BỘ TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG

TRƯỜNG CAO ĐẲNG TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG HÀ NỘI

B¸o c¸o tæng kÕt
®Ò tµi nghiªn cøu khoa häc vµ c«ng nghÖ cÊp bé

NGHIÊN CỨU QUẢN LÝ TỔNG HỢP TÀI NGUYÊN
VÀ MÔI TRƯỜNG LƯU VỰC SÔNG MÃ
Cơ quan chủ trì
Trường Cao đẳng TN&MT Hà Nội
Phó Hiệu trưởng

CHỦ NHIỆM ĐỀ TÀI

Phạm Văn Khiên

Hoàng Ngọc Quang

7072
20/01/2009

HÀ NỘI, 2008

Bé tµi nguyªn vµ m«i tr−êng
Tr−êng cao ®¼ng tµi nguyªn vµ m«i tr−êng hµ néi

B¸o c¸o tæng kÕt ®Ò tµi cÊp bé

Nghiªn cøu qu¶n lý tæng hîp tµi nguyªn
vµ m«i tr−êng l−u vùc s«ng m·
Chñ nhiÖm ®Ò tµi: TS. Hoµng Ngäc quang

Các cộng tác viên:
ThS. Trần Duy Kiều
ThS. Hoàng Thị Nguyệt Minh
ThS. Hoàng Anh Huy
KS. Nguyễn Ngọc Hà
CN. Phạm Văn Tuấn

HÀ NÔI, 2008

MỤC LỤC
CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ KINH TẾ XÃ HỘI TRÊN LƯU
VỰC SÔNG MÃ.....................................................................................................................................3

1.1. Sông Mã và hệ thống sông Mã..................................................................................... 3
1.1.1. Vị trí địa lý ...........................................................................................................................3
1.1.2. Hệ thống sông ......................................................................................................................7

1.2. Điều kiện tự nhiên lưu vực sông Mã ........................................................................... 9
1.2.1. Địa hình ...............................................................................................................................9
1.2.2. Địa chất..............................................................................................................................10
1.2.3. Thổ nhưỡng ........................................................................................................................11
1.2.4. Thảm phủ ...........................................................................................................................13
1.2.5. Khí tượng ...........................................................................................................................14
1.2.6. Thuỷ văn.............................................................................................................................15

1.3. Điều kiện kinh tế xã hội.............................................................................................. 22
1.3.1. Kinh tế trên lưu vực ...........................................................................................................22
1.3.2. Dân cư và lao động............................................................................................................24

1.4. Định hướng phát triển kinh tế trên lưu vực sông Mã ............................................. 26
1.4.1. Những chỉ tiêu cơ bản phát triển kinh tế lưu vực...............................................................26
1.4.2. Những định hướng chung phát triển kinh tế lưu vực .........................................................27
1.4.3. Định hướng cụ thể phát triển kinh tế trên lưu vực.............................................................28

1.5. Tổng quan về quản lý khai thác tài nguyên và bảo vệ môi trường trên lưu vực
sông Mã............................................................................................................................... 32
1.6. Nhận xét chương 1 ...................................................................................................... 34
CHƯƠNG 2: HIỆN TRẠNG KHAI THÁC TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG LƯU VỰC
SÔNG MÃ.............................................................................................................................................36

2.1. Hiện trạng khai thác tài nguyên và môi trường đất trên lưu vực .......................... 36
2.1.1. Hiện trạng khai thác sử dụng tài nguyên đất trên lưu vực ................................................36
2.1.2. Môi trường đất ...................................................................................................................38
2.1.3. Nhận xét về tài nguyên và môi trường đất .........................................................................39

2.2. Hiện trạng khai thác và quản lý tài nguyên khoáng sản trên lưu vực................... 39
2.3. Hiện trạng khai thác và Tài nguyên rừng ................................................................ 41
2.3.1. Hiện trạng tài nguyên rừng................................................................................................41
2.3.2. Đa dạng sinh học ...............................................................................................................42
2.3.3. Khai thác tài nguyên rừng .................................................................................................42
2.3.4. Quản lý tài nguyên rừng ....................................................................................................43
2.3.5. Nhận xét .............................................................................................................................44

2.4. Đặc điểm khí hậu và môi trường không khí trên lưu vực....................................... 44
2.4.1. Đặc điểm khí hậu ...............................................................................................................44
2.4.2. Môi trường không khí ........................................................................................................47
2.4.2.1. Nguồn gây ô nhiễm không khí...................................................................................47
2.4.2.2. Chất lượng không khí tại các khu công nghiệp, đô thị và các nút giao thông ...........48
2.4.3. Nhận xét .............................................................................................................................48

2.5. Hiện trạng quản lý, khai thác và bảo vệ tài nguyên môi trường nước trên lưu vực
............................................................................................................................................. 49
2.5.1. Tài nguyên nước mặt và hiện trạng khai thác tài nguyên nước mặt trên lưu vực .............50
2.5.2. Môi trường nước mặt .........................................................................................................54
2.5.3. Nhận xét về tài nguyên và môi trường nước mặt ...............................................................57

2.6. Tài nguyên và môi trường nước dưới đất................................................................. 59
2.6.1. Tài nguyên nước dưới đất ..................................................................................................59
2.6.2. Môi trường nước dưới đất..................................................................................................64

2.7. Nhận xét chương 2 ...................................................................................................... 65
CHƯƠNG 3: NGUYÊN NHÂN VÀ KHẢ NĂNG SUY THOÁI TÀI NGUYÊN MÔI TRƯỜNG
TRÊN LƯU VỰC SÔNG MÃ .............................................................................................................66

i

3.1. Nguyên nhân suy thoái tài nguyên và môi trường................................................... 66
3.1.1. Nhóm nguyên nhân khách quan .........................................................................................66
3.1.2. Nhóm nguyên nhân chủ quan.............................................................................................69
3.1.2.1. Nguyên nhân khai thác tài nguyên quá mức và thiếu qui hoạch................................69
3.1.2.2. Nguyên nhân do cơ cấu phân bố lao động, tập quán sản xuất ...................................74

3.2. Khả năng suy thoái tài nguyên và môi trường trên lưu vực................................... 76
3.2.1. Dự báo xu thế biến đổi khí hậu ..........................................................................................76
3.2.2. Xu thế tai biến thiên nhiên và lũ quét.................................................................................77
3.2.3. Nguy cơ ô nhiễm đất ..........................................................................................................79

3.3. Dự báo nhu cầu nước trên lưu vực sông Mã năm 2010, 2020 ................................ 80
3.3.1. Phân vùng tính toán dự báo...............................................................................................80
3.3.2. Dự báo nhu cầu nước năm 2010 và 2020 ..........................................................................81
3.3.2.1. Dự báo nhu cầu nước cho dân sinh năm 2010 và 2020 .............................................81
3.3.2.2. Dự báo cho trồng trọt năm 2010 và 2020 ..................................................................85
3.3.2.3. Dự báo cho chăn nuôi năm 2010, 2020 .....................................................................86
3.3.2.4. Nước cho công nghiệp và dự báo nhu cầu nước công nghiệp năm 2010 và 2020.....89
3.3.5. Tổng hợp nhu cầu nước và dự báo nhu cầu nước..............................................................90

3.4. Dự báo cân bằng nước năm 2010 và 2020 ................................................................ 93
3.4.1. Số hóa mạng lưới sông.......................................................................................................93
3.4.2. Tính lượng nước đến, nước mưa, bốc hơi tại mỗi nút cân bằng ........................................94
3.4.3. Xác định lượng nước đẩy mặn ...........................................................................................96
3.4.4. Tính toán và dự báo cân bằng nước hệ thống....................................................................97
3.4.4.1. Cân bằng nước hệ thống năm 2005 ...........................................................................97
3.4.4.2. Dự báo lượng nước thiếu năm 2010 và 2020.............................................................97
3.4.5. Kết luận..............................................................................................................................98

3.5. Thiên tai lũ lụt và hạn hán ......................................................................................... 99
3.5.1. Thiên tai do lũ và lũ quét trong những năm gần đây .........................................................99
3.5.2. Nguyên nhân gây ra sạt lở đất, lũ quét trên lưu vực........................................................100
3.5.3. Hạn hán trên lưu vực .......................................................................................................103

3.6. Ảnh hưởng của hồ Cửa Đạt ..................................................................................... 111
3.7. Xu thế biến đổi môi trường nước do chất thải, nước thải..................................... 111
3.8. Xu thế biến đổi độ mặn............................................................................................. 113
3.9. Nhận xét chương 3 .................................................................................................... 114
CHƯƠNG 4: NGHIÊN CỨU MÔ HÌNH QUẢN LÝ TỔNG HỢP LƯU VỰC SÔNG MÃ .......115

4.1. Cơ sở lý luận và thực tiễn quản lý tổng hợp Tài nguyên và môi trường trên lưu
vực ..................................................................................................................................... 115
4.1.1. Cơ sở lý luận ....................................................................................................................115
4.1.2. Cơ sở thực tiễn .................................................................................................................120

4.2. Tiềm năng, lợi thế và hạn chế của lưu vực ............................................................. 121
4.2.1. Tiềm năng, lợi thế của lưu vực.........................................................................................121
4.2.2. Những hạn chế của lưu vực .............................................................................................122

4.3. Khó khăn, thách thức trong hoạt động QLTHLVS .............................................. 123
4.3.1. Về thể chế, cơ chế quản lý................................................................................................123
4.3.2. Thiếu chính sách QLTHTNMT lưu vực sông Mã.............................................................125

4.4. Lựa chọn mô hình QLTH lưu vực sông Mã ........................................................... 126
4.4.1. Những nguyên tắc xây dựng mô hình QLTHLV sông Mã ................................................126
4.4.2. Đề xuất mô hình QLTH TNMT lưu vực sông...................................................................128
4.4.2.1. Tham khảo một số mô hình quản QLTH TNMT trên lưu vực ................................128
4.4.2.2. Trong nước...............................................................................................................131

4.4. Nhận xét chương 4 .................................................................................................... 138
CHƯƠNG 5: NGHIÊN CỨU ĐỀ XUẤT CÁC GIẢI PHÁP QUẢN LÝ TỔNG HỢP TÀI
NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG LƯU VỰC SÔNG MÃ ..................................................................140

5.1. Giải pháp quy hoạch tổng hợp lưu vực................................................................... 140
5.2. Khai thác sử dụng hợp lý tài nguyên nước............................................................. 140
ii

5.2.1. Đánh giá hiện trạng các công trình cấp nước .................................................................140
5.2.2. Nhu cầu cấp nước ............................................................................................................141
5.2.3. Phương án khai thác sử dụng nguồn nước ......................................................................142
5.2.4. Phương án tiêu úng và chống lũ ......................................................................................146
5.2.4.1. Nhu cầu chống lũ và phương án chống lũ................................................................146
5.2.4.2. Giải pháp tiêu thoát nước mưa.................................................................................149
5.2.5. Giải pháp khai thác bậc thang trên lưu vực sông Mã......................................................151

5.3. Giải pháp định hướng sử dụng tài nguyên đất ...................................................... 155
5.4. Giải pháp khai thác hợp lý tài nguyên khoáng sản ............................................... 157
5.5. Giải pháp định hướng khai thác hợp lý tài nguyên sinh vật................................. 160
5.6. Các biện pháp quản lý và bảo vệ môi trường......................................................... 161
5.7. Xây dựng các cơ chế, chính sách, luật pháp........................................................... 166
5.8. Xây dựng cơ sở thông tin dữ liệu............................................................................. 166
5.9. Nâng cao năng lực đội ngũ QLTHLV..................................................................... 167
5.10. Sử dụng các công cụ chuyên ngành trợ giúp........................................................ 167
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ ...........................................................................................................170

I. Kết luận ......................................................................................................................... 170
II. Kiến nghị...................................................................................................................... 171

iii

DANH MỤC BẢNG BIỂU
Bảng 1.1 Phân bố diện tích lưu vực theo địa giới hành chính..................................................................7
Bảng 1.2 Tỷ lệ lượng nước (%) các tháng mùa lũ..................................................................................16
Bảng 1.3 Tần suất (%) xuất hiện lũ lớn nhất năm ..................................................................................18
Bảng 1.4 Tổ hợp lũ giữa sông Mã, sông Chu.........................................................................................18
Bảng 1.5 Lượng nước (%) các tháng mùa kiệt tại một số trạm thuỷ văn...............................................19
Bảng 1.6 Mô đun dòng chảy kiệt tại một số trạm thuỷ văn trên sông Mã .............................................19
Bảng 1.7 Lượng cát bùn bình quân thời kỳ 1960 - 2005 tại một số trạm thuỷ văn................................20
Bảng 1.8 Mực nước (m) triều lớn nhất, nhỏ nhất tại một số vị trí trên sông..........................................21
Bảng 1.9 Cơ cấu kinh tế (%) trên lưu vực sông Mã năm 2005 ..............................................................22
Bảng 1.10 Kết quả sản xuất nông nghiệp của các tỉnh trong lưu vực ....................................................22
Bảng 1.11 Phát triển dân số (1.000 người) trên lưu vực đến năm 2020.................................................26
Bảng 1.12 Dự báo cấu kinh tế các tỉnh nằm trong lưu vực sông Mã .....................................................27
Bảng 1.13 Mức phấn đấu sản lượng lương thực quy thóc .....................................................................29
Bảng 1.14 Diện tích canh tác (1000ha) tương lai và cơ cấu cây trồng...................................................30
Bảng 1.15 Các cụm công nghiệp tập trung trên lưu vực sông Mã .........................................................30
Bảng 2.1 Các loại đất (ha) được sử dụng tại các địa phương trên lưu vực ............................................37
Bảng 2.2 Tổng hợp diện tích (ha) gieo trồng bình quân 5 năm (2000 - 2005) tại các tỉnh ....................37
Bảng 2.3 Chi tiết diện tích (ha) gieo trồng bình quân 5 năm (2000 - 2005) theo các vụ mùa ...............37
Bảng 2.4 Danh mục và trữ lượng mỏ đã khảo sát được .........................................................................40
Bảng 2.5 Các loại rừng thuộc địa phận Thanh Hoá năm 2005...............................................................41
Bảng 2.6 Giá trị sản xuất ngành lâm nghiệp [44] so với năm 1994 ......................................................42
Bảng 2.7 Các khu bảo tồn thiên nhiên, Vườn Quốc gia, bảo tồn gien và khu di tích lịch sử văn hoá ...43
Bảng 2.8 Lượng mưa năm trung bình nhiều năm tại trạm mưa trong và lân cận lưu vực sông Mã.......45
Bảng 2.9 Tỷ lệ các nguồn nước đang sử dụng tại tỉnh Thanh Hóa ........................................................49
Bảng 2.10 Tổng hợp nguồn kinh phí đầu tư xây dựng công trình khai thác nước .................................49
Bảng 2.11 Tổng lượng nước bình quân nhiều năm toàn hệ thống .........................................................50
Bảng 2.12 Tổng lượng dòng chảy năm trong địa phận Thanh Hoá .......................................................51
Bảng 2.13 Số lượng công trình khai thác nước trên các sông trong tỉnh Thanh Hóa - LVS Mã .........52
Bảng 2.14 Diện tích mặt nước nuôi trồng thủy sản tỉnh Thanh Hoá......................................................53
Bảng 2.15 Chất lượng nước trên các sông Mã, Chu, Bưởi và Âm tại một số vị trí trong đợt khảo sát
ngày 4/VIII/1995....................................................................................................................................54
Bảng 2.16 Chất lượng nước tại một số vị trí ..........................................................................................56
Bảng 2.17 Mức độ chênh lệch lượng nước giữa mùa lũ và mùa cạn, giữa tháng lớn nhất và nhỏ nhất
trong năm tại một số trạm thuỷ văn........................................................................................................58
Bảng 2.18 Các vùng tìm kiếm, thăm dò đánh giá trữ lượng NDĐ LVS Mã ..........................................60
Bảng 2.19 Mực nước ngầm và lưu lượng cấp nước tại tầng qh1 ...........................................................61
Bảng 2.20 Mực nước tĩnh và lưu lượng cấp nước tại một vùng thuộc ThọXuân, Yên Định, Quảng
Xương và Nông Cống ............................................................................................................................62
Bảng 2.21: Kết quả khảo sát tại một số lỗ khoan thuộc tầng h-p ...........................................................62
Bảng 2.22 Lượng cấp nước tại một số điểm lộ ở Hoằng Hoá, Hà Trung...............................................63
Bảng 2.23 Lưu lượng cấp nước lớn nhất và nhỏ nhất tại một số điểm lộ ở ...........................................63
Bảng 2.24 Lượng cấp nước lớn nhất và nhỏ nhất tại một số điểm lộ ở Bắc sông Mã và Như Xuân .....63
Bảng 2.25 Lưu lượng cấp nước lớn nhất và nhỏ nhất tại một số điểm lộ ở Nông Cống và Như Xuân .64
Bảng 2.26 Mức độ ô nhiễm nước dưới đất tại một số vị trí điều tra ......................................................64
Bảng 3.1 Thay đổi tổng lượng bức xạ (Kcal/cm2) qua các thời kỳ tại một số trạm khí hậu trong và
ngoài lưu vực sông Mã...........................................................................................................................67
Bảng 3.2 Thay đổi của nhiệt độ (0c) không khí qua các thời kỳ tại một số trạm khí tượng trong và
ngoài lưu vực sông Mã...........................................................................................................................67
Bảng 3.3 Thay đổi độ ẩm (%) không khí qua các thời kỳ tại một số trạm khí tượng trong và ngoài lưu
vực sông Mã. ..........................................................................................................................................68
Bảng 3.4 Thay đổi lượng bốc hơi bình quân năm qua các thời kỳ tại một số trạm khí tượng trong và
ngoài lưu vực sông Mã...........................................................................................................................68
Bảng 3.5 Số cơn bão bình quân gây mưa trên lưu vực...........................................................................68

iv

Bảng 3.6 Thay đổi lượng mưa năm qua các thời kì tại một số trạm khí tượng trong và ngoài lưu vực
sông Mã..................................................................................................................................................69
Bảng 3.7 Lượng thuốc bảo vệ thực vật được sử dụng từ 2001-2004 tại Thanh Hoá .............................70
Bảng 3.8 Mức độ bụi vượt TCCP tại một số điểm quan trắc trong 3 năm 2004-2006...........................72
Bảng 3.9 Dân số năm 2005 và dự báo tỷ lệ dân số nông thôn và thành thị giai đoạn 2010 - 2020 ở khu
vực Bắc Trung Bộ và Thanh Hoá...........................................................................................................75
Bảng 3.10 Dự báo nhiệt độ và lượng mưa trung bình thập kỷ 2001 - 2010...........................................77
Bảng 3.11 Tần suất xuất hiện lũ lớn nhất trong năm (lần, %)...............................................................78
Bảng 3.12 Dân số tại các khu và tiểu khu tính đến ngày 31-XII-2005 ..................................................82
Bảng 3.13 Nhu cầu nước (103m3) dân sinh năm 2005 ...........................................................................82
Bảng 3.14 Dân số năm 2005 và dân số dự báo cho các năm 2010, 2020...............................................83
Bảng 3.15 Nhu cầu nước dân sinh năm 2010.........................................................................................84
Bảng 3.17 Tổng nhu cầu nước dân sinh năm 2005, 2010 và 2020 ........................................................85
Bảng 3.18 Diện tích gieo trồng (ha) của các loại cây trồng năm 2005 ..................................................85
Bảng 3.19 Nhu cầu nước cho trồng trọt năm 2005 ................................................................................86
Bảng 3.20 Đàn gia súc gia cầm (con) năm 2005....................................................................................87
Bảng 3.21 Nhu cầu nước cho chăn nuôi năm 2005................................................................................87
Bảng 3.22 Nhu cầu nước cho chăn nôi năm 2010..................................................................................88
Bảng 3.23 Nhu cầu nước cho chăn nuôi năm 2020................................................................................88
Bảng 3.24 Tổng nhu cầu nước (103m3) chăn nuôi năm 2005, 2010 và 2020 .........................................89
Bảng 3.25 Lượng nước cần (m3/s) cho sinh hoạt, công nghiệp và dịch vụ ............................................89
Bảng 3.26 Nhu cầu nước năm 2005 tại các khu cân bằng......................................................................90
Bảng 3.27 Nhu cầu nước tại các khu cân bằng năm 2010......................................................................91
Bảng 3.28 Nhu cầu nước năm 2020 tại các khu cân bằng......................................................................91
Bảng 3.29 Nhu cầu nước cho các ngành dùng nước năm 2005 và dự báo cho năm 2010, 2020 phần lưu
vực sông Mã thuộc Thanh Hoá ..............................................................................................................92
Bảng 3.30 Kết quả tính toán tương quan cho các tuyến có tài liệu ngắn. ..............................................94
Bảng 3.31 Lưu lượng (m3/s) với tần suất 75% tại các nút cân bằng khởi đầu .......................................95
Bảng 3.32 Lượng bốc hơi (mm) đo bằng ống piche bình quân thời kỳ 1960 -2005 của trạm Thanh Hoá
và Yên Định ...........................................................................................................................................95
Bảng 3.33 Lượng mưa tháng, năm bình quân thời kỳ 1960 - 2005........................................................96
Bảng 3.34 Lượng nước thiếu (106m3) năm 2005 tại một số khu cân bằng.............................................97
Bảng 3.35 Lượng nước thiếu năm 2020 tại Trung sông Bưởi................................................................98
Bảng 3.36 Chỉ số khô hạn tại 12 trạm khí tượng trong 12 tháng và năm.............................................104
Bảng 3.37 Nồng độ các yếu tố phân tích (mmg/l) nước sông ..............................................................112
Bảng 3.38 Độ mặn lớn nhất (0/00) trước và sau các thời kỳ quan trắc tại một số sông.........................113
Bảng 5.1 Nhu cầu nước (106m3)mặt ruộng và lượng nước thiếu tại các vùng .....................................142
Bảng 5.2 Phân vùng sử dụng nguồn nước trên các sông suối ..............................................................146
Bảng 5.3 Nhu cầu chống lũ trên các triền sông vùng hạ du .................................................................147
Bảng 5.4 Mức tôn cao đê theo A6 - 77 ................................................................................................148
Bảng 5.5 Diện tích úng (ha) còn tồn tại ở hạ du sông Mã....................................................................150
Bảng 5.6 Các hồ chứa dự kiến trên hệ thống sông Mã.........................................................................151
Bảng 5.7 Một số chỉ tiêu hồ chứa tổng cộng của các sơ đồ trên sông Chu ..........................................152
Bảng 5.8 Một số chỉ tiêu tổng cộng của các sơ đồ trên sông Mã. ........................................................153
Bảng 5.9 Mực nước (m) lũ sông Mã khi có sơ đồ khai thác ................................................................154
Bảng 5.10 Độ mặn (1%0)max trên dọc sông theo sơ đồ.......................................................................155
Bảng 5.11 Phân loại tính bền vững theo thời gian ...............................................................................156

v

DANH MỤC HÌNH VẼ
Hình 1.1 Lưu vực sông Mã, phần trên lãnh thổ Việt Nam.......................................................................3
Hình 1.1a Bản đồ hành chính lưu vực sông Mã .......................................................................................4
Hình 1.1b Các huyện thuộc LVS Mã của tỉnh Điên Biên ........................................................................5
Hình 1.1c Các huyện thuộc LVS Mã của tỉnh Sơn La .............................................................................5
Hình 1.1d Các huyện thuộc LVS Mã của tỉnh Hòa Bình .........................................................................6
Hình 1.1e Huyện Quế Phong (Nghệ An) trong lưu vực sông Mã ............................................................6
Hình 1.2 Bản đồ mạng lưới sông suối lưu vực sông Mã thuộc địa phận Thanh Hoá...............................7
Hình 1.3 Bản đồ địa hình lưu vực sông Mã .............................................................................................9
Hình 1.4 Bản đồ địa chất lưu vực sông Mã............................................................................................10
Hình 1.5 Bản đồ phân bố thảm phủ thực vật lưu vực sông Mã..............................................................13
Hình 1.6 Phân phối lượng mưa năm trung bình nhiều năm tại trạm Thanh Hóa ...................................15
Hình 1.7 Phân phối dòng chảy năm trung bình nhiều năm tại trạm Cẩm Thủy .....................................17
Hình 1.8 Phân phối dòng chảy năm trung bình nhiều năm tại trạm Cửa Đạt.........................................17
Hình 2.1 Bản đồ phân loại sử dụng đất phần lưu vực sông Mã thuộc thanh hóa...................................36
Hình 2.2 Bản đồ phân bố điểm quặng trong tỉnh Thanh Hóa ...............................................................40
Hình 2.3 Bản đồ đẳng trị mưa chuẩn mưa năm......................................................................................47
Hình 2.4 Bản đồ đẳng trị chuẩn dòng chảy năm ....................................................................................51
Hình 2.5 Hàm lượng BOD5 dọc sông Mã –vùng trung lưu...................................................................57
Hình 2.6 Hàm lượng NH3(N) dọc sông Mã–vùng trung lưu.................................................................57
Hình 2.7 Hàm lượng BOD5 dọc sông Chu–vùng trung lưu ..................................................................57
Hình 3.1 Bản đồ phân vùng cân bằng nước ...........................................................................................81
Hình 3.2 Số hóa mạng lưới sông trên giao diện chính của mô hình MIKE – BASIN ...........................94
Hình 3.3 Sơ đồ tính toán cân bằng nước năm 2005 ...............................................................................97
Hình 3.4 Sơ đồ tính toán cân bằng nước cho thời kỳ 2010 và 2020 ......................................................98
Hình 3.5 Phân bố chỉ số khô hạn trung bình năm ................................................................................104
Hình 3.6 Phân bố chỉ số khô hạn trung bình tháng 1 ...........................................................................105
Hình 3.7 Phân bố chỉ số khô hạn trung bình tháng 2 ...........................................................................105
Hình 3.8 Phân bố chỉ số khô hạn trung bình tháng 3 ...........................................................................106
Hình 3.9 Phân bố chỉ số khô hạn trung bình tháng 4 ...........................................................................106
Hình 3.10 Phân bố chỉ số khô hạn trung bình tháng 5 .........................................................................107
Hình 3.11 Phân bố chỉ số khô hạn trung bình tháng 6 .........................................................................107
Hình 3.12 Phân bố chỉ số khô hạn trung bình tháng 7 .........................................................................108
Hình 3.13 Phân bố chỉ số khô hạn trung bình tháng 8 .........................................................................108
Hình 3.14 Phân bố chỉ số khô hạn trung bình tháng 9 .........................................................................109
Hình 3.15 Phân bố chỉ số khô hạn trung bình tháng 10 .......................................................................109
Hình 3.16 Phân bố chỉ số khô hạn trung bình tháng 11 .......................................................................110
Hình 3.17 Phân bố chỉ số khô hạn trung bình tháng 12 .......................................................................110
Hình 4.1 Sơ đồ Kiến nghị QLTHLVS lưu vực sông Mã .....................................................................135

vi

LỜI MỞ ĐẦU

Sông Mã là một con sông lớn nhất của miền Trung, chảy qua nhiều tỉnh
trong nước và tỉnh Sầm Nưa của Nước Cộng hoà Dân chủ Nhân dân Lào mà trên
đó các hoạt động khai thác phục vụ cho phát triển kinh tế xã hội rất sôi động,
nhất là vùng đồng bằng thuộc lãnh thổ Thanh Hoá.
Nhưng các hoạt động khai thác tài nguyên trên lưu vực chưa có sự quản
lý thống nhất. Các hoạt động đó còn phụ thuộc vào chiến lược riêng của mỗi địa
phương không có quy hoạch thống nhất trong lưu vực và chưa thực hiện quản lý
tổng hợp thống nhất theo lưu vực sông cũng như chưa có sự phối hợp chung
trong công tác bảo vệ môi trường trên lưu vực. Bởi vậy, việc khai thác sử dụng
tài nguyên là chưa hợp lý, hiệu quả còn rất thấp, đó đây trên lưu vực đã xuất
hiện dấu hiệu suy thoái tài nguyên và môi trường.
Nhận thức được vấn đề đó, nhiều cơ quan, nhiều nhà khoa học đã tiến
hành nhiều nghiên cứu về tài nguyên và môi trường trên lưu vực nhằm khai thác
hợp lý, có hiệu quả, phòng chống giảm nhẹ thiên tai, tham gia bảo vệ môi trường
như: nghiên cứu phát triển bền vững tài nguyên đất, bảo vệ rừng, quản lý và khai
thác khoáng sản, tài nguyên nước, khí tượng thuỷ văn trên lưu vực, nghiên cứu
và đề xuất các biện pháp giảm nhẹ thiên tai…. Các nghiên cứu đó là đơn lẻ, cục
bộ ở mỗi địa phương mà chưa có nghiên cứu thống nhất, tổng thể trên lưu vực,
nhất là các nghiên cứu về quản lý tài nguyên và việc bảo vệ môi trường chung
trên lưu vực.
Bởi vậy, đề tài: “Nghiên cứu quản lý tổng hợp tài nguyên và môi trường
lưu vực sông Mã… được triển khai là nhằm khắc phục và giảm nhẹ hạn chế trên.
Tuy nhiên do phần lưu vực thuộc Nước Cộng hoà Dân chủ Nhân dân Lào
không có số liệu, phần nằm trên các tỉnh thượng lưu dân cư còn thưa thớt, kinh
tế lại chưa phát triển, số liệu cũng không nhiều và chưa đủ các cơ sở để triển
khai các nghiên cứu tại đây, việc thu thập số liệu cũng cho thấy rằng: trừ số liệu
về tài nguyên nước là tương đối đầy đủ còn số liệu về các dạng tài nguyên khác
thiếu rất nhiều. Bởi vậy, đề tài chỉ giới hạn trong phần lưu vực sông Mã thuộc
tỉnh Thanh Hoá và lấy tài nguyên nước làm đối tượng nghiên cứu chính.
Cấu trúc của đề tài có 84 biểu bảng, 30 hình vẽ và 5 chương cụ thể là:
Chương 1: Tổng quan về điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội trên lưu vực
sông Mã
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

1

Chương 2: Hiện trạng khai thác Tài nguyên và môi trường lưu vực sông

Chương 3: Nguyên nhân và khả năng suy thoái tài nguyên môi trường trên
lưu vực sông Mã
Chương 4: Nghiên cứu quản lý tổng hợp lưu vực sông Mã
Chương 5: Các giải pháp quản lý tổng hợp tài nguyên và môi trường lưu
vực sông Mã
Mặc dù rất cố gắng nhưng do còn thiếu nhiều thông tin nên đề tài vẫn còn
nhiều thiếu sót. Vì vậy, Tác giả rất mong nhận được sự góp ý chân thành của
bạn đọc quan tâm.
Những ý kiến đóng góp xin gửi về Trường Cao đẳng Tài nguyên và Môi
trường Hà Nội, số 41A, K1, Cầu Diễn, Từ Liêm, Hà Nội.
Xin chân thành cảm ơn./.

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

2

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ KINH TẾ XÃ HỘI
TRÊN LƯU VỰC SÔNG MÃ

1.1. Sông Mã và hệ thống sông Mã
1.1.1. Vị trí địa lý
Sông Mã là con sông lớn nhất của Miền Trung, bắt nguồn từ dãy núi Bon
Kho, ở độ cao 2.178 m thuộc huyện Tuần Giáo tỉnh Lai Châu, chảy theo hướng
Tây Bắc - Đông Nam qua 5 tỉnh trong nước (Hình 1.1): Lai Châu, Sơn La, Hoà
Bình, Nghệ An, Thanh Hoá và tỉnh Sầm Nưa của nước Cộng hoà Dân chủ Nhân
dân Lào rồi đổ ra biển Đông tại Cửa Hới (Lạch Trào) và hai cửa phụ là Lạch
Trường và Lạch Sung.

Hình 1.1 Lưu vực sông Mã, phần trên lãnh thổ Việt Nam

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

3

Hình 1.1a Bản đồ hành chính lưu vực sông Mã

Toàn bộ lưu vực nằm trong phạm vi: từ 19037’30” đến 21037’30”N và từ
103008’00” đến 106005’10”E. Lưu vực sông Mã giáp với: lưu vực sông Đà và
sông Bôi ở phía Bắc; lưu vực sông Mê Kông ở phía Tây; lưu vực sông Hiếu và
sông Yên ở phía Nam còn phía Đông là Biển Đông.
Phần LVS Mã thuộc tỉnh Điện Biên bao gồm các huyện Tuần Giáo và
Điện Biên Đông với các phụ lưu chính là Nậm Khoai thuộc huyện Tuần Giáo và
Nậm Mạ huyện Điện Biên Đông. Tổng diện tích phần lưu vực này là 2.550 km2.

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

4

Hình 1.1b Các huyện thuộc LVS Mã của tỉnh Điên Biên

Phần LVS Mã thuộc tỉnh Sơn La bao gồm các huyện gồm: Sông Mã, Sốp
Cộp.

Hình 1.1c Các huyện thuộc LVS Mã của tỉnh Sơn La
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

5

Phần LVS Mã thuộc tỉnh Hoà Bình gồm các huyện Mai Châu, Tân Lạc,
Lạc Sơn.

Hình 1.1d Các huyện thuộc LVS Mã của tỉnh Hòa Bình

Phần LVS Mã thuộc tỉnh Nghệ An chỉ có huyện Quế Phong.

Hình 1.1e Huyện Quế Phong (Nghệ An) trong lưu vực sông Mã

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

6

1.1.2. Hệ thống sông
Lưu vực sông Mã (Hình 1.2) có diện tích là 28.400 km2 (Bảng 1.1), với
chiều dài sông là 512 km, chiều dài lưu vực là 421 km, độ cao bình quân lưu vực
là 762 m, độ dốc bình quân lưu vực là 17, 6% và độ rộng bình quân lưu vực là
68,8 km.
434720

454720

474720

494720

514720

534720

554720

574720

594720

2294000

2294000

S¬ n L a

P ï B in
P iÒng V e

M ai C h ©u
T©n L¹c

Pu

n

2274000
T uÊn § ¹o

u

Qu an Ho¸

M −ên g L¸t

H o µ B×n h

Ch

M− ê n g L ¸ t

D Þc h Giao

èi

ng

Su

2274000

¸i

S «ng M ·

S «n
gC

Lµo

Gia M ç

Hå Dµi
ng
S «ng Con
Y ªn Th uû¹
S «ngHå
Con
M u M nag L
S «ng B − ëiS «

S «ng L u«ng

2254000

L¹c S¬n

2254000

Huæi Hua
B ¸ Th − íc

C h©u C hiÒng

H å i Xu © n

H åi X u©n

Cóc P h−¬ng B èng

Th ¹ ch L © m
N in h B×n h

s «n

Qu an S¬n

C ß C¸nh

C h ó g i¶ i

−ë

i

2234000

Th¹ch Thµn h

C Èm Th ñ y

CÈm
T h uT ûhuû
CÈm

S « n g , s u è i, h å

Lang C h ¸n h

Y ªn §Þnh

Ra n h g ií i h µ n h c h Ýn h TØn h
Ra n h g ií i Q u è c G ia

m

S «ng
T h an
h H Cao
o ¸ S «ng ¢ m
Bu

CThh−ßênmg G
i¨ nSg«ng Chu
X u©n

V Ün h Léc

hµy

S «ng Chu

Lu

Çn

Hµ T rung

C ô Th« n

S «ng L¹c h T r− êng

Th iÖu Ho¸

Giµng
G iµ n g

Ho
µn
V ù c §¸ B ón g§G«n g S¬n
ia n
g

X ãm Gi¸

Tr¹ m k h Ý t − î n g

Ho»ng Ho¸

SÇm S¬n

H o µ n g T© n

N «ng C ång

R

N h − Th an h

2154000
B ¸i S im

0

1 2 .5

Ón

Q u¶n g X− ¬n g

S «ng Y ªn

Ba

Th

un

2174000

N «n g C èn g

N g ä c T rµ

ang

©u

n

g Chuèi

S.C
©y G

H

Khe Cæ Ngù a

ng

T ian

èi

Suèi Ch©m

Q uÕ

N g h Ö An

Su

Bi

2174000

2194000

L¹ch T r−êng

H o»ng H ãa
Th an h Ho¸

Qu¶ng X −¬ng

N h − Xu ©n

2214000

HËu Léc

Xu © n Kh ¸ n h

Tr iÖu S¬n

éc

o

N ga S¬n

Cöa §¹t

S «n g §S¹i
«n
g

Tr¹ m t h u û v ¨ n

Nga S ¬n

Th ä Xu ©n

B¸ iBT¸ihT−h−îng
îng

G ia o Th « n g

am

Y ªn § Þn h

Lý Nh©n

S« n g C h u

Hß n Lun

ng

B Øm S¬n

.N

Hµ Tr u n g

uC

Song Tong

Sg

2214000
M −êng ChiÒng

Sg

S« n g M ·Kim T© n

N gäc L¹c

S «n
gC

Lang Ch¸nh

Ra n h g ií i h µ n h c h Ýn h h u y Ö n

2194000

gB

§«
ng

2234000

T Ünh Gia

2154000

TÜnh Gia

25

1 c m tr ª n b ¶ n ® å øng v í i 2 5 k m thùc ® Þa
2134000

434720

2134000

454720

474720

494720

514720

534720

554720

574720

594720

Hình 1.2 Bản đồ mạng lưới sông suối lưu vực sông Mã thuộc địa phận Thanh Hoá

Trong 28.400 km2 của lưu vực, phần thuộc Thanh Hoá là 8.965,92 km2,
chiếm 31,2% diện tích lưu vực và 48,9 % phần lưu vực thuộc lãnh thổ Việt
Nam, phần lưu vực thuộc lãnh thổ Lào khoảng 10.200 km2, chiếm 35,9 %, phần
còn lại thuộc Lai Châu, Sơn La, Hoà Bình và Nghệ An (Bảng1.1).
Bảng 1.1 Phân bố diện tích lưu vực theo địa giới hành chính
TT

1
2
3

Đơn vị
hành
chính

(km )

(%)

Lai Châu
Sơn La
Hoà Bình

2.094,7
4.770,0
1.778,38

7,30
16,8
6,23

Diện tích tự nhiên
(km2)
2

TT

4
5
6

Đơn vị
hành
chính
Nghệ An
Thanh Hoá
Lào

Diện tích tự nhiên
(km2)
(km2)
658,1
8.965,9
10.200,0

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

(%)
2,30
31,2
35,9
7

Hệ thống sông Mã có 90 con sông nhánh các loại [70], trong đó có 40
sông nhánh cấp I, 33 sông nhánh cấp II, 16 sông nhánh cấp III và 01 sông nhánh
cấp IV.
Trong 40 nhánh cấp I có 5 sông có diện tích lưu vực (F) lớn hơn 1.000
km2:
a. Sông Nậm Khoai: Bắt nguồn từ vĩ độ 210 37’ 30” N và 1030 10’ 40” E,
đổ vào sông Mã ở Huổi Tia (210 18’ 30”N và 1030 32’ 40” E), cách cửa Cửa Hới
434,5 km. Sông Nậm Khoai có diện tích lưu vực (F) là 1.640 km2 và chiều dài
sông (L) là 62,5 km.
b. Sông Nậm Lương: Bắt nguồn từ vĩ độ 200 17’ 20” N và 1040 19’ 40”
E, đổ vào sông Mã tại Quan Hoá (200 34’ 20” N và 1030 10’ 40” E), cách Cửa
Hới 170 km. Sông Nậm Lương có F là 1.580 km2, trong đó phần ở Việt Nam là
772 km2, phần thuộc Lào là 808 km2 và L là 102 km.
c. Sông Lò: Bắt nguồn từ vĩ độ 200 10’ 00” N và 1030 36’ 50” E, đổ vào
sông Mã tại Quan Hoá (200 34’ 20” N và 1050 06’ 00” N), cách Cửa Hới 168
km. Sông Lò có F là 1.000 km2, trong đó phần ở Việt Nam là 463 km2, phần
thuộc Lào là 537 km2 và L là 76,0 km.
d. Sông Bưởi: Là một sông nhánh tương đối lớn nằm ở tả ngạn sông Mã,
bắt nguồn từ núi Chu, Hoà Bình (200 41’ 10” N và 1050 14’ 50” E) nhập vào
sông Mã tại Vĩnh Khang (200 00’ 40” N và 1050 38’ 30” E), cách Trạm Thuỷ
văn Lý Nhân 1 km về phía hạ lưu với F là 1.794 km2 và L là 130km.
e. Sông Chu: Sông Chu là phụ lưu lớn nhất của sông Mã, bắt nguồn từ vĩ
0
độ 20 26’ 50” N và 1050 53’ 30” E, đổ vào sông Mã tại Giàng (200 34’ 20” N
và 1050 45’10” E), cách Cửa Hới 25 km. Sông Chu có F là 7.580 km2, trong đó
phần ở Việt Nam là 3.010 km2, phần thuộc Lào là 4.570 km2), L là 325 km
(phần ở Việt Nam là 160 km), có độ cao bình quân lưu vực là 790 m, độ dốc
bình quân lưu vực là 18,3%, độ rộng bình quân lưu vực là 29,8 km. Năm 1920,
trên sông Chu người Pháp đã xây dựng đập dâng Bái Thượng nhằm dẫn nước
tưới cho vùng phía Nam sông tạo nên hệ thống Thuỷ nông Nam sông Chu. Ngày
nay, hệ thống này đã được nâng cấp và cải tạo với năng lực tưới cho 49.000 ha
và 8.000 ha từ nước hồi quy. Sông Chu có một số nhánh quan trọng rất đáng chú
ý là:
1) Sông Khao: Sông Khao nằm ở phía tả ngạn sông Chu, bắt nguồn từ
biên giới Việt Lào (190 58’ 40” N và 1040 37’20” E), nhập vào sông Chu tại Ngã
ba Khao (190 51’ 10” N và 1050 14’20” E), cách Ngã ba Giàng 83,5 km, có F là
405 km2 và L là 43 km.
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

8

2) Sông Đạt: Sông Đạt nằm ở phía hữu ngạn sông Chu, bắt nguồn từ
Nghệ An (190 44’ 20” N và 1050 08’20” E), đổ vào sông Chu tại Ngã ba Cửa
Đạt (190 52’ 20” N và 1050 16’55” E), cách Giàng 75,5 km. Sông Đạt có F là
285 km2 và L là 26 km.
3) Sông Đằng: Sông Đằng nằm ở phía hữu ngạn sông Chu, bắt nguồn từ
Xóm Chép, Như Xuân (190 30’ 10” N và 1050 20’50” E), đổ vào sông Chu tại
Trang Hin (190 52’ 30” N và 1050 21’30” E), cách Giàng 64 km. Sông Đằng có
F là 345 km2 và L là 32 km.
4) Sông Âm: Sông Âm, nằm ở phía tả ngạn sông Chu, bắt nguồn từ Bản
Mường, biên giới Việt Lào (200 05’ 30” N và 1050 57’40” E), đổ vào sông Chu
tại tại Bản Suối (190 55’ 20” N và 1050 22’10” E), cách Giàng 55,0 km. Sông
Âm có F là 761 km2, L là 83 km.
1.2. Điều kiện tự nhiên lưu vực sông Mã
1.2.1. Địa hình
Địa hình lưu vực (Hình 1.3) thấp dần từ Tây Bắc xuống Đông Nam và
được tạo bởi 3 vùng rõ rệt [36]:

Hình 1.3 Bản đồ địa hình lưu vực sông Mã

a. Vùng núi cao
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

9

Vùng núi cao thuộc thượng du hệ thống sông Mã có diện tích khoảng
21.900 km2 được tính từ Quan Hóa và Thường Xuân trở lên, là vùng núi cao
không đều, với hai cánh cung phía Bắc, Nam sông Mã, là phần kéo dài của dãy
Hoàng Liên Sơn và phần bắt đầu của dãy Trường Sơn với đỉnh cao nhất là đỉnh
Phu Lan, cao 2.275 m.
b. Vùng gò đồi
Vùng gò đồi thuộc trung lưu hệ thống sông Mã, có diện tích khoảng
3.500 km2, bao gồm các huyện Tân Lạc, Lạc Sơn, Thạch Thành, Bá Thước,
Ngọc Lặc, Lang Chánh, Triệu Sơn, tạo thành vành đai ôm lấy đồng bằng Thanh
Hoá.
c. Vùng đồng bằng
Vùng đồng bằng nằm trên địa phận Thanh Hoá là phần hạ du của sông có
diện tích khoảng 3.000 km2, được tính từ Cẩm Ngọc, Kim Tân, Bái Thượng trở
xuống có độ cao từ 0,5 - 20 m, nghiêng từ Tây Bắc xuống Đông Nam, trong đó
rải rác còn những ngọn núi như: Sầm Sơn, Lạch Trường và Hàm Rồng. Chính
sự chia cắt đó của địa hình đã tạo nên sự biến đổi của khí hậu và thuỷ văn theo
vùng.
1.2.2. Địa chất
Địa chất trên lưu vực (Hình 1.4) được chia làm 3 vùng:

Hình 1.4 Bản đồ địa chất lưu vực sông Mã
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

10

- Vùng thượng nguồn sông Mã, sông Chu và sông Bưởi nham thạch chủ
yếu là trầm tích Macma. Dọc theo sông có nhiều cát sỏi.
- Vùng trung lưu sông Mã, sông Chu là phần kéo dài đới sông Mã ở
thượng lưu nhưng đã chìm xuống dưới nếp phủ, đôi chỗ có nhô lên, không liên
tục. Vùng này tầng phủ dày (15 - 20 m), vật liệu xây dựng rất phong phú.
- Vùng hạ lưu được tạo bởi tầng Preterozoi Nậm Cò (móng của đới) và hệ
tầng Paleozoi sớm Đông Sơn phát triển rộng rãi ở Tp. Thanh Hoá với trầm tích
Merozoi là chủ yếu [31, 32, 44, 69].
1.2.3. Thổ nhưỡng
So với toàn quốc, lưu vực sông Mã có 40/60 loại đất được xếp thành 11
nhóm [9, 25, 36] chính (Hình 1.5):
1) Đất cát ven biển có tên là: Arennosols: có khoảng 16.000 - 17.000 ha,
chủ yếu ở Nga Sơn, Hậu Lộc, Hoằng Hoá, thị xã Sầm Sơn và Quảng Xương
thích hợp cho việc trồng cây chịu hạn, cây công nghiệp ngắn ngày.
Loại đất này thường có địa hình sóng lượn, xen kẽ giữa vùng địa hình cao
và vùng trũng, khó thoát nước, đất có màu xám trắng, nâu hoặc vàng nhạt với
thành phần cơ giới: cát pha, cát thô tơi xốp, nghèo dinh dưỡng, dễ tiêu, chua vừa
đến chua ít: pH = 5,5 - 7,0.
2) Nhóm đất nhiễm mặn hay đất Salic Fuvisols: có khoảng 12.000 13.000 ha chủ yếu ở vùng ven biển cửa sông Mã như: Nga Sơn, Hậu Lộc, Hoằng
Hoá, Quảng Xương, thị xã Sầm Sơn. Đất có nhiều mùn do phù sa tạo nên, mầu
đen hoặc xám nhạt, có độ đạm cao thích hợp cho việc nuôi trồng thuỷ sản và
trồng cói.
3) Nhóm đất nhiễm phèn: có khoảng 6.700 ha vừa bị mặn vừa bị chua.
Loại đất này tập trung chủ yếu ở cửa sông và được sử dụng cấy lúa nhưng năng
suất không cao, cần được cải tạo.
4) Đất phù sa hay đất Fluvisol: chiếm 79% tổng diện tích đất nông
nghiệp Thanh Hoá và 50% tổng diện tích đất nông nghiệp của lưu vực sông Mã
(142.259 ha) được phân bố chủ yếu ở vùng đồng bằng châu thổ. như: Đông Sơn,
Hà Trung, Hậu Lộc, Hoằng Hoá, Thiệu Hoá, Yên Định, Nga Sơn, Quảng
Xương. Loại đất này có nguồn gốc từ phù sa của sông Mã và sông Yên, nhưng
chủ yếu là sông Mã.
5) Đất lầy và than bùn: có khoảng 10.595 ha, phân bố chủ yếu ở trung du
và miền núi của Thanh Hoá có địa hình dạng thung lũng do dốc tụ.

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

11

6) Nhóm đất xám bạc màu: có khoảng 32.000 ha, bị bạc màu, độ phì kém
phân bố chủ yếu ở các huyện miền núi Hoà Bình và Thanh Hoá.
7) Nhóm đất đen: có khoảng 17.000 ha, tập trung ở miền núi Thanh Hoá,
có nhiều hàm lượng: Mg, Ca, CaO và các vi lượng khác.
8) Đất đỏ vàng: chiếm khoảng 80% diện tích đồi núi (tại Thanh Hoá có
khoảng 637.000 ha), tầng đất dày và phần lớn là rừng và rừng tái sinh.
9) Đất mùn vàng đỏ trên núi: chủ yếu ở độ cao từ 700 ÷ 1.500m, thuộc
vùng thượng nguồn sông Mã, sông Chu và sông Bưởi, địa hình dốc đứng và hầu
hết còn rừng che phủ. Tại Thanh Hoá, loại đất này có khoảng 87.000 ha.
10)
Đất thung lũng: chiếm tỷ lệ nhỏ và phân bố ở hầu hết các huyện miền núi,
thượng nguồn sông. Đất thường xuyên có nước ngầm làm sình lầy, độ phì cao và
bị chua. Tại Thanh Hoá, loại đất này có khoảng 6.884 ha.
11) Đất xói mòn trơ sỏi đá: chiếm khoảng 5% diện tích lưu vực, có nguồn
gốc từ đá, cát do bị rửa trôi xói mòn mạnh, tầng canh tác mỏng dưới 30 cm. Loại
đất này tập trung chủ yếu ở vùng trung du và miền núi.
Nhận xét
Trong 11 loại đất ở lưu vực, phần thuộc Thanh Hoá có 8 loại: đất cát ven
biển, đất mặn, đất phù sa, đất lầy Glêy, đất đen, đất xám bạc màu, đất đỏ và đất
mòn trơ sỏi đá.
Trong 8 loại đất ở thanh Hoá, đất phù sa là loại đất chủ yếu ở vùng đồng
bằng và loại đất quan trọng tạo nên một nền nông nghiệp bền vững ở địa
phương.

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

12

1.2.4. Thảm phủ

Hình 1.5 Bản đồ phân bố thảm phủ thực vật lưu vực sông Mã

Lớp phủ trên lưu vực được nghiên cứu bao gồm:
a. Thảm thực vật tự nhiên
- Rừng kín lá rộng xanh nhiệt đới ẩm với cấu trúc nhiều tầng là loại rừng
tự nhiên, có độ che phủ rất lớn (kín) còn tồn tại ở Cóc phương, Thường Xuân,
Quan Sơn, Sông Mã, Lạc Sơn, Tân Lạc...
- Rừng thứ sinh là loại rừng phổ biến trên lưu vực có tán dày, phủ kín
nhưng không nhiều tầng và thấp.
- Rừng tre nứa nhiệt đới ẩm là loại rừng phân bố khắp nơi, nhưng chủ yếu
ở Thanh Hoá.
- Rừng nứa thứ sinh phân bố rất nhiều nơi trên lưu vực, là loại rừng đang
được phục hồi sau nhiều kỳ khai thác.
- Rừng hỗn giao có độ che phủ kín là loại rừng cây lá rộng, lá kim xen kẽ
tre nứa và cây bụi có chỗ 1 tầng, có chỗ 2 - 3 tầng phân bố nhiều nơi.
- Rừng lá kim (chủ yếu là thông), độ che phủ thấp là loại rừng tái sinh,
phân bố chủ yếu trên các đồi núi thấp.
- Rừng hỗn giao cây lá rộng và lá kim có độ che phủ lớn còn rất ít trên núi
cao.
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

13

- Trảng bụi cỏ thứ sinh nhiệt đới ẩm phân bố đan xen rừng tre nứa thứ
sinh phát triển rộng khắp.
- Trảng bụi cỏ thứ sinh á nhiệt đới phân bố trên núi cao, có cấu trúc thưa,
thấp.
- Trảng bụi cỏ thứ sinh á nhiệt đới trên đá vôi, thấp thưa xen với đá lộ.
b. Thảm thực vật trồng
- Lúa nước và hoa màu: Phân bố chủ yếu ở vùng đồng bằng, vùng trũng
giữa các khe núi và thung lũng.
- Rừng trồng: phân bố rải rác trên các đồi núi và đồng bằng.
- Nương rẫy: phân bố chủ yếu trên các đồi núi thấp, sườn núi....
- Các quần thể khác rất nhỏ lẻ trong vườn tạp, hàng rào.. phân bổ khắp
trong các khu dân cư.
c. Nhận xét
Thảm thực vật trên lưu vực rất phong phú về kiểu, loại được hình thành
do phân hoá của khí hậu, địa hình và do sự tác động của con người.
Địa hình lưu vực chiếm vai trò rất quan trọng trong việc hình thành lớp
phủ thực vật trên lưu vực: địa hình núi cao thường gắn với việc hình thành các
loại thảm phủ rừng kín lá rộng xanh nhiệt đới ẩm, trảng bụi cỏ... Địa hình núi
thấp hình thành các rừng kín lá rộng xanh nhiệt đới ẩm, trảng bụi cỏ thứ sinh, tre
nứa.. Địa hình vùng đồng bằng là thảm phủ cây nông nghiệp lúa nước, cây ăn
quả, hoa màu...
Trong các kiểu thảm thực vật, kiểu thực vật thứ sinh, thực vật trồng là chủ
yếu. Thảm thực vật tự nhiên nguyên sinh còn rất ít ở nơi khó khai thác, khó vận
chuyển.
1.2.5. Khí tượng
Lưu vực sông Mã nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa; mùa mưa
gắn với mùa gió mùa Đông Nam, gió Lào, thường từ tháng V đến tháng X, thời
tiết nóng ẩm, nhiều bão và mùa ít mưa gắn với thời kỳ rét lạnh do gió mùa Đông
Bắc, thường từ tháng XII đến tháng IV. Mùa mưa trên lưu vực sông Chu thường
đến chậm hơn trên lưu vực sông Mã 1- 2 tháng.
Trong năm, mưa tập trung chủ yếu vào mùa mưa và thường có những trận
mưa lớn nhất, tháng mưa lớn nhất và một số tháng có lượng mưa lớn nhất phụ
thuộc vào các vùng địa lý khác nhau. Cụ thể là:
- Tại vùng Sơn La, ba tháng VI, VII, VIII có lượng mưa nhiều nhất chiếm
khoảng 52 - 57% tổng lượng mưa năm, thấp nhất tại Mộc Châu (52%), cao nhất
tại Sông Mã (57%), tháng có mưa lớn nhất là tháng VI tại Lai Châu (22% tổng
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

14

lượng mưa năm) hay tháng VIII tại Sông Mã (17 - 20%) và tháng mưa ít nhất là
XII hoặc tháng I (1 - 2% tổng lượng mưa năm).
- Vùng núi Thanh Hoá (hình 1.6) và Hoà Bình, ba tháng VII - IX có mưa
nhiều nhất, chiếm 48 - 62%, nơi thấp nhất tại Lang Chánh (48%), nơi cao nhất
tại Cẩm Thuỷ (62%), tháng có mưa lớn nhất là tháng VIII (17 - 20%) và tháng
mưa ít nhất là tháng XII hoặc tháng I (1 - 2% lượng mưa năm).

Lượng mưa (mm)

300
250
200
150
100
50
0
Thanh Hóa

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII Tháng

20

25

45

96

147

230

225

246

125

47

28

22

Hình 1.6 Phân phối lượng mưa năm trung bình nhiều năm tại trạm Thanh Hóa

- Vùng Sông Chu, đồng bằng Thanh Hoá và vùng ven biển phía Nam: ba
tháng có mưa lớn nhất là VIII - X, chiếm 46 - 60%, nơi thấp nhất tại Cửa Đạt và
Bái Thượng (46%), nơi cao nhất Hậu Lộc (60%); tháng có lượng mưa cao nhất
là IX, chiếm khoảng 18 - 26% lượng mưa năm và tháng thấp nhất là tháng I,
chiếm 1% lượng mưa năm.
- Vùng ven biển phía Bắc, ba tháng mưa lớn nhất lại là VII - IX, chiếm 46
-59%, nơi thấp nhất tại Sầm Sơn (46%), nơi cao nhất tại Lạch Trường (59%);
tháng có mưa nhiều nhất là tháng IX, chiếm khoảng 24 - 26% lượng mưa năm
và tháng thấp nhất là tháng I (1- 2% lượng mưa năm).
Phần lưu vực sông Mã thuộc Việt Nam đã từng xẩy ra những trận mưa
ngày có lượng mưa rất lớn: tại Đông Sơn là 731,5 mm (24 - IX - 1963), tại Ngọc
Lạc là 750,0 mm (21- IX - 1975) tại Lang Chánh là 735,0 mm (14 - XI - 1966)
và tại Pù Pin (Mai Châu) là 324 mm (10 - IX - 1963).
1.2.6. Thuỷ văn
1) Phân mùa dòng chảy

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

15

Tương tự với mùa khí hậu là hai mùa dòng chảy; Mùa lũ thường xảy ra từ
tháng V - XI còn mùa cạn thường bắt đầu từ các tháng XII đến tháng IV và phụ
thuộc vào các vùng địa lý khí hậu khác nhau.
Mùa lũ trên dòng chính sông Mã (tại Xã Là và Cẩm Thuỷ) xảy ra trong 5
tháng (VI - X) và trên sông Chu, mùa lũ thường chậm hơn 1- 2 tháng (VII - XI),
phù hợp với sự chậm dần về phía Nam của các hiện tượng thời tiết ở nước ta.
Khảo sát một số yếu tố lũ cho thấy:
a) Dòng chảy mùa lũ
- Lượng dòng chảy mùa lũ.
+ Trên sông Mã: mùa lũ chiếm khoảng 73 - 74% tổng lượng nước năm.
+ Trên sông Chu, chiếm khoảng 71% (Bảng 1.2). Tại Bái Thượng, nước
sông Chu về mùa cạn được chuyển vào hệ thống Thuỷ nông sông Chu nên tỷ
trọng dòng chảy lũ tại Xuân Khánh cao hơn các nơi khác, chiếm tới 86%.
- Lượng lũ bình quân tháng lớn nhất trên sông: thường là tháng VIII trên
sông Mã và chiếm từ 20 - 23% tổng lượng nước năm còn trên sông Chu lại
tháng IX và chiếm từ 20 - 27% tổng lượng nước năm.
Bảng 1.2 Tỷ lệ lượng nước (%) các tháng mùa lũ
Trạm

Sông

Mường Hinh
Cửa Đạt
Xuân Khánh
Xã Là
Cẩm Thuỷ

Chu
Chu
Chu

Lượng nước (%) trong các tháng mùa lũ
VI

09
09

VII
10
11
10
16
14

VIII
16
15
18
23
20

IX
21
20
24
17
19

X

XI
16
17
18
09
11

08
08
16

Mùa lũ
(%)
71
71
86
74
73

- Lượng lũ bình quân ba tháng liên tục lớn nhất
Ba tháng liên tục có lũ lớn nhất trên sông Mã thường là các tháng
VII,VIII, IX và chiếm từ 53% (Cẩm Thuỷ) đến 56% (Xã Là) tổng lượng nước
năm còn trên sông Chu là VIII, IX, X và chiếm từ 52% (tại Cửa Đạt) đến 60%
(Xuân Khánh).
- Đặc trưng lũ
+ Lũ lớn nhất (Qmax) trong năm: thường xuất hiện vào tháng VIII hoặc
tháng IX, tháng X trên sông Mã và đạt tần suất lũ từ 31 % tại Cẩm Thuỷ (VIII,
IX) tới 47,4 % (hình 1.7) tại Xã Là (VIII) còn trên sông Chu thường xuất hiện
vào tháng IX với tần suất đạt 41,7 % tại Cửa Đạt (Bảng 1.3) (hình 1.8).

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

16

Lưu lượng Q (m3)s)

900
800
700
600
500
400
300
200
100
0

I

Cẩm Thủy 140

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

118

105

111

161

354

578

814

777

433

252

XII Tháng
172

Hình 1.7 Phân phối dòng chảy năm trung bình nhiều năm tại trạm Cẩm Thủy

Lưu lượng Q (m3)s)

350
300
250
200
150
100
50
0
Cửa Đạt

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

55

45

40

43

76

124

156

232

292

262

126

XII Tháng
73

Hình 1.8 Phân phối dòng chảy năm trung bình nhiều năm tại trạm Cửa Đạt

* Năm có lũ đặc biệt lớn trên sông Mã tại Cẩm Thuỷ là 1927 với Qmax =
9.300 m3/s và Mmax = 531,4 l/s/km2; năm 1975 với Qmax = 7.900 m3/s và
Mmax = 451,4 l/s/km2; tại Xã Là có Qmax= 6.930 m3/s và Mmax = 1.077 l/s/km2
(1/ IX/1975).

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

17

Bảng 1.3 Tần suất (%) xuất hiện lũ lớn nhất năm
Trạm

Sông

Số năm
QT

Xã Là
Cẩm Thuỷ
Cửa Đạt



Chu

38
42
36

Tần suất lũ (%) trong các tháng mùa lũ
V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

2,6

10,5

23,7
21,4
11,1

47,4
31,0
19,4

15,8
31,0
41,7

14,3
16,7

2,38
8,4

2,78

* Năm có lũ đặc biệt lớn trên sông Chu là năm 1962 và tại Cửa Đạt có
Qmax = 8130 m3/s, Mmax = 1316 l/s/km2, đã làm vỡ đê tại Xuân Khánh.
+ Cường suất lũ: Cường suất lũ trên sông Mã biến đổi khá mạnh, bình
quân khoảng 15 - 20 cm/giờ (tại Xuân Khánh và Cẩm Thủy), cao nhất có thể đạt
tới 80 - 100 cm/giờ.
*Trên sông Mã, mực nước lớn nhất xuất hiện vào tháng X - 1927: tại Hồi
Xuân: Hmax = 67,80 m, ∆Hmax = 11,01m; Tại Cẩm Thuỷ: Hmax = 22,88 m,
∆Hmax = 11,82 m.
* Trên sông Chu, mực nước lớn nhất xảy ra ngày 29/IX/1962: tại Bái
Thượng: Hmax = 21,54 m; tại Xuân Khánh: Hmax = 14,35 m.
* Tại Giàng, mực nước lớn nhất lại xảy ra ngày 11/IX/1980 là 7,18 m.
Bảng 1.4 Tổ hợp lũ giữa sông Mã, sông Chu
Cẩm Thuỷ
TT Năm Q
max(m3/s)

Xuân Khánh

TT

Q
max(m3/s)

TT

Tổng Q max
(m3/s)

Thứ tự lớn,

1

1964

3.180

13

3.530

7

6.710

6

2

1965

2.340

22

1.370

28

3.710

14

3

1967

2.210

25

1.750

25

3.960

13

4

1968

5.700

4

2.890

10

8.590

3

5

1973

6.700

2

5.110

1

11.810

1

6

1974

3.310

11

2.690

16

6.000

8

7

1980

4.040

5

4.630

3

8.670

2

8

1983

3.730

9

1.590

26

5.320

11

9

1985

3.850

7

3.110

9

6.960

5

10

1987

2.340

23

2.870

11

5.210

12

11

1988

4.000

6

4.420

5

8.420

4

12

1989

2.860

15

2.470

17

5.330

10

13

1992

1.700

29

4.525

4

6.225

7

14

1995

2.730

17

2.860

12

5.590

9

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

18

+ Tổ hợp lũ giữa sông Mã và sông Chu: Theo số liệu quan trắc trong
thời kỳ 1964 - 2005, có 15 năm lũ lớn nhất tại Giàng do lũ xảy ra đồng thời trên
cả sông Mã và sông Chu (Bảng 1.4) với xác suất 34,1%.
Trận lũ lịch sử 27/VIII/1973 tại Giàng là sự gặp nhau của lũ lớn thứ 3 trên
sông Mã và lớn thứ 2 trên sông Chu. Trận lũ lịch sử X - 1927 là trận lũ đặc biệt
lớn trên sông Mã. Nhưng trên sông Chu, tại Xuân Khánh chỉ tương đối lớn [2]
và tương đương lũ lớn thứ 4 (1966).
Tổng lượng lũ lớn nhất năm 1962 của sông Mã và sông Chu đạt tới
10.740 m3/s (6.700 m3/s và 4.040 m3/s tại Xuân Khánh và Cẩm Thuỷ) gần bằng
lũ lớn nhất năm 1973 nhưng vì lũ tại Xuân Khánh (29/IX) xuất hiện trước lũ tại
Cẩm Thuỷ 01 ngày (30-IX) nên lũ tại hạ du không lớn lắm và không được coi là
trường hợp gặp nhau lớn nhất giữa lũ hai sông.
Mùa cạn kéo dài 7 tháng (XI - V năm sau) và thường chậm hơn mùa mưa
từ 1 đến 2 tháng. Khảo sát một số yếu tố dòng chảy cạn có thể thấy:
b) Dòng chảy mùa cạn
- Lượng dòng chảy cạn.
* Trên sông Mã, mùa cạn chiếm khoảng 26 - 27 % lượng nước năm.
Bảng 1.5 Lượng nước (%) các tháng mùa kiệt tại một số trạm thuỷ văn
Trạm

Lượng dòng chảy tháng

thuỷ văn

XI

XII

I

Mùa

II

III

IV

V

VI

cạn

Mường Hinh

5

4

3

2,6

3

4

8

29,6

Cửa Đạt

5

4

3

2,7

3

4

7

29,7

Xã Là

6

4

4

3

2,7

3

4

26,7

Cẩm Thuỷ

6

4

3

3

2,6

3

4

25,6

*Trên sông Chu, lượng dòng chảy mùa cạn chiếm khoảng gần 30% lượng
nước trong năm (Bảng 1.5).
- Tháng có lượng dòng chảy cạn nhỏ nhất.
Tháng có lượng dòng chảy nhỏ nhất là tháng III (trên cả hai sông), chỉ
chiếm khoảng 2,6 ÷ 2,7 % lượng nước trong năm. Riêng tại Xuân Khánh, lượng
nước mùa kiệt chỉ chiếm 1% lượng nước trong năm.
- Đặc trưng dòng chảy kiệt.
+ Mô đun dòng chảy kiệt. Mô dun dòng chảy kiệt được tính với thời đoạn
30 ngày liên tục kiệt nhất và 1 ngày kiệt được thống kê trong (bảng 1.6).
Bảng 1.6 Mô đun dòng chảy kiệt tại một số trạm thuỷ văn trên sông Mã
Trạm quan trắc

Sông

MTB30K
(l/s/km2)

Mkngày
(l/s/km2)

M0
(l/s/km2)

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

19

Hồi Xuân
Cẩm Thuỷ
Trung Hạ
Vụ Bản
Cửa Đạt
Xuân Khánh
Xuân Thượng
Xuân Cao
Lang Chánh



Bưởi
Chu
Chu
Đằng
H.Lù
Âm

5,13
5,36
5,36
3,92
3,37
1,41
3,34
5,92
11,20

3,37
4,12
4,80
2,92
2,72
1,06
1,39
3,24
8,69

16,9
19,1
25,3
32,2
20,4
18,8
29,3
29,9
42,3

Mô đun 30 ngày kiệt nhất và 1 ngày kiệt nhất phụ thuộc vào diện tích lưu
vực, M0 và sự khai thác nước trên thượng nguồn sông nhiều hay ít. Ví dụ:
* Trên các sông nhánh nhỏ như sông Hón Lù với Mbqk30 = 5,92 và
Mk1ngày=3,24l/s/km2 tại Xuân Cao hay sông Âm: 11,2 và 8,69 l/s/km2 tại Lang
Chánh.
* Trên các sông lớn như sông Mã: tại Hồi Xuân hay Cẩm Thuỷ, sông Chu
tại Cửa Đạt có Mbq30ngày và Mk1ngày đều nhỏ hơn, nhất là tại Xuân Khánh chỉ đạt
tương ứng là 1,41 và 1,06 l/s/km2.
+ Lưu lượng kiệt nhất. Trên sông Chu, lưu lượng kiệt nhất là 16,8m3/s
xuất hiện vào năm 1999 tại Cửa Đạt. Trên sông Mã, lưu lượng kiệt nhất xuất
hiện tại Xã Là là 13,2 m3/s (1987) và tại Cẩm Thuỷ là 36,0 m3/s (1958).
2) Hàm lượng cát bùn

Lượng cát bùn trung bình nhiều năm tính được tại các trạm Thuỷ văn
(bảng 1.7)
Bảng 1.7 Lượng cát bùn bình quân thời kỳ 1960 - 2005 tại một số trạm thuỷ văn
trên hệ thống sông Mã
ρ g/m3

Rtb Kg/s Wtb
Tấn

Rmax kg/s Ngày
X. hiện

Rmin kg/s Ngày
X. hiện

Cẩm Thuỷ

389

138

4.355

30.900

03/09/75

0,040

01/06/61

Nậm Ty

489

4,64

146

489

12/08/71

0,000

17/11/74

Mường Hinh

166

16,9

533

1.500

29/12/62

0,012

18/03/61

Xuân Khánh

201

25,9

817

3.860

27/08/73

0,002

16/02/80

Lang Chánh

164

2,37

74,8

673

26/08/73

0,000

15/09/72

Trạm

Phía thượng nguồn có hàm lượng cát bùn bình quân lớn nhất khoảng
500g/m3 về đến Cẩm Thuỷ hàm lượng cát bùn còn gần 400g/ m3. Phía hạ lưu
sông Mã, hàm lượng cát bùn bình quân năm dao động khoảng 82 - 402 g/m3.
Sông Chu có hàm lượng nhỏ hơn, chỉ đạt khoảng 200 g/m3. So với sông Hồng,
hàm lượng bình quân cát bùn lơ lửng của hệ thông sông Mã bé hơn nhiều, nhưng
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

20

hàm lượng cực đại đo được đạt tới 8450 g/m3 (10/VIII/1976 tại Cẩm Thuỷ) lại
rất cần được chú ý.
Hàng năm, sông Mã tải ra biển một lượng phù sa khoảng 5,17 triệu
tấn/năm, khoảng 18,4 tấn/km2. Trong đó, 90% được chuyển trong mùa lũ, còn
mùa kiệt chỉ chiếm khoảng 10%.
Cùng với lượng phù sa sông Hồng, lượng phù sa sông Mã đã tạo cho đồng
bằng Thanh Hoá mỗi năm mở rộng thêm hàng chục mét về phía biển.
3) Xâm nhập của thuỷ triều

a. Chế độ triều
Thuỷ triều ở vùng cửa lưu vực sông Mã thuộc chế độ nhật triều không đều
với chu kỳ trên 24 giờ trong ngày. Trong một kỳ triều, còn có ngày xuất hiện
bán nhật triều. Thời gian triều lên ngắn 7 - 8 giờ, những ngày triều cường thời
gian triều lên 8 -9 giờ, thời gian triều rút 15 -16 giờ trong ngày. Trong một tháng
có 2 lần triều cường, 2 lần triều kém; nhưng có khi có 3 lần triều cường, 2 lần
triều kém, hoặc 2 lần triều cường, 3 lần triều kém. Một chu kỳ triều kéo dài
khoảng 13 - 14 ngày và hình thành 3 thời kỳ:
- Thời kỳ nước sinh từ 2 - 3 ngày có đỉnh thấp, chân triều cao;
- Thời kỳ triều kém từ 5 - 6 ngày có đỉnh cao hơn, chân triều thấp hơn;
- Thời kỳ triều cường từ 5 - 6 ngày xuất hiện đỉnh cao nhất và có chân
triều thấp nhất, đồng thời cũng có biên độ triều lớn nhất.
b. Biên độ triều và mực nước
Mực nước lớn nhất và biên độ triều lớn nhất cao nhất ở cửa sông và càng
về thượng lưu càng giảm (Bảng 1.8):
- Trên sông Mã: Biên độ lớn nhất là 3,19 m và mực nước lớn nhất là 2,9
m tại Hoàng Tân (cách cửa sông 5 km), 2,46 m và 1,04 m tại Giàng (cách cửa
sông 25 km) trên sông Mã.
- Tại một số nơi khác như: tại Lạch Sung, trên sông Lạch Trường là 2,58
m và 2,32 m, tại Cụ Thôn, trên sông Lèn có biên độ là 2,2 m.
Bảng 1.8 Mực nước (m) triều lớn nhất, nhỏ nhất tại một số vị trí trên sông
TT

Vị trí

1

Hoàng Tân

2

Giàng

3

Lạch Sung

4

Cụ Thôn

Sông

Biên độ (m)

Hmax

Hmin

1,58

2,9

-1,81

2,46

-

1,04

-1,42

L. Trường

2,58

1,53

2,32

-0,97

Lèn

2,2

1,53

Lớn nhất

Trung bình

3,19

-

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

21

- Biên độ triều trung bình trên sông Hoạt là 1,3 m, sông Lèn 1,53 m tại
Lạch Sung, sông Mã tại Hoàng Tân là 1,58 m.
Càng về thượng nguồn, biên độ mực nước triều càng giảm và về mùa lũ
ảnh hưởng triều càng giảm dần.
1.3. Điều kiện kinh tế xã hội
1.3.1. Kinh tế trên lưu vực
Theo tài liệu thống kê, cơ cấu kinh tế trên lưu vực sông Mã theo địa bàn
hành chính như (bảng 1.9) sau:
Kết quả thống kê trong (bảng 1.9) cho thấy: Nông - Lâm - Ngư nghiệp là
ngành kinh tế chủ đạo trên lưu vực, kinh tế công nghiệp đang có xu hướng phát
triển nhưng chủ yếu ở Thanh Hoá. So với cơ cấu kinh tế toàn quốc, đây là địa
phương nghèo, chậm công nghiệp hoá và phát triển dịch vụ.
Bảng 1.9 Cơ cấu kinh tế (%) trên lưu vực sông Mã năm 2005
Cơ cấu
chung

Nông - Lâm nghiệp và
thuỷ sản

Công
nghiệp

Dịch vụ

Hoà Bình

100

60,9

8,9

29,2

Sơn La

100

69,2

5,4

25,4

Lai Châu

100

77,3

1,5

21,2

Thanh Hoá

100

41,3

24,1

34,6

Nghệ An

100

78,2

1,6

20,2

Toàn lưu vực

100

49,8

20,1

30,1

Đơn vị hành chính

(Nguồn Viện Quy hoạch Thuỷ lợi - 2007)

- Tổng sản lượng lương thực quy thóc tại các địa phương trên lưu vực đạt
1,22 triệu tấn và được thống kê trong bảng 1.10.
Bảng 1.10 Kết quả sản xuất nông nghiệp của các tỉnh trong lưu vực
Đơn vị hành Diện tích gieo Năng suất bình Sản lượng quy Bình quân đầu
chính
trồng (ha)
quân (T/ha)
thóc (Tấn)
người
(kg/ng/năm)
Thanh Hoá

358942

30,20

1.084.926

321,0

Hoà Bình

38098

19,97

76.070

289,0

Sơn La

27172

11,42

31.018

236,0

Lai Châu

11717

23,12

27.086

254,0

Nghệ An

1823

16,95

3.090

219,0

437752

27,90

1.221.190

313,5

Tổng

(Nguồn Viện Quy hoạch Thuỷ lợi - 2007)

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

22

- Tiềm năng chăn nuôi trên lưu vực rất lớn với các loại trâu, bò và gia súc
gia cầm nhưng sản lượng chăn nuôi mới chiếm 18,69 % tổng giá trị sản xuất
nông nghiệp.
- Ngành Thuỷ hải sản trên lưu vực phát triển chủ yếu ở hạ du thuộc tỉnh
Thanh Hoá với sản lượng bình quân 5 năm gần đây là 40.500 tấn/ năm. Trong
đó hải sản 26.098 tấn/năm (đánh bắt 25.380 tấn/năm, nuôi trồng 718 tấn) và
thuỷ sản nước ngọt khoảng 14.402 tấn/năm. Diện tích nuôi trồng thuỷ hải sản
hiện có 1500 ha nhưng vì chăn nuôi bán thâm canh, kỹ thuật lạc hậu nên năng
suất thấp. Tổng giá trị đánh bắt và nuôi trồng thuỷ sản mới đạt gần 4 % tổng thu
nhập của tỉnh Thanh Hoá.
- Do yêu cầu của bảo vệ môi trường sinh thái, phòng chống giảm nhẹ
thiên tai, lâm nghiệp trên lưu vực đang được ưu tiên đầu tư với nhiều dự án lớn
như Dự án 135, chương trình 5 triệu ha rừng (toàn quốc)… và do rừng đã khai
thác kiệt quệ nên khó có thể đưa vào sản xuất hàng hoá lớn góp phần cho tăng
trưởng kinh tế. Tổng giá trị sản phẩm lâm nghiệp đóng góp vào kinh tế của tỉnh
Thanh Hoá chỉ được 4,06 %.
- Công nghiệp lớn và tập trung hầu hết ở phần hạ du sông Mã thuộc tỉnh
Thanh Hoá với các loại hình: công nghiệp trung ương, công nghiệp địa phương,
công nghiệp nặng, công nghiệp chế biến gia công và công nghiệp sản xuất hàng
tiêu dùng. Tỷ trọng ngành công nghiệp trên địa bàn tỉnh Thanh Hoá trong cơ cấu
kinh tế của tỉnh là 24,1%.
- Giao thông vận tải. Có nhiều tuyến đường tuyến giao thông quan trọng
trong lưu vực:
a. Đường bộ
Rất nhiều tuyến đường bộ chạy dọc và chạy ngang trên lưu vực như:
Quốc lộ 1A, Đường Hồ Chính Minh từ Bắc vào Nam; Đường số 6 từ Mãn Đức
lên Sơn La - Lai Châu, Đường từ Sơn La vào huyện Sông Mã sang Lào; Đường
15 từ Mai Châu đi Quan Hoá, Mục Sơn; Đường 217 từ Cầu Lèn đi Na Mèo sang
Lào. Ngoài ra, còn các tuyến tỉnh lộ, huyện lộ, ở vùng đồng bằng đường giao
thông bê tông và trải nhựa đã vào đến tận thôn; xã nhưng ở miền núi mới có các
tuyến đường trục đến huyện.
b. Đường sắt
Đường sắt Bắc Nam đi ngang qua phần đồng bằng của lưu vực song song
với đường bộ 1A.
c. Đường thuỷ

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

23

Đường thuỷ có các tuyến; Tuyến kênh nhà Lê nối đồng bằng Bắc Bộ với
Thanh Hoá; Tuyến Cảng Lễ Môn đi ra biển (năng lực 500.000 tấn/ năm); Tuyến
Cửa Hới đi sông Mã, sông Bưởi để chở khách và chuyên chở nguyên vật liệu,
lâm sản.
- Y tế
Mạng lưới y tế cộng đồng đã rải khắp lưu vực: Huyện nào cũng có các
trung tâm y hoặc các bệnh viện huyện, cụm. Riêng tỉnh Thanh Hoá có 32 bệnh
viên, 626 trạm y tế cơ sở với 10.730 giường bệnh.
- Giáo dục
Trên lưu vực có tới 30 % dân số đang theo học từ lớp 1 đến 12 với 1.331
trường phổ thông (57 trường phổ thông trung học) và 27.545 giáo viên các cấp.
Tại Thanh Hoá có 1 trường đại học 4 trường cao đẳng và 6 trung học chuyên
nghiệp đã và đang đào tạo ra lực lượng lao động có kỹ thuật cao.
- Du Lịch
Lưu vực sông Mã là nơi các triều đại Tiền Lê, Hậu Lê, nhà Hồ, nhà Trịnh
và nhà Nguyễn bắt đầu sự nghiệp và cũng là nơi có nhiều cảnh quan thiên nhiên;
rừng nguyên sinh, núi, sông, biển hữu tình là điểm đến của nhiều du khách như:
Bãi biển Sầm Sơn, du lịch văn hoá cổ Lam Sơn, Thành nhà Hồ, suối Cẩm
Lương, Động Từ Thức và rất nhiều điểm du lịch hấp dẫn là một thế mạnh du
lịch khác nhưng chưa có đầu tư, cải tạo nên chưa phát huy được tác dụng.
Như vậy, kinh tế hiện tại trên lưu vực sông Mã là một nền kinh tế đa dạng
nhưng vẫn mang nhiều màu sắc của một nền kinh tế nông nghiệp không bền
vững còn phụ thuộc nhiều vào thiên nhiên. Trong 10 năm qua cùng với sự đổi
mới của đất nước nền kinh tế lưu vực đã dần dần phát triển đúng hướng để hoà
nhập với nền kinh tế chung của đất nước. Điều đó đã và đang là một đòi hỏi lớn
đối với nguồn nước trên lưu vực sông Mã cả về lượng và chất.
1.3.2. Dân cư và lao động
a. Dân cư
- Chưa tính trên phần lưu vực sông Mã thuộc Lào, phần lưu vực sông Mã
thuộc Việt Nam có tới 13 dân tộc đang sinh sống: Kinh, Mường, Thái, Tày,
Mông, Mèo v.v…
- Năm 1990, tổng số dân trên lưu vực là 3.005.523 triệu người với tỷ lệ
tăng dân số bình quân 2,3% [69], nhiều nhất là người Kinh (70% dân số), kế đến
người Mường và người Thái.
- Tính đến năm 2005 tổng dân số trên lưu vực sông Mã kể cả khu hưởng
lợi là 3.895.236 người tăng so với năm 1990 là 89.006 người. Tỷ lệ tăng dân số
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

24

tự nhiên bình quân 1,95 %, trong đó 15 % dân số sống tập trung ở các thị trấn,
thị xã và thành phố còn lại hầu hết sống ở nông thôn. Mật độ dân số bình quân ở
đồng bằng là 300 người/km2; ở trung du 160 người/km2; ở miền núi 30 người/
km2. Sự phân bố dân số trên lưu vực phụ thuộc vào điều kiện sống từng vùng,
không hợp lý đối với các vùng địa lý. Phần lưu vực sông Mã thuộc Thanh Hoá
có số dân chiếm tới 86,7 % tổng số dân lưu vực (trừ Lào) còn phần lưu vực sông
Mã thuộc các tỉnh Hoà Bình, Sơn La, Lai Châu, Nghệ An chỉ chiếm tỷ lệ 13,3 %
mà thôi và điều đó cũng cho thấy kinh tế trên lưu vực sông Mã tập trung chủ yếu
ở tỉnh Thanh Hoá.
- Tại phần lưu vực sông Mã thuộc Thanh Hoá, tổng số dân sống trên lưu
vực tính đến 31/12/2005 có 2.736.882 người, trong đó thành thị chiếm 25,6 %
(701.411 người), nông thôn chiếm 74,4 % (2.035.471 người), miền núi 28,54 %
và miền xuôi 71,46 %. Nếu tính cả vùng hưởng lợi, tổng số dân ở đây có khoảng
3,6 triệu người với tỷ lệ tăng tự nhiên là 1,68 % [13].
b. Lực lượng lao động
Lưu vực sông Mã có lực lượng lao động khá đông đảo. Chỉ tính tại vùng
sông Mã thuộc Thanh Hoá, số người đang độ tuổi lao động tính đến 1/IV/1999
chiếm 51,14 % dân số và đến năm 2005 là 1.466.969 người, chiếm 53,6 % dân
số. Trong đó số người dưới 50 tuổi là 1.320.270 người, chiếm hơn 90 % lực
lượng lao động trong toàn tỉnh.
Đây là một tài nguyên quý giá để công nghiệp hoá (CNH) và hiện đại hoá
(HĐH) trên lưu vực. Nhưng, tỷ lệ lao động chưa được đào tạo còn rất cao.
c. Tổ chức xã hội trên lưu vực
Mô hình tổ chức xã hội trên lưu vực là mô hình hành chính tỉnh, huyện,
xã, làng, bản. Về quản lý xã hội trên lưu vực ngoài việc quản lý theo các cấp
chính quyền còn có sự tham gia của dòng tộc, dân tộc và tập tục xã hội ở làng
bản.
Theo thống kê, lưu vực sông Mã có 13 dân tộc sinh sống, nhiều nhất là
dân tộc kinh chiếm tới 80 % rồi đến dân tộc Mường chiếm tới 10 %, số còn lại là
dân tộc Thái, Lô Lô, Hà Nhì, Thanh, Mèo sống đan xen ở vùng miền núi tạo
thành cộng đồng dân cư trên lưu vực.
d. Đời sống văn hoá xã hội trên lưu vực
Nền văn hoá trên lưu vực sông Mã là nền văn minh lúa nước các cộng
đồng người Việt di cư và định cư trước hết là ven sông để trồng lúa. Điển hình
văn hoá cổ trên lưu vực là văn hoá Đông Sơn và văn hoá Mường Hoà Bình,
Mường Cẩm Thuỷ. Nền văn minh lúa nước trên lưu vực sông Mã đã duy trì, tồn
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

25

tại và phát triển đến ngày nay. Sự di cư lớn trên lưu vực không phải là từ lưu
vực di cư đi mà di chuyển chủ yếu trong lưu vực và di chuyển từ vùng khác đến
định cư trên lưu vực. Mức sống, trình độ văn hoá trên lưu vực có sự khác nhau
đáng kể giữa vùng miền núi và đồng bằng. Sự khác nhau ấy đã trải qua nhiều
thời gian do trình độ canh tác và phương thức canh tác tạo nên. Cho đến nay
chúng ta đã cố gắng tạo điều kiện để hội nhập các khu vực kinh tế trong lưu vực
nhưng vẫn còn tồn tại mà cần phải tiếp tục.
Hiện nay, tại Sơn La, Lai Châu, Hoà Bình, miền núi Nghệ An và miền núi
Thanh Hoá hiện nay đều có các trường dân tộc nội trú để phổ cập ở bậc tiểu học
và trung học cơ sở, mạng lưới Y tế cộng đồng đã hình thành nhưng cơ sở hạ
tầng điện, đường, trường, trạm vẫn chưa được cải thiện nhiều. Trong những năm
gần đây với chính sách giao đất, giao rừng đã dần loại bỏ hình thái di canh, di
cư, phát nương làm rẫy và miền núi cũng đang bắt đầu sản xuất nông nghiệp,
lâm nghiệp hàng hoá.
Tại vùng đồng bằng các cơ sở hạ tầng ngày càng được cải thiện, hầu hết
các vùng đều được phủ sóng truyền thanh, truyền hình; dịch vụ bưu điện đã đến
xã, mọi gia đình đều có điện thắp sáng. Thanh Hoá là tỉnh được công nhận xoá
nạn mù chữ và tỉ lệ phổ cập cấp II cao. Cơ sở vật chất xã hội được cải thiện đáng
kể từ năm 1990 đến nay. Y tế cộng đồng và Y tế điều trị khám chữa bệnh được
nâng cấp, vệ sinh môi trường nông thôn đang là vấn đề được toàn xã hội quan
tâm. Chương trình nước sạch và vệ sinh nông thôn, chương trình kế hoạch hoá
gia đình và chương trình phát triển kinh tế nông thôn là 3 chương trình lớn đang
được cả cộng đồng hưởng ứng.
Tổ chức xã hội, trình độ sống, mức sống của nhân dân trong lưu vực sông
Mã đang ngày được nâng cao cả về chất lượng cuộc sống, sự đổi mới trên lưu
vực trong 10 năm qua là đáng kể. Tiềm năng trên lưu vực còn rất lớn nếu biết
khai thác sử dụng sẽ đóng góp phần đáng kể vào công cuộc phát triển kinh tế
trên lưu vực, nhất là đối với tỉnh Thanh Hoá.
1.4. Định hướng phát triển kinh tế trên lưu vực sông Mã
1.4.1. Những chỉ tiêu cơ bản phát triển kinh tế lưu vực
a. Chỉ tiêu về dân số
Theo định hướng phát triển kinh tế của các tỉnh nằm trong lưu vực. Đến
năm 2010 và 2020, dân số được dự báo đến 2020 theo (bảng 1.11).
Bảng 1.11 Phát triển dân số (1.000 người) trên lưu vực đến năm 2020
Năm 2010
Địa bàn

Năm

Tổng

Nông

Đô

Năm 2020
Tỷ lệ

Tổng

Nông

Đô

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

Tỷ lệ
26

2005

dân số

thôn

thị

tăng

dân số

thôn

thị

tăng

Lai Châu

106,6

127,5

114,7

12,7

1,8

147,9

118,3

29,6

1,50

Sơn La

131,4

157,1

125,7

31,4

1,8

182,3

136,7

45,6

1,50

Hoà Bình

263,2

314,6

251,7

62,9

1,8

365,1

255,6

109,5

1,50

1,7 4.463,1 2.678,6 1.785,2

1,17

2,0

3.084

1,80

1,75 5.179,1 3.206,0 1.973,0

1,31

Thanh Hoá 3.379,8 3.961,3 2.772,9 1.188,3
Nghệ An
Tổng

14,1

17,2

15,5

1.720

3.895,3 4.577,5 3.280,5 1.297,2

20,6

17,5

(Dân số Thanh Hoá được tính cả khu hưởng lợi)

b. Chỉ tiêu kinh tế cơ bản
Hiện tại cơ cấu kinh tế trên lưu vực theo hướng nông - lâm nghiệp - dịch
vụ - công nghiệp. Trong tương lai sẽ theo hướng công nghiệp - dịch vụ - nông –
lõm nghiệp với tỷ lệ như (bảng 1.12).
Riêng Thanh Hoá, mức tăng trưởng kinh tế giai đoán 2010 - 2020 sẽ đạt
có 10 - 12 %, thu nhập bình quân đầu người đạt 1.200 - 1.500 USD và mức sống
của người dân đến năm 2010 sẽ đạt mức trung bình của cả nước.
Bảng 1.12 Dự báo cấu kinh tế các tỉnh nằm trong lưu vực sông Mã
Năm 2010
Tỉnh

Năm 2020
Công

Dịch

Nông

nghiệp

vụ

nghiệp

100

20,0

32,0

48,0

100

53,0

100

20,0

35,0

47,0

100

33,0

47,0

100

30,0

35,0

35,0

100

42,0

43,0

15,0

100

43,0

43,0

14,0

100

10,0

30,0

60,0

100

12,0

32,0

48,0

100

Công

Dịch

Nông

nghiệp

vụ

nghiệp

Lai Châu

11,0

32,0

57,0

Sơn La

15,0

32,0

Hoà Bình

20,0

Thanh Hoá
Nghệ An

Tổng

Tổng

(Nguồn: Viện Quy hoạch Thuỷ lợi)

1.4.2. Những định hướng chung phát triển kinh tế lưu vực
Quyết định 879/TTg ngày 23/11/1996 của Thủ tướng Chính phủ [49] phê
duyệt phát triển kinh tế xã hội tỉnh Thanh Hoá thời kỳ 1995 - 2010 cho thấy:
a. Phát triển nông - lâm - ngư nghiệp
Chuyển đổi nhanh cơ cấu nông - lâm - ngư nghiệp theo hướng công
nghiệp hoá, khai thác có hiệu quả tiềm năng đất đai, rừng, biển hạn chế tác hại
của hạn hán, lụt bão. Tạo điều kiện vật chất cho phát triển bền vững.
Thâm canh cao, tăng nhanh sản xuất lương thực để có sản lượng hàng
hoá, tham gia chiến lược an toàn thực phẩm của quốc gia. Mở rộng diện tích rau
quả, cây công nghiệp, hình thành các vùng chuyên canh lạc, vừng, đay, cói, mía,
cao su, chè, luồng, quế.... phát triển chăn nuôi gia súc, gia cầm, quy mô phù hợp
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

27

với từng vùng. Bảo vệ rừng đầu nguồn, rừng đặc dụng, phát triển rừng nguyên
liệu gắn đồng bộ khai thác - trồng mới - chế biến lâm nghiệp.
Đẩy nhanh nuôi trồng thuỷ sản nước ngọt, nước lợ. Tăng cường năng lực
đánh bắt xa bờ, phát triển cơ sở dịch vụ và chế biến.
b. Phát triển công nghiệp
Quy hoạch xây dựng khu công nghiệp có cảng biển nước sâu Nghi Sơn Tĩnh Gia. Đồng thời đẩy nhanh tốc độ phát triển công nghiệp của tỉnh. Trước hết
là các ngành chế biến nông - lâm - thuỷ sản, vật liệu xây dựng hàng tiêu dùng
thiết yếu. Quy hoạch các khu công nghiệp: Thành phố Thanh Hoá - Sầm Sơn;
Bỉm Sơn - Thạch Thành; Mục Sơn - Lam Sơn và Nghi Sơn - Tĩnh Gia.
c. Phát triển cơ sở hạ tầng
Nâng cấp các tuyến đường 1A, 15, 47, 45, 217 phát triển hệ thống cảng
sông, nâng cấp cảng Lễ Môn, xây dựng cảng nước sâu Nghi Sơn. Phát triển hệ
thống thuỷ lợi vừa đảm bảo cung cấp nước cho sản xuất, đời sống và hạn chế tác
hại của hạn hán, bão lụt, xây dựng đập sông Lèn, hồ Cửa Đạt, hồ Trung Sơn, hồ
Hồi Xuân đảm bảo các yêu cầu về điện năng, thông tin liên lạc, nước sạch...
d. Phát triển các vùng lãnh thổ
Phát huy thế mạnh của ba vùng lãnh thổ để hỗ trợ nhau:
Miền núi: Phát huy thế mạnh tiềm năng đất đai để phát triển cây công
nghiệp cây ăn quả có giá trị. Phát triển chăn nuôi gia súc gắn với công nghiệp
chế biến. Thực hiện tốt chính sách dân tộc và miền núi của Đảng. Rút ngắn
khoảng cách về đời sống kinh tế - xã hội so với miền xuôi.
Đồng bằng: Đẩy nhanh thâm canh tăng năng suất cây trồng bảo đảm ổn
định lương thực đi đôi với chuyển đổi cơ cấu cây trồng vật nuôi theo hướng có
sản lượng hàng hoá giá trị kinh tế cao.
Miền biển: Đầu tư một số vùng trọng điểm để có tốc độ phát triển cao hơn
các vùng khác, phát triển kinh tế biển, xây dựng cơ sở hạ tầng phù hợp với yêu
cầu mở cửa kinh tế hàng hoá như: Cảng biển, đường vào các khu công nghiệp,
các đô thị dịch vụ và du lịch.
1.4.3. Định hướng cụ thể phát triển kinh tế trên lưu vực
a. Về nông nghiệp
1) Chỉ tiêu lương thực và sản lượng nông nghiệp trên lưu vực

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

28

Bảng 1.13 Mức phấn đấu sản lượng lương thực quy thóc
Hiện tại
Đơn vị

Năm 2010

Bình quân Sản lượng Bình quân
(kg/người)
(tấn)
(kg/người)

Năm 2020

Sản lượng
(tấn)

Bình quân Sản lượng
(kg/người)
(tấn)

Lai Châu

254

27.086

300

38.240

350

51.775

Sơn La

236

31.018

300

47.130

350

63.813

Hoà Bình

289

16.070

310

97.533

380

138.750

Thanh Hoá

321

1.084.926

320

1.267.600

350

1.562.088

Nghệ An

219

3.090

250

4.300

300

6.168

Toàn vùng

313,5

1.221.190

317,8

1.454.803

351,9

1.822.594

2) Diện tích sản xuất nông nghiệp
Trên lưu vực sông Mã sẽ hình thành các vùng chuyên canh cây công
nghiệp, cây màu và cây lương thực. Chỉ tiêu phấn đấu đưa diện tích canh tác
tăng lên ở vùng đồi và miền núi. Tăng cường thâm canh ở vùng đồng bằng. Giữ
nguyên diện tích lúa 2 vụ. Các vùng cây chuyên canh:
- Vùng mía nguyên liệu sẽ đưa lên 45.000 ha mía cây trong đó 40.000
thuộc Thanh Hoá.
- Vùng cói tập trung ở Nga Sơn, Hoằng Hoá, Hậu Lộc diện tích 2400 ha.
- Thuốc lá Vĩnh Lộc, Hà Trung 250 - 300 ha.
- Đay Nga Sơn giữ diện tích 500 ha.
- Chè Nông Cống, Triệu Sơn, Thường Xuân, Tân Lạc, Lạc Sơn 10.000 ha.
- Cây ăn quả nhãn sông Mã, mơ Hoà Bình, cam chanh Ngọc Lạc, Cẩm
Thuỷ, Bá Thước.
Tổng diện tích tăng thêm trên lưu vực, là 43.107 ha, trong đó, vùng
thượng nguồn sông Mã tăng nhiều nhất (12.843 ha, chủ yếu tăng ở Sông Mã,
Tuần Giáo), rồi đến trung lưu sông Bưởi tăng (10000 ha) và Nam sông Mã - Bắc
sông Chu (10.000 ha), còn các vùng khác cũng tăng nhưng không đáng kể. Cho
rằng, nếu năng suất bình quân đạt 3,5 tấn/ha thì sản lượng trên lưu vực sẽ đạt
1.960.920 tấn vào năm 2020, nghĩa là tăng gấp 1,5 lần hiện nay. Muốn vậy,
lượng nước tưới phải cấp đủ và phải đảm bảo tiêu úng và chống lũ có hiệu quả.
Nhưng thực tế lại rất phụ thuộc vào việc khai thác hợp lý nguồn nước trên sông
Mã.

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

29

Bảng 1.14 Diện tích canh tác (1000ha) tương lai và cơ cấu cây trồng
trong các vùng cân bằng
Vùng

Vụ Hệ số
đông SD
đất

Fct
Fct
Mía Tổng
Vụ chiêm xuân
Vụ mùa
hiện tại tương tập F gieo Tổng Lúa
Màu Tổng Lúa
Màu
lai
trung trồng

I

41,1

55,9

2,00 105,2

44,8

50,6

32,2

53,7

22,4

31,2

6,7

38,6

II

14,2

17,6

3,0

34,3

14,2

7,53

6,65

14,2

8,1

6,07

2,97

1,95

III

15,7

18,2

3,00

37,0

15,2

10,5

4,70

15,2

9,67

5,58

3,52

2,03

IV

18,8

28,9

15,2

47,0

13,7

11,4

2,20

13,7

11,6

2,05

4,60

3,53

V

34,9

45,9

12,0

88,3

33,3

22,7

10,5

33,9

25,6

8,42

9,11

1,92

VI

7,39

6,90

2,00 12,79

4,50

3,49

1,41

4,50

3,84

0,66

1,79

1,85

VII

68,7

69,5

5,00 151,4

62,5

51,3

11,2

63,5

55,3

13,2

20,5

2,18

VIII

36,3

37,8

2,88

34,1

34,1

23,8

10,0

34,5

23,5

4,04

12,7

2,29

Tổng

237,2

280,3

45,0 560,3

322,4

142,5

79,9

237,9

167,0

70,9

61,9

2,0

(Ghi chú: Vùng I: thượng và trung sông Mã; II là vùng lưu vực sông Âm;
III là thượng và trung sông Bưởi; IV là hạ sông Bưởi, V là Nam Mã - Bắc Chu;
VI là thượng sông Chu; VII là nam sông Chu và VIII là bắc sông Mã)
b. Định hướng phát triển công nghiệp
Theo định hướng phát triển kinh tế các tỉnh nằm trong lưu vực sông Mã
và những vùng có khả năng phải sử dụng nguồn nước sông Mã sẽ hình thành các
cụm công nghiệp tập trung như (bảng 1.15).
Bảng 1.15 Các cụm công nghiệp tập trung trên lưu vực sông Mã
Cụm CN tập

Loại sản phẩm

Đơn vị tính

trung
Cụm CN
Bỉm Sơn - Thạch
Thành

Quy mô sản phẩm
Hiện tại

- Xi măng Bỉm Sơn
- Gạch cao cấp, gạch xây dựng

3

năm 2010

10 tấn

1.800

2.400

viên

20.000

30.000

3

- khai thác đá xây dựng

10 m3

3.000

5.000

- Khai thác Clanke

103 tấn

250

500

100.000

100.000

- Nhà máy đường Việt Đài

Tấn

- Khu chế xuất, sản phẩm sau

Ha

300

đường
Cụm công nghiệp
cầu Lèn

- Thuốc lá điếu

103 điếu

150.000

100.000

- Thức ăn gia súc

Tấn

10.000

- Gỗ, bột giấy

M3

1000

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

30

Cụm CN tập

Loại sản phẩm

Đơn vị tính

trung
Cum CN chế biến
Lạch Trường
Hàm Rồng

Quy mô sản phẩm
Hiện tại

- Tôm đông lạnh
- Nước mắm

Tấn
3

10 lít

- Hải sản

Tấn

- Phân bón vi sinh NPK

Tấn
3

năm 2010

300

500

3.000

6.000
10.000

35.000

70.000

- Bia, nước ngọt

10 lít

2.500

5500

- Cấp nước thị xã-TP

m3/s

0.5

2-2.5

Công nghiệp

- Cụm CN tổng hợp

TP.Thanh Hoá

- Chế xuất Lễ Môn

Ha

60

200

- Cảng Lễ Môn

Tấn

500.000

800.000

- Khai thác quặng Crômit

Tấn

4.000

12.000

- Cơ khí sông Chu

Tấn

5.000

10.000

Khu Công nghiệp

- Đường trắng

Tấn

30.000

80.000

Mục Sơn - Lam

- Giấy

Tấn

20.000

50.000

- Chè đen

Tấn

2.000

- Phân vi sinh, NPK

Tấn

200.000

- Chế xuất

Ha

150

- Chế biến gỗ

M3

Cum công nghiệp
Núi Nưa

Sơn

Cụm Tân Lạc-Lạc - Chế biến lâm sản
Sơn
Cụm CN
sông Mã -Chiềng
Khương
KCN Nghi Sơn,
Tĩnh Gia

500

M3

5.000
3000

- Chế biến chè

Tấn

500

2000

- Chế xuất

Ha

- Bột giấy

Tấn

200

45.000

- Chế biến lâm sản

M3

500

4.000

- Đóng hộp, chế biến hoa quả

Tấn

4.000

- Đường

Tấn

500

300

- Xi măng liên doanh

103 tấn

- Cảng nước sâu

103 tấn

5.000

- Hoá lọc dầu - kho bãi

103 tấn

6.500

- Chế xuất

Ha

2300

100

4.200

600

Ngoài các khu công nghiệp có tính chất tập trung còn có các khu công
nghiệp địa phương, công nghiệp chế biến nông lâm thuỷ sản và công nghiệp sản
xuất vật liệu xây dựng lẻ ở các huyện.
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

31

c. Định hướng kinh tế lâm nghiệp
- Khoanh nuôi rừng đầu nguồn của các hồ chứa, thượng nguồn sông:
400.000 ha
- Trồng mới diện tích rừng kể cả rừng kinh tế: 200.000 ha.
- Rừng sản xuất: 386.600 ha.
Đưa diện tích che phủ hiện tại 35 % lên 53 % vào năm 2010, bảo vệ thiên
nhiên, môi trường.
d. Thuỷ sản
- Tận dụng mặt nước ao hồ, hồ chứa để nuôi trồng thuỷ sản nước ngọt.
- Nuôi trồng thuỷ sản nước lợ, nước mặn năm 2010 là 3.000 ha; đến năm
2020 đưa lên sản xuất 6.000 ha ổn định.
e. Định hướng phát triển hạ tầng kỹ thuật nông thôn
- Điện sinh hoạt và sản xuất đến 2010: 100 % dân có điện dùng.
- Truyền thanh trên khắp địa bàn, phủ sóng truyền hình toàn lưu vực.
- Trẻ em đến tuổi 100 % được đi học.
- Xây dựng đầy đủ cơ sở y tế cho các cụm dân cư với 100 % dân được
dùng nước sạch
- Giao thông đường xá đầy đủ, xe tải có thể vào đến các xóm để chuyên
chở vật tư và sản phẩm.
- Xây dựng nông thôn trở thành những tụ điểm kinh tế, văn hoá của cộng
đồng.
Toàn bộ định hướng trên đây đều đòi hỏi phải có đủ nguồn nước sử dụng
và có môi trường tốt, đảm bảo tránh được thiên tai lũ, úng gây nên. Những đòi
hỏi này phần nào chông chờ vào phương án khai thác hệ thống sông Mã.
1.5. Tổng quan về quản lý khai thác tài nguyên và bảo vệ môi trường trên
lưu vực sông Mã
Công tác quản lý và bảo vệ tài nguyên và môi trường (TNMT) trên lưu
vực thường gắn với các thời kỳ phát triển kinh tế, thời kỳ lịch sử của đất nước và
có thể phân ra 3 giai đoạn:
a. Giai đoạn trước năm 1954
Trước năm 1954, nhất là trước 1920 là thời kỳ tổ chức quản lý xã hội còn
ở mức thấp nên các nguồn tài nguyên: Đất, nước, rừng, khoáng sản được khai
thác rất tự do chưa có sự quản lý của các cấp chính quyền như vì dân số còn ít
và mật độ dân số rất thấp, tài nguyên thiên nhiên còn dồi dào nên việc khai thác
đó chưa tác động nhiều tới môi trường.
b. Giai đoạn từ 1954 đến 1975
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

32

1) Khai thác sử dụng tài nguyên
Giai đoạn này tài nguyên được khai thác rất nhiều, nhất là tài nguyên rừng
với nhiều cánh rừng ở vùng gò đồi đã được thay thế bởi nhiều lâm trường như
Vân Du, Thạch Thành, Thống Nhất, Bái Trành; tài nguyên khoáng sản được
khai thác phục vụ cho ngành công nghiệp, làm vật liệu xây dựng, giao thông;
khai thác tài nguyên nước phục vụ tưới v.v...
2) Công tác quản lý
Trong giai đoạn này, công tác quản lý đã được đặt ra nhưng mới chỉ quản
lý các công trình cụ thể như việc quản lý tài nguyên là quản lý các công trình
thuỷ lợi, công trình chống úng, chống lũ mà chưa hình thành hệ thống pháp luật
cũng như hệ thống quản lý tài nguyên môi trường thống nhất.
3) Công tác bảo vệ môi trường
Do phát triển kinh tế, tài nguyên bị tàn phá, môi trường bị huỷ hoại và con
người đã dần có nhận thức được một cái gì đó cần phải làm để bảo vệ môi
trường (BVMT) nên đã bắt đầu có một số biện pháp như: đã hình thành một số
trạm quan trắc bùn cát như Nậm Ty, Cẩm thuỷ và Xuân Khánh, một số lâm
trường trồng rừng cũng được hình thành nhưng chưa có các biện pháp BVMT và
chưa hình thành các văn bản pháp luật về BVMT.
Tồn tại chính trong giai đoạn này là quản lý còn lỏng lẻo, nặng về hành
chính bao cấp, môi trường đã có dấu hiệu xuống cấp, chỉ chú ý đến sử dụng mà
chưa chú ý tới bảo vệ môi trường, chỉ có quy hoạch sử dụng một số lĩnh vực cụ
thể mà chưa có quy hoạch tổng thể lưu vực sông.
c. Giai đoạn từ 1975 đến nay
1) Khai thác
Giai đoạn từ năm 1975 đến nay là gia đoạn công nghiệp hoá (CNH), hiện
đại hoá (HĐH) nên có nhiều dạng tài nguyên được khai thác ngày càng nhiều
hơn phục vụ cho phát triển kinh tế xã hội ở địa phương: Khai khoáng được đẩy
mạnh, nhất là khai thác vật liệu xây dựng cho các nhà máy xi măng Bỉm Sơn,
Thạch Thành, xây dựng giao thông, đô thị, khai thác đất phục vụ cho phát triển
nông nghiệp nhằm đảm bảo an ninh lương thực, khai thác tài nguyên nước như:
nâng cấp đập Bái Thượng (1996 - 1997) đưa năng lực tưới từ 49.000 ha lên
70.000 ha và hàng loạt công trình phòng chống lũ úng đã được xây dựng trong
thời kỳ này như đê Quảng Tiến, công trình chống úng Quảng Châu, xây dựng hồ
Cửa Đạt v.v....
2) Quản lý, khai thác sử dụng tài nguyên

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

33

Từ 1795 đến nay, công tác quản lý việc khai thác sử dụng tài nguyên trên
lưu vực đã được chú trọng, nhất là công tác lập quy hoạch phát triển kinh tế xã
hội, lập quy hoạch chi tiết cho các ngành thuỷ lợi, phát triển rừng, sử dụng
đất…. với nhiều biện pháp quản lý đã được đặt ra và đã hình thành các hệ thống
văn bản pháp luật phục vụ cho quản lý.
Cùng với việc ra đời của các hệ thống văn bản quản lý: luật, Nghị định,
Quyết định, Thông tư, tại các địa phương đã hình thành các cơ quan quản lý tài
nguyên và môi trường, nhất là việc hình thành các Sở TNMT cấp tỉnh (2002),
các Phòng TNMT cấp huyện cũng như việc thành lập các Phòng Cảnh sát Môi
trường tại các tỉnh (2007) đã tạo ra một hệ thống pháp lý và quản lý thống nhất
tại mỗi địa phương.
3) Bảo vệ môi trường
Thời kỳ sau 1975, nhất là trong những năm gần đây, vấn đề môi trường đã
được các cấp quản lý địa phương, Các đoàn thể xã hội, các cơ quan thông tấn và
chính người dân quan tâm. Tại các địa phương đã hình hệ thống quản lý nhà
nước như: các Sở, Phòng TNMT cấp tỉnh, cấp huyện, phòng Cảnh sát môi
trường cấp tỉnh, cùng với việc hình thành các tổ chức quản lý đó là việc hoàn
thiện, sửa đổi, bổ sung hệ thống văn bản pháp luật BVMT và vấn đề BVMT trên
lưu vực dần đi vào nề nếp.
Trong thời kỳ này, nhiều nghiên cứu tính toán, nhiều đề án lớn phục vụ
cho BVMT trên lưu vực đã được triển khai như:
1) Lập quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng đầu nguồn và các phương án
phát triển rừng.
2) Lập quy hoạch sử dụng đất, phát triển đô thị và giao thông.
3) Đánh giá hiện trạng môi trường.
4) Khảo sát và đánh giá chất lượng nước các sông: Mã, Chu, Bưởi và Cầu
Chày, đáng giá hiện trạng môi trường.
5) khảo sát môi trường đánh giá hiện trạng môi trường hàng năm. thẩm
định đánh giá môi trường, cấp phép môi trường.
6) Khảo sát triều mặn hàng năm v.v...
1.6. Nhận xét chương 1
Sông Mã là sông lớn nhất ở miền Trung, chảy qua 3 vùng địa hình của 5
tỉnh trong nước và qua hai quốc gia Lào Việt (vùng núi cao, vùng gò đồi và
vùng đồng bằng) trên nền địa chất trầm tích Macma và Merozoi thuộc đới sông
Mã, hệ tầng Prêtrozoi Nậm cò, Pleozoi Đông Sơn với 11 loại đất so với 60 loại
đất trên toàn quốc.
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

34

Thảm phủ trên lưu vực rất phong phú với nhiều loại, cả loại thảm phủ tự
nhiên vùng nhiệt đới, á nhiệt đới và loại thảm phủ thực vật trồng bị phân hoá do
điều kiện khí hậu địa hình và do hoạt động của con người.
Trên lưu vực, lượng mưa mùa mưa chiếm 80 - 85 % tổng lượng mưa năm
và lượng nước mùa lũ chiếm khoảng 75 - 80 % tổng lượng nước trong năm.
Kinh tế chủ đạo trên lưu vực là nền kinh tế nông lâm nghiệp với khoảng
70 % số dân là nông dân. Kinh tế công nghiệp dịch vụ đang phát triển nhưng
còn chậm và chủ yếu ở các vùng đô thị hạ du.
Trong khoảng 15 - 20 năm nay, vấn đề quản lý và bảo vệ TNMT trên lưu
vực đã được chú ý với hệ thống quản lý hành chính đã được hình thành từ tỉnh
đến xã phường và việc quản lý đã dần đi vào nề nếp, nhất là từ 2002 đến nay.

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

35

CHƯƠNG 2: HIỆN TRẠNG KHAI THÁC TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG
LƯU VỰC SÔNG MÃ

2.1. Hiện trạng khai thác tài nguyên và môi trường đất trên lưu vực
2.1.1. Hiện trạng khai thác sử dụng tài nguyên đất trên lưu vực
a. Hiện trạng tài nguyên đất
Lưu vực sông Mã rộng 28.387 km2. Trong đó, phần ở Việt Nam có 18.090
km2, chiếm 63,7%, phần thuộc Nước Cộng hoà Dân chủ Nhân dân Lào có
10.310 km2 chiếm 36,3%. Trong phần Việt Nam, phần thuộc Thanh Hoá chiếm
khoảng 31,4% diện tích lưu vực (8.956 km2) là bộ phận lưu vực lớn nhất, rồi đến
phần sông Mã thuộc Sơn La (4.77 km2 chiếm 16,3%), Lai Châu (2.095 km2
chiếm 7,5%), Hoà Bình: (1.778 km2 6,4%) và bộ phận lưu vực nhỏ nhất thuộc
Nghệ An (651 km2 chiếm 2,3%).
b. Hiện trạng khai thác sử dụng
Đất đai trên lưu vực được khai thác theo nhiều mục tiêu khác nhau và
được thống kê trong (bảng 2.1) và (hình 2.1).

Hình 2.1 Bản đồ phân loại sử dụng đất phần lưu vực sông Mã thuộc thanh hóa

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

36

Bảng 2.1 Các loại đất (ha) được sử dụng tại các địa phương trên lưu vực
Diện tích (1000 ha) phân bố theo địa phương
Loại đất

Thanh
Hoá

Hoà Bình

Sơn La

Lai Châu

Nghệ An

Lưu vực
(VN)

Đất tự nhiên

890.556

177.838

477.038

209.475

65.810

1820.717

Đất trồng trọt

201.998

28.262

18.524

8.687

1.360

253.395

Đất chăn nuôi

38.157

5.910

1.146

0.962

2.500

48.375

Đất lâm nghiệp

53.999

83.527

394.115

188.452

45.000

1355.625

62.67

10.526

3.037

0.902

0.520

77.655

33.732

49.613

61.216

1.472

16.430

156.177

Chuyên dùng
Đất khác

(Nguồn: Viện Quy hoạch Thuỷ lợi)

Kết quả thống kê trong (bảng 2.1) cho thấy:
- Trong các ngành kinh tế, ngành Lâm nghiệp sử dụng đất nhiều nhất
(1.355.625 ha), chiếm 74,5 % diện tích tự nhiên (DTTN), tiếp theo là ngành
Trồng trọt (253.395 ha), chiếm 13,9% còn các ngành khác chỉ chiếm 11,6 % mà
thôi.
Điạ phương có diện tích đất lâm nghiệp lớn nhất là Thanh Hoá (553.999
ha), chiếm 43,7 % đất lâm nghiệp thuộc Việt Nam, kế đến là Sơn La (394.115
ha): 31,2 %, còn Nghệ An là ít nhất (45.000 ha), chỉ có 3,6 %.
Trong các địa phương, nơi có tỷ lệ đất lâm nghiệp cao nhất lại là Lai Châu
đạt 89,96 % DTTN của tỉnh, rồi đến tỉnh Sơn La chiếm 82,6 % và nơi thấp nhất
là Thanh Hoá chỉ có 62,2 %.
- So với đất Lâm nghiệp, đất trồng trọt trên lưu vực không nhiều lắm
253.395 ha (13,9 % DTTN) nhưng là loại đất rất quan trọng và Thanh Hoá là địa
phương có diện tích trồng trọt nhiều nhất 188.100 ha, chiếm 79,9 % diện tích đất
trồng trọt trên lưu vực.
Bảng 2.2 Tổng hợp diện tích (ha) gieo trồng bình quân 5 năm (2000 - 2005) tại các
tỉnh
Địa phương
Thanh Hóa
Hoà Bình
Sơn La
Lai Châu
Nghệ An
Tổng

Diện trồng trọt
Hệ số sử dụng đất
201.998
1,91
28.262
1,68
18.524
1,53
8.687
1,55
1.36
1,76
253.395
1,84

Vụ Xuân Vụ Mùa
173.112
162.43
18.856
17.892
18.856
16.375
4.052
7.545
834
919
20.711
205.161

Vụ Đông
23.4
1350
540
120
20
25.43

Bảng 2.3 Chi tiết diện tích (ha) gieo trồng bình quân 5 năm (2000 - 2005) theo các
vụ mùa
Địa phương
Thanh Hóa

Vụ Xuân

Vụ Mùa

Lúa

Màu

Tổng

Lúa

Màu

Tổng

114.219

58.893

173.112

139.280

23.150

162.430

Vụ
Đông

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

23.400
37

Hoà Bình

7.792

11.064

18.856

11.542

6350

17.892

1350

Sơn La

1.312

8.945

18.856

8.855

7.520

16.375

540

Lai Châu

530

3.522

4.052

4.139

3.406

7.545

120

Nghệ An

109

725

834

457

462

919

20

123.962

83.149

20.711

164.273

40.888

205.161

25.430

Tổng

Trên lưu vực có khoảng 170.708 ha đất trồng lúa, chiếm 67,3 % diện tích
đất trồng trọt, đây là diện tích rất quan trọng, góp phần chủ yếu vào việc nuôi
sống hơn 4 triệu dân trên lưu vực, trong đó Thanh Hoá có 145.606 ha đất trồng
lúa (Bảng 2.2), chiếm tới 85,3% % đất trồng lúa của cả lưu vực.
- Các loại đất còn lại không nhiều chỉ chiếm 13,9% DTTN đó là đất đô
thị, đất ở, đất giao thông, đất quốc phòng, đất chưa sử dụng v.v… trong đó đất ở
đang là vấn đề rất nóng bỏng tại các địa phương, nhất là Thanh Hoá.
c. Hiện trạng quản lý tài nguyên đất
So với các dạng tài nguyên khác, tài nguyên đất trên lưu vực được quản lý
chặt chẽ và có hệ thống, có nề nếp từ tỉnh tới xã theo 3 cấp: Sở TNMT tỉnh,
Phòng TNMT huyện và cán bộ địa chính xã.
Cùng với hình thành quản lý đất đai, nhà nước ta đã ban hành đầy đủ các
văn bản pháp luật về quản lý đất đai: Luật đất đai, Nghị định, thông tư, quyết
định. Các văn bản đó đã được thực thi thống nhất trên lưu vực.
Tuy nhiên, đất đai vẫn là vấn đề rất nhạy cảm, văn bản pháp luật còn
nhiều kẽ hở, có nơi quản lý còn lỏng lẻo, cán bộ quản lý chưa nghiêm, nhiều vụ
khiếu kiện về đất vẫn xẩy ra, cách quản lý mỗi địa phương cũng có nhiều khác
nhau.
2.1.2. Môi trường đất
Trong 2 tháng 3 và 4 năm 2006, Sở Tài nguyên và Môi trường Thanh Hoá
[44] đã tiến hành khảo sát, lấy mẫu phân tích chất lượng đất tại một số vùng
trong tỉnh (Bảng 2.3) và kết quả phân tích mẫu trong đã cho thấy:
- Đất đai ở vùng hạ lưu thuộc loại đất chua nhẹ đến trung tính (pHKCL= 5,3
- 7,0 và pHH2O = 6,4 - 7,7); nghèo đến rất nghèo P (0,015 - 0,081%) và Kali
(0,002 - 0,0117 % ở vùng đồng bằng từ 0,007 - 0,21% và 0,0039 - 0,0078 % ở
vùng trung du).
- Trong đất tồn tại các kim loại nặng (Cu, Cd, Pb, Zn) nhưng hàm lượng
không lớn, khoảng 0,0001- 0,0199 % ở vùng đồng bằng và khoảng 0,0 - 0,049
% ở vùng trung du.

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

38

- Dư lượng thuốc trừ sâu, bảo vệ thực vật trong đất từ 0,007 - 0,06 mg/kg
ở vùng đồng bằng và từ 0,007 - 0,014 mg/kg ở vùng đồi núi nhưng đều nhỏ hơn
mức cho phép (0,1 mg/kg).
2.1.3. Nhận xét về tài nguyên và môi trường đất
a. Nhận xét tài nguyên đất
So với các sông suối ở Miền Trung, lưu vực sông Mã có diện tích đất lớn
nhất và phân bố trên nhiều địa phương và hai quốc gia Việt, Lào. Trong hai quốc
gia, diện tích đất đai phần lưu vực sông Mã thuộc Việt Nam gấp 1,76 lần phần
diện tích đất lưu vực sông thuộc lãnh thổ Lào.
Do vùng lãnh thổ Lào và vùng thượng du là vùng đồi núi cao, nhiều đèo
dốc, giao thông không thuận lợi và dân cư thưa thớt nên khả năng, mức độ khai
thác sử dụng tài nguyên đất cho phát triển kinh tế xã hội trên lưu vực có phần
hạn chế hơn vùng hạ du thuộc lãnh thổ Thanh Hoá nơi có nhiều điều kiện thuận
lợi hơn với vùng đồng bằng châu thổ phì nhiêu hơn.
Đất đai trên lưu vực là một tài nguyên quý và đang được sử dụng cho mục
tiêu khác nhau: lâm nghiệp (50 - 55 % diện tích tự nhiên lưu vực), nông nghiệp
(chiếm 25,9 %), xây dựng, đất ở..., nhằm phát triển kinh tế xã hội trên lưu vực
nhưng chưa được quản lý, quy hoạch thống nhất trên lưu vực.
Trong các loại tài nguyên trên lưu vực, đất đai là tài nguyên nhạy cảm
nhất và đã có hệ thống quản lý thống nhất từ cấp tỉnh đến xã, phường với các
văn bản pháp luật đầy đủ nhất. Nhưng vấn đề vi phạm luật đất đai, lấn chiếm,
tranh chấp, khiếu kiện, quy hoạch treo vẫn là các vấn đề rất nóng bỏng ở các địa
phương, nhất là tại các khu đô thị, khu kinh tế trọng điểm hạ du.
b. Về môi trường đất
Đất đai trên lưu vực là loại đất trung tính, hàm lượng phốt pho và Kali từ
nghèo đến rất nghèo, lượng kim loại không đáng kể.
Đất nông nghiệp ở vùng đồng bằng là loại đất tốt, thích hợp cho các loại
cây trồng. Tại một số nơi như vùng núi, vùng mưa lớn, do thiên tai, bão lũ đất bị
rửa trôi, bồi lấp nên đất nông nghiệp bị giảm phần phì nhiêu, thiếu dinh dưỡng
cho cây trồng.
Do dùng nhiều phân hoá học và thuốc bảo vệ thực vật, phần dư thừa do
cây không sử dụng hết nên môi trường đất đã có dấu hiệu bị ô nhiễm, tuy chưa
đến mức nghiêm trọng.
2.2. Hiện trạng khai thác và quản lý tài nguyên khoáng sản trên lưu vực
Tại vùng hạ du sông Mã có tới 126 mỏ [46] (Hình 2.2), điểm quặng và
điểm khoáng hoá thuộc 31 loại khoáng sản (Bảng 2.4): than, sắt, Crôm, niken,
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

39

đồng, chì, kẽm, asen, antimon, thuỷ ngân, thiếc - volfram, vàng, berin,
molipden, pyrit, đá vôi, quaczit, cát kết, phosphrit, secpentinit, sét, đá ốp lát xây dựng, cát thuỷ tinh, cát xây dựng, caolin, felspat, đolomit, asbest, graphit, đá
quý - bán quý. Trong đó, khoáng sản quan trọng nhất là cromit, nguyên liệu xi
măng và đá ốp lát.
Từ danh mục (bảng 2.4) cho thấy rằng: khoáng sản vùng hạ du của lưu
vực rất phong phú và đa dạng với nhiều mỏ nhưng trữ lượng không lớn lắm, chỉ
trên dưới 100 triệu tấn và phân bố rất rải rác. Vì vậy, việc khai thác công nghiệp,
vấn đề quản lý tài nguyên khoáng sản cũng như việc bảo vệ môi trường vùng mỏ
là rất khó khăn.

Hình 2.2 Bản đồ phân bố điểm quặng trong tỉnh Thanh Hóa
Bảng 2.4 Danh mục và trữ lượng mỏ đã khảo sát được
TT

Loại quặng

Số mỏ

Mỏ lớn nhất
Tên mỏ

Trữ lượng (tấn)

Tổng trữ lượng
(tấn)

1

Than đá

7

476.000

2

Than bùn

3

Thiệu Lộc

518.000

1.175.000

3

Quặng sắt

32

Làng Sam

2.100.000

(chưa rõ)

4

Titan

1

Sầm Sơn

35.000

35.000

5

Cromit

2

Cổ Định

20.702.181

21.889.630

6

Kẽm

6

400.000

7

Antimon

4

(chưa thăm dò)

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

40

TT

Loại quặng

Số mỏ

Mỏ lớn nhất
Tên mỏ

Trữ lượng (tấn)

Tổng trữ lượng
(tấn)

8

Thiếc- Vofnam

1

(chưa thăm dò)

9

Boxit

1

10

Đá vôi

Nhiều

74.000.000

11

Sêcpntin

1

15.000.000

12

Set ximăng

6

82.000.000

13

Coalin

12

Bao tre

-

Tràng Hin

526.000

1.550.000

Những năm trước đây, việc khai thác các khoáng sản trên địa bàn Thanh
Hoá còn chưa được quản lý chặt chẽ, có thể nói là khá lộn xộn, nhất là tại các
khu đãi vàng và sa khoáng. Chính vì vậy, môi trường vùng khai thác mỏ là một
vấn đề nhức nhối ở địa phương: đất đai bị cày xới không hoàn thổ, nước sông bị
ô nhiễm, cây cố bị chặt phá. Từ năm 2005, tình hình trên đã được chấn chỉnh và
môi trường vùng mỏ được cải thiện. Tuy nhiên, tại các địa phương vẫn còn một
số bất cập như: chưa có quy hoạch khoáng sản, hệ thống văn bản còn thiếu, sự
phối hợp giữa các cấp chính quyền còn thiếu chặt chẽ, nhận thức pháp luật của
các các tổ chức, cá nhân trong hoạt động khoáng sản còn nhiều hạn chế [44].
2.3. Hiện trạng khai thác và Tài nguyên rừng
2.3.1. Hiện trạng tài nguyên rừng
a. Diện tích rừng
Năm 2005, Thanh Hoá có 484.246,06/553.999 ha đất lâm nghiệp, chiếm
40 % diện tích tự nhiên (DTTN) của tỉnh và 87,4 % diện tích đất lâm nghiệp với
367.410,17 ha rừng tự nhiên và 116.835,89 ha rừng trồng với mức độ che phủ
43,2 % [44]. Rừng tự nhiên có ba loại chính (Bảng 2.5): rừng gỗ, rừng tre nứa và
rừng hỗn giao.
Bảng 2.5 Các loại rừng thuộc địa phận Thanh Hoá năm 2005
TT

Loại

I

Rừng tự nhiên

1

Rừng gỗ

2

F (km2)

Tỷ lệ (%)

Ghi chú

367.410,17

75,9

So với FTN Thanh Hoá

211.628

57,0

S với F rừng tự nhiên

Rừng tre nứa

98.467

26,8

-

3

Rừng hỗ giao

57.316

15,6

-

II

Rừng trồng

116.835,89

24,1

So với F rừng Thanh Hoá

1

Rừng gỗ

48.590

41,58

So với F rừng trồng

2

Rừng tre nứa

65.653

56,2

-

3

Rừng đặc sản

2.592

2,22

-

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

41

Bảng 2.5 cho thấy: đối với rừng tự nhiên, rừng gỗ có F lớn nhất, rồi đến
rừng tre nứa nhưng còn đối với rừng trồng thì rừng tre nứa lại có diễn tích lớn
nhất.
b. Trữ lượng
- Trữ lượng gỗ
+ Tổng trữ lượng gỗ rừng tự nhiên có 15.840 triệu m3 gỗ. Trong đó:
* Trữ lượng gỗ có thể khai thác là 11,863 triệu m3 với 2,016 m3 gỗ cấp
III; 3,698 triệu m3 cấp IV; 5,213 triệu m3 cấp V và 0,936 triệu m3 gỗ non.
* Tổng trữ lượng gỗ hỗn giao tre nứa là: 3.370 triệu m3.
+Tổng trữ lượng gỗ trồng là: 0,608 triệu m3.
- Tổng trữ lượng tre nứa là 1.000,67 triệu cây. Trong đó:
* Rừng tự nhiên là: 941,915 triệu cây với: 690,440 triệu cây luồng và
251,754 triệu cây hỗn giao gỗ, tre, nứa.
* Rừng trồng có 58.754 triệu cây, chủ yếu là luồng (58.706 triệu cây).
2.3.2. Đa dạng sinh học
Rừng ở vùng sông Mã thuộc Thanh Hoá còn có nhiều loại sinh vật rất
phong phú. Thống kê năm 2005 [44] cho thấy:
a. Thực vật
Rừng ở Thanh Hoá còn khá nhiều thực vật, chủ yếu là loại cây vùng nhiệt
đới lá rộng xanh quanh năm, hoặc nửa lá rụng. Đây là kiểu rừng rậm nhiệt đới,
phong phú như: lim, lát hoa, giổi, táu, săng lẻ, giao, dẻ.... phân bố ở phía Nam
Thanh Hoá. Do bị chặt phá, bị thoái hoá và đến nay đất rừng đang ở giai đoạn
phục hồi, rừng thứ sinh hoặc tráng cỏ, cây bụi. Trong rừng có nhiều loại song
mây, tre nứa và các dược liệu như quế, cánh kiến...
b. Động vật
Trong rừng có nhiều loại động vật như: bò rừng, nai, hoẵng, vượn, khỉ,
lợn rừng, voọc, chồn, nhím,... các loại bò sát: trăn, kỳ đà, rắn, tê tê,... và rất
nhiều loại chim định cư và di cư: gà rừng, lôi, trĩ, công, vẹt, cò bợ....
Theo kiểm kê năm 2004, tại Vườn Quốc gia Bến En, Như Thanh có 462
loài thực vật 246 loại động vật và hàng trăm côn trùng khác. Tại Khu Bảo tồn
thiên nhiên Pù Luông, thuộc các huyện Quan Hoá, Bá Thước có 1.109 loại thực
vật và 598 loài động vật.
2.3.3. Khai thác tài nguyên rừng
a. Giá trị khai thác tài nguyên rừng
Bảng 2.6 Giá trị sản xuất ngành lâm nghiệp [44] so với năm 1994
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

42

Danh mục

2001
9

2002
9

2003
9

2004
9

2005
9

10 đ

%

10 đ

%

10 đ

%

10 đ

%

10 đ

%

Tổng số

334,5

106,1

347,4

103,6

348,7

100,4

348,9

100,1

361,6

103,6

Trồng rừng

139,7

121,3

142,0

101,6

142,5

100,4

133,6

93,7

143,3

107,2

Khai thác

185,9

92,5

155,6

105,2

196,2

100,3

205,8

104,9

208,6

101,4

Loại khác

8,962

104,9

9,813

109,5

9,95

101,4

9,605

96,6

9,750

101,5

(Ghi chú: tỷ lệ % so được tính với năm trước)

Kết quả thống kê trong (bảng 2.6) cho thấy: giá trị sản xuất lâm nghiệp
hàng năm tăng không đáng kể, chủ yếu là giá trị trồng rừng do có chương trình
Quốc gia 135, chương trình 5 triệu ha rừng.
b. Khai thác tiềm năng du lịch rừng
Chỉ tính ở Thanh Hoá đã có 2 vườn Quốc gia, 3 khu bảo tồn thiên nhiên 1
khu bảo tồn gien và 6 khu di tích văn hoá và được thống kê trong bảng 2.7. Đây
là tiềm năng du lịch rất lớn đã và đang được khai thác.
Bảng 2.7 Các khu bảo tồn thiên nhiên, Vườn Quốc gia, bảo tồn gien và khu di tích
lịch sử văn hoá
TT
I
1.1
1.2
II
2.1
2.2
2.3
III
3.1
IV
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5

Vườn, khu di tích
Vườn Quốc gia
Bến En
Cúc Phương
Bảo tồn thiên nhiên
Pù Hu
Xuân Liên
Pù Luông
Bảo tồn gien
Sến Tam Quy
Di tích LS văn hoá
Hàm Rồng
Lam Kinh
Rừng Thông
Ngọc Trạo
Đảo Mê

F (km2)
21.634
16.634
5.000
64.395
35.089
23.373
17.662
350
350
1.163
314
141
198
85,2

Fr (km2)

4.448

Cơ quan QL
Bộ NNPTNT
-

Ghi chú
562 loại cây

23.849
21.624
15.110
350
350
198
113
198
82,5
358

Bộ VHTT
-

2.3.4. Quản lý tài nguyên rừng
Trên lưu vực đã có hệ thống quản lý rừng tại các địa phương nhưng chưa
thống nhất trên lưu vực. Tại các tỉnh có các chi cục kiểm lâm, rồi đến các hạt
kiểm lâm. Tại các địa phương, hầu như rừng đã được giao cho người dân bảo vệ,
chăm sóc và được khai thác ở mức độ nhất định, các khu rừng đặc dụng, rừng
phòng hộ, khu bảo tồn vẫn do Chi cục Kiểm Lâm tỉnh quản lý.
Việc quản lý rừng đã có nề nếp bằng nhiều văn bản pháp luật và có hiệu
quả: diện tích rừng tăng lên, độ che phủ cao, hạn chế được nhiều vụ khai thác
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

43

trái phép. Tuy nhiên, mỗi năm ở hạ du vẫn còn 25 - 30 ha rừng bị cháy, bị chặt
phá, nạn du canh du cư ở vùng sâu, xa vẫn chưa hạn chế được.
Việc quản lý các vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên, bảo tồn gien,
khu di tích lịch sử văn hoá có rừng chưa thống nhất, do nhiều cơ quan quản lý:
Bộ NN&PTNT quản lý các vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên, bảo tồn
gien, còn khu di tích lịch sử văn hoá có rừng lại do Bộ Văn hoá Thông tin quản
lý.
2.3.5. Nhận xét
So với toàn quốc, tỷ lệ tích diện rừng trên lưu vực vào loại trung bình,
nhưng chủ yếu là rừng tái sinh và rừng mới trồng với trữ lượng không lớn, hiệu
quả phòng hộ của rừng đầu nguồn chưa cao. Trong các loại rừng hiện có, nhiều
nhất vẫn là rừng tre nứa chiếm khoảng 30 % diện tích rừng.
Trên lưu vực có nhiều vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên với nhiều
loài động thực vật là một thế lợi phát triển du lịch ở địa phương nhưng chưa
được được thống nhất quản lý.
Rừng ở Thanh Hoá đã được quản lý theo hệ thống với nhiều văn bản luật
pháp được thực thi có hiệu quả. Đất rừng, rừng đã được giao cho dân quản lý,
chăm sóc và khai thác một phần, trừ rừng đặc dụng, rừng phòng hộ, nên trong
những năm qua, diện tích rừng, độ che phủ tăng lên. Tuy nhiên, nặn cháy rừng,
chặt phá rừng, khai thác sắn bắn trái pháp luật, vấn đề du canh, du cư vẫn xẩy ra.
2.4. Đặc điểm khí hậu và môi trường không khí trên lưu vực
2.4.1. Đặc điểm khí hậu
1) Số giờ nắng:
Tại phần sông Mã thuộc Lai Châu, Sơn La do lượng mây mùa đông ít hơn
nên số giờ nắng bình quân năm nhiều nhất, đạt từ 1850 - 1950 giờ/năm. Phần
sông Mã thuộc Hoà Bình và Thanh Hóa lượng mây và mưa phùn mùa đông
nhiều hơn nên số giờ nắng bình quân năm chỉ đạt khoảng 1650 - 1850 giờ/năm.
2) Nhiệt độ không khí:
Nhiệt độ không khí trung bình nhiều năm (1960 - 2005) có xu thế tăng
dần về phía hạ lưu, từ vĩ độ cao tới vĩ độ thấp: Tại Tuần Giáo là 20,90C, tại Sông
Mã là 22,4oC, tại Mai Châu là 23,0o C còn tại Thanh Hoá là 23,7oC.
3) Gió:
Tốc độ gió trung bình (1960 - 2005) có xu hướng tăng dần về hạ lưu, phần
sông Mã thuộc Lai Châu, Sơn La, Hoà Bình có tốc độ gió trung bình năm đạt
0,7 - 1,2 m/s, phần thuộc Thanh Hoá đạt 1,5 - 1,8 m/s. Nhưng, phân bố của tốc
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

44

độ gió lớn nhất lại có xu hướng ngược lại: giảm dần từ thượng lưu về hạ lưu:
Phần sông Mã thuộc Lai Châu đạt 35 - 40 m/s với nhiều hướng, nhiều ngày,
trong khi phần thuộc Thanh Hoá chỉ đạt 20 m/s.
4) Độ ẩm không khí:
Độ ẩm tương đối trung bình nhiều năm (1960 - 2005) biến đổi không
nhiều qua các vùng: Tại Tuần Giáo là 84 %, tại Sông Mã là 83 %, tại Mai Châu
là 82 % và tại Thanh Hoá là 85 %.
5) Lượng bốc bơi:
Bốc hơi bình quân nhiều năm (1960 - 2005) trên lưu vực có thể phân làm
hai vùng biến đổi theo hai xu thế:
+ Phần từ Hoà Bình trở lên: lượng bốc hơi tăng dần từ Tuần Giáo: 878
mm đến Sông Mã: 920,5 mm và Mai Châu: 910,1 mm.
+ Phần sông Mã thuộc Thanh Hoá: lượng bốc hơi có xu hướng tăng từ
Tây Bắc xuống Đông Nam: 639,4 mm tại Hồi Xuân, 783,1 mm tại Bái Thượng,
856,3 mm tại Yên Định, 816,6 mm tại Thanh Hoá và 925,4 mm tại Như Xuân.
Lượng bốc hơi lưu vực chiếm khoảng 50 - 55 % lượng mưa năm và
có thể lên tới 70 - 80 % trong những năm ít mưa.
6) Sương mù, sương muối, mưa đá và mưa phùn:
Số ngày có sương mù, sương muối và mưa đá giảm dần từ thượng lưu về
hạ lưu: Tuần Giáo có 98,3 ngày/năm có sương mù, Sông Mã có 57,3 ngày/năm,
khu vực tỉnh Thanh Hoá có từ 9,1 - 19,3 ngày/năm.
Bảng 2.8 Lượng mưa năm trung bình nhiều năm tại trạm mưa trong và lân cận lưu
vực sông Mã
TT
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18

Trạm
Pha Đin
Tuần Giáo
Sông Mã
Cò Nòi
Yên Châu
Xã Là
Mộc Châu
Mai Châu
Vụ Bản
Lạc Sơn
Mường Lát
Hồi Xuân
Trung Hạ
Cẩm Thuỷ
Bá Thước
Lang Chánh
Bát Mọt
Ngọc Lạc

Kinh vĩ độ
21034’; 103031’
21035’; 103025’
21004’; 103044’
21008’; 104009’
21003’; 104017’
20057’; 103053’
20051’;104038’
20039’; 105003’
20040’; 105003’
20027’; 105027’
20033’; 104034’
20022’; 105007’
20018’; 105001’
20013’; 105029’
20021’; 105013’
20009’; 105014’
20000’ 105 04’
20006’; 105021’

Thời kỳ tính toán
1964-2005
1961-2005
1963-2005
1964-2005
1961-2005
1971-2005
1962-2005
1961-2005
1961-2005
1961-2005
1968-2005
1960-2005
1970-1981
1966-2005
1960-2005
1961-2005
1962-2005
1960-2005

Lượng mưa
1.752,7
1.666,9
1.156,8
1.319,5
1.217,0
1.167,2
1.640,4
1.769,6
1.958,3
1.968,8
1.159,9
1.175,6
1.824,3
1.667,8
1.593,2
2.008,5
1.899,0
1.709,3

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

45

TT
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37

Trạm
Yên Định
Triệu Sơn
Xuân Cao
Cửa Đạt
Bái Thượng
Xuân Thượng
Như Xuân
Xuân Khánh
Giàng
Yên Mỹ
Thanh Hoá
Tứ Thôn
Cự Thôn
Ngọc Trà
Hậu Lộc
Tĩnh Gia
Lạch Trường
Bỉm Sơn
Thạch Quảng

Kinh vĩ độ
19059’; 105040’
19049’; 105035’
19051’; 105023’
19035’; 105015’
19054’; 105023’
19035’; 105026’
19038’; 105034’
19005’; 105035’
19047’; 105057’
19030’; 105038’
19049’; 105046’
19035’; 105050’
19059’; 105054’
19036’; 105046’
19054’; 105036’
19032’; 105047’
19053’; 105051’
20005’; 105051’
20022’; 105031’

Thời kỳ tính toán
1965-2005
1967-2005
1968- 1981
1976-2005
1961-2005
1968-1979
1964-2005
1980-2005
1961-2005
1961-1979
1960-2005
1961-1982
1961-2005
1963-2005
1961-1981
1964-2005
1961-2005
1961-2005
1962-2005

Lượng mưa
1.540,3
1.517,2
2.036,8
2.342,9
1.970,7
1.933,8
1.703,1
1.594,3
1.698,8
1.694,2
1.731,1
1.664,7
1.568,7
1.767,3
1.545,4
1.840,5
1.717,7
1.594,0
1.529,5

Ngược lại, số ngày có mưa phùn lại có xu thế tăng dần từ thượng lưu đến
hạ lưu: tại Tuần Giáo là 1,96 ngày/năm, tại Sông Mã là 2,14 ngày/năm và tại
thành phố Thanh Hoá là 36,7 ngày/năm.
7) Lượng mưa:
Lượng mưa trung bình nhiều năm trên lưu vực khoảng 1600 mm nhưng
phân bố rất không đều theo không gian (Bảng 2.8): Lớn nhất là vùng thượng
nguồn sông Chu (Cửa Đạt là 2.342,9 mm) thấp nhất là vùng thượng nguồn sông
Mã: Sơn La là 1.156,8 mm. Lượng mưa trung bình nhiều năm tại đồng bằng và
ven biển chỉ khoảng 1.600-1.750 mm (Thanh Hoá là 1731 mm). Theo không
gian, mùa mưa chỉ kéo dài từ tháng V (IV) đến tháng X (IX) với lượng mưa
chiếm khoảng 75 - 90 % tổng lượng mưa năm, mùa khô kéo dài từ tháng XI đến
tháng IV năm sau với lượng mưa chỉ chiếm 10- 25 %.
Chênh lệch lượng mưa giữ năm có lượng mưa lớn nhất và nhỏ nhất dao
động trong khoảng 1,76 - 5,0 lần. Mức chênh lớn nhất thuộc về Bỉm Sơn và thấp
nhất tại Trung Hạ. Lượng mưa mùa mưa thường rất lớn, chiếm từ 76 - 89 %
tổng lượng mưa năm với tháng VIII hoặc tháng IX là tháng có lượng mưa lớn
nhất, thường chiếm từ 17 - 26 % tổng lượng mưa năm. Vùng có lượng mưa nhỏ
nhất là vùng từ Sông Mã đến Bá Thước, lượng mưa tháng VIII chiếm từ 17 - 20
%, vùng lượng mưa cao nhất là vùng ven biển, lượng mưa tháng IX chiếm tới 24
- 26 %.

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

46

Hình 2.3 Bản đồ đẳng trị mưa chuẩn mưa năm

Lượng mưa bình quân năm tính theo bản đồ đẳng trị mưa (Hình 2.3) đạt
khoảng 1.600 mm, trong lãnh thổ Thanh Hoá 1635 mm và được chia làm 4
vùng:
- Vùng thượng nguồn: có lượng mưa nhỏ nhất từ 1.100 - 1.600 mm với
tâm mưa nhỏ nhất là Mường Lát (1.160 mm).
- Vùng lưu vực sông Chu khoảng 1.800 - 2.300 mm với tâm mưa lớn nhất
là Cửa Đạt - Thường Xuân (>2.300 mm).
- Vùng thượng lưu lưu vực sông Bưởi từ 1.600 - 2.000 mm với tâm mưa
lớn nhất tại Cúc Phương (>2.000 mm).
- Vùng đồng bằng hạ du, lượng mưa đạt từ 1.600 - 1.800 mm.
2.4.2. Môi trường không khí
2.4.2.1. Nguồn gây ô nhiễm không khí
Không khí tại vùng hạ lưu đang có dấu hiệu ô nhiễm do các nguồn thải từ
các cơ sở sản xuất kinh doanh chủ yếu:
- Hoạt động công nghiệp: Trong các nguồn thải gây ô nhiễm không khí thì
nguồn thải do hoạt động công nghiệp là lớn nhất, nguy hiểm nhất. Khí thải của
các nhà máy, xí nghiệp mang theo các hoá chất, khói bụi,.. vào không khí,
ngưng kết trong các đám mây,... làm cho không khí bị ô nhiễm.
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

47

- Hoạt động giao thông: bụi, đất cát, khí thải từ các phương tiện tham gia
giao thông cũng là nguồn gây ô nhiễm quan trọng. Trong những năm đây, các
phương tiện giao thông tăng quá nhanh, nhất là ở các khu đô thị và nguồn thải từ
các phương tiện này đã trở thành nguồn gây ô nhiễm chính đối với môi trường
không khí đô thị. Những năm 80 của thế kỷ trước, 80 % dân đô thị sử dụng xe
đạp, hiện nay thì 80 - 90 % sử dụng ô tô, xe máy. Ô nhiễm khí Co2, bụi và hơi
xăng thường xẩy ra tại các nút giao thông.
- Hoạt động xây dựng. Hiện nay, các hoạt động xây dựng đang diễn ra rất
sôi động khắp vùng hạ lưu, nhất là tại các đô thị lớn như ở Tp. Thanh Hoá và
hậu quả là: khói bụi xây dựng, vật liệu rơi vãi, khói bụi từ các cơ sở sản xuất vật
liệu xây dựng hàng ngày xâm nhập vào không khí gây ô nhiễm.
- Do sinh hoạt. Việc đun nấu bằng củi, rơm, rạ, than... của dân trên khắp
lưu vực, chiếm một tỷ lệ không nhỏ. Khói bụi do đun nấu là nguồn gây ô nhiễm
không nhỏ ngay tại nơi đun nấu, nhất là những gia đình đun than.
2.4.2.2. Chất lượng không khí tại các khu công nghiệp, đô thị và các nút giao
thông
Kết quả phân tích chất lượng không khí tại một số địa điểm hoạt động sản
xuất công nghiệp [44] đã cho thấy :
- Tại các cảng: Lạch Bạng và Nghi Sơn; tại Công ty Xi măng Bỉm Sơn,
Công ty Gốm Xây dựng Bỉm Sơn, Công ty Mía đường Việt Đài, Nồng độ chất
lơ lửng vượt từ 3 - 7 lần, riêng Nhà máy Xi măng Bỉm Sơn vượt tới 13,6 lần tiêu
chuẩn cho phép (TCCP).
- Tại các làng nghề, như tại Tiên Lộc, Hậu Lộc: nồng độ SO2 vượt TCCP
1,3 lần, bụi lơ lửng vượt 4,4 lần.
Kết quả phân tích mẫu tại các khu dân cư điển hình như Khu dân cư Nhà
máy đường Việt Đài, Dân cư xóm Đồng Tân, khu dân cư khu vực lò vôi Đông
Hưng, nồng độ chất lơ lửng vượt từ 1,7 - 13 lần, SO2 vượt 1,3 lần.
- Tại một số nút giao thông như Đình Hương, Bưu điện Thanh Hoá, Ngã
Ba Voi, Phú Sơn, Cảng Lệ Môn, Cổng trường Đại học Hồng Đức, Công ty Xi
măng Nghi Sơn, Mục Sơn, Sao Vàng, một số ngã tư ở thị xã Sầm Sơn cho thấy:
nồng độ chất lơ lửng đầu vượt TCCP từ 3 - 9 lần, có nơi trên 10 lần, nhất là tại
Ngã Ba Voi (12,6 lần).
2.4.3. Nhận xét
Không khí tại vùng hạ lưu đã có dấu hiệu ô nhiễm do các hoạt động công
nghiệp, giao thông, xây dựng và do sinh hoạt của con người. Trong đó, các chất
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

48

thải do hoạt động giao thông và sản suất công nghiệp là nguồn gây ô nhiễm
nhiều nhất.
Môi trường không khi tại khu vực chủ yếu bị ô nhiễm chất lơ lửng. Các
chất gây ô nhiễm khác đã xuất hiện trong không khí nhưng vẫn nằm trong giới
hạn cho phép.
Tuy vậy, với đà phát triển không quản lý chặt như hiện nay, nguồn ô
nhiễm sẽ tiếp tục tăng và môi trường sẽ bị ô nhiễm nhiều hơn với nhiều chất
nguy hại hơn nếu không có các biện pháp quản lý điều chỉnh.
2.5. Hiện trạng quản lý, khai thác và bảo vệ tài nguyên môi trường nước
trên lưu vực
Bảng 2.9 Tỷ lệ các nguồn nước đang sử dụng tại tỉnh Thanh Hóa
TT

Loại nguồn nước dùng

Tỷ lệ %

1

Giếng khơi của gia đình

71

2

Giếng khoan của gia đình có đường kính < 50mm

10

3

Giếng khoan của gia đình có đường kính > 50mm

3.5

4

Giếng khơi công cộng

2.7

5

Giếng khơi công cộng có đường kính < 10m

0.4

6

Giếng khơi công cộng có đường kính > 10m

0.5

7

Nước sông

3.3

8

Nước suối, khe nứt

4.0

9

Nước hồ ao

0.2

10

Nước mưa

1.0

11

Các loại khác

3.6

12

Tổng cộng

100

Từ Bảng trên cho thấy tỷ lệ lượng nước lấy từ nguồn:
a) Nước mặt là
12 %;
(Từ 1 đến 6);
b) Nước dưới đất là
88 % (Từ 7 đến 11).
Kinh phí hỗ trợ xây dựng các công trình khai thác nước lấy từ nhiều
nguồn, trong đó có phần quan trọng là nguồn vốn của chính quyền địa phương
đầu tư.
Bảng 2.10 Tổng hợp nguồn kinh phí đầu tư xây dựng công trình khai thác nước
TT

Nguồn đầu tư

Tỷ lệ

1

Chính quyền địa phương

37.3

2

Nước ngoài tài trợ

1.3

3

Nhà nước và dân cùng làm

5.3

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

49

Nguồn đầu tư

TT

Tỷ lệ

4

Dân đóng góp

1.3

5

Khác

54.7

2.5.1. Tài nguyên nước mặt và hiện trạng khai thác tài nguyên nước mặt
trên lưu vực
a. Số lượng nước
Để so sánh đánh giá tài nguyên nước phần lưu vực sông Mã thuộc địa
phận Thanh Hoá, đề tài đã tính số lượng nước phần lưu vực sông Mã trong,
ngoài địa phận Thanh Hoá và theo các lưu vực sông.
Bảng 2.11 Tổng lượng nước bình quân nhiều năm toàn hệ thống
Lưu vực
sông

Chu
Bưởi
Vùng triều
Hệ thống

Diện tích lưu vực (km2)
Thanh
Ngoài
Toàn bộ
Hoá
Th. Hóa
lưu vực
17.102
13.920
4.182
7.580
4.566
3.014
1.794
1.014
780
924
0
924
28.400
19.500
8.900

Tổng lượng dòng chảy (106m3)
Trong
Ngoài
Toàn bộ
Th. Hoá
Th. hoá
lưu vực
10.739
8..215
2.524
4.454
4.454
1.959
1.708
1.025
683
569
0
569
17.470
11.735
5.735

Từ năm 1999 về trước, đã có một số công trình nghiên cứu, tính toán số
lượng nước cho 2 vùng kể trên [36, 64]. Sau khi bổ sung số liệu đến năm 2005
và tính theo 2 phương pháp bản đồ đẳng trị (hình 2.4) và theo phương pháp
thống kê (Bảng 2.9 và 2.10) cho thấy kết quả tính toán không khác nhiều so với
kết quả đã tính toán trước đây:

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

50

Hình 2.4 Bản đồ đẳng trị chuẩn dòng chảy năm

- Tổng lượng dòng chảy nhiều năm được sinh ra ngoài địa phận Thanh
Hoá khoảng 11,7 tỉ m3 và tổng lượng dòng chảy mặt nhiều năm lưu vực sông
Mã được sinh ra trong địa phận Thanh Hoá là 5,7 tỉ m3.
Bảng 2.12 Tổng lượng dòng chảy năm trong địa phận Thanh Hoá
Lưu vực sông

Chu
Bưởi
Vùng triều
Hệ thống

Diện tích (km2)

Yo(mm)

4.182
3.014
780
924
8.900

570
893
800
675
641.8

Wo(106m3)
3.158,4
1.272,5
573,6
712,1
5.715,6

- Trong 5,7 tỷ m3 được sinh ra trong địa phận Thanh Hoá, phần do sông
Mã (4.182 km2) sinh ra là 3,16 tỷ m3 (55,3 %), phần do sông Chu (3.014 km2)
sinh ra là 1,273 tỷ m3 (22,3 %) phần sinh ra tại vùng đồng bằng (921 km2)là
712,1 triệu m3 (12,5 %)và phần thuộc sông Bưởi (800 km2) là 573,6 triệu
m3(10,1 %).
b. Hiện trạng khai thác tài nguyên nước mặt

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

51

Trước năm 1954, nhất là trước 1920 việc khai thác tài nguyên nước chưa
đáng kể và chủ yếu chỉ dùng cho tưới và sinh hoạt. Công trình khai thác nước
lớn nhất là công trình kênh giao thông thời Lê. Do vậy công tác quản lý và bảo
vệ tài nguyên và môi trường nước trong thời kỳ này chưa được đặt ra. Năm
1920, đập Bái Thượng được xây dựng nhằm tưới cho 49.000 ha vùng Nam sông
Chu. Việc quản lý hệ thống đập dâng Bái Thượng, chủ yếu là về mặt tổ chức và
kỹ thuật.
Từ 1954 đến nay, TNN trên sông được khai thác phục vụ cho nhiều mục
tiêu khác nhau:
- Khai thác sử dụng nước cho giao thông thuỷ: Có các tuyến giao thông
thuỷ theo các sông và kênh chính: kênh Nhà Lê; sông Mã, sông Lèn, sông Chu,
sông Bưởi và các kênh chính của hệ thống Thuỷ nông sông Chu.
- Khai thác sử dụng nước cho phát điện: Trên toàn lưu vực có 37 trạm
thuỷ điện nhỏ có công suất từ 30 - 1000 Kw, phục vụ cho sinh hoạt tại chỗ. Hiện
công trình Cửa Đạt đang được khởi công với dung tích 1,5 tỷ m3.
- Sử dụng nguồn nước cho sinh hoạt và công nghiệp: Lượng nước được
sử dụng cho sinh hoạt ở nông thôn và thành phố chủ yếu lấy từ nguồn nước mặt,
nước ngầm và nước mưa:
+ Nước ngầm: Chỉ tính riêng ở Thanh Hoá, khoảng 60 - 70 % số hộ sử
dụng nước ngầm bằng các giếng khơi và giếng khoan [44 ].
+ Nước mặt: Sử dụng nước mặt lớn nhất là Nhà máy nước Mật Sơn lấy
nước từ sông Chu cấp cho Tp. Thanh Hoá với công suất 20.000 m3/ngày
- Sử dụng nước cho Nông nghiệp: Trong thời kỳ này tại Thanh Hoá đã
hình thành các hệ thống tưới chủ yếu: Hệ thống thuỷ nông Bái Thượng (xây
dựng năm 1920) tưới cho 49.000 ha vùng nam sông Chu, Hệ thống thuỷ nông
Yên Tôn tưới cho 280 ha thuộc huyện Vĩnh Lộc, Hệ thống thuỷ nông Nam sông
Mã (xây dựng năm 1959) tưới cho 19.381 ha của Thiệu Hoá và Yên Định; Hệ
thống thuỷ nông Bắc sông Mã (xây dựng năm 1964) tưới cho 12.874 ha của hai
huyện Hoằng Hoá và Hậu Lộc, 1500 hồ, đập nhỏ tưới cho 16.255 ha và 34 trạm
bơm điện tưới cho 3.450 ha. Ngoài ra còn có 1008 km đê sông, biển, 658 cống
dưới đê và 87 kè các loại.
Bảng 2.13 Số lượng công trình khai thác nước trên các sông trong tỉnh Thanh Hóa
- LVS Mã
Số lượng
trạm bơm

Số lượng
đập dâng

Số lượng
hồ chứa

Sông Âm

8

124

57

Sông Chu

50

134

57

Tên sông

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

52

Số lượng
trạm bơm

Số lượng
đập dâng

Số lượng
hồ chứa

Sông Mã

105

344

216

Sông Bưởi

53

154

213

Sông Cầu Chày

29

10

26

Sông Họat

16

0

22

Sông Lạch Trường

6

0

2

Sông Lèn

32

0

0

Sông Trường Giang

22

0

0

Sông Báo Văn

23

0

0

Sông M.Khê

11

0

0

Sông Mực

47

132

96

Sông Nhơm

20

3

33

Sông Hoàng

42

2

9

Sông Lý

19

0

0

Sông Thị Long

10

0

10

Sông Nhất

13

0

0

Tên sông

4
3
24
Bảng 2.14 Diện tích mặt nước nuôi trồng thủy sản tỉnh Thanh Hoá

Sông Bạng

Huyện, thị, thành phố

2001

2002

2003

2004

(Đơn vị: ha)
2005

Tp. Thanh Hóa

157

170

170

165

154

Tx. Sầm Sơn

168

190

205

200

180

Tx. Bỉm Sơn

52

54

62

62

106

Huyện Thọ Xuân

444

444

444

450

450

Huyện Đông Sơn

179

177

199

210

233

Huyện Nông Cống

534

579

580

652

652

Huyện Triệu Sơn

716

716

664

712

535

Huyện Quảng Xương

896

1.321

1.376

1.390

1.431

Huyện Hà Trung

459

650

656

715

790

Huyện Nga Sơn

699

918

918

923

803

Huyện Yên Định

480

480

554

690

725

Huyện Thiệu Hóa

258

262

291

352

352

Huyện Hoằng Hóa

1.728

2.084

2.105

2.210

2.060

Huyện Hậu Lộc

804

816

825

853

857

Huyện Tĩnh Gia

980

1.301

1.301

1.303

1.202

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

53

Huyện, thị, thành phố

2001

2002

2003

2004

2005

Huyện Vĩnh Lộc

247

247

237

238

238

Huyện Thạch Thành

274

274

254

260

426

Huyện Cẩm Thủy

217

216

216

223

223

Huyện Ngọc Lặc

190

190

198

200

206

Huyện Lang Chánh

24

24

35

35

35

Huyện Như Xuân

120

250

250

350

498

Như Thanh

210

220

210

250

300

Huyện Thường Xuân

277

276

236

243

243

Huyện Bá Thước

91

91

146

145

165

Huyện Quan Hóa

34

34

40

40

40

Huyện Quan Sơn

38

36

33

33

34

Huyện Mường lát

11

13

14

13

14

10.287

12.033

12.219

12.917

12.952

Tổng diện tích trong
toàn tỉnh

Nguồn: Cục QLTNN

c. Quản lý tài nguyên nước
Trên lưu vực hiện nay, Công tác quản lý TNN chưa được triển khai và
mới làm được một số việc như: Lập các quy hoạch thuỷ lợi tỉnh; Quản lý các
công trình cấp nước tưới và các công trình phòng chống lũ và úng.
Tồn tại chính trong công tác QLTNN hiện nay là:
- Chưa có quản lý nhà nước về TNN,
- Quản lý theo khả năng công trình, chưa thực hiện được quản lý theo nhu
cầu gây lãng phí nước do chảy tràn, do không tiết kiệm khi tưới, thiếu công nghệ
quản lý, quản lý theo lối thủ công, các biện pháp quản lý còn lỏng lẻo, nặng về
hành chính bao cấp.
- Môi trường nước đã có dấu hiệu xuống cấp, chỉ chú ý đến sử dụng mà
chưa chú ý tới bảo vệ môi trường,
- Chưa có quy hoạch lưu vực, chỉ có quy hoạch sử dụng nguồn nước
nhằm xây dựng một công trình cụ thể và còn nhiều công trình xây dựng không
có thiết kế nhất là các trạm bơm và các hồ chứa nhỏ.
2.5.2. Môi trường nước mặt
Bảng 2.15 Chất lượng nước trên các sông Mã, Chu, Bưởi và Âm tại một số vị trí
trong đợt khảo sát ngày 4/VIII/1995
TT
1
2
3

Thành phần phân tích
trong 21 mẫu
Amoniac
Nitrit
Độ đục

Số mẫu không đạt (%)
TCCP
100
100
93,8

Mức độ vi phạm (lần)
TCCP
14 - 320
14 - 244
2 - 94

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

54

4
5
6
7
8
9

Photpho
COD
Coliorm
Cl
PH
Chất lơ lửng

73,0
71,0
68,0
62,0
50,0
06,0

1-6
11 - 45
4,5 - 360
1-6
1 - 1,5
0-1
(Nguồn: Sở KHCN và MT Thanh Hoá)

Cách đây 30 - 40 năm, công nghiệp và thủ công nghiệp trên lưu vực chưa
phát triển nên mức độ ô nhiễm của nước sông do chất thải công nghiệp chưa
đáng kể. Nhưng, trong vòng 10 - 15 năm trở lại đây, công nghiệp trên lưu vực,
nhất là vùng hạ lưu đã có những phát triển đáng kể. Vì vậy, ô nhiễm nước sông
do chất thải công nghiệp tại một số vùng đã tăng lên, rất cần được xem xét và
đánh giá.
Theo báo cáo của Sở KHCN và MT Thanh Hoá [43, 44], mỗi năm các cơ
sở công nghiệp, khu dân cư trong tỉnh thải ra: khoảng 2.100 tấn bụi, khoảng
2.123 tấn SO2, khoảng 16.757 tấn NO2, khoảng 1.682.638 tấn chất thải rắn và
khoảng 8.250 m3 nước thải, chưa kể các chất thải ở khu vực nông thôn. Đó là
một nguồn gây ô nhiễm chính cho nước sông.
Kết quả khảo sát trên sông Mã, Chu, Bưởi và Âm do Trung tâm Phát triển
Công nghệ và Điều tra Tài nguyên thực hiện (Bảng 2.11) cho thấy:
- Có tới 50 - 100 % số mẫu được phân tích không đạt tiêu chuẩn cho phép
(TCVN5942-1995A và TCVN5945-1995) với tỷ lệ 8/12 (hơn 70%) yếu tố được
phân tích.
- Có tiêu chuẩn vi phạm tới hàng chục lần, thậm chí hàng trăm lần, ít nhất
1-2 lần và có thể coi chất lượng nước sông tại những nơi lấy mẫu gần như chất
lượng nước thải công nghiệp chưa xử lý.
Như vậy tại các khu công nghiệp và đô thị cho thấy:
- Tuy nước sông Mã chỉ bị ô nhiễm nhẹ, nhưng theo TCVN5942-1995A
không thể dùng trực tiếp cho sinh hoạt.
- Tại hạ lưu các KCN, nước sông Chu đã bị ô nhiễm với nhiều chỉ tiêu
vượt tiêu chuẩn cho phép (TCCP). Các chất rắn lơ lửng, Coliorm v.v... có nguồn
gốc từ công nghiệp.
Mức ô nhiễm tại các cửa thải là đáng kể nhưng sau khi hoà vào nước sông
nồng độ ô nhiễm bị giảm xuống rất nhanh và tất nhiên, không phải vì thế mà
không có sự kiểm soát, ngăn chặn và phòng ngừa.
Theo đánh giá của Sở Tài nguyên và Môi trường Thanh Hoá, năm 2005
chất lượng nước tại một số điểm điều tra: Cửa Hà (Cẩm Thuỷ), cầu Na Sài, Ngã
Ba Bông (Hoằng Khánh), Cảng Lệ Môn thuộc dòng chính sông Mã, Cầu Báo
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

55

Văn trên sông Lèn, đập Bái Thượng, cửa thải nhà máy giấy Lam Kinh, Cầu phao
Vồm trên sông Chu và một số sông nội thành Tp. Thanh Hoá như sông Cầu Hạc,
sông Cầu Bố (Bảng 2.16) thì:
Bảng 2.16 Chất lượng nước tại một số vị trí
Năm
lấy
mẫu
2005
2006

Yếu tố
phân
tích
BOD
Nitrit
Lơ lửng
Amôniac
Nitrit
Mn
Fe
BOD
COD
Hg

Bái
Lam Vồm
Thượng Kinh
2,52
1,6
7,2
1,6
3,6
2,7
2,6

9,72
5,4
2,17
2,19
3,2
2,4

3,5
2,9
1,6

Vị trí phân tích
Cầu Cầu Của
Hạc Bố

11,5 11,3
7,5
1,6 1,75
6
10
2,44
6,9 25,8 4,78
5,4
5,2
9,5
2,6
1,6
2,1
2,0

Nà Ng.Ba Lễ
Sàn Bông Môn
7,8
7,4 2,76

Lèn

2,98
7,33
13

5,8

2,00
6,9
7,3

1,95

2,8

2,5

5,69
1,7

7,0

2,0

- Rất nhiều chỉ tiêu, chất rắn, chất lơ lửng, chỉ tiêu hoá học (theo TCVN
4942-1995) vượt tiêu chuẩn cho phép. Chẳng hạn: chất lơ lửng vượt TCCP từ
2,78 - 7,8 lần trên sông Mã và từ 2,5 - 12,5 lần trên sông Chu, Amoniac vượt từ
1,7 - 7,3 lần trên sông Mã và 3,6 - 9,72 lần trên sông Chu và các sông trong Tp.
Thanh Hoá, Nitrit vượt từ: 7,3 - 13 lần trên sông Mã và 2,7 - 5,4 lần trên sông
Chu và các sông trong Tp. Thanh Hoá….
- Một số chất nguy hiểm như Hg đã xuất hiện trong nước sông mà có nơi
(tại Cầu Bố) đã vượt TCCP tới 2 lần.
- So với sông Mã, nước sông Chu bị ô nhiễm nhiều hơn, nhất là sau nhà
máy giấy Lam Sơn và nói chung càng về xuôi mức độ ô nhiễm giảm dần nhưng
chất lơ lửng lại có xu hướng tăng lên.
Như vậy, nước sông Mã không thể sử dụng trực tiếp cho sinh hoạt, thậm
chí không thể sử dụng cho tưới hay cho nuôi trông thuỷ sản.

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

56

§å thÞ diÔn biÕn hµm l−îng BOD5 trªn s«ng M∙ mïa lò vµ mïa kiÖt
Hµm l−îng BOD5 (mg/l)
200,00

150,00

Mùa kiệt
Mùa lũ

100,00
25,00

TCCP,B

50,00

4,00

TCCP,A

0,00
39

25

34

33

13

11

8

10

12

9

6

Điểm lấy mẫu
(tÝnh tõ th−îng nguån vÒ h¹ nguån)

Hình 2.5 Hàm lượng BOD5 dọc sông Mã –vùng trung lưu
§å thÞ diÔn biÕn hµm l−îng NH3(N) trªn s«ng M∙ mïa lò vµ mïa kiÖt
Hµm l−îng NH3(N) (mg/l)
0,800

0,700

0,600

0,500

Mùa kiệt
Mùa lũ

0,400

0,300

0,200
TCCP,B

0,100
0,050

TCCP,A

0,000
39

25

34

33

13

11

8

10

12

9

6

Điểm lấy mẫu
(tÝnh tõ thuäng nguån vÒ h¹ nguån)

Hình 2.6 Hàm lượng NH3(N) dọc sông Mã–vùng trung lưu
§å thÞ diÔn biÕn hµm l−îng BOD5 trªn s«ng chu
mïa lò vµ mïa kiÖt

Hµm l−îng BOD5 (mg/l)

TCCP,B

25,00

20,00

15,00

Mùa kiệt
Mùa lũ
10,00

5,00
4,00

TCCP,A

0,00
24

23

22

21

20

19

18

17

16

15

Điểm lấy mẫu
(tÝnh tõ th−îng l−u ®Õn h¹ l−u)

Hình 2.7 Hàm lượng BOD5 dọc sông Chu–vùng trung lưu

2.5.3. Nhận xét về tài nguyên và môi trường nước mặt
a. Đánh giá tài nguyên nước mặt

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

57

Kết quả nghiên cứu cho thấy: tổng lượng nước mặt trên sông chính là 10.7
tỉ m trên sông Chu là 4,45.109 m3, trên sông Bưởi là 1,71.109 m3 và vùng ảnh
hưởng triều là 0,57.109 m3. Tổng lượng nước mặt được sinh ra trên lưu vực sông
Mã khoảng 17,5.109 m3. Tổng lượng nước mặt lưu vực sông Mã thuộc Thanh
Hoá là 5,7.109 m3.
Tài nguyên nước mặt trên sông Mã không dồi dào: M0 tính theo đầu
người, cả trong và ngoài địa phận Thanh Hoá vào loại trung bình thấp, xấp xỉ ở
mức trung bình của cả nước (nội địa), cao hơn mức bình quân của thế giới,
nhưng phân bố không đều theo cả không gian và thời gian.
Chênh lệch lượng nước mùa lũ và mùa cạn thường chỉ gấp 2,5 - 6,1 lần,
nhưng giữa tháng lớn nhất và tháng cạn nhất lại có thể lên tới 7 - 24 lần (Bảng
2.17).
Dân cư trên lưu vực sông Mã - Thanh Hoá chiếm khoảng 75 % tổng số
dân trên lưu vực, nhưng lượng nước mặt được sinh ra trong lãnh thổ chỉ chiếm
khoảng 32,5 % tổng lượng nước sông (2.000 m3/người) trong khi đó phần lưu
vực sông Mã ngoài địa phận Thanh Hoá chỉ chiếm có 25 % số dân nhưng lượng
nước mặt lại chiếm tới 67,5 % (khoảng 9.000 m3/người).
3

Bảng 2.17 Mức độ chênh lệch lượng nước giữa mùa lũ và mùa cạn, giữa tháng lớn
nhất và nhỏ nhất trong năm tại một số trạm thuỷ văn
TT
Vị trí nghiên cứu
Wlũ/Wcạn
Wtha. lũ/Wth. cạn
1
2
3
4
5

Mường Hinh
Cửa Đạt
Xuân Khánh
Xã Là
Cẩm Thuỷ

2,5
2,5
6,1
5,3
2,7

7
6,7
24,0
7,7
7,7

b. Đánh giá về môi trường nước mặt
Nước sông Mã ở vùng hạ lưu đã có dấu hiệu ô nhiễm, nhất là tại hạ lưu
các khu công nghiệp, đô thị như: Lam Sơn, Tp. Thanh Hoá, KCN Thạch Thành,
Tx. Bỉm Sơn... có lúc, có nơi và có những chỉ tiêu đã vượt quá giới hạn cho
phép, không thể dùng cho sinh hoạt và sản xuất. Những vùng còn lại chất lượng
nước có thể sử dụng cho sinh hoạt và trồng trọt.
Vùng cửa sông, triều đã xâm nhập khá sâu có nơi đến 25-30 km nên về
mùa kiệt nước sông thường bị nhiễm mặn.
c. Quản lý tài nguyên và môi trường
Tại các địa phương, cơ quan quản lý tài nguyên và môi trường đã hình
thành, đã có nhiều văn bản quản lý đã được ban hành nhưng chưa được quản lý
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

58

thống nhất. Nước mới được quản lý riêng theo các mục đích khác nhau và môi
trường đang có dấu hiệu suy thoái nhưng chưa đến mức nghiêm trọng.
2.6. Tài nguyên và môi trường nước dưới đất
2.6.1. Tài nguyên nước dưới đất
Tài liệu của Viện Quy hoạch Thuỷ lợi [69], Trung tâm Quản lý Tài
nguyên khoáng sản Quốc gia [63], Sở KHCN và MT Thanh Hoá [44], Cục Quản
lý tài nguyên nước và Đề tài KC-12-02 [64] đã tổng hợp phân tích và đánh giá
hiện trạng tài nguyên nước dưới đất vùng sông Mã thuộc Thanh Hoá như sau:
a. Hiện trạng điều tra đánh giá tài nguyên nước dưới đất
Điều tra cơ bản về địa chất thuỷ văn và đánh giá tài nguyên nước trên lưu
vực sông Mã đã được tiến hành từ rất sớm (từ những năm 1977). Đến nay gồm
các công trình chủ yếu sau đây:
- Bản đồ Địa chất thuỷ văn Việt Nam 1/500.000 do Trần Hồng Phú chủ
biên (1977). Theo tài liệu này, tỉnh Thanh Hoá nằm trong hai miền Địa chất thuỷ
văn: miền Địa chất thuỷ văn Tây Bắc bộ và miền Địa chất thuỷ văn Bắc Trung
Bộ.
- Vùng Địa chất thuỷ văn Thanh Hoá bao gồm toàn bộ diện tích đồng
bằng Thanh Hoá, phần còn lại thuộc vùng Địa chất thuỷ văn Điện Biên – Hoàng
Mai.
- Bản đồ Địa chất thuỷ văn tỷ lệ 1/200.000 vùng Thanh Hoá - Vinh (1987)
và vùng Ninh Bình (1986). Hai bản đồ này bao chùm tới 60% diện tích tỉnh
Thanh Hoá.
- Các kết quả tìm kiếm – thăm dò nước dưới đất ở các vùng Phúc Do,
Tĩnh Gia, Sầm Sơn, Hàm Rồng, Bỉm Sơn (1970 - 1993);
- Đề tài nghiên cứu “Nước dưới đất các đồng bằng ven biển bắc Trung
Bộ”(1983).
Nhìn chung toàn bộ lưu vực sông Mã chưa có các hệ thống bãi giếng khai
thác theo quy mô tập trung, trữ lượng lớn. Một số vùng đã được tiến hành tìm
kiếm – thăm dò và đánh giá trữ lượng nước dưới đất. Tổng diện tích đánh giá
nước dưới đất là 811 km2 mới chiếm một phần nhỏ trong tổng diện tích lưu vực.
Trữ lượng cấp công nghiệp A+B là 47780 m3/ng/371 km2, trữ lượng tiềm năng
cấp C1 là 147300 m3/ng/811 km2 và trữ lượng cấp C2 là 410314m3/ng/781 km2.
Tổng hợp vùng đánh giá trữ lượng nước dưới đất được trình bày trong bảng dưới
đây.

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

59

Bảng 2.18 Các vùng tìm kiếm, thăm dò đánh giá trữ lượng NDĐ LVS Mã
STT
1
2
3
4
5

Tên vùng
Bỉm Sơn
Hàm Rồng
Sầm Sơn
Tĩnh Gia
Phúc Do
Tổng

Diện tích
(km2)
216
100
55
190
320
881

Trữ lượng, m3/ngày
Cấp A+B

C1

C2

41300
6000
480

117700
9000
800
16200
3600
147300

159000

47780

26000
172843
52471
410314

b. Đặc điểm địa chất thuỷ văn
Nước dưới đất trên lưu vực thường tồn tại trong các khe nứt vỉa trầm tích
lục nguyên và đới phong hoá mà nước mưa là nguồn cung cấp chính:
- Trong các khe nứt vỉa và trầm tích có lượng cấp nhỏ từ 0,1 - 1,3 l/s/km2,
có nơi 2,0 l/s/km2 với độ sâu phụ thuộc vào chiều sâu tầng phong hoá và trầm
tích bề mặt có thành phần hoá học chủ yếu là Hydrocarbonatri và sulfatsnatri
- Trong đới phong hoá và khe nứt kiến tạo, lượng cấp từ 0,1- 0,5 l/s/km2,
có nơi đạt tới 3 l/s/km2 có thành phần chủ yếu là Hydrocarbonatri Kali và phân
bố chủ yếu ở thượng lưu.
c. Phân bố trữ lượng
Theo cấp khai thác công nghiệp, kết quả thăm dò tìm kiếm của Liên đoàn
Địa chất Thuỷ văn - Địa chất Công trình miền Bắc ở một số vùng: Bỉm Sơn,
Hàm Rồng, Sầm Sơn, Tĩnh Gia, Phúc Do cho thấy:
- Cấp A tổng cộng đạt tới 25.300 m3/ngày, cấp B đạt 20.480 m3/ngày, cấp
C1 tổng cộng đạt 30.020 m3/ngày và cấp C2 đạt 410.471 m3/ngày.
- Vùng núi phía Bắc và phía Nam sông Mã, trữ lượng nước dưới đất
phong phú hơn, nhất là khu vực Bỉm Sơn: A+B+C+C1+C2 = 200.300m3/ngày,
- Tĩnh Gia : A+B+C+C1+C2 = 189.620m3/ngày.
Theo tầng chứa nước cho thấy:
- Tại tầng chứa nước qh2 (holocen) nằm trong tầng Thái Bình được tạo
thành từ sông biển, hồ, đầm lầy, gió biển và hỗn hợp tạo nên rất đa dạng: trầm
tích sông (aQIV) ở ven sông Chu, sông Mã dày 10 m, trầm tích biển (mQIV3) ở
ven các cồn cát ven biển Hậu Lộc, Hoằng Hoá, Quảng Xương, Nga Sơn dày 5
m, trầm tích hỗn hợp sông biển, đầm lầy chịu ảnh hưởng của thuỷ triều ở khu
vực trũng, chịu ảnh hưởng của thuỷ triều dày 5 m; trầm tích gió biển phân bố
dọc theo bờ biển từ Nga Sơn đến Quảng Xương dày 4 - 5 m, nơi rộng nhất
khoảng 10 - 11 km (Hoằng Yến) nhưng cũng có nơi chỉ rộng 4 km (Quảng Thái)
với lưu lượng từ 0,008 - 0,09 l/s.
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

60

TT
1
2
3
4
5
6
7
8
9

Bảng 2.19 Mực nước ngầm và lưu lượng cấp nước tại tầng qh1
Lỗ khoan
Kết quả thí nghiệm
Mực nước (m)
Q(l/s)
S (m)
q(l/sm)
16b
1,62
2,50
2,96
0,84
31b
0,98
2,50
4,62
0,54
48a
1,20
1,47
2,61
0,56
G11b-36
1,00
1,16
2,90
0,40
G11-37
0,75
0,22
4,81
0,05
LK13”-43
0,50
1,06
9,40
0,11
19”-53
0,91
0,46
3,02
0,15
16”-53
0,10
0,35
4,43
0,08
19”-37
0,31
2,73
8,58
0,32

- Tại tầng qh1 phân bố tương đối rộng rãi trong vùng, không lộ trên mặt,
có ranh giới ngầm bao quanh các đồi núi đá gốc ở vùng đồng bằng trầm tích
sông biển, đầm lầy biển thuộc hệ Thiệu Hoá (amQIV1-2, bmQIV1-2th1) với độ sâu
từ 2 - 4 m, có nơi tới >10 m, bề dày thường từ 5 - 15 m nhưng cũng có nơi đạt
tới >30 m (Bảng 2.14).
- Tầng chứa nước trong các trầm tích Pleistocen (qp) gồm 3 thể địa chất:
Vĩnh Phúc, Hà Nội và Hoằng Hoá, phân bố ở các vùng như Vĩnh Lộc, Hà
Trung, Yên Định, Thọ Xuân kéo dài xuống tận Đông Sơn, Hoằng Hoá và vùng
ven biển với độ sâu không đều: nhỏ nhất tại Thọ Xuân: 6,5 m lớn nhất có thể lên
tới 36 - 57 m như vùng Sầm Sơn.
Trong các khe nước nứt có các tầng:
- Trầm tích Kreta, hệ tầng Yên Châu phân bố từ Tây Bắc (Thọ Xuân, Yên
Định) xuống Tây Nam lưu vực (Quảng Xương), Hoành Sơn (Nông Cống) nằm
dưới lớp phủ đệ tứ với độ sâu bắt gặp lớn nhất tới 81 m còn nói chung thường
khoảng 10 - 30 m.
- Tầng carbonat-Trias phân hệ Đồng Trầu trên phân bố ở góc nhỏ ở phía
Tây Nam. Số liệu quan trắc thời kỳ 1996 - 1997 tại Như Xuân cho thấy:
Qmax>70 l/s và Qmin = 2,23 l/s. Tại 6 lỗ khoan khác lưu lượng cho từ 0,08 18,5 l/s. Như vậy, đây là tầng nhiều nước.
- Tầng trầm tích lục nguyên Trias giữa - phân hệ tầng Đồng Trầu dưới
1
(t2 ) phân bố ở Tây Nam thuộc Như Xuân với lưu lượng là 1,65 l/s, độ hạ thấp
mực nước 26,3 m trong vùng khảo sát 10 km2. Ngoài ra tại 35 điểm lộ nước lưu
lượng đạt đến 0,1 và 5 lỗ khoan thí nghiệm cho từ 0,06 - 2,27 l/s.
- Tầng trầm tích lục nguyên Trias dưới hệ tầng Nậm Cò (t1) với diện tích
khảo sát >20 km,2 bề dày 900 m chưa có kết quả nghiên cứu.

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

61

- Trầm tích phun trào Permi trên hệ tầng Cẩm thuỷ (p2) với 180 km2 được
khảo sát tại vùng Thiệu Hoá, Yên Định, Vĩnh Lộc, vùng Tp. Thanh Hoá tới hết
biên giới phía Bắc của Thanh Hoá.
Bảng 2.20 Mực nước tĩnh và lưu lượng cấp nước tại một vùng thuộc ThọXuân, Yên
Định, Quảng Xương và Nông Cống
TT

Lỗ Khoan

1
2
3
4
5
6

TVa
TV2
TV3
TV7
TV14a
11

Mực nước
tĩnh ho (m)
4,75
1,50
2,05
1,10
0,15
3,34

Kết quả thí nghiệm
Q(l/s)
S(m)
Q(l/sm)
18,45
9,61
1,920
0.28
17,47
0,016
0,76
20,83
0,036
1,20
20,19
0,059
0,13
28,38
0,006
5,23
16,65
0,310

Tại một số điểm lộ cho lưu lượng khoảng 0,2 l/s; điểm lộ 530 cho 0,5 l/s,
điểm lộ 1064 cho Q = 0,18 - 0,26 m/s nhưng tại một số nới như Tp Thanh Hoá,
Lam Sơn, Phúc Do lại có lưu lượng đạt từ 2 - 4 l/s.
- Tầng chứa nước carbon-permi thuộc hệ tầng Bắc Sơn (h-p) nằm từ Tp.
Thanh Hoá tới Yên Định, Thọ Xuân, Nông Cống, Vĩnh Lộc rộng khoảng
160km2. Kết quả nghiên cứu tại 9 lỗ khoan (bảng 2.16) cho lưu lượng thấp nhất
là 0,09l/s (TV6a) cao nhất là 22,92 l/s (H5) tương ứng với bề dày từ 7,69 m (31a)
đến 38,1 m (2).
- Tầng Carbon-Devon thuộc hệ Bản Cải (d3) lộ ra trên diện tích 20 km2,
dày 150 m tại Núi Quyết Thắng, Hàm Rồng.
Bảng 2.21: Kết quả khảo sát tại một số lỗ khoan thuộc tầng h-p
TT

Lỗ khoan

1
2
3
4
5
6
7
8
9

TVa
TV4
TV10
H5
2
6
13
27
31a

Mực nước
2,9
2,9
1,1
1,19
2,02
3,25
2,10
0,55
0,43

Kết quả khoả sát
Q(l/s)
S(m)
32,00
0,009
17,50
1,03
10,67
13,46
6,28
22,92
38,10
0,05
23,12
0,94
25,80
3,22
18,98
3,44
7,69
6,2

Q(l/sm)
0,0003
0,06
1,26
3,65
0,04
0,12
0,18
0,81

- Tầng Carbonnát thuộc hệ tầng Bản Páp (d2) trên diện tích 15 km2 ở Tây
Nam Đông Sơn và Bắc Núi Quyết Thắng, dày 350 - 380 m với lưu lượng cấp
0,01 l/sm tại Lỗ khoan H1, H30.
- Tầng lục nguyên biến chất Pleozoi dưới Pl1 có diện tích khoảng 11 km2
dày 500 m thuộc Hàm Rồng, Hoằng Hoá, Hà Trung cho Qmax lớn nhất tại điểm

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

62

lộ 638 (Hoằng Hoá) là 4,43 l/s và qmin nhỏ nhất là 0,17 l/s tại điểm lộ 343b Hà
Trung (Bảng 2.17).
Bảng 2.22 Lượng cấp nước tại một số điểm lộ ở Hoằng Hoá, Hà Trung
TT

Điểm lộ
a

1
2
3
4
5
6
7

309
309b
343a
343b
371
638
3494

Địa phương

Qmax (l/s)

Qmin (l/s)

Hà Trung
Hoàng Hoá
Đông Sơn

2,70
0,50
0,60
0,82
0,60
4,43
0,55

0,42
0,26
0,18
0,17
0,20
0,14
0,37

- Tầng Carbon Cambri thượng thuộc hệ Hàm Rồng (cb3) phân bố tại Hậu
Lộc, Hà trung, Như Xuân rộng khoảng 60 km2 dày 600 m với Qmax đạt tới 142
l/s tại điểm lộ 7681b (Như Xuân) và Qmin nhỏ nhất đạt 0,39 l/s tại điểm lộ 561
(Hà Trung).
Bảng 2.23 Lưu lượng cấp nước lớn nhất và nhỏ nhất tại một số điểm lộ ở
Hàm Rồng, Hậu Lộc, Hà Trung và Như Xuân
TT

Điểm lộ

Địa phương

Qmax (l/s)

Qmin (l/s)

1
2
3
4
5
6
7

354
561
646
649
7681a
7681b
7644

Hà Trung
Hậu Lộc
Như Xuân
-

65
7,3
10
10
25
142
64,09

10,3
0,39
0,67
1,20
2,54
8,01
10,44

- Tầng Cambri giữa thuộc hệ Sông Mã (cb2) phân bố ở Bắc sông Mã (Hậu
Lộc, Hoằng Hoá, Nga Sơn, Hà Trung) và Như Xuân rộng 260 km2 dày 600 m.
Tại các điểm lộ Qmax đạt 19,25 l/s (điểm lộ 435, Hậu Lộc) và Qmin = 0,2 l/s
(Điểm lộ Hoằng Hoá).
- Tầng Núi Nưa (Pl1nn) phân bố ở Nông Cống và Như Xuân rộng 100
2
km với Q = 0,01 - 0,13 l/s (tại Núi Nưa) và Qmax = 1,6 l/s (tại Cổ Định).
Bảng 2.24 Lượng cấp nước lớn nhất và nhỏ nhất tại một số điểm lộ ở Bắc sông Mã
và Như Xuân
TT

Điểm lộ

Địa phương

Qmax (l/s)

Qmin (l/s)

1
2
3
4
5

404
427
428
435
763

Hậu Lộc
Hoằng Hoá

0,6
7
4
19,25
4

0,2
0,32
0,48
0,42

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

63

Bảng 2.25 Lưu lượng cấp nước lớn nhất và nhỏ nhất tại một số điểm lộ ở Nông
Cống và Như Xuân
TT

Điểm lộ

Ho(m)

Q (l/s)

S(m)

Q(l/sm)

1
2
3

11-37
11-43
13-32

0,75
0,50
3,85

1,60
1,533
1,436

18,88
22,20
21,19

0,084
0,069
0,067

c. Nước khoáng
Nước khoáng trong phạm vi tỉnh Thanh Hoá mới được phát hiện trong
những năm gần đây với 14 điểm nhưng chưa được nghiên cứu chi tiết: lỗ khoan
số 12 tại (ga Nghĩa Trang, xã Hoằng Trung, Hoằng Hoá), Lỗ khoan 31 (xã Đông
Yên, huyện Đông Sơn), các lỗ khoan UNICEP (Quảng Yên, Quảng Xương)...
2.6.2. Môi trường nước dưới đất
Kết quả điều tra chất lượng nước dưới đất trong các năm 2005, 2006 tại
một số nơi như: Tp. Thanh Hoá, thị xã Sầm Sơn (Bảng 2.21) cho thấy: nước
dưới đất (giếng khoan, giếng khơi ở nơi điều tra bị ô nhiễm chủ yếu ở các chỉ
tiêu kim loại nặng (Mn) và vi sinh rất cao, nhất là khu vực nội ngoại thị xã Sầm
Sơn.
Một số kết quả phân tích mẫu:
- Tại Đông Thọ, Thanh Hoá: Mn vượt TCCP 10,69 lần
- Tại KCN Đình Hương, Tp. Thanh Hoá: Fe vượt 4,45 lần, Coliform vượt
76,6 lần
- Tại Đông Vệ, Tp Thanh Hoá: Coliform vượt từ 50 (2005) đến 1800 lần
(2006).
- Tại Phường Lam Sơn, Tp. Thanh Hoá: Coliform vượt 126 lần, Amoniac
vượt: 126 lần, Nitrit vượt 16,2 lần, Mn vượt 6,5 lần.
- Tại Cầu Cố, Phường Đông Sơn: Coliform vượt 16,6 lần, Mn vượt 5,89
lần
- Tại một số nơi khác như ở Bắc Sơn, Trung Sơn của thị xã Sầm Sơn Mn
vượt 25 lần, Coliform vượt từ 6,6 - 433 lần.
Bảng 2.26 Mức độ ô nhiễm nước dưới đất tại một số vị trí điều tra
Năm
2005
2006

Các chất ô
nhiễm
Colifom
Nitrit
Mn
Nitrit
Amoniac
Colifom

Mức độ vượt TCCP tại các vị trí lấy mẫu
Tp. Thanh Hoá
Nội thị Sầm Sơn
Ngoại thị Sầm Sơn
16,6
46,6
3,7
25
5,8
14,78
2
89
6,6 - 433

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

64

2.7. Nhận xét chương 2
Nhìn chung, tiềm năng tài nguyên nước dưới đất ở vùng hạ lưu sông Mã
rất phong phú và đa dạng: nước ngọt phục vụ sinh hoạt, nước lợ phục vụ chăn
nuôi và nuôi trồng thuỷ sản, nước khoáng phục vụ chữa bệnh. Nhưng chưa đánh
giá được tổng thể về tiềm năng vì chưa có đủ số liệu điều tra.
Nhưng chất lượng nước dưới đất tại các khu công nghiệp, đô thị đã có dấu
hiệu ô nhiễm, có nơi nghiêm trọng về một số chỉ tiêu. Có một số nơi, các chỉ
tiêu kim loại nặng, chủ yếu là Mn và vi sinh rất cao, vượt TCCP nhiều lần:
Coliform có khi vượt tới 566,6 lần ở Sầm Sơn và 18000 lần ở Đông Vệ, Mn
vượt tới 14,78 lần ở Đông Thọ, Amoniac vượt tới 89 lần ở Quảng Tiến,....
Nước dưới đất đang được khai thác cho nhiều mục đích khác nhau: sinh
hoạt, công nghiệp chữa bệnh (nước khoáng), nông nghiệp, nhưng quản lý chưa
chưa có cơ quan quản lý thống nhất trên lưu vực và trong mỗi địa phương,
ngành nào khai thác quản lý theo ngành ấy và chủ yếu quản lý theo khả năng
cung cấp. Nước sinh hoạt do dân tự khai thác thì chưa có cơ quản quản lý về số
lượng và chất lượng.

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

65

CHƯƠNG 3: NGUYÊN NHÂN VÀ KHẢ NĂNG SUY THOÁI TÀI NGUYÊN
MÔI TRƯỜNG TRÊN LƯU VỰC SÔNG MÃ

3.1. Nguyên nhân suy thoái tài nguyên và môi trường
Để sống, ngay từ khi xuất hiện, con người đã không ngừng khai thác tài
nguyên thiên nhiên. Trong khi tài nguyên chỉ có hạn nhưng mức độ khai thác
của con người lại ngày càng tăng nên nhiều nguồn tài nguyên, kể cả tài nguyên
tái tạo đã dần cạn kiệt. Đồng thời trong quá trình sản xuất, chế biến và sinh hoạt
của mình, con người đã thải ra các chất thải, khí thải. Các chất thải đó tích đọng
dần làm cho môi trường sống dần bị ô nhiễm và hậu quả là đã làm cho khí hậu
biến đổi: nhiệt độ không khí tăng cao dẫn tới bốc hơi lớn, nhu cầu nước tăng làm
nguồn nước giảm. Đồng thời cường độ, tần số, lượng mưa cũng tăng theo, hiện
tượng Ennila, Lanino ngày một xuất hiện dày hơn, mạnh hơn và hậu quả là lũ,
lụt hạn hán đã gia tăng.
Các hoạt động khai thác ngày càng nhiều hơn với công nghệ hiện đại hơn
và hậu quả là sự suy thoái tài TNMT càng trầm trọng hơn dẫn tới giới hạn sinh
thái bị phá vỡ, các môi trường thành phần như đất, nước, không khí ngày càng
suy thoái và ô nhiễm, các thảm hoạ về môi trường sinh thái là không thể tránh
khỏi và sẽ là sự suy thoái của quá trình phát triển kinh tế xã hội.
Do áp lực dân số, do mức sử dụng bình quân đầu người ngày càng cao
trong khi việc khai thác không thể dừng lại nên con người đã không lường đến
các hậu quả mà chính mình phải gánh chịu: rừng bị thu hẹp, đất đai bị sa mạc
hoá, tài nguyên thiên nhiên tiếp tục bị xuống cấp, nhiều cuộc chiến tranh phần
nhiều do phương thức phân chia tài nguyên và phân phối thu nhập.
Thực ra, thế giới tự nhiên đã có sự tự điều chỉnh giữa các yếu tố của tài
nguyên và môi trường với các yếu tố khác như khí tượng, địa chất, đất đai...,
hình thành nên trạng thái cân bằng tương đối. Nếu không có các tác động của
con người, trạng thái đó sẽ tồn tại và sẽ vận động theo các quy luật tự nhiên của
nó nhưng con người đã làm thay đổi và sự suy thoái tài nguyên và môi trường
(TNMT) đã và đang xẩy ra mạnh hơn.
Có thể thấy sự suy thoái TNMT là do các nhóm nguyên nhân: nhóm
nguyên nhân khách quan và nhóm nguyên nhân chủ quan.
3.1.1. Nhóm nguyên nhân khách quan
Nguyên nhân này được hiểu bao gồm các quy luật vận động tự nhiên của
lớp vỏ trái đất có ảnh hưởng xấu đến hoạt động khai thác tài nguyên (thiên tai
khí hậu, tai biến địa chất,...) như là:
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

66

- Tai biến địa chất như động đất, nứt - sụt đất, trượt lở đất đá, xói - bồi
lòng sông suối, lũ quét - lũ bùn đá là nguyên nhân nội sinh của quá trình tạo vỏ
phong hoá và địa hình, là hoạt động đứt gãy kiến tạo. Trên lưu vực sông Mã, các
loại tai biến này xảy ra ở nhiều nơi, nguy hiểm nhất là trượt lở, lũ quét - lũ bùn
đá vùng thượng lưu. Đó là sự tiềm ẩn có tính tự nhiên nhưng khi kết hợp với các
tác động ảnh hưởng khác từ lớp vỏ (ngoại sinh) sẽ gây ra các tai biến và nếu gặp
tổ hợp bất lợi nhất sẽ gây thảm hoạ khôn lường.
- Tai biến khí hậu là do biến đổi khí hậu trên quy mô toàn cầu có tác động
của con người qua hiệu ứng nhà kính. Biến đổi khí hậu làm gia tăng các tai biến
hiện có. Xét trong lưu vực sông Mã, mức độ biến đổi khí hậu tại đây là do tác
động ảnh hưởng trên một phạm vi rộng lớn chi phối đến nó, nên được coi là
nguyên nhân khách quan. Điều đó có thể nhận thấy ở sự biến đổi của các nhân tố
khí hậu trong 15 năm gần đây (1991- 2005):
1) Thay đổi của bức xạ và nhiệt độ không khí
- Tổng lượng bức xạ bình quân năm tại các trạm đại biểu đều có xu thế
tăng từ 20 - 38 % (Bảng 3.1) trong 15 năm gần đây (1991- 2005).
Bảng 3.1 Thay đổi tổng lượng bức xạ (Kcal/cm2) qua các thời kỳ tại một số trạm khí
hậu trong và ngoài lưu vực sông Mã
TT

Mức độ thay đổi tuyệt đối (Kcal/cm2) và tương đối (%)

Trạm

1960 - 1990

1990 - 2005

Tuyệt đối

Tương đối

1

Lai Châu

126,8

105,6

-21,6

-16,7

2

Sơn La

132,6

171.1

+38,4

29,0

3

Thanh Hoá

118,5

138.9

+20,4

17,2

- Trong 15 năm (từ 1991- 2005), nhiệt độ không khí trung bình năm trên
lưu vực sông Mã tăng khoảng từ 0,2 - 0,50c cao nhất tại Hồi Xuân (0,50c), thấp
nhất tại sông Mã (0,20c) như bảng 3.2.
Bảng 3.2 Thay đổi của nhiệt độ (0c) không khí qua các thời kỳ tại một số trạm khí
tượng trong và ngoài lưu vực sông Mã
TT

Trạm khí tượng

Nhiệt độ bình quân các thời kỳ
1960 - 1990

1991 - 2005

Mức thay đổi
(0C)

21

21,4

+0,4

1

Tuần Giáo

2

Sông Mã

22.4

22,6

+0,2

3

Hồi Xuân

23

23,5

+0,5

4

Yên Định

23.4

23,6

+0,2

5

Thanh Hoá

23.6

23,9

+0,3

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

67

2) Thay đổi độ ẩm và bốc hơi của không khí
- Thời kì 1991 - 2005, độ ẩm không khí bình quân trên lưu vực có xu thế
giảm so với thời kì 1960 - 1990, nơi giảm nhiều nhất tại Tuần Giáo (3 %) và nơi
thấp nhất là Yên Định (0,5 %) nhưng tại Sông Mã lại có xu thế tăng (0,9 %).
Bảng 3.3 Thay đổi độ ẩm (%) không khí qua các thời kỳ tại một số trạm khí tượng
trong và ngoài lưu vực sông Mã.
TT

Trạm khí tượng

Độ ẩm bình quân các thời kỳ
1960 - 1990

1991- 2005

Mức thay đổi
(%)

1

Tuần Giáo

84

81,0

-3

2

Sông Mã

82

82,9

+0,9

3

Hồi Xuân

86

84,3

-1,7

4

Yên Định

86

85,5

-0,5

5

Thanh Hoá

85

84,4

-0,6

- Tại vùng thượng lưu lượng bốc hơi đo bằng ống piche thời kì 19912005 có xu thế tăng, nơi tăng nhiều nhất là Sông Mã (22 %) rồi đến Yên định
(13 %) và Hồi Xuân (8 %). Nhưng tại Thanh Hoá lại có xu thế giảm (8 %).
Bảng 3.4 Thay đổi lượng bốc hơi bình quân năm qua các thời kỳ tại một số trạm khí
tượng trong và ngoài lưu vực sông Mã
TT

Trạm khí tượng

Bốc hơi bình quân các thời kỳ
1960 - 1990

1991- 2005

Mức thay đổi
(%)

1

Tuần Giáo

806

766

4

2

Sông Mã

872

1.062

22

3

Hồi Xuân

639

691

8

4

Yên Định

856.3

749

13

5

Thanh Hoá

820.7

888

-8

3) Thay đổi số cơn bão và lượng mưa năm
- Nếu chỉ tính các cơn bão và áp thấp nhiệt đới đổ bộ vào đất liền ở nước
ta có gây mưa trên lưu vực, thì số cơn bão đã giảm từ 4,6 cơn/năm (1960 - 1990)
xuống còn 3,65 cơn/năm (1991 - 2007), đó là thời kỳ bão có xu hướng chuyển
dịch về phía Nam.
Bảng 3.5 Số cơn bão bình quân gây mưa trên lưu vực
TT

Thời kỳ

Số cơn bão

Trận mưa điển hình
Lượng (mm)

Năm

Địa điểm

1

1890 - 1960

3,14

2

1890 - 1998

3,12

3

1960 - 1990

4,6

750,5

1975

Ngọc Lạc

4

1991 - 2000

2,87

190.0

2000

Tĩnh Gia

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

68

TT

Thời kỳ

Số cơn bão

Trận mưa điển hình
Lượng (mm)

Năm

Địa điểm

5

2001 - 2005

3,4

360.0

2003

Quản Châu

6

2006 - 2007

3,5

820.0

2007

Bát Mọt

- Vùng thượng lưu sông Mã, lượng mưa bình quân năm có xu thế tăng
trong 15 năm qua, nơi tăng nhiều nhất là tại Tuần Giáo (20,3 %), nhưng vùng hạ
lưu lại có xu thế giảm, nơi giảm nhiều nhất là tại Hồi Xuân (-12,8 %).
Bảng 3.6 Thay đổi lượng mưa năm qua các thời kì tại một số trạm khí tượng trong
và ngoài lưu vực sông Mã
TT

Trạm Khí
tượng

Thời kỳ
1960-1990

Mức thay đổi thời kỳ 1990-2005
Lượng mưa

Tuyệt đối

Tương đối

1

Tuần Giáo

1598,5

1923.3

324.8

20,3

2

Sông Mã

1145,4

1181.4

36

3,1

3

Hồi Xuân

1804,1

1572.6

-231.5

-12,8

4

Thanh Hoá

1769,9

1580.9

-189

-10,7

5

Yên Định

1536,7

1553.0

-3.7

-0,2

Nhận xét: Trong 15 năm qua, tại Thanh Hoá, nhiều yếu tố khí hậu thay
đổi theo xu thế tăng, như: bức xạ, nhiệt độ bình quân, bốc hơi, số cơn bão bình
quân nhưng lượng mưa lại có xu thế giảm và mưa do bão trên lưu vực đã gây
ngập lụt rất lớn, diện ngập rộng như trận bão năm 2007 gây nên tổn thất nặng nề
cho vùng Thạch Thành (trên sông Bưởi) và trên sông Chu.
3.1.2. Nhóm nguyên nhân chủ quan
Nhóm nguyên nhân chủ quan là các tác động của con người do các hoạt
động khai thác tài nguyên làm suy thoái môi trường nước, đất, hệ sinh thái,...
3.1.2.1. Nguyên nhân khai thác tài nguyên quá mức và thiếu qui hoạch
a. Việc khai thác sử dụng tài nguyên đất - nước
Quá trình sử dụng tài nguyên để sản xuất sẽ sinh ra những phế thải là
nguyên nhân làm suy giảm chất lượng tài nguyên môi trường, trước hết là làm
suy thoái đất dẫn đến ô nhiễm nguồn nước và ngược lại. Cụ thể là:
1) Về sản xuất nông nghiệp
Hoạt động nông nghiệp trước hết là tình trạng sử dụng đất phục vụ sản
xuất lương thực (lúa lúa nước và lúa nương, ngô khoai, sắn..), cây công nghiệp
(như chè, quế..) và cây ăn quả ở các địa phương trên lưu vực sông Mã. Tại
Thanh Hoá, diện tích đất được sử dụng cho mục đích nông nghiệp 318.000 ha
(năm 2005), chiếm tới 28,9 % diện tích tự nhiên, khu vực thượng lưu chỉ chiếm
12 - 13 % nhưng hầu hết là đất dốc, có độ dốc từ 5o - 10o ÷ 25o - 35o.
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

69

Tác động của các hoạt động nông nghiệp đối với TNMT phụ thuộc vào
các vùng địa hình:
* Vùng có địa hình bằng phẳng, độ dốc thấp, độ dinh dưỡng cao, đất được
sử dụng luân canh liên tục trong năm với hệ số quay vòng lớn, trong khi khả
năng bổ sung dinh dưỡng cho đất có hạn nên chất lượng đất bị suy giảm nhanh.
* Vùng có địa hình dốc thiếu các biện pháp chống xói mòn hiệu quả nên
đã làm gia tăng mức độ xói mòn mặt đất, cuốn trôi tầng đất mặt màu mỡ đã
được hình thành trong hàng trăm năm, lớp đất còn lại bị suy thoái nhanh chóng,
khả năng giữ nước, giữ ẩm của đất suy giảm, chế độ nước sông có xu thế phân
hoá ngày càng khắc nghiệt hơn, lũ tập trung nhanh hơn, thời gian lũ ngắn lại,
trong khi đó vào mùa khô lượng nước ngày càng ít, thời gian mùa kiệt kéo dài.
Thượng lưu sông Mã, sông Bưởi là những khu vực có mức độ xói mòn tự
nhiên cao hơn so với những khu vực khác trong lưu vực nên cần có các biện
pháp chống xói mòn, nhằm bảo vệ đất và giữ nước.
Lượng thuốc trừ sâu và bảo vệ thực vật được sử dụng trong nông nghiệp
ngày càng tăng. Tại Thanh Hoá năm 1994-1995 đã sử dụng tới 500 tấn, những
năm gần đây tuy có giảm nhưng vẫn trên 200 tấn mỗi năm (Bảng 3.7). Khoảng
50 % lượng thuốc đó không được cây hấp thụ sẽ ngấm xuống đất làm ô nhiễm
nguồn nước ngầm mà không kiểm soát được.
Bảng 3.7 Lượng thuốc bảo vệ thực vật được sử dụng từ 2001-2004 tại Thanh Hoá
Năm

Loại thuốc (Tấn)
Trừ sâu

Trừ bệnh

Trừ cỏ

Trừ chuột

Tổng

2001

50

50

62

50.5

212,5

2002

50

53

60

50,5

213,5

2003

55

54

58

50,5

217,5

2004

55

55

40

35,5

185,5

Do khai thác nước phục vụ tưới đặc biệt trong giai đoạn mùa cạn nên
nước sông, trữ lượng nước ngầm đang bị suy giảm và do thiếu nước nên đất bị
suy thoái, khả năng giữ nước kém. Ngoài ra, việc sử dụng nước trên dọc sông,
suối cũng chưa được quản lý thống nhất, chưa công bằng do thiếu một chủ thể
quản lý. Hiện nay đang có tình trạng: khi lượng nước tưới ở lưu vực thượng
nguồn lớn sẽ làm giảm đáng kể lưu lượng nước chảy về hạ lưu, gây ảnh hưởng
xấu đến sự phát triển của hệ sinh thái nước ở hạ lưu, giảm khả năng tự làm sạch
của nước sông nên mức độ ô nhiễm lại gia tăng và mặn ngày càng xâm nhập sâu
vào trong sông. Kết quả điều tra mặn từ 1975 đến nay cho thấy: trước năm 2000,
độ mặn lớn nhất tại Giàng (cách cửa sông 25km) chỉ ở mức 2,5o/oo nhưng năm
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

70

2007 đã lên tới 4 o/oo. Việc cấp nước trên dòng chính chưa gay gắt nhưng ở các
sông, suối nhỏ khi qua nhiều khu vực quản lý khác nhau là một vấn đề rất cần
bàn.
Trên lưu vực sông, nhiều làng nghề với các loại nghề khác nhau đã được
hình thành từ lâu đời, mang tính tự phát, nhiều làng nghề ngưng hoạt động
nhưng nay lại được phục hồi sau một thời gian dài. Nhưng do phát triển thiếu
quy hoạch, sản xuất hầu hết là thủ công, lạc hậu, không trang bị hệ thống xử lý
chất thải (khí, nước, rắn) nên đã gây ra tình trạng ô nhiễm nghiêm trọng. Các
làng nghề chế biến nông sản, thực phẩm cần rất nhiều nước nhưng cũng tạo ra
một lượng nước thải lớn chứa nhiều chất hữu cơ, dễ bị phân huỷ sinh học. Các
làng nghề thủ công mỹ nghệ, chế biến thuỷ hải sản, dệt nhuộm, nước thải có
nồng độ COD, BOD, NH4 cao, gây ô nhiễm nặng nước mặt cũng như nước
ngầm.
Với đàn gia súc (trâu, bò, dê) lên tới 589.314 con, gia cầm (lợn, gà..) lên
tới trên 5 triệu con (2005) phân bố ở vùng nông thôn, đặc biệt ở khu vực miền
trung du và miền núi, hàng năm sẽ thải ra hàng chục triệu tấn phân hữu cơ. Do
tập quán sử dụng phân hữu cơ không qua các biện pháp xử lý sinh học, chuồng
trại không hợp vệ sinh và thói quen nuôi thả rông mà lượng phân này đã phát tán
trong tự nhiên, gây ô nhiễm trực tiếp đối với môi trường nước và không khí.
Theo kết quả phân tích, trong 1 gam phân chuồng tươi chứa đến 820.000 - 1
triệu vi trùng và từ 1.200 – 2.500 trứng giun là nguồn gốc gây ra các bệnh về
đường hô hấp và tiêu hoá trong cộng đồng dân cư.
2) Về sản suất công nghiệp
Hiện nay, trên lưu vực đã có 4 khu công nghiệp - dân cư lớn (Tp. Thanh
Hoá, Bỉm Sơn-Thạch Thành, Lam Sơn - Mục Sơn và Nghi Sơn) và nhiều khu
công nghiệp đang hình thành (Bá Thước, Lèn, Thanh Trì - Như Thanh, Bản
Sung - Cổ Định và Ngọc Lạc). Đây là nơi tập trung nhiều cơ sở công nghiệp,
dịch vụ với nhiều ngành khác nhau tập trung tại các thị trấn, thị xã, thành phố
ven sông, như các cơ sở chế tạo gia công cơ khí, dệt may, khai thác khoáng sản,
điện lực, khai thác và chế biến lâm sản, nông sản... và cũng là nơi đã thải ra một
lượng chất thải đáng kể ở các dạng: rắn, nước và khí vào môi trường, làm suy
giảm chất lượng môi trường tự nhiên. Gần như 100 % các cơ sở sản xuất này
không có thiết bị xử lý nên nước thải sinh hoạt ở các đô thị hầu như đổ trực tiếp
vào hệ thống sông suối.
- Ngoài ra, nguồn gây ô nhiễm không khí do khí thải công nghiệp chủ yếu
là SO2, NO2, CO2,.. nồng độ bụi cũng tăng lên vượt quá giới hạn cho phép từ 1,3
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

71

- 12,6 lần tại 15 điểm quan trắc (Bảng 3.8), tập trung ở các nhà máy vật liệu xây
dựng như nhà máy gạch, nhà máy xi măng lò đứng... Phần lớn các đô thị, khu
công nghiệp không có bãi chôn lấp chất thải rắn hợp vệ sinh và vận hành đúng
qui định. Các chất thải nguy hại như ắc - qui, đèn neon, dầu xe máy, mực in, tân
dược quá hạn, hộp nhựa đựng các loại mỹ phẩm, dầu gội, kim tiêm... được chôn
lấp chung với các chất thải thông thường - là những nguy cơ tiềm ẩn làm suy
giảm chất lượng môi trường.
Bảng 3.8 Mức độ bụi vượt TCCP tại một số điểm quan trắc trong 3 năm 2004-2006
TT

Điểm quan trắc

Mức độ vược TCCP (lần)

Ghi chú

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15

Ngã Ba đình Hương Ngã
ba Bưu điện
Ngã ba Voi
Ngã Tư Phú Sơn
Ngã ba KCN Lệ Môn
Cổng ĐH Hồng Đức
Công ty XM Nghi Sơn
Ngã tư Sao Vàng
Ngã ba Mục Sơn
Ngã tư phường Bắc Sơn
Ngã tư Thx. Sầm Sơn
Ngã tư P. Trung Sơn
Ngã tư đi XM Bỉm Sơn
Ngã tư đi Sòng (cắt 1A)
Ngã Ba Đông Hương

4,5 - 7
3,2 - 14
3,4 - 12,6
6,6 - 9
2,4 - 3,9
2,7 - 9
6,8 - 9,6
4,4 (2006)
2,7 - 4
1,7 - 2,8
1,4 - 2,7
2-3
3,6 - 7
1,3 - 1,6
1,34 - 1,6

Tp. Thanh Hoá
Thị trấn Thọ Xuân
Thị xã Sầm Sơn
Thị xã Bỉm Sơn
Đông Sơn

- Các khoáng sản: Crom tại Cổ Định, quặng thiếc ở Thường Xuân, quặng
sắt ở Như Thanh, Hậu Lộc, Ngọc Lạc, Thạch Thành.., đặc biệt là đá vôi ở khu
vực núi Nhồi, núi Nưa (có thể khai thác 10 triệu tấn/năm) là một loại khoáng
chất công nghiệp quan trọng, được sử dụng trong cốt liệu bê tông, làm đá khối,
đá ốp lát, đá mỹ nghệ, chất độn trong công nghiệp sơn, giấy, nhựa, chất dẻo, mỹ
phẩm, dược phẩm, chất chống nổ bụi than trong khai thác hầm lò, chất khử lưu
huỳnh trong ống khói nhà máy nhiệt điện...
Các hoạt động khai thác trên là một trong những nguyên nhân làm suy
thoái chất lượng môi trường không khí, nước mặt và nước ngầm, thay đổi cảnh
quan và địa hình trong khu vực khai thác, làm mất đất, mất rừng, gây ra tiếng ồn
(do hoạt động của xe máy, do nổ mìn...), có ảnh hưởng xấu đến sức khoẻ cộng
đồng trong khi công tác phục hồi hiện trạng không được tiến hành hoặc tiến

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

72

hành một cách hạn chế làm cho lớp đất màu bị xói mòn, cuốn trôi, việc tái phủ
rừng sẽ rất khó khăn.
Trong các sông, việc khai thác cát sỏi khá tự do và không được kiểm soát
chặt chẽ trong nhiều năm gần đây đã làm thay đổi dòng chảy, cản trở giao thông
thuỷ và ảnh hưởng xấu đến chất lượng nước sông.
Việc xây dựng các hồ chứa, như hồ Cửa Đạt sẽ làm ngập 40 km2 đất canh
tác, đất ở, đất lõm nghiệp và đó chuyển hệ sinh thái trên cạn thành hệ sinh thái
vựng lũng hồ, kể cả thay đổi khớ hậu trong vựng.
3) Khai thác quá mức tài nguyên sinh vật
Việc khai thác tài nguyên sinh vật tự nhiên đã bị suy giảm về số lượng và
thay đổi cấu trúc loài nhưng ngược lại các loại tài nguyên cây trồng, vật nuôi lại
tăng. Trong đó:
- Từ khi chưa có chế độ nhà nước, con người đã khai thác thường xuyên
các loài có ích cho cuộc sống của mình. Từ khi Pháp xâm chiếm nước ta, việc
khai thác đó đã diễn ra rất mạnh mẽ và đặc biệt là từ năm 1960, với kế hoạch
phát triển kinh tế của mình, nhà nước đã đưa một số lượng người từ miền xuôi
lên miền núi xây dựng các vùng kinh tế mới, thành lập các nông trường, lâm
trường... như các nông trường Thạch Thành, Lam Sơn, Sao Vàng,Vân Du, Bái
Trành.... và nhiều hệ thống giao thông quan trọng nối miền ngược với miền xuôi
cũng đã hình thành. Đồng thời việc săn bắt động vật hoang dã, thuỷ sinh vật
cũng gia tăng. Đáng chú ý nhất hình thức khai thác huỷ diệt (đánh mìn, sử dụng
chất độc, bắt hết các con nhỏ hay bố mẹ thời kỳ sinh sản) trong vài chục năm
gần đây có nguy cơ làm cho tài nguyên cá không thể tái tạo kịp.
- Việc khai thác rừng trên lưu vực được tiến hành theo quy mô công
nghiệp, theo kế hoạch nhưng đồng thời với nó là cách khai thác có quy mô nhỏ
lẻ, tự phát làm nương rẫy để sản xuất. Theo thống kê trong 2 năm 2004 - 2005,
lượng gỗ được khai thác khoảng từ 33.000 - 40.000 m3/năm, diện tích rừng bị
phá, bị cháy khoảng 20 - 30 ha/năm. Khai thác trên quy mô công nghiệp thường
không đi liền với kế hoạch trồng mới, khai thác tự phát (không có kế hoạch, quy
hoạch) và tình trạng du canh du cư là nguyên nhân chính làm suy giảm cả về
diện tích rừng lẫn chất lượng rừng, suy giảm các loài động vật sinh sống trong
khu vực rừng. Khai thác rừng quá mức (tàn phá rừng) làm cho lớp phủ thực vật
giảm cả về số lượng: chỉ còn 28 % rừng tự nhiên năm 2005 so với 43 % năm
1943 nhưng chỉ là rừng thứ sinh có độ che phủ thấp, làm giảm khả năng giữ đất,
giữ nước cũng như làm tăng nguy cơ lũ lớn, khô hạn, các tai biến về môi trường
(lũ quét, sạt lở đất, trượt đất...). Hàng năm, thường xảy ra lũ quét ở nơi này hoặc
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

73

nơi khác như các trận lũ quét xảy ra năm 1996 tại Mường Lát và năm 2005 tại
Quan Hoá.
- Canh tác nương rẫy kéo dài trong nhiều thế kỷ và chỉ giảm trong mấy
năm gần đây. Khi mật độ dân thưa, chu kỳ canh tác dài khoảng vài chục năm
thậm chí hàng trăm năm mới quay về nơi canh tác ban đầu thì hậu quả không
lớn. Trong thời gian cận đại, dân số đông, chu kỳ canh tác ngắn khoảng 10 năm
trở lại đã làm xuất hiện nhiều vùng đất trơ sỏi đá hay đồi núi trọc trong khu vực
và làm giảm nhanh chóng diện tích rừng.
- Mở rộng vùng sản xuất sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, trồng rừng, chăn
nuôi làm thay đổi cơ cấu tài nguyên: trong số tài nguyên phục vụ cuộc sống con
người, cây trồng vật nuôi chiếm ưu thế và ngày càng nhiều.
Như vậy, canh tác Nông nghiệp và Lâm nghiệp, Chăn nuôi hay nuôi trồng
Thuỷ sản đã làm tăng sản lượng tài nguyên nuôi trồng và số lượng các vật nuôi,
cây trồng. Nhưng khai thác, săn bắt trực tiếp và canh tác nương rẫy, mở rộng đất
canh tác, sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, phân hoá học, mở rộng khu dân cư lại
làm suy giảm tài nguyên sinh vật tự nhiên và mất nơi cư trú của chúng.
3.1.2.2. Nguyên nhân do cơ cấu phân bố lao động, tập quán sản xuất
a) Về diễn biến dân số
Lưu vực sông Mã có khoảng 4,5 triệu dân, trong đó Thanh Hoá có 3,9
triệu dân (phần ở lưu vực chỉ 2,7 triệu), mức tăng trưởng khoảng 1,3 %/năm. Dự
báo đến năm 2010 lưu vực sông Mã có khoảng 5 triệu người. Các huyện vùng
núi cao, nơi tập trung đông người dân tộc có mức tăng tự nhiên cao nhất (trên
1,7 %), khu vực thành phố, thị xã, thị trấn, mức tăng thấp hơn (1,1 %).
Canh tác lạc hậu, mức tăng dân số cao, đông con là những nguyên nhân
chủ yếu dẫn đến sự đói nghèo của đồng bào, các dân tộc vùng cao, vùng sâu,
vùng xa. Cho nên việc tăng cường công tác tuyên truyền kế hoạch hoá gia đình
đối với đồng bào các dân tộc là hết sức cần thiết. Thực trạng dân cư trên lưu vực
có thể cho thấy: Mỗi một dân tộc đều có tập quán canh tác sản xuất mang bản
sắc văn hoá riêng nên nếu đưa vào sản xuất lớn với công nghệ cao thì sẽ nảy
sinh các phức tạp khi cần tập trung lực lượng sản xuất, thay đổi quan hệ sản xuất
trên phạm vi lãnh thổ lớn.
Tại vùng hạ lưu, tốc độ đô thị hoá rất nhanh. Nếu năm 1999, số dân sống
tại đô thị mới chỉ 9,08 % thì năm 2005 đã đạt 25 %. Dự kiến năm 2010 và 2020
tỷ lệ trên sẽ đạt 35 - 45 % (Bảng 3.9) tổng số dân sống ở đô thị.

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

74

Bảng 3.9 Dân số năm 2005 và dự báo tỷ lệ dân số nông thôn và thành thị giai đoạn
2010 - 2020 ở khu vực Bắc Trung Bộ và Thanh Hoá
Chỉ tiêu
Tổng
số
Cả nước
- Dân số (106ng)
- Tỷ lệ %
Bắc Trung Bộ
- Dân số (106ng)
- Tỷ lệ %
Thanh Hoá
- Dân số (106ng)
- Tỷ lệ %

Năm 2005
Nông
Đô thị
thôn

Tổng
số

Năm 2010
Nông
Đô thị
thôn

Tổng
số

2020
Nông
thôn

Đô thị

82

61,5
75

20,5
25

93

60
65

33
35

103

57
55

46
45

10,8

9,15
85

1,65
15

13,1

9,8
75

3,3
25

15,9

10,3
65

5,6
35

3,9

3,0
75

0,98
25

4,4

2,68
65

1,54
35

5,5

3,0
55

2,5
45

Đây là kết quả của sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở hạ lưu. Việc
tăng dân số đô thị cũng đồng nghĩa với việc tăng nhu cầu nước sinh hoạt ở đô thị
cũng như tăng xả thải chất thải làm suy giảm môi trường nước đất tại các vùng
ven đô.
b. Tình trạng du canh du cư
Hiện tượng du canh du cư trước đây được coi là cách sống tự nhiên của
các dân tộc vùng cao. Khi điều kiện sống không còn phù hợp, người dân miền
núi buộc phải đi khai phá những vùng đất tốt hơn nên nhiều vùng đất với các
loại tài nguyên bị khai thác nham nhở, lãng phí, ô nhiễm môi trường trầm trọng,
nhiều vùng đất trở thành hoang hoá.
Hiện nay, đã có nhiều chính sách định cư, nên hiện tượng du canh du cư
trên lưu vực sông Mã đã được khắc phục từng bước.
c. Nhận xét
Tài nguyên thiên nhiên và môi trường trong lưu vực sông Mã đang có
nguy cơ suy thoái bởi hậu quả của tai biến địa chất, tai biến khí hậu..diễn ra với
tốc độ chậm, thường không rõ rệt nhưng ảnh hưởng bởi con người lại có tác
động nhanh, trong thời đoạn ngắn với mức độ lớn, phạm vi rộng, nhiều lúc gay
gắt.
Trong các nguyên nhân đó, các hoạt động nhằm phát triển kinh tế - xã hội
của con người là nguyên nhân gây suy thoái tài nguyên môi trường mạnh nhất.
Chính các hoạt động của con người trên bề mặt lưu vực đã thúc đẩy quá trình
suy thoái diễn ra càng ngày càng mạnh mẽ với tần suất ngày càng tăng và tiềm
ẩn các yếu tố bất ngờ.
Nhưng chúng ta phải một mặt vẫn tiếp tục khai thác tài nguyên và môi
trường nhằm nâng cao chất lượng sống, phát triển kinh tế - xã hội để phát triển,
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

75

mặt khác phải tăng cường bảo vệ môi trường, gắn bảo vệ môi trường với phát
triển bền vững cho lưu vực sông phù hợp với chiến lược quản lý tổng hợp tài
nguyên và môi trường (QLTH TNMT) lưu vực sông.
3.2. Khả năng suy thoái tài nguyên và môi trường trên lưu vực
3.2.1. Dự báo xu thế biến đổi khí hậu
Sự thay đổi một số đặc trưng khí hậu do tác động của hiện tượng ENSO
đã có dấu hiệu ảnh hưởng đến khí hậu lưu vực, cả vùng thấp lẫn vùng cao. Tác
động của ElNino chủ yếu là tăng nhiệt độ và giảm lượng mưa và ngược lại, tác
động của LaNina là giảm nhiệt độ, tăng lượng mưa trong 15 năm qua (1991 2005) nhưng trên thực tế khó có thể khẳng định sự duy trì xu thế tăng của nhiệt
độ và giảm lượng mưa như đã thấy trong các thập kỷ vừa qua.
Để kiểm chứng sự duy trì xu thế này chúng tôi thử nghiệm ước lượng trị
số nhiệt độ của thập kỷ đầu thế kỷ 21 bằng phương pháp ngoại suy thực nghiệm.
Trong đó coi diễn biến theo thời gian của yếu tố (nhiệt độ lượng mưa) là một
quá trình ngẫu nhiên, ký hiệu X(t) và trị số x(t) của quá trình X(t) tại thời điểm t
có thể được biểu diễn bằng hàm của m giá trị x(t - k) trước đó:
x(t) = f [x(t - m), x(t - m +1), x(t - m + 2),..., x(t - 1)]
(1)
ước lượng trị số yếu tố khí hậu vào thời điểm t + τ có nghĩa phải tính x(t +
τ) với

x(t + τ) =

m

∑ α x(t − k )
k =0

k

(2)

Vấn đề then chốt là xác định các hệ số αk. Theo lý thuyết của quá trình
ngẫu nhiên, αk là nghiệm của hệ m phương trình:
n

Rx (T + j ) = ∑ α k R x (k − j )

(3)

j =1

Trong đó R là hàm tương quan:
n

Rx (J ,τ ) = ∑ x j x j +τ
j =1

(4)

Trong trường hợp t là các thập kỷ, việc ước lượng chỉ được tiến hành cho
thập kỷ sắp tới. Khi đó trị số khí hậu của thập kỷ T được ước lượng căn cứ vào k
thập kỷ trước đó: x(t) ≈ f [ x(T - m), x(T - m -1),...., x(T - 1)]
Thông thường người ta xác định x(T) bằng trị số x(T - 1) và số gia xu thế
sắp tới ∆x(T)
x(T) = x(T - 1) + ∆x(T)
∆x(T) được ước lượng bằng công thức thực nghiện sau đây:
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

76

k −1

∆x (T ) =

∑ 2 [x (T − m ) − x (T − m − 1)]
k −m

m =1

k −1

∑2

(5)

m

m =1

Kết quả ước lượng trị số nhiệt độ trung bình tháng I, trung bình tháng VII,
trung bình năm và lượng mưa trung bình năm cho 4 trạm khí hậu tiêu biểu trên
lưu vực được trình bày trong bảng 3.10.
Theo cách dự báo đó so với thập kỷ 1991 – 2000, nhiệt độ trung bình
tháng I trong thập kỷ 2001 - 2010, tăng lên 0,5 - 0,60 C, nhiệt độ trung bình
tháng VII tăng lên 0,0 - 0,10C, nhiệt độ trung bình năm tăng lên 0,20 C.
Bảng 3.10 Dự báo nhiệt độ và lượng mưa trung bình thập kỷ 2001 - 2010
Nhiệt độ trung bình (0C)

I

VII

Năm

Lượng mưa trung bình
năm (mm)

Sông Mã

18.5

26.1

23.1

1634.3

Hồi Xuân

18.2

27.1

23.5

1108.2

Yên Định

17.9

29.2

23.8

1479.6

Thanh Hoá

17.9

29.8

24.0

1725.5

Trạm

(Nguồn Khoa KTTV và TNN, Trường Cao đẳng Tài nguyên và Môi trường Hà Nội)

3.2.2. Xu thế tai biến thiên nhiên và lũ quét
a. Xu thế tai biến địa chất
Trong thời gian gần đây xu thế thiên tai xảy ra ngày càng nhiều, cường độ
ngày càng mạnh và đã trở thành thảm hoạ thiên nhiên. Trên thế giới đã xảy ra
sóng thần ở ấn Độ Dương tháng 12/2004, động đất ở Pakistan tháng 10/2005,
hay ở Trung Quốc năm 2008.
Tại nước ta, tuy chưa nghiêm trọng nhưng động đất, sạt lở đất đã từng xẩy
ra nhiều nơi và trên lưu vực sông Mã cũng không nằm ngoài các tai biến đó vì
các điều kiện địa hình, địa chất, điều kiện khí hậu, mạng lưới và hình thái sông
ngòi... là những điều kiện rất thuận lợi cho việc sạt lở đất, tai biến địa chất. Có
nhìn nhận nguy cơ đó qua các dấu hiệu sau:
1) Độ dốc sườn núi ở vùng thượng nguồn sông Mã phần lớn các núi từ 25
o
- 35 , vùng phân cắt mạnh đạt >35o trong khi vùng đồi, núi thấp độ dốc sườn chỉ
đạt 15 - 25o rất dễ xảy ra trượt - lở thường xuyên và cũng là nơi sinh lũ quét - lũ
bùn đá.
2) Địa hình núi cao lại bị phân cắt mạnh, nên bề mặt đáy của các dòng
suối bờ sông thường có độ dốc lớn, dòng chảy hẹp dễ tạo cho dòng chảy xiết với
động năng lớn, đặc biệt trong mùa mưa.
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

77

3) Chúng ta chưa có đủ các điều kiện nghiên cứu cấu trúc các tầng địa
chất nhưng các thành phần thạch học của đá, mức độ nứt nẻ, phá huỷ của đá do
chuyển động đứt gãy kiến tạo như là các đá phiến sét, đá phiến sericit, đá phiến
sét-vôi, vôi-silic với lớp vỏ phong hoá có thể dày từ vài mét đến hàng chục mét
(thượng nguồn sông Mã, sông Chu), phân lớp phát triển rộng khắp trên lưu vực
là các nhóm thuận lợi cho phát triển tai biến địa chất, cho quá trình trượt – lở đất
đá. Trên lưu vực sông Mã có khá nhiều đới đứt gãy, đá bị phá huỷ, cà xát mạnh,
độ chênh cao giữa núi và lòng thung lũng rất lớn, có nơi đạt trên 1.000m là điều
kiện thuận lợi phát triển tai biến địa chất, đặc biệt, dọc đới đứt gãy có thể gây ra
động đất (vùng Điện Biên, Sơn La) rất nguy hiểm.
4) Trên lưu vực sông Mã lượng mưa trung bình từ 1.600 đến 1.800mm, độ
ẩm không khí trung bình 80 - 85% có ảnh hưởng trực tiếp, mạnh mẽ đến sạt lở
đất và việc sạt lở đó đã từng xảy ra rất thường xuyên.
5) Đất và sử dụng đất làm thay đổi mặt đệm
Đất là một nhân tố chủ yếu của mặt đệm. Khảo sát các nhóm nhân tố tạo
nên lũ quét cho thấy: Mưa là điều kiện cần, còn mặt đệm là điều kiện đủ. Điều
kiện mặt đệm chi phối mạnh mẽ quá trình hình thành lũ.
Đất vốn là tài nguyên mà con người luôn luôn khai thác dưới nhiều hình
thức để tồn tại và phát triển. Hoạt động của con người tác động vào đất có ảnh
hưởng đến đặc tính đất và do đó ảnh hưởng đến quá trình hình thành lũ quét, sạt
lở đất.
Việc khai thác lâm sản bừa bãi: Đốt rừng, khai thác vận chuyển gỗ củi,
đốt nương làm rẫy gây ra hàng trăm vụ cháy rừng mỗi năm, thiêu cháy với
khoảng 20 - 25 ha rừng mỗi năm được biến thành đất trống, đồi trọc. Thực trạng
cho thấy, môi trường tự nhiên và cân bằng sinh thái tự nhiên ở nhiều nơi bị xáo
trộn, suy thoái nghiêm trọng. Đất trống đồi núi trọc tồn tại chủ yếu ở các vùng
đồi núi, độ dốc lớn, đầu nguồn các con sông vì vậy khi có mưa lớn, lũ quét, xói
mòn, sụt lở đất rất dễ xảy ra, có khi rất nghiêm trọng.
Nhận xét: Trên các sông nhánh thượng lưu dòng chính sông Mã, sông
Chu có nguy cơ xảy ra trượt lở, lũ quét - lũ bùn đá là rất cao. Xu thế trượt lở đất,
xuất hiện lũ quét do tai biến địa chất dễ xảy ra mạnh hơn, thời gian lặp lại ngắn
hơn là xu thế đang diễn ra cả ở trên thế giới và cả ở nước ta.
Bảng 3.11 Tần suất xuất hiện lũ lớn nhất trong năm (lần, %)
Trạm

Sông

Số năm
quan trắc

Xã Là

36

V

VI

VII

VIII

IX

1

4

8

18

6

2,27

11.0

22,2

47,2

16,7

X

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

XI

78

Trạm

Sông

Số năm
quan trắc

Cẩm
Thuỷ

40

Xuân
Khánh

Chu

34

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

8

13

12

6

1

20

32,5

30,0

15,0

2,5

4

7

14

6

3

11,8

20,6

41,2

17,6

8,8

3.2.3. Nguy cơ ô nhiễm đất
Đất trên lưu vực sông Mã đang có nguy cơ bị ô nhiễm, theo [44] nguy cơ
đó được nhận thấy tại các vùng như sau:
1) Vùng có nguy cơ ô nhiễm tổng hợp
Vùng có nguy cơ ô nhiễm tổng hợp là vùng đất gần biển, song song với
đường quốc lộ 1A từ Bỉm Sơn đến Quảng Xương, khá bằng phẳng có thể bị úng
ngập trong mùa mưa. Đất ở khu vực này có nhiều phù sa chua, phù sa glây trung
tính, glây chua của các con sông, là vùng trồng lúa nước kết hợp với nuôi trồng
thuỷ sản.
Đây cũng là vùng có nguy cơ bị xâm nhập mặn từ biển và dễ bị ô nhiễm
do các hoạt động kinh tế của con người: ô nhiễm tại chỗ, ô nhiễm do nguồn
nước từ trên vùng đất cao đổ về. Khu vực này là khu vực đang hình thành các
khu công nghiệp lớn như: Lệ Môn, Thanh Hoá, Bỉm Sơn, Hà Trung, Hàm Rồng,
Nghi Sơn và các khu đô thị lớn tập trung như: Tp. Thanh Hoá, Sầm Sơn, Bỉm
Sơn...
2) Vùng có nguy cơ suy thoái
Vùng có nguy cơ suy thoái gồm các huyện: Thạch Thành, Cẩm Thuỷ,
Ngọc Lạc, Bá Thước, Lang Chánh, Thọ Xuân, Như Thanh, Như Xuân và một
phần của huyện Triệu Sơn.
Đất ở khu vực này là loại đất xám feralit, đất xám kết vón, đất đen điển
hình, đất đỏ điển hình, đất nâu vàng được hình thành từ đá mácma bazơ, mácma
axit, đá biến chất phù sa... đây là vùng đất trồng cây công nghiệp là chủ yếu.
Một diện tích lớn ở các dải phù sa ven sông được sử dụng trồng lúa nước.
Do có độ dốc lớn, lại trồng cây công nghiệp nên khi mưa lớn, đất không
được bảo vệ vì thế thường bị xói mòn rửa trôi và bị bạc màu, suy thoái.
3) Vùng đất cát ven biển có độ phì thấp
Vùng đất cát ven biển có độ phì thấp là vùng đất chạy sát biển của các
huyện Nga Sơn, Hoằng Hoá, Hậu Lộc, thị xã Sầm Sơn, Quảng Xương có địa
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

79

hình thấp và bằng phẳng, bị chia cắt bởi các con sông ăn sâu vào đất liền với các
loại đất sau: đất cát trắng vàng, đất cát biển điển hình, đất mặn nhiều, mặn trung
tính và ít phù sa., đất phù sa chua, đất tầng mỏng, đất phù sa cổ trên đó chỉ có
các loại thực vật chắn gió như phi lao, cây hoa dại, lúa nước trên các dải đất phù
sa xen kẽ...
Do chuyển đổi mục đích sử dụng để nuôi trồng thuỷ sản lại không có quy
hoạch và không quan tâm đến xử lý môi trường nên hiện nay các khu nuôi tôm
công nghiệp trên cát hoạt động có hiệu quả thấp và đã có hiện tượng mặn xâm
nhập vào nước ngầm do khai thác quá mức..
4) Vùng đất bạc màu có độ phì thấp
Vùng đất bạc màu có độ phì thấp là vùng đất bán sơn địa nằm trên các
huyện Hà Trung, Thạch Thành, Thường Xuân, Thọ Xuân, Triệu Sơn, Nông
Cống được hình thành từ phù sa cổ có hàm lượng chất hữu cơ thấp, có phản ứng
chua trung tính: pH = 5,3 - 7,2.
5) Vùng phù sa cửa sông
Vùng phù sa cửa sông là vùng đất trũng thấp thường xuyên bị thuỷ triều
xâm nhập ở các huyện: Nga Sơn, Hậu Lộc, Hoằng Hoá và Quảng Xương có độ
mặn cao là nơi giao lưu giữa nước sông và nước biển. Vùng đất này đang được
khai thác nuôi trồng thuỷ sản nước mặn và nước lợ với diện tích khoảng 200.000
- 280.000 ha.
Như vậy, đất trên lưu vực đang có nguy cơ ô nhiễm mà nguyên nhân chủ
yếu do con người gây nên và mức độ ô nhiễm ngày càng cao nếu không có biện
pháp bảo vệ.
3.3. Dự báo nhu cầu nước trên lưu vực sông Mã năm 2010, 2020
3.3.1. Phân vùng tính toán dự báo
Việc phân tích, tính toán dự báo diễn biến tài nguyên nước thông qua việc
thực hiện bài toán cân bằng nước hệ thống. Trong bài toán này, việc đầu tiên là
phân vùng cân bằng nước hay phân vùng tính toán dự báo nhu cầu sử dụng nước
để cân bằng lượng nước đến thừa hay thiếu trong tương lai.
Để thuận tiện, đề tài áp dụng kết quả phân vùng trong Đề tài Nghiên cứu
đánh giá cân bằng nước hạ lưu sông Mã có xét đến hồ chứa Cửa Đạt và Thác
Quýt [36] sau khi đã cập nhật bổ sung số liệu (PL 2) (bảng 3.11) và (hình vẽ
3.1).

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

80

Hình 3.1 Bản đồ phân vùng cân bằng nước

3.3.2. Dự báo nhu cầu nước năm 2010 và 2020
Có 4 ngành sử dụng nước có tiêu hao là Dân sinh, Nông nghiệp, Chăn
nuôi và Công nghiệp. Vì vậy, việc dự báo nhu cầu dùng nước phải gồm việc dự
báo nhu cầu nước cho 4 ngành kể trên.
3.3.2.1. Dự báo nhu cầu nước cho dân sinh năm 2010 và 2020
Để dự báo nhu cầu dùng nước các năm 2010 và 2020, cần tính nhu cầu
nước năm 2005 là một tham số quan trong trong phương trình dự báo.
a. Tính nhu cầu dùng nước dân sinh năm 2005
Việc tính toán nhu cầu dùng nước năm 2005 là việc thực hiện phép nhân
giữa số dân trong mỗi vùng cân bằng với định mức dùng nước cho mỗi người
dân.
+ Số dân năm 2005 của mỗi vùng cân bằng được lấy từ số liệu thống kê
năm 2005 [13] và thống kê trong bảng 3.12.
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

81

Bảng 3.12 Dân số tại các khu và tiểu khu tính đến ngày 31-XII-2005
Diện tích
(km2)

Dân số
(Người)

Khu cân bằng

Kí hiệu

Thượng sông Mã
Trung sông Mã
Thượng sông Bưởi
Hạ sông Bưởi
Bắc sông Mã

MMI1
MMI2

2725,21
1117,34

111.565
216.667

MMII1
MMII2
MMIII
MCI1
MCI2
MCII
MCIII1
MCIII2
MCIV

485,00
230,52
760,69
1105,06
734,44
927,64
408,84
391,57
57,90

73.918
163.048
534.891
93.538
84.748
923.285
166.318
368.904
194.807

8944,21

2.931.689

Thượng sông Chu
Lưu vực sông Âm
Nam sông Chu
Thượng Cầu Chày
Bắc Chu – Nam Mã
Tp. Thanh Hoá

Tổng cộng

Khu cân bằng
Thượng sông Mã
Trung sông Mã
Thượng sông Bưởi
Hạ sông Bưởi
Bắc Sông Mã
Thượng sông Chu
Lưu vực sông Âm
Nam sông Chu
Thượng Cầu Chày
Bắc Chu - Nam Mó

Đô thị
(Người)

Nông thôn
(Người)

22.313
43.333
14.784
32.610
106.978
18.707
16.950
338.691
33.264
73.781
143.374

89.252
173.333
59.134
130.438
427.913
74.883
67.798
584.594
133..054
295.123
51.423

844.7985

2.086.891

Bảng 3.13 Nhu cầu nước (103m3) dân sinh năm 2005
Nhu cầu nước tháng, 106 (m3/s)
I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

272.5 254.9 272.5 263.7 272.5 263.7 272.5 272.5 263.7 272.5 263.7 272.5
529.3 495.1 529.3 512.3 529.3 512.3 529.3 529.3 512.3 529.3 512.3 529.3
180.6 168.9 180.6 174.7 180.6 174.7 180.6 180.6 174.7 180.6 174.7 180.6
398.3 372.6 398.3 385.4 398.3 385.4 398.3 398.3 385.4 398.3 385.4 398.3
1957.6 1831.3 1957.6 1894.5 1957.6 1894.5 1957.6 1957.6 1894.5 1957.6 1894.5 1957.6
228.6 213.2 228.6 221.1 228.6 221.1 228.6 228.6 221.1 228.6 221.1 228.6
207.0 193.7 207.0 200.3 207.0 200.3 207.0 207.0 200.3 207.0 200.3 207.0
2465.5 2306.4 2465.5 2385.9 2465.5 2385.9 2465.5 2465.5 2385.9 2465.5 2385.9 2465.5
406.3 380.1 406.3 393.2 406.3 393.2 406.3 406.3 393.2 406.3 393.2 406.3
901.2 848.0 901.2 872.1 901.2 872.1 901.2 901.2 872.1 901.2 872.1 901.2

+ Có số dân đô thị và nông thôn trong (bảng 3.12) và định mức sử dụng
nước cho từng vùng đô thị nông thôn, nhu cầu nước cho từng vùng cân bằng
năm 2005 được tính và thống kê trong (bảng 3.13).
+ Định mức sử dụng nước năm 2005 được xác định theo tiêu chuẩn cấp
nước [7], [36, 48, 64], trong đó quy định mức 114 l/người/ngày cho người dân
sống ở đô thị và 70 l/người/ngày cho người dân sống ở nông thôn.
b. Dự báo nhu cầu nước dân sinh cho năm 2010 và 2020
Các dự báo nhu cầu nước năm 2010, 2020 tương tự như cách tính nhu cầu
nước năm 2005, nghĩa là cần phải có số dân và định mức sử dụng nước.
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

82

- Định mức sử dụng nước đến năm 2020 được xác định theo tiêu chuẩn
cấp nước [7, 36, 48, 64]:
Mức 130 l/người/ngày và 90 l/người/ngày quy định cho mỗi người dân
sống ở đô thị và nông thôn năm 2010
150 l/người/ngày và 114 l/người/ngày quy định cho mỗi người dân sống ở
đô thị và nông thôn năm 2020.
Định mức nhu cầu dùng nước này chưa tính tới tác động của biến đổi khi
hậu: do tăng nhiệt đo, tăng bay hơi nên nhu cầu nước cũng sẽ tăng lên.
Bảng 3.14 Dân số năm 2005 và dân số dự báo cho các năm 2010, 2020
TT

Khu và tiểu khu cân
bằng

Kí hiệu

Năm 2005
(Người)

Kết quả dự báo (Người)
Năm 2010

Năm 2020

1

Thượng sông Mã

MMI1

111.565

118.817

134.263

2

Trung Sông Mã

MNI2

216.667

230.750

260.748

3

Thượng sông Bưởi

MMII1

73.918

78.722

88.956

4

Hạ sông Bưởi

MMII2

163.048

173.646

196.220

5

Bắc Mã

MMIII

534.891

569.659

643.715

6

Thượng sông Chu

MCI1

93.538

99.618

112.568

7

Lưu vực sông Âm

MCI2

84.748

90.257

101.990

8

Nam sông Chu

MCII

923.285

983.299

1.111.127

9

Thượng Cầu Chày

MCIII1

166.318

177.128

200.155

10

Bắc Chu- Nam Mã

MCIII2

368.904

392.883

443.958

2.736.881

2.914.778

3.293.699

Tổng số

- Dự báo dân số năm 2010 và 2020
Có nhiều phương pháp dự báo [36], đề tài áp dụng phương pháp hệ số đơn
với công thức dự báo:
Wt = P0 (1+I t)t *αt *K t
(3.1)
Trong đó:
+W t: dân số tại thời điểm dự báo t (2010 hoặc 2020),
+ P0 : dân số tại thời điểm gốc,
+ I t =1,3% là mức tăng trưởng dân số năm 2010 và 1,15% năm
2020,
+ αt = là tỷ lệ dân sống trong đô thị (năm 2010 là 35%, năm 2020 là
45%) hoặc nông thôn (65% năm 2010 và 55% năm 2020), Nhưng tính theo cả
vùng thì lấy bằng 1.
+ K t = 1 để tính cho dân đô thị hoặc nông thôn.

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

83

Sử dụng công thức 3.1 sẽ dự báo được số dân năm 2010 và 2020 (bảng
3.14).
Dự báo nhu cầu dùng nước
Có dân số đã dự báo và định mức sử dụng nước ta sẽ tính được nhu cầu
dùng nước cho các năm 2010 và 2020 như (bảng 3.15) và (bảng 3.16).
Khu cân bằng
Thượng sông Mã
Trung sông Mã
Thượng sông Bưởi
Hạ sông Bưởi
Bắc Sông Mã
Thượng sông Chu
Lưu vực sông Âm
Nam sông Chu
Thượng Cầu Chày
Bắc Chu - Nam Mó

Bảng 3.15 Nhu cầu nước dân sinh năm 2010
Nhu cầu nước tháng
106 (m3/s)
I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

290,7 271,9 290,7 281,3 290,7 281,3 290,7 290,7 281,3 290,7 281,3 290,7
564,6 528,1 564,6 546,5 564,6 546,5 564,6 564,6 546,5 564,6 546,5 564,6
192,6 180,2 192,6 186,4 192,6 186,4 192,6 192,6 186,4 192,6 186,4 192,6
424,9 379,5 424,9 411,1 424,9 411,1 424,9 424,9 411,1 424,9 411,1 424,9
2088,2 1953,4 2088,2 2020,9 2088,2 2020,9 2088,2 2088,2 2020,9 2088,2 2020,9 2088,2
243,8 228,1 243,8 235,9 243,8 235,9 243,8 243,8 235,9 243,8 235,9 243,8
220,8 206,6 220,8 213,7 220,8 213,7 220,8 220,8 213,7 220,8 213,7 220,8
2629,9 2460,2 2629,9 2545,0 2629,9 2545,0 2629,9 2629,9 2545,0 2629,9 2545,0 2629,9
433,4 405,5 433,4 419,4 433,4 419,4 433,4 433,4 419,4 433,4 419,4 433,4
961,3 904,6 961,3 930,3 961,3 930,3 961,3 961,3 930,3 961,3 930,3 961,3

Bảng 3.16 Nhu cầu nước dân sinh năm 2020
Khu cân bằng
Thượng sông Mã
Trung sông Mã
Thượng sông Bưởi
Hạ sông Bưởi
Bắc Sông Mã
Thượng sông Chu
Lưu vực sông Âm
Nam sông Chu
Thượng Cầu Chày
Bắc Chu - Nam Mó

Nhu cầu nước tháng, 106 (m3/s)
I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

624,9 584,7 624,9 604,8 624,9 604,8 624,9 624,9 604,8 624,9 604,8

624,9

1213.9 1135,5 1213,9 1174,7 1213,9 1174,7 1213,9 1213,9 1174,7 1213,9 1174,7 1213,l9
414,2 387,4 414,2 400,7 414,2 400,7 414,2 414,2 400,7 414,2 400,7

414,2

913,5 854,5 913,5 883,9 913,5 883,9 913,5 913,5 883,9 913,5 883,9

913,5

4489,6 4199,9 4489,6 4344,9 4489,6 4344,9 4489,6 4489,6 4344,9 4489,6 4344,9 4489,6
524,3 490,3 524,3 507,3 524,3 507,3 524,3 524,3 507,3 524,3 507,3

524,3

474,7 444,2 474,7 459,4 474,7 459,4 474,7 474,5 459,4 474,7 459,4

474,7

5654,4 5289,5 5654,4 5471,8 5654,4 5471,8 5654,4 5654,4 5471,8 5654,4 5471,8 5654,4
931,8 871,7 931,8 901,8 931,8 901,8 931,8 931,8 901,8 931,8 901,8

931,8

2066,8 1944,8 2066,8 2000,1 2066,8 2000,1 2066,8 2066,8 2000,1 2066,8 2000,1 2066,8

c. Nhận xét
- Tổng nhu cầu nước cho dân sinh ngày càng tăng (Bảng 3.17) do tăng
dân số và tăng nhu cầu sử dụng của người dân sống ở đô thị cũng như ở nông
thôn: năm 2010 tăng 6,7 % so với năm 2005 nhưng năm 2020 tăng 115 % so với
năm 2010 và 119 % so với năm 2005.
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

84

- Vùng sử dụng nước nhiều nhất là khu Nam sông Chu (Bảng 3.17),
chiếm tới 32 % tổng nhu cầu nước trong lưu vực tiếp đó là khu Bắc sông Mã
25,9 %. Nơi thấp nhất là khu cân bằng Lưu vực sông Âm: chỉ chiếm 2,7 %.
Bảng 3.17 Tổng nhu cầu nước dân sinh năm 2005, 2010 và 2020
tại các khu cân bằng nước
Vùng cân bằng

Nhu cầu 2005

Nhu cầu 2010
3

3

Nhu cầu 2020

3

(10 m )

(%)

(10 m )

(%)

(103m3)

(%)

Thượng sông Mã

3217,2

3,6

3.432,0

3,6

7.378,2

3,6

Trung sông Mã

6249,4

7,0

6.666,3

7,0

10.4331,6

7,0

Trung sông Bưởi

2.131,4

2,4

2.274,0

2,4

4.881,6

2,4

Hạ sông Bưởi

4.702,3

5,3

4.998,2

5,3

10.784,6

5,3

Bắc sông Mã

23.112,5

25,9

2.4654,3

25,9

53.006,7

25,9

Thượng sông Chu

2.697,8

3,0

2.878,3

3,0

6.189,6

3,0

Lưu vực sông Âm

2.443,9

2,7

2.607,0

2,7

5.675,5

2,7

Nam sông Chu

29.108,5

32,7

31.049,5

32,7

66.757,5

32,7

Thượng Cầu Chày

4.797,0

5,4

5.116,9

5,4

11.001,5

5,4

Nam Chu-Bắc Mã

10.644,8

11,9

11.354,9

11,9

24.412,8

11,9

89.105,3

100

95.031,5

Tổng

3

204.356,8

3.3.2.2. Dự báo cho trồng trọt năm 2010 và 2020
a. Nhu cầu nước cho trồng trọt năm 2005
Để tính nhu cầu nước cho trồng trọt năm 2005 cần xác định diện tích
trồng trọt năm 2005 và mức sử dụng nước của mỗi loại cây trồng.
- Diện tích trồng trọt được lấy từ tài liệu thống kê năm 2005 như (bảng
3.18).
Bảng 3.18 Diện tích gieo trồng (ha) của các loại cây trồng năm 2005
Lúa
chiêm

Lúa
mùa

Sắn
mía

Khoai
lang

Rau
xanh

Đậu

Lạc

Thượng sông Mã

1269

5791

2942

0

368

155

33

Trung sông Mã

18082

8533

4505

1655

805

604

449

Trung sông Bưởi

2696,7

4228

4631

566

394

135

210

Hạ sông Bưởi

4566,3

4758

1502

631

1019

170

181

Nam sông Mã

18109

18258

678

1688

1322

251

637

Sông Âm

22747

26945

1192

6073

4592

713

4363

Nam Cầu Chày

2383

2706

3046

296

279

158

762

Thượng sông Chu

1744,2

2690

3190

330

690

145

300

Nam sông Chu

34573

35885

4282

7464

6064

541

1795

Bắc sông Mã

3375,55

4925

4916

930

744

212

786

Tổng cộng

109646

16279

3085

9518

Vùng cân bằng

114721 30885 19634

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

Đay
cói

3008

682
3690
85

- Mức dùng nước của các loại cây trồng được lấy từ kết quả tính toán
bằng mô hình CROPWAT trong đề tài: Đề tài Nghiên cứu đánh giá cân bằng
nước hạ lưu sông Mã có xét đến hồ chứa Cửa Đạt và Thác Quýt [36].
- Tính nhu cầu nước trong trồng trọt năm 2005.
Có mức dùng nước của các loại cây trồng và diện tích trồng trọt ta sẽ tính
được nhu cầu nước như bảng 3.19.
Khu cân bằng

Bảng 3.19 Nhu cầu nước cho trồng trọt năm 2005
Nhu cầu nước tháng, 106 (m3/s)
I

II

III

IV

V

VI

204.8 241.0 276.2 209.8
0
0
Thượng sông Mã
582.2 716.9 789.7 602.4
0
0
Trung sông Mã
726.8 526.7 580.2 445.3
0
0
Thượng sông Bưởi
7183.6 887.7 9789.9 7507.1
0
0
Hạ sông Bưởi
28466.9 35193.9 38817.8 29762.4
0
0
Bắc Sông Mã
3751.1 4633.9 5110.9 3924.0 83.098 0
Thượng sông Chu
2904.1 3587.1 3957.2 3041.7 90.651 0
Lưu vực sông Âm
5315.5 6574.3 7252.2 5562.3
0
0
Nam sông Chu
Thượng Cầu Chày 5436.7 67190.7 74107.5 56834.4 3.20503 0
Bắc Chu - Nam Mó 35775.8 44219.1 48784.5 37437.9 32.409 0

VII

VIII

IX

X

XI

127.4

166.2

137.7

0

431.6

576.5

187.7

245.0

492.4

0

716.0

971.7

930.2

121.4

392.6 71.11

400.0

559.8

441.8 27.889 15.600

23.60

1046.9 1363.4

84.920

XII

40167.6 52426.5 16953.8

0

5953.7 7770.1 2512.7

0

2604.1 3398.1 1098.9

0

10.759

10835.4 1414.3 4573.4

0

1.7887 51.986

78948.4 10300.0

33322

0

37.950 105.258

59286.3 77370.6 25020.4

0

74.142 100.06

104.9 21.337

b. Dự báo nhu cầu nước cho trồng trọt năm 2010 và 2020
Do chiến lược phát triển kinh tế xã hội của địa phương, diện tích cây
trồng, chủ yếu là lúa phải ổn định ở mức 140.000 ha [5, 36], các loại cây khác có
thay đổi nhưng không nhiều nên có thể coi diện tích cây trồng trong lưu vực là
ổn định như năm 2005.
Do vậy, nhu cầu nước cho trồng trọt trong 10 - 15 năm sau sẽ không tăng
hay nhu cầu nước cho trồng trọt năm 2010 và 2020 được lấy bằng nhu cầu nước
năm 2005.
3.3.2.3. Dự báo cho chăn nuôi năm 2010, 2020
a. Tính toán nhu cầu nước cho chăn nuôi năm 2005
Cũng như tính toán nhu cầu nước cho dân sinh, nhu cầu nước cho chăn
nuôi được tính từ số lượng đàn gia súc và định mức nước dùng cho mỗi đầu gia
súc.
- Định mức sử dụng nước cho chăn nuôi được lấy như đề tài Nghiên cứu
đánh giá cân bằng nước hạ lưu sông Mã có xét đến hồ chứa Cửa Đạt và Thác
Quýt [36]: 135 l/ngày/con đại gia súc, 50 l/ngày/con lợn và 11 l/ngày/con gia
cầm với đàn gia súc hiện có năm 2005.
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

38.35

86

2.064

- Đàn gia súc, gia cầm được lấy từ tài liệu thống kê năm 2005 cho mỗi
vùng cân bằng trong (bảng 3.20).
Bảng 3.20 Đàn gia súc gia cầm (con) năm 2005
Vùng cân bằng

Trâu

Thượng sông Mã

8.442

23.573

852

Trung sông Mã

38.074

18.767

2733

Trung sông Bưởi

143.317

9066

1117

Hạ sông Bưởi

14.876

15.857

484

Nam sông Mã

10.881

54.352

2740

Sông Âm

18.723

4.980

Nam Cầu Chày

8.436

Thượng sông Chu

Ngựa

Lợn

Gia cầm

45.520

254770

20

94.556

657919

10

37.395

291567

57.939

254071

143.670

871542

750

33.528

221954

13671

321

68690

104342

18.630

4.878

8533

30.556

250987

Nam sông Chu

15.169

76.811

1216

320.669

345115

Bắc sông Mã

8.558

57991

5376

233363

179168

95

15

Có định mức dùng nước và số lượng đàn gia súc ta sẽ tính được nhu cầu
nước dùng cho chăn nuôi tại mỗi khu cân bằng như (bảng 3.21).

Khu cân bằng
Thượng sông Mã
Trung sông Mã
Thượng sông Bưởi
Hạ sông Bưởi
Bắc Sông Mã
Thượng sông Chu
Lưu vực sông Âm
Nam sông Chu
Thượng Cầu Chày
Bắc Chu – Nam Mó
Tổng các tháng

Bảng 3.21 Nhu cầu nước cho chăn nuôi năm 2005
Nhu cầu nước tháng, 106 (m3/s)
I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

294.9 557.5

294.9

285.9

294.9 285.9 294.9

294.9 285.9 294.9 285.9 294.9

482.8 436.0

482.8

467.2

482.8 467.2 482.8

482.8 467.2 482.8 467.2 482.8

799.8 722.4

799.8

794.7

799.8 794.7 799.8

799.8 794.7 799.8 794.7 799.8

308.6 278.7

308.6

298.7

308.6 298.7 308.6

308.6 298.7 308.6 298.7 308.6

723.8 653.8

723.8

700.5

723.8 700.5 723.8

723.8 700.5 723.8 700.5 723.8

288.4 250.8

288.4

267.8

288.4 267.8 267.8

288.4 267.8 288.4 267.8 288.4

229.9 207.7

229.9

222.6

229.9 222.6 229.9

229.9 222.6 229.9 222.6 229.9

1007.7 907.1 1007.7 972.3 1007.7 972.3 1007.7 1007.7 972.3 1007.7 972.3 1007.7
235.9 213.1

235.9

228.3

235.9 228.3 235.9

235.9 228.3 235.9 228.3 235.9

804.7 726.8

804.7

778.8

804.7 778.8 804.7

804.7 778.8 804.7 778.8 804.7

90347 163771 189466 145327 207460

0

200088 154575 89622 99.00 1878 2450

b. Dự báo nhu cầu nước cho chăn nuôi năm 2010 và 2020
Việc dự báo nhu cầu nước cho chăn nuôi năm 2010 và 2020 được thực
hiện theo phương pháp hệ số đơn công thức (3.1). Trong đó:
+W t: là lượng nước cần tại thời điểm dự báo t (2010 hoặc 2020),
+ P0 : là lượng nước tại thời điểm gốc,
+ I t =5%: là mức tăng trưởng đàn gia súc,
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

87

+ αt = 1 là tỷ lệ đàn gia súc, lấy bằng 1.
+ K t = 1 là định mức nước dùng của loại gia súc.
áp dụng công thức (3.1), việc dự báo nhu cầu nước cho chăn nuôi năm
2010 và 2020 được thống kê trong bảng 3.22, 3.23 và 3.24.
Khu cân bằng

Bảng 3.22 Nhu cầu nước cho chăn nôi năm 2010
Nhu cầu nước tháng, (103m3)
I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

376.4 351.5 376.4 364.9 376.4 364.9 376.4 376.4 364.9 376.4 364.9 376.4
Th. sông Mã
616.2 556.5 616.2 596.3 616.2 596.3 616.2 616.2 596.3 616.2 596.3 616.2
Tr. sông Mã
Th. sông Bưởi 1020.8 922.0 1020.8 1014.3 1020.8 1014.3 1020.8 1020.8 1014.3 1020.8 1014.3 1020.8
393.9 355.7 393.9 381.2 393.9 381.2 393.9 393.9 381.2 393.9 381.2 393.9
Hạ sông Bưởi
923.8 834.4 923.8 984.0 923.8 984.0 923.8 923.8 984.0 923.8 984.0 923.8
Bắc Sông Mã
368.1 329.0 368.1 341.8 368.1 341.8 368.1 368.1 341.8 368.1 341.8 368.1
Th. sông Chu
Lưu vực s. Âm 293.4 265.1 293.4 284.1 393.4 284.1 393.4 393.4 284.1 393.4 284.1 393.4
Nam sông Chu 1286.1 1157.7 1286.1 1240.9 1286.1 1240.9 1286.1 1286.1 1240.9 1286.1 1240.9 1286.1
301.1 272.0 301.1 291.4 301.1 291.4 301.1 301.1 291.4 301.1 291.4 301.1
Th. Cầu Chày
B. Chu – N.Mó 1027.0 927.6 1027.0 994.0 1027.0 994.0 1027.0 1027.0 994.0 1027.0 994.0 1027.0

Bảng 3.23 Nhu cầu nước cho chăn nuôi năm 2020
Khu cân bằng
Thượng sông Mã
Trung sông Mã
Thượng sông Bưởi
Hạ sông Bưởi
Bắc Sông Mã
Thượng sông Chu
Lưu vực sông Âm
Nam sông Chu
Thượng Cầu Chày
Bắc Chu – N. Mó

Lưu lượng tháng, (103m3)
I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

613.1 580.2 613.1 594.4 613.1 594.4 613.1 613.1 594.4 613.1 594.4 613.1
1003.7 906.4 1003.7 971.3 1003.7 971.3 1003.7 1003.7 971.3 1003.7 971.3 1003.7
1662.7 1501.8 1662.7 1652.1 1662.7 1652.1 1662.7 1662.7 1652.1 1662.7 1652.1 1662.7
641.6 579.4 641.6 621.0 641.6 621.0 641.6 641.6 621.0 641.6 621.0 641.6
1504.7 1359.2 1504.7 1456.3 1504.7 1456.3 1504.7 1504.7 1456.3 1504.7 1456.3 1504.7
599.6 535.9 599.6 559.7 599.6 559.7 599.6 599.6 559.7 599.6 559.7 599.6
477.9 431.8 477.9 462.8 477.9 462.8 477.9 477.9 462.8 477.9 462.8 477.9
2094.9 1885.8 2094.9 2021.3 2094.9 2021.3 2094.9 2094.9 2021.3 2094.9 2021.3 2094.9
490.4 433.0 490.4 474.6 490.4 474.6 490.4 490.4 474.6 490.4 474.6 490.4
1672.9 1511.0 1672.9 1916.1 1672.9 1916.1 1672.9 1672.9 1916.1 1672.9 1916.1 1672.9

c. Nhận xét
- Nhu cầu nước cho chăn nuôi ngày càng tăng (Bảng 3.23), năm 2010
tăng 29 % so với năm 2005, năm 2020 tăng 63 % so với năm 2010 và 109 % so
với năm 2005.
- Trong các khu cân bằng, nhu cầu nước cho chăn nuôi tại khu Nam sông
Chu là nhiều nhất: 19,3 % tổng nhu cầu nước cho chăn nuôi trên lưu vực, nơi
thấp nhất là khu Thượng Cầu Chày, chỉ chiếm 4,5 %.
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

88

Bảng 3.24 Tổng nhu cầu nước (103m3) chăn nuôi năm 2005, 2010 và 2020
tại các khu cân bằng nước
Năm tính nhu cầu nước
Vùng cân bằng

2005

2010

2020

Thượng sông Mã

3765.4

44545.9

7449.5

Trung sông Mã

5684.4

7255.1

11807.5

Trung sông Bưởi

9499.8

15124.8

19749.1

Hạ sông Bưởi

3633.7

4637.8

7554.6

Bắc sông Mã

8522.4

11237.0

17717.3

Thượng sông Chu

3320.2

4272.9

6971.9

Lưu vực sông Âm

2707.4

3955.3

5628.3

11850.2

15124.0

24635.3

Thượng Cầu Chày

2777.6

3545.3

5764.2

Nam Chu-Bắc Mã

9474.9

12092.6

20885.7

61236.0

78690.7

127973.4

Nam sông Chu

Tổng

3.3.2.4. Nước cho công nghiệp và dự báo nhu cầu nước công nghiệp năm
2010 và 2020
+ Năm 2005 việc cấp nước công nghiệp và sinh hoạt trong khu cân bằng
nước mới chỉ có nhà máy nước Mật Sơn có nhiệm vụ cấp nước sinh hoạt cho
Thành phố Thanh Hóa với công suất 20 000 m3/ngày-đêm.
+ Giai đoạn 2010 - 2020, theo đề nghị của UBND Tỉnh Thanh Hóa số
893/UB-NN ngày 6/5/1999 và văn bản của Bộ Nông nghiệp & Phát triển nông
thôn trình Thủ tướng Chính phủ số 2064 BNN/KH ngày 9/6/1999 (Báo cáo tóm
tắt bước 1 NCKT hồ chứa nước Cửa Đạt trên sông Chu của Công ty tư vấn Xây
dựng Thuỷ lợi I) theo đó nhu cầu nước cho công nghiệp và sinh hoạt trong khu
vực cân bằng nước như sau (bảng 3.25).
Bảng 3.25 Lượng nước cần (m3/s) cho sinh hoạt, công nghiệp và dịch vụ
Vị trí
Bỉm Sơn
Cầu Lèn
Lạch Trường
Tp. Thanh Hoá
Sầm Sơn - Lệ Môn

Nhu cầu nước(m3/s)
2005
2010 - 2020
1,2
0,15
0,25
0,05
0,25
0,45
2,5
0,5

Lấy trên sông
Nước ngầm
Sông Lèn
Sông Mã, nước ngầm
Sông Chu
Sông Chu

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

89

Cổ Định
Mục Sơn - Lam Sơn
Cơ khí Sông Chu
Đường Việt Đài
Nghi Sơn
Sông Mã
Mường Lát
Trung Sơn
Quan Hoá
Bá Thước
Cẩm Thuỷ
Thạch Thành
Ngọc Lặc
Lang Chánh
Thường Xuân
Yên Đinh
Vĩnh Lộc
Hà Trung
Nga Sơn
Hoằng Hoá
Hậu Lộc
Thọ Xuân
Triệu Sơn
Đông Sơn - Núi Nhồi
Quảng Xương
Nông Cống
Tân Lạc
Lạc Sơn
Yên Thuỳ
Tổng

0,20
0,45
0,10
0,10
0,02
0,02
0,02
0,02
0,05
0,05
0,05
0,02
0,05
0,05
0,15
0,10
0,05
0,10
0,10
0,10
0,10
0,10
0,10
0,10
0,101
0,15
0,05
0,05

0,25
0,75
0,25
0,75
Sông Bưởi, nước ngầm
6,5
Sông Chu
0,05
Sông Mã
0,05
0,05
0,05
0,10
0,10
0,10
Sông Bưởi
0,05
Song Chu
0,05
0,10
0,15
Sông Mã
0,10
0,10
Sông Lèn
0,15
0,15
Sông Mã
0,15
Sông Lèn
0,15
Sông Chu
0,15
0,15
0,15
0,15
Sông Mực
0,2
Sông Bưởi
0,20
0,10
16,45
(Nguồn Viện Quy hoạch Thuỷ lợi và UBND tỉnh Thanh Hoá)

3.3.5. Tổng hợp nhu cầu nước và dự báo nhu cầu nước
Tổng hợp kết quả tính toán nhu cầu nước và dự báo nhu cầu nước của các
ngành dùng nước đã tính ta có nhu cầu nước cho các khu cân bằng năm 2005,
2010 và 2020 trong các bảng 3.26, 3.27, và 3.28 (các số liệu được tính bằng m3/s
thay cho m3).
Bảng 3.26 Nhu cầu nước năm 2005 tại các khu cân bằng
Lưu lượng tháng, q (m3/s)
Khu
Khu cân bằng
tưới
I II III IV V VI VII VIII IX X
Thượng sông Mã
Trung sông Mã

XI XII

IRR1 1,55 1,66 1,71 1,92 0,30 0,57 2,71 1,56 3,39 3,40 0,29 0,35

Thượng sông Bưởi

IRR2 5.3 5.3 5.21 6.26 0.52 1.02 5.50 3.17 7.01 7.03 0.50 1.63
IRR4 4.38 4.71 4.95 5.66 1.27 2.02 5.14 2.97 5.41 5.45 1.23 1.91

Hạ sông Bưởi

IRR5 3.78 3.16 3.55 3.65 0.92 3.96 3.73 2.56 2.04 3.07 0.10 1.02

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

90

Lưu lượng tháng, q (m3/s)

Khu
tưới

Khu cân bằng

I

II

III IV

V

VI VII VIII IX

X

XI XII

Bắc Sông Mã

IRR6 8.73 7.35 8.24 8.54 3.05 10.8 9.93 7.36 5.99 8.71 0.86 2.83

Thượng sông Chu

IRR7 2.19 2.10 1.94 2.36 0.19 0.32 1.81 1.09 2.40 2.40 0.18 0.68

Lưu vực sông Âm

IRR10 2.12 1.82 2.06 2.44 0.67 2.89 3.24 1.73 1.39 2.74 0.14 0.58

Nam sông Chu

IRR9 36.9 31.5 34.5 34.4 11.3 33.7 32.58 25.2 23.44 32.9 4.95 13.2

Thượng Cầu Chày

IRR11 4.61 3.96 4.37 4.61 1.16 4.63 4.95 3.31 3.19 4.34 0.24 1.32

Bắc Chu - Nam Mó

IRR3 9.39 8.07 8.89 9.39 2.38 9.42 10.07 6.74 6.50 8.83 0.51 2.47

7

1

1

3

9

2

1

8

9

2

Bảng 3.27 Nhu cầu nước tại các khu cân bằng năm 2010
Lưu lượng tháng, q (m3/s)
Khu

Khu cân bằng

tưới

I

II

III

IV

V

VI

VII VIII IX

X

XI

XII

Thượng sông Mã

IRR1 1.97 2.04 2.13 2.32 0.72 0.98 3.13 1.98 3.79 3.82 0.70 0.77

Trung sông Mã

IRR2 5.77 5.74 5.52 6.61 0.72 1.22 5.70 3.37 7.21 7.23 0.73 1.90

Thượng sông Bưởi

IRR4 4.49 4.81 5.06 5.77 1.38 2.12 5.25 3.08 5.51 5.56 1.34 2.02

Hạ sông Bưởi

IRR5 3.95 3.31 3.71 3.81 1.09 4.12 3.90 2.72 2.20 3.23 0.26 1.19

Bắc Sông Mã

IRR6 9.12 7.70 8.64 8.92 3.44 11.2 10.3 7.76 6.37 9.10 1.24 3.22

Thượng sông Chu
Lưu vực sông Âm

IRR7 2.28 2.17 2.02 2.44 0.28 0.40 1.90 1.18 2.48 2.48 0.27 0.77
IRR10 2.20 1.88 2.14 2.51 0.74 2.96 3.32 1.80 1.47 2.82 0.21 0.65

Nam sông Chu

IRR9 26.3 13.7 19.2 14.3 7.72 26.9 10.6 2.88 2.75 3.06 4.45 25.11

Thượng Cầu Chày

IRR11 5.60 4.27 4.64 3.54 1.47 5.69 1.95 0.28 0.27 0.40 0.84 6.27

Bắc Chu - Nam Mó

IRR3 9.62 8.29 9.13 9.62 2.62 9.65 10.3 6.98 6.73 9.08 0.73 2.94

Bảng 3.28 Nhu cầu nước năm 2020 tại các khu cân bằng
Khu cân bằng

Khu
tưới

Lưu lượng tháng, q (m3/s)
I

II

III

IV

V

VI VII VIII

IX

X

XI

XII

Thượng sông Mã

IRR1 1.55 1.66 1.71 1.92 0.30 0.57 2.71

1.56

3.39 3.40 0.29 0.35

Trung sông Mã

IRR2 5.34 5.39 5.21 6.26 0.52 1.02 5.50

3.17

7.01 7.03 0.50 1.63

Thượng sông Bưởi

IRR4 4.38 4.71 4.95 5.66 1.27 2.02 5.14

2.97

5.41 5.45 1.23 1.91

Hạ sông Bưởi

IRR5 3.78 3.16 3.55 3.65 0.92 3.96 3.73

2.56

2.04 3.07 0.10 1.02

Bắc Sông Mã

IRR6 8.73 7.35 8.24 8.54 3.05 10.8 9.93

7.36

5.99 8.71 0.86 2.83

Thượng sông Chu

IRR7 2.19 2.10 1.94 2.36 0.19 0.32 1.81

1.09

2.40 2.40 0.18 0.68

Lưu vực sông Âm

IRR10 2.12 1.82 2.06 2.44 0.67 2.89 3.24

1.73

1.39 2.74 0.14 0.58

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

91

Khu cân bằng
Nam sông Chu

Khu
tưới

Lưu lượng tháng, q (m3/s)
I

II

III

IV

V

VI VII VIII

IX

X

XI

XII

IRR9 36.9 31.51 34.5 34.4 11.3 33.7 32.5 25.28 23.4 32.9 4.95 13.22

1 3.96 4.37
3 4.61
9 1.16
2 4.63
1 4.95
8
Thượng Cầu Chày IRR11 4.61

3.31

4 4.34
9 0.24 1.32
3.19

Bắc Chu - Nam Mó IRR3 9.39 8.07 8.89 9.39 2.38 9.42 10.0

6.74

6.50 8.83 0.51 2.47

Nhận xét: Kết quả tính toán nhu cầu nước cho các ngành dùng nước các
thời kỳ 2005, 2010 và 2020 (bảng 3.29) cho thấy:
1. Nhu cầu nước trên lưu vực ngày càng tăng: năm 2010 tăng 12,3 % so
với năm 2005 và năm 2020 tăng 10,3 % so với năm 2010.
2. Trong các ngành dùng nước hiện nay, nông nghiệp là ngành dùng chủ
yếu (Bảng 3.13), chiếm 75 % (1,38 tỉ m3) trong tổng nhu cầu nước trên lưu vực
(1,84 tỉ m3). Nhưng trong tương lai, nhu cầu nước cho nông nghiệp sẽ giảm:
năm 2010 còn 60 % và đến năm 2020 chỉ còn 55 % trong tổng nhu cầu nước
trên lưu vực. Trong khi đó nhu cầu nước của các ngành kinh tế khác đều tăng,
nhất là công nghiệp; tăng từ 10 % hiện nay lên 19 % năm 2010. Đó là kết quả
của HĐH và CNH đất nước.
3. So với tổng lượng nước sông, nhu cầu nước chưa lớn lắm chỉ chiếm từ
10,47 % năm 2005 đến 14,15 % vào năm 2020. Nếu tính hết cho các ngành kinh
tế khác là 20 % [64] và trên cả lưu vực cũng với mức tính 20 % thì tỷ lệ nhu cầu
nước so với lượng nước đến trên lưu vực sẽ cao hơn rất nhiều: 14,7 %, 17,7 %
và 19,8 % vào các năm 2005, 2010 và 2020. Tỷ lệ trên tuy chưa vượt qua
ngưỡng khai thác (32,1% tại Cẩm Thuỷ và 28,6 % tai Cửa Đạt) nhưng cũng là
một tỷ lệ cần xem xét trong quản lý, khai thác sử dụng và bảo vệ tài nguyên –
môi trường nước trên lưu vực trong tương lai.
Điều đó rất bất lợi cho việc PTBV tài nguyên nước trên lưu vực.
Bảng 3.29 Nhu cầu nước cho các ngành dùng nước năm 2005 và dự báo cho năm
2010, 2020 phần lưu vực sông Mã thuộc Thanh Hoá
Nhu cầu nước tại các thời kỳ (103 m3)

Ngành
2005

2010

2020

Dân sinh
Chăn nuôi
Công nghiệp
Trồng trọt

158.649
124.100
180.900
1.376.272

257.339
217.467
419.938
1.360.120

314.339
338.854
473.545
1.360.120

Tổng

1.840.010

2.254.910

2.486.860

-

12,3

10,3

Mức tăng (%)

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

92

3.4. Dự báo cân bằng nước năm 2010 và 2020
Việc tính toán cân bằng nước hệ thống cho lưu vực vào các năm
2005,2010 và 2020 được thực hiện bởi việc áp dụng mô hình MIKE-BASIN
(hình 3.2).
Mô hình MIKE-BASIN do Viện thủy lực Đan Mạch (DHI) xây dựng thể
hiện một lưu vực sông gồm sông chính và các sông nhánh, các yếu tố thủy văn
của lưu vực theo không gian và thời gian, các công trình, hệ thống sử dụng nước
hiện tại và tương lai cho các phương án sử dụng nước khác nhau, có thể biểu
diễn cả tài nguyên nước ngầm và quá trình diễn biến nước ngầm, mô phỏng chất
lượng nước, đặc biệt là việc đánh giá các phương án khai thác tài nguyên nước
trong lưu vực sông.
Để áp dụng mô hình MIKE-BASIN cần phải số hoá mạng lưới sông, tính
các đặc trưng đầu vào như: nhu cầu nước, lượng nước đến mỗi nút cân bằng,
nước mưa, bay hơi trong mỗi vùng cân bằng. Như vậy, trừ nhu cầu nước đã tính,
công việc tiếp theo cho bài toán cân bằng nước sẽ là:
3.4.1. Số hóa mạng lưới sông
Để số hoá mạng lưới sông cần phải:
- Xác định ranh giới lưu vực nghiên cứu, các nhánh sông chính, vÞ̣ trí các
hộ dï̀ng nước và hiện trạng sử dụng nước trên lưu vực.
- Xác định mức độ qui mô của các hộ dùng nước theo các phương án khai
thác, sử dụng nguồn nước khác nhau.
- Xác định qui mô của các phương án, kích thước, các thông số cơ bản của
hồ chứa, xác định lượng nước dùng qua các công trình lấy nước…
Với yêu cầu đó, vùng hạ lưu lưu vực sông Mã được số hoá như hình sau
(hình 3.1)

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

93

Hình 3.2 Số hóa mạng lưới sông trên giao diện chính của mô hình MIKE – BASIN

3.4.2. Tính lượng nước đến, nước mưa, bốc hơi tại mỗi nút cân bằng
a. Lượng nước đến
- Lượng nước đến là mô hình dòng chảy đến (Q∼tháng)75% được tính với
số liệu tính đến năm 2005 cho 12 nút: Xã Là, Mường Lát, Cẩm Thuỷ, Vụ Bản,
Kim Tân, Ngã Ba Bông, Mường Hinh, Cửa Đạt, Sông Đằng, Lang Chánh, Xuân
Khánh và Cầu Chày. Trong đó có 4 nút có số liệu từ 25 - 30 năm trở lên: Xã Là
(45 năm), Cẩm Thuỷ (48 năm), Xuân Thượng (30 năm) và Cửa Đạt (19 năm); 4
nút có tài liệu ngắn: Mường Hinh (11 năm), Xuân Khánh (18 năm), Lang Chánh
(16 năm) và Vụ Bản (10 năm). Các tuyến còn lại là tuyến mực nước hoặc có số
liệu rất ít hoặc không có số liệu.
TT
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

Bảng 3.30 Kết quả tính toán tương quan cho các tuyến có tài liệu ngắn.
Quan hệ tương quan
Phương trình hồi quy
Hệ số γ
Xuân Khánh - Mường Hinh
QXK = 1,59QMH-1,26
0.92
Mường Hinh - Xuân Khánh
QMH = 0,53QXK+13.64
0.92
Xuân Khánh - Cửa Đạt
QXK = 1,3QCĐ-40,483
0.99
Cửa Đạt- Xuân Khánh
QCĐ = 0,75QXK+33,89
0.99
Lang Chánh - Xuân Thượng
QLC = 6,6QXTh+4,554
0.74
Xuân Thượng - Lang Chánh
QXTh = 0,08QLCh+0.17
0.74
Vụ Bản - Lang Chánh
QVB = 2,0QLCh-1,4936
0.84
Lang Chánh - Vụ Bản
QLCh = 0,35QVB+4,92
0.84
Thạch Lâm - Lang Chánh
QThL = 3,56QLCh-10,7
0.7
Lang Chánh - Thạch Lâm
QLCh = 0,137QThL+8,1
0.7

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

94

Những tuyến có tài liệu ngắn được kéo dài theo phương pháp tương quan
(bảng 3.30), những tuyến không có số liệu hoặc quá ngắn, hoặc tương quan kém
(<0,8) được khôi phục theo mô hình SWAT, sau đó áp dụng phương pháp thống
kê tính lượng nước đến tại các nút đầu vào và kết quả cho trong (bảng 3.31).
Bảng 3.31 Lưu lượng (m3/s) với tần suất 75% tại các nút cân bằng khởi đầu
Lưu lượng tháng
Vị trí

I

II

III

IV

V

VI

Xã Là
Mường Lát
Cẩm Thuỷ
Vụ Bản
Kim Tân
Ng. Ba Bông
Mường Hinh
Cửa Đạt
Sông Đằng
Lang Chánh
Xuân Khánh
Cầu Chày

39
74.5
138
11.3
20.8
181
38.1
44.9
1.37
4.42
54.3
7.16

36.6
69.9
126
9.5
17.4
165
30.4
38.8
1.21
3.70
46.9
6.00

32.6
62.27
89.2
8.4
15.4
117
26.32
31.52
1.34
3.27
38.14
5.3

39.9
76.2
125
9.2
16.9
164
23.7
33.3
2.24
3.61
40.2
5.84

57.2
109
146
15.4
28.4
191
34.1
32.1
3.97
6.05
38.9
9.79

160
306
367
26.1
48.1
482
57
113
5.14
10.2
137
16.7

VII VIII IX
202
386
413
35.4
65.1
542
58.7
144
7.63
13.9
174
22.5

174
332
747
52.5
96.7
981
166
161
10.1
20.6
195
33.3

169
323
737
69.2
127
966
138
156
7.43
27.1
189
43.9

X

XI

119
227
302
51.2
94.2
396
77
261
4.63
20.1
316
32.5

120
229
188
31.9
58.7
247
109
172
2.28
12.5
209
20.24

XII Năm
71
135
141
15.7
28.8
184
58
74
4.07
6.14
89
9.94

102
194
296
28
51.6
388
68.4
105
4.06
10.97
127
17.7

Lưu lượng nước sinh thái được xác định bằng lượng dòng chảy tháng nhỏ
nhất ứng với P = 90 % [36], [52]. Đây là lượng dòng chảy cần thiết đảm bảo cho
cân bằng sinh thái ở hạ lưu. Từ tài liệu thực đo và bằng phương pháp phân tích
tần suất, lưu lượng sinh thái tại Cẩm Thuỷ là 58m3/s và tại Cửa Đạt là 19,7 m3/s.
Kết quả tính toán này không khác với các kết quả tính toán năm 1999
trong đề tài: Cân bằng nước hệ thống sông Mã có xét tới lượng nước bổ sung
của hồ chứa Cửa đạt và Thác Quýt [36]
b. Xác định lượng bốc hơi
Bảng 3.32 Lượng bốc hơi (mm) đo bằng ống piche bình quân thời kỳ 1960 -2005
của trạm Thanh Hoá và Yên Định
Trạm
Thanh Hoá
Yên Định

I
59
64

II
40
50

III
37
50

IV
46
53

V
79
82

Tháng (mm)
VI
VII VIII
91
101
73
90
97
67

IX
66
63

X
76
80

XI
116
80

XII Năm
63 784
77 853

Lượng bốc hơi bình quân tháng lưu vực tương đối ổn định theo vùng nên
đề tài chỉ chọn hai trạm khí hậu: Yên Định và Thanh Hoá đại diện cho các tiểu
vùng thuộc lưu vực sông Mã và lưu vực sông Chu, Nam sông Mã. Kết quả tính
toán lượng bốc hơi bình quân nhiều năm trong (bảng 3.32).
c. Xác định lượng nước mưa
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

95

Lượng mưa được tính toán là lượng mưa tháng bình quân nhiều năm với
chuỗi số liệu từ 1960 - 2005 tại các trạm mưa đại biểu cho vùng cân bằng, có thể
nằm trong vùng cân bằng hoặc liền kề: Mường Lát (MM1.1 - Thượng sông Mã);
Cẩm Thuỷ (MM1.2 - Trung sông Mã), Mai Châu (MM2.1 - Thượng sông Bưởi),
Hồi Xuân (MM2.2 - Hạ sông Bưởi), Hậu Lộc (M3 - Bắc sông Mã); Cửa Đạt
(MC1.1 - thượng sông Chu và MC1.2 - Lưu vực sông Âm); Thanh Hoá (MC2 Nam sông Chu và MC4 - Tp. Thanh Hoá); Bái Thượng (MC 3.1 - Nam sông
Chu); Yên Định (MC3.2 - Thượng Cầu Chày), Tĩnh Gia (MC5 - CN Nghi Sơn).
Kết quả cho trong (bảng 3.33).
Bảng 3.33 Lượng mưa tháng, năm bình quân thời kỳ 1960 - 2005
Tiểu
khu

Tháng
1

2

3

4

5

6

7

Năm
8

9

10

11

12

78.2

14.9

6.5

MM1.2 18.8 28.8 42.0 71.3 208.1 231.8 243.6 291.6 273.1 177.4

73.5

14.6 1667.8

MM2.1 16.4 10.8 31.5 98.0 196.4 258.7 321.9 321.2 285.0 176.8

40.5

9.6

MM2.2 13.1 15.9 31.5 89.1 205.9 257.3 332.2 323.7 273.4 159.6

39.6

15.3 1756.6

48.4

23.0 1545.4

MM1.1 10.8 10.8 34.6 84.4 133.3 179.2 223.0 232.0 152.7

44.6

173.8 171.9 298.7 398.8 235.3

1159.9
1769.6

MM3

19.1 13.8 26.6 42.5

MC1.1

47.2 56.9 53.5 97.8 318.4 281.2 274.0 345.3 420.5 308.2 105.4 34.4 2342.9

MC2

21.6 25.4 41.2 60.3 134.5 193.9 186.8 272.2 407.5 281.4

83.2

30.0 1731.4

MC3.1

27.1 27.1 46.5 87.2 245.9 258.1 242.3 322.0 341.1 241.5

96.0

25.4 1970.7

MC3.2

16.9 18.8 32.7 64.0 145.7 200.0 184.8 262.7 317.8 200.6

80.9

15.7 1540.5

MC5

43.4 40.6 49.8 61.1 120.7 143.4 157.4 268.3 442.3 351.0 123.8 37.2 1840.5

3.4.3. Xác định lượng nước đẩy mặn
Tiêu chuẩn tính toán nhu cầu nước đẩy mặn lấy theo tÇn suất 90% [36]
của chuỗi Q tháng min. Trong sơ đồ cân bằng nước hệ thống sông Mã chúng
tôi khống chế 3 nút dòng chảy kiệt và tạm xác định sơ bộ nhu cầu nước đẩy mặn
tại các nút như sau:
- Trên sông Mã có trạm thuỷ văn đo Q tại Cẩm Thuỷ: Qg min 90% = 58,0
3
m /s.
- Trên sông Chu có trạm thuỷ văn đo Q tại Cửa Đạt: Qg min 90% = 19,7 m3/s.
- Nút cửa sông Lèn (Lạch Sung): 17,5 m3/s (tính theo 30% Q Cẩm Thuỷ).
- Tại nút Giàng: 24,5 m3/s theo nhánh sông Chu (tính truyền từ Cửa Đạt
xuống); 40,6 m3/s theo nhánh sông Mã (tính truyền từ Q Cẩm Thủy với hệ số
0,7) = 65,1 m3/s.
- Nút cửa sông Lạch Trường (Lạch Trường): 15 m3/s (lấy 23 % của
Giàng).
- Nút cửa sông Mã (Hoằng Tân): 50,1 m3/s (lấy 77 % của Giàng).
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

96

3.4.4. Tính toán và dự báo cân bằng nước hệ thống
3.4.4.1. Cân bằng nước hệ thống năm 2005
Năm 2005 hồ Cửa Đạt chưa xây dựng xong nên mới chỉ có Đập Bái
Thượng làm nhiệm vụ chuyển dòng chảy mùa cạn tưới cho vùng Nam sông Chu
còn các vùng cân bằng khác được tưới bằng các trạm bơm dọc sông Mã, sông
Chu (Hình 3.3).
Bảng 3.34 Lượng nước thiếu (106m3) năm 2005 tại một số khu cân bằng
Vùng thiếu nước
Lương nước
Lượng nước thiếu trong các tháng
thiếu cả năm
III
IV
Lưu vực sông Âm
1,0
0,9
1,9
Nam sông Chu
30,9
41,3
72,0

Kết quả tính cân bằng nước cho thấy, trừ lưu vực sông Âm thiếu 1,9 triệu
m nước vào các tháng III và IV (Bảng 3.34), Nam sông Chu thiếu 72 triệu m3
các khu cân bằng khác, kể cả nút đẩy mặn không thiếu nước.
3

Hình 3.3 Sơ đồ tính toán cân bằng nước năm 2005

3.4.4.2. Dự báo lượng nước thiếu năm 2010 và 2020
Từ năm 2010 hồ Cửa Đạt đã tích nước và vận hành, nước sông Chu sẽ
được điều tiết để phát điện, cấp nước sinh hoạt công nghiệp cho Tp. Thanh Hoá,
KCN Nghi Sơn và cấp nước tưới cho các khu cân bằng lưu vực sông Chu. Do
vậy, kết quả tính toán cân bằng nước bằng mô hình MIKE-BASIN (Hình 3.4)
cho phép ta dự báo rằng: Năm 2010 trên lưu vực không thiếu nước. Năm 2020
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

97

chỉ có Trung sông bưởi còn thiếu 66 triệu m3 vào các tháng III và IV (Bảng
3.35) do nhu cầu nước cho Khu công nghiệp Thạch Thành - Bỉm Sơn tăng lên.
Bảng 3.35 Lượng nước thiếu năm 2020 tại Trung sông Bưởi
Khu cân bằng
Trung sông Bưởi

Lượng nước thiếu trong các tháng (106m3)
III
IV
3,5
3,4

Cả năm (106m3)
6,6

Hình 3.4 Sơ đồ tính toán cân bằng nước cho thời kỳ 2010 và 2020

3.4.5. Kết luận
- Mô hình MIKE-BASIN có thể mô phỏng tốt cho hệ thống cân bằng
nước lưu vực sông Mã. Đó là mô hình dễ sử dụng, giao diện đẹp, thuận lợi khi
thay đổi phương án. Kết quả tính toán là hợp lý. Kết quả đó góp phần xây dựng
các phương án quy hoạch và khai thác nước hợp lý trên lưu vực sông.
- Kết quả tính toán trên cho thấy nước sông Mã còn tương đối dồi dào,
lượng nước thiếu không đáng kể, chỉ xẩy ra tại vùng lưu vực sông Âm, Nam
sông Chu năm 2005 và lưu vực sông Bưởi năm 2020.
Khi các hồ Trung Sơn (Vtb = 345,53 106 m3, Vpl = 112 106 m3) và hồ
Cẩm Thuỷ (63,38 106 m3, Vpl = 55,65106 m3 và Vhd = 7,73 106 m3) hoạt động
(dự kiến xây dựng năm 2012) hoặc có biện pháp chuyển nước từ sông Mã lên thì
trên lưu vực sẽ không thiếu nước.
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

98

3.5. Thiên tai lũ lụt và hạn hán
3.5.1. Thiên tai do lũ và lũ quét trong những năm gần đây
Trên sông Mã, năm nào cũng có lũ nhưng trong những trận lũ 5 10/10/2007 là trận lũ kinh hoàng nhất ở vùng hạ du.
Do mưa lớn kéo dài, nước lũ từ thượng nguồn sông Chu đổ về làm sạt lở
hơn 100 m đập chính hồ Cửa Đạt (đang thi công), cuốn trôi 600.000 m3 đất, ước
thiệt hại gần 200 tỷ đồng. Nước sông Chu dâng cao làm cho hơn 2.300 ngôi nhà
với 12.386 người thuộc 7 xã ven sông của huyện Thọ Xuân (Xuân Lai, Xuân
Thiện, Xuân Thọ, Xuân Hải, Xuân Hòa, Xuân Yên và Xuân Vinh) ngập sâu
trong nước, có nơi nước đã ngập tới 8,35 m.
Cùng với sông Chu, lũ trên sông Bưởi cũng rất ác liệt: tại thị trấn Kim
Tân (Thạch Thành), lúc 23 giờ đê sông Bưởi bị vỡ, thị trấn Kim Tân bị ngập với
mực nước lên tới 13,6 m, cao hơn báo động cấp 3 là 0,74 m và vượt lũ lịch sử
năm 1996 là 0,2 m.
Đây là trận lũ lớn nhất quan trắc được từ trước tới nay (chỉ sau trận lũ lịch
sử 1962) với lượng mưa cực kỳ lớn, cùng với điều kiện địa chất đất đá bở rời khi
thấm nước, mức độ che phủ nhỏ, địa hình dốc chắc chắn đã có nhiều trận lũ quét
tại thượng nguồn các sông suối, nơi dân cư thưa thớt đã xẩy ra nhưng không
quan sát được và bị lu mờ bởi trận lũ rất lớn này.
Trong vòng 10 năm gần đây (1995 đến 2005) tại các huyện miền núi
Thanh Hoá đã xẩy ra 3 trận lũ quét làm chết 3 người, bị thương 5 người; 19 căn
hộ bị trôi; 12 căn nhà bị ngập, hư hại nặng và các công trình giao thông thủy lợi,
dân sinh kinh tế bị hư hỏng nặng. Trong đó có 2 trận lũ điển hình:
- Trận lũ quét tại bản Na Tao, xã Pù Nhi, Mường Lát tháng 8/1996 làm 1
người chết, 2 người bị thương nặng, 12 căn nhà bị cuốn trôi, 10 căn nhà bị ngập
hư hại, trạm thủy điện Pù Nhi bị hư hỏng vùi lấp hoàn toàn, hệ thống mương
máng, thuỷ lợi, thủy điện nhỏ của nhân dân bị cuốn trôi.
- Trận lũ quét tại 2 xã Hiền Kiệt và Hiền Chung, Quan Hoá tháng 8/2005
làm chết 2 người, bị thương nặng 1 người, 6 căn nhà bị đổ trụi, 11,8 ha lúa và
một số công trình nước sạch, máy thuỷ điện nhỏ của nhân dân bị cuốn trôi, vùi
lấp 12 con trâu, bò; 35 con dê và nhiều tài sản khác của nhân dân bị phá hủy và
cuốn trôi.
Ngoài các trận lũ quét được thống kê, còn nhiều trận lũ quét, sạt lở đất (có
nguyên nhân từ mưa) với quy mô nhỏ hơn hoặc không thống kê được xảy ra khá
phổ biến tại các suối, sườn núi nhỏ ở các làng bản vùng sâu, các sông suối nhỏ
phía thượng lưu các sông Chu, sông Mã.
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

99

3.5.2. Nguyên nhân gây ra sạt lở đất, lũ quét trên lưu vực
a. Nguyên nhân khách quan
1) Do đặc điểm điều kiện địa hình, địa chất:
Điều kiện địa hình, địa chất, địa mạo được thể hiện ở chỗ:
- Hướng Tây Bắc - Đông Nam lại bị cắt xẻ là điều kiện thuận lợi cho các
khối không khí có lượng ẩm lớn theo hướng gió mùa Đông Nam dễ dàng xâm
nhập sâu vào lưu vực hình thành mưa lớn dẫn đến lũ, lũ quét.
- Thượng lưu lưu vực nằm trên nền địa chất chưa ổn đinh, dễ bị động đất,
gây ra hiện tượng trượt lở đất nếu có mưa lớn, lũ bùn đá dễ xẩy ra.
- Lớp đất mặt tơi xốp, độ gắn kết kém dễ bị bở rời khi có nước nên khi
mưa lớn đất bở rời hoà vào dòng nước tạo nên dòng chảy bùn cát.
- Những nhân tố có ảnh hưởng đến khả năng thấm của đất như khả năng
thấm nước kém, mức độ che phủ của lớp phủ thực vật mà nếu mức nước ngầm
dâng cao, khả năng trữ nước của đất giảm đi dễ phát sinh dòng chảy mặt,...
2) Do mưa có cường độ lớn, tập trung trong thời gian ngắn:
Vùng núi tỉnh Thanh Hoá có lượng mưa trung bình năm hơn 2000 mm,
nhiều trận mưa lớn tập trung trong một thời gian ngắn, làm nước các sườn núi và
khe suối dâng lên đột ngột, tốc độ dòng chảy mạnh, sức tàn phá lớn cuốn trôi
nhà cửa, công trình, xói mòn và vùi lấp ruộng nương. Trên lưu vực đã từng xảy
ra những trận mưa ngày với cường độ trên 700 mm như: tại Ngọc Lạc là 750,0
mm (21/IX/1975) tại Lang Chánh là 735,0 mm (14/XI/1966) là nguyên nhân
trực tiếp để gây lũ, lũ quét.
Mưa lớn được đặc trưng trước hết là cường độ mưa trong thời đoạn ngắn.
Mưa là yếu tố trội gây nên lũ quét ở các nước có khí hậu gió mùa và xoáy thuận
nhiệt đới Châu á. Các chuyên gia dự báo KTTV nước ta đã chia ra và xem xét
các hình thế thời tiết chủ yếu gây mưa lớn, lũ quét thành hai vùng chính: Vùng
núi phía Bắc (sông Bưởi) và miền Thượng sông Mã là nơi thường có tổng lượng
mưa trận lớn hơn 100 mm/3h, hoặc trên 200 - 300mm/6h và rất khó nắm được
diễn biến.
Lũ quét thường xảy ra khi lũ trên sông đã hình thành trước đó, độ ẩm
trong đất đã bảo hoà và mực nước ngầm đã dâng cao; độ ẩm không khí lớn nên
tổn thất nước mưa rất nhỏ và dòng chảy mặt sẽ rất lớn khi có mưa lớn nên dễ
sinh ra lũ quét. Lũ quét xảy ra rất bất ngờ vào ban đêm với sức tàn phá nên
không kịp phòng tránh.
Thực tế cho thấy, hình thế thời tiết gây lũ quét rất khó dự báo lại do kết
hợp với điều kiện địa hình rừng, núi nên nó mang tính địa phương rất rõ nét.
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

100

3) Do rừng đầu nguồn bị tàn phá,
- Khai thác rừng nguyên sinh và phòng hộ thường như đốt nương làm rẫy
không theo quy hoạch. Chỉ riêng tại Thanh Hoá rừng tự nhiên đã giảm đi rất
nhiều: năm 1943 diện tích rừng tự nhiên còn 43 % DTTN nhưng năm 2005 chỉ
còn 10,5 % và trong 5 năm gần đây mỗi năm vẫn có tới 15 - 30 ha/năm bị phá,
bị cháy. Rừng nguyên sinh bị thu hẹp, lại ở vách núi cao độ dốc lớn nên khả
năng giữ nước kém và vì thế nước tập trung vào sông suối rất nhanh dễ gây ra lũ
quét.
Độ che phủ thấp, không còn rừng nguyên sinh, nên đất bị thoái hoá, độ
dính kết kém, bở rời nên khi ngấm nước rất dễ chuyển thành bùn lỏng và rất dễ
bị cuốn trôi tạo nên dòng chảy bùn trong lũ quét.
4) Do các hoạt động khác thác tài nguyên khác
- Việc khai thác khoáng sản, lấn chiếm lòng suối để xây dựng công trình,
nhà cửa, nhất là việc xây dựng các tuyến đường giao thông làm giảm hoặc thậm
chí mất hành lang thoát lũ, làm mất tính ổn định mặt đệm, mái dốc là nguy cơ
gia tăng lũ quét, sạt lở đất ở nhiều huyện.
- Xây dựng hồ đập tự phát, không thiết kế: Có tới 1500 hồ đập lớn nhỏ, có
dung tích tưới cho khoảng 5 - 10 ha trở lên và hàng nghìn đập thuỷ điện do nhân
dân tự làm không đủ an toàn (tại Thanh Hoá) là một nguy cơ sinh dòng lũ quét
do vỡ đập khi mưa lớn, làm vỡ dòng nhân tạo là cực kỳ nguy hiểm.
- Hình thức canh tác ruộng bậc thang trên sườn dốc lớn, trên nền đất yếu...
cũng tạo ra nguy cơ lũ bùn đá cao.
5) Do quá trình đô thị hoá, công nghiệp
Đô thị hoá, công nghiệp hoá nhanh chóng nhưng công tác quy hoạch chưa
gắn kết chặt chẽ với điều kiện có thiên tai…đã làm tăng hiểm hoạ của lũ quét
đối với cơ sở vật chất, kinh tế cũng như tính mạng của đồng bào các dân tộc.

6) Do cản trở giao thông
Giao thông trên lưu vực cũng có thể là một nguyên nhân, nhất là đối với
lưu vực hình tròn lại có đường Hồ Chí Minh đi ngang qua làm cho việc thoát lũ
chậm hơn gây ngập úng lớn gây ra lũ quét nghẽn dòng.
b. Nguy cơ xẩy ra lũ quét
Theo Uỷ ban Chống Lụt bão tỉnh Thanh Hoá nếu các tình huống sau:
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

101

- Tình huống 1: Mưa lớn gây lũ quét cục bộ ở 1 bản thuộc các xã của 11
huyện miền núi tỉnh Thanh Hóa.
- Tình huống 2: Mưa lớn dài ngày gây sạt lở đất ách tắc giao thông tại
một số điểm trên tuyến đường Quốc lộ, tỉnh lộ, địa phận các bản, xã thuộc 11
huyện miền núi.
- Tình huống 3: Mưa lớn kéo dài nhiều ngày làm vỡ hồ chứa đập nước
gây lũ quét nhân tạo ở các xã thuộc 11 huyện miền núi.
Thì có thể cảnh báo rằng có tới 10/11 huyện miền núi, 43 xã, trên 38 điểm
(trong đó có khoảng 1.849 hộ với khoảng 7.845 người năm 2005 sinh sống) có
thể xẩy ra lũ quét, sạt lở đất như là:
- Huyện Mường Lát: Có khả năng lũ quét có thể xảy ra ở xã Tam Chung
(bản Poọng), Pù Nhi (bản Na Tao, Bản Cơm, khu vực suối Sâu), Trung Lý (khu
vực suối Táo), Quang Chiểu (bản Xim và Đồn BP 489), Mường Chanh (bản
Chai).
- Huyện Quan Hoá: Có khả năng lũ quét có thể xảy ra ở xã Hiền Kiệt (khu
vực suối Khiết, bản Chiềng Hin, Chiềng Căm, Poọng Nưa), Nam Tiến, Thiên
Phủ, Phú Lệ, Thanh Sơn và xã Hiền Trung.
- Huyện Quan Sơn: Có khả năng lũ quét có thể xảy ra ở xã Tam Thanh
(bản Bôn),Tam Lư (Muống), Na Mèo (bản Cha Khót và bản Son); Sơn Thuỷ
(bản Chanh, Mùa Xuân và Xía Nọt); Mường Mìn (bản Yên); Trung Hạ.
- Huyện Thường Xuân: Có khả năng lũ quét có thể xảy ra ở xã Bát Mọt
(Bản Cạn, Ruộng Chiềng, Phống và bản Dưu); Luận Thành; Xuân Lệ; Xuân
Chinh.
- Huyện Bá Thước: Có khả năng lũ quét có thể xảy ra ở xã Vân Nho
(Làng Nước), Thiết Kế (đập tràn Làng Cha), Thành Lâm (Khu vực suối Lếch),
Cỗ Lũng, Lũng Liên, Thành Long, Văn Công, Lũng Cao.
- Huyện Lang Chánh: Có khả năng lũ quét có thể xảy ra ở xã Yên Khương
(Bản Yên Lập, Khon Từ Chiềng, Xáng và bản Muỗng)
- Huyện Ngọc Lạc: Có khả năng lũ quét có thể xảy ra ở xã Thành Lập,
Cao Ngọc, Ngọc Liên, Nguyệt Ấn và thị trấn Ngọc Lạc.
- Huyện Cẩm Thủy: Có khả năng lũ quét có thể xảy ra ở xã Cẩm Tú, Cẩm
Quí và ngã ba thôn Án Đỗ xã Cẩm châu (do trục đường HCM làm hạn chế và
thay đổi dòng chảy)
- Huyện Thạch Thành: Có khả năng lũ quét có thể xảy ra ở xã Thạch
Quảng, Thạch Lâm

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

102

- Huyện Như Xuân: Có khả năng lũ quét có thể xảy ra ở xã Xuân Quí,
Hòa Quí.
Ngoài ra tại các hồ chứa, đập dõng có nguy cơ bị vỡ gây lũ quét, sạt lở
đất nhân tạo và ngập lụt ở diện rộng, đáng chú ý là các hồ:
- Hồ Bến Mẩy thuộc huyện Như Thanh có dung tích 200 triệu m3, cao
trình đập 39.4 m, khi xảy ra vỡ đập phạm vi ảnh hưởng gồm các huyện Như
Thanh, Nông Cống và Quảng Xương.
- Đập Bái Thượng thuộc huyện Thường Xuân có dung tích 18.4 triệu m3
nước, khi xảy ra vỡ đập phạm vi ảnh hưởng gồm các huyện Thọ Xuân, Triệu
Sơn.
- Đập Duồng Cốc thuộc huyện Cẩm Thủy có dung tích 6.15 triệu m3
nước, cao trình đập 103 m, khi xảy ra vỡ đập phạm vi ảnh hưởng gồm các huyện
Cẩm Thủy, Bá Thước.
3.5.3. Hạn hán trên lưu vực
a. Đánh giá hạn hán
Để đánh giá khô hạn cần khảo sát một số chỉ tiêu và nghiên cứu bản đồ
hạn hán trên lưu vực như sau:
Về chỉ số khô hạn tháng và năm. Chỉ số khô hạn tháng Kth được xác định:
E th
R th , trong đó: Eth là lượng mưa trung bình tháng vµ Rth là lượng
E
KN = N
RN
bốc hơi trung bình tháng còn chỉ số khô hạn năm KN được xác định:
K th =

với Eth là lượng mưa trung bình tháng vµ Rth là lượng bốc hơi trung bình tháng.
Với khái niệm đó chỉ số khô hạn tháng năm của 12 trạm điển hình được
tính trong (bảng 3.36) và hình vẽ từ 3.4 - 3.16.
b. Nhận xét
Kết quả tính toán trên cho thấy:
- Chỉ số khô hạn trung bình năm phổ biến từ 0,35 - 0,64, nh-ng trong năm
giá trị này biến thiên rất lớn. Trong những tháng mùa mưa, từ tháng 5 đến tháng
10, chỉ số khô hạn nhỏ hơn 0,9, đủ bảo đảm nguồn ẩm cho sản xuất nông
nghiệp, đặc biệt là trong tháng 8 và tháng 9, giá trị này phổ biến nhỏ hơn 0,3.
Còn trong những tháng mùa khô, đặc biệt là từ tháng 12 đến tháng 2 năm tiếp
theo, chỉ số khô hạn rất cao phổ biến trên 2,0, thậm chí có nơi lên tới trên 4,0
thuộc vào loại khô và rất khô.
Tồn tại một trung tâm tương đối khô trong những tháng mùa khô ở phía
Tây Bắc và Đông Bắc lưu vực trong những tháng mùa khô. Trong khi đó, trong
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

103

những tháng mùa mưa, đặc biệt là đầu mùa mưa, lại tồn tại một trung tâm tương
đối khô hơn ở phần phía nam lưu vực.
Bảng 3.36 Chỉ số khô hạn tại 12 trạm khí tượng trong 12 tháng và năm
Trạm

I

II

III

IV

V

VI

VII VIII IX

X

XI XII Năm

Bái Thượng

1,68 1,52 0,90 0,59 0,31 0,30 0,35 0,20 0,20

0,32 0,80 2,59 0,39

Hồi Xuân

2,95 2,61 1,47 0,72 0,36 0,25 0,19 0,16 0,18

0,31 0,95 2,82 0,36

Như Xuân

2,00 1,55 1,03 0,91 0,64 0,74 0,65 0,31 0,17

0,31 0,82 2,27 0,54

Sầm Sơn

3,56 1,70 0,84 0,97 0,82 0,65 0,64 0,35 0,21

0,38 1,24 2,41 0,59

Thanh Hoá

2,50 1,38 0,88 0,76 0,49 0,52 0,50 0,27 0,17

0,29 1,51 2,20 0,50

Tĩnh Gia

1,25 0,90 0,69 0,82 0,67 0,81 0,73 0,33 0,15

0,20 0,78 1,87 0,46

Yên Định

4,20 2,80 1,60 0,88 0,54 0,48 0,53 0,26 0,20

0,41 1,07 4,13 0,62

Mai Châu

4,37 5,14 2,88 0,92 0,41 0,26 0,22 0,15 0,14

0,41 1,38 4,91 0,41

Mộc Châu

3,01 2,78 2,19 0,95 0,58 0,36 0,30 0,20 0,22

0,47 1,51 3,64 0,53

Ninh Bình

2,46 1,28 0,81 0,65 0,48 0,44 0,46 0,24 0,20

0,36 1,18 2,45 0,47

Quỳ Châu

2,72 2,94 2,05 0,82 0,38 0,36 0,40 0,22 0,16

0,22 0,84 2,71 0,42

Quỳnh Lưu 3,07 1,78 1,33 0,91 0,90 0,93 1,16 0,41 0,17

0,23 0,88 2,23 0,59

Hình 3.5 Phân bố chỉ số khô hạn trung bình năm

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

104

Hình 3.6 Phân bố chỉ số khô hạn trung bình tháng 1

Hình 3.7 Phân bố chỉ số khô hạn trung bình tháng 2

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

105

Hình 3.8 Phân bố chỉ số khô hạn trung bình tháng 3

Hình 3.9 Phân bố chỉ số khô hạn trung bình tháng 4

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

106

Hình 3.10 Phân bố chỉ số khô hạn trung bình tháng 5

Hình 3.11 Phân bố chỉ số khô hạn trung bình tháng 6
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

107

Hình 3.12 Phân bố chỉ số khô hạn trung bình tháng 7

Hình 3.13 Phân bố chỉ số khô hạn trung bình tháng 8
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

108

Hình 3.14 Phân bố chỉ số khô hạn trung bình tháng 9

Hình 3.15 Phân bố chỉ số khô hạn trung bình tháng 10
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

109

Hình 3.16 Phân bố chỉ số khô hạn trung bình tháng 11

Hình 3.17 Phân bố chỉ số khô hạn trung bình tháng 12
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

110

3.6. Ảnh hưởng của hồ Cửa Đạt
a. Vài nét về hồ Cửa Đạt
Hồ chứa Cửa Đạt được xây dựng tại thượng nguồn lưu vực sông Chu (địa
phận tỉnh Thanh Hóa) có dung tích hồ W = 1,5 tỷ m3, trong đó thể tích hiệu
dụng Vh = 0,75 tû m3 và sẽ hoàn thành vào năm 2010. Hồ chứa Cửa Đạt có
nhiệm vụ cấp nước tưới tự chảy cho các khu tưới:
- Hệ thống thủy nông Nam sông Chu.
- Bổ sung nguồn nước về mùa khô cho đập dâng Bái Thượng.
- Hệ thống thủy nông tổng hợp Bắc Chu – Nam Mã.
- Cấp nước cho công nghiệp, sinh hoạt, chăn nuôi, thủy sản và các yêu
cầu khác trên lưu vực.
Ngoài nhiệm vụ tưới và phòng lũ, hồ Cửa Đạt còn có mục tiêu phát điện
với công suất lắp máy khá lớn 97 MW và điện lượng trung bình năm là
411,979.106 KWh. Vì vậy, quy mô của hồ Cửa Đạt được xác định trên cơ sở các
thông số, chỉ tiêu, chế độ vận hành tối ưu về phát điện để đảm bảo tính hiệu quả
tổng hợp của công trình.
b. Mức độ ảnh hưởng
Khi hồ tích đầy nước, sẽ có tới 4.000 ha bị ngập, bao gồm các loại đất lâm
nghiệp, nông nghiệp, đất hoa màu, nương rẫy, đất ở và vườn tạp.
Lúc đó, môi trường và sinh thái vùng lòng hồ sẽ bị thay đổi hoàn toàn:
thân thực vật bị chết và thối rữa, các chất hữu cơ và vô cơ trên bề mặt bị lôi
cuốn xuống lòng hồ làm thay đổi chất lượng nước cũng như thuỷ sinh lòng hồ.
Do ngập nước, làm mất diện tích sinh sống tự nhiên của động vật, đặc biệt là các
loài động vật hoang dã, một số sẽ bị chết, phần lớn bị di chuyển đi nơi khác.
Một số thay đổi cụ thể khi hồ tích nước là:
+ Chế độ dòng chảy bị thay đổi ở khu vực hồ cũng như khu vực hạ lưu và
nước ngầm trong khu vực lân cận cũng sẽ thay đổi.
+ Xuất hiện sự thay đổi của điều kiện khí hậu do có một khối lượng nước
lớn.
+ Phải di dời một số lượng lớn dân (22.276 người) do ngập nước và phải
tái định cư ở nơi khác. Điều đó đồng nghĩa với việc phải khai phá vùng đất mới
nên cũng làm thay đổi sinh thái tại đây.
3.7. Xu thế biến đổi môi trường nước do chất thải, nước thải
Do chất thải công nghiệp và sinh hoạt, nhất là tại hạ lưu các khu công
nghiệp Lam Sơn, Mục Sơn, Tp. Thanh Hoá nước sông đã bị ô nhiễm với mức độ
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

111

ngày càng tăng. Kết quả nghiên cứu của Viện Quy hoạch Thuỷ lợi, Viện Khoa
học Khí tượng Thuỷ văn và Môi trường trong 15 - 20 năm trở lại đây cho thấy:
- Trước năm 1994, nước sông Mã có dấu hiệu ô nhiễm tại các hạ lưu các
khu công nghiệp Lam Sơn và Tp. Thanh Hoá nhưng mức độ không đáng kể và
được coi là vẫn còn sạch nên có thể sử dụng cho sinh hoạt [44]
- Năm 2000: nước sông Mã đã bị ô nhiễm ở hạ lưu các khu công nghiệp
và đô thị như: Lam Sơn - Mục Sơn, Tp. Thanh Hoá, Khu công nghiệp Thành
Vân... không thể dùng trực tiếp cho sinh hoạt. Các vùng khác (ở hạ lưu) mức ô
nhiễm nhẹ hơn và vẫn có thể sử dụng cho sinh hoạt, nông nghiệp và nuôi trồng
thuỷ sản [44].
- Sau năm 2001 mức độ ô nhiễm tại các sông đã tăng lên rất nhiều và
nước sông Mã ở vùng hạ lưu đã có dấu hiệu ô nhiễm nặng hơn, nhất là tại hạ lưu
các khu công nghiệp, đô thị như: Lam Sơn, Tp. Thanh Hoá, KCN Thạch Thành,
Tx. Bỉm Sơn... với rất nhiều yếu tố đã vượt quá giới hạn cho phép đến mức
không thể dùng cho sinh hoạt và sản xuất, thậm chí cho cả nông nghiệp hay nuôi
trông thuỷ sản [44].
Kết quả khảo sát chất lượng nước trong hai năm 2005 - 2006 (Bảng 3.37)
cho thấy:
- So với năm 2005, độ pH có dấu hiệu giảm tại Báo văn (sông Lèn), Ngã
Ba Bông (sông Mã) và Bái Thượng (trên sông Chu) nhưng lại tăng tại Lệ Môn
(gần cửa sông Mã); NO3 giảm trên dòng chính sông Mã nhưng lại tăng ở các
phân lưu; Hàm lượng chì Pb tăng tại Lệ Môn nhưng lại giảm ở Báo Văn và Bái
Thượng.
- Các yếu tố khác như BOD, SS, NO2,NH4, Coliform, Fe, Mn... được quan
sát đều có dấu hiệu tăng trong 2 năm qua, nhất là Coliform có mức tăng rất cao:
từ 15 % tại Ngã Ba Bông đến 27 % tại Lệ môn, 308 % tại Bái Thượng và 533 %
tại Báo Văn.
- Các kim loại nặng như: Pb, Mn có hàm lượng không cao nhưng đã có
dấu hiệu tăng.
- Trừ các yếu tố Fe, SS và BOD có hàm lượng vượt TCCP, hàm lượng
của các yếu tố còn lại (Bảng 3.37 và 3.38) đều nhỏ hơn TCCP.
Bảng 3.37 Nồng độ các yếu tố phân tích (mmg/l) nước sông
TT

Yếu tố
MT

N.B. Bông

Lệ Môn

Báo Văn

Bái
Thượng

2005

2006

2005

2006

2005

2006

2005 2006

TC:59421995
A

B

1

pH

8,35

6,83

7,82

8,33

7,5

6,96

7,94

6,63

6-8,5

5-5,9

2

BOD

2,3

3,2

6,2

3,2

5,68

5,74

3,2

1,6

<4

<2,5

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

112

3
4
5
6
7
8
9
10
11

COD
SS
NO3
NO2
Colifrom
NH4
Fe
Mn
Pb

3,2
1,48
0,68

4,8
11,2
0,14

11,2
-

43,6
-

4,5
105
0,01

2,8
48
0,26

0,01
130
-

0,015 6,2
14
150
480
610
790
,085 0,009 0,014 0,05
0,58 3,820 3,944 1,3
,087 0,505 0,565 0,05
0,038 0,044 0,009

5000
0,345
5,553
0,174
0,003

0,01
120
0.12
0,28
-

0,27
490
0.18
2,29
0,26
,008

8,5
55,2
-

5,6
113,8
-

<10
20
10

<35
80
15

0,01
0,05
5.000 10.000
0,05
1
1
2
1
2
0,05
0,1

Như vậy, tại các vùng hạ lưu các khu công nghiệp và đô thị, nước sông
Mã ngày càng bị ô nhiễm nhưng hiện nay vẫn chưa đến mức báo động.
Dự báo đến năm 2010, xu thế ô nhiễm nguồn nước ngày cằng tăng, phạm
vi ngày càng rộng hơn và chưa có các biện pháp hữu hiệu để kiểm soát. Đó là
hậu quả của nền kinh tế đang phát triển trong khi hệ thống pháp luật chưa hoàn
thiện và hiệu lực chưa cao.
3.8. Xu thế biến đổi độ mặn
Mức độ mặn trên các của sông đang có xu hướng tăng, nhất là trong thời
gian gần đây.
Bảng 3.38 Độ mặn lớn nhất (0/00) trước và sau các thời kỳ quan trắc tại một số sông

TT
1
2
3

Vị trí

Giàng
Yên ổn
Cầu Tào

Sông


Lèn
L. Trường

K/C Tới cửa
sông (km)

Trước 1995

Sau 1995

Độ mặn

Năm

Độ mặn

Năm

25
13
25

2,1
3,27
0,74

1994
1994
1994

4
10,6
5,8

1999
2007
2007

Như vậy, mặn trên sông Mã có xu thế tăng, nhất là trong những năm gần
đây. So với thời kỳ trước năm 1995, độ mặn lớn nhất thời kỳ sau 1995 tăng từ
1,9 lần đến 7, 8 lần. Nơi tăng nhiều nhất là phân lưu Lạch Trường: tăng 7,8 lần
(tại Cầu Tào), nơi tăng ít nhất là tại dòng chính sông Mã, tăng 1,9 lần (tại
Giàng). Mức độ tăng của độ mặn phụ thuộc rất nhiều vào sự suy giảm của dòng
chảy mùa kiệt mà gián tiếp là sự suy thoái của rừng đầu nguồn và mức độ khai
thác nước ở vùng thượng lưu các phân lưu. Do vậy, xu thế độ mặn trên các phân
lưu tăng và còn có thể tăng nếu không có các biện pháp bổ sung nguồn nước
trong mùa kiệt.
Hiện nay, hồ Cửa Đạt đang được xây dựng và sẽ hoạt động vào năm
2009, đập ngăn mặn sông Lèn đang được quy hoạch. Sau khi hoàn thành, các
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

113

công trình này sẽ góp phần ngăn chặn sự xâm nhập mặn nên độ mặn sẽ ổn định
ở mức 10/00 trên các tuyến Giàng, Yên ổn và Cầu Tào vào thời kỳ 2010 - 2015.
3.9. Nhận xét chương 3
Tài nguyên và môi trường phần lưu vực sông Mã thuộc địa phận Thanh
Hoá đã và đang có dấu hiệu suy thoái. Đó là hậu quả của các nguyên nhân khách
quan như là: tai biến địa chất, tai biến do biến đổi khí hậu, mặn xâm nhập sâu;
các nguyên nhân chủ quan như là: việc khai thác quá mức tài nguyên thiên nhiên
trong bối cảnh thiếu quy hoạch, thiếu quản lý thống nhất, do tăng dân số, khai
thác nước ngọt ngày càng tăng... và do tổ hợp các yếu tố trên gây nên sự suy
thoái: nhiệt độ và bốc hơi tăng, lũ lụt, lũ quét, hạn hán.. đã xẩy ra với cường độ
lớn, gây hậu quả nghiêm trọng. Do phát triển công nghiệp và đô thị, do sử dụng
thuốc trừ sâu và thuốc bảo vệ thực vật quá mức, do nước thải chất thải... mà môi
trường đã có dấu hiệu ô nhiễm.
Nguy cơ suy thoái nhiệt độ, bốc hơi tăng và lượng mưa có dấu hiệu giảm,
xu thế tai biến địa chất, địa mạo gây ra lở đất lũ quét,... là sự thật với nhiều vùng
đất có nguy cơ ô nhiễm, nguồn nước nhiều nơi sẽ bị ô nhiễm, mặn xâm nhập
sâu, hạn hán, lũ lụt ngày càng nghiêm trọng.... Các công trình hồ chứa khi được
xây dựng sẽ làm thay đổi môi trường sinh thái. Nguy có thiếu nước trong các
thời kỳ 2010, 2020 là một thực tế nếu không có các hồ chưa nước bổ sung.
Nguy cơ đó đặt ra cho các nhà khoa học, các nhà quản lý phải nghiên cứu
bài toán QLTHTNMT lưu vực sông Mã trên cơ sở phát triển bền vững.

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

114

CHƯƠNG 4: NGHIÊN CỨU MÔ HÌNH QUẢN LÝ TỔNG HỢP LƯU VỰC
SÔNG MÃ

4.1. Cơ sở lý luận và thực tiễn quản lý tổng hợp Tài nguyên và môi trường
trên lưu vực
4.1.1. Cơ sở lý luận
Theo báo cáo mới nhất tại Hội nghị Công ước của Liên Hợp Quốc (25/8
đến 5 - 9/2003) họp ở Cu Ba thì hiện nay trên thế giới có đến 70 % diện tích đất
khô (không ngập nước) tức là khoảng 3.600 triệu ha đang bị ảnh hưởng bởi tình
trạng hoang mạc hóa. Mặc dù ở một số khu vực, một số quốc gia người ta đã
quan tâm đến công tác bảo vệ tài nguyên môi trường, hạn chế từng bước các tiêu
cực do vấn đề khai thác và chế biến tài nguyên gây ra. Tuy nhiên, các khó khăn
trên vẫn không được giải quyết thỏa đáng và vẫn còn những bất đồng trong đánh
giá và phương pháp giải quyết.
Với sự tích luỹ những nhận thức từ lý luận và thực tiễn, các nhà quản lý
đã nhận thấy tính phụ thuộc lẫn nhau của các hệ thống tài nguyên và môi trường.
Do đó, việc quản lý chúng để phục vụ cho lợi ích của con người không thể tách
rời đối với từng loại tài nguyên mà cần phải được tiến hành quản lý theo phương
thức tổng hợp.
Có nhiều khái niệm về quản lý tổng hợp tài nguyên và môi trường
(QLTHTNMT), tuy nhiên khái niệm được thừa nhận rộng rãi và sẽ sử dụng
trong đề tài này là khái niệm được đưa ra trong hội nghị Quốc tế về Thuỷ văn
được tổ chức phối hợp giữa UNESCO, WMO và ICSU (tháng 3/1993, tại Paris),
đó là: QLTHTNMT là tập hợp những hoạt động nhằm sử dụng và kiểm soát
những nguồn vào tài nguyên thiên nhiên (đất, nước, sinh vật) để thu được những
nguồn ra đảm bảo cho hệ thống các điều kiện tự nhiên mang lại lợi ích tự nhiên
cho con người.
Việc QLTHTNMT có thể diễn ra trong những phạm vi không gian khác
nhau, theo đơn vị hành chính (quốc gia, tỉnh, huyện), theo tính chất địa hình
(miền núi, đồng bằng)...., là tuỳ theo đối tượng cần được khai thác và quản lý
(lập kế hoạch, qui hoạch). Tuy nhiên cho đến nay, đặc biệt là kể từ sau Hội nghị
Rio 92, đơn vị quản lý thường xuyên được sử dụng ở nhiều Quốc gia là lưu vực
sông. Bởi vì nhiều hoạt động của con người diễn ra trong lưu vực sông, có tác
động trực tiếp tới các dạng tài nguyên và môi trường của lưu vực (đất, nước,
sinh vật, khoáng sản,...) đều có phản ứng tổng hợp qua sự biến đổi về số lượng
và chất lượng của tài nguyên nước ở mặt cắt khống chế của lưu vực.
Vấn đề QLTHTNMT theo lưu vực sông đã được nhiều quốc gia và tổ
chức quốc tế quan tâm [36, 50, 47, 91]. Tại Hội nghị Quốc tế về Nước và Môi
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

115

trường (Dublin, 1992), vấn đề Quản lý tổng hợp tài nguyên nước (QLTHTNN)
là một trong những chủ đề chính được thảo luận. Chương trình cũng dành nhiều
chương đề cập đến những chủ đề chính được thảo luận. Trong Chương trình
Hành động 21 (Agenda 21) của Hội nghị Thượng đỉnh về Môi trường Rio 1992
đã quan tâm đặc biệt tới những vấn đề QLTHTNMT lưu vực sông.
Nói đến vấn đề QLTHTNMT theo lưu vực sông là đã có hàm ý lấy nước
là dạng tài nguyên và môi trường chủ yếu cần tiến hành các hoạt động quản lý.
Bởi vậy, cũng cần phải nêu lên định nghĩa về QLTHTNN như đã được nêu ra
bởi tổ chức Cộng tác vì nước toàn cầu [91, 36]: Quản lý nước tổng hợp là một
quá trình mà trong đó con người phát triển và quản lý TNN, đất và các tài
nguyên liên quan khác nhằm đạt được hiệu quả tối đa của các thành quả kinh tế
xã hội một cách công bằng mà không phải đánh đổi bằng sự bền vững của các
hệ sinh thái then chốt (GWP, 3/2000).
Việc hình thành hệ thống lý luận QLTH TNMT lưu vực được hoàn thiện
từng bước từ nhiều lĩnh vực nghiên cứu như là nghiên cứu về QLTHTNN.
Trong đó có nghiên tổng kết các nguyên tắc quản lý như là:
- Nước ngọt là tài nguyên hữu hạn không tài nguyên nào có thể thay thế
được, rất thiết yếu để duy trì cuộc sống, phát triển và môi trường.
Nguyên tắc này mở ra một phương pháp tiếp cận mới trong quản lý nước,
đó là phải xem xét tất cả các đặc tính của chu trình thủy văn cũng như các tương
tác của nước với các tài nguyên khác và hệ sinh thái.
Trước đây, do dân số còn ít, nước được sử dụng rất tự do và không bao
giờ thiếu nên nhiều người cho rằng nước là vô hạn. Nên việc nhận thức nước là
một tài nguyên hữu hạn đã đặt ra trong quản lý, sử dụng nước là phải hạn chế
các sự thất thoát, phải xem nước là một tài sản tự nhiên thiết yếu cần phải được
duy trì đem lại những lợi ích mong muốn và bền vững.
Các hoạt động của con người có thể gây nên những tác động làm suy
giảm khả năng tái tạo của nguồn nước, giảm số lượng và chất lượng nước nhưng
cũng có thể tác động tích cực, tới nguồn nước của sông như điều tiết lại dòng
chảy để tăng khả năng sử dụng nước và các lợi ích khác mang lại cho con người.
Các vấn đề này cần phải chú trọng trong quản lý sử dụng nước.
- Phát triển và bảo vệ TNN phải dựa trên phương pháp tiếp cận có sự
tham gia của tất cả các thành phần, bao gồm những người dùng nước, người lập
quy hoạch và người xây dựng chính sách ở tất cả các cấp.
Nguyên tắc này đưa ra một cách tiếp cận mới mà trước đây chưa có về vai
trò của người dùng nước được coi trọng như những người lập quy hoạch và xây
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

116

dựng các chế độ chính sách về nước. Sự tham gia thật sự của các thành phần liên
quan là một phần của quá trình ra quyết định. Sự tham gia đó thể hiện ở các khía
cạnh như cộng đồng dân cư tập hợp nhau lại để chọn cách sử dụng cũng như
quản lý cung cấp nước hoặc bầu cử dân chủ các cơ quan quản lý phân phối
nước. Đó là sự tham gia thật sự của các thành phần có liên quan ở mọi cấp của
xã hội, có tác động trong việc ra quyết định của quá trình quản lý nước, không
chỉ dừng ở việc hỏi ý kiến đơn thuần.
Cách duy nhất để đạt tới các sự thỏa thuận chung có tính lâu dài trong
quản lý và sử dụng nước và các thành phần liên quan, các cán bộ của cơ quan
quản lý nước cần phải nhận thức được sự bền vững của nguồn nước là vấn đề
chung nhất mà tất cả các bên cần phải biết hy sinh một số mong muốn nào đó vì
lợi ích chung.
Đã tham gia nghĩa là phải nhận các trách nhiệm, là sự ghi nhận những
ảnh hưởng các hoạt động của mỗi ngành đến người dùng nước và hệ sinh thái
nước, là chấp nhận các sự thay đổi để nâng cao hiệu quả của sử dụng nước,
trong đó đôi khi nảy sinh mâu thuẫn nhưng phải có cơ chế để giải quyết các mâu
thuẫn đó.
Để thực hiện quản lý theo cách tiếp cận này cần phải tạo các cơ chế thuận
lợi cho sự tham gia của các bên, đặc biệt là của cộng đồng dân cư những người
trực tiếp được hưởng lợi hay bị thiệt hại. Các cấp chính quyền cũng cần hỗ trợ
để nâng cao năng lực tham gia của cộng đồng, nhất là phụ nữ và những tầng lớp
dân cư có trình độ thấp trong xã hội. Sự tham gia của cộng đồng cũng là một
phương tiện để cân đối giữa phương pháp quản lý từ trên xuống và từ dưới lên.
- Phụ nữ có vai trò trung tâm trong việc cung cấp, quản lý và bảo vệ
nguồn nước.
Nguyên tắc này được xuất phát từ một thực tế rằng: trong một số cộng
đồng, do đặc điểm của nền văn hoá mà vị trí người phụ nữ thường bị xem nhẹ,
điều đó dẫn tới sự tham gia của phụ nữ trong quản lý nước thường bị bỏ qua
hoặc gây khó khăn mà những người này lại có vai trò chủ yếu trong việc lấy
nước và bảo vệ nguồn nước dùng cho sinh hoạt gia đình, cho sản xuất nông
nghiệp, nhưng lại rất hạn chế trong vấn đề quản lý cũng như ra quyết định liên
quan.
Từ thực tế đã nêu trên, nguyên tắc này nhấn mạnh lại vai trò của phụ nữ
và chỉ ra cần phải có những cơ chế thích hợp để nâng cao khả năng tiếp cận của
phụ nữ tới quá trình ra quyết định, mở rộng những phạm vi cho người phụ nữ có
thể tham gia vào quản lý tổng hợp tài nguyên nước. Đó là nguyên tắc được đưa
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

117

ra nhằm nhận thức đầy đủ về giới, cụ thể là phải xem xét cách thức của các xã
hội khác nhau ấn định vai trò của nam giới và phụ nữ đối với các vấn đề về kinh
tế, xã hội, văn hóa để từ đó xây dựng phương thức tham gia đầy đủ và hiệu quả
của phụ nữ ở mọi cấp vào việc ra quyết định trong quản lý và bảo vệ nguồn
nước.
- Nước có giá trị kinh tế trong mọi hình thức sử dụng và cần phải được
xem như một loại hàng hóa có giá trị kinh tế.
Từ ngàn xưa tới gần đây, con người không nhận biết được giá trị kinh tế
của tài nguyên nước, coi việc sử dụng nước là tự do và không bao giờ nghĩ đến
phải trả tiền. Do vậy, nước được sử dụng rất tùy tiện và không hiệu quả, người
dùng không có ý thức bảo vệ năng lực tái tạo của TNN.
Việc chỉ ra giá trị kinh tế của nước là nhận thức mới nhất của nhân loại
tìm ra trong mấy chục năm trở lại đây. Điều đó đặt ra những yêu cầu đổi mới
của con người trong cách thức quản lý, cách thức sử dụng nước theo hướng thực
sự tiết kiệm và phải làm sao phát huy được giá trị của nước như bất kỳ một loại
hàng hóa nào khác. Để quản lý tổng hợp TNN cần phải tính toán đầy đủ giá trị
của nước bao gồm giá trị kinh tế, giá trị nội tại của tài nguyên nước và phải tạo
cơ chế cho người dùng nước có đủ khả năng sử dụng và trả đủ các chi phí cho
việc mua nước cũng như trách nhiệm của họ trong việc bảo vệ nguồn nước.
Đó là các nguyên tắc được đưa ra tại hội nghị Dublin 1992 và có thể đánh
giá đây là một thành công về việc chỉ ra những thay đổi trong nhận thức và cách
quản lý sử dụng nước nhằm tháo gỡ những tồn tài hiện nay, góp phần xây dựng
phương pháp quản lý mới về TNN và quản lý lưu vực sông (QLLVS), đáp ứng
yêu cầu của thực tế.
Đồng thời với các nguyên tắc, các nhà nghiên cứu cũng đã đưa ra những
nội dung QLTHTNN và QLTHLV sông như là:
1) Quản lý tổng hợp nước và đất: Nước và đất là hai thành phần của môi
trường tự nhiên, chúng có mối liên quan và tác động với nhau trong quá trình
diễn ra của tự nhiên. Trong chu trình thủy văn, nước được vận chuyển giữa các
thành phần của khí quyển, đất, lớp phủ thực vật và các nguồn nước mặt nước
ngầm. Việc sử dụng đất và lớp phủ thực vật với các kiểu khác nhau sẽ có các
ảnh hưởng khác nhau đến khả năng giữ nước trong đất, trên các tán lá cây, ảnh
hưởng đáng kể tới sự biến đổi của số lượng và chất lượng nước. Vì thế, việc
quản lý sử dụng nước không thể tách rời với quản lý sử dụng đất và các biện
pháp canh tác trên đất nông nghiệp, nhất là việc quản lý các lưu vực nhỏ để bảo
vệ đất chống xói mòn.
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

118

2) Quản lý tổng hợp các thành phần nước xanh lá cây và nước xanh da
trời. Có hai thành phần liên quan đến việc quản lý nước, đó là:
- Nước liên quan đến sử dụng của hệ sinh thái như nước mưa và bốc thoát
hơi (còn gọi là nước xanh lá cây).
- Nước sử dụng trực tiếp của con người như nước trong sông, hồ và nước
ngầm (còn gọi là nước xanh da trời).
Trong quản lý truyền thống chỉ quan tâm quản lý nước trong sông, hồ
nhưng trong quản lý tổng hợp cần chú trọng nước mưa và nước trong tầng đất
ẩm, bởi vì thông qua các biện pháp canh tác có thể đem lại tiềm năng đáng kể
đối với tiết kiệm nước, nâng cao hiệu quả sử dụng nước và bảo vệ các hệ sinh
thái.
3) Quản lý tổng hợp nước mặt và nước ngầm: TNN của lưu vực bao gồm
cả nước mặt và nước ngầm, giữa nước mặt và nước ngầm lại có mối liên hệ thủy
lực với nhau nên việc khai thác quá mức một thành phần nào cũng ảnh hưởng
đến thành phần kia. Vì thế để sử dụng hiệu quả và bền vững, cần phải quản lý
tổng hợp cả về số lượng và chất lượng của nước mặt và nước ngầm, trong đó
cần chú ý tới các biện pháp quản lý và kiểm soát các nguồn ô nhiễm nước.
(4) Quản lý tổng hợp số lượng và chất lượng nước: Ô nhiễm nước có thể
làm suy giảm nhanh chóng nguồn nước sạch mà con người sử dụng. Vì thế trong
QLTHTNN không những chú ý quản lý số lượng nước mà còn phải chú trọng
đến quản lý và bảo vệ chất lượng nước.
5) Quản lý tổng hợp các lợi ích sử dụng nước vùng thượng lưu và hạ lưu:
Lợi ích về sử dụng nước tại hạ lưu các sông thường bị ảnh hưởng do sử dụng
nước tại thượng lưu. Lấy nước quá mức để sử dụng ở thượng lưu sẽ làm cạn kiệt
dòng chảy ở hạ lưu, xả nước thải ở thượng lưu thường làm suy giảm chất lượng
nước ở khu vực hạ lưu, việc thay đổi sử dụng đất tại thượng lưu sẽ ảnh hưởng
tới nước ngầm chảy vào sông và làm biến đổi dòng chảy của sông trong các
tháng mùa kiệt ở hạ lưu. Vì thế các mâu thuẫn về lợi ích trong sử dụng nước ở
thượng lưu và hạ lưu là không tránh khỏi cần phải được xem xét và giải quyết
dựa trên các nguyên tắc của quản lý tổng hợp.
6) Tổng hợp xuyên ngành trong quy hoạch và quản lý nguồn nước: Xem
xét các điều kiện kinh tế xã hội và môi trường tác động lên tất cả các ngành sử
dụng nước trong quá trình xây dựng các phương án quy hoạch phát triển TNN
cũng như xác định các biện pháp quản lý nguồn nước đáp ứng yêu cầu phát triển
của con người.

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

119

7) Tổng hợp các chính sách về nước vào trong chính sách phát triển kinh
tế xã hội quốc gia: Nước là đầu vào rất quan trọng cho các hoạt động phát triển
kinh tế xã hội, chính vì thế chính sách nước phải được tổng hợp trong các chính
sách kinh tế của quốc gia và chính sách của ngành ở cấp quốc gia.
Các chính sách kinh tế xã hội cũng phải xem xét mối liên quan đến nước,
chẳng hạn như chính sách phát triển năng lượng hay lương thực đều có ảnh
hưởng rất lớn tới TNN và ngược lại.
8) Tổng hợp tất cả những thành phần liên quan trong quy hoạch và quá
trình ra quyết định: Sự tham gia của tất cả các thành phần có liên quan trong
quy hoạch và quản lý TNN là một yếu tố chủ yếu để sử dụng công bằng và bền
vững tài nguyên nước. Việc QLTHTNN và nước thải sẽ giúp duy trì được chất
lượng nước trong sông cũng như khiến cho các dòng nước thải có thể là dòng bổ
sung có ích. Trong cấp nước sinh hoạt và công nghiệp, nếu không phối hợp quản
lý nước thải tới dòng nước thải sẽ làm giảm lượng nước cấp hữu ích và sẽ làm
giảm chất lượng nước và tăng chi phí cấp nước tương lai.
9) Tổng hợp các chính sách, luật pháp và thể chế trong phát triển tài
TNN: Thực hiện QLTHTNN rất phức tạp, đòi hỏi phải có những thay đổi trong
chính sách, luật pháp nếu có những điểm không phù hợp, chẳng hạn như những
chính sách làm tăng yêu cầu nước, chính sách ảnh hưởng tới phân chia nguồn
nước cho các mục tiêu sử dụng nước, là những chính sách thường phải được cải
tiến hoặc xây dựng mới cho phù hợp. Ngoài ra, người lập chính sách cũng phải
biết cân bằng giữa cái lợi ích trước mắt và lâu dài phải trả của việc không mạnh
dạn đổi mới các chính sách không phù hợp, để từ đó quyết định đổi mới chính
sách sao cho phù hợp với QLTHTNN.
Các nội dung từ 1 - 5 được gọi là các nội dung quản lý tổng hợp theo hệ
thống tự nhiên còn các nội dung từ 6 - 9 là nội dung quản lý tổng hợp theo hệ
thống nhân văn. Đó là những cơ sở lý luận quý giá cho những nhà nghiên cứu
QLTHLVS.
4.1.2. Cơ sở thực tiễn
Quản lý tổng hợp theo lưu vực sông được xác định là một quá trình qui
hoạch, xây dựng và thực hiện việc khai thác các dạng tài nguyên trong một lưu
vực, xem xét toàn diện và đầy đủ các nhân tố có liên quan tới xã hội, kinh tế,
môi trường trong mối tương tác về không gian (giữa các bộ phận trong lưu vực:
thượng lưu, trung lưu và hạ lưu); tương tác giữa các nhân tố (chống xói mòn, rửa
trôi, làm thoái hoá đất, giảm sức sinh sản của rừng và đất nông nghiệp, ngăn
chặn bồi lắng và nhiễm bẩn nước, hạn chế lũ bùn đá,...). Phương pháp quản lý
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

120

theo lưu vực sông là thích hợp cho việc tính toán, đánh giá, liên kết các quá trình
sinh học và vật lý của các hoạt động diễn ra trong lưu vực. Tiêu chí của phương
thức QLTHLVS là phải đảm bảo được sự cân bằng các lợi ích khai thác và bảo
vệ môi trường với kết quả hợp lý nhất nhìn cả góc độ kinh tế và xã hội theo định
hướng Phát triển Bền vững.
Việc hình thành các tổ chức lưu vực sông (River Basin
Organization/RBO) được nhiều Quốc gia coi như là một phương tiện hữu hiệu
để qui hoạch và thực hiện các nội dung phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, có
nhiều hình thức quản lý các RBO khác nhau tuỳ theo điều kiện cụ thể của mỗi
Quốc gia.
Chẳng hạn như ở Anh, Pháp hình thức quản lý theo các Hội đồng lưu vực
sông (River Basin Council) được thực hiện với tư cách là một cơ quan điều
chỉnh để đưa ra các chính sách, chiến lược và nguyên tắc vận hành các công
trình đầu mối và phương thức phục vụ cho phát triển tài nguyên.
Trong khi đó hình thức quản lý theo các Uỷ hội lưu vực sông (River Basin
Commission) như ở Trung Quốc lại được sử dụng khi nó có thêm vai trò xây
dựng qui hoạch tổng hợp ở tầm vĩ mô ngoài vai trò điều chỉnh và phối hợp.
Một dạng quản lý phổ biến khác là hình thành các cơ quan toàn quyền lưu
vực sông (River Basin Authority) có nhiệm vụ thực hiện tất cả các hoạt động
phát triển và quản lý cùng với vai trò điều chỉnh. Điển hình cho hình thức quản
lý này là các trường hợp của TVA (Tennesee Valley Authority, Hoa Kỳ), Snowy
Mountains (Australia), Mahaweli (SriLanka), Brantas (Indonesia)....
Việc tiếp thu các kinh nghiệm của các nhà nghiên cứu trên thế giới là rất
bổ ích cho việc triển khai nghiên cứu ở lưu vực sông ngòi Việt Nam nói chung
và lưu vực sông Mã nói riêng.
4.2. Tiềm năng, lợi thế và hạn chế của lưu vực
4.2.1. Tiềm năng, lợi thế của lưu vực
Các tỉnh thuộc lưu vực sông Mã nằm ở Bắc miền Trung và vùng Tây Bắc
nước ta nên các yếu tố tự nhiên phân theo vùng rất rõ rệt và có vai trò đặc biệt
quan trọng trong việc phát triển kinh tế xã hội trên lưu vực
- Vùng Trung thượng du sông Mã là vùng đồi núi, vùng kinh tế lâm
nghiệp, chăn nuôi, nông nghiệp và rất khó phát triển kinh tế công nghiệp, trừ
một vài nơi như Lạc Sơn, Yên Lạc,…
- Vùng hạ du là khu vực kinh tế trọng điểm của lưu vực về nông nghiệp,
công nghiệp, du lịch với nhiều khu đô thị, khu công nghiệp lớn như Tp. Thanh
Hóa; các KCN Lam Sơn, Bỉm Sơn, Thạch Thành, Nghi Sơn.
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

121

Thế mạnh của lưu vực trong phát triển kinh tế gồm:
a. Tiềm năng nông nghiệp
Các điều kiện khí hậu, đất đai trên lưu vực thuận lợi cho việc canh tác
nhiều loại cây lương thực (lúa, ngô, khoai, sắn…), hoa màu, cây ăn quả, cây
công nghiệp và cây đặc sản… đồng thời cũng là điều kiện thuận lợi cho việc
phát triển đàn gia súc, gia cầm; nuôi trồng, đánh bắt các loại thuỷ hải sản…
b. Tiềm năng lâm nghiệp
Đất lâm nghiệp chiếm tới 74,2 % DTTN lưu vực và với môi trường tự
nhiên của các tỉnh miền núi và vùng núi của Thanh Hoá là điều kiện rất thuận lợi
cho việc phát triển việc trồng rừng, khai thác và chế biến lâm sản. Nguồn lợi
rừng rất phong phú với hệ động, thực vật đa dạng và nhiều loại cây dược liệu,
cây đặc sản, cây công nghiệp.
c. Tiềm năng thuỷ điện
Tiềm năng thuỷ điện trên lưu vực tương đối lớn với nhiều vị trí có thể
khai thác (bậc thang), tiềm năng khoáng sản phong phú và đa dạng.
d. Sông quốc tế
Lưu vực có vị trí quan trọng, có một bộ phận lớn nằm trên lãnh thổ Lào
(10.310 km2) nên việc khai thác, sử dụng tài nguyên lưu vực cũng như việc quản
lý lưu vực luôn có quan hệ với nhau.
e. Là lưu vực đông dân
Lưu vực có 3,995 triệu người, chiếm khoảng 5 % dân số cả nước với 13
dân tộc khác nhau và sự đa dạng văn hóa tạo nên sự phong phú của cộng đồng
người Việt Nam.
Thực hiện Nghị Quyết Đại hội Đảng lần thứ X và định hướng phát triển
kinh tế đến năm 2010, nhiều dự án, chương trình lớn đã và sẽ tiếp tục triển khai
trên lưu vực, một khối lượng đầu tư lớn vào lưu vực đã tạo nên động lực cho
kinh tế của địa phương phát triển, nhất là tại Thanh Hoá. Nhờ đó, cơ sở hạ tầng
đã được đầu tư; bộ mặt nông thôn, miền núi, vùng sâu, vùng đồng bào dân tộc
thiểu số ngày càng đổi mới; quan hệ sản xuất đã có nhiều đổi mới.
4.2.2. Những hạn chế của lưu vực
- Do địa hình chia cắt, nhiều núi cao, khí hậu trên đa dạng và khắc nghiệt
và phân theo vùng: vùng núi, hậu vùng trung du và hậu vùng đồng bằng; hạn
hán, lũ lụt, sạt lở; giao thông không thuận tiện ở miền núi; vùng đồng bằng ven
biển ảnh hưởng của thuỷ triều và xâm nhập mặn.
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

122

- Trừ Thanh Hóa, cơ cấu kinh tế tại các tỉnh miền núi chuyển dịch chậm,
chủ yếu là kinh tế nông nghiệp (50 – 60 % GDP vào năm 2010), diện tích canh
tác chiếm 237.155 ha, diện tích lúa nước chỉ chiếm 142.467 ha. Cây công nghiệp
chủ yếu dựa vào thiên nhiên, thâm canh thấp, sản xuất hàng hóa tập trung chưa
có hiệu quả, còn lúng túng và bất cập. Đây cũng là một khu vực nghèo của cả
nước, nhất là vùng miền núi.
- Sự phát triển không đều trên lưu vực: vùng hạ du thuộc Thanh Hóa, kinh
tế phát triển năng động nhưng vùng trung và thượng du lại rất kém, chất lượng
nguồn nhân lực thấp, kết cấu hạ tầng cũng rất kém.
- Trình độ đội ngũ cán bộ ở 3 cấp thuộc trung du còn rất thấp, tỷ lệ đói
nghèo cao có nơi còn tới 30 – 50 %. Tại khu vực này, chưa có khả năng tự cân
đối ngân sách và chưa có kế hoạch đầu tư thích đáng, nhất là kết cấu hạ tầng,
giao thông và đào tạo nguồn nhân lực.
- Còn nhiều yếu tố gây bất ổn xã hội: nghiện hút, ma tuý, các hoạt động
tôn giáo ở địa bàn miền núi, nạn di cư tự do chưa giải quyết triệt để …
- Kinh tế tự cung tự cấp ở khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa là chủ
yếu, việc ứng dụng khoa học công nghệ còn hạn chế…
4.3. Khó khăn, thách thức trong hoạt động QLTHLVS
4.3.1. Về thể chế, cơ chế quản lý
Vấn đề QLTHLVS ở nước ta hiện nay nói chung cũng như trên lưu vực
sông Mã nói riêng vẫn còn là một vấn đề mới, từ nhận thức đến các hoạt động
thực tiễn, nhiều vấn đề còn chưa được thống nhất. Vì vậy, xây dựng một mô
hình quản lý, bảo đảm đáp ứng được yêu cầu quản lý tổng hợp lưu vực là một
vấn đề khó khăn, nhiều thách thức cần phải được xem xét trong quá trình tổ
chức và hoàn thiện.
a. Thiếu khung thể chế về QLTHLVS
Hiện nay chúng ta chưa có một văn bản quy phạm Pháp luật liên quan đến
công tác QLTHLVS. Luật Tài nguyên nước được ban hành năm 1998 cũng có
một vài quy định cụ thể liên quan đến khái niệm lưu vực sông, nhưng trên quan
điểm quản lý tài nguyên nước và quy hoạch tài nguyên nước như khoản 1 điều 5
“Việc bảo vệ, khai thác, sử dụng tài nguyên nước,.. bảo đảm tính hệ thống của
lưu vực sông, không chia cắt theo địa giới hành chính”. Điều 64 quy định nội
dung quy hoạch lưu vực sông nhưng cũng có thể hiểu là quy hoạch tài nguyên
nước lưu vực sông.
Việc xây dựng và hoàn thiện một khung thể chế, làm cơ sở cho sự hình
thành một tổ chức thực thi hiệu quả công tác QLTHLVS bao gồm:
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

123

- Xác định cơ chế phối hợp giữa các ngành, địa phương trong công tác
quản lý và cộng đồng khai thác, sử dụng tài nguyên trên lưu vực, trên cơ sở điều
hoà quyền lợi và nghĩa vụ giữa các bên trong quá trình khai thác, sử dụng và bảo
vệ tài nguyên môi trường lưu vực sông.
- Xây dựng cơ chế, chính sách kinh tế - tài chính (thuế tài nguyên, phí
môi trường...) trong khai thác, sử dụng tài nguyên trên lưu vực sông, bảo đảm sự
hài hoà với mục tiêu quản lý lưu vực sông và các chính sách quốc gia.
Thiết lập các tổ chức sự nghiệp kinh tế thực hiện các dịch vụ công, các
hoạt động chuyên ngành trong phạm vi khai thác, sử dụng và bảo vệ các tài
nguyên thiên nhiên.
b. Về vấn đề quản lý ngành và quản lý theo địa phương (theo địa giới
hành chính).
- Quản lý ngành:
Các dạng tài nguyên thiên nhiên trên lưu vực sông thực tế đang được quản
lý theo ngành chuyên môn cụ thể: đất đai, nước, địa chất, khoáng sản do Bộ Tài
nguyên và Môi trường quản lý; chất lượng đất, rừng, một phần về nước do Bộ
NN&PTNT quản lý; thuỷ sản do Bộ Thuỷ sản quản lý; giao thông vận tải do Bộ
Giao thông Vận tải quản lý; Các vấn đề môi trường chuyên ngành cũng được
các Bộ chuyên ngành quản lý,
Mặc dù có yêu cầu về sự phối hợp trong các quy hoạch chuyên ngành để
bảo đảm sự hài hoà và nguyên tắc tổng hợp trong việc xây dựng và thực hiện các
dự án cụ thể khai thác và sử dụng tài nguyên, nhưng khó tránh khỏi những lợi
ích cục bộ, dẫn đến những khó khăn trong việc duy trì sự bền vững của hệ sinh
thái tự nhiên.
- Quản lý theo địa phương
Ranh giới lưu vực sông nói chung không trùng với ranh giới hành chính
giữa các địa phương (tỉnh, huyện, xã). Mỗi lưu vực sông thường bao gồm nhiều
xã, huyện cũng như tỉnh, thành. Tuỳ theo điều kiện tự nhiên của phần lưu vực ở
địa phương và trình độ phát triển kinh tế - xã hội, mỗi địa phương có mục tiêu
và biện pháp quản lý cũng như yêu cầu khai thác, sử dụng các nguồn tài nguyên
khác nhau trên phạm vi lưu vực ở địa phương mình. Điều đó tất yếu dẫn đến tình
trạng chia cắt, thiếu thống nhất và đồng bộ trong quản lý, khai thác và bảo vệ tài
nguyên. Trong chừng mực nhất định, sự phát triển ở địa phương này có thể làm
hạn chế, gây khó khăn cho sự phát triển và bảo vệ môi trường của địa phương
lân cận. Điều này rất dễ xẩy ra đối với các địa phương ở thượng và hạ lưu sông,
như trong lưu vực sông Cầu, sông Đồng Nai, sông Nhuệ, sông Đáy.
Cơ chế và phương thức tham gia của cộng đồng
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

124

Trên lưu vực sông có nhiều cộng đồng dân cư sinh sống. Các nguồn tài
nguyên trên lưu vực tạo nên môi trường sống và cũng là nguồn sống của họ. Nói
chung, đối với đa số, việc khai thác và sử dụng tài nguyên mang tính tự phát,
thiếu tổ chức và kế hoạch, không đi đôi với bảo vệ, làm suy thoái, cạn kiệt
nhanh chóng các nguồn tài nguyên như đất đai bị xói mòn, rừng bị đốt phá liên
tục, đa dạng sinh học bị đe dọa nghiêm trọng. Trong điều kiện như vậy, việc tiến
hành quản lý các nguồn tài nguyên sẽ đụng chạm đến quyền lợi các cộng đồng,
dễ nảy sinh mâu thuẫn, liên quan đến vấn đề sắc tộc, làm phức tạp hơn cho quá
trình hoà giải. Do đó, việc tạo điều kiện tham gia của cộng đồng trong quá trình
quản lý sẽ làm cho người dân trước hết thấy rõ vai trò và trách nhiệm của mình
trong sự nghiệp bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, thực chất là bảo vệ cái nôi của
mình, và do đó thấy rằng quyền lợi của chính mình và của cả cộng đồng không
những không bị xâm phạm mà còn được tôn trọng và bảo vệ. Trên cơ sở đó, họ
tích cực, chủ động tham gia vào quá trình quản lý. Tuy nhiên, hiện mới chỉ có
một số quy định và chính sách trong quản lý ngành và địa phương mà chưa có
cơ chế và phương thức chung đối với sự tham gia của cộng đồng trên quy mô
lưu vực. Điều này hạn chế hiệu quả của công tác QLTHLVS.
4.3.2. Thiếu chính sách QLTHTNMT lưu vực sông Mã
Theo kết quả tính toán, nhìn tổng thể, nhu cầu dùng nước, hiện tại và
tương lai trên lưu vực sông Mã chưa gay gắt như đối với các lưu vực sông khác
(ví dụ như đối với lưu vực sông Cầu, Đáy) nhưng ở một số khu vực, đặc biệt là
vùng kinh tế trọng điểm như vùng hạ lưu sông Chu, vùng ven biển đã có tình
trạng thiếu nước cho nông nghiệp trong mùa khô. Như vậy vấn đề điều phối
nước từ nơi thừa đến nơi thiếu (kết hợp cả giải pháp công nghệ) cần phải đặt ra
mà không phụ thuộc vào địa giới hành chính huyện, tỉnh trong lưu vực.
Thiếu chính sách quản lý tài nguyên thống nhất giữa các vùng miền nên
rất dễ phát sinh sự tranh chấp các nhu cầu dùng nước của địa phương theo vị trí
của lưu vực sông suối (thượng, trung và hạ lưu). Ngoài ra sự tranh chấp còn diễn
ra giữa các nhu cầu dùng nước giữa các ngành (nông nghiệp, lâm nghiệp, công
nghiệp, giao thông, cấp nước sinh hoạt, du lịch,..) do cơ chế thị trường và ngay
cả giữa các hộ dùng nước trong nội bộ làng bản, địa phương, ngành. Điều đó sẽ
dẫn đến nguy cơ suy thoái và cạn kiệt nguồn nước do dử dụng không hợp lý, ô
nhiễm ngày càng gia tăng kéo theo suy thoái các tài nguyên khác.
Tại các vùng núi hẻo lánh, vùng sâu, vùng xa, nơi chủ yếu sinh sống của
cộng đồng các dân tộc, thiếu nước sinh hoạt, nhu cầu nước sạch, vệ sinh môi
trường, ô nhiễm cục bộ là những vấn đề rất đáng quan tâm. Vì vậy, bảo vệ và
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

125

phát triển nguồn TNN không còn là trách nhiệm của riêng ngành nông nghiệp
mà là trách nhiệm chung.
Các vấn đề môi trường: Sự gia tăng dân số, phát triển các ngành công,
nông, lâm, ngư nghiệp, dịch vụ của các địa phương, sự khai thác tự do nguồn
khoáng sản nằm trong lưu vực sông Mã trong những năm vừa qua đã có những
tác động đến môi trường lưu vực sông.
Khai thác, sử dụng không hợp lý đất, rừng, đầu nguồn là nguyên nhân
của lũ lụt vào mùa mưa và khô hạn vào mùa khô. Diện tích đất trống đồi trọc
phát triển do lớp phủ thực vật bị giảm sút về chất lượng làm gia tăng tốc độ xói
mòn, rửa trôi, bồi lắng lòng sông, hồ. Nước chảy tràn qua các khu vực đô thị,
dân cư, đồng ruộng, vườn mang theo các chất vô cơ, hữu cơ, các chất độc hại
công nghiệp,... đổ vào sông, suối, ao, hồ gây ô nhiễm nguồn nước mặt và nước
ngầm của cả lưu vực.
Vẫn còn tình trạng du canh, du cư của một bộ phận cộng đồng dân cư kể
cả dân cư từ miền xuôi. Hậu quả của tình trạng này là làm suy thoái tài nguyên
đất, huỷ hoại rừng dẫn đến sạt lở đất, lũ quét. Trong tương lai gần, khi hồ chứa
Cửa Đạt tích nước sẽ buộc phải di một số lượng lớn dân cư đến tái định cư ở khu
vực khác. Việc tái định cư này rất cần có sự quy hoạch phân bố dân cư trên tổng
thể của một lưu vực sông thống nhất.
Do hơn 35,9 % diện tích lưu vực sông Mã nằm ở lãnh thổ Lào nên phần
lưu vực này không thể quản lý được nếu không có sự hợp tác quốc tế theo các
hiệp định Nhà nước để quản lý khai thác, bảo vệ nguồn nước chung vì lợi ích
của hai bên. Điều này có thể dễ dàng thực hiện hơn nếu có một tổ chức quản lý
lưu vực thống nhất về phía nước ta.
Tóm lại, để phát triển bền vững lưu vực sông Mã cần thiết phải thực hiện
quản lý tổng hợp, bao gồm từ việc thiết lập thể chế, chính sách, chiến lược đến
các biện pháp quản lý, công nghệ phù hợp cho từng khu vực, cho từng thành
phần tài nguyên môi trường và tổng thể trong lưu vực sông Mã.
Một trong các giải pháp đó là hình thành một tổ chức quản lý nhà nước có
đủ quyền hạn, chức năng cho lưu vực sông đang nghiên cứu.
4.4. Lựa chọn mô hình QLTH lưu vực sông Mã
4.4.1. Những nguyên tắc xây dựng mô hình QLTHLV sông Mã
Trong quá trình đề xuất, xây dựng mô hình QLLV sông Mã cần đảm bảo
những nguyên tắc chủ yếu sau:
a. Bảo đảm tính hệ thống của lưu vực sông và hệ thống quản lý hiện tại
theo ngành và theo địa giới hành chính
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

126

Lưu vực sông Mã thực tế là hệ thống bao gồm hai sông lớn: sông Mã,
sông Chu lại nằm trên lãnh thổ hai nước Việt - Lào. Trên địa phận Việt Nam,
sông Mã trảI qua 5 tỉnh: Lai Châu, Sơn La, Hoà Bình, Nghệ An và Thanh Hoá.
Vì vậy, việc tổ chức một hình thức quản lý lưu vực sông phải đảm bảo tính hệ
thống và toàn vẹn của bản thân lưu vực cũng như mối tương quan với toàn bộ hệ
thống lưu vực sông.
Mặt khác, vì Hội đồng TNN quốc gia là tổ chức tư vấn cho Chính phủ
trong những quyết định về TNN - một tài nguyên được xem là quan trọng nhất,
nên mô hình QLTHLVS cũng phải nằm trong hệ thống quản lý ở tầm quốc gia
này.
Lưu vực sông Mã bao gồm nhiều tỉnh - thành phố. Các đơn vị hành chính
là những chủ thể trong lưu vực, mọi hoạt động phát triển kinh tế - xã hội trên lưu
vực liên quan đến khai thác, sử dụng và bảo vệ tài nguyên đều gắn liền với
quyền lợi và nghĩa vụ của chủ thể đó. Vì vậy, vai trò quản lý nhà nước của địa
phương được tôn trọng là một cơ sở bảo đảm cho việc thực hiện QLTHLVS,
trong đó sự tham gia của các cấp chính quyền địa phương có ý nghĩa quyết định,
bởi lẽ đó là người đại diện hợp pháp của cộng đồng địa phương. Điều này cũng
là sự thể hiện tính phù hợp với nguyên tắc tiếp cận từ dưới lên và sự tham gia
của cộng đồng.
b. Bảo đảm sự hài hoà về quyền lợi giữa các địa phương và các ngành
Hiện nay, các hoạt động quản lý nhà nước về TNMT, trong đó có tài
nguyên nước thuộc Bộ Tài nguyên và Môi trường. Tuy nhiên việc khai thác
TNN lại thuộc sự quản lý của một số bộ chuyên ngành như Bộ Nông nghiệp và
Phát triển Nông thôn (nước trong các công trình thuỷ lợi, nước cho sinh hoạt
nông thôn...), Bộ Công nghiệp (thuỷ điện), Bộ Thuỷ sản (thuỷ sản), Bộ Xây
dựng (Cấp nước đô thị và các khu công nghiệp)... ở các cấp địa phương (tỉnh,
thành) cũng có cơ chế tương ứng với các Sở (Nông nghiệp và Phát triển Nông
thôn, Công nghiệp, Thuỷ sản...). Vì vậy, một tổ chức quản lý thích hợp bảo đảm
hài hoà lợi ích giữa các ngành kinh tế và các địa phương, bảo đảm nguyên tắc sử
dụng tổng hợp tài nguyên, tránh được mâu thuẫn trong quá trình khai thác và sử
dụng tài nguyên.
c. Bảo đảm tính độc lập tương đối trong hoạt động QLLVS
Trên bình diện Quốc gia, tổ chức quản lý lưu vực sông Mã phải nằm trong
hệ thống quản lý chung. Tuy nhiên, do những đặc thù trên lưu vực về điều kiện
tự nhiên cũng như kinh tế - xã hội, hoạt động của tổ chức này cũng có tính độc
lập tương đối. Điều đó có nghĩa, nó có quyền lực nhất định trong việc ra những
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

127

quyết định quản lý, bảo đảm phù hợp với lưu vực sông Mã mà không mâu thuẫn
với khung quản lý đang được áp dụng trong toàn bộ lưu vực sông ở Việt Nam và
các quyết định của các bộ ngành liên quan. Điều này chỉ được thực thi nếu nó
được vận hành trên cơ sở của một cơ chế tài chính hợp lý.
d. Tất cả các bên liên quan quan trọng phải được thừa nhận và tham gia
đầy đủ, thực chất vào quá trình quản lý
Các bên liên quan bao gồm cơ quan quản lý tài nguyên và bảo vệ môi
trường, các cơ quan tiến hành các hoạt động khai thác, sản xuất kinh doanh tạo
nên những tác động đến số lượng và chất lượng tài nguyên môi trường
(TNMT)và toàn bộ cộng đồng dân cư sinh sống trong lưu vực sông.
Hiệu lực của nguyên tắc này được thể hiện ở chỗ, bất kỳ mọi chính sách,
quyết định nào về quản lý đều phải xuất phát trên cơ sở bảo đảm lợi ích và phát
huy nghĩa vụ của mỗi bên mà không vi phạm đến nguyên tắc trong bảo vệ
TNMT thiên nhiên. Điều này sẽ đảm bảo sự đồng thuận của các bên trong quá
trình thực thi các quyết sách.
4.4.2. Đề xuất mô hình QLTH TNMT lưu vực sông
4.4.2.1. Tham khảo một số mô hình quản QLTH TNMT trên lưu vực
a) Ở nước ngoài
i) Quản lý lưu vực sông của Pháp
Sau khi ban hành Luật về Nước (1964), năm 1966, Pháp tổ chức các cơ
quan quản lý TNMT cho 6 lưu vực sông trên toàn lãnh thổ với mỗi lưu vực sông
có Cục lưu vực có vai trò:
- Định hướng và khuyến khích các hộ dùng nước sử dụng hợp lý TNN
thông qua các công cụ kinh tế.
- Khởi xướng và cung cấp thông tin cho các dự án (nhưng không phải là
chủ đầu tư hoặc làm thay cho hộ dùng nước), chăm lo cho việc thống nhất các
lợi ích địa phương, lợi ích cá biệt với lợi ích chung trong việc khai thác TNN.
Để thực hiện vai trò đó, Cục lưu vực phải tiến hành nghiên cứu kỹ quy
hoạch lưu vực sông và đề ra kế hoạch các hoạt động bảo đảm thực hiện các quy
hoạch đó. Cục có Hội đồng lưu vực, trong đó một nửa là đại diện các cơ quan
nhà nước, một phần tư là đại diện chính quyền địa phương số còn lại là các hộ
dùng nước (công nghiệp, nông nghiệp, chăn nuôi). Các quyết định của Hội đồng
lưu vực phải được Uỷ ban lưu vực phê chuẩn, Uỷ ban lưu vực thường có khoảng
60 -110 uỷ viên, trong đó số uỷ viên đại diện cho chính quyền địa phương, các
cơ quan nhà nước và các hộ dùng nước là ngang nhau.
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

128

Cục lưu vực có quyền tự chủ về tài chính từ nguồn thu phí TNN và phí ô
nhiễm nước. Từ 1974, phí ô nhiễm chỉ thu đối với các hoạt động sản xuất công
nghiệp dưới dạng thu phụ vào tiền sử dụng nước. Để đảm bảo việc thu phí, Cục
lưu vực phải thường xuyên theo dõi hoạt động của các hộ dùng nước.
ii) Uy ban bảo tồn sông Hoàng Hà (Trung Quốc)
Sông Hoàng Hà là con sông lớn thứ 2 của Trung Quốc với diện tích lưu
vực khoảng 795.000 km2, số dân khoảng 100 triệu người.
Uỷ ban bảo tồn sông Hoàng Hà (UBSHH) là một cơ quan của Bộ Thuỷ
lợi Trung Quốc, được thành lập nhằm quản lý khu vực thung lũng sông Hoàng
Hà và một số sông nội địa thuộc một số tỉnh phía Tây bắc Trung Quốc (Tân
Cương, Nội Mông, Cam Túc và Thanh Hải).
Chức năng của UBSHH là: quản lý thống nhất TNN và dòng sông, QLTH
lưu vực sông, phát triển và quản lý các công trình thuỷ lợi quan trọng; thực hiện
quy hoạch quản lý, điều phối, hướng dẫn và hỗ trợ.
Nhiệm vụ của UBSHH là:
+ Thực thi, hướng dẫn và giám sát việc thi hành các luật định như Luật
Nước, Luật Bảo vệ đất và nước trong phạm vi lưu vực.
+ Xây dựng chính sách, kế hoạch chiến lược, các chương trình trung và
dài hạn về phát triển TNN trên lưu vực.
+ Cùng với các cơ quan và chính quyền địa phương, xây dựng quy hoạch
tổng thể và các quy hoạch ngành có liên quan nhằm quản lý thống nhất TNN,
quan trắc và đánh giá TNN trên lưu vực.
+ Hướng dẫn và điều phối các lĩnh vực bảo vệ TNN, quản lý sông hồ và
vùng cửa sông, phòng chống lũ lụt; điều phối giải quyết tranh chấp về nước giữa
các ngành và địa phương; hướng dẫn và quản lý tổng thể các lưu vực bị xói mòn
nặng, chỉ đạo công tác bảo vệ đất, chống xói mòn của các địa phương; kiểm tra
các dự án kỹ thuật do trung ương và địa phương đầu tư.
Trụ sở cuả UBSHH được đặt tại Tp. Trịnh Châu, tỉnh Hà Nam. Tổng số
cán bộ nhân viên của UBSHH là 29.000 người, trong đó có 9.000 cán bộ kỹ
thuật, 1.000 chuyên gia cao cấp thuộc 60 lĩnh vực, đặc biệt là lĩnh vực thuỷ văn,
bồi lắng lòng hồ, chỉnh trị sông, công trình phòng chống lũ lụt, quy hoạch lưu
vực sông, bảo vệ đất và nước, khảo sát thiết kế, quan trắc chất lượng nước,
mạng máy tính, phát triển phần mềm và truyền thống VIBA.
iii) Uỷ hội sông Muray-Darling (Austalia)
Sông Muray-Darling là con sông dài thứ 4 trên thế giới (3.780 km) với
diện tích lưu vực khoảng 1 triệu km2.
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

129

Cơ cấu tổ chức: Năm 1986, Austalia đã thành lập Hội đồng liên bộ lưu
vực sông Muray-Darling gồm các bộ trưởng phụ trách Tài nguyên đất, nước và
môi trường của liên bang và các bang New South Weles, South Austalia,
Victoria và Queensland (mỗi bang 3 người)
Chức năng của Hội đồng là: Xem xét vấn đề về chính sách sử dụng hiệu
quả và bền vững TNN, đất và môi trường của lưu vực Muray-Darling; đề xuất
và xem xét các biện pháp nhằm sử dụng hiệu quả và bền vững các tài nguyên
đó. Hội đồng có quyền đưa ra các quyết định liên quan đến toàn bộ lưu vực
thông qua nguyên tắc đồng thuận. Hội đồng dựa vào chính quyền liên bang để
thi hành các quyết định đó.
Hiện nay, Hội đồng liên bộ lưu vực sông Muray-Darling đang hoạt động
có hiệu quả và được nhiều nước tham khảo.
iv) Uỷ hội sông Mê công
Uỷ hội sông Mê công (UHSMC) được thành lập với sự thoả thuận giữa 4
quốc gia: Lào, Thái Lan, Cămpuchua và Việt Nam để hợp tác phát triển bền
vững lưu vực sông Mê công, được ký ngày 5/4/1995 mà tiền thân là Uỷ ban lâm
thời sông Mê công.
+ UHSMC có 3 cơ quan thường trực: Hội đồng, Uỷ ban liên hợp và Ban
Thư ký. Hội đồng gồm 1 thành viên ở cấp Bộ của mỗi quốc gia ven sông và là
người có quyền ra các quyết định thay mặt chính phủ mình.
Chức Chủ tịch được luân phiên trong các nước với nhiệm kỳ 1 năm.
+ Chức năng
* Ra các chính sách, quyết định và các chỉ dẫn cần thiết liên quan đến
việc thúc đẩy, hỗ trợ, hợp tác và phối hợp trong các hoạt động và dự án chung
trên tinh thần xây dựng, cùng có lợi nhằm phát triển bền vững, sử dụng, bảo vệ
và quản lý TNN và các tài nguyên có liên quan của lưu vực sông Mê công, bảo
vệ môi trường và các điều kiện thuỷ sản trên lưu vực.
* Quyết định các vấn đề về chính sách như quy tắc sử dụng nước, chuyển
nước ra ngoài lưu vực, quy hoạch phát triển lưu vực, trợ giúp kỹ thuật cho các
dự án phát triển …
* Nhận, đề cập và giải quyết các vấn đề, các bất đồng và các tranh chấp
do bất kỳ thành viên nào trình lên về các vấn đề nảy sinh.
Uỷ ban liên hiệp (UBLH) gồm các thành viên của mỗi quốc gia tham gia
với cấp không thấp hơn lãnh đạo cục/vụ. Chủ tịch Uỷ ban luân phiên theo nhiệm
kỳ một năm cho mỗi nước thành viên.
UBLH có các chức năng:
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

130

- Thực hiện các chính sách và quyết định của Hội đồng và các nhiệm vụ
khác do Hội đồng giao.
- Lập quy hoạch phát triển lưu vực và trình Hội đồng thông qua cùng với
các dự án, chương trình phát triển chung, nhận tài trợ và hỗ trợ kỹ thuật để thực
hiện dự án/chương trình.
- Tiến hành các nghiên cứu, đánh giá về BVMT và duy trì sự cân bằng
sinh thái trên lưu vực.
- Phân công dịch vụ kỹ thật, quản lý tài chính và tư vấn theo yêu cầu của
Hội đồng và UBLH.
Hội đồng và UBLH lập chương trình công tác hàng năm, chuẩn bị các kế
hoạch, các văn kiện dự án và chương trình, các nghiên cứu và đánh giá theo yêu
cầu.
4.4.2.2. Trong nước
Hiện nay ở nước ta đang tồn tại 2 hình thức Tổ chức Lưu vực sông:
i) Hình thức I: Ban quản lý quy hoạch lưu vực sông
Ban quản lý quy hoạch lưu vực sông để thực hiện nội dung QLLVS theo
Điều 64, Luật Tài nguyên nước được thành lập theo Quyết định của Bộ trưởng
Bộ NN&PTNT như là:
- Ban Quan lý lưu vực sông Hồng - sông Thái Bình (Quyết định số
39/2001/QĐ-BNN-TCCB, ngày 9/4/2001).
- Ban Quản lý quy hoạch lưu vực sông Đồng Nai (Quyết định số
38/2001/QĐ-BNN-TCCB, ngày 9/4/2001).
- Ban Quản lý quy hoạch lưu vực sông Cửu long (Quyết định số
37/2001/QĐ-BNN-TCCB, ngày 9/4/2001).
- Ban Quản lý quy hoạch lưu vực sông Vu Gia-Thu Bồn (Quyết định số
37/2001/QĐ-BNN-TCCB, ngày 13/4//2005).
Nhiệm vụ của 4 ban quản lý này là: thực hiện 3 nội dung của Điều luật 64
Luật TNN, đó là:
+ Lập trình duyệt và theo dõi việc thức hiện Quy hoạch lưu vực sông…,
bảo đảm quản lý thống nhất quy hoạch lưu vực với địa giới hành chính.
+ Phối hợp với các cơ quan hữu quan của các Bộ, Ngành và địa phương
trong việc điều tra cơ bản, kiểm kê, đánh giá TNN của lưu vực sông và trong
việc lập, trình duyệt và theo dõi việc thực hiện các quy định lưu vực sông nhánh.
+ Kiến nghị việc giải quyết tranh chấp về TNN trong lưu vực sông.
Riêng lưu vực sông Cửu Long còn có thêm nhiệm vụ thứ 4 là Phối hợi với
Văn phòng thường trực Uỷ ban sông Mekong Việt Nam nghiên cứu kiến nghị
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

131

với Uỷ ban sông Mekong Việt Nam trong việc hợp tác quốc tế quản lý, khai thác
TNN và tài nguyên có liên quan trong lưu vực.
Về Ban quản lý lưu vực của 4 sông đều có thành phần giống nhau là:
+ Trưởng ban: Thứ trưởng Bộ NN&PTNT.
+ Phó trưởng Ban: Cục trưởng Cục Thuỷ lợi.
+ Các Uỷ viên: Lãnh đạo các Cục Thuỷ lợi, Cục Phòng chống lụt bão và
Quản lý đê điều, Viện Quy hoạch thuỷ lợi, Lãnh đạo Sở NN&PTNT các tỉnh,
thành phố trực thuộc.
Mời Lãnh đạo các Cục, Vụ có liên quan đến quản lý TNN thuộc các Bộ
có liên quan.
Riêng lưu vực sông Thu Bồn - Vu Gia (khi đã có Bộ TNMT) có thành
phần Phó trưởng Ban và các Uỷ viên thay đổi như sau:
+ Phó Trưởng ban: Cục trưởng Cục Thuỷ lợi làm Phó trưởng Ban thường
trực và Phó chủ tịch UBND tỉnh làm Phó Chủ tịch.
+ Các uỷ viên thường xuyên gồm Lãnh đạo các Sở: NN&PTNT, Thuỷ
sản-Nông Lâm, TNMT, Y tế, Công nghiệp, Kế hoạch Đầu tư, Tài chính của tỉnh
Quang Nam và Tp. Đà Nẵng.
- Uỷ viên không thường xuyên: gồm lãnh đạo các Sở: Xây dựng, Giao
thông, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh và các sở liên quan, UBND các quận, huyện, thị
xã trên lưu vực được Trưởng Ban mời họp khi cần giải quyết những công việc
có liên quan.
Về Văn phòng thường trực:
- Lưu vực sông Hồng - sông Thái Bình đặt tại Cục Thuỷ lợi.
- Lưu vực sông Đồng Nai và sông Cửu long đặt tại Viện Quy hoạch Thuỷ
lợi Nam Bộ.
- Lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn đặt tại Sở NN&PTNT Quảng Nam.
ii) Hình thức II: Hội đồng lưu vực sông.
- Hội đồng lưu vực sông Serepok: theo Quyết định số 41/2006/QĐ-BNN
ngày 25/5/2006 của Bộ trưởng Bộ NN&PTNT để phối hợp hoạt động khai thác
tổng hợp, sử dụng và bảo vệ nguồn nước Srepok trong phạm vi 4 tỉnh: DaklaK,
DaKnong, Gia Lai và Lâm Đồng. Hội đồng lưu vực sông Serepok có nhiệm vụ
tư vấn về những vấn đề:
+ Chiến lược, chính sách sử dụng nước.
+ Quy hoạch lưu vực sông.
+ Các dự án bảo vệ, khai thác, sử dụng nước, phòng chống và khắc phục
hậu quả lũ, lụt và tác hại do nước gây ra.
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

132

+ Tham gia quản lý, bảo vệ, khai thác sử dụng nguồn nước ở ngoài biên
giới theo điều lệ quốc tế và giải quyết tranh chấp phát sinh.
+ Giả quyết tranh chấp về nước trong phạm vị 4 tỉnh.
Thành phần của Hội đồng Lưu vực sông Serepok gồm:
+ Chủ tịch: Lãnh đạo UBND tỉnh Daklak.
+ Phó Chủ tịch có 3 người là lãnh đạo UBND cảu các tỉnh Daknong, Gia
Lai và Lâm Đồng.
+ Uỷ viên thường trực: Lãnh đạo Sở NN&PTNT tỉnh Daklak.
+ Uỷ viên thường xuyên là đại diện lãnh đạo các Sở NN&PTNT các
tỉnh:Daknong, Gia Lai và Lâm Đồng; Các sở TNMT, Kế hoạch và đầu tư, Tài
chính; Các cơ quan như: Chi cục Thuỷ lợi, Chánh Văn phòng Ban chỉ huy
phòng chống bảo lụt và giảm nhẹ thiên tai của 4 tỉnh Daknong, Gia Lai và Lâm
Đồng và Lãnh đạo Cục Thuỷ lợi, Uỷ ban sông Mekong Việt Nam, Ban Quản lý
Dự án Thuỷ điện 5.
+ Uỷ viên không thường xuyên gồm đại diện Lãnh đạo các Sở, ngành liên
quan, UBND Tp, huyện, thị xã thuộc lưu vực, đại diện các cơ quan trung ương
và các tổ chức cá nhân được Chủ tịch Hội đồng mời họp khi cần giải quyết
những việc có liên quan.
Các thành viên Hội đồng lưu vực hoạt động theo chế độ kiêm nhiệm. Văn
phòng Hội đồng đặt tại tỉnh Daklak. Kinh phí hoạt động của Hội đồng là nguồn
kinh phí thoả thuận đóng góp của UBND các tỉnh: Daklak, Daknong, Gia Lai và
Lâm Đồng
- Hội đồng Quản lý lưu vực sông Cả: được thành lập theo Quyết định số
2248/QĐ-UBNN ngày 25/5/2006 của UBNN tỉnh Nghệ An có chức năng tư vấn
tham mưu cho UBND hai tỉnh Nghệ An và Hà Tỉnh trong lĩnh vực QLTHTNN
lưu vực sông Cả theo quy định của Luật TNMT, các nghị định chính phủ và các
văn bản có liên quan.
Nhiệm vụ của Hội đồng tham mưu về nhưng lĩnh vực sau:
+ Lập, quản lý quy hoạch,kế hoạch, chiến lược, chính ách TNN lưu vực
sông Cả đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt.
+ Hướng dẫn các sở, Ngành, huyện, thành phố, thị xã có liên quan xây
dựng, bổ sung, điều chỉnh, sửa đổi quy hoạch phù hợp với quy hoạch chiến lược
TNN lưu vực sông Cả.
+ Bảo vệ khai thác, sử dụng TNN lưu vực sông Cả, tổ chức diễn đàn để
phối hợp các hoạt động quản lý TNN, giảm nhẹ thiên tai do nước gây ra trên lưu
vực, phòng chống, khắc phục hậu quả do lũ lụt gây ra.
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

133

+ Hỗ trợ chính quyền các cấp, các ngành có liên quan điều hoà lợi ích và
giải quyết tranh chấp nguồn nước lưu vực.
+ Xây dựng và quản lý các dữ liệu về lưu vực sông, cập nhật thông tin,
điều phối các hoạt động về sử dụng THTNN lưu vực sông Cả.
+ Tham gia chương trình giáo dục, truyền thống nhằm nâng cao nhận thức
cộng đồng, tăng cường năng lực cho cộng đồng về quản lý TNN, đảm bảo cho
cộng đồng được tham gia trong quá trình lập quy hoạch.
+ Xây dựng và duy trì quan hệ với các tỉnh, các địa phương có liên quan
đến TNN lưu vực sông Cả trên lãnh thổ Việt nam và các tỉnh của Lào, tạo điều
kiện để tham gia các dự án và hợp tác quốc tế trong lĩnh vực quản lý, khai thác,
sử dụng và phát triển TNN.
Các thành viên của Hội đồng gồm:
+ Chủ tịch là Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nghệ An.
+ Phó chủ tịch thường trực là Phó chủ tịch của UBND tỉnh Hà Tỉnh.
+ Các uỷ viên gồm có 16 Phó Giám đốc của 8 sở liên quan của 2 tỉnh
Nghệ An và Hà Tĩnh.
+ Chủ tịch Hội đồng quản lý 4 tiểu lưu vực.
+ Mời đại diện các Bộ, Ngành, các Tổ chức xã hội tham gia.
Văn phòng thường trực đặt tại Tp. Vinh và Văn phòng đại diện đặt tại Tp.
Hà Tĩnh.
Kinh phí của Hội đồng được lấy từ ngân sách hai tỉnh Nghệ An và Hà
Tĩnh theo tỷ lệ lưu vực sông, các nguồn khác như phí TNN và các nguồn tài trợ
khác do các tổ chức cá nhân trong nước và quốc tế đóng góp.
iii) Nhận xét về các hình thức tổ chức
Hiện nay, ở nước ta có 2 hình thức tổ chức lưu vực sông: Ban quản lý quy
hoạch lưu vực hoặc Ban quản lý lưu vực và Hội đồng lưu vực sông quản lý 6 lưu
vực sông : Ban Quan lý lưu vực sông Hồng, sông Thái Bình, Ban Quản lý quy
hoạch lưu vực sông Đồng Nai, sông Cửu long và Ban Quản lý quy hoạch lưu
vực sông Vu Gia - Thu Bồn, Hội đồng lưu vực sông Serepok và Hội đồng Quản
lý lưu vực sông Cả nhưng hoạt động thiếu hiệu quả:
+ Khung tổ chức về quản lý TNN chưa tập trung thống nhất từ trung ương
và tới địa phương.
+ Chưa có văn bản quy hoạch lưu vực sông hay quy hoạch TNN được cấp
có thẩm quyền phê duyệt.
+ Tổ chức lưu vực sông theo hình thức thứ nhất thiếu sát với địa phương,
xa dân, xa điều kiện thực tế của lưu vực.
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

134

+ Tổ chức lưu vực theo hình thức thứ 2 chưa có cơ chế thu hút người dân
trong lưu vực tham gia vào công tác quản lý lưu vực.
+ Vận hành liên hồ chứa thuỷ điện trên sông Serepok, một nhánh của
Sesan đều có tác động đến cả hệ thống và đến hạ lưu phía Camphuchia nên mở
rộng Hội đồng cho cả lưu vực sông Sesan.
+ Chưa có đầy đủ công cụ quản lý lưu vực như không có phòng kỹ thuật,
cơ sở dữ liệu, công cụ hỗ trợ ra quyết định.
+ Chưa chủ động lâu dài về kinh phí hoạt động của Hội đồng
+ Khi nhiệm vụ quản lý TNN trực thuộc Bộ TNMT vấn đề tổ chức lưu
vực sông phải điều chỉnh lại theo sự chỉ đạo thống nhất từ trung ương tới địa
phương.
b. Kiến nghị mô hình quản lý
1) Cơ cấu tổ chức
Trên cơ sở các nguyên tắc đã đề xuất và những phân tích, đánh giá một số
hình thức tổ chức lưu vực trên thế giới cũng như ở nước ta, dưới đây là đề xuất
một hình thức tổ chức lưu vực được gọi là Ban Quản lý lưu vực sông Mã (Ban
QLLV sông Mã).
Cơ cấu tổ chức của Ban được thể hiện trong sơ đồ Hình 4.1.
HỘI ĐỒNG TÀI NGUYÊN NƯỚC QUỐC GIA

BAN QUẢN LÝ LƯU VỰC
SÔNG MÃ
TRỤ SỞ: TP. THANH HOÁ

VĂN
PHÒNG
BAN

TIỂU
BAN
CHÍNH
SÁCH
TN&MT

TIỂU
BAN
QUY
HOẠCH

TIỂU
BAN
MÔI
TRƯỜNG

TIỂU
BAN TÀI
CHÍNH

TIỂU BAN
TTTL
TNMTLVS

TIỂU
BAN HỢP
TÁC
QUỐC

TẾ

Hình 4.1 Sơ đồ Kiến nghị QLTHLVS lưu vực sông Mã

Theo sơ đồ trên, Ban QLLVS Mã được hình thành như một cơ quan độc
lập, không trực thuộc một bộ hay tỉnh nào, nhưng chịu sự hướng dẫn chuyên
ngành của các bộ liên quan và các quyết sách tư vấn về mặt tài nguyên nước của
Hội đồng TNN quốc gia.
Về cơ cấu tổ chức của Ban QLLVS Mã:
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

135

- Trưởng Ban: do Chủ tịch UBNN các tỉnh Điện Biên, Sơn La, Hoà Bình,
Nghệ An và Thanh Hoá theo nhiệm kỳ 2 năm.
- Phó trưởng Ban: Phó Chủ tịch UBNN Tỉnh của 5 tỉnh,
- Uỷ viên thường trực: Đại diện Bộ NN&PTNT, Bộ TN&MT, Tổng Công
ty Điện lực Việt Nam, các hộ dùng nhiều nước (các nhà máy nước lớn, các
doanh nghiệp giao thông thuỷ, du lịch, các công ty thuỷ nông…) và các cơ quan
khác của các tỉnh trong lưu vực sông.
Về nhiệm kỳ: Cứ 2 năm bầu lại một lần các đại diện các bên tham gia Ban.
Trụ sở của Ban: Đặt tại Tp. Thanh Hoá.
2) Chức năng và nhiệm vụ của Ban
- Xây dựng chiến lược, quy hoạch, kế hoạch dài hạn và ngắn hạn về quản
lý và bảo vệ các tài nguyên thiên nhiên trong lưu vực sông và theo dõi việc thực
hiện chiến lược, quy hoạch và kế hoạch đó, bảo đảm sự thống nhất với quản lý
ngành và địa bàn hành chính. Đề xuất và hỗ trợ các chương trình, dự án phù trợ;
- Phối hợp với các cơ quan liên quan của các bộ, ngành, địa phương trong
công tác điều tra cơ bản, kiểm kê và đánh giá tài nguyên thiên nhiên trong lưu
vực sông. Xây dựng quy chế và quản lý thông tin về TNMT trên lưu vực, phục
vụ công tác khai thác, sử dụng và bảo vệ;
- Đề xuất việc giải quyết các mâu thuẫn nảy sinh trong khai thác, sử dụng
TNMT trên lưu vực sông;
- Tiến hành hợp tác với tỉnh Sầm Nưa, Lào trong việc trao đổi thông tin
liên quan đến tài nguyên và môi trường lưu vực sông, phối hợp nghiên cứu lập
quy hoạch khai thác, bảo vệ tài nguyên và môi trường, tạo điều kiện thuận lợi
cho công tác QLTHTNMT và môi trường toàn lưu vực;
- Thực hiện tuyên truyền giáo dục nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng
trong công tác bảo vệ TNMT trên lưu vực.
3) Chế độ làm việc
- Ban QLLVS Mã làm việc theo chế độ thủ trưởng. Đối với những vấn đề
quan trọng, có thể thực hiện việc biểu quyết.
- Ban QLLVS Mã tiến hành họp 2 lần trong 1 năm. Trường hợp cần thiết,
Chủ tịch Ban có thể triệu tập họp bất thường hoặc khi có đề nghị của ít nhất 2/3
số thành viên của Ban.
- Quyết định của kỳ họp được thông qua theo thể thức đồng thuận của ít
nhất 2/3 số thành viên của Ban. Quyết định này sẽ có hiệu lực thực thi như một
văn bản pháp lý điều chỉnh hoạt động của các bên liên quan.

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

136

Trước khi thông qua một quyết định nào, dự thảo quyết định phải được
gửi trước tới các uỷ viên để nghiên cứu, xem xét trước.
- Căn cứ nội dung của từng kỳ họp, Chủ tịch Ban có thể mời thêm đại
diện của các tổ chức, chuyên gia đến tham dự nhưng không biểu quyết.
4) Cơ chế tài chính
Nguồn tài chính là cơ sở quyết định các hoạt động thực tế của Ban. Nguồn
tài chính được hình thành từ các hoạt động sau:
- Sự đóng góp từ các địa phương. Tỷ lệ đóng góp sẽ được quy định cụ thể
trên cơ sở diện tích của lưu vực nằm trong địa phương, số dân, giá tri GDP hàng
năm. Phần đóng góp của các địa phương được trích từ các nguồn thu thuế tài
nguyên, phí và lệ phí, tiền xử phạt,...
- Quỹ bảo vệ môi trường của địa phương.
- Đóng góp tự nguyện của các tổ chức trực tiếp khai thác tài nguyên trên
lưu vực sông, phục vụ cho các hoạt động quản lý, bảo vệ TNMT.
- Sự tài trợ của các tổ chức Quốc tế (chính phủ và phi chính phủ).
5) Chức năng và nhiệm vụ của các đơn vị trực thuộc
Tổ chức thành 7 đơn vị, cụ thể:
- Văn phòng Ban: là cơ quan giúp việc cho Ban, thực hiện các công việc
phục vụ cho hoạt động của Ban, bao gồm:
+ Chuẩn bị chương trình nội dung các kỳ họp, các hội nghị, hội thảo theo
sự phân công của Ban tổ chức;
+ Chuyển hồ sơ và tài liệu liên quan đến các phiên họp của Ban đến các
thành viên của Ban 5 ngày trước khi kỳ họp bắt đầu;
+ Dự thảo các văn kiện, báo cáo của Ban, các kết luận của từng phiên họp của
Ban;

+ Thực hiện các nhiệm cụ khác do Trưởng ban giao;
- Tiểu ban Chính sách về TNMT
+ Nghiên cứu, đề xuất những thay đổi về cơ cấu tổ chức nhằm không
ngừng nâng cao hiệu lực của bộ máy của Ban;
+ Nghiên cứu, đề xuất các cơ chế chính sách về quản lý, khai thác, sử
dụng tài nguyên, kiểm soát, BVMT, xử lý các vi phạm;
- Tiểu ban Quy hoạch
+ Xây dựng chiến lược khai thác, sử dụng bền vững tài nguyên và bảo vệ
môi trường lưu vực sông;
+ Xây dựng quy hoạch tổng thể phát triển lưu vực sông và quy hoạch
chuyên ngành (quy hoạch phát triển rừng, quy hoạch tài nguyên nước, quy
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

137

hoạch sử dụng đất...). Định kỳ kiểm kê đánh giá tài nguyên thiên nhiên trên lưu
vực sông;
+ Đề xuất các chương trình, dự án liên quan đến khai thác và BVMT lưu
vực sông, bao gồm cả các dự án phối hợp với tỉnh Sầm Nưa, Lào;
+ Phối hợp với các cơ quan liên quan theo dõi, giám sát việc thực hiện
quy hoạch, các chương trình dự án được phê duyệt.
- Tiểu ban TNMT.
+ Kiểm tra, giám sát các hoạt động kinh tế - xã hội trên lưu vực sông về
mặt sử dụng TNMT trên cơ sở các luật, nghị định của Nhà nước và các tiêu
chuẩn Việt Nam hiện hành;
+ Tham gia các Hội đồng thẩm định, đánh giá ĐTM của các quy hoạch,
kế hoạch và các chương trình dự án phát triển kinh tế - xã hội được thực hiện
trên lưu vực sông;
- Tiểu ban Tài chính
+ Bảo đảm tài chính cho các hoạt động của Ban và các Tiểu ban;
+ Đầu mối tiếp nhận các nguồn hỗ trợ.
- Trung tâm thông tin tư liệu TNMT lưu vực sông.
+ Thu thập và lưu trữ các thông tin, tư liệu về TNMT lưu vực sông.
+ Phục vụ đáp ứng nhu cầu của các công tác quản lý của Ban.
- Tiểu ban Hợp tác Quốc tế
+ Chịu trách nhiệm soạn thảo, đề xuất hợp tác, hợp đồng với tỉnh Sầm
Nưa của Lào trong việc trao đổi thông tin liên quan đến khai thác tài nguyên và
bảo vệ môi trường lưu vực sông.
+ Tham mưu cho Ban về giải quyết các vướng mắc, xung đột (nếu phát
sinh) với phía hợp tác về khai thác, bảo vệ TNMT theo khung pháp lý quốc tế,
Việt Nam và Lào.
4.4. Nhận xét chương 4
Lưu vực sông Mã có nhiều tiềm năng lợi thế về đất đai, tài nguyên rừng,
khoáng sản, TNN, có lực lượng lao động dồi dào nhưng cũng có nhiều hạn chế
như địa hình chia cắt, vùng trung và thượng du vẫn là vùng chậm phát triển, cơ
sở hạ tầng yếu kém, tỷ lệ lao động chưa đào tạo còn quá cao, tệ nạn xã hội vẫn
diễn ra,...
Trên lưu vực mới có quản lý theo ngành và theo địa phương nhưng chưa
có QLTHLLV thống nhất. Lưu vực vẫn thiếu một thể chế quản lý, thiếu thống
nhất về chínhysách, chế độ, thiếu cơ chế tham gia của cộng đồng...
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

138

Bởi vậy, việc lựa chọn mô hình thể chế nhằm QLTHTNMT lưu vực là rất
cần thiết. Việc lựa chọn mô hình quản lý đã trình bày cho lưu vực là phù hợp với
thực tế, đó là mô hình được hình thành sau khi đã đúc kết từ các mô hình đã có ở
nước ta.
Khi mô hình được chọn và triển khai hoạt động thì việc TNMT trên lưu
vực sẽ được quản lý thống nhất, có hiệu quả hơn, góp phần phát triển bền vững
TNMT trên lưu vực.

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

139

CHƯƠNG 5: NGHIÊN CỨU ĐỀ XUẤT CÁC GIẢI PHÁP QUẢN LÝ TỔNG
HỢP TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG LƯU VỰC SÔNG MÃ

5.1. Giải pháp quy hoạch tổng hợp lưu vực
Trong các giải pháp để QLTHLV, giải quy hoạch tổng hợp là giải pháp
đầu tiên và cần thiết để điều hành quản lý. Bởi vì nếu không có quy hoạch tổng
thể thì rất khó có thể thực hiện được nhiệm vụ quản lý và việc quản lý chỉ được
thực hiện khi có quy hoạch tổng thể được duyệt. Để quy hoạch lưu vực, trước
hết phải có quy hoạch kinh tế xã hội trên lưu vực từ đó các quy hoạch ngành
như : quy hoạch tổng hợp TNN, Quy hoạch môi trường lưu vực, quy hoạch phát
triển tài nguyên rừng, quy hoạch sử dụng đất đai trên lưu vực..... Các quy hoạch
đó sẽ là đầu vào cho quy hoạch tổng hợp lưu vực.
Quy hoạch tổng hợp lưu vực là một vấn đề lớn, cần có kinh phí và có các
nhà khoa học, nhà quản lý tâm huyết triển khai thực hiên. Muốn quy hoạch được
cần phải có đầy đủ các thông tin về điều kiện tự nhiên xã hội, đánh giá được
hiện trạng tài nguyên và môi trường trên lưu vực, hiện trạng khai thác sử dụng
tài nguyên trên lưu vực, quy hoạch phát triển kinh tế xã hội của lưu vực từ đó
định hướng khai thác sử dụng, quản lý, bảo vệ tài nguyên và môi trường trên lưu
vực.
Thực tế trên lưu vực, các quy hoạch ngành: như quy hoạch sử dụng đất,
quy hoạch khai thác thuỷ lợi, quy hoạch lâm nghiệp... của từ ngành ở các địa
phương đã triển khai và có điều chỉnh hàng năm, nhưng chưa thống nhất.
Do vậy, quy hoạch tổng thể lưu vực phải xem xét lại, đánh giá lại và
thống nhất lại trên toàn lưu vực. Đây là một vấn đề rất khó nhưng một khi có
Hội đồng lưu vực sông vấn đề này có thể thực hiện được.
5.2. Khai thác sử dụng hợp lý tài nguyên nước
5.2.1. Đánh giá hiện trạng các công trình cấp nước
Trên lưu vực sông Mã đã xây dựng được một hệ thống công trình tưới cho
nông nghiệp bao gồm hồ chứa, đập dâng, trạm bơm:
a. Hệ thống hồ chứa trên lưu vực
Hiện nay trên lưu vực có hơn 1500 hồ chứa vừa và nhỏ có dung tích điều
tiết từ (0,1 ÷ 10)106 m3. Các hồ chứa này hầu hết nằm trên các nhánh suối tưới
cho vùng đất sau hồ chứa, trong đó có một số hồ chứa có dung tích tương đối
lớn, mối hồ có thể tưới được 250 - 1.260 ha như: Đồng Ngư, Bỉnh Công, Đồng
Múc, Quăng, Khăng Khái, Tây Trác, Thung Bằng, Cống Khê, Chùm Mặc, Hồ
Bui..., các hồ chứa nhỏ còn lại chỉ tưới được 5 - 100 ha/hồ và thường bị cạn đáy
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

140

vào các năm ít nước như 1993, 1998. Có tới 95 % hồ chứa là dân tự làm không
có thiết kế kỹ thuật và đang xuống cấp.
Theo thiết kế, tổng diện tích của các hồ chứa có thể đạt tới 78.534 ha
nhưng thực tế mới tưới được chỉ đạt 57,16 % diện tích thiết kế.
b. Đập dâng
Trên lưu vực có nhiều đập dâng lớn nhỏ và có thể cung cấp nước tưới cho
128.147h nhưng thực tế mới lại chỉ đạt 60,39 % thiết kế (77.393 ha).
Trong các đập dâng hiện có, lớn nhất là đập Bái Thượng trên sông Chu có
thể tưới tự chảy cho 49.613 ha của đồng bằng Nam sông Chu, nhưng thực tế mới
chỉ tưới cho 32.500 ha và tạo nguồn bơm tưới cho 8.500 ha (nguồn nước hồi
quy), đạt 82,6% (Qtưới = 15 - 30/45 m3/s vào nhưng những tháng kiết nhất).
Đập Bái Thượng đã được tu sửa nhiều lần, gần đây nhất là từ các năm 1996 2000 với hệ thống kênh mương đã được kiên cố hoá.
c. Các trạm bơm
Dọc theo trung và hạ lưu sông Mã, sông Chu và các sông suối khác có
310 trạm bơm tưới với 1.100 máy, nhưng chủ yếu là các trạm bơm có công suất
nhỏ và chỉ có 2 hệ thống bơm lớn là: Trạm bơm Hoàng Khánh (7 máy OΠ6 87) và Trạm bơm Nam sông Mã (5 máy OΠ6 - 87) với công suất mỗi máy đạt từ
960 m3/h đến 4.000 m3/h. Theo thiết kế, hệ thống trạm bơm có nhiệm vụ tưới
cho 10.2221ha, nhưng thực tế lại mới chỉ đáp ứng được 64.470 ha, đạt 63,07 %.
5.2.2. Nhu cầu cấp nước
Kết quả tính toán cân bằng nước hạ lưu sông Mã, đó chỉ ra rằng, hiện nay
nhu cầu nước trên lưu vực bình quân tháng không thiếu nhiều lắm, nhưng chi
tiết theo theo tháng thì trong nhiều vùng vẫn thiếu nước nếu không có biện pháp
khắc phục.
Thực tế cho thấy, nước do các công trình khai thác cấp cho các ngành
kinh tế quốc dân lớn rất nhiều so với nhu cầu nước, nhất là đối với các ngành
trồng trọt. Bởi vì, từ công trình đầu mối đến mặt rộng nước bị tổn thất rất nhiều:
tổn thất do thấm, do bay hơi, do sử dụng lãng phí.. theo tính toán, lượng nước
đến mặt ruộng chỉ đạt 0,6-0,65 lượng nước cấp chưa kể thất thoát và do sử dụng
lãng phí tại mặt ruộng. Nhu cầu cấp nước tại các công trình đầu mối theo tính
toán và theo thực tế được thống kê trong bảng 5.1 dưới đây.
Kết quả thống kê trong bảng 5.1 cho thấy:
- Chênh lệch giữa nhu cầu cấp nước tưới thực tế tại các công trình đầu
mối và tại mặt ruộng theo tính toán (1,53 lần) thấp hơn và thực tế lại (1,58 lần)
tới 3,3 %.
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

141

- Dù hàng năm, lượng nước cấp tại các đầu mối lên tới 3041,236 106 m3
lớn rất nhiều so với nhu cầu nước nhưng trên lưu vực vẫn thiếu tới 832,736 106
m3 tính theo công trình đầu mối và 845,402 106 m3 tính đến mặt ruộng.
Bảng 5.1 Nhu cầu nước (106m3)mặt ruộng và lượng nước thiếu tại các vùng
Vùng Cân
bằng

Diện tích
canh tác
(ha)

Nhu cầu hiện tại

Đã sử dụng được

Mặt
ruộng

đầu mối

Mặt
ruộng

Còn thiếu

đầu mối Mặt ruộng đầu mối

Thượng s. Mã

41.572

165.172

254,096

103,236

187,701

61,927

66,393

Thượng s.Bưởi

27.045

153.453

697.620

173.033

325.514

274.430

354.056

Hạ du s.Bưởi

6.555

85.260

131.169

62.792

114.169

22.468

17.000

Trung s.Mã

15.749

179.633

276.358

105.895

192.536

73.738

83.822

N Mã- Bắc Chu

34.971

385.780

593.507

296.222

538.585

89.558

54.922

Thượng s.Chu

7.386

40.625

62.500

20.281

36.874

20.344

25.625

Nam s.Chu

68.711

809.648 1245.612 640.403 1164.369

169.245

81.243

Bắc s.Mã

36.259

498.522

481.487

43.764

131.624

237.155 2518,082 3873,972 1672,680 3041,236

845,402

832,736

Tổng

613.111

264.818

5.2.3. Phương án khai thác sử dụng nguồn nước
a. Vùng Nam sông Chu
Nam sông Chu là vùng cần nước nhiều nhất. Bài toán cân bằng nước trên
lưu vực cho thấy Nam sông Chu là vùng thiếu nước cho tới năm 2010 khi có hồ
Cửa Đạt và thực tế cấp tại mặt ruộng lại càng thiếu hơn do thất thoát lớn. Nước
sông Chu vừa phải cấp cho các nhu cầu nước trong vùng và lại phải cấp cho
KCN Nghi Sơn. Bài toán cấp nước ở đây có thể được thực hiện theo hai cách
ứng với hai khu vực cấp nước:
1) Nước tưới cho nông nghiệp:
Vùng Nam sông Chu cần khoảng 11,5 m3/s để tưới cho 69.471 ha và cấp
cho dân sinh, cho chăn nuôi, cho các khu đô thị, khu KCN từ Hệ thống thuỷ
nông sông Chu Bái Thượng và từ hồ Sông Mực, các hồ chứa, nhỏ ven vùng đồi
của Triệu Sơn.
Tổng lượng nước cấp để tưới cho 68.202 ha lên tới 361,36. 106m3 nhưng
thực tế lượng nước đó mới tưới được 49.872 ha được tưới (hệ thống thuỷ nông
Bái Thượng 36.075 ha, bơm trên sông Chu 3.238 ha, bơm trên sông Mã 1.644
ha, hồ nhỏ tự chảy 1.335 ha, sông Mực 7.580 ha) và còn 4.860 ha vùng đồi
Triệu Sơn, Thọ Xuân chưa được tưới.
Để tưới cho 4.860 ha còn lại, có thể thực hiện theo các cách:
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

142

- Hoàn chỉnh toàn bộ hệ thống Nam sông Chu để có thể tưới đủ 49.613
ha.
- Xây dựng thêm công trình Làng Than tưới cho diện tích 2.800ha và
kênh tiếp nguồn để tưới cho vùng đồi 2.984 ha.
- Xây dựng hồ chứa Bột Dột tưới cho 700 ha.
- Bơm nước từ sông Mã (từ Giàng đến Hoàng Tôn) vào kênh Thống Nhất
để tưới cho 1.644 ha vùng phía Nam của khu vực.
2) Nước cấp cho Khu công nghiệp Tĩnh Gia
Khu công nghiệp Tĩnh Gia cần tới 6,5 m3/s mà nguồn tại chỗ không có
nên phải lấy từ lưu vực sông Chu hoặc sông Mực theo 2 phương án:
+ Phương án I: Nước từ hồ chứa Cửa Đạt trên sông Chu sẽ được chuyển
về khu công nghiệp. Theo phương án này việc cấp nước rất chủ động nhưng
đường dẫn xa, tốn kém và phải chờ công trình Cửa Đạt hoàn thiện trong khi đó
khu công nghiệp đang hình thành.
+ Phương án II: Lấy nước từ hồ Yên Mỹ trên sông Mực với dung tích
209.106 m3 (6,5 m3/s). Thực tế, khu tưới sông Mực, Yên Mỹ đang lấy nước từ
sông Chu chuyển xuống sông Nhơm rồi chảy qua kênh C6 về.
Phương án này có ưu điểm là nguồn nước hồ sông Mực, hồ Yên Mỹ ổn
định, chất lượng tốt chủ động phân đợt lấy nước cho khu công nghiệp theo 2 giai
đoạn khác nhau, không làm đảo lộn nội đồng khu tưới đã có. Nhưng lại phải xây
dựng nhiều công trình chuyển tiếp và việc quản lý rất phức tạp và tốn kém, tiêu
tốn nhiều điện năng và việc tiêu thoát lũ trên sông Mực, Thị Long sẽ bị ảnh
hưởng do việc hình thành hệ thống kênh mương mới.
b. Vùng Nam sông Mã bắc sông Chu
Diện tích canh tác hiện tại của vựng cân bằng này là 34.971ha nhưng
tương lai sẽ là 45.971 ha do tăng diện tích mía (5.000 ha) và các loại cây trồng
khác. Trong đó, diện tích được tưới (bằng trạm bơm) là 22.607 ha bằng các
nguồn nước sông Mã (10.700 ha), sông Chu (3.000 ha), sông Cầu Chày (3.650
ha) và từ các hồ chứa nhỏ 5257 ha. Diện tích chưa được tưới trong vùng là
23.364 ha.
Việc tưới cho 23.364 ha còn lại tại vựng Nam sông Mã - Bắc sông Chu
(cả lưu vực sông Âm) có thể thực hiện bởi các cách:
- Lấy nước sông Chu bằng các công trình tự chảy và từ trạm bơm Nam
sông Mã để tưới cho 3.751 ha chưa được tưới của Thiệu Hóa và Yên Đinh.

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

143

- Xây dựng 32 công trình hồ chứa, đập nhỏ tại các vùng đồi Ngọc Lạc,
Lang Chánh nhằm trữ nước nguồn sông Âm để tưới cho 3.520 ha và hoàn chỉnh
các công trình hồ chứa nhỏ khác để tưới cho 5.257 ha trên lưu vực sông Âm,
- Bơm trên sông Cầu Chày 3.650 ha bằng các trạm bơm nhỏ dọc sông,
- Bơm trên sông Mã bằng các trạm bơm Yên Quý và các trạm bơm lẻ
khác tưới cho 7.180 ha.
Trong số 33.588 ha được dự kiến lấy nước tưới từ sông Chu sẽ được thực
hiện bằng hồ chứa Cửa đạt (cấp trực tiếp bằng kênh tự chảy).
c. Vùng Bắc sông Mã
Tổng diện tích canh tác hiện tại của vùng là 36.269 ha, tương lai mở sẽ
lờn tới 37.824 ha là do khai hoang lấn biển vùng Hậu Lộc, Nga Sơn, Hoằng Hoá
để trồng cói và nuôi trồng thuỷ sản và một phần đồi dốc để trồng mía đường
(Việt Đài, Thạch Thành).
Các công trình hiện có trong vùng cân bằng có thể tưới cho 35.423 ha
trong đó, nước do trạm bơm Hoàng Khánh, Châu Tử, từ cống lộc Động và Báo
Văn có thể tưới cho 34.500 ha; nước từ các trạm bơm dọc sông Hoạt, sông Trà
Giang (các hồ chứa ven vách núi) được tưới cho 923 ha và hiện vẫn còn 2.399
ha chưa có nước tưới.
Để khắc phục đảm bảo tưới cho 2.399 ha còn thiếu nước, có thể khai thác
từ các nguồn:
- Lấy nước từ Trạm bơm Cầu Tào tưới cho vùng biển và vùng Nam
Hoằng Hoá (6,0 m3/s).
- Cải tạo công trình cống Mộng Dường cấp nước cho 1.900 ha vùng biển
Nga Sơn, trong đó có 500 ha mới lấn biển.
Tuy nhiên việc lấy nước từ sông Lèn tại Báo Văn và Lộc Động với công
suất lớn sẽ tạo cho mặn xâm nhập sâu và việc lấy nước sẽ không đạt yêu cầu.
Cho nên khi mở cống Lộc Động và Báo Văn để lấy nước tưới cần chú ý tới tình
hình triều mặn và nguồn nước hiện có ở thượng lưu.
Do vậy, để giải quyết tình trạng trên, cách tốt nhất có thể xử lý 1 trong 2
phương án:
+ Phương án I: Lấy nước từ sông Đáy chuyển về Nga Sơn và Hà Trung
bằng bơm tưới để tưới cho 11.500 ha và lấy nước từ sông Lèn cấp cho 13.000
ha. Phương án này có thể giữ được ổn định mặn trên sông Lèn không quá cao
nhưng việc mở rộng sông Vân, sông Mới, xây dựng đập tràn trên sông Càn (tại
Điền Hộ) hay việc đưa nước lên mặt ruộng vẫn phải bơm và việc chuyển nước là
rất phức tạp.
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

144

+ Phương án II: Xây dựng đập ngăn mặn trên sông Lèn để tận dụng
nguồn nước ngọt sông Mã chuyển từ 27 đến 45 m3/s vào sông Lèn (trong mùa
kiệt), nạo vét trục sông Hoạt, trục Trà Giang để cấp nước cho gần 25.000 ha
Bắc, Nam sông Lèn. Đây là phương án tối ưu nhất.
c) Vùng hạ du sông Bưởi
Diện tích canh tác hiện tại vùng này 6.555ha bao gồm đất đai huyện Vĩnh
Lộc và 2 xã Hà Lĩnh, Hà Sơn của Hà Trung. Trong tương lai sẽ đưa lên 6.691ha
diện tích canh tác tăng lên chủ yếu để trồng mía. Các công trình cung cấp nước
cho vùng này có trạm bơm Yên Tôn, Vĩnh Khang, Vĩnh Hoà, Vĩnh An, Vĩnh
Hùng, Vĩnh Minh và các hồ chứa nhỏ có thể tưới cho 4.630 ha (4.000 ha do
bơm, 631 ha từ hồ đập nhỏ) và vẫn còn 2.061 ha chưa được tưới. Để tưới cho
2.061 ha chưa được tưới, có thể:
- Nâng công suất trạm bơm Vĩnh Hùng để tưới từ 150 ha lên 960 ha.
- Hoàn chỉnh đầu mối hồ Đá Kẽn để tưới thêm cho 250 ha.
- Xây dựng trạm bơm Vĩnh Khang tưới cho 600 ha (tăng thêm 350 ha).
- Xây dựng trạm bơm nhỏ trên sông Bưởi để tưới cho 401 ha.
Đây là vùng có nguồn nước khá dồi dào có thể cung cấp đủ cho các nhu
cầu nước cho sản xuất, dân sinh va cấp nước cho thị trấn Vĩnh Lộc từ nước sông
Bưởi.
d. Vùng Thượng và Trung lưu sông Bưởi
Vùng thượng và trung sông Bưởi có diện tích canh tác 27.977 ha (chủ yếu
là Thạch Thánh) và tương lai sẽ tăng lên 40.466 ha do việc tăng thêm 21.840 ha
mía đồi.
Hiện nay, các hồ chứa Tây Trác, Đồng Ngư, Đồng Múc, Bỉnh Công,
Quặng, Hồ Me, Hồ Vưng, Hồ Bung; các đập dâng, các trạm bơm trên dòng
chính suối Cộng Hoà, suối Bin, suối Cái và bơm dọc sông Bưởi có khả năng
tưới cho 7.250 ha. Trong đó các hồ chứa tưới cho 4500 ha, các trạm bơm tưới
cho 3250 ha. Bài toán cân bằng nước đã chỉ ra rằng đây chính là vùng thiếu
nước kể cả ở thời kỳ 2020 và thực tế trong khu cân bằng vẫn còn thiếu còn nước
để tưới cho 158,37.106 m3, chưa kể 3.690 ha còn lại chỉ nhờ mưa.
Nguồn nước thiếu tại khu cân bằng được xử lý theo các phương ỏn:
- Xây dựng hồ chứa tại Chòm Mo (Flv = 1.250k m2) với dung tích hữu ích
25 - 30 106 m3 có thể tưới cho 12.000 ha mía đồi.
- Xây dựng hồ Bình Bút và các hồ chứa nhỏ để tưới cho 2.977 ha (màu và
mía) và 10.000 ha (mía).

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

145

- Lấy ngầm trên tầng đá vôi Tam Điệp dựng cho khu công nghiệp mía
đường nhưng phải xử lý trước khi xả xuống dòng chảy tự nhiên.
- Xây dựng mới hồ Trọng, hồ Ngay để tưới cho 1.500 ha và cấp 0,2 m3/s
cho vùng mía đường Tân Lạc khu ngã ba Mãn Đức.
- Xây dựng hồ đập nhỏ và thủy luân để tưới cho 940 ha trong đó có hồ
Tây Trác tưới cho 250 ha vùng mía đồi Lạc Thuỷ.
- Xây dựng hồ Cánh Tạng với Flv = 110 km2 với dung tích 100 106 m3
tưới cho 1000 ha và cấp cho trung lưu sông Bưởi (90.106 m3).
e. Vùng trung lưu và thượng nguồn sông Mã
Vùng trung lưu và thượng nguồn sông Mã có 55.227 ha canh tác và sẽ
tăng lên 73.438 ha, trong đó có 19.123 ha lúa còn lại là màu và cây công nghiệp
ngắn ngày.
Diện tích canh tác được tưới hiện tại là 22.000 ha còn lại đang tưới nhờ
nước mưa. Đây là vùng rất dồi dào nước nhưng chưa có đủ các công trình đưa
nước lên mặt rộng.
Để giải quyết vấn đề thiếu nước, có thể giải quyết theo các cách:
- Xây dựng các trạm bơm điện dọc sông để tưới cho 18.500 ha.
- Xây dựng 175 hồ chứa nhỏ, đập dâng để tưới cho 25.800 ha còn lại.
Bảng 5.2 Phân vùng sử dụng nguồn nước trên các sông suối
Hiện tại
Nguồn nước Tưới (ha)

Đến năm 2020
Tưới

Dân sinh

(ha)

(người)

Công nghiệp

Dòng chính

96.131

91.485

1.218.748 Cụm CN sông Mã-Lạch Trường-Hàm Rồng

Sông Bưởi

27.976

40.476

450.000 Cụm CN Tân Lạc-Lạc Sơn- Thạch Thành

Sông Lèn

24.985

25.959

558.060 Bỉm Sơn, Cầu Lèo

Sông Chu

88.067

122.342 2.952.248 Các KCN Thanh Hoá-Sầm Sơn, Mục SơnLam Sơn, Nghi Sơn-Tĩnh Gia, Núi Nưa

Tổng

237.155 280.262 5.179.056
(Nguồn: Viện Quy hoạch Thuỷ lợi)

5.2.4. Phương án tiêu úng và chống lũ
5.2.4.1. Nhu cầu chống lũ và phương án chống lũ
1) Nhu cầu chống lũ

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

146

Bảng 5.3 Nhu cầu chống lũ trên các triền sông vùng hạ du
Triền đê sông
Sông Chu
- Hạ Bái Thượng
- Cống Thọ xuân
- Hậu Hiền
- Giàng
Sông Mã
- Cẩm Hoàng
- Lý Nhân
- Sét Thôn
- Giàng
- Hàm Rồng
Sông Lèn
- Cầu Lèn
S.LạchTrường
- Cầu Tào
Sông Bưởi
- Kim Tân
- Sòi
Sông Hoạt
- Cầu Cừ
- Tứ Thôn
S.Cầu Chày
- Cầu Nha
- Thiện Thịnh

Mức chống lũ
Hiện tại Theo A6-77

TS. Tương đương % Mức nước chống lũ
Hiện tại Theo A6-77 Hiện tại Theo A6-77

1962
1962
1962
1962

I,III
I,III
I,III
I,III

2,5
2,5
2,5
2,5

0,6; 0,2
0,6; 0,2
0,6; 0,2
0,6; 0,2

21,44
14,3
13,9
7,08

23,32
18,04
15,97
9,89

1927
1927
1927
1927
1927

III
III
III
I,II
I,II

2,5
2,5
2,5
2,5
2,5

2,0
2,0
2,0
0,6; 0,2
0,6; 0,2

22,9
13,12
12,04
7,41

23,24
15,18
14,0
9,89
8,71

1973

III,IV

3,0

2,0; 5,0

6,28

8,23

1973

III

3,0

2,0

6,0

8,76

1996
1996

IV
IV

6
6

5,0
5,0

13,0
12,6

13,9
12,8

1996
1973

III,IV
IV

8
8

2,0; 5,0
5,0

3,91
3,5

4,01
3,58

1973
1985

III
III

5
5

2,0
2,0

13,9
8,0

15,5
9,30

Trên sông Mã, sông Chu năm nào cũng có lũ xẩy ra, nhiều năm vượt báo
động cấp III, nhiều trận lũ gây tổn thất rất lớn cho vùng hạ du. Bởi vậy, chống lũ
là một nhu cầu rất quan trọng. Các nhà Quy hoạch phòng chống lũ ở địa phương
căn cứ vào các con lũ đặc biệt lớn để đặt ra yêu cầu chống lũ cho địa phương
(Bảng 5.3) và cụ thể: đó là lấy trận lũ 1927 (trên sông Mã) và con lũ 1962 (trên
sông chu) tương ứng với tần suất 2,5 % làm mức báo động cấp III để chống lũ.
Ngoài ra, trên các sông nhánh, phân lưu, cũng lấy các con lũ đặc thù như năm
1973 (trên sông Lốn, sông Lạch Trường, sông Cầu Chày) tương ứng với tần suất
3,0 % hay con lũ năm 1966 (sông Hoạt) làm mức chống lũ.
2) Giải pháp chống lũ ở hạ du
Hạ du sông Mã và các sông nhỏ thuộc lưu vực sông Mã đều phải chống lũ
sông mới đảm bảo được đời sống của nhân dân và an toàn sản xuất. Giải pháp
chống lũ đang sử dụng ở đây là đắp đê. Chống sóng tràn ven biển cũng là giải
pháp đắp đê.
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

147

Địa hình hạ du sông Mã không cho phép xây dựng một hệ thống phân lũ
như ở hạ du sông Hồng và cũng không thể chung sống với lũ như đồng bằng
sông Cửu Long. Phải khẳng định một điều là hạ du sông Mã phải chống lũ trên
các triền sông bằng hệ thống đê. Giải pháp đó đã tỏ ra rất hữu hiệu từ 1962 đến
nay (2008) trên đê các sông lớn đều không bị tràn vỡ. Trên các sông nhỏ như
sông Bưởi, sông Cầu Chày, sông Hoạt, bình quân 3 - 5 năm bị vỡ đê 1 lần làm
ảnh hưởng tới đời sống của nhân dân và không an toàn trong sản xuất. Mức
chống lũ trên các triền sông đều dựa vào mực nước thực tế lớn nhất đã xảy ra và
như vậy chưa phải đã an toàn tuyệt đối cho cộng đồng dân cư nằm trong vùng
bảo vệ của đê chống lũ. Vấn đề chống lũ hạ du hiện nay được đặt lên hàng đầu
trong công tác phát triển nguồn nước các lưu vực sông.
Việc lựa chọn giải pháp chống lũ ở hạ du sông Mã phải căn cứ vào:
- Khả năng lòng dẫn hiện tại ở hạ du
- Hệ thống đê điều hiện tại và khả năng cải tạo hệ thống đê điều để đảm
bảo đủ độ an toàn chống lũ.
- Mức độ cần chống lũ trên các triền sông và khu vực được đê bảo vệ
Với tình hình thực tế đó, việc chống lũ có thể được thực hiện theo 2
phương án:
Phương án I: Làm thông thoáng lòng sông, tạo điều kiện thông thoáng
để thoát lũ, tôn cao các triền đê để chống lũ với các tần suất theo như quy phạm
phân cấp đê điều đã quy định (A6 - 77). Với phương án này trên các triền đê
phải tôn cao [66] như sau (Bảng 5.4):
Tổng khối lượng đắp đê đảm bảo đủ độ cao ước tính tới 10,53.106 m3 đất
phải đắp, 867.000 m3 là cống nối và 300 ha tái định cư.
Bảng 5.4 Mức tôn cao đê theo A6 - 77
Triền đê sông

Mực nước
hiện tại

Tần suất

Mực nước chống ∆Z (m) độ tôn cao
theo A6 - 77 (m)
theo A6 - 77

S.Chu Hạ-Bái Thượng

2 1,44

2,0

0,6

23,32

1,78

2,28

Cống Thọ Xuân

14,30

2,0

0,6

18,04

3,24

3,74

Hậu Hiền

13,90

2,0

0,6

15,97

1,57

2,07

Giàng

7,08

2,0

0,6

9,89

2,31

2,81

Sông Mã-Cẩm Hoàng

22,90

2,0

2,0

23,24

0,34

0,34

Lý Nhân

13,12

2,0

2,0

15,180

2,06

2,06

Sót Thôn

12,04

2,0

2,0

14,00

1,96

1,96

Giàng

7,41

2,0

0,6

9,89

1,98

2,48

2,0

0,6

8,71

1,53

2,03

2,0

2,0

8,23

1,94

1,94

Hàm Rồng
Sông Lèn Cầu Lèn

6,28

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

148

Mực nước chống ∆Z (m) độ tôn cao
theo A6 - 77 (m)
theo A6 - 77

Triền đê sông

Mực nước
hiện tại

S.Lạch Trường, cầu Tào

6,00

2,0

2,0

8,76

2,76

2,76

Sông Bưởi Kim Tân

13,00

5,0

5,0

13,90

0,90

0,90

Sòi

12,60

5,0

5,0

12,80

0,20

0,20

Sông Hoạt, cầu Cừ

3,91

5,0

5,0

4,01

-

-

Tứ Thôn

3,50

5,0

5,0

3,58

-

-

S.Cầu Chày, cầu Nha

13,90

2,0

2,0

15,50

1,60

1,60

Thiệu Thịnh

8,00

2,0

2,0

9,30

1,30

1,30

Tần suất

Phương án II:
- Thông thoáng lòng dẫn để thoát lũ
- Xây dựng các hồ chứa thượng nguồn để cắt lũ. Mục tiêu của phương án
này là căn cứ vào chiều cao đê hiện tại cải tạo đủ mặt cắt thiết kế và xây dựng
các hồ chứa có dung tích cắt lũ sao cho hệ thống đê điều có thể chống được mực
nước lũ trên sông như quy phạm A6 - 77 đã quy định.
Do vậy, việc đầu tư xây dựng công trình trên dòng chính sông Mã và sông Chu
cần được ưu tiên số 1.

Như vậy, hệ thống đê hiện nay cần nâng cấp, tôn cao và cần ít nhất một
hồ chứa có thể cắt được một lượng lũ từ 900 - 1200.106 m3 trên sông Chu và từ
600 - 1000.106 m3 trên sông Mã.
Với phân tích trên, phương án 2 nâng cấp đê và xây dượng hồ chứa là
phương án tối ưu nhất có thể lựa chọn.
5.2.4.2. Giải pháp tiêu thoát nước mưa
1) Nhu cầu tiêu
Việc tiêu thoát nước tại vùng đồi, núi, bán sơn địa chủ yếu là do tự chảy
nên rất thuận lợi còn việc tiêu thoát ở đồng bằng, vùng trũng thấp có cao độ 7 m
trở xuống lại rất khó khăn vì phải xây dựng hệ thống kênh tiêu và bơm tiêu.
Theo báo cáo đánh giá của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn
Thanh Hoá [66], ở hạ du Bắc sông Mã, hạ du sông Bưởi, hạ du sông Cầu Chày
và vùng Nam sông Chu thường xuyên bị úng ngập tới 28.128 ha, có khi úng tới
58.218 ha (Bảng 5.5) chiếm tới 41% diện tích cấy lúa vụ mùa. Hàng năm úng
mất trắng tới 7.500 ha làm mất sản lượng tới 30.000 tấn thóc tương đương với
42 tỷ đồng.

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

149

Bảng 5.5 Diện tích úng (ha) còn tồn tại ở hạ du sông Mã
Vùng úng

Úng thường
xuyên

Úng cao
nhất

690

2.500

Úng tại các khu trũng ven sườn dốc

Khe Bông

2.255

2.500

Cửa tiêu hẹp khó thoát nước

Nam Mã - Bắc Chu

4.500

7.500

Khó tiêu, công suất bơm tiêu thấp

Nam sông Chu

12.583

25.000

Hệ số tiêu nhỏ, bơm chưa đủ CS

Hà Trung+Nga Sơn

5.090

9.818

Cửa tiêu cao hơn mực nước

Hoằng Hoá-Hậu Lộc

3.100

10.900

Hệ số tiêu nhỏ, khó tiêu thoát

28.218

58.218

Hạ sông Bưởi

Tổng

Ghi chú

* Tồn tại về tiêu úng
- Các vùng tiêu tự chảy như sông Lý, Quảng Châu, sông Hoàng trục tiêu
nông, hẹp, nhiều vật cản chưa đảm bảo được nhiệm vụ cần tiêu. Hệ số tiêu chỉ
qtk= 5,6 l/s/ha trong khi cần tới 6,9 l/s/ha để tiêu lượng nước úng tương đương
360 mm (3 ngày mưa).
- Tại các cửa tiêu ở Hà Trung, Nga Sơn, Khe Bông, hạ sông Bưởi và hạ
sông Cầu Chày việc tiêu úng là rất khó khăn: ngay cả khi mực nước sông mới
xấp xỉ báo động cấp III các trạm bơm tại đây đã phải ngừng hoạt động nên gây
ra úng.
- Hệ số tiêu của các trạm bơm thường ở mức qtk = 4,5 ÷ 5,6 l/s/ha, chưa
đạt yêu cầu tiêu và việc khoanh vùng khu tiêu cũng chưa hợp lý nên tác dụng
của trạm bơm tiêu chưa có khả năng tiêu hết lượng nước úng.
2) Phương án giải quyết
Nghiên cứu cải tạo các đường dẫn cho phù hợp với yêu cầu tiêu; cải tạo
các trạm bơm tiêu và nghiên cứu khả năng giảm mực nước sông ngoài để hỗ trợ
cho tiêu thoát.
Trên lưu vực sông Mã, tiêu úng cho canh tác là rất cần và tiêu để đảm bảo
an toàn cho dân sinh cũng rất cần nhưng vùng khó khăn tiêu thoát nước úng
thường là tại lưu vực các sông nhỏ như: sông Hoạt, sông Bưởi, sông Cầu Chày,
sông Yên mà điều kiện khí hậu lưu vực lại không cho phép chuyển đổi vụ mùa
sang vụ hè thu để tránh ngập úng nên phương án tốt nhất là phải tìm cách tiêu
thoát nước úng trong chính vụ mùa.
Hiện nay, các trạm bơm tiêu thường có hệ số tiêu từ 4,5 - 5 l/s/ha nhưng
để thâm canh tăng vụ, cần nâng hệ số tiêu lên 6,9 - 7,5 l/s/ha và phải củng cố các
đê sông con để có thể bơm tiêu ngay cả khi lũ đạt mức báo động III, đồng thời
cần nghiên cứu khả năng tiêu thoát tại các nơi như: Cửa Báo Văn tiêu thoát cho
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

150

vùng trũng Hà Trung; Cửa sông Bưởi, cửa khe Bông để tiêu cho vùng Đa Bút,
Hón Nga; Cửa sông Cầu Chày để tiêu cho vùng Nam sông Mã bắc sông Chu và
Cửa cống Thọ Xuân để hỗ trợ cho tiêu thoát vùng đồi Thọ Xuân đồng thời hỗ
trợ cho tiêu nước sông Hoàng. Các cửa tiêu này sẽ tiêu thoát tốt hơn khi mức lũ
sông Lèn, sông Mã, sông Chu thấp xuống nhờ các công trình cắt lũ trên thượng
nguồn và điều đó cần phảI có các công trình phân chậm lũ trên dòng chính sông
Mã.
5.2.5. Giải pháp khai thác bậc thang trên lưu vực sông Mã
a. Tiềm năng khai thác nguồn nước.
Trên các tuyến sông của hệ thống sông Mã có thể xây dựng các công trình
lợi dụng tổng hợp như (bảng 5.6).
Bảng 5.6 Các hồ chứa dự kiến trên hệ thống sông Mã
TT

Tuyến bậc
thang

F hứng nước
(km2)

sông

TT

Tuyến bậc
thang

F hứng nước
(km2)

sông

1
2
3
4

Pa-Ma
Bản-Mon
Na-Hit
Sốp-Hao

3460
5881
10011
11722



-

12
13
14
14

Thác-Lở
Cánh-Tạng
Phà-Lò
Mường-khúc

1017
970
850
5178

Luồng
Bưởi

Chu

5
6
7
8
9
10
11

Suối-Nàng
Thác-Quýt
La-hán
Cẩm-Ngọc
Trung Sơn
Hồi Xuân
Thác-Ma

12578
13417
16539
17500

Luồng

16
17
18
19
20
21
22

Cánh-Páng
Cánh-Pết
Làng-Ngòi
Cửa-Đạt
Làng-Giẻ
Hồ-Tạng
Chòm-Mo

5300
5364
5390
6170
620
110
1253

Chu
Âm
Âm
Bưởi

1328

(Nguồn: Viện Quy Hoạch Thuỷ lợi)

Thực tế cho thấy: 1) Khả năng bổ sung nước cho hạ du của các tuyến
Thác Ma, Làng Ngòi, Làng Giẻ, Cánh Tạng và Chòm Mo không nhiều, khả
năng cho điện năng và phòng chống lũ rất hạn chế, nên không xem xét. 2) Hai
tuyến Na Hít và Sốp Hao thuộc lãnh thổ Lào không thể xét được. 3) Do cao độ
biên giới cho phép ở mức 260m nên tuyến Suối Nàng và Mường Khúc không
được phép khai thác. Ngoài ra, khi Thác Quýt được đưa vào khai thác thì tuyến
Suối Nàng không còn tác dụng.
Do vậy, các tuyến Pa Ma, Bản Mon, Thác Quýt, La Hán, Cẩm Ngọc,
Cánh Páng, Cánh Pết và Cửa Đạt là tuyên có tính khả thi hơn.
b. Nguyên tắc chọn sơ đồ
Sơ đồ khai thác dòng chính một lưu vực sông cụ thể là lưu vực sông Mã
chúng tôi dựa trên những nguyên tắc cơ bản.
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

151

- Khả năng địa hình, địa chất tại tuyến dự định chọn để sắp xếp trong sơ
đồ khai thác thuận lợi hay không thuận lợi.
- Sơ đồ khai thác phải đáp ứng được những yêu cầu phát triển kinh tế ở hạ
du hoặc các vùng hưởng lợi.
- Các công trình nằm trong sơ đồ có khả năng lợi dụng tổng hợp cao.
- Các tuyến dự định sắp xếp trong sơ đồ phải có tính khả thi về điều kiện
kỹ thuật và kinh tế xã hội.
* Các tuyến trong sơ đồ khai thác không làm ngập sang quốc gia khác, cụ
thể trên sông Chu mực nước ngập cao nhất không vượt quá + 250; Trên sông
Mã nước ngập cao nhất không vượt quá + 150 phần từ Mường Lát xuống hạ du.
Trên lưu vực sông Mã, các công trình được xây dựng phải là các công
trình sử dụng tổng hợp (tưới, chống lũ và phát điện). Do tiềm năng thuỷ điện
trên lưu vực không lớn, trong khi điện lưới quốc gia có thể đáp ứng nhu cầu điện
nên khi chọn tổ hợp công trình thì nhu cầu tưới và chống lũ cần được ưu tiên
hơn.
c. Tổ hợp khai thác - Sơ đồ khai thác hợp lý
- Trên sông Chu.
Có thể tổ hợp các tuyến: Mường Khúc, Cánh Páng, Cánh Pết, Cửa Đạt
thành 4 sơ đồ như (bảng 5.7).
Bảng 5.7 Một số chỉ tiêu hồ chứa tổng cộng của các sơ đồ trên sông Chu
TT
1
2
3
4

Sơ đồ
Cánh Páng - Cửa Đạt
Cánh Pết - Cửa Đạt
Cánh Páng - Cánh Pết
C.Đạt - C.Pết - C.Páng

Tổng
Whd
106m3

Tổng
Wdt lũ
106m3

2.685
4.085
3.760
5.265

3.211
4.733
4.202
6.073

Tổng
Nlmáy
(kw)
89.500
118.500
161.000
184.500

Tổng Nđb
(kw)
268.500
308.000
585.800
506.000

Tổng E
năm
106kw
1411,2
1.590,5
2065,5
2533,7

- Trên sông Mã. Có ba tuyến: Pa Ma, Bản Mon và Thác Quýt có thể tổ
hợp thành 4 sơ đồ với tiềm năng tưới, phòng lũ và điện năng được dẫn trong
(bảng 5.8).
- Lựa chọn các sơ đồ và tính khả thi của các giải pháp
Trên sông Chu.Tuyến Cánh Páng là tuyến nằm trên vùng núi cao, giao
thông chưa được cải thiện đáng kể nên chỉ có thể khai thác sau năm 2020.
Như vậy, trên sông Chu, đến năm 2020, sơ đồ Cửa Đạt + Cánh Pết khả
thi hơn cả. Đây là sơ đồ cho dung tích hiệu dụng và phòng lũ vào loại lớn, tổng
điện năng lại tương đối cao. Trong sơ đồ này, Tuyến Cửa Đạt thuận tiện cho

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

152

việc thi công và do yêu cầu tưới và phòng lũ cho hạ du rất cấp bách cần được ưu
tiên xây dựng và hiện nay công trình đang được thi công.
Bảng 5.8 Một số chỉ tiêu tổng cộng của các sơ đồ trên sông Mã.
TT
1
2
3
4

Sơ đồ
Pa Ma-Bản Mon
Pa Ma-Thác Quýt
Bản Mon- Thác Quýt
Pa Ma-Bản Mon-Thác Quýt

Whồ
(106m6)

Whd
(106m6)

Wddtlũ
(106m6)

Enăm
(106kw)

1950
1750

800
850

950
700

624,87
1.055,87

2200
2950

950
1.300

1.050
1.350

1037,8
1.309,27

Trên Sông Mã. So với sông Chu, tiềm năng thuỷ điện sông Mã thấp hơn.
Hướng ưu tiên chủ yếu của các công trình là chống lũ và tưới. Trong 4 tuyến bậc
thang dự kiến, nếu xây dựng tuyến Bản Mon phải di chuyển cả huyện sông Mã
(Sơn La), nên hiện nay và cho đến năm 2020 khó thực hiện.
Do vậy, trên sông Mã, sơ đồ Pa Ma + Thác Quýt có tính khả thi hơn. Đây
cũng là sơ đồ vừa cho dung tích hiệu dụng và phòng lũ có lợi nhất lại vừa cho
tổng điện năng khá cao. Trong đó, tuyến Thác Quýt cần sớm đưa vào xây dựng
nhằm đáp ứng nhu cầu cấp thiết hiện nay là tưới và phòng lũ.
Trên toàn hệ thống sông Tổng hợp cả các sơ đồ trên hai sông cho thấy: sơ
đồ chung tốt nhất là các tuyến Cánh Pết, Cửa Đạt, Pa Ma và Thác Quýt. Trong
đó Cửa Đạt và Thác Quýt cần được ưu tiên sớm đưa vào khai thác.
d. Hiệu quả của sơ đồ khai thác
Khi sơ đồ bậc thang được thực hiện, hiệu quả tưới, chống lũ và đẩy mặn
sẽ rất rõ rệt:
1) Cung cấp nước tưới
So với nhu cầu nước của các ngành kinh tế trên lưu vực, nước sông Mã
khụng thiếu nhưng do phân bố khụng đều theo không gian và thời gian nên đã
xuất hiện hiện tượng thiếu nước ở một số nơi trong các tháng III và IV như kết
quả tính toán cân bằng nước và ngay trong mùa lũ khi hết mưa nhiều vùng
không đủ nước.
Nhưng khi có sơ đồ khai thác, lượng nước mùa lũ sẽ được giữ lại cho mùa
cạn và nước nơi thừa sẽ được điều chuyển về nơi thiếu.
Bài toán cân bằng nước đó chỉ ra rằng: khi có hồ Cửa Đạt, cho đến năm
2020 chỉ có vùng Thượng và Trung sông Bưởi là thiếu nước và lượng nước
thiếu tại lưu vực sông Bưởi cũng không nhiều lắm chỉ khoảng 4,9 triệu m3. Với
hệ thống khai thác bậc thang này, lượng nước thiếu trên là rất không đáng kể.
2) Hiệu quả chống lũ.
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

153

Kết quả tính toán thuỷ lực của Viện Quy hoạch Thuỷ lợi [73] đã tính toán
trong (bảng 5.9) cho thấy:
- Tác dụng chống lũ trên sông Chu là lớn nhất khi có hồ Cửa Đạt. Sự điều
tiết của hồ có thể làm giảm mức nước từ 1,61 (Cửa sông) tới 4,82 m (Hậu Hiền)
nhưng lại khụng làm giảm mực nước sông Mã.
- So với Cửa Đạt, tác dụng làm giảm mực nước sông Mã của hồ Thác
Quýt nhiều, chỉ từ 1,26 m (tại Cẩm Thuỷ) tới 2,23 m (tại Giàng) và không làm
giảm mức nước trên sông Chu.
- Từ Giàng đến biển, hồ Cửa Đạt có tác dụng làm giảm mực nước lũ từ
0,35 m-0,84 m, hồ Thác Quýt làm giảm được từ 0,75 – 0,94 m. Hay đối với hạ
lưu, hồ Thác Quýt có khả năng chống lũ cao hơn.
Rõ ràng, hiệu quả chống lũ của hồ chứa là rất lớn, hay để chống lũ có hiệu
quả, việc xây dựng hồ chưa trên thượng nguồn sông Mã, sông Chu là rất cần
thiết.
Bảng 5.9 Mực nước (m) lũ sông Mã khi có sơ đồ khai thác
Vị trí

Khi Chỉ có Chỉ có Chỉ có Chỉ có Tổ hợp
chưa có sông Cửa Đạt sông Thác sông Chu
hồ chứa Chu
cắt lũ

Quýt và sông

∆Z

Cửa
Đạt

Thác
Quýt

Hạ du Bái
Thượng

23,32

19,84

20,64

23,32

23,32

19,84

2,68

0,0

Xuân Khánh

16,34

12,9

13,6

16,39

16,39

12,9

2,79

0,0

Hậu Hiền

15,97

10,65

11,15

15,97

15,97

10,65

4,82

0,0

Cửa s.Chu

9,29

7,00

7,68

9,89

9,29

6,50

1,61

0,0

Cẩm Thuỷ

23,24

23,24

23,24

19,40

21,98

19,40

0,0

1,26

Lý Nhân

15,18

14,48

14,88

10,50

14,18

9,98

0,30

1,00

Sòi

12,8

12,8

12,8

11,8

12,8

9,80

0,0

10,0

Sét Thôn

14,0

13,3

13,7

9,62

13,25

8,52

0,30

0,75

Ngã ba Bông

11,7

10,30

11,00

8,59

10,98

7,59

0,70

0,72

Giàng

9,89

7,00

7,68

7,68

7,56

6,50

2,21

2,33

Cầu Tào

8,76

7,32

7,92

7,92

7,82

5,50

0,84

0,94

Hàm Rồng

8,71

7,22

7,82

7,66

7,56

5,30

0,84

-

Phong Mục

10,5

9,10

9,80

7,21

9,65

6,23

0,70

0,85

Cầu Lèn

8,23

7,22

7,72

6,08

7,42

5,58

0,41

0,80

Cụ Thôn

6,05

5,15

5,60

4,50

5,20

4,42

0,35

0,75

Báo Văn

4,05

3,20

3,60

3,00

3,30

3,00

0,35

0,75

3) Hiệu quả đẩy mặn trên sông
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

154

Vị trí kiểm
soát

Bảng 5.10 Độ mặn (1%0)max trên dọc sông theo sơ đồ
Có sơ đồ
sông Chu

Chỉ có Có sơ đồ
Chỉ có Có cả hai sơ Độ mặn lớn
Cửa Đạt sông Mã Thác Quýt
đồ
nhất thực tế

Hoàng Tân

14,60

14,60

14,60

14,60

14,60

28,1

Nguyệt Viên

5,31

6,44

4,92

6,44

4,32

16,5

Hàm Rồng

1,52

2,51

1,12

2,48

0,86

13,5

Lạch Sung

10,93

10,93

10,93

10,93

10,93

25,9

Phà Thắm

5,12

5,12

4,98

5,02

4,65

16,0

Yên ổn

4,32

4,43

3,78

4,30

3,27

2,9

Lộc Động

1,30

1,39

1,00

1,32

1,00

Cũng theo kết quả tính toán mặn khi có hồ chứa Cửa đạt và Thác Quýt
của Viện Quy hoạch Thuỷ lợi [66] như (bảng 5.10) ta có thể thấy:
Tác dụng đẩy mặn của các hồ chứa là rất lớn. Độ mặn sẽ được giảm đi rất
nhiều trên phân lưu chính. Cụ thể
- Nếu chỉ có Cửa Đạt, độ mặn tại Hoằng Tân giảm 13,5 %0, tại Nguyệt
Viên giảm 11,6 %0, tại Hàm Rồng giảm 11,0 %0, Lạch Sung giảm 14,9 %0 và tại
Phà Thắm giảm 10,89 %0.
- Nếu chỉ có Thác Quýt thì tại Hoằng Tân giảm 13,5 %0, tại Nguyệt Viên
giảm 10,06 %0, tại Hàm Rồng giảm 11,02 %0, Lạch Sung giảm 14,9 %0 và tại
Phà Thắm giảm 10,98 %0.
- Khi có cả Cửa Đạt và Thác Quýt thì mức giảm còn lớn hơn (trừ Hoằng
Tân không thay đổi): tại Nguyệt Viên giảm 12,18 %0, tại Hàm Rồng giảm 12,64
%0, Lạch Sung giảm 14,9 %0 và tại Phà Thắm giảm 11,35 %0.
- Khi các công trình hồ chứa trên sông Mã và sông Chu đã được xây dựng
thì độ mặn tại các vị trí quan trắc sẽ còn giảm hơn.
Như vậy, hiệu quả đẩy mặn của các hộ chứa là rất lớn.
5.3. Giải pháp định hướng sử dụng tài nguyên đất
a. Quan điểm khai thác sử dụng hợp lý đất đai theo lưu vực
Sông Mã chảy qua nhiều đơn vị hành chính trong nước và trên địa phận
Lào với tập quán sử dụng đất ở mỗi địa phương rất khác nhau. Do vậy cần có
một mô hình khai thác sử dụng đất hợp lý, có hiệu quả kinh tế, phù hợp với điều
kiện ở mỗi địa phương, thu hút được nguồn lao động, đảm bảo an ninh, ổn định
và phát triển với quan điểm sinh thái nhân văn.
Với lớp phủ đất phản ánh cảnh quan sinh thái và hệ sinh tái trên lưu vực
luôn được gắn với nó. Hay bản thân lớp phủ đất lưu vực luôn mang theo mình

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

155

nó hệ sinh thái lưu vực. Cho nên giải pháp sử dụng đất hợp lý là sử dụng phù
hợp với điều kiện sinh thái mà lại cho năng suất cao.
Đất đai lưu vực sông Mã được hình hành theo độ cao rõ rệt: lớp đất chua
dày vùng đồi đến vỏ phong hoá, đất mùn trên núi cao, đất phù sa vùng đồng
bằng hay đất cát vùng ven biển. Trong đó, các vùng đất đồi núi có nguy cơ thoái
hoá cao trong quá trình xói mòn, sạt lở.
Theo Nguyễn Tử Siêm (1999), quản lý tốt đất - nước và dinh dưỡng sẽ
tăng năng suất cây trồng, lương thực và cải thiện môi trường. Nhưng trên lưu
vực không phải ai cũng nhận thức được, nhất là người dân ở miền núi và ngay
cả các doanh nghiệp. Hiện nay, việc nghiên cứu để đạt được sự bền vững của
các hệ thống nông nghiệp (tự nhiên và nhân tác) còn quá ít. Đó là một hệ thống
quản lý bao gồm sự bền vững về kinh tế, sự chấp nhận của xã hội và sự bền
vững về môi trường.
Trước đây, sự bền vững của hệ thống nông nghiệp nhờ sự phục hồi của
đất qua mỗi kỳ khai thác như là: sự du canh, du cư luân hồi, sự chăn thả gia súc
luôn phiên và canh tác lúa nước. Nhưng ngày nay, nguy cơ không bền vững đã
xảy ra tại mỗi khu vực, mỗi quốc gia, thậm chí ở từng địa phương do chính con
người đã làm biến đổi điều kiện tự nhiên của lưu vực, làm cho lưu vực không có
khả năng phục hồi. Vấn đề sinh lời trong sản xuất, vấn đề nhu cầu xã hội tăng
mà các giống lúa cao sản với đòi hỏi phân bón cao và người sản xuất nông
nghiệp không thể bằng lòng với mức thu nhập thấp … làm cho đất đai đã bị khai
thác quá giới hạn phục hồi nên đã phá vỡ sự bền vững của hệ thống.
Theo nhóm công tác về khung đánh giá quản lý đất dốc bền vững
(Nairobi-1991) thì: Quản lý đất đai bao gồm tổ hợp các công nghệ, chính sách
và hoạt động nhằm liên hợp các nguyên lý kinh tế xã hội với các quan tâm môi
trường. Sử dụng đất được coi là bền vững khi nó duy trì được một sự cân bằng
dương theo thời gian giữa những biến đổi tích cực và tiêu cực. Giới hạn của mức
độ bền vững thời gian [47]được phân theo (bảng 5.11) sau:
Bảng 5.11 Phân loại tính bền vững theo thời gian
Độ bền vững
Bền vững
Không bền vững

Mức độ cuả các lớp
1. Bền vững lâu dài
2. Bền vững trung hạn
3. Bền vững ngắn hạ
4. Ít bền vững
5. Không bền vững
6. Rất không bền vững

Giới hạn thời gian (năm)
>25
15-25
7-15
5-7
2-5
<2

b. Giải pháp chung sử dụng hợp lý tài nguyên môi trường đất
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

156

Do đặc điểm địa hình, thổ nhưỡng của lưu vực, đất đai thuộc hệ thống
sông Mã có thể quy hoạch sử dụng theo 3 vùng chính tương đương với 3 vùng
địa hình:
- Vùng núi cao thuộc thượng du hệ thống sông Mã có diện tích khoảng
22.100 km2, chiếm 87 % DTTN lưu vực, được tính từ Quan Hóa (sông Mã),
Thường Xuân (sông Chu) và biên giới Thạch Thành với Cúc Phương (sông
Bưởi) trở lên, là vùng núi cao không đều. Trên địa hình này, chủ yếu là vùng đất
được sử dụng trồng cây lâm nghiệp và trồng cây nông nghiệp là 75.696 ha,
chiếm 3,26 % DTTN, trong đó diện tích đang canh tác khoảng 51.466 ha.
- Vùng gò đồi thuộc trung lưu hệ thống sông Mã, có diện tích khoảng
3.305 km2, chiếm khoảng 11,75 % DTTN lưu vực, bao gồm các huyện Tân Lạc,
Lạc Sơn, Yên Thuỷ (Hoà Bình) Thạch Thành, Cẩm Thuỷ, Ngọc Lặc, Thọ Xuân
(Thanh Hóa). Đây là vùng có tiềm năng lớn để phát triển cây công nghiệp, cây
đặc sản, chăn nuôi với diện tích khoảng 85.100 ha, diện tích canh tác khoảng
58.100 ha.
- Vùng đồng bằng nằm trên địa phận Thanh Hoá là phần hạ du của lưu
vực sông Mã có diện tích khoảng 3.000 km2, được tính từ Cẩm Ngọc, Kim Tân,
Bái Thượng trở xuống có độ cao từ 0,5 - 20 m, nghiêng từ Tây Bắc xuống Đông
Nam. Đây là vùng có lợi thế lớn về nông nghiệp, chăn nuôi và nuôi trồng thuỷ
sản.
c. Quyền sử dụng đất
Để quản lý đất đai trên lưu vực, cần phải giao quyền sử dụng đất và giao
khoán rừng lâu dài từ 50 - 100 năm cho người lao động.
Theo luật Đất đai, trong 5 quyền của người sử dụng đất: sử dụng, chuyển
nhượng, thừa kế, thế chấp, cho thuê, thì quyền sử dụng đất phải đúng theo quy
hoạch lưu vực.
d. Phương thức khai thác sử dụng đất trên lưu vực
Đất đai trên lưu vực phân bố theo 3 vùng: vùng núi cao, đồi núi và đồng
bằng nên việc khai thác đất đai theo các vùng đất khác nhau:
- Vùng đồi núi cao việc khai thác sử dụng đất đai theo hướng sinh thái
lâm nghiệp.
- Vùng gò đồi khai thác theo hướng sinh thái nông lâm nghiệp
- Vùng đông bằng khai thác theo hướng nông nghiệp luân canh.
5.4. Giải pháp khai thác hợp lý tài nguyên khoáng sản
Khoáng sản trên lưu vực phong phú, đa dạng nhưng trữ lượng không lớn
(dưới 100 triệu tấn) lại phân bố rất rải rác do vậy việc quản lý là rất khó khăn.
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

157

Trên cơ sở việc đánh giá hiện trạng tài nguyên khoáng sản, hiện trạng khai thác,
môi trường khai thác, mức độ ô nhiễm do khai thác khoáng sản, hiện trạng sử
dụng tài nguyên khoáng sản và tác động tới kinh tế xã hội mà đề ra các giải pháp
cụ thể cho việc khai thác hợp lý tài nguyên khoáng sản hợp lý phục vụ phát triển
kinh tế xã hội và bảo vệ môi trường trên lưu vực.
a. Giải pháp về quy hoạch phát triển bền vững
- Thăm dò địa chất, tìm kiếm các mỏ mới
Việc thăm dò địa chất có ý nghĩa quyết định trong việc quy hoạch phát
triển bền vững công nghiệp khai thác khoáng sản trên lưu vực
+ Những khoáng sản đã được thăm dò và khai thác từ lâu như Cromit, đá
vôi, mỏ sắt… đang được khai thác cho thấy hiệu quả khai thác, thu hồi tài
nguyên phụ thuộc vào mức độ điều tra thăm dò địa chất. Vì vậy để có cơ sở quy
hoạch thiết kế khai thác cần ưu tiên tham dò, thăm dò chi tiết bổ sung.
+ Những khoáng sản chưa rõ triển vọng nhưng đáng quan tâm cần có kế
hoạch điều tra địa chất để có thể khai thác sử dụng được.
- Đây là một ngành công nghiệp thế mạnh trên lưu vực nên cần tiến hành
quy hoạch khoáng sản là lập kế hoạch phát triển công nghiệp khai thác phục vụ
phát triển kinh tế trên lưu vực.
b. Giải pháp đầu tư
Từ trước tới nay, việc thăm dò khai thác tài nguyên khoáng sản trên lưu
vực (Cromit, đá, sắt, cao lanh, cát…) đều dưa vào vốn nhà nước và hiện nay
chưa có dự án lớn về thăm dò trữ lượng các mỏ.
Để phát triển công nghiệp khai khoáng trên lưu vực, về lâu dài việc huy
động vốn đầu tư cần theo các hướng:
- Vốn trong nước: ngoài vốn được Nhà nước cấp, cần huy động vốn của
tư nhân, các nhà đầu tư trong nước. Trên lưu vực, có một số khoáng sản đã được
tư nhân đầu tư như khai thác đá, cát sỏi, thiếc nhưng chưa nhiều.
- Huy động vốn nước ngoài: cần phải nghiên cứu và tạo điều kiện thuận
lợi, hấp dẫn cho đầu tư nước ngoài nhất là lĩnh vực thăm dò, chế biến khoáng
sản ở các tỉnh miền núi.
Dù bất cư hình thức đầu tư nào, cần phải hình thành tổ hợp đủ sức mạnh,
có quy hoạch dài hạn, bài bản mới có thể sử dụng hợp lý tài nguyên khoáng sản
phục vụ phát triển kinh tế xã hội và bảo vệ môi trường ở các địa phương.
c. Giải pháp về quản lý
Để quản lý, trước hết phải định rõ trách nhiệm và phân cấp quản lý rõ
ràng cho các cấp thẩm quyền để Luật Khoáng sản, Luật Môi trường có điều kiện
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

158

thực hiện đầy đủ. Đồng thời cần phải có các văn bản hướng dẫn dưới luật, quy
định rõ về tổ chức hoạt động quản lý khai thác khoáng sản để các cấp chính
quyền hiểu và có ý thức bảo vệ tài nguyên, hạn chế và chấm dứt việc khai thác
tư do, bừa bãi.
d. Giải pháp về khoa học công nghệ
Cần có chính sách hỗ trợ cho các doang nghiệp khai thác áp dụng công
nghệ tiên tiến, kỹ thuật hiện đại bằng việc ưu tiên đầu tư, vốn cho các dự án đổi
mới thiết bị và công nghệ mới nâng cao được hiệu quả khai thác, chế biến
khoáng sản, nâng cao chất lượng sản phẩm, mở rộng thị trường tiêu thụ trong và
ngoài nước.
Cần có biện pháp dần dần xoá bỏ công nghệ lạc hậu nhằm nâng cao năng
lực khai thác, hạn chế tổn thất, lãng phí tài nguyên, ô nhiễm môi trường.
e. Giải pháp về đào tạo.
Việc khai thác tài nguyên khoáng sản đòi hỏi phải có lực lượng lao động
có trình độ khoa học kỹ thuật, tay nghề tương xứng. Vì vậy công tác tuyển dụng,
đào tạo nâng cao tay nghề là một đòi hởi chung.
Hiện nay, chỉ tính vùng sông Mã thuộc địa phận Thanh Hoá có hàng
nghìn lao động chưa được đào tạo. Sở Tài nguyên và Môi trưởng Thanh Hoá
đang kế có kế hoạch liên kết với Trường Cao đẳng TN&MT Hà Nôi đào tạo bồi
dưỡng số công nhân nay. Đây là một việc làm đúng hướng và tích cực để nâng
cao trình độ kỹ thuật cho đội ngũ công nhân làm nhiệm vụ thăm dò, khai thác
khoáng sản ở địa phương.
Nhưng, cần có kế hoạch lâu dài, tổng thể về công tác đào tạo nguồn nhân
lực cho ngành công nghiệp thăm dò khai thác khoáng sản trên lưu vực. Ngoài ra
cũng cần chú ý tới chính sách đãi ngộ, thu hút nguồn nhân lực có trình độ khoa
học, kỹ thuật cao, công nhân có tay nghề cao, cán bộ được đào tạo trong quá
trình thực tế công tác…
g. Giải pháp về môi trường.
Hiện nay, tại các mỏ đang khai thác, vấn đề môi trường là vấn đề rất bức
xúc.
Do vậy, vấn đề môi trường cần được đặc biệt quan tâm và cần cân nhắc
bài toán bài toán giữa việc khai thác, tận thu với việc lợi hại của việc gìn giữ và
bảo vệ môi trường. Bởi vì nhiều khi lợi ích kinh tế không bù đắp lại những thiệt
hai do môi trường bị phá huỷ, có khi nhiều năm mới khôi phục được.

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

159

5.5. Giải pháp định hướng khai thác hợp lý tài nguyên sinh vật
Tài nguyên sinh vật trên lưu vực đóng góp tỷ trọng tương đối lớn vào tổng
thu nhập trên lưu vực. Theo thống kê, năm 2005 tổng giá trị Nông nghiệp và
thuỷ sản trên lưu vực đạt tới 49,8 % GDP, lôi cuốn khoảng hơn 80% dân số sản
xuất trong ngành Nông - Lâm - Ngư nghiệp và một số khác tham gia vào ngành
chế biến và dịch vụ Nông - Lâm - Ngư nghiệp.
Để sử dụng hợp lý hơn nguồn tài nguyên sinh vật cần tiến hành động bộ
một số giải pháp sau.
a. Một số định hướng giải pháp chính sách
Giải pháp chính sách gồm các nội dung:
- Đầu tư vốn và xây dựng quỹ cộng đồng, hệ thống tín dụng địa phương,
gồm nhiều hạng mục: đầu tư vốn trồng rừng tạo độ che phủ, ổn định môi trường;
đầu tư sản xuất tạo nguồn nguyên liệu; đầu tư cơ sở hạ tầng: giao thông, điện,
văn hoá..; đầu tư các công trình thuỷ lợi nhằm ổn định nguồn nước tưới tăng
năng suất, tăng vụ; đầu tư khoa học công nghệ: điều tra, nuôi trồng thử nghiệm,
mở rộng các loài có giá trị; học các kỹ thuật mở nghề mới, kỹ thuật canh tác, kỹ
thuật khai thác tài nguyên, tìm giống mới phù hợp với điều kiện lưu vực, phù
hợp thị trường tiêu thụ; đầu tư nhằm tăng cường hệ thống dịch vụ sản xuất; đầu
tư các nhà máy, các cơ sở chế biến các tài nguyên có thế mạnh ở khu vực; đầu tư
cho định canh, định cư.
- Sở hữu tư liệu sản xuất và thuế: thời hạn thuê rừng, mặt nước, đất đai và
thuê tiếp tuỳ theo tình trạng cải thiện tư liệu được thuê. Ngồn lợi được thu bằng
thuế và điều chỉnh theo thị trường. …
- Liên kết chặt chẽ, lành mạnh giữa sản xuất nguyên liệu với tiêu thụ, chế
biến, dịch vụ sản xuất và tổ chức chính quyền.
- Tổ chức thị trường, thương hiệu, tạo nên thế mạnh của lưu vực
- Đầy đủ pháp luật và văn bản hướng dẫn, rõ ràng, giáo dục nâng cao
nhận thức cộng đồng trong việc bảo vệ rừng, động vật quý hiếm; xây dựng
hương ước giữ gìn thôn bản; xử lý nghiêm việc khai thác gỗ, thú quý bất hợp
pháp; nghiêm trị hành động xâm phạm, phá huỷ quá trình anh tác nuôi trồng…
- Bảo hiểm sản xuất.
b. Áp dụng khoa học công nghệ
Có thể áp dụng các thành tựu khoa học công nghẹ như:
- Quy hoạch sản xuất và bảo tồn các khu bảo tồn phải hài hoà trong khu
vực nhằm tạo ra cân bằng chung; xây dựng mô hình thích hợp giữa nông – lâm-

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

160

ngư – chăn nuôi - chế biến; các khu nuôi trồng, các khu nguyên liệu và các nôi
tiêu thụ nguyên liệu; định canh, định cư đúng vị trí; các phương án dự phòng.
- Đưa các giống, loài có năng suất cao, kỹ thuật canh tác hợp lý vào sản
xuất trên diện rộng và bảo tồn các giống quý hiếm của địa phương.
- Tiềm kiếm đưa vào sản xuất các loại cây có giá trị thành cây kinh tế có
nguồn gốc bản địa.
- Đưa công nghệ chế biến nhằm tận dụng tài nguyên có hiệu quả: công
nghệ mới về sản xuất giấy, chiết xuất tinh dầu, chế biến chè, quế, hồi, chế biến
thực phẩm, hoa quả...
c. Biện pháp công trình
- Hình thành các hồ thuỷ lợi lớn nhỏ, kiên cố hoá kênh mương nhằm tiết
kiệm nguồn nước, tạo điều kiện cho thâm canh, xen canh, tăng vụ, tăng năng
xuất, tăng tài nguyên thuỷ sản…
- Kiến cố hoá các công trình công cộng, nhà ở nhằm giúp giảm tải áp lực
đến công tác bảo vệ rừng và sử dụng hiệu quả nguồn gỗ.
d. Bảo tồn khu rừng thiên nhiên.
Chỉ tính vùng Sông Mã thuộc Thanh Háo và Hoà Bình đã có 6 khu bảo
tồn thiên nhiên. Các khu bảo tồn được xem như một hình thức bảo tồn nội vi (institu), tức là các loại được bảo tồn tại chính nơi chúng đanh sinh sống.
Hiện nay, công tác bảo tồn của Việt Nam chưa được chú trọng và phụ
thuộc vào các nguồn kinh phí đầu tư của các tổ chức nước ngoài. Trong bảng
xếp hạng của thế giới về mức độ đe doa tiêu diệt thì Việt Nam đứng thứ 16.
Giải pháp bảo tồn được coi là giải pháp tốt nhất nhằm ổn định tạm thời
cân bằng sinh thái của lưu vực, giảm đi sự biến động quá nhanh của các tài
nguyên sinh vật theo hướng bất lợi.
Khu bảo tồn Cúc Phương là khu bảo tồn lớn nhất trong lưu vực với nhiều
loại động thực vật quý hiếm. Các loài động thực vật ở đây được bảo tồn, ít thay
đổi trong nhiều năm qua.
Chúng ta bảo tồn các loài sinh vật trong các khu bảo tồn không phải chỉ
cho chúng ta mà còn cho cả thế hệ mai sau và đó cũng là hiệu quả sử dụng tài
nguyên sinh vật theo hướng sinh thái môi trường.
5.6. Các biện pháp quản lý và bảo vệ môi trường
Từ khi Luật Môi trường được ban hành, nhất là từ khi thành lập các Sở
TNMT địa phương, các hoạt động bảo vệ môi trường ở các địa phương đã có
những chuyển biến tích cực, cụ thể là:
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

161

- Các điạ phương đã cố gắng ban hành các văn bản thực hiện pháp luật
(Thanh Hoá có 7 văn bản: 4 Chỉ thị và 3 Quyết định),
- Tổ chức tuyên truyền phổ biến pháp luật, đánh giá tác động môi trường
và kiểm soát ô nhiễm môi trường,
- Tổ chức công tác thanh tra, kiểm tra về BVMT.
- Cấp phép cho các hoạt động môi trường.
- Tổ chức chỉ đạo các ngành, các cấp phối hợp với các cơ quan thông tin
đại chúng, thực hiện các kế hoạch, chương trình về bảo vệ môi trường, xử lý thu
gom chất thải.
- Chỉ đạo thực hiện các nhiệm vụ vệ sinh môi trường ở địa phương, tăng
cường quản lý cấp huyện...
Tuy các hoạt động bảo vệ môi trường ở từng địa phương đã có chuyển
biến, nhưng ô nhiễm môi trường chưa có dấu hiệu giảm và chưa được kiểm soát.
Để tăng cường công tác quản lý và bảo vệ môi trường trên lưu vực, cần có các
biện pháp sau:
a. Phòng ngừa ô nhiễm môi trường
Để phòng ngừa ô nhiễm môi trước cần triển khai mốt số biện pháp:
- Quy hoạch và quản lý môi trường trong các làng nghề, cụm công
nghiệp, trại chăn nuôi tập trung, xây dựng các chương trình cải thiên môi
trường.
- Điều tra, giám sát đối với các cơ sở sản xuất sử dụng dụng hoá chất tuỳ
tiện trong nông nghiệp, đặc biệt là hoá chất độc hại; đề phòng sự cố môi
trường...
- Kiểm tra, kiểm sát việc phát thải vào không khí đối với các cơ sở sản
xuất công nghiệp, nông nghiệp, xây dựng giao thông...
- Đánh giá hiện trạng chất lượng nước các hệ thống sông, cải tạo sông, kè
bờ sông chống sạt lở, khơi thông dòng chảy các sông đi qua Tp, Thanh Hoá, các
thị xã Sầm Sơn và Bỉm Sơn, các thị trấn huyện.
- Tăng cường kiểm soát chất lượng hệ thống sông Mã, Chu, Bưởi, Cầu
Chày...
- Triển khai đồng bộ các biện pháp giảm tiếng ồn, khí độc, khói bụi từ các
phương tiện giao thông
- Vận động nhân dân bỏ thói quen sử dụng và thải bỏ các loại bao bì dùng
thuốc bảo vệ thực vật sau sử dụng, nghiêm cấm mọi tổ chức cá nhân sản xuất,
tàng trữ, buôn bán sử dụng các loại thuốc đã cấm sử dụng, quá hạn sử dụng và
không rõ nguồn gốc.
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

162

- Tiếp tục đẩy mạnh chương trình quốc gia trồng 5 triệu ha rừng, bảo vệ
rừng tự nhiên, rừng phòng hộ, rừng đặc dụng, rừng đầu nguồn sông Mã, sông
Chu, rừng ngập mặn tại Nga Sơn, Hậu Lộc, Hoàng Hoá, Sầm Sơn, Quảng
Xương.
- Gìn giữ vệ sinh, bảo vệ và tôn tạo cảnh quan môi trường và di sản văn
hoá, cảnh quan thiên nhiên như: thành Nhà Hồ, Động Từ Thứ, Bến En, Lam
Kinh...
- Phát triển kinh tế biển theo quan điểm tổng hợp, hợp lý đi đôi với bảo vệ
TNMT biển và ven bờ
- Phát triển và ứng dụng kỹ thuật canh tác trên đất dốc như mô hình xã
Cẩm Châu, Cẩm Thuỷ.
- Quản lý các hoạt động khai thác và nuôi trồng thuỷ sản ven biển.
- Kiểm tra, kiểm soát các phương tiện đánh bắt, phòng ngừa hạn chế tác
hại của thiên tai như sạt lở đất, xâm nhập mặn..
- Đưa nôi dung BVMT thành nội dung chính trong phong trào thi đua.
b. Xử lý ô nhiễm
- Tại Tp. Thanh Hoá, xúc tiến nhanh việc thực hiện dự án 06 bằng vốn
vay ADB triển khai xây dựng các công trình thoát nước, xử lý nước thải và nâng
cao nhận thức cộng đồng, xây dựng modul phát điện 6 MW, nguyên liệu từ rác
thải ở Tp. Thanh Hoá (vốn BOT do Canada tài trợ), xây dựng khu xử lý rác thải
tại Sầm Sơn (Na Uy tài trợ). Xác định địa điểm, công nghệ xử lý các bải rác tập
trung cho các thị trấn, thị tứ, các xã ven biển và các khu vực đông dân.
- Xử lý trriệt để các cơ sở gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng theo
Quyết định 64 của Thủ tướng Chính phủ. Di dời các cơ sở này ra xa các khu dân
cư đã được quy hoạch.
- Chấm dứt nạn đổ rác ra các sông, ao hồ ở Tp. Thanh Hoá, ở các thị xã
Sầm Sơn và Bỉm Sơn. Xử lý ô nhiễm cho các sông Cầu Hạc, Nhà Lê, sông Cầu
Bố (Thanh Hoá), Cầu Đơ (Sầm Sơn).
- Xác định địa điểm xử lý và công nghệ xử lý rác thải, tổ chức các dịch vụ
thu gom rác thải tại các đô thị.
- Ưu tiên việc tái sử dụng, tái chế chất thải, hạn chế tối đo khối lượng rác
chôn lấp ở các thị xã, thành phố và những nơi thiếu đất.
- Xây dựng hệ thống công trình vệ sinh công cộng hợp vệ sinh.
- Xây dựng hầm Biogas ở tất cả các trang trại chăn nuôi tập trung để thu
gom chất thải, tạo chất đốt, giảm thiểu ô nhiễm và hạn chế dịch bệnh đối với
người và gia súc.
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

163

- Đa dạng hoá các hình thức cung cấp nước sạch nhằm giải quyết nước
sinh hoạt cho cộng đồng, đặc biệt là các vùng ven biển, áp dụng công nghệ mới
để xử lý nước lợ.
- Xoá bỏ các phong tục, tập quán lạc hậu, các thói quen, nếp sống không
văn minh, không hợp vệ sinh, các hủ tục trong mai táng...
- Ứng cứu sự cố môi trường và khắc phục nhanh hậu quả ô nhiễm môi
trường do thiên tai gây ra.
c. Các giải pháp bảo vệ môi trường
1) Bảo đảm yêu cầu về môi trường ngay từ khâu xây dựng quy hoạch, kế
hoạch dự án đầu tư.
- Tất cả các dự án đầu tư, dự án quy hoạch phải báo cáo ĐTM trình cơ
quan quản lý nhà nước có thẩm quyền phê duyệt. Quyết định phê duyệt báo cáo
ĐTM là căn cứ để xem xét cấp phép đầu tư xây dựng dự án. Điều đó đặt trách
nhiệm các cơ quan, doanh nghiệp khi đầu tư phải xem xét đến yếu tố môi
trường.
- Các chủ dự án đầu tư phải cân nhắc, tính toán dành kinh phí xây dựng
kết cấu hạ tầng BVMT.
- Trong việc quy hoạch đô thị các tỉnh trên lưu vực, KCN phải chú ý bố trí
đất hợp lý cho nhu cầu về cảnh quan môi trường và xây dựng hệ thống kết cấu
hạ tầng đồng bộ cho công tác BVMT. Chú trọng việc trồng cây xanh ở các tuyến
phố, công viên, dành tỷ lệ trồng cây xanh đô thị, vành đai đô thị.
2) Giáo dục truyền thông nâng cao nhận thức cộng đồng về BVMT
- Tập trung tuyên truyền luật BVMT, các giải pháp nâng cao nhận thức
cộng đồng về BVMT của cộng đồng, nhằm nâng cao ý thức BVMT, nâng cao
chất lượng cuộc sống, thay đổi thoái quen và tập quán xã thải bừa bãi trong sản
xuất và sinh hoạt bằng những hành động cụ thể.
- Thực hiện nghiêm túc Chương trình hành động thực hiện NQ 41 ngày
15/11/2004 của Bộ Chính trị về BVMT trong thời kỳ CNH, HĐH. Xây dựng
chương trình cụ thể của các ngành, các địa phương và cơ sở với phương pháp
phòng ngừa tối đa ô nhiễm môi trường.
- Tổ chức chương trình hành động chung trên lưu vực và đưa công tác
BVMT vào nội dung hoạt động của các đoàn thể, của các trường học nhằm huy
động rộng rãi các tầng lớp nhân dân có hiểu biết và tham gia vào công tác
BVMT.
3) Tăng cường công tác quản lý và BVMT

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

164

- Tăng cường năng lức của tổ chức bộ máy, bảo đảm hiệu quả hoạt động
của các Sở TNMT và các phòng TNMT huyện.
- Xác đinh rõ trách nhiệm, phân công phân cấp hợp lý nhiệm vụ BVMT
giữa các cấp, các ngành, đặc biệt là trách nhiệm của các cơ sở sản xuất, dịch vụ,
KCN, các doanh nghiệp phải có cán bộ BVMT. Xây dựng các quy chế, hương
ước trong cộng đồng dân cư về BVMT và các mô hình tự quản về BVMT.
- Tăng cường công tác thanh tra, giám sát; Quy định và xây dựng các chế
tài cần thiết để xử lý các hành vi vi phạm pháp luật BVMT. Xây dựng và ban
hành các quy định về BVMT đô thị và các quy định về giải quyết bồi thường
thiệt hại về môi trường.
4) Ban hành cơ chế chính sách, khuyến khích tổ chức cá nhân cộng đồng
tham gia BVMT. Khuyến khích các thành phần kinh tế tham gia thu gom, vận
chuyển, tái chế rác thải và các dịch vụ về BVMT.
- Ưu tiên cho thuê đất với giá ưu đải để xây dựng hệ thống xử lý chất thải.
- Khuyến khích các tổ chức cá nhân đổi mới công nghệ, áp dụng công
nghệ sạch thông qua việc cho vay ưu đãi.
- Thực hiện nguyên tắc: người gây thiệt hại về môi trường phải khắc phục
bồi thường, người gây ô nhiễm phải trả tiền... thu phí môi trường đối với chất
thải theo NĐ 6/2003 NĐ-CP ngày 13/6/2003 của Chính phủ và Thông tư
166/1999/TT- BTC-BKHCNMT hướng dẫn ký quỹ phục hồi môi trường trong
khai thác khoáng sản.
Trên cơ sở Nghị quyết liên tịch đã ký giữa Bộ TNMT với một số tổ chức
đoàn thể chính trị xã hội: tổ chức triển khai phối hợp giữa các Sở TNMT với các
tổ chức chính trị xã hội ở các địa phương nhằm thực hiện các nội dung của Nghị
quyết, phát động phong trào toàn dân tham gia BVMT.
5) Đầu tư cho công tác BVMT
- Đầu tư cho việc xây dựng Quy hoạch cơ sở hạ tầng sự nghiệp BVMT và
xây dựng các Trạm quan trắc phân tích môi trường phục vụ cho việc đánh giá
môi trường cung cấp các thông tin cho công tác Quản lý và BVMT.
- Sử dụng hiệu quả quỹ sự nghiệp môi trường trong công tác quản lý và
BVMT tại các địa phương.
- Khuyến khích các tổ chức cá nhân trong và ngoài lưu vực đầu tư BVMT.
6) Mở rộng nâng cáo hiệu quả hợp tác Quốc tế.
Hợp tác với Lào, hợp tác giữa các địa phương với nhau trong việc quản
lý và BVMT, hợp tác với khu vực để giải quyết các vấn đề môi trường liên tỉnh,

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

165

liên quốc gia. Thực hiện các điều ước Quốc tế mà Việt Nam tham gia, tranh thủ
sự hợp tác quốc tế trong công tác BVMT.
5.7. Xây dựng các cơ chế, chính sách, luật pháp
a. Xây dựng thể chế và chính sách trong công tác quản lý tổng hợp lưu
vực sông.
- Xây dựng khung tổ chức quản lý và năng lực quản lý lưu vực sông.
- Cơ chế và chính sách quản lý, bảo vệ các tài nguyên thiên nhiên trên lưu
vực, nguyên tắc xử lý các vi phạm.
- Cơ chế và chính sách kinh tế, tài chính trong khai thác và sử dụng các
nguồn tài nguyên thiên nhiên trong lưu vực sông.
- Các nguyên tắc giải quyết mâu thuẫn trong khai thác và sử dụng các
nguồn tài nguyên thiên nhiên trong lưu vực sông.
b. Kiểm kê, đánh giá hiện trạng các dạng tài nguyên thiên nhiên về lượng
và chất, sự thay đổi của chúng theo thời gian và không gian.
c. Đánh giá hiện trạng khai thác và bảo vệ các tài nguyên thiên nhiên.
d. Xây dựng chiến lược khai thác và bảo vệ các tài nguyên thiên nhiên.
Lập quy hoạch, kế hoạch (dài hạn, trung hạn, ngắn hạn) và các chương trình,
dự án cụ thể để khai thác, sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên trên lưu vực
sông.
e. Theo dõi, giám sát việc thực hiện các chương trình, dự án liên quan đến
khai thác, sử dụng tài nguyên thiên nhiên trong lưu vực sông.
5.8. Xây dựng cơ sở thông tin dữ liệu
Hoạt động quản lý phải có thông tin nhưng hiện nay trên lưu vực, mạng
lưới trạm khí tượng tương đối đầy đủ, lưới trạm thủy văn cơ bản còn thưa thớt,
có trạm chỉ đo đạc phục vụ trong mùa lũ, mạng lưới quan trắc môi trường chưa
hình thành. Do đó số liệu của nhiều trạm chưa đủ dài không đáp ứng được nhu
cầu trong tính toán thủy văn xây dựng công trình. Vì vậy, cần phải bổ sung đầy
đủ lưới trạm khí tượng thủy văn trên lưu vực; đồng thời cũng cần xây dựng các
trạm quan trắc và kiểm soát môi trường, vì số liệu về môi trường hiện nay trên
lưu vực có rất ít và chưa đạt yêu cầu trong phân tích và tính toán.
Công tác quản lý và lưu trữ tài liệu TNN cũng còn nhiều bất cập, nhiều cơ
quan đơn vị không phải chuyên ngành cũng có thể lưu trữ dữ liệu tài nguyên
nước. Để quản lý, kiểm kê và đánh giá thường xuyên theo định kỳ, phân tích xu
hướng tăng hoặc giảm của số lượng và chất lượng nước cần phải thành lập ngân
hàng dữ liệu. Tất cả các số liệu về TNN đã quan trắc, đo đạc và thu thập được
cần được tập trung vào một đầu mối lưu trữ, bảo quản và sắp xếp thuận tiện sử
dụng khi cần. Mặt khác, cũng cần phải thiết lập mạng internet nội bộ để truy
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

166

xuất và cập nhật những thông tin, số liệu về TNN trên thế giới, trong nước và
trên lưu vực nghiên cứu nhằm phục vụ cho việc quản lý, khai thác sử dụng và
bảo vệ TNN trên lưu vực sông.
Trong thời gian tới, có thể sử dụng công nghệ thông tin viễn thám vào
việc giám sát thiên tai và kiểm soát tài nguyên môi trường nước giúp cho việc
quản lý, khai thác sử dụng và bảo vệ TNN trên lưu vực được tốt hơn.
5.9. Nâng cao năng lực đội ngũ QLTHLV
Để quản lý hiệu quả và bảo vệ nguồn nước trên lưu vực sông, người quản
lý phải hiểu biết và nắm những vấn đề sau đây:
a. Đánh giá tiềm năng, điều kiện và đặc điểm nguồn nước.
b. Đánh giá nhu cầu sử dụng nước của các ngành dùng nước, yêu cầu
nước cho duy trỡ hệ sinh thái cũng như yêu cầu duy trỡ dũng chảy môi trường.
c. Phân chia nguồn nước cho các ngành sử dụng hợp lý.
d. Thực thi các biện pháp kỹ thuật hạn chế tổn thất và sử dụng tiết kiệm
nước.
e. Bảo vệ nguồn nước, chống suy thoái và ô nhiễm nước.
g. Bảo vệ và cất giữ nước trong thời kỳ nước khan hiếm.
h. Ứng dụng phương pháp kiểm kê và sử dụng nước, tìm biện pháp nâng
cao hiệu quả sử dụng nước.
i. Nghiên cứu xây dựng các nguyên tắc phân chia nguồn nước hợp lý, các
biện pháp bảo vệ và cất giữ nước trong thời kỳ khan hiếm, các biện pháp chống
suy thoái nguồn nước mặt và nước ngầm.
Ngoài ra, người quản lý cần phải am hiểu về kỹ thuật chuyên môn và quy
trình vận hành khai thác, biết thu thập thông tin, tra cứu tài liệu nhằm để quản
lý, khai thác sử dụng hiệu quả và bảo vệ TNN trên lưu vực sông.
5.10. Sử dụng các công cụ chuyên ngành trợ giúp
Công tác quản lý tài nguyên và môi trường trên lưu rất cần đến các công
cụ trợ giúp chuyên ngành để có những quyết định có căn cứ khoa học như các
phần mềm cân bằng nước, dự báo lũ, các bản đồ ngập lụt, xâm nhập mặn, ảnh vệ
tinh, bản đồ hạn hán....
Đề tài sẽ giới thiệu một số công cụ cụ thể đã nghiên cứu như sau :
a. Các mô hình cân bằng nước phục vụ quản lý lưu vực
Mô hình MITSIM, MIKE-BASIN là các mô hình được sử dụng để nghiên
cứu bài toán cân bằng nước hệ thống trên lưu vực :
- Mô hình MITSIM được sử dụng để giải quyết bài toán cân bằng nước
trong trong đề tài Nghiên cứu đánh giá cân bằng nước sông Mã có xét đến hồ
chứa Cửa Đạt và Thác Quýt [36] với số liệu có từ 1998 trở về trước.
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

167

- Mô hình MIKE-BASIN đã được sử dụng để giải quyết bài toán cân bằng
nước trong đề tài với số liệu được cập nhất đến năm 2005 (PL1).
Kết quả tính toán của cả hai lần nghiên cứu chỉ ra rằng, nước sông Mã còn
tương đối dồi dào nhưng sẽ thiếu nước vào năm 2010, 2020 khi dân số tăng lên,
yêu cầu phát triển kinh tế của các thời kỳ đó. Nơi thiếu nước nhiều nhất là lưu
vực sông Bưởi. Người quản lý sử dụng kết quả trên để lựa chọn cách quản lý
việc khai thác sử dụng tài nguyên nước hợp lý, góp phần quan trọng trong việc
quy hoạch tổng thể và phát triển bền vững trên lưu vực.
b. Các mô hình dự báo lũ
Có thể sử dụng hai mô hình dự báo :
- Mô hình mực nước tương ứng
Mô hình mực nước lũ tương ứng đã được Thạc sĩ Khương Anh Tân, cán
bộ chi cục quản lý Đê điều và Phòng chống lụt bão Thanh Hoá [87] nghiên cứu
dự bão mực nước lũ tại các tuyến Xuân Khánh (trên sông Chu), Lý Nhân, Giàng
(trên sông Mã) với phương trình :
HLN, t+16 =0,37 HHX t-1188,77
(1)
trong đó HLN, t+16 là mực nước tại Lý Nhân sau 16 giờ so với mực nước tại
Hồi Xuân (HHX), t là thời điểm dự báo, 16 là thời gian dự báo (giờ).
HXK, t+12 =0,69 HCĐ t-1141,4
(2)
trong đó HXK, t+12 là mực nước tại Xuân Khánh sau 12 giờ so với mực
nước tại Cửa Đạt (HCĐ), t là thời điển dự báo, 12 là thời gian dự báo (giờ).
HG, t+6 =0,379 HXK t+0,519HLNt-311,17
(3)
trong đó HG, t+6 là giàng sau 6 giờ so với mực nước tại Xuân Khánh (HXK)
và mực nước tại Lý Nhân (HLN), t là thời điển dự báo, 6 là thời gian dự báo
(giờ).
Sử dụng các phương trình này dự báo kết quả cho rất tốt và việc dự báo
thực hành rất tiện lợi.
- Mô hình NAM-MIKE -11
Mô hình NAM-MIKE -11 đã được ứng dụng vào việc dự báo lũ lưu vực
sông Mã cho kết quả rất tốt, cả về quá trình lũ và đỉnh lũ. Kết quả đó cho phép
có thể dự báo thực hành.
Muốn dự báo thực hành, chỉ cần có các số liệu đầu vào như : tài liệu mưa,
bốc hơi, lưu lượng ngày (giờ) với bộ thông số dòng chảy mặt, số lượng gia nhập
nước ngầm, các thống số điều kiện ban đầu đã được tính rồi chạy mô hình. Đầu
ra của mô hình là quá trình dòng chảy tại các trạm: Xã Là, Cẩm Thuỷ, Cửa Đạt
và Kim Tân.
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

168

Việc dự báo lũ thực hành bằng mô hình NAM-MIKE -11 là thuận lợi, kết
quả tính toán là khách quan (PL2).
c. Các quan hệ tương quan dự báo hạn kiệt
Có thể sử dụng các quan hệ tương quan mức nước bình quân tuần trước
dự báo cho mực nước bình quân sau để dự báo mực hạn kiệt (PL3)
d. Sử dụng các giải pháp phòng chống ngập lụt
1) Giải pháp tiêu úng
Vùng hạ lưu sông Mã, úng ngập khá phổ biến ở nhiều nơi với một diện
tích lớn: 28.218 ha, trong đó: Vùng Hạ sông Bưởi ngập 2.945 ha, Vùng Nam
Chu-Bắc Mã ngập 4.500 ha, Vùng Nam chu 12.583 ha và vùng Bắc Mã ngập
8.100 ha. Mức ứng cao nhất có thể lên tới 58.218 ha: Vùng Hạ sông Bưởi ngập
5.000 ha, Vùng Nam Chu-Bắc Mã ngập 7.500ha, Vùng Nam sông Chu 25.000
ha và vùng Bắc Mã ngập 20.718 ha. Ngập úng trên lưu vực là do công suất trạm
bơm chống úng nhỏ, hoặc đường tiêu thoát bị bồi lấp, tắc nghẽn.
Để giải quyết bài toán tiêu úng cần khoanh vùng khu tiêu thoát, tăng công
suất trạm bơm tiêu và cải tạo đường tiêu thoát, làm giảm mực nước sông bằng
hệ thống hồ thượng nguồn....
2) Giải pháp xử lý sự cố thiên tai lũ
Định hướng chống lũ ở hạ lưu sông Mã là sử dụng các công trình đê ngăn
lũ triệt để. Nhưng khi có sự cố hồ Cửa Đạt là phải sử dụng phương án phân lũ
bằng đường tràn cứu hộ bờ đê Bắc sông Chu chuyển nước lũ vào khu trũng giữa
sông Chu và Cầu Chày từ đó cho chảy ra dòng chính sông Mã (PL4).
d. sử dụng một số bản đồ
- Bản đồ xâm nhập mặn
- Bản đồ nguy cơ lũ quét,
- Bản đồ úng lụt...
Các loại bản đồ này sẽ giúp cho các nhà quản lý có định hướng triển khai
công tác quản lý phòng chống thiên tai do nước gây ra.

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

169

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

I. Kết luận
Sông Mã là con sông Quốc tế lớn nhất ở Miền Trung. Phần lưu vực sông
Mã thuộc địa phận Thanh Hoá rộng khoảng 8.900km2 trải qua 3 vùng núi cao,
đồi và đồng bằng. Nguồn tài nguyên phong phú trên lưu vực sông Mã đang được
khai thác ngày càng tăng nhưng chưa được quy hoạch, quản lý thống nhất trên
lưu vực. Do vậy, tài nguyên môi trường đang có dấu hiệu suy thoái. Kinh tế xã
hội phát triển nhưng thiếu bền vững.
Bởi vây đề tài: “Nghiên cứu quản lý tổng hợp tài nguyên và môi trường
lưu vực sông Mã” đã được triển khai nhằm góp phần giải quyết các vấn đề đã
nêu trên. Sau một thời gian thực hiện, để tài đã đạt được một số kết quả sau:
1) Nghiên cứu, đánh giá điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội trên lưu vực;
2) Nghiên cứu, đánh giá hiện trạng tài nguyên và môi trường trên lưu vực
sông Mã năm 2005;
3) Nghiên cứu nguyên nhân suy thoái và ước báo tài nguyên và môi
trường trên lưu vực;
4) Tính toán nhu cầu nước của các hộ dùng nước trên lưu vực sông Mã
năm 2005 và dự báo nhu cầu nước cho giai đoạn năm 2010 và 2020;
5) Tính toán cân bằng nước hệ thống trên lưu vực sông Mã cho năm 2005
và giai đoạn năm 2010 và 2020 bằng mô hình MIKE BASIN;
6) Nghiên cứu sử dụng các mô hình SWAT tính toán lượng nước đến tại
các nút cân bằng không có số liệu quan trắc và dự báo nước lũ trên sông bằng
mô hình NAM-MIKE;
7) Đề xuất các biện pháp quản lý tổng hợp tài nguyên và môi trường trên
lưu vực, các nguyên tắc xây dựng mô hình quản lý và tổ chức quản lý lưu vực
sông phù hợp với yêu cầu thực tế của lưu vực sông Mã.
Tuy vậy, đề tài còn những vấn đề hạn chế:
1. Do rất thiếu các thông tin cần thiết trên phần lưu vực thuộc Lào và các
thông tin ở các tỉnh thượng lưu sông nên đề tài mới tập trung nghiên cứu tài
nguyên môi trường cũng như việc giải quyết bài toán cân bằng nước hệ thống và
việc QLTH TNMT trên phần lưu vực sông Mã thuộc địa phận Thanh Hoá...
2. Do thiếu cập nhật và hạn chế về số liệu chất lượng nước, nên một số
vấn đề môi trường chưa được nghiên cứu đầy đủ như: vấn đề đất ngập nước, vấn
đề môi trường sau lũ, lũ quét,…Cũng như chỉ mới giải quyết bài toán cân bằng
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

170

số lượng nước mà chưa giải quyết bài toán cân bằng chất lượng nước trên lưu
vực sông.
3. Do hạn chế về kinh phí, nên nội dung nghiên cứu quản lý tổng hợp tài
nguyên và môi trường trên lưu vực chỉ chủ yếu dừng lại ở định hướng.
II. Kiến nghị
Để quản lý tổng hợp tài nguyên nước và môi trường trên lưu vực sông
Mã, cần quan tâm và thực hiện một số nội dung sau đây:
1. Sớm có Ban quản lý lưu vực sông Mã để thực hiện quản lý quy hoạch
và lập kế hoạch phát triển bền vững tài nguyên nước trên lưu vực sông.
2. Cần bổ sung và phục hồi mạng lưới trạm khí tượng thủy văn trên lưu
vực, cụ thể là:
- Khôi phục lại các trạm thủy văn Mường Hinh, Lanh Chánh, Cầu Chày.
- Xây dựng trạm khí tượng tại Thường Xuân (thượng nguồn sông Chu).
3. Sớm triển khai nghiên cứu, lập và xét duyệt quy hoạch tổng hợp tài
nguyên môi trường trên lưu vực sông Mã để định hướng xây dựng, quản lý và
khai thác sử dụng nguồn tài nguyên và môi trường trên lưu vực. Đặc biệt chú
trọng đến quy hoạch và cảnh báo những hiểm họa về nước nhằm hạn chế những
thiệt hại do nước gây nên.
4. Rà soát lại quy hoạch phát triển kinh tế và quy hoạch sử dụng các
nguồn tài nguyên trên lưu vực sông Mã, quy hoạch nông - công nghiệp, cần phải
xem xét vai trò và những ảnh hưởng của chúng tới tài nguyên nước.
5. Quy hoạch tổng thể trong toàn lưu vực: Cần phải nhanh chóng quy
hoạch lại đất đai nông, lâm nghiệp và các loại đất sử dụng vào các mục đích
khác. Tích cực khoanh giữ các rừng nguyên sinh, phát huy việc trồng lại các
vùng rừng phòng hộ đầu nguồn để giữ đất, nước, thực hiện các biện pháp giao
đất, giao rừng và có biện pháp phòng chống hạn hán, cháy rừng; cải tạo và sử
dụng tốt hệ thống các công trình đập dâng, hồ chứa nước nhằm phát huy tối đa
hiệu quả của các công trình phục vụ cho phát triển kinh tế.
6. Tăng cường các hoạt động nghiên cứu khoa học kỹ thuật trên lưu vực.
7. Xây dựng các chỉ tiêu, định mức, tiêu chuẩn dùng nước và tiêu nước,
tiếp cận phương pháp khai thác các dạng tài nguyên theo định hướng phát triển
bền vững.
8. Tổ chức tuyên truyền giáo dục trong nhân dân và các đối tượng khác
các tài nguyên không phải là vô tận, cần phải khai thác tiết kiệm, giữ gìn và bảo
vệ môi trường.
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

171

9. Mở rộng hợp tác với Lào điều tra cơ bản về Khí tượng Thủy văn và
Môi trường để đánh giá và dự báo tài nguyên nước trên lưu vực, tiến tới kiểm
soát thiên tai, cùng nhau quản lý và chia xẻ nguồn nước.

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

172

DANH SÁCH CÁN BỘ THAM GIA THỰC HIỆN ĐỀ TÀI
TT

Họ và tên

Cơ quan công tác

Nhiệm vụ

Ghi
chú

1

TS. Hoàng Ngọc Quang

Trường CĐTN&MT

Chủ nhiệm đề tài

2

Th.S Trần Duy Kiều

Kỹ thuật

3

PGS.TS Trần Thanh Xuân

4

KS Nguyễn Xuân Đoàn

Sở TN&MT Thanh Hóa

Kỹ thuật

5

Th.S Trần Thị Dung

Trường CĐTN&MT

Kỹ thuật

6

Th.S Hoàng Nguyệt Minh

Kỹ thuật

7

KS Vũ Mạnh Cường

Kỹ thuật

8

KS Nguyễn Ngọc Hà

Cục Quản lý TNN

Kỹ thuật

9

KS Hoàng Ngọc Long

Trường CĐTN&MT

Kỹ thuật

10

KS Phạm Văn Tuấn

Kỹ thuật

11

KS Nguyễn Bình Phong

Kỹ thuật

12

Th.S Nguyễn T. Thanh

TT Dự báo KTTV

Kỹ thuật

CCQL Đê điều và PCLB

Kỹ thuật

Chuyên gia

Bình
13

Th.S Khương Anh Tấn

Thanh Hóa
14

Th.S Hoàng Anh Huy

Trường CĐTN&MT

Kỹ thuật

15

GS.TS Ngô Đình Tuấn

Đại học Thủy lợi

Chuyên gia

16

KS Nguyễn Văn Đại

Viện KTTV&MT

Kỹ thuật

KS Nguyễn Văn Trường

Trường CĐTN&MT

Kỹ thuật

17

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

173

TÀI LIỆU THAM KHẢO
TIẾNG VIỆT
1. Lê Quý An (1998). Khái niệm về phát triển lâu bền và một vài phương pháp
đánh giá tính lâu bền trong phát triển. Hội thảo khoa học lần thứ 2 của chương trình
KHCN - 07.
2. Nguyễn Bân (1984). Đặc điểm Thủy văn Thanh Hóa. Đài Khí tượng Thủy
văn Thanh Hóa
3. Nguyễn Bân (1998). Các báo cáo điều tra triều và mặn vùng hạ lưu sông Mã
từ 1985 - 1998. Tài liệu nội bộ, Đài KTTV Bắc Trung Bộ.
4. Đặng Văn Bảng, Nguyễn Văn Thắng (1994). Mô hình toán Thủy văn và
phân tích hệ thống, Tập bài giảng chuyên đề sau đại học. ĐHTL, Hà Nội.
5. Ban An ninh về Lương thực thực phẩm, UBND tỉnh Thanh Hóa (1999). Dự
thảo báo cáo tóm tắt chương trình an ninh lương thực, thực phẩm tỉnh Thanh Hóa thời
kỳ 2000 - 2010. Thanh Hóa.
6. Ban chỉ đạo Kiểm kê rừng tỉnh Thanh Hóa, UBND tỉnh Thanh Hóa (1999).
Báo cáo thuyết minh kết quả kiểm kê rừng tỉnh Thanh Hóa đến năm 1999
7. Bộ Khoa học Công nghệ và Môi trường (1994). Môi trường trong lành và
phát triển bền vững. NXBKHKT, Hà Nội.
8. Vũ Minh Cát (1997). Cơ sở khoa học và thực tiễn trong nghiên cứu cân bằng
nước mùa cạn và nâng cao hiệu quả khai hệ thống thủy lợi sông Nhuệ. Luận án
PTSKHKT, Trường ĐHTL, Hà Nội.
9. Cục Thống kê Lai Châu (2005). Số liệu thống kê KTXH 1991- 1995, 19962000, 2005.
10. Cục Thống kê Sơn La. Số liệu thống kê KTXH 1991- 1995, 1996-2000,
2005.
11. Cục Thống kê Hòa Bình. Số liệu thống kê KTXH 1991 - 1995, 1996-2000,
2005.
12. Cục Thống kê Nghệ An, Số liệu thống kê KTXH 1991- 1995, 1996-2000,
2005
13. Cục Thống kê Thanh Hóa, Số liệu thống kê KTXH 1991- 1995, 1996-2000,
2005.
14. Chi cục Kiểm lâm Thanh Hóa (1999). Các số liệu kiểm kê rừng Thanh Hóa
năm 1999, hiện trạng rừng năm 2005.
15. Lê Thạc Cán (1993). Đánh giá tác động đến môi trường - Phương pháp
luận và kinh nghiệm thực tiễn. Hà Nội.

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

174

16. Lê Thạc Cán và nnk (1993). Về thực trạng tài nguyên và môi trường ở Việt
Nam. Hội thảo chương trình KT 02, Hà Nội.
17. Lê Thạc Cán, Ngô Đình Tuấn (1998). Quản lý tổng hợp tài nguyên nước,
Bài giảng chuyên đề Tiến sỹ, Đại học Thủy lợi, Hà Nội.
18. Lê Thạc Cán (1995), Cơ sở khoa học Môi trường, Tủ sách đại học đào tạo
từ xa, Viện Đại học mở Hà Nội, Hà Nội.
19. Lê Thạc Cán, Ngô Đình Tuấn (1998), Phát triển bền vững tài nguyên nước,
Chuyên đề đào tạo Tiến sĩ. Trường ĐHTL, Hà Nội.
20. Nguyễn Xuân Diệu (1998). Quy hoạch phòng lũ vùng hạ lưu sông Mã. Luận
án Thạc sĩ, Trường ĐHTL, Hà Nội.
21. Diễn đàn Nước Thế giới lần thứ hai (2000). Nước thế kỷ 21, Tầm nhìn và
hành động, Bản dịch Thông điệp Hội nghị Anh ninh nước tại Hà Lan của Đoàn Thế
Uông, thành viên Đoàn Việt Nam.
22. DSE (Trung tâm phát triển nông nghiệp của tổ chức phát triển quốc tế
CHLB Đức) (1997), Quản lý nông nghiệp có tưới, Tài liệu tại khóa đào tạo tại Nậm
Ngừm, CHĐCN Lào.
23. Đỗ Cao Đàm và nnk (1993). Thủy văn công trình, NXBNN, Hà Nội.
24. Lê Cao Đoàn (1993), Phát triển kinh tế, Lịch sử và lí thuyết, Hà Nội.
25. Đoàn khảo sát Quy hoạch Nông nghiệp tỉnh Thanh Hóa (1996), Quy hoạch
bố trí sử dụng đất nông nghiệp tỉnh Thanh Hóa.
26. Thái Đình Hòe (1995), Nhu cầu và chỉ tiêu nhu cầu dùng nước, Bài giảng
cao học, ĐHTL, Hà Nội.
27. Thái Đình Hòe (1991). Phương pháp luận và phương pháp tính toán tưới và
tiêu nước mặt ruộng vùng trồng lúa đồng bằng Việt Nam. Luận án PTSKHKT, Trường
ĐHTL, Hà Nội.
28. Bùi Hiếu (1996), Hướng dẫn sử dụng mô hình CROPWAT, bài giảng Cao
học khóa III, Trường ĐHTL, Hà Nội.
29. Trịnh Trọng Hàn (1993), Nguồn nước và tính toán Thủy lợi. NXBKHKT,
Hà Nội.
30. Nguyễn Thái Hưng (1996), Quản lý tài nguyên nước hợp lý về mặt môi
trường, Bài giảng Cao học Thủy lợi khóa III, Đại học Thủy lợi, Hà Nội.
31. Vũ Tự Lập (1976), Cảnh quan địa lý Việt Nam. NXBKHKT, Hà Nội.
32.Vũ Tự Lập (1978), Địa lý Việt Nam, tập I,II,II, NXBGD, Hà Nội.
33. Nhà XB Chính trị quốc gia (1998), Luật Tài nguyên nước Việt Nam.
34. Nhà XB Chính trị quốc gia (1998), Luật Môi trường Việt Nam.

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

175

35. Hoàng Niêm (1993), Đánh giá hiện trạng sử dụng tài nguyên nước trên
quan điểm sinh thái và phát triển lâu bền. Báo cáo hội thảo của chương trình KT 02.
Hà Nội.
36. Hoàng Ngọc Quang (2002), Nghiên cứu đánh giá cân bằng nước hệ thống
vùng hạ lưu lưu vực sông Mã có xét tới lượng nước bổ sung của hồ chứa Cửa Đạt và
Thác Quýt.
37. Nguyễn Đức Ngữ, Nguyễn Trọng Hiệu (1988), Tài nguyên Khí hậu Việt
Nam, NXBKHKT, Hà Nội.
38. Nguyễn Viết Phổ, Phạm Quang Hạnh, Hoàng Niêm, Đỗ Đình Khôi (1984),
Dòng chảy sông ngòi Việt Nam. NXB “KHKT”, Hà Nội.
39. Nguyễn Viết Phổ (1984), Sông ngòi Việt Nam. Tổng cục KTTV, Hà Nội.
40. Nguyễn Viết Phổ và nnk (1992), Đánh giá tài nguyên nước của nước Cộng
hòa XHCN Việt Nam. Ủy ban Quốc gia Phi Việt Nam.
41. Nguyễn Xuân Sít, Hà Duyên Liên, Nguyễn Bân (1988), Đặc điểm khí hậu
Thanh Hóa. NXB Thanh Hóa, Thanh Hóa.
42. Sở Khoa học Công nghệ và Môi trường Thanh Hóa (1997), Khảo sát bước
đầu các vùng dân cư tỉnh Thanh Hóa.
43. Sở KHCN và MT Thanh Hóa (1997), Khảo sát đánh giá môi trường và định
hướng bảo vệ môi trường các khu công nghiệp Thanh Hóa.
44. Sở Tài nguyên và Môi trương, Hiện trạng môi trường Thanh Hóa các năm
1994, 2000, 2005, 2006. Báo cáo kết quả điều tra triều mặn từ đến năm 2006.
45. Sở Tài nguyên và Môi trường, Báo cáo tóm tắt Dự kiến Quy hoạch sử dụng
đất đai tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 1997 - 2010, Hiện trạng sử dụng đất năm 2000.
46. Sở Tài nguyên và Môi trường (2007), Báo cáo về các hoạt động khai thác
tài nguyên khoáng sản trên địa bàn Thanh Hoá.
47. Nguyễn Tử Siêm, Thái Phiên (1999,1992), Đất đồi núi Việt Nam thoái hoá
và phục hồi, NXBNN, Hà Nội.
48. Thủ tướng Chính phủ (2000), Quyết định của Thủ tướng Chính phủ về việc
thành lập Hội đồng quốc gia về tài nguyên nước, Hà Nội.
49. Thủ tướng Chính phủ (1999), Quyết định của Thủ tướng Chính phủ về việc
phê duyệt quy hoạch kế hoạch sử dụng đất đai tỉnh Thanh Hóa thời kỳ 1997- 2010.
50. Nguyễn Văn Thắng (2005), Quản lý tổng hợp lưu vực sông. Trường ĐHTL,
NXBNN-Hà Nội.
51. Tổng cục Thống kê (2000), Dự án VIE97, Báo cáo kết quả dự báo dân số
1999 - 2024. NXBTK. Hà Nội.

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

176

52. Ngô Đình Tuấn (1998), Phát triển bền vững tài nguyên nước, Bài giảng
Đào tạo chuyên đề tiến sĩ. Trường ĐHTL, Hà Nội.
53. Ngô Đình Tuấn (1997), Thủy văn nâng cao, chuyên đề đào tạo cao học
thủy lợi. Trường ĐHTL, Hà Nội.
54. Ngô Đình Tuấn, Lê Thạc Cán và nnk (1985), Tính toán Thủy văn.
NXBNN, Hà Nội.
55. Ngô Đình Tuấn (1993), Nghiên cứu cân bằng nước phục vụ cho phát triển
dân sinh kinh tế miền Trung. Đề tài KC12 - 03, Hà Nội.
56. Ngô Đình Tuấn, Hoàng Ngọc Quang và nnk (1999), Nghiên cứu khả thi
đường tràn cứu hộ đê sông Chu tỉnh Thanh Hóa. Thanh Hóa.
57. Trường Cao đẳng Tài nguyên và Môi trường Hà Nội, Tập báo cáo Hội thảo
Thủy văn đảo nhỏ. Trường CBKTTV Hà Nội.
58. Trung tâm Khoa học và triển khai kỹ thuật Thủy lợi, Trường Đại học Thủy
lợi (1999), Tổng hợp tài liệu điều tra cơ bản, Quy hoạch tổng thể cấp nước sinh hoạt
nông thôn tỉnh Thanh Hóa. Trường ĐHTL, Hà Nội.
59. Trung tâm Tài nguyên và Môi trường (2000), Quản lý nước tổng hợp ở Việt
Nam - Thách thức Tầm nhìn và Hành động. Dự thảo báo cáo tại Hội thảo quốc gia:
Nước thế kỷ 21 Tầm nhìn và Hành động tới 2025 tổ chức ngày 7 - 8/III/2000 tại Hà
Nội.
60. Trung tâm Phát triển Tài nguyên và Môi trường (2000), Quản lý nước tổng
hợp ở Việt Nam, Thách thức, Tầm nhìn và Hành động - Dự thảo cho Hội nghị Quốc
gia nước thế kỷ 21, Tầm nhìn và Hành động từ 20 - 25/III/2000.
61. Trung tâm Tài nguyên và Môi trường (2000), Vì an ninh nước thế kỷ 21,
Xây dựng chương trình Hành động. Dự thảo báo cáo tại Hội thảo quốc gia: Hành động
vì an ninh nước thế kỷ 21 tổ chức ngày 2/IX/2000 tại Hà Nội.
62. Nguyễn Mạnh Tường (1996), Đánh giá hiện trạng ô nhiễm đất và nước
cho nông nghiệp tại một số vùng trọng điểm và khu vực ngoại vi TP Thanh Hóa,
Trường ĐHNN Hà Nội, Hà Nội.
63. Trung tâm quản lý tài nguyên nước dưới đất quốc gia (1999), Thuyết minh
Bản đồ nước dưới đất tỉnh Thanh Hóa, Hà Nội.
64. Trần Thanh Xuân (1994), Cân bằng, bảo vệ và sử dụng có hiệu quả nguồn
nước vùng Bắc Trung bộ, Báo cáo tổng kết đề tài cấp nhà nước KC12-02, Hà Nội.
65. Ủy ban Tư vấn kỹ thuật (TAC), Công tác nước toàn cầu - GWP (2001),
Quản lý tổng hợp tài nguyên nước (Bản dịch), Hà Nội.
66. UBND tỉnh Thanh Hóa (1996), Quy hoạch tổng thể KTXH tỉnh Thanh Hóa
thời kỳ 1996 - 2010.
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

177

67. UBND tỉnh Thanh Hóa (1998), Báo cáo tóm tắt Dự kiến quy hoạch phân
bố sử dụng đất đai tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 1997 - 2010.
68. UBND tỉnh Thanh Hóa (1999), Đề án. Tổng quan 661/QD- TTG tỉnh
Thanh Hóa giai đoạn 2000 - 2010.
69. Viện Quy hoạch và quản lý nước, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn
(1994, 2007), Tổng quan về sông Mã, Viện QHTL, Hà Nội.
70. Viện Khí tượng Thủy văn (1985), Đặc trưng hình thái lưu vực Việt Nam.
71. Viện Khí tượng Thủy văn (1996), Bão và áp thấp nhiệt đới ảnh hưởng đến
Việt Nam thời kỳ 1991 - 1995, Tổng cục KTTV, Hà Nội.
72. Viện Khí tượng Thủy văn (1996), Tuyển tập công trình nghiên cứu về biến
đổi khí hậu, tập I và II, Tổng cục KTTV, Hà Nội.
73. Viện Quy hoạch và quản lý nước, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn
(1995), Báo cáo tổng hợp Quy hoạch Thủy lợi Vùng Nam sông Mã - Bắc sông Chu.
74. Viện Quy hoạch đô thị, Sở XD Thanh Hóa (1998), Chiến lược phát triển
đô thị tỉnh Thanh Hóa đến 2020.
74. Những tài liệu của đề tài KC-08-01:”Nghiên cứu xây dựng bản đồ phân
vùng tổng hợp các tai biến môi trường lãnh thổ Việt Nam”.
75. Bộ Tài nguyên và Môi trường. Tài liệu hướng dẫn thi hành luật đất đai năm
2003 và Nghị định số 181/2004/NĐ-CP của Chính phủ về thi hành luật đất đai. Nhà
xuất bản bản đồ, 2004.
76. Nguyễn Quang Thái, Nguyễn Văn Phú, 1998,. Tầm nhìn 2020 của Việt Nam
với vấn đề quản lý sử dụng TH nước. Hội thảo về QLTH nước. Hà Nội.
77. Nguyễn Đình Thịnh, 1998, Hướng tới quản lý tổng hợp tài nguyên nước
phục vụ sự nghiệp phát triển kinh tế xã hội ở nước ta. Hội thảo quốc gia về quản lý
tổng hợp và cộng tác vì nước. Hà Nội.
78. Nguyễn Quang Trung, Nghiên cứu xây dựng mô hình quản lý tổng hợp tài
nguyên và môi trường lưu vực lưu vực sông Đà, Đề tài NCKH cấp Nhà nước, Mã số
KC-08-04, 2001-2004, Viện KHTL.
79. Vũ Văn Tuấn, 1998, Vấn đề quản lý và giám sát chất lượng nước trong
quản lý nước tổng hợp. Hội thảo Quốc gia về QLTH và cộng tác vì nước. Hà Nội.
80. Chương trình quốc gia của Việt Nam thực hiện Công ước khung của Liên
Hiệp Quốc về Biến đổi.
81. Ngô Chí Hoạt, 2000, Hội đồng Quốc gia về Tài nguyên Nước. Hội thảo
Quốc gia hành động vì an ninh nước, Hà Nội.
82. Nguyễn Thượng Hùng, 1999, Nghiên cứu xây dựng quan điểm và định
hướng bảo vệ, khai thác và sử dụng hợp lý tài nguyên nước của Việt Nam. Hà Nội.
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

178

83. Luật Bảo vệ và Phát triển rừng, ban hành ngày 12/8/1991.
84 Luật Khoáng sản, ban hành ngày 20/3/1996.
85. Luật Tài nguyên nước (Luật số 08/1998/QH10)
86. Trần An Phong, 1998, Mối quan hệ sử dụng tài nguyên nước và tài nguyên
đất. Hội thảo quốc gia về quản lý tổng hợp và cộng tác vì nước. Hà Nội.
87. Khương Anh Tấn, 2003, Dự báo lũ cho hệ thống sông Mã tỉnh Thanh Hoá.
Luận văn thạc sĩ kỹ thuật. Hà Nội-2003.
88. Thái Phiên, Nguyễn Tử Siêm,1999, Đất đồi núi Việt Nam thoái hóa và phục
hồi, NXB NN, Hà Nội.
89. Nguyễn Tử Siêm, Thái Phiên,1992, Nguy cơ thoái hoá và những ưu tiên
nghiên cứu đất đồi núi nước ta, Tạp chí Khoa học đất số 2, NXB Nông nghiệp.
90. Nguyễn Trọng Sinh, 1998, Những nội dung và giải pháp quản lý tổng hợp
và thống nhất tài nguyên nước. Hội thảo quốc gia về quản lý tổng hợp và cộng tác vì
nước, Hà Nội.
91. Tổ chức công tác toàn cầu (GWP), 2000, Các tài liệu hội thảo của tổ chức
nước toàn cầu năm 2000.
92. Tuyển tập công trình nghiên cứu về biến đổi khí hậu. Tập II. Hà Nội,111996.
93. Cao Đăng Dư, Lê Bắc Huỳnh, 2000. Lũ quét-nguyên nhân và biện pháp
phòng tránh. Tập 1-2 NXB Nông nghiệp Hà Nội.
94. Lê Bắc Huỳnh,1999, Nghiên cứu thiên tai lũ, Báo cáo chuyên đề dự án
UNDP, VIE/97/002.
95. Nguyễn Đức Ngữ - Nguyễn Trọng Hiệu, 2004, Khí hậu và Tài nguyên khí
hậu Việt Nam - Nhà xuất bản Nông Nghiệp.
96. Nguyễn Đình Kỳ, 1998, Quan hệ địa lý phát sinh và thoái hóa đất, Tuyển
tập công trình nghiên cứu địa lý, NXB Khoa học kỹ thuật Hà Nội.
97. Nguyễn Đình Kỳ, Vũ Ngọc Quang,1998, Một số đặc điểm thoái hoá đất ở
Việt Nam. Tuyển tập công trình nghiên cứu địa lý, NXB Khoa học kỹ thuật Hà Nội.
98. Nguyễn Đình Kỳ, Trần Duy Tứ, Vũ Ngọc Quang,1998, Phương pháp
nghiên cứu thoái hoá đất. Tuyển tập các công trình nghiên cứu địa lý, Viện Địa lý. Hà
Nội.
99. Nguyễn Quang Mỹ,1995, ảnh hưởng của yếu tố địa hình đến xói mòn đất ở
Việt Nam. Khoa học tự nhiên, Hà Nội.
100. Vũ Ngọc Quang, 2001, Nghiên cứu thành lập bản đồ địa mạo - thổ
nhưỡng làm cơ sở khoa học cho sử dụng lâu bền tài nguyên môi trường đất, Luận án
Tiến sĩ Địa lý, Viện Địa lý, Hà Nội.
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

179

101. Thái Phiên, Nguyễn Tử Siêm (1999), Đất đồi núi Việt Nam thoái hóa và
phục hồi, NXB NN, Hà Nội.

TIẾNG ANH
102. C.L. Abermethy (1998), Total water management of water resources,
Seminar on Water resources management at Hanoi Water Resources University
103. Blaney H.F. and Criddle W.D (1950). Determining water requirements in
irrgation areas from climatological and irrigation data. USDA (SCS)
104. B.D. Clark (1996), Introduction to environment assessment, enviromental
managerment and sustanable development. EIA Training Resource manual.
105. Danzig G.B (1963, Linear Programming and Extensión, Princeton
University Press).
106. Dasane N.G (1979), Effective rainfall in irrigated agriculture. FAO
irrigation and drainage paper No. 25, Rome, Italy.
107. Danish Hydraulic Institute (1990), Water use simulation model (WUS)
Refrence and Uer Manual.
108. ESAP, Department Economic and social development, Appoaches to
enviromentally sound, sustainable development and management water resources,
Water resources series No.75, United Nation, New York, 1992.
109. A.Y. Hoekstra, Sustainable and environmentally sound water resources
series No. 75, United Nation, New York, 1992
110. McMahon, Economics, entropy and sustainability, Hydrological sciences
journal, Volume 42, numbẻ 4, August, 1997.
111. ISBI, International training course, August 1994 at AIT, Bangkok,
Thailand.
112. J. Nastec, Exercises in Hydrological Models A. International Institude for
Hydraulic and environmental Engineering, Delft, Netherlands.
113. B Petry, Warter resources development in river basin, Part 1, Lecture Noté,
1998.
114. Rao S.S Optimization theory and Applications. Wiley eastern Limited
Hydrology. TATA McGraw - Hill Publishing Company Ltd, New York, 1973.
115. H.H Savenịe (1977), Water resources Management, concepts and Tools,
Lecture Notes, WERMO.
116. Schicht R.J and Walton W.C (1961), Hydrologic Budgets for Three Small
Watersheds in Illinois State Water Sev, rept. Of Invest.48.
Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

180

117. The Netherlands (1993), 15th Concgress on irrigation and drainage the
Hague.
118. New York (1992), Towards and Enviromentally sound and Sustainable
Development of Water resourse in ASIA and the Pacific, Water Resourse series No.71.
119. United Nation (1995), Intergrated Water Resourse Management in ASIA
and the Pacific, Water Resourse series No.75.New York.
120. U.S.Army Engineer Division North Pacific Portland (1972), Orgon.
Program Description and User Manual for SSARR Model, Stream flow Syntheis and
Reservoir Regulation.

Tr−êng Cao ®¼ng Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng Hµ Néi - Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng

181

PHỤ LỤC

Phô lôc 1: TÍNH TOÁN C©N BẰNG NƯỚC LƯU VỰC S«NG M∙
b»ng m« h×nh MIKE-BASIN
M« h×nh MIKE BASIN do Viện thủy lực Đan Mạch (DHI) x©y dùng thể hiện
mét l−u vùc s«ng gåm s«ng chÝnh vµ c¸c s«ng nh¸nh, c¸c yÕu tè thñy v¨n cña l−u vùc
theo không gian vµ thêi gian, c¸c c«ng tr×nh, hệ thèng sö dụng n−íc hiÖn t¹i vµ t−¬ng
lai cho c¸c ph−¬ng ¸n sö dông n−íc kh¸c nhau, cã thể biÓu diÔn c¶ tµi nguyªn n−íc
ngÇm vµ qu¸ tr×nh diễn biến n−íc ngÇm, m« pháng chÊt l−îng n−íc, ®Æc biÖt lµ viÖc
đ¸́nh gi¸ c¸c ph−¬ng ¸n khai th¸c tµi nguyªn n−íc trong l−u vùc s«ng.

H×nh 3.1 Giao diÖn chÝnh cña m« h×nh MIKE-BASIN
§Ó ¸p dông m« h×nh cÇn:
- Sè ho¸ m¹ng l−íi s«ng
- Ph©n vïng c©n b»ng n−íc, tÝnh nhu cÇu n−íc cho tõng vïng c©n b»ng, tÝnh
l−îng n−íc đÕn t¹i mçi nót c©n b»ng,
I Số ho¸ m¹ng l−íi s«ng
Việc ph©n vïng c©n b»ng, tÝnh nhu cÇu n−íc, n−íc đÕn, n−íc sinh th¸i đã ®−îc
thùc hiÖn nh− ®· tr×nh bµy.
Việc sè ho¸ m¹ng l−íi s«ng cÇn ph¶i
- X¸c định ranh giới lưu vực nghiªn cøu, c¸c nh¸nh s«ng chÝnh, vÞ trÝ c¸c hé
dïng n−íc vµ hiÖn tr¹ng sö dông n−íc trªn l−u vùc.

PL1 - 1

- X¸c định møc độ qui m« của các hộ dung nước theo các phương án khai thác,
sử dông nguån n−íc kh¸c nhau.
- Xác định qui mô của các phương án, kích thước, các thông số cơ bản của hồ
chứa, xác định lượng nước dùng qua các công trình lấy nước…
Với yêu cầu đó, vùng hạ lưu lưu vực sông Mã được số hoá như (hình 3.1) như
trên.
II Phân vùng cân bằng nước
Để nghiên cứu cân bằng nước hệ thống, trước hết phải phân vùng hệ thống, xác
định lượng nước đến, nước sinh thái và nhu cầu nước từ đó tìm công nghệ cân bằng
nước hệ thống thích hợp.
2.1 Phân cấp vùng cân bằng nước
Từ điều kiện thực tế của hệ thống sông Mã, đề tài đã phân vùng theo 4 cấp
chính:
1. Hệ thống cân bằng nước
Hệ thống cân bằng nước là một hệ thống sông và phần lãnh thổ được sông
cung cấp nước, trong đó bao gồm nguồn nước của một con sông, các công trình khai
thác nguồn nước, các công trình kiểm soát và điều khiển, các hộ dùng nước cùng với
tác động qua lại giữa chúng với môi trường.
2. Tiểu hệ thống cân bằng nước
Tiểu hệ thống cân bằng nước là hệ thống nhánh trong hệ thống cân bằng nước
có nguồn nước và phần lãnh thổ sử dụng nguồn nước riêng mà nguồn nước đó có thể
là một nhánh sông lớn trong hệ thống chung và các công trình khai thác nguồn nước,
các công trình kiểm soát và điều khiển, các hộ dùng nước chủ yếu thuộc nguồn nước
của tiểu hệ thống đó.
3. Khu cân bằng nước
Khu cân bằng nước là bậc thấp trong tiểu hệ thống cân bằng nước chịu chi phối
bởi nguồn nước của một sông nhánh thuộc sông chính hay công trình khai thác nước
từ nguồn nước của tiểu hệ thống. Nó có thể là một đơn vị hành chính gồm nhiều công
trình thuỷ lợi nhỏ khai thác độc lập.
4. Tiểu khu cân bằng nước
Tiểu khu cân bằng nước là bậc thấp trong khu cân bằng nước, một lãnh thổ chịu
sự chi phối bởi nguồn nước của một sông nhánh hay một kênh nhánh hoặc một công
trình tạo nguồn nhỏ trong khu cân bằng nước.
Do không đủ điều kiện số liệu cần thiết, đề tài không thể xác lập được cấp phân
vùng thấp hơn mà chỉ dừng ở cấp tiểu khu cân bằng.

PL1 - 2

2.2 Ranh giới phân khu cân bằng nước
Ranh giới các khu, tiểu khu được phân chia theo các tiêu chí:
- Khu tập trung nước của lưu vực
- Trong tương lai (thuộc giai đoạn nghiên cứu) vùng đó có thể sử dụng nguồn
nước theo hệ thống.
- Khép kín trong địa giới hành chính để dễ quản lý
- Theo hệ thống thủy lợi đã có sẵn
Đối với khu vực miền núi, chú ý tới hai tiêu chí đầu. Đối với vùng đồng bằng
ưu tiên cho hai tiêu chí sau.
2.3 Hệ thống cân bằng nước
1. Biªn cña hÖ thèng c©n b»ng n−íc
a. Biên trên: Thượng lưu sông Mã, sông Chu có những đặc điểm sau đây:
- Thượng lưu các sông Mã, Chu và Bưởi, nhất là vùng sông Mã thuộc lãnh thổ
Lào là vùng đồi núi hiểm trở, dân cư thưa thớt, sự phát triển kinh tế xã hội còn nhiều
khó khăn.
- Phần diện tích lưu vực sông Mã từ trạm thuỷ văn Xã Là về biên giới Lào Việt (tại Thanh Hoá) rộng khoảng 10.000 km2 nhưng không có tài liệu cần thiết.
- Trạm thuỷ văn Mường Hinh (trên sông Chu) và Vụ Bản (trên sông Bưởi) rất
gần với biên giới Thanh Hoá.
- Khu vực Mường Lát và Sơn La lượng mưa xấp xỉ nhau (khoảng 1200 - 1300
mm) và là khu vực có lượng mưa thấp nhất.
- Nhu cầu sử dụng nước hiện tại (năm 2005) và tương lai gần (2020) trên phần
diện tích lưu vực ngoài địa phận Thanh Hoá do điều kiện phát triển khó khăn nên có
thể coi là tương đối ổn định.
- Tác động của biến đổi khí hậu giai đoạn 2005 - 2020 chưa lớn lắm cho nên có
thể coi nguồn nước từ Xã Là (trên sông Mã), Mường Hinh (trên sông Chu) và Vụ Bản
(trên sông Bưởi) đến biên giới Thanh Hoá biến động không đáng kể.
Do vậy, đề tài coi phần sông Mã ngoài địa phận Thanh Hoá về nguồn nước và
nhu cầu nước là tương đối ổn định và chọn biên trên cho bài toán cân bằng là các trạm:
Xã Là, Mường Hinh và Vụ Bản.
b. Biên dưới: Biên dưới của hệ thống cân bằng là Biển Đông với ba cửa sông là
Cửa Hới (cửa chính), Lạch Trường (sông Lạch Trường) và Lạch Sung (sông Lèn). Bài
toán cân bằng nước chỉ cho biết lượng nước đến có đủ hay còn thiếu so với lượng
nước mà ở đó sinh thái vùng nước ngọt không bị mất cân bằng, nước sông có thể được
sử dụng vào mục đích tưới, sinh hoạt và công nghiệp. Do vậy, tại đây có thể chọn biên

PL1 - 3

dưới là: Trạm thuỷ văn Hoằng Tân (sông Mã) và các vị trí khảo sát mặn Yên Ổn
(sông Lèn) và Hà Mát (sông Lạch Trường).
2. Hệ thống cân bằng và tiểu hệ thống cân bằng nước.
a. Hệ thống cân bằng nước lưu vực sông Mã
Với chỉ tiêu về hệ thống cân bằng nước và cách lựa chọn biên như trên, hệ
thống được nghiên cứu ở đây là phần lưu vực sông Mã thuộc địa phận Thanh Hoá rộng
8.671,38 km2 và 316,93 km2 thuộc lưu vực sông Càn, sông Mực (huyện Triệu Sơn và
một phần của các huyện: Thọ Xuân, Đông Sơn và Quảng Xương) nhận nước sông Chu
nhờ Hệ thống thuỷ nông sông Chu - Bái Thượng. Tổng diện tích toàn hệ thống là
8.988,31 km2, chiếm 78,7% diện tích tỉnh Thanh Hoá và 30,7% diện tích lưu vực sông
Mã. Tổng số dân trên hệ thống tính đến cuối năm 2005 là 3.025.281 người chiếm
82,4% số dân của Thanh Hoá. Thị xã Bỉm Sơn rộng 66,88 km2, là một bộ phận thuộc
lưu vực sông Mã (phía Bắc hệ thống) nhưng không sử dụng nước sông Mã nên không
đưa vào hệ thống.
Hệ thống cân bằng lưu vực sông Mã được kí hiệu là M.
b. Tiểu hệ thống cân bằng
- Hệ thống có hai nguồn cấp chính là sông Mã và sông Chu với các hệ thống
khai thác nước tương đối độc lập theo hai sông. Theo chỉ tiêu hệ thống có thể chia
thành: Tiểu hệ thống sông Mã và Tiểu hệ thống sông Chu.
- Tiểu hệ thống sông Mã có nguồn nước chính là sông Mã, được kí hiệu là MM,
rộng 5409,76 km2, nằm trên phần diện tích lưu vực sông Mã thuộc địa phận Thanh
Hoá giáp với Lào ở phía Tây, Hoà Bình và Ninh Bình ở phía bắc, lưu vực sông Âm và
các huyện Thiệu Hoá, Yên Định ở phía Nam và Biển Đông ở phía Đông. Trên Tiểu hệ
thống MM, ngoài sông chính lớn nhất còn có hai sông nhánh lớn là sông Bưởi và sông
Cầu Chày. Trong đó, đáng chú ý nhất là sông Bưởi. Đây là một nhánh sông lớn nhất
trong tiểu hệ thống và có thể tạo nên một khu cân bằng nước độc lập.
- Tiểu hệ thống Sông Chu có nguồn nước chính là sông Chu, được kí hiệu là
MC, rộng 3577,55 km2. Trong 3577,55 km2 của Tiểu hệ thống có 3013,62 km2 thuộc
lưu vực sông Chu (trên địa phận Thanh Hoá), 316,93 km2 thuộc lưu vực sông Càn,
sông Mực (thuộc một phần các huyện Thọ Xuân, Triệu Sơn, Đông Sơn và Quảng
Xương) nhưng sử dụng nước sông Chu và 247km2 thuộc lưu vực sông Mã nằm trên
huyện Yên Định và Thiệu Hoá hiện đang sử dụng nước sông Mã và sông Cầu Chày
nhưng đến năm 2010 sẽ sử dụng nước sông Chu từ hồ Cửa Đạt. Trên Tiểu hệ thống
MC, ngoài sông chính lớn nhất cũng còn có hai sông nhánh lớn là sông Âm và sông
Đằng, trong đó, đáng chú ý nhất là sông Âm. Đây là sông lớn nhất trong tiểu hệ thống,

PL1 - 4

có hình thức khai thác sử dụng nước khác biệt so với tiểu hệ thống (hồ đập kết hợp với
trạm bơm nhỏ) và có thể hình thành một tiểu khu độc lập.
- Lượng nước sông Chu và diện tích tự nhiên của Tiểu hệ thống MC nhỏ hơn
lượng nước sông Mã và diện tích tự nhiên Tiểu hệ thống MM, chỉ tương ứng 43% và
68, 1%, nhưng số dân và diện tích gieo trồng lại chiếm tỷ lệ cao hơn rất nhiều: khoảng
127% và 126%. Đó là chưa kể tới nhiệm vụ cấp nước cho Tp. Thanh Hoá và khu công
nghiệp Nghi Sơn mà Tiểu hệ thống phải đảm nhận. Như vậy, nhu cầu nước tưới, sinh
hoạt và công nghiệp trên Tiểu hệ thống sông Chu sẽ cao hơn Tiểu hệ thống sông Mã.
Thực tế ở đây đã có những công trình khai thác sử dụng lớn hơn và cách quản lý tốt
hơn (Hệ thống Thuỷ nông sông Chu-Bái Thượng). Trong khi, tại Tiểu hệ thống sông
Mã việc quản lý khai thác sử dụng nguồn nước còn đơn giản hơn nhiều.
2.4 Khu cân bằng
Căn cứ vào: Chỉ tiêu cân bằng được trình bày ở trên, bản đồ hệ thống lưu vực
sông Mã bản đồ địa hình lưu vực sông Mã, hệ thống thuỷ lợi đã có và bản đồ quy
hoạch thuỷ lợi trên lưu vực và sự hình thành các vùng kinh tế hiện tại và tương lai trên
hệ thống, nghiên cứu đã chia Hệ thống cân bằng nước sông Mã thành các khu và tiểu
khu cân bằng nước như sau:
2.4.1 Tiểu hệ thống sông Mã (MM)
Tiểu hệ thống sông Mã được chia thành 3 khu cân bằng nước: Đồi núi lưu vực
sông Mã, lưu vực sông Bưởi và Bắc sông Mã.
a. Khu Đồi núi lưu vực sông Mã
Khu Đồi núi lưu vực sông Mã, kí hiệu là MMI, rộng 3934,55 km2 với số dân là
328.232 người (2005), nằm trên các huyện Mường Lát, Quan Sơn, Quan Hoá, Bá
Thước và Cẩm Thuỷ, có biên giới:
- Phía Tây giáp với Lào.
- Phía Nam giáp với lưu vực sông Âm, sông Cầu Chày.
- Phía Bắc giáp với Hòa Bình và sông Bưởi.
- Phía Đông giáp với huyện Yên Định (tả sông Mã) và Vĩnh Lộc (hữu sông
Mã).
Đây là khu vực đồi núi cao và ruộng bậc thang với các loại cây trồng chính là
màu, lúa nước và các loại gia súc như: trâu, bò, lợn, dê và gia cầm. Trên khu cân bằng
không có công nghiệp lớn chỉ có sửa chữa và cơ khí nhỏ với công suất không lớn kể cả
hiện tại và tương lai đến 2020.
Các công trình khai thác nước chỉ là các hồ, đập nhỏ và trạm bơm nhỏ độc lập.
Sau năm 2020, tại Quan Hoá có thể có hồ Thác Quýt. Nhưng, địa hình khu vực không

PL1 - 5

cho phép xây dựng hệ thống kênh dẫn nước. Khi đó, hồ Thác Quýt chỉ có tác dụng bổ
sung nước cho dòng chính về mùa kiệt.
Khu cân bằng MMI có thể được chia thành các tiểu khu cân bằng: Thượng
sông Mã và Trung sông Mã.
- Tiểu khu Thượng sông Mã, kí hiệu là MMI1 có khu tưới IRR1, thuộc các
huyện Quan Hoá, Quan Sơn và Mường Lát, rộng khoảng 2.736,21 km2 với khoảng
90.372 người năm (2005), là tiểu khu có lượng mưa nhỏ chỉ khoảng 1100-1300mm.
Trên dòng chính sông Mã không thể đặt trạm bơm do bờ sông rất dốc. Nước tưới trên
tiểu khu phải dựa vào các hồ đập nhỏ như: Phù Nhi, Loang, Bản Bái và Tân Hương
thuộc Mường Lát; Mí Phía, Trung Sơn, Chiềng Chinh, Muống, Mường Min, Ngàn,
Suốt, Suối, Khung (trên sông Lò), Khăn, Đồng Chum (trên suối Pun) thuộc huyện
Quan Hoá và Quan Sơn. Mật độ dân cư trên tiểu khu thấp nhất trong Hệ thống: chỉ 33
người/km2 (Hệ thống là 337 người/km2 ) và phần lớn sống bằng khai thác lâm nghiệp.
Nông nghiệp là ngành kinh tế chiếm vị trí thứ 2 trong vùng với 13.761 ha đất canh tác
(5% diện tích tự nhiên). Tại đây chỉ có cơ khí sửa chữa và cơ khí nhỏ.
- Tiểu khu Trung sông Mã, kí hiệu là MMI2 có khu tưới IRR2, thuộc hai
huyện Bá Thước, Cẩm Thuỷ và là phần còn lại của khu MMI, rộng 1.198,34 km2 với
số dân năm 2005 là 237.860 người (199 người/km2). Tại tiểu khu này, nước tưới được
khai thác bằng hệ thống bơm lẻ trên dòng chính từ Bá Thước trở xuống, như: Cẩm
Lương, Cẩm Bình, Cẩm Giang, Cẩm Sơn, huyện lỵ Cẩm Thuỷ, Cẩm Ngọc, Cẩm Yên,
Cẩm Tân và Cẩm Vân và các hồ đập nhỏ như: Mường L¸t, B¸i Thương (trên sông Cầu
Chµy - Cầu Mơ), đập Cường, Duồng Cốc (trên suối Cù) thuộc huyện Bá Thước và các
hồ Cẩm Thành, Thanh Sơn, Đại Vòng, Bai Dầm, Cẩm Tú thuộc huyện Cẩm Thuỷ.
Đây là khu vực kinh tế nông nghiệp với 29.386 ha canh tác (2005) còn công
nghiệp chỉ là sửa chữa và cơ khí nhỏ.
b. Khu Lưu vực sông Bưởi, kí hiệu là MMII
Khu MMII gồm hai huyện Thạch Thành và Vĩnh Lộc rộng khoảng 715,52 km2
với 236.967 người đang sinh sống (2005), có biên giới:
- Phía Tây giáp huyện Cẩm Thủy ( thuộc tiểu khu trung sông Mã)
- Phía Bắc giáp với lưu vực sông Bưởi thuộc Hòa Bình và Ninh Bình
- Phía Nam giáp với lưu vực sông Mã
- Phía Đông giáp với huyện Hà Trung
Đặc điểm chính của nguồn nước và khai thác sử dụng nguồn nước ở khu vực
này là:
1. Từ các hồ đập nhỏ
2. Từ các trạm bơm trên dòng chính sông Mã và sông Bưởi. Trong các trạm

PL1 - 6

bơm đó lớn nhất là trạm bơm Yên Tôn. Diện tích tưới của trạm bơm này là 280 ha từ
Kim Tân trở xuống
3. Do ảnh hưởng của triều, nước sông Mã về mùa kiệt dềnh vào sông Bưởi tới
Kim Tân
Với đặc điểm nguồn nước và khai thác nguồn nước trên, khu vực Lưu vực sông
Bưởi thuộc Thanh Hoá được chia thành các tiểu khu cân bằng như sau:
- Tiểu khu Trung sông Bưởi, kí hiệu là MMII1 có khu tưới IRR4 được tính từ
Kim Tân trở lên, rộng 485 km2 với mật độ số dân là 267 người/km2 (năm 2005 có
129.360 người). Đây là tiểu khu vừa nhận nước sông Mã (từ trạm bơm Yên Tôn) vừa
nhận nước sông Bưởi và chịu sự chi phối của thuỷ triều. Nước tưới cho nông nghiệp
tại tiểu khu này được khai thác nhờ hệ thống hồ đập nhỏ và trạm bơm nhỏ trên sông
Bưởi. Tiểu khu có 14.810, 5 ha gieo trồng với hệ cây trồng chủ yếu là: lúa, ngô, khoai
lang, sắn, rau xanh, đậu các loại, mía, cây công nghiệp và cây ăn quả dài ngày. Đàn gia
súc gồm có: trâu, bò, lợn, dê và gia cầm.
Tại xã Thành Vân có Nhà máy Đường Việt Đài với công suất 6.000 tấn
mía/ngày. Tương lai đây là khu công nghiệp Thành Vân.
Các hồ đập nhỏ được khai thác sử dụng bao gồm: Khe Ngang, Làng Sánh, Đá
Mài, Đồng Phú, Đồng Ngư, Minh Công, Đồng Chụp. Các trạm bơm nhỏ lẻ trên sông
Bưởi bao gồm: Kim Hưng, Đại Định, Ngọc Nước, Đá Đụn, Định Thành, La Thanh,
Bình Sơn, Long Thanh và Thành Vinh.
Tương lai, các trạm bơm và hồ đập này vẫn được duy trì, ngay cả khi có các hồ
Chòm Mo và Cánh Tạng (trên đất Hoà Bình).
Tiểu khu Trung sông Bưởi là khu vực có lượng mưa vào loại tương đối lớn so
với các khu vực khác trong vùng nghiên cứu: từ 1600 -1800 mm.
- Tiểu khu Hạ sông Bưởi, kí hiệu là MMII2 có khu tưới IRR5, thuộc huyện
Vĩnh Lộc và một phần huyện Thạch Thành (từ Kim Tân trở xuống) rộng 230,52 km2
với 107.607 người đang sinh sống (467 người/km2). Tiểu khu có 15.336,6 ha gieo
trồng. Các loại cây trồng phổ biến là: lúa, ngô, khoai lang, sắn, rau xanh, đậu các loại,
mía, cây công nghiệp và cây ăn quả dài ngày. Đàn gia súc gồm có: trâu, bò, lợn, dê và
gia cầm. Kinh tế trong tiểu khu chủ yếu là nông nghiệp kể cả hiện tại và tương lai còn
công nghiệp chỉ là cơ khí và sửa chữa nhỏ.
Việc khai thác nguồn nước trên lưu vực nhờ các trạm bơm nước trên dòng
chính sông Mã và sông Bưởi và chia làm hai phần theo hai bờ sông Bưởi:
- Tả sông Bưởi chủ yếu lấy từ sông Mã nhờ trạm bơm Yên Tôn.
- Hữu sông Bưởi lấy từ sông Mã và sông Bưởi nhờ hệ thống các trạm bơm lẻ.
Cho năm 2020, hình thức khai thác như trên vẫn chưa được cải thiện.

PL1 - 7

c. Khu Bắc sông Mã
Khu Bắc sông Mã được ký hiệu là MMIII có khu tưới IRR6, thuộc các huyện
Hoằng Hoá, Hậu Lộc, Hà Trung và Nga Sơn dọc theo bở tả sông Mã và hai bên sông
Lèn rộng 760,69 km2. Đây là khu cân bằng có mật độ dân số khá cao 923 người/km2
(702.051 năm 2005). Khu cân bằng có ranh giới:
- Phía Bắc giáp thị xã Bỉm Sơn và Ninh Bình.
- Phía Nam giáp khu Nam sông Chu (ngăn cách bởi dòng chính sông Mã).
- Phía Tây giáp lưu vực sông Bưởi và dòng chính sông Mã.
- Phía đông giáp biển Đông.
Đây là khu cân bằng sử dụng nước tưới từ trạm bơm chính Hoằng Khánh và
các trạm bơm lẻ dọc theo sông Mã và Lèn. Cho đến năm 2020 nước tưới tại đây vẫn
được sử dụng từ hệ thống trạm bơm này. Khu cân bằng có 78.619 ha gieo trồng với
các loại cây trồng phổ biến như: lúa (là cây chính), ngô, khoai lang, rau xanh, đậu các
loại và cây ăn quả dài ngày. Các loại gia súc gồm có: trâu, bò, lợn và gia cầm. Kinh tế
khu cân bằng MMIII chỉ là nông nghiệp kể cả hiện tại và tương lai còn công nghiệp
chủ yếu là cơ khí và sửa chữa nhỏ với cơ sở công nghiệp lớn nhất là Nhà máy đông
lạnh Lạch Trường.
2.4.2. Tiểu hệ thống Sông Chu (MC)
Tiểu hệ thống sông Chu có thể chia thành 3 khu cân bằng và 2 khu cấp nước
cho sinh hoạt và công nghiệp tập trung:
a. Khu Đồi núi thượng sông Chu và sông Âm
Khu Đồi núi thượng sông Chu và sông Âm được ký hiệu là MCI, thuộc huyện
Thường Xuân, Lang Chánh và một phần Ngọc Lặc rộng khoảng 1.849,5 km2 với số
dân là 140.131 người được tính từ Bái Thượng trở lên, có ranh giới:
- Phía Bắc giáp với huyện Quan Sơn, Bá Thước và Cẩm Thủy (Khu thượng
trung lưu vực sông Mã)
- Phía Tây giáp Nghệ An
- Phía Nam giáp huyện Như Xuân
- Phía Đông giáp lưu vực sông Cầu Chày
Khu Đồi núi MCI có hai tiểu khu: Thượng sông Chu và Lưu vực sông Âm.
- Tiểu khu Thượng sông Chu.
Tiểu khu Thượng sông Chu được kí hiệu là MCI1 có khu tưới IRR7, nằm trong
huyện Thường Xuân có diện tích 1.105,06 km2 trong đó có 95.513 người (năm 2005)
đang sinh sống (86 người/km2). Nguồn nước Tiểu khu MCI1 được khai thác bởi các
hồ đập nhỏ: Quyết Thắng, Cao Tiến, Hón Mơ... ,trên sông Đạt: Duồng Cốc, Hón Câu,
Hón Sen, Làng Ban (trên sông Đằng), Na Phai, Chòm Cheng, Làng Mơ, Làng Đừng...

PL1 - 8

(trên sông Cao). Khi có hồ Cửa Đạt (năm 2020), ngoài một bộ phận nhỏ được sử dụng
trực tiếp nguồn nước hồ cho sản suất nông nghiệp và công nghiệp, hình thức khai thác
nước như trên còn khá phổ biến.
Diện tích gieo trồng là 10.708 ha với hệ cây trồng: lúa, ngô, khoai lang, sắn, rau
xanh, đậu, mía, cây công nghiệp và cây ăn quả. Các loại gia súc gồm có: trâu bò, lợn,
dê và gia cầm. Kinh tế của tiểu khu MCI1 chủ yếu là nông nghiệp kể cả hiện tại và
tương lai. Công nghiệp là cơ khí và sửa chữa nhỏ.
Đây là tiểu khu có mưa lớn nhất trên lưu vực từ 1800 - 2200mm.
- Tiểu khu Lưu vực sông  m.
Tiểu khu Lưu vực sông Âm được ký hiệu MCI2 có khu tưới IRR10, gồm huyện
Lang Chánh và 6 xã của huyện Ngọc Lặc (Nguyệt Ấm, Minh Sơn, Cao Ngọc, Vân An,
Mỹ Tiến và Thuý Sơn), rộng khoảng 744,44 km2 có 44.620 người (năm 2005) sinh
sống (60 người/km2). Nguồn nước được khai thác sử dụng cho tưới là sông Âm với
hình thức hồ đập nhỏ như: Làng Chu, Làng Giẻ, Làng Khèn, Hón Tái, Hón Oi...
Đến năm 2020, hình thức khai thác trên vẫn chưa được cải thiện. Trên tiểu khu
MCI2 có 10.583,8 ha đất gieo trồng với hệ cây trồng: lúa, ngô, khoai lang, sắn, rau
xanh, đậu, mía, cây công nghiệp và cây ăn quả. Các loại gia súc gồm có: trâu bò, lợn,
dê và gia cầm. Kinh tế MCI2 chủ yếu là nông nghiệp kể cả hiện tại và tương lai. Công
nghiệp chỉ là cơ khí và sửa chữa nhỏ.
b. Khu Nam sông Chu
Khu Nam sông Chu được ký hiệu là MCII có khu tưới IRR9 rộng 927, 64 km2
bao gồm các huyện, thành phố và thị xã: Triệu Sơn, Nam Thọ Xuân, Đông Sơn, Tp.
Thanh Hoá, Quảng Xương và thị xã Sầm Sơm với 1.090.390 người sinh sống (2005)
và có mật độ dân số vào loại cao nhất: 1175 người/km2. Đây là khu sử dụng nước từ hệ
thống thuỷ nông sông Chu xây dựng từ 1920 với khả năng tưới khoảng 50.000 ha. Từ
sau năm 2010, khu MCII sẽ được nhận nước từ hồ Cửa Đạt và lúc đó diện tích tưới sẽ
tăng lên 70.000 ha. trên 100.110,3 ha gieo trồng với hệ cây trồng phổ biến: lúa, ngô,
khoai lang, sắn, rau xanh, đậu các loại, mía, cây công nghiệp và cây ăn quả dài ngày.
Các loại gia súc gồm có: trâu, bò, lợn, dê và gia cầm. Kinh tế trong khu chủ yếu là
công- nông nghiệp kể cả hiện tại và tương lai, hiện có Khu công nghiệp Lam Sơn-Mục
Sơn mới hình thành.
c. Khu Bắc sông Chu
Khu Bắc sông Chu được ký hiệu là MCIII hiện đang sử dụng nước sông Chu
và một phần nước sông Mã (thuộc Yên Định và Thiệu Hoá). Năm 2010, khu này sẽ sử
dụng nước từ Cửa Đạt. Khu MCIII rộng 800, 41 km2 với số dân là 368.904 người
(2005), có ranh giới:

PL1 - 9

- Phía Bắc là huyện Cẩm Thủy (tiểu khu Trung sông Mã)
- Phía Tây là lưu vực sông Âm và khu Nam sông Chu (ngăn cách bởi dòng
chính sông Chu)
- Phía Bắc và phía Đông là dòng chính sông Mã
Khu vực MCIII có hai tiểu khu là Thượng cầu Chày và Bắc Chu-Nam Mã.
- Tiểu khu Thượng Cầu Chày: Tiểu khu Thượng Cầu Chày được ký hiệu là
MCIII1 có khu tưới IRR11 bao gồm các xã bắc Thọ Xuân và một phần Ngọc Lặc,
rộng 408,84 km2 với 158.604 người (năm 2005) sinh sống (388 người/km2).
Đây là tiểu khu lấy nước sông Cầu Chày và sông Chu (dưới Bái Thượng) bằng
hồ đập nhỏ như Thanh Lập, Keo Ranh, Bái Minh, Bến Toá, Bái Sơn, Thống Nhất
thuộc sông Cầu Chày và các trạm bơm lẻ như Lang Khen, Minh Hoà, Thống Nhất trên
sông Chu. Cùng với khu Nam sông Chu và tiểu khu Bắc sông Chu, đến sau năm 2010
tiểu khu MCIII1 sẽ nhận nước từ hồ Cửa Đạt.
Tiểu khu cân bằng có 19.357 ha đất gieo trồng (2005) với các loại phổ biến lúa,
ngô, khoai lang, sắn, rau xanh, đậu các loại, mía, cây công nghiệp và cây ăn quả dài
ngày. Trong đó, mía là cây trồng chính. Đây là một trong những vùng cung cấp
nguyên liệu chủ yếu cho Nhà máy đường Lam Sơn. Các loại gia súc, gia cầm gồm:
trâu bò, lợn, dê và gia cầm. Kinh tế trong tiểu khu chủ yếu là nông nghiệp kể cả hiện
tại và tương lai. Công nghiệp chỉ là cơ khí và sửa chữa nhỏ.
- Tiểu khu Bắc Chu - Nam Mã:
Tiểu khu Bắc Chu-Nam Mã được ký hiệu là MCIII2 có khu tưới IRR3, thuộc
hai huyện Thiệu Hoá và Yên Định rộng 391, 57 km2 với 368.904 người (năm 2005)
sinh sống (942 người/km2). Đây là tiểu khu có hệ thống thuỷ nông Nam sông Mã (tại
Phà Kiểu) với diện tích gieo trồng năm 2005 là 50.519 ha. Hệ cây trồng chủ yếu là:
luá, ngô, sắn, rau các loại, cây công nghiệp và cấy ăn quả. Hệ gia súc gia cầm bao
gồm: trâu, bò, dê và gia cầm. Trong tiểu khu chỉ có công nghiệp sửa chữa và cơ khí
nhỏ.
Từ sau năm 2010, nước từ hệ thống hồ Cửa Đạt sẽ thay thế nguồn nước từ trạm
bơm Nam sông Mã.
d. Khu dân cư và công nghiệp tập trung Tp. Thanh Hoá
Khu dân cư và công nghiệp tập trung Tp. Thanh Hoá được ký hiệu là MCIV,
trong sơ đồ cân bằng được ký hiệu là MI-TH, rộng 57,9 km2 có mật độ dân số vào loại
cao nhất lưu vực: 3365 người/km2 (194.804 người 2005). Đây là thành phố công
nghiệp và dịch vụ. Nguồn nước cấp cho khu công nghiệp hiện nay từ hệ thống thuỷ
nông sông Chu Bái Thượng. Tương lai (từ 2010) nguồn nước sẽ được lấy tại Trạm
bơm Thiệu Dương (Ngã Ba sông Chu-sông Mã).

PL1 - 10

e. Khu công nghiệp Nghi Sơn
Khu công nghiệp Nghi Sơn nằm trên đất của huyện Tĩnh Gia được ký hiệu là
MCV, trong sơ đồ cân bằng được ký hiệu là MI-9, nằm bên ngoài lưu vực. Đây là khu
công nghiệp đang hình thành với Nhà máy Xi măng Nghi Sơn có công suất 2,4 triệu
tấn và một nhà máy lọc dầu sẽ được hình thành trong tương lai. Từ năm 2010 khu
công nghiệp Nghi Sơn sẽ phải cần tới nước từ hồ Cửa Đạt.
2.4.3 Nhận xét
Từ kết quả phân vùng hệ thống cân bằng nước cho thấy:
a. Trong hệ thống có 2 nguồn cấp nước chính sông Mã, sông Chu.
b. Trong mỗi tiểu hệ thống có 1 nguồn cấp nước chính và một số nguồn cấp
phụ. Lượng nước được khai thác trên nguồn chính chủ yếu bằng đập dâng lớn hay các
trạm bơm lớn bên cạnh hệ thống các trạm bơm nhỏ. Trên các nguồn cấp phụ việc khai
thác nguồn nước chủ yếu là hồ đập nhỏ hoặc các trạm bơm nhỏ.
c. Hiện nay hoặc trong tương lai, mỗi khu (tiểu khu) đều có một nguồn cấp
nước thống nhất. Nguồn đó có thể là một công trình đầu mối (như đập Bái Thượng,
trạm bơm Hoằng Khánh...) hoặc một hệ thống trạm bơm lẻ, một hệ thống hồ đập nhỏ
hoặc một hệ thống hồ đập kết hợp với trạm bơm nhỏ lẻ.
d. Trong mỗi khu (hoặc mỗi tiểu khu) cân bằng đều có thể hình thành các vùng
kinh tế khác nhau:
- Khu đồi núi sông Mã kinh tế lâm nghiệp là chủ yếu.
- Tiểu khu Thượng sông Chu kinh tế lâm nghiệp và nông nghiệp không có công
nghiêp. Tiểu khu Lưu vực sông Âm là khu nguyên liệu mía đường.
- Khu lưu vực sông Bưởi, Tiểu khu Thượng Cầu Chày là nông, lâm nghiệp và
nguyên liệu mía đường.
- Khu Bắc Lèn và Tiểu khu Bắc sông Chu là nông nghiệp mà lúa là cây chủ
đạo.
- Khu Nam sông Chu là vùng kinh tế công nghiệp và nông nghiệp trọng điểm
của Thanh Hoá.
Như vậy, hệ thống cân bằng nước trên đây có thể dùng làm cơ sở để phân vùng
kinh tế cho lưu vực sông Mã.
III. Xác định lưu lượng nước đến tại các tuyến
Lưu lượng nước đến tại các tuyến được tính toán với tần suất đảm bảo 75% từ
tháng (I – XII) tại các nút tính toán trên hệ thống (Bảng 3.1).

PL1 - 11

Bảng 3.1 Lưu lượng (m3/s) với tần suất 75% tại các nút cân bằng khởi đầu
Vị trí
Xã Là
Mường Lát
Cẩm Thuỷ
Vụ Bản
Kim Tân
Ngã Ba Bông
Mường Hinh
Cửa Đạt
Sông Đằng
Lang Chánh
Xuân Khánh
Cầu Chày

Lưu lượng tháng
I

39

II

III

IV

V

Năm

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

36.6 32.6 39.9 57.2 160

202

174

169

119

120

71

102

74.5 69.9 62.27 76.2 109

306

386

332

323

227

229

135

194

138

126 89.2 125

146

367

413

747

737

302

188

141

296

11.3

9.5

15.4 26.1 35.4 52.5 69.2 51.2 31.9 15.7

28

8.4

9.2

20.8 17.4 15.4 16.9 28.4 48.1 65.1 96.7 127 94.2 58.7 28.8 51.6
181

165

117

164

191

482

542

981

966

396

247

184

388

38.1 30.4 26.32 23.7 34.1

57

58.7 166

138

77

109

58

68.4

144

156

261

172

74

105

44.9 38.8 31.52 33.3 32.1 113

161

1.37 1.21 1.34 2.24 3.97 5.14 7.63 10.1 7.43 4.63 2.28 4.07 4.06
4.42 3.70 3.27 3.61 6.05 10.2 13.9 20.6 27.1 20.1 12.5 6.14 10.97
54.3 46.9 38.14 40.2 38.9 137
7.16 6.00

5.3

174

195

189

316

209

89

127

5.84 9.79 16.7 22.5 33.3 43.9 32.5 20.24 9.94 17.7

IV Xác định nhu cầu nước
Nhu cầu nước được tính toán theo các hộ dùng nước khác nhau: Tưới, cấp nước
sinh hoạt, công nghiệp, dịch vụ, … cấp nước đẩy mặn. Khi sử dụng nước, có ngành có
tiêu hao và có ngành lợi dụng nguồn nước.
Những ngành sử dụng nước không có tiêu hao là những ngành chỉ lợi dụng
nước. Song khi đó, lượng nước được các ngành này sử dụng có thể bị biến đổi về chất
ở mức độ nào đó. Chẳng hạn việc thải xăng dầu thừa trong giao thông thuỷ, thay đổi
nồng độ Oxy và các chất hữu cơ khác trong nuôi trồng thuỷ sản nước ngọt, làm loãng
nồng độ muối trong nuôi trồng thuỷ sản nước lợ... và có thể bị điều tiết như Thuỷ
điện... mà không bị giảm đi về lượng nước.
Những ngành sử dụng nước có tiêu hao là những ngành mà lượng nước sau khi
sử dụng bị mất đi một phần (có khi mất hết), số còn lại được thải ra và thường bị ô
nhiễm, có khi rất nghiêm trọng như nước thải sinh hoạt và công nghiệp.
4.1 Phương pháp xác định nhu cầu nước
a. Xác định theo định mức dùng nước
Lượng nước cần cho các ngành kinh tế có thể xác định theo định mức dùng
nước của mỗi đối tượng dùng nước như là: của mỗi người, của mỗi héc-ta gieo trồng,
mỗi đầu gia súc và mỗi sản phẩm công nghiệp. Sau đó tính cho từng vùng cân bằng và
cả lưu vực với thời đoạn tính toán là năm hay tháng. Theo đó, nhu cầu nước được xác
định bằng cách nhân định mức nước dùng với tổng số dân, tổng số sản phẩm công
nghiệp, tổng diện tích của mỗi loại cây trồng hay tổng số gia súc trong các khu và tiểu
PL1 - 12

khu cân bằng nước tương ứng. Tổng số dân theo các khu, tiểu khu, tổng số sản phẩm,
tổng diện tích gieo trồng của mỗi loại cây hay tổng số gia súc tương ứng được lấy từ
niên giám thống kê. Phương pháp này thường được áp dụng tính toán nhu cầu nước
cho sinh hoạt, chăn nuôi hay công nghiệp và có khi cho cả nông nghiệp.
b. Xác định theo yêu cầu cung cấp của các hộ dùng nước
Theo phương pháp này, các hộ dùng nước dùng bao nhiêu tính bấy nhiêu. Nó là
lượng nước được tính toán đầy đủ cho việc sản xuất của cả hộ theo từng ngày. Việc
tính lượng nước cần theo tháng năm chỉ cần thực hiện các phép nhân giữa lượng nước
cấp cho từng hộ với số ngày (giây) của từng tháng và từng năm. Chúng thường được
áp dụng tính toán nhu cầu nước cho công nghiệp.
c. Xác định nhu cầu nước theo mô hình
Nhu cầu nước cho nông nghiệp phụ thuộc không những vào loại cây trồng mà
còn theo thời vụ. Việc lựa chọn cây trồng và thời vụ thích hợp với yêu cầu nước ít nhất
mà năng suất cao nhất rất phức tạp. Đáp ứng nhu cầu đó phải sử dụng mô hình mô
phỏng như mô hình CROPWAT và WDR.
4.2 Tính toán nhu cầu nước
a. Nhu cầu nước cho nông nghiệp: Nghiên cứu đã sử dụng mô hình
CROPWAT để tính nhu cầu nước cho cây trồng cạn, còn nhu cầu nước cho lúa được
tính theo mô hình WDR
Kết quả tính toán nhu cầu sử dụng nước của các khu tưới được tính toán với 3
giai đoạn là giai đoạn hiện tại 2005 và giai đoạn 2010 – 2020. Kết quả tính toán nhu
cầu nước cho các khu tưới được thể hiện bảng 4.1; 4.2; 4.3; 4.4
Bảng 4.1 Nhu cầu nước cho các khu tưới giai đoạn hiện trạng năm 2005
Khu cân bằng

Khu
tưới

Thượng sông Mã
Trung sông Mã
Thượng sông Bưởi
Hạ sông Bưởi
Bắc Sông Mã
Thượng sông Chu
Lưu vực sông Âm
Nam sông Chu
Thượng Cầu Chày
Bắc Chu - Nam Mã

I

II III IV

Lưu lượng tháng
V VI VII VII IX

X

q
XI XII

IRR1 1,55 1,66 1,71 1,92 0,30 0,57 2,71 1,56 3,39 3,40 0,29 0,35
IRR2 5.34 5.39 5.21 6.26 0.52 1.02 5.50 3.17 7.01 7.03 0.50 1.63
IRR4 4.38 4.71 4.95 5.66 1.27 2.02 5.14 2.97 5.41 5.45 1.23 1.91
IRR5 3.78 3.16 3.55 3.65 0.92 3.96 3.73 2.56 2.04 3.07 0.10 1.02
IRR6 8.73 7.35 8.24 8.54 3.05 10.8 9.93 7.36 5.99 8.71 0.86 2.83
IRR7 2.19 2.10 1.94 2.36 0.19 0.32 1.81 1.09 2.40 2.40 0.18 0.68
IRR10 2.12 1.82 2.06 2.44 0.67 2.89 3.24 1.73 1.39 2.74 0.14 0.58
IRR9 36.9 31.5 34.5 34.4 11.3 33.7 32.5 25.2 23.4 32.9 4.95 13.2
IRR11 4.61 3.96 4.37 4.61 1.16 4.63 4.95 3.31 3.19 4.34 0.24 1.32
IRR3 9.39 8.07 8.89 9.39 2.38 9.42 10.07 6.74 6.50 8.83 0.51 2.47

PL1 - 13

Bảng 4.2 Nhu cầu nước cho các khu tưới năm 2010
Khu cân bằng

Khu
tưới

Lưu lượng tháng
I

II

III

IV

V

VI

q

VII VIII IX

Thượng sông Mã
IRR2 5.77 5.74 5.52 6.61 0.72 1.22 5.70 3.37 7.21
Trung sông Mã
Thượng sông Bưởi IRR4 4.49 4.81 5.06 5.77 1.38 2.12 5.25 3.08 5.51
IRR5 3.95 3.31 3.71 3.81 1.09 4.12 3.90 2.72 2.20
Hạ sông Bưởi
IRR6 9.12 7.70 8.64 8.92 3.44 11.2 10.3 7.76 6.37
Bắc Sông Mã
IRR7 2.28 2.17 2.02 2.44 0.28 0.40 1.90 1.18 2.48
Thượng sông Chu
Lưu vực sông Âm IRR10 2.20 1.88 2.14 2.51 0.74 2.96 3.32 1.80 1.47
IRR9 26.3 13.7 19.2 14.3 7.72 26.9 10.6 2.88 2.75
Nam sông Chu
Thượng Cầu Chày IRR11 5.60 4.27 4.64 3.54 1.47 5.69 1.95 0.28 0.27
Bắc Chu - Nam Mã IRR3 9.62 8.29 9.13 9.62 2.62 9.65 10.3 6.98 6.73
Bảng 4.3 Nhu cầu nước cho các khu tưới năm 2020

X

XI

XII

IRR1 1.97 2.04 2.13 2.32 0.72 0.98 3.13 1.98 3.79 3.82 0.70 0.77

Khu cân bằng

Khu
tưới

7.23 0.73 1.90
5.56 1.34 2.02
3.23 0.26 1.19
9.10 1.24 3.22
2.48 0.27 0.77
2.82 0.21 0.65
3.06 4.45 25.1
0.40 0.84 6.27
9.08 0.73 2.94

Lưu lượng tháng
I

II III IV

3

V

VI VII VII IX

q
X

XI XII

Thượng sông Mã

IRR1 1.55 1.66 1.71 1.92 0.30 0.57 2.71 1.56 3.39 3.40 0.29 0.35

Trung sông Mã
Thượng sông Bưởi

IRR2 5.34 5.39 5.21 6.26 0.52 1.02 5.50 3.17 7.01 7.03 0.50 1.63

Hạ sông Bưởi

IRR5 3.78 3.16 3.55 3.65 0.92 3.96 3.73 2.56 2.04 3.07 0.10 1.02

Bắc Sông Mã

IRR6 8.73 7.35 8.24 8.54 3.05 10.8 9.93 7.36 5.99 8.71 0.86 2.83

Thượng sông Chu

IRR7 2.19 2.10 1.94 2.36 0.19 0.32 1.81 1.09 2.40 2.40 0.18 0.68

Lưu vực sông Âm

IRR10 2.12 1.82 2.06 2.44 0.67 2.89 3.24 1.73 1.39 2.74 0.14 0.58

Nam sông Chu

IRR9 36.9 31.5 34.5 34.4 11.3 33.7 32.5 25.2 23.4 32.9 4.95 13.2

Thượng Cầu Chày

1 3.96
1 4.37
3 4.61
9 1.16
2 4.63
1 4.95
8 3.31
8 3.19
4 4.34
9 0.24 1.32
2
IRR11 4.61

Bắc Chu - Nam Mã

IRR3 9.39 8.07 8.89 9.39 2.38 9.42 10.0 6.74 6.50 8.83 0.51 2.47

IRR4 4.38 4.71 4.95 5.66 1.27 2.02 5.14 2.97 5.41 5.45 1.23 1.91

b. Nhu cầu cấp nước cho chăn nuôi: Căn cứ vào kết quả điều tra số lượng gia
súc, gia cầm trên lưu vực tại các khu cân bằng nước. Dựa trên nhu cầu dùng nước cho
chăn nuôi theo các giai đoạn hiện tại và năm 2010, năm 2020 lấy với các chỉ tiêu:
- Đối với gia súc thì lượng nước tiêu thụ: 30 l/con/ngày đêm.
- Đối với gia cầm thì lượng nước tiêu thụ: 5 l/con/ngày đêm.
Bảng 4.4 Số lượng đàn gia súc gia cầm năm 2005
Vùng cân bằng
Thượng sông Mã

Trâu

10658

22054

Trung sông Mã

45559

Trung sông Bưởi
Hạ sông Bưởi

Lợn

Gia cầm

2160

49583

522916

20331

5688

90493

1376319

27540

10642

2591

46101

626710

11567

14281

2155

49234

521321

PL1 - 14

Ngựa

Vùng cân bằng
Nam sông Mã

Trâu

Ngựa

Lợn

Gia cầm

8558

57991

7744

Sông Âm

100

264254

1873992

20622

10923

1860

29673

449918

Nam Cầu Chày

16128

Thượng sông Chu

9193

869

33479

210178

Nam sông Chu

21509

64500

21225

383952

5136292

Bắc sông Mã

18643

9538

3087

69147

747106

10881

62911

14721

143670

3562248

(Nguồn: Cục thống kê tỉnh Thanh Hóa)
Bảng 4.5 Nhu cầu nước dùng cho chăn nuôi năm 2005
Khu cân bằng

q (m3/s)

Lưu lượng tháng
I

II

III

IV

V

VI

VII VIII IX

X

XI

1,43 1,43 1,43 1,43 1,43 1,43 1,43 1,43 1,43 1,43 1,43
Thượng sông Mã
3,26 3,26 3,26 3,26 3,26 3,26 3,26 3,26 3,26 3,26 3,26
Trung sông Mã
Thượng sông Bưởi 1,59 1,59 1,59 1,59 1,59 1,59 1,59 1,59 1,59 1,59 1,59
1,37 1,37 1,37 1,37 1,37 1,37 1,37 1,37 1,37 1,37 1,37
Hạ sông Bưởi
5,42 5,42 5,42 5,42 5,42 5,42 5,42 5,42 5,42 5,42 5,42
Bắc Sông Mã
1,15 1,15 1,15 1,15 1,15 1,15 1,15 1,15 1,15 1,15 1,15
Thượng sông Chu
0,79 0,79 0,79 0,79 0,79 0,79 0,79 0,79 0,79 0,79 0,79
Lưu vực sông Âm
11,23 11,23 11,23 11,23 11,23 11,23 11,23 11,23 11,23 11,23 11,23
Nam sông Chu
1,87 1,87 1,87 1,87 1,87 1,87 1,87 1,87 1,87 1,87 1,87
Thượng Cầu Chày
Bắc Chu - Nam Mã 6,88 6,88 6,88 6,88 6,88 6,88 6,88 6,88 6,88 6,88 6,88
Bảng 4.6 Dự báo nhu cầu nước dùng cho chăn nuôi năm 2010

Khu cân bằng
Thượng sông Mã
Trung sông Mã
Thượng sông Bưởi
Hạ sông Bưởi
Bắc Sông Mã
Thượng sông Chu
Lưu vực sông Âm
Nam sông Chu
Thượng Cầu Chày
Bắc Chu - Nam Mã

XII
1,43
3,26
1,59
1,37
5,42
1,15
0,79
11,23
1,87
6,88

q (m3/s)

Lưu lượng tháng
I

II

III

IV

V

VI

VII VIII IX

X

XI

XII

1,83

1,83

1,83

1,83

1,83

1,83

1,83

1,83

1,83

1,83

1,83

1,83

4,16

4,16

4,16

4,16

4,16

4,16

4,16

4,16

4,16

4,16

4,16

4,16

2,03

2,03

2,03

2,03

2,03

2,03

2,03

2,03

2,03

2,03

2,03

2,03

1,75

1,75

1,75

1,75

1,75

1,75

1,75

1,75

1,75

1,75

1,75

1,75

6,92

6,92

6,92

6,92

6,92

6,92

6,92

6,92

6,92

6,92

6,92

6,92

1,47

1,47

1,47

1,47

1,47

1,47

1,47

1,47

1,47

1,47

1,47

1,47

1,01

1,01

1,01

1,01

1,01

1,01

1,01

1,01

1,01

1,01

1,01

1,01

14,33 14,33 14,33 14,33 14,33 14,33 14,33 14,33 14,33 14,33 14,33 14,33
2,39

2,39

2,39

2,39

2,39

2,39

2,39

2,39

2,39

2,39

2,39

2,39

8,78

8,78

8,78

8,78

8,78

8,78

8,78

8,78

8,78

8,78

8,78

8,78

+ Dự báo nhu cầu nước sử dụng trong chăn nuôi: Có nhiều phương pháp để dự
báo nhu cầu nước trong chăn nuôi như phương pháp ngoại suy, phương pháp hệ số
đơn … Tuy nhiên, trong nghiên cứu này chúng tôi sử dụng phương pháp hệ số đơn để
dự báo số lượng gia súc trên lưu vực, xem nhu cầu sử dụng nước của gia súc và gia

PL1 - 15

cầm là không đổi thì kết quả tính toán nhu cầu sử dụng nước cho chăn nuôi trên lưu
vực năm 2010 và 2020 như bảng 4.6 và 4.7
Bảng 4.7 Dự báo nhu cầu nước dùng cho chăn nuôi năm 2020
Khu cân bằng
I
Thượng sông Mã
Trung sông Mã
Thượng sông Bưởi
Hạ sông Bưởi
Bắc Sông Mã
Thượng sông Chu
Lưu vực sông Âm
Nam sông Chu
Thượng Cầu Chày
Bắc Chu - Nam Mã

q (m3/s)

Lưu lượng tháng
II

III

IV

V

VI VII VIII IX

X

XI XII

2,97 2,97 2,97 2,97 2,97 2,97 2,97 2,97 2,97 2,97 2,97 2,97
6,78 6,78 6,78 6,78 6,78 6,78 6,78 6,78 6,78 6,78 6,78 6,78
3,31 3,31 3,31 3,31 3,31 3,31 3,31 3,31 3,31 3,31 3,31 3,31
2,84 2,84 2,84 2,84 2,84 2,84 2,84 2,84 2,84 2,84 2,84 2,84
11,28 11,28 11,28 11,28 11,28 11,28 11,28 11,28 11,28 11,28 11,28 11,28
2,39 2,39 2,39 2,39 2,39 2,39 2,39 2,39 2,39 2,39 2,39 2,39
1,64 1,64 1,64 1,64 1,64 1,64 1,64 1,64 1,64 1,64 1,64 1,64
23,34 23,34 23,34 23,34 23,34 23,34 23,34 23,34 23,34 23,34 23,34 23,34
3,90 3,90 3,90 3,90 3,90 3,90 3,90 3,90 3,90 3,90 3,90 3,90
14,31 14,31 14,31 14,31 14,31 14,31 14,31 14,31 14,31 14,31 14,31 14,31

c. Nhu cầu cấp nước cho sinh hoạt và công nghiệp:
- Giai đoạn hiện nay việc cấp nước công nghiệp và sinh hoạt trong khu cân
bằng nước mới chỉ có nhà máy nước Mật Sơn có nhiệm vụ cấp nước sinh hoạt cho
Thành phố Thanh Hoá với công suất 20 000 m3/ngày-đêm.
- Giai đoạn 2010 - 2020, theo đề nghị của UBND Tỉnh Thanh Hoá số 893/UBNN ngày 6/5/1999 và văn bản của Bộ Nông nghiệp & Phát triển nông thôn trình Thủ
tướng Chính phủ số 2064 BNN/KH ngày 9/6/1999 (Báo cáo tóm tắt bước 1 NCKT hồ
chứa nước Cửa đạt trên sông Chu của Công ty vấn Xây dựng Thuỷ lợi I) thì nhu cầu
nước cho công nghiệp và sịnh hoạt trong khu vực cân bằng nước như bảng II.8
d. Nhu cầu nước đẩy mặn
Tiêu chuẩn tính toán nhu cầu nước đẩy mặn lấy theo tàn suất 90% của chuỗi Q
tháng min.
Trong sơ đồ cân bằng nước hệ thống sông Mã chúng tôi khống chế 3 nút dòng
chảy kiệt và tạm xác định sơ bộ nhu cầu nước đẩy mặn tại các nút như sau:
- Trên sông Mã có trạm thuỷ văn đo Q tại Cẩm Thuỷ: Qg min 90% = 58,0 m3/s.
- Trên sông Chu có trạm thuỷ văn đo Q tại Cửa Đạt: Qg min 90% = 19,7 m3/s.
- Nút cửa sông Lèn ( Lạch Sung): 17,5 m3/s (tính theo 30% Q Cẩm Thuỷ).
- Tại nút Giàng: 24,5 m3/s theo nhánh sông Chu (tính truyền từ Cửa Đạt xuống)
+ 40,6 m3/s theo nhánh sông Mã (tính truyền từ Q Cẩm Thủy với hệ số 0,7) = 65,1
m3/s.
- Nút cửa sông Lạch Trường (Lạch Trường): 15 m3/s (lấy 23 % của Giàng).
- Nút cửa sông Mã (Hoằng Tân): 50,1 m3/s (lấy 77 % của Giàng).
PL1 - 16

Bảng VI.8 Lượng nước cần (m3/s) cho sinh hoạt, công nghiệp và dịch vụ
TT

Khu cân bằng

Kí hiệu

Năm 2005

Năm 2010

1

T.P Thanh Hóa

MI-TH

0,23

0.63

2

Các khu CN, dân cư

MI9

0

Năm 2020
0.63

7.05

7.06

3

Thạch Thành - Bỉm Sơn
0
0
3,2
(Nguồn viện quy hoạch Thuỷ lợi và UBND tỉnh Thanh Hoá)
V Kết quả tính toán
Việc tính toán cân bằng nước cho hệ thống sông Mã phụ thuộc vào các phương
pháp tính toán nhu cầu nước, phương án khai thác nguồn nước và điều kiện khí tượng
thuỷ văn trong mỗi thời đoạn tính toán.
Do vậy, bài toán cân bằng nước hệ thống khu sông Mã thuộc địa phận Thanh
Hoá cần thực hiện theo nhiều tình huống khác nhau theo các điều kiện đã nêu mà cụ
thể sẽ là các phương án khác nhau. Trên cơ sở đó nghiên cứu đã tiến hành tính toán
cân bằng nước trên lưu vực sông Mã với các phương án sau:
Phương án 1: Cân bằng nước hệ thống theo cơ cấu cây trồng và cơ cấu kinh tế
hiện tại (2005).
Phương án 2: Cân bằng nước hệ thống theo cơ cấu cây trồng và cơ cấu kinh tế
năm 2010 khi đã đưa hồ cửa Đạt đi vào hoạt động.
Phương án 3: Cân bằng nước hệ thống theo cơ cấu cây trồng và cơ cấu kinh tế
năm 2020 khi đã đưa hồ cửa Đạt đi vào hoạt động.
5.1 Cân bằng nước hệ thống theo cơ cấu kinh tế và cơ cấu cây trồng giai đoạn
hiện tại năm 2005.
Năm 2005 là năm hồ Cửa Đạt chưa đi vào hoạt động nên trên thượng nguồn
sông Chu mới chỉ có đập dâng Bái Thượng chuyển phần dòng chảy mùa kiệt tưới cho
hệ thống thuỷ nông Nam sông Chu, các vùng cân bằng khác đều được tưới các hệ
thống trạm bơm điện. Kết quả tính toán cân bằng nước cho thấy: các khu, tiểu khu cân
bằng Khu tưới thượng nguồn sông Mã (IRR1), Khu tưới trung sông Mã (IRR2),
Khu tưới trung sông Bưởi (IRR4), Khu tưới hạ sông Bưởi (IRR5 ), Khu tưới Bắc
sông Mã (IRR6), Khu tưới Thượng sông Chu (IRR7, Khu tưới Nam sông Chu – Hệ
thống thủy nông Bái Thượng (IRR9 )và Cấp nước sinh hoạt cho Tp. Thanh Hóa
và nút cấp nước chống xâm nhập mặn không bị thiếu nước trong năm trừ Khu tưới
lưu vực sông Âm (IRR10): thiếu 1,9 triệu m3 trong các tháng III, IV (bảng 5.1).

PL1 - 17

Bảng 5.1 Lượng nước thiếu năm 2005 tại Lưu vực sông Âm
Tháng

III

IV

Cả năm

3

8,6

9,7

105,4

9,6

10,6

107,5

1,0

0,9

1,9

W y/c (triệu m )
3

W cấp (triệu m )
3

W thiếu (triệu m )

Hình 3.3 Sơ đồ tính toán cân bằng nước với phương án hiện trạng năm 2005
V.2 Cân bằng nước hệ thống theo cơ cấu cây trồng và cơ cấu kinh tế năm 2010
và khi đã đưa hồ cửa Đạt đi vào hoạt động.
Hồ Cửa Đạt được xây dựng nhằm các mục tiêu: phát điện, phòng chống lũ,
tưới các khu tưới phía Nam sông Mã và cung cấp nước sinh hoạt, công nghiệp, dịch vụ
cho các Tp. Thanh Hoá cũng như KCN Nghi Sơn (sơ đồ hình 3.4). Do vậy khi hồ Cửa
đạt đi vào hoạt động, các khu tưới cũng như các Thành phố và KCN phía Nam sông
Mã cũng như lượng nước đẩy mặn đều được cấp đủ trong năm.
Phí Bắc sông Mã, hai khu cân bằng Hạ sông Bưới và Bắc sông Mã lượng nước
cấp không thiếu, trừ khu vực trung sông Bưởi là nơi có khu công nghiệp Thạch Thành
- Bỉm Sơn, nhu cầu nước tăng rất nhiều so với năm 2005 nên trong các tháng III và IV
thiếu 4,9 triệu m3 vào năm 2010 và 6,9 triệu m3 vào năm 2020.

PL1 - 18

Hình 3.4 Sơ đồ tính toán cân bằng nước với phương án 2010 và 2020
Bảng 5.2 Lượng nước thiếu năm 2010 và 2020 khu Trung sông Bưởi
Thời kỳ
2010

Tháng
W y/c (triệu m3)
3

W cấp (triệu m )
3

W thiếu (triệu m )
2020

3

W y/c (triệu m )
W cấp (triệu m3)
3

W thiếu (triệu m )

III

IV

Cả năm

24,6

27,9

258

22,1

25,5

253,1

2,5

2,4

4,9

25,6

28,9

260,7

22,1

25,5

253,1

3,50

3,40

6,6

VI Kết luận
- Mô hình Mike có thể mô phỏng hệ thống các nút lấy nước, các hộ dùng nước
gần giống với thực tế. Mô hình dễ sử dụng, giao diện đẹp, và khi thay đổi các phương
án tính toán rất thuận lợi. Kết quả tính toán là hợp lý và đã đưa ra được bức tranh toàn
cảnh về phân bố sử dụng nguồn nước trên lưu vực sông Mã, từ đó xác định phương
hướng quy hoạch, sử dụng nguồn nước trên lưu vực sông Mã
- Kết quả tính toán trên đã chỉ ra rằng, nước sông Mã không thiếu lắm, chỉ ở một
vài khu cân bằng với lượng nước thiếu không nhiều : 1,9 triệu m3 tại lưu vực sông Âm
năm 200. Nhưng khi hồ chứa Của Đạt đi vào hoạt động thì lưu vực sông Âm cũng
không bị thiếu nước.
Riêng khu trung sông Bưởi, năm 2005 không thiếu nước nhưng vẫn thiếu nước
từ 4,9 đến 6,6 triệu m3 tại các thời kỳ 2010 và 2020 do nhu cầu nước cho công nghiệp

PL1 - 19

tại KCN Thạch Thành-Bỉm Sơn. Do vậy, cần có phương án điều tiết để cấp đủ nước
cho khu vực này.
PHô LôC TÝNH TO¸N
(KÕt qu¶ tÝnh to¸n c©n b»ng n−íc b»ng m« h×nh Mike-Basin)

MIKE BASIN
Node:

Simple irrigation node I1 (IRR1)

Simulation ID:

pa1.run

Simulation description:
Link(s) to upstream node tables Link(s) to downstream node tables
Catchment node N1

River node N4

GOTO Extraction
GOTO Used water
GOTO Net flow to node
GOTO Observed flow
GOTO Extraction from: Catchment node N1

Extraction [m^3/s]
Year Jan

Feb

GOTO TOP OF PAGE

Mar Apr May Jun

Jul

Aug Sep

Oct

Nov Dec

Mean Min Max

2005 4.530 4.640 4.690 4.900 3.280 3.550 5.690 4.540 6.370 6.380 3.270 3.330 4.598 3.270 6.380
Mean 4.530 4.640 4.690 4.900 3.280 3.550 5.690 4.540 6.370 6.380 3.270 3.330 4.598
Min

4.530 4.640 4.690 4.900 3.280 3.550 5.690 4.540 6.370 6.380 3.270 3.330

3.270

Max 4.530 4.640 4.690 4.900 3.280 3.550 5.690 4.540 6.370 6.380 3.270 3.330

Used water [m^3/s]
Year Jan

Feb

6.380

GOTO TOP OF PAGE

Mar Apr May Jun

Jul

Aug Sep

Oct

Nov Dec

Mean Min Max

2005 4.530 4.640 4.690 4.900 3.280 3.550 5.690 4.540 6.370 6.380 3.270 3.330 4.598 3.270 6.380
Mean 4.530 4.640 4.690 4.900 3.280 3.550 5.690 4.540 6.370 6.380 3.270 3.330 4.598
Min

4.530 4.640 4.690 4.900 3.280 3.550 5.690 4.540 6.370 6.380 3.270 3.330

Max 4.530 4.640 4.690 4.900 3.280 3.550 5.690 4.540 6.370 6.380 3.270 3.330

Net flow to node [m^3/s]
Year Jan

Feb

3.270
6.380

GOTO TOP OF PAGE

Mar Apr May Jun

Jul

Aug Sep

Oct

Nov Dec

Mean Min Max

2005 4.530 4.640 4.690 4.900 3.280 3.550 5.690 4.540 6.370 6.380 3.270 3.330 4.598 3.270 6.380

PL1 - 20

Mean 4.530 4.640 4.690 4.900 3.280 3.550 5.690 4.540 6.370 6.380 3.270 3.330 4.598
Min

4.530 4.640 4.690 4.900 3.280 3.550 5.690 4.540 6.370 6.380 3.270 3.330

3.270

Max 4.530 4.640 4.690 4.900 3.280 3.550 5.690 4.540 6.370 6.380 3.270 3.330

6.380

Not enough data to calculate 7Q10, 30Q20, or 30Q50
Not enough data to calculate duration table
Extraction from: Catchment node N1 [m^3/s]
GOTO TOP OF PAGE
Year Jan

Feb

Mar Apr May Jun

Jul

Aug Sep

Oct

Nov Dec

Mean Min Max

2005 4.530 4.640 4.690 4.900 3.280 3.550 5.690 4.540 6.370 6.380 3.270 3.330 4.598 3.270 6.380
Mean 4.530 4.640 4.690 4.900 3.280 3.550 5.690 4.540 6.370 6.380 3.270 3.330 4.598
Min

4.530 4.640 4.690 4.900 3.280 3.550 5.690 4.540 6.370 6.380 3.270 3.330

3.270

Max 4.530 4.640 4.690 4.900 3.280 3.550 5.690 4.540 6.370 6.380 3.270 3.330

6.380

MIKE BASIN
Node:

Simple irrigation node I2 (IRR2)

Simulation ID:

pa1.run

Simulation description:
Link(s) to upstream node tables Link(s) to downstream node tables
Catchment node N3

River node N6

GOTO

Used
GOTO
Net
flow
GOTO
Observed
GOTO Extraction from: Catchment node N3
GOTO

Extraction [m^3/s]
Feb

to

Extraction
water
node
flow

GOTO TOP OF PAGE

Year

Jan

Mar Apr May Jun Jul

2005

12.69 12.74 12.56 13.61 7.87 8.37 12.85 10.52 14.36 14.38 7.85 8.98 11.39 7.85 14.38

Mean

12.69 12.74 12.56 13.61 7.87 8.37 12.85 10.52 14.36 14.38 7.85 8.98 11.398

Min

12.69 12.74 12.56 13.61 7.87 8.37 12.85 10.52 14.36 14.38 7.85 8.98

Max

12.69 12.74 12.56 13.61 7.87 8.37 12.85 10.52 14.36 14.38 7.85 8.98

Used water [m^3/s]
Year Jan

Feb

Aug Sep

Oct

Nov Dec Mean Min Max

7.85
14.38

GOTO TOP OF PAGE

Mar Apr May Jun Jul

Aug Sep

Oct

Nov Dec Mean Min Max

2005 12.69 12.74 12.56 13.61 7.87 8.37 12.85 10.52 14.36 14.38 7.85 8.98 11.39 7.85 14.38
Mean 12.69 12.74 12.56 13.61 7.87 8.37 12.85 10.52 14.36 14.38 7.85 8.98 11.39

PL1 - 21

Min

12.69 12.74 12.56 13.61 7.87 8.37 12.85 10.52 14.36 14.38 7.85 8.98

7.85

Max 12.69 12.74 12.56 13.61 7.87 8.37 12.85 10.52 14.36 14.38 7.85 8.98

Net flow to node [m^3/s]
Feb

14.38

GOTO TOP OF PAGE

Year

Jan

Mar Apr May Jun Jul

Aug Sep

Oct

Nov Dec Mean Min Max

2005

12.69 12.74 12.56 13.61 7.87 8.37 12.85 10.52 14.36 14.38 7.85 8.98 11.398 7.85 14.38

Mean 12.69 12.74 12.56 13.61 7.87 8.37 12.85 10.52 14.36 14.38 7.85 8.98 11.398
Min

12.69 12.74 12.56 13.61 7.87 8.37 12.85 10.52 14.36 14.38 7.85 8.98

Max

12.69 12.74 12.56 13.61 7.87 8.37 12.85 10.52 14.36 14.38 7.85 8.98

7.85
14.38

Not enough data to calculate 7Q10, 30Q20, or 30Q50
Not enough data to calculate duration table
Extraction from: Catchment node N3 [m^3/s]
Year Jan
2005

Feb

Mar Apr May Jun Jul

GOTO TOP OF PAGE

Aug Sep

Oct

Nov Dec Mean Min Max

12.69 12.74 12.56 13.61 7.87 8.37 12.85 10.52 14.36 14.38 7.85 8.98 11.398 7.85 14.380

Mean 12.69 12.74 12.56 13.61 7.87 8.37 12.85 10.52 14.36 14.38 7.85 8.98 11.398
Min

12.69 12.74 12.56 13.61 7.87 8.37 12.85 10.52 14.36 14.38 7.85 8.98

Max

12.69 12.74 12.56 13.61 7.87 8.37 12.85 10.52 14.36 14.38 7.85 8.98

7.85
14.380

MIKE BASIN
Node:

Simple irrigation node I3 (IRR3)

Simulation ID:

simu2.run

Simulation description:
Link(s) to upstream node tables Link(s) to downstream node tables
Catchment node N5

River node N34

GOTO

Used
GOTO
Net
flow
GOTO
Observed
GOTO Extraction from: Catchment node N5
GOTO

Extraction [m^3/s]
Year Jan

Feb

to

Extraction
water
node
flow

GOTO TOP OF PAGE

Mar Apr May Jun

Jul

Aug Sep

Oct

Nov Dec

Mean Min Max

2010 24.80 23.47 24.31 24.80 17.80 24.83 25.49 22.16 21.91 24.26 15.91 18.12 22.32 15.91 25.49
Mean 24.80 23.47 24.31 24.80 17.80 24.83 25.49 22.16 21.91 24.26 15.91 18.12 22.32

PL1 - 22

Min

24.80 23.47 24.31 24.80 17.80 24.83 25.49 22.16 21.91 24.26 15.91 18.12

15.91

Max 24.80 23.47 24.31 24.80 17.80 24.83 25.49 22.16 21.91 24.26 15.91 18.12

Used water [m^3/s]
Year Jan Feb

25.49

GOTO TOP OF PAGE

Mar Apr May Jun

Jul

Aug Sep

Oct

Nov Dec

Mean Min Max

2010 24.8 23.47 24.31 24.8 17.80 24.83 25.49 22.16 21.91 24.26 15.91 18.12 22.32 15.91 25.49
Mean 24.8 23.47 24.31 24.8 17.80 24.83 25.49 22.16 21.91 24.26 15.91 18.12 22.32
Min

24.8 23.47 24.31 24.8 17.80 24.83 25.49 22.16 21.91 24.26 15.91 18.12

15.91

Max 24.8 23.47 24.31 24.8 17.80 24.83 25.49 22.16 21.91 24.26 15.91 18.12

Net flow to node [m^3/s]
Year Jan Feb

25.49

GOTO TOP OF PAGE

Mar Apr May Jun

Jul

Aug Sep

Oct

Nov Dec

Mean Min Max

2010 24.8 23.47 24.31 24.8 17.8 24.83 25.49 22.16 21.91 24.26 15.91 18.12 22.32 15.91 25.49
Mean 24.8 23.47 24.31 24.8 17.8 24.83 25.49 22.16 21.91 24.26 15.91 18.12 22.32
Min

24.8 23.47 24.31 24.8 17.8 24.83 25.49 22.16 21.91 24.26 15.91 18.12

15.91

Max 24.8 23.47 24.31 24.8 17.8 24.83 25.49 22.16 21.91 24.26 15.91 18.12

25.49

Not enough data to calculate 7Q10, 30Q20, or 30Q50
Not enough data to calulate duration table
Extraction from: Catchment node N5 [m^3/s]
GOTO TOP OF PAGE
Year Jan Feb

Mar Apr May Jun

Jul

Aug Sep

Oct

Nov Dec

Mean Min Max

2010 24.8 23.47 24.31 24.8 17.8 24.83 25.49 22.16 21.91 24.26 15.91 18.12 22.32 15.91 25.49
Mean 24.8 23.47 24.31 24.8 17.8 24.83 25.49 22.16 21.91 24.26 15.91 18.12 22.32
Min

24.8 23.47 24.31 24.8 17.8 24.83 25.49 22.16 21.91 24.26 15.91 18.12

Max 24.8 23.47 24.31 24.8 17.8 24.83 25.49 22.16 21.91 24.26 15.91 18.12

MIKE BASIN
Node:

Simple irrigation node I4 (IRR4)

Simulation ID:

simu2.run

Simulation description:
Link(s) to upstream node tables Link(s) to downstream node tables
Catchment node N7

River node N9

GOTO Relative deficit
GOTO Water demand deficit
GOTO Extraction
GOTO Used water
GOTO Net flow to node

PL1 - 23

15.91
25.49

GOTO Extraction from: Catchment node N7

Relative deficit [percent]

Year Jan Feb Mar

GOTO TOP OF PAGE

Apr May Jun Jul Aug Sep Oct Nov Dec Mean Min Max

2010 0

0

10.168 8.582 0

0

0

0

0

0

0

0

1.562 0

Mean 0

0

10.168 8.582 0

0

0

0

0

0

0

0

1.562

Min

0

0

10.168 8.582 0

0

0

0

0

0

0

0

Max 0

0

10.168 8.582 0

0

0

0

0

0

0

0

Water demand deficit [m^3/s]

10.168

0
10.168

GOTO TOP OF PAGE

Year Jan Feb Mar Apr May Jun Jul Aug Sep Oct Nov Dec Mean Min Max
2010 0

0

0.95 0.86 0

0

0

0

0

0

0

0

0.15

Mean 0

0

0.95 0.86 0

0

0

0

0

0

0

0

0.15

Min

0

0

0.95 0.86 0

0

0

0

0

0

0

0

Max

0

0

0.95 0.86 0

0

0

0

0

0

0

0

Extraction [m^3/s]

Jan Feb Mar Apr May Jun Jul

2010

8.78 9.10 8.39 9.19 5.67 6.41 9.54 7.37 9.80 9.85 5.63 6.31 8.05

Mean

8.78 9.10 8.39 9.19 5.67 6.41 9.54 7.37 9.80 9.85 5.63 6.31 8.05

Min

8.78 9.10 8.39 9.19 5.67 6.41 9.54 7.37 9.80 9.85 5.63 6.31

Max

8.78 9.10 8.39 9.19 5.67 6.41 9.54 7.37 9.80 9.85 5.63 6.31

0
0.95

Aug Sep Oct Nov Dec Mean Min Max
5.630 9.85

5.63
9.85

GOTO TOP OF PAGE

Year

Jan Feb Mar Apr May Jun Jul

2010

8.78 9.10 8.39 9.19 5.67 6.41 9.54 7.37 9.80 9.85 5.63 6.31 8.05

Mean

8.78 9.10 8.39 9.19 5.67 6.41 9.54 7.37 9.80 9.85 5.63 6.31 8.05

Min

8.78 9.10 8.39 9.19 5.67 6.41 9.54 7.37 9.80 9.85 5.63 6.31

Max

8.78 9.10 8.39 9.19 5.67 6.41 9.54 7.37 9.80 9.85 5.63 6.31

Net flow to node [m^3/s]

0.95

GOTO TOP OF PAGE

Year

Used water [m^3/s]

0

Aug Sep Oct Nov Dec Mean Min Max
5.63 9.85

5.63
9.85

GOTO TOP OF PAGE

Year

Jan Feb Mar Apr May Jun Jul

Aug Sep Oct Nov Dec Mean Min Max

2010

8.78 9.10 8.39 9.19 5.67 6.41 9.54 7.37 9.80 9.85 5.63 6.31 8.05

Mean

8.78 9.10 8.39 9.19 5.67 6.41 9.54 7.37 9.80 9.85 5.63 6.31 8.05

Min

8.78 9.10 8.39 9.19 5.67 6.41 9.54 7.37 9.80 9.85 5.63 6.31

PL1 - 24

5.63 9.85

5.63

Max

8.78 9.10 8.39 9.19 5.67 6.41 9.54 7.370 9.80 9.85 5.63 6.31

9.85

Not enough data to calculate 7Q10, 30Q20, or 30Q50
Not enough data to calculate duration table
Extraction from: Catchment node N7 [m^3/s]
GOTO TOP OF PAGE
Year

Jan Feb Mar Apr May Jun Jul

Aug Sep Oct Nov Dec Mean Min Max

2010

8.78 9.10 8.39 9.19 5.67 6.41 9.54 7.37 9.80 9.85 5.63 6.31 8.05

Mean

8.78 9.10 8.39 9.19 5.67 6.41 9.54 7.37 9.80 9.85 5.63 6.31 8.05

Min

8.78 9.10 8.39 9.19 5.67 6.41 9.54 7.37 9.80 9.85 5.63 6.31

Max

8.78 9.10 8.39 9.19 5.67 6.41 9.54 7.37 9.80 9.85 5.63 6.31

5.63 9.85

5.63
9.85

MIKE BASIN
Node:

Simple irrigation node I5 (IRR5)

Simulation ID:

simu2.run

Simulation
description:
Link(s) to upstream node tables Link(s) to downstream node tables
Catchment node N10 (camthuy)

River node N34

GOTO Extraction
GOTO Used water
GOTO Total groundwater abstraction
GOTO Net flow to node
GOTO Extraction from: Catchment node N10 (camthuy)

Extraction [m^3/s]

GOTO TOP OF PAGE

Year

Jan Feb Mar Apr May Jun Jul

1998

7.51 6.87 7.27 7.37 4.65 7.68 7.46 6.28 5.76 6.79 3.82 4.75 6.35

Mean

7.51 6.87 7.27 7.37 4.65 7.68 7.46 6.28 5.76 6.79 3.82 4.75 6.35

Min

7.51 6.87 7.27 7.37 4.65 7.68 7.46 6.28 5.76 6.79 3.82 4.75

Max

7.51 6.87 7.27 7.37 4.65 7.68 7.46 6.28 5.76 6.79 3.82 4.75

Used water [m^3/s]

Aug Sep Oct Nov Dec Mean Min Max

3.82
7.68

GOTO TOP OF PAGE

Year

Jan Feb Mar Apr May Jun Jul

2010

7.51 6.87 7.27 7.37 4.65 7.68 7.46 6.28 5.76 6.79 3.82 4.75 6.35

Mean

7.51 6.87 7.27 7.37 4.65 7.68 7.46 6.28 5.76 6.79 3.82 4.75 6.35

Min

7.51 6.87 7.27 7.37 4.65 7.68 7.46 6.28 5.76 6.79 3.82 4.75

Max

7.51 6.87 7.27 7.37 4.65 7.68 7.46 6.28 5.76 6.79 3.82 4.75

Net flow to node [m^3/s]

3.82 7.68

Aug Sep Oct Nov Dec Mean Min Max

GOTO TOP OF PAGE
PL1 - 25

3.82 7.68

3.82
7.68

Year

Jan Feb Mar Apr May Jun Jul

Aug Sep Oct Nov Dec Mean Min Max

2010

7.51 6.87 7.27 7.37 4.65 7.68 7.46 6.28 5.76 6.79 3.82 4.75 6.35

Mean

7.51 6.87 7.27 7.37 4.65 7.68 7.46 6.280 5.76 6.79 3.82 4.75 6.35

Min

7.51 6.87 7.27 7.37 4.65 7.68 7.46 6.28 5.76 6.79 3.82 4.75

Max

7.51 6.87 7.27 7.37 4.65 7.68 7.46 6.28 5.76 6.79 3.82 4.75

Not enough data to calculate 7Q10, 30Q20, or 30Q50
Not enough data to calculate duration table
Extraction from: Catchment node N10 (camthuy) [m^3/s]

3.82 7.68

3.82
7.68

GOTO TOP OF PAGE

Year

Jan Feb Mar Apr May Jun Jul

Aug Sep Oct Nov Dec Mean Min Max

2010

7.51 6.87 7.27 7.37 4.65 7.68 7.46 6.28 5.76 6.79 3.82 4.75 6.35

Mean

7.51 6.87 7.27 7.37 4.65 7.68 7.46 6.28 5.76 6.79 3.82 4.75 6.35

Min

7.51 6.87 7.27 7.37 4.65 7.68 7.46 6.28 5.76 6.79 3.82 4.75

Max

7.51 6.87 7.27 7.37 4.65 7.68 7.46 6.28 5.76 6.79 3.82 4.75

3.82 7.68

3.82
7.68

MIKE BASIN
Node:

Simple irrigation node I6 (IRR6)

Simulation ID:

pa3.run

Simulation
description:
Link(s) to upstream node tables Link(s) to downstream node tables
Catchment node N26
GOTO Extraction
GOTO Used water
GOTO Total groundwater abstraction
GOTO Net flow to node
GOTO Extraction from: Catchment node N26
GOTO Water leaving model area

Extraction [m^3/s]
Year Jan
2020

Feb

16.04 14.62

GOTO TOP OF PAGE

Mar Apr

May Jun

Jul

Aug

Sep

Oct

Nov Dec

Mean Min Max

15.56 15.84 10.36 18.17 17.25 14.68 13.29 16.02 8.16 10.14 14.17 8.16 18.17

Mean 16.04 14.62

15.56 15.84 10.36 18.17 17.25 14.68 13.29 16.02 8.16 10.14 14.17

Min

16.04 14.62

15.56 15.84 10.36 18.17 17.25 14.68 13.29 16.02 8.16 10.14

Max

16.04 14.620 15.56 15.84 10.36 18.17 17.25 14.68 13.29 16.02 8.16 10.14

Used water [m^3/s]
Year Jan

Feb

Mar

8.16
18.17

GOTO TOP OF PAGE
Apr

May

Jun

Jul

Aug

PL1 - 26

Sep

Oct

Nov

Dec

Mean Min Max

2020 16.040 14.620 15.560 15.840 10.360 18.170 17.250 14.680 13.290 16.020 8.160 10.140 14.178 8.160 18.170
Mean 16.040 14.620 15.560 15.840 10.360 18.170 17.250 14.680 13.290 16.020 8.160 10.140 14.178
Min

16.040 14.620 15.560 15.840 10.360 18.170 17.250 14.680 13.290 16.020 8.160 10.140

Max

16.040 14.620 15.560 15.840 10.360 18.170 17.250 14.680 13.290 16.020 8.160 10.140

Net flow to node [m^3/s]
Year Jan

Feb

Mar

8.160
18.170

GOTO TOP OF PAGE

Apr

May

Jun

Jul

Aug

Sep

Oct

Nov

Dec

Mean Min Max

2020 16.040 14.620 15.560 15.840 10.360 18.170 17.250 14.680 13.290 16.020 8.160 10.140 14.178 8.160 18.170
Mean 16.040 14.620 15.560 15.840 10.360 18.170 17.250 14.680 13.290 16.020 8.160 10.140 14.178
Min

16.040 14.620 15.560 15.840 10.360 18.170 17.250 14.680 13.290 16.020 8.160 10.140

Max

16.040 14.620 15.560 15.840 10.360 18.170 17.250 14.680 13.290 16.020 8.160 10.140

Not enough data to calculate 7Q10, 30Q20, or 30Q50
Not enough data to calculate duration table
Extraction from: Catchment node N26 [m^3/s]
Year Jan

Feb

Mar

Apr

May

Jun

Jul

Aug

8.160
18.170

GOTO TOP OF PAGE
Sep

Oct

Nov

Dec

Mean Min Max

2020 16.040 14.620 15.560 15.840 10.360 18.170 17.250 14.680 13.290 16.020 8.160 10.140 14.178 8.160 18.170
Mean 16.040 14.620 15.560 15.840 10.360 18.170 17.250 14.680 13.290 16.020 8.160 10.140 14.178
Min

16.040 14.620 15.560 15.840 10.360 18.170 17.250 14.680 13.290 16.020 8.160 10.140

Max

16.040 14.620 15.560 15.840 10.360 18.170 17.250 14.680 13.290 16.020 8.160 10.140

8.160
18.170

MIKE BASIN
Node:

Simple irrigation node I7 (IRR7)

Simulation ID:

pa3.run

Simulation description:

Link(s) to upstream node tables Link(s) to downstream node tables
Catchment node N13

Catchment node N23 (Dap bai thuong)

GOTO Extraction
GOTO Used water
GOTO Total groundwater abstraction
GOTO Net flow to node
GOTO Extraction from: Catchment node N13
GOTO Return flow to: Catchment node N23 (Dap bai thuong)

Extraction [m^3/s]
Year Jan
2020

Feb

GOTO TOP OF PAGE

Mar Apr

May Jun

Jul

Aug

Sep

Oct

Nov

Dec

Mean Min

3.750 3.640 3.490 3.910 1.750 1.870 3.370 2.650 3.950 3.950 1.740 2.240 3.026 1.740 3.950

Mean 3.750 3.640 3.490 3.910 1.750 1.870 3.370 2.650 3.950 3.950 1.740 2.240 3.026
Min

Max

3.750 3.640 3.490 3.910 1.750 1.870 3.370 2.650 3.950 3.950 1.740 2.240

PL1 - 27

1.740

Year Jan
Max

Feb

Mar Apr

Jul

Aug

Sep

Oct

Nov

Dec

Mean Min

3.750 3.640 3.490 3.910 1.750 1.870 3.370 2.650 3.950 3.950 1.740 2.240

Used water [m^3/s]
Year Jan
2020

May Jun

Feb

Mar Apr

Max
3.950

GOTO TOP OF PAGE
May Jun

Jul

Aug

Sep

Oct

Nov

Dec

Mean Min

Max

3.750 3.640 3.490 3.910 1.750 1.870 3.370 2.650 3.950 3.950 1.740 2.240 3.026 1.740 3.950

Mean 3.750 3.640 3.490 3.910 1.750 1.870 3.370 2.650 3.950 3.950 1.740 2.240 3.026
Min

3.750 3.640 3.490 3.910 1.750 1.870 3.370 2.650 3.950 3.950 1.740 2.240

Max

3.750 3.640 3.490 3.910 1.750 1.870 3.370 2.650 3.950 3.950 1.740 2.240

Net flow to node [m^3/s]
Year Jan
2020

Feb

Mar Apr

1.740
3.950

GOTO TOP OF PAGE
May Jun

Jul

Aug

Sep

Oct

Nov

Dec

Mean Min

Max

3.750 3.640 3.490 3.910 1.750 1.870 3.370 2.650 3.950 3.950 1.740 2.240 3.026 1.740 3.950

Mean 3.750 3.640 3.490 3.910 1.750 1.870 3.370 2.650 3.950 3.950 1.740 2.240 3.026
Min

3.750 3.640 3.490 3.910 1.750 1.870 3.370 2.650 3.950 3.950 1.740 2.240

Max

3.750 3.640 3.490 3.910 1.750 1.870 3.370 2.650 3.950 3.950 1.740 2.240

Not enough data to calculate 7Q10, 30Q20, or 30Q50
Not enough data to calculate duration table
Extraction from: Catchment node N13 [m^3/s]
Year Jan
2020

Feb

Mar Apr

May Jun

Jul

Aug

Sep

1.740
3.950

GOTO TOP OF PAGE
Oct

Nov

Dec

Mean Min

Max

3.750 3.640 3.490 3.910 1.750 1.870 3.370 2.650 3.950 3.950 1.740 2.240 3.026 1.740 3.950

Mean 3.750 3.640 3.490 3.910 1.750 1.870 3.370 2.650 3.950 3.950 1.740 2.240 3.026
Min

3.750 3.640 3.490 3.910 1.750 1.870 3.370 2.650 3.950 3.950 1.740 2.240

Max

3.750 3.640 3.490 3.910 1.750 1.870 3.370 2.650 3.950 3.950 1.740 2.240

MIKE BASIN
Node:

Water supply node W3 (LEN)

Simulation ID:

pa3.run

Simulation description:
Link(s) to upstream node tables Link(s) to downstream node tables
Catchment node N26
GOTO Extraction
GOTO Used water
GOTO Total groundwater abstraction
GOTO Net flow to node
GOTO Extraction from: Catchment node N26

[m^3/s]

GOTO TOP OF PAGE

PL1 - 28

1.740
3.950

Year Jan

Feb

Mar

Apr

May

Jun

Jul

Aug

Sep

Oct

Nov

Dec

Mean Min

Max

2020 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500
Mean 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500
Min

15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500

Max

15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500

Used water [m^3/s]
Year Jan

Feb

Mar

15.500
15.500

GOTO TOP OF PAGE
Apr

May

Jun

Jul

Aug

Sep

Oct

Nov

Dec

Mean Min

Max

2020 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500
Mean 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500
Min

15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500

Max

15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500

Net flow to node [m^3/s]
Year Jan

Feb

Mar

Apr

15.500
15.500

GOTO TOP OF PAGE
May

Jun

Jul

Aug

Sep

Oct

Nov

Dec

Mean Min

Max

2020 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500
Mean 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500
Min

15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500

Max

15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500

15.500
15.500

Not enough data to calculate 7Q10, 30Q20, or 30Q50
Not enough data to calculate duration table
Extraction from: Catchment node N26 [m^3/s]
Year Jan

Feb

Mar

Apr

May

Jun

Jul

GOTO TOP OF PAGE
Aug

Sep

Oct

Nov

Dec

Mean Min

Max

2020 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500
Mean 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500
Min

15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500

Max

15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500 15.500

PL1 - 29

15.500
15.500

Phô lôc PL2: Dù b¸o lò b»ng m« h×nh NAM-MIKE 11
I. Lò lÞch sö trªn s«ng M·
Lò trªn s«ng M· th−êng lµ mét thiªn tai g©y thiÖt h¹i lín vÒ ng−êi vµ tµi s¶n cña
nh©n d©n vµ trªn s«ng n¨m nµo còng cã lò, lín nhÊt lµ c¸c trËn lò 1927 trªn s«ng M·,
1962 trªn s«ng Chu. GÇn ®©y nhÊt lµ trËn lò lÞch sö kinh hoµng ®· xÈy ra tõ 510/10/2007 trªn s«ng Chu vµ s«ng B−ëi.
Do m−a lín kÐo dµi, n−íc tõ th−îng nguån s«ng Chu ®æ vÒ lµm s¹t lë h¬n 100m
®Ëp chÝnh hå Cöa §¹t (®ang thi c«ng), cuèn tr«i 600.000m3 ®Êt, −íc thiÖt h¹i gÇn 200
tû ®ång. N−íc s«ng Chu d©ng cao, khiÕn h¬n 2.300 nhµ víi 12.386 ng−êi ë 7 x· ven
s«ng cña huyÖn Thä Xu©n (Xu©n Lai, Xu©n ThiÖn, Xu©n Thä, Xu©n H¶i, Xu©n Hßa,
Xu©n Yªn vµ Xu©n Vinh) ngËp s©u trong n−íc, cã n¬i ngËp tíi 8,35m.
Cïng víi lò trªn s«ng Chu, lò trªn s«ng B−ëi còng rÊt lín: T¹i thÞ trÊn Kim T©n
(Th¹ch Thµnh), mùc n−íc lªn tíi 13,6 m, cao h¬n b¸o ®éng h¬n b¸o ®éng cÊp 3 lµ 0,74
m vµ v−ît lò lÞch sö n¨m 1996 lµ 0,2 m vµ vµo lóc 23 giê ®ª s«ng B−ëi bÞ vì lµm ngËp
thÞ trÊn Kim T©n.
§©y lµ trËn lò lín nhÊt quan tr¾c ®−îc tõ tr−íc tíi nay víi l−îng m−a cùc kú lín.
Víi l−îng m−a ®ã cïng víi ®iÒu kiÖn ®Þa chÊt ®Êt ®¸ bë rêi khi thÊm n−íc, møc ®é che
phñ nhá, ®Þa h×nh dèc ch¾c ch¾n ®· cã nhiÒu trËn lò quÐt t¹i th−îng nguån c¸c s«ng
suèi, n¬i d©n c− th−a thít ®· xÈy ra nh−ng kh«ng quan s¸t ®−îc vµ bÞ lu mê bëi trËn lò
rÊt lín nµy.
Lò lín l¹i lu«n xÈy ra nh−ng viÖc dù b¸o chóng lµ kh«ng ®¬n gi¶n trong khi yªu
cÇu dù b¸o phôc vô cho viÖc phßng chèng vµ gi¶m nhÑ thiªn tai lµ rÊt bøc thiÕt.
II øng dông m« h×nh NAM-MIKE11 ®Ó dù b¸o lò cho s«ng M·
T¹i Trung T©m Dù b¸o KhÝ t−îng Thuû v¨n tØnh còng nh− c¸c c¬ quan liªn quan
kh¸c, viÖc dù b¸o lò cho s«ng M· ®· ®−îc triÓn khai tõ nh÷ng n¨m 1960. Cã nhiÒu
ph−¬ng ph¸p dù b¸o ®· ®−îc ¸p dông nh− sö dông m« h×nh t¨ng, m« h×nh thuû lùc,
ph−¬ng ph¸p dù b¸o theo xu thÕ vµ ph−¬ng ph¸p mùc n−íc t−¬ng øng.
Cho ®Õn nay, phÇn lín c¸c ph−¬ng ph¸p ®ã kh«ng ®¹t kÕt qu¶ trõ ph−¬ng ph¸p
mùc n−íc t−¬ng øng. Bëi vËy, ph−¬ng ph¸p nµy ®ang ®−îc ®−a vµo dù b¸o mùc n−íc
t¸c nghiÖp víi thêi gian dù b¸o 6 giê cho c¸c tr¹m Giµng, Xu©n Kh¸nh vµ Lý Nh©n vµ
ch−a cã ph−¬ng ph¸p dù b¸o l−u l−îng hiÖu qu¶.
§Ó gãp thªm mét ph−¬ng ph¸p míi, ®Ò tµi sö dông m« h×nh NAM-MIKE11 dù
b¸o lò cho s«ng M·, s«ng Chu.
2.1 Giíi thiÖu m« h×nh NAM-MIKE11
§Ó tÝnh to¸n cho c¸c l−u vùc s«ng hiÖn nay th× MIKE lµ c«ng cô kh¸ m¹nh
trong ®ã cã m« h×nh NAM. M« h×nh NAM lµ côm tõ viÕt t¾t cña NedborAfstromnings Model. M« h×nh nµy ®−îc Nielsen vµ Hansen x©y dùng t¹i khoa Tµi

PL2 - 1

nguyªn n−íc vµ Thñy ®éng lùc - Tr−êng §¹i häc B¸ch Khoa §an M¹ch n¨m 1973. M«
h×nh NAM vµ m« h×nh MIKE NAM thùc chÊt gièng nhau chØ kh¸c lµ m« h×nh MIKE
NAM cã thªm m«duyn vÒ thµnh phÇn khai th¸c n−íc ngÇm vµ mo®uyn vÒ t−íi.
QOF(COF)
Ó

CK12

Õ

M−a

Umax

QIF(CIF)

E

D/c s¸t mÆt
QIF(CIF)

chøa

BÓ chøa s¸t mÆt
Lmax
L

Ea

Khai th¸c n−íc ngÇm
Mùc n−íc ngÇm
Dßng ch¶y ngÇm
QBF
H×nh 1: CÊu tróc m« h×nh NAM.
M« h×nh NAM lµ mét m« h×nh thñy v¨n nhËn thøc d¹ng bÓ chøa, m« h×nh quan
niÖm l−u vùc lµ c¸c bÓ chøa xÕp chång nhau, trong ®ã mçi bÓ chøa ®Æc tr−ng cho mét
m«i tr−êng cã chøa c¸c yÕu tè g©y ¶nh h−ëng ®Õn qu¸ tr×nh h×nh thµnh dßng ch¶y trªn
l−u vùc vµ c¸c bÓ chøa ®−îc liªn kÕt víi nhau b»ng c¸c biÓu thøc to¸n häc. Trong m«
h×nh NAM, mçi mét l−u vùc ®−îc xem nh− mét ®¬n vÞ xö lý víi c¸c th«ng sè lµ ®¹i
diÖn cho c¸c gi¸ trÞ ®−îc trung b×nh hãa trªn toµn l−u vùc. M« h×nh NAM tÝnh to¸n qu¸
tr×nh m−a dßng ch¶y theo c¸ch tÝnh liªn tôc hµm l−îng Èm trong c¸c bÓ chøa riªng biÖt
t−¬ng t¸c lÉn nhau, nh− ®−îc vÏ trong h×nh 3.4.7. CÊu tróc cña c¸c bÓ bao gåm:
a. BÓ chøa tuyÕt ®−îc kiÓm so¸t b»ng c¸c ®iÒu kiÖn nhiÖt ®é vµ bøc x¹, tuy
nhiªn sÏ kh«ng ®−îc xÐt ®Õn trong ®iÒu kiÖn ë ViÖt Nam.

PL2 - 2

b. BÓ chøa mÆt bao gåm l−îng Èm bÞ chÆn do líp phñ thùc vËt, l−îng ®iÒn
tròng vµ l−îng Èm trong tÇng mÆt. Umax biÓu thÞ giíi h¹n trªn cña l−îng n−íc trong
bÓ nµy.
c. BÓ chøa tÇng d−íi lµ vïng rÔ c©y mµ tõ ®ã th¶m thùc vËt cã thÓ lÊy n−íc
phôc vô cho sù tho¸t h¬i n−íc cña c©y. Do vËy bÓ chøa nµy cßn gäi lµ bÓ chøa Èm.
Lmax biÓu thÞ giíi h¹n trªn cña bÓ chøa nµy.
d. Sau cïng lµ bÓ chøa ngÇm cã xÐt ®Õn kh¶ n¨ng khai th¸c n−íc ngÇm.
Dßng ch¶y mÆt
M« h×nh NAM cã tæng céng 19 th«ng sè nh− c¸c th«ng sè vÒ dßng ch¶y mÆt,
th«ng sè bèc h¬i, th«ng sè t−íi....Trong ®iÒu kiÖn cña ViÖt Nam cã thÓ bá qua c¸c
th«ng sè vÒ tuyÕt víi 4 th«ng sè. Vµ theo thùc tÕ tÝnh to¸n cho thÊy chØ cã 5 th«ng sè
¶nh h−ëng m¹nh ®Õn qu¸ tr×nh h×nh thµnh dßng ch¶y, ®ã lµ Umax, Lmax, CK12, QOF,
QIF.
2.2 X¸c ®Þnh c¸c th«ng sè cña m« h×nh
Trªn l−u vùc S«ng M· hÖ thèng c¸c tr¹m khÝ t−îng thuû v¨n ph©n bè kh«ng
®Òu, phÝa th−îng l−u rÊt Ýt. phÇn diÖn tÝch l−u vùc thuéc l·nh thæ Lµo kh«ng cã tr¹m
quan tr¾c, phÇn diÖn tÝch l−u vùc thuéc nh¸nh s«ng B−ëi tr¹m thuû v¨n chØ qua tr¾c
mùc n−íc
Sè liÖu khÝ t−îng bao gåm sè liÖu m−a vµ bèc h¬i ®−îc dïng ®Ó phôc vô cho m«
h×nh tÝnh to¸n m−a - dßng ch¶y (NAM), ®©y lµ mét m« ®un cã trong m« h×nh MIKE11.
C¸c sè liÖu khÝ t−îng cã ®ãng vai trß lµm biªn ®Çu vµo trong m« h×nh NAM.
C¸c tr¹m ®o m−a vµ bèc h¬i sö dông trong tÝnh to¸n dßng ch¶y trªn 2 l−u vùc
nãi trªn ®−îc liÖt kª trong (B¶ng 1).
Bµi to¸n m−a - dßng ch¶y trong l−u vùc ®Ó cã thÓ tÝnh ®−îc l−u l−îng n−íc
trong hÖ thèng s«ng M· t¹i c¸c tr¹m CÈm Thuû, Cöa §¹t, X· Lµ, Kim T©n
B¶ng 1 C¸c tr¹m m−a ®−îc sö dông ®Ó tÝnh to¸n dù b¸o thuû v¨n cho c¸c
tr¹m CÈm Thuû, Cöa §¹t, X∙ Lµ, Kim T©n
L−u vùc
Th−îng l−u s«ng

Tõ X· Lµ ®Õn
CÈm Thuû

VÞ trÝ cöa
ra
Tr¹m TV
X· lµ
Tr¹m TV
CÈm Thuû

DiÖn tÝch
(km2)

Tr¹m bèc h¬i
sö dông

6.436

Håi Xu©n

12.151

Håi Xu©n

S«ng Chu

Tr¹m TV
Cöa §¹t

6.081,5

Håi Xu©n

S«ng B−ëi

Tr¹m TV
Kim T©n

1.758

Håi Xu©n

PL2 - 3

Tr¹m m−a sö
dông
X· Lµ, TuÇn
Gi¸o
X· Lµ, M−êng
L¸t, Håi Xu©n
Chßm Gi¨ng,
BÊt Mät, B¸i
Th−îng
L¹c S¬n, Th¹c
Qu¶ng

+ Sè liÖu m−a ngµy cña tõ n¨m 1999 ®Õn n¨m 2005 phôc vô cho bµi to¸n hiÖu
chØnh, sè liÖu m−a giê tõ ngµy 15/09/2007 ®Õn 20/102007 phôc vô cho bµi to¸n kiÓm
tra. C¸c sè liÖu nµy ®−îc xö lý trªn m¸y tÝnh ®Ó x©y dùng c¸c file d÷ liÖu ®Çu vµo cho
m« h×nh NAM
+ Sè liÖu l−u l−îng ngµy tõ n¨m 1999 ®Õn n¨m 2005 cho bµi to¸n hiÖu chØnh vµ
sè liÖu l−u l−îng giê 15/09/2007 ®Õn 20/102007 cho bµi to¸n kiÓm tra.
C¸c l−u vùc thµnh phÇn tham gia vµo tÝnh to¸n m−a dßng ch¶y:
Bµi to¸n m−a - dßng ch¶y ®−îc tÝnh riªng cho hÖ thèng s«ng M·, bao gåm 4 l−u
vùc s«ng nhá t−¬ng øng víi 4 m« h×nh NAM thµnh phÇn. (H×nh 2)
M−a trªn c¸c l−u vùc thµnh phÇn ®−îc tÝnh theo ph−¬ng ph¸p ®a gi¸c Thiesen ph−¬ng ph¸p trung b×nh träng sè.
- §Çu vµo cña m« h×nh:
+ Sè liÖu m−a ngµy tõ n¨m 1999 ®Õn 2005
+ Sè liÖu bèc h¬i trung b×nh cña tr¹m Håi Xu©n tõ n¨m 1999 ®Õn 2005
+ Sè liÖu l−u l−îng ngµy tõ n¨m 1999 ®Õn 2005 dïng ®Ó hiÖu chØnh.
- §Çu ra cña m« h×nh:
+ §−êng qu¸ tr×nh l−u l−îng giê tõ n¨m 1999 ®Õn 2005.
X¸c ®Þnh th«ng sè
Sè liÖu l−u l−îng t¹i vÞ trÝ mÆt c¾t cöa ra cña l−u vùc ®−îc dïng ®Ó hiÖu chØnh vµ
kiÓm nghiÖm trong m« h×nh m−a - dßng ch¶y. B−íc thêi gian cña sè liÖu l−u l−îng t¹i
c¸c vÞ trÝ nµy ph¶i cã cïng ®é dµi víi b−íc thêi gian cña sè liÖu m−a.
C¸c tr¹m ®o l−u l−îng sö dông trong hiÖu chØnh vµ kiÓm nghiÖm m« h×nh m−a
dßng ch¶y trªn 2 l−u vùc nãi trªn ®−îc liÖt kª trong (B¶ng 2)
B¶ng 2 C¸c tr¹m m−a ®−îc sö dông ®Ó tÝnh to¸n dù b¸o thuû v¨n cho hÖ
thèng s«ng M∙
VÞ trÝ
DiÖn tÝch Tr¹m ®o l−u l−îng
L−u vùc
cöa ra
(km2)
sö dông
Th−îng l−u s«ng M·
Tõ X· Lµ ®Õn CÈm Thuû
S«ng Chu

Tr¹m TV X·

Tr¹m TV CÈm
Thuû
Tr¹m TV Cöa
§¹t

PL2 - 4

6.436

X· Lµ

12.151

CÈm Thuû

6.081,5

Cöa §¹t

H×nh 2: S¬ ®å khoanh vïng 4 l−u vùc con trªn hÖ thèng s«ng M∙
(phôc vô cho bµi to¸n tÝnh m−a dßng ch¶y trªn s«ng M·)
C¸c b−íc chuÈn bÞ ®Ó ¸p dông m« h×nh NAM vµo l−u vùc nghiªn cøu bao gåm
c¸c b−íc:

H×nh 3: Hép tho¹i khai b¸o c¸c th«ng sè l−u vùc

PL2 - 5

- Tõ b¶n ®å ®Þa h×nh vµ vÞ trÝ mÆt c¾t cöa ra cña l−u vùc, x¸c ®Þnh vÞ trÝ vµ diÖn
tÝch c¸c l−u vùc cÇn tÝnh to¸n.
- X¸c ®Þnh vÞ trÝ vµ sè l−îng c¸c tr¹m ®o m−a vµ bèc h¬i cã ¶nh h−ëng tíi l−u
vùc cÇn tÝnh to¸n ®Ó chÊm lªn b¶n ®å.
- T¹o l−u vùc s«ng, khai b¸o c¸c th«ng sè l−u vùc: Tªn l−u vùc, diÖn tÝch l−u
vùc, vÞ trÝ vµ tªn c¸c tr¹m m−a, bèc h¬i vµ vÞ trÝ mÆt c¾t cöa ra l−u vùc, khai b¸o ®−êng
dÉn tíi c¸c tËp tin l−u tr÷ sè liÖu m−a, bèc h¬i.
ThiÕt lËp c¸c th«ng sè, ®iÒu kiÖn ban ®Çu cña m« h×nh cho tõng l−u vùc.
§Ó t¹o vµ khai b¸o c¸c th«ng sè cña l−u vùc, ta ph¶i thao t¸c qua mét tr×nh thùc
®¬n nh− (h×nh 3).
2.3 HiÖu chØnh m« h×nh m−a - dßng ch¶y (m« h×nh NAM)
HiÖu chØnh m« h×nh lµ c«ng viÖc rÊt quan träng trong viÖc x©y dùng vµ ¸p dông
m« h×nh to¸n. C¸c ph−¬ng ph¸p ®Ó tiÕn hµnh hiÖu chØnh m« h×nh bao gåm ph−¬ng
ph¸p thö sai vµ ph−¬ng ph¸p tèi −u. Ph−¬ng ph¸p thö sai chñ yÕu lµ ph−¬ng ph¸p dß
t×m b»ng c¸ch thay gi¸ trÞ cña c¸c th«ng sè ®Ó t×m ra bé th«ng sè thÝch hîp nhÊt.
Ph−¬ng ph¸p nµy th−êng ®ßi hái nhiÒu thêi gian vµ c«ng søc nh−ng tËn dông ®−îc kinh
nghiÖm vµ kiÕn thøc cña ng−êi hiÖu chØnh nhiÒu h¬n ph−¬ng ph¸p tèi −u. Ph−¬ng ph¸p
dß t×m tèi ®−îc thùc hiÖn d−íi sù trî gióp cña m¸y vi tÝnh dùa trªn mét hµm môc tiªu
nµo ®ã. Ph−¬ng ph¸p nµy cã −u ®iÓm lµ kh¶ n¨ng dß t×m rÊt chi tiÕt, tuy nhiªn nhiÒu
khi sö dông ph−¬ng ph¸p nµy gÆp bÕ t¾c do r¬i vµo vïng cùc trÞ ®Þa ph−¬ng. ë ®©y sö
dông kÕt hîp c¶ hai ph−¬ng ph¸p nµy nh»m gi¶m bít thêi gian dß t×m trªn m¸y.
Sai sè gi÷a l−u l−îng tÝnh to¸n vµ thùc ®o trong b−íc hiÖu chØnh vµ kiÓm nghiÖm
m« h×nh ®−îc ®¸nh gi¸ theo chØ sè Nash-Sutcliffe.
n

R 2 =1 −

∑ ⎡⎣Qobs,i − Qsim,i ⎤⎦
i =1
n

∑ ⎡⎣Q
i =1

obs ,i

− Qobs ⎤⎦

2

2

Trong ®ã: Qobs, i: l−u l−îng thùc ®o t¹i thêi ®iÓm thø i
Qsim, i: l−u l−îng tÝnh to¸n t¹i thêi ®iÓm thø i
Q obs : l−u l−îng thùc ®o trung b×nh c¸c thêi ®o¹n.

§Ó hiÖu chØnh c¸c th«ng sè cña m« h×nh m−a rµo dßng ch¶y,ta t¸c ®éng vµo c¸c
th«ng sè cña m« h×nh qua tr×nh thùc ®¬n cña m« ®un nh− trong (h×nh 4).
Sau khi ch¹y m« h×nh sÏ cho ra kÕt qu¶ lµ qu¸ tr×nh l−u l−îng dßng ch¶y t¹i c¸c
mÆt c¾t cöa ra cña l−u vùc. C¸c qu¸ tr×nh l−u l−îng nµy ®−îc ®em so s¸nh víi qu¸ tr×nh
l−u l−îng thùc ®o ®Ó x¸c ®Þnh møc ®é phï hîp bé th«ng sè cña m« h×nh dïng trong l−u
vùc. C¸c kÕt qu¶ nµy ®−îc ghi râ trong phÇn hiÖu chØnh m« h×nh.

PL2 - 6

H×nh 4 HiÖu chØnh th«ng sè m« h×nh m−a - dßng ch¶y (NAM)
KÕt qu¶ hiÖu chØnh c¸c th«ng sè cña m« h×nh ®−îc tr×nh bµy trong b¶ng 3.
B¶ng 3: Gi¸ trÞ c¸c th«ng sè m« h×nh NAM
Tªn tr¹m
X· Lµ
CÈm Thuû
Cöa §¹t
Kim T©n
Tªn tr¹m
X· Lµ
CÈm Thuû
Cöa §¹t
Kim T©n
Tªn tr¹m
X· Lµ
CÈm Thuû
Cöa §¹t
Kim T©n

Th«ng sè dßng ch¶y mÆt vµ s¸t mÆt
Umax
Lmax CQOF CKIF CK1,2
TOF
19.5
160
0.22 482.2
19
0.147
12
101
0.2
8
12
0.6
12
105
0.28
604
27.4
0.03
14.6
102
0.9
493
46
0.9
Th«ng sè vÒ l−îng gia nhËp n−íc ngÇm
TG
CKBF
0.98
3253
0.2
1200
0.86
1001

U

§iÒu kiÖn ban ®Çu
L
QOF
QIF

BF

0.5

0.5

0

20

PL2 - 7

30

TIF
0.78
0.6
0.337
0.07

KÕt qu¶ hiÖu chØnh ®−êng qu¸ tr×nh l−u l−îng tÝnh to¸n vµ ®−êng qu¸ tr×nh l−u
l−îng thùc ®o ®−îc tr×nh bµy trong c¸c h×nh 5, 6 vµ 7.
[m^3/s]

Time Series Discharge

1050.0
1000.0
950.0
900.0
850.0
800.0
750.0
700.0
650.0
600.0
550.0
500.0
450.0
400.0
350.0
300.0
250.0
200.0
150.0
100.0
50.0
0.0
1-1-1999

20-2-1999

11-4-1999

31-5-1999

20-7-1999

8-9-1999

28-10-1999

17-12-1999

H×nh 5: §−êng qu¸ tr×nh l−u l−îng n¨m 1999 t¹i tr¹m X· Lµ
[m^3/s]

Time Series Discharge

2000.0
1900.0
1800.0
1700.0
1600.0
1500.0
1400.0
1300.0
1200.0
1100.0
1000.0
900.0
800.0
700.0
600.0
500.0
400.0
300.0
200.0
100.0
0.0
1-1-1999

20-2-1999

11-4-1999

31-5-1999

20-7-1999

8-9-1999

28-10-1999

H×nh 6: §−êng qu¸ tr×nh l−u l−îng n¨m 1999 t¹i tr¹m CÈm Thuû

PL2 - 8

17-12-1999

[m^3/s]

Time Series Discharge

1500.0
1400.0
1300.0
1200.0
1100.0
1000.0
900.0
800.0
700.0
600.0
500.0
400.0
300.0
200.0
100.0
0.0
1-1-1999

20-2-1999

11-4-1999

31-5-1999

20-7-1999

8-9-1999

28-10-1999

17-12-1999

H×nh 7 §−êng qu¸ tr×nh l−u l−îng n¨m 1999 t¹i tr¹m Cöa §¹t
- NhËn xÐt:
Trªn h×nh vÏ ta thÊy ®−êng qu¸ tr×nh l−u l−îng b¸m t−¬ng ®èi s¸t nhau, ®· b¾t
®−îc vµo ®Ønh lò. Tuy nhiªn c¸c ®Ønh nhá cßn cã sù kh¸c biÖt, ®iÒu nµy chøng tá c¸c
®Ønh nhá cÇn xem xÐt tíi m−a t−¬ng øng chÝnh x¸c h¬n n÷a.
- §¸nh gi¸ sai sè:
TÝnh sai sè theo chØ sè Nash cho qu¸ tr×nh hiÖu chØnh l−u l−îng n¨m 1999 ta
®−îc b¶ng th«ng sè d−íi ®©y.
B¶ng 4 KÕt qu¶ hiÖu chØnh m« h×nh NAM theo chØ sè Nash
L−u vùc
Th−îng l−u s«ng M·
Tõ X· Lµ ®Õn CÈm Thuû
S«ng Chu

Tªn tr¹m
Tr¹m TV X· Lµ
Tr¹m TV CÈm Thuû
Tr¹m TV Cöa §¹t

ChØ sè Nash(%)
82.2
61.04
61.38

2.4 Dù b¸o kiÓm tra
KiÓm nghiÖm m« h×nh lµ c«ng t¸c kiÓm tra l¹i møc ®é phï hîp cña m« h×nh víi
bé th«ng sè chóng ta t×m ®−îc t¹i l−u vùc tÝnh to¸n nh−ng ë giai ®o¹n thêi gian kh¸c cã
sù t−¬ng quan víi thêi gian chóng ta dïng ®Ó hiÖu chØnh m« h×nh, vÝ dô nh− khi chóng
ta x©y dùng bé th«ng sè sö dông trong mïa lò th× chóng ta ph¶i kiÓm l¹i bé th«ng sè
®ã cña m« h×nh trong mïa lò kh¸c chø kh«ng thÓ dïng bé th«ng sè nµy ®Ó kiÓm
nghiÖm l¹i m« h×nh trong mïa kiÖt bëi c¸c ®Æc ®iÓm cña l−u vùc ®−îc biÓu diÔn b»ng

PL2 - 9

c¸c th«ng sè trong m« h×nh gi÷a c¸c mïa lµ kh¸c nhau nªn kÕt qu¶ kiÓm nghiÖm trong
c¸c tr−êng hîp nh− vËy sÏ kh«ng chÝnh x¸c.
Dïng bé th«ng sè cho m« h×nh NAM-MIKE11 ®−îc hiÖu chØnh ë trªn phôc vô
cho bµi to¸n kiÓm tra.
[m^3/s]

Time Series Discharge

7000.0
6500.0
6000.0
5500.0
5000.0
4500.0
4000.0
3500.0
3000.0
2500.0
2000.0
1500.0
1000.0
500.0
0.0
18-9-2007

23-9-2007

28-9-2007

3-10-2007

8-10-2007

13-10-2007

18-10-2007

H×nh 8: §−êng qu¸ tr×nh l−u l−îng 15/9- 20/10/2007 t¹i tr¹m CÈm Thuû
- §Çu vµo cña m« h×nh:
+ Sè liÖu m−a giê cña tõ ngµy 15/09/2007 ®Õn 20/10/2007
+ Sè liÖu bèc h¬i trung b×nh cña tr¹m Håi Xu©n n¨m 2007
+ Sè liÖu l−u l−îng giê 15/09/2007 ®Õn 20/10/2007 dïng ®Ó kiÓm ®Þnh.
- §Çu ra cña m« h×nh:
+ §−êng qu¸ tr×nh l−u l−îng giê tõ ngµy 18/09/2007 ®Õn 15/10/2007.
KÕt qu¶ kiÓm nghiÖm ®−êng qu¸ tr×nh l−u l−îng thùc ®o vµ ®−êng qu¸ tr×nh l−u l−îng
tÝnh to¸n ®−îc tr×nh bµy trong c¸c h×nh 8 vµ 9.
KÕt qu¶ kiÓm nghiÖm c¸c th«ng sè cña m« h×nh ®−îc tr×nh bµy trong b¶ng 5.
B¶ng 5: KÕt qu¶ kiÓm nghiÖm m« h×nh NAM theo chØ sè Nash
L−u vùc
Tõ X· Lµ ®Õn CÈm Thuû
S«ng Chu

Tªn tr¹m

ChØ sè Nash (%)

Tr¹m TV CÈm Thuû

91.7

Tr¹m TV Cöa §¹t

90.3

PL2 - 10

[m^3/s]

Time Series Discharge

8000.0
7500.0
7000.0
6500.0
6000.0
5500.0
5000.0
4500.0
4000.0
3500.0
3000.0
2500.0
2000.0
1500.0
1000.0
500.0
0.0
18-9-2007

23-9-2007

28-9-2007

3-10-2007

8-10-2007

13-10-2007

18-10-2007

H×nh 9: §−êng qu¸ tr×nh l−u l−îng 15/9 - 20/10/2007 t¹i tr¹m Cöa §¹t
- NhËn xÐt:
Víi sè liÖu giê th× m« h×nh NAM cho kÕt qu¶ ®−êng qu¸ tr×nh t−¬ng ®èi s¸t c¶
®Ønh lò vµ d¹ng ®−êng.
- §¸nh gi¸ sai sè:
ChØ sè Nash t−¬ng tèi cao, tuy nhiªn ®©y míi chØ kiÓm ®Þnh cho thêi ®o¹n ng¾n
vµ sè liÖu lµ thêi ®o¹n giê nªn cÇn kiÓm nghiÖm h¬n n÷a cho c¸c n¨m lò lín ®iÓn h×nh.
2.5 NhËn xÐt vµ kiÕn nghÞ
Qua trªn ta thÊy cã thÓ øng dông m« h×nh MIKE-NAM 11 vµo viÖc diÔn to¸n
m−a dßng ch¶y phÇn th−îng l−u cña l−u vùc s«ng M·. Tõ m−a vµ bèc h¬i ta cã thÓ tÝnh
®−îc l−u l−îng t¹i c¸c tram khèng chÕ t−¬ng ®èi kh¶ quan.
ViÖc vËn dông m« h×nh MIKE-NAM 11 trªn ®©y cßn cã thÓ tèt h¬n víi viÖc
hiÖu chØnh c¸c th«ng sè tèi −u cho phï hîp víi hÖ thèng s«ng M·.
Tuy nhiªn, trong qu¸ tr×nh tÝnh to¸n còng cßn gÆp nhiÒu khã kh¨n vÒ vÊn ®Ò lùa
chän ®Çu vµo cho m« h×nh lµ ph©n chia l−u vùc, chän träng sè tr¹m m−a trªn l−u vùc
t−¬ng øng ®Ó cho bé th«ng sè æn ®Þnh sö dông ®−îc trong c«ng t¸c dù b¸o lò cho l−u
vùc s«ng m·.

PL2 - 11

Phô lôc PL3: Nghiªn cøu dù b¸o h¹n kiÖt
I. Nhu cÇu vµ ph−¬ng ph¸p dù b¸o h¹n kiÖt
So víi dßng ch¶y lò, dßng ch¶y b×nh qu©n n¨m, dßng ch¶y mïa kiÖt trªn s«ng
M· rÊt bÐ, trong khi nhi nhu cÇu n−íc l¹i rÊt lín, nhÊt lµ n−íc cho t−íi, sinh ho¹t, giao
th«ng thuû, n−íc ®Èy mÆn.
Do vËy, viÖc dù b¸o dßng ch¶y mïa kiÖt lµ rÊt cÇn thiÕt. §Ó dù b¸o h¹n kiÖt,
ng−êi ta th−êng dïng c¸c ph−¬ng ph¸p sau
1. Ph−¬ng ph¸p ®−êng n−íc rót
C¸c ph−¬ng ph¸p dùa b¸o dßng ch¶y mïa c¹n d−íi d¹ng nµy hay d¹ng kh¸c
th−êng ®Òu t×m c¸ch x¸c ®Þnh møc ®é rót n−íc cña dßng ch¶y trªn s«ng.
Quy luËt n−íc rót ®−îc thÓ hiÖn b»ng ph−¬ng tr×nh ®−êng n−íc rót:
Qt = Qo e-bt
(3.1)
Trong ®ã: Qo lµ gi¸ trÞ l−u l−îng t¹i thêi ®iÓm to, Qt lµ l−u l−îng t¹i thêi ®iÓm dù
b¸o t, b lµ hÖ sè ®−êng n−íc rót.
Ph−¬ng tr×nh 3.1 dÏ dµng ®−îc thùc hiÖn khi cã b. Nh−ng kÕt qu¶ ph©n tÝch thùc
tÕ cho thÊy b lµ trÞ sè kh«ng æn ®Þnh trong tõng n¨m vµ theo nhiÒu n¨m, theo cÊp l−u
l−îng, theo l−îng n−íc ngÇm, theo l−îng tæn thÊt ... do vËy sai sè rÊt lín nhÊt lµ khi t
cµng lín nªn ph−¬ng ph¸p nµy Ýt ®−îc sö dông.
2. Ph−¬ng ph¸p t−¬ng quan mùc n−íc
Ph−¬ng ph¸p nµy tuy ®¬n gi¶n, cho kÕt qu¶ nhanh nh−ng t−¬ng quan béi sÏ cho
kÕt qu¶ cao h¬n t−¬ng quan 2 - 3 biÕn sè. ViÖc x©y dùng ph−¬ng tr×nh t−¬ng quan béi
th−êng rÊt phøc t¹p, c¸c th«ng sè tÝnh ra co sai sè lín nªn sai sè tæng céng cho rÊt lín
nªn thùc thÕ ch−a ¸p dông.
3. Ph−¬ng ph¸p Gurªvich.
Khi m−a trong mïa c¹n nhá, nguån cung cÊp dßng ch¶y kiÖt chñ yÕu lµ n−íc
ngÇm th× dßng ch¶y cã d¹ng ®−êng n−íc rót nh−ng do thêi ®o¹n tÝnh to¸n nhiÒu, thêi
gian dù kiÕn dµi l−îng m−a dù b¸o cã møc b¶o ®¶m thÊp nªn sai sè rÊt lín.
4. Ph−¬ng ph¸p m« h×nh
C¸c m« h×nh dù b¸o kiÖt th−êng lµ AR, ARIMA khi ¸p dông vµo l−u vùc s«ng
M· th−êng cã nhiÒu khã kh¨n do thiÕu tµi liÖu ®Þa h×nh vµ tµi liÖu m−a mÆt kh¸c kÕt
qu¶ dù b¸o kh«ng cho d¹ng ph©n bè mµ chØ cho tæng l−îng vµ møc ®é chÝnh x¸c thÊp.
5. Ph−¬ng ph¸p mùc n−íc t−¬ng øng
Ph−¬ng ph¸p mùc n−íc t−¬ng øng lµ ph−¬ng ph¸p ®¬n gi¶n, dÔ ¸p dông vµ cho
kÕt qu¶ tèt nªn hay ®−îc sö dông trong dù b¸o kiÖt trªn l−u vùc s«ng M·.
V× vËy ®Ò tµi chän ph−¬ng ph¸p mùc n−íc t−¬ng øng ®Ó dù b¸o kiÖt cho l−u vùc
s«ng.
II. Dù b¸o mùc n−íc trung b×nh tuÇn b»ng quan hÖ t−¬ng quan mùc n−íc

PL3 - 1

Ph−¬ng ph¸p dù b¸o kiÖt b»ng quan hÖ t−¬ng quan møc n−íc lµ ph−¬ng ph¸p
®¬n gi¶n, cho kÕt qu¶ nhanh, dÓ thao t¸c, ®¸p øng nhu cÇu dù b¸o thùc hµnh. Trªn l−u
vùc s«ng M·, ph−¬ng ph¸p dù b¸o kiÖt b»ng quan hÖ t−¬ng quan mùc n−íc lµ ph−¬ng
ph¸p cho kÕt qu¶ tèt nhÊt.
B¶ng 3.3.1 Mùc n−íc b×nh qu©n tuÇn trong c¸c th¸ng I, II vµ III tr¹m Cöa §¹t
N¨m
Hbq c¸c tuÇn th¸ng I
Hbq c¸c tuÇn th¸ng I
Hbq c¸c tuÇn th¸ng I
I
II
III
I
II
III
I
II
III
1987 2471 2472 2469 2465 2460 2462 2463 2450
2444
1988 2475 2470 2462 2462 2462 2460 2456 2449
2444
1989 2480 2473 2471 2468 2461 2457 2454 2460
2468
1990 2495 2492 2484 2480 2480 2484 2482 2520
2477
1991 2491 2486 2481 2475 2468 2464 2460 2459
2458
1992 2482 2485 2460 2459 2454 2453 2449 2443
2440
1993 2452 2449 2448 2440 2442 2437 2437 2433
2431
1994 2448 2445 2444 2441 2444 2434 2434 2437
2463
1995 2487 2480 2476 2472 2466 2464 2462 2457
2461
1996 2471 2469 2466 2461 2457 2464 2456 2451
2476
1997 2500 2492 2488 2482 2480 2474 2470 2474
2475
1998 2480 2474 2472 2470 2461 2457 2458 2450
2450
1999 2442 2446 2438 2433 2434 2433 2428 2424
2425
2000 2477 2471 2468 2464 2459 2458 2464 2455
2450
2001 2470 2468 2462 2460 2456 2454 2461 2504
2470
2002 2482 2479 2473 2472 2466 2462 2460 2454
2451
2003 2485 2475 2468 2464 2466 2459 2452 2451
2454
VÒ mïa kiÖt, mùc n−íc biÕn ®éng rÊt Ýt, cã khi c¶ tuÇn mùc n−íc thay ®æi
kh«ng nhiÒu nªn thùc tÕ ë ®Þa ph−¬ng th−êng lÊy mùc n−íc b×nh qu©n tuÇn ®Ó dù b¸o.
§Ó dù b¸o theo ph−¬ng ph¸p nµy, ta tÝnh mùc n−íc b×nh qu©n tõng tuÇn 10
ngµy, x©y dùng t−¬ng quan gi÷a mùc n−íc b×nh qu©n tuÇn tr−íc vµ tuÇn sau trong
th¸ng. Cô thÓ ®−îc lµm nh− sau:
- Chän tr¹m dù b¸o.
S«ng Chu lµ s«ng thiÕu n−íc rÊt nghiªm träng trong mõa kiÖt nªn, ®Ò tµi chän
s«ng chu ®Ó dù b¸o vµ tr¹m Cöa §¹t lµ tr¹m thù¬ng l−u cã tµi liÖu quan tr¾c t−¬ng ®èi
dµi nªn ®−îc chän ®Ó dù b¸o.
- Chän th¸ng dù b¸o: ta chän th¸ng I, II vµ III
- LËp b¶ng sè liÖu tÝnh to¸n
- X©y dùng quan hÖ t−¬ng quan
Tõ kÕ qu¶ tÝnh mùc n−íc b×nh qu©n c¸c tuÇn trong c¸c th¸ng nh− b¶ng 1, quan
hÖ t−¬ng quan ®−îc vÏ nh− c¸c h×nh vÏ 1,2 vµ 3 víi c¸c ph−¬ng tr×nh dù b¸o:
a. T¹i tr¹m Xu©n Kh¸nh
1) Dù b¸o cho th¸ng 11
- y = 0,7995X + 37,727
(1)
PL3 - 2

Víi y lµ mùc n−íc b×nh qu©n tuÇn thø 2 c¶ th¸ng 11 vµ X lµ mùc n−íc tuÇn thø
1 cña th¸ng 11.
- y = 0,8429X + 31,386
(2)
Víi y lµ mùc n−íc b×nh qu©n tuÇn thø 3 c¶ th¸ng 11 vµ X lµ mùc n−íc tuÇn thø
2 cña th¸ng 11
- y = 1,3729X - 63,752
(3)
Víi y lµ mùc n−íc b×nh qu©n tuÇn thø 1 c¶ th¸ng 12 vµ X lµ mùc n−íc tuÇn thø
3 cña th¸ng 11.
- y = 1,221X - 63,301
(4)
Víi y lµ mùc n−íc b×nh qu©n tuÇn thø 2 c¶ th¸ng 12 vµ X lµ mùc n−íc tuÇn thø
1 cña th¸ng 12.
- y = 338,65 X - 1630,6
(5)
Víi y lµ mùc n−íc b×nh qu©n tuÇn thø 3 c¶ th¸ng 12 vµ X lµ mùc n−íc tuÇn thø
2 cña th¸ng 12.
- y = 0,4883X + 143,04
(6)
Víi y lµ mùc n−íc b×nh qu©n tuÇn thø 1 c¶ th¸ng 1 vµ X lµ mùc n−íc tuÇn thø 3
cña th¸ng 12.
- y = 0,6218X + 77,598
(7)
Víi y lµ mùc n−íc b×nh qu©n tuÇn thø 3 c¶ th¸ng 1 vµ X lµ mùc n−íc tuÇn thø 2
cña th¸ng 1.
- y = 0,8945X + 21,264
(8)
Víi y lµ mùc n−íc b×nh qu©n tuÇn thø 1 c¶ th¸ng 2 vµ X lµ mùc n−íc tuÇn thø 3
cña th¸ng 1.
- y = 1,5978X - 115,34
(9)
Víi y lµ mùc n−íc b×nh qu©n tuÇn thø 2 c¶ th¸ng 2 vµ X lµ mùc n−íc tuÇn thø 1
cña th¸ng 2.
- y = 0,839X + 30,92
(10)
Víi y lµ mùc n−íc b×nh qu©n tuÇn thø 3 c¶ th¸ng 2 vµ X lµ mùc n−íc tuÇn thø 2
cña th¸ng 2.
- y = 0,83888X + 32,2
(11)
Víi y lµ mùc n−íc b×nh qu©n tuÇn thø 1 c¶ th¸ng 3 vµ X lµ mùc n−íc tuÇn thø 3
cña th¸ng 2.
- y = 1,2351X - 40,748
(12)
Víi y lµ mùc n−íc b×nh qu©n tuÇn thø 2 cña th¸ng 3 vµ X lµ mùc n−íc tuÇn thø
1 cña th¸ng 3.
b. T¹i tr¹m Cöa §¹t
- y = 1688X - 10714
(13)

PL3 - 3

Víi y lµ mùc n−íc b×nh qu©n tuÇn thø 2 cu¶ th¸ng 11 vµ X lµ mùc n−íc tuÇn
thø 1 cña th¸ng 11.
- y = 0,7483X + 620
(14)
Víi y lµ mùc n−íc b×nh qu©n tuÇn thø 3 cu¶ th¸ng 11 vµ X lµ mùc n−íc tuÇn
thø 2 cña th¸ng 11.
- y = 1,896 - 2210,5
(15)
Víi y lµ mùc n−íc b×nh qu©n tuÇn thø 1 cu¶ th¸ng 12 vµ X lµ mùc n−íc tuÇn
thø 3 cña th¸ng 11.
- y = 2339X - 15851,5
(16)
Víi y lµ mùc n−íc b×nh qu©n tuÇn thø 2 cu¶ th¸ng 12 vµ X lµ mùc n−íc tuÇn
thø 1 cña th¸ng 12.
- y = 0,8557X + 352,85
(17)
Víi y lµ mùc n−íc b×nh qu©n tuÇn thø 3 cu¶ th¸ng 12 vµ X lµ mùc n−íc tuÇn
thø 2 cña th¸ng 12.
- y = 2674,4X - 18408
(19)
Víi y lµ mùc n−íc b×nh qu©n tuÇn thø 3 cu¶ th¸ng 12 vµ X lµ mùc n−íc tuÇn
thø 2 cña th¸ng 12.
- y = 2343,1X - 15839
(20)
Víi y lµ mùc n−íc b×nh qu©n tuÇn thø 1 cu¶ th¸ng 1 vµ X lµ mùc n−íc tuÇn thø
3 cña th¸ng 12.
- y = 2008,6X - 13230
(21)
Víi y lµ mùc n−íc b×nh qu©n tuÇn thø 3 cu¶ th¸ng 1 vµ X lµ mùc n−íc tuÇn thø
2 cña th¸ng 1.
- y = 3,2096X - 0,8505
(22)
Víi y lµ mùc n−íc b×nh qu©n tuÇn thø 1 cu¶ th¸ng 2 vµ X lµ mùc n−íc tuÇn thø
3 cña th¸ng I.
- y = 1688X - 10714
(22)
Víi y lµ mùc n−íc b×nh qu©n tuÇn thø 2 cu¶ th¸ng 2 vµ X lµ mùc n−íc tuÇn thø
1 cña th¸ng 2.
Tõ c¸c quan hÖ t−¬ng quan trªn, ta cã thÓ tiÕn hµnh dù b¸o thùc hµnh vµ kiÓm
tra mùc n−íc b×nh qu©n tuÇn thø i+1 b»ng mùc n−íc b×nh qu©n tuÇn thø i.

PL3 - 4

BỘ TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG
TRƯỜNG CAO ĐẲNG TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG HÀ NỘI

B¸o c¸o tãm t¾t
®Ò tµi nghiªn cøu khoa häc vµ c«ng nghÖ cÊp bé

NGHIÊN CỨU QUẢN LÝ TỔNG HỢP TÀI NGUYÊN
VÀ MÔI TRƯỜNG LƯU VỰC SÔNG MÃ

HÀ NỘI, 2008

1

Môc lôc ………………………………………………………………………..….……...1
Lêi më ®Çu ………………………………….…………………………………..……2
Ch−¬ng I. Tæng quan vÒ ®iÒu kiÖn tù nhiªn vµ kinh tÕ x∙ héi
trªn l−u vùc s«ng m∙ ........................................................................2
1.1 S«ng m· vµ hÖ thèng s«ng M· ……………………………………..……………2
1.2 §iÒu kiÖn tù nhiªn l−u vùc s«ng M· ………………………………….………...2
1.3 §iÒu kiÖn kinh tÕ x· héi ……………………………………………..…………..3
1.4 §Þnh h−íng ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi trªn l−u vùc s«ng M· …………...……..3
1.5 Tæng quan vÒ qu¶n lý tµi nguyªn vµ m«i tr−êng l−u vùc s«ng M· …………..4
1.6 NhËn xÐt ch−¬ng 1 .................................................................................................4
Ch−¬ng II. HiÖn tr¹ng khai th¸c Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng l−u
vùc s«ng M∙ …………………………………………………………….5
2.1 HiÖn tr¹ng khai th¸c Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng ®Êt trªn l−u vùc ……….…..5
2.2 Tµi nguyªn kho¸ng s¶n trªn l−u vùc ....................................................................6
2.3 Tµi nguyªn rõng vµ ®a d¹ng sinh häc ….............................................................6
2.4 Tµi nguyªn khÝ hËu vµ m«i tr−êng kh«ng khÝ trªn l−u vùc ...............................7
2.5 Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng n−íc trªn l−u vùc ......................................................7
2.6 Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng n−íc d−íi ®Êt ............................................................7
2.7 NhËn xÐt ch−¬ng 2 .................................................................................................7
Ch−¬ng III. NGUY£N NH¢N Vµ KH¶ N¡NG SUY THO¸I TµI NGUY£N Vµ
M¤I TR¦êNG TR£N L¦U VùC S¤NG M∙ ..............................................................8
3.1 Nguyªn nh©n suy tho¸i tµi nguyªn vµ m«i tr−êng ..............................................8
3.2 Kh¶ n¨ng suy tho¸i tµi nguyªn vµ m«i tr−êng trªn l−u vùc .............................8
3.3 Dù b¸o nhu cÇu n−íc trªn l−u vùc s«ng M· n¨m 2010, 2020 ...................................9
3.4 Dù b¸o c©n b»ng n−íc n¨m 2010 vµ 2020 ...........................................................9
3.5 Thiªn tai lò lôt vµ h¹n h¸n ....................................................................................9
3.6 ¶nh h−ëng cña Hå Cöa §¹t ...............................................................................10
3.7 Xu thÕ biÕn ®æi m«i tr−êng n−íc do chÊt th¶i, n−íc th¶i ................................10
3.8 Xu thÕ biÕn ®æi ®é mÆn .......................................................................................11
3.9 NhËn xÐt ch−¬ng 3 ...............................................................................................11
Ch−¬ng IV. Nghiªn cøu M¤ H×NH qu¶n lý tæng hîp l−u vùc s«ng
M∙ ....................................................................................................................................12
4.1 C¬ së lý luËn vµ thùc tiÔn qu¶n lý tæng hîp l−u vùc s«ng M· .........................12
4.2 TiÒm n¨ng, lîi thÕ vµ h¹n chÕ cña l−u vùc ........................................................12
4.3 Khã kh¨n, th¸ch thøc trong ho¹t ®éng qu¶n lý THLVS …………………....13
4.4 Lùa chän m« h×nh QLTH l−u vùc s«ng M· …………………………………..13
4.5 NhËn xÐt ch−¬ng 4 ……………………………………………………………...15
Ch−¬ng V. NGHI£N CøU §Ò XUÊT C¸c gi¶i ph¸p qu¶n lý tæng hîp
TµI NGUY£N Vµ M¤I TR¦êNG l−u vùc s«ng M∙ .......….........................16
5.1 gi¶i ph¸p quy ho¹ch tæng hîp l−u vùc ………………………………………...16
5.2 Khai th¸c sö dông hîp lý tµi nguyªn n−íc trªn l−u vùc …………………......16
5.3 Gi¶i ph¸p ®Þnh h−íng sö dông tµi nguyªn ®Êt ……………………..……..…17
5.4 Gi¶i ph¸p khai th¸c hîp lý tµi nguyªn kho¸ng s¶n ………………………..…17
5.5 Gi¶i ph¸p ®Þnh h−íng khai th¸c hîp lý tµi nguyªn sinh vËt ………………...17
5.6 C¸c biÖn ph¸p qu¶n lý vµ b¶o vÖ m«i tr−êng ………………………..……….17
5.7 X©y dùng c¸c c¬ chÕ, chÝnh s¸ch, luËt ph¸p ......................................................17

2

5.8 X©y dùng c¬ së th«ng tin d÷ liÖu ………………………………..……………..18
5.9 N©ng cao n¨ng lùc ®éi ngò qu¶n lý l−u vùc s«ng ..............................................18
5.10 Sö dông c¸c c«ng cô trî gióp ............................................................................18
KÕt luËn vµ kiÕn nghÞ …………………………..…………………………..…19

3

Lêi më ®Çu
ë n−íc ta, s«ng M· lµ mét trong nh÷ng con s«ng quèc tÕ vµ lµ con s«ng lín
nhÊt ë miÒn Trung, cã diÖn tÝch l−u vùc lµ 28.400 km2.
Trªn l−u vùc, viÖc khai th¸c c¸c tµi nguyªn ®ang diÔn ra rÊt s«i ®éng, nhÊt lµ
vïng ®ång b»ng phôc vô cho CNH, H§H nh−ng viÖc qu¶n l¹i ch−a lý thèng nhÊt,
phô thuéc vµo chiÕn l−îc cña mçi ®Þa ph−¬ng, nªn TNMT l−u vùc cã xu h−íng
biÕn ®æi bÊt lîi.
Cho nªn viÖc Nghiªn cøu qu¶n lý tæng hîp tµi nguyªn vµ m«i tr−êng l−u
vùc s«ng M∙ ®−îc thùc ®· ®−îc triÓn khai.
Ch−¬ng I. Tæng quan vÒ ®iÒu kiÖn tù nhiªn vµ kinh tÕ
x∙ héi trªn l−u vùc s«ng m∙
1.1 S«ng m· vµ hÖ thèng s«ng M·
1.1.1 VÞ trÝ ®Þa lý
S«ng M· b¾t nguån tõ nói Bon Kho (2.178 m), TuÇn Gi¸o, Lai Ch©u, ch¶y
theo h−íng TB-§N qua: Lai Ch©u, S¬n La, Hoµ B×nh, NghÖ An, Thanh Ho¸ vµ tØnh
SÇm N−a cña Lµo råi ®æ ra biÓn §«ng t¹i Cöa Híi vµ hai cöa phô lµ L¹ch Tr−êng
vµ L¹ch Sung.
1.1.2 HÖ thèng s«ng
S«ng M· cã 90 con s«ng nh¸nh c¸c lo¹i [70] (40 s«ng cÊp I, 33 s«ng cÊp II,
16 s«ng cÊp III vµ 01 s«ng cÊp IV); ®¸ng chó ý nhÊt lµ 5 s«ng nh¸nh cÊp I cã F h¬n
2.000 km2 nh−: s«ng Chu, s«ng B−¬i, NËm Luång, NËm Khoai vµ s«ng Lß.
1.2 §iÒu kiÖn tù nhiªn l−u vùc s«ng M·
1.2.1 §Þa h×nh
L−u vùc s«ng M· n»m trªn 3 vïng ®Þa h×nh: vïng nói cao (22.100 km2),
vïng gß ®åi (3.300 km2), vµ vïng ®ång b»ng (3.000 km2)
1.2.2 §Þa chÊt
L−u vùc s«ng M· n»m trªn 3 vïng ®Þa chÊt gåm tÇng trÇm tÝch Macma, ®íi
s«ng M· vµ Preterozoi NËm Cß, Paleozoi sím.
1.2.3 Thæ nh−ìng
So víi toµn quèc, l−u vùc cã 40/60 lo¹i ®Êt ®−îc xÕp thµnh 11 nhãm ®Êt
chÝnh: 1) §Êt c¸t ven biÓn, 2) §Êt nhiÔm mÆn hay ®Êt Salic Fuvisols; 3) §Êt nhiÔm
phÌn, 4) §Êt phï sa, 5) §Êt lÇy vµ than bïn; 6) Nhãm ®Êt x¸m b¹c mµu; 7) §Êt

4

®en; 8) §Êt ®á vµng; 9) §Êt mïn vµng ®á trªn nói; 10) §Êt thung lòng vµ 11) §Êt
xãi mßn tr¬ sái ®¸. Trong ®ã, Thanh ho¸ cã 8 lo¹i ®Êt lµ §Êt c¸t ven biÓn, §Êt
nhiÔm mÆn, §Êt nhiÔm phÌn, §Êt phï sa, §Êt lÇy, ®Êt x¸m b¹c mµu, §Êt ®á vµng
vµ §Êt xãi mßn tr¬ sái ®¸.
1.2.4 Th¶m phñ trªn l−u vùc
Th¶m phñ trªn l−u vùc cã nhiÒu kiÓu, nhiÒu lo¹i ®−îc h×nh thµnh do sù ph©n
ho¸ cña ®Þa h×nh, khÝ hËu vµ do c¸c ho¹t ®éng khai th¸c cña con ng−êi. Trong c¸c
kiÓu th¶m thùc vËt, kiÓu thùc vËt thø sinh, thùc vËt trång lµ chñ yÕu. Thùc vËt tù
nhiªn nguyªn sinh cßn rÊt Ýt ë nh÷ng n¬i khã khai th¸c, vËn chuyÓn.
1.2.5 §iÒu kiÖn khÝ t−îng thuû v¨n
KhÝ hËu trªn l−u vùc ®−îc chia lµm 2 mïa: mïa m−a tõ th¸ng V-X cßn mïa
Ýt m−a tõ th¸ng XI-IV. Mïa Dßng ch¶y chËm h¬n mua m−a 1-2 th¸ng tuú theo
tõng s«ng.
1.3 §iÒu kiÖn kinh tÕ x· héi
1.3.1 Kinh tÕ trªn l−u vùc
Trªn l−u vùc, N«ng - L©m - Ng− nghiÖp lµ ngµnh kinh tÕ chñ ®¹o, kinh tÕ
c«ng nghiÖp ®ang cã xu h−íng ph¸t triÓn nh−ng chñ yÕu ë Thanh Ho¸ vµ lµ ®Þa l−u
vùc nghÌo, chËm CNH vµ ph¸t triÓn dÞch vô.
1.3.2 D©n c− vµ lao ®éng
PhÇn l−u vùc s«ng M· thuéc ViÖt Nam cã tíi 13 d©n téc ®ang sinh sèng:
Kinh, M−êng, Th¸i, M«ng, MÌo,. v. v ®−îc tæ chøc theo m« h×nh: tØnh, huyÖn, x·,
b¶n, lµng víi 3.895.236 ng−êi (n¨m 2005) t¨ng 89.006 ng−êi so víi n¨m 1999 víi
25 % d©n sè sèng tËp trung ë c¸c ®« thÞ vµ 75 % sèng ë n«ng th«n. Tû lÖ t¨ng d©n
sè tù nhiªn b×nh qu©n: 1,95 %.
- Sè ng−êi ®ang ®é tuæi lao ®éng tÝnh ®Õn n¨m 2005 ë phÇn l−u vùc thuéc
Thanh Ho¸ chiÕm 53,6 % d©n sè víi h¬n 90 % lao ®éng cã ®é tuæi d−íi 50.
- NÒn v¨n ho¸ trªn l−u vùc lµ nÒn v¨n minh lóa n−íc, v¨n ho¸ §«ng S¬n vµ
v¨n ho¸ M−êng Hoµ B×nh - CÈm Thuû.
- Tæ chøc x· héi, tr×nh ®é sèng, møc sèng cña nh©n d©n rªn l−u vùc ®ang
ngµy cµng ®−îc n©ng cao trong 10 n¨m qua vµ tiÒm n¨ng l−u vùc cßn rÊt lín.
1.4 §Þnh h−íng ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi trªn l−u vùc s«ng M·
- D©n sè n¨m 2010 sÏ t¨ng 17,5 % so víi n¨m 2005, n¨m 2020 sÏ t¨ng 13,1
% so víi n¨m 2010.

5

- Kinh tÕ trªn l−u vùc sÏ dÞch chuyÓn theo h−íng c«ng nghiÖp vµ dÞch vô.
N«ng l©m vµ ng− nghiÖp sÏ ph¸t triÓn theo c«ng nghiÖp ho¸, khai th¸c hiÖu qu¶
tiÒm n¨ng ®Êt ®ai, rõng, biÓn, h¹n chÕ t¸c h¹i cña h¹n h¸n, b·o lôt... Kinh tÕ c«ng
nghiÖp sÏ ph¸t triÓn m¹nh theo h−íng ph¸t triÓn m¹nh c¸c ngµnh chÕ biÕn n«ng
l©m thuû s¶n, x©y dùng vËt liÖu, hµng tiªu dïng, ®Èy m¹nh ph¸t triÓn c¸c KCN,
nhÊt lµ KCN Nghi S¬n... víi viÖc n©ng cÊp c¸c tuyÕn ®−êng giao th«ng chñ yÕu: 1ª,
15, 47, 217, c¸c c¶ng s«ng, c¸c hÖ thèng thuû lîi,.. Ph¸t triÓn kinh tÕ miÒn nói,
®ång b»ng vµ ven biÓn t¹o sù chuyÓn biÕn vÒ kinh tÕ trªn l−u vùc.
1.5 Tæng quan vÒ qu¶n lý tµi nguyªn vµ m«i tr−êng l−u vùc s«ng M·
C«ng t¸c qu¶n lý vµ b¶o vÖ tµi nguyªn vµ m«i tr−êng (TNMT) trªn l−u vùc
cã thÓ ®−îc ph©n ra 3 giai ®o¹n: Giai ®o¹n tr−íc n¨m 1954, Giai ®o¹n tõ 1954
®Õn 1975 vµ tõ 1975 ®Õn nay.
Tr−íc n¨m 1954, møc ®é khai th¸c ch−a nhiÒu, m«i tr−êng sinh th¸i ch−a bÞ
t¸c ®éng lín nh−ng tõ 1954 ®Õn nay, nhÊt lµ tõ 1955 ®Õn nay, tèc ®é khai th¸c tµi
nguyªn trªn l;−u vùc ®−îc ®Èy m¹nh phôc vô ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi trªn l−u vùc
vµ cïng víi nã lµ m«i tr−êng sinh th¸i ®· xuèng cÊp tuy ch− ®Õn møc nghiªm
träng. Tõ 1975 ®Õn nay, vÊn ®Ò m«i tr−êng ®· ®−îc c¸c cÊp qu¶n lý ®Þa ph−¬ng,
céng ®ång x· héi quan t©m víi viÖc h×nh thµnh hÖ thèng qu¶n lý nhµ n−íc nh−; c¸c
Së, Phßng TNMT cÊp tØnh, cÊp huyªn, phßng C¶nh s¸t m«i tr−êng cÊp tØnh vµ viÖc
hoµn thiÖn, söa ®æi, bæ sung hÖ thèng ph¸p luËt BVMT vµ vÊn ®Ò BVMT trªn l−u
vùc dÇn ®i vµo nÒ nÕp.
1.6 NhËn xÐt ch−¬ng 1
S«ng M· lµ mét s«ng lín nhÊt ë miÒn Trung, ch¶y qua 3 vïng ®Þa h×nh cña 5
tØnh trong n−íc vµ qua hai quèc gia Lµo ViÖt (vïng nói cao, vïng gß ®åi vµ vïng
®ång b»ng) trªn nÒn ®Þa chÊt trÇm tÝch Macma vµ Merozoi thuéc ®íi s«ng M·, hÖ
tÇng Prªtrozoi NËm cß, Pleozoi §«ng S¬n víi 11 lo¹i ®Êt so víi 60 lo¹i ®Êt trªn
toµn quèc.
Th¶m phñ trªn l−u vùc rÊt phong phó víi nhiÒu lo¹i c¶ lo¹i th¶m phñ tù
nhiªn vïng nhiÖt ®íi, ¸ nhiÖt ®íi vµ lo¹i th¶m phñ thùc vËt trång bÞ ph©n ho¸ do
®iÒu kiÖn khÝ hËu ®Þa h×nh vµ do ho¹t ®éng cña con ng−êi.
Trªn l−u vùc, mïa dßng ch¶y chËm h¬n mïa m−a 1 - 2 th¸ng víi nh÷ng
th¸ng m−a lín nhÊt vµ dßng ch¶y lín nhÊt. L−¬ng m−a mïa m−a chiÕm 80 - 85 %
tæng l−îng m−a n¨m vµ l−îng n−íc mïa lò chiÕm kho¶ng 75 - 80 % tæng l−îng
n−íc trong n¨m.

6

Kinh tÕ chñ ®¹o trªn l−u vùc lµ nÒn kinh tÕ n«ng l©m nghiÖp víi kho¶ng 70%
sè d©n lµ n«ng d©n. Kinh tÕ c«ng nghiÖp dÞch vô ®ang ph¸t triÓn nh−ng cßn chËm
vµ chñ yÕu ë c¸c ®« thÞ vïng h¹ du.
Trong kho¶ng 15 - 20 n¨m nay, vÊn ®Ò qu¶n lý vµ b¶o vÖ TNMT trªn l−u
vùc ®· ®−îc chó ý víi hÖ thèng qu¶n lý hµnh chÝnh ®· ®−îc h×nh thµnh tõ tØnh ®Õn
x· ph−êng vµ viÖc qu¶n lý ®· dÇn ®i vµo nÒ nÕp, nhÊt lµ tõ 2002 ®Õn nay.
Ch−¬ng II. HiÖn tr¹ng khai th¸c Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng
l−u vùc s«ng M∙
2.1 HiÖn tr¹ng khai th¸c Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng ®Êt trªn l−u vùc
a. Tµi nguyªn ®Êt
So víi c¸c s«ng suèi ë MiÒn Trung, l−u vùc s«ng M· cã diÖn tÝch ®Êt lín
nhÊt vµ ph©n bè trªn nhiÒu ®Þa ph−¬ng vµ hai quèc gia ViÖt, Lµo. Trong hai quèc
gia, diÖn tÝch ®Êt ®ai phÇn l−u vùc s«ng M· thuéc ViÖt Nam gÊp 1,76 lÇn phÇn diÖn
tÝch ®Êt l−u vùc s«ng thuéc l·nh thæ Lµo.
Do vïng l·nh thæ Lµo vµ vïng th−îng du lµ vïng ®åi nói cao, nhiÒu ®Ìo dèc,
giao th«ng kh«ng thuËn lîi vµ d©n c− th−a thít nªn kh¶ n¨ng, møc ®é khai th¸c sö
dông tµi nguyªn ®Êt cho ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi trªn l−u vùc cã phÇn h¹n chÕ h¬n
vïng h¹ du thuéc l·nh thæ Thanh Ho¸ n¬i cã nhiÒu ®iÒu kiÖn thuËn lîi h¬n víi
vïng ®ång b»ng ch©u thæ ph× nhiªu h¬n.
§Êt ®ai trªn l−u vùc lµ mét tµi nguyªn quý vµ ®ang ®−îc sö dông cho môc
tiªu kh¸c nhau: l©m nghiÖp (50 - 55 % diÖn tÝch tù nhiªn l−u vùc), n«ng nghiÖp
(chiÕm 25,9 %), x©y dùng, ®Êt ë ..., nh»m ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi trªn l−u vùc
nh−ng ch−a ®−îc qu¶n lý, quy ho¹ch thèng nhÊt trªn l−u vùc.
Tuy ®· cã hÖ thèng qu¶n lý thèng nhÊt tõ cÊp tØnh ®Õn x·, ph−êng víi c¸c
v¨n b¶n ph¸p luËt ®Çy ®ñ, nh−ng vÊn ®Ò vi ph¹m luËt ®Êt ®ai, lÊn chiÕm, tranh chÊp,
khiÕu kiÖn, quy ho¹ch treo vÉn lµ c¸c vÊn ®Ò rÊt nãng báng, nhÊt lµ t¹i c¸c khu ®«
thÞ, khu kinh tÕ träng ®iÓm h¹ du.
b. VÒ m«i tr−êng ®Êt
§Êt ®ai trªn l−u vùc lµ lo¹i ®Êt trung tÝnh, hµm l−îng phèt pho vµ Kali tõ
nghÌo ®Õn rÊt nghÌo, l−îng kim lo¹i kh«ng ®¸ng kÓ.
§Êt n«ng nghiÖp ë vïng ®ång b»ng lµ lo¹i ®Êt tèt, thÝch hîp cho c¸c lo¹i c©y
trång. T¹i mét sè n¬i nh− vïng nói, vïng m−a lín, do thiªn tai, b·o lò ®Êt bÞ röa
tr«i, båi lÊp nªn ®Êt n«ng nghiÖp bÞ gi¶m phÇn ph× nhiªu, thiÕu dinh d−ìng cho c©y
trång.
7

Do dïng nhiÒu ph©n ho¸ häc vµ thuèc b¶o vÖ thùc vËt, phÇn d− th−a do c©y
kh«ng sö dông hÕt nªn m«i tr−êng ®Êt ®· cã dÊu hiÖu bÞ « nhiÔm, tuy ch−a ®Õn møc
nghiªm träng.
B¶ng 2.1 C¸c lo¹i ®Êt (ha) ®−îc sö dông t¹i c¸c ®Þa ph−¬ng trªn l−u vùc
DiÖn tÝch (1000 ha) ph©n bè theo ®Þa ph−¬ng
Lo¹i ®Êt
§Êt tù nhiªn
§Êt trång
trät
§Êt
ch¨n
nu«i
§Êt
l©m
nghiÖp
Chuyªn
dïng
§Êt kh¸c

Thanh

Hoµ

S¬n La

Ho¸

B×nh

890.556
201.998

177.838
28.262

38.157

5.910

553.999

83.527

62.67

10.526

3.037

33.732

49.613

61.216

Lai

NghÖ

Ch©u

An

477.038 209.475
18.524
8.687

L−u vùc
(VN)

65.810
1.360

1820.717
253.395

0.962

2.500

48.375

394.115 188.452

45.000

1355.625

0.902

0.520

77.655

1.472

16.430

156.177

1.146

2.2 Tµi nguyªn kho¸ng s¶n trªn l−u vùc. Vïng h¹ du cã 126 má, ®iÓm quÆng
vµ ®iÓm kho¸ng ho¸ thuéc 31 lo¹i kho¸ng s¶n: than, s¾t, Cr«m, niken, ®ång, ch×,
kÏm, antimon, v.v…. Nh−ng tr÷ l−îng kh«ng lín: chØ trªn d−íi 100 triÖu tÊn vµ
ph©n bè rÊt r¶i r¸c.
2.3 Tµi nguyªn rõng vµ ®a d¹ng sinh häc.
So víi toµn quèc, tû lÖ tÝch diÖn rõng trªn l−u vùc vµo lo¹i trung b×nh, nh−ng
chñ yÕu lµ rõng t¸i sinh vµ rõng míi trång víi tr÷ l−îng kh«ng lín, hiÖu qu¶ phßng
hé cña rõng ®Çu nguån ch−a cao. Trong c¸c lo¹i rõng hiÖn cã, nhiÒu nhÊt vÉn lµ
rõng tre nøa chiÕm kho¶ng 30 % diÖn tÝch rõng.
Trªn l−u vùc cã nhiÒu v−ên quèc gia, khu b¶o tån thiªn nhiªn víi nhiÒu loµi
®éng thùc vËt lµ mét thÕ lîi ph¸t triÓn du lÞch ë ®Þa ph−¬ng nh−ng ®−îc thèng nhÊt
qu¶n lý.
Rõng ë Thanh Ho¸ ®· ®−îc qu¶n lý theo hÖ thèng víi nhiÒu v¨n b¶n luËt
ph¸p ®−îc thùc thi cã hiÖu qu¶. §Êt rõng, rõng ®· ®−îc giao cho d©n qu¶n lý, ch¨m
sãc vµ khai th¸c mét phÇn, trõ rõng ®Æc dông, rõng phßng hé nªn trong nh÷ng n¨m

8

qua, diÖn tÝch rõng, ®é che phñ t¨ng lªn. Tuy nhiªn, nÆn ch¸y rõng, chÆt ph¸ rõng,
khai th¸c s¾n b¾n tr¸i ph¸p luËt, vÊn ®Ò du canh, du c− vÉn xÈy ra.
2.4 Tµi nguyªn khÝ hËu vµ m«i tr−êng kh«ng khÝ trªn l−u vùc
Sè giê n¾ng b×nh qu©n n¨m ®¹t tõ 1850 - 1950 giê. NhiÖt ®é kh«ng khÝ trung
b×nh nhiÒu n¨m tõ 20,90C ®Õn 23,7oC . §é Èm t−¬ng ®èi trung b×nh nhiÒu n¨m tõ
83 % ®Õn 85 %. Bèc h¬i b×nh qu©n nhiÒu n¨m ®¹t kho¶ng 780 - 920 mm L−îng
m−a trung b×nh nhiÒu n¨m kho¶ng 1600 -1800 mm. Kh«ng khÝ t¹i vïng h¹ l−u ®·
cã dÊu hiÖu « nhiÔm do c¸c ho¹t ®éng c«ng nghiÖp, giao th«ng, x©y dùng vµ do
sinh ho¹t ®· x· th¶i c¸c chÊt l¬ löng.
2.5 Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng n−íc trªn l−u vùc
2.5.1 Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng n−íc mÆt
Tæng l−îng n−íc mÆt ®−îc sinh ra trªn l−u vùc kho¶ng 17,5.109 m3 trong ®ã,
trªn s«ng chÝnh lµ 10.7 tØ m3, s«ng Chu lµ 4,45.109 m3, s«ng B−ëi lµ 1,71.109 m3,
vïng ¶nh h−ëng triÒu lµ 0,57.109 m3 vµ ë thuéc Thanh Ho¸ lµ 5,7.109 m3.N−íc s«ng
M· ë vïng h¹ l−u ®· cã dÊu hiÖu « nhiÔm, nhÊt lµ t¹i h¹ l−u c¸c khu c«ng nghiÖp,
®« thÞ. Cã lóc, cã n¬i cã nh÷ng chØ tiªu ®· v−ît qu¸ TCCP. MÆn ®· x©m nhËp kh¸
s©u cã n¬i ®Õn 25-30 km.
2.6 Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng n−íc d−íi ®Êt
TiÒm n¨ng TNN n−íc d−íi ®Êt ë vïng h¹ l−u rÊt phong phó vµ ®a d¹ng
nh−ng ch−a ®¸nh gi¸ ®−îc tæng thÓ. T¹i c¸c KCN, §T n−íc ngÇm ®· cã dÊu hiÖu «
nhiÔm, cã n¬i nghiªm träng: Coliform v−ît 566,6 lÇn (SÇm S¬n) TCCP tíi 18.000
lÇn (§«ng VÖ), Mn v−ît 14,78 lÇn (§«ng Thä).
2.7 NhËn xÐt ch−¬ng 2
Nh×n chung, tiÒm n¨ng tµi nguyªn n−íc d−íi ®Êt ë vïng h¹ l−u s«ng M· rÊt
phong phó vµ ®a d¹ng: n−íc ngät phôc vô sinh ho¹t, n−íc lî phôc vô ch¨n nu«i vµ
nu«i trång thuû s¶n, n−íc kho¸ng phôc vô ch÷a bÖnh. Nh−ng ch−a ®¸nh gi¸ ®−îc
tæng thÓ vÒ tiÒm n¨ng v× ch−a cã ®ñ sè liÖu ®iÒu tra.
Nh−ng chÊt l−îng n−íc d−íi ®Êt t¹i c¸c khu c«ng nghiÖp, ®« thÞ ®· cã dÊu
hiÖu « nhiÔm, cã n¬i nghiªm träng vÒ mét sè chØ tiªu. Cã mét sè n¬i, c¸c chØ tiªu
kim lo¹i nÆng, chñ yÕu lµ Mn vµ vi sinh rÊt cao, v−ît TCCP nhiÒu lÇn: Coliform cã
khi v−ît tíi 566,6 lÇn ë SÇm S¬n vµ 18000 lÇn ë §«ng VÖ, Mn v−ît tíi 14,78 lÇn ë
§«ng Thä, Amoniac v−ît tíi 89 lÇn ë Qu¶ng TiÕn,....
N−íc d−íi ®Êt ®ang ®−îc khai th¸c cho nhiÒu môc ®Ých kh¸c nhau: sinh ho¹t,
c«ng nghiÖp ch÷a bÖnh (n−íc kho¸ng), n«ng nghiÖp, nh−ng qu¶n lý ch−a cã c¬
9

quan qu¶n lý thèng nhÊt trªn l−u vùc vµ trong mçi ®Þa ph−¬ng, ngµnh nµo khai th¸c
qu¶n lý theo ngµnh Êy vµ chñ yÕu qu¶n lý theo kh¶ n¨ng cung cÊp. N−íc sinh ho¹t
do d©n tù khai th¸c th× ch−a cã c¬ qu¶n qu¶n lý vÒ sè l−îng vµ chÊt l−îng.
Ch−¬ng III. NGUY£N NH¢N Vµ KH¶ N¡NG SUY THO¸I TµI NGUY£N Vµ
M¤I TR¦êNG TR£N L¦U VùC S¤NG M∙

3.1 Nguyªn nh©n suy tho¸i tµi nguyªn vµ m«i tr−êng
Cã 2 nguyªn nh©n kh¸c quan vµ chñ quan:
Nguyªn nh©n kh¸ch quan nh− tai biÕn ®Þa chÊt, tai biÕn khÝ hËu ¶nh h−ëng
tíi TNMT diÔn ra víi tèc ®é chËm, th−êng kh«ng râ rÖt cßn Nguyªn nh©n chñ quan
lµ c¸c ho¹t ®éng cña con ng−êi lµm suy tho¸i MT n−íc, ®Êt, hÖ sinh th¸i,... cã t¸c
®éng nhanh, trong thêi ®o¹n ng¾n víi møc ®é, ph¹m vi réng, nhiÒu lóc gay g¾t.
3.2 Kh¶ n¨ng suy tho¸i tµi nguyªn vµ m«i tr−êng trªn l−u vùc
3.2.1 Dù b¸o biÕn ®æi khÝ hËu
KÕt qu¶ tÝnh to¸n dù b¸o cho thÊy:
1) NhiÖt ®é trung b×nh n¨m trong 15 n¨m gÇn ®©y (1991-2005) t¨ng 0,2o
0,4 C, cßn l−îng m−a cã xu h−íng gi¶m tõ 3-27%.
2) Dù b¸o nhiÖt ®é trung b×nh th¸ng I trong thËp kû 2001-2010, t¨ng 0,5 0
0,6 C, th¸ng VII t¨ng 0,0 - 0,10C, nhiÖt ®é trung b×nh n¨m t¨ng 0,20C.
3.2.2 Xu thÕ tai biÕn thiªn nhiªn vµ lò quÐt
- C¸c ®iÒu kiÖn ®Þa h×nh, ®Þa chÊt, ®iÒu kiÖn khÝ hËu, m¹ng l−íi vµ h×nh th¸i
s«ng ngßi vµ viÖc sö dông ®Êt trªn l−u vùc... lµ nh÷ng ®iÒu kiÖn rÊt thuËn lîi cho
viÖc s¹t lë ®Êt, ph¸t sinh lò quÐt khi cã m−a lín.
- Trong thêi gian gÇn ®©y thiªn tai x¶y ra ngµy cµng nhiÒu vµ ®· trë thµnh
th¶m ho¹ ë nhiÒu n−íc trªn thÕ giíi. ë ViÖt Nam n¨m nµo còng x¶y ra tr−ît - lë, lò
quÐt - lò bïn ®¸ ë c¸c tØnh miÒn nói, lò ë ®ång b»ng. Trªn l−u vùc ®· xÈy ra nhiÒu
trËn lò quÐt - lò bïn ®¸ nh− ë M−êng L¸t (1996), ë Quan Ho¸ (2005) g©y thiÖt h¹i
nÆng nÒ vÒ ng−êi vµ tµi s¶n,... Vïng thuéc th−îng l−u s«ng M· héi ®ñ ®iÒu kiÖn rÊt
thuËn lîi cho viÖc h×nh thµnh lò quÐt vµ tai biÕn ®Þa chÊt cã thÓ xÈy ra ë l−u vùc
s«ng nh¸nh.
3.2.3 Nguy c¬ « nhiÔm ®Êt
§Êt ®ai trªn l−u vùc ®ang cã nguy c¬ bÞ « nhiÔm víi 5 vïng: 1) Vïng «
nhiÔm tæng hîp tõ QL1A tíi biÓn cã thÓbÞ óng ngËp trong mïa m−a vµ th−êng bÞ «
nhiÔm do c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ cña con ng−êi, nhÊt lµ vïng cã nhiÒu KCN, khu

10

§T ; 2) Vïng cã nguy c¬ suy tho¸i thuéc c¸c huyÖn trung du th−êng bÞ b¹c mµu,
suy tho¸i do bÞ xãi mßn röa tr«i khi cã m−a lín; 3) Vïng ®Êt c¸t ven biÓn cã ®é ph×
thÊp th−êng bÞ « nhiÔm do nu«i trång tghuû s¶n kh«ng quy ho¹ch nh− nu«i t«m
c«ng nghiÖp vµ bÞ x©m nhËp mÆn; 4) Vïng ®Êt b¹c mµu cã ®é ph× thÊp lµ vïng b¸n
s¬n ®Þa lµ vïng cã hµm l−îng h÷u cã thÊp th−êng bÞ « nhiÔm do canh t¸c n«ng l©m
nghiÖp vµ 5) Vïng phï sa cöa s«ng lµ vïng khai th¸c nu«i trång thuû s¶n vµ do
c¸c ho¹t ®éng giao th«ng.
3.3 Dù b¸o nhu cÇu n−íc trªn l−u vùc s«ng M· n¨m 2010, 2020
Nhu cÇu n−íc ngµy cµng t¨ng:
1) N¨m 2010 t¨ng 12,3 % so víi n¨m 2005 vµ n¨m 2020 t¨ng 10,3 % so víi
n¨m 2010;
2) N«ng nghiÖp lµ ngµnh dïng nhiÒu nhÊt, chiÕm 75 % (1,38 tØ m3) trong
tæng nhu cÇu n−íc (1,84 tØ m3);
3) So víi tæng l−îng n−íc s«ng, nhu cÇu n−íc chØ chiÕm tõ 10,47 % n¨m
2005 ®Õn 14,15 % vµo n¨m 2020, ch−a v−ît qua ng−ìng khai th¸c nh−ng nh−ng lµ
c¨n cø quan trong viÖc QLTNMT l−u vùc.
3.4 Dù b¸o c©n b»ng n−íc n¨m 2010 vµ 2020
N−íc trªn l−u vùc lu«n lu«n bÞ thiÕu, trõ thêi kú 2010 do cã hå Cöa §¹t:
1) N¨m 2005 trªn l−u vùc cã hai khu vùc thiÕu n−íc: l−u vùc s«ng ¢m thiÕu
1,9 triÖu m3 vµ Nam s«ng Chu thiÕu 72 triÖu m3 vµo c¸c th¸ng III, IV;
2) N¨m 2020 ®· xuÊt hiÖn thiÕu n−íc t¹i Trung s«ng B−ëi, thiÕu 6,6 triÖu m3
vµo c¸c th¸ng III vµ IV lµ do nhu cÇu n−íc cho c«ng nghiÖp ë ®©y t¨ng lªn.
3.5 Thiªn tai lò lôt vµ h¹n h¸n
3.5.1 Thiªn tai do lò vµ lò quÐt trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y
Trong vßng 10 năm gÇn ®©y (1995 đến 2005) t¹i c¸c huyÖn miÒn nói Thanh
Ho¸ ®· xÈy ra 3 trận lũ quÐt, ®iÓn h×nh lµ: Trận lũ quÐt t¹i bản Na Tao, x· Pï Nhi,
Mường L¸ ( 8/1996) lµm 1 người chết, 2 người bị thương nặng, 12 căn nhµ bị cuốn
tr«i, 10 căn nhµ bị ngập hư hại, trạm thủy điện Pï Nhi bị hư hỏng vïi lấp hoµn
toµn, hệ thống mương m¸ng, thủy lợi, thủy điện nhỏ của nh©n d©n bị cuốn tr«i vµ
Trận lũ quÐt tại Hiền Kiệt vµ Hiền Chung, Quan Ho¸ ( 8/2005) lµm chết 2 người,
bị thương nặng 1 người, 6 căn nhµ bị đổ trôi, 11,8 ha lóa vµ một số c«ng tr×nh nước
sạch, m¸y thuỷ điện nhỏ của nh©n d©n bị cuốn tr«i, vïi lấp 12 con tr©u, bß; 35 con
dª vµ nhiều tµi sản kh¸c.

11

3.5.2 Nguyªn nh©n
- Do m−a lín, tËp trung trong thêi ®o¹n ng¾n trªn c¸c s−ên ®ãn giã cã nhiÒu
h¬i Èm l¹i bÞ c¾t xÎ trªn nÒn ®Þa chÊt ch−a æn ®Þnh, khi thÊm n−íc bÞ bë rêi dÔ bÞ
tr−ît lë trong khi rõng bÞ tµn ph¸ nªn møc ®é che phñ thÊp, møc ®é ho¹t ®éng khai
th¸c tµi nguyªn cao, lÊn chiÕm lßng suèi l¹i cã nhiÒu ®−êng giao th«ng lín nhá ch¾n
ngang dßng ch¶y, lµm mÊt hµnh lang tho¸t lò, gi¶m tÝnh æn ®Þnh cña ®Êt, c¸c hå
ch−a x©y dùng kh«ng thiÕt kÕ tiÒm Èn rñi ro g©y lò quÐt do vì ®Ëp, canh t¸c ruéng
bËc thang trªn s−ên dèc víi nÒn ®Êt yÕu dÏ g©y tr−ît lë... Do ®« thÞ ho¸ thiÕu quy
ho¹ch ch−a g¾n kÕt víi viÖc phßng chèng hiÓm ho¹ thiªn t¹i lµm t¨ng thªm hiÓm
ho¹ g©y lò, lò quÐt.
Cã 3 t×nh huèng xÈy ra lò quÐt t¹i Thanh Ho¸:
- Mưa lớn gây lũ quét cục bộ ở 1 bản thuộc các xã của 11 huyện miền núi.
- Mưa lớn dài ngày gây sạt lở đất ách tắc giao thông tại một số điểm trên
tuyến đường Quốc lộ, tỉnh lộ, địa phận các bản, xã thuộc 11 huyện miền núi.
- Mưa lớn kéo dài nhiều ngày làm vỡ hồ chứa đập nước gây lũ quét nhân tạo
ở các xã thuộc 11 huyện miền núi. Trong ®ã Quan Ho¸, Quan S¬n, M−êng L¸t ,
Th−êng Xu©n vµ B¸ Th−íc lµ nh÷ng huyÖn cã nguy c¬ cao nhÊ3.
3.5.2 H¹n h¸n
Chỉ số kh« hạn trung b×nh cả năm phổ biến từ 0,35-0,64. Trong mïa mưa
(th¸ng 5 đến th¸ng 10) chỉ số kh« hạn nhỏ hơn 0,9, đủ bảo đảm nguồn ẩm cho sản
xuất n«ng nghiệp, nhÊt lµ trong th¸ng 8 vµ th¸ng 9. Trong mïa kh«, đặc biệt lµ từ
th¸ng 12 đến th¸ng 2 năm tiếp theo, chỉ số kh« hạn rất cao với gi¸ trị phổ biến trªn
2,0, thậm chÝ cã nơi lín tới trªn 4,0 thuéc vµo lo¹i kh« vµ rÊt kh«.
3.6 ¶nh h−ëng cña Hå Cöa §¹t
Khi hå tÝch ®Çy n−íc, sÏ cã tíi 4.000 ha bÞ ngËp, lµm cho m«i tr−êng vµ sinh
th¸i vïng lßng hå sÏ bÞ thay ®æi hoµn toµn: chÊt l−îng n−íc bÞ thay ®æi do th©n thùc
vËt bÞ chÕt vµ thèi r÷a, c¸c chÊt h÷u c¬ vµ v« c¬ trªn bÒ mÆt bÞ cuèn xuèng lßng hå.
NhiÒu ®éng vËt, ®Æc biÖt lµ c¸c loµi ®éng vËt hoang d·, do mÊt m«i tr−êng sèng
trªn c¹n nªn mét sè sÏ bÞ chÕt, phÇn lín bÞ di chuyÓn ®i n¬i kh¸c; ChÕ ®é dßng
ch¶y bÞ thay ®æi ë khu vùc hå còng nh− khu vùc h¹ l−u vµ n−íc ngÇm trong khu
vùc l©n cËn còng sÏ thay ®æi; thay ®æi cña ®iÒu kiÖn khÝ hËu do cã mét khèi l−îng
n−íc lín vµ d©n di c− khái lßng hå sÏ ph¶i khai ph¸ vïng ®Êt míi nªn còng lµm
thay ®æi sinh th¸i t¹i n¬i ë míi.
12

3.7 Xu thÕ biÕn ®æi m«i tr−êng n−íc do chÊt th¶i, n−íc th¶i
N−íc s«ng M· ngµy cµng bÞ « nhiÔm, nhÊt lµ t¹i h¹ l−u c¸c khu c«ng nghiÖp
Lam S¬n, Môc S¬n, Tp. Thanh Ho¸:
- Tr−íc n¨m 1994, n−íc s«ng M· cã dÊu hiÖu « nhiÔm t¹i c¸c h¹ l−u c¸c khu
c«ng nghiÖp Lam S¬n vµ Tp. Thanh Ho¸ nh−ng møc ®é kh«ng ®¸ng kÓ vµ ®−îc coi
lµ vÉn cßn s¹ch nªn cã thÓ sö dông cho sinh ho¹t.
- N¨m 2000: n−íc s«ng M· ®· bÞ « nhiÔm ë h¹ l−u c¸c khu c«ng nghiÖp vµ
®« thÞ nh−: Lam S¬n- Môc S¬n, Tp. Thanh Ho¸, Khu c«ng nghiÖp Thµnh V©n ...
kh«ng thÓ dïng trùc tiÕp cho sinh ho¹t. C¸c vïng kh¸c (ë h¹ l−u) møc « nhiÔm nhÑ
h¬n vµ vÉn cã thÓ sö dông cho sinh ho¹t, n«ng nghiÖp vµ nu«i trång thuû s¶n [44].
- Sau n¨m 2001 møc ®é « nhiÔm t¹i c¸c s«ng ®· t¨ng lªn rÊt nhiÒu vµ n−íc
s«ng M· ë vïng h¹ l−u ®· cã dÊu hiÖu « nhiÔm nÆng h¬n, nhÊt lµ t¹i h¹ l−u c¸c khu
c«ng nghiÖp, ®« thÞ nh−: Lam S¬n, Tp. Thanh Ho¸, KCN Th¹ch Thµnh, Tx. BØm
S¬n... víi rÊt nhiÒu yÕu tè ®· v−ît qu¸ giíi h¹n cho phÐp ®Õn møc kh«ng thÓ dïng
cho sinh ho¹t vµ s¶n xuÊt, thËm chÝ cho c¶ n«ng nghiÖp hay nu«i tr«ng thuû s¶n
[44].
Xu thÕ trªn cã thÓ cho ta suy ra r»ng: møc « nhiÔm nguån n−íc ngµy c»ng
t¨ng, ph¹m vi ngµy cµng réng h¬n vµ ch−a cã c¸c biÖn ph¸p h÷u hiÖu ®Ó kiÓm so¸t.
§ã lµ hËu qu¶ cña nÒn kinh tÕ ®ang ph¸t triÓn trong khi hÖ thèng ph¸p luËt ch−a
hoµn thiÖn vµ hiÖu lùc thÊp.
3.8 Xu thÕ biÕn ®æi ®é mÆn
Møc ®é mÆn trªn c¸c cña s«ng ®ang cã xu h−íng t¨ng, nhÊt lµ thêi gian gÇn
®©y:
B¶ng 3.39. §é mÆn lín nhÊt trªn s«ng ®o ®−îc t¹i c¸c tuyÕn s«ng
Tõ 1996-2007
TT VÞ trÝ
s«ng
K/C tíi Tr−íc n¨m 1995
cöa s«ng S (0/00) N¨m
S (0/00) N¨m
1 Giµng

20
2,1
1994
4
1999
2 Yªn æn LÌn
13
3,27
1994
10,6
2007
3 CÇu Tµo L¹ch Tr−êng
25
0,74
1994
5,8
2007
Khi hå Cöa §¹t x©y dùng xong vµ khi cã ®Ëp ng¨n mÆn s«ng LÌn mÆn trªn
s«ng sÏ ë møc 1 0/00 trªn c¸c tuyÕn Giµng, Yªn æn vµ CÇu Tµo vµo thêi kú 20102015.
3.8 NhËn xÐt ch−¬ng 3

13

Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng phÇn l−u vùc s«ng M· thuéc ®Þa phËn Thanh Ho¸
®· vµ ®ang cã dÊu hiÖu suy tho¸i. §ã lµ hËu qu¶ cña tai biÕn ®Þa chÊt, tai biÕn do
biÕn ®æi khÝ hËu, mÆn x©m nhËp s©u; cña viÖc khai th¸c qu¸ møc tµi nguyªn thiªn
nhiªn trong bèi c¶nh thiÕu quy ho¹ch, thiÕu qu¶n lý thèng nhÊt, do t¨ng d©n sè,
khai th¸c n−íc ngät ngµy cµng t¨ng ... vµ do tæ hîp c¸c yÕu tè trªn g©y nªn sù suy
tho¸i: nhiÖt ®é vµ bèc h¬i t¨ng, lò lôt, lò quÐt, h¹n h¸n.. ®· xÈy ra víi c−êng ®é lín,
g©y hËu qu¶ nghiªm träng.
Ch−¬ng IV. Nghiªn cøu M¤ H×NH qu¶n lý tæng hîp l−u vùc
s«ng M∙
4.1 C¬ së lý luËn vµ thùc tiÔn qu¶n lý tæng hîp l−u vùc s«ng M·
4.1.1 C¬ së lý luËn
C¸c nhµ qu¶n lý ®· nhËn thÊy tÝnh phô thuéc lÉn nhau cña c¸c hÖ thèng tµi
nguyªn vµ m«i tr−êng vµ do ®ã, viÖc qu¶n lý chóng ®Ó phôc vô cho lîi Ých cña con
ng−êi kh«ng thÓ t¸ch rêi ®èi víi tõng lo¹i tµi nguyªn mµ cÇn ph¶i ®−îc tiÕn hµnh
qu¶n lý theo ph−¬ng thøc tæng hîp.
4.1.2 C¬ së thùc tiÔn
Kinh nghiÖm qu¶n lý tµi nguyªn n−íc trªn thÕ giíi ®· cho thÊy: 1) Ph−¬ng
ph¸p qu¶n lý theo l−u vùc s«ng lµ thÝch hîp cho viÖc tÝnh to¸n, ®¸nh gi¸, liªn kÕt
c¸c qu¸ tr×nh sinh häc vµ vËt lý cña c¸c ho¹t ®éng diÔn ra trong l−u vùc lµ viÖc ®¶m
b¶o ®−îc sù c©n b»ng c¸c lîi Ých khai th¸c vµ b¶o vÖ m«i tr−êng víi kÕt qu¶ hîp lý
nhÊt nh×n c¶ gãc ®é kinh tÕ vµ x· héi theo h−íng PTBV; 2) ViÖc h×nh thµnh c¸c
TCLVS (River Basin organization/RBO) ®−îc nhiÒu Quèc gia coi nh− lµ mét
ph−¬ng tiÖn h÷u hiÖu ®Ó qui ho¹ch, thùc hiÖn c¸c néi dung ph¸t triÓn kinh tÕ - x·
héi.
ViÖc tiÕp thu c¸c kinh nghiÖm cña c¸c nhµ nghiªn cøu trªn thÕ giíi lµ rÊt bæ
Ých cho viÖc triÓn khai nghiªn cøu ë l−u vùc s«ng ngßi ViÖt Nam nãi chung vµ l−u
vùc s«ng M· nãi riªng.
4.2 TiÒm n¨ng, lîi thÕ vµ h¹n chÕ cña l−u vùc
L−u vùc cã nhiÒu tiÒm n¨ng n«ng nghiÖp, tiÒn n¨ng l©m nghiÖp, tiềm năng
thuỷ còng nh− tiÒm n¨ng con ng−êi vµ lao ®éng lµ nh÷ng thÕ m¹nh cña l−u vùc .
L−u vùc còng cã nhiÒu h¹n chÕ vÒ ®Þa h×nh, khÝ hËu, chuyÓn dÞch cơ cấu kinh tế tại
các tỉnh miền núi chuyển dịch chậm, chủ yếu là kinh tế nông nghiệp, sự phát triển
không đều trên c¸c vùng hạ du, vùng trung và thượng du ; chất lượng nguồn nhân
14

lực thÊp, kết cấu hạ tầng cũng rất kém, nạn di cư tự do chưa giải quyết triệt để,
kinh tế tự cung tự cấp ë khu vùc miền núi, vùng sâu, vùng xa vµ việc ứng dụng
khoa học công nghệ còn hạn chế…
4.3 Khã kh¨n, th¸ch thøc trong ho¹t ®éng qu¶n lý THLVS
Ho¹t ®éng qu¶n lý tæng hîp trªn l−u vùc s«ng gÆp ph¶i rÊt nhiÒu khã kh¨n:
- Lµ mét vÊn ®Ò míi ë n−íc ta vµ cµng míi h¬n víi l−u vùc s«ng M· tõ nhËn
thøc ®Õn ho¹t ®éng thùc tiÔn vµ cßn nhiÒu vÊn ®Ò ch−a thèng nhÊt.
- Ch−a cã v¨n b¶n quy ph¹m ph¸p luËt liªn quan ®Õn c«ng t¸c QLTHLVS tuy
trong luËt TNN cã nãi ®Õn nh−ng vÉn lµ nh÷ng vÊn ®Ò chung.
- Qu¶n lý chång chÐo nhau: ®ang tån t¹i vÊn ®Ò qu¶n lý ngµnh vµ qu¶n lý
theo ®Þa ph−¬ng.
- Ch−a cã c¬ chÕ vµ ph−¬ng thøc tham gia cña céng ®ång
- ThiÕu c¸c chÝnh s¸ch QLTHLVS, nhÊt lµ ®èi víi s«ng M·
4.4 Lùa chän m« h×nh QLTH l−u vùc s«ng M·
4.4.1 Nh÷ng nguyªn t¾c x©y dùng m« h×nh QLTHLV s«ng M·
Trong qu¸ tr×nh ®Ò xuÊt, x©y dùng m« h×nh QLLV s«ng M· cÇn ®¶m b¶o
nh÷ng nguyªn t¾c chñ yÕu sau:
a. B¶o ®¶m tÝnh hÖ thèng cña l−u vùc s«ng vµ hÖ thèng qu¶n lý hiÖn t¹i
theo ngµnh vµ theo ®Þa giíi hµnh chÝnh
L−u vùc s«ng M· thùc tÕ lµ hÖ thèng l¹i n»m trªn l·nh thæ hai n−íc ViÖt –
Lµo vµ 5 tØnh ë n−íc ta. V× vËy, viÖc tæ chøc mét h×nh thøc qu¶n lý l−u vùc s«ng
ph¶i ®¶m b¶o tÝnh hÖ thèng vµ toµn vÑn cña b¶n th©n l−u vùc còng nh− mèi t−¬ng
quan víi toµn bé hÖ thèng l−u vùc s«ng. MÆt kh¸c, m« h×nh QLTHLVS còng ph¶i
n»m trong hÖ thèng qu¶n lý ë tÇm quèc gia tõ Héi ®ång TNN quèc gia ®Õn bé m¸y
qu¶n lý l−u vùc.
b. B¶o ®¶m sù hµi hoµ vÒ quyÒn lîi gi÷a c¸c ®Þa ph−¬ng vµ c¸c ngµnh
Mét tæ chøc qu¶n lý thÝch hîp b¶o ®¶m hµi hoµ lîi Ých gi÷a c¸c ngµnh kinh
tÕ vµ c¸c ®Þa ph−¬ng, b¶o ®¶m nguyªn t¾c sö dông tæng hîp tµi nguyªn, tr¸nh ®−îc
m©u thuÉn trong qu¸ tr×nh khai th¸c vµ sö dông tµi nguyªn.
c. B¶o ®¶m tÝnh ®éc lËp t−¬ng ®èi trong ho¹t ®éng QLLVS
Trªn b×nh diÖn Quèc gia, tæ chøc qu¶n lý l−u vùc s«ng M· ph¶i n»m trong hÖ
thèng qu¶n lý chung. Tuy nhiªn, do nh÷ng ®Æc thï trªn l−u vùc vÒ ®iÒu kiÖn tù
nhiªn còng nh− kinh tÕ - x· héi, ho¹t ®éng cña tæ chøc nµy còng cã tÝnh ®éc lËp
t−¬ng ®èi nªn nã cã quyÒn lùc nhÊt ®Þnh trong viÖc ra nh÷ng quyÕt ®Þnh qu¶n lý,
15

b¶o ®¶m phï hîp víi l−u vùc s«ng M· mµ kh«ng m©u thuÉn víi khung qu¶n lý
®ang ®−îc ¸p dông trong toµn bé l−u vùc s«ng ë ViÖt Nam vµ c¸c quyÕt ®Þnh cña
c¸c bé ngµnh liªn quan.
d. TÊt c¶ c¸c bªn liªn quan quan träng ph¶i ®−îc thõa nhËn vµ tham gia
®Çy ®ñ, thùc chÊt vµo qu¸ tr×nh qu¶n lý
HiÖu lùc cña nguyªn t¾c nµy ®−¬c thÓ hiÖn ë chç, bÊt kú mäi chÝnh s¸ch,
quyÕt ®Þnh nµo vÒ qu¶n lý ®Òu ph¶i xuÊt ph¸t trªn c¬ së b¶o ®¶m lîi Ých vµ ph¸t huy
nghÜa vô cña mçi bªn mµ kh«ng vi ph¹m ®Õn nguyªn t¾c trong b¶o vÖ TNMT thiªn
nhiªn. §iÒu nµy sÏ ®¶m b¶o sù ®ång thuËn cña c¸c bªn trong qu¸ tr×nh thùc thi c¸c
quyÕt s¸ch.
4.4.2 §Ò xuÊt m« h×nh QLTHTNMT l−u vùc s«ng M·
a. Tham kh¶o c¸c m« h×nh tæ chøc qu¶n lý l−u vùc
HiÖn nay, ë n−íc ta cã 2 h×nh thøc tæ chøc l−u vùc s«ng: Ban qu¶n lý quy
ho¹ch l−u vùc hoÆc Ban qu¶n lý l−u vùc vµ Héi ®ång l−u vùc s«ng qu¶n lý 6 l−u
vùc s«ng : Ban Quan lý l−u vùc s«ng Hång - s«ng Th¸i B×nh, Ban Qu¶n lý quy
ho¹ch l−u vùc s«ng §ång Nai, Ban Qu¶n lý quy ho¹ch l−u vùc s«ng Cöu long vµ
Ban Qu¶n lý quy ho¹ch l−u vùc s«ng Vu Gia - Thu Bån, Héi ®ång l−u vùc s«ng
Serepok vµ Héi ®ång Qu¶n lý l−u vùc s«ng C¶ nh−ng ho¹t ®éng thiÕu hiÖu qu¶:
+ Khung tæ chøc vÒ qu¶n lý TNN ch−a tËp trung thèng nhÊt tõ trung −¬ng vµ
tíi ®Þa ph−¬ng.
+ Ch−a cã v¨n b¶n quy ho¹ch l−u vùc s«ng hay quy ho¹ch TNN ®−îc cÊp cã
thÈm quyÒn phª duyÖt.
+ Tæ chøc l−u vùc s«ng theo h×nh thøc thø nhÊt thiÕu s¸t víi ®Þa ph−¬ng, xa
d©n, xa ®iÒu kiÖn thùc tÕ cña l−u vùc.
+ Tæ chøc l−u vùc theo h×nh thøc thø 2 ch−a cã c¬ chÕ thu hót ng−êi d©n
trong l−u vùc tham gia vµo c«ng t¸c qu¶n lý l−u vùc.
+ VËn hµnh liªn hå chøa thuû ®iÖn trªn s«ng Serepok, mét nh¸nh cña Sesan
®Òu cã t¸c ®éng ®Õn c¶ hÖ thèng vµ ®Õn h¹ l−u phÝa Camphuchia nªn më réng Héi
®ång cho c¶ l−u vùc s«ng Sesan.
+ Ch−a cã ®Çy ®ñ c«ng cô qu¶n lý l−u vùc nh− kh«ng cã phßng kü thuËt, c¬
së d÷ liÖu, c«ng cô hç trî ra quyÕt ®Þnh.
+ Ch−a chñ ®éng l©u dµi vÒ kinh phÝ ho¹t ®éng cña Héi ®ång
+ Khi nhiÖm vô qu¶n lý TNN trùc thuéc Bé TNMT vÊn ®Ò tæ chøc l−u vùc
s«ng ph¶i ®iÒu chØnh l¹i theo sù chØ ®¹o thèng nhÊt tõ trung −¬ng tíi ®Þa ph−¬ng.
16

b. KiÕn nghÞ m« h×nh qu¶n lý
ViÖc lùa chän m« h×nh qu¶n lý trong l−u vùc cã nhiÒu khã kh¨n, th¸ch thøc
trong ho¹t ®éng QLTHLVS nh− lµ : ThiÕu khung thÓ chÕ vÒ QLTHLVS, VÒ vÊn ®Ò
qu¶n lý ngµnh vµ qu¶n lý theo ®Þa ph−¬ng, C¬ chÕ vµ ph−¬ng thøc tham gia cña
céng ®ång.
Nªn viÖc lùa chän MHQLV ph¶i theo c¸c nguyªn t¾c :
1) B¶o ®¶m tÝnh hÖ thèng cña l−u vùc s«ng vµ hÖ thèng qu¶n lý hiÖn t¹i theo
ngµnh vµ theo ®Þa giíi hµnh chÝnh,
2) B¶o ®¶m sù hµi hoµ vÒ quyÒn lîi gi÷a c¸c ®Þa ph−¬ng vµ c¸c ngµnh,
3) B¶o ®¶m tÝnh ®éc lËp t−¬ng ®èi trong ho¹t ®éng QLLVS
4) TÊt c¶ c¸c bªn liªn quan quan träng ph¶i ®−îc thõa nhËn vµ tham gia
®Çy ®ñ, thùc chÊt vµo qu¸ tr×nh qu¶n lý.
C¨n cø vµo t×nh h×nh cô thÓ trªn l−u vùc, c¸c khã kh¨n, thuËn lîi , c¸c
nguyªn t¾c QLTHLV vµ tõ kinh nghiÖm trªn thÕ giíi vµ ë ViÖt Nam, MHQLLV
®−îc chän sÏ lµ :

Héi ®ång tµi nguyªn n−íc quèc gia

Ban qu¶n lý l−u vùc
s«ng m∙
Trô së: TP. Thanh Ho¸

v¨n
phßng
ban

TiÓu
ban
chÝnh
s¸ch
TN&MT

TiÓu
ban
Quy
ho¹ch

TiÓu
ban
m«i
tr−êng

TiÓu
ban tµi
chÝnh

TiÓu
ban
TTTL
TNMTLVS

TiÓu
ban hîp
t¸c
quèc

H×nh 4.1. S¬ ®å KiÕn nghÞ QLTHLVS l−u vùc s«ng M∙
4.5 NhËn xÐt ch−¬ng 4
L−u vùc s«ng M· cã nhiÒu tiÒm n¨ng lîi thÕ vÒ ®Êt ®ai, tµi nguyªn rõng,
kho¸ng s¶n, TNN, cã lùc l−îng lao ®éng dåi dµo nh−ng còng cã nhiÒu h¹n chÕ nh−
®Þa h×nh chia c¾t, vïng trung vµ th−îng du vÉn lµ vïng chËm ph¸t triÓn, c¬ së h¹
tÇng yÕu kÐm, tû lÖ lao ®éng ch−a ®µo t¹o cßn qu¸ cao, tÖ n¹n x· héi vÉn diÔn ra,...

17

Trªn l−u vùc míi cã qu¶n lý theo ngµnh vµ theo ®Þa ph−¬ng nh−ng ch−a cã
QLTHLLV thèng nhÊt. L−u vùc vÉn thiÕu mét thÓ chÕ qu¶n lý, thiÕu thèng nhÊt vÒ
chÝnhys¸ch, chÕ ®é, thiÕu c¬ chÕ tham gia cña céng ®ång...
Bëi vËy, viÖc lùa chän m« h×nh thÓ chÕ nh»m QLTHTNMT l−u vùc lµ rÊt cÇn
thiÕt. ViÖc lùa chän m« h×nh qu¶n lý ®· tr×nh bµy cho l−u vùc lµ phï hîp víi thùc
tÕ, ®ã lµ m« h×nh ®−îc h×nh thµnh sau khi ®óc kÕt tõ c¸c m« h×nh ®· cã ë n−íc ta.
Khi m« h×nh ®−îc chän vµ triÓn khai ho¹t ®éng th× viÖc TNMT trªn l−u vùc
sÏ ®−îc qu¶n lý thèng nhÊt, cã hiÖu qu¶ h¬n, gãp phÇn ph¸t triÓn bÒn v÷ng TNMT
trªn l−u vùc.
Ch−¬ng V. NGHI£N CøU §Ò XUÊT C¸c gi¶i ph¸p qu¶n lý tæng
hîp TµI NGUY£N Vµ M¤I TR¦êNG l−u vùc s«ng M∙
5.1 gi¶i ph¸p quy ho¹ch tæng hîp l−u vùc
Qu¶n lý ph¶i cã quy ho¹ch ®−îc duyÖt. Nh÷ng nhµ qu¶n lý sÏ c¨n cø vµo quy
ho¹ch nµy ®Ó tiÕn hµnh c¸c biÖn ph¸p QLTH LVS .
§Ó quy ho¹ch ®−îc cÇn ph¶i cã ®Çy ®ñ c¸c th«ng tin vÒ ®iÒu kiÖn tù nhiªn x·
héi, ®¸nh gi¸ ®−îc hiÖn tr¹ng tµi nguyªn vµ m«i tr−êng trªn l−u vùc, hiÖn tr¹ng
khai th¸c sö dông tµi nguyªn trªn l−u vùc, quy ho¹ch ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi cña
l−u vùc tõ ®ã ®Þnh h−íng khai th¸c sö dông, qu¶n lý, b¶o vÖ TNMT trªn l−u vùc,
c¸c quy ho¹ch ®· cã.
5.2 Khai th¸c sö dông hîp lý tµi nguyªn n−íc trªn l−u vùc
§Ó khai th¸c sö dông hîp lý TNN trªn l−u vùc cÇn ph¶i ®ánh giá hiện trạng
các công trình cấp nước, nhu cÇu cÊp n−íc mÆt ruéng, x©y dùng c¸c ph−¬ng ¸n
khai th¸c sö dông nguån n−íc cho c¸c vïng cÇn n−íc, x©y dùng c¸c phương án tiêu
úng và chống lũ, trong ®ã cã gi¶i ph¸p khai th¸c bậc thang : Cöa §¹t vµ Th¸c Quýt.
Gi¶i ph¸p khai th¸c s¬ ®å cho hiÖu qu¶ rÊt râ rÖt :
- VÒ hiệu quả tưới: Khi có sơ đồ khai thác, lượng nước mùa lũ sẽ được giữ
lại cho mùa cạn và nước nơi thừa sẽ được điều chuyển về nơi thiếu nªn khi có hồ
Cửa Đạt, l−u vùc kh«ng thiÕu n−íc trõ vùng Thượng và Trung sông Bưởi víi møc
thiÕu kh«ng ®¸ng kÓ khoảng 4,9 triệu m3.
- Hiệu quả chống lũ. hồ Cửa Đạt có thể làm giảm từ 1,61m (Cửa sông) tới
4,82 m (Hậu Hiền), hồ Thác Quýt lµm gi¶m từ 1,26 m (tại Cẩm Thuỷ) tới 2,23 m
(tại Giàng).

18

- Hiệu quả đẩy mặn trên sông: §é mÆn sÏ gi¶m 13,5 %0 tại Hoằng Tân, 11,6
%0 , 14,9 %0 t¹i Lạch Sung, 10,89 %0 tại Phà Thắm khi cã hå Cöa §¹t vµ 13,5 %0
tại Hoằng Tân, 14,9 %0 , Lạch Sung giảm , 10,98 %0 tại Phà Thắm khi cã hå Th¸c
Quýt.
5.3 Gi¶i ph¸p ®Þnh h−íng sö dông tµi nguyªn ®Êt
§Ó sö dông hîp lý vµ cã hiÖu qu¶ TN ®Êt, cÇn Quy hoạch khai thác sử dụng
đất thống nhất theo lưu vực, x¸c ®Þnh quyền sử dụng đất, x¸c ®Þnh phương thức
khai thác sử dụng đất trên lưu vực nh− lµ: Vùng đồi núi khai thác sử dụng đất đai
theo hướng sinh thái lâm nghiệp, Vùng gò đồi khai thác theo hướng sinh thái nông
lâm nghiệp vµ Vùng đông bằng khai thác theo hướng nông nghiệp luân canh.
5.4 Gi¶i ph¸p khai th¸c hîp lý tµi nguyªn kho¸ng s¶n
§Ó khai th¸c hîp lý TN kho¸ng s¶n cÇn: Thăm dò địa chất, tìm kiếm các mỏ
mới råi Quy hoạch khoáng sản, lËp kế hoạch phát triển công nghiệp khai thác
phục vụ phát triển kinh tế trên lưu vực., t×m giải ph¸p đầu tư, giải ph¸p về quản lý,
khoa học công nghệ, đào tạo nguån nh©n lùc vµ giải ph¸p về m«i trường.
5.5 Gi¶i ph¸p ®Þnh h−íng khai th¸c hîp lý tµi nguyªn sinh vËt
Gåm c¸c gi¶i ph¸p cô thÓ: Giải pháp chính sách, Áp dụng khoa học công
nghệ, Biện pháp công trình vµ Bảo tồn khu rừng thiên nhiên.
5.6 C¸c biÖn ph¸p qu¶n lý vµ b¶o vÖ m«i tr−êng
§ã lµ c¸c biÖn ph¸p sau: 1) Phßng ngõa « nhiÔm MT, 2) Xö lý « nhiÔm vµ
mét sè biÖn ph¸p nh−: B¶o ®¶m yªu cÇu vÒ MT ngay tõ kh©u x©y dùng quy ho¹ch,
kÕ ho¹ch dù ¸n ®Çu t−; Gi¸o dôc truyÒn th«ng n©ng cao nhËn thøc céng ®ång; T¨ng
c−êng c«ng t¸c qu¶n lý vµ BVMT, Ban hµnh c¬ chÕ chÝnh s¸ch, khuyÕn khÝch tæ
chøc c¸ nh©n céng ®ång tham gia BVMT, §Çu t− cho c«ng t¸c BVMT vµ Më réng
n©ng c¸o hiÖu qu¶ HTQT.
5.7 X©y dùng c¸c c¬ chÕ, chÝnh s¸ch, luËt ph¸p
1) Xây dựng thể chế và chính sách trong công tác quản lý tổng hợp lưu vực
sông nh− lµ: Xây dựng khung tổ chức quản lý và năng lực QLLVS, Cơ chế và
chính sách quản lý, bảo vệ các tài nguyên thiên nhiên, nguyên tắc xử lý các vi
phạm, Cơ chế và chính sách kinh tế, tài chính trong khai thác nguồn tài nguyên
thiên nhiên vµ Các nguyên tắc giải quyết mâu thuẫn trong khai thác các nguồn tài
nguyên thiên nhiên trong lưu vực sông;

19

2) Kiểm kê, đánh giá hiện trạng các dạng tài nguyên thiên nhiên về lượng và
chất, sự thay đổi của chúng theo thời gian và không gian. Đánh giá hiện trạng khai
thác và bảo vệ các tài nguyên thiên nhiên.
3) Xây dựng chiến lược khai thác và bảo vệ các tài nguyên thiên nhiên. Lập
quy hoạch, kế hoạch (dài hạn, trung hạn, ngắn hạn) và các chương trình, dự án cụ
thể để khai thác, sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên trên lưu vực sông.
4) Theo dõi, giám sát việc thực hiện các chương trình, dự án liên quan đến
khai thác, sử dụng tài nguyên thiên nhiên trong lưu vực sông.
5.8 X©y dùng c¬ së th«ng tin d÷ liÖu
§Ó qu¶n lý TNMT, Héi ®ång l−u vùc s«ng ph¶i x©y dùng hÖ thèng th«ng tin
d÷ liÖu.
Nh−ng hiện nay trên lưu vực, mạng lưới trạm khí tượng tương đối đầy đủ,
lưới trạm thủy văn cơ bản ch−a ®ñ, có trạm chỉ đo đạc phục vụ trong mùa lũ, m¹ng
l−íi quan tr¾c m«i tr−êng ch−a h×nh thµnh.
Do đó số liệu hiÖn cã ch−a đáp ứng được. Vì vậy, cần phải bổ sung đầy đủ
lưới trạm khí tượng thủy văn trên lưu vực; ®ồng thời cũng cần xây dựng các trạm
quan trắc và kiểm soát môi trường, vì số liệu về môi trường hiện nay trên lưu vực
có rất ít và chưa đạt yêu cầu trong phân tích và tính toán.
5.9 N©ng cao n¨ng lùc ®éi ngò qu¶n lý l−u vùc s«ng
Để quản lý hiệu quả và bảo vệ nguồn nước trên lưu vực sông, người quản lý
phải ®−îc båi d÷ng nh÷ng vấn đề: 1) Đánh giá tiềm năng, điều kiện và đặc điểm
nguồn nước, 2) Đánh giá nhu cầu sử dụng nước của các ngành dùng nước, yêu cầu
nước cho duy trì hệ sinh thái cũng như yêu cầu duy trì dòng chảy môi trường, 3)
Phân chia nguồn nước cho các ngành sử dụng hợp lý, 4) Thực thi các biện pháp kỹ
thuật hạn chế tổn thất và sử dụng tiết kiệm nước, 5). Bảo vệ nguồn nước, chống
suy thoái và ô nhiễm nước,6) Bảo vệ và cất giữ nước trong thời kỳ nước khan
hiếm;7) Ứng dụng phương pháp kiểm kê và sử dụng nước, tìm biện pháp nâng cao
hiệu quả sử dụng nước vµ 8) Nghiên cứu xây dựng các nguyên tắc phân chia nguồn
nước hợp lý, các biện pháp bảo vệ và cất giữ nước trong thời kỳ khan hiếm, các
biện pháp chống suy thoái nguồn nước mặt và nước ngầm.
5.10 Sö dông c¸c c«ng cô trî gióp
Cã mét sè c«ng cô phôc vô cho c«ng t¸c qu¶n lý nh− ®· ®−îc nghiªn cøu
hoµn thiÖn trong ®Ò tµi nªn ¸p dông lµ: c¸c m« h×nh c¨n b¨ng n−íc (M« h×nh
20

MITSIM, MIKEBASIN); c¸c m« h×nh dù b¸o lò (M« h×nh mùc n−íc t−¬ng øng,
M« h×nh NAM-MIKE -11) vµ c¸c ®å thÞ t−¬ng quan dù b¸o h¹n kiÖt nh− trong
PL2, PL3 bªn c¹nh c¸c gi¶i ph¸p phßng chèng ngËp lôt nh− Gi¶i ph¸p tiªu óng,
Gi¶i ph¸p xö lý sù cè thiªn tai lò vµ sö dông vµ một số bản đồ nh− Bản đồ xâm
nhập mặn vµ Bản đồ úng lụt từ kết quả phân tích mưa từ ảnh vệ tinh nh− trong c¸c
phô lôc.
KÕt luËn vµ kiÕn nghÞ
I. Kết luận
Sau một thời gian thực hiện, để tài đã đạt được một số kết quả sau:
1) Nghiên cứu, đánh giá điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội trên lưu vực;
2) Nghiên cứu, đánh giá hiện trạng tài nguyên và môi trường trên lưu vực
sông Mã năm 2005;
3) Nghiên cứu nguyên nhân suy thoái và ước báo tài nguyên và môi trường
trên lưu vực;
4) Tính toán nhu cầu nước của các hộ dùng nước trên lưu vực sông Mã năm
2005 và dự báo nhu cầu nước cho giai đoạn năm 2010 và 2020;
5) Tính toán cân bằng nước hệ thống trên lưu vực sông Mã cho năm 2005 và
giai đoạn năm 2010 và 2020 bằng mô hình MIKE BASIN;
6) Nghiên cứu sử dụng các mô hình SWAT tính toán lượng nước đến tại các
nút cân bằng không có sè liệu quan trắc và dự báo nước lũ trên sông bằng mô hình
NAM-MIKE ;
7) Đề xuất các biện pháp quản lý tổng hợp tài nguyên và môi trường trên lưu
vực, các nguyên tắc xây dựng mô hình quản lý và tổ chức quản lý lưu vực sông
phù hợp với yêu cầu thực tế của lưu vực sông Mã.
Tuy vậy, đề tài còn những vấn đề hạn chế:
1) Do rÊt thiÕu các thông tin cần thiết trên phần lưu vực thuộc Lào vµ c¸c
th«ng tin ë c¸c tØnh th−îng l−u s«ng nªn ®Ò tµi mới tập trung nghiên cứu tài nguyên
môi trường cũng như việc giải quyết bài toán cân bằng nước hệ thống và việc
QLTH TNMT trên phần lưu vực sông Mã thuộc địa phận Thanh Hoá;
2) Do thiếu cập nhật và hạn chế về số liệu chất lượng nước, nên mét sè vấn
đề môi trường chưa được nghiên cứu đầy đủ như: vấn đề đất ngập nước, vấn đề
môi trường sau lũ, lũ quét,…Còng như chỉ mới giải quyết bài toán cân bằng số

21

lượng nước mà chưa giải quyết bài toán cân bằng chất lượng nước trên lưu vực
sông;
3) Do hạn chế về kinh phí, nên nội dung nghiên cứu quản lý tổng hợp tài
nguyên và môi trường trên lưu vực chỉ chủ yếu dừng lại ở định hướng.
II. Kiến nghị
Để quản lý tổng hợp tài nguyên nước và môi trường trên lưu vực sông Mã,
cần quan tâm và thực hiện một số nội dung :
1) Sớm có Ban quản lý lưu vực sông Mã để thực hiện quản lý quy hoạch và
lập kế hoạch phát triển bền vững tài nguyên nước trên lưu vực sông;
2) Cần bổ sung và phục hồi mạng lưới trạm khí tượng thủy văn trên lưu vực,
cụ thể là:
- Khôi phục lại các trạm thủy văn Mường Hinh, Lanh Chánh, Cầu Chày.
- Xây dựng trạm khí tượng tại Thường Xuân (thượng nguồn sông Chu);
3) Sớm triển khai nghiên cứu, lập và xét duyệt quy hoạch tổng hợp tài
nguyên môi trường trên lưu vực sông Mã để định hướng xây dựng, quản lý và khai
thác sử dụng nguồn tài nguyên và môi trường trên lưu vực. Đặc biệt chú trọng đến
quy hoạch và cảnh báo những hiểm họa về nước nhằm hạn chế những thiệt hại do
nước gây nên;
4) Rà soát lại quy hoạch phát triển kinh tế và quy hoạch sử dụng các nguồn
tài nguyên trên lưu vực sông Mã, quy hoạch nông - công nghiệp, cÇn phải xem xét
vai trò và những ảnh hưởng của chúng tới tài nguyên nước.;
5) Quy hoạch tổng thể trong toàn lưu vực: Cần phải nhanh chóng quy hoạch
lại đất đai nông, lâm nghiệp và các loại đất sử dụng vào các mục đích khác. Tích
cực khoanh giữ các rừng nguyên sinh, phát huy việc trồng lại các vùng rừng phòng
hộ đầu nguồn để giữ đất, nước, thực hiện các biện pháp giao đất, giao rừng và có
biện pháp phòng chống hạn hán, cháy rừng; cải tạo và sử dụng tốt hệ thống các
công trình đập dâng, hồ chứa nước nhằm phát huy tối đa hiệu quả của các công
trình phục vụ cho phát triển kinh tế;
6) Tăng cường các hoạt động nghiên cứu khoa học kỹ thuật trên lưu vực;
7) Xây dựng các chỉ tiêu, định mức, tiêu chuẩn dùng nước và tiêu nước, tiếp
cận phương pháp khai thác các dạng tài nguyên theo định hướng phát triển bền
vững;

22

8) Tổ chức tuyên truyền giáo dục trong nhân dân và các đối tượng khác các
tài nguyên không phải là vô tận, cần phải khai thác tiết kiệm, giữ gìn và bảo vệ môi
trường
9) Mở rộng hợp tác với Lào điều tra cơ bản về Khí tượng Thủy văn và Môi
trường để đánh giá và dự báo tài nguyên nước trên lưu vực, tiến tới kiểm soát thiên
tai, cùng nhau quản lý và chia xẻ nguồn nước.

23