ΝΙΚΟΣ Γ.

ΣΒΟΡΩΝΟΣ
ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΘΝΟΣ
Γ Ε Ν Ε Σ Η ΚΑΙ Δ Ι Α Μ Ο Ρ Φ Ω Σ Η
ΤΟΥ ΝΕΟΥ Ε Λ Λ Η Ν ΙΣ Μ Ο Υ

IIρολεγάμενα: Σ ΙΊ. I. Α Σ Δ Ρ Α Χ Α Σ

ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΘ Ν Ο Σ
Γ Ε Ν Ε Σ Η ΚΑΙ Δ Ι Α Μ Ο Ρ Φ Ω Σ Η
Τ ΟΥ Ν Ε Ο Υ Ε Λ Λ Η Ν Ι Σ Μ Ο Υ

: 210-36 43 382.gr ISBN : 9 6 0 -4 3 5 -0 2 8 -5 .000 αντίτυπα) τρίτη έκδοση: Δεκέμβριος 2004 (1.500 αντίτυπα) δεύτερη έκδοση: Νοέμβριος 2004 (2. Δημήτρης Σιδηρόπουλος και εκδόσεις ΠΟΛΙΣ Ομήρου 32.Το ελληνικό έθνος Γένεση και διαμόρφωση του Νέου Ελληνισμού ife Στο εξώφυλλο και το αυτί φωτογραφίες του Νίκου Σβορώνου μακέτα εξωφύλλου-οργάνωση παραγωγής: Μαρία Τσουμαχίδου σελιδοποίηση: Βασιλική Μπεκυρά πρώτη έκδοση: Οκτώβριος 2004 (2. fax: 210-36 36 501 e-mail: polis@ath.000 αντίτυπα) τέταρτη έκδοση: Δεκέμβριος 2004 (2.106 72 Αθήνα τηλ.000 αντίτυπα) πέμπτη έκδοση: Δεκέμβριος 2004 (2.forthnet.500 αντίτυπα) © 2004.

ΣΒΟΡΩΝΟΣ ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΘΝΟΣ ΓΕΝΕΣΗ ΚΑΙ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ Τ Ο Ϊ Ν Ε Ο Ϊ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ Προλεγόμενα ΣΠ . Α ΣΔΡΑ ΧΑ Σ Φιλολογική επιμέλεια Ν Α ΣΟ Σ ΒΑ ΓΕΝ Α Σ εκδόσεις Π Ο Λ ΙΣ .Ν ΙΚ Ο Σ Γ. I.

.

στο Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό τηςΝεωτέραςΕλλάδος. Δεν μπορώ να εγγυηθώ για την ακρί^βεια του τίτλου του Λεξικού αυτού. Δεν γνωρίζω επίσης την τύχη του αρχείου του Λεξικού. Το κείμενο του Σβορώνου είναι αχρόνιστο. που παρουσιάζουν οι εκδόσεις Πόλις με τον τίτλο Το ελληνικό έθνος: Γένεση και διαμόρφωση του Νέου Ελληνισμού. και η ίδια άγνοια. Κρίνο­ ντας από δικό μου προηγούμενο. ισχύ/ 7 / . αν εμπιστευθώ σε κάποιες έμμεσες προφορικές μαρτυρίες. προοριζόταν να δημοσιευθεί σε ένα συλλογικό έργο. θα έκλινα προς τη δεύ­ τερη χρονολογία. για το οποίο έκαμα λόγο.ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ tfh Το κείμενο του Νίκου Σβορώνου. αλλά ένα του άλλο προορισμένο κι αυτό για το ίδιο Λε­ ξικό φέρει τη χρονολογική ένδειξη 1963-1965. που είχε προγραμματίσει στις αρχές τις δεκαετίας του 1960 ο εκδοτικός οίκος Ελευθερουδάκη με αρχισυντάκτη τον Στάθη Δρομάζο (1915-1983). ύπως τον παραδίδει ο Σβορώνος σε σημείωση του δεύτερου κειμένου του.

η οποία. δεν τον ρώτησα ποτέ να μου το πει. είχε την πρόθεση να δώσει σημαίνουσα θέση σε έναν “ επιστημονικοποιημένο” αριστερό ιστο­ ρικό λόγο. θηρεύοντας ένα είδος ιστορικού αντικειμενισμού. Δεν ξέρω επίσης με ποιόν τρόπο ήρθαν σε επαφή μαζί του οι συντελεστές του Λεξικού και. Χωρίς να μπορώ να το αποδείξω. Αξίζει να υπενθυ­ μίσω ότι τα χρόνια εκείνα ο Νίκος Σβορώνος ήταν στη Γαλλία ένας αναγνωρισμένος επιστήμονας και ότι ήταν δύσκολο πλέον να επαναληφθούν γ ι’ αυτόν όσα είχε γράψει το 1953 ο τότε εθνικόφρων αθηναϊκός Τύπος. I. νομίζω.III. είχε εξασφαλίσει κάποια γενικότερη συγκατά­ νευση μέσα στο κλίμα της ευφορίας που είχε δημιουργηθεί με την Ένωση Κέντρου. Μένω με την εντύπω­ ση ότι το Λεξικό αυτό. Η ιδεολογική και δια­ νοητική πορεία του Στάθη Δρομάζου δείχνει ότι ήταν πια σε θέση να επωμιστεί το ρόλο αυτόν. / 8 / . A I Δ PA X A Σ ει και για τους κληρονόμους του εκδότη του. μολονότι γνώριζα ότι του είχε ανατεθεί και είχε αποδεχθεί να γράψει κάποια άρθρα. δυστυχώς. ένας από τους κύριους εκφραστές του οποί­ ου ήταν τότε ο Νίκος Σβορώνος. Όλα αυτά έχουν τη σημασία τους για την κατανόηση των κινήτρων που ώθησαν τον Νίκο Σβορώνο να αποδε­ χθεί την πρόσκληση να συμβάλει στη συγκρότηση της φυσιογνωμίας του Λεξικού αυτού. του Γιώρ­ γου Ελευθερ ουδάκη (1918-1968). θεωρώ εύλογο ότι η δικτατορία της 21ης Απριλίου 1967 έθεσε τέρμα σ’ αυτή την ανανεωτική προ­ σπάθεια του εκδοτικού Οίκου Ελευθερουδάκη.

δηλαδή του νεοελληνικού. μάλιστα κομματικής. ενώ τα κεντρικά του σημεία ανευρί­ /9 t . λογιοσύνης τα ζητήματα της ασυνέχειας της ελληνικής ιστορίας είχαν ήδη τεθεί με όρους που δεν ανταποκρίνονταν σ’ αυτό που για τον Σβορώνο ήταν η ιστορική μεθοδολογία και.ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ Αξίζει επίσης να υπενθυμίσω ότι για την περιρρέουσα ατμόσφαιρα της αριστερής και μαρξιστικής. Είναι αυτόδηλο ότι από τους αποδέκτες αυτούς τον ενδιέφεραν κυρίως οι δεύτεροι. έθνους ήταν συγχρόνως μια πρόκληση με διαφορετικούς και αντίθετους αποδέκτες: την κατε­ στημένη ιστοριογραφία με τις δογματικές της βεβαιότη­ τες ως προς την ιστορική συνέχεια του έθνους αυτού και τη ριζοτόμο και ανατρεπτική αντίληψη της μαρξίζουσας και επίσης δογματικής Αριστεράς. η ιστοριογρα­ φική δεοντολογία. ενώ με τους πρώτους αποκαταστούσε μια γέ­ φυρα επικοινωνίας στο όνομα μιας ιστορικής μεθοδολο­ γίας που θεωρούσε ότι ενέχει αυτοδύναμα στοιχεία αντικειμενικότητας υποχρεωτικός αποδεκτά. Με δυο λόγια. ενσωματώνει ολόκληρα κομμάτια απ’ αυτό το ανέκδοτο κείμενο. Το κείμενο αυτό του Νίκου Σβορώνου οργανώνει ιδέ­ ες και διαπιστώσεις του που υπήρχαν πολύ πριν απ’ αυ­ τό και πολύ μετά από τη στιγμή που το σύνταξε: στο λό­ γο που εκφωνεί το 1976. όταν ανακηρύσσεται επίτιμος διδάκτορας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών. μαζί μ’ αυτήν. νομίζω ότι γ ι’ αυτόν η πρόσκληση να γράψει σε ένα έργο υψηλής εκλαΐκευσης ένα άρθρο για τη διαμόρφωση του ελληνικού.

ιδίως ως προς τις προϋποθέσεις της δημιουρ­ γίας του εθνικού κράτους. όπως θα προτιμούσε ο ίδιος: θα θυμίσω μόνο ότι αποδέχεται το καθιερωμένο σχήμα της συνέχει­ ας του ελληνικού λαού και της «ελληνικότητας». Μια πρόχειρη ανάγνωση αυτού του άρθρου θα οδηγού­ σε στο βιαστιχύ συμπέρασμα ότι είναι το αποτέλεσμα της διασταύρωσης της παπαρρηγοπουλικής και ζαμπελικής ανάγνωσης της ελληνικής ιστορίας με το άρθρο του Στάλιν (1913) Το εθνικό ζήτημα και η σοσιαλδημοκρατία. την / 1C / . όταν γράφει το άρθρο του. Πέρα όμως από τις πρώτες και εύκολες εντυπώσεις υπάρχει κάτι ουσιαστικότερο κι αυτό συνίσταται στην εμπειρική “ θέση” του Σβορώνου. είναι εμφανής. θα πρέπει προηγουμένως να γνωρί­ σεις την ιστορία του λαού αυτού. άμεση ή έμμεση. Μολονότι ο ίδιος θεωρεί.Σ 11. που θα μπορούσε να το έχει διαβάσει στην Ελλάδα στις εκδύ­ σεις Κοροντζή (1945) και οπωσδήποτε στη Γαλλία και στα γαλλικά (Editions Sociales. γνωστό ως 0 μαρξισμός και το εθνικό ζήτημα. ωστύσο η επί­ δραση του σταλινικού κειμένου. Ήδη τέθηκαν δυο κεφαλαιώδη ζητήματα: τί σημαίνει «λαός» και τί σημαίνει «ελληνικός». «οντότητας». στην περίπτωσή μας του ελληνικού. 1946). I. ΑΣΛΡΑΧΛΣ σκονται σε πολλά από τα συναφή του δημοσιεύματα. ύτι δεν υπάρχει μια γενικώς αποδεκτή θεωρία για το έθνος. ότι δηλαδή για να γνωρίσεις πώς ένας λαός συγκροτήθηκε σε εθνικό κράτος. Δεν συντρέχει λόγος να επαναλάβω τις απόψεις του ως προς το περιεχόμενο της μιας ή της άλλης έννοιας.

θα είχε την ίδια «φιλοσοφία της σύνθεσης».ότι τη μια και την άλλη τις θεωρεί στη μεταβλητότητά τους μέσα στο μακραίωνο ιστορικό χρόνο. δεν εκτοπίζει την “ οντολογία” της ιστορίας.ότι. Έτσι η αφήγηση της ιστορίας του εθνικού κρά­ / 11 / . παρά την αμφισημία του όρου. τον «ελληνισμό». γιατί γ ι’ αυτόν η εθνότητα και η συνείδηση γ ι’ αυτή. που δεν τον καταστρέφουν. τέλος. οι οικουμενικότητες. Είναι βέβαιο ότι. αναγνω­ ρίζοντας ωστόσο ένα σταθερό πυρήνα. Σε καμιά ακόμη περίπτωση ο Σβορώνος δεν θα χρονολογούσε την οντότητα του έθνους βάσει και μόνο της ανάδειξής του σε ενοποιητική αρχή του εθνικού κρά­ τους: γι’ αυτόν έχει μείζονα σημασία η διασαφήνιση των όρων μιας ιστορικής δυνατολογίας. όταν δεν στηρίζονται σ’ αυ­ τόν. ρωμαϊκές. η συνέχεια δεν είναι συνέχεια εθνική. είναι μόνο μια από τις προϋποθέσεις της. αν το κείμενο αυτό γραφόταν σε κοντινότερούς μας καιρούς. Δεν είναι περιττό επίσης να θυμίσω ότι στο κείμενο αυτό. ελληνιστικές.μάλιστα βυζαντινές. όπως σε όλα τα κείμενα του Νίκου Σβορώνου. δεν αναδύεται και. πα­ ρά την άνθηση των ερευνών και των συνθετικών δοκιμών γύρω από την έννοια και την πραγματικότητα του έθνους.11 Ρ Ο Λ 1·: Γ Ο Μ Ε Ν Α οποία ονομάζει «ελληνισμό». πολύ περισσότερο. δεν αρκοόν για την αναγωγή της πρώτης σε αίτιο πολιτειακής συγκρότησης. δηλαδή της πιθανό­ τητας που είχαν οι προϋποθέσεις του εθνικού πολιτεια­ κού μορφώματος να αναχθούν στην πράξη στο μόρφω­ μα αυτό. η θεωρία υπόκειται ως ιστορικό σκεπτικό. χρι­ στιανικές .

ανάμεσα στα άλλα. το αντικειμενικό. κυρίως. ΑΣΔΡΑΧΑΣ τους. Γιατί πράγματι μια επιφανειακή ανάγνωση αυ­ τού του κειμένου θα μπορούσε να το εκλάβει ως μια συν­ θετική αφήγηση της όλης ελληνικής ιστορίας. συνεπώς. διαπλέκεται με την αφήγηση της ιστορίας των δυνατολογικών του προ­ ϋποθέσεων. τόσο διαπραγματευμένου και. μέσω ενός άλ­ λου προεξάρχοντα παράγοντα. Ένας κίνδυνος ως προς την πρόσληψη αυτού του κει­ μένου.Σ 11. τις οποίες ο Σβορώνος / 12 / . Νομίζω ότι η ενδεχόμενη αυτή πρόσληψη είναι ατυχής. του ελληνικού εθνικού κράτους. Με άλλα λόγια. το υφάδι της αφήγησης αρθρώνεται σε τρεις κυρίως τρόπους πρό­ σβασης που υποδηλώνουν ένα ιστορικό σκεπτικό. λόγιες αναφο­ ρές στην ελληνικότητα. του πολιτισμικού. συνε­ πώς μια θεωρία για το πώς πρέπει να οδεύει η ιστοριο­ γραφία: πρώτα. δηλαδή πώς έγιναν τα πράγματα· δεύτερο. με εκπρεπές παράδειγμα τη συμπερίληψη στην προβληματι­ κή του «εθνολογικού» παράγοντα. I . Εδώ ακριβώς ενεδρεύει ένας κίνδυνος. Θα επιμείνω για λίγο στη συγχρονική συνείδηση. Για τον δημιουργικό ανα­ γνώστη είναι αυτόδηλο ότι. η συγχρονική συνείδηση των πραγ­ μάτων τρίτο οι μεταγενέστερες εννοιοδοτήσεις. Πρόκειται για τις βυζαντινές. η συνεχώς επίπεδη αφήγηση γίνεται μια αφήγηση διαφοροποιητική με σαφή χρονολογική οριοθέτηση. σε αντιδιαστολή μάλιστα με τη χριστιανική οικουμενικότητα. διαρθρω­ μένης βεβαίως γύρω από τα ζητήματα που συνέλκει ο κύριος θεματικός της άξονας. ιστορικοποιημένου.

και σε καμιά πε­ ρίπτωση μια ένδειξη τού τί συμβαίνει στα υπάλληλα κοι­ νωνικά στρώματα. Μαζί με τον Σπυρίδωνα Ζαμπέλιο μιλά για τη διάσταση που υπάρχει ανάμεσα στο λόγο των εκλεκτών και στον άφα­ το λόγο της συλλογικότητας. αλλά τελικώς επαληθευμένης. Τούτο δεν ση­ μαίνει ότι θα συνυπέγραφε μια δήλωση ότι το έθνος το δημιουργούν οι εκλεκτοί. που ξέρει πολύ καλά ότι είναι ετεροχρονισμένες. στα ηγετικά στρώματα των κοινωνιών και των αυτοκρατορικών σχηματισμών με τους οποίους εκ­ φράζονται και τους οποίους εκφράζουν. για την απαξίωση στην πε­ ρίπτωσή μας ή την καταξίωση της αρχαίας ελληνικής κληρονομιάς. ελληνοκεντρικού χαρακτήρα μιας πιθανής. Πρύκειται επίσης για τις θεωρητικές αφορμές μιας άλλης συνάντησης που δεν ήταν δυνατό να γίνει τότε: εννοώ με τους διανοούμενους του Αντόνιο Γκράμσι. αλλά όχι γ ι’ αυτό μη διηνεκείς. γιατί ως μαρ­ ξιστής ξέρει ότι το καθ’ εαυτό δεν περιμένει. που εκφράζονται με άλλους τρόπους ανιχνεύσιμους στον οιονεί ενιαίο χρόνο της λαογραφίας. δίπλα στις λόγιες αναφορές αναζητά τις συλλογικές. για την ανίχνευση φαινο­ μένων που η χρονικότητά τους ξεπερνά τη δική τους χρονικότητα: ακόμη περισσότερο τα φαινόμενα αυτά είναι ενδείξεις για το τί συμβαίνει. ίσως ένα θερμόμετρο. Η συγχρονική συνείδηση είναι μια ένδειξη. ιστορικής δυνατολογίας. δηλαδή οι elites. /13/ . γ ι’ αυτόν. για να υπάρξει. Έτσι. το δι’ εαυτό.ΙΙΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ επιστρατεύει για να δείξει το βαθμιαίο πέρασμα από την απαξίωση στην καταξίωση του συστατικού.

Μέσα απ’ αυτές όμως τις ατραπούς της ιστορικής ανάλυσης που υπακούει στην τέχνη της ερμηνευτικής περιγραφής. έτσι κι αυτός δεν δέχεται ότι οι επώ­ νυμοι λόγιοι είχαν λόγους να εκφράσουν τις συλλογικότητες. γιατί ακριβώς δεν είχε φτάσει η ώρα τους να αναχθούν σε συνεκτικό στοιχείο της ιστορικής κατηγορίας που λέγεται έθνος ως πολιτειακό συγκρότημα. ο Νί­ κος Σβορώνος μάς ανοίγει τις θύρες μιας συνολικής κα­ τανόησης των αντικειμενικών και υποκειμενικών. όπως κατά κύριο λόγο εκφράζεται στο φιλοσο­ φικό και τελικώς και προς το αισθητικό ακόμη πεδίο. στη δημιουργία του ελληνικού εθνικού κράτους. Την κατάφαση προς την αρχαιότητα και μαζί μ’ αυτή την ομογενοποιητική διαδικασία του εξελληνισμού τη θεωρεί σε συνάρτηση με τη συρρίκνωση της οικουμενικού τύπου βυζαντινής αυτοκρατορίας κατά τον ιγ' αιώνα.ΣΙ!. άλλοτε επιλε­ κτική και εκ των πραγμάτων συμβιωτική. Η δεύτερη και για τον ίδιο οργανική συνάρτηση αφο­ ρά τους κοινωνικούς όρους της ανάδυσης της ελληνικής εθνικής συνείδησης και δίνει ιδιάζουσα σημασία στους οι­ / 14 / . σχέση της χρι­ στιανικής οικουμενικότητας με την αρχαία ελληνική κλη­ ρονομιά. Κύριο χαρακτηριστικό της εθνικής διαδικασίας ήταν μέ­ σα στη μεγάλη διαχρονία η συγκρουσιακή. ΑΣΔΡΑΧΑΣ Όπως ο Ζαμπέλιος. I. εποχή στην οποία ανάγει τις ρίζες του νεοελληνικού έθνους. προϋποθέσεων και πραγματικών κατα­ στάσεων που προσδιόρισαν και πραγματοποίησαν τη μετάβαση από το ιστορικό ενδεχόμενο στο ιστορικό γ ε­ γονός. όπως λέγαμε άλλοτε.

Την ετερότητα των κατακτημένων την προσδιορίζει με όρους κοινωνικούς. Φυσικά δίνει έμφαση στο σχηματισμό ιδεολογίας στα χρόνια της οθωμανικής κυ­ / 15/ . που κατά τον προχω­ ρημένο ιη' αιώνα θα γίνουν τα εδράσματα μιας αστικής τάξης που κι αυτή στο ελληνικό πλέον κράτος δεν θα έχει καθαρό περίγραμμα. στον οποίο επέμεινε ξανά. και πάλι θα κάμει λόγο για μεγά­ λη γαιοκτησία και για εμπόρους. αλλά με κοινή αναγωγή στην εθνικώς αναγνωρίσιμη ετε­ ρότητα. Όλα αυτά όμως με την υπόδειξη της ρευστότητας καταστάσεων και ιδε­ ολογιών που απέτρεπε αυτές και εκείνες από την από­ κτηση καθαρού περιγράμματος. Τους κατακτημένους θα τους εκφράσουν δυο αντιθετικές. Είναι μια άποψη που θα την επαναλάβει και για τους κοντινότερους χρόνους της ελληνικής ιστορίας. εθνική συνάμα και θρησκευτική. όπως τον ονό­ μαζε. δηλαδή η τάση της ενσωμάτωσης στο εξουσια­ στικό σύστημα της οθωμανικής αυτοκρατορίας και η τά­ ση της απελευθέρωσης με αιχμή την ανταρσία. της ελληνικής ιστορίας. Η τρίτη συνάρτηση είναι το γεγονός της κατάκτησης. Από εδώ ανακύπτει ο αντιστασιακός χαρακτήρας. ενισχύει τις εσω­ τερικές της συνοχές και ισχυροποιεί τις θρησκευτικές. κατ’ εξοχήν της οθωμανικής: σύμφωνα με το ερμηνευτικό του σχήμα.ΙΙΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ κονομικούς ρόλους των πόλεων κατά τους τελευταίους αιώνες της βυζαντινής αυτοκρατορίας και στη διαμόρ­ φωση μιας εμβρυώδους αστικής τάξης. κα­ θώς η Εκκλησία αποτελεί τον κύριο ενοποιητικό θεσμό. η ετερότητα των καταχτη­ μένων.

Α Σ Λ Ρ Α Χ ΑΣ ριαρχίας. αλλιώς η πνευματική. I. για να τονίσει την πρωτοκαθεδρία του θρη­ σκευτικού λόγου. παράλληλα με την οικονομική. στο μέτρο όπου στα αναλυτικά του εργαλεία εν­ σωματώνεται με κυρίαρχο τρόπο η κοινωνική και οικο­ νομική ιστορία με ό. και μάλιστα των πνευματικών. όπως ο ίδιος έλεγε. θεσμι­ κά και πνευματικά περιβάλλοντα. των φαινομένων. στο ζήτημα των αντιφατικών καταστάσεων / ι6 / . Με άλλα λόγια. ένα κοινωνικό περιεχό­ μενο που δεν ήταν ομοιογενές αλλά αντιθετικό στο εσω­ τερικό του. την εθνική αποκατάσταση. αλλά και αφίσταται από αυτό. επαφή των καταχτημένων με τη Δύση: όλα αυτά για να δείξει την τελική πλέον φάση της διαμόρφωσης της ελληνικής εθνι­ κής συνείδησης και το νοηματικό και κοινωνικό περιεχό­ μενο της επανάστασης του 1821. όχι βε­ βαίως και η βουλγκάτα της.τι τούτο συνεπάγεται ως προς την «ιεράρχηση». αλλά κυρίως για να επισημάνει την τομή που επέφερε. αντιθετικό γιατί την εθνική ιδέα και το σύν­ δρομό της. επικεντρωμένη στο ζήτημα των προϋποθέσεων της ανάδυσης μιας ελληνικής εθνικής συνείδησης. την είχαν ενστερνισθεί διαφορετικά και αντιτιθέμενα οικονομικά. Αυτό είναι το γενικό σχήμα του Νίκου Σβορώνου για τη διαμόρφωση του ελ­ ληνικού έθνους: αποδέχεται το αντίστοιχο που είχε υιο­ θετήσει η επικρατούσα ελληνική ιστοριογραφία.Σ II. ο λόγος των διαφωτιστών. με την απόσπασή του απ’ αυτόν κα­ τά τον ιη' αιώνα. με το άρθρο του αυτό θέλησε να κάμει μια μαρξιστική ανάγνωση όλης της ελληνικής ιστορίας.

στο ζήτημα των όρων που την καθιέρωσαν όλα αυτά με τον τρόπο της ερμηνευτικής περιγραφής. όταν το αντικείμενο αυτού του άρ­ θρου έχει γίνει επίκαιρο ξανά· εξαιρετικά επιχειρησια­ κή επίσης και ως προς τον τρόπο διαπραγμάτευσης. Αναφέρομαι στην αριστερή λογιο­ σύνη. σε μια στιγμή μάλιστα όπου προσπαθούσε να απαλλα­ γεί από τις αγκυλώσεις της. παρά το γεγονός ότι οι εκτιμήσεις του για τους χρόνους της οθωμανικής κυριαρχίας δεν ήταν γι’ αυτή καινοτόμες. της ιδιόμορφης χρονικότητας των συστατικών της στοιχείων. Το κείμενο αυτό δεν δημοσιεύθηκε στην ώρα του και έτσι δεν είχαμε τις μάλλον αναμενόμενες αντιδράσεις από το χώρο της αριστερής λογιοσύνης. δηλαδή την άμεση του επίπτωση. γιατί θεωρώ ότι σ’ αυτή πρωτίστως απευθυνόταν. Απομένει ωστόσο ως μια πρόταση εξαιρετικά επιχειρη­ σιακή και σήμερα. Έτσι χάνουμε την “ επικαιρότητα” του γραφτού. την οποία ήταν πιθανό να εξένιζε. τις ιδέες που αναπτύσσει στο άρθρο του ο Νίκος Σβορώνος τις ξαναβρίσκουμε σε άλ­ λα του γραπτά: δεν έτυχε να γίνουν αντικείμενο συστη­ ματικής κριτικής ανάγνωσης. Όπως έχω σημειώσει.Ι1ΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ που την ευνοούσαν ή την ανάστελλαν. και ένας από τους λόγους είναι ότι για να γίνει αυτό προϋποτίθεται μια επισταμένη γνώση όλης της ελληνικής ιστορίας: ο ίδιος ήταν συ­ στηματικός μελετητής της βυζαντινής και της νεώτερης / 17 / . όταν δεν την κα­ ταργούσαν. που συνίσταται στην εμμονή για την κατανόηση της συγχρονικότητας της ιστορικής οντολογίας.

Έτσι. εξαντλούμενος στη συγγραφή ευρετικών εξειδικευμένων βιβλίων ή μελετημάτων. δη­ λαδή μόνο από τη βιβλιογραφία. είναι η καθηγεμόνευση από άλλες δυνάμεις ενός λαού που ο Σβορώνος τον θεω­ ρεί ως. αισθανόταν ότι είναι έτοιμος να ανταποκριθεί στις ιστοριογραφικές απαιτήσεις που ο ίδιος έθετε στον εαυτό του.ΣΙΙ. τις τύχες της ελληνικής αρχαιότητας στο πεδίο των προσλήψεων και σε αντιδια­ στολή με την μη εκφωνούμενη επιβίωσή της· μια από τις εκφάνσεις των τυχών αυτών ήταν η διαμόρφωση της ελ­ ληνικής εθνικής συνείδησης. I. A I Λ ΡΑΧΑ Σ και οπωσδήποτε ενεργητικός κάτοχος της αρχαίας· όταν κάποτε του ζητήθηκε να συντάξει μια σύνοψή της. ελληνικό. Ευτυχώς που είχε πολλά εξωτερικά ερεθίσματα να μιλήσει για πράγματα που αλλιώς θα τα άφηνε στο βασί­ λειο της σιωπής. δεν είχε κανένα ενδοιασμό. Ένα από τα ερεθίσματα αυτά ήταν η πρόσκληση να γράψει για τη διαμόρφωση του ελληνικού έθνους: του έδωσε την αφορ­ μή να διατυπώσει τις ιδέες και τις πεποιθήσεις του για ένα μείζον ιστορικό πρόβλημα. αυτός ο ερευνητής που θεωρού­ σε ότι η ιστορία δεν κατανοείται από δεύτερο χέρι. ανάμεσα στα αποτελέσματά της. όταν δεχόταν να γράψει αυτό το άρθρο. σε τελευταία ανάλυση. Δεν ήταν αυτογενής αλλά βρισκόταν σε συνάρτηση με μια γενικότερη ιστορία που. και του οποίου τη φωνή δεν μπορούσαν παρά με διαμεσολαβήσεις να την εκφράσουν οι πνευματικές ηγεσίες: πρόκειται τελικώς για ένα ιστοριογραφικό στοίχημα στο οποίο μας κα/ ι8 / .

σ. 134-142 (σ. Αθήνα 2003.Εταιρεία Φίλων Νίκου Σβορώνου. Για τα σχόλια του αθηναϊκού Τόπου βλ. συ­ ζήτηση: διατυπώνει ένα ερμηνευτικό σχήμα με εμφανείς μαρξικές καταβολές. 145161: «Η ελληνική ιδέα στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία»). Πατριδογραφήματα . Σβορώνος. Με την ευκαιρία ας σημειωθεί ότι εξα­ ντλητική αναγραφή των δημοσιευμάτων του Σβορώνου έχει δώσει ο Κώ­ στας Γ. Αρχειοτάξιο. 141142) και Σπ. Εταιρεία Λευκαδικών Μελετών. ΣΠ. Σβορώνου. Ασδραχάς. και ως προς το οποίο οι μερικευμένες αντιρρήσεις θα ήταν μάλλον άχαρες και αποπροσανατολιστικές. Αθήνα 1978. Όπως πα­ ντού. τη δια­ μόρφωση σε έθνος με μορφή κράτους των λαών εκείνων που τούς αποκαλεί. Μάιος 2004. Τσικνάκης: Εργογραφία Νίκου Γ. δεν μπορείς να αντιπροτείνεις μια θεωρία για τη γένεση του ελληνικού έθνους και. Φίλιππος Ηλιου. 117-144: «Βυζάντιο: εσωτερική κρίση και πτώση (10281453)». χωρίς να το συ­ ζητήσεις.ΙΙΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ λεί μ’ αυτό το ζητημένο του άρθρο ο Νίκος Σβορώνος. τεύχος 6. Ο λόγος που εκφώνησε κατά την αναγόρευσή του (19 Μάίου 1976) σε επίτιμο διδάκτορα του Πανεπιστημίου Αθηνών και στον οποίο ενσωματώνεται ένα τμήμα του κειμένου που παρουσιάζεται σ’ αυτήν εδώ την έκδοση δημοσιεόθηκε στη σειρά των επισήμων λόγων του Πανεπι­ στημίου Αθηνών ( Επίσημοι Λόγοι εκφωνηθέντες κατά το έτος 1975-76. λαούς ιστορικούς. «Η υπέρβαση της στρατευμένης ιστοριογραφίας». έτσι κι εδώ ο Νίκος Σβορώνος δεν εκφράζει μια θεω­ ρία και έτσι δεν ευκολύνει την. εκτός των πραγμάτων. σ. Ανάλεκτα νεοελληνικής ιστορίας και ιστοριογραφίας. σ. σχήμα ιστορικό που. 327-343) και από εκεί στα Ανάλεκτα (σ. I. I. Πνευματικό Κέντρο Δήμου Λευκάδας . σε επέκταση. Αθήνα 1982 (β' έκδ. Αθήνα 2003. τόμος 20. / 19 / . μαζί με άλλους. σ. 1987). ΑΣΔΡΑΧΑΣ * Το άλλο κείμενο του Σβορώνου που προοριζόταν επίσης για το Λε­ ξικό του Ελευθερουδάκη δημοσιεύθηκε το 1982 (Νίκος Γ. Θεμέλιο. 408-412.

.

να δοθεί ένας επιστημονικός ορισμός του έθνους κοινά πα­ / 21 / . Παρ’ όλη την αμεσότητα και τη δύναμη της ιδέας του έθνους και τον βασικό της ρόλο στην ιστορία των νεοτέρων χρόνων. Ύστερα από τη Γαλλική Επανά­ σταση και καθ’ όλον τον 19ο αιώνα η ιδέα αυτή παίρνει τέτοια δύναμη. στάθηκε δύσκολο. που διακηρύσσει το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης κάθε έθνους. μολονότι η ιδεολογία αυτή υπερβαίνει τους ταξικούς σχηματισμούς. ώστε να επιβάλει μια καινούργια ιδεολο­ γία στη δυτική Ευρώπη. Η ανάπτυξη και η γενίκευση της ιδεολογίας αυτής βαδίζει παράλληλα και σε συσχετισμό με την ανάπτυξη της αστι­ κής τάξης των διαφόρων λαών και τους αγώνες της για κατάκτηση της πολιτικής εξουσίας. από το δεύτερο μισό του 18ου αιώνα.ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ifh Η έννοια έθνος στην αυστηρή της σημασία παρουσιάζεται περισσότερο ή λιγότερο ολοκληρωμένη καιγενικευμένη. τουλάχιστον στους προηγμένους λαούς. ακόμα ως τα σήμερα. την αρχή των Εθνικοτήτων.

να πάρουμε για βάση της ιστορικής ανάλυσης που αφορά τον Νέο Ελλη­ νισμό την άμεσα αισθητή εικόνα που δίνει στον σύγχρο­ νο άνθρωπο ένα συντελεσμένο έθνος: μια διαμορφωμέ­ νη σταθερή κοινότητα ανθρώπων μ ε συνείδηση ότι αποτελεί ένα ενιαίο και αλληλέγγυο σύνολο με δική του πο­ λιτισμική φυσιογνωμία και ψυχοσύνθεση. Η γενική αυτή εικόνα ενός συντελεσμένου έθνους χρειάζεται την ιστορική της εξήγηση. με την οποία συχνά ταυτίζεται. κυρίως από την έννοια του λαού ή της εθνότητας (ethnie).ΝΙΚΟΣ I'. πριν από την οποιαδήποτε απόπειρα γενικής θεωρίας. ΣΒΟΡΩΝΟΣ ραδεκτός. ή ενός μεταφυ­ σικού “ λαϊκού πνεύματος”. Ακόμα πιο δύσκολος φαίνεται ο καθορισμός και η αξιολόγηση των παραγόντων που συνετέλεσαν στη διαμόρφωσή του. που μπορεί να φτάσει ως την απαίτηση κρατικής ανε­ ξαρτησίας. ενός συνόλου συγγενικών φύλων. Είναι λοιπόν πιο φρόνιμο στο ση­ μερινό στάδιο της έρευνας. έκφραση μιας φυλής ή . την επιστημο­ νική διερεύνηση κάθε έθνους χωριστά. γιατί β έ­ βαια κανένας πλέον σοβαρός μελετητής δεν ικανοποιεί­ ται με τις ρομαντικές αντιλήψεις που παρουσίαζαν το έθνος ως κάποια υπερβατή οντότητα δεδομένη από τα πριν.το πολύ. εκτός τόπου και χρόνου. μιας “ ψυχής” · ούτε αρκείται / 22 / . με κοινά υλικά και πνευματικά συμφέροντα και με σταθερά εκφρασμέ­ νη βούληση ή τάση πολιτισμικής ή πολιτικής αυτονομίας. που απαιτεί. να καθοριστεί με ακρίβεια το περιεχόμενό του και το βασικό στοιχείο που διαφοροποιεί το έθνος από άλλες συγγενικές έννοιες.

Η προσπάθειά μας λοιπόν στη γενική τούτη θεώρηση θα είναι να καθορίσουμε με συντομία τα κύρια χαρα­ κτηριστικά των διαφόρων σχηματισμών από τους οποί­ ους πέρασε το ανθρώπινο σύνολο που ονομάζουμε Ελληνισμό έως ότου φτάσει στην καθαρότητα μιας εθνι­ κής συνείδησης. τον ρόλο των διαφόρων παραγόντων στη διαμόρφωση ενός ελληνικού έθνους και τα στοιχεία που απαρτίζουν την ιδιαίτερη φυσιογνωμία του Νεότε­ ρου Ελληνισμού ως σχηματισμένου έθνους.ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΘΝΟΣ στη διαπίστωση ότι το βασικό χαρακτηριστικό της εθνι­ κής ενότητας είναι η κοινή βούληση των ατόμων που το απαρτίζουν. επομένως. Η δημιουργία της κοινής αυτής βούλησης υπακούει σε κάποια ιστορική νομοτέλεια και βρίσκεται σε στενή εξάρτηση με τους κοινωνικούς παράγοντες που κινούν την ιστορία. ούτε. την ίδια βαρύτητα. οι οποίοι δεν έχουν όλοι την ίδια λειτουργία. / 23 / . για τον σχηματισμό του κάθε έθνους. η κα­ τακλείδα μιας σειράς σχηματισμών που βγαίνει ο ένας από τον άλλον σε μια συνεχή εξελικτική διαλεκτική πο­ ρεία με τη συνεργία πολλών παραγόντων. άλλο μακρύτερα και άλλο λιγότερο μακριά. που το καθένα απλώνει τις ρίζες του. στον ιστορικό χρόνο. Το έθνος είναι κι αυτό μια ιστορική κατηγορία.

.

Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΕΝΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΛΑΟΥ ife Η αρχαία πανελλήνια λαϊκή κοινότητα Δεν χρειάζεται καν βαθύτερη μελέτη της ελληνικής ιστο­ ρίας για να διαπιστωθεί ότι ο Ελληνισμός από την πρώ­ τη του ιστορική εμφάνιση και σε όλη την ιστορία του αποτέλεσε πάντα αυτοτελή κοινότητα και ξεχώριζε με σαφήνεια τον εαυτό του από τα σύνολα που τον περιέ­ βαλλαν. Εκείνο που πρέπει να ξεχωριστεί με μεγαλύτερη σαφήνεια είναι τα συνδετικά στοιχεία της κοινότητας αυτής. και όσα. στη Βυζαντινή ή την Οθωμανική αυτοκρατορία. ακόμα και σε στιγμές που μαζί με άλλους λα­ ούς ανήκε ως κυρίαρχο ή ως υποτεταγμένο στοιχείο σε πλατύτερες πολιτικές ή πολιτιστικές ενότητες: μέσα στον ελληνιστικό κόσμο. όσα ο ίδιος ο Ελληνισμός προέβαλλε ως τέτοια σε κάθε στιγμή της ιστορίας του. αντικειμενικά. έπαιξαν τον συν­ δετικό αυτό ρόλο. ή στη Ρωμαϊκή. πραγματικά. Το πρώτο συνδετικό στοιχείο που προέβαλλε η ίδια η / 25 / .A.

Ακόμη. τους αυτόχθονες προέλληνες. η διαφο­ ροποίηση της ελληνικής γλώσσας. Η γνωστή και πολυτονισμένη διάσπαση του αρχαίου ελληνικού κόσμου σε διάφορα κρατίδια-πόλεις. που εμφανίζεται διασπασμένη σε διαλέκτους ή ομάδες διαλέκτων λιγότερο ή περισσότερο απομακρυσμένες η μια από την άλλη. ύπως της Σπάρτης ή της Θήβας και κυρίως της Αθηναϊκής Δημοκρατίας. ο φυ­ λετικός σύνδεσμος. τους οποίους μερικοί δεν / 20 / . τη μακεδονική ή αργότερα τη ρω­ μαϊκή. το όμαιμον του Ηροδότου. για να σχηματί­ σουν το σύνολο που ονομάζουμε αρχαίο ελληνισμό. που αποτελούν χωριστές οικονομικές ενότητες και βρίσκο­ νται σε συνεχείς προστριβές αναμεταξύ τους. να αναμιχθούν με ξένα φυλετικά στοιχεία. Στοιχείο πραγματικό ως έναν μόνο βαθμό. τα “ πατριωτικά” αισθήματα που ανα­ πτύχθηκαν ανάμεσα στα μέλη μερικών πολιτικών σχη­ ματισμών. η συνείδηση ενός αλληλέγγυ­ ου συνόλου. Οι διάφορες ελληνικές ομάδες δεν κατάφεραν να συνεννοηθούν ούτε μπροστά στην εξωτερική απειλή: την περσική. και γενικά οι έντονες ιδιομορφίες που παρουσιάζουν τα διά­ φορα τμήματα του Ελληνισμού.ΝΙΚΟΣ Γ. δεν είναι στοιχεία που θα επέτρεπαν να τον χαρακτηρίσουμε Έθνος με τη νεό­ τερη σημασία του όρου. Σ Β Ο Ρ Ω Ν Ο Σ αρχαία ελληνική κοινότητα ήταν η κοινή καταγωγή. Του λείπει ακόμα το βαθύ αί­ σθημα μιας αδιάρρηκτης κοινότητας συμφερόντων (πνευματικών και υλικών). γιατί τα αρχαία ελληνι­ κά φύλα που κατέβηκαν στην Ελλάδα χρειάστηκε να αναμιχθούν αναμεταξύ τους.

μας επιτρέπουν να υποστηρίξουμε ότι βρισκόμαστε μπροστά σε μια ιστο­ ρικά σχηματισμένη σε έναν ορισμένο χώρο σταθερή κοι­ νότητα.ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΘΝΟΣ διστάζουν να τους χαρακτηρίσουν ως έθνη και να μιλούν για σπαρτιατικό-λακωνικό. με την πολιτική ενός Περικλή). Αν για όλους αυτούς τους λόγους δεν μπορεί να υποστηριχθεί ότι ο αρχαίος ελληνικός κόσμος αποτέλεσε στην κλασική εποχή ένα συγκροτημένο έθνος. το κοινό βάθος των ελληνικών διαλέ­ κτων. τους πανελλήνι­ ους αγώνες ή. / 27 / . οι κάπως ευρύτεροι πολιτικοί σχηματισμοί που δημιουργήθηκαν κάτω από την αθηναϊκή ή τη σπαρτιατική ή τη θηβάική ηγεμονία δεν απέκτησαν βαθύτερη συνοχή. Εξ άλλου. ως ανασταλτικό στοιχείο για την παραπέρα ανάπτυξη και εμβάθυνση του αισθή­ ματος της πανελλήνιας ενότητας. ακόμα. η ιδέα μιας πανελλήνιας ενότητας (που αναμφισβήτητα υπάρ­ χει και εκφράζεται με τις αμφικτυονίες. ούτε είχαν σταθερή διάρκεια. εμφανίζονται. ως έναν βαθμό. τέλος ο κοινός του πολιτισμός. ή αθηναϊκό έθνος. ή θηβαϊκό. φυλετική συγγένεια του ελληνικού πλη­ θυσμού (και ακόμα περισσότερο η πίστη του στην κοινή του καταγωγή). η. ώστε να προκαλέσουν την πλήρη συγχώνευση των μελών τους. για μια περίοδο. σε έναν συγκροτημένο λαό ή εθνότητα (ethnie) με ιδιαίτερη πολιτιστική φυσιογνωμία.

γίνονται. ενισχύουν τη συνείδηση της ενύτητας. Για πρώτη φορά όλοι αυ­ τοί οι πληθυσμοί της Νότιας Βαλκανικής βρίσκονται ενωμένοι πολιτικά. είτε στον στρατό του Αλεξάνδρου και των διαδόχων του βα­ σιλέων της Μακεδονίας.οι ίδιοι οι Μακεδόνες κατακτητές και μεγάλα τμήματα των διαφόρων υποτελών στο μακεδονικό βασίλειο λαών (Θράκες. εναντίον των βαρβάρων της βορείου Βαλκανικής και της Περσι­ κής αυτοκρατορίας στην Ανατολή. εξ άλλου. που αναλαμβάνει ο Αλέξανδρος και οι διάδοχοι εν ονόματι ολοκλήρου του Ελληνισμού. έστω και με δυσκολία. έστω και με διαλείμματα και με χα­ λαρούς ακόμα δεσμούς. είτε στα αμφικτυονικά συνέδρια. Ηπειρώτες) . και έρχονται σε στενή επαφή αναμεταξύ τους. Σ Β Ο Ρ Ω Ν Ο Σ Ελληνιστική περίοδος: Διεύρυνση της ελληνικής κοινότητας και εμβάθυνση της ιδέας της ελληνικής ενότητας Στην περίοδο της μακεδονικής ηγεμονίας και της ελλη­ νιστικής αυτοκρατορίας που δημιουργήθηκε με τις κα­ τακτήσεις του Αλεξάνδρου ένα πλήθος λιγότερο ή πε­ ρισσότερο συγγενικά φύλα . Η κατάκτηση της Ανατολής και η δημιουργία. Ιλλυριοί. δεκτά στο πανελλήνιο σύνολο.που από τους νοτιότερους Έλληνες των κλασι­ κών χρόνων θεωρούνταν ως τότε βάρβαροι και έξω από την ελληνική κοινότητα. ύπου μετέχουν όλοι.ΝΙΚΟΣ Γ. Οι αγώνες. κάτω από τη μακεδονική ηγε­ σία. στη θέση της / 28 / .

ΤΟ

ΕΛΛΗΝΙΚΟ

ΕΘΝΟΣ

Περσικής Αυτοκρατορίας, των ελληνιστικών κρατών με­
ταβάλλει τους παλαιούς χαλαρούς θρησκευτικούς δε­
σμούς ανάμεσα στον αποικιακό ελληνισμό της Ανατολής
και τους Έλληνες της Ελλάδας σε δεσμούς υλικότερους,
περισσότερο χειροπιαστούς: νέα πλήθη από τις ελληνι­
κές χώρες, στην ευρύτερή τους τώρα εκδοχή, εγκαθί­
στανται μόνιμα στις μεγάλες πόλεις της Ανατολής και
αναλαμβάνουν τον βαθμιαίο εξελληνισμό των αυτοχθό­
νων που τις περιβάλλουν, ενώ η αλματική ανάπτυξη του
εμπορίου με την πρωτοφανή για τον αρχαίο κόσμο διεύ­
ρυνση της αγοράς, η ανάπτυξη της εμπορευματικής και
χρηματικής οικονομίας και των μέσων συγκοινωνίας δι­
ευκολύνουν την επικοινωνία των διαφόρων τμημάτων
του Ελληνισμού, που κρατά στα χέρια του, προνομιακά,
το μεγαλύτερο μέρος της οικονομικής δραστηριότητας
ολόκληρου αυτού του κόσμου. Στον καινούργιο τούτο
ανάμικτο ελληνιστικό κόσμο, που δημιουργείται γύρω
από την ανατολική Μεσόγειο και που εκτείνεται ως την
Αίγυπτο και ως τα βάθη της Ασίας, διακρίνεται καθαρά
ένα κυρίαρχο στοιχείο, το πλήθος των Ελλήνων και εξελ­
ληνισμένων, που όσο και αν κατακερματίζεται ακόμα
πολιτικά στα διάφορα -θεωρητικώς ανεξάρτητα ή ημιανεξάρτητα, αλλά στην ουσία κάτω από τη μακεδονική
ηγεμονία- κρατίδια στην Ελλάδα και τα νησιά της, ή
στις διάφορες μεγάλες αυτοκρατορίες ή στα μικρότερα
κράτη των διαδόχων στην Αίγυπτο και την Ανατολή, έχει
έντονη τη συνείδηση ότι αποτελεί ένα ενιαίο σύνολο που
/ 29 /

ΝΙΚΟΣ

I.

ΣΒΟΡΩΝΟΣ

ξεχωρίζει από τα πλήθη των καταχτημένων βαρβάρων.
Η βάση της ενότητας αυτής δεν είναι πλέον η πίστη σε
μια κοινή καταγωγή, αλλά η κοινότητα του πολιτισμού.
Μια καινούργια ιδέα γεννιέται και δίνει νέο περιεχόμε­
νο στη νέα τούτη φάση του Ελληνισμού, ιδέα που εκ­
φράζεται με πληρότητα στην περίφημη φράση του Ισο­
κράτη: «Κ α ί τό τών Ελλήνων δνομα πεποίηκε μηκέτι
τοϋ γένους, άλλα τής διανοίας δοκεϊν είναι και μάλλον
Έλληνας καλεϊσθαι τούς της παιδεύσεως της ήμετέρας ή
τούς της κοινής φύσεως μετέχοντας». Βάση αντικειμενι­
κά αληθινή, στοιχείο συνεκτικό ενός λαού άμεσα αισθη­
τό, τουλάχιστον στο πιο εξωτερικό του στοιχείο, τη
γλώσσα, όχι μόνο σε μια περιορισμένη πνευματική αρι­
στοκρατία, αλλά και στα ευρύτερα λαϊκά στρώματα.
Πράγματι, με την παραδοχή της αττικής διαλέκτου,
που είχε ήδη αρχίσει να κυριαρχεί σε ένα μεγάλο τμήμα
του κλασικού ελληνισμού ως επίσημη γλώσσα του κρά­
τους, και μαζί με αυτήν του ελληνικού πολιτισμού, και
όχι λόγω της αμφισβητούμενης από τους ίδιους τους
Έλληνες ελληνικής τους καταγωγής, οι Μακεδόνες κα­
ταφέρνουν να γίνουν δεκτοί στην πανελλήνια κοινότητα.
Την αττική διάλεκτο δέχονται επίσης ως επίσημη γρα­
πτή γλώσσα και τα ελληνιστικά βασίλεια. Έτσι επιβάλ­
λεται σε ολόκληρο τον ελληνικό και εξελληνισμένο κό­
σμο μια ενιαία επίσημη γραπτή γλώσσα. Συγχρόνως, με
βάση την αττική διάλεκτο και με επιδράσεις κυρίως της
ιωνικής διαλέκτου σχηματίζεται μια ομιλούμενη γλώσ­
/ 30 /

ΤΟ

ΕΛΛΗΝΙΚΟ

ΕΘΝΟΣ

σα, η ελληνιστική κοινή, που, έστω και στις τοπικές της
παραλλαγές, γίνεται κοινό όργανο συνεννόησης του ελ­
ληνιστικού κόσμου. Οι παλαιές ελληνικές διάλεκτοι υπο­
χωρούν όλο και περισσότερο, ώσπου με τον καιρό εξα­
φανίζονται - εκτός από μερικά απομονωμένα υπολείμ­
ματα που επιζούν ακόμα στις σημερινές ελληνικές δια­
λέκτους (τσακωνικά, ποντιακά). Αττική λοιπόν - επίση­
μη γλώσσα των διανοουμένων, της διοίκησης και των
ανωτέρων στρωμάτων - και κοινή ομιλουμένη γλώσσα,
στις διάφορες παραλλαγές της των ευρύτερων λαϊκών
στρωμάτων, αποτελούν τον πιο έκδηλο δεσμό ενός ενι­
αίου λαού και συγχρόνως ένα από τα πιο ισχυρά στοι­
χεία που τον συνδέουν με το ελληνικό παρελθόν και που
θα του εξασφαλίσουν την αδιάκοπη συνέχεια στις μελ­
λοντικές του εξελίξεις.

Ρωμαϊκή κατάχτηση.
Πολιτική και πολιτισμική ενότητα του Ελληνισμού
Η κατάκτηση ολόκληρου του ελληνιστικού κόσμου από
τους Ρωμαίους και η ένταξή του στη Ρωμαϊκή Αυτοκρα­
τορία επιταχύνει την πορεία προς την ενότητα, που γ ί­
νεται στην περίοδο αυτή ακόμα πιο βαθιά. Οι ελληνικοί
και εξελληνισμένοι πληθυσμοί που κατακερματίζονται
κατά την ελληνιστική περίοδο στα διάφορα κράτη των
διαδόχων και στις ανεξάρτητες ή ημιανεξάρτητες πόλεις
/ 3> /

όπου με την ίδρυση της Κωνσταντινούπολης μεταφέρεται και τυπικά το κέ­ ντρο βάρους της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας στην Ανατο­ λή και όπου τοποθετείται συμβατικά η εμφάνιση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. σε αντίθεση με τα διάφορα βάρβαρα ή ημιβάρβαρα φύλα που περιλαμβάνει η Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. ιδιαίτερα στις ανατολικότερες επαρχίες της Μικράς Ασίας. το ελληνικό στοιχείο. η αυ­ τονομία των πόλεων εξασθενεί. ΣΒΟΡΩΝΟΣ βρίσκουν μέσα στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία την πολιτι­ κή τους ενότητα. Αποτέλεσμα της νέας αυτής κατάστασης ήταν η γενική επιβολή της ελληνικής κοινής στην Ανατολή και στη Νότια Βαλκανική. 0 εξελληνισμός επεκτείνεται και βαθαίνει. Ιδιαίτερο ρόλο έπαιξε εδώ η διάδοση του Χριστιανισμού. γίνεται γρήγορα η επικρατέστερη θρη­ σκεία στο μεγαλύτερο τμήμα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατο­ ρίας. /32 / . ο οποίος χρησιμοποίησε ως επίσημο όρ­ γανο την ελληνική κοινή και. για να πάρει τελικά τη μορφή μιας απλής κοινοτικής αυτοδιοίκησης. ύστερα από την κατάπαυ­ ση των διωγμών. που είχε κέντρο τη Μεσό­ γειο.F " ΝΙΚΟΣ Γ. Με τη γνωστή εξέλιξη της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας προς μιάν όλο και περισσότερο συγκε­ ντρωτική μοναρχία. Οι οικονο­ μικοί φραγμοί ανάμεσα στους διάφορους αυτόνομους πολιτικούς οργανισμούς παύουν να υφίστανται. ο Ελλη­ νισμός βρίσκει την οικονομική του ενότητα μέσα στην απέραντη ρωμαϊκή αγορά. Έτσι ήδη από τον 4ο αιώνα. η έστω και θεωρητική ανεξαρτησία των διαφόρων ελληνιστικών κρατών εξαφανίζεται.

ΤΟ

ΕΛΛΗΝΙΚΟ

ΕΘΝΟΣ

έχει απορροφήσει σε τέτοιο βαθμό τα διάφορα ιθαγενή
στοιχεία και παρουσιάζει τέτοια συνοχή, ώστε ν’ αποτελέσει ευθύς εξ αρχής το κύριο στοιχείο, πάνω στο οποίο
θα στηριχθεί ο νέος στην ουσία του κρατικός σχηματι­
σμός και το οποίο θα του δώσει τη σφραγίδα του.

Βυζάντιο. 0 Ελληνισμός κυρίαρχο στοιχείο
της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.
Εξελληνισμός της Ανατολής
Αν βέβαια είναι υπερβολικό να υποστηριχθεί, τουλάχι­
στον κατά τους πρώτους αιώνες της εμφάνισης της Βυ­
ζαντινής Αυτοκρατορίας και ίσως κατά την περίοδο της
μεγάλης ακμής της, ότι το Βυζάντιο είναι το εκχριστια­
νισμένο ρωμαϊκό κράτος του ελληνικού έθνους, η έντονη
και διαρκής τάση του προς τον εξελληνισμό, έως τη με­
ταβολή του σε ένα ελληνικό εθνικό κράτος, είναι πλέον
μια ιστορική διαπίστωση γενικά παραδεκτή. Ανάμεσα
στους λαούς που απάρτισαν τη Βυζαντινή Αυτοκρατο­
ρία ο Ελληνισμός αποτελεί το δυναμικότερο, αν όχι το
πολυπληθέστερο, στοιχείο της ήδη από την πρώτη της
εμφάνιση. Εξακολουθεί έτσι εντονότερα από πριν να
δυναμώνει τους δεσμούς του και να ρίχνει όλο και πιο
βαθιά τις ρίζες του στις περιοχές που βρίσκονταν κάτω
από την ακτινοβολία της Κωνσταντινούπολης, της νέας
πρωτεύουσας του Κράτους, και των άλλων μεγάλων ελ­
/ 33/

ΝΙΚΟΣ

Γ. Σ Β Ο Ρ Ω Ν Ο Σ

ληνικών πόλεων. Η Θράκη και η κεντρική Μικρά Ασία
(τα δυτικά της παράλια είναι ελληνικά προ πολλού) γ ί­
νονται τώρα χώρες ελληνικές και τα κύρια στηρίγματα
της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Η συγκεντρωτική διοί­
κηση που αντιπρόσωποί της φθάνουν ως το πιο μικρό
χωριό, το κοινό δίκαιο που επιβάλλεται όλο και περισ­
σότερο σε όλη την έκταση της Αυτοκρατορίας και κάνει
να υποχωρούν τα τοπικά δίκαια, που άλλωστε πολλά
από τα στοιχεία τους συγχωνεύονται ολοένα στο επίση­
μο τούτο κοινό δίκαιο, η γενική επιβολή, τέλος, της Ορ­
θοδοξίας ως επίσημης θρησκείας του Κράτους και η δη­
μιουργία ισχυρής εκκλησιαστικής ιεραρχίας με διοικητι­
κή και δικαστική, εκτός της πνευματικής, δικαιοδοσία,
που βρίσκεται πανταχού παρούσα, δίπλα στην κρατική
μηχανή, συντελούν στην προϊούσα συγχώνευση και τον
εξελληνισμό των διαφόρων ετερογενών στοιχείων της
Αυτοκρατορίας. Μολονότι το Βυζάντιο συνεχίζει θεωρη­
τικά το Ρωμαϊκό Κράτος και η λατινική εξακολουθεί να
θεωρείται, ως τον 6ο αιώνα, η επίσημη του γλώσσα, στην
πράξη η ελληνική έχει επιβληθεί παντού. Οι διοικητικοί
όροι μεταφράζονται ελληνικά ή εξελληνίζονται ενωρίς,
το κοινό επίσημο ρωμαϊκό δίκαιο έχει αρχίσει να πλου­
τίζεται με το ελληνιστικό δίκαιο και να γίνεται ελληνο­
ρωμαϊκό, οι νόμοι και τα διατάγματα των αυτοκρατόρων γράφονται ελληνικά, ή ελληνικά και λατινικά, η με­
λέτη και ερμηνεία του δικαίου καλλιεργείται στις μεγά­
λες ελληνικές σχολές της Ανατολής. Ο Ιουστινιανός, πα­
/ 34 /

ΤΟ

ΕΛΛΗΝΙΚΟ

ΕΘΝΟΣ

ρά το ρομαντικό του όνειρο της ανασύστασης της Ρω­
μαϊκής Αυτοκρατορίας, αναγκάζεται να δημοσιεύσει τις
Νεαρές του διατάξεις ελληνικά και να επιτρέψει τη με­
τάφραση της κωδικοποίησής του, που στο τέλος εξετόπισε το λατινικό πρωτότυπο και έγινε η βάση για τις κα­
τοπινές κωδικοποιήσεις, οι οποίες γράφονται, καθώς και
ολόκληρη η νομοθεσία, ελληνικά. Ας προστεθεί, ακόμη,
ότι στη δημοσιονομική του οργάνωση, στους θεσμούς
του αγροτικού του συστήματος και της αγροτικής οικο­
νομίας, και γενικότερα στην όλη του οικονομική και κοι­
νωνική δομή, το Βυζάντιο είναι στην ουσία περισσότερο
συνέχεια των ελληνιστικών βασιλείων της Ανατολής πα­
ρά της Ρώμης.
Σε όλη λοιπόν αυτή την περίοδο, που αρχίζει με τη
Μακεδονική ηγεμονία και συνεχίζεται -περνώντας από
τη ρωμαϊκή κατάκτηση- με τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία,
το βασικό ιστορικό γεγονός για τον Ελληνισμό είναι η ενσωμάτωση των διαφόρων φύλων, που βρίσκονται εγκα­
τεσπαρμένα ήδη από τα βάθη των αιώνων στη νοτιότερη
Βαλκανική, με τον Ελληνισμό της κλασικής εποχής, η
βαθμιαία συγχώνευση, αλλού βαθύτερη, αλλού λιγότερο
βαθειά, ενός πλήθους ξένων παλαιών επίσης φυλετικών
στοιχείων, κυρίως μικρασιατικών, που σφιχτοδένονται
σε μια πολιτική, οικονομική και πολιτιστική ενότητα και
δημιουργούν έναν ενιαίο λαό ανθρωπολογικά, εθνολογι­
κά ανάμικτο, όπως όλοι οι ιστορικοί λαοί, μα που βασι­
κό του στοιχείο, που του δίνει το όνομά του και τη σφρα­
/ 35 /

Όσοι κατάφεραν να διεισδύσουν ή όσοι εγκατεστάθηκαν από τους Βυζαντινούς αυτοκράτορες. ακτινοβολεί προς όλες τις κατευθύνσεις διεσπαρ­ μένος σε νησίδες. που από τον 3ο αιώνα αρχίζουν να διεισδύουν στα δυτικά σύνορα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. δεν κατάφεραν να εγκατασταθούν οριστικά και κατά μεγάλες μάζες στην Ανατολή. Η εθνολογική επίδραση των ρωμαϊκών λεγεώνων δεν μπορούσε να είναι υπολογίσιμη. αιώνα. είναι ο Ελληνισμός. όπως π. περιβαλλό­ μενες από ξένους πληθυσμούς. κυρίως αστικών κέντρων.χ. εφόσον πολύ ενωρίς οι λεγεώνες στρατολογούνται ανά­ μεσα στους ιθαγενείς πληθυσμούς. αναμιγνύο­ νται με τους ελληνικούς πληθυσμούς. όπως δείχνουν τα ονόματα που τους δίνονται (Γραικογαλάται και Γοτθο­ / 36 / . που εγκατεστη­ μένος σε συμπαγέστερες μάζες στην ηπειρωτική Ελλά­ δα. οι Γαλάτες και οι Γότθοι. Εθνολογικές εξελίξεις του ελληνικού λαού Η εθνολογική σύσταση του λαού αυτού. στη Μακεδονία και τη Θράκη. έτσι όπως είχε διαμορφωθεί στους κλασικούς χρόνους και πλουτισθεί με τα βορειότερα συγγενικά του φόλα. στα νησιά του Ιονίου και του Αιγαίου και στην κεντρική και δυτική Μικρά Ασία.Χ. Οι διάφοροι βάρβα­ ροι.Ν1Κ0Χ I\ ΣΒΟΡΩΝΟΣ γίδα του και γίνεται ο καταλύτης για τη μακροχρόνια τούτη αφομοιωτική ενέργεια. δεν θα διαταραχθεί σο­ βαρά ως τον 6ο μ.

ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΘΝΟΣ γραικού και τελικά αφομοιώνονται. Ο πληθυσμός του ανατολικού τμήματος είναι πλέον στην πλειονότητά του ελληνικός. / 37 / . Η εθνολογική αυτή κατάσταση ταράσσεται σοβαρά από το δεύτερο μισό του 6ου αιώνα και κυρίως τον 7ο αιώνα από τις αβαρο-σλαβικές επιδρομές στα Βαλκάνια και τις αραβικές επιδρομές στην Ασία. ενώ στις επαρχίες που αποχωρίστηκαν οριστικά ο ελληνισμός βρισκόταν σε μειοψηφία και απομονωμέ­ νος ανάμεσα σε συμπαγείς ετερόγλωσσους και εθνολο­ γικά ξένους πληθυσμούς. και η δι­ ευκόλυνση έτσι της εγκατάστασης των σλαβικών φύλων. ιδιαίτερα στη βόρεια Βαλκανική. που όχι μόνο δεν είχαν ποτέ συνδεθεί βαθύτερα με την αυτοκρατορία. Αιγύπτου) από το δεύτερο μισό του 7ου αιώνα. είτε με τον Μανιχαϊσμό και τα διάφορα παρακλάδια του. είτε με τον Μονοφυσιτισμό. ύστερα της Κυρηναϊκής και ολόκληρης της βόρει­ ας Αφρικής από τους Άραβες. Η σημαντικότερη συνέπεια των βαρβαρικών επιδρομών στην Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία ήταν η αραίωση του πληθυσμού της υπαίθρου. συντελεί στη μεγαλύτερη εθνολογική και ιδεολογική συνοχή της Αυτοκρατορίας. Η βαθειά αυτή αντίθεση των πληθυ­ σμών εξηγεί άλλωστε κατά μέγα μέρος και την προέλα­ ση των Αράβων. Η απόσπαση των νοτιότερων επαρχιών της αυτοκρα­ τορίας (Συρίας. αλλά δεν ε ί­ χαν πάψει ποτέ να εκδηλώνουν την αντίθεσή τους με διάφορες μορφές. ή ολοκληρωτικά εξελληνι­ σμένος. κυρίως θρησκευτικές.

Από τον 6ο αιώνα τα σλαβικά φύλα ανακατεμένα αρχικά με Κουτριγούρους. στις αποδεκατισμένες και ανεπαρκώς εξελληνισμένες επαρχίες της βορείου Βαλ­ κανικής. ύστερα με Αβάρους. ΣΒΟΡΩΝΟΣ Περισσότερο πολύπλοκα ήταν τα αποτελέσματα των σλαβικών επιδρομών στη Βαλκανική. Οι Βούλγαροι κατακτητές θα δεχτούν με τον καιρό τη γλώσσα των πιο πολυάριθμων καταχτημένων Σλάβων. οι οποίοι το τελευταίο τέταρτο του 7ου αιώνα υποτάσσουν ένα με­ γάλο μέρος των Αβαροσλάβων της Βαλκανικής και ιδρύ­ ουν το πρώτο ανεξάρτητο από την Αυτοκρατορία βουλ­ γαρικό κράτος ανάμεσα στον Αίμο και στον Δούναβη. Ιδιαίτερη ση­ μασία έχει στην κίνηση τούτη η εισροή στις χώρες αυτές του Φιννοουγγρικού λαού των Βουλγάρων. αλλά θα δώσουν σ’ αυτά τα πολιτικώς κατακερματισμέ­ να στίφη τα πρώτα γερά πλαίσια μιας πολιτικής οργά­ νωσης. Και στη Βαλκανι­ κή λοιπόν ο εκσλαβισμός των βορείων επαρχιών που ξε­ / 38 / . 0 ’ αποτελέσουν ιδιαίτερους αυτοτελείς λαούς που θα εξελιχθούν και αυ­ τοί στα συγκροτημένα σημερινά έθνη. που προοδευτικά εκσλαβίζονται.ΝΙΚΟΣ Γ. γιατί και όταν τα σλαβικά και βουλγαρικά φύλα που εγκαταστάθηκαν εδώ περιήλθαν κάτω από την πολιτική και πολιτιστική επίδραση του Βυζαντίου δεν θα πάψουν ποτέ να διατη­ ρούν την ιδιαίτερη φυσιογνωμία τους. κυρίως από τον 7ο αιώνα. αρχίζουν να περνούν τον Δούναβη και να εγκαθίστανται όλο και πιο πολυάριθμα. Έτσι από τον 7ο αιώνα και πέρα η βόρεια Βαλ­ κανική αποχωρίζεται από τον Ελληνισμό.

Η εντύπωση που παρέχουν οι σποραδι­ κές σύγχρονες ή λίγο μεταγενέστερες πληροφορίες είναι τέτοιες. σύμφωνα με την οποία το γένος των Ελλήνων. οι οποίες αποτελούσαν ως τον 6ο αιώνα τον κατεξοχήν ελληνικό χώρο. και θα κατορθώσει να απορροφήσει και να αφομοιώσει τα πλήθη των Σλάβων. ήταν αξιόλογη και επέφερε στις χώρες αυτές σοβαρές εθνολογικές αναστατώσεις. την κε­ ντρική Ελλάδα και ως την Πελοπόννησο. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η αβαρο-σλαβική διείσδυ­ ση από το τέλος του 6ου και καθ’ όλον τον 7ο αιώνα στη Θράκη. συγκέντρωση που είχε ήδη αρχίσει από την εποχή των βαρβαρικών επιδρομών του 3ου και 4ου αιώ­ να. Έτσι ο Ελληνισμός του Βυζαντίου. που δεν παύουν να διεισδύουν ειρηνικά ή ως επιδρομείς στις νότιες π ε­ ριοχές της Βαλκανικής. θα συνεχίσει με μεγαλύτερη ένταση τον εξελληνισμό των ξένων στοιχείων.ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΘΝΟΣ φεύγουν από τον καθαρά ελληνικό κόσμο. ώστε ερμηνευόμενες μονόπλευρα επέτρεψαν στον Fallmerayer να διατυπώσει ήδη από το 1830 την πολύκροτη θεωρία του. θα αντισταθεί στις συνεχείς επιδρομές των Αράβων στη Μικρά Ασία. που μένουν ακόμα εδώ μέσα στα σύνορά του. αν όχι με ακρίβεια διαγεγραμμένα. όρια. είχε εξαφανιστεί: οι πληθυσμοί / 39 / . εντείνει κι εδώ τη μεγαλύτερη συγκέντρωση προς τα νότια του Ελ­ ληνισμού. τη Θεσσαλία. περισσότερο συμ­ πυκνωμένος τώρα σε ένα συνεχές έδαφος με σαφέστε­ ρα. την Ήπειρο. τη Μακεδονία. που είχε δημιουργήσει τον θαυμαστό πο­ λιτισμό της αρχαιότητας.

είχαν αποτελειώσει το εξοντωτικό έργο των Σλάβων. όμως. και Αλβανών. Η “ επιστημονική” τούτη θεωρία ερχόταν στην ώρα της να ενισχύσει της αντιδραστικές δυνάμεις της Ευρώ­ πης. και ότι δεν διείσδυσαν πάντα ειρηνικά. που.ΝΙΚΟΣ Γ. Από τότε το πρόβλημα της καταγωγής των Νε­ οελλήνων μπερδεύεται με τους εκάστοτε εθνικούς. αυτές πηγές δεν αφή­ νουν επίσης καμιάν αμφιβολία ότι οι επήλυδες Σλάβοι δεν / 4 ° / . τις οποίες η Ελληνική Επανάσταση και το φιλελληνικό κίνημα που αυτή ξεσήκωσε. Ούτε σταγόνα γνήσιου και άκρατου ελληνικού αίματος δεν έρρεε πλέον στις φλέβες του έθνους. Σ Β Ο Ρ Ω Ν Ο Σ των άλλοτε ελληνικών χωρών δεν ήταν παρά ένα συνον­ θύλευμα Σλάβων. εισβάλλοντας εδώ αργότερα. έκφραση κυρίως του ευρωπαϊκού φιλελευθερισμού. που ύστερα από σκληρούς αγώνες είχε κατορθώσει ν’ απελευθερώσει μια γωνιά της γης του και να δημιουργήσει τον πρώτο μικρό πυρήνα ενός ελεύθερου ελληνικού κράτους. Οι ίδιες. πο­ λιτικούς ή και κοινωνικούς ακόμα αγώνες στα Βαλκάνια και γίνεται περισσότερο αντικείμενο προπαγάνδας πα­ ρά ψύχραιμης επιστημονικής έρευνας. Η προσεκτική και αντικειμενική εξέταση των πηγών δείχνει βέβαια ότι τα πλήθη των σλαβικών φύλων που ει­ σέβαλαν στις ελληνικές χώρες ήταν πολυάριθμα. έκανε να ανησυχήσουν σοβαρά. που είχαν κατακλύσει τις χώρες αυτές και εξαφανίσει το μεγαλύτερο μέρος του Ελληνισμού. Δείχνει επίσης ότι κατάφεραν να εκτοπίσουν ένα μεγάλο μέρος του ντόπιου ελ­ ληνικού πληθυσμού.

που μιλούν για την αποχώρηση του πληθυσμού αυτού στα νησιά του Αιγαίου ή στα οχυρωμένα μέρη της Ελλάδας. Άλλες που παρου­ σιάζουν τα σλαβικά φύλα εγκατεστημένα ανάμεσα στους γηγενείς πληθυσμούς. μπορούμε να πούμε ότι ο ελληνισμός που έμεινε επί τόπου ήταν αρκετός σε όγκο και σε συνοχή. έστω και κατά προσέγγιση. να υπολογίσουμε την αριθμητική σχέση ανάμεσα στους εισβολείς και τον ντόπιο πληθυσμό. βοηθούμενος από τη συνειδητή πολιτική της κεντρικής εξουσίας. ακόμη. μιλούν για ολό­ κληρα τμήματα του ελληνικού χώρου. άλλοτε εχθρικές σχέσεις. / 4ΐ / . να ξαναρ­ χίσει σύντομα την ανάκτηση των χαμένων εδαφών και να αφομοιώσει με τον καιρό τα ξένα αυτά στοιχεία. υπάρχουν άλλες. κυρίως τα παράλια. Δηλαδή χωρίς να μπορούμε. με τους οποίους έχουν άλλοτε φιλι­ κές. που είχαν ξεφύγει εντελώς από τις σλαβικές επιδρομές και δεν είχαν πάψει να ανήκουν στη βυζαντινή κυριαρχία. και στις ίδιες πηγές. ώστε να μπορέσει.ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΘΝΟΣ κατάφεραν καθόλου να εξαφανίσουν ολότελα τους πλη­ θυσμούς αυτούς. Το νότιο βαλκανικό τμήμα της Αυτο­ κρατορίας διαθέτει στα μέσα του 8ου αιώνα αρκετούς ελ­ ληνικούς πληθυσμούς. ώστε ο Κωνσταντίνος ο Ε' να μπορεί να μεταφέρει «εκ των νήσων και Ελλάδος και των κατωτικών μερών» πληθυσμούς για να πυκνώσει τον πλη­ θυσμό της Κωνσταντινούπολης. Άλλωστε. που είχε αραιωθεί από τον λιμό του 746. και. δίπλα στις πληροφορίες που μιλούν για την εξαφάνιση ελληνικών πληθυσμών από τους Σλάβους ή τη φυγή τους έξω από την Ελλάδα (Ιταλία).

δηλαδή των περιοχών που είχαν εγκατασταθεί οι Σλάβοι. ασφαλές μέσο για τον εξελληνισμό των Σλάβων. Ακόμη. που σιγά-σιγά ξανάρχεται στις π ε­ ριοχές που είχε εγκαταλείψει. Σ Β Ο Ρ Ω Ν Ο Σ Η κίνηση για την αφομοίωση και τον εκβυζαντινισμό των «σκλαβινιών». αρχίζει αρκετά ενωρίς και εμ­ φανίζεται ως αποτέλεσμα συνειδητής πολιτικής των βυ­ ζαντινών Αυτοκρατόρων ήδη από το τέλος του 7ου και τις αρχές του 8ου αιώνα.είτε με την ίδρυση νέων οχυρωμένων πόλεων ή την ανάκτηση εκείνων που είχαν καταστραφεί. ενώ ο Κωνσταντίνος ο ΣΤ' στα μέσα του 8ου αι­ ώνα μεταφέρει Σύρους μονοφυσίτες και Αρμένιους (κα­ τοίκους του θέματος των Αρμενιακών) στη Θράκη και οχυρώνει ή ανοικοδομεί τις κατεστραμμένες πόλεις της περιοχής. επιχειρείται με τον εκχριστιανισμό. και με την εκκλησιαστική και πολιτική οργάνωση των επαρχιών που είχαν υποστεί τις σλαβικές επιδρομές: Από το τέλος του 7ου αιώνα ο Ιουστινιανός ο Β' εκστρα­ τεύ ει εναντίον των σκλαβινιών μέχρι Θεσσαλονίκης και μεταφέρει πλήθη Σλάβων στο θέμα Οψίκιον της Μικράς Ασίας. Η εφαρμογή της πολιτικής αυ­ τής επιχειρείται είτε με τα όπλα και με την αναγκαστι­ κή μεταφορά ολόκληρων πληθυσμών από τα Βαλκάνια στη Μικρά Ασία και την εγκατάστασή τους ανάμεσα σε πυκνούς ελληνικούς πληθυσμούς· είτε με μεταφορές χριστιανικών ελληνικών ή εξελληνισμένων πληθυσμών από τη Μικρά Ασία στις σκλαβινίες για την ενίσχυση του ντόπιου πληθυσμού.ΝΙΚΟΣ Γ. Νέα εκστρατεία και υποταγή στην κεντρική / 4 2 / .

Εκτός από τους Μιλιγγούς και τους Εζερίτες της Πελο­ ποννήσου. Από τον 10ο αιώνα η αφομοίωση των Σλάβων των ελ­ ληνικών χωρών φαίνεται να έχει προχωρήσει σημαντικά. τις σπουδαιότερες σλαβικές μειονότητες. Ιδιαίτερη σημασία για τον εκχριστιανισμό και τον εξελληνισμό των σκλαβινιών φαίνεται να έχουν τα μέτρα του Βασιλείου του Α' και του οικουμενικού πατριάρχη Φωτίου. Μεγαλύτερη έκταση φαίνεται να έχουν τα μέτρα του Νικηφόρου του Α' (802-811). πράγμα που σίγουρα διευκόλυνε τον επα­ ναπατρισμό του ελληνικού στοιχείου.ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΘΝΟΣ χυβέρνηση των σκλαβινιών της Μακεδονίας και της κυ­ ρίως Ελλάδος γίνεται επί Ειρήνης (783). / 43 / . Ελλάδος και Πελοποννήσου. γιατί δεν εμφανίζονται πλέον στις πηγές παρά ως σκόρ­ πιες μειονότητες ανάμεσα σε συμπαγείς ελληνικούς πλη­ θυσμούς. Στις ενέργειες του Νικηφόρου διαφαίνεται επίσης η πρώτη ουσιαστική προσπάθεια εκχριστιανισμού των Σλάβων των ελληνικών χωρών και της αναδιοργάνωσης. που θα διατηρήσουν ως τον 15ο αιώνα κάποιαν αυτονομία και θα απασχολήσουν με τις κατά καιρούς εξεγέρσεις τους την κεντρική βυζαντινή εξουσία ή τις τοπικές αρχές. Η κίνηση αυτή εξακολουθεί κατά τον 9ο-10ο αιώνα. γεωργικά πλήθη. κατά μεγάλο μέρος πάροικοι των μεγάλων εκκλησιαστικών και λαϊκών κτημάτων. πολιτικής και εκκλησιαστικής. των χω­ ρών αυτών. που μεταφέρει από όλα τα θέματα της Αυ­ τοκρατορίας χριστιανικούς πληθυσμούς και τους εγκαθιστά στις σκλαβινίες της νοτίου Βαλκανικής.

που αρχίζουν να διεισδύουν και αυτοί στις ελ­ ληνικές χώρες πιθανώς πριν από τον 12ο αιώνα και πυ­ κνώνουν περισσότερο κατά τον 14ο στη Θεσσαλία. και στο τέλος του αιώνα στην Πελοπόννησο. Η κάθοδός τους πρέπει εν πολλοίς να συνδέεται με τις εισβολές των Σλάβων και των Αλβανών. δεσποτών της Πελοποννήσου. ΣΒΟΡΩΝΟΣ οι άλλες εκχριστιανισμένες μειονότητες δεν φαίνονται να έρχονται πλέον σε αντίθεση με τους ντόπιους ελληνικούς πληθυσμούς με τους οποίους συγχωνεύονται. είτε ύστερα από ενέργειες των διαφόρων ξένων ή ντόπιων τοπαρχών των βυζαντινών επαρχιών (δυναστών της Ηπείρου. στην Αττική. που ήρθε στις ελληνικές χώρες με τις Σταυροφορίες και τη φραγκική κατάκτηση.ΝΙΚΟΣ Γ. δεν ήταν τόσο σημαντικό. Παλαιότερη φαίνεται η διείσδυση στην Ελλάδα των βλαχικών (λατινοφώνων) πληθυσμών. που δεν φαίνεται να ήσαν πολυάριθμοι. Πολυπληθέστεροι ίσως από τους Σλάβους ήταν οι Αλβανοί. οι οποίοι θέλουν να ενισχύσουν τον αραιωμένο πληθυσμό της Ελλάδας. Το φραγκικό στοιχείο. ή ημιανεξαρτήτων ηγεμονίσκων της Θεσσαλίας ή Σέρβων ηγεμόνων στην εποχή της δημιουργίας του μεγάλου σερβικού κρά­ τους του Δουσάν). στην Εύβοια και στα γύρω νησιά του Αιγαίου. είτε αργότερα επω­ φελούμενοι της τουρκικής κατάκτησης. στην Ακαρνανία. στην Ήπειρο. ώστε να έχει υπολογίσιμη επίδρα­ / 4 4 / . Οι νέοι αυτοί άποικοι έρχονται συ­ χνά με την άδεια των βυζαντινών αυτοκρατόρων.

Οι ομάδες όμως αυτές είναι κυρίως υπολείμμα­ τα νεότερων σλαβικών εποικισμών των τελευταίων χρό­ νων της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Οι αθρόοι εξισλαμισμοί των πρώτων αιώνων της κατά­ κτησης συνετέλεσαν βέβαια στον εκτουρκισμό ενός μέ­ ρους της Μικράς Ασίας. Τα πλήθη των Σλάβων που διείσδυσαν στην κεντρική Ελλά­ δα και στην Πελοπόννησο δεν έχουν αφήσει άλλα ίχνη εκτός από μερικά τοπωνύμια. που χάνεται για τον Ελληνισμό.ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΘΝΟΣ ση στην εθνολογική σύνθεση των χωρών αυτών.τι απέμεινε από τον Ελληνισμό από την ανάμιξή του με το τουρκικό στοιχείο. η αγεφύρωτη διαφορά της θρησκείας των δύο λαών προφύλαξε γενικά ό. που εμφανίζονται / 4 5 / . αφετέρου. Μόνο μερικές μειονότη­ τες στις βόρειες συνοριακές περιοχές του σημερινού ελ­ ληνικού κράτους διατήρησαν καθ’ όλη την Τουρκοκρα­ τία το σλαβικό τους ιδίωμα. Αλλά. Ιδιαίτερος υπήρξε ο ρόλος της τουρκικής κατάκτησης. από τον 7ο αιώ­ να ως το τέλος της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Από τα πλήθη αυτά δεν διακρίνονται στους πρώτους αι­ ώνες της οθωμανικής κατάκτησης παρά μερικά ίχνη. νέα ση­ μαντικά φυλετικά στοιχεία έρχονται να προστεθούν στον λαό που ζει στις ελληνικές χώρες και αποτελεί το ουσιαστικό στοιχείο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. και εξασθένισαν το ελληνικό στοιχείο στη Βαλκανική. και μερικές το διατηρούν ακόμα. Δεν άφησε παρά ελάχιστα ίχνη σε μερικά από τα νησιά του Αιγαίου. Στο διάστημα λοιπόν οκτώ αιώνων.

και μερικοί δια­ τηρούν ακόμα. διατήρησαν επί αιώνες. Σ Β Ο Ρ Ω Ν Ο Σ κατά την εποχή της δημιουργίας της δεύτερης βουλγα~| ρικής αυτοκρατορίας (1204-1350) και της σερβικής ηγε-| μονίας στα Βαλκάνια (1331-1355). σε μια εθνότητα με γερούς υλικούς και πνευματικούς δεσμούς. Είναι δε ζήτημα που χρειάζεται βαθύτερη] έρευνα αν στις ομάδες αυτές υπάρχουν παλαιοί πυρή­ νες. που κατά διαστήματα εισρέουν στις ελ­ ληνικές χώρες.ΝΙΚΟΣ Γ. και κατά την Τουρ-| κοκρατία. μολονότι ζούσαν . τα γλωσσικά τους ιδιώματα. καθώς και οι μικρές απομονωμένες ομάδες ] των Βλάχων. εντεταγμένοι σ’ ένα με­ γάλο συγκεντρωτικό κράτος και πλαισιωμένοι από μια θαυμαστά οργανωμένη διοικητική και εκκλησιαστική ιε­ ραρχία. Οι ντόπιοι λοιπόν πληθυσμοί συγκροτημένοι ήδη σε έναν ενιαίο λαό. στην Πελοπόννησο και σε μερικά από τα νησιά του Αιγαίου. ήταν φυσικό ν’ απορροφήσουν στη μεγάλη τους πλειονότητα τα ημιβάρβαρα και πολιτικά ανοργάνωτα ξένα στοιχεία. Οποιαδήποτε και αν είναι η ανθρωπολογική σύνθεση / 46 / . Οι Αλβανοί και οι Βλάχοι. και ανέπτυξαν ελληνική εθνική συν­ είδηση μετέχοντας σε όλους τους εθνικούς αγώνες του νεότερου ελληνισμού. στους οποίους έδωσαν εξέχουσες φυσιογνωμίες. με ανώτερο πνευματικό πολιτι­ σμό χωρίς ουσιαστική διακοπή. Με­ γαλύτερη γλωσσική αντίσταση παρουσίασε το αλβανικό I στοιχείο. υπολείμματα των πρώτων σλαβικών εισβολών. ανάμεσα σε συμπαγείς ελληνικούς πληθυσμούς στην κε­ ντρική Ελλάδα.

τα οποία εξελίσσονται ανά τους αιώνες χωρίς διακοπή και χωρίς να χάσουν τον ιδιαίτερο χαρακτήρα τους. ή των διαφόρων εισβολέ­ ων (Σλάβων.) στον Μεσαίωνα ή στα νεότερα χρόνια -κα ι τον βαθμό αυτό δεν τον καθο­ ρίζουν τα πολύ γενικά και ακόμα υποθετικά συμπερά­ σματα των ανθρωπολογικών ερευνών. είναι τούτο: με την ελληνική γλώσσα των ελληνικών φύλων ως κοινό όργανο τα διά­ φορα στοιχεία του πληθυσμού των ελληνικών χωρών σχημάτισαν τον κοινό πολιτισμό που ονομάζεται ελληνι­ κός και συγκροτήθηκαν έτσι σε έναν ενιαίο λαό. σε μικρότερο ποσοστό οι Βλάχοι. που έδωσε στον εαυτό του το όνομα των Ελλήνων. εξακολουθούν την ίδια συνδετική και αφομοιωτική λειτουργία ενσωμα­ τώνοντας στον ενιαίο αυτό λαό μεγάλο μέρος από τα ξέ­ να στοιχεία. Οι Σλάβοι και οι Αλβα­ νοί. μετέβαλαν βέβαια κα­ / 4 7 / . Ακόμη: αποφασιστικά στοιχεία του πολιτι­ σμού αυτού -ιδιαίτερα η ελληνική γλώσσα. στίφη ανοργάνωτα αφομοιωθέντα με τη σειρά τους. οποιοδήποτε και αν είναι το ποσοστό της συμβολής των καθαρά ελληνικών φύλων στην ανθρωπολογική σύνθεση του αρχαίου ελληνικού λαού και η διάρκειά του ανά τους αιώνες. ανθρωπολογικά ανάμικτων.ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΘΝΟΣ των πληθυσμών των ελληνικών χωρών στα διάφορα στά­ δια της ιστορίας.το βασικό και αναμφισβήτητο γεγονός για τον ιστορικό που ασχολείται με την εξέλιξη κοινωνικών και ιστορικών σχηματισμών. Βλάχων κτλ. Αλβανών. με τα οποία οι περιπέτειες της ιστορίας τον έφεραν κατά καιρούς σε επαφή. σε μιαν εθνότητα.

η δωρική για τα τσακώνικα. που δεν ανάγονται όλα στην εποχή των με­ σαιωνικών εποικισμών -πολλά εμφανίζονται σε νεότερους χρόνους.ΝΙΚΟΣ Γ. παρά ως αμιγής εθνολογική ομάδα. αλλά κατευθείαν οι αρχαί­ ες διάλεκτοι . το γεγονός ότι η βάση μερικών νεοελληνικών διαλέκτων δεν είναι η ελληνιστική κοινή. Τα μόνα ξένα ίχνη στην ελληνική γλώσσα είναι μερικά λεξιλογικά δά­ νεια. η ιωνική για τα ποντιακά. Η συνέχεια αυτή του Ελληνισμού ως λαού φαίνεται με τη μεγαλύτερη ενάργεια στη ζωντανή ελληνική γλώσσα. Ο αριθμός των σλαβικών ή αλβανικών ή βλαχικών τοπωνυμίων. που εμφανίζεται από αιώνες πριν -περισσότερο ως φορέας και ως έκφραση πολιτισμού. ΣΒΟΡΩΝΟΣ τά κάποιο ποσοστό την αναλογία των διαφόρων εθνολο­ γικών στοιχείων του λαού με τον οποίο αφομοιώθηκαν.από τον ηγετικό του ρόλο και που εξακολουθεί να αποτελεί αντικειμενικά το βασικό στοιχείο ενός πά­ ντα ενιαίου λαού με πλήρη συνείδηση της ενότητάς του. αλλά δεν μπόρεσαν να εκτοπίσουν τον Ελληνισμό. Την ίδια συνέχεια από την αρχαιότητα ως τα σή­ μερα εμφανίζει και το τοπωνυμικό των ελληνικών χω­ ρών. Σημαντικό εδώ είναι. Σημαντικός άλλωστε αριθμός αρχαϊκών στοιχείων βρίσκεται και στις άλλες νεοελληνικές διαλέ­ κτους.σε σχέση με το πλήθος των καθαρά ελλη­ νικών τοπωνυμίων. που δεν εμφανίζει στη συνεχή της εξέλιξη καμία εξωτε­ ρική επίδραση στην οργανική της δομή. συγκεκριμένα ουσιαστικά που αναφέρονται κυ­ ρίως στην ποιμενική ζωή. ακόμη. που μεγάλος αριθμός τους ανάγεται / 4 8/ .

τέχνης. Οι λαογραφικές έρευ­ νες και γενικότερα η μελέτη του βίου των Βυζαντινών και των Νεο-ελλήνων δείχνουν ολοένα και περισσότερο ότι πολλά στοιχεία λαϊκής λατρείας. με τους οποίους ο Ελληνισμός ήρθε σ’ επαφή και των οποίων αφομοίωσε ένα μεγαλύτερο ή μικρότερο τμήμα. χωρίς βέβαια αυτό να σημαίνει ότι εδώ δεν υπάρχουν και τα ίχνη των επιδράσεων των διαφόρων λα­ ών.ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΘΝΟΣ στην αρχαιότητα. και γενικά κοινωνικής ζωής έχουν τις ρίζες τους στην ελληνική αρ­ χαιότητα. είναι ελάχιστος. .

Β. που προβάλλουν ως οι κύριες συνεκτικές δυνάμεις ευρύτερων σχηματισμών. Η ΠΟΡΕΙΑ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗΣ jfe Η υποχώρηση της ελληνικής ιδέας Αν η γλωσσική ενότητα και γενικά η πολιτιστική συνέ­ χεια. άλλοι αντίρροποι ιστορικοί παράγοντες. που διαγράφηκαν παραπάνω. αμαύρωσαν συγχρόνως και την ενάργεια της ελληνικής ιδέας. μιας ελληνικής εθνότητας. ικανής ν’ αφομοιώνει συνεχώς ξένα στοιχεία. η πολιτική και οικονομική ενότητα. συνετέλεσαν στη δημιουργία και τη συν­ τήρηση ενός ελληνικού λαού. προκαλώντας τη βαθμιαία εξασθένηση στη συνείδησή του της αντικειμενικά βασικής και καθο­ ριστικής λειτουργίας του ελληνικού πολιτισμού στη δια­ μόρφωσή του ως λαού.Χ. / 5 ° / . που υποχωρεί συνεχώς. ιδίως από τον 3ο μ. αιώνα. η ένταξη του λαού αυτού στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και η παραδοχή του Χριστιανισμού. εν σχέσει με τις νέες ιδέες . ώσπου να βρεθεί σε συγ­ κεχυμένη και λανθάνουσα κατάσταση.δυνάμεις. τη ρωμαϊκή αυτοκρατορική ιδέα και τη χριστιανική ιδέα.

ο οποίος ενσαρκώνει τη ρωμαϊκή ιδέα. φορέα κάθε εξουσίας. Η συνεί­ δηση ξεχωριστών λαϊκών ενοτήτων. Οι διάφοροι ελληνικοί κρατικοί σχη­ ματισμοί. ύστερα από την επιβολή του Χριστιανισμού. σε Ρωμαίους πολίτες. υποχωρεί στην πλατύτερη συνείδηση της Αυτοκρατορίας. η ένταξή του ύστερα στη Ρωμαϊκή Αυτο­ κρατορία. αντλεί την εξουσία του από τον Θεό. ο ηγετικός ρόλος του Ελληνισμού μέσα στον ελληνιστικό κόσμο είχε δημιουργήσει ήδη πριν από τη ρωμαϊκή κατάκτηση τις προϋποθέσεις για την ανά/ 5 1 / . Εξ άλλου.ΪΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΘΝΟΣ Πράγματι.). ο οποίος ταυτίζεται με το θείο ή. μετέβαλαν ριζικά και την πολιτική του ιδεο­ λογία. που γίνεται συνεκτικός δεσμός δια­ φόρων λαών. ύστερα από το διάταγμα του Καρακάλλα (212 μ.Χ . χωρίς βέβαια να σβήσει εντελώς. που στηρίζονται στον συνειδητό δεσμό ενός συνόλου πολιτών που μιλούν την ίδια γλώσσα ή ανήκουν ως Έλληνες ή εξελληνισμένοι στην ίδια πολιτιστική οι­ κογένεια. για να μεταβληθούν σε λίγο σε υπηκόους ενός απόλυτου μονάρχη. υποχω­ ρεί. Η ιδέα του πολίτη. εντάσσονται πρώτα και έπειτα διαλύονται μέ­ σα στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. μαζί με όλους τους πληθυσμούς του ρωμαϊ­ κού κράτους. υπηκόων ενός θεοπρόβλητου αυτοκράτορα. Οι άλλοτε πολίτες των διαφόρων ελληνιστικών πολιτικών συγκροτημάτων με­ ταβάλλονται. η εξάπλωση του Ελληνισμού ανάμεσα στους διαφόρους λαούς που είχαν απαρτίσει τον ελληνι­ στικό κόσμο. ώσπου να αντικατασταθεί από την ιδέα ενός από­ λυτου μονάρχη.

Σύρους κτλ. χάρη στην πολιτική των Ρω­ μαίων. όταν ύστερα από την κρίση του 3ου αιώνα το δυτικό τμήμα της Αυτοκρα­ τορίας άρχισε να παρακμάζει για να καταλυθεί τελικά από τα στίφη των βαρβάρων που ανασυντάσσουν σε νέ­ ες βάσεις την κεντρική και δυτική Ευρώπη. Με τον προοδευτικό εκχριστιανισμό των ελληνικών και εξελληνισμένων πληθυσμών εμφανίζεται συγχρόνως και / 5 2 / . σε τέτοιο σημείο που. Έπειτα. όχι μόνο εγκατέλειψε σιγά-σιγά κάθε αντίδραση εναντίον της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. καθώς στην εξελληνισμένη Ανατολή οι κύρι­ οι αντίπαλοι του Χριστιανισμού. προνομιούχο λαό στην Ανατολή και τον πο­ λιτισμό του κύριο πολιτιστικό στοιχείο ολόκληρης της Αυτοκρατορίας. αλλά θεώρησε τον εαυτό του αναπόσπαστο και οργανι­ κό της μέλος. είχαν αδιάρρηκτα συνδεθεί με τον Ελληνισμό. 0 ηγετικός αυτός ρόλος του Ελληνισμού συνεχίζεται.ΝΙΚΟΙ Γ. δίπλα στο ιταλιωτικό.). σε αντίθεση με άλ­ λους παλαιούς συγκροτημένους λαούς της Ανατολής (Πέρσες. ΣΒΟΡΩΝΟΣ πτύξη μιας οικουμενικής ιδέας. Έτσι ο Ελληνισμός. που κατέστησε το ελληνικό στοιχείο. να αναλάβει για λογαριασμό του τη συνέχιση της αυτοκρατορικής ιδέας με τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. και μάλιστα επεκτείνεται σε ολόκληρη τη ρωμαϊκή Ανατολή με τη δημιουργία της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. οι εκχριστιανισμένοι ελληνικοί και εξελληνι­ σμένοι πληθυσμοί άρχισαν να ξεχωρίζουν τον εαυτό τους και να απομακρύνονται από την ελληνική παράδοση. η ειδωλολατρία και η αρχαία φιλοσοφία.

. για τη διάδοση του Χριστιανισμού. χριστιανική σκέψη. γλώσσα. που οι Έλλη­ νες θεωρούσαν βαρβαρική αντίληψη.. που βρί­ / 53/ . που όλοι τους είχαν βαθειά ελληνική μόρφωση. Βέβαια.ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΘΝΟΣ ο πρώτος. οι πρώτοι μεγάλοι θεωρητικοί του Χριστια­ νισμού. διαλεκτική και ρητορι­ κή τέχνη.ώχριστιανισμόςήρτηται». Αλλά όλοι αυτοί έχουν πλήρη συνείδηση ότι τα στοιχεία αυτά δεν είναι παρά απλά μέσα. μιλώ­ ντας για τον Ωριγένη.] είναι τό δόγμα. δήλον ότι τον ίουδάίσμόν. Ήταν αληθινά δύσ­ κολο να συγχωνευθεί σε μιαν αρμονική ενότητα η ελεύ­ θερη κίνηση της ελληνικής σκέψης. 0 Πορφύριος. για τη δια­ τύπωση και θεμελίωση των δογμάτων του. Με τις μορφές ακόμα της ελληνιστικής τέχνης οι πρώτοι χριστιανοί τε­ χνίτες εκφράζουν τον καινούργιο ιδεολογικό τους κό­ σμο. αισθάνθηκαν την ανάγκη να χρησιμοποιήσουν στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού και της ελληνικής παιδείας. απαραίτητα όργανα στην υπηρεσία της νέας κοσμοθεωρίας. με την υποταγμένη στην αποκάλυψη. διχασμός στη συνείδηση των Ελλήνων. για να στηρί­ ξουν την άμυνά του ή την πολεμική του. ήταν η ίδια η ελληνική κοσμοθεωρία που ερχό­ ταν σε αντίθεση με τον Χριστιανισμό. Δεν ήταν απλώς η ελληνική πολυθεΐα και ειδωλολατρία που ερχόταν σε αντίθεση με τη χριστιανι­ κή πίστη. γράφει: «Έ λλην εν Έ λλησι παιδευθε'ις λόγοις προς τό βάρβαρον έξώκειλε τόλμημα». αληθινά δραματικός. οι πατέρες της Εκκλησίας. Ο Κέλσος έλεγε: «Βάρβαρόν φησιν [. την πέραν του λόγου. που πηγάζει από τον ανθρώπινο λόγο.

Η δημιουργική προσπάθεια των πρώτων πατέρων της Εκκλησίας να συμβιβάσουν.αντικαθρεφτίζεται με πιστότητα στη! μεταβολή του περιεχομένου των όρων Έλλην . που η έκβασή της δεν έχει κρι-i θεί οριστικά -χριστιανισμός και ελληνική παιδεία συνυ-ί πάρχουν ακόμα. τη χρι­ στιανική πίστη με την ελληνική παιδεία. κρατούν όμως ακόμα το πολιτιστικό του περιεχό­ μενο. Σ Β Ο Ρ Ω Ν Ο Σ σκεται στην ουσία της σε πλήρη αντίθεση με την ελληνι-* κή σκέψη. Η πάλη αυτή. σταματάει για αιώνες. ως έναν βαθμό. Οι εκχριστιανισμένοι ελληνικοί πληθυσμοί εγκατα­ λείπουν βέβαια το εθνικό τους όνομα Έλλην.ΝΙΚΟΣ Γ. Η επικρατέστερη έννοια του Έλλην ως τον 6ο αιώνα είναι ειδωλολάτρης: εκείνος που ανήκει στον ελληνικό κύκλο του πολιτισμού και μιλάει ελληνι­ κά. τη μόνη “ ελευθερία” που γνώρισε η χριστιανική σκέψη. πράγμα που επέτρεψε κάποιαν αυτονομία στην ερμηνεία των Γρα­ φών. και διακρίνεται από τον εθνικό. που αρχί­ ζει να παίρνει τη θρησκευτική του σημασία (ειδωλολά­ τρης). που αναφέρεται στην ελληνική παιδεία και τον ελ­ ληνικό πολιτισμό. Η έστω και εξωτερική επαφή / 54 ! . που μένει έξω από τον ελληνικό πολιτιστικό κύκλο. που είναι ο μη χρι­ στιανός ή μη Εβραίος.ελληνι. Κάθε απόπειρα αυτονομίας στη σκέψη που ξεμακραίνει κάπως από το καθιερωμένο δόγμα χα­ ρακτηρίζεται αίρεση και συνδέεται με την ελληνική παι­ δεία που καταδικάζεται.· κός. ύστερα από την οριστική διατύπωση των χριστιανικών δογμάτων και την επιβολή της ορθοδοξίας.

Η συμμετοχή στην πολιτική ζωή όλων των κοινωνικών στρωμάτων των ελευθέρων πολιτών. ώσπου σχεδόν εξαφανίζεται μπροστά στο θρησκευτικό περιεχόμενο.ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΘΝΟΣ με την ελληνική σκέψη διακόπτεται. Χριστιανός και Ρω­ μαίος γίνονται σχεδόν ταυτόσημες έννοιες. Ο εκχριστιανισμός των διαφόρων λαών είναι ο πρώτος σταθμός για την πολιτική ή απλώς πολιτιστική τους ένταξη στη σφαί­ ρα επιρροής της Αυτοκρατορίας. Οι τελευταίες ελληνικές φιλοσοφικές σχολές κλείνονται από τον Ιουστινιανό. ο ίδιος ο Ψελλός χαρακτηρίζει τους Κινέ­ ζους «έλληνας το δόγμα». Με την κωδικοποί­ ηση του Ιουστινιανού η νομοθεσία που καταδικάζει την ειδωλολατρία και τις αιρέσεις γίνεται αυστηρότερη. που αποδίδεται τώρα σε κά­ θε μη χριστιανό και μη Εβραίο και ταυτίζεται με τον όρο εθνικός και το λατινικό paganus. Από τον 6ο ως τον 11ο αιώνα το πολιτιστικό περιεχόμενο των όρων Έλλην . ενισχύεται από τον πολιτιστικό διχασμό που αναπτύσσεται κατά την ίδια αυτή περίοδο. Ο διχασμός αυτός. που εξασθενίζει στη συνείδηση του Ελληνισμού το αίσθημα της ιστορικής του συνέχειας και τον οδηγεί σε ένα είδος ιστορικής αλλοτρίωσης.ελληνικός υποχωρεί. ο Ιωάννης Μόσχος μιλεί για «Σαρακηνόν τινά έλληνα». Για τον Φώτιο οι Ρώσσοι πριν δεχθούν τον χριστιανισμό είχαν «ελληνικήν και άθεον δόξαν». Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία γ ί­ νεται ορθόδοξο χριστιανικό κράτος. η οποία χαρακτήρι­ ζε τα σημαντικότερα για τον πολιτισμό πολιτικά συγ­ / 5 5 / .

Η ζωντανή ομιλούμενη γλώσσα. απομακρύνεται όλο και περισσότερο από Ιφ Ι . εκ­ φράζει κατά τον πιο άμεσο τρόπο αυτόν τον πολιτιστικό διχασμό. που διαρκώς εξελίσσεται. Τα δύο αυτά ρεύματα απομακρύνονται το ένα από το άλλο ολοένα και περισσότερο καθ’ όλο αυτό το διάστημα. Ο γλωσσικός διχασμός. των ανωτέρων πολιτικών και στρατιωτικών αξιωματούχων. έκφραση μιας πνευματικής αριστοκρατίας που βγαίνει από την άρχουσα τάξη. έπειτα. Σ Β Ο Ρ Ω Ν Ο Σ κροτήματα του αρχαίου ελληνικού κόσμου και η οποία. που αρχί­ ζει με την αποκλειστική χρησιμοποίηση της αττικής γλώσσας από τους λογίους των ελληνιστικών χρόνων. από την ελληνιστική περίοδο ως το τέλος του 11ου αιώνα. μετέχει μόνη στη διοίκηση των κοινών και μονοπωλεί την ανώτερη και ανώτατη παιδεία. έδινε στον αρχαίο ελληνικό πο­ λιτισμό μια ενιαία έκφραση ενός κοινωνικού συνόλου με γερές λαϊκές βάσεις. αρχίζει να ελαττώνεται ήδη στην ελ­ ληνιστική περίοδο για να εξαφανισθεί στα ελληνιστικά βασίλεια και. στους οποίους γρήγορα θα προστεθεί ο ανώτατος χριστιανικός κλήρος. που γίνεται απρόσιτη στις μεγάλες λαϊκές μάζες. συγκεντρώνοντας όλο και περισσό­ τερο τον πλούτο. και ένα λαϊκό ρεύμα με αυτόνομη αλλά λανθάνουσα εξέλιξη. Η αριστοκρατία των μεγάλων γαιοκτημόνων. στη Ρωμαϊκή και Βυζαντινή Αυτο­ κρατορία.ΝΙΚΟΣ Γ. εξασφαλίζοντας τη συμμετοχή όλων των πολιτών στις πολιτιστικές εκδηλώσεις. ένα επίσημο. Ήδη λοιπόν από την ελληνιστική εποχή αρχίζουν να δημιουργούνται δύο πνευματικά ρεύματα.

από τις ελλη­ νικές και εξελληνισμένες μάζες της Αυτοκρατορίας. δεν κατορθώνουν ακόμα να ξαναζω­ ντανέψουν τη συνείδηση της ελληνικής συνέχειας. τα στοιχεία της αριστο­ τελικής ή της πλατωνικής και. Τα ελληνικά στοιχεία που υπάρχουν στον επίσημο αυτό πολιτισμό. Η επίσημη αυτή γλώσσα. ως συνε­ χιστές των αττικιστών οι Βυζαντινοί λόγιοι. κυρίως. τυπική και χωρίς δυνατότητες εξέλιξης. όπου θα έβρισκαν τα ζωντανά στοιχεία της ελληνικής παράδο­ σης για να τραφούν. χάνει κάθε επαφή με τις λαϊκές της ρίζες και γίνεται ακατα­ νόητη από τις μεγάλες μάζες του ελληνόφωνου πληθυ­ σμού. της νεοπλατωνικής σκέψης. ν’ αναπτυχθούν και να γίνουν πραγ­ ματικά συνειδητά. την οποία προσπαθούν να μιμηθούν με μεγαλύτερη ή μικρότερη επιτυχία. η ρητορική ή η λογική και η διαλεκτική ελληνική τέχνη. Η ίδια η χριστιανική εκκλησία εγκατέλειψε και αυτή ενωρίς την ελληνιστική κοινή. / 5 7 / . που έχουν διεισδύσει στη χριστιανική ιδεολογία. την οποία είχε χρησι­ μοποιήσει στην αρχή για τη διάδοση του Χριστιανισμού. ξεκομμένα από τις λαϊκές τους ρίζες. η έστω και τυποποιημένη και νεκρή γλωσσική του ελληνική έκφραση.ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΘΝΟΣ την επίσημη αττική γλώσσα. και η οποία γίνεται η επίσημη γλώσσα του κράτους. τα ελληνιστικά στοιχεία που ανάμικτα με ανατολικά βρί­ σκονται στη βάση της καλλιτεχνικής βυζαντινής δημιουρ­ γίας.

ΣΒΟ ΡΩ Ν ΟΙ Η προοδευτική ανασύνδεση με την ελληνική παράδοση στον μεσαιωνικό Ελληνισμό Η αμεσότερη επαφή με την αρχαία ελληνική δημιουργία που παρατηρείται τον 10ο και τον 11ο αιώνα.ΝΙΚΟΙ Γ. ύστερα από την “ αναγέννηση” του 9ου αιώνα. αποτέλεσμα της πνευματικής αναταραχής που προκάλεσε η εικονομάχία. καθαρότερα στους ανθρωπιστές του 11 ου αιώνα με κύριο εκπρόσωπο τον Ψελλό. διακρίνουμε καθαρά μια σταθερή προσπάθεια αποκατάστασης της καταδι­ κασμένης ως τα τότε ελληνικής παιδείας και γενικότερα της ελληνικής σκέψης. που ξεχω­ / 58 / . γιατί με τη ζωή τους και τη σκέψη τους ήταν κοντά στον νόμο που κήρυξε ο Χριστός. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο λόγιος μητροπολίτης Ιωάννης Μαυρόπους. Η αποκα­ τάσταση όμως αυτή της ελληνικής παιδείας. αρχίζει βέβαια να ξανασυνδέει στη συνείδηση μερι­ κών από τους σημαντικότερους αντιπροσώπους της κί­ νησης αυτής το πολιτιστικό παρόν με την ελληνική πα­ ράδοση. προσεύχεται στον Χ ρι­ στό για τη σωτηρία της ψυχής του Πλάτωνα και του Πλουτάρχου. Ήδη στον Φώτιο. δάσκαλος του Ψελλού.ελληνικός. με την προβολή των στοιχείων εκείνων που όχι μόνο δεν αντίκεινται στη χριστιανική πί­ στη αλλά κατά κάποιον τρόπο την προετοίμαζαν. χωρίς να πάψει να σημαίνει κυρίως τον ειδωλολάτρη. αρχίζει να ξαναποχτά για μερικούς το πολιτιστικό της περιεχόμενο. Η έννοια Έλλην .

εκήρυττε ψεύτικα ιδεώδη.).) και άλλοι κατηγοροόνται ως ελληνίζοντες και μάγοι και υποχρεώνονται να απολογηθούν και να τονίσουν όχι μόνο την απόσταση που χωρίζει τη χριστιανική πίστη από την ελληνική σκέ­ ψη. εκφράζει κατά πρώτο λόγο. αλλά και την ανωτερότητα του δικού τους βυζαντι­ νού χριστιανικού πολιτισμού. ο Ψελλός (11ος αι. Η ελληνική παράδοση δεν μπορεί να θεωρηθεί ακόμα ως προγονική κληρονομιά. ο Λέων ο Μαθηματικός (9ος αι. ο Φώτιος (9ος-10ος αι. που. Το επίσημο λοιπόν αυτό πολιτιστικό ρεύμα. Οι περισσό­ τεροι από τους αντιπροσώπους της αναγεννητικής αυ­ τής κίνησης. που στηρίζεται στην αλή­ θεια.ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΘΝΟΣ ρίζεται από την ελληνική θρησκεία. που υποστηρίζεται από το επίσημο κράτος. που κατευθύνεται από τους αυλικούς και γενικότερα από τους ανώτερους κοινωνικούς κύκλους της Κωνσταντινούπολης και μερικών άλλων μεγάλων κέντρων της Αυτοκρατορίας και απευθύνεται σε έναν περιορισμένο κύκλο γαιοκτημόνων-αξιωματούχων της Αυτοκρατορίας και της εκκλη­ σίας. εν σχέσει με τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό. τον οικουμενικό και χριστιανικό χαρακτήρα της Αυτοκρατορίας. Συνοψίζοντας σε ένα γενικότατο διάγραμμα την ως / 5 9 / . με το περιεχόμενό του. Εξακολου­ θεί να προκαλεί την αντίδραση της μεγάλης μερίδας των βυζαντινών λογίων και κυρίως του ορθόδοξου κλήρου. με ποικίλη εθνολογική προέλευση. δεν μπορεί ακόμα να επιβληθεί γενικά. παρά τη θαυμαστή του λαμπρότητα της έκφρασης.).

που αρχίζει να εμφανίζεται από την ελληνιστική εποχή.ΝΙΚΟΣ Γ. οικονομική και πολιτιστική ενό­ τητα. αναπτύσσεται κατά τη ρωμαϊκή περίοδο και κυριαρχεί με τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. στενότερος σύνδεσμος των διαφό­ ρων ελληνικών ομάδων που βρίσκονται ήδη από την αρ­ χαιότητα διασκορπισμένες στα διάφορα σημεία της Ανατολής. Η πορεία τούτη οδήγησε στη δημιουργία ενός ενι­ αίου ελληνικού λαού. μιας ελληνικής εθνότητας. και με μια όλο και πιο βαθειά πολιτική. είσοδος στο πανελλή­ νιο τούτο σύνολο νέων βορειοτέρων λαών περισσότερο ή λιγότερο συγγενικών. Έ πειτα από την εμφάνιση μιας οικουμενικής τάσης. γιατί συνοδεύεται με τον εξελληνισμό ενός μεγάλου μέρους των ξένων εθνολογικά λαών. Η πορεία προς την ενότητα δεν διακόπτεται με την εξάπλωση του Ελληνισμού σε όλο και μεγαλύτε­ ρους χώρους. Πρώτα-πρώτα μια στα­ θερή πορεία προς την ενότητα: συγχώνευση των διαφό­ ρων ελληνικών φύλων με τα αυτόχθονα στοιχεία της κυ­ ρίως Ελλάδας και των νησιών της. ΣΒΟΡΩΝΟΣ εδώ εξέλιξη του Ελληνισμού διακρίνουμε στην εξέλιξη τούτη δύο κύριες κατευθύνσεις. Η ιδέα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και ο Χριστιανισμός που συνδέουν τώ­ ρα τον Ελληνισμό με τους άλλους λαούς που συγκρο­ τούν τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. που αναμεσά τους εγκαταστάθηκε ο Ελληνισμός. με συν­ είδηση της ιστορικής του συνέχειας. ρήγμα που φαίνεται καθαρότερα στον επίσημο πολιτι­ / 6ο / . προκαλούν ένα σοβα­ ρό ρήγμα στη συνείδηση της ιστορικής του συνέχειας.

Πράγματι. παλαιό όνομα των Ελλήνων. χρησιμοποιούν ήδη από τον 6ο αιώνα τον όρο Γραικός. δεν είχε πάψει να υφίσταται. δίπλα στο κοι­ νό όνομα Ρωμαίος (Ρωμιός). ή στην εθνότητα αυτή. η εθνολογική διάκριση ανάμεσα στους διαφόρους λαούς-εθνότητες της Αυτοκρατορίας. θέλει να εκφράσει την οικουμενικότητα της Αυτοκρατορίας. ως εθνότητας. Η αυτοκρατορική και χριστια­ νική αυτή οικουμενικότητα αναστέλλει για κάμποσους αιώνες την ανάπτυξη στον λαό αυτό. Τον όρο Γραικός τον βρίσκουμε στον ιστο/ 6ι / . έστω και λόγω των γλωσσικών τους διαφορών. Τα πα­ ραδείγματα αφθονούν. που δίνεται σε όλους του υπηκόους της Αυτοκρατορίας ανεξάρτητα από εθνολο­ γική προέλευση. δεν είχε όμως διασπάσει την ενότητά του ως λαού. που.ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΘΝΟΣ σμό της Αυτοκρατορίας. Απλή ανάγνωση των Βυζαντινών ιστορικών και χρονογράφων -το παράδειγμα του περί θεμάτων του Κωνσταντίνου Πορφυρογεννήτου είναι αρ­ κετό. και που το πολιτιστικό χάσμα που τη χαρακτηρίζει. μιας εθνικής συνείδησης και τη μεταβολή της σε τελειωμένο έθνος. τον απομακρύνει όλο και περισσότερο από τις λαϊκές του ρίζες. όταν θέ­ λουν να δηλώσουν την ελληνική τους εθνότητα και να διακριθούν από τους μη ελληνικούς πληθυσμούς της Αυ­ τοκρατορίας. Οι Έλληνες της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. παρ’ όλο το ελληνικό του υπόστρωμα.δείχνει τις εθνολογικές αυτές διακρίσεις. που για τους συγχρόνους ήταν δείγμα περισσότερο ή λιγότερο εθνο­ λογικών διαφορών.

μολονότι δεν είναι αρχαιότερα από τον 15ο αιώνα. ακόμη. μπορούν να απηχούν παλαιότερες καταστάσεις. που αναφέρει ότι κάποιος που μι­ λάει ελληνικά θεωρείται «Γραικός το γένος». και κυρίως τα παράλια του Πόντου. Ο Κωνσταντίνος Πορφυρογέννητος διακρίνει εθνολογικά τους κατοίκους της Μάνης από τους γείτονες Σλάβους του Ταϋγέτου και ξέρει ότι κατάγονται «εκ των παλαιοτέρων Ρωμαί­ ων». που τον χρησιμοποιεί δίπλα στον όρο Έλλην για τους κατοίκους της Ελλάδας. σε περιοχές όπως τα δυ­ τικά παράλια της Μικράς Ασίας. είναι πολύ πιθανόν ότι διατηρήθηκε. ότι στην εποχή του «παρά των εντο­ πίων'Έλληνες προσαγορεύονται». στον Θεόδωρο Στουδίτη. που δίδεται στους κα­ τοίκους ήδη πριν από τον 6ο αιώνα. στον Κων­ σταντίνο Πορφυρογέννητο (10ος αι. δίπλα στον όρο Ρω­ μαίος.γιατί σε παλαιότερα / 62 / . Στους μεταγενέστερους ιστορικούς ο όρος απαντά συχνότερα. στον Ησύχιο που ερμηνεύει «Γραικός. αν είχε χάσει την εθνολογική του σημασία για τους λογίους. στον Κεδρηνό και σε άλλους. και. η οποία κράτησε άλλω­ στε το όνομά της ως όνομα γεωγραφικής ενότητας. Έλλην». Άλλωστε ο ίδιος ο όρος Έλλην. στον Προ­ κόπιο. και στην οποία το όνομα ελλαδικός. όπως φαίνεται από μερικά δη­ μοτικά τραγούδια.ΝΙΚΟΣ Γ. Ιδιαίτερα ο όρος φαίνεται να διατηρήθηκε στους κατοίκους της Ελλάδας. υπενθυμίζει την ελ­ ληνική τους καταγωγή.).ακόμη. στον ελληνικό λαό. που. όπου η ανάμνηση της ελληνικής καταγωγής των κατοίκων τους έμεινε ζωντανή. ΣΒΟΡΩΝΟΣ ρικό Πρίσκο (6ος αι.).

αιώνα. Τήιον και Αμινσός). η εξάπλωση του αρχαίου Ελληνισμού στην Ανατολή και η συνεχής αφομοίωση ξέ­ νων στοιχείων. Ο ίδιος. επιβάλλουν βέβαια την ποιοτική διαφοροποίηση του μεσαιωνικού Ελληνισμού από τον αρχαίο (το επίθετο μεσαιωνικός δεν / 6 3 / .ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΘΝΟΣ χρόνια ήταν ειδωλολάτρες «κατά τους παλαιούς Έ λλη­ νας». Από τους ελληνιστικούς λοιπόν χρόνους. και κυρίως από τον 3ο μ. που τονίζονται άλλωστε από τον ίδιο τον βυζαντινό Ελληνισμό. να απαρνηθεί το ίδιο του το όνομα και να διακόψει στη συν­ είδησή του την πολιτιστική του συνέχεια. μέσα στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. και ύστερα στο Βυζάντιο. στον μεσαιωνικό ή βυζαντινό Ελληνισμό. διακρίνει τις παραθαλάσιες πόλεις (Σινώπη Αμάσεια. ότι η γλώσσα που μιλούν οι Έλληνες της Αυτοκρατορίας δεν έπαψε να ονομάζεται ελληνική. με δια­ φορετικές εθνολογικές αναλογίες και διαφορετικό συν­ ειδησιακό περιεχόμενο. Οι διαφορές αυτές. ως το σημείο που να ξεχωρίσει ο ίδιος τον εαυτό του από τον αρχαίο. ακόμα. Το θέμα Χαλδαίας και η Τραπεζούς « Ε λ λ ή ­ νων είσί άποικίαι». Η χρήση αυτή του όρου Έλλην με την εθνολογική του σημασία και η κάποια ταύτιση του όρου Ρωμαίος με τον όρο Έλλην θα γενικευθούν στους κατοπινούς αιώνες. εθνολογικών και πολιτιστικών. Ας προστεθεί. μιλώντας για το θέμα Παφλαγονίας και το «έθνος» των Παφλαγόνων.Χ. για τις οποίες γράφει: «Έ λληνίδες είσί πόλεις καί Ελλήνων άποικοι». καταλήγει στον σχηματισμό μιας νέας ιστορικής σύνθεσης.

υπάρ­ χουν και δρουν στην πραγματικότητα (το πιο χειροπια­ στό είναι η ελληνική γλώσσα). η ίδια αυτή εθνότητα. Όμως τα στοιχεία της αδιάκοπης πολιτιστικής και ως ένα σημείο της εθνολογικής συνέχει­ ας. έστω και λανθάνοντα στη συνείδησή του. γεφυρώνοντας το πολιτιστικό του χάσμα. που. αλλά και κάποια ποιοτική διαφορά). άσχετη. θα αρχίσει να παίρ­ νει συνείδηση του εαυτού του και της ιστορικής του συν­ έχειας.ΝΙΚΟΣ Γ. αλλά μας κάνουν να βλέπουμε σε αυτόν μια νέα φάση του ίδιου λαού. για να διαρκέσει. περνώντας από διάφορα / 64 / . 0 ίδιος αυτός λαός. ΣΒΟΡΩΝΟΣ εκφράζει εδώ μόνο μια χρονολογική. Η ανάπτυξη της εθνικής ελληνικής ιδέας Η νέα τούτη πορεία του Ελληνισμού αρχίζει να διαγρά­ φεται καθαρά από το τέλος του 11ου και τις αρχές του 12ου αιώνα. και κατά συνέπεια την υποχώρηση της οικουμενικής χριστιανικής ιδέας. να ξανασυνδέεται με τον αρχαίο Ελληνισμό και. να δημιουργεί ξανά έναν πολιτισμό με λαϊκές ρίζες. μια καινούργια εθνότητα. ή με κάποια μόνο μακρινή σχέση με τον αρχαίο Ελληνισμό. που με την ενηλικίωση αλλάζει τη φυσιογνωμία του. με έναν λόγο να δημιουργεί ελληνική εθνική συνείδηση. ως τη διάλυσή της. όταν οι νέες συνθήκες θα προκαλέσουν το προοδευτικό αδυνάτισμα της Αυτοκρατορίας. εμποδίζουν να δούμε στον μεσαιωνικό Ελληνισμό έναν νέο λαό.

ως τις αρχές του 19ου αιώνα. δηλαδή το Ελληνικό έθνος. που διεκδικεί τη Ρωμαϊκή οικουμενικότητα. με την προοδευτική του διαμόρ­ φωση σε συντελεσμένο έθνος. οξύνεται και γίνεται οριστική. ύστερα από την ήττα του Μαντζικέρτ (1071). Οι ιστορικοί παράγοντες. εντείνεται τώρα με τις διαμάχες ανάμεσα στην Αγία / 65 / . εσωτερικοί και εξωτερικοί. έχουν βαθειές τις ρίζες.ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΘΝΟΣ στάδια. ιδεολογική και πολιτική. που η Αυτοκρατορία δεν θα καταφέρει να ξεπεράσει τελικά. που θα προκαλέσουν το αδυνάτισμα και την πτώση της συγκεντρωτικής Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. ανανεώνεται και αποτελεί μια καινούργια ιστορική οντότητα. Ένα μεγάλος μέρος της Μικράς Ασίας χάνεται. εκδηλώνονται όμως με ιδιαίτερη δύναμη από το τέλος του 11ου αιώνα και προκαλούν την πρώτη βαθειά κρίση. Η εχθρότητα που είχε προκαλέσει ήδη από τον 9ο αιώνα η ίδρυση μιας Φραγκικής Αυτο­ κρατορίας. επιτίθενται από πα­ ντού. τον Νέο Ελληνισμό. Η αριστοκρατία των μεγάλων γαιο­ κτημόνων στο τέλος του 11ου αιώνα έχει κερδίσει την οριστική της μάχη. Οι εξωτερικοί εχθροί στα Βαλκάνια. για την Αυτοκρατορία και πέφτει στα χέρια των Σελτζούκων Τούρκων. στην Ανατολή και στη Δύση. Η σύγκρουση με τον δυτικό κόσμο. που ιδρύουν το μεγάλο τουρκικό κράτος στη Μικρά Ασία. και με τις αποκεντρωτικές της τάσεις απειλεί την ενότητα του κράτους. Είναι η περίοδος που ένας παλαιός λαός. σύ­ γκρουση οικονομική. επωφελού­ μενοι από την εσωτερική κρίση.

αρχίζουν να αποχωρίζονται ο ένας μετά τον άλλον. Το βασικό χαρακτηριστικό της περιόδου αυτής -που. αν θέλουμε να της δώσουμε μια συμβατική χρονολογική αφετηρία. οι διάφοροι μη ελληνικοί λα­ οί που έμεναν ως τώρα υποταγμένοι στην Αυτοκρατο­ ρία (Αρμένιοι και Ίβηρες στην Ανατολή. και εντείνεται με τις επιθέσεις των ίδιων των Νορμανδών εναντίον των βαλκανικών κτήσεων της Αυτοκρατορίας. Σ Β Ο Ρ Ω Ν Ο Σ Έδρα και στο πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως επί Φωτίου. έτος της ανόδου στον θρόνο του Αλεξίου Κομνηνού. για να καταλήξει στο οριστικό σχίσμα επί Κηρουλαρίου (1078). Τέ­ λος. προοίμια των Σταυροφοριών που θα ακολουθήσουν και που θα λήξουν με τη διάλυση της Αυ­ τοκρατορίας (1204). ακόμα το 1081. Στην ίδια αυτή περίοδο. και που διαρκεί ως την άλωση της 1 6 6 1 . θα μπορούσαμε να διαλέξουμε το έτος 1071 (έτος των δύο μεγάλων ηττών στην Ανατολή και στη Δύ­ ση). που χάνε­ ται για το Βυζάντιο ύστερα από την κατάληψη του Μπάρι (1071). η στρατιωτική σύγκρουση των δύο κόσμων αρχίζει με την επίθεση των Νορμανδών στην Ιταλία. ή. του ιδρυτή της πρώτης καθαρά ελ­ ληνικής δυναστείας. ανάμεσα στα 1040 περίπου και 1200. ιδρύουν ανεξάρτητους πολιτικούς σχηματισμούς με πυρήνες εθνικούς και τείνουν διαρκώς να συνενωθούν και να εξελιχθούν σε πραγματικά εθνικά κράτη. Η οικονομική διείσδυση των Ιταλικών πόλεων στην Ανατολή παίρνει μεγάλες διαστάσεις. Σέρβοι και Βούλγαροι στα Βαλκάνια).ΝΙΚΟΣ Γ.

μιλώντας για τη σχολή της Κωνσταντι­ νούπολης που ίδρυσε ο Αλέξιος Κομνηνός γράφει: «Κ αι έστιν ιδεΐν και Λατίνον ενταύθα παιδοτριβούμενον και Σκύθην έλληνίζοντα και 'Ρωμαΐον τα των Ελλήνων συγ­ γράμματα μεταχειριζόμενον και τον άγράμματον Έ λλη­ να όρθώς έλληνίζοντα». Η Αννα Κομνηνή. Για άλλη μια φο­ ρά οι Βυζαντινοί λόγιοι χωρίζουν τον κόσμο σε Έλληνες και βαρβάρους. Η ελληνική παιδεία. που είχε αρχίσει ν’ αποκαθίσταται από πριν. προβάλλεται ολοένα και εντονότερα από τους λογίους. Το όνομα Έλλην αρχί­ ζει να ξαναπαίρνει το διπλό του πολιτιστικό και εθνολο­ γικό περιεχόμενο.Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους (1204)— είναι η βαθμιαία ανεξαρτητοποίηση όλων των μη εξελ­ ληνισμένων στοιχείων. που σεμνύνεται για τις ελληνικές της σπουδές και για το ότι είχε μελετήσει τους πλατωνικούς διαλόγους και τα έργα του Αριστοτέ­ λη. Για τον Νικήτα Χωνιάτη οι Ρω­ . που απομονωμένος και περικυκλωμένος από εχθρικούς πλέον λαούς-εθνότητες. Έλλην είναι όποιος μετέχει ελληνικής παιδείας και έχει ελληνική καταγωγή. Η ελληνική ιδέα. παίρνει βαθύτερη συνείδηση του εαυτού του ως ιδιαίτερης πολι­ τικής και πολιτιστικής οντότητας. παρουσιάζεται στους ση­ μαντικότερους συγγραφείς σαν δική τους κληρονομιά για την οποία είναι υπερήφανοι. και θεωρεί αμόρφωτο και βάρβαρο κάθε άμοιρο ελ­ ληνικής παιδείας. Το μόνο συστατικό στοιχείο της μένει ο Ελληνισμός. που ως τα τώρα έμενε σαν μακρινή ίσως ανάμνηση στα λαϊ­ κότερα στρώματα.

ΝΙΚΟΣ Γ. Συγχρόνως. άλλοτε με την αλληγορία. να αναχθεί σε γενικά θεολογικά ή φιλοσοφι­ κά συμπεράσματα. πέρα από την απλή μίμηση της ελληνικής έκ­ φρασης. που. Άλλωστε η επαφή με την ελληνική παιδεία γίνεται τώρα ουσιαστικότερη. η οποία αντιμετωπίζει την εξέταση των μεταφυσικών προβλημάτων επί τη βάσει του ανθρωπίνου λόγου θέτο­ ντας προβλήματα ανάλογα με τα φιλοσοφικά προβλή­ ματα που εμφανίζονται στη Δύση την ίδια περίπου επο­ χή (πλατωνισμός. Οι διανοητές του Βυζαντίου προσ­ παθούν. δείχνει συγχρόνως και την απαρχή κάποιας ανεξάρτητης φιλοσοφικής διάθεσης. την ιστορίαν . Έτσι. παρ’ όλο ότι η σκέψη τους μένει ακόμα εξαρτημένη από τη θεολογία.τό κάλλιστον εύρημα των Ελλήνων. αριστοτελισμός. Ήδη ο Ψελλός εξετάζει τις λαϊκές παραδόσεις και προσπαθεί. να αφομοιώσουν την ελληνική σκέψη. Τέτοια ήταν η προσπάθεια του Ψελλού. Ι Β Ο Ρ Ω Ν Ο Σ μαίοι υπήκοοι της Αυτοκρατορίας είναι Έλληνες. άλλοτε με κάποια ορθολογιστική μέθοδο. ρεαλισμός. βαρβαρικαΐς καθ’ Ελλήνων πράξεσιχαριζόμενος. του Ιταλού και των μα­ θητών τους. σταματώντας με την άλωση της Πόλης από τους σταυ­ ροφόρους βαρβάρους. δηλώνει ότι αρνείται να συνεχίσει την ιστορία του. νομιναλι­ σμός).». Την ίδια αυτή περίοδο έχουμε επίσης την πρώτη ένδειξη κάποιας γεφύρωσης του πολιτιστικού χάσματος ανάμεσα στον επίσημο και το λαϊκό πολιτισμό. για πρώτη φορά η λαϊ­ κή γλώσσα αρχίζει να χρησιμοποιείται σε μεγαλύτερη / 6 8 / . γιατί: «πώς αν ε’ίην εγώ τό βέλτιστον χρήμα.

Από το τελευταίο λοιπόν τέταρτο του 11ου αιώνα ως το 1204 ο Βυζαντινός αρχίζει να συνδέεται με το ιστορι­ κό του παρελθόν και να ξαναβρίσκει σιγά-σιγά τις λαϊ­ κές ρίζες του πολιτισμού του. Αρχαία ελληνική κληρονο­ μιά και χριστιανική πίστη αρχίζουν να συμβιβάζονται στη συνείδησή του και να γίνονται τα συστατικά της στοιχεία. Η ίδια η επίσημη Εκκλησία. Το παλαιό αυτοκρατορικό-πατριωτικό αίσθημα που γνώρισε το Βυζάντιο σε παλαιότερους αιώνες κατά τους αγώνες του εναντίον των Αβάρων.ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΘΝΟΣ έκταση από τους λογίους στη λογοτεχνία. Η νέα αυτή ιδεολογία εκφράζει το πρώ­ το ξύπνημα ενός εθνικού αισθήματος στον Ελληνισμό. των Σλάβων ή των Αράβων. που έχει για κύριο στήριγμα τον Ελληνισμό. παρ’ όλη την αντί­ δρασή της στους νέους αυτούς προσανατολισμούς. Σ ’ αυτή την περίοδο ανήκουν τα στιχουργήματα του Πτωχοπρόδρομου και ίσως η παλαιότερη σύνθεση σ’ ένα ενιαίο έργο των ακριτικών τραγουδιών. Οι ιδεολογικές αυτές κατευθύνσεις θα ξεκαθαρι­ στούν περισσότερο στους αιώνες που ακολουθούν. με τις διαμάχες της με την Παποσύνη και τον οριστικό της χωρισμό από τη δυτική εκκλησία. με την ανάπτυξη ενός ισχυρού πατριωτικού αισθήματος μέσα στους πολύπλευρους αγώνες του Ελληνισμού. παίρνει πράγματι τώρα για πρώτη φορά εθνικό-ελληνι/ 69 / . αρχίζει να χάνει τον οι­ κουμενικό της χαρακτήρα και να μεταβάλλεται σε ανα­ τολική ορθόδοξη εκκλησία. που έχει μείνει πλέον το μόνο στήριγμα του Βυζαντίου.

τα οποία. το Βασίλειο της Νικαίας. το Δεσποτάτο της Ηπείρου. στις ντόπιες εθνικές δυνάμεις. 0 εθνικός αυτός χαρακτήρας φαίνεται ακόμη και στην εσωτερική τους δομή. αλλά και ενα­ ντίον λαών όπως οι Σέρβοι και οι Βούλγαροι. σε αντίθεση με την Αυτοκρατορία των Κομνηνών.φαίνεται ιδιαίτερα από το γεγο­ νός ότι τα κράτη αυτά επιχείρησαν να στηριχτούν για τους αγώνες τους. αργότερα το Δεσποτάτο του Μωρέως. τον Ελληνισμό. του Τούρκων και των βαλκανικών κρατών. αντίσταση που ο εθνικός της χαρακτήρας τονίζεται περισσότερο από το γεγονός ότι ο Ελληνισμός δεν παλεύει μόνο ενα­ ντίον ξένων προς την Αυτοκρατορία στοιχείων (των Φράγκων ή των Τούρκων κατακτητών).Ν ί Κ Ο Ι Γ. Ιδιαίτερη σημασία στην εξέλιξη τούτη είχε η προσπάθεια των βα­ / 7 ° / . Ελληνισμός και Βυζαντινή Αυτοκρατορία κατά κάποιον τρόπο ταυτίζονται στη συνείδηση των Ελλήνων. Σ Β Ο Ρ Ω Ν Ο Σ κό περιεχόμενο με την αντίθεση ολόκληρου του Ελληνι­ σμού εναντίον της φραγκικής κατάκτησης. η οποία χρειάζεται να ερευνηθεί ακόμη βαθύτερα. Τα διάφορα ελληνικά πολιτικά συγκροτήματα που δημιουργήθηκαν έπειτα από τη διάλυση της Αυτο­ κρατορίας. το καθένα για λογαριασμό του. παίρνουν όλο και σαφέστερα τον χαρακτήρα εθνικών κρατών. παρ’ όλους τους εμφυλίους πολέμους που διεξάγουν μεταξύ τους. με τους αγώνες τους εναντίον των Φράγκων. που είχαν θεωρηθεί επί αιώνες αναπόσπαστα τμήματα της Αυτο­ κρατορίας. θέλουν να συνενώσουν.

«ελληνικόν». ανεξ­ / 7 1 / . και των διαφόρων παραχωρήσεων γης και εισ­ οδημάτων. να την ανεξαρτητοποι­ ήσουν από τη Δύση και να ανακουφίσουν τις μεσαίες και λαϊκές τάξεις. Η προσπάθεια του Μιχαήλ Παλαιολόγου να ξαναδώσει στο κράτος του τον παλαιό του οικουμενικό χαρακτήρα. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι ακριβώς το κράτος αυτό ήταν το πρώτο που ονομάστη­ κε από τους συγχρόνους «ελληνίς επικράτεια». ότι ο πληθυσμός του με επικεφαλής τον αυτοκράτορα Ιωάννη Γ ' Βατάτζη έχει τη συνείδηση ότι ανήκει στο «γένος των Ελλήνων». «Ε λλά ς». Η πρόσκαιρη ανασύσταση της Αυτοκρατορίας με την ανακατάληψη της Κωνσταντινούπολης (1261) δεν διέκο­ ψε την πορεία προς την όλο και μεγαλύτερη ενάργεια της ελληνικής εθνικής συνείδησης. αποτυγχάνει τε­ λικά. που γίνονται κλη­ ρονομικές. το μεγαλύτερο μέρος της γης και των κρατι­ κών εσόδων. για να πετύχουν έτσι στο κράτος αυτό μια πραγματική εθνική συνοχή. να ανα­ πτύξουν την εγχώρια οικονομία. συνδυάζοντας την ανάληψη των ανώτατων διοικητικών θέσεων στις διάφορες επαρχίες με την απόκτηση. Επιπλέον. Εσωτερικά η μεγάλη αριστοκρατία της γης έχει κατορθώσει να οικειοποιηθεί με την επέκταση του συ­ στήματος των προνοιών-οικονομιών. κατά κυριότητα ή κατά πρόνοιαν-οικονομίαν.ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΘΝΟΣ σιλέων της Νίκαιας να εφαρμόσουν μια πολιτική ρυθμι­ στική των αντίρροπων κοινωνικών δυνάμεων. προνομιακών γαιών στις επαρχίες αυτές. χωρίς καμία πλέον ανταπόκριση με την πραγματικότητα.

από τα μέσα του 14ου αιώνα. δεν αρκούνται πλέον στην εξασφά­ λιση της ανεξαρτησίας τους. ο πληθυσμός της οποίας ή εκτουρκίζεται ή αποσύρεται. ΣΒΟΡΩΝΟΣ αρτητοποιείται όλο και περισσότερο από την κεντρική εξουσία. να περιέρχονται στα χέρια των Οθωμανών. το κα­ θένα με τη σειρά του. Η αποκεντρωτική αυτή κίνηση διευκολύνεται από τις ξένες κατακτήσεις. από το τέλος του 13ου αιώνα ο Ελληνισμός βρί/ 7 2 / . αφαιρεί ορι­ στικά από το Βυζάντιο το μεγαλύτερο μέρος της Μικράς Ασίας. κατακτώντας ένα μεγάλο μέρος του Βυζαντίου ως τη Θεσσαλία. μπροστά στην τουρκική προέλαση. ύστερα από τη δημιουργία του κράτους των Οθωμανών (1281-1326).ΝΙΚΟΣ Γ. θα τιτλοφορηθεί αυτοκράτωρ των Σέρβων και των Ρωμαίων. προς τα βο­ ρειοδυτικά παράλια ή προς τις ηπειρωτικές χώρες. Έτσι. το οποίο θα αναπτυχθεί γρήγορα και θα απορροφήσει τα άλλα τουρκικά κρατίδια. που κι αυτές η μια μετά την άλλη αρχίζουν. αλλά αναπτύσσουν ιμπε­ ριαλιστική πολιτική και αμφισβητούν από τους βυζαντι­ νούς αυτοκράτορες την ίδια την Αυτοκρατορία. γεγονός το οποίο στην πραγματικότητα ισοδυναμεί με πλήρη πολιτική διάσπα­ ση και με την εκμηδένιση της κεντρικής εξουσίας. που απομονώνουν ολόκληρα τμήματα του κράτους και επιβάλλουν ένα είδος “ συλλο­ γικής” αυτοκρατορικής διοίκησης. 0 Δουσάν. Το σερβικό και το βουλγαρικό κράτος. Η ραγδαία πρόοδος των Τούρκων. Η εσωτερική αυτή διάλυση δεν επιτρέπει στο κράτος των Παλαιολόγων να αντιμετωπίσει τις αλλεπάλληλες επιθέσεις.

Οι αρ­ χικοί αγώνες των δεσποτών της Ηπείρου ή των άλλων τοπαρχών της Ελλάδας εναντίον των κατακτητών εκφυ­ λίζονται την εποχή αυτή σε διαλυτικές έριδες ανάμεσα / 7 3 / . ο Μυστράς. Η τοπική πολιτική δραστηριό­ τητα που αναπτύσσεται στα διάφορα αυτά κέντρα βρί­ σκεται βέβαια κατά κύριο λόγο στα χέρια της αριστο­ κρατίας της γης. η Θεσσαλονίκη. Το υπόλοιπο τμήμα που βρίσκεται κάτω από την ελληνική διοίκηση κατανέμεται ανάμεσα στο κράτος της Κωνσταντινουπόλεως και στους διαφόρους τοπάρχες της Ηπείρου. που. Ένα μέρος του βρίσκεται κάτω από την ξένη κυριαρχία: κάτω από τους Φράγκους. τα Γιάννενα. τους Βουλγάρους. ακόμα και όταν θεωρητικά αναγνώριζαν τον αυτοκράτορα της Κωνσταντινουπόλεως. η Άρτα. που θα έχουν αποφασιστική σημασία για την εξέλιξη του Ελληνισμού. τους Σέρβους. που με τις χωριστικές της τάσεις είχε συμβάλει ως κύριος παράγοντας στη διάλυση της Αυτο­ κρατορίας. αρνητικό στοιχείο για τη συνοχή του Ελληνισμού και την ανάπτυξη της εθνικής ιδέας. Η Κωνσταντινούπολη παύει λοιπόν να εί­ ναι το μοναδικό πολιτικό κέντρο του Ελληνισμού. της Θεσσαλίας. ουσιαστικά παρέμεναν ανεξάρτητοι. της Πελοποννήσου.ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΘΝΟΣ ακεται πολιτικά κατακερματισμένος. στη μεγάλη πλειονότητά της. τους Τούρ­ κους. Νέα πολιτικά κέντρα δημιουργούνται ή αναπτύσσονται. Στους αποκεντρωμένους αυτούς πολιτικούς σχηματισμούς εμ­ φανίζονται ορισμένες κοινωνικές και πολιτικές ανακα­ τατάξεις. Η αριστοκρατία αυτή μένει.

επηρεάζεται επίσης από τις πολιτικές τους ιδέες. που. είτε γιατί έχει στα χέρια του την ντόπια παραγωγή. κρατώντας στα χέρια τους τις εσωτερικές αγορές και συνεργαζόμενοι ως ενδιάμεσοι με τους ξένους. είτε γιατί συμμε­ τέχει έμμεσα στις μεγάλες επιχειρήσεις των ξένων.ΝΙΚΟΣ Γ. ΣΒΟΡΩΝΟΣ στους διαφόρους τοπάρχες. Δημιουργείται έτσι μια ανάμικτη κοινωνική τάξη πλουσίων πολιτών. Πράγματι η πολιτική αποκέντρωση διευκολύνει την ανάπτυξη μιας τάξης εμπόρων και επιχειρηματιών. με τους οποίους συγχρόνως βρίσκονται σε συνεχή ανταγωνισμό. συμβιβάζονται μα­ ζί τους. που αποκτά την εποχή αυτή ιδιαίτερη σημασία. αρχίζει να έχει. Οι ντόπιοι όμως συμμε­ τέχουν κατά ένα ποσοστό στην οικονομική αυτή κίνηση. επωφελείται από την οικονομική δραστηριότητα που εμφανίζεται έντονη στα Βαλκάνια χάρη στους Ιτα­ λούς εμπόρους. για πρώτη φορά με τέτοιαν ένταση. Στην αριστοκρατία αυτή της γης αντιτίθεται μια μέση τάξη εμπόρων και βιοτεχνών. η οποία έρχεται σε αμεσότερη επαφή με τις πιο ανεπτυγμένες μορφές της οικονομίας των ιταλικών πό­ λεων. αξιώσεις συμ­ / 74 / . που συχνά συμμαχούν με τους ξένους καταχτητές και. γενικά. όταν εξασφαλίσουν τα οικονομικά και κοινωνι­ κά τους προνόμια. Βέβαια το μεγάλο εξωτερικό εμπόδιο βρίσκεται στα χέρια των ξένων. ξεφεύγοντας από την καταπιεστική κηδεμονία της κεντρικής εξου­ σίας. Στην οικονομική αυτή δραστηριότητα μετέχει άλλωστε και ένα μέρος της αριστοκρατίας της γης. Μετέχοντας ενεργά στην οικονομική ζωή.

η μέση αυτή τάξη με την υποστήρι­ ξη των βιοτεχνών και των λαϊκότερων κοινωνικών στοι­ χείων εμφανίζει τέτοια πολιτική οργάνωση. η Αδριανούπολη και άλλες πόλεις της Θράκης. γίνεται μαζί με τα λαϊκότερα κοινωνικά στρώματα το κύριο κοινωνι­ κό βάθρο της εθνικής ιδέας και -μ ε προοδευτικό αδυνά­ τισμα της αυτοκρατορίας. Αυτό το νόημα έχουν τα οι­ κονομικά και διοικητικά προνόμια που πετυχαίνουν τα «κοινά» της Θεσσαλονίκης και των Ιωαννίνων ή οι πολί­ τες της Μονεμβασίας.ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΘΝΟΣ μετοχής στην πολιτική ζωή. Η εθνική αυτή τάση φαίνεται στην υπο­ στήριξη του νομίμου αυτοκράτορα Ιωάννου Ε' Παλαιολόγου εναντίον του Ιωάννου Καντακουζηνού. ώστε να μπορεί να αμφισβητήσει με πραγματικές εξεγέρσεις την εξουσία από την αριστοκρατία της γης σε περιόδους πολιτικών κρίσεων. ανάμεσα στον Ιωάννη Καντακουζηνό και Ιωάννη Ε' Παλαιολόγο. Η ανάμικτη αυτή τάξη. και εν μέρει το πετυχαίνει διευκολυνόμενη από την απουσία μιας ισχυρής κεντρι­ κής εξουσίας και από την ανάπτυξη κάποιων εμβρυω­ δών μορφών αυτοδιοίκησης. όπως η Θεσσαλονίκη.ενός ενιαίου εθνικού ελληνι­ κού κράτους. Σε μερικά μάλιστα αστικά κέ­ ντρα. όπως κατά την περίοδο των δυνα­ στικών ερίδων ανάμεσα στον Ανδρόνικο Β' και Ανδρόνι­ κο Γ'. από τους επανα­ / 75 / . που βρίσκεται σε οικονομικό συναγωνισμό με τους ξένους και σε αντίθεση με την προνομιούχο ντόπια αριστοκρατία της γης. αντιπρό­ σωπου της μεγάλης αριστοκρατίας.

η μελέτη του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού και η ουσιαστικότερη επαφή μαζί του γενικ εύ ετα ι και οδηγεί ενίοτε σε τολμηρές για την εποχή πνευματικές συνθέσεις. και από τη λαϊκή αντίδραση στην Πελοπόννησο. όπου η παρουσία του ελληνικού παρελθόντος ήταν εντονότερη και η επίκλησή του ευκολότερη. που ανάγκασε τον δεσπότη Θεόδωρο να ματαιώ σει το σχέ­ διό του της παραχώρησης της Πελοποννήσου στο τάγμα των ιπποτών της Ρόδου. Η χρι­ στιανική πίστη δεν εμποδίζει πλέον την ανασύνδεση με το ελληνικό παρελθόν.ΝΙΚΟΣ Γ. Η πολιτιστική και φυλετική τώρα συνέχεια του Ελληνισμού γίνεται κοινή συνείδηση.φαίνεται από την αντίσταση που α υτοί προβάλ­ λουν συγχρόνως στους Σέρβους που απειλούσαν τη Θεσσαλονίκη. Η ελληνική ιδέα κατακτά συνεχώς έδαφος. και καταλήγει / ηβ / . ΣΒΟΡΩΝΟΣ στάτες της Θεσσαλονίκης και των άλλων θρακικών πό­ λεων. που είναι απε­ λευθερωμένες από τις οικουμενικές υπερεθνικές παρα­ δόσεις της Κωνσταντινουπόλεως και ζουν σε χώρους ελ­ ληνικούς. ακόμα και στους συντηρητικούς κύκλους. Παρ’ όλη την αντίδραση των ορθοδόξων εκκλησιαστικών κύ­ κλων που συνασπίζονται γύρω από την ιδεολογία της «ησυχίας». από τον αποχωρισμό των πόλεων της Ηπείρου από τους Ηπειρώτες τοπάρχες και την προσχώ­ ρησή τους στη νόμιμη εξουσία της Κωνσταντινουπόλε­ ως. Η εθνική ελληνική ιδεολογία με τις βαθειές πλέον λαϊ­ κές ρίζες εκφράζεται με σαφήνεια από τις αξιολογότερες πνευματικές φυσιογνωμίες της εποχής.

Το ίδιο ο Θεόδω­ ρος Μετοχίτης όταν γράφει: «έκείνων τοίνυν γένος μέν τό άρχηθεν ήσαν και πατέρες Έ λληνες».ΤΟ Ε Λ Λ Η Ν ΙΚ Ο ΕΘ Ν Ο Σ να γίνει κοινό στοιχείο στη συνείδηση των αντίπαλων πολιτικών και πνευματικών ομάδων της εποχής: στους οπαδούς της ησυχίας. οι Τούρκοι ονομάζονται Πέρσες. ή στους ανανεωτές με τις ορθολογιστικές τάσεις. Στο τέλος τους 14ου και στις αρχές του 15ου αιώνα η συνεί­ δηση της ελληνικής συνέχειας είναι τόσο καθαρή. Ο ίδιος ο Κων­ σταντίνος Παλαιολόγος. ο τελευταίος αυτοκράτορας. Η ορθοδοξία και ο μυστικισμός του Νικολάου Καβάσιλα δεν τον εμποδίζουν να μελετά την αρχαία φιλοσοφία και να θεωρεί τους συμπατριώτες του απόγονους των αρχαίων Ελλήνων. Οι αυτοκράτορες του Βυζαντίου παραλληλίζο­ νται με τα μεγάλα ονόματα της αρχαιότητας. ώστε ο Ιωάννης Αργυρόπουλος να ταυτίζει το Βυζάντιο με την αρχαία Ελλάδα και να γράφει για τον Ιωάννη Η' Παλαιολόγο: «Οϊαν ιδέαν άπέκρυψε. ο!ον έξεΐλε κοινόν τοΐς / 7 7 / . «ελπίδα και χαράν πάντων των Ελλήνων». υπέρμαχους της ορθόδοξης παρά­ δοσης. που ταύτιζαν εθνική ιδέα και ορθοδοξία και θεωρούσαν τον καθολικισμύ ως την πραγματική απειλή του έθνους. στους ενωτικούς. ή στους ανθενωτικούς. Οι αναφορές της γραμματείας της εποχής στην αρχαία Ελλάδα και στα αρχαία ελληνικά παραδείγματα είναι συχνές. που θεωρούν την ένωση με τη δυτική εκκλησία ως το μόνο μέσο σωτηρίας του Ελληνισμού από την τουρκική απειλή. ονομάζει την Κωνσταντινούπολη «καταφύγιον» των Χρι­ στιανών.

με εθνικό γερό νόμισμα. Αν αφαιρέσουμε τα ουτοπιστικά στοιχεία που έχουν την πηγή τους στην πλατωνική σκέψη και που ανάλογα συναντάμε και σε άλλους αρχαιολάτρες αντι­ προσώπους της Αναγέννησης. κηρύσσει: «Έ σμένγάρ νϋν. λελογισμένη φο­ ρολογία βασισμένη στο εισόδημα. ακόμη. στα πρόθυρα της οριστικής πτώσης της Αυτοκρατο­ ρίας. του οποίου ο Γεμιστός διατυπώνει την πρώτη θεωρία. ών ήγεΐσθε τε και βασιλεύετε. Από την ελληνική τούτη γωνιά. τα κύρια συστατικά στοι­ χεία του κράτους που προτείνει ο Γεμιστός είναι οι γενι­ κές αρχές στις οποίες στηρίχτηκαν τα καινούργια εθνικά κράτη που άρχισαν να σχηματίζονται ύστερα από τη διάλυση του μεσαιωνικού φεουδαλικού συστήματος και των αυτοκρατοριών: εθνικός στρατός. ισχυρή κεντρική εξου­ σία με επικεφαλής έναν μονάρχη. με προφητική σαφήνεια. ώς ή τε φωνή και ή πάτριος παιδεία μαρτυρεί». Η εθνική πολιτική ιδεολογία του Γεμι­ στού προσδιορίζεται. με τους αγώνες του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου. απελευθέρωσης και συγκέντρωσης του Ελληνισμού σε ένα ενιαίο εθνικό κράτος. άλλωστε. εθνική ανεξάρτη­ τη οικονομία. ο δε Γεώργιος Πλήθων Γεμιστός. όταν ο Γεμιστός προσπαθεί να καθορίσει τις γεωγραφι­ / 7§ / . επιχειρείται. Έλληνες τό γένος.ήλιε βασι­ λεύ». απευθυνόμενος προςτον Μανουήλ Παλαιολόγο. ώ τής Ελλάδος όρθότης. ΣΒΟΡΩΝΟΣ Έλλησιν οφθαλμόν. με ακέραιους και ειδι­ κευμένους συμβούλους διαλεγμένους από τη μεσαία τά­ ξη των πολιτών.ΝΙΚΟΣ Γ. και η σπουδαιότερη προσπάθεια.

όπως τα διάφορα έμμετρα μυθιστορήματα και άλλα στιχουρ­ γήματα. Ολόκληρη η πνευματική και καλλιτεχνική παραγωγή του Βυζαντίου στην τελευταία περίοδο της ιστορίας του φανερώνει την ανασύνδεση των συγχρόνων με την ελλη­ νική παράδοση. δημιουργεί μορφές ελεύθε­ ρες που θυμίζουν ελληνικά και ελληνιστικά πρότυπα.ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΘΝΟΣ κές και εθνολογικές βάσεις ενός τέτοιου κράτους. οι πρώτες δειλές και αδέξιες απόπειρες επιστημονικής σκέψης. η ίδια ανάμιξη των λαϊκών στοιχείων με τις αναμνήσεις από την αρχαία Ελλάδα. και. Μερικά μάλιστα από τα έργα αυτά έχουν αρχαία ελληνικά θέματα (Αχιλληΐς. Παράλληλα η λαϊκή γλώσσα αρχίζει να υψώνεται σε λο­ γοτεχνική γλώσσα. που είναι οι καθαρά. που δεν απευθύνονται μόνο στα λαϊκά στρώ­ ματα αλλά και στους αυλικούς κύκλους. κατά τη γνώμη του. γε­ νικά χαρακτηριστικά ενός αναγεννητικού πνεύματος και / 79 / . Η ανασύνδεση με την αρχαία Ελλάδα. όπως και στην αρχάίζουσα γραμματεία. πλουτιζόμενη με ζωντανά λαϊκά στοιχεία. η προβολή των λαϊκών στοιχείων στην τέχνη και η ανύψωση της ομιλούμενης λαϊκής γλώσσας σε λογοτεχνικό όργανο. Ο ελληνικός χαρακτήρας εμφανίζεται καθαρότερα στην τέχνη. με αξιόλογα επιτεύγματα. να χρησιμοποιείται σε ευρύτερη κλί­ μακα από τους λογίους.). παράφραση Ιλίάδας κτλ. που αποκαθαίρεται όλο και πε­ ρισσότερο από τα ανατολικά της στοιχεία ή την ιερατική ακαμψία των προηγουμένων εποχών. ελληνικές χώρες. Και εδώ παρατηρείται.

Ακό­ μη και όσοι δεν μπορούν εύκολα να εγκαταλείψουν την έννοια της ρωμαϊκότητας.1 είδησης συνοδεύονται. ανά­ μιξη των δύο επισήμων γενών της αρχαιότητας.j κος του Χρονικού του Μορέως ξέρει ότι οι σύγχρονοί ] του Βυζαντινοί« Έλληνες είχαν το όνομα» και ότι «από τη Ρώμη επήρασι τ ’ όνομα των Ρωμαίων». και σπανιότερα τον όρο Ρωμαίος. με την προο. που τον χρησιμοποιεί συ­ χνότερα για τους δυτικούς.Ν ΙΚ Ο Σ Γ. αισθάνονται την ανάγκη να καταλήξουν σε έναν συμβιβασμό. κατά γενικό κανόνα από τους δυτικούς. τους πιστούς της ρωμαϊκής καθολι­ κής εκκλησίας.| δευτική απομάκρυνση των Βυζαντινών από την ιδέα της < αυτοκρατορικής ρωμαϊκότητας. όπως ο όρος Graecia. Ο άγνωστος στιχοπλό. Ως απάντηση στη θεωρία τούτη έρχεται το ιστορικό διά­ γραμμα στον πρόλογο της ιστορίας του Χαλκοκονδύλη. απ’ όπου προέρχεται το γένος των «Ρωμαιο-ελλήνων». όπως είναι φυσικό. που χρησιμοποιείται. Σ Β Ο Ρ Ω Ν Ο Σ συγχρόνως θετικά σημεία της γέννησης της εθνικής συν. Μερικοί από : τους συγχρόνους θα πάψουν να δίνουν το όνομα Ρωμαί­ ος στους Βυζαντινούς και θα το χρησιμοποιούν κυρίως για τους δυτικούς. Πιο καθαρά γίνεται η διά­ κριση στα πρακτικά της Συνόδου της Φλωρεντίας. όπου πρώτος ίσως αυτός εκφρά­ ζει με τέτοιαν ενάργεια την ιδέα της αδιάκοπης συνέχει­ ας του Ελληνισμού από τους μυθικούς χρόνους ως την /8ο/ . Γι’ αυτούς οι Βυζαντι­ νοί είναι απόγονοι των Ρωμαίων και των Ελλήνων. 0 Κυδώνης χρησιμοποιεί για τους Έλλη­ νες τον όρο Γραικός. μαθητή του Γεμιστού.

και το ιστορικό και πολι­ τικό συνάμα λάθος του λαού αυτού και των αυτοκρατόρων του Βυζαντίου. / 8! / . τό σφάς αύτοός 'Ρωμαίων βασι­ λείς τε και αύτοκράτορας σεμνύνεσθαι άποκαλεΐν. Ελλήνων δέ βασιλείς ούκέτι ούδαμή άξιοΰν».ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΘΝΟΣ εποχή του και. ώς δη ούκ όρθώςτά γε ές βασιλείαν και έςτοΰνομα αύτώ προσηγορεύετο τούτοις». περιφρονώντας την ελληνική τους υπόσταση. που.τοΰνομα μέν τοι μηκέτι κατά τό πάτριον καλουμένους άλλάξασθαι καί τούς γε βασιλείς Βυζαντίου επί. παρά τη ρωμαϊκή ανάμιξη. Και λίγο παρακάτω: «ταΰτα μέν ές τοσοϋτόν μοι άποχρώντως έχοντα έπιδεδείχθω περί τε τής τών Ελλήνων βασιλείας και της ές 'Ρωμαίους έχούσης αύτών διαφοράς. διά τέλους φυλάξαι . προτίμησαν τον τίτλο των Ρωμαίων. τονίζει τη θεμελιώδη διαφορά ανάμεσα στον Ελληνισμό και στη Ρώμη. ο λαός αυτός στη με­ γάλη του πλειονότητα διατήρησε τα πάτρια ελληνικά ήθη και την ελληνική γλώσσα: «Έ λληνάς τε τό από τοϋδε 'Ρωμαίοις αύτοΰ έπιμιγνύντας. όταν.γλώτταν μέν και ήθη διά τω πολλω πλέονας 'Ρωμαίων Έλληνας αύτοΰ έπικρατεΐν.

δεν θα πάψουν να οργανώνουν με ποι­ κίλες μορφές την αντίσταση εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. κατάφεραν να κατακτήσουν σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστη­ μα τις ελληνικές χώρες και ολόκληρη τη Βαλκανική. τις κοινωνικές και πολιτικές διαιρέσεις των νεότευκτων βαλκανικών κρα­ τιδίων και την καιροσκοπική στάση της Δύσης. όπως είναι φυσικό. που. έχοντας ήδη ο καθένας σε διαφορετικό βαθμό ανεπτυγμένη την εθνική συνείδηση. Η αντίσταση αυτή. επωφελούμενοι από την εσω­ τερική διάλυση του βυζαντινού κράτους. πολλές φορές τη μορφή της οργάνωσης του έθνους για τη διατήρησή του με την προσαρμογή του στις νέες συνθήκες της κατάκτησης.Γ. που παίρνει. /82 / . βρέ­ θηκαν ευθύς εξ αρχής αντιμέτωποι με λαούς που. Η ΟΘΩΜΑΝΙΚΗ ΚΑΤΑΚΤΗΣΗ Οι Οθωμανοί λοιπόν. θα καθορίσει και την εξέ­ λιξη του περιεχομένου της εθνικής συνείδησης.

που συγχέουν την εθνότητα και τη θρησκεία.Γ ΤΟ Ε Λ Λ Η Ν Ι Κ Ο Ε Θ Ν Ο Σ Η ιδεολογία της οργάνωσης και της επιβίωσης του έθνους Αν ο Ελληνισμός στις παραμονές της πτώσης είχε απαλ­ λαγεί από την ιδέα της ρωμαϊκότητας. Το όνειρο της εθνικής ανά­ στασης. διατηρούσε πά­ ντα ζωντανή της ιδέα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Η σύγχυση που γίνεται στη συνείδησή του της εθνικής ιδέ­ ας και της ιδέας του Βυζαντίου εντείνεται μάλιστα ύστερα από την κατάκτηση. Η αναγνώριση της δικαστικής εξουσίας της Εκκλησίας επί των χριστιανών ραγιάδων όχι μόνο στις καθαρά εκ­ κλησιαστικές υποθέσεις αλλά και στις πολιτικές που συνδέονταν με το εκκλησιαστικό δίκαιο (οικογενειακό και κληρονομικό δίκαιο). εξαρτώνται στην πραγματικότητα από την Κωνσταντινούπολη. Η θέση της εκκλησίας παρέχει κάποια πραγματική βάση στο νοσταλγικό αυτό όνειρο. παίρνει το περιεχόμενο της ανάστασης μιας εξελληνισμένης Βυζα­ ντινής Αυτοκρατορίας. Ο πατριάρχης Κων­ σταντινουπόλεως αναγνωρίζεται από τους μουσουλμά­ νους κατακτητές. παρά τη θεωρητική τους ανεξαρτησία. θρησκευτικός και εθνικός αρχηγός των Ορθο­ δόξων. δικαιοδοσία που επεκτάθηκε στην πράξη σε υποθέσεις αστικού δικαίου γενικότερα. . Τα υπόλοιπα πατριαρχεία ή οι αυτοκέφαλες εκ­ κλησίες. που γεννιέται αμέσως με την Άλωση.

Οι Νεομάρτυρες. ώ θεάνθρωπε Λό/ 84 / . οι αγώ­ νες της για τη διαφύλαξη της χριστιανικής πίστης και την καθαρότητα της Ορθοδοξίας. αποτελούν θεμελιακή συμ­ βολή για τη διατήρηση της εθνικής συνείδησης των Ελλήνων. ώ Τριάς προσκυνητή. Οι ακολουθίες τους παίρνουν συχνά τον χαρακτήρα εθνικοθρησκευτικών ποιημάτων: «Δέχου. συνδέονται στενά μαζί της. Οι αξιόλογες προσπάθειες της Ορθόδοξης Εκκλησίας για την εκπαίδευση. τα μέτρα για το σταμάτημα των εξισλαμιστών. τα υπολείμματα της βυζαντινής αριστοκρατίας που χρησιμοποιήθηκαν από τους κατακτητές. που ίδρυσε αμέσως μετά την άλωση ο Γεννάδιος και αναδιοργάνωσαν αργότερα οι διάδοχοί του). που δέχονται τον μαρτυρικό θάνατο για τη χριστιανική τους πίστη. ΣΒΟΡΩΝΟΣ δίνει στην Εκκλησία έναν έντονο πολιτικό χαρακτήρα. με μοναδικούς δασκά­ λους τους μοναχούς και τον κατώτερο κλήρο (στα σχο­ λεία που λειτουργούσαν στις εκκλησίες και στα μονα­ στήρια ως την κάποιαν ανώτερη παιδεία των σχολείων των διαφόρων μητροπόλεων και της πατριαρχικής Ακα­ δημίας. που τον υπογραμμίζει ακόμα περισσότερο το γεγονός ότι όλες οι ηγετικές δυνάμεις του Έθνους στην εποχή αυτή. καθώς και τα κατά τόπους όργανα της κοινοτικής αυτοδιοίκησης. συχνό φαινόμενο της εποχής. η οποία στους πρώτους αιώνες της Τουρκοκρατίας βρίσκεται αποκλειστικά στα χέρια της από τη στοιχειώδη εκπαίδευση. είναι συγχρόνως και οι πρώτοι εθνικοί ήρωες του Νέου Ελληνισμού.ΝΙΚΟΣ Γ./ δέχου.

«οπότε δη άνά βασιλείαν ού φαύλην Έ λλην τε αύτός βασιλεύς και έξ αύτοϋ έσόμενοι βασιλείς. και συνδέεται άρρηκτα με το Έθνος. Εμφανίζεται συγχρόνως ως η μόνη πολιτική δύ­ ναμη που συνεχίζει κατά κάποιον τρόπο τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία και ενσαρκώνει το όνειρο ενός μελλοντι­ κού ενιαίου ελληνικού χριστιανικού κράτους. Η εθνική ιδέα βρίσκεται περισσότερο παρά ποτέ συνδεδεμένη με τη χριστιανική Ορθοδοξία και. οι δη και οί των Ελλήνων παΐδες.] και ελευθερίαν άντίδος/ και πται­ σμάτων την συγχώρησιν»./ οΰς προσάγει σου γ έ ­ νος αιχμάλωτον / [..ΪΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΘΝΟΣ γε. Η Ορθόδοξη Εκκλησία βρίσκεται έτσι επικεφαλής των δυνάμεων που οργανώνουν την άμυνα του Ελληνισμού και εξασφαλίζουν τη διατήρησή του μέσα στις δύσκολες συνθήκες της κατάκτησης./τούς νεομάρτυρας τούτους. αλλά συχνά συμμετέχει ενεργά και πολ­ λές φορές τα κατευθύνει.. ξυλλεγόμενοι κατά σφών αυτών έθιμα ως ήδιστα μέν σφίσιν αύτοϊς. με το όνειρο μιας εξελληνισμένης χριστιανικής Αυτο­ κρατορίας.τοΐς δέ άλλοις ώς κράτιστα πολιτεύοιντο». διαμέσου της Εκκλησίας. Άλλωστε στους πρώτους αιώνες της Τουρκοκρατίας η Εκκλησία όχι μόνο δεν αντιτίθεται στα απελευθερωτι­ κά κινήματα που υποκινούνται από τις δυτικές χριστια­ νικές δυνάμεις. Το κράτος. δεν είναι άλλο από την αναστημένη Βυζαντινή Αυ­ /8 5 / . που την ανάστασή του προφη­ τεύει ο Χαλκοκονδύλης και που θα δοξάσει και πάλι τον ελληνικό πολιτισμό και την ελληνική γλώσσα.

Πρώτα-πρώτα. η ίδια η Ορθόδοξη Εκκλησία με τους ίδιους της τους αγώνες για τη διατήρηση της χριστιανι­ κής Ορθοδοξίας. Η σφραγίδα του εθνικού συνδέσμου. ΣΒΟΡΩΝΟΣ τοκρατορία που θα ξανασυγκεντρώσει τον σκορπισμέ­ νο Ελληνισμό. και διαμέσου αυτής το ίδιο το Έθνος. Έτσι είχε διαμορφωθεί μια ιδιαίτερη εθνική ιδεολο­ γία. κίνηση που είχε αρχίσει να αναπτύσσεται πριν από την / 86 / . γεμάτη αντιφάσεις. 0 ιδιαίτερος χαρακτήρας και η ανομοιογένεια της ελληνικής ηγετικής τάξης που διαμορφώθηκε κατά την Τουρκοκρατία. καθώς και άλλων διανοητών του Ελληνισμού: η πτώση της Αυτο­ κρατορίας είναι ισοδύναμη με τον όλεθρο του Γένους των Ελλήνων. η αρχαία πατρίς των κατακτημένων είναι η Ελλάδα. αναστέλλει την κίνηση προς την ανασύνδεση με την ελληνική παράδοση και τη γονιμοποίησή της με τα ζωντανά λαϊκά στοιχεία. αλλά η πατρίδα αυτή είναι ταυτόχρονα και «κοινή πάντων των από Χριστού καλουμένων». δεν θα συντελέσει σε ένα εύκολο ξεκαθάρισμα. Το τριπλό αυτό περιεχόμενο της συνείδησης του Ελληνισμού της εποχής αντικαθρεφτίζεται στη σκέψη του πρώτου εθνάρχη των Ελλήνων Γενναδίου. της «Υπερπόντιας εθνότητας» των Ελλήνων φοιτητών του πανεπιστημίου της Πάντοβας.ΝΙΚΟΣ Γ. είχε για σύμβολο τον μελ­ λοντικό αυτοκράτορα των Ελλήνων. τονίζοντας το χριστιανικό του στοιχείο. που θα ονομαστεί αργύτερα Μεγάλη Ιδέα και που συντέλεσε κατά πολύ στη γενικό­ τερη ιδεολογική σύγχυση του Ελληνισμού.

Η στροφή προς την κλασική αρχαιότητα και το ανθρωπιστικό πνεύμα θεωρούνται επικίνδυνα (ύστερα μάλιστα από τις ακραίες εκδηλώσεις του Γεμιστού. Με τη νεκρή αρχάίζουσα γλώσσα που επιβάλλει τον απομακρύνει επίσης από τις λαϊκές του ρίζες. οι πρόκριτοι στις επαρχίες. Άλλωστε από τον 17ο αιώνα και πέρα οι δύο άλλες κοινωνικές ομάδες. Η πνευματική δραστηριότητα της επίσημης Εκκλησίας στρέφεται και πάλι προς ένα άγονο και τυπικό εκκλη­ σιαστικό πνεύμα και θέτει ως αποκλειστικό της σκοπό την υπεράσπιση της Ορθοδοξίας εναντίον του Ισλάμ και του Καθολικισμού. που επιχείρησε να αναστήσει την αρχαία θρησκεία) για την ενότητα της Ορθοδοξίας και καταδικάζονται. Το μεγαλύτερο μέρος της πνευματι­ κής παραγωγής των πρώτων χρόνων της Τουρκοκρατίας είναι τα απολογητικά και πολεμικά έργα εναντίον του Ισλάμ και κυρίως εναντίον του Καθολικισμού.ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΘΝΟΣ Αλωση. και κατά τον 18ο αιώνα θα επικρα­ τήσουν. οι Φαναριώτες στην πρωτεύουσα. Με αυτό το πνεύμα η Εκκλησία απομακρύνει τον Ελληνισμό από τη δυτική ευρωπαϊκή σκέψη και αναστέλλει τη φυσιολο­ γική του πνευματική εξέλιξη. Η μικρή ομάδα της παλαιάς βυζαντινής αριστοκρα­ / 8 7 / . 0 Γεννά­ διος αναθεματίζει και καίει τα έργα του Γεμιστού. θα αρχίσουν να αμφισβητούν απύ την Εκκλησία την ηγεσία του υπό­ δουλου Ελληνισμού. που ως τα τώρα βρίσκονταν κάτω από την επιρροή της Εκκλησίας.

από το τρίτο τέταρτο του 17ου αιώνα. που από την αρχή της κατάχτησης είχε έρθει σε συμβιβασμό με τον κατακτητή και είχε αναλάβει διοικη­ τικές βοηθητικές θέσεις στην τουρκική διοίκηση και αξιώματα γύρω από το Πατριαρχείο. Η ομάδα αυτή. τα σπουδαία οθωμανικά αξιώματα του Διερμηνέα του Στόλου και του Διερμηνέα της Υψηλής Πύλης. όπου κατοι­ κούσαν. και σε λίγο ως την Κεντρική Ευρώπη. ΣΒΟΡΩΝΟΣ τίας. Παίρνει σιγά-σιγά στα χέρια της το εμπύριο της Μαύρης Θάλασσας και την ενοικίαση των φόρων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και συνδέεται με τους ημιανεξάρτητους ακόμα πρίγκηπες των παρα­ δουνάβιων ηγεμονιών. και από τις αρχές του 18ου αιώνα την κυβέρνη­ / 88 / . Υπεισέρχεται έτσι στην οικονομία των πλούσιων αυτών χωρών. εκτός από τα αξιώματα του Πα­ τριαρχείου. η οποία αυξάνει έτσι σε πλήθος και δύναμη και αποτελεί την ιδιαίτερη κοινωνική ομάδα των Φαναριωτών. παίρνει στα χέρια της. Δημιουργείται έτσι μια ομάδα πλουσίων Ελλήνων. που σε επαφή με τη Δύση μορφώνεται. μαθαίνει ξένες γλώσσες και μπορεί να τροφοδοτεί σε ανθρώπινο υλικό την παλαιά ομάδα των Βυζαντινών αρχόντων που βρισκόταν στην υπηρεσία των Τούρκων. αυξάνεται σε πλή­ θος και σε δύναμη. Εξ άλλου κατά την ίδια αυτή περίοδο με τη σταθεροποίηση και την επέκταση των τουρκικών καταχτήσεων στη Βόρειο Βαλκανική ευ­ ρύνεται η οικονομική δραστηριότητα των Ελλήνων ως την Ουγγαρία.ΝΙΚΟΣ Γ. όπως τους ονόμασαν από τη συνοικία της Κωνσταντινουπόλεως Φανάρι.

ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΘΝΟΣ ση. να κρατήσουν ένα μεγά­ λο μέρος από τα κτήματά τους. είτε επωφελούμενοι από τις γενι­ κές συνθήκες της κατάχτησης. που κατάφεραν. που η οικονομική δραστη­ ριότητα του 16ου και του 17ου αιώνα επέτρεψε να ανα­ πτυχθούν. κυρίως στις περιοχές που υπήρχαν αξιόλογα αστικά κέ­ ντρα και στα νησιά. ήδη από τους πρώτους αιώνες της Τουρ­ κοκρατίας. της Γαλλίας και της Ρωσίας στην Ανατολή. Η ομά­ δα των Φαναριωτών εμφανίζεται στον 18ο αιώνα ως μια κληρονομική υπαλληλική αριστοκρατική κάστα. Από την ανάμικτη αυτή κοινωνική ομάδα προέρχονται. Οι Φαναριώτες εξελίσσονται έτσι σε σημαντικό πολιτικό παράγοντα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και παίζουν υπολογίσιμο ρόλο στην πολιτική της Αγ­ γλίας. των παραδουνάβιων ηγε­ μονιών. Με την ανάπτυξη του κοινοτικού συστήμα­ / 89 / . τα όργανα της εμβρυώδους στην αρχή κοινο­ τικής αυτοδιοίκησης. Σ’ αυτούς προστίθενται. που συνεργάζονται με τους αντι­ προσώπους της κεντρικής εξουσίας στην κατανομή των φόρων και στον διακανονισμό των διαφόρων τοπικών υποθέσεων. που παίρνει ουσιαστικά στα χέρια της τη διεύθυνση των υπο­ θέσεων του Πατριαρχείου και γίνεται η πρωταρχική πο­ λιτική δύναμη του υπόδουλου Ελληνισμού. Την αποτελούν κατ’ αρχήν οι μεγάλοι ιδιοκτήτες της γης. είτε συμβιβαζόμε­ νοι με τον κατακτητή. τα οικονομικά ισχυρότερα στρώμα­ τα του ελληνικού πληθυσμού. με τον τίτλο του πρίγκηπα. Παράλληλα αναπτύσσεται στις επαρχίες η ομάδα των προκρίτων.

προέκταση της τουρκικής διοίκη­ σης. από την οποία ουσιαστικά εξαρτώνται. τις δυνα­ τότητες που τους έδινε το διοικητικό σύστημα των Οθω­ μανών. ΣΒΟΡΩΝΟΣ τος. που παρεμβάλλονται ανάμεσα στον κατακτητή και στο υπό­ δουλο έθνος. Ως αντιπροσωπευτικά όργανα του Ελληνισμού. γεγονός / 9° / . που εξασφαλίζουν τη σχετική διοικητική του αυτονομία και εκφράζουν κατά κάποιο τρόπο την πολιτική του ύπαρξη. Η ανομοιογένεια και η διπλή λειτουργία της ηγετικής αυτής τάξης του Ελληνισμού. Σε μερικές μάλιστα πε­ ριπτώσεις η φιλελεύθερη πολιτική και η εκπαιδευτική δράση ορισμένων πατριαρχών. συγχρόνως. από τη μια με­ ριά. και. που είναι αντιπροσωπευτικά όργανα του έθνους. συμβάλλουν βέβαια στη διατήρη­ ση της εθνικής του συνείδησης. επιτρέπει την ανάπτυξη κάποιας προοδευτικής ιδεολογίας επηρε­ ασμένης από τα ιδεολογικά ρεύματα της Δύσης. η ομάδα των προκρίτων. έδιναν όλο και τελειότερες μορφές. δηλαδή του ανωτάτου κλή­ ρου. που τις περισσότερες φορές γίνονται κληρο­ νομικοί άρχοντες των κοινοτήτων αυτών. εξελίσσεται και αυτή σε μια κληρονομική “ αριστοκρατία” και απο­ βαίνει. εκμεταλλευόμενοι. δίπλα στην Εκκλησία και στους Φαναριώτες. η έστω και επιπόλαια επαφή με τη δυτική παιδεία των Φαναριωτών. στο οποίο οι Έλληνες.ΝΙΚΟΣ r. των Φαναριωτών και των προκρίτων. καθορίζουν και τον αντιφατικό της ρόλο στην εξέλιξη του περιεχο­ μένου της εθνικής συνείδησης. η τρίτη πολιτική δύναμη του Ελληνισμού.

από τη στιγμή ακριβώς που εμφανίζονται ως συγκροτημένη κοινωνική τάξη αποβαί­ νουν αρνητικά στοιχεία για την ανάπτυξη και το ξεκαθάρισμα του περιεχομένου της εθνικής συνείδησης. που παρ’ όλες τις διαφορές τους μπορεί να θεωρηθεί ότι αποτελούν την άρχουσα τάξη της ελληνικής κοινωνίας κατά την Τουρκοκρατία. όταν μάλιστα με την κατάπαυση της έντασης των εξισλαμισμών και τη βαθ­ μιαία προσαρμογή στη νέα κατάσταση οι τρεις αυτές ηγετικές ομάδες οργανώνονται καλύτερα και σταθερο­ ποιούνται μέσα στα πλαίσια της τουρκικής κατάκτησης. Οι περιπτώσεις όμως αυτές είναι εξαιρέσεις. κυρίως του Κυρίλλου Λούκαρη τον 17ο αιώνα.ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΘΝΟΣ που πλουτίζει τη νεοελληνική σκέψη και συμβάλλει στην ωρίμανση της εθνικής συνείδησης. εφόσον δεν απειλεί πλέον σοβαρά ούτε την Ορθοδοξία ούτε την ύπαρξη του Ελληνισμού. Ο ανώτερος κλήρος. οι Φαναριώτες και οι πρόκριτοι. και μερικών Φαναριωτών οπα­ δών ενός φωτισμένου δεσποτισμού κατά τον 18ο αιώνα. Δυ/ 9 ΐ / . Τέτοια ήταν η δράση του Ιερεμία του Β' τον 16ο αιώνα. Η εθνι­ κή τους συνείδηση υποτάσσεται στην ταξική τους συνεί­ δηση μιας προνομιούχας κοινωνικής τάξης. αποκτούν συνείδηση ότι αποτελούν αναπόσπαστο τμή­ μα μιας καθεστηκυίας τάξης. με την οποία αισθάνονται αλληλέγγυες. Ως προέ­ κταση της οθωμανικής διοίκησης. της οποίας η εθνική ιδεολογία περιορίζεται στο κήρυγμα ενός συμβι­ βασμού που εξασφαλίζει την ειρηνική συνύπαρξη κατακτητών και κατακτημένων.

στα κινήματα που προκαλούν στις ελληνικές χώρες οι δυνάμεις αυτές ως αντι­ περισπασμό στους πολέμους τους εναντίον της Οθωμα­ νικής Αυτοκρατορίας. Οι ανταρτικές ομάδες που σχηματίστηκαν από τα πρώτα χρόνια της κατάκτησης και που αναπτύχθηκαν —^γρήγορα και αποτέλεσαν πραγματικές στρατιωτικές ομάδ'ες με ιδιαίτερη οργάνωση σε διαρκή ένοπλη σύγ­ κρουση με τον κατακτητή. διατηρούν και αναπτύσσουν το πνεύμα της ανεξαρτησίας του αγροτικού πληθυσμού και της ένοπλης αντίστασης προς τον κατακτητή. προσκολλημένες σε μιαν αποστεωμένη παράδοση. την καθεστηκυία τάξη. Βασίλειο Νεαπόλεως. Ο πλουτισμός του περιεχομένου της εθνικής συνείδη­ σης των Ελλήνων. η προσπάθεια της αποσαφήνισης και της εναρμόνισης των διαφόρων στοιχείων που την συν­ θέτουν. κυ­ ρίως ο κλήρος και οι πρόκριτοι. Ισπανία. συνδέουν πάντα την ιδέα του Γένους με την ιδέα της Ορθοδοξίας.ΝΙΚΟΣ Γ. ΣΒΟΡΩΝΟΣ νάμεις συντηρητικές. θα γίνει ουσιαστικά από τις δυνάμεις που ανα­ πτύχθηκαν σε αντίθεση με την τουρκική κατάκτηση και έξω από αυτήν. πνεύ­ μα που αντιτίθεται στο πνεύμα της παθητικής αντίστα­ σης και της προσαρμογής των ηγετικών ομάδων του / 92 / .με την ορθόδοξη Ρωσία των τσάρων κατά τον 18ο). στη θέση των Τούρκων. οι οποίες μπορούσαν να εξασφαλίσουν. Έτσι συμμετέχουν. και την απελευθέρωσή του με τις φεουδαλικές ακόμα δυνάμεις της Δύσης (Βενετία. Αυστρία ως τον 17ο αιώ­ να.

Είτε ως ανώτεροι τιτλούχοι της Καθολικής Εκκλησίας. Η σύνδεση με την αρχαία Ελλάδα και η ιδέα της συνέ­ χειας του Ελληνισμού. Το είδος αυτό της πολιτο­ φυλακής. με το συχνό πέρασμά τους στην κατάσταση του κλέφτη. και που οργανώθηκε από τον κατακτητή για τη φρούρηση των οχυρών θέσεων των συνόρων και των δια­ βάσεων και για τη διατήρηση της τάξης.ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΘΝΟΣ Ελληνισμού. ενεργούν κο­ ντά στον πάπα και τους ηγεμόνες της Δύσης για να ξα­ ναζωντανέψουν το πνεύμα της σταυροφορίας εναντίον / 93 / . είτε ως καθηγητές των ιταλικών πανεπιστημίων ή δά­ σκαλοι και συνεργάτες των μεγαλύτερων αντιπροσώπων της Αναγέννησης. Η συμμετοχή των κλεφτών και αρματολών στους πολέμους των χριστιανικών δυνάμεων της Δύσης και της Ρωσίας εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας βα­ θαίνει την εθνική συνείδηση των ομάδων αυτών και με­ ταβάλλει την αυθόρμητη στην αρχή αντίσταση ενός πλη­ θυσμού στις καταπιέσεις των κυρίων σε συνειδητοποιη­ μένο και οργανωμένο εθνικό αγώνα. ο Αντώνιος Έπαρχος και άλλοι. όπως ο Μανουήλ Χρυσολωράς. που είχε εν τω μεταξύ εγκαταλειφθεί από την Εκκλησία. κατέληξε να με­ ταβληθεί σε αντιστασιακή δύναμη εναντίον των κατα­ χτητών. όπως ο καρδινάλιος Βησσαρίων. καλλιεργείται από τους λόγιους μετανάστες στη Δύση. Ανάλογο ρόλο κατέληξαν να παίξουν και τα σώματα των αρματολών. που αποτελούνταν από χριστιανούς με ανώτε­ ρους αξιωματικούς μωαμεθανούς. Τούρκους ή Αλβα­ νούς. ο Ιάνος Λάσκαρης.

που επιτρέπει τη μετά­ φραση του Ευαγγελίου και υποστηρίζει τον Θεόφιλο Κορυδαλέα (1560-1646). Με την επαφή των Ελλήνων με τις προοδευτικές δυνάμεις της Δύσης συνδέονται οι πρώ­ τες αναγεννητικές προσπάθειες του Ελληνισμού. Κυκλάδες. Η ανάπτυξη των πρώτων ελληνικών κοινοτήτων στις ιταλικές πόλεις. Κύπρος.ΝΙΚΟΣ Γ. Η ιδεολογία της Δύσης αρχίζει να διαδίδεται στις ελληνικές χώρες και να πλουτίζει την ελληνική σκέ­ ψη. Από το ίδιο αυτό περιβάλλον. ΣΒΟΡΩΝΟΣ των Οθωμανών εν ονόματι του χριστιανισμού και κυρίως του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού. πα­ ρά τη σχολαβτική^κόμη μέθοδο του. Κρήτη. Η δράση των λογίων αυτών συνδέει τον Ελληνισμό και την εθνική ιδέα με το πνεύμα της δυτικής Αναγέννησης και τον Ανθρωπισμό. Το ίδιο και ο Κύ­ ριλλος Αούκαρις τον 17ο αιώνα. που με την απομάκρυνσή του από τη θεολογία και την ασχολία του με τον Αριστοτέλη. θεωρείται ο πρό­ δρομος της νεοελληνικής Αναγέννησης. η πνευματική ανάπτυξη των Ελλήνων στα φραγκοκρατούμενα τμήματα του ελληνικού χώρου (Δωδεκάνησα. που αρχίζει να βγαίνει από τα στενά πλαίσια μιας τυ­ ποποιημένης Ορθοδοξίας. προέρχεται επίσης η στροφή προς τη ζωντανή λαϊκή παράδοση και η κίνηση για τη / 94 / . Ιόνια νησιά) και η εγκατάσταση των δυτικών εμπόρων στα εμπορικά κέντρα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας εντείνει τον σύν­ δεσμο αυτό. που συνδέεται με τη δυτικοευρωπαϊκή σκέψη. 0 πα­ τριάρχης Ιερεμίας ο Β' (1572-1595) βρίσκεται σε σχέσεις με τις εκκλησίες της Μεταρρύθμισης.

0 Νικόλαος Σοφιανός γράφει. γραμματική της ομιλούμενης ελληνικής γλώσσας και συνιστά τη μετάφραση στα νέα ελληνικά των Ελλήνων κλασικών. ο Ερωτόκριτος. το 1544. όπως και στους τελευταίους αιώνες της Βυζαντινής Αυτοκρατο­ ρίας. Η κίνηση αυτή θα ολοκληρωθεί κατά τον 18ο αιώνα από τις νέες κοινω­ νικές δυνάμεις που θα αναπτυχθούν. η τάση προς τη λαϊκή παράδοση συνδυάζεται με την ανασύνδεση των Ελλήνων με την κλασική Ελλάδα και την τάση προς την επιστημονική περιέργεια και τις πρακτι­ κές γνώσεις. ερευ­ νά τη βυζαντινή ιστορία και τη νεοελληνική παράδοση. Την ίδια εποχή κυκλοφορούν πρακτικά εγχειρίδια αριθμητικής. το κρητικό θέατρο. Ο Λέων Αλλάτιος (1586-1669) ασχολείται με την κατάσταση του Ελληνισμού της εποχής του. και οι ομιλίες του Σκούφου (16441697) και του Ηλία Μηνιάτη (1669-1714). Στην Κρή­ τη και στα άλλα νησιά δημιουργούνται τα πρώτα αξιόλο­ γα λογοτεχνικά επιτεύγματα σε λαϊκή γλώσσα: τα λυρι­ κά ποιήματα της Κύπρου και της Ρόδου. Είναι μάλιστα χαρακτηριστικό ότι ακόμα μια φορά.Τ Ο Ε ΛΛ Η Ν IΚΟ ΕΘΝΟΣ χρησιμοποίηση της ομιλούμενης λαϊκής γλώσσας. νομικές συλλογές και επιστολάρια στη λαϊκή γλώσσα. / 95 / .

αργότερα στη Γαλλία και στη Νότια Ρωσία. στην Αυστρία. ΣΒΟΡΩΝΟΣ 0 νεοελληνικός Διαφωτισμός και η εθνικοαπελευθερωτική ιδεολογία 0 18ος αιώνας αποτελεί αποφασιστικό σταθμό στην εξέ­ λιξη του Νέου Ελληνισμού.ΝΙΚΟΣ Γ. Στην αρχή παίρνουν στα χέ­ ρια τους. οι ελληνικές παροικίες της δυτικής Ευρώπης. η Πάτρα. το μεγαλύτερο μέρος του εσωτερικού εμπορίου. στη Γερμανία. τα Γιάννενατ^ΓΑρτα. από τα μέσα του 18ου αιώνα μετέχουν στο εξωτερικό εμπόριο των ξένων. Δημιουργούνται έτσι στις ελληνικές χώρες αξιόλογα εμπορικά κέντρα. στο τέλος του 18ου αιώνα και στην αρχή του 19ου γίνονται επικίνδυνοι ανταγωνιστές τους. που βρί­ σκεται στα χέρια των δύο μεγαλύτερων οικονομικών δυ­ νάμεων της εποχής. με ανταγωνιστές τους Εβραίους και τους Αρμέ­ νιους. Η σχετική ειρήνη που επι­ κρατεί στην Ανατολή ευνοεί στις χώρες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας την ανάπτυξη του εμπορίου. πληθύνονται. της Γαλλίας και της Αγγλίας. που μετέχουν ενεργά στην οικονο­ μική αυτή δραστηριότητα. η Θεσσαλονίκη και η Σμύρνη. πραγμα­ τικές οικονομικές πρωτεύουσες της Οθωμανικής Αυτο­ κρατορίας. Η οι­ κονομική δραστηριότητα μετατίθεται από τις νοτιότερες επαρχίες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας προς τη Μικρά Ασία και τα Βαλκάνια. Συγχρόνως. Οι παροικίες αυτές δεν /Φ / . η Χίος κτλ. όπου βρίσκεται η μεγάλη πλειο­ νότητα των Ελλήνων.

όταν με τον ναυτικό αποκλεισμό και τον ηπειρωτικό αποκλεισμό του Ναπολέοντα οι Έλληνες ναυτικοί και έμποροι τροφοδοτούσαν τη Γαλλία και σχεδόν ολόκλη­ ρη την Κεντρική Ευρώπη. με βραδύτερο ρυθμό και σε χαμηλά πάντα επίπεδα. Οι πόλεμοι ανάμεσα στη Γαλλία και στην Αγγλία στη Μεσόγειο. όπως. ώστε να αρχίζει να διεκδικεί τη συμμετοχή της στη διεύθυνση των εθνικών / 97/ .ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΘΝΟΣ αποτελούνται. Η εμπορική και ναυτιλιακή αυτή δραστηριότητα συν­ τελεί επίσης στην ανάπτυξη. με την οποία η Ρωσία αναλαβαίνει την προστασία των Ορθοδόξων της Οθωμανικής Αυτοκρα­ τορίας και πετυχαίνει την άδεια για τους Έλληνες να ταξιδεύουν με ρωσική σημαία. οι παλαιότερες. η συνθήκη του Κιουτσούκ-Καϊναρτζή (1774). και που πολλοί από αυτούς έχουν πραγματοποιήσει σημαντική συγκέντρωση κεφαλαίων. που από τα μέσα του 18ου αιώνα αισθάνεται αρκετά δυνατή. Η ολιγάριθμη και λίγο υπολογίσιμη ομάδα των Ελλή­ νων εμπόρων και βιοτεχνών του 16ου και 17ου αιώνα αυξάνει τώρα σε πλήθος και πλούτο και εξελίσσεται σε αυτόνομη κοινωνική τάξη. που αρχίζει να ξεπερνά το στάδιο της οικιακής οικονομίας. όπου οι αντίπαλες δυνάμεις χρησιμοποιούν στην υπηρεσία τους Έλληνες ναυτικούς. της ελληνικής βιοτεχνίας. πλέον από πρόσφυγες. αλλά από εμπόρους που πέρασαν στο στάδιο ενός ενεργητικού εμπορίου. συντελούν στη ραγδαία ανάπτυξη του ελληνικού εμπορικού ναυτικού. οι πόλεμοι κυ­ ρίως της Γαλλικής Επανάστασης και του Ναπολέοντα.

που είχαν γίνει τον 18ο αιώνα σχεδόν ανεξάρτητοι καταλύοντας κάθε έννοια κράτους. Σε λίγο θα επιδιώξει να πάρει στα χέρια της την ηγεσία του έθνους και να κατευθύνει τις τύχες του. Έτσι οι βιοτεχνικές επιχειρήσεις δεν μπορούν να μεταβληθούν σε πραγματικές βιομηχανίες. Η ελεύθερή της οικονομική ανάπτυξη εμποδίζεται από τη μεσαιωνική ακόμα οργά­ νωση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. και μπροστά στον συναγωνισμό της· αναπτυσσόμενης βιομηχανίας της Δύσης και τις αρπακτικές διαθέσεις των Τούρκων πασάδων παρακμάζουν. την Εκκλησία. των διαφόρων πασάδων και δυνατών τιμαριω­ τών. Στην ανοδική της πορεία η αστική τάξη έρχεται αντι­ μέτωπη με την τουρκική κατάκτηση. ΣΒΟΡΩΝΟΣ υποθέσεων. στην αυθαιρεσία και στην αρπακτική διάθεση των οργά­ νων της. όπου και εδώ τα προστατευτικά μέτρα των διαφόρων / 9 8 / . Πετυχαίνει πράγματι να παίρνει μέρος στην εκλογή του πατριάρχη και στη διοίκηση της Εκκλησίας. που στηρίζεται στα προνόμια. Η επένδυση του συσσωρευμένου κεφαλαίου στις ελληνικές χώρες γίνεται σχεδόν αδύνατη. Οι μεγάλες εμπορι­ κές επιχειρήσεις των Ελλήνων αναπτύσσονται στη Δύση. τους Φαναριώτες και τους προκρίτους. Όσο αναπτύσσεται θα έρθει επίσης σε αντίθεση με τις ως τα τώρα ηγετικές ομάδες του Ελληνισμού.ΝΙΚΟΣ Γ. από το αρχαϊκό της οικονομικό σύστημα. και στις περιοχές των σπουδαιότερων αστικών κέντρων παίρνει μέρος στην κοινοτική αυτοδιοίκηση και συντελεί στην τελειοποίηση του κοινοτικού συστήματος.

συντελεί στη δημιουργία. μιας επαναστατικής εθνικής ιδεολο­ γίας. ή της χι­ μαιρικής ελπίδας της απελευθέρωσής του μόνο χάρη στις επεμβάσεις των χριστιανικών δυνάμεων εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΘΝΟΣ κρατών περιορίζουν την πρωτοβουλία των Ελλήνων κε­ φαλαιούχων. Στην ιδεολογία της συνύπαρξης με τον κατακτητή για την εξασφάλιση της διατήρησης του έθνους. θολό και απροσδιόριστο αίτημα στην αρχή. συγκεκριμέ­ νο πρόγραμμα από το τελευταίο τέταρτο του 18ου αιώ­ να. που αποκλείει κά­ θε δυνατύτητα συμβιβασμού. η αστική τάξη εμφανίζεται από τα μέσα του 18ου αιώνα ως ο κύριος παράγοντας της εθνικής αφύπνισης και ο φορέας της νέας αυτής εθνικής ιδεολογίας. Η συμβολή των Ελλήνων εμπόρων στην πνευματική προετοιμασία του Ελληνισμού χρονολογείται από πα/ 9 9 / . η ιδέα της οργάνωσης του Ελληνισμού για τη δημι­ ουργία ενός ανεξάρτητου ελληνικού κράτους. που ενισχυμένη από την ευρωπαϊκή ιδεολογία. αντιπαρατίθεται τώρα. Η αντίθεση αυτή ανάμεσα στην αστική τάξη και τις συνθήκες της τουρκικής κατάκτησης. συντελεί με τη σειρά της στη μεγαλύτερη αποσαφήνιση της εθνι­ κής συνείδησης. Αναλαμ­ βάνοντας την πρωτοβουλία της προετοιμασίας και της οργάνωσης των πνευματικών δυνάμεων του έθνους. σε μια μεγάλη μερίδα της νέας κοινωνικής αυτής τάξης του Ελληνισμού. με την οποία η μερίδα αυτή βρίσκεται σε επαφή.

Κυδωνιές κτλ. ΣΒΟΡΩΝΟΣ λιά. οφείλεται στην πρωτοβουλία του μεγαλεμπόρου Μανολάκη Καστοριανού. μπορούν και σπουδάζουν στη Δύση και γίνονται κατόπιν δάσκαλοι στα εκπαιδευτήρια των ελληνικών χωρών πολλαπλασιάζεται. που ζουν και δρουν στη Δύση και συνεργάζονται με τις αστικές τάξεις των δυτικών χωρών. Παρατηρείται έτσι σαφής στροφή της ελληνικής παιδεί­ / 100 / . Στα κέντρα αυτά. πολλές φορές μάλιστα εξαρτώνται από αυτές. Το κύριο χαρακτηριστικό του είναι η συνεχής και ουσιαστική επαφή της ελληνικής σκέψης με τα νέα ιδεολογικά ρεύματα της Δύσης και τη δυτική επι­ στήμη. δέχονται τα κύρια στοιχεία της ιδεολογίας που τις εκφράζουν και τη μεταφέρουν στις ελληνικές χώρες.ΝΙΚΟΣ Γ. Η κυκλοφορία του έντυ­ που βιβλίου αυξάνεται σημαντικά. που συν­ δέονται άμεσα με την ανερχόμενη στις ελληνικές παροι­ κίες της Δύσης αστική τάξη. Η πρώτη μεγάλη προσπάθεια για την ίδρυση σχο­ λείων στις ελληνικές χώρες. Μοσχόπολη. ήδη στον 17ο αιώνα. Η μερίδα της νεαρής αστικής τάξης και οι διανο­ ούμενοι που συνδέονται μαζί της. Η κίνηση αυτή θα ενταθεί στον 18ο αιώ­ να με τη συνεχή οικονομική άνοδο.) γίνονται συγχρόνως κέ­ ντρα πνευματικά του Ελληνισμού με πολυάριθμες κα­ τώτερες και ανώτερες σχολές. Τα αστικά κέντρα που αναπτύχθηκαν (Γιάννενα. αλλά και ορισμένων φωτισμένων Φαναριωτών. έχει την αρχή του ο ελληνι­ κός Διαφωτισμός. Καστοριά. Ο αριθμός των Ελ­ λήνων που χάρη στην υποστήριξη των εμπόρων του εξωτερικού. Χίος. Σμύρνη.

τον Ρουσσώ και τους Γάλλους εγκυκλοπαιδιστές. Spinoza.ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΘΝΟΣ ας προς τις μαθηματικές και φυσικές επιστήμες. Γνωρίζουν τον Βολταίρο. Locke. Τα στοιχεία που πρόβαλλαν ασυστηματοποίητα ακόμα οι προηγούμενες γενεές συνειδητοποιούνται τώρα κα­ λύτερα. αλλά συντελεί στην ανανέωση της θεωρητικής σκέψης. Η σύνδεση με την αρχαία Ελλάδα γίνεται κοινή συν­ είδηση. που δεν έχει πλέον ως μόνο σκοπό την πρακτική γνώση. αυτή την εποχή. Η ιδέα αυτή φτάνει μάλιστα στην υπερβολή με την τάση που παρατηρείται. Οι Έλληνες της εποχής παίρνουν αρχαία ελληνικά ονόματα και θέλουν να αναστήσουν την αρχαία ελληνική γλώσσα. Wolff. όπως και όλα τα νε­ / 101 / . Το ελληνικό έθνος. Το νέο τούτο ιδεολογικό κλίμα βοηθάει επίσης στην αποσαφήνιση και τον πλουτισμό της εθνικής συνείδησης. και αρχίζουν να τους μεταφράζουν. που σβήνει κάθε άλλη στιγμή της ιστο­ ρίας του Ελληνισμού. Leibniz. Παρ’ όλη τη σύγχυση την οποία φέρ­ νει στην ελληνική σκέψη η άκριτη και ανεδαφική αυτή ελληνολατρία. της από­ λυτης ταύτισης των συγχρόνων Ελλήνων με τους αρχαί­ ους προγόνους. Οι Έλληνες λόγιοι γνωρίζουν τον εμπειρισμό του Νεύτωνα και τη φιλοσο­ φία των Malebranche. που γνωρίζει τα ορθολογιστικά ρεύματα της εποχής και τον ελεύθερο φιλοσοφικό στοχασμό. γίνονται αντικείμενα μελέτης και οργανώνονται γύρω από την κεντρική ιδέα της απελευθέρωσης. αποτελεί για την εποχή χαρακτη­ ριστικό τεκμήριο του βαθμού της ανάπτυξης του εθνι­ κού αισθήματος.

η λαϊκή του παράδοση. Με την αποδοχή από το μεγαλύτερο μέρος της αστικής τάξης και των λογίων που την αντιπροσωπεύουν των βασικών αρχών του δυτικού Διαφωτισμού ενισχύεται και αποκτά πρωταρχική σημασία την εποχή αυτή το / 102 / . όντας η φυσική εξέλιξη της αρχαίας. είναι κα­ τάλληλη να εκφράσει με σαφήνεια και δύναμη όλες τις ανθρώπινες γνώσεις και σκέψεις και όλα τα συναισθή­ ματα. αναζητά τις ρίζες του και τους αρχαίους τίτλους του ευγενείας στην αρχαία Ελλάδα.ΝΙΚΟΙ Γ. φιλοσοφικές και ιστορικές του βάσεις και συνδέεται άμεσα. Σ Β Ο ΡΩ Ν Ο Σ οσύστατα έθνη. όπως ακριβώς συμβαίνει την ίδια αυτή εποχή και σε άλλα έθνη της Ευρώπης. Τα όρ­ γανα της μόρφωσης πρέπει λοιπόν να γράφονται στη γλώσσα που καταλαβαίνει ολόκληρος ο ελληνικός λαός και που. τους μόνους τίτλους που μπορούσε να προσέξει η κλασικίζουσα και ελληνοτραφής δυτική σκέψη του 18ου αιώνα. συμπληρωμένη από τον Καταρτζή (1720/251807) και τους μαθητές του. Είναι η διδασκαλία του Μοισιόδακα (1730-1800 περίπου). από τη χρησιμοποίηση της ζωντανής λαϊκής γλώσσας ως οργά­ νου του γραπτού λόγου. Αλλά το γλωσσικό ζήτημα βρί­ σκει τώρα τις θεωρητικές. με το πρόβλημα της απελευθέρωσης: για να απελευθερω­ θεί η Ελλάδα πρέπει να μορφωθούν οι Έλληνες. Με μεγαλύτερο πραγματισμό αντιμετωπίζεται την εποχή αυτή το δεύτερο βασικό στοιχείο του έθνους. Βέβαια το πρόβλημα τούτο θεω­ ρείται ακόμα από τη γλωσσική του μόνο σκοπιά.

Το παράδειγμα της Ευρώπης και οι φιλελεύθερες ιδέες που γεννιούνται από τον Διαφωτισμό καθοδηγούν και την πολιτική δράση των Ελλήνων αστών στην απελευθε­ ρωτική κίνηση που προετοιμάζουν. τον Καταρτζή. που τα θεωρεί επικίνδυνα για τη χριστιανική πίστη. τον Ρήγα ως τον Κοραή.ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΗΘ N Ο I τρίτο βασικό στοιχείο του Νέου Ελληνισμού. που είχε εισχωρήσει στις ελληνικές χώρες ως την Κωνσταντινούπολη. Κατά τα μέσα του 18ου αιώνα αναθε­ ματίζει τον ελευθεροτεκτονισμό. Το 1721 αναθεματίζει τον Με­ θόδιο Ανθρακίτη. Το παράδειγμα της «φωτισμένης Ευρώπης» προβάλλε­ ται από όλα τα προοδευτικά πνεύματα της εποχής. Οι νεοτεριστές δεν έφθασαν ποτέ ως τις ακραίες συνέπειες της σκέψης των δυτικών τους δασκάλων και δεν ήθελαν με κανέναν τρό­ πο να απομακρυνθούν από τη χριστιανική πίστη και την / 103 / . από τον Μοισιόδακα. Η Εκκλησία βρίσκεται αντιμέτωπη ευθύς εξ αρ­ χής στα νέα αυτά ρεύματα. Η νέα αυτή ιδεολογία δεν επιβλήθηκε βέβαια χωρίς αγώνες. Οι αγώνες αυτοί όσο περιορίζονται στο πολιτιστικό ιδεολο­ γικό πεδίο έχουν ακόμα ήπια μορφή. η οποία από τα μέσα του 18ου αιώνα συνδέεται με την επαναστατική ή απλώς φιλελεύθερη ιδεολογία της Δύσης και από το τέλος του 18ου αιώνα με τη Γαλλική Επανάσταση. που κατηγορείται ότι εμπνέεται από τον Malebranche. η συνείδη­ ση ότι αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα της οικογένειας των λαών της Ευρώπης και η βούλησή του να ενταχθεί στο ρεύμα του ενιαίου δυτικοευρωπαϊκού πολιτισμού.

Αλλά τώρα στις καταδίκες και στις καταδιώξεις απαντά με την ίδια επιθετικότητα η επαναστατική ομάδα που αρχίζει να ξε­ χωρίζει από το σύνολο των μετριοπαθών νεοτεριστών. Η ανοχή όμως αυτή σταματά κατά την περίοδο που ακολουθεί τη Γαλλική Επανάσταση. Βρισκόμαστε κατά το τέλος του αιώνα. ανέχτηκαν και υποστήριξαν μάλιστα μερικούς Έλληνες νεοτεριστές. και η προοδευτική στην αρχή ομάδα του Ευ­ γενίου Βούλγαρη (1716-1806) και του Νικηφόρου Θεοτόκη (1736-1805) θα ζητήσει γρήγορα κάποιο συμβιβα­ σμό ανάμεσα στις νέες φιλοσοφικές ιδέες και στη συντή­ ρηση της ηγετικής τάξης του έθνους. Η διευθύνουσα τάξη αρχίζει να συνειδητοποιεί καλύτερα τον πολιτικό και κοινωνικό κίνδυνο των νέων ιδεών και αρχίζει να καταδιώκει τους οπαδούς τους. Οι καταδίκες του πανθεϊσμού. ΣΒΟΡΩΝΟΣ Ορθόδοξη Εκκλησία. Ο Καταρτζής και άλλοι δρουν στις παρα­ δουνάβιες ηγεμονίες. των ελευθεροτεκτόνων πολλαπλασιάζονται. Στην ύφεση αυτή των αγώνων συντελεί επίσης η στάση των Φαναριωτών εκείνων που. αν όχι καθαρά επαναστατι­ κός. οπαδοί του «φωτισμένου Δεσποτισμού». στην περίοδο που η οργάνωση για τον εθνικό αγώνα έχει ήδη προχω­ ρήσει. πολιτικός του χαρακτήρας είναι φανερός. Η κίνηση του Ρήγα (1757 περίπου-1798) συνδέεται με τη Γαλλική / 1 0 4 / . 0 Ανθρακίτης ύστερα από το ανάθεμα θα υποχωρή­ σει (1723). του Βολταίρου. όπως η κοινωνική τάξη που τους στηρί­ ζει. Άλλωστε η αντίστασή τους είναι ακόμα αδύνατη. των «αθέων Γάλλων».ΝΙΚΟΣ Γ. και ο φιλελεύθερος.

με σκοπό τη δημιουργία μιας μεγάλης βαλκανικής δημοκρατίας με ηγεσία ελληνική. της οποίας ο Ρήγας συντάσσει το σύνταγμα με υπόδειγμα το επαναστατικό γαλλικό σύνταγμα του 1793. αν όχι αντιθρησκευτικό. γραμμένη από τον Κοραή. κλίμα που είχαν δημιουργήσει οι νέες φιλοσοφικές ιδέες. που καταδικάζει τα απελευ­ θερωτικά κινήματα και διδάσκει την υποταγή στη νόμι­ μη εξουσία των σουλτάνων. Η σύνδεση με τη γαλλική ι πολιτική της αγροτικής εξέγερσης της Θεσσαλίας (18081809). Η επίσημη στάση της εκφράζεται στην περίφημη «Πατρική Διδα­ σκαλία» του Πατριαρχείου. Στην «Πατρική Διδασκα­ λία» απαντούν οι επαναστατικοί κύκλοι με την «Α δελ­ φική Διδασκαλία».r TO ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΘΝΟΣ Επανάσταση και καλεί σε εξέγερση όχι μόνο τους Έλλη­ νες αλλά και τους άλλους βαλκανικούς λαούς. συντελούν στην κάποια ανεξαρ/ 1 0 5 / . δεν δ ιέ­ φυγε της προσοχής των συντηρητικών ομάδων του Ελλη­ νισμού. που είχε αρχηγό τον Ευθύμιο Βλαχάβα. στην Κέα. ακόμα και τον καταπιεζόμενο από τους τιμαριώτες τουρκικό λαό. Η εχθρική στάση της Εκκλησίας απέναντι στο απε­ λευθερωτικό κίνημα καθώς και το εξω-θρησκευτικό. Η εχθρότητα της διευθύνουσας τάξης απέναντι σε κάθε απελευθερωτική κίνηση εντείνεται. καθώς και στις συντεχνίες και τις βιοτεχνικές συντροφιές. Άλλωστε ο κοινωνικός αγώνας εκδηλώνεται σα­ φέστερα από το 1800 περίπου στις κοινότητες όπου συν­ αντάμε δημοκρατικά κόμματα (στην Κοζάνη. στη Σάμο).

Χαρακτηρίζεται από διακοπές. χρειάστηκαν για να μπορέσει ένας παλαι­ ός λαός όπως ο ελληνικός να συγκροτηθεί σε ένα νέο έθνος και να ξεκαθαρίσει τα κύρια στοιχεία της εθνικής του συνείδησης. Η εθνι­ κή ιδεολογία της πιο δυναμικής μερίδας της αστικής τά­ ξης και των διανοουμένων που την εκφράζουν φτάνει στο τέλος του 18ου αιώνα και στις αρχές του 19ου σε τέ­ τοια ωριμότητα και καθαρότητα. ώστε να επιτρέψει στις δυνάμεις αυτές να οργανώσουν τις διάχυτες επαναστα­ τικές δυνάμεις του έθνους (την αγροτιά με τα ένοπλα σώματα των κλεφτών. 0 δημοκρατικός και φιλελεύθερος χαρακτήρας της απελευθερωτικής κίνησης τείνει να την ανεξαρτητοποιήσει από την ιδέα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. από το τέλος του 11ου αιώνα ώς το τέ­ λος του 18ου. Η πορεία του δεν ήταν ούτε ευθύγραμμη.ΝΙΚΟΣ Γ. από / ιο6 / . Το ελληνικό έθνος είναι πλέον συντελεσμένο. Επτά αιώνες. Με την Επανάστασή του του 1821 διακηρύσσει με τα ακόλουθα λόγια την ύπαρξή του: «Τ ό έλληνικόν έθνος κηρύτττει σήμερον διά των νομίμων παραστατών του εις έθνικήν συνηγμένην συνέλευσιν. ενώπιον Θεού και άνθρώπων. ΣΒΟΡΩΝΟΣ τητοποίηση της εθνικής ιδέας από την ιδέα της ορθοδο­ ξίας. τα μικροαστικά στοιχεία των ναυτικών. των εμπόρων και των βιοτεχνών). την πολιτικήν αύτοΰ υπαρξιν και ανεξαρτησίαν». ούτε συνεχής. να σπάσει τους δισταγμούς ή την εχθρότητα των ηγετικών συντη­ ρητικών ομάδων και να παρασύρει ολόκληρο τον Ελλη­ νισμό σε έναν κοινό απελευθερωτικό αγώνα.

γεγονός που. πότε περισσότερο εναργείς. 0 Ελληνισμός για να συνειδητοποιήσει και να συνθέσει τα στοιχεία της εθνικής του συνείδησης και να παρουσια­ στεί ως μια αυτόνομη ιστορική οντότητα χρειάστηκε να επιχειρήσει τη συμφιλίωση και την εναρμόνιση πολλα­ πλών. Έπειτα. τις διά­ φορες ξένες επιδράσεις. που δέχτηκε στις πολλαπλές του σχέσεις. Έτσι το νέο Ελληνικό Έθνος καθ’ όλο αυτό το μα­ κροχρόνιο διάστημα από την εμφάνιση των πρώτων ση­ μείων της εθνικής του συνείδησης ως τον μεγάλο σταθμό που αποτελείη εθνική του Επανάσταση. κατόρθωσε βέ­ βαια να συλλάβει και να εμβαθύνει ως ένα σημείο τα διάφορα στοιχεία που το δημιούργησαν και το συνέ­ χουν: αρχαίο ελληνικό πολιτισμό.TO ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΘΝΟΣ οπισθοδρομήσεις και από διάφορα ξεστρατίσματα. υπέρλογος Χριστιανισμός και βυζαντινή αυτοκρατορική απολυταρχία.από τα διάφορα στάδια της μακρόχρονης ιστορίας του: αρχαία ελληνική υποταγμένη στον Λόγο και κυριαρχημένη από την ιδέα του ελεύθερου πολίτη παράδοση. νοθεύοντας τον χαρακτήρα των διαφόρων κοινωνικών ομάδων του καθι­ στούσε τις επιδράσεις τους στην εθνική πορεία αντιφα­ τικές. την ιδιαίτερη λαϊκή του / 10 7 / . φυλετικές και πολιτιστικές. παραδόσεων -που ζούσαν πότε σε λανθάνουσα κατάσταση. συχνά αντιφατικών. για να μπορέσει να τις κυριαρχήσει. χριστιανικό ορθόδοξο και αυτοκρατορικό Βυζάντιο. Έπρεπε ακόμα να συνειδη­ τοποιήσει. οι προσ­ πάθειες αυτές γίνονταν τις περισσότερες φορές κάτω από την ξένη κατάκτηση.

να αφανίσει τις αντιφάσεις τους σε μια νέα σύνθεση και να ιεραρχήσει τον ρόλο που έπαιξε το κα­ θένα τους στη διαμόρφωσή του.ΝΙΚΟΣ Γ. που η επικράτηση των συντηρητικών στοιχείων.χ. Κυρίως όμως θα εκδηλωθεί με­ τά την Επανάσταση. μπερδεύει πάλι την ελληνική ιδεο­ λογία και της αφαιρεί ακόμα και όσα καθαρά στοιχεία υπήρχαν rispiv από την Επανάσταση. απογόνους των παλιών κλεφτών. Δεν είχε όμως ακόμα κατορθώσει να εναρμονίσει τα διάφορα αυτά στοιχεία. ΣΒΟΡΩΝΟΣ παράδοση και τον ρόλο της στη δημιουργία ενός ενιαίου εθνικού πολιτισμού. όπου οι διάφορες ομάδες φθάνουν ως τον εμφύλιο πόλεμο. Μόνο σε μια μικρή φωτισμένη μερίδα του παρατηρείται η απαρχή μιας κάποιας ιεράρχησης. η αρχαι­ ολατρία. για να δώσουν η καθεμιά στην Επανάσταση την κοινωνική και πολιτική κατεύθυνση που της υπαγόρευε το ταξικό της συμφέρον. να ζυγιάσει τέλος την ακριβή σχέση του περιεχομένου της εθνικής του συνεί­ δησης με την αντικειμενική ιστορική πραγματικότητα. τη σημασία της ένταξής τους στο ενιαίο ρεύμα του ευρωπαϊκού πολιτισμού. που συνδεόταν στην αρχή της με την ανάπτυξη / ι ο 8 / . κατά την πρώτη περίοδο του ελλη­ νικού κράτους. Έτσι π. η οποία διευκολύνεται με τη συγχώνευση μιας μερίδας των πιο οικονομικά ανεπτυγμένων αστών με τους στρατιωτικούς αρχηγούς του αγώνα. Για το σύνολο όμως του έθνους τα στοιχεία τούτα μένουν ανιεράρχητα και θα προκαλέσουν την ιδεολογική σύγχυση που θα εκδη­ λωθεί και κατά τη διάρκεια του απελευθερωτικού αγώ­ να.

αλλά εξακολου­ θεί να βρίσκεται ακόμη στο κέντρο της ελληνικής σκέψης. φθάνει σε αξιόλογα επιτεύγματα με το δημοτικιστικό κίνημα. μεταβάλλεται σε οπισθοδρομική θεωρία που αρνείται κάθε ζωντανό στοιχείο της λαϊκής παράδοσης ή της σύγχρονης ζωής.w TO ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΘΝΟΣ του απελευθερωτικού κινήματος. Η μελέτη του εθνικού πολιτισμού και της ουσίας του ελληνικού έθνους ξαναρχίζει συστηματικά και σε νέες βά­ σεις από το τέλος του 19ου αιώνα. / 1 0 9 / .κατορθώ­ νει όμως να συμβιβάζεται και να συμβαδίζει με τη Με­ γάλη Ιδέα. που κηρύσσει την ανασύσταση της Βυζαντι­ νής Αυτοκρατορίας και παραμορφώνει τις εθνικές διεκ­ δικήσεις.

.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ .

.

Κ. a. Οι Σλάβοι ενΕλλάδι. 274-299. ΖΑΚΥΘΗΝΟΥ. «Βάρβαροι. Paris 1961. τόμ. Ochride. Β'. L’ imperialisme Μαοέάοηίεη et Vhellenisation de V Orient. ΒΑΚΛΛΟΠΟί'ΛΟΥ. Hellenen undBarbaren. 1923. HANS DITTEN. Έλληνες und Ρωμαίοι bei den letzten byzantinischen Geschichteschreiben». Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας. Leipzig. Tome III. Θεσσαλονίκη 1961.ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ Ε. Actes du X IIe Congres International d ’Etudes Byzantines. / ι ΐ 3 / . τόμ. Ιστορία του Νέου Ελλη­ νισμού. Α'. Θεσσαλονί­ κη 1964. P. ΔΑΝΙΗΛΙΔΗ. β' έκδοση. Αθήνα 1934. Beograd 1964. Αθήνα 1954. ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ A. JOUGUET. JULIUS jtTTHNER. ΔΗΜΟΣΘΕΝΗ I. Πρώτο βιβλίο. Η Νεοελληνική Κοινωνία και Οικονομία. Σύμβο­ λαί εις την ιστορίαν του Μεσαιωνικού Ελληνισμού.Θ. ΔΗΜΑΡΑ. Αθήν α ι1945. Aus der Geschichtedes griechischen Nationalbewusstseins.

Paris 1956. SVORONOS. NICOLAS G. ΣΚΛΗΡΟΥ. ΑΡΗ ΠΟΤΛΙΑΝΟΪ. La philosophic Byzantine. BASILE TATAKIS. Paris 1949. Τα σύγχρονα προβλήματα του Ελληνισμού. / 1 14 / . ΣΒΟΡΟΝΟΣ KILIAN LECHNER. Paris 1964. Γ.ΝΙΚΟΣ Γ. Α λεξά νδ ρεια 1919. Η προέλευση των Ελλήνων. Miinchen 1954. Αθήνα 1960. NICOLAS G. SVORONOS. Le commerce de Salonique au XVIIIe siecle. Histoire de la Gr'ece Moderne. Hellenen und Barbaren im WeltbildderBy- zantiner.

ένα φω τοα­ ντίγραφο του γλωσσικά επ ιμελημένο υ κειμ ένου . Την είχε γ ρ ά ψ ε ι « π ρ ιν από χ ρ ό ν ια ». Σ τη σ υνέντευξή / 115/ . με την ά δειά του (για να το χρησιμοποιήσω στα μαθήματά μου της Ιστορίας της Ν εοελληνικής Λ ογοτεχνίας). Η κακή. μ ετά το 1986. να την εκ δ ώ σ ει « σ ε β ιβ λ ια ρ ά κ ι» . Κράτησα. γ ια τ ί ή θ ε­ λ ε. κρατώ ντας. κ α ι φ οβόταν ότι εξα ιτία ς της μακρόχρονης απουσίας του από την Ε λλά δα η γλώσσα τη ς θα ήταν «π α λ ιο κ α ιρ ίσ ια ». και την αρχική φ ω τοτυπία του δακτυλόγραφου. επίσης. Έ κανα τη γλωσσική επ ιμ έλ εια χειρογράφω ς σε φωτοτυ­ π ία τη ς φ ω τοτυπία ς του δα κτυλόγραφ ου. στο Π αρίσι. κατάσταση της υ γ εία ς του Σ βο ρώνου εμ π ό δ ισ ε την έκδοση τη ς μ ελ έτη ς. Την άνοιξη του 1986 στο Ρέθυμνο (όπου β ρ ι­ σκόταν ως επ ισ κ έπ της καθηγητής στο Π α νεπ ισ τήμιο Κ ρή­ της και ως μέλος της Διοικούσας Ε π ιτροπ ής του) μου έδω ­ σε φ ω τοτυπία δα κτυλόγραφ ου τη ς (68 α ριθμημένω ν σ ελί­ δων) ζητώντας μου να την επ ιμεληθώ γλωσσικά.ΣΗΜ ΕΙΩΜ Α Τ Ο Ϊ ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΟΥ ΕΠ ΙΜ ΕΛ Η ΤΗ Ο Νίκος Σβορώ νος δεν μ π ό ρ εσ ε να δ ε ι αυτή τη μ ελ έτη του τυ π ω μ ένη . όπως είπ ε.

Επειδή η μελέτη δημοσιεύεται εδώ αυτοτε/ 116 / . και ένα άλλο μέρος του στην οικία του κληρονόμου του Σβορώνου κ. με την άδεια του κ. Έτοιμο είναι και θα βγει πολύ σύντομα». η μελέτη είχε γραφεί ως άρθρο για την . Σβορώνου. Όπως διευκρινίζει στα «Προλεγόμενά» του ο Σπ.μαται­ ωμένη εξαιτίας της δικτατορίας του 1967 . Σας υπόσχομαι πολύ σύντομα να βγει ένα βιβλιαράκι για τις περιπέτειες της εθνικής συνείδησης. Στο υπό ενοποίηση. θα κατατεθεί στο Αρχείο Σβορώνου).ΝΑΣΟΣ ΒΑΓΕΝΑΣ του στο περιοδικό Σύγχρονα Θέματα (τεύχος 35-36-37. Ασδραχάς. που ετοίμαζε στις αρχές της δεκαετίας του 1960 ο εκδοτικός οί­ κος Ελευθερουδάκη. το οποίο είχε μείνει στα χέρια μου (και το οποίο. Δεκέμβριος 1988). τα έχω γράψει καλύτερα. Σιδηρόπουλου. συνόδευε τη σύντομη απάντησή του με τα εξής: «Εν πάση περιπτώσει. λίγους μήνες πριν από τον θάνατό του. μαζί με την αρχική φωτοτυπία του δα­ κτυλόγραφου. ταξινόμηση και καταγραφή Αρχείο Σβορώνου. I. το δακτυλόγραφο της μελέτης και η επιμε­ λημένη γλωσσικά φωτοτυπία του δεν βρέθηκαν.Γένεση και διαμόρφωση του Νέου Ελληνισμού». μέρος του οποίου βρίσκεται σήμερα στη Βιβλιο­ θήκη Νίκου Γ. Δημήτρη Σιδηρόπουλου. Έτσι. απαντώντας στην ερώτηση αν αποδέχεται «την παπαρρηγοπούλεια άποψη για την αδιάπτωτη συνέχεια της ελληνι­ κής ιστορίας». Ο τίτλος της στο δακτυλόγραφο είναι «ΕΘΝΟΣ (Ελληνικό) . η μελέτη δημοσιεύεται εδώ από το φωτοαντίγραφο της επιμελημένης γλωσσικά φωτο­ τυπίας του δακτυλόγραφου.έκδοση ενός Εγκυκλοπαιδικού Λεξικού της Νεωτέρας Ελλάδος. στη Λευκάδα.

αντικατέστησα. το αναφορικό που με το οποίος.ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ λώς. όπου χρειαζόταν. αρπακτική αντί αρπαχτική). εκσυγχρόνισα την ορ­ θογραφία και ορισμένους παλαιοδημοτικούς τύπους (έγραψα. λ. το πρώτο μέρος του κρίθηκε σκόπιμο να αναπροσαρ­ μοστεί. για να φανεί καλύτερα το υποκείμενο της πρότασης). διέκοψε αντί διάκοφε. ΝΑΣΟΣ ΒΑ ΓΕ Ν Α Σ / 1 17 / . Τέλος ενσωμάτωσα στο κεί­ μενο τις λίγες. που υπήρχαν. στο περιθώριο των δακτυλόγραφων σελίδων. -ο. έκανα επεμβάσεις στη στίξη και μικρές επεμβά­ σεις στη σύνταξη (λ. Το κείμενο στο δακτυλόγραφο είναι σε πολυτονικό.χ.χ. Διόρθωσα τα δακτυλογραφικά λάθη. προσθήκες και τους τίτλους των κεφαλαίων και υποκεφαλαίων. γραμμένα με το χέρι.-α. βραχείες.

.

.Π ΕΡΙΕΧ Ο Μ ΕΝ Α Προλεγόμενα ............................................................................................................. Ο ελληνισμός κυρίαρχο στοιχείο της Ανα­ τολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας... Ε ΙΣΑ ΓΩ ΓΙΚ Α ..................... 25 Ελληνιστική περίοδος: Διεύρυνση της ελληνικής κοι­ νότητας και εμβάθυνση της ιδέας της ελληνικής κοινότητας .............. 33 Εθνολογικές εξελίξεις του ελληνικού λαού............................. 28 Ρωμαϊκή κατάκτηση................................................................. Α. Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΕΝΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΛΑΟΥ 7 21 25 Η αρχαία πανελλήνια λα'ική κοινότητα.... Εξελληνισμός της Ανατολής ............... 31 Βυζάντιο...... 36 / ιΐ9 / ......... Πολιτική και πολιτισμική ενότη­ τα του Ελληνισμού ............................................................................................................

..................... 58 Η ανάπτυξη της εθνικής ελληνικής ιδέας ................................. 83 Ο νεοελληνικός Διαφωτισμός και η εθνικοαπελευθερωτική ιδεολογία ....... Η ΠΟΡΕΙΑ ΤΗ Σ ΕΘΝΙΚΗΣ ΣΥΝ ΕΙΔΗ ΣΗ Σ 50 Η υποχώρηση της ελληνικής ιδ έα ς ...... 115 / 1 2 0 / ................. 50 Η προοδευτική ανασύνδεση με την ελληνική παράδοση στον μεσαιωνικό Ελληνισμό ....................................ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Β................................................. 64 Γ............................................................... Η ΟΘΩΜΑΝΙΚΗ ΚΑΤΑΚΤΗΣΗ 82 Η ιδεολογία της οργάνωσης και της επιβίωσης του έθνους ................ 96 Β ΙΒ Λ ΙΟ Γ Ρ Α Φ Ι Α ...................................................... 111 Σημείωμα του φιλολογικού επιμελητή .....................................

εκδόσεις

Π Ο Λ ΙΣ

ΓΙΩ Ρ Γ Ο Σ ΓΙΑ ΝΝΟ ΥΛΟ Π ΟΥΛΟ Σ
ΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ Τ Ο Ν ΜΑΚΡΥΓΙΑΝΝΗ
Η ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΕΝ ΟΣ ΜΥΘΟΥ
ΑΠΟ Τ Ο Ν ΒΛΑΧΟΓΙΑΝΝΗ, Τ Ο Ν ΘΕΟΤΟΚΑ,
Τ Ο Ν ΣΕΦΕΡΗ ΚΑΙ Τ Ο Ν Λ ΟΡΕΝΤΖΑΤΟ

0 Μακρυγιάννης είναι ένας από τους πιο ισχυρούς μύ­
θους της νεότερης Ελλάδας. Αριστεροί, δεξιοί και νεορθόδοξοι τον θεωρούν δικό τους, οι λογοτέχνες τον θαυ­
μάζουν, οι πατριώτες τον επικαλούνται και όλοι δέχο­
νται ότι ο Ρουμελιώτης αγωνιστής με το «απελέκητο» γράψιμο ενσαρκώνει όσο κανένας άλλος τα εθνικά
μας ορμέμφυτα: ανθρωπιά, ελευθερία, δικαιοσύνη, κα­
λαισθησία, αγάπη για την πατρίδα. Όπως όλοι οι
μύθοι όμως, έτσι και ο Μακρυγιάννης δεν προέκυψε
αλλά κατασκευάστηκε. Το βιβλίο Διαβάζοντας τον
Μα,κρυγιάννη αναλύει προσεκτικά τις αναγνώσεις του
Βλαχογιάννη, του Θεοτοκά, του Σεφέρη και του Λορεντζάτου, γιά να αναδείξει τους τρόπους με τους ο­
ποίους ο μύθος του Μακρυγιάννη εμπλέκεται με τις με­
ταλλάξεις και τα σταθερά σημεία της νεοελληνικής
ιδεολογίας, από το κίνημα του δημοτικισμού και τη γε­
νιά του 30, μέχρι τη νεορθοδοξία και τον σύγχρονο ελ­
ληνοκεντρισμό. Ο Μακρυγιάννης, αυτός ο υποδειγμα­
τικός Ελληνας, είναι ένα από τα κλειδιά που μας
βοηθούν να καταλάβουμε πώς κατασκευάστηκε και
πώς λειτουργεί η έννοια της ελληνικότητας.

το ενδιαφέρον στρέφεται περισσότερο στη γενικότερη συνεκτίμηση του μεσογειακού κόσμου και μάλιστα στο ακόμα ευρύτερο πλαίσιο των ανατολικών πολιτισμών. Ξεκίνησε να διαμορφώνεται με τα έργα του Ηρόδοτου και του Θουκυδίδη αλλά εξελίσ­ σεται διαρκώς.εκδόσεις Π Ο Λ ΙΣ Δ Η Μ Η Τ Ρ Η Σ I. Αντί να υπογραμμίζονται τα μεμονωμένα επ ι­ τεύγματα των Ελλήνων και οι εσωτερικές τους σχέσεις. ΚΥΡΤΑΤΑΣ ΚΑΤΑΚΤΩΝΤΑΣ Τ Η Ν ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ Ι Σ Τ Ο Ρ Ι Ο Γ Ρ Α Φ Ι Κ Ε Σ Δ ΙΑ Δ Ρ Ο Μ Ε Σ Η εικόνα που έχουμε για την αρχαιότητα είναι προϊόν σταδιακής κατάκτησης. Ο Δημήτρης Κυρτάτας υποστηρίζει ότι στην εποχή της λεγάμενης παγκοσμιοποίησης. ifei . ο τρό­ πος θεώρησης της αρχαιότητας τείνει και πάλι να αλ­ λάξει.

γιατί διαφορετικά ή όλες οι ερμηνείες θα ήταν λανθασμένες ή όλες θα ήταν νόμιμες. Ο μοντερνιστής κριτικός υποστη­ ρίζει αντίθετα ότι απόλυτη ερμηνευτική αντικει­ μενικότητα δεν υπάρχει.εκδόσεις Π Ο Λ ΙΣ Ν Α Σ Ο Σ ΒΑ ΓΕΝ Α Σ Μ Ε Τ Α Μ Ο Ν Τ Ε Ρ Ν ΙΣ Μ Ο Σ ΚΑΙ Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν ΙΑ Η πεποίθηση του μεταμοντέρνου κριτικού ότι το νόημα συνεχώς μετακυλίεται. . ότι καμία ερμηνευ­ τική απόφανση δεν μπορεί να αποδειχθεί αντικει­ μενικά έγκυρη.όμως υπάρχει σχετική: το γεγονός ότι καμία ερμηνεία δεν μπορεί να είναι απόλυτα αντικειμενική δεν σημαίνει ότι μια ερμη­ νεία δεν μπορεί να είναι αντικειμενικότερη από μιαν άλλη. τον οδηγεί στον απόλυτο κριτικό σχετικισμό και στην κατάλυση των αξιολογικών διακρίσεων στην άποψη ότι κανένα λογοτεχνικό έργο δεν μπορεί να αποδειχθεί ότι είναι καλύτερο από ένα άλλο. δηλαδή καμία δεν θα ήταν λανθασμένη.

προδικτατορικής Αριστεράς. Επιχειρεί να το μελετήσει μέσα από τη διαλογική του σχέση με το σύνθετο διανοητικό πεδίο της μεταπολε­ μικής Αριστεράς και με άξονα τη συμπλοκή ιστορίας και λογοτεχνίας. συλλογικότητας και δημιουργικής αυτοδέσμευσης σε κοινούς σκοπούς. το βιβλίο παρακολουθεί την πορεία του ανανεωτικού αριστερού κριτικού λόγου και διερευνά τη γενεαλογία. Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο. ξεκινώντας από τον μεσοπόλεμο αλλά επι­ κεντρώνοντας. της πολιτικής εξορίας στην Ανατολική Ευρώπη και της μεταπολίτευσης. στα πεδία της ελλαδικής. την ποικιλία και την εμ­ βέλειά του. πολιτισμού και πολιτικής. κυρίως. Η Π Α ΡΕΜ ΒΑ ΣΗ Τ Ο Υ Δ Η Μ Η Τ Ρ Η Χ Α Τ Ζ Η 1 9 4 7 -19 81 Η αφετηρία και το επίκεντρο αυτού του βιβλίου είναι το ιστορικό .εκδόσεις Π Ο Λ ΙΣ ΒΕΝ ΕΤΙΑ Α Π Ο ΣΤ Ο Λ ΙΔ Ο Υ Λ Ο ΓΟ ΤΕ Χ Ν ΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟ ΡΙΑ Σ Τ Η Μ ΕΤΑ ­ Π Ο Λ ΕΜ ΙΚ Η Α ΡΙΣΤΕΡΑ.φιλολογικό έργο του Δημήτρη Χατζή. . Καθώς ο Χατζής ολοφάνερα διαφοροποιήθηκε από παγιωμένες θέσεις της αριστερής κριτικής. αναδεικνύεται η παρέμβαση και η συμβολή του Χατζή στον διμέτωπο αγώνα που μοιρα­ ζόταν με άλλους αριστερούς διανοούμενους της γενιάς του: από τη μια να απελευθερωθούν από τις παλαιές εξαρτήσεις και το δόγμα και από την άλλη να βρουν μια νέα μορφή υπευθυνότητας.

Η ((ταυτότητα» των ομάδων.τη «δική» τους ιστο­ ρία. η ((κουλτούρα» τους δεν γίνεται κατανοητή με βάση έναν σκληρό πυρήνα. ούτε με βάση μια σειρά χαρακτηριστικά .εκδόσεις Π Ο Λ ΙΣ BER N A RD PIER RO N ΕΒΡΑΙΟΙ ΚΑΙ Χ ΡΙΣΤΙΑ Ν Ο Ι ΣΤ Η Ν ΕΟ ΤΕΡΗ ΕΛΛΑΔΑ (1921-1945) ΕΙΣΑΓΩΓΗ: ΡΙΚΑ Μ ΙΙΕ Ν Β Ε Ν ΙΣ Τ Ε Το βιβλίο του Bernard Pierron αποτελεί σημαντική συμ­ βολή στη μελέτη της ιστορίας των Εβραίων στο νεοελλη­ νικό κράτος και ανοίγει δρόμους που θα μπορούσαν να οδη­ γήσουν στην ανανέωση της ελληνικής ιστοριογραφίας για τον 19ο και τον 20ό αιώνα. τη διαφορετική τους θρησκεία. Η ιστορία που αφηγείται το βιβλίο αρχίζει με την επα­ νάσταση του 1821 και τελειώνει με την εκτόπιση και εξό­ ντωση των Εβραίων της Ελλάδας στα ναζιστικά στρατό­ πεδα. ife . ήδη στην πρώτη αυτή περίοδο του ελληνι­ κού κράτους αναδεικνύονται οι βασικές συνιστώσες και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του ελληνικού αντισημιτισμού. Ωστόσο. μας παροτρύ­ νουν να ξανασκεφτούμε τις σχέσεις ανάμεσα στο γενικό και το ειδικό στην ιστορική τους εξέλιξη. Είναι επίσης τολμηρό διότι φέρνει στην επ ι­ φάνεια την πιο θλιβερή πλευρά τους. Χρειάζεται να στα­ θούμε στα ρευστά σύνορα των σχέσεών τους με τις άλλες ομάδες. Το βιβλίο του Pierron είναι σημαντικό διότι εστιάζει σε αυτές ακριβώς τις σχέσεις. Στην περίπτωση των σχέσεων Εβραίων και χρι­ στιανών μας καλούν να αναζητήσουμε μια εβραϊκή θεώ­ ρηση στην οικουμενική κληρονομιά ή να ξαναβρούμε τα δυτικά σχήματα στον εβραϊκό πολιτισμό.

Εργάσθηκε στο CNRS και δίδαξε ως διευθυντής σπουδών στην Ecole Pra­ tique des Hautes Etudes (IV Section) Ιστορία των θεσμών της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. κατέφ υγε στη Γαλλία μαζί με άλλους αριστερούς δια ­ νοουμένους. Το 1945. Πήρε μέρος στην αντίσταση κατά της γερμανικής κατο­ χής μέσα από τις γρα μμές του ΕΛΑ Σ. Το 1962 απέκτησε το doctorat τρίτου κύκλου και το 1975 ανακηρύχθηκε Docteur es Lettres της Σορβόννης. Σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή του Π ανεπιστημίου Αθηνών. Το 1955 του αφαιρέθηκε η ελληνική ιθα γένεια και το 1961 α π έ­ κτησε τη γαλλική. χάρις στις ενέργειες του δ ι­ ευ θ υ ν τή του Γ α λ λ ικ ο ύ Ιν σ τιτο ύ το υ Οκτάβ Μ ερλιέ και μ ε υποτροφία της Γαλλικής Δημοκρατίας. -> . Εργάσθηκε στο Μ εσαιωνικό Αρχείο της Ακαδημίας Αθηνών.Ο Νίκος Σβορώνος γεννήθηκε το 1911 στη Λ ευκάδα και πέθανε το 1989 στην Αθήνα.

Σβορώ νου. Σ υνεντεύξεις με τους Στ. Πεσμαζόγλου και Ν . . Η μέθοδος της ιστορίας.Μ ετά την πτώση της δικτατορίας δ ί­ δαξε στα Π ανεπιστήμια Θεσσαλονίκης και Κρήτης. Από τις εκδόσεις Θ εμέλιο κυκλοφο­ ρούν τα βιβλία του: * Επισκόπηση της νεοελληνικής ιστορίας * Ανάλεκτα νεοελληνικής ιστορίας και ιστοριογραφίας * Το εμπόριο της Θεσσαλονίκης τον 18° αιώνα.Θ . Από τις εκδόσεις Άγρα κυκλοφορεί το βιβλίο των Κ. Δημαρά και Ν. δ ιετέλεσ ε μέλος της διοικούσας επιτροπής του Π ανεπιστημίου Κ ρήτης και δ ιευθυ ντής ερευνώ ν στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών.Κ. Ιστοριο­ γραφικά και αυτοβιογραφικά σχόλια. Αλιβιζάτο (Αναδημοσίευση από το περιοδικό Σύγχρονα Θέματα). και ανακηρύχθηκε επ ίτιμος διδάκτωρ των Π ανεπι­ στημίων Αθηνών και Θεσσαλονίκης.

που απαιτεί. να πάρουμε για βάση της ιστορικής ανάλυσης που αφορά τον Νέο Ελληνισμό την άμεσα αισθητή εικόνα που δίνει στον σύγ­ χρονο άνθρωπο ένα συντελεσμένο έθνος: μια διαμορφ(ομένη σταθερή κοινότητα ανθρώπων μ ε συνείδηση ότι αποτελεί ένα ενιαίο και αλληλέγγυο σύνολο με δική του πολιτισμική φυσιο­ γνωμία και ψυχοσύνθεση.Είναι λοιπόν πιο φρόνιμο στο σημερινό στάδιο της έρευνας. ή ενός με­ ταφυσικού «λαϊκού πνεύματος». . Η γενική αυτή εικόνα ενός συντελεσμένου έθνους χρειάζε­ ται την ιστορική της εξήγηση. την επιστημονική διερεύνηση κάθε έθνους χωριστά. Η δημιουργία της κοινής αυτής βούλησης υπακούει σε κάποια ιστορική νομοτέλεια και βρίσκεται σε στενή εξάρτηση με τους κοινωνικούς παράγοντες που κινούν την ιστορία. που μπορεί να φτάσει ως την απαίτηση κρατικής ανεξαρτησίας. γιατί βέβαια κανένας πλέον σο­ βαρός μελετητής δεν ικανοποιείται με τις ρομαντικές αντιλή­ ψεις που παρουσίαζαν το έθνος ως κάποια υπερβατή οντότητα δεδομένη από τα πριν. ενός συνόλου συγγενικών φύλων. μιας «ψυχής»· ούτε αρκείται στη διαπίστωση ότι το βασικό χαρακτηριστικό της εθνικής ενότητας είναι η κοινή βούληση των ατόμων που το απαρτί­ ζουν. έκφραση μιας φυλής ή . πριν από την οποιαδήποτε απόπειρα γενικής θε­ ωρίας.Σ. εκτός τόπου και χρόνου. Ν. με κοινά υλικά και πνευματικά συμφέροντα και με σταθερά εκφρασμένη βούληση ή τάση πο­ λιτισμικής ή πολιτικής αυτονομίας.το πολύ.