You are on page 1of 56

Ιδεολογίες

Ο ρόλος των ιδεών
Με βάση τη σχολή του συμπεριφορισμού οι άνθρωποι είναι βιολογικές μηχανές που
αντιδρούν στα εξωτερικά ερεθίσματα. Για τους συμπεριφοριστές το σκεπτόμενο
υποκείμενο απλά είναι μια αδόκιμη έννοια.
Παρεμφερή θεώρηση βλέπουμε και στο διαλεκτικό υλισμό, όπου οι ιδέες έχουν υλική
βάση και κατανοούνται μέσα από ταξικά και οικονομικά συμφέροντα. Με άλλα λόγια
οι ιδέες είναι εκφραστές συμφερόντων.
Ο Keynes υποστήριξε πως ο κόσμος κυριαρχείται από ιδέες και στον αντίποδα έχει
εκφραστεί η θέση που θέλει τη θεωρία ως αποτέλεσμα της ανθρώπινης δράσης
(Marx).
Στην πραγματικότητα όλες οι παραπάνω θεωρήσεις είναι ανεπαρκείς. Οι ιδέες
εμπνέουν και οδηγούν την πολιτική δράση, όπως επίσης οι ιδέες σχηματοποιούνται
μέσα στις ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες. Άρα, η θεωρία και η πράξη, οι
ιδεολογίες και οι υλικές δυνάμεις είναι αδιαχώριστες.
Οι ιδέες επηρεάζουν την πολιτική ζωή, καθώς είναι ο τρόπος που ερμηνεύει το
υποκείμενο τον κόσμο (το πως αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο έχει να κάνει με τις
πεποιθήσεις μας που καθοδηγούν τελικά τη συμπεριφορά μας). Πάντως η ιστορία έχει
αποδείξει πως οι στρατηγικοί συμβιβασμοί είναι αναγκαίοι, ενώ αντίθετα η τυφλή
προσήλωση σε μια ιδεολογία οδηγεί σε ακρότητες.
Επίσης, οι ιδέες βοηθούν στο σχηματισμό πολιτικών συστημάτων. Τελικά οι ιδέες
ενώνουν τους ανθρώπους που μοιράζονται ίδιες αξίες και πεποιθήσεις. Είναι ένα
είδος κοινωνικής συγκολλητικής ουσίας. Βοηθούν στη δημιουργία αλληλεγγύης και
ενός αισθήματος του ανήκειν.
Οι ιδέες μπορούν ακόμα να επιτύχουν τη συνοχή διαφορετικών ομάδων που έχουν
ένα ενιαίο πολιτισμικό υπόβαθρο και οδηγούν στην κοινωνική σταθερότητα και τάξη.
Για αυτό οι ιδεολογίες λειτουργούν και ως μορφές κοινωνικού ελέγχου. Περιορίζουν
την αντίσταση του όχλου μέσω της πολιτικής χειραγώγησης. Στη ναζιστική Γερμανία
οι πεποιθήσεις του κράτους κυριάρχησαν στην πολιτική ζωή, στους κοινωνικούς
θεσμούς, την τέχνη, την κουλτούρα, την εκπαίδευση, τα μέσα ενημέρωσης.
Τι είναι ιδεολογία;
Όταν εξετάζουμε μια ιδεολογία ασχολούμαστε με έναν συγκεκριμένο τύπο πολιτικής
σκέψης. Από την άλλη η μελέτη των ιδεολογιών ασχολείται με την ανάλυση των
ιδεών, δογμάτων και θεωριών που αναπτύσσονται από τις διάφορες ιδεολογικές
παραδόσεις.
Μεταξύ των ορισμών που αποδόθηκαν στην ιδεολογία είναι: Σύστημα πολιτικών
πεποιθήσεων, σύνολο πολιτικών ιδεών που οδηγούν στη δράση, κοσμοθεώρηση,
ιδέες άρχουσας τάξης, ιδέες που δημιουργούν ψευδή συνείδηση κ.α.
Ωστόσο, η καταγωγή του όρου είναι σαφής. Η λέξη ιδεολογία επινοήθηκε κατά τη
διάρκεια της Γ.Ε. από τον De Tracy, ο οποίος αναφερόταν σε μια επιστήμη των ιδεών.
Η πορεία της ιδεολογίας ως σημαντικού πολιτικού όρου πηγάζει από τη χρήση της
στα συγγράμματα του Marx. Για τον Marx η ιδεολογία κάθε εποχής εκφράζει τις
ιδέες της άρχουσας τάξης. Αυτοί δηλαδή που κατέχουν την κυρίαρχη υλική δύναμη
αντίστοιχα κατέχουν την κυρίαρχη πνευματική δύναμη. Η ιδεολογία δημιουργεί μια
ψευδή συνείδηση στους καταπιεσμένους, καθώς τους παραπλανά συστηματικά και
πιστεύουν ότι τα συμφέροντα της άρχουσας τάξης συμπίπτουν με τα δικά τους. Είναι
ένας εχθρός της αλήθειας, καθώς συγκαλύπτει την εκμετάλλευση. Άρα, η ιδεολογία
είναι συνδεδεμένη με το ταξικό σύστημα και αντανακλά τα συμφέροντα της

1

άρχουσας τάξης. Είναι μια εκδήλωση εξουσίας και επιβιώνει όσο επιβιώνει το ταξικό
σύστημα που την παράγει. Τέλος, για τον Marx το προλεταριάτο δεν έχει ανάγκη
καμιά ιδεολογία γιατί δεν έχει ανάγκη τις ψευδαισθήσεις.
Η μαρξιστική θεωρία της ιδεολογίας αναπτύχθηκε από τον Gramsci, ο οποίος
υποστήριξε πως ο καπιταλισμός παράγει οικονομική, πολιτική και ιδεολογική
εξουσία. Η ιδεολογία εισχωρεί στην τέχνη, τη λογοτεχνία, την εκπαίδευση, τη λαϊκή
κουλτούρα. Αντίστοιχα ο Marcuse υποστήριξε πως η ανεπτυγμένη βιομηχανική
κοινωνία αναπτύσσει έναν ολοκληρωτικό χαρακτήρα και χειραγωγεί τη σκέψη.
Μια από τις πρώτες προσπάθειες δημιουργίας μιας μη μαρξιστικής έννοιας της
ιδεολογίας έγινε από τον Μανχάιμ. Όμως και αυτός είδε τις ιδεολογίες ως συστήματα
σκέψης που υπερασπίζουν σε μεγάλο βαθμό τα συμφέροντα της άρχουσας τάξης. Από
την άλλη, υπάρχουν οι ουτοπίες που αποτελούν εξιδανικευμένες κοινωνικές αλλαγές
που εκφράζουν τις καταπιεσμένες ομάδες. Ο Μανχάιμ κάνει τη διάκριση μεταξύ
επιμέρους ιδεολογίας (συγκεκριμένες πεποιθήσεις – συγκεκριμένων ατόμων) και
ολικής ιδεολογίας ( κοσμοθεώρηση μια τάξης, ενός λαού).
Η μετέπειτα πορεία της ιδεολογίας σημαδεύτηκε από την εμφάνιση των
ολοκληρωτικών διδακτοριών κατά την περίοδο του μεσοπολέμου. Συγγραφείς τόσο
διαφορετικοί όπως ο Πόππερ, η Άρρεντ και ο Τάλμον αντιμετώπισαν τις ιδεολογίες
ως κοσμικές θρησκείες ολοκληρωτικού χαρακτήρα. Υπάρχει όμως και μια
συντηρητική έννοια της ιδεολογίας που εκφράζεται από τον Oakeshott. Ο διανοητής
βλέπει τις ιδεολογίες ως αφηρημένα συστήματα σκέψης, σύνολα ιδεών που
διαστρεβλώνουν την κοινωνική πραγματικότητα. Εξισώνει την ιδεολογία με τον
δογματισμό.
Από το 1960 έως σήμερα η ιδεολογία έχει ουδέτερη έννοια. Είναι ένα σύνολο ιδεών
με το οποίο οι άνθρωποι τοποθετούνται έναντι στα δρώμενα. Η ιδεολογία πλέον
γίνεται περιεκτική αλλά και υπερβολικά περιοριστική. Για τον Heywood λοιπόν,
ιδεολογία είναι ένα συνεκτικό σύνολο ιδεών που παρέχει τη βάση για πολιτική δράση.
Α) Περιγράφει την υπάρχουσα τάξη πραγμάτων και Β) προβάλλει το επιθυμητό
μέλλον και Γ) δείχνει τον τρόπο μετάβασης από το Α στο Β.
Εν συντομία, η ιδεολογία έχει μια διττή σύνθεση: σκέψη-δράση, κατανόησηστράτευση. Η ιδεολογία διατηρεί έναν έντονα συναισθηματικό χαρακτήρα και
αποτελεί τρόπο έκφρασης ελπίδας, φόβου, συμπάθειας, αποστροφής. Επίσης, είναι
ένα μέσο άρθρωσης πεποιθήσεων και αντιλήψεων. Τώρα όσον αφορά στη
διαμόρφωση των απόψεων, αυτές έρχονται από την επιρροή των ευρύτερων
κοινωνικών και πολιτισμικών παραγόντων. Πάντως το γεγονός ότι δεν υπάρχει
κριτήριο αλήθειας και κανείς δεν μπορεί να αποδείξει πως μια ιδεολογία είναι
καλύτερη από την άλλη, οδηγεί στην έντονη αντιπαλότητα μεταξύ των διαφορετικών
ιδεολογιών. Εντούτοις, οι υποστηρικτές τους στην προσπάθειά τους να
νομιμοποιήσουν τις συγκεκριμένες θεωρίες επιμένουν πως αποκαλύπτουν την
αλήθεια. Η ουσία είναι πως οι ιδεολογίες μας προμηθεύουν με διανοητικούς χάρτες
και μας βοηθούν να αντιληφθούμε καλύτερο τον κόσμο στον οποίο ζούμε.
Μέχρι τώρα έχει γίνει σαφές ότι νοηματοδοτούμε τον κόσμο μας μέσα από ένα πέπλο
θεωριών. Ενώ οι ιδεολογίες μοιάζουν με πολιτικές φιλοσοφίες στην ουσία στερούνται
τη συνοχή των πολιτικών φιλοσοφιών. Είναι ρευστά σύνολα ιδεών που
αλληλοεπηρεάζονται από άλλες ιδεολογίες. Όμως, υπάρχουν όρια στην απουσία
συνοχής, δηλαδή υπάρχει μια βάση που αν εγκαταλείπεται τότε χάνει την ταυτότητά
της η συγκεκριμένη ιδεολογία. Ας μην ξεχνάμε ότι κάθε ιδεολογία χαρακτηρίζεται
από ένα σύνολο κεντρικών και περιφερειακών ιδεών.

2

Αριστερά-δεξιά και κέντρο
Έχουν γίνει πολλές προσπάθειες να κατηγοριοποιηθούν οι πολιτικές ιδέες και να
συσχετιστούν μεταξύ τους, με πιο γνωστή αυτή του αριστερού-δεξιού πολιτικού
φάσματος. Με βάση αυτό το διαχωρισμό έχει προκύψει το γραμμικό, το πεταλοειδές,
και το δισδιάστατο φάσμα, όμως όπως επισημαίνει και ο Gidddens είναι περιττή η
συμβατική διάκριση μεταξύ αριστεράς-δεξιάς, αφού τα ιδεολογικά συστήματα είναι
από τη φύση τους πολύπλοκα.
Οι πολιτικές ιδεολογίες στον 21ο αιώνα
Ενώ παλαιότερα είχαμε συνέχεια και σταθερότητα, σήμερα έχουμε μια ασχημάτιστη
εικόνα. Όπως είπε και ο Marx «οτιδήποτε είναι στέρεο, λιώνει στον αέρα». Έτσι και
οι ιδεολογίες επαναπροσδιορίζονται, καθώς αντιμετωπίζουν:
Α) τη μεταβαλλόμενη παγκόσμια τάξη
Σήμερα, ο σοσιαλισμός αποδυναμώθηκε και παράλληλα ο φιλελευθερισμός και ο
συντηρητισμός έγιναν άμορφοι. Επίσης, το κράτος φέρεται ως πολεμοχαρής θεσμός
που περιχαρακώνει τις πολιτικές ελευθερίες προς όφελος της τάξης.
Β) τη μετανεωτερικότητα
Ενώ στις μοντέρνες κοινωνίες με τη βιομηχανοποίηση αναπτύχθηκε η ταξική
αλληλεγγύη και αντίστοιχα ο φιλελευθερισμός, συντηρητισμός, σοσιαλισμός, στις
μεταμοντέρνες κοινωνίες ο κατακερματισμός της «κοινωνίας της πληροφορίας», ο
υπερκαταναλωτισμός, ο ατομικισμός φέρουν μια σειρά από μετά-ισμούς.
Γ) την παγκοσμιοποίηση
Η οποία δίνει μια νέα μορφή στον κοινωνικό χώρο. Τα έθνη-κράτη λειτουργούν μέσα
σε συνθήκες μετα-κυριαρχίας. Ενισχύεται η αγορά σε βάρος του κράτους και
παράλληλα ως αντίδραση βλέπουμε την ενίσχυση του θρησκευτικού
φονταμενταλισμού.
Φιλελευθερισμός
Καταγωγή και εξέλιξη
Ο όρος φιλελευθερισμός αναφερόταν στους ελεύθερους ανθρώπους των πόλεων του
14ου αιώνα, οι οποίοι διακρίνονταν για τη γενναιοδωρία, την ευρύτητα της σκέψης
και την ελευθερία των επιλογών τους. Από τα τέλη του Μεσαίωνα οι φιλελεύθερες
ιδέες ήρθαν με την κατάρρευση του φεουδαλισμού και την εγκαθίδρυση της
καπιταλιστικής κοινωνίας.
Το 17ο αιώνα οι φιλελεύθεροι αμφισβήτησαν την απόλυτη μοναρχία ελέω θεού και
την εξουσία του κράτους και της εκκλησίας. Η σύγκρουση των ριζοσπαστικώνεπαναστατικών μεσαίων τάξεων με την καθεστηκυία τάξη ήταν αναπόφευκτη. Οι
φιλελεύθεροι αξίωσαν αντιπροσωπευτική διακυβέρνηση και θρησκευτική ελευθερία.
Ο 19ος ήταν ο αιώνας του φιλελευθερισμού. Η βιομηχανοποίηση εξαπλώθηκε και οι
φιλελεύθεροι αγκάλιασαν το πρόσταγμα του laissez-faire που αξίωνε την ελεύθερη
αγορά, τη μη κρατική παρέμβαση και το διεθνές εμπόριο. Ο ριζοσπαστισμός και ο
επαναστατικός χαρακτήρας του φιλελευθερισμού χάθηκε όταν η ανερχόμενη μεσαία
τάξη έγινε καθεστηκυία. Έτσι, ο φιλελευθερισμός έγινε συντηρητικός και τάχθηκε
υπέρ της διατήρησης των υπαρχόντων θεσμών. Ενώ λοιπόν οι πρώτοι φιλελεύθεροι
δεν ήθελαν την κρατική παρέμβαση οι μεταπολεμικοί πίστεψαν στην ιδέα του
κοινωνικού κράτους πρόνοιας που θέτει και ελέγχει τους κανόνες της οικονομίας.
Ανάλογα με την κουλτούρα και τον πολιτισμό έγινε η πρόσληψη του
φιλελευθερισμού. Πάντως τα δυτικά πολιτικά συστήματα έχουν εμποτιστεί από το
φιλελευθερισμό τόσο που κάνουμε λόγο για φιλελεύθερες δημοκρατίες. Έχουμε

3

αντιπροσωπευτικά συνταγματικά συστήματα που προσπαθούν να περιορίσουν την
εξουσία της διακυβέρνησης και να διασφαλίσουν τις ελευθερίες των πολιτών.
Ελευθερία λόγου, ανεξιθρησκεία, δικαίωμα ιδιοκτησίας είναι έννοιες άρρηκτα
συνδεδεμένες με τον φιλελεύθερο καπιταλισμό.
Για τους Μαρξιστές ο φιλελευθερισμός είναι αντιπροσωπευτικό παράδειγμα της
αστικής ιδεολογίας, καθώς αντανακλά τα συμφέροντα των οικονομικά ισχυρών. Για
τον νεοφιλελεύθερο Hayek το δημοκρατικό πολίτευμα μπορεί να αναπτυχθεί μόνο
μέσα στα πλαίσια του καπιταλισμού. Όπως και να έχει ο φιλελευθερισμός βρέθηκε
αντιμέτωπος με την αναπτυσσόμενη ηθική, την πολιτισμική διαφορετικότητα και το
θρησκευτικό φονταμενταλισμό.
Βασικοί άξονες φιλελευθερισμού
Η πρόοδος στη δυτική καπιταλιστική κοινωνία είναι συνδεδεμένη με το
φιλελευθερισμό, που δίνει προτεραιότητα στο «σωστό» έναντι του «καλού» και έχει
ως σκοπό τη διασφάλιση συνθηκών ευημερίας. Επειδή όμως δεν θέτει σαφείς κανόνες
για το πως θα επιτευχθεί η πολυπόθητη ευημερία και τάσσεται υπέρ της ευρύτητας
του πνεύματος κάνουμε λόγο για μετα-ιδεολογία. Πάντως οι βασικοί άξονες του
φιλελευθερισμού είναι:
 Άτομο
 Ελευθερία
 Ορθός λόγος
 Δικαιοσύνη
 Ανεκτικότητα & διαφορετικότητα
Άτομο
Στο φεουδαλικό κόσμο δεν υπήρχε η έννοια του ατόμου καθώς ο άνθρωπος
αντιμετωπίζονταν ως μέλος της κοινωνικής ομάδας. Η στροφή προς την αγορά
μετέτρεψε τους δουλοπάροικους σε ελεύθερους ανθρώπους με δικαίωμα επιλογής
εργοδότη. Ένα νέο διανοητικό κλίμα, αυτό του ορθολογισμού, αναπτύσσεται και
αντικαθιστά τις «βεβαιότητες» και τις θεωρίες των μεσαιωνικών φέουδων. Μέσα σε
αυτό το νέο πλαίσιο ο Λοκ υποστηρίζει ότι τα άτομα έχουν ξεχωριστά προσόντα, δική
τους αυτόνομη αξία και φυσικά δικαιώματα (ζωής, ελευθερίας, ιδιοκτησίας) δοσμένα
από το θεό. Ο Καντ αντίστοιχα αναγνώρισε στο άτομο τον αυτοσκοπό και όχι ως
μέσο επίτευξης των σκοπών των άλλων. Άρα κατά τη διάρκεια της νεωτερικότητας τα
άτομα α) προσδιορίζονται από τα μοναδικά τους προσόντα και β) όλα μοιράζονται το
ίδιο status, αφού όλα είναι κατά κύριο λόγο άτομα.
Η πίστη στην πρωτοκαθεδρία του ατόμου οδήγησε στην ατομιστική προσέγγιση της
θέασης της κοινωνίας. Η κοινωνία δηλαδή θεάται ως ένα σύνολο ατόμων που θέλουν
να ικανοποιήσουν τις προσωπικές τους ανάγκες. Αυτό σημαίνει ότι η κοινωνία δεν
υπάρχει αφ’ εαυτής. Ο άνθρωπος είναι εγωιστής, υστερόβουλος, αυτοδύναμος,
ιδιοκτήτης του εαυτού του και των ικανοτήτων του, χωρίς να χρωστά τίποτα στην
κοινωνία. Στη συνέχεια βέβαια οι φιλελεύθεροι αποδέχτηκαν την κοινωνική ευθύνη.
Ο ατομικισμός εκφράζει την πίστη στην υπέρτατη σπουδαιότητα του ατόμου,
που είναι πάνω από οποιαδήποτε ομάδα ή συλλογικό σώμα. Στο μεθοδολογικό
ατομισμό το άτομο αποτελεί το κέντρο κάθε πολιτικής θεωρίας. Στον ηθικό ατομισμό
η κοινωνία οφείλει στο άτομο. Ο εγωιστικός ατομικισμός επικεντρώνεται στην
ιδιοτέλεια και την αυτοδυναμία. Στον αναπτυξιακό ατομικισμό δίνεται προτεραιότητα
στην ανθρώπινη ύπαρξη έναντι στην ικανοποίηση του συμφέροντος.

4

Ελευθερία
Η πίστη στην πρωτοκαθεδρία του ατόμου οδηγεί στην ατομική ελευθερία, που είναι η
σημαντικότερη πολιτική αξία. Η ελευθερία είναι φυσικό δικαίωμα καθώς δίνει τη
δυνατότητα επιλογής. Είναι για τους φιλελεύθερους η μόνη κατάσταση που
εξασφαλίζει τη δυνατότητα ανάπτυξης των ικανοτήτων του ατόμου. Όμως, δεν
πιστεύουν στην απόλυτη ελευθερία, γιατί τότε μετατρέπεται σε ασυδοσία οπότε
κακοποιούνται τα δικαιώματα των άλλων.
Ο Mill αποδέχεται τους λιγότερους περιορισμούς της ατομικής ελευθερίας με σκοπό
την αποτροπή βλάβης στους άλλους. Ο φιλόσοφος προβαίνει στην διάκριση μεταξύ
της απόλυτης ελευθερίας (πράξεις που αφορούν το ίδιο το άτομο) και της
περιορισμένης ελευθερίας (πράξεις που αφορούν τους άλλους). Ο Mill δεν δεχόταν
κανένα περιορισμό πάνω στο άτομο έστω και αν οι πράξεις αποδεικνύονται βλαβερές.
Ο Rawls ήθελε όσο το δυνατόν μεγαλύτερη ελευθερία για όλους τους ανθρώπους. Ο
Berlin έκανε τη διάκριση μεταξύ της αρνητικής ελευθερίας (στηρίζεται στην απουσία
των εξωτερικών απαγορεύσεων) και της θετικής ελευθερίας (στηρίζεται στην
αυτοκυριαρχία που προϋποθέτει την ανάπτυξη των ικανοτήτων & την ολοκλήρωση
του ατόμου).
Μερικές σκέψεις για την ελευθερία:
Για τους φιλελεύθερους η ελευθερία είναι η υπέρτατη ατομικιστική αξία. Οι
συντηρητικοί αποδέχονται μια αποδυναμωμένη άποψη της ελευθερίας και θεωρούν
ότι η αρνητική ελευθερία αποτελεί απειλή για την κοινωνία. Οι σοσιαλιστές
κατανοούν την ελευθερία με θετικούς όρους. Οι αναρχικοί ως μια απόλυτη αξία και
μάλιστα ασυμβίβαστη με κάθε μορφή πολιτικής εξουσίας. Οι φασίστες απορρίπτουν
την έννοια της ελευθερίας και τη θεωρούν ανοησία. Οι οικολόγοι την αντιμετωπίζουν
ως υπόβαθρό για την επίτευξη ενότητας, αφού επιτυγχάνεται η απορρόφηση του
προσωπικού εγώ από το σύμπαν. Τέλος, για τους θρησκευτικούς φονταμενταλιστές
ελευθερία εσωτερική ιδιότητα και σημαίνει υπακοή στη βούληση του θεού
Ορθός Λόγος
Η ελευθερία συνδέεται άμεσα με την πίστη στον Ορθό Λόγο και την αποδέσμευση
από τις προκαταλήψεις, δεισιδαιμονίες και αυθεντίες. Ο ορθολογισμός με τη σειρά
του ενίσχυσε την πίστη στην ελευθερία. Αφού οι άνθρωποι είναι λογικώς σκεπτόμενα
όντα, οι ίδιοι κρίνουν τι είναι χρήσιμο για τον εαυτό τους. Επίσης, ο ορθολογισμός
εναντιώνεται στον πατερναλισμό, ο οποίος δεν αφήνει στα άτομα τα περιθώρια δικών
τους επιλογών.
Με τον ορθολογισμό ενισχύθηκε και η πίστη στην πρόοδο, καθώς τα άτομα ορίζουν
την τύχη τους και είναι τα καθ’ ύλην αρμόδια για την εξέλιξή τους. Δίνεται έμφαση
στη γνώση και στην εκπαίδευση που παρέχει τη δυνατότητα κατανόησης του κόσμου.
Η εκπαίδευση μάλιστα αποτελεί αγαθό από μόνη της, αφού οδηγεί στην κοινωνική
πρόοδο. Ιδιαίτερη αξία έχουν ο διάλογος, η συζήτηση, η ανάπτυξη επιχειρημάτων,
πάνω στη βάση ότι κανείς δεν είναι τέλειος πόσο μάλλον όταν μπλέκονται τα
προσωπικά συμφέροντα και οι εγωισμοί. Οι διαφορές λοιπόν λύνονται με το διάλογο
και τη διαπραγμάτευση. Αντίθετα, η βίαιη επίλυση των προβλημάτων είναι
ανορθολογική, αφού η επιθετικότητα φέρει αιματοχυσία και θάνατο. Η βία σημαίνει
αποτυχία της λογικής και δείχνει την επιθυμία για εξουσία.
Ορθολογισμός είναι η πίστη πως ο κόσμος έχει μια ορθολογική δομή, η οποία μπορεί
να αποκαλυφθεί από την άσκηση της ανθρώπινης λογικής. Ο ορθολογισμός
αντιτίθεται στη συνήθεια, την παρόρμηση και την παράδοση. Είναι σαφές πως για
τους ορθολογιστές η γνώση προέρχεται από τη λογική.
5

Β) η θεμελιακή ισότητα φέρει την τυπική ισότητα. Όμως επειδή όλοι οι άνθρωποι δεν γεννιούνται πραγματικοί ίσοι. Η ανεκτικότητα αφορά σε ηθικά ζητήματα και άπτεται στην κρίση του κάθε ατόμου. Οι κλασικοί φιλελεύθεροι έχουν ασπαστεί την αυστηρή αξιοκρατία σε οικονομικό και ηθικό επίπεδο. πολιτισμικής και πολιτικής διαφορετικότητας είναι πολύ σημαντική. Για τον Mill η ανεκτικότητα εγγυάται την αυτονομία του ατόμου και διασφαλίζει την υγεία του κοινωνικού συνόλου. Οι φιλελεύθεροι αποδοκιμάζουν οποιαδήποτε προνόμια ή διακρίσεις. Η υπεράσπιση της ανεκτικότητας συνδέεται με την πίστη σε μια ισορροπημένη κοινωνία. Για τον Mill η δημοκρατία απειλείται. Έτσι. οι σύγχρονοι φιλελεύθεροι πιστεύουν πως ο ανεξέλεγκτος καπιταλισμός οδηγεί σε νέες μορφές αδικίας. σύμφωνα με την οποία επιτρέπουμε στους άλλους να εκφράζονται ακόμη και με τρόπους που μας βρίσκουν κάθετα αντίθετους. εδώ ισότητα σημαίνει να έχουν τα άτομα ίσες ευκαιρίες να αναπτύξουν τις ικανότητές τους.) Η ανεκτικότητα αντιπροσωπεύει την προσωπική αυτονομία και θέτει ένα σύνολο κανόνων συμπεριφοράς. Από τα τέλη του 20ου αιώνα πολλοί φιλελεύθεροι έχουν υπερβεί την ανεκτικότητα και έχουν ασπαστεί την ιδέα της ηθικής ουδετερότητας. που είναι η διακυβέρνηση από τους άξιους και τους ικανούς. Η δικαιοσύνη του φιλελευθερισμού στηρίζεται στην πίστη της ισότητας. (Βολταίρος: διαφωνώ με ό. Ο πλουραλισμός και η διαφορετικά έχουν τις ρίζες στην αρχή του ατομικισμού. Για π. Στην κοινωνία οι ανισότητες του πλούτου αντανακλούν απλά την άνιση κατανομή προσόντων και ικανοτήτων. όπου απουσιάζουν οι εξωτερικές απαγορεύσεις. Οι φιλελεύθεροι πιστεύουν πως ακόμα και στα ανταγωνιστικά συμφέροντα επικρατεί στο τέλος η φυσική ισορροπία (π. λοιπόν αποτελεί εγγύηση της αρνητικής ελευθερίας.τι λες αλλά θα υπερασπιστώ μέχρι θανάτου το δικαίωμα σου να το λες. τα αφεντικά χρειάζονται χέρια άρα κάποια ισορροπία θα βρεθεί).Δικαιοσύνη Η δικαιοσύνη αφορά την ηθική κρίση με την οποία απονέμεται η ανταμοιβή ή η τιμωρία. Α) ο ατομικισμός προϋποθέτει τη θεμελιακή ισότητα. διαφωνία → κοινωνική πρόοδος). 6 . Πρωτοεμφανίστηκε το 17ο αιώνα όταν ο Λοκ υπερασπίστηκε την ανεξιθρησκεία. Άρα. αφού η ελεύθερη διακίνηση ιδεών βοηθά στην πρόοδο (αμφισβήτηση. Οι πολλοί δεν νομιμοποιούνται να αναγκάσουν τους λίγους σε σιωπή. Η άποψη αυτή οδηγεί στην αξιοκρατία. θεμελιώδεις αξίες. Πιστεύουν πως ο καπιταλισμός δημιουργεί συνθήκες ανάπτυξης ανάλογα με την αξία του κάθε ατόμου.χ. Όλα τα άτομα έχουν γεννηθεί ίσα και ο κάθε άνθρωπος έχει ίση ηθική αξία με τους υπολοίπους. Άρα. διάλογος. οι φιλελεύθεροι υποστηρίζουν νόμους κατά των ρατσιστικών απόψεων. οι εργάτες χρειάζονται δουλειές. Η διαφορετικότητα συνδέεται με την ανεκτικότητα. όταν απειλείται η διαφορετικότητα. Έτσι έχουμε τη νομική ισότητα (όλα τα άτομα είναι ίσα απέναντι στο νόμο) και την πολιτική ισότητα (ένα άτομο – μία ψήφος). για αυτό επιβάλλεται να γίνεται προνομιακή μεταχείριση υπέρ των φτωχότερων τάξεων. Γ) οι φιλελεύθεροι προσυπογράφουν την ισότητα των ευκαιριών για κοινωνική άνοδο ή κάθοδο. Αντίθετα. Ανεκτικότητα & διαφορετικότητα Στη φιλελεύθερη κοινωνία η αποδοχή της ηθικής. Η πράξη αυτή αντανακλά μια μετακίνηση από τον οικουμενισμό (αναζήτηση αλήθειας. Έτσι η κοινωνία είναι δίκαιη γιατί τα άτομα κρίνονται βάσει του περιεχομένου τους. με τη δικαιοσύνη ο καθένας παίρνει αυτό που του αξίζει. Παρόλα αυτά οι φιλελεύθεροι δεν υποστηρίζουν τον απεριόριστο πλουραλισμό. αφού έχουν διαφορετικά χαρίσματα και ικανότητες είναι λογικό να ανταμείβεται ο καθένας βάσει της αξίας του.χ.

καθώς όλες απειλούν την ατομική ελευθερία και αντανακλούν το φιλελεύθερο φόβο για εξουσία. Άρα. Δημοκρατία Η φιλελεύθερη δημοκρατία έχει τρία βασικά χαρακτηριστικά : 7 . Η εξουσία οφείλει να είναι διασκορπισμένη στην κοινωνία και έτσι διασφαλίζεται ο δημοκρατικός και αντιπροσωπευτικός χαρακτήρας. Ο πλουραλισμός είναι η πίστη στη διαφορετικότητα και την πολυμορφία. Ο συνταγματισμός θεμελιώνεται με την εισαγωγή εσωτερικών περιορισμών. Το γραπτό σύνταγμα αποτελεί τον υπέρτατο νόμο. Ο Λοκ είπε πως όπου δεν υπάρχει νόμος δεν υπάρχει και ελευθερία. Ο Μοντεσκιέ χώρισε τις εξουσίες σε νομοθετική. δικαστική και εκτελεστική έτσι ώστε να υπάρχουν τρεις ανεξάρτητοι φορείς εξουσίας που θα ελέγχει ο ένας τον άλλο. τότε αυτά έχουν δικαίωμα εξέγερσης. όπως έχει αποδείξει η ιστορία «οι εξέχοντες άνθρωποι είναι σχεδόν πάντοτε κακοί άνθρωποι». Το σύνταγμα αποτελεί τους κανόνες που εξουσιάζουν την ίδια τη διακυβέρνηση. Σκοπός τελικά είναι η προστασία των ατόμων από το ίδιο το κράτος. ενσαρκώνει τα συμφέροντα όλων των πολιτών και απλά εφαρμόζει αμερόληπτα τους κανόνες του παιχνιδιού. Η εξουσία χαλιναγωγείται και περιορίζεται μέσω του συντάγματος. Με το κοινωνικό συμβόλαιο φαίνεται πως η πολιτική εξουσία πηγάζει από τα κάτω. Η διαφορετικότητα διασφαλίζει την ατομική ελευθερία και προωθεί το διάλογο. το οποίο παραχωρούν στο κράτος που οργανώνει ένα δικαϊκό σύστημα για να προστατεύει τους πολίτες. όπου οι υπάρχουσες αξίες και θεσμοί δεν απολαμβάνουν το μονοπώλιο της νομιμότητας.ανεκτικότητα. σκεπτικισμός). πολιτική της διαφοράς. το κράτος είναι ένας ουδέτερος διαιτητής της κοινωνίας και όχι δημιούργημα της κοινωνικής ελίτ. Από τα ανθρώπινα δικαιώματα έχουμε περάσει στο λόγο για τα πολιτισμικά δικαιώματα. Ο πλουραλισμός υπονοεί μια μετά-φιλελεύθερη θέση. Άρα. Όταν πάψει να τα εξυπηρετεί. Η προστασία από την εκ μέρους καταπάτηση παρέχεται μόνο μέσα από ένα κυρίαρχο κράτος. Φιλελευθερισμός – Διακυβέρνηση & Δημοκρατία Το φιλελεύθερο κράτος Για τους φιλελεύθερους η ισορροπημένη κοινωνία δεν είναι αποτέλεσμα της ελεύθερης δράσης των ατόμων. η απόλυτη ελευθερία μπορεί να γίνει κακοποίηση των άλλων. Επίσης. Ο εγωισμός και η εξουσία οδηγούν στη διαφθορά. δηλαδή όταν η εξουσία ελέγχει την εξουσία. οικουμενική λογική) στον πλουραλισμό (επιδίωξη τάξης. πλουραλισμός ιδεών. όπου τα άτομα είναι εκ φύσεως κακά και θυσιάζουν ένα μέρος της ελευθερίας τους. Αυτό επιτυγχάνεται με την εσωτερική κατάτμηση και τη διάκριση των εξουσιών. Δημιουργείται από τα άτομα για να εξυπηρετεί τα άτομα. η ελευθερία υπάρχει μόνο κάτω από την εξουσία του νόμου. Έτσι. Ο Χομπς μίλησε για το κοινωνικό συμβόλαιο. Συνταγματική διακυβέρνηση Οι φιλελεύθεροι παραμένουν επιφυλακτικοί με όλες τις διακυβερνήσεις. Τα ελεύθερα άτομα σφετερίζονται και εκμεταλλεύονται όπου μπορούν. προσδιορίζει την έκταση της εξουσίας και περιορίζει την άσκησή της. Συνταγματισμός: περιορίζει την άσκηση της εξουσίας για να προστατεύσει την ελευθερία.

μία αξία. 3) υπάρχει σαφής διάκριση μεταξύ κράτους και κοινωνίας των πολιτών. Οι ιδέες των κλασικών φιλελεύθερων: 1) υποστηρίζουν έναν εγωκεντρικό ατομικισμό. Μία ψήφος. Τα άτομα δηλαδή πρέπει να έχουν δικαίωμα ψήφου ώστε να μπορούν να υπερασπίσουν τα συμφέροντά τους. Άλλος κίνδυνος που προκύπτει με την άφιξη της μαζικής δημοκρατίας είναι να οδηγήσει σε ανατροπή της δημοκρατίας από την έλευση αυταρχικών εξουσιαστών που έχουν απήχηση στα βασικότερα ένστικτα των μαζών. το άτομο ζει όπως επιλέγει. τοποθετούν την οικονομική ζωή κάτω από λαϊκό έλεγχο. Άρα. Η κεντρική φιλελεύθερη φοβία είναι ότι η δημοκρατία θα μπορούσε να γίνει εχθρός της ατομικής ελευθερίας. Επίσης. η δημοκρατική λύση που προκύπτει από τη βούληση της πλειοψηφίας καταντά τυραννία για τη μειοψηφία. Οι οικολόγοι υποστηρίζουν μια ριζοσπαστική συμμετοχική δημοκρατία. η πιο πρώιμη μορφή της φιλελεύθερης παράδοσης. Ισχύει η πολιτική ισότητα. στα άλλα είδη και σε όλη τη φύση. Έχουμε δηλαδή την τυραννία της πλειοψηφίας. που μπορεί να πραγματωθεί μέσα στην απόλυτη δικτατορία. Ο Mill συμπυκνώνει την αμφιθυμία της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Κλασικός φιλελευθερισμός Στη Βρετανία του 19ου αιώνα εδραιώνεται ο κλασικός φιλελευθερισμός. Οι σοσιαλιστές ασπάζονται μια ριζοσπαστική δημοκρατία που στηρίζεται στη λαϊκή συμμετοχή. είναι σαφές ότι λειτουργεί πάντα μέσα στο πλαίσιο του συντάγματος. Επίσης. Ο ηγέτης μονοπωλεί. καθώς υποστηρίζουν πως η εκλογική δημοκρατία είναι ένα μέσο επιβολής των συμφερόντων της σύγχρονης γενιάς στην επόμενη γενιά.1) είναι έμμεση και αντιπροσωπευτική. Η δημοκρατία παρέχει πολιτική φωνή στις ανταγωνιστικές ομάδες και διατηρεί την πολιτική σταθερότητα. 8 . Τα εκλογικά αξιώματα κερδίζονται μέσα από εκλογικές αναμετρήσεις. Έχουμε: Α) πίστη στην περιορισμένη διακυβέρνηση Β) προσήλωση στη λαϊκή εξουσία. Μερικές σκέψεις για τη δημοκρατία: Για τους φιλελεύθερους η δημοκρατία εκφράζεται μέσα από την κάλπη και τις εκλογικές αναμετρήσεις. η δημοκρατία μπορεί να είναι επικίνδυνη. Επίσης. που διασφαλίζεται από τον πολιτικό πλουραλισμό. 2) στηρίζεται στον ανταγωνισμό και την εκλογική επιλογή. έλλειψη δημοκρατίας οδηγεί στη βιαιότητα. Τελικά. Από την άλλη. Το καθολικό δικαίωμα ψήφου υποστηρίχθηκε από τους ωφελιμιστές που είπαν χαρακτηριστικά: «καμία φορολόγηση χωρίς εκπροσώπηση». Έτσι. Τα σύγχρονα δημοκρατικά συστήματα είναι πολυαρχίες. μία ψήφος. Οι αναρχικοί τάσσονται υπέρ της άμεσης δημοκρατίας και της διαρκούς λαϊκής συμμετοχής. ως μια απόλυτη αξία και μάλιστα ασυμβίβαστη με κάθε μορφή πολιτικής εξουσίας. Ένας άνθρωπος. αφού η διακυβέρνηση από τις μάζες μπορεί να λειτουργήσει σε βάρος της σοφίας και της ιδιοκτησίας. ο οποίος υποστηρίζει ότι η δημοκρατία στην απεριόριστη μορφή της οδηγεί στην τυραννία. Η υβριδική φύση οφείλεται στο ότι ο ατομικισμός ενσωματώνει το φόβο της συλλογικής εξουσίας και οδηγεί στην πίστη για πολιτική ισότητα. Τα φιλελεύθερα δημοκρατικά πολιτικά συστήματα έχουν υβριδικό χαρακτήρα. η συμμετοχή στα κοινά εκπολιτίζει και συνάμα βοηθά στην προσωπική ανάπτυξη. Η κοινωνία θεωρείται ατομικιστική και αποτελείται από αυτάρκη άτομα. Οι φασίστες θέλουν μια ολοκληρωτική δημοκρατία. Οι συντηρητικοί υποστηρίζουν τη φιλελεύθερη-δημοκρατική διακυβέρνηση αλλά με περιορισμούς.

εξισώνει το κακό με τον πόνο και τη δυστυχία. Ο ωφελιμισμός εξισώνει το καλό με την ηδονή και την ευτυχία. Άρα. Κατά βάση τα άτομα είναι εγωιστικά και υποτάσσονται στην απόκτηση υλικών αγαθών. καθώς μια ισχυρή διακυβέρνηση στερεί την ελευθερία των ατόμων. πιστεύουν στην αυτορρυθμιζόμενη οικονομία της αγοράς. Αντίστοιχα. που σημαίνει επιθυμία για ηδονή και αποφυγή πόνου. Πιστεύει λοιπόν στην περιορισμένη διακυβέρνηση που έχει στόχο τη διαφύλαξη των φυσικών δικαιωμάτων. κάνουν λόγο για την αρχή της χρησιμότητας σύμφωνα με την οποία μια πράξη προσδιορίζεται από το κατά πόσο προάγει την ευτυχία. αλλά διασφαλίζει την ευταξία. Αυτά είναι σύμφωνα με τον Λοκ η ζωή. η ελευθερία και η επιδίωξη της ευτυχίας. καθώς μας έχουν κληροδοτηθεί από τη φύση. όπου απουσιάζουν οι εξωτερικοί καταναγκασμοί.2) Ασπάζονται την ατομική ελευθερία. Η οικονομική του θεωρία στηρίχθηκε στον ωφελιμισμό και έτσι δημιουργήθηκε η ιδέα του homo economicus. Ο Χομπς υποστήριξε την απόλυτη μοναρχία. Η ωφελιμιστική αντίληψη αναγνωρίζει τα άτομα εκ των προτέρων ως λογικά και ιδιοτελή πλάσματα. Επίσης. οι κλασικοί φιλελεύθεροι πιστεύουν πως «Καλύτερη διακυβέρνηση είναι αυτή που κυβερνά λιγότερο». τους θεσμούς ακόμα και τα υπόλοιπα πολιτικά συστήματα. 3) Βλέπουν το κράτος ως αναγκαίο κακό. Επίσης. Ο ωφελιμισμός όμως έχει και ανελεύθερες επιπτώσεις. Ωφελιμισμός Σύμφωνα με τους ωφελιμιστές (Bentham – Mill) τα άτομα παρακινούνται από το προσωπικό τους συμφέρον. Παράλληλα. καθώς διασφαλίζει την έννομη τάξη αλλά ταυτόχρονα περιορίζει την ατομική ελευθερία. Άρα. Η ελεύθερη αγορά εκφράζεται με το δόγμα laissez faire. μοναδικός στόχος είναι η μεγιστοποίηση ηδονής και ελαχιστοποίηση πόνου. ο Smith ασχολήθηκε με την προσφορά και τη ζήτηση και υποστήριξε πως βρίσκουν ισορροπία ως αντίρροπες δυνάμεις. που στοχεύει στη διατήρηση της εγχώρια τάξης. Άρα η αγορά είναι αυτορρυθμιζόμενος οργανισμός που δεν έχει ανάγκη καμία εξωτερική καθοδήγηση. Η αγορά λοιπόν λειτουργεί με βάση την ελευθερία επιλογής των ατόμων. 9 . σύμφωνα με την οποία οι άνθρωποι λειτουργούν με βάση το συμφέρον. καθώς οι θεσμοί και η νομοθεσία είναι παράγωγα των συμφερόντων της πλειοψηφίας. Έτσι. Η αρχή της μεγαλύτερης ευτυχίας μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως κριτήριο για τους νόμους. οι κλασικοί φιλελεύθεροι πιστεύουν στο μη παρεμβατικό κράτος. Έτσι και πάλι οδηγούμαστε στην τυραννία της πλειοψηφίας. Οικονομικός φιλελευθερισμός Η κλασική οικονομική θεωρία αναπτύσσεται τέλη του 18 ου αιώνα όταν ο Adam Smith επιτίθεται στις μερκαντιλιστικές πρακτικές και υποστήριξε πως η οικονομία λειτουργεί καλύτερα χωρίς κρατική παρέμβαση. Αντίθετα ο Λοκ τάσσεται ενάντια στην απολυταρχική και απεριόριστη διακυβέρνηση. Με λίγα λόγια. Οι κλασικοί κάνουν λόγο για φυσικά ή ανθρώπινα δικαιώματα τα οποία θεωρούν αναφαίρετα. η ελευθερία και η ιδιοκτησία και για τον Jefferson είναι η ζωή. οι πολιτικές πρακτικές που υιοθετούνται πρέπει να ικανοποιούν και να ωφελούν το μεγαλύτερο κομμάτι της κοινωνίας. Η αγορά διευθύνεται από ένα αόρατο χέρι και δεν έχει ανάγκη την κρατική παρέμβαση. Για τον Bentham εφόσον τα άτομα λειτουργούν με βάση το τι τους παρέχει ηδονή είναι και τα μόνα που μπορούν να κρίνουν τι είναι ηθικά σωστό(!!!).

Άρα. Σε μικροοικονομικό επίπεδο όλοι έχουν κίνητρο για εργασία και όλοι πειθαρχούν στο κίνητρο για μεγιστοποίηση του κέρδους. Οι νεοφιλελεύθεροι δεν κλονίζονται από τις επιπτώσεις που έχει για τη δημοκρατία η υπερδύναμη των υπερεθνικών εταιριών. Σε αυτή τη ζωή καθένας παίρνει αυτό που του αξίζει. που τάχθηκε υπέρ της αυτοδυναμίας του ατόμου στηριζόμενος στον κοινωνικό δαρβινισμό. Η βασική κινητήρια δύναμη τώρα είναι η παγκοσμιοποίηση. η αγορά έχει σχεδόν θαυματουργές ιδιότητες. όπου οι ανισότητες είναι φυσικές και αναπόφευκτες και το κράτος δεν μπορεί να παρεμβαίνει και να τις εξαλείφει. ο Friedman επέκρινε τον κεϋνσιανισμό.τι μπορούν για τη ζωή τους. Κοινωνικός δαρβινισμός Η ατομική ευθύνη είναι βασικό χαρακτηριστικό του κλασικού φιλελευθερισμού. αφού ο κεντρικός σχεδιασμός είναι οικονομικά ανεπαρκής γιατί δεν μπορεί κανείς να σχεδιάσει και ελέγξει τόσο μεγάλο όγκο πληροφοριών. η κρατική παρέμβαση βοηθάει στην ιδιοτελή επιδίωξη καριέρας από δημόσιους υπαλλήλους. παράγουν ό. 4) Οι αγορές είναι δίκαιες αφού δίνουν την ευκαιρία ανάπτυξης ανάλογα με τα προσόντα του καθενός. Οι ιδέες της αυτοδυναμίας του ατόμου εκφράστηκαν στο έργο του Spencer. η κοινωνία περιγράφεται ως πάλη επιβίωσης. Αντιθέτως. Νεοφιλελευθερισμός Ο νεοφιλελευθερισμός έχει αντεπαναστατικό χαρακτήρα με στόχο να ανατρέψει τη ροπή που αναπτύχθηκε τον 20ο αιώνα για έντονη παρέμβαση του κράτους. από τη στιγμή που οι αξιωματούχοι της κυβέρνησης είναι ωφελιμιστές και χρησιμοποιούν τη θέση τους προς ίδιον όφελος και όχι προς όφελος του ευρύ κοινού. Επίσης. Άρα.Τέλος. Όλοι οι παγκόσμιοι θεσμοί διακυβέρνησης (ΔΝΤ.τι καταναλώνεται και έτσι βασιλιάς είναι ο καταναλωτής. έτσι και στην κοινωνία των ανθρώπων επιβιώνει ο καλύτερος. Κάτω από αυτό το πρίσμα εξηγείται και η κοινωνική ανισότητα. ο Smith δίνει ιδιαίτερη έμφαση στη σπουδαιότητα του καταμερισμού εργασίας. Συνδυάζει το laissez faire και μια συντηρητική κοινωνική φιλοσοφία. απειλείται η ατομική ελευθερία. Υποστήριξε δηλαδή πως όπως στην κοινωνία των ζώων επιβιώνει το πιο ισχυρό. Παγκόσμια Τράπεζα. 3) Οι αγορές είναι ανταποκριτικοί και δημοκρατικοί μηχανισμοί. Βάσει της άνω λογικής οι εργατικές τάξεις μπορούν να βελτιώσουν τις συνθήκες ζωής τους μόνο από δικές τους ενέργειες και όχι από νομοθετικές ρυθμίσεις. Ως εκ τούτου. Οι ανίκανοι ή οι οκνηροί λοιπόν δεν μπορούν να πλουτίσουν. Έχει διαμορφωθεί από ευρύτερες δυνάμεις όπως η οικονομική παγκοσμιοποίηση και είναι μια μορφή φονταμενταλισμού της αγοράς (όπου η αγορά θεωρείται ανώτερη της διακυβέρνησης). τις επιπτώσεις που έχει ο αχαλίνωτος 10 . Ο νεοφιλελεύθερος Hayek υποστηρίζει πως ο κρατικός παρεμβατισμός οδηγεί στον ολοκληρωτισμό. Συν Αθηνά και χείρα κίνει λοιπόν προτείνουν οι διανοητές της εποχής. η οποία θεμελιώθηκε με τη συμφωνία Bretton Woods (σύστημα συναλλαγματικών τιμών). καθώς τα άτομα κάνουν ό. Ο Hayek παρομοίασε την αγορά με ένα νευρικό σύστημα όπου 1) στέλνει μηνύματα μέσα από το μηχανισμό τιμών 2) οι αγορές είναι επαρκείς και παραγωγικές. αφού το κράτος αναμιγνύεται αναπόφευκτα και σε άλλους τομείς της ανθρώπινης ύπαρξης. Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου) έχουν στραφεί στην ιδέα μιας παγκόσμιας νεοφιλελεύθερης αγοράς. Άρα.

όπου μέσα σε ένα εκτεταμένο κοινωνικό κράτος το άτομο είναι πιο εύκολο να πετύχει την αυτοπραγμάτωση. Ωστόσο. Τα κοινωνικά δικαιώματα είναι θετικά (επιδόματα. Ο 20ος αιώνας είναι ο αιώνας του κοινωνικού κράτους και το σύστημα στήνεται πάνω στην ιδέα της ισότητας των ευκαιριών. αμφισβήτησε την αρνητική ελευθερία που πολλές φορές οδηγεί στην εκμετάλλευση των πολλών που δεν έχουν στην ουσία περιθώριο επιλογής. καθώς απουσιάζουν οι εξωτερικοί περιορισμοί. Κάτι τέτοιο δεν μπορεί να συντελεστεί κάτω από τις συνθήκες αχαλίνωτου καπιταλισμού. δεν έφτασε στο συμπέρασμα ότι το κράτος πρέπει να παρεμβαίνει στη διαδικασία της προσωπικής αυτοανάπτυξης. πίστευε πως το κράτος οφείλει να επωμίζεται την κοινωνική ευθύνη των πολιτών του και να δρα ως εγγυητής της ατομικής ελευθερίας. Ενώ στον Mill αποδίδουν την αρνητική ελευθερία. αφού όλοι θα μοιράζονται τις ίδιες. Ο Green επηρεασμένος από τον Χέγκελ που έβλεπε το κράτος ως ηθική ιδέα. γιατί φοβήθηκε τον κομφορμισμό στην κοινωνία. σύμφωνα με 11 . Πρόκειται για ένα πάντρεμα νέου και παλιού φιλελευθερισμού με χαρακτηριστικές ιδέες την ατομικότητα. Για τον Mill ο άνθρωπος αναζητά την προσωπική αυτοανάπτυξη που προάγει τις νοητικές . Φοβόταν δηλαδή πως η κρατική εκπαίδευση απλά θα σήμαινε ισοπέδωση των απόψεων και πεποιθήσεων. Σε καμιά περίπτωση δεν τοποθετούν την κοινωνία πάνω από το άτομο.αισθητικές εκφάνσεις και όχι την υλική απόλαυση. Έτσι. υγεία. Η υπερσυσσώρευση πλούτου από τη μια και η εξάπλωση των φτωχογειτονιών από την άλλη έτριξε τα θεμέλια του φιλελευθερισμού που δεν πραγμάτωσε τις προσδοκίες για γενική ευημερία.ανταγωνισμός στο άτομο και από την απειλή στην οποία εκτίθεται η πολιτισμική διαφορετικότητα από την τάση για συγχώνευση. εκπαίδευση) και πρέπει να χρηματοδοτούνται από το κράτος. αφού στην κοινωνία της αγοράς δεν δίνονται στα άτομα ίδιες ευκαιρίες ανάπτυξης. όπως η ελευθερία σύναξης και η ανεξιθρησκεία. Το κράτος επωμίζεται λοιπόν την ευθύνη να εξαλείψει τις μειονεξίες που έρχονται από την κοινωνική ανισότητα.ηθικές . Ανέγγιχτα πρέπει να παραμείνουν τα αρνητικά δικαιώματα που εμπίπτουν στην ιδιωτική σφαίρα. Ατομικότητα Οι ιδέες του Mill γεφύρωσαν το χάσμα μεταξύ κλασικού και σύγχρονου φιλελευθερισμού. απλά διασφαλίζουν τις συνθήκες που οδηγούν στην αυτοανάπτυξη. Σύγχρονος φιλελευθερισμός Ο σύγχρονος φιλελευθερισμός του 20ου αιώνα σχετίζεται με την περαιτέρω ανάπτυξη της βιομηχανοποίησης. Πίστευε με πάθος στην ατομικότητα και στη μοναδικότητα. τον κοινωνικό φιλελευθερισμό και την οικονομική διαχείριση. Ο Green στον αντίποδα πρότεινε τη θετική ελευθερία . Ο Green πίστευε πως η οικονομική ελευθερία των λίγων λειτουργεί σε βάρος των πολλών. ο ίδιος πίστευε ότι η ελευθερία είναι θετική αφού δίνει στα άτομα τη δυνατότητα να πάρουν τον έλεγχο της ζωής στα χέρια τους. Ο Rawls στηρίζει με τη σειρά του τον σοσιαλδημοκρατικό φιλελευθερισμό που αξιώνει τη σχετική κοινωνική ισότητα. συντάξεις. Θετική ελευθερία Οι ιδέες του Green περιγράφονται και ως σοσιαλιστικός φιλελευθερισμός. Έτσι. Το άτομο έχει εκτός από την ατομική και την κοινωνική ευθύνη. οι φιλελεύθεροι αναθεώρησαν τη στάση τους απέναντι στο κράτος. Η ελευθερία αφήνει τα άτομα να αναπτυχθούν. τη θετική ελευθερία. Προτείνει την αρχή της διαφορά.

το ancient régime. Οικονομική διαχείριση Η εγκατάλειψη του laissez-faire γίνεται γιατί είναι πλέον εμφανής η αδυναμία του καπιταλισμού να εγγυηθεί συνθήκες γενικής ευημερίας. ο Rawls υποστηρίζει τις αρχές της ανακατανομής για να επιτευχθεί η κοινωνική δικαιοσύνη. Τώρα έχει αναδυθεί το «κράτος της αγοράς» που βασιλεύει η κατανάλωση και ο ατομικισμός. Μια ελευθερία για όλους τους ανθρώπους.την οποία οι λιγότερο ευκατάστατοι πρέπει να ευνοηθούν από νομοθετικές ρυθμίσεις. Ο απόγονος του φιλελευθερισμού είναι ο πλουραλισμός. Ο Keynes απέρριψε την πίστη στην αυτορρυθμιζόμενη αγορά και υποστήριξε πως οι κυβερνήσεις μπορούν να διαχειρίζονται τις κρίσεις αυξάνοντας τις δαπάνες. Τώρα όμως το ιδιαίτερο κερδίζει περισσότερη αξία και αξιοπιστία από το οικουμενικό. Οι ΗΠΑ αντίστροφα έφτασε στο 1960 για να εκφράσει μια ξεκάθαρα συντηρητική άποψη. πολιτικές και οικονομικές αλλαγές που έφερε η Γ. στα πλαίσιο του μεταμοντερνισμού θεωρείται πως η κρίση του φιλελευθερισμού οφείλεται στην κατάρρευση του Διαφωτισμού.Π. Η φιλελεύθερη κοινωνία κινδυνεύει να εκφυλιστεί καθώς το συλλογικό υποβαθμίζεται μπρος τον ατομικισμό.Ε. που αναφέρεται στην πολιτισμική διαφορετικότητα που προκύπτει από την ύπαρξη μέσα σε μια κοινωνία δύο ή περισσότερων ομάδων. Τώρα αναγνωρίζεται η σπουδαιότητα των διαφορετικών πεποιθήσεων και η ξεχωριστή αίσθηση συλλογικής ταυτότητας. Οι ιδεολογίες δεν είναι παρά ένα λεξιλόγιο όπως τα άλλα. Νέες προκλήσεις που έχει τώρα να αντιμετωπίσει ο απάτριδος φιλελευθερισμός είναι ο αυταρχικός εθνικισμός και ο θρησκευτικός φονταμενταλισμός. Μόνο μετά το πέρας του Β’ Π. κατάφεραν οι συντηρητικοί της Ιταλίας και της Γερμανίας να αποδεχθούν πλήρως την πολιτική δημοκρατία και την κοινωνική μεταρρύθμιση. Ο σκληρός κεϋνσιανισμός είναι ανέφικτος λόγω παγκοσμιοποίησης. 12 . Στην ηπειρωτική Ευρώπη αναπτύσσεται μια περισσότερο αυταρχική μορφή συντηρητισμού. Ο φιλελευθερισμός στον 21ο αιώνα Το 1989 ο Φουκογιάμα είπε πως βρισκόμαστε στο τελευταίο σημείο της ανθρώπινης ιδεολογικής εξέλιξης. η οποία υπερασπιζόταν τη μοναρχία και τις απολυταρχικές αξίες. όμως και ο ανεξέλεγκτος καπιταλισμός οδηγεί στον κοινωνικό κατακερματισμό και την αποσάθρωση της κοινωνίας. μια θεωρία δηλαδή που περιγράφει την πορεία της ιστορικής εξέλιξης. Σιγά – σιγά ο κόσμος αποστασιοποιείται από τις αντιδραστικές ιδέες. Ο βρετανικός συντηρητισμός του Burke συνοψίζεται στο moto «αλλαγή με σκοπό τη συντήρηση». κάνει σαφές ότι η ανισότητα είναι αναγκαία γιατί δίνει κίνητρα για εργασία. Συντηρητισμός Καταγωγή και εξέλιξη Ο συντηρητισμός χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά στις αρχές του 19 ου αιώνα για να δηλώσει την αντίθεση στις κοινωνικές. Γενικά η ιδεολογία υποφέρει από μια κρίση εμπιστοσύνης και είναι δύσκολο κανείς να θεμελιώσει αξίες και ταυτότητα στην αφηρημένη έννοια του ατόμου. Η κυβέρνηση δηλαδή μπορεί να ρυθμίζει τη ζήτηση μέσω ρυθμίσεων στη δημοσιονομική πολιτική. Ωστόσο. Ο συντηρητισμός λοιπόν υπερασπίστηκε το παλαιό καθεστώς και την παραδοσιακή κοινωνική ευταξία. Ο φιλελευθερισμός λοιπόν δεν είναι παρά μια «μετα-αφήγηση». Επίσης. Άρα.

Από το 18ο αιώνα βέβαια αυτή η άποψη δεν βρίσκει στέρεο έδαφος.Ο συντηρητισμός έχει αποδεχτεί ανθεκτικός. αυτών που πέθαναν και αυτών που θα γεννηθούν. αφού ο άνθρωπος έχει παρέμβει ση φύση και πολλά από όσα μας περιστοιχίζουν είναι ανθρώπινα δημιουργήματα και όχι θεϊκά. Η παράδοση για τους συντηρητικούς έχει θεϊκή καταγωγή και αντανακλά τη θρησκευτική τους πίστη. 4) ιεραρχία και εξουσία. που έχει βασικές έννοιες: 1) παράδοση. οι οποίοι υποστήριξαν τις ιδέες της ελεύθερης αγοράς και επέφεραν μεγάλη ρήξη στο εσωτερικό του συντηρητισμού. η παράδοση στηρίζεται στην εμπειρία και την ιστορία και έτσι δημιουργεί μια αίσθηση ταυτότητας που τα άτομα μπορούν να 13 .κεντρικά θέματα Ο χαρακτήρας της συντηρητικής ιδεολογίας αποτελεί πηγή διαλόγου και διαφωνιών γιατί: Α) οι συντηρητικοί γνωρίζουν καλύτερα σε τι αντιτίθενται παρά τι υποστηρίζουν. όταν η πολιτική δεξιά ανακτά δύναμη σε όλες τις χώρες. Η νέα δεξιά αμφισβήτησε τις παραδοσιακές συντηρητικές οικονομικές αντιλήψεις. εμείς οφείλουμε να σεβόμαστε την πρωτόπλαστη κοινωνία. Στον 20ο αιώνα οι συντηρητικοί διαιρέθηκαν μεταξύ πατερναλιστικής υποστήριξης του παρεμβατικού κράτους και ελευθεριακής προσήλωσης στην αγορά. Έτσι. Παρόλα αυτά ο συντηρητισμός είναι θεμελιωμένος πάνω σε ένα σύνολο πολιτικών πεποιθήσεων. της εξουσίας και της πειθαρχίας. Για παράδειγμα το στέμμα στη Βρετανία είναι λειτουργικό αφού ενώνει το λαό πέρα από κάθε κομματική πολιτική. που έχει δοκιμαστεί από τον χρόνο. 5) ιδιοκτησία. η οποία αναφέρεται σε αξίες. Η παράδοση αντανακλά τη θεία βούληση. πρακτικές και θεσμούς που έχουν αντέξει στο χρόνο και έχουν περάσει από τη μια μεριά στην άλλη. Η επιθυμία για συντήρηση . συνέχισε ωστόσο να στηρίζει τη συντηρητική ιδεολογία που υπογραμμίζει τη σπουδαιότητα της ευταξίας. Παρόλα αυτά οι θρησκευτικές ενστάσεις απέναντι στην αλλαγή διατηρήθηκαν ζωντανές από τους σύγχρονους φονταμενταλιστές. το έχουν κάνει γιατί είναι οι πιο αποτελεσματικοί. Κατά τον 19ο αιώνα συνδέθηκε στενά με την αυταρχική υπεράσπιση της μοναρχίας και της αριστοκρατίας. Θάτσερ και Ρήγκαν εκφράζουν την πολιτική στροφή της εποχής. Οι περισσότεροι συντηρητικοί βλέπουν την κοινωνία ως συνεργασία μεταξύ αυτών που ζουν. 2) ανθρώπινη ατέλεια. Η παράδοση αντανακλά τη συσσωρευμένη σοφία του παρελθόντος. κάνουμε λόγο για μια αρνητική φιλοσοφία που έχει στόχο να κηρύξει την αντίσταση ή την επιφυλακτικότητα στην αλλαγή. 3) οργανική κοινωνία. Αντίθετα με τις αφηρημένες ιδέες. Ενώ λοιπόν οι φιλελεύθεροι αποτιμούν συνεχώς την αξία των θεσμών και βλέπουν κατά πόσο ανταποκρίνονται στις ανάγκες των ατόμων. 1) Παράδοση Οι συντηρητικοί αντιστέκονται στην αλλαγή και υπερασπίζονται την παράδοση. Υποστηρίζουν ότι από τη στιγμή που ο κόσμος πλάστηκε βάσει του νόμου του Δημιουργού ή αλλιώς του φυσικού νόμου. οι συντηρητικοί πιστεύουν πως τα έθιμα δεν είναι υπό κρίση γιατί έχουν αποδείξει την αξία τους από τη στιγμή που έχουν αντέξει στη δοκιμή της ιστορίας. κατά κάποιο τρόπο αντανακλά μια δαρβινική πίστη πως εκείνοι οι θεσμοί που έχουν επιβιώσει. Μια αξιοσημείωτη αναβίωση της μοίρας του συντηρητισμού έγινε εμφανής το 1970. Οι ίδιοι συνήθισαν να αποφεύγουν την «πολιτική αρχών» και υιοθέτησαν μια «παραδοσιακή πολιτική στάση». Β) περιγράφοντας το συντηρητισμό ως ιδεολογία υπάρχει ο κίνδυνος να ενοχληθούν οι συντηρητικοί.

Ωστόσο. ενώ παράλληλα αντιμετωπίζουν με καχυποψία τα θέλγητρα της ελευθερίας γιατί φέρει την αβεβαιότητα (Χομπς-κοινωνικό συμβόλαιο). αλλά τελικά διαφέρουν εξαιτίας των κοινωνικών διαφορών που προσδίδει η κοινωνία στα δυο φύλα. Νόμος και ευταξία είναι το moto τους. Κάθε προσπάθεια μεταρρύθμισης λοιπόν εμπεριέχει πολλούς 14 . η παράδοση δημιουργεί ένα αίσθημα ανήκειν. Για αυτό στις μάζες ταιριάζει μόνο να υπακούν και να υπηρετούν. Ο κόσμος είναι πολύ σύνθετος για να μπορεί να τον συλλάβει ο ανθρώπινος νους. Για αυτό οτιδήποτε καινοτόμο και επαναστατικό οδηγεί σε μεγαλύτερη δυστυχία. όχι μόνο δεν μπορούν να υπάρξουν εκτός κοινωνίας αλλά έχουν τις «ρίζες» τους μέσα σε αυτήν. Αν λοιπόν η κοινωνία είναι οργανική τότε οι δομές και οι θεσμοί της έχουν σχηματιστεί από δυνάμεις πέρα από τον ανθρώπινο έλεγχο. Άρα. αυτή η προσκόλληση στην παράδοση (παραδοσιαρχία) έχει εξασθενίσει με την εμφάνιση της νέας δεξιάς. Οι φεμινίστριες θεωρούν πως άντρες και γυναίκες έχουν κοινή φύση. 1) ανθρώπινη ατέλεια (άνθρωπος κακός & χαζός) Οι συντηρητικοί πιστεύουν πως τα ανθρώπινα όντα είναι ατελή και μη τελειοποιήσιμα. Οι συντηρητικοί βλέπουν την ανθρώπινη ατέλεια και τον ανθρώπινο περιορισμό. Έτσι. υποστηρίζουν πως οι δεσμοί της υποχρέωσης κρατούν την κοινωνία ενωμένη. Κατά τη χομπσιανή θεωρία αντιλαμβάνονται τον άνθρωπο φύσει κακό και άπληστο. Φοβούνται την απομόνωση και την αστάθεια για αυτό και κινούνται προς το ασφαλές και το οικείο. Επίσης. Οι φασίστες πιστεύουν πως οι άνθρωποι είναι βουλημικά όντα που κυριαρχούνται από μη ορθολογικά κίνητρα. Όπως το ανθρώπινο σώμα δεν μπορεί να αποσυναρμολογηθεί έτσι και η κοινωνία δεν μπορεί να κατατμηθεί. για αυτό και πιστεύουν πως το άτομο ψάχνει την ασφάλεια μέσα στην κοινωνική ευταξία. Οι οικολόγοι βλέπουν τον άνθρωπο ως ένα μέρος του ευρύτερου οικοσυστήματος. όπου τα μέλη συνεργάζονται. Ενώ η αλλαγή λοιπόν οδηγεί στο άγνωστο και στην ανασφάλεια.αναγνωρίσουν. ο οργανικισμός θέλει τους θεσμούς να αποτελούν τμήματα της κοινωνίας και να συνεισφέρουν στη διατήρηση του ευρύτερου συνόλου. Στην πραγματικότητα. Το όλον δεν είναι μια συγκέντρωση ξεχωριστών τμημάτων. με δυνατότητες καλυτέρευσης μέσα από την ανατροφή και την εργασία. ομαδική και συνεργατική συμπεριφορά. Οι αναρχικοί έχουν ισχυρή ροπή προς την κοινωνική. Ο μόνος λόγος που τα άτομα συμπεριφέρονται πολιτισμένα είναι γιατί περιορίζονται από τον αυστηρό νόμο. Οι ομάδες παρέχουν στο άτομο μια ζωή με νόημα και ασφάλεια. Αυτή η οργανική κοινότητα των συντηρητικών είναι το αποτέλεσμα μιας φυσικής αναγκαιότητας και όχι εξαγόμενο της ανθρώπινης διάνοιας. Μια κοινωνία που κάποιος γνωρίζει μόνο τα δικαιώματα και όχι τις υποχρεώσεις του είναι μια κοινωνία χωρίς ρίζες. Είναι ψυχολογικά περιορισμένα και εξαρτημένα άτομα. Η ανθρώπινη ολοκλήρωση προϋποθέτει την επιστροφή στη φύση. 2) οργανική κοινωνία Οι συντηρητικοί πιστεύουν ότι τα ανθρώπινα πλάσματα είναι εξαρτημένα και αποζητούν ασφάλεια. Η κοινωνία λοιπόν είναι όπως ένας ζωντανός οργανισμός. που κυριαρχούνται από τον ορθό λόγο. οι συντηρητικοί επιζητούν την ευταξία γιατί διασφαλίζει την ανθρώπινη ζωή. Μερικές σκέψεις για την ανθρώπινη φύση: Για τους φιλελεύθερους οι άνθρωποι είναι ιδιοτελείς και αυτοδύναμα πλάσματα. Οι σοσιαλιστές αντιλαμβάνονται τα άτομα ως κοινωνικά όντα. Άρα. θεωρούν και τις διανοητικές δυνάμεις του ανθρώπου περιορισμένες.

Προκύπτει μέσα από την οικογένεια. Η οικογένεια μάλιστα είναι ο πυρήνας που αναπαράγει τις συντηρητικές ιδέες και για αυτό πρέπει να προστατεύεται και να ενισχύεται. όπου σημαντικό ρόλο έχουν η παράδοση. Η πειθαρχία δεν σημαίνει όμως άκριτη υπακοή. η εξουσία είναι ριζωμένη στη φύση της κοινωνίας. η κοινωνική ισότητα είναι ανέφικτη. όπως ο γονιός δεν έχει δικαίωμα να κακοποιεί τα παιδιά του. Είναι αναγκαία και ωφέλιμη. Η ιεραρχία και ο οργανικισμός δείχνουν και τη ροπή που έχει ο συντηρητισμός για τον πατερναλισμό. Για αυτό. Τα έθνη τώρα σχηματίζονται και αυτά με φυσικό τρόπο όπως οι οικογένειες μέσα από μια φυσική έλξη που αναπτύσσεται ανάμεσα στους ανθρώπους με κοινή γλώσσα. Η ανισότητα λοιπόν είναι φυσική και αναπόφευκτη. Όμως. Νιώθουν 15 . Η αληθινή κοινωνική ισότητα είναι απλά ένας μύθος. Οι φασίστες αντιλαμβάνονται την κοινωνία ως ένα ενοποιημένο οργανικό σύνολο που η ατομικότητα είναι άνευ σημασίας. Για παράδειγμα παρέχει ασφάλεια. ώστε να αντιμετωπίζεται η αστάθεια και η ανομία. για τους συντηρητικούς η κλοπή αποτελεί ένα ιδιαίτερα δυσάρεστο έγκλημα. Κάποιοι εξάλλου γεννιούνται με χαρίσματα που άλλοι δεν έχουν. αλλά εκούσιο και υγιή σεβασμό προς την εξουσία. οι θεσμοί.κινδύνους αφού είναι αφύσικη. τα ήθη και έθιμα διδάσκουν στα άτομα την αξία του καθήκοντος και την ανάγκη σεβασμού των υπολοίπων. 3) ιεραρχία & εξουσία (serve & protect) Οι συντηρητικοί παραδοσιακά πιστεύουν πως η κοινωνία είναι φύσει ιεραρχική. Άρα. Είναι προς όφελός της η διατήρηση της καθεστηκυίας τάξης. Οι εθνικιστές πιστεύουν στις κοινές αξίες και πεποιθήσεις που ενώνουν τους ανθρώπους. παραδόσεις. Οι άνθρωποι συνειδητοποιούν το ποιοι είναι με βάση το τι τους ανήκει. Υπάρχουν ηγέτες και οπαδοί. Οι έχοντες είναι περισσότερο προσεκτικοί με τα υπάρχοντά τους και επειδή κοιτάνε να τα διαφυλάξουν είναι και στυλοβάτες της κοινωνίας. Για τους συντηρητικούς λοιπόν η ατομική ιδιοκτησία είναι επέκταση της προσωπικότητας ενός ατόμου. Η οικογένεια. Εκεί στηρίζουν και την έννοια της «φυσικής αριστοκρατίας». παρέχει πλήθος ψυχολογικών και κοινωνικών πλεονεκτημάτων. ως μια οργανωμένη υποκρισία που επιβάλλει το ανδροκρατικό σύστημα. ο πατριωτισμός παρέχει μια αναγκαία αίσθηση ταυτότητας. Οι σοσιαλιστές βλέπουν την κοινωνία με όρους άνισης ταξικής ισχύος. μια ζωντανή οντότητα. Επίσης. διευθυντές και εργάτες. Οι συντηρητικοί βλέπουν την κοινωνία ως έναν οργανισμό. όπου οι γονείς για να διαφυλάξουν τα παιδιά τους ασκούν εξουσία. Αυτή η εξουσία έρχεται «από πάνω» χωρίς να έχει συναφθεί κανενός είδους κοινωνικό συμβόλαιο. Οι φεμινίστριες βλέπουν την κοινωνία με όρους πατριαρχίας. η ανισότητα του πλούτου φέρει και την ανισότητα των κοινωνικών ευθυνών. Μερικές σκέψεις για την κοινωνία: Για τους φιλελεύθερους η κοινωνία είναι ένα σύνολο ατόμων που δημιουργείται από εκούσιες και συμβατικές συμφωνίες. από την άλλη. Η εξουσία αναπτύσσεται με φυσικό τρόπο. Οι αναρχικοί ως μια αρρύθμιστη κατάσταση όπου οι άνθρωποι έχουν τη φυσική προδιάθεση να συνεργάζονται αρμονικά. πολιτισμό. 4) ιδιοκτησία Η ιδιοκτησία κερδίζεται και αντανακλά την αξία κάποιου. Η πίστη στην ιεραρχία ενισχύεται από την έμφαση που δίνουν οι συντηρητικοί στην εξουσία. Άρα. η εξουσία και η κοινή ηθική. την αίσθηση στήριξης. Άρα. ιστορία. Αυτή η εξουσία δεν σημαίνει εξουσιοδότηση για κακοποίηση.

Η εξουσία που ασκείται έχει στόχο την παροχή ωφέλειας ή την προστασία από το κακό. Οι πραγματιστές συντηρητικοί δεν υποστηρίζουν ούτε το άτομο. Είδη συντηρητισμού: αυταρχικός. στη Γερμανία του Βίσμαρκ η συνταγματική διακυβέρνηση ήταν απλά μια ψευδαίσθηση. Ένα κράτος ανίκανο να δεχτεί αλλαγές είναι ένα κράτος ανίκανο να συντηρηθεί. ούτε το κράτος. συνεπάγονται και υποχρεώσεις. Η 16 . Η κάθε γενιά οφείλει να προστατεύει την περιουσία που παρέλαβε. Στον σκληρό πατερναλισμό προσεγγίζουμε τον αυταρχισμό. πατερναλιστικός & λιμπερταριανός συντηρητισμός Αυταρχικός συντηρητισμός Ο παραδοσιακός συντηρητισμός τάσσεται υπέρ του ancien regime. που αν διαλυθούν οι συνεκτικοί δεσμοί. Οι συντηρητικοί πιστεύουν στην οργανική κοινωνία. Το δίδαγμα που έβγαλε ο Burke από την Γαλλική Επανάσταση ήταν πως η αλλαγή είναι φυσική και αναπόφευκτη. που βλέπουν τελικά το τι είναι περισσότερο λειτουργικό. που παρέχει ασφάλεια και ηρεμία. όλου του έθνους. Η ανισότητα του πλούτου συνεπάγεται και ανισότητα των ευθυνών. Η επανάσταση το μόνο που καταφέρνει είναι να χαλαρώσει τους οργανικούς δεσμούς και να φέρει το χάος και την καταπίεση (ο αυταρχισμός οχυρώθηκε στη Ρωσία. Προτείνουν μια ισορροπία μεταξύ των δύο. αλλάζει με σκοπό τη συντήρηση. όλα τα δικαιώματα συμπεριλαμβανομένου και τις ιδιοκτησίας. Η παράδοση του «ενός έθνους» στηρίζεται πάνω στην ανάγκη για παραδοσιακούς θεσμούς (όπως είναι η βουλή των λόρδων και η εκκλησία. Πατερναλιστικός συντηρητισμός Ο πατερναλισμός σημαίνει τη δράση με τρόπο πατρικό. ο οποίος δε δέχτηκε να περιορίσει την εξουσία του από συνταγματικές αρχές. για αυτό δεν θα πρέπει να υπάρχει αντίσταση.πως έχουν κακοποιηθεί οι ίδιοι. Έχουμε δύο κύριες παραδόσεις πατερναλιστικού συντηρητισμού: Α) Συντηρητισμός του έθνους & Β) Χριστιανική Δημοκρατία Α) Συντηρητισμός του έθνους Ο Disraeli πίστευε πως η αυξανόμενη κοινωνική ανισότητα περιλαμβάνει τον σπόρο της επανάστασης. Στον ήπιο πατερναλισμό χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η ζώνη ασφαλείας. Οι έχοντες οφείλουν να υποστηρίζουν την ευημερία ολόκληρης της κοινωνίας. Επίσης. φέροντας τους Μουσολίνι και Χίτλερ στην εξουσία). Οι ιδέες το Disraeli είχαν απήχηση στα ένστικτα και την αίσθηση του κοινωνικού καθήκοντος των συντηρητικών και παρέχουν τη βάση του «συντηρητισμού του ενός έθνους». Οι πλούσιοι επωμίζονται το φορτίο της κοινωνικής ευθύνης που στηρίζεται στη φεουδαλική αρχή «η ευγένεια υποχρεώνει». στην ουσία λειτουργείς προς όφελος των πλουσίων. Η απροθυμία των ηπειρωτικών συντηρητικών για μεταρρύθμιση συνεχίστηκε και τον 20 ο αιώνα. Η πρόταση των παραδοσιακών ότι η ιδιοκτησία πρέπει να κοινωνικοποιηθεί ακούγεται φρικτή στους συντηρητικούς. καθώς εκείνοι που βρίσκονται στην εξουσία θεωρείται πως «ξέρουν καλύτερα» αφού η κοινωνία είναι ανώριμη. Η βασικότερη λοιπόν μέριμνα είναι η διατήρηση της τάξης. Η μεταρρύθμιση θα ήταν λογική επειδή αναχαιτίζοντας την επανάσταση. Το Ναπολεόντειο καθεστώς αναμίγνυε τον αυταρχισμό με την υπόσχεση για κοινωνική ευημερία και κοινωνική μεταρρύθμιση. τότε οι αρχές του «θρόνου και της Εκκλησίας» καταρρέουν. να την μεγεθύνει και να την παραδίδει στην επόμενη. Ο πλούτος και τα προνόμια συνεπάγονται και κοινωνικές υποχρεώσεις. Από την άλλη μεριά. Με λίγα λόγια. Αυτή είναι περιουσία του έθνους. Ο «σοφός» συντηρητικός ταξιδεύει ελαφρά. με τον τσάρο Νικόλαο Β. η αριστοκρατία οφείλει να είναι έντιμη και γενναιόδωρη.

Είναι φυσική γιατί αντανακλά την αγάπη για το χρήμα. Ο λιμπερτιανισμός διακρίνεται από τον φιλελευθερισμό γιατί αρνείται να δώσει προτεραιότητα στην ευταξία έναντι της ελευθερίας. που τελικά προσπαθεί να ενισχύσει την ιεραρχία και να διασφαλίσει πως οι φτωχοί δεν αποτελούν απειλή για την καθεστηκυία τάξη). Η ελεύθερη αγορά είναι επαρκής και δίκαιη.Π. Κατά καιρούς μάλιστα έχουν χρησιμοποιήσει την αγορά και ως όργανο κοινωνικής πειθάρχησης. Εδώ υπερτονίζεται η αξία της σκληρής δουλειάς. ένα «μεικτό σύστημα» που συνδυάζει την κρατική ιδιοκτησία και την πρωτοβουλία της ιδιωτικής επιχειρηματικότητας. Αυτό που προσπαθούν είναι να διατηρήσουν να άσκηση κυριαρχίας στο χώρο τους και να εναντιωθούν στις τάσεις παγκοσμιοποίησης. Για π. Παρεμβατικές πολιτικές υιοθετήθηκαν από τα χριστιανοδημοκρατικά κόμματα που σχηματίστηκαν μετά το 1945. όπου στη Βρετανία εφάρμοσαν μια μορφή κευνσιανής σοσιαλδημοκρατίας. η ηθική ανεκτικότητα και η μειωμένη αίσθηση του καθήκοντος των πολιτών δημιούργησαν ένα σύνολο ριζοσπαστικών ιδεών που αμφισβήτησαν την κευνσιανή θεωρία και την αποτελεσματικότητα του 17 . Οι νόμοι της αγοράς είναι επομένως «φυσικοί νόμοι». Για αυτό κιόλας υποστηρίζουν ένα εκτεταμένο σύστημα κοινωνική πρόνοιας. έναντι σε άλλες αξίες όπως εξουσία. Αποτέλεσμα του Β’ Π. Προσοχή! Οι ελευθεριακοί συντηρητικοί δεν είναι συνεπείς φιλελεύθεροι. ένας «σχεδιασμένος καπιταλισμός». Θέλουν να προστατεύσουν τις εγχώριες βιομηχανίες από τον ξένο ανταγωνισμό. αντιλαμβανόμενη με αρνητικούς όρους. αλλά μέσο παραγωγή πλούτου για να επιτευχθούν ευρύτεροι κοινωνικοί στόχοι. Ο φιλελευθερισμός αφήνει τις ηθικές αποφάσεις στον άνθρωπο. Ο συντηρητισμός εδώ φαίνεται να είναι η μέση οδός. Νέα δεξιά Στη δεκαετία του 1970 ο στασιμοπληθωρισμός. σύμφωνα με την οποία όλες οι αποφάσεις οφείλουν να λαμβάνονται από τον χαμηλότερο κατάλληλο θεσμό. δεν επεκτείνουν όμως αυτήν την αρχή στους υπόλοιπους τομείς της ζωής. Εκτός από την «ευταξία της αγοράς» διαθέτουν την αστυνομία και τα δικαστήρια. φυσική και αναγκαία. Μπορεί να αποδέχονται την αρχή της ελεύθερης αγοράς.χ. παράδοση και ισότητα.παράδοση ξεκινάει από τους Tories και φτάνει στο απόγειό της τις δεκαετίες 1950-60. Η Χριστιανική Δημοκρατίας δεν δίνει έμφαση στο έθνος αλλά υποστηρίζει την αρχή της επικουρικότητας. Η αγορά για αυτούς δεν αποτελεί αυτοσκοπό. Υποστηρίζουν την αποκέντρωση αλλά και την Ευρωπαϊκή ενοποίηση. Λιμπερτιανισμός Αυστηρή προτεραιότητα στην ελευθερία. ήταν να εγκαταλείψουν οι ηπειρωτικοί της αυταρχικές πεποιθήσεις τους και να προσηλωθούν στη δημοκρατία του πατερναλισμού και του καθολικισμού. Λιμπερταριανός ή ελευθεριακός συντηρητισμός Οι λιμπερταριανές ιδέες υποστηρίζουν τη μεγαλύτερη δυνατή οικονομική ελευθερία και τη μικρότερη δυνατή ρύθμιση της κοινωνικής ζωής από τη διακυβέρνηση. Β) Χριστιανική Δημοκρατία «πατήρ & θρησκεία». μπορεί να αποθαρρύνουν τους εργαζόμενους από την αξίωση υψηλότερων μισθών απειλώντας τους με την ανεργία. του ανταγωνισμού και της προσωπικής ευθύνης. που είναι πιο εμφανείς δυνάμεις καταναγκασμού. Οι συντηρητικοί διατηρούν την πεσιμιστική άποψη για την ανθρώπινη φύση και για αυτό θέλουν ένα ισχυρό κράτος που να διατηρεί και να διασφαλίζει την ευταξία.

θέματα δημόσιας ηθικής) Η συντηρητική νέα δεξιά χαρακτηρίζεται από τον φόβο της κοινωνικής κατάρρευσης από την «επικίνδυνη» εξάπλωση των προοδευτικών αξιών. Οι δύο διανοητές αμφισβητούν την σχεδιασμένη οικονομία και υποστηρίζουν ότι ο κεντρικός σχεδιασμός δεν μπορεί παρά να είναι ανεπαρκής. Θέλει να ξεφορτωθεί την οικονομία ωστόσο επικαλείται μια χρυσή εποχή και τις παραδοσιακές αξίες. Ο νεοσυντηρητισμός βρίσκει τις ρίζες του στον οργανικό συντηρητισμό. Υποστηρίζουν για π. καθώς στηρίχθηκαν στις ιδέες του μονεταρισμού και του νέου φιλελευθερισμού. Ο όρος «νέα δεξιά» είναι ευρύς. Η αγορά είναι το νευρικό σύστημα της οικονομίας και φροντίζει να μοιράζει τους πόρους με τον πιο κερδοφόρο τρόπο. προσπαθεί να συνδυάσει τον οικονομικό λιμπερτιανισμό και τον κρατικό αυταρχισμό. Το κυρίαρχο λοιπόν θέμα είναι η ιδεολογική προσήλωση στην ελεύθερη αγορά. πως η αύξηση της παραβατικότητας είναι συνέπεια της εξασθένησης της εξουσίας. Ο νεοσυντηρητισμός αποβλέπει λοιπόν στην ενδυνάμωση της κοινότητας επιβάλλοντας την κοινωνική πειθάρχηση. Περιλαμβάνει απαιτήσεις για φορολογικές περικοπές αλλά και για περισσότερη λογοκρισία. Ενώ ο Keynes είχε δει την ανεργία ως το μεγαλύτερο πρόβλημα και είχε δώσει ιδιαίτερη έμφαση στην πλευρά της ζήτησης. οι άνθρωποι αποθαρρύνονται και δεν δραστηριοποιούνται οικονομικά. Η υπονόμευση των ηθών έχει 18 . δημόσιο=κακό. β) η δημόσια ηθική και γ) η εθνική ταυτότητα. Υποστήριξαν λοιπόν πως αν χαθεί η εμπιστοσύνη στο χρήμα.χ. Το κοινωνικό κράτος πρόνοιας συρρικνώθηκε καθώς όπως είπε και ο Nozick αφαιρώντας περιουσία από κάποιον που την έχει αποκτήσει νόμιμα για να την παραχωρήσεις σε κάποιον άλλο ισοδυναμεί με νομιμοποιημένη κλοπή. Στην οικογένεια η εξουσία ασκείται από τον πατέρα. Κύριοι εκπρόσωποι είναι ο Hayek και ο Friedman. μείωσαν τις κοινωνικές παροχές. εξουσία. Κατάργησαν και τα επιδόματα στις ανύπαντρες μητέρες. της εξουσίας και της πειθαρχίας. στο σχολείο από το δάσκαλό.κράτους πρόνοιας. (Οι Ρήγκαν και Θάτσερ είναι παραδείγματα τέτοιας πολιτικής. Η φιλελεύθερη νέα δεξιά είναι αντικρατιστική. Επίσης. Έτσι. λέγοντας πως έτσι έδιναν κίνητρα για διάλυση της οικογένειας. η οποία εν τέλει καταργεί τα κίνητρα για επιχειρηματικότητα. Αποσυναρμολόγησαν τις μεικτές οικονομίες κάνοντας ιδιωτικοποιήσεις και έστρεψαν την προσοχή από τη ζήτηση στην προσφορά. για τους οικονομολόγους της ελεύθερης αγοράς το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι ο πληθωρισμός και όχι η ανεργία (ο πρώτος έβλεπε μπροστά του ανθρώπους και οι άλλοι είδαν μόνο νούμερα και ισολογισμούς). στην κοινωνία από τον νόμο. Τα τρία βασικά ενδιαφέροντα της συντηρητικής νέας δεξιάς είναι α) ο νόμος και η τάξη. χρειαζόμαστε χρήμα «υγιές». Προσπάθησαν να δημιουργήσουν μια επιχειρηματική κουλτούρα δίνοντας κίνητρα χαμηλής φορολογίας. Αναδίπλωσαν δηλαδή το κράτος πρόνοιας που είχε δημιουργήσει μια «κουλτούρα εξάρτησης». για επαναπατρισμό των μεταναστών στον τόπο τους. Άρα. Ουσιαστικά παντρεύουν τα κλασικά φιλελεύθερα οικονομικά του Adam Smith και την υπεράσπιση της ευταξίας.) Συντηρητική νέα δεξιά (κοινωνικός αυταρχισμός & κοινωνική πειθάρχηση. Οι άνθρωποι όμως επιθυμούν να ξέρουν που στέκονται και αυτή η ασφάλεια έρχεται μόνο από την εξουσία. Ο κολεκτιβισμός περιορίζει τα ατομικά κίνητρα και εξασθενίζει τον αυτοσεβασμό. Φιλελεύθερη Νέα Δεξιά (οικονομικός νεοφιλελευθερισμός & αντικρατισμός) Η οικονομική σκέψη της φιλελεύθερης νέας δεξιάς προέρχονται από τον κλασικό φιλελευθερισμό που συνοψίζεται στο εξής: ιδιωτικό=καλό. Η εξουσία είναι η λύση επειδή λειτουργεί ως συγκολλητική ουσία.

επιλογή. Στα τέλη του 19ου αιώνα αναπτύχθηκαν τα συνδικάτα και τα εργατικά πολιτικά κόμματα. Όπως ακριβώς οι κλασικοί φιλελεύθεροι έμαθαν πως η ελεύθερη αγορά έφερε το οικονομικό αδιέξοδο. αλλά αργά η γρήγορα εμφανίζονται τα μειονεκτήματα και η αυξανόμενη κοινωνική ανισότητα. Η ανεκτικότητα και ο πλουραλισμός δεν έχουν καμία θέση. Τα σοσιαλιστικά πολιτικά κόμματα υιοθέτησαν σταδιακά νόμιμες και συνταγματικές μεθόδους με τη βαθμιαία επέκταση του δικαιώματος 19 . Έχουν ενισχυθεί οι φιλοεταιρικές και οι αντιπρονοιακές τάσεις. Οι ρίζες της αταξίας βρίσκονται στην ανθρώπινη ψυχή (πάλι εδώ η χομπσιανή οπτική περί κακή φύσης του ανθρώπου) και όχι στην κοινωνική αδικία. πειθαρχία. η οποία κρατά την κοινωνία ενωμένη. που αντανακλάται στη σκληρή στάση για νόμο και τάξη. Οι πολιτικές του laissez-faire έδωσαν στους εργοστασιάρχες την ελευθερία να ορίζουν κατά βούληση τους μισθούς και τις συνθήκες εργασίας. με σκοπό να ενσωματωθεί ομαλά η εργατική τάξη στη βιομηχανική κοινωνία. έτσι ακριβώς θα χρειαστεί να μάθουν το ίδιο μάθημα στον 21 ο αιώνα οι νεοσυντηρητικοί. προγαμιαίες επαφές όλα εξοβελίζονται. ενώ παράλληλα η τρομοκρατία έχει δώσει έμφαση στην ασφάλεια της πατρίδας και έχει ενισχυθεί η στρατιωτική ικανότητα. Η νέα δεξιά δεν έχει απόλυτη συνοχή σε ιδεολογικό ή πολιτικό επίπεδο. δεν μπορούμε να κάνουμε λόγο για ισχυρά έθνη. Η συντηρητική νέα δεξιά ασχολήθηκε και με θέματα δημόσιας ηθικής. που επέφερε η απότομη εκβιομηχάνιση. ο σοσιαλισμός. Τον 19ο αιώνα ο σοσιαλισμός προέκυψε ως αντίδραση ενάντια στις κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες. για αυτό και οι νεοσυντηρητικοί υποστηρίζουν τον κοινωνικό αυταρχισμό και την πατριαρχία. Τότε αναγνωρίστηκε ο καπιταλισμός ως η μόνη οικονομικά βιώσιμη λύση. Το έγκλημά πρέπει να καταπολεμηθεί με τον φόβο των αυστηρών τιμωριών. Μέσα οι θεούσες με τους κότσους και οι άντρες-πατριάρχες). η συντηρητική νέα δεξιά διακρίνεται για την επιθυμία ενίσχυση της εθνικής ταυτότητας. αφού κατατροπώθηκε ο κυριότερος αντίπαλος. Τελικά. σεβασμό. ανταγωνισμό από την άλλη έχουμε εξουσία. Η μετανεωτερικότητα και η αυξανόμενη πολυπλοκότητα είναι μια νέα πρόκληση για τους ανθρώπους. ο ανεξέλεγκτος καπιταλισμός όπως έχει δείξει και η ιστορία εξασθενίζει την κοινωνική συνοχή. (έξω πούστηδες. Όμως. Η αναδίπλωση του κράτους εντατικοποιεί τον ανταγωνισμό. Ο κοινωνικός αυταρχισμός συνδυάζεται με τον κρατικό αυταρχισμό. Η πολιτισμική διαφορετικότητα αποδυναμώνει τους θεσμούς και φέρει τη σύγκρουση. παγκοσμιοποιημένες. καθήκον. πόρνες και μετανάστες. Ο συντηρητισμός στον 21ο αιώνα (χρυσός και όπλα) Τα τέλη του 20ου αιώνα αποτέλεσαν πρόσφορο έδαφος για το συντηρητισμό. Σοσιαλισμός Ο όρος σοσιαλιστής σημαίνει συνδυάζω. πορνογραφία. από τη στιγμή που οι αγορές είναι υπερεθνικές. Αντιθέσεις μέσα στη νέα δεξιά Ο στόχος της νέας δεξιάς είναι η δημιουργία ενός ισχυρού αλλά μη παρεμβατικού κράτους. Οι 12ώρη ημερήσια απασχόληση και ο φόβος της ανεργίας ήταν συνεχώς παρών. Από τη μια έχουμε ελευθερία. μοιράζομαι. Υπάρχει έντονο το θρησκευτικό στοιχείο και καταπολεμείται ο πλουραλισμός. Η φυλάκιση είναι αποτελεσματική. Ομοφυλόφιλοι.φέρει τον κοινωνικό μαρασμό. δικαιώματα. όταν το κράτος κοινωνικής πρόνοιας εξασθενεί το κράτος νυχτοφύλακαςτιμωρός πρέπει αναγκαστικά να ενισχύεται. Τελικά. ζητώντας την επαναφορά των παραδοσιακών αρχών και οικογενειακών αξιών.

Είναι σαφές ότι η τυπική ισότητα είναι ανεπαρκής επειδή παραβλέπει τις δομικές ανισότητες του καπιταλιστικού συστήματος. η οποία καταφέρνει: Α) να συντηρεί τη δικαιοσύνη και την αμεροληψία. 2) Συνεργασία Εφόσον οι άνθρωποι είναι κοινωνικά όντα. Ασία και Λατινική Αμερική. Στη Ρωσία βέβαια ο σοσιαλισμός ήρθε με την επανάσταση. φροντίδας και στοργής. η φυσική σχέση μεταξύ τους είναι αυτή της συνεργασίας. Β) να προάγει τη συνεργασία.. στο σοσιαλισμό έχουμε την πίστη στην κοινωνική ή εισοδηματική ισότητα..ψήφου στους άντρες της εργατικής τάξης. Αντίθετα. δηλαδή ότι διαμορφώνεται βάσει των εμπειριών. Οι άνθρωποι όταν υπάρχει η κοινωνική ισότητα ταυτίζονται και συνεργάζονται για το κοινό καλό. Ο σοσιαλισμός εκεί αναπτύχθηκε μέσα από τον αντι-αποικιοκρατικό αγώνα. Τα ανθρώπινα όντα δεν είναι ούτε αυτάρκη. Τα ίσα εισοδήματα ενισχύουν την κοινωνική αλληλεγγύη. Το μεμονωμένο άτομο είναι παραλογισμός. Η συνεργασία έχει ηθική και οικονομική έννοια. κοινωνική τάξη. ικανών να υπερβούν τα προβλήματα στηριζόμενα στη δύναμη της κοινότητας και όχι στην ατομική προσπάθεια. μπορούν να συνεισφέρουν στο κοινό καλό. αλλά τι μπορούν να γίνουν. Μερικές σκέψεις για την ισότητα: 20 . ούτε αυτοδύναμα. δεν υπάρχει σταθερή και αμετάβλητη ανθρώπινη φύση και για αυτό το ενδιαφέρον εστιάζεται στο τι λογής φύση έχουν οι άνθρωποι.. Όταν καλύπτονται όλες οι βασικές ανάγκες ο άνθρωπος φτάνει στην ελευθερία. Κεντρικά θέματα: κοινοκτημοσύνη) (κοινότητα. με την κατάρρευση του κομμουνισμού στις ανατολικοευρωπαϊκές χώρες. συνεργασία. Ο καθένας ανάλογα με τα προσόντα του αποκτά άλλη κοινωνικά θέση. Κανένας άνθρωπος στη Γη δεν είναι ερημονήσι. Άρα. στην ουσία η ισότητα των ευκαιριών νομιμοποιεί την ανισότητα. Γ) να ικανοποιεί όλες τις βασικές ανάγκες και οδηγεί τον άνθρωπο στην ολοκλήρωση και την ελευθερία. 3) Ισότητα Η προσήλωση στην ισότητα είναι το βασικό χαρακτηριστικό της σοσιαλιστικής ιδεολογίας. οι σοσιαλιστές θεωρούν ότι η συνεργασία είναι η μόνη ανθρώπινη προδιάθεση. Από τη στιγμή που οι εμπειρίες διαπλάθουν την προσωπικότητα το άτομο είναι αδιαχώριστο από την κοινωνία. Οι φιλελεύθεροι πιστεύουν στην ισότητα των ευκαιριών. 1) Κοινότητα Ο σοσιαλισμός έχει μια ενοποιητική εικόνα των ανθρώπινων όντων. Τα άτομα που εργάζονται από κοινού αναπτύσσουν δεσμούς συμπάθειας. Η σοσιαλιστική προσήλωση στην συνεργασία έχει προκαλέσει την ανάπτυξη συνεργατικών επιχειρήσεων. Άρα. σε χώρες που έχουν μηδαμινή βιομηχανική εμπειρία. Οι σοσιαλιστές πιστεύουν ότι η ανθρώπινη φύση είναι εύπλαστη. ισότητα. Αντίθετα. Αυτή η κολεκτιβιστική αντίληψη δίνει έμφαση στη συλλογική δράση. η ανισότητα φέρνει τη σύγκρουση. όχι στην ταξική ισότητα. Τον 20ο αιώνα οι σοσιαλιστικές ιδέες εξαπλώθηκαν σε Αφρική. Στη συνέχεια. Ενώ οι φιλελεύθεροι και οι συντηρητικοί θεωρούν ότι ο ανταγωνισμός είναι φυσικός μεταξύ των ανθρώπων. Τα άτομα μπορούν να κατανοηθούν και να καταλάβουν μονάχα μέσα από την ομάδα στην οποία εντάσσονται. Τα τέλη όμως του 20 ου αιώνα. πολλοί βιάστηκαν να μιλήσουν για το θάνατο του σοσιαλισμού.

Στο μεταφορντικό καθεστώς οι σοσιαλιστές πείστηκαν να εγκαταλείψουν τις παραδοσιακές σοσιαλιστικές πολιτικές και καταπιάστηκαν με ζητήματα όπως η ισότητα των δύο φύλων.Για τους φιλελεύθερους οι άνθρωποι γεννιούνται ίσοι και έχουν ίση ηθική αξία. Αυτό συνεπάγεται τυπική ισότητα και αυστηρή αξιοκρατία. Β) γεννά την απληστία. Η ατομική ιδιοκτησία: Α) είναι άδικη. Πιστεύουν στην κοινωνική βελτίωση και την ταξική αρμονία και όχι στην κοινωνική πόλωση και τον ταξικό πόλεμο. Οι σοσιαλιστές βλέπουν την ισότητα ως θεμελιώδη αξία και επιδιώκουν την κοινωνική ισότητα. από την άλλη. Οι σοσιαλιστές οραματίζονται κοινωνίες αταξικές μέσα στις οποίες τα άτομα να μπορούν να αναπτυχθούν στην ολότητά τους. Ο Μαρξ οραματίστηκε την κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας και τη δημιουργία μια αταξικής κοινωνίας. Οι οικολόγοι αναπτύσσουν την έννοια της βιοκεντρικής ισότητα. Για αυτό ο θεσμός της ατομικής ιδιοκτησίας πρέπει να καταργηθεί. έχουμε την αστική τάξη και το προλεταριάτο. Οι σοσιαλδημοκράτες. όπου όλες οι μορφές ζωής έχουν ίσο δικαίωμα να ζήσουν και να αναπτυχθούν. Τελικά η ιδιοκτησία είναι διχαστική. όπως προσδιορίζεται από τη σχέση του ατόμου με τα μέσα παραγωγής. Οι αναρχικοί δίνουν έμφαση στην πολιτική ισότητα καθώς οδηγεί στην προσωπική αυτονομία. Στην μαρξιστική παράδοση η τάξη συνδέεται με την οικονομική εξουσία. Οι σοσιαλδημοκράτες πιστεύουν στο ρυθμισμένο καπιταλισμό. Οι συντηρητικοί βλέπουν την κοινωνία αυστηρά ιεραρχική και απορρίπτουν την ισότητα. 5) Κοινοκτημοσύνη Για τους σοσιαλιστές η ατομική ιδιοκτησία ευθύνεται για τον ανταγωνισμό. Οι σοσιαλιστές θέλουν τη συλλογική ιδιοκτησία και την απόλυτη κοινωνική ισότητα. Οι κοινωνικές τάξεις είναι οι βασικοί πρωταγωνιστές της ιστορίας και συνεπώς παρέχουν το κλειδί της κατανόησης των κοινωνικών και πολιτικών αλλαγών. Έτσι. Μερικές σκέψεις για την οικονομία: Για τους φιλελεύθερους η οικονομία είναι ζωτικό κομμάτι της κοινωνίας. η οικολογική αρμονία. Η περιουσία είναι ηθικά διαβρωτική. 4) Κοινωνική τάξη Η κοινωνική τάξη αναφέρεται σε ομάδες ανθρώπων που μοιράζονται μια παραπλήσια κοινωνική και οικονομική θέση. Ωστόσο. προκαλεί συγκρούσεις μέσα στην κοινωνία. Η προλεταριακή επανάσταση είναι επιτακτική. Τα συμφέροντα των δύο τάξεων είναι ασυμβίβαστα για αυτό και η σύγκρουση είναι αναπόφευκτη. η νέα δεξιά ασπάζεται τον ανεξέλεγκτο καπιταλισμό. Οι αναρχικοί απορρίπτουν κάθε μορφή οικονομικού ελέγχου και θέλουν τη συλλογική ιδιοκτησία και την αυτοδιαχείριση σε μικρή κλίμακα. Στην ΕΣΣΔ όμως η κοινοκτημοσύνη όμως κατέληξε να σημαίνει ιδιοκτησία του κράτους. η διεθνής ειρήνη και ανάπτυξη. κάνουν τη διάκριση μεταξύ των blue & white collars και προσπαθούν να περιορίσουν την απόσταση μεταξύ της εργατικής και της μεσαίας τάξης. Ο καπιταλισμός που στηρίζεται στην ιδιοκτησία και τον ανταγωνισμό είναι ο πιο ενδεδειγμένος τρόπος παραγωγής. Οι συντηρητικοί υποστηρίζουν την ιδιωτική επιχειρηματικότητα αλλά με παρέμβαση του κράτους. Οι φεμινίστριες βλέπουν την έμφυλη ανισότητα να καταπιέζει τις γυναίκες. Οι φασίστες πιστεύουν στη ριζική ανισότητα μεταξύ ηγέτη – οπαδών και μεταξύ φυλών. Οι φασίστες ασπάζονται τις ιδέες του κορπορατισμού και ενώνουν το 21 . Ο πλούτος παράγεται μέσα από τη συλλογική προσπάθεια και θα έπρεπε να ανήκει στην κοινότητα και όχι σε ιδιώτες. Οι κομμουνιστές θέλουν την κρατική κολεκτιβοποίηση και τον κεντρικό σχεδιασμό.

Δρόμοι προς το σοσιαλισμό Δύο ζητήματα έχουν διχάσει το σοσιαλισμό. τελικά ο δρόμος της επανάστασης συνδέθηκε με τη δικτατορική σταλινική περίοδο. η φτώχεια και η ανεργία. για να μπορέσουν να κατατροπώσουν τις αντίπαλες δυνάμεις. Ενώ ο Μαρξ πίστευε πως η ιστορία καθοδηγούνταν από τις ακαταμάχητες δυνάμεις της ταξικής σύγκρουσης. Οι Μαρξ και Έγκελς οραματίστηκαν μια προλεταριακή επανάσταση στην οποία οι ταξικά συνειδητοποιημένες μάζες των εργατών θα εξεγείρονταν για να ανατρέψουν τον καπιταλισμό. όπου η βία νομιμοποιήθηκε και έγινε πολιτική πρακτική. όπου το κράτος θα έπνιγε κάθε υπόνοια αντεπανάστασης. Κατά τη διάρκεια του 19 ου αιώνα οι επαναστατικές ιδέες γοήτευαν του σοσιαλιστές. Η εκλογική επιτυχία των 22 . που λειτουργεί προς όφελος των πολλών. Έτσι. Οι μαρξιστές βλέπουν ότι το αστικό κράτος λειτουργεί υπέρ του κεφαλαίου και ενάντια στα συμφέροντα της εργατικής τάξης. Τα επαναστατικά κόμματα γεννήθηκαν μέσα από τη βία και υιοθέτησαν δομές στρατιωτικού τύπου. Μετά την επανάσταση θα ακολουθούσε μια προσωρινή περίοδος. έγιναν δικτατορικά.κεφάλαιο και την εργασία σε ένα οργανικό σύνολο. Ο καπιταλισμός μπορούσε να καταργηθεί και να εγκαθιδρυθεί στη θέση του μια σοσιαλιστική κοινωνία. ο σοσιαλισμός θα προέκυπτε φυσιολογικά και ειρηνικά μέσα από τον φιλελεύθερο καπιταλισμό. Έτσι. τότε οι εργατικές τάξεις είχαν ελάχιστα εναλλακτικά μέσα πολιτικής επιρροής. Υπάρχουν πλέον τα εργατικά συνδικάτα και βαθμιαία επεκτείνεται το δικαίωμα ψήφου. Επίσης. Η προοδευτική επέκταση του δικαιώματος ψήφου σήμαινε πολιτική ισότητα. Οι οικολόγοι υποτάσσουν την οικονομία στην οικολογία. με αυστηρή πειθαρχία. Εξελικτικός σοσιαλισμός Στα τέλη του 19ου αιώνα η εργατική τάξη των πόλεων είχε χάσει τον επαναστατικό της χαρακτήρα και είχε ενσωματωθεί στην κοινωνία. Η επανάσταση είχε το πλεονέκτημα πως βοηθούσε να ανατραπούν τα υπολείμματα του παλαιού καθεστώτος και στη θέση τους να κατασκευάζει ένα εντελώς νέο κοινωνικό σύστημα. η δικτατορία του προλεταριάτου. Το πρώτο είναι οι στόχοι και το δεύτερο είναι τα μέσα που θα χρησιμοποιηθούν ώστε να πραγματοποιηθούν οι στόχοι. Το αναπόφευκτο της βαθμιαίας εξέλιξης. Το μόνο που χρειαζόταν είναι πολιτική δραστηριοποίηση και εκπαίδευση. Επαναστατικός σοσιαλισμός Πολλοί σοσιαλιστές δέχτηκαν τη βία ως αναπόφευκτο χαρακτηριστικό της επανάστασης. αφού είχε επικρατήσει η απόλυτη αδικία. οι εξελικτικοί σοσιαλιστές υπογράμμισαν τη λογική της ίδιας της δημοκρατικής εξουσίας. Όμως. Το προλεταριάτο λοιπόν πρέπει πρώτα να αποκτήσει ταξική συνείδηση και να ανατρέψει το αστικό κράτος μέσα από την πολιτική επανάσταση. Ο σοσιαλισμός θεωρούνταν πως είναι το φυσικό σπίτι της εργατικής τάξης. Η επέκταση λοιπόν της πολιτικής δημοκρατίας καθιστούσε περιττή τη μαρξιστική επιδίωξη για επανάσταση. Οι σοσιαλιστές χάνουν το ενδιαφέρον τους για τη βίαιη εξέγερση και αντιλαμβάνονται πως υπάρχει και ένας εναλλακτικός «δημοκρατικός-κοινοβουλευτικός» δρόμος προς το σοσιαλισμό. Όταν θα ερχόταν η ισορροπία το κράτος θα μαραινόταν.

η εργασία δεν είναι κοινωνική. η νομική. Για τον φιλόσοφο οι υλικές συνθήκες καθορίζουν και το ρου της ιστορίας. η θρησκευτική πλευρά έπονται και ερμηνεύονται αναφορικά με τους οικονομικούς παράγοντες. Δίνει δηλαδή στην ιστορία ένα νόημα ή ένα σκοπό που αντανακλάται στο στόχο της: τον αταξικό κομμουνισμό. Οικονομία Για τον Μαρξ ο καπιταλισμός εξισώνεται με την αλλοτρίωση. η καλλιτεχνική. αλλά δουλεύουν κάτω από επιστασία για ένα μισθό που θα τους εξασφαλίσει άλλα εμπορεύματα. οι εργαζόμενοι αποξενώνονται και από τον ίδιο τους τον εαυτό. Η εργατική τάξη συνεχίζει να καταλαμβάνει το μεγαλύτερο ποσοστό του πληθυσμού. σύγκρουση αφέντη-σκλάβου. Η θεωρία του Μαρξ για την ιστορία είναι τελεολογική. το κοινωνικό είναι που παράγει τη συνείδηση και όχι το αντίθετο. Στη Γερμανική Ιδεολογία ο Μαρξ αναγνώρισε 4 τέτοια στάδια: Α) φυλετική κοινωνία (πρωτόγονος κομμουνισμός). Επίσης. Η πολιτική. Οι εκλεγμένες κυβερνήσεις έχουν πάντα να αντιμετωπίσουν τα έως τότε εδραιωμένα συμφέροντα. γιατί αν οι άνθρωποι δεν μπορούν να επιβιώσουν πράττουν αντίστοιχα ώστε να μπορέσουν. Το κέρδος του καπιταλισμού προέρχεται ακριβώς από την εκμετάλλευση 23 . που είναι ιδιοκτήτες του παραγωγικού πλούτου και από την άλλη είναι το προλεταριάτο. επενδυτές της οικονομίας και χρηματοδότες των κομμάτων. Το τέλος της ιστορίας θα ερχόταν με την αταξική κοινωνία που θα στηρίζονταν στην κοινοκτημοσύνη του παραγωγικού πλούτου. άρα η εξουσία θα έρχονταν στα χέρια τους με αποτέλεσμα να πραγματοποιούνταν η κοινωνική μεταρρύθμιση. Μαρξισμός Κλασικός Μαρξισμός Για τον Μαρξ ο καπιταλισμός ήταν καταδικασμένος να πεθάνει και ο σοσιαλισμός να τον αντικαταστήσει. Στην πραγματικότητα ο δημοκρατικός σοσιαλισμός έχει αντιμετωπίσει πολλά προβλήματα. Τελικά. σύγκρουση γαιοκτημόνων – δουλοπάροικων Δ) καπιταλισμός. Οι άνθρωποι δεν παράγουν πλέον αυτά που χρειάζονται. Αντίστοιχα. Οι τάξεις και όχι τα άτομα είναι οι κύριοι φορείς αλλαγής της ιστορίας. Από την μια λοιπόν υπάρχει η αστική τάξη. και πάλι μπορούν τα σοσιαλιστικά κόμματα να πραγματοποιήσουν σοσιαλιστικές μεταρρυθμίσεις. Η περαιτέρω ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων σήμαινε τη μετάβαση από τη μια φάση στην επόμενη. Σέβονται τη δύναμη των μεγάλων επιχειρήσεων. για τον Μαρξ η ανθρώπινη ιστορία είναι μια αέναη σύγκρουση ανάμεσα στους καταπιεστές και τους καταπιεζόμενους. Ο στόχος αυτός μπορεί να επιτευχθεί αφού η ιστορία διανύσει μια σειρά σταδίων ή εποχών. σύγκρουση αστικής τάξης – προλεταριάτου. Γ) φεουσαλισμός. όπου η υλική σπανιότητα οδηγούσε στη σύγκρουση. που είναι οι βασικοί εργοδότες. καθώς τα άτομα ενθαρρύνονται να είναι ιδιοτελή και ακοινωνικά. Είναι αυτή η νέα τάξη των εξειδικευμένων στελεχών σοσιαλιστική κατά βάθος. όμως η τεχνολογία απαιτεί εξειδικευμένο προσωπικό. η πολιτισμική. Άρα. η οικονομική βάση είναι το πραγματικό θεμέλιο της κοινωνίας. Β) δουλεία. Χωρίζει τους ανθρώπους από την πραγματική τους φύση και τους αποξενώνει από το προϊόν του μόχθου τους. Οι σοσιαλιστικές κοινωνίες δεν μπόρεσαν να αντεπεξέλθουν στις επιταγές του καπιταλισμού και δεν μπόρεσαν να προσφέρουν υλικά αγαθά στον κόσμο.σοσιαλιστών θεωρούνταν δεδομένη. Μπορεί λοιπόν να αποκτήσουν το αξίωμα. Άρα. οι άνευ ιδιοκτησία μάζες που αντιμετωπίζονται ως σκλάβοι. αλλά όχι απαραίτητα και την εξουσία. Όμως.

που σκοπό έχει τη διαφύλαξη των κεκτημένων της επανάστασης. Επομένως. αφού οι εργάτες πληρώνονται λιγότερο από αυτό που παράγουν και οι αστοί καρπώνονται την υπεραξία. Μια τέτοια επανάσταση θα έκανε την εμφάνισή της στις πιο ώριμες καπιταλιστικές κοινωνίες. τότε θα μαραθεί και θα πέσει. Έπειτα. τη μείωση του ποσοστού κέρδους και τα αυξανόμενα μονοπώλια. Το κόμμα είναι σοφό. Ο Μαρξ οραματιζόταν μια κοινωνία προσωπικής χειραφέτησης. Ορθόδοξος κομμουνισμός Τα κομμουνιστικά κόμματα κατέλαβαν την εξουσία στα ανεπτυγμένα καπιταλιστικά κράτη της Δυτικής Ευρώπης. Λενινισμός Ο Λένιν παρέμεινε πιστός στην ιδέα της επανάστασης θεωρώντας πως η κοινοβουλευτική πολιτική ήταν απλά μια αστική απάτη. θα πρέπει να ανατραπεί πρώτα η κρατική μηχανή. Όταν το κράτος δεν θα έχει λόγο ύπαρξης. αλλά και ελεύθερη συζήτηση. Εδώ για πρώτη φορά οι άνθρωποι θα μπορούν να επιλέγουν τη μοίρα τους. Ως εκ τούτου. αλλά σε χώρες κυρίως αγροτικές όπως η Ρωσία και η Κίνα. μπορεί να αναγνωρίσει τα πραγματικά συμφέροντα της εργατικής τάξης και να καθοδηγήσει την επαναστατική δύναμη. τη δικτατορία του προλεταριάτου. το προλεταριάτο των πόλεων ήταν μικρό σε μέγεθος και αρκετά άπειρο. Για να γινόταν αυτή η επανάσταση θα έπρεπε το προλεταριάτο να αποκτήσει ταξική συνείδηση. Οι οικονομικές κρίσεις προέρχονται από την υπερπαραγωγή. Ο Λένιν δεν πίστευε πως το προλεταριάτο μπορούσε να αναπτύξει μόνο του ταξική συνείδηση. Αντίστοιχα. όταν δεν θα υπάρχουν ταξικές ανισότητες . Αυστηρή πειθαρχία. σύμφωνα με τις αρχές του δημοκρατικού συγκεντρωτισμού. να αναπτυχθούν ελεύθερα και να ολοκληρωθούν ως άτομα. θα περάσουμε σε ένα μεταβατικό στάδιο . να κατανοήσει ότι γίνεται αντικείμενο εκμετάλλευσης. συγκεντρωτική οργάνωση. ενότητα δράσης. αλλά οι μειοψηφίες είναι υπόχρεες να σεβαστούν τη θέληση της πλειοψηφίας.των εργατών. που στόχο είχε να παραπλανήσει το προλεταριάτο και να το κάνει να πιστέψει πως η πολιτική εξουσία ασκείται μέσα από την κάλπη. Οι εργάτες έχουν ανάγκη ένα επαναστατικό κόμμα. για να τους οδηγήσει στη διεκδίκηση της εξουσίας. ο κομμουνισμός του 20ου αιώνα έγινε περισσότερο ιδεολογία εκσυγχρονισμού. που θα μεσολαβούσε ανάμεσα στην ανατροπή του καπιταλισμού και την επίτευξη του πλήρους κομμουνισμού. παρά κοινωνική και προσωπική χειραφέτηση. Έτσι. Και ο Λένιν επανέλαβε το αίτημα του Μαρξ για μεταβατική δικτατορία του προλεταριάτου. Αυτά είναι που πρότεινε ο Λένιν και οι Μπολσεβίκοι ανέλαβαν την εξουσία ως κόμμα της 24 . η κομμουνιστική εξουσία μετετράπη σε εξουσία μιας κομμουνιστικής ελίτ και των κομμουνιστών ηγετών. Πολιτική Η σημαντικότερη πρόβλεψη του Μαρξ ήταν πως ο καπιταλισμός προοριζόταν να ανατραπεί από μια προλεταριακή επανάσταση. Όλοι μέσα στους κόλπους της δημοκρατίας μπορούν να εκφραστούν ελεύθερα. Στη συνέχεια αυτή η συνειδητοποίηση της πραγματικότητας θα οδηγούσε στην επανάσταση. Η συντριβή του κράτους απαιτεί την ένοπλη εξέγερση και είναι επιτακτική. Ο Μαρξ είπε πως αφού το κράτος συντάσσεται με τα συμφέροντα των αστών. αναγκαία ήταν η δημιουργία του «κόμματος της πρωτοπορίας».

αναλόγως της κοινωνικής τους θέσης. Το έτος 1989 με την πτώση του τείχους του Βερολίνου και μέχρι το 1991 το πρότυπο του ορθόδοξου κομμουνισμού έπαψε να υπάρχει. Ο Στάλιν κέρδισε τον πολιτικό του αντίπαλο Τρότσκι (που ήταν προσηλωμένος στο διεθνισμό) και ανέλαβε την εξουσία. Οι επιστημονικές αξιώσεις του μαρξισμού αντιμετωπίστηκαν ως εγγενώς καταπιεστικές. Ο Μαρξ οραματίστηκε τη συλλογική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής και όχι την κρατική ιδιοκτησία. Εκτός αυτού. εκκλησίες. Από την άλλη βέβαια. υπήρχε χάσμα ανάμεσα στη μαρξιστική θεωρία και την υλοποίησή της σε Κίνα και Ρωσία. 25 . Ο μαρξισμός γίνεται μια «νέα επιστήμη».πρωτοπορίας το 1917. ο Αλτούσερ πρότεινε μια μορφή δομικού μαρξισμού. Κατάφεραν να ελευθερωθούν από τα αυστηρά δεσμά «βάση-υπερδομή» και δεν αντιμετωπίζουν την ταξική πάλη ως αρχή και τέλος της κοινωνικής ανάλυσης. Ο Λούκας είδε ότι ο καπιταλισμός υποβιβάζει τους εργάτες σε παθητικά αντικείμενα. Η καπιταλιστική οικονομία εξαφανίστηκε εξ’ ολοκλήρου και αντικαταστάθηκε από ένα σύστημα κεντρικού σχεδιασμού. δεν έκανε λόγο ποτέ για κομμουνιστική ελίτ. Με τα πενταετή πλάνα έφερε τη ραγδαία βιομηχανοποίηση καθώς και την άμεση εξόντωση όλων των ιδιωτικών επιχειρήσεων. Επίσης. Οι αναλυτικοί μαρξιστές προσπάθησαν να ερμηνεύσουν τη συλλογική δράση με όρους ορθολογικών υπολογισμών ιδιοτελών ατόμων. που βλέπει τα άτομα ως απλούς φορείς λειτουργιών. πεποιθήσεις μέσα από ΜΜΕ. που θα ανταμείβονταν περισσότερο από το λαό. που εξαπλώνεται σε όλους τους τομείς (πολιτισμό. απομακρύνοντας όλους τους πολιτικούς του αντιπάλους με μια βίαιη σειρά εκκαθαρίσεων. Η Σοβιετική Ένωση μπορούσε να πετύχει την οικοδόμηση του σοσιαλισμού. κινήματα νεολαίας. καθώς ενέπνεαν τους μαρξιστές ηγέτες την απόλυτη βεβαιότητα για τις προσωπικές τους απόψεις. Ο θάνατος του Μαρξισμού. Τέλος. συνδικάτα). Ο Στάλιν χρησιμοποίησε τη δύναμή του με βάναυσο τρόπο. 1. Η σχολή της Φρανκφούρτης απομυθοποίησε την εργατική τάξη από φορέα της επανάστασης και έδειξε μια προτίμηση στην αποκέντρωση και τη συμμετοχική δημοκρατία. Μέχρι το 1920 η Ρωσία είχε μετατραπεί σε ένα Σταλινισμός Η σημαντικότερη ιδεολογική μεταβολή του Στάλιν ήταν ο ασπασμός του δόγματος του «Σοσιαλισμού σε μία χώρα». οδηγώντας σε μια κυκλική ροή εξουσίας. Απέτυχε να φέρει τα ίδια επίπεδα ευημερίας με την καπιταλιστική δύση και δεν μπόρεσε να ανταποκριθεί στην πολιτική ελευθερία. μονοκομματικό κράτος. Σύγχρονος μαρξισμός Οι σύγχρονοι μαρξιστές αναγκάστηκαν να επανεξετάσουν τη συμβατική ταξική ανάλυση. αλλά δεν μπόρεσε να αντιμετωπίσει την πολυπλοκότητα των σύγχρονων βιομηχανικών κοινωνιών. χωρίς την ανάγκη για διεθνή επανάσταση. Ο κεντρικός σχεδιασμός αποδείχθηκε αποτελεσματικός στο να φέρει την πρώιμη βιομηχανοποίηση. Οι κομματικοί αξιωματούχοι διορίζονταν από ψηλά με αποτέλεσμα ο δημοκρατικός συγκεντρωτισμός να γίνεται όλο και λιγότερο δημοκρατικός και όλο και περισσότερο συγκεντρωτικός. Ακόμα και η γεωργία κολεκτιβοποιήθηκε. η λήψη αποφάσεων κατά Μαρξ θα έπρεπε να γίνεται με δημοκρατικό και όχι με απολυταρχικό τρόπο.000 άνθρωποι έχασαν τις ζωές τους και πολλοί φυλακίστηκαν για να πραγματοποιηθεί μια μορφή ολοκληρωτικής δικτατορίας. Ο Γκράμσι μίλησε για την αστική ηγεμονία.000.

τον υπερτονισμό δηλαδή των οικονομικών παραγόντων στην ερμηνεία της ιστορικής και κοινωνικής αλλαγής. εγκαταλείποντας την επιστημονική ανάλυση για χάρη ηθικών αρχών. Με την πάροδο του 20 ου αιώνα οι σοσιαλδημοκράτες εγκατέλειψαν την προσήλωσή τους στον κεντρικό σχεδιασμό. Ηθικός σοσιαλισμός Οι σοσιαλδημοκράτες δεν δέχτηκαν τις υλιστικές και ιδιαίτερα συστηματοποιημένες ιδέες των Μαρξ και Ένγκελς. τον αντιμετωπίζει ως ηθικά ελαττωματικό και τον συνδέει με τη δομική ανισότητα και τον πλούτο. η σοσιαλδημοκρατία εξασθένησε τη θεωρητική της βάση. Αντίθετα. 4) βλέπει το έθνος-κράτος ως μια ουσιώδη μονάδα πολιτικής εξουσίας. Ωστόσο. Αναθεωρητικός σοσιαλισμός Ο φονταμενταλιστικός σοσιαλισμός βασίζεται στην πίστη ότι ο καπιταλισμός δεν επιδέχεται διορθώσεων. αλλά να τον κάνουν περισσότερο «ανθρώπινο». ο καπιταλισμός έχει κίνητρο το αμάρτημα της πλεονεξίας. συμπάθειας και συμπόνιας. Ο καπιταλισμός όμως απέδειξε ότι είναι ευπροσάρμοστος. καθώς αναγνώρισαν την αποτελεσματικότητα και το σφρίγος της καπιταλιστικής αγοράς. οι σύγχρονοι μαρξιστές επέκριναν το λάθος του οικονομισμού. Η μετα-μαρξιστική προσέγγιση δίνει περισσότερο χώρο στο «μετά» παρά στο «μαρξιστική». Τα κυριότερα χαρακτηριστικά της σοσιαλδημοκρατίας: 1) υποστηρίζει φιλελεύθερες-δημοκρατικές αρχές και θέλει η αλλαγή να γίνει μέσα από συνταγματικές μεθόδους. Σοσιαλδημοκρατία Η σοσιαλδημοκρατία χρησιμοποιείται για να περιγράψει το δημοκρατικό σοσιαλισμό σε αντίθεση με τον επαναστατικό σοσιαλισμό. Οι μετα-μαρξιστικές ιδέες ήρθαν με τον Λυοτάρ που προσπάθησε να εναρμονίσει τον μαρξισμό με τον μεταμοντερνισμό. λέγοντας πως η πολυπλοκότητα της ανθρώπινης ιστορίας δεν μπορεί να συρρικνωθεί σε ένα σύνολο ιστορικών «νόμων». Οι δυτικοί σοσιαλδημοκράτες δεν προσπαθούσαν πλέον να καταργήσουν τον καπιταλισμό. Είναι ένα σύστημα ταξικής εκμετάλλευσης και καταπίεσης και του αξίζει να καταργηθεί εξ’ ολοκλήρου και όχι απλά να μεταρρυθμιστεί. Η κατοχή πλούτου είχε επεκταθεί σε περισσότερους με τις ανώνυμες εταιρίες και έτσι δεν ήταν ένα σύστημα απροκάλυπτης ταξικής καταπίεσης. Το όραμα λοιπόν που βρίσκεται πίσω από τον ηθικό σοσιαλισμό στηρίζεται σε ανθρωπιστικές αρχές. Ωστόσο. Τώρα πλέον έχει ανοίξει χώρος για τα νέα κοινωνικά αιτήματα. Η σοσιαλδημοκρατία κατέληξε να καλύπτει μια μεγάλη ποικιλία αντιλήψεων που εκτείνονται από μια αριστερή προσήλωση στη διευρυμένη ισότητα μέχρι τη δεξιά αποδοχή της αποδοτικότητας της αγοράς και της αυτοδυναμίας του ατόμου. Οι νέοι στόχοι είναι: Α) μικτή οικονομία (συνδυασμός δημόσιας & ιδιωτικής ιδιοκτησίας) Β) ρύθμιση καπιταλιστικής οικονομίας με σκοπό τη διατήρηση της οικονομικής ανάπτυξης και την εξάλειψη της ανεργίας 26 . 2) αναγνωρίζει τον καπιταλισμό ως το πιο αξιόπιστο μέσο παραγωγής πλούτου. Επίσης. 3) πιστεύει ότι τα ελαττώματα του καπιταλισμού μπορούν να διορθωθούν με κρατική παρέμβαση. όπως είναι η εντολή του θεού «αγάπα τον πλησίον σου ως σεαυτόν». Ο σοσιαλισμός περιγράφεται ως ηθικά ανώτερος από τον καπιταλισμό επειδή οι άνθρωποι είναι ηθικά όντα δεμένα μεταξύ τους με δεσμούς αγάπης.Ο Πόπερ κατηγόρησε τον Μαρξ για ιστορικισμό.

(όμως και πάλι αν δεν εξελιχθείς. 27 . οι εύποροι είναι πρόθυμοι να χρηματοδοτήσουν τους φτωχούς. δεν είναι μια συμπαγής ιδεολογική παράδοση αλλά ένας συνδυασμός ανταγωνιστικών παραδόσεων. αφού μπορεί να ανακατανεμηθεί μέσα από το κοινωνικό κράτος και μέσα από μια προοδευτική φορολογία. Ο νεοαναθεωρητισμός έχει πλέον επηρεαστεί από τον οικονομικό φιλελευθερισμό. έχει εκτοπίσει την παλαιά καπιταλιστική τάξη. κάνει μια προσπάθεια να αναπτύξει έναν αποκαλούμενο «τρίτο κόσμο». Τέλος. εντάθηκε το φαινόμενο της παφκοσμιοποίησης και τέλος με την κατάρρευση του κομμουνισμού υπονομεύτηκε η διανοητική αξιοπιστία της. η κρίση της σοσιαλδημοκρατίας εντάθηκε τις δεκαετίες 1980-90.Γ) κοινωνικό κράτος πρόνοιας που αναδιανέμει το εισόδημα. Πάντως. την υπεράσπιση των φτωχών. δημιουργώντας μια μορφή κοινοτιστικού φιλελευθερισμού. Ο σύγχρονος καπιταλισμός έμοιαζε ελάχιστα με το μοντέλο που είχε περιγράψει ο Μαρξ τον 19ο αιώνα. προτού το διογκούμενο δημοσιονομικό βάρος αποτελέσει εμπόδιο στην οικονομική ανάπτυξη (αν έχουν αρχίσει και στο σοσιαλισμό οι αριθμοί να έχουν περισσότερο αξία από τους ανθρώπους. εγκαταλείπεται η ιδέα της εκτεταμένης κοινωνικής ανασυγκρότησης.. Επίσης. Μέχρι ποιου σημείου όφειλε να επεκταθεί το κοινωνικό κράτος. βλέπει ότι οι επιχειρήσεις σήμερα είναι ευέλικτες. Ο σοσιαλισμός αναγεννιέται μέσα από μια προσπάθεια μεταρρύθμισης και όχι αντικατάστασης του καπιταλισμού. τον κοινοτισμό και τον κοινωνικό συντηρητισμό. Β) δίνει έμφαση στην κοινότητα και την ηθική ευθύνη. Έτσι. κάποιες φορές μοιάζει με τον μεταμοντερνισμό με την έννοια πως θεωρεί τα ιδεολογικά συστήματα ως άκαμπτα και παρωχημένα. Η κεϋνσιανή σοσιαλδημοκρατία ωστόσο συνέχιζε να στηρίζεται πάνω σε ένα συμβιβασμό. Έτσι. (κοινοτιστικός φιλελευθερισμός: Όλα τα δικαιώματα οφείλουν να ισοσταθμίζονται με υποχρεώσεις & κοινοτισμός: πεποίθηση πως το πρόσωπο διαμορφώνεται μέσα από την κοινότητα). αφού το δικό τους βιοτικό επίπεδο διασφαλίζεται από την οικονομική ανάπτυξη. Μέχρι ποιο σημείο μπορεί να βοηθήσει και να φτάσει αυτή η αναδιανεμητική πολιτική. Τώρα έμμισθοι διευθυντές λαμβάνουν επιχειρηματικές αποφάσεις. Επίσης. Προσπαθεί να συνδυάσει τις κοινοτιστικές με τις φιλελεύθερες ιδέες. ο πλούτος δεν χρειάζεται να κατέχεται από κοινού. γιατί η εργατική τάξη συρρικνώθηκε από την αποβιομηχανοποίηση.. Κατά συνέπεια. Συνδέεται δηλαδή με μια ασθενή αντίληψη της ισότητας. τους φόρους. βελτιώνεται το βιοτικό επίπεδο των φτωχών. τον κοινωνικό φιλελευθερισμό. αυτή των διευθυντών. Μια νέα τάξη. Α) Αναγνωρίζει τη δύναμη της παγκοσμιοποίησης και αντιλαμβάνεται ότι ο καπιταλισμός έχει μεταλλαχθεί σε μια «κοινωνία της πληροφορίας» ή «οικονομία της γνώσης».) πολλά ερωτήματα προκύπτουν. Για αυτό ο τρίτος δρόμος προσπαθεί να στηριχτεί πάνω στη νεοφιλελεύθερη επανάσταση του 1980 και δεν προσπαθεί να την ανατρέψει. Τι αποφάσεις πρέπει οι σοσιαλιστές να πάρουν. για τον πληθωρισμό.) Έτσι. δεν πεθαίνεις. τη διανεμητική ισότητα. Ποια είναι όμως η ισορροπία μεταξύ δημόσιας και ιδιωτικής ιδιοκτησίας μέσα στα πλαίσια μιας μικτής οικονομίας. Η κρίση της σοσιαλδημοκρατίας Ο μετριοπαθής σοσιαλισμός φαινόταν να έχει κερδίσει τη μάχη των ιδεών. Μάλιστα. Ο νεοαναθεωρητισμός και ο «τρίτος δρόμος» Ο νεοαναθερωρητισμός διαχώρισε τη θέση του από την παραδοσιακή σοσιαλδημοκρατία. Την ιδέα δηλαδή πως η φτώχεια θα πρέπει να μειωθεί και η ανισότητα να περιοριστεί.

Έτσι. φαίνεται πως τα έθνη είναι ένα αμάλγαμα αντικειμενικών-πολιτιστικών και υποκειμενικών-πολιτικών γνωρισμάτων. Αυτό το λέμε γιατί η πραγματικότητα μας παρουσιάζει από τη μια έθνη όπως το γερμανικό ή το ιταλικό. δηλαδή η ίδια γλώσσα. όπου οι άνθρωποι ευρύτερων κοινωνικών ομάδων με κοινά πολιτισμικά χαρακτηριστικά αυτοκατηγοριοποιούνται. ενός κράτους της αγοράς. σε ορισμένα έθνη τα συνδετικά στοιχεία είναι τα αντικειμενικά χαρακτηριστικά. 1) Το έθνος 28 . Απορρίπτει λοιπόν τη σοσιαλδημοκρατική προσέγγιση που προωθεί τη ζήτηση. ο σοσιαλισμός είναι προορισμένος να επιβιώνει για να υπενθυμίζει ότι ο άνθρωπος είναι πιο σημαντικός από την αγορά. που διακρίνονται για την ψυχολογική τους ενότητα. την αυτοδυναμία και την αλληλεξάρτηση.. Τελικά.. Κεντρικά θέματα εθνικισμού O πολιτικός εθνικισμός είναι η πίστη πως το έθνος είναι η φυσική και κατάλληλη μονάδα διακυβέρνησης. Όλα μαζί συνδυασμένα. που χαρακτηρίζονται για την πολιτισμική τους ενότητα και από την άλλη μας επιδεικνύει έθνη όπως το ελβετικό με τρεις επίσημες γλώσσες. 4) πολιτική της ταυτότητας. Τελικά. Εδώ έχουμε την πρωτοκαθεδρία του έθνους. Η αναζήτηση για το μετασοσιαλιστικό μοντέλο συνεχίζεται. όπως το αίσθημα του ανήκειν σε μια πολιτική οντότητα. Ενώ λοιπόν. Σε ένα ευρύτερο πλαίσιο μπορούμε να πούμε ότι τα έθνη είναι ψυχοπολιτικές κατασκευές. το ιρλανδικό με πολλά διαφορετικά δόγματα και το διασκορπισμένο γεωγραφικά κουρδικό. ο σοσιαλισμός δεν πεθαίνει γιατί ο καπιταλισμός έχει πολλές εγγενείς ατέλειες. Θέλει να βοηθήσει τους ανθρώπους για να βοηθήσουν τον εαυτό τους. Η δυσκολία ορισμού οφείλεται στο γεγονός ότι η ίδια η ιδέα του έθνους είναι μυστική. σκιώδης. Λειτουργεί ως στέρεα βάση για την ανάπτυξη της οικονομίας και προωθεί την παραγωγή. Στο «τέλος της ιστορίας» ο Φουκογιάμα απέδωσε το συγκεκριμένο γεγονός στα ελαττώματα όλων των σοσιαλιστικών μοντέλων. σε άλλα ο ενοποιητικός αρμός είναι τα υποκειμενικά κριτήρια.Γ) οι πολιτικοί του τρίτου δρόμου ασπάζονται κατά βάση την επιχειρηματικότητα και τη δικαιοσύνη. Δίνουν μια χείρα βοηθείας.. λειτουργούν βάσει ενός αισθήματος συλλογικής ταυτότητας και οργανώνονται αντιλαμβανόμενοι τους εαυτούς τους ως μέλη μιας διακριτής «φυσικής πολιτικής κοινότητας». η όμοια θρησκεία. η κοινή γεωγραφική περιοχή. Θέλει την εθνική ευημερία μέσα στις συνθήκες του εντεινόμενου ανταγωνισμού. αλλά δεν προσφέρουν τα πάντα. την προσωπική ευκαιρία και την ασφάλεια. 3) αυτοδιάθεση. σκοτεινή και καταστατικά διαμφισβητούμενη. Εθνικισμός Γενικά για το έθνος Το φαινόμενο του εθνικισμού εγείρει πολλές διαμάχες οι οποίες εδράζονται στις αντικρουόμενες απόψεις περί της έννοιας του έθνους. ο τρίτος δρόμος ασπάζεται την ιδέα ενός κράτους ανταγωνιστικού. Ωστόσο. Ο σοσιαλισμός στον 21ο αιώνα Ορισμένοι θεωρούν ότι ο σοσιαλισμός είναι ήδη νεκρός και έχουν γράψει και τις νεκρολογίες του. Εκ των άνω. αντί για την ισότητα ανησυχούν για την κοινωνική ένταξη (πιο Light κατάσταση). Σκληρός πυρήνας των εθνικιστικών ιδεών είναι: 1) έθνος. 2) οργανική κοινότητα.

2) Οργανική κοινότητα Οι εθνικιστές βλέπουν τα έθνη ως οργανικές κοινότητες. που σκοπό έχει να αποκρύψει την αδικία. της θρησκείας. Οι φασίστες δίνουν πρωτοκαθεδρία στην οργανική κοινότητα. η γλώσσα συχνά θεωρείται το πλέον ξεκάθαρο σύμβολο εθνικής ταυτότητας και δημιουργεί το αίσθημα του ανήκειν. αξίες. Το έθνος απελευθερώνεται από την ξένη κυριαρχία και γι’ αυτό το έθνος-κράτος είναι η υψηλότερη και περισσότερο επιθυμητή μορφή πολιτικής οργάνωσης. υπάρχει η αρχεγονιστική αντίληψη κατά την οποία οι «εθνότητες» υπήρξαν το ουσιωδέστατο στοιχείο που βοήθησε στο σχηματισμό των εθνών-κρατών. Στην περίπτωση του πολιτικού εθνικισμού το έθνος είναι μια ψυχοπολιτική οντότητα. Υπάρχει και η εργαλειακή προσέγγιση. Η εθνική ενότητα διατηρείται στο κοινό παρελθόν και στα κοινά όνειρα για το μέλλον. Άρα. Τα έθνη που είναι στημένα πάνω στις αρχές του πολιτισμικού εθνικισμού καταλαμβάνουν μια γεωγραφική περιοχή και διακρίνονται για την κοινή τους γλώσσα. αφού μπορεί να προκύπτουν μέσα από το αίσθημα του ανήκειν που προσδίδουν οι αρχέγονοι δεσμοί της γλώσσα. αφού αυτή δίνει νόημα στην ύπαρξη του ατόμου. παραδόσεις. 3) Αυτοδιάθεση Ο εθνικισμός ως πολιτική ιδεολογία εμφανίστηκε με το αίτημα της λαϊκής κυριαρχίας και της γενικής βούλησης (κοινό συλλογικό συμφέρον της κοινωνίας). ο εθνικισμός σε αυτήν την περίπτωση έχει περισσότερο πολιτισμική παρά βιολογική βάση. που συνδέεται με τα κοινά πολιτισμικά χαρακτηριστικά και την κοινή ιστορία. βασιζόταν στο όραμα ενός λαού να κυβερνάται από μόνο του. για αυτό επιδεικνύουν μεγαλύτερη αφοσίωση στο έθνος παρά σε οποιαδήποτε άλλη κοινωνική ομάδα. 29 . όπου μια ομάδα ανθρώπων θεωρούν τους εαυτούς τους ως μια φυσική πολιτική κοινότητα που διακρίνονται από την κοινή αγάπη και αφοσίωση για την πατρίδα. σύμφωνα με το λαϊκό συμφέρον. Ο εθνικισμός εκπροσωπεί την ιδέα της λαϊκής αυτοκυβέρνησης. Οι συντηρητικοί δίνουν έμφαση στην οργανική κοινότητα. Στην ουσία. Οι εθνικοί δεσμοί είναι δεσμοί που λειτουργούν σε ενστικτώδες. κουλτούρα. ιστορία. Υποστηρίζουν πως η ανθρωπότητα είναι από τη φύση της διαιρεμένη σε ένα σύνολο εθνών.Η βασική πεποίθηση του εθνικισμού είναι ότι το έθνος αποτελεί την κεντρική αρχή της πολιτικής οργάνωσης. Τα έθνη επίσης στηρίζονται πάνω σε μια αίσθηση εθνοτικής ή φυλετικής ενότητας.Ε. Κριτήριο για την εθνική ταυτότητα αποτελεί η πολιτική ανεξαρτησία – αρχή της αυτοδιάθεσης – η οποία περιλαμβάνει μια διαδικασία ενοποίησης. την ιδέα δηλαδή πως η εξουσία ασκείται από το λαό. Η μορφή του εθνικισμού που ανεδείχθη στη Γ. Μερικές σκέψεις για το έθνος: Για τους φιλελεύθερους έμφαση δίνεται τόσο στην πολιτική συστράτευση όσο και στην πολιτισμική ενότητα. υπάρχει η κοντρουκτιβιστική προσέγγιση που βλέπει την εθνική ταυτότητα ως ιδεολογική κατασκευή που βασίζεται σε επινοημένες παραδόσεις και χρησιμοποιείται από την άρχουσα τάξη για να διατηρεί την κοινωνική συνοχή. αρχέγονο επίπεδο. Οι σοσιαλιστές θεωρούν το έθνος ως τεχνητή διαίρεση της ανθρωπότητας. Οι φονταμενταλιστές βλέπουν το έθνος ως κοινότητες πιστών. Η θρησκεία εκφράζει κοινές ηθικές αξίες και πνευματικές πεποιθήσεις. θρησκεία. Φαίνεται πως τα έθνη είναι ένα μείγμα πολιτισμικών και ψυχοπολιτικών παραγόντων. Πιο αναλυτικά. όπου η εθνική ταυτότητα ανταποκρίνεται στις καταστάσεις. της παράδοσης και της πατρίδας ή μέσα από την κοινή αγάπη προς το έθνος. Τέλος. Οι αναρχικοί πιστεύουν ότι το έθνος είναι μια κατασκευή σχεδιασμένη για να προάγει την υπακοή.

Ο πολιτισμικός εθνικισμός δομείται λοιπόν πάνω στην αφοσίωση σε μια ομάδα. Το κράτος είναι δευτερεύουσας σημασίας. γεγονός είναι ότι ο σχηματισμός των εθνών-κρατών της νεωτερικότητας και η σύγχρονη εικόνα του κόσμου είναι συναρτούμενα του εθνικισμού. και μύθους. ο οποίος στηρίζεται στον οικουμενισμό του ορθολογικού διαφωτιστικού προστάγματος. στήνεται ένα δημοκρατικό-πλουραλιστικό κράτος που αφοσιώνεται στο νόμο και διαπνέεται από τα φιλελεύθερα ιδανικά. Η πρωταρχική ιδέα του εθνικισμού συλλαμβάνεται με έναυσμα τη ρουσσωϊκή πολιτική θεωρία κατά τη διάρκεια της Γαλλικής Επανάστασης. Έτσι. η θρησκεία και η γλώσσα. κάνουμε λόγο για πολιτικό εθνικισμό. όποιος και να είναι ο ορισμός του έθνους. Δίνει δηλαδή στο λαό τη δυνατότητα να αναδημιουργηθεί από μόνος του. ο εθνικισμός διεισδύει στο φιλελευθερισμό και προβάλλεται ως απαίτηση του έθνους να συμμετέχει στα πολιτικά δρώμενα. Ενώ λοιπόν ο πολιτικός εθνικισμός είναι ορθολογικός. Συνεπώς πρόκειται για μια από «πάνω προς τα κάτω» μορφή του εθνικισμού. Ο πολιτισμικός εθνικισμός είναι μια μορφή εθνικισμού που δίνει ιδιαίτερη σημασία στην αναγέννηση του έθνους ως ξεχωριστού πολιτισμού. αφού αντλεί ιδέες και δύναμη από την ανερχόμενη και προοδευτική αστική τάξη. Όμως. καθώς οι μάζες χειραφετούνται και αξιώνουν πολιτική συμμετοχή. Σε αυτήν την περίπτωση. Έτσι. οι Γερμανοί έγιναν ένα συμπαγές έθνος με αφοσίωση στην πατρίδα. που κατανοείται ως πατριωτισμός. της ισότητας και της αδελφοσύνης. οι πολίτες αντιλαμβάνονται τους εαυτούς τους ως μέλη μιας φυσικής πολιτικής κοινότητας και δεν αποδέχονται το ρόλο του βασιλικού υπηκόου. το ιστορικό παρελθόν. Με τον πολιτισμικό εθνικισμό αναβίωσαν οι λαϊκές παραδόσεις και με τα παραμύθια των αδελφών Grimm και τις όπερες του Wagner. η μπουρζουαζία του 19 ου αιώνα φροντίζει με τη βοήθεια των δημόσιων σχολείων να εκπαιδεύσει πιστούς ανθρώπους σε μια κουλτούρα και σε ένα πολιτικό καθεστώς. παρά από μια ελιτίστικη κουλτούρα.4) Πολιτική της ταυτότητας Οι μορφές εθνικισμού θέτουν το ζήτημα της ταυτότητας. Είναι ξεκάθαρο ότι το κράτος 30 . Η εδαφική επικράτεια. η μνήμη είναι κοινά χαρακτηριστικά που ενδυναμώνονται μέσω της κοινής εκπαίδευσης. Η σπουδαιότητα μιας ξεχωριστής εθνικής συνείδησης υπογραμμίστηκε για πρώτη φορά στη Γερμανία. παραδόσεις. η κοινή πολιτική ιδεολογία ορίζεται ως γενική βούληση με την παράλληλη υιοθέτηση ενός ουδέτερου κράτους το οποίο χαίρει μέγιστης και ευρείας αποδοχής. Έχοντας ως κινητήρια ιδέα την αρχή της «αυτοδιάθεσης των λαών». η γλώσσα και ο πολιτισμός έχουν ισχνή βάση. η βούληση. ενώ ταυτόχρονα δίνεται το προβάδισμα στην εθνική ταυτότητα που συμπίπτει με την ιδιότητα του πολίτη. Επίσης. Εδώ. ο οποίος ως πολιτικό δόγμα επηρέασε και επηρεάζει έως σήμερα τις ιστορικές εξελίξεις. όπου το έθνος εμφανίζεται ως μια συλλογική οντότητα που προασπίζεται τα ιδανικά της ελευθερίας. στο «κοινωνικό συμβόλαιο» και στη γενική θέληση. όπου υπερτονίστηκε η μοναδικότητα της άριας φυλής. ο πολιτισμικός είναι μυστικιστικός αφού βασίζεται σε μια ρομαντική πίστη στο έθνος. Η παράδοση. δίνεται ένα τέλος στην «ελέω θεού» μοναρχία. Η εξουσία για πρώτη φορά δεν νομιμοποιείται δυναστικά ή θρησκευτικά παρά μόνο λαϊκά. βάσει ενός συναισθήματος συλλογικής ταυτότητας. Πρόκειται για μια από «κάτω προς τα πάνω» μορφή του εθνικισμού που αντλεί περισσότερο από τελετουργίες. και όχι τόσο ως διακριτής πολιτικής κοινότητας. Φιλελεύθερος εθνικισμός (πολιτικός) Οι διαφορετικές ερμηνείες της έννοιας του έθνους οδηγούν σε ετερόκλιτες προσεγγίσεις του φαινομένου του εθνικισμού. Αρχικά λοιπόν.

μα θα πρέπει επίσης να βρουν τρόπο να εγκαθιδρυθούν στη συνείδηση των πολιτών τους. τη μητρική γλώσσα και τη θρησκεία. μια φαντασιακή κατασκευή της εκπαίδευσης και των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης που συνδράμουν στη διαδικασία της πολιτικής κοινωνικοποίησης. Με άλλα λόγια. που τελικά καταφεύγουν σε μια πιο «φυσική» αρχή. ο οποίος δημιουργείται μέσα στο πλαίσιο του ανορθολογικού ρομαντισμού και με ποιητική αισθητική προσπαθεί να γεφυρώσει το παρελθόν που νοσταλγεί με το μέλλον που οραματίζεται ουτοπικά. Επίσης. όπως της Αυστρίας και της Οθωμανικής Τουρκίας.αναλαμβάνει ρόλο παιδαγωγού και φέρει εθνική ομοιομορφία. όπου οι πολίτες αναζητούν την εθνική τους ταυτότητα μέσα στην ιστορία. Ως αποτέλεσμα έχουμε την κατάρρευση μεγάλων αυτοκρατοριών. κατασκευάζονται σημαίες. Αντίστοιχα. Και σε αυτήν την περίπτωση βέβαια ο εθνικισμός τίθεται στην υπηρεσία της ηγεμονικής τάξης. ωστόσο οι εθνικιστικές ιδέες εδραιώνονται στη συνείδηση των πολιτών της Ευρώπης και εμπνέουν απελευθερωτικά κινήματα σε όλο το εύρος της γηραιάς ηπείρου. αφού μαζί με τις τεχνολογικές γνώσεις διαδίδει τον εθνικισμό και την πολιτική συνείδηση. Για αυτό το λόγο τα πολιτισμικά έθνη είναι οργανικά. Απέναντι στον ορθολογισμό και το ρεαλισμό του πολιτικού εθνικισμού στέκεται ο πολιτισμικός εθνικισμός. η ηγεμονική τάξη επιθυμώντας ως μόνη μορφή πολιτικής οργάνωσης το έθνος-κράτος θέτει στην υπηρεσία της την εθνικιστική ιδεολογία. ώστε να διατηρηθεί η κοινωνική συνοχή και να επιτευχθεί η οικονομική ευημερία. τους μύθους και τους θρύλους της περιοχής. Εν κατακλείδι. αντιαποικιοκρατικός & μετα-αποικιοκρατικός εθνικισμός (Εξέλιξη του εθνικισμού έως σήμερα) Ο εθνικισμός εκτός του ότι καλλιεργεί το αίσθημα του ανήκειν και πείθει τους ανθρώπους να δώσουν τα χέρια και να ενωθούν. Η από «κάτω προς τα πάνω» μορφή εθνικισμού δίνει μικρότερη σημασία στο θεσμό του κράτους και παρέχει τη δυνατότητα αυτοαναδόμησης του λαού μέσα από τις λαϊκές τελετουργίες. Η εθνική ταυτότητα παρέχει στον άνθρωπο ένα αίσθημα αξιοπρέπειας και ασφάλειας και έτσι θέτει την ατομική ύπαρξη σε υποδεέστερη μοίρα από το εθνικό 31 . Οι ιθύνοντες αντιλαμβάνονται ότι για να είναι βιώσιμα τα νεοσύστατα κράτη δεν θα πρέπει μονάχα να διασφαλίσουν τα σύνορά τους. εγείρει και την υπερηφάνεια των λαών. Ο Benedict Anderson το 1983 υποστήριξε πως τα έθνη είναι μια «φαντασιακή κοινότητα». με αποτέλεσμα η εκπαιδευτική διαδικασία να αλλάζει μορφή και να κρατικοποιείται. τις τοπικές παραδόσεις. πρόκειται για την εξωτερίκευση της βαθιάς εσωτερικής εναρμόνισης της πολιτείας και του πολιτισμού. γράφονται εθνικοί ύμνοι. και την παράλληλη σύσταση κρατών όπως των Τσέχων. των Ούγγρων και των Ελλήνων. Επεκτατικός. χαρακτηρίζονται από υψηλό βαθμό εθνικής ομοιογένειας και τείνουν να είναι συμπαγή και σταθερά. Η τεχνητή σύμβαση του κοινωνικού συμβολαίου δεν είναι αρκετή για την αρχή των εθνοτικών κρατών. Συντηρητικός Εθνικισμός (πολιτισμικός) Μπορεί τελικά η ισότητα που οραματίζεται ο Ρουσσώ ως χίμαιρα που είναι να μην πραγματώνεται ποτέ. Ως εκ τούτου. ανθεί η πατριωτική λογοτεχνία και θεσπίζονται οι δημόσιες τελετές και οι εθνικές αργίες. ο εκπαιδευτικός θεσμός τίθεται στην υπηρεσία υπεράσπισης του εθνικού ιδεολογήματος. Στην ουσία αντικαθιστά τη μονοπωλιακή χρήση βίας με τη νόμιμη κρατική εκπαίδευση και ο εθνικισμός γίνεται η γλώσσα της πολιτικής των μαζών. επιτυγχάνεται η ενοποίηση της Γερμανίας και της Ιταλίας. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο που το 1860 ο βουλευτής Μάσιμο ντ’ Αζέλιο αναφωνεί «Φτιάξαμε την Ιταλία· τώρα πρέπει να φτιάξουμε και τους Ιταλούς».

Έτσι. Πάλι έχουμε να κάνουμε με μια αμφίσημη έννοια. γιατί το βλέμμα του άλλου εισβάλλει μέσα μας και μας καθηλώνει. μήπως το αποικιοκρατικό «διαίρει και βασίλευε» δεν είναι ακριβώς το ίδιο όπλο που είχε στην υπηρεσία της η μπουρζουαζία ήδη από τον 18ο αιώνα για να μπορέσει να επιβληθεί στο προλεταριάτο. Ενώ λοιπόν στην νεωτερικότητα στόχος ήταν η εγκαθίδρυση όρων ισότητας και η σκέψη δομούνταν με όρους ταυτότητας. σύμφωνα με τους όρους της ετερότητας. Πέρα από τον εθνικισμό (Πολυπολιτισμικότητα) Όπως είδαμε τα έθνη και ο εθνικισμός ήρθαν ως απάντηση στις ιδιαίτερες απαιτήσεις των οικονομικοκοινωνικών συνθηκών του νεωτερισμού. οικονομικά κίνητρα.πεπρωμένο. Η αντιπαράθεση των ιδεολογιών δεν είναι τίποτα άλλο από την αντιπαράθεση των μεγάλων δυνάμεων. Όμως και πάλι αναρωτιόμαστε. μετατρέπονται σε πολιτική υπόθεση του λαού και δήθεν εθνικό συμφέρον. Μέσα από τη μελέτη της εξουσίας ο συναισθηματισμός των πολλών καταλήγει ένα χρήσιμο εργαλείο για την αύξηση των κεφαλαίων των λίγων. ο οποίος δηλώνει τη συνύπαρξη ετερογενών πολιτισμών που παράγουν μοναδικό αίσθημα συλλογικής ταυτότητας. Η παγκοσμιοποίηση εντείνει το φαινόμενο της μετανάστευσης που ανθεί και αποκαλύπτει την αδυναμία ανταπόκρισης του φιλελευθερισμού στις τωρινές κοσμοπολίτικες επιταγές. Το εθνικιστικό ιδεολόγημα των ευρωπαίων φαίνεται πως γυρνάει ως boomerang εναντίον τους. είτε από εσωτερικές είτε από εξωτερικές δυνάμεις. η σημερινή μεταμοντέρνα κοινωνία έχει άλλη καθημερινότητα. Κάπως έτσι φτάνουμε στο σήμερα όπου όλα είναι σχέσεις κυριαρχίας και η πολιτική απαιτεί την «οικονομία των σωμάτων». Η επιβολή των οικονομικά δυνατών κρατών στα ασθενέστερα τελικά φέρει την υπανάπτυξη των χωρών του Τρίτου Κόσμου και τον αντιαποικιοκρατικό εθνικισμό. εσώτερους προβληματισμούς. Ακόμα και οι παγκόσμιος πληθυσμός έχει υπερεξαπλασιαστεί. η ιδέα της πολιτικής ενοποίησης και πολιτισμικής ταυτοποίησης αμφισβητείται έντονα τη δεκαετία του 1960 όταν προβάλλεται το ζήτημα της πολυπολιτισμικότητας. καλλιεργούν το μίσος για την ετερότητα και το φόβο για το αλλότριο. Έτσι. καθώς μέρος της προσωπικότητάς μας συγκροτείται μέσα από το βλέμμα των άλλων. οι οποίες στην προσπάθειά τους να προσηλυτίσουν τον κόσμο παραπλανούν. και αφετέρου ως κανονιστικός όρος που προκρίνει την αποδοχή και την αναγνώριση των ιδιαιτεροτήτων των πολιτισμικών ομάδων. ο εθνικισμός χρησιμοποιήθηκε για να εξαπλωθούν οι ιμπεριαλιστικές ιδέες που διαμέλισαν τον κόσμο και τον μοίρασαν στις μεγάλες καπιταλιστικές δυνάμεις. Γεγονός είναι πάντως πως η πολιτική της πολυπολιτισμικότητας εγείρει εκ νέου το ζήτημα της ταυτότητας. Ως εκ τούτου. με αποκορύφωμα τα ολοκληρωτικά καθεστώτα του 20 ου αιώνα που οδηγούν την Ευρώπη σε δύο παγκόσμιους πολέμους. Όμως. πολιτικές επιδιώξεις. στη μετανεωτερικότητα στόχος είναι η ισοτιμία και η σκέψη δομείται πάνω στην αρχή της διαφοράς. αφού οι μη-ευρωπαίοι εμπνέονται από την ιδέα της εθνικής αυτοδιάθεσης και αξιώνουν την ανεξαρτησία τους. συσπειρώνεται και στη συνέχεια επαφίεται στα χέρια των ισχυρών και στις λύσεις που αυτοί προτείνουν. Όπως υποστήριξε και ο Ζαν Πωλ Σαρτρ η κόλαση είναι οι γύρω μας. στη συνέχεια αλλάζει ο χαρακτήρας της εθνικιστικής ιδεολογίας και προβάλλεται ο επεκτατικός εθνικισμός και ο ρατσισμός. όπως και ο παγκόσμιος χάρτης έχει αναθεωρηθεί. Φαίνεται πως αν ο κόσμος πιστεύει ότι κινδυνεύει. αφού χρησιμοποιείται αφενός ως περιγραφικός όρος. Ενώ λοιπόν κατά το ξέσπασμα του εθνικισμού στην Ευρώπη κυριαρχεί η λογική της «οικονομίας του χώρου» και η ρασιοναλιστική ιδέα της αρμονίας και προόδου. 32 . βιώματα. πολλές φορές τα οικονομικά συμφέροντα της ελίτ και ο διεθνής ανταγωνισμός μεταξύ των κρατών.

Και αυτό ισχύει για όλους. η αμοιβαία κατανόηση και συνεργασία. που ενώνει όλους τους λαούς. για έναν ενιαίο κοσμισμό που ενώνει όλους τους λαούς του κόσμου. δεν είναι κατάληξη!) 33 . . που πηγάζει από το δόγμα των ανθρώπινων δικαιωμάτων. μάλλον πρόκειται για μια συγκεκαλυμμένη μορφή του δυτικού ιμπεριαλισμού. Χωρίς να μπαίνουμε στη λογική του ολοκληρωτισμού και χωρίς να εγκρίνουμε τις ακραίες εθνικιστικές τάσεις. συμπάθεια για υπερεθνικές λύσεις. Σε αντίθετη περίπτωση θα καταλήξουμε ξένοι όλοι. Διαφαίνεται η βαθιά προσήλωση στον κοσμοπολιτισμό. Ο φιλελεύθερος διεθνισμός πηγάζει από την προσήλωση στο άτομο και στην ίση ηθική αξία. Άρα. Όμως ο ίδιος ο Ρουσσώ ήταν ο πρώτος που επεσήμανε πως η αύξηση της αλληλεπίδρασης ευνοεί τον ισχυρότερο. Στο σοσιαλιστικό διεθνισμό η ταξική αλληλεγγύη υπερισχύει της εθνικής ταυτότητας. αφού και η ψυχοσύνθεσή μας δεν μπορεί παρά να δεχθεί την ίση αξία όλων των ανθρώπων. μπορούμε και οφείλουμε να διαφυλάξουμε την ιστορία μας. Η εθνική απελευθέρωση είναι μια προετοιμασία για σοσιαλιστική επανάσταση. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Ευρωπαϊκή Ένωση. Που τελικά παράγεται ο κοινωνικός ιστός σήμερα όταν προσπαθούν να μας ξεριζώσουν το αίσθημα του ανήκειν και της συλλογικότητας.Διεθνισμός Ο διεθνισμός χαρακτηρίζεται από την περισσότερο ριζοσπαστική πίστη πως ο πολιτικός εθνικισμός θα έπρεπε να ξεπεραστεί. αλλά ναι και στο δικαίωμα της εγώτητας. Έτσι. Η αδελφότητα όλων των προλετάριων φωνάζει «εργάτες όλου του κόσμου ενωθείτε!». Όμως. την ενότητα. Ο δυτικός πολιτισμός. Αυτό μπορεί να γίνει εφικτό με τη δημιουργία υπερεθνικών οργανισμών ικανών να φέρουν την ευταξία στη διεθνή σκηνή. Μιλάμε για υπερεθνικές δομές. Ποιο θα είναι το εσωτερικό πάτημα του σύγχρονου υποκειμένου μπροστά σε αυτό το χαώδες περιβάλλον. Στον φιλελεύθερο διεθνισμό προτείνεται η εθνική αλληλεξάρτηση. όπου το πείραμα της ποικιλόμορφης ενοποίησης των λαών δείχνει να λειτουργεί υπέρ του Βορρά και κατά του Νότου. Ο σοσιαλισμός είναι από τη φύση του υπερεθνικός και προσπαθεί να εγκαθιδρύσει την αρμονία και τη συνεργασία μεταξύ των λαών του κόσμου. Όμως και ο σοσιαλιστικός διεθνισμός αποτυγχάνει να αναγνωρίσει τη δύναμη του εθνικισμού. Ο εθνικισμός στον 21ο αιώνα Τα νεότερα έθνη-κράτη οικοδομήθηκαν με βάση τις ρουσσωϊκές πολιτικές απόψεις. τα έθνη συμμορφώνονται με μια ανώτερη ηθική. Ναι λοιπόν στο δικαίωμα της ετερότητας. Πως εξάλλου θα αποδεχθούμε τον άλλο. Όμως αυτή η ενότητα θα πρέπει να επιτευχθεί χωρίς οι άνθρωποι να γίνουν βορρά στο στόμα των αδηφάγων τεχνοκρατών. το πρόβλημα είναι πως ο φιλελεύθερος διεθνισμός αδυνατεί να λάβει υπόψη του τις ιδιαίτερες εθνικές παραδόσεις. αν δεν αποδεχθούμε τον εαυτό μας. γιατί οι δεσμοί που ενώνουν τους λαούς του κόσμου είναι ισχυρότεροι από αυτούς που τους χωρίζουν. Πως θα είναι ο κόσμος αν τα έθνη αποστεωνθούν. χωρίς να καταλήξουν ένας ζωτικός χυμός στη διάθεση της παγκόσμιας αγοράς. από την Αρχαιότητα έως σήμερα έχει ένα σύνθημα. Φυσικά και στεκόμαστε υπέρ της αναγνώρισης των ατομικών δικαιωμάτων. Αναρχισμός (ο αναρχισμός είναι δρόμος. γιατί άνθρωπος δίχως παρελθόν είναι άνθρωπος δίχως μέλλον. από την Παρμενίδη έως τον Μπέρναρντ Ράσελ.

υποβολή σε πειθαρχικούς κανόνες. που εγγυάται την κοινωνική ευταξία. που βασίζεται στο σχήμα κυριαρχίας και υποταγής. κεντρική αρχή «άρνηση της αρχής της Εξουσίας». Οι σοσιαλιστές θεωρούν το κράτος ως όργανο της ταξικής εξουσίας. αφού το θεωρούν καταπιεστικό όργανο που δουλεύει υπέρ της άρχουσας τάξης. αλλιώς τιμωρούνται. οι αναρχικοί πιστεύουν ότι τα να κυβερνάσαι σημαίνει παρακολούθηση. Πιστεύουν στην καλή ανθρώπινη φύση. Κεντρικά θέματα: (αντικρατισμός. χωρίς καταπίεση ή καταναγκασμό. Οδηγεί στη σμίκρυνση της ανθρώπινης υπόστασης. Το να έχεις εξουσία (ακόμη και την εξουσία του «ειδικού». αλλά το κράτος είναι ένα καταναγκαστικό σώμα το οποίο οι πολίτες πρέπει να υπακούν. το κράτος είναι καταστροφικό. Περιορίζει τη δημόσια συμπεριφορά. οι αναρχικοί υποστηρίζουν την κατάργηση του νόμου και της διακυβέρνησης. Τελικά. Ο αναρχισμός διαφέρει από τις άλλες πολιτικές ιδεολογίες αφού ποτέ δεν έχει καταφέρει να κερδίσει την εξουσία. Η εξουσία για τους αναρχικούς καταστρέφει και τους εξουσιαστές και τους εξουσιαζόμενους. Μερικές σκέψεις για το κράτος: Για τους φιλελεύθερους το κράτος είναι ένας ουδέτερος διαιτητής.χ. Το κράτος μπορεί να στερήσει από τα άτομα την ιδιοκτησία τους. Οι φασίστες βλέπουν το κράτος ως υπέρτατο ηθικό ιδεώδες. Με αυτήν τη ψυχολογία πολλοί είναι αδίστακτοι και πολλοί περισσότεροι ζουν μέσα στο φόβο. Στην πράξη βέβαια. Ο αναρχισμός είναι μοναδικός. Όμως. ισχυρή και ηθική απήχηση στους νέους. Οι αναρχικοί έχουν μια αισιόδοξη αντίληψη για την ανθρώπινη φύση. Η εξουσία πάντως διαφθείρει τα άτομα απόλυτα. αλλά από την πεποίθηση πως μια περισσότερο φυσική και αυθόρμητη ευταξία θα αναπτυχθεί. π. Υποστηρίζουν μια κοινωνία χωρίς κράτη. Άρα. εμπλέκεται στην ιδιωτική ζωή και την ιδιωτική σκέψη. Η εξουσία δεν προκύπτει μέσα από κάποιο «κοινωνικό συμβόλαιο». Το κράτος δρα σε συμμαχία με τους πλούσιους που καταπιέζουν τους φτωχούς και αδύναμους. ανάλογα με τις κοινωνικές περιστάσεις. όπου τα άτομα είναι ελεύθερα να διαχειρίζονται τις σχέσεις τους μέσα από την εκούσια συμφωνία. αντικληρικαλισμός. γιατρός) εγείρει την ψυχολογία της δύναμης. Ο πόλεμος και οι ιμπεριαλιστικές τάσεις των κρατών καταμαρτυρούν την καταστροφική φύση της εξουσίας. λόγω της ασυμβίβαστης στάσης του έχει μια διαρκή. Οι αναρχικοί απορρίπτουν εντελώς το κράτος. οι περισσότεροι θεωρούν την έννοια μιας κοινωνίας χωρίς κράτη ως ουτοπικό όνειρο. Η εξουσία του κράτους είναι καταναγκαστική. η οποία όμως μπορεί να γίνει κακή. η αναρχική αμφισβήτηση της εξουσίας εστιάζεται στην πολιτική εξουσία και στο μηχανισμό του σύγχρονου κράτους. νομοθέτηση. αφού ασπάζεται την απόλυτη ελευθερία και την απεριόριστη πολιτική ισότητα.Αναρχία = χωρίς εξουσία = κατάλυση κάθε πολιτισμένης εξουσίας. καθοδήγηση. Οι φεμινίστριες το βλέπουν ως όργανο της αντρικής εξουσίας που 34 . οικονομική ελευθερία) 1) Αντικρατισμός Το καθοριστικό χαρακτηριστικό του αναρχισμού είναι η αντίθεσή του στο κράτος και στους θεσμούς διακυβέρνησης. Έτσι. Οι αναρχικοί τονίζουν πως η εξουσία του κράτους είναι απόλυτη και απεριόριστη. Οι συντηρητικοί το συνδέουν με την εξουσία και την πειθαρχία. Ενώ λοιπόν οι φιλελεύθεροι βλέπουν το κράτος ως προστάτη και σύμβολο της τάξης. της ελευθερία τους και τελικά και τη ζωή τους. Όπως είπε και ο Προυντόν η κοινωνία αναζητά την ευταξία στην αναρχία. περιστέλλει την πολιτική δραστηριότητα. φυσική ευταξία. Η εξουσία είναι προσβολή απέναντι στις αξίες της ελευθερίας και της ισότητας. λογοκρισία.

3) Αντικληρικαλισμός Οι αναρχικοί εξέφρασαν εμπάθεια απέναντι στην εκκλησία. θεωρήθηκε ως η πηγή της ίδιας της εξουσίας. οι αναρχικοί θεωρούν το κράτος και περιττό. Τόσο το κράτος όσο και ο καπιταλισμός πρέπει να εξαλειφθούν εντελώς. παρά όταν ανταγωνίζονται για το ατομικό τους 35 . Η απόρριψη του χριστιανισμού έρχεται γιατί οι αναρχικοί πιστεύουν πως μόνο τότε οι άνθρωποι θα ελευθερωθούν και θα ανεξαρτητοποιηθούν. 2) Φυσική ευταξία Εκτός από κακό. ηθικής και πολιτισμικής ανανέωσης. Αυτή η δομή λοιπόν πρέπει να ανατραπεί. Κολεκτιβισμός είναι στην ουσία η πίστη πως οι άνθρωποι εργάζονται καλύτερα μαζί για το κοινό καλό. Η θρησκεία λειτουργεί ως στήριγμα του κράτους. πολιτικές και οικονομικές συνθήκες. οι αναρχικοί ασπάζονται τη θεωρία την καλή φύση που προσδίδει ο Ρουσσώ στους ανθρώπους. Το σύμπαν εξάλλου είναι προδιατεθειμένο και έχει καταφέρει την ευταξία με τους φυσικούς του νόμους. το οποίο απαιτεί απόλυτη και αναμφισβήτητη εξουσία. οι αναρχικοί στρέφονται στο Βουδισμό και στον Ταοϊσμό. καθώς το βλέπουν ως μέσο εφαρμογής της κοινωνικής. Η ανθρώπινη φύση είναι τελικά πλαστική. Οι άνθρωποι δεν χρειάζονται νόμους για να ζουν ειρηνικά. Η πίστη λοιπόν στη φυσική καλοσύνη έχει ως εξαγόμενο την φυσική και αυθόρμητη ευταξία. προπαγανδίζει μια ιδεολογία υπακοής και υποταγής τόσο στους πνευματικούς ηγέτες όσο και στους επίγειους εξουσιαστές. Τελικά.εξυπηρετεί την υποταγή των γυναικών. Έτσι. αλλά ο σεβασμός. Βάσει του Χομπς η ευταξία είναι αδύνατη χωρίς το κράτος και τον νόμο εξαιτίας της κακής ανθρώπινης φύσης. Εδώ. Αμφισβήτησαν τον καπιταλισμό που δημιουργεί τρεις τάξεις: Α) την πλειοψηφία που είναι θύμα εκμετάλλευσης Β) μειοψηφία που είναι θύμα εκμετάλλευσης αλλά εκμεταλλεύεται κιόλας Γ) ανώτατη τάξη των νέτων σκέτων εκμεταλλευτών-δυναστών. Πάντως. Η θρησκευτική και η πολιτική εξουσία εργάζονται από κοινού. Οι Προυντόν. Η θρησκεία. 4) Οικονομική ελευθερία Οι αναρχικοί δεν βλέπουν την ανατροπή του κράτους ως αυτοσκοπό. Η ιδέα του Θεού αντιπροσωπεύει την έννοια ενός υπέρτατου όντος. Όμως. αλλά αμφισβητούν τις δομές της κοινωνικής και οικονομικής ζωής. η συνεργασία και η αυθόρμητη αρμονία. που δίνουν έμφαση στην αλληλεξάρτηση και την ενότητα του σύμπαντος. Οι φονταμενταλιστές έχουν μια θετική στάση απέναντι στο κράτος. το άτομο στερείται ηθικής αυτονομίας και ηθικής κρίσης. Μπακούνιν και Κροπότκιν για παράδειγμα δέχθηκαν πως τα άτομα μπορεί να είναι εγωιστικά και ανταγωνιστικά. Ωστόσο. Κολεκτιβιστικός αναρχισμός Οι φιλοσοφικές ρίζες του κολεκτιβιστικού αναρχισμού βρίσκονται στο σοσιαλισμό. η θρησκεία προσπαθεί να επιβάλλει ένα σύνολο ηθικών αρχών πάνω στο άτομο και να καθιερώσει ένα κώδικα αποδεκτής συμπεριφοράς. ο αναρχισμός δεν βασίζεται απλά πάνω στην «ανθρώπινη καλοσύνη». με την έννοια ότι σχηματίζεται από τις κοινωνικές. επιζητούν μια κοινωνία που να μην υπάρχει το πλέγμα κυριαρχίας-υποταγής.

ενώ οι βιομήχανοι και η αστυνομία περιγράφονται ως καταπιεστές. Η πραγματική επανάσταση απαιτεί την ανατροπή του καπιταλισμού αλλά και την ανατροπή της κρατικής εξουσίας. Οι ιδέες του Προυντόν στηρίχθηκαν στο θαυμασμό του για τις μικρές κοινότητες των χωρικών ή των χειροτεχνών. Η αμοιβαιότητα είναι ένα σύστημα τίμιας και δίκαιας ανταλλαγής. Οι αναρχοσυνδικαλιστές επίσης αποσκοπούσαν στην ανατροπή του καπιταλισμού και 36 . Δεν πρέπει να περιμένουμε το κράτος να μαραθεί. Αμοιβαιότητα Η αναρχική πίστη στην κοινωνική αλληλεγγύη παρήγαγε μια περισσότερο μετριοπαθή ιδέα της αμοιβαιότητας. Οι μαρξιστές πιστεύουν ότι το κράτος στη συνέχεια θα μαραθεί. οι αναρχικοί υποστηρίζουν πως κάθε επέκταση του ρόλου του κράτους σημαίνει μόνο παραπάνω καταπίεση. όπου η κοινωνική αλληλεπίδραση είναι εκούσια και αρμονική. ο αναρχισμός και ο σοσιαλισμός αποκλίνουν σε αρκετά σημεία. «Η κοινωνική αλληλεγγύη είναι ο πρώτος ανθρώπινος νόμος. Αντίθετα. Οι κοινοβουλευτικοί σοσιαλιστές έχουν χάσει την πίστη τους στην επαναστατική δυναμική των εργατικών μαζών. Οι άνθρωποι για τους αναρχικούς είναι κοινωνικά αγελαία και συνεργατικά πλάσματα. Αντίθετα. Ο Προυντόν θαύμαζε την ανεξαρτησία των μικροκτηματιών και για αυτό προσπάθησε να θεμελιώσει ένα σύστημα κατοχής ιδιοκτησίας που θα απέφευγε την εκμετάλλευση. Βλέπουν το κράτος από θετική πλευρά και βλέπουν ένα «εξανθρωπισμένο» καπιταλισμό. Η πιο ισχυρή διαφωνία τους όμως αφορά στο πέρασμα από τον καπιταλισμό στον κομμουνισμό.συμφέρον. Οι εργάτες μπορούν να υπερασπιστούν τον εαυτό τους οργανώνοντας συνδικάτα. Αναρχοσυνδικαλισμός Η αναρχο-συνδικαλιστική θεωρία άντλησε από σοσιαλιστικές ιδέες και ανέπτυξε μια σκληρή αντίληψη ταξικού πολέμου. αλλά με την επανάσταση να καταργηθεί. «Η ιδιοκτησία είναι κλοπή» λέει και αντιτίθεται σε όλες τις μορφές της ατομικής ιδιοκτησίας. που συνδέεται με τον Προυντόν. Όταν ενώνονται δεν χρειάζεται να ρυθμίζονται ή να ελέγχονται από την κυβέρνηση. Δ) πιστεύουν πως μια πλήρως κομμουνιστική κοινωνία θα ήταν αναρχική (αντίληψη του Μαρξ: το κράτος θα μαραθεί) Ωστόσο. Ο Προυντόν στέκεται ανάμεσα στις ατομικιστικές και κολεκτιβιστικές παραδόσεις του αναρχισμού. όπου το προλεταριάτο θα χρειαστεί να οπλιστεί και να οργανωθεί ενάντια στην απειλή της αντεπανάστασης. δεν υπάρχει ανάγκη για οποιασδήποτε μορφής ρυθμιστική παρέμβαση. Οι μαρξιστές τάσσονται υπέρ της «δικτατορίας του προλεταριάτου». Έτσι. Φιλοσοφικά και ιδεολογικά οι αναρχικοί έχουν κοινά σημεία με τους μαρξιστές. Β) υποστήριξαν την επανάσταση ως μέσο πολιτικής αλλαγής Γ) δείχνουν προτίμηση στην συλλογική ιδιοκτησία του πλούτου και την κοινοτική οργάνωση της κοινωνικής ζωής. Α) Αμφότεροι απορρίπτουν θεμελιωδώς τον καπιταλισμό θεωρώντας το σύστημα ταξικής εκμετάλλευσης και δομικής αδικίας. Η ελευθερία είναι ο δεύτερος». ώστε να παλέψουν όλοι μαζί για τα δικαιώματά τους. κάνει τη διάκριση μεταξύ της ιδιοκτησίας και των υπαρχόντων. οι αναρχικοί θεωρούν το κράτος ως κακό και καταπιεστικό από μόνο του. Με τη διακυβέρνηση οι άνθρωποι καταπιέζονται και δεν είναι κοινωνικά αλληλέγγυοι. Επίσης. Οι εργάτες συνιστούν μια καταπιεσμένη τάξη. Από την ίδια του τη φύση είναι διεφθαρμένο και διαβρωτικό σώμα.

στην κατάληψη της εξουσίας από τους εργάτες. που στην τελική είναι οι μόνοι που δημιουργούν πλούτο τον οποίο καρπώνονται οι εργοδότες. Οι αναρχικοί αντιθέτως πιστεύουν πως τα άτομα μπορούν να συμπεριφερθούν ειρηνικά. 37 . αρμονικά και αποδοτικά χωρίς την αστυνόμευση του κράτους. Άρα. Ο Κροπότκιν με την θεωρία της «αλληλοβοήθειας» προσπαθεί να παράσχει μια βιολογική θεμελίωση για την κοινωνική αλληλεγγύη. Στην ουσία παράγει το φθόνο. Χρησιμοποίησε λοιπόν τη δαρβινική θεωρία της εξέλιξης των ειδών. η πίστη στην κοινωνική αλληλεγγύη οδηγεί στην κατεύθυνση του κομμουνισμού. Δύο είναι τα βασικά χαρακτηριστικά του αναρχοσυνδικαλιστικού κινήματος: Α) εμπνεύστηκαν από τη δύναμη της εργατικής τάξης και πίστεψαν πως θα πρέπει να ασκηθεί άμεση πίεση στην καθεστηκυία τάξη (μποϋκοτάζ. μη ιεραρχική κοινωνία του μέλλοντος. δεν υπάρχει ανάγκη για αποπροσωποποιημένες γραφειοκρατικές κοινωνικές διαδικασίες. κάθε περιορισμός πάνω στο άτομο είναι κακός. Ο Κροπότκιν λοιπόν υποστήριξε πως ο πραγματικός κομμουνισμός απαιτεί την κατάργηση του κράτους και την σύσταση των μικρώναυτοδιαχειριζόμενων κοινοτήτων. Στην καρδιά του φιλελευθερισμού υπάρχει μια πίστη στην πρωτοκαθεδρία της ατομικής ελευθερίας. τα ελεύθερα άτομα μπορούν να ζήσουν και να εργαστούν εποικοδομητικά επειδή είναι ορθολογικά. Α) οι φιλελεύθεροι αποδέχονται την ατομική ελευθερία. Σημαντικές διαφορές υπάρχουν ανάμεσα στο φιλελευθερισμό και τον ατομικιστικό αναρχισμό. Ο ατομικισμός και το κράτος είναι συνεπώς αρχές ασυμβίβαστες. το έγκλημα και την αταξία. Η ιδιοκτησία είναι κλοπή. Η αναρχική αυτάρκης μικρή κοινότητα έχει τρία βασικά πλεονεκτήματα: Α) οι κοινότητες ενισχύουν τους δεσμούς της συμπόνιας Β) οι αποφάσεις λαμβάνονται με άμεση δημοκρατία Γ) οι άνθρωποι μπορούν να διαχειριστούν τις αντιδικίες τους πρόσωπο με πρόσωπο. Β) θεώρησαν τα συνδικάτα ως ένα πρότυπο για την αποκεντρωμένη. Επιπλέον. για να υποστηρίξει πως τα επιτυχημένα είδη είναι αυτά που συνεργάζονται και αλληλοβοηθούνται. Έτσι. την εχθρότητα. Ατομικιστικός αναρχισμός Η φιλοσοφική βάση του ατομικιστικού αναρχισμού έγκειται στη φιλελεύθερη ιδέα του κυρίαρχου ατόμου. του πλήρους κολεκτιβισμού. αλλά δεν πιστεύουν ότι μπορεί να είναι εγγυημένη χωρίς το κράτος. πολλοί αναρχικοί εισήχθησαν στο συνδικαλιστικό κίνημα αλλά ανέπτυξαν τη δικιά τους ιδεολογία. Είναι λοιπόν απαραίτητο και απαιτητό ένα κράτος – νυχτοφύλακας. Όπου υπάρχει σύγκρουση μπορεί να επιλυθεί μέσω του διαλόγου. Ο αναρχοκομμουνισμός είναι εδραιωμένος πάνω στην ικανότητα του ανθρώπου για συνεργασία. Όμως ο αναρχοσυνδικαλισμός έμεινε με την ελπίδα μιας αυθόρμητης εξέγερσης όσων καταπιέχονται. γενική απεργία). Από αυτήν την άποψη. αντιπροσωπεύει την εκμετάλλευση των εργαζομένων. Κατά την κλασική φιλελεύθερη άποψη η ελευθερία είναι αρνητική (απουσία εξωτερικών περιορισμών πάνω στο άτομο). Αναρχοκομμουνισμός Στην πιο ριζοσπαστική της μορφή. η ατομική ιδιοκτησία ενθαρρύνει τον εγωισμό και προάγει τη σύγκρουση και την κοινωνική δυσαρμονία.

γιατί είναι υπόλογη σε αυτόν. Εδώ. που υποστήριξε πως η διακυβέρνηση μπορεί να καταργηθεί και να αντικατασταθεί από έναν μη ρυθμισμένο ανταγωνισμό της αγοράς. 38 . Το άτομο θα έπρεπε να είναι πιστό στη συνείδησή του και να κάνει μόνο του ό. Οι αναρχικοί απορρίπτουν την ιδέα της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας και θεωρούν το συνταγματισμό ως απλά προσωπεία. Ο όρος εγωισμός δύναται να έχει δύο σημασίες. ο αναρχισμός τοποθετεί την ατομική συνείδηση πάνω από τις απαιτήσεις της πολιτικής υποχρέωσης.χ. Λιμπερταριανισμός Το ατομικιστικό επιχείρημα αναπτύχθηκε από λιμπερταριανούς με συνθήματα όπως «καλύτερη διακυβέρνηση είναι εκείνη που δεν κυβερνά καθόλου». Με τις τακτές εκλογικές αναμετρήσεις η διακυβέρνηση αναγκάζεται να διασφαλίζει το συμφέρον του λαού. («η φύλαξη της γειτονιάς» είναι ένα παράδειγμα που μεταφέρει την ευθύνη της δημόσιας τάξης από την αστυνομία στην κοινότητα). οι φιλελεύθεροι πιστεύουν πως ακόμα και η αγορά έχει τα όριά της (για π. Αναρχοκαπιταλισμός Το δεύτερο μισό του 20ου αιώνα αναπτύχθηκε μια μορφή αναρχοκαπιταλισμού. τα συμβόλαια που θα υπογράφονταν θα ήταν οικειοθελή. γιατί ο ανταγωνισμός θα ανάγκαζε τις εταιρίες να ήταν φτηνές και αποδοτικές. αυτή η θεωρία παρέχει μηδενικές προτάσεις γύρω από το πως θα μπορέσει να διατηρηθεί η ευταξία. Μπορεί τα άτομα να ενδιαφέρονται κατ’ ουσίαν για το εγώ. Η ιδιοτέλεια ωστόσο μπορεί να παράγει σύγκρουση και να δικαιολογεί την ύπαρξη ενός κράτους που να περιορίζει κάθε άτομο ή να κακοποιεί τους άλλους. Η ιδιοκτησία μπορεί να κατέχεται από κυρίαρχα άτομα που να μπορούν να συνάψουν οικειοθελή συμβόλαια με άλλα άτομα. οι αναρχοκαπιταλιστές πιστεύουν πως η αγορά μπορεί να ικανοποιήσει όλες τις ανθρώπινες επιθυμίες. σε αυτήν την περίπτωση. Οι αναρχοκαπιταλιστές υπερβαίνουν κατά πολύ τις ιδέες του φιλελευθερισμού της ελεύθερης αγοράς. η προστασία είναι δημόσιο αγαθό και θα πρέπει να υπάρχει δημόσιος πάροχος). Με άλλα λόγια το κράτος είναι προσβολή στην ατομική ελευθερία. υποστήριξε τη θεωρία του «αόρατου χεριού» της αγοράς. οι κερδοφόρες εταιρίες θα ήταν καλύτερες από την παρούσα αστυνομική δύναμη. το άτομο παραμένει ελεύθερο και η αγορά ρυθμίζει ολόκληρη την κοινωνική διάδραση. πίστη στο τίποτα και απόρριψη των πάντων. Ο λιμπερταριανισμός επεκτάθηκε με τον Tucker που έδωσε έμφαση στον ορθολογισμό και υποστήριξε πως οι συγκρούσεις μπορούν να επιλυθούν από το διάλογο. απαλλάσσοντας ολοκληρωτικά από την ανάγκη για πολιτική οργάνωση. Ωστόσο. μπορεί να δρα όπως εκείνο επιλέγει χωρίς να λαμβάνει υπόψη του νόμους ή ηθικές αξίες. Ενώ. Όλο αυτό ισοδυναμεί με μια μορφή μηδενισμού. Εγωισμός Οι θεωρίες του Stirner αντιπροσωπεύουν μια ακραία μορφή ατομικισμού. Το άτομο.τι εκείνο θεωρεί σωστό. Όλοι οι νόμοι περιορίζουν την ατομική ελευθερία. που είναι ικανό να ρυθμίσει την κοινωνική διάδραση. Επίσης.Β) οι φιλελεύθεροι πιστεύουν πως τα συντάγματα ελέγχουν την εξουσία και την περιορίζουν. Εδώ λοιπόν έρχεται ο Stirner για να πει πως ο εγωισμός είναι μια φιλοσοφία που τοποθετεί το ατομικό εγώ στο κέντρο του ηθικού σύμπαντος. Σύμφωνα λοιπόν με τους αναρχοκαπιταλιστές. Εν τω μεταξύ. γεγονός που οδηγεί στην πολιτική ανυπακοή. Συνεπώς. να είναι δηλαδή ιδιοτελή και υστερόβουλα (αποδεκτή θεωρία από Λοκ & Χομπς).

η βία είναι ένας τρόπος έγερσης της πολιτικής συνείδησης και παρακίνησης των μαζών. που έβλεπε τη διακυβέρνηση ως νόμιμη πηγή βίας και καταναγκασμού. παρά να τα εφαρμόζουν στην πράξη. Αν κάθε κράτος θεωρείται κακό και καταπιεστικό. Η βία γεννάται από την καταπίεση και την εκμετάλλευση. Μποϋκοτάζ προϊόντων. απωθούμενοι από τις συμβατικές διαδικασίες και τους μηχανισμούς της πολιτικής. Επιπλέον. Το μόνο που καταφέρνουν οι αναρχικοί με αυτόν τον τρόπο είναι η μεγαλύτερη αστυνόμευση και η αυξανόμενη καταπίεση των μαζών. Είναι επομένως μια μορφή επαναστατικής δικαιοσύνης και ένας τρόπος καταρράκωσης του ηθικού της άρχουσας τάξης. Η άμεση δράση έχει δύο πλεονεκτήματα: Α) είναι αμόλυντη από το μηχανισμό του κράτους. Αδιαφόρησαν για την ενεργό πολιτική και επικεντρώθηκαν στη συγγραφή. οι αναρχικές εξεγέρσεις απέτυχαν επειδή βασίζονταν στην αυθόρμητη επανάσταση και όχι στην προσεκτική οργάνωση. Πάντως. Κατά τη διάρκεια του 20 ου αιώνα ο αναρχισμός έχασε όλο και περισσότερο την υποστήριξή του προς όφελος του κομμουνισμού. για κανέναν λόγο. ασχέτως αν αποκτάται μέσω της κάλπης ή υπό την απειλή όπλου. τότε κάθε προσπάθεια να κατακτηθεί η κυβερνητική εξουσία είναι διαβρωτική και επιβλαβής. σαμποτάζ μηχανημάτων. η βία είναι μια μορφή εκδίκησης ή ανταπόδοσης. η άμεση δράση έχει περιορισμένη πολιτική επιρροή. Με το νόμο της αγάπης πίστευε πως μπορούμε να αντισταθούμε στη λαίλαπα που ακούει στο όνομα κράτος. Επίσης. Ωστόσο. είναι μια περιοχή όπου το κράτος υπερέχει μακράν. Από αναρχική σκοπιά. απεργία γίνονται τα όπλα των αναρχικών. Άμεση δράση Άμεση δράση είναι η πολιτική δράση που διεξάγεται έξω από το συνταγματικό πλαίσιο και εκτείνεται από την παθητική αντίσταση μέχρι την τρομοκρατία. Οι αναρχικοί συνέχισαν να δίνουν έμφαση στην επαναστατική δυναμική της τρομοκρατίας και τη δεκαετία του 1970 μερικοί υιοθέτησαν την «παράνομη βία» (βομβιστικές επιθέσεις-δολοφονίες) με σκοπό τη δημιουργία τρομοκρατικής ατμόσφαιρας. Μη βία Στην πράξη οι περισσότεροι αναρχικοί αντιμετωπίζουν τη βία ως αποτροπιαστική καθώς είναι φιλειρηνικοί. που είναι απομακρυσμένη από τα κατεστημμένα κόμματα. Η πολιτική εξουσία είναι πάντοτε καταπιεστική. Επαναστατική βία Κατά τον 19ο αιώνα οι αναρχικοί ηγέτες προσπάθησαν αν ξεσηκώσουν τις καταπιεσμένες μάζες στην εξέγερση και την επανάσταση. Δεν υπάρχει κανένας συμβατικός δρόμος προς την αναρχία. που υπήρξε πιο οργανωμένος. Κανένας δεν χρειάζεται να ασκεί βία σε κανέναν. Όμως. Ωστόσο.Δρόμοι προς την αναρχία Οι αναρχικοί μπορούσαν καλύτερα να περιγράψουν τα ιδανικά τους σε βιβλία και σε φυλλάδια. δεν μπορεί να ελεγχθεί από επαγγελματίες πολιτικούς και δηλώνει με φανερό τρόπο τη δυσαρέσκεια. καθώς αναφέρεται στους «περιθωριοποιημένους». Η αναρχική βία απλά καθρεπτίζει την καθημερινή βία της κοινωνίας και τη στρέφει ενάντια στους πραγματικά ενόχους. Β) μπορεί να οργανωθεί στη βάση της αποκέντρωσης και προκύπτει ως «νέα πολιτική». στην πράξη η αναρχική βία προκάλεσε τη δημόσια κατακραυγή και τη φρίκη. Η αρχή της μη βίας αντανακλούσε την ιερότητα ολόκληρης της 39 . Η μη βίαιη αντίσταση εκφράστηκε πολύ χαρακτηριστικά από τον Γκάντι. Ήταν επίσης θετικά αντιπολιτικοί.

Ας μην ξεχνάμε ότι τα φασιστικά καθεστώτα δεν ανατράπηκαν από μια λαϊκή επανάσταση αλλά από την ήττα στο Β’ Π. Β) η Ευρωπαϊκή κοινωνία είχε διαταραχθεί από την εμπειρία της βιομηχανοποίησης. Είναι γέννημα του μεσοπολέμου. Ο αντι-ορθολογισμός επηρέασε τον φασισμό με αρκετούς τρόπους. Έδωσε στο φασισμό έναν έντονο αντι-διανοητικισμό που αντανακλάται στην τάση να περιφρονεί την αφηρημένη σκέψη και να δοξάζει τη δράση. Αντίθετα. επειδή ακριβώς συνδέεται με αξίες όπως ο ατομικισμός. η σημασία του είναι μεγάλη γιατί αμφισβητεί και γονιμοποιεί όλες τις άλλες πολιτικές πεποιθήσεις. Φασισμός Τα φασιστικά καθεστώτα αναδείχθηκαν στις δεκαετίες 1920 και 1930. Έχει μια φιλοσοφική σπουδαιότητα. Ε) η εμπειρία του πολέμου από μόνη της γέννησε μια ιδιαίτερα μαχητική μορφή εθνικισμού.Π. Το 1933 ο Χίτλερ ορίστηκε καγκελάριος της Γερμανίας μέσα από εκλογικές διαδικασίες και μετέτρεψε τη χώρα του σε ναζιστική δικτατορία. στα συναισθήματα και στα ένστικτα. Την ίδια περίοδο η δημοκρατία κατέρρευσε στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης. Ο Νίτσε υποστήριξε πως τα ανθρώπινα όντα παρακινούνται από ισχυρά συναισθήματα και τη θέλησή τους. στην πράξη οι αναρχικοί που θέλγονται από τις ιδέες της μη βίας έχουν την τάση να αποστασιοποιούνται από τον πολιτικό ακτιβισμό. η οποία απείλησε τη μεσαία τάξη. η αποκέντρωση. ηγεσία και ελιτισμός. Επιπλέον. άκρατος εθνικισμός) 1) Αντι-ορθολογισμός Στα τέλη του 19ου αιώνα οι στοχαστές είχαν αρχίσει να στοχάζονται πάνω στα όρια της ανθρώπινης λογικής.ανθρώπινης ζωής. αφού υπογραμμίζει την καταστροφική φύση της πολιτικής εξουσίας. ο φασισμός φρόντισε να απευθυνθεί στην ψυχή. Ωστόσο. ο υπερκαταναλωτισμός. Δ) η οικονομική κρίση του 30 και η αυξανόμενη ανεργία δημιούργησε ένα κλίμα απαισιοδοξίας. Η πνευματική ζωή περιφρονήθηκε ως ψυχρή και άψυχη. έχει μια αυξανόμενη επίδραση στη σημερινή πολιτική σκέψη. Ο Μουσολίνι ανέλαβε την εξουσία το 1926. Ωστόσο. αλλά και μια πρακτική σημασία καθώς προωθεί ζητήματα όπως η μόλυνση του περιβάλλοντος. η ισότητα μπορεί να ανταποκριθεί στην μετανεωτερικότητα. οι δημοκρατικές διακυβερνήσεις εξέφραζαν συμφέροντα ομάδων και ήταν αδύναμες. πάλη. Γ) υπήρχε πάντα ο φόβος της ρωσικής επανάστασης και η αστική τάξη προσπάθησε να αγκιστρωθεί στην ακροδεξιά. Ο αναρχισμός τον 21ο αιώνα Θα ήταν εύκολο να απορρίψουμε τον αναρχισμό σήμερα. Ο φασισμός προέκυψε μέσα από ένα σύνθετο πλέγμα ιστορικών δυνάμεων: Α) η δημοκρατική διακυβέρνηση δεν είχε καταφέρει να αντικαταστήσει τις παλαιότερες αυταρχικές δομές. κάτι που δεν καταφέρνει η τρομοκρατία. Επίσης. Κεντρικά θέματα: (Αντι-ορθολογισμός. σοσιαλισμό. όταν οι άνθρωποι εναντιώθηκαν στο Διαφωτισμό και τη νεωτερικότητα. ως μια απλή φαντασίωση. Τέλος. Η μη βία λοιπόν ήταν μια πολιτική στρατηγική που μπορεί να κινητοποιήσει τη λαϊκή υποστήριξη. Ο φασισμός προσπάθησε να ξεριζώσει και να καταστρέψει την κληρονομιά της συμβατικής πολιτικής σκέψης. Οι ιδέες 40 .

Είναι μια οργανική κοινότητα που φυσικά ενώνεται από το κοινό παρελθόν. Η πάλη για τους άντρες είναι ότι η μητρότητα για τις γυναίκες. Φαίνεται λοιπόν πως πρόκειται για μια αντιφιλοσοφία. αφού δεν έχουμε όλοι την ίδια περιουσία και σοφία. 3) Ηγεσία και ελιτισμός Στο φασισμό απορρίπτεται η ισότητα. αδρανής. 2) Πάλη Οι ιδέες του Δαρβίνου βρήκαν απήχηση στο φασιστικό κίνημα μέσω του Spencer. με τη συστηματική χρήση προπαγάνδας οι άνθρωποι μετατρέπονται σε πειθήνια όργανα της εξουσίας.. για αυτό ζει σύμφωνα με τη δική του βούληση και τις επιθυμίες του. Ο νέος πολιτισμός ήταν ο πολιτισμός της καταστροφής. υποταγμένη) Ο φασισμός επηρεάστηκε από την ιδέα του Νίτσε για τον «υπεράνθρωπο». Η πάλη θεωρείται ως μια φυσική και αναπόφευκτη κατάσταση τόσο της κοινωνικής όσο και της διεθνούς ζωής. ένα παράδειγμα μηδενισμού. απαλλάχθηκαν από το Σύνταγμα και δέχθηκαν μια διακυβέρνηση που εκπορεύεται από τον ίδιο τον ηγέτη. μια πίστη στο τίποτα. Η αδιάκοπη πάλη έδωσε αυτόν τον επεκτατικό χαρακτήρα στο ναζιστικό κόμμα. Η επανάσταση του μηδενισμού αντιπροσωπεύει την σκοτεινότερη πλευρά της δυτικής παράδοσης. Κάθε έθνος έχει το δικό του πνεύμα. Είναι ένα άτομο που υπερβαίνει το ένστικτο της αγέλης και της συμβατικής ηθικής. Α) τον υπέρτατο ηγέτη (ανυπέρβλητη εξουσία) Β) την πολεμική ελίτ (ηρωισμός. Τέλος. Οι σοσιαλιστές αποδέχονται μόνο την εξουσία του συλλογικού σώματος. μια απόρριψη των καθιερωμένων πολιτικών αρχών. Ολόκληρη η εξουσία πηγάζει από τον ηγέτη. Η ισχύς εν τη ενώσει. Εγκαταλείποντας τον ορθολογισμό. μέσα από την επιβίωση του καταλληλότερου ενέπνευσε τους φασίστες. Μερικές σκέψεις για την εξουσία: Για τους φιλελεύθερους η εξουσία πηγάζει από κάτω προς τα πάνω. Η αδυναμία πρέπει να εξαλειφθεί. Ο φασισμός κατάλαβε την ψυχολογία του όχλου και παρακίνησε τις μάζες σε δράση. ο φασισμός στράφηκε στην ιστορία. Πρόκειται για μια βαθιά ελιτίστικη και έντονα πατριαρχική ιδεολογία. Η νίκη είναι για τους ισχυρούς και οι αδύναμοι πρέπει να καταστραφούν. Η νιτσεϊκή θεωρία ηγεσίας και η ρουσσωϊκή λογική του ενός ενιαίου δημόσιου συμφέροντος αναμειγνύονται και παίρνουν τη μορφή ΟΛΟΚΛΗΡΩΤΙΚΗΣ Δημοκρατίας. αφού η ελευθερία κατέληξε να είναι υποταγή. η δημοκρατία έγινε απόλυτη δικτατορία και η πρόοδος μεταμορφώθηκε σε αέναη πάλη. όραμα. τη δικιά του κουλτούρα και τη δική του γλώσσα. Τα ανθρώπινα όντα γεννιούνται με ριζικά διαφορετικές ικανότητες και αυτοί που έχουν το σπάνιο προσόν της ηγεσίας ανέρχονται μέσα από τον αγώνα.. Η χαρισματική εξουσία είναι απεριόριστη. που είναι προικισμένος σε υπέρτατο βαθμό. Αυτό το ιδανικό του υπεράνθρωπου οι φασίστες το μετέτρεψαν σε αδιαμφισβήτητη πολιτική ηγεσία. Έτσι. Οι αναρχικοί απορρίπτουν την εξουσία γιατί είναι 41 . Η κοινωνία αποτελείται από τριών ειδών ανθρώπους.είχαν ελάχιστη συνάφεια αλλά μυθική απήχηση. Οι συντηρητικοί βλέπουν την εξουσία να προκύπτει με φυσικό τρόπο. ικανότητα για αυτοθυσία) Γ) τη μάζα (αδύναμη. που ελέγχει τον ατομικισμό και την απληστία. τον πολιτισμό και την ιδέα της οργανικής κοινότητας. Έτσι κάνουμε λόγο για πολιτική της βούλησης. Η απόρριψη του Διαφωτισμού έδωσε στο φασισμό ένα καταστροφικό χαρακτήρα. Η εικόνα των ειδών να εξελίσσονται μέσα από μια διαδικασία φυσικής επιλογής. με τη συγκατάθεση των κυβερνωμένων.

στη Γερμανία δόθηκε έμφαση στη σπουδαιότητα της φυλής. Όταν ο Α’ Π. Το κράτος είναι ένα απλό όχημα. Άρα.καταπιεστική. Επιζητά την απόλυτη εξουσία και καταργεί τη διάκριση μεταξύ ιδιωτικής και δημόσιας ζωής. ήταν εύκολο για τους καιροσκόπους να ενσωματώσουν μια μεσσιανική πολιτική και η παλιγγενεσία της άριας φυλής οδήγησε στο Γ’ Ράιχ. τα αριστερά στοιχεία γρήγορα περιθωριοποιήθηκαν. Φασισμός και κράτος Ενώ στην Ιταλία δόθηκε έμφαση στο ιδανικό του ολοκληρωτισμού. Ο ιταλικός φασισμός θέτει τα πάντα στην υπηρεσία του κράτους. Το ολοκληρωτικό ιδεώδες Ο ολοκληρωτισμός εγκαθιδρύεται μέσα από ιδεολογική χειραγώγηση και απροκάλυπτο τρόπο και κτηνωδία. καθώς το βλέπουν ως μέσο εφαρμογής της κοινωνικής. Οι επιχειρηματίες και το εργατικό δυναμικό είναι μαζί 42 . Οι φασίστες συνδέουν την εξουσία με τον ηγέτη. Οι φασίστες της μεσαίας τάξης είχαν μια έκδηλη απέχθεια για τον καπιταλισμό και επιδοκίμαζαν τον κολεκτιβικισμό (το κοινό καλό πάνω από το ατομικό καλό). Τέλος. Ωστόσο. Έτσι. της εκπαίδευσης και των οργανώσεων. Ωστόσο. γιατί α) καταργεί τη διάκριση μεταξύ δημόσιας και ιδιωτικής ζωής και β) ο ηγέτης απαιτεί την ολοκληρωτική αφοσίωση των πολιτών. γεγονός είναι ότι εδώ η ατομικότητα εξαλείφεται μπρος στο «κοινό καλό». Κορπορατισμός Οι φασίστες επιδιώκουν να μεταμορφώσουν την ανθρώπινη συνείδηση και όχι τις κοινωνικές δομές. Ο φασισμός είναι ένα ολοκληρωτικό καθεστώς. έληξε με την ταπεινωτική ήττα των Γερμανών. 5) Άκρατος εθνικισμός Ο φασιστικός εθνικισμός είπε όχι στη διαφορετικότητα και ναι στην ανωτερότητα της φυλής. Επίσης. Ο κορπορατισμός αντιτίθεται τόσο στην ελεύθερη αγορά όσο και στον κεντρικό σχεδιασμό. Ενώ ο ναζισμός βάζει πάνω από όλα τον ηγέτη και το λαό. καθώς προσπάθησαν να υποτάξουν τις μεγάλες επιχειρήσεις στους δικούς τους πολιτικούς στόχους. του πολιτισμού. Ο πολιτικός έλεγχος επιτυγχάνεται με την εξόντωση των πολιτικών αντιπάλων και τον έλεγχο της τέχνης. 4) Σοσιαλισμός Ο εθνικοσοσιαλισμός είναι μια κυνική προσπάθεια να κερδηθεί η υποστήριξη των εργατών. σημαντικό και πρωτεύον είναι το κράτος. ηθικής και πολιτισμικής ανανέωσης. στην πράξη η εθνική αναγέννηση σήμαινε επεκτατισμό και επιβεβαίωση της ισχύος πάνω σε άλλα έθνη. τα φασιστικά καθεστώτα εφάρμοσαν σοσιαλιστικού τύπου οικονομικές πολιτικές. Πάντως. η προσβολή και η απώλεια που αισθάνθηκαν ήταν πολύ μεγάλη.Π. των ΜΜΕ. απεχθάνονται τον υλισμό που καλλιεργεί ο καπιταλισμός. Φαίνεται πως η εθνική αναγέννηση και η οικονομική πρόοδος ήταν στενά συνδεδεμένη με τη στρατιωτική δύναμη. Οι φονταμενταλιστές βλέπουν έχουν μια θετική στάση απέναντι στο κράτος.

κάτω από τις οδηγίες των Γερμανών αφεντικών τους. Γίνεται επέκταση του άμεσου πολιτικού ελέγχου πάνω στη βιομηχανία και την οργανωμένη εργατική τάξη. η οποία προσάρμοζε ψευτοεπιστημονικές ιδέες σε κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα. ανίκανοι να δημιουργήσουν κάτι από μόνοι τους. το χρώμα των μαλλιών. Η βασική ιδέα του φυλετισμού είναι ότι πολιτικά και κοινωνικά συμπεράσματα μπορούν να εξαχθούν από θεμελιακές και έμφυτες διαφορές μεταξύ των φυλών. Μια ημιεπιστημονική θεωρία αξιώνει μια επιστημονική χροιά. ενώ οι Εβραίοι περιγράφονταν ως σωματικά. Η γενετική δηλαδή καθορίζει την πολιτική. καταστροφείς του πολιτισμού. Οι φυλές τώρα χωρίζονται σε τρεις κατηγορίες: α) Οι Άριοι. Φασισμός και φυλετισμός Η πολιτική της φυλής Ο φασισμός υπερασπίζεται την οργανική φυλή και δίνει έμφαση στις βιολογικές ή γενετικές διαφορές που υπάρχουν μεταξύ των ανθρωπίνων όντων. οι φυλετικές κατηγορίες χαίρουν μηδαμινής επιστημονικής θεμελίωσης. η φυσιογνωμία και το αίμα είναι σταθερά και αμετάβλητα. Βέβαια. 43 . Κορπορατισμός: μέσο ενδυνάμωσης των οργανωμένων συμφερόντων μέσα στα πλαίσια της διακυβέρνησης. πνευματικά και ηθικά εκφυλισμένοι. Οι Εβραίοι τελικά κατηγορήθηκαν για όλα τα δεινά που έζησαν οι Γερμανοί τη διάρκεια του μεσοπολέμου. Οι Εβραίοι ήταν υπεύθυνοι για τον θάνατο του Χριστού. Ωθούν κατά κάποιο τρόπο την καθολική κοινωνική σκέψη έναντι της προτεσταντικής ατομικής. Β) Οι φορείς του πολιτισμού.συνδεδεμένα σε ένα οργανικό και πνευματικά ενοποιημένο σύνολο. Σε μεγάλο βαθμό η καταγωγή του αντισημιτισμού είναι θεολογική. υπήρξαν ιδρυτές του πολιτισμού. Οι ναζιστικές φυλετικές θεωρίες οδήγησαν τον Χίτλερ από μια πολιτική διωγμών σε μια πολιτική τρόμου και τελικά στην φυλετική εξολόθρευση. Ο αντισημιτισμός εξελίχθηκε σε μια φυλετική θεωρία που απέδωσε στους Εβραίους ένα καταστρεπτικό και εξευτελιστικό φυλετικό στερεότυπο. οδήγησε στο να θεωρούνται οι Εβραίοι μια χωριστή φυλή. Οι φασίστες λένε όχι στην ταξική πάλη και λένε ναι στη σύμπνοια. Η πολιτισμική ανάπτυξη αποδιδόταν στο γερμανικό τρόπο ζωής. Ο ιταλικός φασισμός δόξασε τις αξίες της σύγχρονης τεχνολογίας και τη βιομηχανική ζωή. Η πεποίθηση πως οι Άριοι είναι μια απαράμιλλα ανώτερη φυλή υπαγόρευε μια πολιτική επεκτατισμού και πολέμου. Η φυλή προσδιορίζεται κατά τη γέννηση του ατόμου από τη φυλετική ταυτότητα των γονιών του. γιατί μόνο έτσι έρχεται η πρόοδος. Το δόγμα το φυλετικού αντισημιτισμού εισήχθη από τον Gobineau που υποστήριξε την ανωτερότητα της άριας φυλής. Γ) Οι Εβραίοι. Εκσυγχρονισμός Το κράτος γίνεται φορέας εκσυγχρονισμού. Με τον κορπορατισμό ελέγχονται όλα τα μεγάλα οικονομικά συμφέροντα ενώ παράλληλα καταργούνται όλες οι οργανώσεις της εργατικής τάξης. Η ανάπτυξη της φυλετικής επιστήμης. Οι άλλες φυλές υποβιβάζονται σε υποδεέστερη θέση και γίνονται υπάνθρωποι. Το δέρμα. λέγοντας πως οι δυνατότητες και τα πεπρωμένα των λαών είναι γραμμένα στο DNA τους. Ναζιστικές φυλετικές θεωρίες Η ναζιστική ιδεολογία διαμορφώθηκε από έναν συνδυασμό φυλετικού αντισημιτισμού και κοινωνικού Δαρβινισμού.

Οι σύγχρονες φασιστικού τύπου διατάξεις ασπάζονται έναν «δημοκρατικό φασισμό». η ιδιωτική ζωή λογίζεται ως μη πολιτική.Αγροτική Ιδεολογία Ο ναζισμός ανέπτυξε μια ευδιάκριτα αντινεωτερική φιλοσοφία. η βιολογία κάνει τις γυναίκες τις μόνες αρμόδιες για το θηλασμό των παιδιών. πολιτικών κομμάτων και διαλόγου. αβεβαιότητας και αταξίας. Έτσι. 2. η εξασθένιση του έθνους κράτους. ο οποίος είναι διαχωρισμένος από αρχές όπως η απόλυτη ηγεσία. Όμως. το τέλος της κομμουνιστικής εξουσίας. ενδυναμώνουν τη σύγχρονη ακροδεξιά. σοσιαλιστικός. Είναι μια πολιτική μίσους και δυσφορίας. Η διάκριση δημόσιου-ιδιωτικού Πατριαρχία Βιολογικό – κοινωνικό φύλο Ισότητα και διαφορετικότητα 1. Μέχρι τη δεκαετία του 1960 οι έμφυλες διαιρέσεις σπανίως θεωρούνταν ως πολιτικά ενδιαφέρουσες. Η πολιτική του προσωπικού Οι ριζοσπάστριες φεμινίστριες βλέπουν πως η έμφυλη διαίρεση δεν μπορεί να αναδειχθεί από τις συμβατικές ιδεολογίες. ο πόλεμος στηρίχθηκε στη βαριά βιομηχανία και η χιτλερική περίοδος έγινε μάρτυρας μιας ραγδαίας βιομηχανοποίησης. γεγονός που πρέπει να ανατραπεί. καθώς αυτές περιθάλπουν πατριαρχικές συμπεριφορές και πεποιθήσεις. Για παράδειγμα. Οι φεμινίστριες θεωρούν ότι οι γυναίκες είναι μη προνομιούχες λόγω του φύλου τους. από τη μία είχαμε την προπαγάνδα των μικρών αγροτικών κοινοτήτων και από την άλλη τους βομβαρδισμούς από τη σύγχρονη τεχνολογία. 4. Οι Ναζί εξύμνησαν τις αξίες της λαϊκής παράδοσης και την αγροτική ιδεολογία. Φαίνεται πως ο φασιστικός συμβιβασμός με τη φιλελεύθερη δημοκρατία να αποτελεί μια τακτική κίνηση. Ωστόσο. αναδεικνύουν την έμφυλη πολιτική σχέση η οποία οδηγεί στην υπεροχή των ανδρών. η παγκοσμιοποίηση. Φεμινισμός Ο φεμινισμός σταθερά συνδέεται με το κίνημα των γυναικών και την προσπάθεια προώθησης του κοινωνικού ρόλου των γυναικών. Η διάκριση δημόσιου-ιδιωτικού Η πολιτική έχει κατανοηθεί ως μια δραστηριότητα που λαμβάνει χώρα μέσα σε μια δημόσια σφαίρα θεσμών διακυβέρνησης. 3. έχουν διευρύνει τις ευκαιρίες για τον ακροδεξιό εξτρεμισμό. το άλυτο μεταναστευτικό. Για τις φεμινίστριες η πολιτική 44 . Ο φασισμός στον 21ο αιώνα Ο φασισμός πηγάζει από συνθήκες κρίσης. φιλελεύθερος) του φεμινισμού είναι: 1. πολιτικοί και οικονομικοί ρόλοι θεωρούνταν ως «φυσικοί» άρα και αναπόφευκτοι. Επίσης. ο ολοκληρωτισμός και ο απροκάλυπτος φυλετισμός. Επίσης. καθώς οι διαφορετικοί κοινωνικοί. Μάλλον ο τελικός σκοπός ήταν η ίδρυση μιας πολεμικής αυτοκρατορίας. η αβεβαιότητα της παγκόσμιας οικονομίας και η αυξανόμενη απογοήτευση για την ικανότητα των κατεστημένων κομμάτων να αντιμετωπίσουν τα πολιτικά και κοινωνικά προβλήματα. Αντίθετα. Τα κυριότερα ζητήματα που απασχολούν τις διάφορες ιδεολογικές παραδόσεις (ριζοσπαστικός. και αντίστοιχα η σωματική ρώμη των ανδρών τους καθιστά καταλληλότερους για το δημόσιο κόσμο της εργασίας. καθώς πίστευαν πως η αστικοποίηση και η εκβιομηχάνιση αποδυναμώνουν το φυλετικό πρότυπο και γερμανικό πνεύμα.

η γυναικεία υποταγή αντανακλά τη δομή της εξουσίας. Ο όρος στην κυριολεξία σημαίνει εξουσία από τον πατέρα. 2. την εργασία και την πολιτική. στην ουσία περιορίζει τη γυναίκα εντός της οικίας. Βιολογικό και κοινωνικό φύλο Το πιο συνηθισμένο αντιφεμινιστικό επιχείρημα είναι πως οι έμφυλες διαιρέσεις είναι φυσικές. Η πατριαρχική οικογένεια βρίσκεται στην καρδιά μιας συστημικής διαδικασίας. Οι φεμινίστριες δεν έχουν μια μοναδική ανάλυση για το ζήτημα της πατριαρχίας. Οι οικιακές υποχρεώσεις θα μπορούσαν να αναλαμβάνονται από το σύζυγο ή συγγενείς. ισχυριζόμενες πως το προσωπικό είναι πολιτικό. Η γυναικεία καταπίεση πηγάζει μέσα από την ίδια την οικογένεια. Χρησιμοποιούν λοιπόν την έννοια της πατριαρχίας για να περιγράψουν την εξουσιαστική σχέση μεταξύ αντρών και γυναικών. Οι φεμινίστριες επεδίωξαν να γκρεμίσουν αυτή τη διάκριση μεταξύ δημόσιουιδιωτικού. Στην πράξη όλα τα βιολογικά επιχειρήματα άνευ περιεχομένου. Οι φιλελεύθερες δίνουν ιδιαίτερη βαρύτητα στην υποεκπροσώπηση των γυναικών στην πολιτική. Ο γυναικείος εγκέφαλος είναι οπλισμένος με ευφυΐα και όσο για τη σωματική δύναμη. Πατριαρχία Για τις φεμινίστριες το κοινωνικό φύλο είναι μια σημαντική κοινωνική διαίρεση. Επίσης. στον αναπτυγμένο κόσμο δεν είναι απαραίτητη για την ανάληψη της εξουσίας. της εργασίας και της πολιτικής ζωής. 45 . συζύγων. Οι ριζοσπάστριες θεωρούν πως πρόκειται για μια συστηματική και θεσμοποιημένη μορφή της αντρικής ισχύος. Δηλαδή. όπως ακριβώς οι σοσιαλιστές ανέπτυξαν τη θεωρία της «ταξικής πολιτικής». Η μορφή και ο βαθμός καταπίεσης ποικίλει ανάλογα τον πολιτισμό και το χρόνο. η οποία αναπαράγει την αντρική κυριαρχία σε όλες τις κοινωνικές θέσεις: την εκπαίδευση. ο βιολογικός παράγοντας που συνδέεται συχνότερα με την κοινωνική θέση των γυναικών είναι η ικανότητά τους να γεννούν παιδιά. Η ανισότητα που υπάρχει ανάμεσα στα δύο φύλα διατηρείται ακριβώς επειδή θεωρείται ως φυσικό και όχι πολιτικό εξαγόμενο. γονέων-παιδιών είναι όλες πολιτικές. οι σχέσεις μεταξύ κυβέρνησης-πολιτών. Για αυτές ο καπιταλισμός και όχι η πατριαρχία είναι το επίμαχο ζήτημα. που στη συνέχεια σημαίνει υποταγή της συζύγου συμβολίζοντας την αντρική υπεροχή σε όλους τους θεσμούς. Η σύνδεση μεταξύ τεκνογονίας και ανατροφής είναι πιο πολύ πολιτισμική παρά βιολογική.υπάρχει όπου εντοπίζεται η κοινωνική σύγκρουση. Οι σοσιαλίστριες βλέπουν την πατριαρχία ως συνέπεια του ταξικού συστήματος. Ο διαχωρισμός δημόσιος άντρας-ιδιωτική γυναίκα που έχει προκύψει. για αυτό ανέπτυξαν μια θεωρία «έμφυλης πολιτικής». εργοδοτών-εργαζομένων. αφού από εκεί αρχίζει η περιορισμένη πρόσβασή της στη δημόσια σφαίρα της εκπαίδευσης. τις επιχειρήσεις. 3. η κοινωνία είναι ιεραρχική αφού ο νεότερος άνδρας καταπιέζεται από τον γηραιότερο. Έτσι. Στην Αφρική ακόμα και σήμερα οι γυναίκες γίνονται θύματα κλειτοριδεκτομής. ενώ στην Ινδία ο θεσμός της προίκας κάνει τις γυναίκες ανεπιθύμητες και πάνε να δημιουργήσουν ένα έθνος δίχως γυναίκες. Οι γυναίκες μπορούν να είναι μητέρες. Είναι φανερό ότι στην πατριαρχική διακυβέρνηση ο γυναικείος πληθυσμός ελέγχεται από τον ανδρικό. τα επαγγέλματα. αλλά δεν είναι αναγκαίο να αποδεχθούν τις υποχρεώσεις της μητρότητας.

Οι σοσιαλιστές σπάνια αντιμετώπισαν το φύλο ως πολιτικά σημαντική κατηγορία. η μητρότητα. Οι μεταμοντέρνες φεμινίστριες έχουν αμφισβητήσει το κατά πόσο το βιολογικό φύλο είναι μια σαφής βιολογική διάκριση. 4. Στο δημόσιο βίο όλοι οι άνθρωποι θεωρούνται ως άτομα. δεν γεννιούνται. Την εξισωτική θεωρία οι φιλελεύθερες φεμινίστριες την αντιλαμβάνονται ως νομική και πολιτική ισότητα. Οι κοινωνικά κατασκευασμένες ταυτότητες πρέπει να κατεδαφιστούν. Εξάλλου. Οι συντηρητικοί δίνουν έμφαση στην έμφυλη διάκριση. Είναι ο διαφορετικός ρόλος που προσδίδει η κοινωνία στους άντρες και στις γυναίκες. αφού οι βιολογικές διαφορές είναι μικρές και δεν εξηγούν τις διακρίσεις.Οι φεμινίστριες κάνουν μια σαφή διάκριση μεταξύ βιολογικού και κοινωνικού φύλου. ίδιες ελευθερίες. Είναι ορθολογικά πλάσματα που πρέπει να έχουν πρόσβαση στην παιδεία. αφού το αίτημα για ισότητα περικλείει μια επιθυμία να γίνουν σαν τους άντρες. Είναι η ισότητα με τους άντρες. αλλά βάσει της προσωπικότητάς τους. την πολιτική και κοινωνική ζωή. Οι φεμινίστριες θεωρούν πως πρόκειται για πολιτισμική ή πολιτική διάκριση. Ίδια δικαιώματα. Το φύλο δίνει στην κοινωνία τον οργανικό και ιεραρχικό του χαρακτήρα. Το κοινωνικό φύλο είναι ένας πολιτισμικός όρος. Αυτό σημαίνει ίση πρόσβαση στο δημόσιο βίο. Ισότητα και διαφορετικότητα Στόχος του φεμινισμού είναι η ανατροπή της πατριαρχίας και ο τερματισμός της σεξιστικής καταπίεσης. που θεωρούν φυσική και αναπόφευκτη. Ο πολιτισμικός μύθος πως οι γυναίκες αναζητούν την ασφάλεια και την ολοκλήρωση στην οικογενειακή ζωή είναι ένας μύθος που υπηρετεί την αποθάρρυνση των γυναικών από την είσοδό τους στην εργασία. Οι γυναίκες γίνονται. Οι άντρες μονοπωλούν την ηγεσία. αφού κληρονομούν από μάνα και πατέρα. Οι θρησκευτικοί φονταμενταλιστές θεωρούν το φύλο δοσμένο από το θεό. δικαίωμα ψήφου. Οι πατριαρχικές δομές είναι φυσικές και επιθυμητές. Οραματίζονται μια κοινωνία όπου οι γυναίκες συναδελφώνονται. Φιλελεύθερος φεμινισμός (δικαίωμα παιδείας. Τα στερεότυπα τις κατασκευάζουν. Υπάρχουν όμως και φεμινίστριες που υπερασπίζονται τη διδαφορετικότητα. όλα τα ανθρώπινα όντα έχουν θηλυκή και αρσενική πλευρά. Οι σοσιαλίστριες θέλουν την οικονομική-μισθολογική ισότητα. Τους νοιάζει να ελέγχουν το σώμα τους. 46 . Οι φεμινίστριες της διαφορετικότητας θέλουν να απελευθερωθούν και να αποκτήσουν μια γυναικεία ταυτότητα. όπως η τεκνογονία. Δίνουν έμφαση στις γυναικείες δεξιότητες. Οι γυναίκες πρέπει να απολαμβάνουν ίδια δικαιώματα με τους άντρες πάνω στη βάση ότι είναι ανθρώπινα όντα. Μερικές σκέψεις για την κοινωνικό φύλο: Για τους φιλελεύθερους οι διαφορές μεταξύ άντρα ή γυναίκα αφορά στον ιδιωτικό βίο. Όλες οι παραπάνω θεωρίες προσπαθούν να απελευθερώσουν τις γυναίκες από την διαφορετικότητα. Για αυτό οι γυναίκες και οι άντρες δεν θα πρέπει να κρίνονται βάσει του φύλου τους. εργασίας. Οι ριζοσπάστριες θέλουν την ισότητα στην οικογένεια και την προσωπική ζωή. Οι φασίστες βλέπουν το κοινωνικό φύλο ως θεμελιώδη διαίρεση. Τι γίνεται με τις γυναίκες που δεν μπορούν να κάνουν παιδιά ή δεν έλκονται από τους άντρες. Οι έμφυλες διαφορές επιβάλλονται μέσα από τα αντιθετικά στερεότυπα ανδρισμού και θηλυκότητας. Το βιολογικό φύλο είναι αυτό που συνδέεται με την αναπαραγωγή. ψήφου) Είναι φεμινίστριες βαθιά επηρεασμένες από τις ιδέες του φιλελευθερισμού. η εμμηνόρροια. Πιστεύουν στην ουσιοκρατική πεποίθηση που διαχωρίζει τους άντρες και τις γυναίκες σε ψυχοβιολογικό επίπεδο.

Χρειάζεται μια κοινωνική επανάσταση ώστε να δοθεί στις γυναίκες η προοπτική της πραγματικής χειραφέτησης. το αίτημα για ίσα δικαιώματα ελκύει τις γυναίκες της ανώτερης τάξης. των χαρισμάτων. ασχέτως φύλου. ο σοσιαλισμός στην πραγματικότητα δεν κατήργησε την πατριαρχία. οι σύγχρονες σοσιαλίστριες φεμινίστριες αντιλαμβάνονται πως οι γυναίκες ούσες ενεργές στην παραγωγική διαδικασία και ερωτικά αντικείμενα. αλλά από το θεσμό της ιδιοκτησίας. Έτσι. Επίσης. που είναι εφοδιασμένες με χρήμα και εκπαίδευση. Η θέση των γυναικών έχει θεμελιωδώς αλλάξει με την ανάπτυξη του καπιταλισμού. θρησκείας. Οι γυναίκες δεν καταπιέζονταί από τους άντρες. Δικαίωμα παιδείας. Σε αυτό στηρίχθηκε και το κίνημα υπέρ της ψήφου.Η φιλοσοφική βάση του φιλελεύθερου φεμινισμού έγκειται στην αξία του ατομικισμού. Τα άτομα πρέπει να κρίνονται βάσει της λογικής. Τα άτομα έχουν δικαίωμα στην ίση μεταχείριση. της προσωπικής τους αξίας. γεννώντας και αναθρέφοντας παιδιά έχουν πολλά ζητήματα να ξεπεράσουν. Οι φιλελεύθερες φεμινίστριες έχουν συμβιβαστεί με την ιδέα της «έμφυτης κλίσης» των γυναικών για την οικογενειακή ζωή. χρώματος. δεν παροτρύνει τις γυναίκες να ταυτιστούν και να ενοποιηθούν και κάνει το κοινωνικό φύλο αόρατο. Το γεγονός ότι οι γυναίκες περιορίζονται στο σπίτι είναι γιατί υπηρετούνται τα οικονομικά συμφέροντα του καπιταλισμού. εργασίας. Όταν ο καπιταλισμός ανατραπεί από το σοσιαλισμό θα έρθει και η χειραφέτηση. Όμως. για αυτό και τη μεταβιβάζουν μονάχα στους γιους τους. Ακόμα και η μονογαμία επιβάλλεται στις γυναίκες για να διασφαλίσουν τα προνόμιά τους οι άντρες. 47 . Οποιαδήποτε μορφή διάκρισης εναντίων των γυναικών έπρεπε σαφέστατα να απαγορεύεται. οι ριζοσπάστριες φεμινίστριες θεωρούν πως αυτή η «ατομικίστικη» θεωρία έχει στρέψει την προσοχή από το ζήτημα της πατριαρχίας. Σοσιαλιστικός φεμινισμός (ταξική σύγκρουση. αλλά να διασφαλίσουν την καθιέρωση ίσων δικαιωμάτων. γεννώντας και μεγαλώνοντας παιδιά. Σε μια σοσιαλιστική κοινωνία ο γάμος θα έπρεπε να διαλυθεί και η μονογαμία να εξαφανιστεί. Ο φιλελεύθερος φεμινισμός αντανακλά τα συμφέροντα των λευκών γυναικών της μεσαίας τάξης. που έχει βασιστεί στην κατοχή ιδιοκτησίας από τους άντρες. Η άμισθη φύση της οικιακής εργασίας είναι που ευθύνεται για το χαμηλό κοινωνικό κύρος καθιερώνοντας τη συστηματική κοινωνική ανισότητα. οι γυναίκες παράγουν εργατικό δυναμικό για την επόμενη γενιά. Ο φιλελεύθερος φεμινισμός είναι κατ’ ουσία μεταρρυθμιστικός. είναι υπεύθυνες να τους στέλνουν για δουλειά στην ώρα τους και να τους προσφέρουν το κατάλληλο προσκέφαλο όταν αυτοί κουράζονται και απογοητεύονται. ο οποίος τις χρησιμοποιεί όποτε θέλει ως «εφεδρικό στρατό εργαζομένων». Άρα. φυλής. Τελικά. Για αυτό ο ταξικός πόλεμος είναι πιο σημαντικός από τον πόλεμο ανάμεσα στα δύο φύλα. οικονομική χειραφέτηση) Οι σοσιαλίστριες φεμινίστριες υποστηρίζουν πως οι έμφυλες σχέσεις έχουν τις ρίζες τους στην κοινωνική και οικονομική δομή. αφού με την κατάλληλη γαλούχηση δημιουργούν πειθαρχημένους και υπάκουους πολίτες. πίστης. Η αστική οικογένεια είναι πατριαρχική και καταπιεστική επειδή οι άντρες επιθυμούν να διασφαλίσουν την ιδιοκτησίας τους. ανακουφίζουν τους άντρες από το φορτίο της οικιακής εργασίας. Οι φιλελεύθερες φεμινίστριες δεν επιθυμούν να καταργήσουν τη διάκριση μεταξύ δημόσιας και ιδιωτικής σφαίρας. ψήφου και λιγότερο προσοχή στην κατανομή εξουσίας μέσα στο σπίτι. η πατριαρχία μπορεί μονάχα να κατανοηθεί υπό το φως κοινωνικών και οικονομικών παραγόντων. Αντίθετα. προσδίδοντας μάλιστα στη γυναίκα αρσενικά χαρακτηριστικά. Παρομοίως.

Ουσιαστικά οι γυναίκες έχουν ευνουχιστεί και η ανάγκη για σεξουαλική απελευθέρωση είναι επιτακτική. 2) νομιμοποίηση άμβλωσης 3) ίσοι μισθοί. θα έχουν μικρότερο έλεγχο του σώματός τους και θα έχουν συμβιβαστεί με μια ισότητα που σημαίνει αφομοίωση. Άρα. Εντούτοις. Λένε λοιπόν. Επιμένουν να κατανοούν την κοινωνία ως πατριαρχική. 5) ανατροφή «νέου άντρα» που δέχεται τη συμμετρική οικογένεια. Οι πατριαρχικές αξίες και πεποιθήσεις διαποτίζουν την κουλτούρα. θα ανατραπεί η ψυχολογική και σεξουαλική καταπίεση των γυναικών. Οι περιβαλλοντικές θεωρίες κατανοούν την ανθρώπινη ζωή μονάχα μέσα στο πλαίσιο του φυσικού κόσμου. Ωστόσο.Ριζοσπαστικός φεμινισμός (πατριαρχία μείζον πρόβλημα) Οι έμφυλες κοινωνικές διαφορές θεωρήθηκαν για πρώτη φορά ως σημαντικές αφεαυτού. τη φιλοσοφία. Το κεντρικό χαρακτηριστικό του ριζοσπαστικού φεμινισμού είναι η πεποίθηση πως η έμφυλη καταπίεση είναι το πιο θεμελιακό χαρακτηριστικό της κοινωνίας. τον μεταμοντέρνο. Στον ψυχαναλυτικό υπερισχύει η θεωρία του «κοινωνικού φύλου». πως οι διαφορετικοί ρόλοι αντρών και γυναικών έχουν τις ρίζες τους σε μια διαδικασίας «εκκοινωνισμού». οι φεμινίστριες έχουν ένα ευρύ φάσμα ενδιαφερόντων και αυτό είναι και η δύναμή τους. 4) πρόσβαση στην εκπαίδευση. τον μαύρο και τον λεσβιακό φεμινισμό. ώστε να μπορούν να αναγνωρίζουν την έμφυλη καταπίεση. Με το στερεότυπο θηλυκότητας προσαρμόζονται σε ένα παθητικό ερωτικό ρόλο. Οι νίκες του φεμινισμού είναι 1)δικαίωμα ψήφου. Στο μαύρο συγχέεται ο σεξισμός και ο ρατσισμός. οι λεσβίες δίνουν αγώνα ενάντια στην ομοφοβία και οι μεταμοντέρνες αμφισβητούν τα πάντα (σαν τον καρτέσιο!) και θέτουν την ιδέα του κινήματος σε κίνδυνο. Νέες φεμινιστικές παραδόσεις Οι νέες φεμινιστικές παραδόσεις περιλαμβάνουν τον ψυχαναλυτικό. Το φεμινιστικό κίνημα επεδίωξε να αποκαλύψει την επίδραση της πατριαρχίας σε όλες τις όψεις της κοινωνικής και προσωπικής ζωής. Οικολογισμός Ο όρος οικολογία έχει μεταβληθεί σε πολιτικό όρο από τη δεκαετία του 1960 και υποδηλώνει την ευαισθησία για περιβαλλοντικά ζητήματα. ο οποίος έχει καταπιέσει τον ερωτισμό τους. Τώρα υπάρχει έντονος ο φόβος πως η οικονομική ανάπτυξη θέτει σε κίνδυνο τόσο την επιβίωση της ανθρώπινης φυλής όσο και του ίδιου του 48 . Ακόμα και η σύγχρονη ιατρική μπορεί να ανακουφίσει τις γυναίκες από το φορτίο της εγκυμοσύνης. πρωταρχική σημασία της οικολογίας. Έτσι. Η ανάπτυξη του οικολογισμού στα τέλη του 20ου αιώνα προκλήθηκε από την έντονη πρόοδο της βιομηχανοποίησης και της αστικοποίησης. Από πολύ μικρή ηλικία τα αγόρια και τα κορίτσια ενθαρρύνονται να μορφωθούν σύμφωνα με το φύλο τους. ο φεμινισμός θα συνεχίσει να υπάρχει όσο υπάρχει πατριαρχία και οι γυναίκες θα υποεκπροσωπούνται. Άρα. και αυτή η βιολογική διαδικασία μπορεί να διεξαχθεί σε εργαστήρια και οι γυναίκες να αποδράσουν από την οικογένεια και να εισέλθουν στην κοινωνία ως πραγματικά ίσες με τους άντρες. Η απελευθέρωση των γυναικών είναι εφικτή μόνο αν καταστραφεί ο οικογενειακός θεσμός. Το κίνημα των γυναικών είναι κατακερματισμένο και μη συνεκτικό. την ηθική και τη θρησκεία της κοινωνίας. Ο φεμινισμός στον 21ο αιώνα Από το 1960 που απογειώθηκε ο φεμινισμός έχει περάσει από πολλές φάσεις. οι γυναίκες περιγράφονται ως κατώτερες και υποδεέστερες των αντρών.

Οι άνθρωποι κυριαρχούν. Η σημαντικότερη διάκριση μέσα στον οικολογισμό είναι ανάμεσα στους «ρηχούς» και τους «βαθείς» οικολόγους. πετρέλαιο. Με αυτόν τον τρόπο όμως το μόνο που κάνει είναι να θέτει σε κίνδυνο τον πλανήτη και την ίδια την ανθρώπινη ύπαρξη. που μπορεί να επιδιορθωθεί. ως κηδεμόνες της φύσης. Όμως κάτι τέτοιο δεν μπορεί να 49 . προσέχουμε τη φύση. Ο κόσμος προηγουμένως είχε εκληφθεί ως οργανικός. Οι θρησκευτικοί φονταμενταλιστές θεωρούν τη φύση δοσμένη από το θεό και τη σέβονται. Εξαντλεί άνθρακα. Οι συντηρητικοί συχνά περιγράφουν τη φύση ως απειλητική και διατηρούν της υπεροχή τους. 5) αυτοεκπλήρωση. βελτιωθεί ή ακόμα και αλλαχθεί. ενώ οι άντρες πιο κοντά στον πολιτισμό. το οποίο θα έπρεπε να μιμηθούν οι άνθρωποι στην κοινωνική τους ζωή. Οι οικολόγοι βλέπουν τον κόσμο ως ένα ενιαίο όλον. 1. Στον οικολογισμό η ανθρωπότητα δεν κατέχει πλέον κεντρική θέση. Ολισμός (ο κόσμος ως δίκτυο συστημάτων) Οι παραδοσιακές πολιτικές ιδεολογίες δεν ασχολήθηκαν με τη σχέση ανθρωπότητας – φύσης. μολύνει αέρα. αλλά την αντιμετωπίζουν και αυτοί ως πόρο. Η επιστήμη αντιμετωπίζει τη φύση ως μηχανή. Οι αναρχικοί την βλέπουν ως πρότυπο απλότητα και ισορροπίας. καθώς όλες οι ιδεολογίες είναι ανθρωποκεντρικές. Επιστροφή στη φύση – Κεντρικά θέματα Οι οικολόγοι έχουν ασκήσει κριτική πάνω στην συμβατική πολιτική σκέψη. η δικαιοσύνη. Προσέχουμε τον άνθρωπο. Δηλαδή το ενδιαφέρον στρέφεται αποκλειστικά στον άνθρωπο. η ισότητα. Επίσης. η ευταξία. Είναι τυφλωμένη από τον υλικό πλούτο με αποτέλεσμα να θέτει σε κίνδυνο το οικοσύστημα και την ισορροπία της φύσης. το έθνος. Κεντρικά ζητήματα είναι: 1) οικολογία. που μπορεί να ερμηνευτεί και κατανοηθεί επιστημονικά. πραγματεύεται έννοιες όπως η ελευθερία. Οι φασίστες έχουν μια σκοτεινή και μυστικιστική αντίληψη της φύσης που τονίζει τη δύναμη του ενστίκτου και της πρωτόγονης ζωής. φυσικό αέριο. Η συμβατική πολιτική σκέψη αναλύει το άτομο. Οι σοσιαλιστές εξυμνούν την ομορφιά της. Ωστόσο. την κοινωνική τάξη. αλλά θεωρείται ως αδιαχώριστο κομμάτι της φύσης. Οι «βαθείς» οικολόγοι απορρίπτουν την ανωτερότητα του ανθρώπινου είδους και υποστηρίζουν πως σκοπός της ανθρώπινης ζωής είναι να διατηρεί το φυσικό κόσμο και όχι το αντίστροφο. οι φιλόσοφοι του 17ου αιώνα το περιέγραψαν ως μηχανή. Οι γυναίκες είναι πιο κοντά στη φύση. αλλά τη βλέπουν και ως υπηρέτη του ανθρώπου. Οι οικολόγοι έχουν αναπτύξει ένα ριζοσπαστικό νέο σύνολο εννοιών και αξιών με τις οποίες αντιλαμβάνονται και ερμηνεύουν τον κόσμο. Οι φεμινίστριες τη βλέπουν ως καλοκάγαθη και δημιουργική. το φύλο.πλανήτη. Αυτή η νέα κοσμοθεώρηση δίνει ένα καινούργιο ηθικό όραμα. 2. Μερικές σκέψεις για τη φύση: Για τους φιλελεύθερους η φύση είναι ένας πόρος που ικανοποιεί τις ανθρώπινες ανάγκες. 3) αειφορία. Οικολογία Οι οικολόγοι υποστηρίζουν πως η ανθρωπότητα υπό τις παρούσες συνθήκες αντιμετωπίζει την προοπτική της περιβαλλοντικής καταστροφής. 2)ολισμός. 4) περιβαλλοντική ηθική. ποτάμια και απειλεί τη βιωσιμότητα των άλλων βιολογικών ειδών μόνο και μόνο για το κέρδος. Η ρηχή οικολογία είναι υπέρ της «συντήρησης» των πραγμάτων ως έχουν.

Η έννοια με τη μεγαλύτερη ενδεχομένως επιρροή για τους σύγχρονους οικολόγους είναι των προχριστιανικών ιδεών. προσφέρει ένα νέο παράδειγμα – κατά όρους Κουν. Η αειφορία μπορεί να επιτευχθεί μέσω εναλλακτικών πηγών ενέργειας (ηλιακή) και εναλλακτικών οικονομικών δραστηριοτήτων. Ένα ηθικό ζήτημα που καταπιάνονται είναι η υποχρέωσή μας απέναντι στις μελλοντικές γενιές. Ο εκβιομηχανισμός και ο καπιταλισμός έχουν θέσει σε κίνδυνο την υγεία της γης. 3.συμβεί με τη γη. ως ενιαίο όλον. αλλά σκοπός είναι η προσωπική και πνευματική ολοκλήρωση. Η ενέργεια δεν μπορεί να ανακυκλώνεται συνέχεια. Ο κόσμος κατανοείται πλέον ως ένα δίκτυο συστημάτων. Που οδηγεί στην πράξη αυτό. Επίσης. το υποκείμενο και το αντικείμενο είναι επομένως ένα πράγμα. Περιβαλλοντική ηθική Η οικολογική πολιτική ενδιαφέρεται για την επέκταση της ηθικής σκέψης. Οι πράξεις μας σήμερα επηρεάζουν τη ζωή αυτών που έπονται. που θέλει τους ανθρώπους να σέβονται την υγεία του πλανήτη. Μια συστημική όψη του κόσμου τονίζει τις σχέσεις μέσα στο σύστημα. κβαντική. Μια εναλλακτική πηγή νέων εννοιών υπήρξε η θρησκεία. Εδώ. (ο ολισμός βασίζεται στην πίστη πως το όλον είναι πιο σημαντικό από τα επιμέρους τμήματα). (δεν είναι τυχαίο το όνομα κόσμος (κόσμημα) που έδωσαν οι αρχαίοι. 4. 50 . Οι σκούροι πράσινοι θέλουν την επιστροφή των ανθρώπων σε μικρές κοινότητες. Η σύγχρονη επιστήμη. αλλά οι βαθείς έχουν πρώτα στόχο την επιβίωση του πλανήτη. που έβλεπαν τον κόσμο. Ο Ταοϊσμός και ο Βουδισμός Ζεν έχουν κηρύξει την ενότητα ή των ακεραιότητα των πραγμάτων. Έτσι φτάνουμε στο φυσικό θάνατο. Εδώ έρχονται τα βουδιστικά οικονομικά που στηρίζονται στην αρχή του σωστού βιοπορισμού και όχι στο κυνήγι του πλούτου. για αυτό οι οικολόγοι ψάχνουν ένα νέο ολικό παράδειγμα. Η ιδέα της Γαίας είναι το ισχυρό οικολογικό μήνυμα. Αυτή η υπόσχεση της αιώνιας ευημερίας και υλικής αφθονίας είναι η αιτία της οικολογικής καταστροφής. Όπως όλα τα κλειστά συστήματα παρουσιάζει τα στοιχεία εντροπίας.καθώς προτείνεται η αρχή της αβεβαιότητας. Η γη είναι ένα όχημα που δεν έχει απεριόριστες δυνατότητες. απορρίπτοντας τη βιομηχανία και την τεχνολογία (επιστροφή στη φύση). Οι ρηχοί οικολόγοι θέλουν τη συντήρηση του ανθρώπινου είδους πάνω στον πλανήτη. αφού κάθε φορά που η ενέργεια μεταμορφώνεται ένα κομμάτι της χάνεται. ανοιχτοί πράσινοι. Θα πρέπει λοιπόν να αποδεχτούν ένα χαμηλότερο βιοτικό επίπεδο. Ο άνθρωπος δεν αντιμετωπίζεται ως μεγιστοποιητής χρησιμότητας. Καταδεικνύει με σαφήνεια το πως έβλεπαν το περιβάλλον). αφού ο επιστήμονας δεν διαχωρίζεται από το πείραμά του. πιστεύουν ότι η επιβολή φορολογικών μέτρων αποθαρρύνει την κακή χρήση του περιβάλλοντος. Οι πιο ήπιοι οικολόγοι. ασχολούνται με τα δικαιώματα των ζώων με τους πιο ριζοσπαστικούς να αποδίδουν σε κάθε έμβιο οργανισμό ίση ηθική αξία. οι οικοσυντηρητικοί βλέπουν την παρούσα γενιά ως θεματοφύλακα του πλούτου και οφείλουν να τον συντηρούν για τις επόμενες γενιές. Η Γαία είναι ένας ζωντανός οργανισμός που δρα με σκοπό την αυτοσυντήρηση. Μια μεταφορά που είχε μεγάλη επιρροή στον οικολογισμό είναι η ιδέα του «διαστημόπλοιου Γη». Οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τη γη ως έσοδο και όχι ως ένα κεφάλαιο που οφείλουν να διαφυλάξουν. Αυτή η άποψη είναι ριζοσπαστική. Όλα τα πράγματα είναι ζωντανά. Αειφορία Οι άνθρωποι σήμερα απολαμβάνουν ένα βιοτικό επίπεδο που θα ήταν αδιανόητο πριν από εκατό χρόνια.

Η ιδέα πως η φύση είναι πόρος προς εκμετάλλευση είναι περισσότερο αποτρόπαια στις γυναίκες παρά στους άντρεςαφέντες. Όμως. Όμως. Οι οικολόγοι δεν συντάσσονται με κανέναν. Οι σύγχρονες οικοφεμινίστριες υπογραμμίζουν την στενή σχέση της φύσης με τη γυναίκα.5. Είναι οι αφέντες που χαλάνε τον κόσμο. Κάθε άνθρωπος μπορεί να συνδεθεί με τα πάντα. διότι χωρίς αυτή είμαστε καταδικασμένοι στην παλαιά πολιτική. Στη μεταμοντέρνα κοινωνία η έννοια του μεταυλισμού είναι επίκαιρη. Οι αναρχικοί έχουν επίσης υπερασπιστεί τη δημιουργία αποκεντρωμένων κοινωνιών. «ούτε αριστεροί. Είναι αδύνατον τα οικολογικά προβλήματα να μπορούν να λυθούν με μια αλλαγή στην ιδιοκτησία του πλούτου. ο άνθρωπος είναι υπερβολικά έξυπνος και δεν μπορεί να επιβιώσει χωρίς τη σοφία! Ο οικολογισμός στοχεύει στην αλλαγή παραδείγματος. αφού οι άντρες προσπαθούν να καθυποτάξουν γυναίκες και φύση. Οι συντηρητικοί επίσης βλέπουν με συμπάθεια τα περιβαλλοντικά θέματα. Οι γυναίκες είναι πλάσματα της φύσης. ενώ το σοσιαλισμό ως φίλο. οι αναρχικοί πιστεύουν στην ανατροπή της διακυβέρνησης ενώ οι οικολόγοι θέλουν τη διακυβέρνηση ώστε να οργανώνεται η συλλογική δράση. Οι συνθήκες ευημερίας κάνουν τον άνθρωπο να αναζητά την ποιότητα ζωής. Δεξιός οικολογισμός Οι πρώτες εκδηλώσεις του οικολογισμού έγιναν στη Ναζιστική Γερμανία. Κάθε προσπάθεια αλλαγή πρέπει να στηρίζεται πάνω στην κοινωνική επανάσταση. όπου οραματίστηκαν την αναδημιουργία μια αγροτικής κοινωνίας και υποστήριξαν. Οικοαναρχισμός Ο αναρχισμός είναι ευαίσθητος σε θέματα οικολογίας και υπάρχει αντιστοιχία ανάμεσα στις δύο ιδεολογίες. καθώς αντανακλούν τη ρομαντική τους πλευρά για τον αγροτικό τρόπο ζωής. που σαρώνει τα πάντα μπροστά στο οικονομικό όφελος. Όλα μέσα στη φύση αναπτύσσονται αρμονικά και έτσι δεν χρειάζεται καμιά εξωτερική εξουσία ή έλεγχος. Οι αναρχικοί πιστεύουν πως το πιο σίγουρο θεμέλιο για την κοινωνική σταθερότητα είναι η οικολογική ισορροπία. Αυτοεκπλήρωση Οι οικολόγοι απορρίπτουν την ανθρώπινη ιδιοτέλεια και την απληστία για τα υλικά αγαθά. με το ίδιο το σύμπαν. σε επίπεδο ιδεών. Από το «έχειν» οφείλουμε να περάσουμε στο «είναι». Όμως επικεντρώνονται πάνω στο ζήτημα της συντήρησης δρυμών και δασών. ενώ οι άντρες πλάσματα του πολιτισμού. Βλέπουν τον καπιταλισμό ως εχθρό του περιβάλλοντος. και ο σοσιαλισμός είναι «παραγωγιστικό» πολιτικό δόγμα. Οικοσοσιαλισμός Ο οικοσοσιαλισμός υποστηρίζει πως η βασική αιτία των περιβαλλοντικών προβλημάτων είναι ο καπιταλισμός. την οργανική γεωργία. Η αυτάρκεια των τοπικών ομάδων οδηγεί σε μια πιο συνετή και στοργική χρήση της φύσης. ούτε δεξιοί». Με την ανάπτυξη της «περιβαλλοντικής συνείδησης» φτάνουμε στην αυτοεκπλήρωση και στην «ταύτιση με τους άλλους». 51 . Το οικολογικό κίνημα έχει αντίστοιχα υιοθετήσει την ιδέα της αποκέντρωσης. Οικοφεμινισμός Οι οικοφεμινίστριες υποστηρίζουν ότι η πατριαρχική κοινωνία είναι ο πυρήνας του κακού. Η πατριαρχία λοιπόν που καθιερώνει την υπεροχή του πολιτισμού πάνω στη φύση πρέπει να ανατραπεί. Η εγγύτητα στη φύση είναι μια ηθική τοποθέτηση.

τι θέλουν. Η θρησκεία τώρα τείνει να αντικαταστήσει το έθνος ως πηγή συλλογικής ταυτότητας. τα δυτικά κράτη είναι δομημένα πάνω στη βιομηχανία και δεν μπορούν έτσι εύκολα να απαρνηθούν τον τεχνολογικό πολιτισμό και τον καταναλωτισμό. Η θρησκεία άλλωστε είναι αδιαχώριστη από την πολιτική. Ο φονταμενταλισμός έχει αντλήσει τη δύναμή του από την πρόοδο της παγκοσμιοποίησης. Εγείρεται σε βαθύτατα προβληματικές κοινωνίες που πλήττονται από μια κρίση ταυτότητας. Στις τελευταίες δεκαετίες του 20ου αιώνα τα θρησκευτικά κινήματα έχουν αποκτήσει μια ανανεωμένη δυναμική. Ο φονταμενταλισμός αντιπροσωπεύει μια ηθική διαμαρτυρία και προσπαθεί να επανασυνδέσει τον άνθρωπο με το θείο. η εξάλειψη ζωικών και φυτικών ειδών κάνει όλους τους ανθρώπους να αναθεωρούν τις συνήθεις πολιτικές πρακτικές. Ο φονταμενταλισμός έρχεται εδώ να προσφέρει το αίσθημα του ανήκειν. Θρησκευτικός φονταμενταλισμός Ο όρος φονταμενταλισμός (από το θεμέλιο) είναι αρκετά αμφιλεγόμενος. Παρά την έντονη οπισθοδρομική του όψη. Για πολλούς δηλώνει την καταπίεση και τη μισαλλοδοξία και θεωρείται εχθρός των φιλελεύθερων αξιών και της προσωπικής ελευθερίας. της διαφθοράς και του εγκλήματος. που έχει υπονομεύσει την ικανότητα του πολιτικού εθνικισμού να καθιερώσει σταθερές πολιτικές ταυτότητες. Εκ νέου δημιουργεί κοινωνικά δεσμά πάνω σε θρησκευτικές αρχές. Ωστόσο.Ο οικολογισμός στον 21ο αιώνα Οι κλιματολογικές αλλαγές. Αυτό έγινε γιατί οι γηγενείς κουλτούρες καταπιέστηκαν και παράλληλα η προσήλωση στις δυτικές αξίες ήταν ασθενής. η μετα-αποικιοκρατία. Ο αντίκτυπος της θρησκείας στην πολιτική ζωή έχει προοδευτικά περιοριστεί λόγω της φιλελεύθερης κουλτούρας. που διαχωρίζει το ιδιωτικό από το δημόσιο. 52 . βαθύτατα ξένο προς εμάς. του υλισμού. Κεντρικά Θέματα: 1) θρησκεία και πολιτική 2) φονταμενταλιστική παρόρμηση 3) αντιμοντερνισμός 4) μαχητικότητα. ο θρησκευτικός φονταμενταλισμός είναι δημιούργημα του σύγχρονου κόσμου. Η θρησκεία είναι μια οργανωμένη κοινότητα ανθρώπων συνδεδεμένων από κοινές πεποιθήσεις που αφορά μια υπερβατική πραγματικότητα. η αντρική μειωμένη γονιμότητα. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο η θρησκεία έχει περιοριστεί στον ιδιωτικό βίο και αυτή η ιδιωτικοποίηση της θρησκείας έχει κάνει πιο έντονη τη διάκριση μεταξύ πολιτικής και θρησκείας. Στις μετα-αποικιοκρατικές κοινωνίες του αναπτυσσόμενου κόσμου επιτεύχθηκε η πολιτική ανεξαρτησία αλλά απέτυχε η κοινωνική χειραφέτηση. Η πολιτική είναι θρησκεία. με τη θρησκευτική αφύπνιση να λαμβάνει πολιτική μορφή. Οι παράγοντες που έχουν συνεισφέρει στην ανάπτυξή του είναι η εκκοσμίκευση. Στη δημόσια σφαίρα οι άνθρωποι υπόκεινται στους νόμους ενώ στην ιδιωτική τους ζωή μπορούν να κάνουν και να πιστεύουν ό. 1. η εξάπλωση των ορθολογικών ιδεών. Θρησκεία και πολιτική Το κεντρικό θέμα του φονταμενταλισμού είναι η απόρριψη της διάκρισης μεταξύ πολιτικής και θρησκείας. Ο οικολογισμός δεν απαιτεί απλά την μεταμόρφωση του οικονομικού συστήματος αλλά έναν εντελώς νέο τρόπο ύπαρξης. Από την άλλη πλευρά η επέκταση της δημόσιας/ορθολογικής ζωής έχει αφήσει τις κοινωνίες «ορφανές» και έχουμε την εξάπλωση της ανεκτικότητας.

Οι συντηρητικοί τη θεωρούν πολύτιμη πηγή σταθερότητας και κοινωνικής συνοχής. Οι φονταμενταλιστές είναι εξισωτικοί. κινητοποιώντας τους πιστούς. Ωστόσο. Οι φονταμενταλιστές είναι παθιασμένοι με την τεχνολογία. πορνογραφία). Οι θρησκευτικοί φονταμενταλιστές τη θεωρούν αναγκαία και μέσω αυτής οργανώνονται κοινωνικά. Κοινωνικά. δείχνει τη βαθιά του προσήλωση σε θεμελιώδεις αρχές που αποτελούν τον πυρήνα του θεωρητικού του συστήματος. Τα θεμέλια αυτά προκύπτουν από τα ιερά κείμενα. μοιχεία. τα επιτευγμάτα του σύγχρονου κόσμου και χρησιμοποιούν πυρηνικά όπλα και υπολογιστές. που είναι παρακμιακός και αποσαθρωμένος. Οι φονταμενταλιστές βέβαια τα ερμηνεύουν «δυναμικά». εκφράζει τα αιτήματα των περιθωριοποιημένων και τους προσφέρει μια σίγουρη ταυτότητα καθώς και μια προοπτική ανάπτυξης. ακτιβιστικά. Ανασυγκροτούν τη θρησκεία μέσα στη μετανεωτερικότητα. ριζοσπαστικοί. πορνεία. Αντιμοντερνισμός Ο θρησκευτικός φονταμενταλισμός στρέφει την πλάτη στο σύγχρονο κόσμο. Ωστόσο. επαναστατικοί. την επιστήμη. Αντίθετα. Ο συντηρητισμός θέλει ιεραρχία. Φονταμενταλιστική παρόρμηση (δογματική βεβαιότητα. Οι σοσιαλιστές την περιγράφουν με αρνητικούς όρους και τη βλέπουν ως μορφή ιδεολογίας της άρχουσας τάξης. Για αυτό ο θρησκευτικός φονταμενταλισμός σχετίζεται με τη χαρισματική ηγεσία. Ο φονταμενταλισμός λειτουργεί σε ψυχολογικό και κοινωνικό επίπεδο. Αυτό εξηγεί και τους πολλούς θρησκευτικούς 53 . προσφέρει βεβαιότητα σε έναν αβέβαιο κόσμο. Για αυτό αντιμετωπίζεται ως εκφυλισμένη. πολιτικά. Μερικές σκέψεις για τη θρησκεία: Για τους φιλελεύθερους η θρησκεία είναι ατομική επιλογή και υπάρχει αυστηρή διάκριση μεταξύ θρησκείας και πολιτικής. ομοφυλοφιλία.Υπάρχουν δύο ειδών φονταμενταλιστικά κινήματα: Ο «παθητικός» φονταμενταλισμός που θέλει να οικοδομήσει κοινότητες αμόλυντων πιστών και ο «ενεργός» που αντιστέκεται και μάχεται. διαφέρουν από τους συντηρητικούς που είναι πιο μετριοπαθείς και προσκεκτικοί. 2. που είναι a priori αληθή. Οι φονταμενταλιστές είναι οξείς και παθιασμένοι. οικονομικά. Η δυτική κοινωνία έχει υποκύψει στην λατρεία του ατόμου και στην ικανοποίηση των παθών (συμπτώματα: ανεκτικότητα. καθώς ασχολείται με θεμελιώδεις αξίες και πεποιθήσεις. Οι φασίστες απορρίπτουν τη θρησκεία γιατί λειτουργεί ως αντίπαλο δέος. να θεωρούν την πολιτική εντελώς διεφθαρμένη επιδιώκουν να καταλάβουν θέσεις εξουσία για να μπορούν να επηρεάσουν τα γεγονότα. Αντί. 4. η απλότητά του δεν μπορεί να δώσει συνολικές λύσεις στα περίπλοκα σύγχρονα προβλήματα. συνέχεια. Ο φασισμός λειτουργεί ως πολιτική θρησκεία. 3. Μαχητικότητα Ο φονταμενταλισμός έχει μια εγγενή τάση για σύγκρουση. θεμελιώδεις αλήθειες) Ο φονταμενταλισμός έρχεται σε αντίθεση με το σχετικισμό που αρνείται οποιαδήποτε απόλυτα κριτήρια. Αντί για το εξιδανικευμένο παρελθόν των συντηρητικών ευελπιστούν σε ένα εξαγνισμένο μέλλον. κρατώντας μια έκδηλη πολιτική στάση. Οι αναρχικοί την βλέπουν ως μια θεσμοποιημένη μορφή καταπίεσης. παράδοση και προστατεύει την ελίτ. Ψυχολογικά. η δυναμική ερμηνεία γίνεται πάντοτε από έναν άντρα βαθιάς πίστης και ηθικής αγνότητας. Οι φονταμενταλιστές επιστρέφουν στις οικογενειακές και θρησκευτικές αξίες.

Επίσης. Ο χριστιανισμός στη Δύση είναι μια προσωπική υπόθεση και όχι πολιτική. Ισλαμικός φονταμενταλισμός Το Ισλάμ δεν είναι απλά μια θρησκεία. αλλά κυρίως ένας εσωτερικός αγώνας του κάθε ατόμου για προσωπική ανέλιξη. Άλλοι φονταμενταλισμοί Πολλοί φονταμενταλισμοί μπορούν να θεωρηθούν ως υποποικιλίες του πολιτισμικού εθνικισμού. Από τη Μεταρρύθμιση η πολιτική σπουδαιότητα του χριστιανισμού φθίνει συστηματικά. Γεννά κλίμα φόβου και ανησυχίας. Μέσα στους κόλπους των σιιτών αναπτύσσεται ένας μεσσιανικός και συναισθηματικός χαρακτήρας. ο άμεμπτος και αλάνθαστος που διαθέτει απόλυτη θρησκευτική και πολιτική εξουσία. δεν εναγκαλίστηκε από τους θεοσεβούμενους νότιους. ομοφυλόφιλων. Μέσα από αυτήν την προσπάθεια απαιτείται η ηθική υπακοή και η αφοσίωση στο Ισλάμ. Βέβαια η εικόνα των φονταμενταλιστών – βομβιστών είναι παραπλανητική καθώς αγνοεί πως η διαμαρτυρία τους είναι κατά βάση ειρηνική και νόμιμη. ιμπεριαλισμό). Οι ισλαμιστές φονταμενταλιστές επιθυμούν να εγκαθιδρύσουν την υπεροχή της θρησκείας πάνω στην πολιτική. Δεν είναι όμως μόνο μια πολιτική πάλη ενάντια στους άπιστους. Είναι ένας ολοκληρωμένος τρόπος ζωής. όπου έγινε προσπάθεια να γυρίσει η Αμερική πίσω στον Χριστό. Ασία και Λατινική Αμερική. Η έλξη της θρησκείας είναι μια πρωταρχική πηγή πολιτικής ταυτότητας και παρέχει μια υποθετικά αρχέγονη βάση. Χριστιανικός φονταμενταλισμός Κατά τη διάρκεια του 20ου αιώνα η χριστιανική πίστη αποδυναμώθηκε στη Δύση και η πλειοψηφία των χριστιανών ζουν σε Αφρική. δαιμονοποιούν τους «άλλους» (ανταγωνιστικές θρησκείες. Όμως. Η νέα χριστιανική δεξιά Πρόκειται για μια καινοφανή ανάπτυξη κατά τη δεκαετία του 1970. μαρξισμό. σαν παράταξη είναι αδύναμη και δεν μπορεί να επεκταθεί πολιτικά. γεγονός που τους βοηθάει για να δημιουργήσουν μια αίσθηση συλλογικής ταυτότητας. Αν «εμείς» είμαστε οι εκλεκτοί του θεού πρέπει να επικρατήσουμε επί των «άλλων» που είναι οι δυνάμεις του σκότους. Τρομοκρατία: χρήση του τρόμου για πολιτικούς σκοπούς. Σιιτικός φονταμενταλισμός Στους σιίτες ο ιμάμης είναι ο θρησκευτικός ηγέτης. Ο κρατικός παρεμβατισμός μετά το 1950 βοήθησε στην εξάλειψη των ανισοτήτων. γυναικών υπήρξαν πολλά και η νέα χριστιανική δεξιά θέλησε την αποκατάσταση των παραδοσιακών και οικογενειακών αξιών. Ο θρησκευτικός φονταμενταλισμός τον 21ο αιώνα 54 . Βοήθησε παραταύτα στον πολιτισμικό εθνικισμό. η οποία τελικά παρακινεί τους πιστούς σε δράση. πολιτική και οικονομική συμπεριφορά. καθώς παρέχει οδηγίες πάνω στην ηθική. Τα αιτήματα των μαύρων. Το άτομο απομακρύνεται από την αμαρτία και μέσα από την εμπειρία του πόνου ζει μια ευλαβή και απλή ζωή.πολέμους.

Ουσιαστικά η ιδεολογία του καπιταλισμού της πρόνοιας ή της σοσιαλδημοκρατίας θριάμβευσε. Το τέλος της ιστορίας. Οι θρησκευτικοί φονταμενταλιστές βλέπουν το παρόν ως πνευματικά διεφθαρμένο. ότι με βάση το φιλελευθερισμό θα μπορέσει να δομηθεί μια κοινωνία που να είναι ικανή να ικανοποιεί τα συμφέροντα όλων των μεγάλων κοινωνικών ομάδων. Το τέλος της ιδεολογίας. νέες ιδεολογικές δυνάμεις αναδύθηκαν στην επιφάνεια. του φυλετισμού ή του θρησκευτικού φοντεμανταλισμού. πάνω στις οποίες στηρίχθηκε ο σύγχρονος κόσμος. Οι συντηρητικοί αντιλαμβάνονται την παράδοση και τη συνέχεια. Νέες ιδεολογίες (φεμινισμός. Ο μεταμοντερνισμός ως ιδεολογία 55 . Ανεδείχθη στη Δύση αλλά εξαπλώθηκε σε παγκόσμιο επίπεδο. Οι φασίστες βλέπουν την πτώση μιας χρυσής εποχής και επιθυμούν την αναγέννηση και ανάπλασή της μέσα από την πάλη και τον πόλεμο. κοινωνικές και πολιτικές). Ο 20ος αιώνας αφορούσε την κατοχή ενώ ο 21ος δίνει μια μάχη για την ταυτότητα που έχει περιέλθει σε κρίση. Μερικές σκέψεις για την ιστορία: Για τους φιλελεύθερους η ιστορία είναι δομημένη πάνω στην πρόοδο. μέσα από τη μεταρρύθμιση και όχι μέσα από την επανάσταση. Ο θρίαμβος όμως ήταν προσωρινός. Η ιδεολογία αναδείχθηκε μέσα από τις ραγδαίες αλλαγές (οικονομικές. Η ιδέα του τέλους της ιδεολογίας έγινε δημοφιλής τις δεκαετίες του 1950-1960. Ιδεολογία χωρίς Τέλος. Ο διάλογος αυτός ξεκινά από τον Μαρξ που προσπάθησε να θέσει μια διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στην ιδεολογία και την επιστήμη. Οι σοσιαλιστές πιστεύουν πως η ταξική σύγκρουση είναι η κινητήρια δύναμη της εξουσίας. Ο θάνατος του κομμουνισμού προετοίμασε το δρόμο για την αναβίωση του εθνικισμού. Το παρελθόν καθοδηγεί το μέλλον. ωστόσο αντιλαμβάνονται την αναγέννηση με όρους εκσυγχρονιστικούς. αλλά είναι καταδικασμένος γιατί δεν μπορεί να παρακολουθήσει την ταχύτητα της εποχής. η οποία υποβιβάστηκε σε τεχνικά ζητήματα. Ουσιαστικά η οικονομία είχε θριαμβεύσει πάνω στην πολιτική. Έχει όμως υπηρετήσει τον σκοπό της αλήθειας ή έχει παραγάγει τυφλωμένες κοσμοθεωρήσεις. οικολογισμός. Η άλλη άποψη υποστηρίζει πως ο φονταμενταλισμός προσφέρει μια ματιά του μεταμοντέρνου μέλλοντος. Η ιδεολογία από αυτή τη σκοπιά είναι απλά ένα μέσο με το οποίο μπορεί να επιτευχθεί η αυτοσυνείδηση. Πίσω από τη θέση του Φουκουγιάμα κρύβεται μια αισιοδοξία. δημιουργώντας μια κοινή γλώσσα πολιτικού διαλόγου. φονταμενταλισμός) αμφισβήτησαν την καθεστηκυία τάξη και την μεταπολεμική συναίνεση. Ο Φουκουγιάμα υποστήριξε πως ο φιλελευθερισμός θριάμβευσε επί των ανταγωνιστών του. Ωστόσο. Η επιστήμη δεν είναι το αντίθετο της ιδεολογίας. αφού και η ίδια η επιστήμη (που συνδέεται με τα συμφέροντα της άρχουσας τάξης) μπορεί να θεωρηθεί μια ιδεολογία από μόνη της. Μετά το 1950-1960 η Δύση χαρακτηρίστηκε από μια ευρεία συμφωνία μεταξύ των μεγάλων πολιτικών κομμάτων.Η μια άποψη υποστηρίζει πως ο φονταμενταλισμός είναι ένα σύμπτωμα των δύσκολων προσαρμογών που επιφέρει ο εκσυγχρονισμός.

Ολόκληρη η γνώση πρέπει να είναι τοπική και ιδιαίτερη. Η νέα τεχνολογία. Η φυσική γεωγραφία γίνεται λιγότερο σημαντική. Ο μεταμοντερνισμός είναι αντιθεμελιωτιστικός. Πάντως. η ιδεολογία είναι μια συνεχιζόμενη και ατέρμονη διαδικασία. Όσο θεριεύει ο καπιταλισμός τόσο περισσότερο ενδυναμώνονται τα μέτρα ασφαλείας και τόσο η τρομοκρατία μπαίνει στη ζωή μας. Το αντικαπιταλιστικό ή ενάντια στην παγκοσμιοποίηση κίνημα δίνουν νέες προοπτικές στην ιδεολογία. τι επιπτώσεις έχει για την πολιτική ιδεολογία ο θάνατος αυτός. Αν το σχέδιο του Διαφωτισμού είναι νεκρό. Η νεωτεριστική σκέψη χαρακτηρίζεται από τον θεμελιωτισμό. Μια από τις βασικές όψεις της παγκοσμιοποίησης είναι η ανάπτυξη υπερεδαφικών σχέσεων μεταξύ ανθρώπων. Τελικά. Τελικά. ο κυβερνοχώρος. Το ενδιαφέρον πλέον έχουν κερδίσει οι αντιλήψεις της ταυτότητας και της διαφορετικότητας. 56 . τώρα που τα κόμματα φαίνεται να είναι αποιδεολογικοποιημένα και υποκύπτουν στον μανατζεριαλισμό. Όμως στην ουσία τα υπερεθνικά σχέδια φαίνεται να μην αφορούν τις ανθρώπινες σχέσεις αλλά την δίχως φραγμούς οικονομική δραστηριότητα.Οι βασικές πολιτικές ιδεολογίες δεν έχουν απλά προσαρμοστεί κατά κάποιο τρόπο στη μεταμοντέρνα κατάσταση. Ο γκλομπαλισμός ως ιδεολογία Μια τελική απειλή για την πολιτική ιδεολογία προέρχεται από τη διαδικασία της παγκοσμιοποίησης. η παγκοσμιοποίηση και ο μεταμοντερνισμός είναι από μόνα τους ιδεολογίες. Οι μεταμοντέρνες θεωρίες στοχεύουν να επιδείξουν πως είναι πλέον αδύνατο να αναπτύσσονται θεωρίες ευρείας κλίμακας. την πίστη πως είναι δυνατό να καθιερωθούν αντικειμενικές αλήθειες. βοηθά στην ελαχιστοποίηση του φυσικού χώρου. ο μεταμοντερνισμός είναι εκτεθειμένος στο συντηρητισμό. Ο νεοφιλελεύθερος γκλομπαλισμός οικοδομεί έναν παγκόσμιο καπιταλισμό που συνδέεται με τα συμφέροντα των πολυεθνικών.