Socjologia – podstawowe pojęcia

Socjologia to nauka o społeczeństwie. Prezentuje fakty oczywiste, ale czyni to językiem
naukowym
Socjologia- sposób poznawania społeczeństwa. Mówi to, co wszyscy wiedzą, ale językiem,
którego nikt nie rozumie.
Słowo "socjologia" na określenie nauk o społeczeństwie zostało wymyślone przez Augusta
Comte'a. Można wysnuć analogię do świata przyrody, gdyż zdaniem Comte'a świat społeczny
i przyrodniczy rządzą się takimi samymi prawami.
W. Dilhtey wprowadził dwa podziały nauk. Pierwszy z nich różnicował je na nauki o kulturze
i naturze, a drugi na nomotetyczne i idiograficzne. Nauki o naturze są nomotetyczne,
natomiast o kulturze idiograficzne. Człowiek tworzy kulturę, więc tym samym jego świat jest
nieco odrębny od świata naturalnego.
R E K L A M A czytaj dalej ↓
Max Weber zakwestionował ten sąd uważając, ze socjologie nie jest jedynie nauką
idiograficzną, ponieważ przedstawia szereg ogólniejszych wniosków. Socjologia jako nauka
rozpatruje duże i małe grupy społeczne.
Istnieją dwa przeciwstawne stanowiska, co do realności grup społecznych:

realizm - środowisko społeczne jest realne, grupy społeczne posiadają oprócz
namacalnej egzystencji również świadomość odrębności
nominalizm - grupa społeczna składa się z wielu osób, które tworzą pewną
zbiorowość. Ta zbiorowość jednak to tylko te osoby, nic ponad to

Nauki tożsame socjologii:


etnologia - przedstawia rzeczywistość społeczną w kontekście kulturowym
politologia - nauka zajmująca się badaniem struktur władzy w społeczeństwie
demografia - opisuje pierwotne procesy społeczne. Z tego też względu zajmuje bardzo
ważną rolę w socjologii

A. Comte wyróżnił dwie warstwy badawcze nauk społecznych:

warstwa ogólna - statyka (budowa społeczeństwa) i dynamika społeczna
(przekształcenia społeczeństw)
warstwa szczegółowa - badanie poszczególnych struktur społecznych (socjologia
wychowania, wsi, rodziny, itp.)

Socjologię możemy też podzielić ze względu na wielkość struktur, którymi ma się zajmować:

makrosocjologia - zajmuje się wielkimi strukturami jak państwa, narody, cywilizacje
mikrosocjologia - interesują ją małe struktury społeczne jak rodzina, grupa
rówieśnicza, grupa zawodowa

Socjologia znajduje się w stanie ciągłego rozwoju, jest to nauka dynamiczna, na miejsce
starych teorii powstają nowe. Nie istnieją określone wzory zachowań, brak jest w nich
prawidłowości. Historia socjologii zna wiele nazwisk, które tworzyły podwaliny pod tą
naukę:


Herber Spencer - porównał społeczeństwo do organizmu żywego, a procesy
zachodzące w zbiorowościach ludzkich do analogicznych zachodzących w żywych
istotach. Społeczeństwo, aby istnieć, musi konsumować pewne dobra, a od
perfekcyjnego funkcjonowania jednej części zależy bezbłędne działanie całości.
Zaproponowała funkcjonalistyczne podejście do spraw społecznych. Poszczególne
części społeczeństwa zależą od siebie i służą sobie nawzajem. Każda z nich jest
niezbędna do prawidłowego funkcjonowania całości.
E. Durkheim - socjologia winna stać się nauką praktyczną odsłaniającą reguły życia
społecznego. Durkheima interesowało, jakie siły spajają społeczeństwo w jeden
organizm, co przesądza o trwałości więzi społecznych. Jego zdaniem tym spoiwem są
wartości, w które wierzą członkowie społeczeństwa oraz przekonania, które
podzielają.
Karol Marks - koncentrował się na wymiarze ekonomicznym funkcjonowania
społeczeństwa. Takie podejście również jest konieczne, choć Marks je zbyt uwypuklił
Max Weber - prowadził spór ideologiczny z Marksem, wskazywał na inne ważne
elementy życia społecznego. Świadomość, jego zdaniem, może mieć na niego
zasadniczy wpływ.
amerykańska socjologia - komunikacja międzyludzka jest podstawą istnienia
społeczeństwa. Społeczeństwo opiera się na relacjach międzyludzkich i dzięki nim
trwa

TERMINY SOCJOLOGICZNE
Grupa społeczna
Grupa społeczna opiera się na wzajemnych interakcjach między jednostkami, zespalają ją
pewne wspólne działania. Według socjologów nie wszystkie grupy mają status grupy
społecznej. Grupą społeczną nie jest np. zbiorowość, czyli grupa osób nie wchodzących ze
sobą w interakcje społeczne i nie mających poczucia odrębności. Zbiorowością, a nie grupą
jest tłum, grupa osób na dworcu czekająca na pociąg, itp. Zbiorowość może być groźna dla
poszczególnych jednostek. Grupa społeczna natomiast posiada świadomość wspólnoty i
odrębności.
Grupy społeczne dzielą się na:
a. pierwotne i wtórne. Pierwotne są to grupy, poprzez które jednostka wchodzi w
społeczeństwo (rodzina, przyjaciele, sąsiedzi, grupa rówieśnicza). Charakteryzują się
niewielką liczbą członków, w związku z tym miedzy jednostkami występują bezpośrednie
interakcje. Członkowie takiej grupy są także głęboko zaangażowani emocjonalnie w jej
działalność. Grupy wtórne są to natomiast grupy liczne, gdzie nie jest możliwe bezpośrednie
kontaktowanie się z wszystkimi członkami grupy. Zaangażowanie emocjonalne nie jest duże,
ponieważ są to grupy celowe i najważniejszym zadaniem grupy jest realizacja celu, do
którego została powołana. Grupy pierwotne mogą się przekształcić na grupy wtórne, proces
odwrotny też jest możliwy.

b. formalne i nieformalne. Formalne wyznaczają ramy członkostwa w postaci rozmaitych
przepisów pozostawionych na papierze ( szpital, szkoła, zakład pracy), natomiast nieformalne
powstają w sposób spontaniczny i nie precyzują kryteriów członkostwa. Taką grupą
nieformalną jest np. grupa zabawowa.
c. swoje oraz obce. Z grupami uznawanymi za swoje jednostka się identyfikuje, postrzega je
pozytywnie oraz podtrzymuje przyjacielskie relacje. Pielęgnuje z nich tylko miłe
wspomnienia. Natomiast grupa obca jest postrzegana negatywnie, z wrogością, w relacjach z
nią jednostka pielęgnuje negatywne odczucia. Dobre uczynki są natomiast traktowane jako
incydentalne
d. ekskluzywne i inkluzywne. Grupy ekskluzywne mają ograniczoną liczbę członków, gdyż
kandydaci muszą spełnić ściśle określone warunki, by do nich przystąpić (np. Business Centre
Club). Grupy inkluzywne zapraszają natomiast każdego, kto zechce być członkiem grupy.
e. autoteliczne i celowe. Członkowie grupy autotelicznej są ze sobą bez względu na korzyści,
jakie im to przynosi. Grupą autoteliczną jest rodzina. Natomiast członkowie grupy celowej są
powiązani jakimś interesem, są członkami grupy, ponieważ realizują za jej pośrednictwem
swoje interesy.
Inne typy zbiorowości
Tłum - rodzaj zbiorowości ludzkiej, którą tworzą masy ludzkie, pomiędzy którymi nie
występują żadne zależności, ale mimo tego może się pojawić psychika tłumu powodująca, że
ludzie w tłumie zachowują się podobnie. Tłum ulegający psychice zachowuje się w sposób
irracjonalny i nieprzewidywalny, jest łatwy do manipulowania, każda z jednostek nie
zachowuje się w sposób zgodny z logiką. Przeciwdziałanie psychice tłumu polega na
podzieleniu go na mniejsze części, ustaleniu lidera, który potrafi kontaktować się z tłumem
oraz na bieżąco go informować.
Kategoria społeczna - zbiorowość ludzka, w której skład wchodzi wiele osób, które posiadają
wspólne cechy. Nie ma jednak miedzy nimi żadnej więzi. Niewykluczone jednak, ze może się
ona pojawić.
Organizacja społeczna
Max Weber wyróżnił następujące cechy organizacji
a. specjalizacja oraz podział pracy - pracownicy mają określone zadania i są obowiązani
je wykonać
b. hierarchiczność - stanowiska pracownicze są wzajemnie połączone. Istnieje podział na
stanowiska przełożonych oraz podwładnych
c. regulacje i zasady - organizacja posiada spisane i powszechnie dostępne regulacje,
które obowiązują wszystkich. Zasady te regulują wszystkie czynności wykonywane w
organizacji
d. neutralność uczuciowa - pracownicy organizacji nie mogą być zaangażowani
emocjonalnie w czynności wykonywane w organizacji. Najważniejszy jest cel.
e. dokumentowanie wszystkich działań organizacji
f. fachowość - każdy członek organizacji winien się znać na swoich obowiązkach
g. nie przyporządkowywanie stanowisk w organizacji konkretnym jednostkom

Najważniejsze zjawiska negatywne występujące w organizacji:
a.
b.
c.
d.

brak elastyczności organizacji oraz zbytni tradycjonalizm
niechęć do przeprowadzania zmian
zmiana hierarchii celów
upodmiotowienie stosunków wewnątrz organizacji

Wyróżniamy następujące rodzaje organizacji społecznych:
a. dobrowolne - każda jednostka może brać udział w życiu społeczeństwa. Dobrowolne
organizacje są tworzone przez samych obywateli, którzy chcą działać dla dobra ogółu.
Każdy, kto chce, może stać się ich członkiem. Obrazem takiego zaangażowania
obywateli jest teraz często używane pojęcie "społeczeństwo obywatelskie".
b. przymusowe - izolują jednostki od reszty otoczenia, mocno schierarchizowane i
posiadające sztywną strukturę formalną. Nie tolerują nieposłuszeństwa
c. utylitarne - organizacje tworzone, aby zrealizować określony cel (np. wojsko, policja,
szkoła, itp.)
Pojęcia związane z organizacjami:
a. ekologia organizacji - oznacza wzajemną zależność między organizacjami, a
środowiskiem, na którego terenie działa. Mamy z nią do czynienia tam, gdzie istnieje
zapotrzebowanie na usługi organizacji
b. dynamika organizacji - wszelkie procesy zachodzące w łonie organizacji,
przeobrażające jej strukturę oraz relacje między ich członkami (np. walka o
przywództwo, zmiana hierarchii wartości, zmiana celów, itp.)
c. funkcjonalizm - prąd umysłowy koncentrujący się na badaniu hierarchii potrzeb w
organizacjach oraz grupach społecznych. Wyróżniamy bowiem nie tylko potrzeby
związane z materialną sferą życia człowieka, ale również potrzeby duchowe.
Właściwa równowaga między tymi dwoma rodzajami potrzeba gwarantuje
pomyślność i szczęście człowieka.
Instytucja społeczna
Instytucja to specyficzny typ organizacji społecznej, który jest nastawiony na zaspokajanie
określonych potrzeb i rozwiązywanie problemów jej członków
Rodzaje instytucji społecznych:
a. rodzina - pierwsza i najbardziej pierwotna instytucja społeczna
b. gospodarcze - skupiają się na ekonomicznych aspektach życia człowieka
c. polityczne - instytucje wyższego rzędu, gdyż polityka wkracza do gry wtedy, gdy
ludność zaspokaja swoje potrzeby materialne w takim stopniu, by tworzyć zręby
organizacji władzy
d. edukacyjne - skupiające się na celach wychowawczych i socjalizacyjnych
e. religijne - oferujące łączność ze sferą pozazmysłową, duchową, uprawomocniające
określony ład społeczny
f. nowe - pojawiające się wraz z rozwojem społeczeństwa (np. związane ze służbą
zdrowia)

Socjalizacja
Socjalizacją nazywamy proces mający na celu uspołecznienie jednostki, dokonuje się on na
wielu poziomach i w różnych instytucjach. Praktycznie rzecz biorąc, człowiek uczy się
stawać się członkiem społeczeństwa całe życie. Oddziaływania społeczne między
jednostkami kształtują u każdej z nich osobowość, uczą poszanowania norm i wartości
istotnych dla społeczeństwa oraz schematów zachowań, które czynią z niego "istotę
społeczną".
Socjalizacja dokonuję się poprzez:
a. wzmacnianie - system kar i nagród piętnujących niewłaściwe zachowania i
nagradzających prawidłowe
b. przekaz symboliczny
c. przekaz intencjonalny - sterowany przez instytucje edukacyjne proces kształtowania
określonych wartości w głowie jednostki. Zajmuje się tym szkoła, a także w
najwcześniejszym etapie rozwoju młodego człowieka rodzina
Socjalizacja jest wspomagana poprzez zjawisko zwane kontrolą społeczną. Instytucje
powołane do kontrolowania ludzkich zachowań dysponują zestawem nagród i sankcji,
nagradzających prawidłowe, a karzących dewiacyjne zachowania.
Status i rola społeczna
Statusem nazywamy miejsce jednostki w społeczeństwie.
Wyróżniamy dwa rodzaje statusu:
a. przypisany - jednostka dziedziczy określoną pozycję społeczną z racji przynależności
do danej grupy (np. narodowość)
b) nabyty - jednostka sama musi sobie wywalczyć pozycje w społeczeństwie poprzez
edukację lub też posiadanie odpowiednich środków materialnych, by sobie daną pozycję
społeczną kupić
Rola społeczna jest to zbiór oczekiwań wobec jednostki, która posiada określony status
społeczny. Jednostka posiadająca ten status posiada przynależne mu prawa i obowiązki, które
wyznaczają nakazy i zakazy związane z pełnioną rolą.
Wiązką ról społecznych nazywamy jednoczesne sprawowanie wielu ról społecznych z racji
przynależności do wielu grup społecznych. Jednostka pełni wiele ról, które wzajemnie na
siebie oddziaływują. Osoba pozostająca w wiązce ról społecznych może wejść w konflikt w
związku z pełnieniem ról mających przeciwstawne wymagania.
Kompleksem statusów nazywamy zajmowanie w społeczeństwie różnych pozycji
społecznych.
Struktura społeczna
Mamy dwie wizje struktury społecznej:

a. niezmienny układ statusów społecznych oraz wzajemne zależności między nimi
b. powiązanie ze sobą statusów w uporządkowanym, wartościującym systemie
Wyróżniamy następujące typy struktur społecznych:
a. klasowa - stworzona przez K. Marksa, istotą podziału klasowego społeczeństwa jest
stan posiadania poszczególnych grup społecznych. Ten podział opiera się na
nierównościach ekonomicznych. Wszystkie zdarzenia zachodzące w środowisku
społecznych są odzwierciedleniem pozycji jednostki w dostępie do środków
produkcji. W marksowskim podejściu istnieją tylko dwie klasy: klasa posiadaczy i
klasa robotnicza (proletariat). Warner wyróżnił więcej niż dwie klasy, jest ich aż
sześć, wśród nich newralgiczną rolę pełni klasa średnia, której istnieje gwarantuje
rozwój społeczeństwa.
b. warstwowa - jej twórcą jest M. Weber, który nie zgadza się w wielu kwestiach z
Marksem. Struktura warstwa nie odnosi się jedynie do sfery ekonomicznej, ale
również do sfery prestiżu społecznego oraz władzy. Struktura warstwowa w wielu
miejscach jest sprzeczna z klasową wizją społeczeństwa. Nikt nie jest przypisany do
jednej warstwy, w związku z tym istnieje pęd do zmieniania pozycji społecznej
poprzez awans lub degradację. Warstwy nie konstytuują bowiem grup społecznych,
łączy ich bowiem ideologia, a nie wspólny interes.
c. zawodowa - sieć zależności w zakładach pracy, przedsiębiorstwach, poprzez
wykonywany zawód jednostka określa swoją pozycję w społeczeństwie
d. struktura płciowa i etniczna - niezależna od jednostki, ponieważ rasa i płeć są cechami
biologicznymi, z którymi człowiek się rodzi. Podziała ze względu na rasę i płeć ma
jednak zasadnicze znaczenie dla społeczeństwa i relacji między jednostkami.
Działanie społeczne
Działaniem społecznym nazywamy zachowanie jednostek, uwzględniające reakcje innych i
zorientowane na inne jednostki. Weber podzielił działania ludzkie na cztery rodzaje:
a. działania racjonalne ze względu na cel - jednostka działa tutaj instrumentalnie,
kalkuluje następstwa działania i wybiera te cele, które można osiągnąć
akceptowanymi przez jednostkę wartościami
b. działania racjonalne ze względu na wartości - dla jednostki najważniejszy jest cel,
działa w myśl prawidła "cel uświęca środki"
c. działania afektywne - działania pod wpływem emocji
d. działania tradycjonalne - postępowanie zgodne z utartym sposobem myślenia
Zachowania społeczne według Mertona dzielą się następująco:
a.
b.
c.
d.

konformistyczne - akceptacja celów i środków służących do ich realizacji
rytualistyczne - akceptacja środków, ale niezgoda na cele
innowacyjne - proponowanie nowych środków do realizacji określonego celu
buntownicze - rezygnacja zarówno ze starych celów jak i środków i zastąpienie ich
nowymi

Dewiacja

Zachowaniem dewiacyjnym nazywamy takie zachowanie, które odbiega od powszechnie
akceptowanych norm społecznych. Jej występowanie jest wynikiem nieskuteczności kontroli
społecznej, stanowi zakłócenie równowagi.
Marks uważał, ze zachowania dewiacyjne są nieuchronnym wynikiem podziału klasowego,
przejawiają się w konflikcie miedzy posiadaczami, a robotnikami. Zachowania dewiacyjne
wskazują na nieskuteczność zarówno organów kontroli społecznej jak i samego procesu
socjalizacji. Tego typu zachowania się rozprzestrzeniają, ponieważ są zbyt łagodnie karane.
Pewna grupa socjologów zwraca uwagę na jeszcze inne powody pojawiania się zachowań
dewiacyjnych. Pojawiają się one nie tyle, dlatego, że ludzie mają tendencję do zachowywania
się niezgodnie z ogólnie przyjętymi normami oraz wartościami, ale z uwagi na zmienność
samych norm. To spojrzenia na zachowania dewiacyjne, czyli niezgodne z ogólnie przyjętymi
normami i wartościami zwraca uwagę na fakt, ze dewiacja nie może oznaczać złego
zachowania tylko zachowanie inne. Jej konsekwencje nie muszą być negatywne, ponieważ
uświadamia ogółowi istnienie wartości i norm oraz organizuje społeczeństwo.
Rodzina
Jest wiele definicji rodziny, ponieważ jest to bardzo skomplikowany, mimo swej pozornej
prostoty, twór społeczny. Rodzina stanowi szereg osób, z którymi dana jednostka jest
spokrewniona. Rodzinę można traktować jako:
a. grupę społeczną - składa się bowiem z wielu osób, wzajemnie od siebie uzależnionych
i połączonych więzią społeczną. Scalają ją w jedność także pewne wartości i normy,
powszechnie podzielane przez członków rodziny
b. instytucję - członkowie rodziny są tu postrzegani nie jako określone osoby, np. pan
Nowak, ale raczej jako pozycje w jej strukturze (syn, matka, dziadek). Badacze
traktujący rodzinę jak instytucję są zainteresowani relacjami między jej członkami
c. system - rodzina jest postrzegana w tym kontekście jako sposób organizacji
społeczeństwa
Najważniejszym zadaniem rodziny jest prokreacja, czyli utrzymanie trwałości biologicznej
społeczności oraz przekazywanie wartości kultury.
Różne społeczności wypracowały rozmaite formy rodziny, które jednakże mają wspólną
cechę. Mianowicie rodzina wszędzie funkcjonuje jako małżeństwa oraz pewna instytucja.
Relacje seksualne są wszędzie akceptowane głównie między małżonkami. Małżeństwo jest
formą współżycia społecznego. Kiedy dwoje ludzi zawiera związek małżeński, nowo
powstała rodzina wchodzi w relacje ze społeczeństwem, które ze swojej strony zastrzega
sobie prawo do ingerencji w jej istotę.
Małżeństwo jest zawsze zawierane przed przedstawicielem społeczeństwa, głównie
urzędnikiem stanu cywilnego lub księdzem i ma charakter doniosłej uroczystości
podkreślającej wagę wydarzenia. Małżonkowie zawierając związek, otrzymują szereg
przywilejów, gwarantowanych im przez ustawodawstwo. Jest to między innymi przywilej
dziedziczenia po zmarłym współmałżonku lub też dziedziczenia majątku przez dzieci po
zmarłych najbliższych krewnych. Innym przywilejem jest wyłączność na akt seksualny, w
pełni akceptowany przez społeczeństwo tylko miedzy współmałżonkami.

Wyróżniamy następujące rodzaje rodziny:
a. monogamiczną - związku jednego mężczyzny z jedną kobietą. Przybiera ona postać
rodziny nuklearnej, czyli rodziców wraz ze swoimi dziećmi lub rodziny poszerzonej,
do której dołączają jeszcze dziadkowie, najbliżsi krewni, itp.
b. poligamicznej - występującej wtedy, gdy jeden mężczyzna wiąże się węzłami
małżeńskimi z kilkoma kobietami lub jedna kobieta z kilkoma mężczyznami.
Występuje jeszcze w społeczeństwach tradycyjnych
Wyróżniamy następujące funkcje rodziny:
a. prokreacyjna - przekazywanie życia następnym pokoleniom
b. seksualna - zaspokajanie popędu płciowego
c. ekonomiczna - rodzina jako instytucja zabezpieczająca swoim członkom egzystencję
poprzez gromadzenie dóbr
d. społeczna - zdobywanie dla jednostki miejsca w społeczeństwie
e. emocjonalna - realizacja potrzeb uczuciowych poprzez rodzinę
f. socjalizacyjna - wychowywanie członków do życia w społeczeństwie, wpajanie im
wartości oraz reguł współżycia społecznego.
Obecnie instytucja rodziny przeżywa szereg zmian, wpływających na jej wewnętrzną
konsystencję. Najważniejsze z nich dotyczą:
a. redukcji rodziny do coraz mniejszej grupy osób. Zanikają rodziny wielopokoleniowe
b. osłabienia więzi społecznych na łonie rodziny - działalność zawodowa kobiet skraca
czas trwania małżeństwa
c. rosnącego przyzwolenia do nawiązywania relacji seksualnych poza małżeństwem
Kultura
Kulturą nazywamy całość tworów ludzkich, którym przypisano formę umożliwiającą
dopasowanie się jednostki do społeczeństwa. Kultura jest zawsze ściśle zespolona z narodem i
poprzez odniesienie do niego można ją zrozumieć i objaśnić. Kulturę można zarówno
przekształcać jak i przekazywać. Kultura jest immanentną właściwością grupy społecznej.
Podstawą każdej kultury jest:
język - system słowny służący do przekazywania wiadomości wewnątrz grupy
technologia - sposoby produkcji towarów
wartości - części kultury nadające jej kolorytu
przekonania - poprzez wyrażanie takich samych poglądów jednostka może
przystosować się w środowisku społecznym
e. normy - przekształcanie wartości na określone reguły zachowania
f. informacje - odpowiedni zasób wiedzy pozwala jednostce znaleźć się w każdej
sytuacji
a.
b.
c.
d.

Wszystkie te części kultury nie istnieją niezależnie od siebie. Wprost przeciwnie, są od siebie
głęboko uzależnione i sprzężone.

Każda kultura jest wewnętrznie zróżnicowana, czy to globalnie, czy też regionalnie i klasowo.
Każda z nich jednak posiada pewne jądro, które jest wspólne dla wszystkich. Są to systemy
językowe, historia oraz tradycja. Różni je zaś np. metoda doboru słów, sposób ubierania się,
itp. W łonie kultur można wyróżnić subkultury, które przekształcają pewne elementy kultury
przy zachowaniu jądra kultury. Subkultury jeszcze mieszczą się w łonie kultury, poza jej
granice wychodzą natomiast kontrkultury, które nie akceptują danej kultury próbując
stworzyć nową.
Obecnie istnieje trend do tworzenia społeczeństw wielokulturowych, czyli takich, gdzie
współistnieją ze sobą przedstawiciele różnych kultur. Takie mechanizmy jednak mogą
funkcjonować jedynie w niektórych państwach, tam gdzie żyje społeczność wieloetniczna od
pokoleń. W społeczeństwach jednolitych etnicznie wciąż żywe są bowiem przypadki
etnocentryzmu, czyli postrzegania swojej kultury jako lepszej od innych.
Kultura tworzy dwa rodzaje społeczności:
a. plemiona - niewielka społeczności, której członkowie utrzymują bliskie relacje ze
sobą
b. naród - wielka grupa jednostek połączonych w jedno poprzez kulturę. Kultura jest
podstawowym ogniwem dla określenia przynależności do konkretnego narodu
Elementy konstytuujące naród:
a. natury obiektywnej - naród stanowi zbiorowość zamieszkującą pewne określone
terytorium. Naród ma swoją przeszłość, historię, wspólną kulturę, ekonomię i
strukturę władzy
b. natury subiektywnej - naród to pewna wspólnota posiadająca określone wartości, które
podzielają członkowie tej zbiorowości
Władza
Władza jest nieodłączną częścią zorganizowanego społeczeństwa. Struktury władzy i sposób
jej sprawowania określają cechy całej zbiorowości i system nierówności społecznych, który
tam się ukonstytuował.
Dwie definicje władzy:
a. weberowska - władza to zdolność realizacji własnych celów wbrew innym ludziom
b. mertonowska - władza to możliwość zarządzania zachowaniem innych
Istnieją dwa rodzaje sprawowania władzy
a. jednostkowa - pewna osoba sprawuje nad innymi kontrolę, ponieważ
podporządkowani jej ludzie są przekonani o jej autorytecie lub się jej boją
b. społeczna - jednostka sprawuje władzę nad innymi ludźmi, ponieważ piastuje w
społeczeństwie wysoką pozycję społeczną. Ta pozycje daje jej możliwość wydawania
poleceń innym
Legitymizacja władzy opiera się na trzech zasadniczych rodzajach jej sprawowania (według
Webera). Są to:

a. władza tradycyjna - władza opierająca się na zasadach dziedziczenia. W monarchii
dziedzicznej władzę po ojcu przejmował najstarszy syn. Ten rodzaj władzy istniał w
społeczeństwach tradycyjnych i zanika wraz z uprzemysłowieniem. Nie gwarantuje on
bowiem pomyślności narodom, ponieważ władca może nie umieć zarządzać dużą
zbiorowością ludzi
b. władza legalna - zasady sprawowania władzy są formalizowane przez społeczeństwo,
które samo wybiera sobie władców. Wybiera ich w powszechnych demokratycznych
wyborach
c. władza charyzmatyczna - sprawowanie władzy przez jednostkę, która jest do tej roli
predestynowana przez pewne cechy jej osobowości. Inni ludzie dostrzegają, ze ta
osoba ma wrodzone cechy przywódcze i dobrowolnie się godzą, by ona nimi rządziła.
Ten rodzaj władzy pojawia się w okolicznościach kryzysowych, jest nietrwały oraz
uwidacznia się w sytuacjach, gdy następuje przerwa w sprawowaniu legalnej władzy
(np. śmierć przywódcy, którego nie zastąpiono jeszcze innym).
Ludzie są posłuszni swoim przywódcom, ponieważ są do tego przymuszani przez aktualnie
istniejące ustawodawstwo lub też są oportunistami, czyli boją się aktywnie wystąpić
przeciwko nim. Władza bowiem ogranicza indywidualizm człowieka zmniejszając zakres
jego wolności. Czasami jednak ludzie decydują się stawić opór władcom jeśli są przekonani,
że ich wolność jest zbytnio ograniczana lub są przekonani, ze ich przywódcy zdobyli władzę
nielegalnie i dlatego nie ma powodu, by przestrzegać narzucanego im nielegalnie prawa.
Istnienie struktur władzy jest jednak korzystne dla każdej zbiorowości. Osoba przywódcy
bowiem jednoczy ją, koordynuje jej działania oraz propaguje pewne postępowania, korzystne
z punktu widzenia społeczności.
Istnieją trzy rodzaje władzy:
a. absolutna - decyzja podejmowana jest samodzielnie przez przywódcę, który zapewnia
sobie posłuszeństwo podwładnych aparatem przymusu, jest to z reguły władza
dożywotnia
b. autokratyczna - jednostka jest podrzędna wobec organów państwa, które wymagają
bezwzględnego podporządkowania się ich postanowieniom
c. demokratyczna - decyzje są podejmowane kolektywnie, władca konsultuje swoje
postanowienia z podwładnymi, jest to władza okresowa, którą społeczeństwo może
zmienić
Inny podział władzy:
a. władza ekspercka - działania jednostek koordynuje ekspert w danej dziedzinie
b. władza wodzirejska - plan działań koordynuje wodzirej - osoba, która wie, co w
danym momencie należy czynić
c. władza moralizatorska - pewna osoba wyznacza kodeks moralny narzucający pewne
reguły postępowania

Socjologia, zagadnienia podstawowe
POJĘCIE SOCJOLOGII JAKO NAUKI

Pojęcie "socjologia" zostało użyte pierwszy raz przez Augusta Comte w "Kursie filozofii
pozytywnej" (tom czwarty), która została wydana w 1837 roku we Francji. Termin ten służył
do określenia człowieka w charakterze gatunku społecznego, nie skupiał się wyłącznie na
rozpatrywaniu go pod względem biologicznym, odnosząc się w ten sposób do nurtu
myślowego jaki wziął swój początek już w starożytności (Arystoteles) i uważał człowieka za
istotę wyłącznie społeczną.
Etymologia wyrazu "socjologia" pokazuje, że jest on złożeniem dwóch słów ociosspołeczeństwo oraz logos-nauka, a wiec w dosłownym przekładzie jest to nauka o
społeczeństwie. Na tak ogólnym określeniu tego słowa współczesna nauka jednak nie
poprzestaje, gdyż do grupy nauk społecznych lub humanistycznych (np. socjologia,
psychologia, prawo, kulturoznawstwo, historia, ekonomia) należy wiele dziedzin zajmujących
się właśnie społeczeństwem. Ich zadaniem jest badanie człowieka w określonych
zbiorowościach.
Socjologia określa współżycie w społeczeństwie, funkcjonowanie w określonych
zbiorowościach ludzkich - bada zachowanie człowieka na tle ludzi. Dzieje się to na takiej
samej zasadzie jak w innych dziedzinach, np. w historii bada się dawne dzieje ludzkości,
prawo określa międzyludzkie zasady funkcjonowania, a ekonomia odnosi się do racjonalizmu
w gospodarce.
Socjologia to nauka badająca współżycie społeczne, jego zarówno materialne, jak i
niematerialne efekty, czynniki dzięki którym powstają , także ich rozwojem i zanikiem,
zajmuje się badaniem ludzi pod względem ich uwarunkowania we wzajemnym współżyciu.
Socjologię można podzielić na dwa nurty: kontraktualistyczny i realistyczny. Wyznawcy tego
pierwszego (Demokryt, J.J.Roussou) są przekonani, że wzajemne współżycie w
społeczeństwie wynika z pewnej specyficznej umowy społecznej.
Realiści natomiast są zdania, że za współżycie jest uwarunkowane genetycznie, pierwotnie,
czyli, że człowiek od zawsze żył w jakiejś zbiorowości ludzkiej, gdyż sam nie byłby w stanie
przetrwać. Świadczą o tym takie fakty jak:
-natura biologiczna, czyli że człowiek rodząc się nie jest zdolny do życia w pojedynkę
-język
-cechy, które charakteryzują istotę ludzką mają swoje podłoże w kulturze
Efektem życia ludzi materialnym oraz niematerialnym jest kultura.
Z podanych wyżej rozważań wynika, że zakres jaki obejmuje nauka socjologii jest dość
szeroki. Jego bogactwo wynika z jakże różnorodnego życia ludzkiego. Z uwagi na to, że w
socjologii ogólnej można wyodrębnić osobne grupy socjologiczne, pojawiły się takie
dyscypliny jak: socjologia wsi lub miasta, kultury, pracy medycyny, itd.
GŁÓWNE POJĘCIA POJAWIAJĄCE SIĘ W SOCJOLOGII
Współżycie społeczne określa należność człowieka do danej zbiorowości społecznej.
Zbiorowość ta jest bardzo szerokim i ogólnym pojęciem jakie funkcjonuje w socjologii. Część

socjologów jako bardziej ogólne dla określenia trwałej formy życia w grupie uważa pojęcie
społeczeństwo. To pojęcie jednak ma odmienne znaczenie historyczne i używanie go jest
czasem powodem nieporozumień. Termin zbiorowość społeczna określa neutralnie
różnorodne zbiorowości ludzi.
W zbiorowościach społecznych możemy zauważyć następujące ich rodzaje: grupa społeczna,
tłum, warstwa społeczne, zbiegowisko, publiczność, klasa itd.
Socjologia ma za zadanie sklasyfikować dokładnie różnorakie rodzaje zbiorowości,
określenie charakteryzujących je cech, procesów jakie mogą w nich zachodzić oraz struktur,
ponieważ - mimo iż zbiorowości społeczny to wytwory historyczne, czyli powstające w
danym czasie w wyniku specyficznych warunków w danym okresie czasu i posiadają
charakterystyczne cechy dla danego okresu w dziejach, w których zostały stworzone - to
część cech procesów jakie w nich zachodzą oraz struktur jest stała i się powtarza mimo
upływu czasu. Poddając analizie zbiorowości społeczne warto zwrócić uwagę na ich typy oraz
struktury, będące obiektywnym obrazem ich funkcjonowania i rozwoju, a także ich
obopólnego podporządkowania. Przy tym ważne jest, aby nie mylić pojęcia zbiorowości
społecznej z terminem prostych zbiorów ludzkich.
Zbiorowość społeczna jest ogółem ludzi, którzy przebywają dłużej bądź krócej, przy
konkretnych ramach czasowych, w takim skupisku, w którym ich wzajemna bezpośrednia
styczność członków ze sobą jest wysoce prawdopodobna.
Zbiór społeczny to ogól ludzi, który powstał podczas praktyki wzajemnej symbiozy
społecznej, a wiec zbiór ten obejmuje ludzi, odznaczających się jedną wspólną cechą, jaka
została zauważona przez obserwatora z zewnątrz, niezależnie od tego czy ludzie ci mają tego
świadomość czy też nie. Różnica między zbiorem społecznym a zbiorem logicznym jest taka,
że jest on określony nie względem dowolnej cechy jaką zauważył obserwator, lecz na
podstawie charakterystycznej cechy, kierujących się określonymi kryteriami, samych
członków zbioru społecznego. Do głównych zbiorów społecznych zalicza się: zbiorowisko
społeczne, oddzielne typy psychologiczno-społeczne oraz społeczną kategorię członkostwa.
Kategoria społeczna członkostwa jest ogółem ludzi, którzy w rozumieniu dystrybutywnym
zostali sklasyfikowani podczas praktyki życia społecznego dla danej zbiorowości pod kątem
określonych cech, przykładowo takich jak: płeć, miejsce pracy, wiek, stan rodzinny, stan
cywilny, zawód, wykształcenie itp. Kategoria społeczna członkostwa jest powiązana z
pozycją oraz rolą społeczną.
Pozycja społeczne jest zbiorem uprawnień, które z tytułu roli oraz odgrywanej funkcji posiada
określona jednostka.
Rola społeczna jest to ogól działań i funkcji, jakie członek należący do zbiorowości może
sprawować, czyli określa obowiązki jakie realizuje jednostka zbiorowości.
Zbiorowość społeczna to ogół ludzi, którzy są wzajemnie powiązani pod względem
przynależności do zbiorowości. Do podstawowych typów zbiorowości społecznych zalicza
się: zbiegowisko, publiczność, grupę społeczną oraz tłum.
Grupa społeczna to ogół ludzi, do których należy przynajmniej trzech członków
wykazujących organizację społeczną we wzajemnych relacjach.

Organizacja społeczna występuje w następujących przypadkach działania:
- w podziale pracy, różnorodnym działaniu poszczególnych jednostek
- wzajemnym uzupełnianiu się tych różnorodnych działań
- w powtarzalności tychże różnych działań
- interpersonalności przedsięwzięć
- systemie, w którym kieruje się sankcjami za pomocą kar oraz nagród
Organizacja zbioru ludzi jest wówczas, gdy:
- istnieją normy społeczne, które pokazują każdemu z członków normy i zakazy jakie
obowiązują w ogólnym zachowaniu
- obowiązują sankcje społeczne
Normy organizacyjne służą do określenia tego, jakie relacjami powinni kierować się
członkowie określonej grupy w swoim działaniu oraz zaznaczają jakie zachowanie jest
niedopuszczalne. Są one kanonem pewnych reguł i zasad postępowania dla jednostek w
grupie. Klasyfikacja pozwala nam wyróżnić wzory idealne pozytywne, które określają idealne
zachowanie członka grupy oraz wzory idealne negatywne, które pokazują zbiorowości jak nie
należy postępować, wzory przeciętne pokazują minimum cech, jakie powinien wykazywać
członek grupy. Nie należy mylić stereotypów społecznych ze wzorami społecznymi.
Stereotypy społeczne to pewne ustalone schematy, które przedstawiają rzeczy, sytuacje,
osoby lub grupy społeczne, które w pewien sposób wartościują, ale nie mają charakteru
normatywnego.
Powyższe elementy są charakterystyczne dla węższej lub szerszej zbiorowości społecznej i są
jedną z części składającej się na całe środowisko społeczne ludzi.
Środowisko społeczne to ogół na jaki składają się poszczególne zbiory oraz zbiorowości
społeczne, wartości społeczne o charakterze materialnym lub niematerialnym, którym
człowiek podlega, stosunki społeczne stałe lub nietrwałe, regulowane oraz obowiązujące w
grupie bądź te nieregulowane, lecz oparte na wzajemnej oraz bezpośredniej styczności z
innymi grupami społecznymi lub jej pojedynczymi członkami.
POSTĘPY W SOCJOLOGII - JEJ TWÓRCY ORAZ ICH TEORIE
Twórcą socjologii uważa się filozofa Augusta Comte'a pochodzącego z Francji, który to
poprzez wymyślenie tej nauki chciał przyczynić się do naprawy zaburzeń w funkcjonowaniu
społeczeństwa. Comte główne skupiał się na dwóch wariantach współżycia społecznego,
mianowicie:
- na stabilizacji społecznej
-na porządku społecznym

Comte wyodrębnił również dwa zakresy badawcze socjologii obejmujące:
- dynamikę społeczną, która bada zmiany w społeczeństwie i ich przyczynę
-statyka społeczna, która charakteryzuje społeczeństwo, bada je i opisuje
Uczony uważał, że najważniejszym czynnikiem, jaki sprzyja stabilizacji jest wspólnota
przekonań całej społeczności. Zmianę społeczną uważał za proces przebieg ewolucyjny,
poprzez który społeczeństwo jest zdolne do osiągania coraz to wyższych poziomów rozwoju.
Efekt pracy Comte'a rozwinął angielski socjolog Herbert Spencer (żyjący w latach 18201903). Próbował on wyjaśnić zmiany społeczne oraz porządek poprzez porównanie ogółu
społeczeństwa i żywego organizmu. Badacz twierdził, że socjologia pokazuje fundamentalne
struktury społeczne oraz bada ich funkcjonalność na tle funkcjonowania określonego
społeczeństwa. Spencer'a szczególnie lubił termin "przetrwania najlepiej przystosowanych" i
posługiwał się nim w badaniach jakie prowadził nad zmianami w społeczeństwie, odnosząc
się do darwinizmu społecznego, którego teoria głosiła, że wolne społeczeństwo, w które nie
ingeruje w żaden sposób państwo i rząd, nieprzystosowani są skazani na unicestwienie.
Karol Marks (1818-1883) Uważany jest za kolejnego twórcę socjologii. Uczony ten był
zdania, że główne prawa jakie dotyczą życia w społeczeństwie możliwe są do odnalezienia w
ekonomicznej strukturze państwowej. Dokonał on podziału społeczeństwa na dwie klasy,
mianowicie:
- ludzi, którzy posiadają środki produkcji
-ludzi, którzy nie posiadają środków produkcji
Podział ten według niego jest ciągłą przyczyną konfliktu między-klasowego, do konfliktu,
który staje się przyczyną kryzysów ekonomicznych, a te pociągają za sobą początek
nieznanych dotąd struktur społecznych. Tą teorię nazwano materializmem społecznym.
Za kolejnego uczonego w dziedzinie socjologii uważa się Emila Durkheima. Zainspirowany
wynikami prac Spencer'a i Comte'a skupił się na problemie scalania społeczeństwa oraz tym
co ma istotny wpływ na porządek społeczny. To czym się zajmował zostało określone za
funkcjonalistyczne. Badacz pokazuje jak duży wpływ mają różne aspekty życia społecznego
dla zachowania jedności całego społeczeństwa, przykładowo elementem spajającym są
przekonania, wyznawane wartości, itd. Zgodność przyczynia się do stworzenia
społeczeństwa, co razem Durkheim określił pojęciem solidarność mechaniczna. Wskazywał
przy tym, że równolegle z rozwojem oraz zróżnicowaniem w społeczeństwie, ludzie
rozpoczęli pracę nad bardzo trudnymi i wyspecjalizowanym zadaniami przez co stali się
zależni od siebie i wręcz sobie niezbędni. Tak pojęty związek pomiędzy poszczególnymi
osobnikami w społeczeństwie, który sprowadza się do wzajemnej współzależności oraz
wsparcia wg uczonego został nazwany solidarnością organiczną.
Następnym uczonym w tej dziedzinie, który pokazał nowe sfery współżycia w społeczeństwie
był Max Weber (żyjący w latach 1864-1920). Naukowiec ten zasłużył się w rozkwicie wiedzy
społecznej, a także metodologii socjologicznej. Podstawą jego zaabsorbowania były działania
społeczne, zwłaszcza ; przekonania, zmiany, wartości, czy postawy jakimi ludzie kierują się
w swoim zachowaniu. W celu wyjaśnienia czyjegoś postępowania powinniśmy najpierw go
zrozumieć. Badacz sugerował socjologię, będącą wolną od wartościowania. Postulował

eliminacje w przebiegu badań wszelkich założeń wstępnych oraz znaczących uprzedzeń.
Weber był autorem tzw. typów idealnych, jest to konstrukcja pojęć jakiegokolwiek zjawiska,
która określa najbardziej istotne jego części i która nadawałaby się do tego, aby przyrównać ją
do dowolnego zjawiska z życia społeczeństwa.
Inną ważną postacią dziedziny socjologii był Georg Simmel (żyjący w latach 18581918).Odszedł on od porównywania wysuniętego przez Spencera społeczeństwa w
odniesieniu do organizmu ludzkiego. Według niego społeczeństwo jest jak skomplikowana
pajęczyna, skupisko wielokrotnych obopólnych relacji jakie zachodzą między jego
poszczególnymi jednostkami, które są jak ciągłe interakcje. Ich postać stanowi najważniejsze
zainteresowanie uczonego Simmel'a. Socjologia badacza została nazwana formalną. W
swoich doświadczeniach pokazał wspólne aspekty dla struktur formalnych ludzi,
sklasyfikował typy jakie istnieją w społeczeństwie i ze szczególnym zainteresowaniem
poddawał analizie zjawisko "obcego", to jaką odgrywa rolę w kontakcie ze społeczeństwem.
Simmel "obcym" nazywał tego, który wnosi znikomy wkład w życie zbiorowości, mimo iż
formalnie uważany jest za jego członka, mimo iż jest raczej nieakceptowany i nie jest w
stanie zintegrować się z grupą.
TEORIE SOCJOLOGII WE WSPÓŁCZESNOŚCI
Jako teorię uważa się wzajemnie powiązane zespoły pojęć oraz tez o tematyce wyjaśniającej
procesy oraz zjawiska jakie zachodzą w rzeczywistości.
Za teorie socjologiczną uznaje się zbiór twierdzeń oraz pojęć, które mają za zadanie wyjaśnić
zjawiska i zachowania społeczne. Odpowiednia teoria z dziedziny socjologii pozwala
bowiem:
-zrozumieć sposób przebiegu pewnych zjawisk i procesów
-sformułować na tej zasadzie prognozę na przyszłość
-przewidzieć konieczne postępowanie dla postawionego konkretnego celu
Teorie socjologiczne w swej budowie zawierają najogólniejsze sensy dotyczące:
-co to jest społeczeństwo
*założenia naturalistyczne - obejmujące teorie, które uważają społeczeństwo za wytwór
podobny do organizmu biologicznego
*założenia antynaturalistyczne - obejmujące teorie, w których społeczeństwo nie ma nic
wspólnego ze zjawiskami natury biologicznej, czy przyrodniczej, akcentują przy tym fakt, że
charakterystyczne dla społeczeństwa są: języki, kultura, symbole i wartości, a cechy te w
przyrodzie nie maja miejsca
- jak należy badać społeczeństwo
* założenia formułujące sugestie indywidualizmu oraz fizykalizmu, czyli twierdzące, że do
badania społeczeństwa należy wykorzystywać elementy ze świata przyrody

*założenia antynaturalistyczne oraz humanistyczne mówią, że do zbadania społeczeństwa
najlepiej służą metody właściwe humanistyce.
Do założeń socjologii, które obecnie są najbardziej znane można zaliczyć teorie, które badają
i wyjaśniają funkcjonowanie społeczne na skalę makro-społeczną oraz te, które zajmują się
zjawiskami w skali mikro-społecznej. Dlatego powstał podział na następujące teorie:
- makropoziomowe- założenia, które opierają się o konflikt społeczny, strukturalnofunkcjonalistyczne
- mikropoziomowe, założenia które opierają się na wymianie społecznej, interakcjonizm
symboliczny,
Termin funkcjonalizm (wspomniany przy nazwiskach takich jak Spencer, Durkheim, Tuner,
Parsons) opiewa się na założeniu, że rzeczywistość społeczna jest systemem, który składa się
z wzajemnie powiązanych elementów, będących przedmiotem badania w związku z ich
konsekwencjami, lub funkcjami jakie odgrywają w większym systemie, przykładowo: za
podstawową komórkę w społeczeństwie uważa się rodzinę, z tego względu, że umożliwia ona
byt społeczeństwa w większej zbiorowości, oddziałuje na życie jednostki społeczeństwa oraz
odbija się na członków w społeczeństwie. Pod pojęciem funkcjonalizmu rozumiane są
zjawiska społeczne, które mają za zadanie zaspokoić potrzeby znacznych struktur
społecznych, z którymi funkcjonują, co dzieje się na zasadzie, że część działa dla dobra
całości. Funkcjonalizm jest to założenie, w którym ważne jest wyjaśnienie pewnych zjawisk
w społeczeństwie, dzięki ustaleniom odpowiednich funkcji, jakie powinny one pełnić w
kulturze danego społeczeństwa. Obecni wyznawcy funkcjonalizmu twierdzą, że główną tezą
systemów społecznych jest wzrastające zróżnicowanie w strukturze poszczególnych części,
podsystemów, ról, instytucji oraz pozycji społecznych itp.
Teoria konfliktu pokazuje, że społeczeństwo samo angażuje się według zasady, która mówi o
podporządkowaniu się pewnych grup innym zbiorowością społecznym, a podleganie takie jest
trwałe dzięki systemowi normatywnemu, prawo bądź świadomość społeczną. Z uwagi na to,
że problemy poszczególnych grup są odmienne, część grup chce utrzymać władze i
panowanie, a inne grupy walczą o zmianę sytuacji. Definiowana teoria konfliktu stawia
nacisk na to, jakie skutki mogą przynieść tego rodzaju konflikty nierówności społecznych (ze
względu na władzę, bogactwo, pieniądze, prestiż, opiekę zdrowotną czy mieszkanie) wśród
ludzi. Z powodu tego rodzaju nierówności dochodzi do spięć, które narastając prowadzą do
wybuchu różnego typu konfliktów społecznych czego wyrazem są strajki, zamieszki, protesty,
demonstracje, zbrodnie, wojny, agresja biednych w stosunku do bogatych, kobiet wobec
mężczyzn, konflikty pracowników z przełożonymi itd. Teoria głównie kładzie nacisk na sam
konflikt, rywalizację pomiędzy grupami wchodzącymi w strukturę społeczeństwa. Omawiana
wyżej teoria konfliktu została wyznaczona według Karola Marksa, który zauważył, że
najbardziej widocznym problemem jest konflikt pomiędzy poszczególnymi klasami
społecznymi. Inną teorię zauważają współcześni teoretycy, tacy jak Mils, Dorendof czy
Colins, oni dopatrują się głównego konfliktu na tle etycznym, rasowym czy religijnym, lub
międzypłciowego. Popierający tą koncepcję odwołują się często do prac Georgia Simmel'a,
gdyż właśnie on w różnorakim stopniu pokazywał jaką moc ma siła dzieląca, a jaka spajająca
ludzi. L.Coser jest zdania, że konflikt poza tym, że jest cechą immanentną społeczeństwa to
dodatkowo czyni pewne wartości społeczne bardziej wyraźnymi. Jego zdaniem nasze
członkostwo w różnego rodzaju grupach społecznych, religijnych, etnicznych, państwowych
lub określonej płci, nie zezwala na to, aby społeczeństwo mogło się dzielić na dwie odrębne

strony będące ze sobą na ścieżce wojennej, siły rozłamowe nie mogą przerwać więzi, gdyż
każdy z nas posiada różną tożsamość. Uczeni, krytykujący teorię konfliktu zauważają jej
skłonność do skupiania się na problemach dzielących ludzi, przynoszących konflikty w życiu
i między ludźmi, jednocześnie nie zauważa ona wielu aspektów połączenia oraz zgody.
Teoria interakcyjna, inaczej interakcjonizm symboliczny, który skupia swą uwagę na
konkretnych osobach, między którymi istnieje kontakt, relacje poprzez różne związki,
symboliczne gesty, ludzie odbierają swoje wzajemne nastroje, przeobrażenia, metody
postępowania i często błędnie odczytują. Na podstawie gestów spotkanych ludzi możemy
odgadnąć ich myśli i przewidzieć ich zachowanie. Omawiana teoria próbuje wyjaśnić całość
życia w społeczeństwie poprzez procesy wzajemnych relacji międzyludzkich, które są
analizowane bez kontekstu historycznego, za kładą nacisk na subiektywny obraz, zwłaszcza
na rolę symboli. Interakcjonizm symboliczny był inspirowany rozważaniami Maxa Wezera.
Za największy dorobek uważa się osiągnięcia uczonych Uniwersytetu Chicago, zwracając
uwagę na dwa nazwiska G.H.Heade i Gosmana, oni bowiem wyjaśnili na czym polega
założenie mówiące o tym, że każdy odwet jednostki odbywa się przy użyciu symboli o
konkretnym znaczeniu. Dzięki obserwacji relacji, jakie zachodzą pomiędzy ludźmi możliwe
jest odczytanie znaczenia tych symboli, gdyż ich myślenie oraz odczuwanie pewnych
bodźców odbywa się na tej samej zasadzie. Sprzymierzeńcy omawianej teorii skupiają swą
uwagę na pojęciu tożsamości, zwracając największą uwagę na poczucie siebie, jako jednostka
badają rozwijanie się tożsamości w procesie społecznym. Pokazują, że natura wzajemnych
relacji między jednostkami oraz sposób w jaki się pokazują należy poddawać analizie w
odniesieniu do wyobrażeń oraz zaistniałej sytuacji. Tak rozpatrywany problem pokazuje
aktywną rolę jaką spełnia jednostka w swoim własnym rozwoju. Taka teoria nie traktuje ludzi
jako obojętne jednostki społeczeństwa, lecz za osoby, które mogą dokonać wyboru i
reagować na sytuacje jakie spotykają ich w codziennym życiu. Jednostka w tej teorii
wysunęła się na centralną pozycją, czego nie można było zauważyć w teoriach funkcjonalnej
oraz konfliktu. Teoria interakcyjna jest krytykowana za to, że pomija sformalizowane oraz
zorganizowane przejawy życia społecznego, brak w niej zauważalnego wpływu, jakie
zachodzą w kontakcie między ludźmi czy w wyniku sił społecznych. Według krytyków
interakcjonizm symboliczny przecenia rolę aspektów świadomości oraz nie zauważa bogatych
emocji jakie drzemią w człowieku.
Teoria wymiany społecznej, inaczej utylitarna, pokazuje społeczeństwo jako układ
oddziaływań między ludźmi, a nie całościowy system. Swój początek wzięła od z pomysłu A.
Smith'a na człowieka racjonalistę. Teoria przyjmuje, że stosunki jakie zachodzą w
społeczeństwie są rodzajem wymiany pomiędzy poszczególnymi jej uczestnikami
odpowiednich kosztów oraz korzyści dla osiągnięcia konkretnego celu. Badając wzajemne
relacje międzyludzkie, i odnosząc się do omawianej teorii, uczeni stwierdzili, że to jak się
człowiek zachowuje jest reakcją na to jak postępuje wcześniej inny człowiek, jednocześnie
zaznaczając, że jest to podążanie za jak największą nagrodą przy jak najmniejszej karze.
Teoria wymiany społecznej traktuje całokształt życia jako tzw. rynek ekonomiczny, w którym
bez przerwy są dokonywane wymiany, transakcje pewnych wartości powiązanych z nagrodą
lub karą. Społeczeństwo wraz z kulturą zradzają się dlatego, gdyż ludzie rozumni widzą w
tym korzyści takie jak; dobre samopoczucie, szacunek, duma, kontrola, miłość czy inne, które
scalają społeczeństwo. Wspomniana teoria wymiany w tym przypadku odnosi się do
psychologii behawioralnej lub ekonomii. Życie społeczeństwa w myśl tego przekonania jest
transakcją handlową oraz negocjacją w uzyskaniu jak najlepszych korzyści. Gdy czerpane
korzyści z wzajemnych relacji są większe niż wysiłek konieczny do jej utrzymania, wzajemne
relacje będą się utrzymywać dopóki ich się nie zakończy.

Teoria wymiany społecznej , której reprezentantem jest Georgia Romans została obecnie
rozszerzona o badania wzajemnej styczności obyczajów oraz motywacji jakimi kierują
ludzkie zachowania. W poglądzie skupienie zazwyczaj obejmuje relacje międzyludzkie, ze
szczególnym naciskiem na trwałe związki jak przyjaźń czy małżeństwo. Przeciwnicy teorii
uważają, że z łatwością można poddać wątpliwości jej główne założenie, gdyż ludzie bardzo
często nie mają świadomości jakie skutki przyniesie ich zachowanie. Teoria wymiany
postuluje bezpodstawnie, że ludzie operują w swych wzajemnych relacjach tzw. rachunkiem
hedonistycznym, czyli chcą odnieść jak największą przyjemność i uniknąć bólu, co w
praktyce powoduje coraz większe wzmaganie się w nich napięcia. Kolejną ujmą teorii jest to,
że ignoruje ona wiele prawd społecznych , aktów takich jak heroizm lub miłość.
Ekonomia bada jak ludzie potrafią gospodarować, zaś psychologia skupia się na tym, jak
poszczególne jednostki się zachowują. Socjologia traktuje o współistnieniu w społeczeństwie,
a współczesne badania i nauki socjologiczne odpowiadają na pytanie: czym jest
społeczeństwo.
TYPY ORAZ STRUKTURY W SPOŁECZEŃSTWIE
Społeczeństwo, jest jednym z podstawowych kategorii w socjologii, mimo to nie ma
jednoznacznej definicji. Jako pojęcie zaczęło funkcjonować w filozofii społecznej około
XVIII w., wówczas, gdy ludzie uświadomili sobie, że przy zbiorowych formach życia, które
są zorganizowane, takich jak państwo, są także formy, tworzące się w sposób naturalny i
spontaniczny, niezależnie od woli pojedynczej jednostki, a także że wspomniane formy
tworzą pewną całość, która jest odpowiedzialna za wyznaczenie wszystkich zjawisk, jakie
wiążą się z życiem społecznym. Takich koncepcji można się dopatrzeć głównie w badaniach
przeprowadzonych przez Spencer'a i Comte'a.
We współczesnym pojęciu wg Jana Szczepańskiego społeczeństwo można podzielić na pięć
grup, mianowicie:
- pierwszą grupę uznaje społeczeństwo za formę najszerszego skupiska ludzi, przykładowo za
społeczeństwo uważane są ogromne zbiorowości terytorialne (europejskie, amerykańskie,
azjatyckie czy afrykańskie) albo ogół zbiorowości, który zamyka się w określonym szerokim
gronie. Jest to definicja społeczeństwa jaką podał Florian Znaniecki, był on zdania, że
społeczeństwo jest ogółem zbiorowości w których skład wchodzi całokształt
współistniejących oraz krzyżujących się z sobą grup, bądź też skrzyżowanych
podporządkowanych pojedynczej przewodniej grupie , którą może być państwo, naród lub
religie
-druga z grup definiuje społeczeństwo jako rozległą zbiorowość, będącą powiązaną z
charakterystycznymi typami stosunków, zwłaszcza stosunków produkcji. Dlatego też określa
się np. społeczeństwo feudalne, kapitalistyczne, niewolnicze czy komunistyczne
- trzecia z grup definiują terminy organizacyjne, które pokazują społeczeństwo jako całość
urządzeń oraz instytucji, które to pozwalają jednostkom na zaspokojenie potrzeb oraz
harmonijne współżycie, wspólny rozwój oraz rozszerzanie kultury. Państwo jako organizacja
łączy ludzi, daje poczucie bezpieczeństwa, stara się zapewnić dobro jednostce, daje
równouprawnienie oraz jednakowy rozwój tak dla miast jak i dla wsi.

- czwarta grupa terminów definiuje społeczeństwo, jako formę egzystencji człowieka, która
uzupełnia bądź sprzeciwia się oddzielnemu funkcjonowaniu
- piąta grupa często rozumiana jest jako odmienne formy istnienia zbiorowego ludzi, nie
należące do organizacji państwowej, przykładowo rząd a społeczeństwo lub władze miasta
dla społeczeństwa.
W dzisiejszej socjologii wyjątkowo popularna stała się typologia społeczeństw z powodu
uczestnictwa ludności podczas produkcji przemysłowej, dlatego wyodrębniono trzy rodzaje
społeczeństw, mianowicie:
- społeczeństwo przedprzemysłowe (inaczej agrarne lub preindustrialne), czyli jeszcze nie
uprzemysłowione, w którym przynajmniej 60% ludzi zajmuje się rolnictwem
- społeczeństwo przemysłowe (inaczej industrialne), czyli takie które częściowo zostało
uprzemysłowione i przynajmniej 60% ludności pracuje w nim czynnie w zawodach nie
związanych z rolnictwem
- społeczeństwo poprzemysłowe (inaczej postindustrialne), czyli takie, w którym większość
ludzi zatrudnia się w usługach, a społeczeństwo po uprzemysłowieniu cechuje się:
* w obszarze sfery ekonomicznej szczególną rolę mają finanse, handel, ubezpieczenia, usługi,
administracja państwowa, nauka i oświata
* w sferze społecznej dominującą rolę mają zawody personalne, mające związek z nauką
* w sferze technologii główną rolę ma technologia intelektualna opierająca się na informatyce
oraz teorii informacji
* w strukturze metodologii centralna abstrakcyjna myśl jest związana z symulacją,
modelowaniem oraz analizach systemowych
* prognozy na przyszłość (futurologia)
* przyjęcie wiedzy za najwyższy czynnik przy rozwiązywaniu kulturalnym, ekonomicznym
czy politycznym
Klasyfikacja społeczeństwa pod kątem typów stosunków w społeczeństwie:
- masowe
- globalne
Społeczeństwo masowe to zbiorowość, w której znacznie mniej ludzi wyraża swe poglądy, w
stosunku do ludzi którzy je odbierają, przyczyną tego jest organizacja środków mających za
zadanie masowy przekaz, nie pozwala ona bowiem jednostce na przedstawienie własnych
racji. Charakterystyczną cechą społeczeństwa masowego jest to, że przetwarzanie poglądów
jest kontrolowane przez władze.

W celu zrozumienia społeczeństwa należy dostrzec zróżnicowanie społeczne, różnice w
poglądach, cechach społecznych, oraz odniesienie się do tychże cech, czy też wynikłe z nich
zachowania. Odmienność społeczna daje się zauważyć w wielu strukturach czy przekrojach.
Do głównych z nich należą struktury: demograficzna, narodowo-społeczna, zatrudnieniowa,
klasowo-warstwowa, polityczna itd.
Społeczeństwo globalne to szeroka i liczebna zbiorowość, w której powstają określone wzory
działań, formy kulturowe, czy nieformalne instytucje, poprzez które formują się ogólne
prawidła życia w tejże zbiorowości zapewniając jej jednocześnie jedność kulturową dla
jednostek żyjących w odmiennych systemach wartości.
STRATYFIKACJA W SPOŁECZEŃSTWIE
Pod pojęciem stratyfikacji społecznej kryje się klasyfikacja społeczeństwa na odpowiednie
grupy bądź kategorie, w których członkostwo daje możliwość danej pozycji społecznej, która
jest wysoka lub niska, korzystna lub niekorzystna, może też pozwalać na uzależnienie od
własnej osoby ludzi, którzy funkcjonują w innych kategoriach lub grupach społecznych.
Aby zobrazować klasy, stany, warstwy oraz kasty społeczne określono pewne poziomy
wyższe bądź niższe. Gdy jednostce uda się przejść z jednej z ustalonych kategorii podziału do
innej, to w zależności od tego czy poszedł wyżej czy niżej to otrzymuje on awans społeczny
lub zostaje zdegradowany społecznie.
Zaznaczenie klasyfikacji w społeczeństwie ma związek z podziałem dóbr społecznych.
Mianowicie są osoby o znaczących majątkach lub potężniejsze od innych, wówczas różnice
między jednostkami są szczególnie widoczne i pokazują nierówności społeczne lub mogą
wynikać z różnych aspektów, na przykład z tego, że ktoś ciężej pracuje lub z tego, że pracuje
w zawodzie, który daje większą władze niż inne.
Zróżnicowaniem społecznym nazywa się odmienność pomiędzy zupełnymi kategoriami
społecznymi, nie jedynie poszczególnymi jednostkami. W momencie gdy ludzie należący do
poszczególnych kategorii będą sklasyfikowanie w odpowiednim hierarchicznym porządku,
który to zapewni im zróżnicowane dojście do dóbr społecznych to będziemy mieli do
czynienia z uwarstwieniem, czyli stratyfikacją społeczną. Jednostki należące do jednej
warstwy będą miały zbliżone szanse życiowe takiego rodzaju jak: ogólny standard, zdrowie,
czy poziom wykształcenia, itp.
Termin stratyfikacja społeczna odnosi się do całych społeczeństw, nie używa się go dla
pojedynczych jego członków. Stratyfikacja może przybierać różnorodne formy, zależnie od
systemu jaki funkcjonuje w owym społeczeństwie. Stratyfikacja może charakteryzować
społeczeństwo zamknięte bądź otwarte. Zilustrować stratyfikację społeczeństwa zamkniętego
można na przykładzie systemu kastowego, w którym to położenie jednostki jest
uwarunkowane od rodziny w jakiej przyszła na świat, a ewentualna zmiana pozycji społecznej
jest często niemożliwa, gdyż status społeczny wywodził się z urodzenia. Za przykład można
tu podać społeczeństwo hinduskie, w którym istnieje podział na pięć głównych kast:
- braminianie, ludzie wykonujący zajęcia intelektualne
- kaszatrianie, żołnierze oraz wojownicy

- wajsjowie, kupcy
- siudrowie, ludzie pracujący fizycznie oraz robotnicy
- pariasowi, ludzie zajmujący się pracami nieczystymi, ich kasta jest nietykalna
Stratyfikacja społeczeństwa otwartego za swój przykład może podać system klasowy. Do
klasy społecznej można zaliczyć dużą zbiorowość ludzi , którzy mają ten sam status
społeczny, ale mogą zmienić swą przynależność klasową, a więc i status społeczny,
przykładowo dzięki małżeństwu, dzięki pracy w konkretnym zawodzie, do którego człowiek
doszedł własną pracą, a nie poprzez to w jakiej rodzinie się urodził. Dzięki temu, że system
klasowy jest otwarty powstają ruchliwości społeczne, a więc awansowanie lub deklasacja w
klasowej strukturze społeczeństwa. Na tej samej zasadzie co kasta, klasa odgrywa dużą rolę w
życiowych perspektywach jednostki. Ludzie urodzeni w tzw. wyższych klasach zazwyczaj
mają ułatwiony dostęp do różnego rodzaju dóbr, takich jak: praca, opieka zdrowotna i przede
wszystkim wykształcenie. Z uwagi jednak na otwarcie społeczeństwa, oraz ruchliwość
jednostki na tle społeczeństwa może ona sama decydować o swoich szansach bez względu na
status urodzenia. Klasa społeczna jest strukturą wielowymiarową, czyli jest parę czynników,
którymi można zmieniać swój status na tle społeczeństwa, należą do nich: majątek, prestiż
społeczny czy władza. W najbardziej znanym i ogólnym pojęciu klasy społecznej istnieje jej
klasyfikacja na :
*wyższą
*średnią
*niższą
Do klasy wyższej zaliczają się jednostki, których ród od pokoleń może się pochwalić dużym
majątkiem, prestiżem czy władzą.
Za klasę średnią, która jest dość zróżnicowana, należą ludzie, którzy dzięki ciężkiej pracy
dorobili się majątku poprzez prowadzenie biznesu , wolnego zawodu lub jako urzędnicy czy
przy zawodzie usługowym. Niżej niż klasa średnia jest klasa robotnicza, której jednostki
dzięki pracy własnych rąk zarabiają na utrzymanie.
Klasa niższa jest najniższą w hierarchii społecznej, jej członkowie albo są bez pracy, albo
zarabiają tak nie wiele, że nie są w stanie wyżyć bez pomocy rządu.
Stratyfikacja społeczna w każdym ze społeczeństw stara się być wyjaśniona poprzez
różnorodne poglądy, szczególnie teorie konfliktu oraz strukturalistyczno-funkcjonalistyczną
Davis wraz z Moorem zaproponowali bardzo funkcjonalne wytłumaczenie stratyfikacji
społecznej, mianowicie stwierdzili, że podanie formę stratyfikacji jest konieczne i
nieuniknione społecznie. W ich mniemaniu na społeczeństwo składa się cały system pozycji,
statusów oraz ról społecznych. Aby społeczeństwo prawidłowo funkcjonowało pozycje
społeczne muszą być przeznaczone dla odpowiednio wykwalifikowanych jednostek, a z
uwagi na to, że objęcie znaczącej pozycji wymaga trudnej i żmudnej praktyki, nieliczni mają
chęć do przeznaczenia ku temu swego czasu, środków pieniężnych oraz ciężkiej pracy.
Konieczny jest system odpowiednich nagród, mających na celu zachęcenie pracowitych i

uzdolnionych do dalszego poświęcenia i zdobywania doświadczenia. System stratyfikacji ma
za zadanie zmotywować, tych który posiadają konieczne umiejętności, aby mogli zająć
zgodne z ich kwalifikacjami pozycje i rzetelnie spełniać swoje obowiązki.
Teoria Davis'a i Moor'a została zanegowana przez Tumiego który zauważył tzw.
meritokrację, określającą zależność między cechami jakie ma jednostka, a nagrodami, które
otrzymuje nie oddaje rzeczywistości. Jest tak, ponieważ sukcesy lub porażki w odniesieniu do
zdobywania za nie nagród w danym pokoleniu wynikają z wychowania rodzinnego jakie jest
przekazywane z pokolenia na pokoleniem a to nie pozwala na odpowiednie dopasowanie
zdolności do nagród.
Odmienne spojrzenie na stratyfikację społeczną daje teoria konfliktu, zapoczątkowana przez
Karola Marksa, który dostrzegł, że w każde ze społeczeństw można się dopatrzeć dwóch klas:
- do pierwszej należą ci, którzy są w posiadaniu środków produkcji
- do drugiej należą ci, którzy ich nie posiadają.
Według Marksa stratyfikacja nie jest niezbędna ani nieuchronna, pod warunkiem, że środki
produkcji będą należały do całej zbiorowości a nie poszczególnych jednostek.
Opisana teoria miała swoich przeciwników z wielu powodów. Głównie zaatakowano ją z
uwagi na to, że według niej stratyfikacja społeczna jest zbudowana na nierówności
ekonomicznej. Wezer uważał stratyfikację za termin wielowymiarowy i wyróżnił trzy sfery
jakie poróżniają ludzi:
- sfera społeczna
- sfera ekonomiczna
- sfera polityczna
Wezer uważał, że sferę ekonomiczną powinno się rozpatrywać jako kontinuum z pozycji
wyższej do tej niższej, zaś pozycję społeczną powinno się odnosić do szacunku i prestiżu w
społeczeństwie, jaką posiada określona duża zbiorowość. Sferę polityczną Weber nazwał
partią, która jest w stanie objąć władze.
Powyższe rozważanie pokazują pewną konieczność funkcjonowania stratyfikacji społecznej,
ze względu na inteligencje, umiejętności oraz zdolności wraz z różnymi aspektami osobistymi
oraz dobra społeczne ,które nie są sprawiedliwie rozdzielone. Stopień samej stratyfikacji
zależy wyłącznie od zbiorowości w jakiej funkcjonuje, gdyż jeśli społeczeństwo posiada na
wysokim poziomie przemysł i jest postindustrialne to będzie uwarstwione znacznie mocniej.
System stratyfikacji jaki się cały czas zachowuje w społeczeństwie jest spowodowany
wpływem instytucji oraz spraw społecznych, które to mają za zadanie wspierać i utrwalać
obecny system stratyfikacji. Do wspomnianych instytucji można zaliczyć:
- rodzinę, która swoje dobra społeczne przekazuje kolejnym pokoleniom
- ekonomię, która pokazuje nierówny rozdział dóbr oraz usług w społeczeństwie

- porządek w polityce, który jest konieczny z uwagi na znaczenie państwa , które pomaga w
niezmienności systemu stratyfikacji
- religię oraz różnego rodzaju ideologie
- procesy natury społecznej, mające za zadanie wspierać obecny system stratyfikacji, z
którym w parze idą selekcja lub kooptacja (czyli wprowadzenie do systemu zagrażających jej
nie tylko istnieniu ale i przetrwaniu )
- zasadę mnożenia korzyści
System stratyfikacji społecznej wspierają poza instytucjami społecznymi częściowo procesy
społeczne, wśród których możemy wymienić:
- kooptacja, a więc dopuszczenie możliwości korzystania z dóbr przeciwników systemu
-zasada mnożenia korzyści, zwana też strategią mateusza przez uczonego Roberta Mertona,
pozwalała ona na wykorzystanie stratyfikacji w celu kumulowania korzyści, które stają się
coraz większe i pogłębiają przepaść w podziale społeczeństwa.
MAKROSTRUKTURY I MAKROSTRUKTURY W SPOŁECZEŃSTWIE
W strukturze należącej do danego społeczeństwa zawsze można wyodrębnić dwa poziomy
organizacyjne, mianowicie:
- mikrostrukturalne
- makrostrukturalne
Zależności między wymienionymi poziomami są dość interesującym zjawiskiem w
socjologii.
Pod pojęciem makrostruktura rozumie się specyficzną w każdym społeczeństwie grupę klas,
kategorii oraz warstw w społeczeństwie, które są z sobą odpowiednio powiązane. Szerzej
określona makrostruktura posiada liczne schematy instrukcji, takie jak państwo oraz
zrzeszone grupy takie jak grupy narodowe, partie polityczne występujące w badanym
społeczeństwie. Makrostruktura jest związana z częściami systemu społecznego stanowiącymi
ramowy, ogólnikowy i z łatwością zauważany schemat organizacji w społeczeństwie. Sama
socjologia na początku swego kształtowania skupiała się głównie na tematyce i procesach
jakie zachodziły w społeczeństwie w sposób dość ogólny, na poziomie makrospołecznym.
Głównym obiektem zainteresowań było społeczeństwo; z czego się składa, jakie panują
wewnątrz niego relacje oraz które z czynników są odpowiedzialne za jedność i rozłamy w
nim.
Z biegiem czasu dostrzeżono, że mimo iż dzięki makrostrukturze określone zostały normy
życia w społeczeństwie, to poszczególne sfery wypełniające ją są bardziej osobliwe i
odpowiedzialne za kształtowanie , mowa tu o poziomie mikrostrukturalnym. Praktyka
pokazała, że makrostruktura w wielu przypadkach społeczeństw jest zbliżona do siebie w
swej budowie zewnętrznej, znaczące różnice są dostrzegalne dopiero na poziomie
mikrostruktury. W obecnym świecie, rządzonym różnymi modami, dostrzega się

społeczeństwa, które upodabniają się do siebie w wielu różnych aspektach, o ich odrębności
stanowi wówczas wyłącznie mikrostruktura społeczna. Składają się na nią charakterystyczne
dla danego społeczeństwa ideały wspólnych działań oraz więzi społecznych, a także grupy
formalne i nieformalne, do których zalicza się np. szkołę, rodzinę, grupy pracownicze lub
społeczności lokalne. Sama mikrostruktura ma bardzo duże oddziaływanie na funkcjonowanie
życia społecznego, wpływa na różne dziedziny życia, i od niej uwarunkowane są :
- procesy kształtowania się charakterystycznych dla grupy członków oraz socjalizacja
- procesy formowania się poglądów pojedynczych członków grupy dotyczących różnych
spraw( religijnych, społecznych, politycznych, ekonomicznych itd.)
- procesy kształtowania się poglądów na świat oraz ustosunkowanie się do niego, odkrycie
aspiracji, jego postaw , wartości itp.
Pomijając mikrostruktury społeczne nie można zrozumieć jak zachowuje się jednostka oraz w
jaki sposób przebiegają procesy zachodzące wewnątrz zbiorowości. Strukturę pozwalają
regulować ludzie, którzy kulturowo
Tacy, którzy mimo nacisku potrafili sprzeciwić się narzucanym im ideałom osobowości i
umieli zapoczątkować nowe są przez Znanieckiego nazywani zboczeńcami.
Uzależnienie osobowości jednostki od środowiska, w jakim się wychował i uległ socjalizacji
podają typologie socjologiczne.
Uwarunkowania osobowości (mikro-społeczne oraz makro-społeczne)
W celu określenia charakteru człowieka, należy poza poznaniem jego przeżyć, ambicji,
kwalifikacji, wyznawanych wartości odnieść się także do zbiorowości w jakiej dorastał i się
kształtował. Wpływ na osobowość jednostki, jej charakterystyczne cechy ma uczestnictwo w
życiu ogółu, w jakim człowiek się znalazł, w jakim funkcjonuje i jaki jest jego udział w życiu
zbiorowości. Różnorodność kontaktów, relacje międzyludzkie oraz aktywne uczestnictwo w
życiu otaczającego ogółu nadają kształt osobowości człowieka. Struktura ludzka pozwala na
zauważenie dwóch poziomów społecznych, makro-społecznego i mikro-społecznego, w
którymi człowiek cały czas się styka, co wpływa na kształt jego osobowości.
PROCECY SPOŁECZNE I ICH RODZAJE
Terminem proces społeczny określa się zdarzenie, fakt lub zjawisko, które odnosi się do
charakteru grup społecznych oraz grup, które z sobą współpracują i są wzajemnie zależne
przyczynowo lub strukturalno-funkcjonalnie, co jest powodem stosownych skutków oraz
przekształceń społecznych.
Leopold von Wiese ogół procesów społecznych, jakie mogą zachodzić w kontaktach
międzyludzkich sklasyfikował na:
- asocjatyczne, czyli takie, które zbliżają do siebie ludzi
- takie które oddalają od siebie ludzi

Do tych pierwszych należą przykładowo przystosowanie, koleżeństwo, zjednoczenie, czy
przyjaźń. Jako te negatywne, które dzielą ludzi, wymienia się konflikt, współzawodnictwo,
walka, opozycja czy wojna.
Taki podział spotkał się z negacją Georgia Simmel'a, który to jest zdania, że zarówno
opozycja jak i walka służy do zbliżenia się wrogich sobie stron, ponieważ przy prowadzeniu
walki, bardzo istotne jest aby znać słabe i mocne punkty swego wroga, a więc go Dorze
poznać.
Współczesna nauka socjologii będąca sprawą społeczną bardzo ogólnie mówiąc określa zbiór
zjawisk, jakie dotyczą charakteru poszczególnych zbiorowości i grup, które łączy tylko to, że
należą do zjawisk społecznych, przykładowo tok adaptacji opiera się na dostosowaniu się
osobowości do nieznanych warunków kulturowych oraz struktury osobowości po tym jak
przesiedlono się do nieznanego środowiska. Proces społeczny traktując bardzo ogólnie
określa wszystkie grupy zjawisk technologicznych, technicznych, etycznych, ekonomicznych,
czy religijnych. Owe procesy w tak rozumianym znaczeniu stanowią logiczną całość zjawisk,
które w społeczności można spotkać, np. proces urbanizacji, integracji, ruchliwości
społecznej, czy też globalizacji.
Patrząc na życie społeczne można by się dopatrzeć ogromnej ilości różnych procesów
społecznych, oto jeden z możliwych podziałów:
- układ, który przebiega według procesów
- dążenia oraz ambicje poszczególnych członków oraz całych zbiorowości
- zmiany jakie mają miejsce w strukturze społecznej oraz jej przestrzeni
- konsekwencje w kontaktach międzyludzkich
Z uwagi na układ, w jakim zachodzą procesy możemy dokonać klasyfikacji na:
-procesy intrapersonalne, które odbywają się w środku osobowości człowieka, tu przykładem
może być procesy samorozwoju, samodoskonalenia, samokształcenia czy samokontroli
-procesy jakie są zauważalne w kontaktach międzyludzkich, tzw. ekstrapersonalne,
przykładowe procesy to: przyjaźń, współpraca, konflikt, wrogość
-procesy jakie mogą zachodzić w styczności pojedynczej jednostki z grupą społeczną,
przykładowe procesy to: identyfikacja, oderwanie, sprzeczność, dążenie do przewagi, bunt.
- procesy do jakich może dojść w wyniku spotkania się dwóch zbiorowości, przykładowe
procesy to: współpraca, tolerancja, wzajemna pomoc, współistnienie, niechęć, wrogość,
walka, konflikt, wojna.
Rozpatrując jednostkę oraz zbiorowość pod kątem ich dążeń mamy klasyfikację na:
- procesy dostosowania się - można je zaobserwować podczas tego, jak członek grupy lub
cała grupa społeczna znalazła się w nieznanej dla niej dotąd sytuacji, podczas której

stosowane dotąd schematy nie sprawdzają się i nie pozwalają na zaspokojenie potrzeb oraz
możliwość na przetrwanie w życiu zbiorowym.
- procesy współpracy albo współdziałania, które opierają się na ustalonym działaniu oraz
wykonywaniu postawionych sobie celów dla osiągnięcia wspólnej satysfakcji ekonomicznej,
politycznej lub towarzyskiej
-procesy konkurencji albo rywalizacji- ich przyczyną są różne cele w interesach
-procesy konfliktowe powstają wtedy, gdy członek grupy lub ona cała postawi sobie
określone cele i poprzez podporządkowanie sobie jednostki o podobnych celach lub też
eliminację czy zniszczenie niewygodnej sobie jednostki lub całej grupy dąży do ich realizacji
Z uwagi na zmiany w organizacji grupy społecznej podział procesów jest następujący:
-procesy rozwoju, które mają pozytywny zamiar ukierunkowywania
-procesy postępy, w których możemy wyróżnić podgrupy:
* procesy dekadencji, czyli rozpadu obowiązującego systemu wartości, nie
podporządkowywanie się znanym, dla całej zbiorowości, normom społecznym
* procesy przebudowy społecznej, które są po to, by dostosować, ułożyć i zintegrować system
instytucji nowościami w krytyce ocen i wzorów zachowań
-procesy dezorganizacji w społeczeństwie, które są zwiastunem pojawienia się odmiennych
zjawisk od obowiązujących w społeczeństwie zasad, naruszenie wszystkim znanych norm i
praw, tj. alkoholizm, korupcja, przestępczość, narkomania
Z uwagi na reperkusje w relacjach między ludźmi procesy społeczne można sklasyfikować
na:
-procesy, które potrafią zmienić światopogląd, przekształcające świadomość społeczną,
przykładowo proces zmiany religii(sekularyzacja), zmiana nauki (scjentyzm),czy też zmiana
techniki (robotyzacja) lub informatyzacja.
-procesy, poprzez które ulega zmianie cała społeczność lokalna
*urbanizacja- rozpowszechnianie miejskiego stylu życia jako lepszego niż styl wiejski
-ruralizacja- popularność stylu wiejskiego wprowadzona w mieście
-procesy, poprzez które ulegał człowiek lub grupa, do której należał w społeczeństwie,
przykładowo ruchliwość społeczna, awansowanie na lepszą pozycję lub degradacja na niższą,
zaplanowane obrazy zachowań w społeczeństwie.
Z jednej strony mogą to być uosobienia postawy aklimatyzującej się w otoczeniu, które chcą
zmienić obce zachowanie bez porachunków i gróźb, czyli poprzez prośbę, naśladownictwo,
świadome podporządkowanie się w celu osiągnięcia zaplanowanych celów, przez zachęcanie
lub perswazję. Można się też spotkać z odmiennymi wzorcami, które są przeciwne, kierują się

opozycją, dążą do zmiany obcych zachowań poprzez zastraszanie, czyli bunt,
przeciwstawianie represję, wrogość i agresję przejawiającą się w niekontrolowany sposób.
Opisane wyżej wzory zachowań z czasem, z ewolucją ulegają z pewnością pewnym
przemianom, modyfikacjom. Do głównych części mikrostruktury społecznej zostały
zaliczone:
-kręgi społeczne, będące grupami ludzi będących w stałym kontakcie i wzajemną styczność,
czego odzwierciedleniem są więzi koleżeńskie, przyjacielskie, klubowe czy sąsiedzkie.
- zbiorowości lokalne, wśród których za przykład można podać uczelnie, społeczność wiejską
bądź miejską
- niewielkie zbiorowości społeczne, których przykładami są grupa pracownicze lub
studencka, czy też rodzina.
POJĘCIE RODZINY W SOCJOLOGII
Za rodzinę w socjologii uznano naturalną grupę społeczną, która jest najważniejszą częścią
mikrostruktury społecznej. Do grupy społecznej muszą należeć przynajmniej trzy osoby,
małżeństwo bez dziecka nie jest uważane za rodzinę.
Rodzina to podstawowa część społeczeństwa, której zasady regulują oraz zapewniają
jednostce przetrwanie z następujących powodów:
- zapewniają poszczególnym jej członkom, a szczególnie tym, którzy się dopiero narodzili
oraz młodzieży naturalne przetrwanie
- kreuje zachowania w sferze seksualnej oraz małżeńskiej, unika dzięki temu napięć i
konfliktów, jakie mogłyby się mnożyć wokół tej pierwotnej firmy działalności jednostki
społecznej
- stanowi trwały wzorzec socjalizacji, który potwala dzieciom przyswoić sobie kulturę i
zdolność wykonywania zajęć koniecznych w dorosłym życiu
- daję dzieciom i dorosłym pełną wsparcia społecznego atmosferę
- pomaga i organizuje wprowadzenie młodzieży, która dorosła na pozycje społeczne, mające
charakter reprodukcyjny (w przypadku porodu i wychowywania dzieci) oraz produkcyjnym
(w przypadku gospodarki)
Gdy wymienione wyżej potrzeby nie zostaną zaspokojone to socjologowie mogą zacząć się
obawiać o to, czy gatunek ludzki przetrwa.
Rodzina to zbiorowość ludzi, którzy są z sobą powiązani przez powinowactwo,
pokrewieństwo, małżeństwo lub adopcję. Rodzina jest niewątpliwie grupą społeczną i tworzą
ją związani ze sobą ludzie za pomocą małżeństwa bądź rodzicielstwa. W rodzinie występują
zarówno relacje między małżonkami jak i między rodzicami a ich dziećmi. Nawiązuje się
silna więź pokrewieństwa natury biologicznej lub też zastępcze pokrewieństwo.

Do podstawowych komórek rodziny należą normy określające dziedziny życia, zwracając
szczególną uwagę na dziedziczność, pokrewieństwo oraz małżeństwo.
Z uwagi na to, z kim zawiera się związek małżeński została stworzona następująca
klasyfikacja:
-monogamiczne- to związki, w których mężczyzna może być związany z tylko jedną kobietą
-poligamiczne, w których następuje osobny podział na:
*poligeniczne - czyli taki, w których mężczyzna może związać się z większą ilością kobiet
* poliandryczne - czyli taki, w których to kobieta wiąże się z wieloma mężczyznami
Z uwagi na to, między jakimi osobami jest zawierany związek małżeński klasyfikacja jest
następująca:
- endogamiczne, w którym małżeństwo zawarte jest wewnątrz konkretnej grupy społecznej
- egzogamiczne, w którym małżeństwo łączy dwie odrębne grupy społeczne
Z punktu miejsca zamieszkania współmałżonków dzieli się małżeństwa na:
*matrilokalne - małżonkowie zamieszkują u matki żony
*patrylokalne - małżonkowie zamieszkują u ojca męża
*awulokalne - małżonkowie zamieszkują u brata żony
*neolokalne - małżonkowie zamieszkują w dowolnie wybranym przez nich miejscu
Z uwagi na dziedziczność można podzielić rodzinę na:
*patrylinearne, za priorytet jest uważana męska część rodziny, czyli przykładowo dziedzictwo
przypada na syna po ojcu
*matrylinearne, za priorytet jest uważana żeńska część rodziny, czyli przykładowo
dziedzictwo przypada na męską część rodziny po matce
*bilateralne, w których nie odgrywa znaczenia kto dziedziczy i wszyscy mają takie same
możliwości dziedziczenia
Z uwagi na miejsca, w którym rodzina decyduje się zamieszkać wyróżniamy rodziny:
- wiejskie,
- miejskie.
Pod względem zawodu Kali wykonują członkowie rodziny istnieje klasyfikacja rodziny na:

- chłopską,
- nauczycielską,
- robotniczą,
- górniczą,
- inteligencką itp.
Specyficzną cechą jest to, że dawne społeczeństwa rodzin myśliwskich oraz zbieraczy były w
bardzo zbliżony sposób zorganizowane, jak największe np. w USA środowiska społeczne.
Zarówno pierwotne jak i współczesne rodziny zbieraczy i myśliwych odznaczają się:
- dziedziczenie bilateralne
- zakaz kazirodztwa, oznaczający, że stosunki seksualnych opiekunów nad dziećmi są surowo
karalne
- zasada neolokalna zapewnia wolność w wyborze miejsca swojego zamieszkania oraz
mieszkających z nimi osób
- egzogamia, nakazuje wybrać za współmałżonka osobę z grupy społecznej, do której się
należy
- endogamia, wyraźnie wskazuje grupę społeczną, z której należy wybrać współmałżonka
- ściśle ustalony podział obowiązków
- rodzina egalitarna, w której jest równy podział rządów, mężczyźni oraz kobiety mają
podobną władzę oraz autorytet
- rodzina nuklearna, w skład której wchodzi matka z ojcem oraz ich dzieci
- możliwość zakończenia małżeństwa jest ułatwiona
Funkcje jakie powinna spełniać rodzina:
- opiekuńczo-zabezpieczające
- seksualne
- prokreacyjne - umożliwiająca narodzenie nowych członków w każdej z grup społecznych
- materialno - ekonomiczna
- socjalizacyjno - wychowawcze, które nauczą jak żyć, pokarzą cenne wartości w życiu,
godność oraz wskażą kim chcemy być
- rekreacyjno - towarzyskie

- legalizacyjno - kontrolna- mające kontrolę nad postępowaniem swoich członków
- kulturalne - pokazujące prawidła postępowania, normy oraz wartości
- emocjonalno-ekspresyjna
- klasowa- członkostwo w rodzinie odzwierciedla nasze miejsce w hierarchii społecznej
Nie realizowanie wymienionych funkcji może doprowadzić do nasilenia się problemów
rodzinnych, czego konsekwencjami są konflikty rodzinne, rozwody, przestępstwa na życiu
lub zdrowiu swojej rodziny, nie płacenie alimentów swoim dzieciom, czy niepełne rodziny.
Obecnie zawieranie związków małżeńskich następuje w znacznie późniejszym okresie niż
było to we wcześniejszych latach. Do przyczyn rozpadu małżeństw zalicza się takie problemy
jak: alkoholizm, powody ekonomiczne( brak pracy) czy zdrada.
NARÓD W POJĘCIU SOCJOLOGII
Na takiej samej zasadzie jak człowiek funkcjonuje w rodzinie jako mikrostruktura społeczna,
tak i przynależność narodowa jest częścią makrostruktury społecznej.
Socjologia na początku swego funkcjonowania, z dużą uwagą analizowała procesy oraz
zjawiska jakie można było obserwować na tle makro-społecznym, Jako najważniejszy
przedmiot obserwacji postawiła sobie poszczególne części należące do makrostruktury oraz
oddziaływanie między nimi.
Szczególne zainteresowanie w socjologii wzbudził naród, jako część makrostruktury
społeczeństwa. Wobec szerokiego zainteresowania w literaturze socjologicznej pojawiło się
wiele prac podejmujących tematykę narodu i badających ją w przeróżnych perspektywach.
Najbardziej zrozumiale można powiedzieć, że naród to ogromna zbiorowość ludzi mających
jedną ojczyznę. Grupa tych ludzi kształtuje dzieje historyczne na terenie swojego terytorium,
poprzez swoje doświadczenia, więzy ekonomiczne, język, poglądy polityczne, systemem
kultury jaki tworzy, swoją odrębnością w porównaniu z innymi grupami etnicznymi i przede
wszystkim tożsamością. Naród jest trwałą wspólnota, ma znaczenie historyczne i funkcjonuje
dzięki wspólnym dziejom, terytorium, językowcowi, kulturze czy życiu ekonomicznemu,
które to przesiąkły do świadomości jednostek narodu. Naród jest ściśle powiązany ze sferą
tożsamości, świadomością oraz wartością (naród jest związany ze sferą uczuciową)Uczony
Weber był zdania, że naród to przede wszystkim wartość, dzięki temu są skupiska ludzi wśród
których spodziewać się można szczególnej solidarności. Naród jest dla swoich członków
postrzegany jako schronienie, własna grupa ,na którą może on zawsze liczyć. Naród jest
ogromną zbiorowością ludzi, o narodotwórczych cechach takich jak:
- wspólne osiedlanie się na obszarze pewnego terytorium, wyznaczane przez siły matury
(góry lub morze) dawało poczucie własnej ojczyzny jego mieszkańcom
- państwo - stawiało sobie za zadanie podporządkować ludzi osiedlających się na jego
obszarze i dawało mu życie we wspólnocie
- ta sama historia pozwalała na równoczesne przeżywanie klęsk o porażek co złożyło się na
tradycję narodową

- taka sama kultura zarówno w sferze materialnej i osobistej
-ten sam język, jednoczący ludzi
-czynniki natury ekonomicznej
Naród jest całością, wspólnotą, wewnątrz którego wszyscy ludzie czują się zjednoczeni bez
względu na zawód, poglądy czy szerokość geograficzną.
Przy narodzie nie sposób zapomnieć o pojęciu etniczności lub grupy etnicznej, której istotą
jest posiadanie tożsamości zbiorowej oraz przeświadczenie o swojej inności. Grupy etniczne
są niezwykle zjednoczone i złączone z sobą mocną więzią, co daje im świadomość
odizolowania od wszystkich z poza grupy. Są przeświadczeni, że jako członkowie grupy
etnicznej posiadają inne cechy odróżniające je od pozostałych ludzi, są kształtowani w tych
samych okolicznościach posiadają te same obyczaje, religie, język oraz wygląd fizyczny.
Niezwykle ważną role w etniczności odgrywa przekonanie o tych samych więzach krwi,
wspólnocie pochodzenia jego wszystkich członków. Wobec wymienionych cech można
stwierdzić, że ukształtowanie grup etnicznych nastąpiło w sposób naturalny, niezależnie od
ich woli.
Obecnie w Polsce mniejszości etniczne i narodowe nie mają dużego udziału w roli państwa.
Wynika to z granic państwa, które po drugiej wojnie światowej zostały przesunięte w
kierunku zachodnim i przyjęto stwierdzenie " jeden naród, jedno państwo". Dzięki temu
Polska stała się państwem o wspólnej , jednolitej narodowości, co potwierdzenie znajduje w
tym, że blisko 95% ludzi zamieszkujących państwo polskie nazywa samych siebie Polakami.
Społeczeństwo polskie ma następującą strukturę narodowościową:
- 98,8 % mieszkańców to Polacy
- 1,2 % to mniejszości narodowościowe
Jeśli chodzi o strukturę narodowościową mniejszości w Polsce to przedstawia się ona
następująco:
KULTURA ORAZ JEJ MISJA W ŻYCIU LUDZKIM
Kultura w socjologii jest nieco inaczej pojmowana, niż pokazuje nam to życie codzienne.
Potoczny język pokazuje nam kulturę jako coś nadające nam wartości i dzięki któremu
możemy się wzajemnie oceniać. Socjologia natomiast podaje, że kultura nadaje neutralno
opisowy sens, znaczy to, że każdy z ludzi oraz każde ze społeczeństw ma kulturę, przy czym
nie ma społeczeństw posiadających jednakową kulturę.
Ogólnie można powiedzieć, że całokształt będący wytworem ludzi nie będącym skutkiem
działania przyrody to właśnie kultura. Za przeciwieństwo jej można uznać naturę gdyż w
całości jest naturalnie tworzona przez przyrodę.
Sam termin "kultura" ma swoje korzenie w łacińskim słowie "kultura" oznaczającego uprawę,
ponieważ niegdyś odnoszono się tak mówiąc o uprawie ziemi. Przekształcenie społeczeństw
ze zbierackich w myśliwskie dało taką przemianę i uniezależniło człowieka od sił przyrody.

Cycero uważał kulturę za uprawę ducha, związaną z filozofią (potem określaną jako kulturę
duchową)
Platon dokonał podziału kultury na:
-materialną
-niematerialną
Pod terminem kultura materialna rozumieć należy wszystkie wytwory materii, czyli budowle,
narzędzia, budynki, środki transportu, stroje, instrumenty, technologię czy technikę, a więc
ogólnie rzecz biorąc wszystkie wytwory mające za zadanie zaspokojenie potrzeb ludzkich a
wytworzone w sposób sztuczny. Inaczej też mówi się o niej kultura cywilizacyjna, czyli
prościej cywilizacja.
Kultura niematerialna to kultura semiotyczna, a więc duchowa i należą do nie wszystkie
wytwory, jakie powstały dzięki człowiekowi dążące do tak wzniosłych ideałów jak dobro,
prawda, piękno, czy sprawiedliwość. Należy też zaliczyć do niej przedmioty w których
uwieńcza się te wyżej wymienione ideały. Tak rozumiana kultura pokazuje jaka jest
świadomość społeczeństwa i zalicza się do niej następujące formy: estetyka, prawo, nauka,
etyka, sztuka itd. Kultura niematerialna spaja społeczeństwo jest narzędziem wspomagającym
komunikację i zaspokaja wiele potrzeb.
Poza przedstawionymi kulturami w socjologii zauważona ważną ze względu na odgrywającą
rolę kulturę socjalną. Obejmuje ona organizację społeczeństwa oraz wynikające z niej normy i
kanony zachowań społecznych a także powstałe w jej rozwoju stosunki między ludźmi i
społeczeństwem. Zjednoczony system kulturowy jest związany z tym jak działają duże
zbiorowości społeczne takie jak klasy czy narody. Wewnątrz nich można dopatrzeć się
istnienia subkultur, a więc kultur charakteryzujących mniejsze grupy, na przykład subkultury
młodzieżowe, chłopskie lub studenckie.
Poza wymienionymi typami kultury można także określić kulturę osobistą pojedynczych
członków społeczeństwa lub określonej zbiorowości.
Kultura osobista jednostki pokazuje zbiór postępowań, myśli , metod działania oraz pojęć,
które określają ją. Ta kultura zawsze mieści się w ramach kultury większej zbiorowości.
Kultura grupy, zbiorowości jest zazwyczaj wynikiem tych działań, myśli wartości oraz
sposobów działania, które stworzone przez grupę nabrały wyjątkowego znaczenia dla
jednostek, co pozwoliło na ich indywidualne dopasowanie. Powstały też zachowania
obowiązujące, np. nakazy przyzwoitości oraz zatwierdzonego postępowania. Socjolodzy
badają kulturę określonej zbiorowości i odnajdują w niej cechy podstawowe danej kultury.
Do cech lub elementów kultury należą takie idee, wzory, przedmioty lub czynności, które
pokazują istotne dla przetrwania i rozwoju grupy zachowania oraz działania, Socjolodzy
badają kulturę pod kątem zależności między zjawiskami a procesami , które mają miejsce w
społeczeństwie, a także wywieranie wpływu na życie zbiorowe poprzez kulturę.
Znaczenie kultury na życie w społeczeństwie objawia się, gdy nowo narodzona jednostka w
zbiorowości od początku swojego istnienia znajduje dzięki wierze, przedmiotom,

urządzeniom sposobowi wychowania w rodzinie jest poddawana socjalizacji kulturowej. To
kultura ustanowiła kryteria i systemy wartości., wzory zachowań, reagowania na pewne
bodźce, ustaliła ideały oraz modele jakimi się posługujemy w życiu.
TERMIN OSOBOWOŚCI W SOCJOLOGII
Człowiek, poza tym, że jest członkiem określonej zbiorowości społecznej, narodu, państwa,
rodziny jest przede wszystkim istotą, która ma prawo do samodzielnego życia duchowego,
które kreuje w nim wizję świata czy też specyficzny sposób reakcji na pewne zjawiska.
Całość wymienionych pozornie trwałych cech jednostki wraz z jej poglądem na świat jest
osobowością.
Socjologia badając osobowość człowieka zadaje sobie takie pytania jak:
- która z cech upodabnia członka do zbiorowości do której należy, jakie ma z nią cechy
wspólne, oraz co ją od nich różni, czy ma niepowtarzalne i specyficzne cechy tylko dla
siebie?
- jakim sposobem psychika jednostki potrafi się zjednoczyć ze swoją zbiorowością podczas
pewnych działań społecznych?
- jak jednostka wtapia się w środowisko do którego należy oraz jaki ma udział w życiu
zbiorowości i co dostaje dzięki temu?
- na jakiej zasadzie procesy psychiczne oraz zjawiska (zainteresowania, uzdolnienia itd.)jakie
może wywołać jednostka , łączą się w charakterystyczną indywidualną całość?
Osobowość ma duże znaczenie w socjologii, ponieważ składa się na nią ogrom czynników
łączących z sobą psychicznie świat jednostki ze społeczeństwem. Samo źródło słowa pojęcia
"osoba" pochodzi z łaciny "persona" i oznacza maskę, którą aktorzy używali w
przedstawieniach w starożytności, tak więc człowiek ma do spełnienia rolę w życiu
społecznym. Także zewnętrzna sylwetka jednostki wskazuje na wartość człowieka oraz
możliwości jego działania.
Obecnie termin "osobowość" posiada minimum trzy znaczenia, mianowicie:
- osobowość jako układ niezmiennych cech albo mechanizmów , które regulują zachowanie
się jednostki
- osobowość, w której najważniejsza jest jedność oraz tożsamość człowieka
- osobowość rozumiana jako ideał, do którego należy dążyć przez sposób wychowania
Socjologia traktująca o osobowości ma na względzie osobowość społeczną, czyli ogół
kanonów, wzorów oraz ról jakie realizuje i pełni jednostka wobec innych ludzi ze swojej
społeczności. Tak pojęta osobowość społeczna posiada elementy kształtujące się podczas
całego etapu rozwoju jednostki dzięki środowisku w którym wyrasta, wychowaniu oraz
aktywności czy cech dziedzicznych lub wrodzonych swojego organizmu
Do głównych części osobowości należy zaliczyć:

- poglądy
- potrzeby
- zainteresowania
- motywacje
- mechanizm kontroli
- wartości
- temperament
- inteligencja
- postawy
- zdolności
Elementy składowe osobowości mogą być:
- biogenne
- socjogenne
- psychogenne
Za biogenne elementy uważa się takie części osobowości jak kod biologiczny, który zawiera
informacje o anatomii , działaniu hormonów lub gruczołów, właściwościach fizjologicznych
itd. Socjolodzy uważają, że elementy biogenne są niezbędne w kształtowaniu osobowości, ale
też niewystarczające
Elementy socjogenne według socjologów stanowią najważniejszą część osobowości ludzkiej i
zalicz się do nich:
- kulturowy ideał osobowości, który to narzuca jednostce poprzez zbiorowość socjalizację, a
szczególnie wychowanie
- jaźń subiektywną, która jest wyobrażeniem o sobie
- jaźń odzwierciedloną, która jest wyobrażeniem własnej osoby, którą stworzyły opinie ludzi,
z którymi ma się najczęstszą styczność
- role społeczne jakie występują w grupach społecznych, mające za zadanie wykonanie
zorganizowanych przez te grupy czynności
Do psychogennych elementów należą wola, uczucia, pamięć, wyobraźnia, inteligencja,
temperament, spostrzegawczość.

W celu określenia, jaką człowiek ma osobowość oraz zrozumienia swojego bytu i istnienia,
niezbędna jest znajomość cech biogennych, kulturowych oraz psychicznych, określają one,
kiedy wzór jest godny naśladowania, jaką odgrywa rolę społeczną oraz z kim chciałby być
człowiek utożsamiony. Również poznanie wyobrażenia o sobie przez jednostkę, oraz reakcja
na nią otoczenia. Widać na tej podstawie, że osobowość człowieka jest niezwykle złożona i
posiada wiele uwarunkowań.
W związku z zależnością od przewyższania pewnych zespołów cech, jaki można obserwować
można mówić o różnego rodzajach osobowościach, do najbardziej ogólnych z nich należą
typologie:
- stworzona już przez Hipokratesa wyróżnia następujące osobowości:
* sangwinik - człowiek, który łatwo wybucha i szybko tłumi złość, łatwo się rozpraszający,
zmienny w swych działaniach i z łatwością ulegający uczuciom
*choleryk - człowiek niezwykle pobudliwy tak jak sangwinik, ale jest stały w uczuciach i
wytrwały w swym działaniu
* flegmatyk - człowiek bardzo niewiele pobudzony, łatwo poddaje się uczuciom, kończy
rozpoczęte zajęcia, niezwykle długo trzyma w sobie sympatie oraz urazy
* melancholik - człowiek, który trudno reaguje na uczucia, jest mało pomysłowy, ale
wytrwały w uczuciach i działaniu
Typologia jaką przedstawił niegdyś Hipokrates ma charakter aspołeczny i obrazuje
osobowość pod kątem psychologicznym
- w podobnym kontekście została stworzona nieco inna typologia, która uwypukla biogenne
uwarunkowania osobowości, potwierdza, że osobowość zależy od cech biologicznych,
najbardziej znana tego typu osobowość została przedstawiona przez Kreczmara w XX wieku,
obejmuje ona cztery rodzaje osobowości , a więc:
*pyknik - typ pykniczny, gdzie człowiek o umięśnionej posturze ciała, krótszej szyi oraz źle
rozwiniętych kończynach, posiadający skłonność do tycia, może ulegać naprzemiennie
skrajnym stanom depresji oraz euforii
* atletyk - typ atletyczny, człowiek mający świetnie rozwinięty kościec oraz umięśnienia,
duża pojemność płuc, swoim uosobieniem nieco zbliżony do schizotymika
* dysplastyk - tym dysplastyczny- człowiek, który ma nieregularną nieharmonijną budowę
Innym przykładem typów osobowości jest teoria stworzona dzięki Jurgi, który dokonał
klasyfikacji:
* introwertyków- ludzi którzy swą energią zachowują w swym wnętrzu, poprzez analizę
sytuacji
* ekstrawertyków - przekazujący swą energię na zewnątrz

Do socjologicznych typologii osobowości należy również klasyfikacja osobowości według F.
Znanieckiego, czyli:
-osobowość człowieka pracy
-osobowość człowieka o dobrym wychowaniu
- osobowość człowieka zabawy
-osobowość człowieka zboczeńca
Człowiek pracy to osobowość, która od dzieciństwa przebywała wśród ludzi pracujących,
wobec czego ma uzmysłowione uczestnictwo w pracy i żyje według maksymy: "człowiek
żyje po to, aby pracować".
Człowiek o dobrym wychowaniu odznacza się dużą towarzyskością, ale także ma dobre
wykształcenie. Poza tym szanuje autorytety oraz wartości uznane w społeczeństwie oraz ma
zakodowane dążenie do pozytywnego odbioru w środowisku jakim się otacza oraz z
wykonywanej pracy.
Człowiek zabawy, to ten, który kształtował się wśród rówieśników, w dzieciństwo oraz
młodość upływały mu wesoło i z zabawą. Typ ten jest specyficzny dla klas oraz warstw
zmuszanych do pracy w celu utrzymania się i żyją według maksymy "nie po to człowiek żyje,
aby pracować".
Powyższy podział typów osobowości według Znanieckiego pozwala zauważyć, że znaczny
wpływ na rozwój osobowości człowieka mają kręgi:
- wychowania
- rówieśniczy
- pracy
Pod pojęciem industrializacji kryje się zmiana gospodarki społeczeństwa z rolniczej na
przemysłową. Ważną rolę w uprzemysłowieniu odgrywa skupienie robotników, urządzeń oraz
maszyn jakie służą w ogromnych zakładach przemysłowych do standardowej i ekonomicznej
produkcji. Industrializacja to proces, w którym wzrasta znacznie udział zarówno przemysłu
jak i technik uprzemysłowionych oraz robotników, a za tym idą zmiany ekologiczne,
polityczne oraz kulturowe.
Industrializację można rozpatrywać socjologicznie, biorąc pod uwagę zachodzące zmiany w
życiu społecznym, ambicjach, aspiracjach, czy zainteresowaniach, które kierują do osiedlenia
się w zależności od rodzaju przemysłu w konkretnej wsi lub mieście.
Rozpatrując rodzaj oraz wielkość zakładu przemysłowego, który jest uruchamiany należy się
liczyć z określonymi tego skutkami, czyli przykładowo lokalizacja dla ciężkiego przemysłu
będzie mieć zupełnie inne konsekwencje niż dla zakładu zajmującego się przetwórstwem
rolnym. Uprzemysłowienie sprawia, że następują znaczne zmiany stylu życia, w
konsekwencji dokonania industrializacji w Polsce zupełnie odwróciły się stosunki ludności

rolniczej, do tej nie mającej styczności z uprawami rolnymi. Powstało też sporo problemów
społecznych. Z powodu szerokiego uprzemysłowienia znacząco wzrósł procent zatrudnianych
kobiet oraz chłopów robotników. Jednak szybko okazało się, że poziom ich kultury
przemysłowej jest za niski, i ich kwalifikacje wymagały uzupełnienia, a gospodarka narzekała
na brak bodźców do trwałego polepszania techniki, bowiem wiązałoby się to z redukcją
robotników, a pozostającym należałoby znacznie podnieść przygotowanie zawodowe. Istotną
kwestią jest także konieczność wysokiego nakładu finansowego na takie przedsięwzięcie.
Wszystkie te problemy złożyły się na restrukturyzację przemysłu w naszej gospodarce.
W konsekwencji uprzemysłowienia społeczeństwo stanie się cywilizacją industrialną z
charakterystycznymi poglądami myślowymi oraz typami zachowań. Typy te mogą stracić
swój urok w społeczeństwie postindustrialnym. Jest tak, ponieważ sposób myślenia w
społeczeństwie przemysłowym jest zupełnie inny niż w środowisku poprzemysłowym,
mianowicie pierwszy z nich oparty jest na zależności masowych produkcji-konsumpcji, a
drugi z wymienionych za priorytet stawia się wysoki poziom usług.
Społeczeństwo poprzemysłowe zmienia wcześniejsze zasoby ekonomicznej racjonalizacji na
nowoczesne zdolności w obszarze techniki oraz kontaktach z potencjalnymi klientami.
Tradycyjne gałęzie przemysłu coraz bardziej tracą na swej użyteczności, a robotnicy tracą
zatrudnienie. Taki proces to dezindustrializacją.
Skutkiem uprzemysłowienia oraz dezindustrializacji jest urbanizacja wraz z ruralizacją.
Pod pojęciem urbanizacja kryje się proces kulturowy i społeczny, w którym to z dużą
szybkością rozwija się i rośnie liczba ośrodków miejskich, a wszystko to jest konsekwencją
rozwoju handlu i przemysłu. Dzięki temu następuje ogromny napływ ludności ze wsi do
miast, rozbudowują się obszary miejskie i rośnie liczba udziału miejskiej ludności na tle
całego zaludnienia.
Z urbanizacji wynika rozpowszechnienie miejskich walorów kultury i stylu na życie.
Urbanizacja działa na czterech płaszczyznach
- przestrzennej
- demograficznej
- ekonomicznej
- społecznej
Urbanizacja przestrzenna skupia się na wzroście obszarów miast i ich pojemności, dzięki
nowym i coraz wyższym budynkom, co jest przyczyną przekształcania się środowiska na
typowo miejskie.
Urbanizacja demograficzna pokazuje ruch ludności ze wsi do miast, ich zainteresowanie
miastem i ciągłym wzrostem zamieszkiwania miejskich obszarów

Urbanizacja ekonomiczna wiąże się z trwałym powiększaniem się ludzi pracujących w
pozarolniczych zawodach oraz wzroście różnorodności zawodowych tejże ludności w
porównaniu z ludnością zajmującą się rolnictwem.
Urbanizacja społeczna ma za zadanie pokazać uroki miejskiego stylu życia ludziom
przybyłym ze wsi, ale także zakorzenienia miejskich obyczajów na wsi.
Wszystkie te przemiany i urbanizacja przyczyniają się do zmniejszenia różnic jakie wcześniej
były widoczne między środowiskiem miejskim i wiejskim.
Społecznym następstwem urbanizacji jest skupienie się w miastach i odejście człowieka od
ziemi, co sprowadza się do coraz większym zatraceniu naturalności na rzecz sztucznego
świata.
Z tego powodu urbanizacja ma wielu przeciwników, którzy są zdania, że przez nią:
- miejskie życie odsuwa człowieka od natury, zabiera mu związane z nią piękno i duchowość
- wieś swoją pracę oraz naturę wiąże z koniecznością jaka wynika z praw przyrody ( żniwa,
siewy, wykopki odbywają się według naturalnego kalendarza)
- ludzie na wsi darzą się większym szacunkiem, mają z sobą lepszy kontakt, człowiek w
mieście narażony jest na utratę partnerstwa i jest "sam w tłumie"
-wieś jest inspiracją w obyczajowości, która nadaje gotowe odpowiedzi w zachowaniu dla
każdej sytuacji, uwzględnia prawidła moralne, w mieście człowiek jest tak zagubiony, że w
wielu sytuacjach nie potrafi się odnaleźć.
Wymienione wyżej skutki urbanizacji wpłynęły na to, że część grup społecznych zaczęło
budować swoje ideologie dotyczące życia wiejskiego, które ma wyższość nad życiem w
mieście.
Procesem przeciwnym do urbanizacji stała się ruralizacji. W jej wyniku zostały utworzone
parki, ogródki oraz place zabaw urbanistów, które miały za zadanie zbliżyć do siebie
nawzajem ludzi, spowodować więzi koleżeńskie, sąsiedzkie czy przyjacielskie.
Z wszystkimi omówionymi procesami, czyli z industrializacją, dezindustrializacją,
urbanizacją oraz ruralizacją jest związane przemieszczanie się społeczności. Ruchliwość
społeczna jest zależna od przemieszczania się jednostki lub całej grupy społecznej w celu
podwyższenia swojej pozycji w społeczeństwie, co powoduje awans społeczny którego
przeciwieństwem jest degradacja.
Gdy pojedyncza jednostka lub cała grupa przenosi się w inną przestrzeń geograficzną oraz
wtóruje temu inna pozycja społeczna to można mówić o ruchliwości poziomej, a jej wyrazem
są przesiedlenia, dojazdy do pracy lub migracje.
Szczególnie intensywne procesy przemieszczania występowały podczas okresów dużych
zmian zachodzących w społeczeństwie. Ruchliwość społeczeństwa ma znaczeni dla kultury,
zwyczajów, obyczajów, stereotypów zachowań oraz więzi społecznych czy systemów
wartości.

W wyniku opisanych procesów może dojść do rozwoju społeczeństwa i cywilizacji, ale także
wręcz odwrotnie, mogą się pojawić zjawiska patologii społecznej i dezorganizacji, pod którą
rozumie się rozpad wyznawanego systemu wartości przez społeczeństwo, które dawało im
jedność oraz funkcjonalność pewnych norm , jednostek oraz środków kontroli. Organizacja
społeczna jest wyrazem ładu i uporządkowania dzięki którym poszczególne grupy społeczne
mogą swobodnie funkcjonować. Dezorganizacja zaś wprowadza nieporządek, stan w których
jednostka żyje w niezgodzie z kanonami społecznymi. Negatywne działania w związku z
dezorganizacją to korupcja, pijaństwo, przestępczość , terroryzm, prostytucja, bezrobocie,
hazard narkomania, upadek etyczny pracy, konflikty, zwiększenie rozpadu rodziny, absencja
pracownicza, strajki itp.
Złe zjawiska jakie można obserwować w społeczeństwie określa się jako patologię społeczną.
Eliminacja wymienionych negatywnych zjawisk społecznych wymaga zbadanie jej
dokładnych przyczyn, (mogących mieć źródło w czynnikach politycznych, społecznokulturowych czy też ekonomicznych) rozmiarów oraz skutków.
Społeczeństwo polskie zostało zmuszone do przekształcenia gospodarki i całego
społeczeństwa polskiego, czego przyczyną był limit możliwości na ekstensywny rozwój
gospodarki oraz nie zaspokojenie potrzeb społeczeństwa przez nią. Zaowocowało to
uruchomieniem procesów przekształceń całego ustroju, celem procesów było:
*poprawienie standardów życia obywateli
*spowodowanie znacznego wzrostu gospodarczego
*wzrost innowacyjności podmiotów gospodarczych należących do grupy technicznotechnologicznej
*osiągnięcie znacznej jakości oraz efektywności w gospodarowaniu
*wyjście z dołka cywilizacyjnego kraju
*eliminacja kompleksu społeczeństwa niegospodarnego
* utworzenie odpowiedniego wzoru gospodarki, dzięki której przedmioty gospodarcze będą
mogły funkcjonować samodzielnie na rynku, ale też wdrażać się przemieszczać oraz być
finansjerami przedsięwzięć umożliwiających im dalszy byt oraz rozwój zakładu, rozwiązywać
kłopoty wewnątrz prosperującej firmy, być otwartymi dla rynku oraz konkurencji nie tylko
polskiej, ale i zagranicznej poprzez zasilenie się systemem preferencji, dotacji czy ulg
Dzięki transformacji ustroju można odejść od specyficznych do tej pory zasad totalitarnych
czy gospodarczych jako nakazowo-rozdzielczych i tworzy się społeczeństwo kierujące się w
pełni demokratycznymi poglądami w mechanice rynkowej gospodarki.
Za najważniejsze filary w ustrojowej transformacji uznaje się :
- demokrację
- rynek

- własność prywatną
Wśród nich odbywają się dyskusje zarówno teoretyczne jak i aksjologiczne.
Rodzą one wiele pytań dotyczących rynku: który z modelów gospodarki rynkowej zostanie
zrealizowany w dzisiejszym państwie polskim, co powinno być uznane za towar, a co nie. W
konsekwencji tychże dyskusji w Konstytucji Artykułu 20 ustanowiono, że gospodarka będzie
wspierała swe fundamenty na założeniach społecznych gospodarki rynkowej. W Polsce
niezwykle burzliwie przebiegały spory wokół prywatyzacji, a więc przekształcenie własności
z państwowej na prywatną. Także demokracja zrodziła wiele nieporozumień w
społeczeństwie.