin1
den daha :azla !ldu*undan kuşkulu#umE tersinin d!*ru !ldu*u1
nu sanı#!rum" 5aha :azla 1g(nde, #ılda 3e 0m(r b!#u daha :azla
saat1 +alıştıkları a+ıktır" Bu +alışma#ı daha az t!lam nimet
karşılı*ı #atıklarına g0re, s0m(r( !ranı +!k dik bir tırmanış
g0stermiştir"
Si#asal 3e t!lumsal bakımdan daha +!k ezilmeleri mi #!ksa
iktisadi bakımdan daha +!k s0m(r(lmeleri mi s0z k!nusudurC
Bu n!kta#ı +0z(mlemek daha g(+t(r" Za2k >!!d#)nin bir ara
s0#ledi*i gibi, t!lumsal bilimin esenlik0l+erleri #!ktur" ,n2eki
tarihsel sistemlerde +!*u insanın #aşamını s(rd(rd(*( k(+(k
t!luluklar, insanın se+işlerini 3e t!lumsal de*işebilirli*ini kı1
sıtla#an bir t!lumsal denetim bi+imi getiri#!rdu" Bu kuşkusuz
ek +!kları i+in etkin bir zul(m !la#ı !larak !rta#a +ıktı" 5aha
h!şnut !lan başkaları ise bu h!şnutlu*un bedelini insan !lanak1
larına ilişkin bir u:uk darlı*ı#la 0dediler"
Tarihsel kaitalizmin kuruluşu, heimizin bildi*i gibi, bu k(1
+(k t!luluk #aılarının !#nadı*ı r!l(n durmadan azalmasını,
giderek t(mden sa: dışı edilmesini getirmiştir" $eki ama bunla1
rın #erini alan nedirC T!luluk #aılarının eski r!l(n(, ek +!k
alanda 3e uzun d0nemler b!#u, -lantas#!nlar-, başka bir de#iş1
le -girişim2iler-in denetimindeki b(#(k 0l+ekli si#asal1iktisadi
S:NUEF İLERLEME ?E GEEİŞLER 8+
#aıların ezi2i denetimi, (stlenmiştir" .aitalist d(n#a ek!n!mi1
sindeki -lantas#!nlar-ın 1ister k0leli*e, mahk[mi#ete #a da !r1
tak+ılı*a 7z!r kullanımı #a da s0zleşme #!lu#la8, ister (2retli
eme*e da#ansın1 -bire#sellik- i+in daha :azla hareket serbestli*i
sa*ladı*ı ek s0#lenemez" -$lantas#!nlar- !la*an(st( etkili bir
artık de*er elde etme tarzı sa#ılabilir" /nsanlık tarihinde daha 0n1
2e de 3ar !lduklarında kuşku bulunmamakla birlikte, tarımsal
(retimde 1genel anlamda +!k daha az sa#ıda kişi +alıştırma e*i1
limine girmiş !lan maden2ilik 3e b(#(k 0l+ekli alt#aı inşaatın1
dan :arklı !larak1 daha 0n2e hi+ b0#lesine bir #!*unlukla kulla1
nılmamışlardır"
.ırsal b0lgelerdeki t!luluk #aılarının ar+alanması, eski
daha ge3şek t!luluk denetim #aılarının #erine tarımsal etkinli1
*in şu #a da bu d!*rudan !t!riter denetim bi+iminin 7az 0n2e
-lantas#!n- adını 3erdi*imiz şe#8 k!nmamış !lması durumun1
da bile, bir -kurtuluş- !larak #aşanmadıE +(nk( bu ar+alanma
ka+ınılmaz !larak, belirmekte !lan 3e d!*rudan (reti2i#i kendi
0zerk, #erel karar (retme s(re+leri#le başbaşa bırakma k!nusunda
gitgide daha isteksiz da3ranan de3let #aılarının s(rekli !larak
artan denetimi eşli*inde ger+ekleşti, aslına bakılırsa sıklıkla da,
ar+alanma#a d!*rudan d!*ru#a bu denetim neden !ldu" /rilim
he, emek girdisinde 3e bu emek etkinli*inin uzmanlaşmasında
artışı z!rlamak #0n(nde !ldu 7bu da, iş+inin bakış a+ısından,
azarlık g(2(n( azaltı sıkıntısını artırdı8"
;esi bu kadar de*il" Tarihsel kaitalizm, daha 0n2e hi+ 3ar
!lmamış, bug(n ise 2insi#et+ilik 3e ırk+ılık adını 3erdi*imiz ide1
!l!6ik bir ezi2i aşa*ılama +er+e3esi geliştirdi" D+ıkla#a#ım" 5a1
ha 0n2e de ka#detti*imiz gibi, 0n2eki tarihsel sistemlerde gerek
erke*in kadın karşısındaki egemen k!numu, gerekse genelleşti1
rilmiş #aban2ı d(şmanlı*ı, #a#gın 3e hemen hemen e3renseldi"
Dma 2insi#et+ilik erke*in kadın karşısındaki egemen k!numun1
dan, ırk+ılık ise genelleştirilmiş #aban2ı d(şmanlı*ından daha
:azla bir şe#dir"
TARİHSEL KAPİTALİZM 88 S:NUEF İLERLEME ?E GEEİŞLER 89
Pinsi#et+ilik, kadınların #eniden, kendilerinden istenen :iili
işin belki daha da #!*unlaşması 3e kaitalist d(n#a ek!n!misin1
de (retken eme*in insan tarihinde ilk kez !lmak (zere a#rı2alı1
*ın meşrulaştırılmasında temel duruma gelmesi bakımlarından
katmerli bir aşa*ıla#ı2ılı*ı !lan (retken !lma#an emek alanına
indirilmesidir" Bu durum, sistemin i+inde +0z(lmesi !lanaksız
+i:te bir d(*(m !luşturmuştur"
Urk+ılık, #aban2ı#a, tarihsel sistemin dışındaki birilerine du1
#ulan ne:ret #a da b0#le birilerinin ezilmesi de*ildir" Ozilen
gruları s(r( atmak de*il, tam tersine sistemin i+inde kalmala1
rını sa*lamak ama2ı#la iş+ileri tarihsel sistem i+inde tabakalaş1
tırmaktır" Urk+ılık, (retken eme*e, nimetlerden #ararlanma hakkı
tanımlanırken taşıdı*ı 0n2eli*e karşın, d(ş(k d(ze#lerde karşı1
lıklar 0denmesine gerek+e #aratmıştır" Bunu, en az (2ret 0denen
işleri en d(ş(k nitelikli işe 3erilen (2ret !larak tanımlamak #!1
lu#la #amıştır" Bu da %H 2%3'n't'o* ger+ekleştirildi*inden, işin
niteli*indeki hi+bir de*işiklik, su+lamanın bi+imini de*iştirmek1
ten 0te#e gidememekte, !#sa ide!l!6i, bire#sel +aba#a bire#sel
hareketlilik 0d(l( sundu*unu ilan etmektedir" Bu +i:te d(*(m de
a#nı 0l+(de +0z(lmez !lmuştur"
Pinsi#et+ilik 3e ırk+ılık, -bi#!l!6i-nin k!num tanımladı*ı
t!lumsal s(re+lerdir" Bi#!l!6i her t(r d!la#ımsız anlamı#la t!1
lumsal !larak de*iştirilemez !ldu*undan, g0r(n(şe bakılırsa
0n(m(zde t!lumsal !larak #aratılmış ama t!lumsal !larak
ar+alanma#a el3erme#en bir #aı 3ardır" .uşkusuz ger+ekte
b0#le de*il" 5!*ru !lan şu ki 2insi#et+ilik 3e ırk+ılık #aılan,
kendilerini #aratmış !lan 3e işle#işleri#le kritik bi+imlerde
a#akta kalmasını sa*ladıkları b(t(n bir tarihsel sistem ar+alan1
madan ar+alanamazdı, bug(n de ar+alanamaz"
;em maddi hem de ruhsal 72insi#et+ilik 3e ırk+ılık8 bakım1
dan mutlak #!ksullaşma !lmasının nedeni budur" .uşkusuz bu1
A tanım gere*i (L/t. +"n"8
nun anlamı, kaitalist d(n#a ek!n!misinde artı*ın t(ketimi bakı1
mından n(:usun (st #(zde !n ila !n beşi ile geri#e kalanı arasında
b(#(#en bir -:ark- !lmasıdır" B0#le !lmadı*ına ilişkin izleni1
mimiz ise (+ !lgu#a da#anmıştır" Birin2isi merit!krasi ide!l!6i1
sinin ger+ekten de iş+ilerde hatırı sa#ılır bir bire#sel hareketlili1
*i, hatta belirli etnik 3eH#a da u*raşsal gruların hareketlili*ini
!lanaklı kıla2ak bi+imde işle3 g0rmesidir" Bununla birlikte bu
durum, bire# 7#a da alt1gru8 hareketlili*ine karşılık, alt tabaka1
ların b!#utlarının, d(n#a ek!n!misine #eni n(:uslar katılması #a
da :arklılaşmış n(:us artış hızları #!lu#la b(#(mesi nedeni#le,
d(n#a ek!n!misine ilişkin genel istatistikleri temelli bir bi+imde
de*iştirmeksizin ger+ekleşmiştir"
B(#(#en :arkı g0zlemlememiş !lmamızın ikin2i nedeni, ta1
rihsel 3e t!lumsal bilimler +er+e3esindeki +0z(mlemelerimizin
-!rta sını:lar-da 1#ani d(n#a ek!n!misi n(:usunun, şu t(kettik1
leri artık kendi (rettikleri artı*ın (st(nde !lan #(zde !n ile !n
beşinde1 !lu bitenler (zerinde #!*unlaşmasıdır" 9( -%)'m 'D'n6
2% en (stle 7t!lam n(:usun #(zde birinden azı8 asıl -!rta- di1
limler #a da kadr!lar 7#(zde !n ila !n beşin geri#e kalan kısmı8
arasındaki e*ride g0reli !larak ger+ekten de esaslı bir d(zleşme
!lmuştur" Tarihsel kaitalizmin s!n birka+ #(z#ıldaki -ileri2i-
!litikalarının 0nemli bir kısmı, d(n#a artık de*erinin, a#laşı1
2ısı !lan k(+(k gru i+indeki da*ılımında 3ar !lan eşitsizli*in
durmadan azalması s!nu2unu 3ermiştir" Dsıl -!rta- kesimin, (st
#(zde birle kendi aralarındaki :arkın azalması (zerine attı*ı za1
:er +ı*lıktan, geri#e kalan #(zde seksenbeşle aralarında b(#(1
#en :arkın ger+ekliklerini maskelemiştir"
B(#(#en :ark !la#ının k!lekti: tartışmalarımızda en 0nemli
#eri tutmamasının (+(n2( bir nedeni 3ar" S!n !n ila #irmi #ıl
i+inde, d(n#a sistem karşıtı hareketlerinin k!lekti: g(2(n(n 3e
iktisadi asimt!tlara !lan #aklaşımın baskısı#la, g0reli de*ilse
de mutlak kutulaşmada bir #a3aşlama ger+ekleşmiş !labilir"
Bunun bile dikkatle ileri s(r(lmesi 3e mutlak kutulaşmanın art1
TARİHSEL KAPİTALİZM 9, S:NUEF İLERLEME ?E GEEİŞLER 91
tı*ı beş1#(z #ıllık bir tarihsel gelişme ba*lamına !turtulması ge1
reki#!r"
/lerleme ide!l!6isine eşlik etmiş !lan ger+eklikleri tartışmak
#aşamsal bir 0nem taşı#!r, +(nk( bunu tartışmadı*ımızda bir ta
rihsel sistemden 0tekine ge+iş +0z(mlemesine akıllı2a #aklaşa1
nla#ız" O3rim2i ilerleme kuramı #alnız2a s!nra gelen sistemin
0n2ekinden daha i#i !ldu*u 3arsa#ımını de*il, 0n2eki bir ege1
men grubun #erini #eni bir egemen grubun alması 3arsa#ımını
da getirmiştir" Bu nedenle #alnız2a kaitalizmin :e!dalizme g0re
ilerleme !lması de*il, bu ilerleme#e esas !larak -bur6u3azinin
-t!rak sahibi s!#lulu*a- 7#a da -:e!dal 0*elere-8 karşı za:eri,
de3rim2i za:eri #!lu#la ulaşılması da s0z k!nusu !lu#!rdu" $eki
ama, kaitalizm ileri2i de*ilse, bur6u3a de3rimi ka3ramının
anlamı nedirC Tek bir bur6u3a de3rimi mi 3ardı, #!ksa bu de3rim
birden +!k kılık i+inde mi !rta#a +ıktıC
Tarihsel kaitalizm geri2i s!#lulu*un ileri2i bur6u3azi tara:ın1
dan alaşa*ı edilmesi #!lu#la !rta#a +ıkmıştır imgesinin #anlış
!ldu*unu daha 0n2e 0ne s(rm(şt(k" 5!*ru !lan temel imge bu
de*il, tarihsel kaitalizmi, eski sistem da*ılmakta !ldu*undan
kendisi bur6u3azi#e d0n(şen bir t!rak sahibi s!#lulu*un #arat1
tı*ı imgesidir" S!#lular, da*ılma#ı belirsiz s!nlara d!*ru #!l al1
ma#a bırakmaktansa, d!*rudan (reti2ileri s0m(rme #etilerini
a#akta tutmak 8% In%m.' I.D<2% b<0<tm%- ama2ı#la k0kl( #aı1
sal 2errahi işine kendileri girişmiştir"
Bu 3ar ki bu #eni imge, d!*ru#sa, kaitalizmden s!s#alizme,
kaitalist bir d(n#a ek!n!misinden t!lumsal bir d(n#a d(zeni1
ne !lan şimdiki ge+işe ilişkin algıla#ışımızı k0kl( bir bi+imde
de*iştirmektedir" Bimdi#e de*in -r!leter de3rimi- az +!k, -bur1
6u3a de3rimi- m!deline u#arlanı#!rdu" Bur6u3azi s!#lulu*u ala1
şa*ı etti*inden r!letar#a da bur6u3azi#i alaşa*ı ede2ekti" Bu 0r1
nekseme, d(n#a s!s#alist hareketinin strate6ik e#leminde temel
#aı taşı !lmuştur"
Bur6u3a de3rimi hi+ !lmasa#dı, r!leter de3rimi de !lmamış
#a da !lma#a2ak anlamına mı gele2ektiC 4antıksal #a da ami1
rik !larak, hi+ de de*il" Buna karşılık, ge+işler k!nusuna başka
t(rl( #aklaşmamız gerekti*i anlamına gelmektedir" Bir kere, da1
*ılma #!lu#la !lan de*işme ile denetim altında !lan arasındaki,
Samir Dmin)in, -+0k(ş)le, -de3rim- arasında, K!ma)nın d(ş(1
ş(#le !rta#a +ıktı*ını 0ne s(rd(*( 73e bug(n de !rta#a +ıkmak1
tadır, di#!r8 -+0k(ş- t(r(#le :e!dalizmden kaitalizme gidilir1
ken !rta#a +ıkan daha denetimli de*işme arasındaki a#rım adını
3erdi*i a#rımı g0rmemiz gereki#!r"
Dma hesi bu kadar de*il" @(nk( denetim altındaki de*işme1
lerin 7Dmin)in -de3rimler-i8, az 0n2e 0ne s(rd(*(m(z (zere,
-ileri2i- !lması gerekmi#!r" Bu nedenle, emek s0m(r(s(n(n
ger+ekliklerini !ldu*u gibi bırakan 7giderek artıran8 #aısal d01
n(ş(m t(r(n(, bu t(r s0m(r(#( !rtadan kaldıra2ak #a da en
azından k0kl( bir bi+imde azalta2ak #aısal d0n(ş(m t(r(nden
a#ırmamız gereki#!r" Bunun anlamı, zamanımızın si#asal s!ru1
nunun, tarihsel kaitalizmden, başka bir şe#e ge+ili ge+ilme#e1
2e*i s!runu !lmadı*ıdır" Buna, bu t(r şe#lere bakılabile2e*i 0l1
+(de kesin g0z(#le bakabiliriz" Jamanımızın si#asal s!runu, bu
başka şe#in, ge+işin d!*ura2a*ı s!nu2un, t0rel balamdan bug(n1
k(nden temelden :arklı !lu !lma#a2a*ı, ilerleme !lu !lma#a1
2a*ıdır"
/lerleme ka+ınılmaz de*ildir" /lerleme i+in m(2adele 3eri#!1
ruz" 4(2adelenin almakta !ldu*u bi+im, kaitalizme karşı s!s1
#alizm bi+imi de*il, sını: temeline da#alı 7tarihsel kaitalizmden
:arklı !lan ama ille de daha i#i !lma#an8 #eni bir (retim tarzına
ge+işe karşı g0reli !larak sını:sız bir t!luma ge+iş bi+imidir"
5(n#a bur6u3azisinin 0n(ndeki se+iş, tarihsel kaitalizmi
a#akta tutmakla intihar arasında de*ildir" Bu se+iş, sistemdeki
da*ılmanın s(rmesi 3e bunun s!nu2unda belirsiz ama bir !lası1
lık daha eşitlik+i bir d(n#a d(zenine d0n(şmesi s!nu2unu 3ere1
2ek -tutu2u- bir ta3ır ile, i+erisinde bizzat bur6u3azinin -s!s#a1
list- kılı*a b(r(ne2e*i 3e b0#lelikle d(n#a iş+ilerini bir azınlık
TARİHSEL KAPİTALİZM 92 S:NUEF İLERLEME ?E GEEİŞLER 9
#ararına s0m(rme s(re2ine d!kunulmamasını sa*la#a2ak alter1
nati: bir tarihsel sistem #aratma#a +alışa2a*ı ge+iş s(re2inin de1
netimini eline ge+irmek #0n(nde 2esur bir girişim arasındadır"
S!s#alist artilerin şu #a da bu bi+imde iktidara geldi*i (lke1
lerin 3e d(n#a s!s#alist hareketinin tarihini, d(n#a bur6u3azisi1
nin 0n(ndeki bu reel si#asal alternati:lerin ışı*ında de*erlendir1
memiz gerekir"
Bu t(r bir de*erlendirmede anımsana2ak ilk 3e en 0nemli
şe#, d(n#a s!s#alist hareketinin, hatta t(m sistem karşıtı hareket
bi+imleri#le t(m de3rim2i 3eH#a da s!s#alist (lkelerin kendileri1
nin de tarihsel kaitalizmin a#rılmaz (r(nleri !ldu*udur" Bunlar
tarihsel sistem a+ısından dışsal #aılar de*il, i+ s(re+lerin b!şal1
tımlarıdır" Bu nedenle sistemin t(m +elişki 3e kısıtlamalarını
#ansıtmışlardır" Başka t(rl( !lamazlardı 3e de*ildirler"
;ataları, sınırlılıkları 3e !lumsuz etkileri, 3arsa#ımsal bir ta1
rihsel sistemin, hen(z 3ar !lma#an bir s!s#alist d(n#a d(zeninin
de*il, tarihsel kaitalizmin bilan+!sunun birer ar+asıdır" 5e31
rim2i 3eH#a da s!s#alist (lkelerde emek s0m(r(s(n(n #!*unlu1
*u, si#asal 0zg(rl(klerin #adsınması, 2insi#et+ili*in 3e ırk+ılı*ın
s(r( gitmesi, bunların t(m(, #eni bir t!lumsal sisteme 0zg(
0zelliklerden +!k daha :azla, bu (lkelerin, kaitalist d(n#a ek!1
n!misindeki +e3re 3e #arı1+e3re b0lgelerde #er almakta de3am
etmesi !lgusu#la ilişkilidir" Tarihsel kaitalizmde emek+i sını:1
lar i+in 3ar !lan bir ar+a kırıntı her zaman merkez alanlarda #!1
*unlaşmıştır" Bu durum hGlG :azlası#la ge+erlidir"
Bu nedenle gerek sistem karşıtı hareketlerin, gerekse #aratıl1
masında bu hareketlerin r!l( !lan re6imlerin de*erlendirilmesin1
de, s!runa, #arattıkları #a da #aratmadıkları -i#i t!lumlar- a+ı1
sından bakılamaz" S0z k!nusu de*erlendirmenin anlamlı !lması
#alnız2a, kaitalizmden ge+işin eşitlik+i bir s!s#alist d(n#a d(1
zenine d!*ru !lmasını sa*lamak i+in d(n#a d(ze#inde 3erilen
m(2adele#e ne 0l+(de katkıda bulundukları s!rusunun s!rulma1
sı#la !lanaklıdır" Bu hesa, +elişik s(re+lerin kendi işle#işleri
nedeni#le z!runlu !larak daha karışıktır" T(m !lumlu itilimler,
!lumlu s!nu+lar kadar !lumsuzlarını da getiri#!r" ;er se:erinde,
sistemin bir #0nden za#ı:la#ışı di*er #0nlerini g(+lendiri#!r"
Dma ille de eşit dere2elerde de*ilV B(t(n mesele burada"
Sistem karşıtı hareketlerin en b(#(k katkısı kuşkusuz, bu ha1
reketlerin kendi se:erberlikleri aşamasında ger+ekleşmiştir" /s#a1
nı 0rg(tlerken, bilin+leri d0n(şt(r(rken, kurtarı2ı g(+ !lmuşlar1
dırE bu n!ktada tek tek hareketlerin katkısı, tarihsel 0*renmenin
!luşturdu*u bir geri1besleme mekanizması#la zaman i+inde b(1
#(m(şt(r"
Bu gibi hareketler de3let #aılarında si#asal iktidarı (stlen1
diklerinde ise sistem karşıtı itilimlerini kısmaları #0n(nde hem
hareket dışından hem de hareket i+inden gelen baskılar ge!met1
rik !larak arttı*ından, daha az başarılı !lmuştur" Fine de bu du1
rum, bu t(r -re:!rmizm- 3e -re3iz#!nizm- i+in t(mden !lumsuz
bir bilan+! anlamına gelmemiştir" /ktidardaki hareketler bir 0l1
+(de kendi ide!l!6ilerinin si#asal tutsakları !lmuş, bu nedenle
de de3rim2i (lke i+indeki d!*rudan (reti2ilerden 3e dışardaki
sistem karşıtı hareketlerden gelen 0rg(tl( baskı#la karşı karşı#a
kalmıştır"
Dsıl tehlike tam da şimdi, tarihsel kaitalizm en tam geliş1
mişli*ine 1her şe#in metalaştırılmasının daha da #a#gınlaşması,
d(n#a sistem karşıtı hareketler ailesinin artan g(2(, insan d(ş(n1
2esinin s(ren akıl2ılaşması1 #aklaştık+a !rta#a +ıkmaktadır"
Bimdi#e de*in mantı*ının #alnız2a kısmen ger+ekleştirilmiş !l1
ması nedeni#le işleri i#i giden tarihsel sistemin #ıkılışını hızlan1
dıra2ak !lan işte bu tam gelişmişliktir" Tam da #ıkılışı sırasında
3e #ıkılı#!r !lması nedeni#le ge+iş g(+lerinin +eki2ili*i daha da
arta2ak 3e bu n%2%n.%; !rta#a +ıka2ak s!nu+ daha da az kesin
!la2aktır" ,zg(rl(k, eşitlik 3e kardeşlik m(2adelesi +!k uzun bir
m(2adeledir #!ldaşlar, 3e m(2adelenin #eri gitgide daha +!k,
d(n#a +aındaki sistem karşıtı g(+ler ailesinin i+i !la2aktır"
k!m(nizm =t!#a)dır, başka bir de#işle, !lma#an (lkedir"
TARİHSEL KAPİTALİZM 9!
.!m(nizm, t(m dinsel eskat!l!6ilerimizinA 14esih)in gelişi,
/sa)nın d0n(ş(, nir3ana1 başka bir adla s(rmesidir" Tarihsel bir
ersekti: de*il, #(r(rl(kteki bir mit!l!6idir" S!s#alizm ise tersi1
ne, bir g(n d(n#ada kurulabile2ek, ger+ekleştirilebilir bir tarih1
sel sistemdir" =t!#a)#a ge+işin -ge+i2i- bir m!menti !lma sa1
3ındaki bir s!s#alizmden bir şe# +ıkmaz" Bir şe# +ıkabile2ek
!lan #alnız2a, s!mut bir bi+imde tarihsel !lan bir s!s#alizm,
eşitli*i 3e adaleti en (st d(ze#ine +ıkaran bir tarihsel sistemin
asgari tanımla#ı2ı 0zelliklerini taşı#an, insanlı*ın kendi #aşamı
(st(ndeki denetimini 7dem!krasi8 artıran 3e imgelemi 0zg(rleş1
tiren bir s!s#alizmdir"
3etis 8ari2 8o$lum 7else.e
Immanuel Wallerstein
Iiberali:mden &onra
0e!lren> 6rol L:
YFE3FNCF y%:yılın son on yılı# <Dom%ni:min 0)k%+% !e Iiberali:min
:a.er yılları< diye mi anıla,ak ilerideN Immanuel HHallerstein#
1990'larda 0)kenin Iiberali:min ta kendisi olduğunu iddia ediyor.
7ransı: =e!rimi'nden bu yana soldan sağa <&osyali:m# Iiberali:m#
3u2a.a:akOrlık< diye sıralanan %0l% ideolo'ik sistemin# aslında
d%nya 0a$ında 2Okim !e merke: ideolo'i olan Iiberali:min %0 5)-
r%nt%s% olduğunu# bu sistemin <sol< kanadının 0)k%+%yle# d%nya
0a$ında bir b%t%n olarak me+ruiyetini !e 5e0erliliğini yitirdiğini
s)yl%yor.
Fdeolo'ik me+ruiyetini yitirmi+ de!letler @1. y%:yılda ayakta kala-
bilmek i0in ne ya$abilirN =a2a da )nemlisi# <sol< 5eleneğini yitirmi+
sistem kar+ıtı 5%0ler# 2an5i ideolo'ik 0er0e!ede# nasıl bir ya$ı i0inde
)r5%tlenebilirN Wallerstein &&C('nin 0)k%+%yle <tek kutu$lu< 2ale
5elen <yeni d%nya d%:eni<nin# yakın 5ele,ekte -(=-Pa$onya !e
-!ru$a (irliği-Eusya eksenlerinde yeniden )r5%tlene,eğini !e bu
temelde yeni bir me+ruiyet aramaya ba+laya,ağını )n5)r%yor.
&)m%r%ye kar+ı !e ):5%rl%kten yana 5%0lerin kaderi ise# bu yeniden
ya$ılanma s%re,inde ne ya$tıklarına bağlı. Iiberali:min <sol< bir
t%re!i olan eski sistem kar+ıtı 2areketleri diriltmeye mi 0alı+a,ağı:#
yoksa ):5%rl%k# e+itlik !e demokrasi i0in yeni bir ya$ılanma !e
me+ruiyet arayı+ına mı 5iri+e,eği:N Wallerstein'a 5)re @1. y%:yılın ilk
!e 2ayati soruları bunlar.
A 0teki d(n#a bilimi 7+"n"8
3etis 8ari2 8o$lum 7else.e
Immanuel Wallerstein (ildiğimi:
=%nyanın &onu
Çe7iren% Tuncay (ir8an
3arQ'in !e 6n5els'in Manifestoyu ya:malarından bu yana 5e0en y%:
elliyi a+kın yılda# 3arksistlerin <ka$itali:m kri:i< ile ili+kileri# <Durt
!arR< diye bağıran 0obanın 2ikOyesine ben:edi. S de!# sarsı,ı !e
yokedi,i kri: bir t%rl% 5elmek bilmiyor. 3arksistler de 2er 5e0i,i#
kısmi kri:i beklenen ni2ai kri: sanmaktan !a:5e0miyorlar.
Wallerstein'in <(ildiğimi: =%nyanın &onu< sa$taması# 2ayata be-
lirlenmi+ bir senaryo olarak bakmadığı i0in bu t%r bir <Durt !arR<
2aykırı+ı değil> Yirmin,i y%:yıl sonlarına kadar an,ak ka!ramsal d%-
:eyde !arolan <=%nya Da$itali:mi<nin# iki kutu$lu d%nyanın sona
ermesiyle birlikte $ratik bir ol5uya d)n%+t%ğ%n% )ne s%ren Wal-
lerstein# bu d)n%+%m%n bildiğimi:# tanıdığımı: Da$itali:m =%nya-
sı'nın sonu olduğunu s)yl%yor. (u aynı :amanda# bu5%ne kadar
!arolan d%nyayı al5ılama !e ka!rama bi0imlerimi:in# ka$itali:min
y%kseli+iyle birlikte ila2iyat0ı ka!rayı+ların %:erinde e5emenlik kuran
(il5i =%nyası'nın# yani Newton,u .i:iğe temellenmi+ ka$itali:me
):5% bilimsellik anlayı+ının da sonu.
@1. y%:yılın ilk on yıllarının bu iki anlamda da bir alt%st olu+a sa2ne
ola,ağını s)yleyen Wallerstein# bu alt%st olu+un bir belirsi:lik olarak
)n%m%:de durduğuna dikkat 0ekiyor> 8e2likeleri !e imkOnlarıyla bir
belirsi:lik... (ir yandan bu belirsi:lik d)neminin olanaklarına# ama
bir yandan da bi:im 5er0ekten ne istediğimi:e# ter,i2lerimi:i ne
y)nde ya$tığımı:a# yaratı,ılığımı:a bağlı olarak +ekillene,ek bir
5ele,ek bu... =a2a doğrusu ne olabile,eği !e bi:im 5er0ekten ne
istediğimi: konularında 2e$imi:i sistemli !e a0ık bir bi0imde
d%+%nmeye 0ağırıyor.