Eisagwg  sth Majhmatik  Logik 

iv

ApagoreÔetai h merik    olik  dhmosÐeush tou èrgou autoÔ qwrÐc thn sqetik  ˆdeia twn suggrafèwn. Epitrèpetai h qwrÐc kèrdoc anaparagwg  tou me opoiod pote mèso, gia didaktikoÔc kai mìnon skopoÔc.

c ○ 2006, K. Drìsoc, Panag c Karazèrhc, E. Papadopetrˆkhc

Perieqìmena
1 PROKATARKTIKES GNWSEIS
1.1 SÔnola . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1.1 'Algebra Sunìlwn . . . . . . . . . . 1.1.2 Sqèseic, Sunart seic . . . . . . . . . 1.1.3 Arijmhsimìthta . . . . . . . . . . . . 1.1.4 Plhjˆrijmoi kai DiataktikoÐ ArijmoÐ Majhmatikèc Domèc . . . . . . . . . . . . . 1.2.1 H 'Ennoia thc Majhmatik c Dom c . 1.2.2 Mhtrikèc Domèc . . . . . . . . . . . 1.2.3 OmomorfismoÐ Dom¸n . . . . . . . . Epagwg  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Alfˆbhta, Gl¸ssec kai Monoeid  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1
1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1

1.2

1.3 1.4 2.1

2 LOGIKH TWN PROTASEWN

2.2 2.3 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5

Ennoiologik  Eisagwg  . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.1 'Enac Orismìc gia th Gl¸ssa . . . . . . . . . . 2.1.2 Mia Taxinìmhsh twn Glwss¸n . . . . . . . . . 2.1.3 Gl¸ssa kai Logik  . . . . . . . . . . . . . . . . StoiqeÐa apì ton Logismì twn Protˆsewn . . . . . . . 2.2.1 Frˆsh, Prìtash, Tim  al jeiac miac Prìtashc 2.2.2 SÔndesmoi, Protˆseic kai PÐnakec AlhjeÐac . . H Gl¸ssa thc Protasiak c Logik c . . . . . . . . . . Ennoiologik  Eisagwg  . . . . . . . . . . . . . Aponomèc kai Apotim seic AlhjeÐac . . . . . . Oi LogikoÐ SÔndesmoi . . . . . . . . . . . . . . Orismènec qr simec logikèc isodunamÐec . . . Orismènoi ˆlloi trìpoi EÔreshc thc Alhjotim c . . . . . . . . . . . . miac

3 3 6 10 13 13 17 29 39 40 47 54 58

3

3 SHMASIOLOGIA THS LOGIKHS TWN PROTASEWN

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prìtashc

39

v

vi

PERIEQŸOMENA

3.6

Epark  SÔnola Sundèsmwn-Kanonikèc Morfèc 3.6.1 Epark  SÔnola Sundèsmwn . . . . . . 3.6.2 Kanonikèc Morfèc Protˆsewn . . . . . . 3.7 Logikˆ Kukl¸mata . . . . . . . . . . . . . . . . 3.8 Ikanopoi sima SÔnola kai Logikèc Sunèpeiec. . 3.9 Anexˆrthta kai IsodÔnama SÔnola Protˆsewn . 3.10 Sumperasmatikˆ sq mata . . . . . . . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

64 64 70 73 77 82 84

4 TUPIKA APODEIKTIKA SUSTHMATA KAI PLHROTHTA 93
4.1 4.2 4.3 5.1 5.2 5.3 6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 Ennoiologik  Eisagwg  . . . . . . . . . . . . . . . Axiwmatikˆ Tupikˆ Sust mata . . . . . . . . . . . 4.2.1 To Axiwmatikì Tupikì SÔsthma tou Hilbert 4.2.2 'Alla Axiwmatikˆ Tupikˆ Sust mata. . . . H Mèjodoc twn Tamplì   Dèndrwn Al jeiac . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 . 96 . 96 . 100 . 101

5 GIA TO JEWRHMA THS SUMPAGIAS

Mia apìdeixh tou Jewr matoc . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111 Merikèc sunèpeiec tou Jewr matoc . . . . . . . . . . . . . . . 113 Ask seic . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116 Ennoiologik  Eisagwg  . . . . . . . . . . . . . . . H gl¸ssa thc logik c twn kathgorhmˆtwn . . . . . EleÔjerec kai desmeumènec emfanÐseic metablht¸n ParadeÐgmata glwss¸n sta majhmatikˆ . . . . . . Ask seic . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119 121 127 129 135

111

6 LOGIKH TWN KATHGORHMATWN

119

7 SHMASIOLOGIA 'H ERMHNEIA THS LOGIKHS TWN KATHGORHMATWN 139
7.1 7.2 7.3 7.4 8.1 8.2 8.3 Orismìc thc al jeiac . . . . . . . . . . Ikanopoi simec protˆseic, tautologÐec Sullogistikˆ sq mata . . . . . . . . . Ask seic . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139 150 154 157

8 KATASKEUAZONTAS ERMHNEIES

ErmhneÐec pou kataskeuˆzontai apì ìrouc thc gl¸ssac . . . . 162 Kataskeuèc ermhnei¸n apì ˆllec gnwstèc . . . . . . . . . . . 164 Ask seic: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173

161

BIBLIOGRAFIA

175

Kefˆlaio 1

PROKATARKTIKES GNWSEIS
1.1 SÔnola
1.1.1 'Algebra Sunìlwn 1.1.2 Sqèseic, Sunart seic 1.1.3 Arijmhsimìthta 1.1.4 Plhjˆrijmoi kai DiataktikoÐ ArijmoÐ

1.2 Majhmatikèc Domèc
1.2.1 H 'Ennoia thc Majhmatik c Dom c 1.2.2 Mhtrikèc Domèc 1.2.3 OmomorfismoÐ Dom¸n

1.3 Epagwg  1.4 Alfˆbhta, Gl¸ssec kai Monoeid 

1

2

1. PROKATARKTIKES GNWSEIS

Kefˆlaio 2

LOGIKH TWN PROTASEWN
2.1 Ennoiologik  Eisagwg 
2.1.1 'Enac Orismìc gia th Gl¸ssa
Prin proqwr soume eÐnai anagkaÐo na aposafhnÐsoume kai na oriojet soume shmasiologikˆ orismènouc ìrouc pou mac eÐnai aparaÐthtoi. Ston ìro gl¸ssa dÐnoume to perieqìmeno enìc sust matoc to opoÐo apoteleÐtai apì trÐa toulˆqiston sÔnola:

a) 'Ena peperasmèno sÔnolo shmeÐwn (  sumbìlwn) to alfˆbhto. To alfˆbhto mporeÐ na apoteleÐtai apì sÔmbola atomikoÔ tÔpou

dhlad  kˆje sÔmbolo na eÐnai èna memonwmèno grˆmma,   apì sÔmbola moriakoÔ tÔpou, dhlad  sunarmogèc atomik¸n sumbìlwn,   akìmh na eÐnai meÐgma twn dÔo prohgoÔmenwn peript¸sewn. Se orismènec peript¸seic to alfˆbhto den eÐnai peperasmèno. EÐnai ˆpeiro allˆ arijm simo.

2.1.1 Parˆdeigma. To alfˆbhto tou sust matoc arÐjmhshc pou s -

mera eÐnai se qr sh , kai pou apoteleÐ th {gl¸ssa} twn fusik¸n arijm¸n: { 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 } eÐnai èna alfˆbhto atomikoÔ tÔpou. Ap autì kataskeuˆzontai oi lèxeic pou apoteloÔn ta onìmata twn arijm¸n. 'Opwc 154, 100059687 k.t.l. AntÐjeta sto alfˆbhto thc fusik c mac gl¸ssac ta sÔmbola twn difjìggwn ei, oi, ai ou, metˆ th monof¸nhs  touc èginan sÔmbola atom3

4

2. LOGIKH TWN PROTASEWN

ikoÔ tÔpou. Summetèqoun san na eÐnai èna sÔmbolo, wc sunarmogèc, sto sqhmatismì twn lèxewn.

b) 'Ena peperasmèno sÔnolo kanìnwn sÔntaxhc. Oi kanìnec autoÐ, ka-

jorÐzoun th seirˆ me thn opoÐa prèpei na tejoÔn ta stoiqeÐa tou alfˆbhtou ¸ste na sugkrotoÔn epitreptèc   kalèc (grammatik¸c orjèc) akoloujÐec sumbìlwn, tic lèxeic (  tic frˆseic, an wc alfˆbhto èqoume to sÔnolo twn lèxewn thc Ellhnik c gl¸ssac dhlad  èna alfˆbhto moriakoÔ tÔpou.)

2.1.2 Parˆdeigma. SÔmfwna me touc suntaktikoÔc kanìnec tou shmerinoÔ sust matoc arÐjmhshc h akoloujÐa 00000013 den eÐnai apodekt , dhlad  den eÐnai lèxh thc gl¸ssac twn arijm¸n, den dhl¸nei èna arijmì, en¸ h 13, ìpwc kai kˆje ˆllh pou den arqÐzei apì 0, eÐnai. EpÐshc sth fusik  mac gl¸ssa h {aik} den eÐnai kal  en¸ h {kai}, pou apoteleÐtai apì ta Ðdia sÔmbola, eÐnai.

An fantastoÔme to sÔnolo twn lèxewn thc Ellhnik c gl¸ssac, to Ellhnikì dhlad  lexilìgio, wc èna moriakoÔ tÔpou alfˆbhto, tìte me thn efarmog  twn suntaktik¸n kanìnwn èqoume wc apotèlesma grammatik¸c orjèc akoloujÐec, dhlad  frˆseic, thc ellhnik c. Gia parˆdeigma h {to paidÐ pètaxe to tìpi} eÐnai frˆsh. AntÐjeta h {to paidÐ pètaxe tou tìpi} den eÐnai frˆsh afoÔ parabiˆzetai ènac shmantikìc kanìnac sÔntaxhc pou upagoreÔei ìti to antikeÐmeno miac frˆshc tÐjetai pˆnta se aitiatik  pt¸sh. Prìkeitai gia mia mh grammatikˆ swst  akoloujÐa lèxewn.

g) 'Ena sÔnolo shmasiologik¸n kanìnwn. Oi kanìnec autoÐ apodÐdoun

shmasÐa se kˆje stoiqeÐo tou alfˆbhtou pou summetèqei sth sugkrìthsh miac frˆshc. EÐnai anˆgkh na diaqwrÐsei kaneÐc tic dÔo diadikasÐec pou emplèkontai ed¸:

• Th diadikasÐa thc shmatodìthshc (S), pou se kˆje shmasÐa {σ ∈ S} antistoiqeÐtai èna toulˆqiston {s ma}   {sÔmbolo} {S(σ) ∈ L}. H shmasÐa σ , lègetai shmainìmenon   kai shmatodotoÔmenon, to de sÔmbolo S(σ), lègetai shmaÐnon   kai shmatodotoÔn. EÐnai bebaÐwc dunatìn se mia shmasÐa na antistoiqoÔn perissìtera tou enìc s mata. • Th diadikasÐa thc shmasiodìthshc (E), ìpou se kˆje sÔmbolo   s ma s ∈ L antistoiqeÐ mia shmasÐa   ermnhneÐa E(s) ∈ S.

§ 2.1. Ennoiologik  Eisagwg 

5

Anaforikˆ me aut  th diadikasÐa ja mporoÔse kaneÐc na onomˆsei to s, shmasiodotoÔmeno, to de E(s), shmasiodotoÔn. Sqhmatikˆ paristˆnoume tic dÔo antÐstrofec diadikasÐec wc: Lj
E S

C

S

MporoÔme na fantastoÔme touc shmasiologikoÔc kanìnec wc dimeleÐc sqèseic apì to sÔnolo twn lèxewn L sto sÔnolo twn shmasi¸n S. Mia tètoia sqèsh E paÐrnei mia lèxh x (shmaÐnon) kai thn antistoiqeÐ s èna stoiqeÐo y (shmainìmeno), sugkrot¸ntac to glwssikì shmeÐo (x, y). E : L − → S / x → E(x) = y − / Stic gl¸ssec twn arijm¸n pou anafèrame h dimel c aut  sqèsh eÐnai sunˆrthsh kai mˆlista èna proc èna. H lèxh dhlad  17 dhl¸nei pˆnta ton Ðdio arijmì pou apoteleÐtai apì mia dekˆda kai eptˆ monˆdec. Ed¸ to sÔnolo twn shmasi¸n eÐnai to sÔnolo twn fusik¸n arijm¸n, en¸ h shmasiologik  sunˆrthsh perigrˆfetai apì th sqèsh:

f (an an−1 ... a2 a1 a0 ) = an 10n +... + a2 102 + a1 101 + a0 100
ìpou ai ∈ 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 Stic fusikèc gl¸ssec, idiaÐtera ìtan autèc jewroÔntai diaqronikˆ, h antistoÐqhsh aut  den eÐnai èna proc èna. H shmasÐa miac lèxhc exartˆtai apì th gnwstik  perioq  kai endeqomènwc apì ta sumfrazìmena. Gia parˆdeigma h lèxh ˆrtioc se èna majhmatikì keÐmeno shmaÐnei fusikìc arijmìc pou diaireÐtai dia tou dÔo en¸ s èna logoteqnikì keÐmeno shmaÐnei kaloftiagmènoc. To fainìmeno autì onomˆzetai

polushmÐa.

AxÐzei na anafèroume ìti stic fusikèc gl¸ssec ta shmaÐnonta kai ta shmainìmena apoteloÔn èna adiˆspasto ìlo, organikì sustatikì thc {glwssikˆ domhmènhc nìhshc}. To glwssikì shmeÐo, parˆ th sumbatikìthtˆ tou, eÐnai èna adiˆspasto ìlo, mia dom , me ton Ðdio trìpo pou eÐnai adiˆspasto èna mìrio neroÔ: ìtan to nerì diaspasteÐ se udrogìno kai oxugìno, qˆnei ìlec tic idiìthtèc tou, en¸ gia parˆdeigma sb nei th fwtiˆ, ta proðìnta thc diˆspas c tou thn eunooÔn afoÔ to men udrogìno kaÐgetai, to de oxugìno, me thn ènnoia ìti h kaÔsh den eÐnai tÐpota ˆllo apì thn ènwsh me to oxugìno. 'Opwc diapist¸nei o Leb Bugkìtski h shmasÐa miac lèxhc eÐnai tautìqrona kai glwssikì kai nohtikì fainìmeno. To glwssikì loipìn shmeÐo eÐnai mia,

6

2. LOGIKH TWN PROTASEWN

exelissìmenh dom , dialektik  sÔnjesh metaxÔ shmaÐnontoc kai shmainìmenou: shmainìmeno −→ ←− shmaÐnon H sunduasmènh efarmog  twn suntaktik¸n kai shmasiologik¸n kanìnwn pˆnw sto lexilìgio, mia kajìlou grammik  diadikasÐa, apoteleÐ mia ulopoÐhsh, mia pragmˆtwsh, thc gl¸ssac. To apotèlesma thc pragmˆtwshc aut c eÐnai o lìgoc. Graptìc men eˆn to alfˆbhto eÐnai sÔnolo grafhmˆtwn, proforikìc de eˆn to alfˆbhto eÐnai sÔnolo fwnhmˆtwn. Ta poiotikˆ qarakthristikˆ thc diadikasÐac ulopoÐhshc kaj¸c kai tou apotelèsmatoc, dhlad  tou lìgou, exart¸ntai apìluta apì to eÐdoc thc gl¸ssac pou ulopoieÐtai. To parapˆnw plaÐsio apoteleÐ analutikì orismì gia tic teqnhtèc gl¸ssec, en¸ agkaliˆzei mìno touc treic basikoÔc tomeÐc twn fusik¸n glwss¸n (alfˆbhto, sÔntaxh, shmasiologÐa) af nontac apèxw ˆllouc shmantikoÔc tomeÐc ìpwc h fwnologÐa, h etumologÐa, h orjografÐa k.t.l To gegonìc ìti to plaÐsio tou orismoÔ pou d¸same parapˆnw apoteleÐ analutikì orismì gia tic teqnhtèc gl¸ssec shmaÐnei ìti an dojoÔn ta trÐa autˆ sÔnola h gl¸ssa eÐnai pl rwc orismènh, en¸ se ìti aforˆ tic fusikèc gl¸ssec agkaliˆzei mìno touc treic basikoÔc tomeÐc pou mac endiafèroun ed¸.

2.1.2 Mia Taxinìmhsh twn Glwss¸n
Oi gl¸ssec anaptÔssontai sth bˆsh thc anˆgkhc gia epikoinwnÐa. Ap aut  th skopiˆ mporoÔme na tic diakrÐnoume se fusikèc, pou eÐnai oi gl¸ssec oi opoÐec diamorf¸nontai mèsa apì thn anˆgkh gia dianjr¸pinh epikoinwnÐa, autèc dhlad  pou istorikˆ anaptÔqjhkan m èna fusikì trìpo, kai se teqnhtèc, pou eÐnai oi gl¸ssec pou dhmiourgoÔntai apì ton ˆnjrwpo kˆtw apì thn anˆgkh epikoinwnÐac anjr¸pou me th mhqan    mhqan c me mhqan    mer¸n thc Ðdiac mhqan c, ìpwc eÐnai oi gl¸ssec twn upologist¸n. Oi fusikèc gl¸ssec diakrÐnontai se kajomiloÔmenec gl¸ssec , pou eÐnai oi gl¸ssec pou qrhsimopoieÐ o ˆnjrwpoc gia dianjr¸pinh epikoinwnÐa sta plaÐsia thc kajhmerinìthtac, kai se eidikèc oi opoÐec dhmiourgoÔntai apì thn anˆgkh katagraf c, epexergasÐac kai antallag c plhrofori¸n pou anafèrontai se mia polÔ sugkekrimènh, suqnˆ austhrˆ orismènh, gnwstik  perioq , ìpwc eÐnai ta Majhmatikˆ, h Fusik , h Iatrik , h Nauphgik , k.t.l.. Exetˆzontac tic aparqèc tou EllhnikoÔ majhmatikoÔ lìgou(?), ton opoÐo prèpei na blèpoume wc ulopoÐhsh thc majhmatik c gl¸ssac, diapist¸noume ìti mia eidik  gl¸ssa diamorf¸netai, sta pr¸ta thc stˆdia, mèsa

sta plaÐsia thc kajomiloumènhc, me stadiakèc allagèc arqikˆ sto sÔsthma twn shmasiologik¸n kanìnwn, en¸ gia tic nèec ènnoiec pou

§ 2.1. Ennoiologik  Eisagwg 

7

èrqontai sto fwc eÐnai dunatìn na plˆjontai kai nèec lèxeic gia na tic ekfrˆsoun. Tètoiec gl¸ssec eÐnai ìlec oi exeidikeumènec episthmonikèc gl¸ssec, ìpwc h gl¸ssa thc Iatrik c, thc BiologÐac, thc Majhmatik c k.t.l. AxÐzei na tonÐsoume ìti kaj ìlh th diˆrkeia thc klasik c arqaiìthtac h eidik  gl¸ssa twn Majhmatik¸n dièjete to Ðdio alfˆbhto kai sÔntaxh me th kajomiloÔmenh thc epoq c, dièfere mìno wc proc touc shmasiologikoÔc kanìnec, oi lèxeic dhlad  eÐqan diaforetikì perieqìmeno. Ta sÔmbola wc suntomografÐec arqikˆ kˆpoiwn lèxewn emfanÐsjhkan polÔ argìtera. H emfˆnis  touc shmatodoteÐ thn allag  kai tou alfˆbhtou kai twn suntaktik¸n kanìnwn. 'Eqoume dhlad  mia akìma megalÔterh diaforopoÐhsh apì th kajomiloÔmenh. H diaforopoÐhsh aut  ègine akìma megalÔterh stic arqèc tou ai¸na mac. H eisagwg  apì ton Cantor thc ènnoiac tou sunìlou sta majhmatikˆ, perÐ ta tèlh tou 19ou ai¸na, ta parˆdoxa pou akoloÔjhsan kai h prospˆjeia upèrbashc thc krÐshc pou dhmioÔrghsan, èdwsan ìpwc eÐnai gnwstì, megˆlh ¸jhsh sthn anˆptuxh thc majhmatik c logik c kai tou majhmatikoÔ formalismoÔ. Mèsa s autì to gìnimo klÐma twn arq¸n tou ai¸na mac, h prospˆjeia austhr c oriojèthshc twn ekfrastik¸n mèswn thc majhmatik c gl¸ssac sthn opoÐa enupˆrqoun ìlec oi {adunamÐec} thc kajomiloumènhc apì thn opoÐa proèrqontai, eÐnai ènac apì touc kÔriouc parˆgontec dhmiourgÐac twn {tupik¸n} majhmatik¸n glwss¸n pou èqoun ìla ta qarakthristikˆ twn teqnit¸n Glwss¸n kai oi opoÐec eÐnai antikeÐmeno melèthc thc Majhmatik c Logik c. Oi teqnhtèc tèloc gl¸ssec, kataskeuasmènec katˆ kanìna apì ton ˆnjrwpo gia polÔ sugkekrimènouc skopoÔc, eÐnai polÔ ftwqèc sugkrinìmenec me tic fusikèc. Diajètoun èna polÔ mikrì, sugkritikˆ, arijmì apì tupikoÔc kanìnec sÔntaxhc, me ènan toulˆqiston apì touc kanìnec anadromikì, en¸ h shmasiologÐa touc eÐnai austhrˆ oriojethmènh. H shmeiosunˆrths  touc, h apeikìnish dhlad  pou dÐnei perieqìmeno (shmasÐa) stic lèxeic, eÐnai èna proc èna. To diˆgramma thc taxinìmhshc pou proteÐnoume parousiˆzetai sto parakˆtw sq ma. H tupik  majhmatik  gl¸ssa, ìpwc ja doÔme sth sunèqeia, an kai istorikˆ èqei prokÔyei apì thn eidik  gl¸ssa twn majhmatik¸n, èqei ta Ðdia qarakthristikˆ me tic teqnhtèc gl¸ssec, dhlad  tupikoÔc kanìnec sÔntaxhc shmasiologÐac. AxÐzei ed¸ na shmei¸soume ìti h fusik  gl¸ssa diajètei megˆlh ekfrastikìthta allˆ mikr  akrÐbeia, en¸ oi tupikèc-teqnhtèc gl¸ssec èqoun megˆlh akrÐbeia allˆ mikr  ekfrastikìthta. H poreÐa apì tic fusikèc gl¸ssec stic tupikèc majhmatikèc gl¸ssec kai th majhmatik  logik  skiagrafeÐtai apì to akìloujo sq ma: Fusik  Gl¸ssa tupopoÐhsh-afaÐresh −− − − − − − − − − − − − − −→ Tupikèc Gl¸ssec

8

2. LOGIKH TWN PROTASEWN

Sq¨ma 2.1: Taxinìmhsh Glwss¸n Tupikèc Gl¸ssec MajhmatikopoÐhsh −− − − − − − − − − − − − − −→ Majhmatik  Logik 

Katˆ thn afairetik  diadikasÐa oi dÔo adiˆspastoi pìloi tou dialektikoÔ glwssikoÔ shmeÐou entˆssontai se diaforetikoÔc tomeÐc: to {shmaÐnon} sth sÔntaxh to de {shmainìmeno} sth shmasiologÐa, kai melet¸ntai xeqwristˆ. 'Ena axÐwma   je¸rhma mporeÐ na eidwjeÐ apì dÔo skopièc: MporeÐ na jewrhjeÐ wc mia {grapt  prìtash} pou grˆfetai sto qartÐ   na jewr soume thn {shmasÐa} thc prìtashc, to gegonìc dhlad  sto opoÐo anafèretai h prìtash. H sÔntaxh kai h shmasiologÐa eÐnai ta dÔo basikˆ mèrh thc logik c me ta opoÐa ja asqolhjoÔme sth sunèqeia. H grapt  prìtash eÐnai èna sugkekrimèno antikeÐmeno, en¸ h shmasÐa sun jwc eÐnai mia afhrhmènh majhmatik  ènnoia. 'Etsi melet¸ntac to suntaktikì mèroc proseggÐzoume to afhrhmèno me to sugkekrimèno. Wstìso o ap¸teroc stìqoc eÐnai h shmasiologÐa, h melèth dhlad  twn majhmatik¸n ennoi¸n. MporoÔme dhlad ,

§ 2.1. Ennoiologik  Eisagwg 

9

na meletoÔme tic ènnoiec pou sullambˆnontai kai ekfrˆzontai apì èna majhmatikì axiwmatikì sÔsthma, melet¸ntac thn dom  twn {grapt¸n protˆsewn} pou tupikˆ ekfrˆzoun ta axi¸mata, melet¸ntac dhlad  to antÐstoiqo tupikì sÔsthma. 'Ena apì ta jaumastˆ fainìmena pou ephreˆzoun ta jemèlia twn majhmatik¸n eÐnai h diapÐstwsh ìti sth gl¸ssa twn majhmatik¸n antanaklˆtai h dom  pou diajètoun oi {majhmatikèc ènnoiec} kai epomènwc eÐnai arjrwmènh wc mia dom , pou mporeÐ katˆ sunèpeia na melethjeÐ me majhmatikèc mejìdouc. To megˆlo er¸thma th logik c eÐnai katˆ pìson h sÔntaxh ekfrˆzei shmasiologÐa! Stic tupikèc teqnhtèc gl¸ssec, ìpwc gia parˆdeigma oi gl¸ssec programmatismoÔ, Basic, Pascal, C++ , k.t.l. h allhlepÐdrash metaxÔ ennoi¸n kai sumbìlwn paÔei na eÐnai zwntan , paÔei sthn ousÐa na upˆrqei ètsi pou o diaqwrismìc se sÔmbola kai ènnoiec eÐnai fusiologikˆ dunatìc me th dom  twn ennoi¸n na antanaklˆtai sth dom  thc gl¸ssac. H tupik  majhmatik  gl¸ssa ja eÐnai antikeÐmeno melèthc thc kathgorhmatik c logik c sto Kefˆlaio 3. Sthn pio pˆnw suz thsh upˆrqoun dÔo sugkekrimènec pleurèc pou ja prèpei na tonisjoÔn. H ènnoia thc {tupopoÐhshc} kai h ènnoia thc {majhmatikopoÐhshc}. H tupopoÐhsh èqei pˆntote na kˆnei me ton austhrì kajorismì miac {gl¸ssac} sumbìlwn kai mhqanik¸n diadikasi¸n (algorÐjmwn). 'Ena tupikì sÔsthma eÐnai èna axiwmatikì sÔsthma, sto opoÐo mporoÔme na kˆnoume apodeÐxeic pou mporoÔn na elegqjoÔn mhqanikˆ. 'Ena tupikì sÔsthma loipìn qondrikˆ, eÐnai to suntaktikì mèroc enìc axiwmatikoÔ sust matoc kai eÐnai èna eÐdoc {mhqanik c nohmosÔnhc} pou eÐnai dunatìn na sullambˆnei kai na ekfrˆzei, mèsa apì th {dom } twn protˆsewn thc gl¸ssac, th {shmasÐa} twn ennoi¸n pou sullambˆnei to antÐstoiqo majhmatikì axiwmatikì sÔsthma. Apì thn ˆllh meriˆ h {majhmatikopoÐhsh} den eÐnai anagkaÐa èna {tupikì sÔsthma} allˆ eÐnai mia axiwmatik  sÔllhyh thc {dom c} kˆpoiou mèrouc miac {pragmatikìthtac}. Sun jwc tètoiec {majhmatikopoi seic} ekfrˆzontai s mera   me th qr sh thc sunolojewrÐac (sÔnola, sqèseic, sunart seic, domèc, omomorfismoÐ k.lp.)   me th qr sh thc JewrÐac Kathgori¸n kai basÐzontai ìlec pˆnw sthn genik  ènnoia tou {axiwmatikoÔ sust matoc}. H majhmatikopoÐhsh tou tupikoÔ sust matoc thc majhmatik c logik c eÐnai akrib¸c h èkfrash twn {glwssik¸n dom¸n} thc tupik c gl¸ssac me th qr sh kajierwmènwn majhmatik¸n dom¸n kai axiwmatik¸n susthmˆtwn. EpÐ plèon oi ermhneÐec thc tupik c gl¸ssac gÐnontai ston kìsmo twn majhmatik¸n antikeimènwn. Ta axiwmatikˆ sust mata eÐnai to koinì stoiqeÐo twn

10

2. LOGIKH TWN PROTASEWN

tupik¸n kai twn majhmatik¸n susthmˆtwn. 'Otan parousiˆzoume thn majhmatik  logik , prospajoÔme na deÐxoume ìti h tupopoÐhsh mporeÐ na epiteuqjeÐ, allˆ potè den epimènoume sthn pl rh kai austhr  èkjesh thc tupopoÐhshc.

2.1.3 Gl¸ssa kai Logik 
Ac skeptìmaste th gl¸ssa wc sÔsthma ìpwc thn èqoume perigrˆyei kai ac jewr soume ìti gia alfˆbhto èqoume to atomikoÔ tÔpou alfˆbhto A me ta 24 sÔmbola (ta kefalaÐa grˆmmata) kai wc suntaktikoÔc kai shmasiologikoÔc kanìnec autoÔc pou eÐnai enswmatwmènoi sto glwssikì mac aisjht rio, kai oi opoÐoi kajorÐzoun th seirˆ me thn opoÐa tÐjentai ta stoiqeÐa tou alfˆbhtou gia na d¸soun kalèc akoloujÐec tic lèxeic, anexˆrthta apì to an diajètoume   ìqi analutik  gn¸sh aut¸n twn kanìnwn. Mia pragmˆtwsh thc gl¸ssac aut c ja èqei wc apotèlesma to sÔnolo twn lèxewn thc Ellhnik c gl¸ssac, dhlad  to lexilìgio L. Thn pragmˆtwsh aut  ja thn onomˆsoume pragmˆtwsh pr¸tou bajmoÔ. An t¸ra jewr soume wc alfˆbhto to A ∪ L pou eÐnai èna alfˆbhto moriakoÔ tÔpou, kai wc sÔnolo kanìnwn sÔntaxhc kai shmasiologÐac autoÔc pou pˆli diajètoume sto glwssikì mac aisjht rio kai pou mac kajorÐzoun th seirˆ me thn opoÐa tÐjentai oi lèxeic gia na d¸soun grammatik¸c orjèc akoloujÐec dhlad  frˆseic, tìte h pragmˆtwsh aut c thc gl¸ssac den ja eÐnai tÐpote ˆllo apì to sÔnolo twn frˆsewn Φthc ellhnik c gl¸ssac. Krat¸ntac thn prohgoÔmenh orologÐa thn ulopoÐhsh aut  ja prèpei na thn onomˆsoume pragmˆtwsh deutèrou bajmoÔ. MporoÔme t¸ra na jèsoume to ex c er¸thma: Me alfˆbhto to A ∪ L ∪ Φ eÐnai dunat  mia pragmˆtwsh trÐtou bajmoÔ? EÐnai fanerì pwc nai. 'Omwc poioc eÐnai o qarakt rac twn suntaktik¸n kanìnwn. Ti mac upagoreÔei th seirˆ me thn opoÐa ja tejoÔn oi frˆseic ¸ste na d¸soun apodektèc akoloujÐec. Ac exetˆsoume kˆpoia paradeÐgmata. Ac upojèsoume ìti, sqediˆzoume èna fantastikì senˆrio gia na anoÐxoume mia suz thsh gia touc kÔknouc kai ìti diatup¸noume dÔo eisagwgikèc frˆseic tic:

ϕ1 : Briskìmaste sthn ˆkrh thc lÐmnhc. ϕ2 : 'Enac katˆleukoc kÔknoc èpese fterougÐzontac sto nerì.
H seirˆ me thn opoÐa ja ekfèroume tic dÔo frˆseic eÐnai profan¸c ϕ1 ϕ2 kai ìqi ϕ2 ϕ1 ektìc kai lìgoi logoteqnikoÔ Ôfouc epibˆloun mia tètoia antistrof  thc seirˆc. Oi dÔo frˆseic apoteloÔn mèroc miac di ghshc h opoÐa perigrˆfei

§ 2.1. Ennoiologik  Eisagwg 

11

kˆpoia gegonìta pou sunèbhsan se kˆpoia mikr  perioq  thc pragmatikìthtac. Ta gegonìta autˆ sunèbhsan me mia seirˆ h opoÐa upobˆlei kai th ro  tou afhghmatikoÔ lìgou, dhlad  th seirˆ ekforˆc twn frˆsewn. 'Omwc giatÐ kˆnoume anaforˆ se lÐmnh, giatÐ dhlad  epilègoume wc topojesÐa th lÐmnh kai ìqi thn koruf  tou OlÔmpou? H epilog  aut  èqei gÐnei me bˆsh èna polÔ sugkekrimèno kanìna ton opoÐo èqoume aujìrmhta efarmìsei. Tìso aujìrmhta, dhlad  qwrÐc analutik  skèyh, ìso aujìrmhta èqoume jèsei th lèxh lÐmnh sth ϕ1 se genik  pt¸sh kai ìqi se aitiatik . O kanìnac èqei leitourg sei sta plaÐsia enìc sullogismoÔ pou èqei pragmatopoihjeÐ sto bˆjoc thc skèyhc mac wc ex c:

− 'Ola ta antikeÐmena pou eÐnai kÔknoi zoun kontˆ se nerì − To antikeÐmenì mac (autì sto opoÐo jèloume na anaferjoÔme) eÐnai kÔknoc − O kÔknoc mac zei kontˆ se nerì
Shmei¸ste ìti h orizìntia gramm  ston pio pˆnw sullogismì shmaÐnei tìte,   ˆra,   opìte, paÐzei genikˆ to rìlo enìc sumperasmatikoÔ sundèsmou, miac lèxhc dhlad  pou tÐjetai mprostˆ apì mia frˆsh gia na deÐxei pwc h frˆsh aut  eÐnai to apotèlesma enìc sullogismoÔ. H leitourgÐa tou Ðdiou logikoÔ kanìna upagoreÔei to qarakthrismì leukìc (  katˆleukoc gia èmfash) sth ϕ2 :

− 'Ola ta antikeÐmena pou an koun sth klˆsh twn kÔknwn eÐnai leukˆ − To antikeÐmenì mac eÐnai kÔknoc − O kÔknoc mac eÐnai leukìc
To sullogistikì autì sq ma melet jhke, mazÐ me ˆlla, gia pr¸th forˆ apì ton Aristotèlh ston opoÐo ofeÐletai to klassikì parˆdeigma:

− 'Oloi oi ˆnjrwpoi eÐnai jnhtoÐ − O Swkrˆthc eÐnai ˆnjrwpoc − O Swkrˆthc eÐnai jnhtìc
Thc Ðdiac morf c eÐnai kai to:

− 'Ola ta pthnˆ eÐnai sarkofˆga − To gerˆki eÐnai pthnì − To gerˆki eÐnai sarkofˆgo

12

2. LOGIKH TWN PROTASEWN

Apì ta dÔo teleutaÐa to men pr¸to den proxeneÐ kamiˆ amfibolÐa, kˆti pou den isqÔei gia to deÔtero, afoÔ nai men To gerˆki eÐnai sarkofˆgo den eÐnai ìmwc swstì ìti 'Ola ta pthnˆ eÐnai sarkofˆga. Se mia genik  diatÔpwsh o kanìnac autìc eÐnai:

− 'Ola ta antikeÐmena pou an koun sto A eÐnai B − To a an kei sto A − 'Ara to a eÐnai B
  akìma se perissìtero tupik  gl¸ssa:

−(∀x ∈ A)P (x), −P (a)

a ∈ A.

Akìmh, kˆpoioi kanìnec oi opoÐoi xefeÔgoun apì th grammatik  kai to suntaktikì, pou dièpoun logikèc diadikasÐec, mac upagoreÔoun ton trìpo pou diatup¸noume th skèyh mac kai th seirˆ sthn opoÐa ja diatup¸soume tic frˆseic pou eÐnai foreÐc thc skèyhc mac. An kai ja eÐmaste se jèsh na exetˆsoume analutikˆ tètoia paradeÐgmata afoÔ doÔme orismèna stoiqeÐa apì thn protasiak  logik , ja anafèroume èna tètoio parˆdeigma. Pìte kˆpoioc eÐnai se jèsh na diatup¸sei tic frˆseic: EÐnai mèra. 'Eqei fwc qwrÐc na upˆrqei perÐptwsh na diayeusteÐ? Fusikˆ ìtan th stigm  pou tic diatup¸nei eÐnai mèra. Poia eÐnai ìmwc h antanˆklash tou gegonìtoc autoÔ sth diadikasÐa ekforˆc twn frˆsewn aut¸n kai me aut  th seirˆ? Ed¸ leitourgeÐ èna sumperasmatikì sq ma 1 , to ex c:

− Eˆn eÐnai mèra tìte èqei fwc − EÐnai mèra − 'Ara èqei fwc
Autì shmaÐnei pwc eÐnai gnwstì apì thn anjr¸pinh empeirÐa kai adiamfisb thto ìti pˆnta ìtan eÐnai mèra èqei fwc. Opoted pote loipìn kˆpoioc mac
to sq ma eÐnai èna apì ta pènte sumperasmatikˆ sq mata ta opoÐa eÐqan melet sei oi StwðkoÐ filìsofoi, oi pr¸toi sthn istorÐa thc anjr¸pinhc skèyhc pou melèthsan potè tètoiou eÐdouc sq mata kai ton trìpo na bgˆzoume swstˆ sumperˆsmata. To prohgoÔmeno parˆdeigma sullogismoÔ oi StwðkoÐ to diatÔpwnan: {eÊ tä prÀton, tä deÔteron; ‚ll€ m˜n tä prÀton; tä Šra deÔteron.}
1

§ 2.2. StoiqeÐa apì ton Logismì twn Protˆsewn

13

diabebai¸sei ìti eÐnai mèra tìte abÐasta kai aujìrmhta bgaÐnei to sumpèrasma ìti èqei fwc. An sumbolÐsoume tic protˆseic pou emfanÐzontai ed¸ me grˆmmata: Thn {eÐnai mèra} me to A, kai thn {èqei fwc} me to B, tìte to sq ma ekfrˆzetai wc: A → B, A B Opoiesd pote kai na eÐnai oi protˆseic A kai B, anexˆrthta dhlad  apì tic shmasÐec twn A kai B, to sq ma autì eÐnai pˆnta swstì, pou shmaÐnei pwc prìtash B eÐnai logik  sunèpeia,   sumpèrasma twn A → B kai A.

H logikìc sullogismìc (h ousÐa thc Logik c) loipìn eÐnai sÔmfutoc me th gl¸ssa, kai basÐzetai sthn tupik -suntaktik  morf  twn protˆsewn, me ton Ðdio akrib¸c trìpo pou h grammatik  kai to suntaktikì eÐnai sÔmfuta me th fusik  gl¸ssa, kai ekfrˆzoun tic {swstèc} apì suntaktik c kai grammatik c apìyewc protˆseic.

H logik  xekÐnhse,  lje dhlad  sto prosk nio thc istorÐac, wc diereÔnhsh thc skèyhc se sunˆrthsh me th glwssik  èkfrash. Sugkekrimèna kai ta dÔo filosofikˆ reÔmata thc klasik c arqaiìthtac, o Aristotèlhc dhlad  kai oi PeripathtikoÐ apì th mia kai oi StwðkoÐ me to QrÔsippo apì thn ˆllh, pou eÐnai oi patèrec thc Logik c, epiqeÐrhsan na sugkrot soun mia jewrÐa gia th dialektik −gia thn tèqnh dhlad  thc suz thshc− kai dhmioÔrghsan thn pr¸th Kathgorhmatik  kai Protasiak  Logik  antÐstoiqa. Parˆllhla h glwssik  epist mh diereunˆ th gl¸ssa kai to lìgo se sunˆrthsh me th skèyh pou ekfrˆzetai.

2.2 StoiqeÐa apì ton Logismì twn Protˆsewn
2.2.1 Frˆsh, Prìtash, Tim  al jeiac miac Prìtashc
O ˆnjrwpoc sunennoeÐtai, epikoinwneÐ me touc sunanjr¸pouc tou me th bo jeia katall lwn sunìlwn apì lèxeic. Ta sÔnola autˆ eÐnai domhmèna sÔmfwna me touc grammatiko-suntaktikoÔc kanìnec thc gl¸ssac allˆ

14

2. LOGIKH TWN PROTASEWN

kai sÔmfwna me logikoÔc kanìnec ìpwc sth prohgoÔmenh parˆgrafo èqoume suzht sei. H mikrìterh akoloujÐa apì lèxeic h opoÐa apoteleÐtai apì èna onomatikì kai èna rhmatikì sÔntagma, to lème atomik  frˆsh (  perÐodo). Prìkeitai gia ekeÐno to kommˆti lìgou pou oi filìlogoi onomˆzoun prìtash: O Swkrˆthc eÐnai sofìc Ta dÔo basikˆ sustatikˆ thc frˆshc eÐnai to onomatikì sÔntagma (to apotèlesma dhlad  miac diadikasÐac sÔntaxhc pou èqei axÐa onìmatoc) kai to rhmatikì sÔntagma. Sth pio pˆnw frˆsh eÐnai: To {O Swkrˆthc}, eÐnai to onomatikì sÔntagma kai to: {eÐnai sofìc} to rhmatikì. H frˆsh, apì shmasiologik  skopiˆ, eÐnai to mikrìtero kommˆti lìgou me autotelèc perieqìmeno (  shmasÐa). Oi frˆseic anˆloga me to perieqìmenì touc, diakrÐnontai se erwthmatikèc, prostaktikèc, apofantikèc, jaumastikèc, k.t.l. Sto sÔnolo twn frˆsewn, ìpwc mia erwthmatik  frˆsh ekfrˆzei mia er¸thsh, mia prostaktik  frˆsh ekfrˆzei mia prostag , mia euktik  frˆsh ekfrˆzei mia euq    mia epijumÐa k.t.l. ètsi kai mia apofantik  (  dhlwtik ) frˆsh ekfrˆzei mia prìtash. Protˆssei autì pou endeqomènwc sumbaÐnei. An to gegonìc pou dhl¸netai sumbaÐnei tìte lème ìti h frˆsh lèei thn al jeia ,   ìti h antÐstoiqh prìtash eÐnai shmasiologikˆ alhj c, an den sumbaÐnei lème ìti eÐnai yèma,   yeud c h antÐstoiqh prìtash. Proc to parìn mac arkeÐ h diaisjhtik  aut  perigraf  twn ennoi¸n {al jeia} kai {yeÔdoc}.

2.2.1 Parˆdeigma. 1) {O arijmìc x eÐnai ˆrtioc kai pollaplˆsio tou 3}
H akoloujÐa aut  eÐnai mÐa frˆsh.

2) {3 ˆrtioc x tou kai o eÐnai arijmìc pollaplˆsioi} H akoloujÐa aut  den eÐnai frˆsh, giatÐ oi lèxeic pou thn apartÐ-

zoun den èqoun tejeÐ se mia seirˆ problepìmenh apì touc grammatikosuntaktikoÔc kanìnec, den eÐnai {domhmènh} sÔmfwna me touc kanìnec thc gl¸ssac.

3) {To trÐgwno enìc tetrag¸nou eÐnai diairèthc tou 3}
H akoloujÐa aut  den frˆsh, giatÐ en¸ akoloujeÐ touc tupikoÔc suntaktikoÔc kanìnec, apoteleÐtai apì èna onomatikì sÔntagma to {To trÐgwno enìc tetrag¸nou} kai èna rhmatikì to {eÐnai diairèthc tou 3}, agnoeÐ entel¸c touc shmasiologikoÔc kanìnec, den ekfrˆzei loipìn kˆpoio nìhma.

§ 2.2. StoiqeÐa apì ton Logismì twn Protˆsewn

15

4) {Gia kˆje pragmatikì arijmì x, (x + 1)2 = x2 + 2x + 1}
H akoloujÐa aut  eÐnai mÐa frˆsh thc Majhmatik c Gl¸ssac. IdoÔ kai merikˆ akìmh paradeÐgmata frˆsewn :

5) {Upˆrqei ènac toulˆqisto fusikìc arijmìc x megalÔteroc tou 10} 6) {To qiìni eÐnai maÔro kai o ouranìc eÐnai katagˆlanoc} 7) {'Ena apì ta biblÐa tou Kazantzˆkh èqei tÐtlo Kapetˆn Miqˆlhc,ˆra o
Kapetˆn Miqˆlhc eÐnai ènac  rwac mujistor matoc}

8) {O fusikìc arijmìc x eÐnai pollaplˆsio tou fusikoÔ arijmoÔ 100} 9) {Eˆn taxidèyw, tìte ja sac apoqairet sw} 10) {'Ena trÐgwno eÐnai isog¸nio, mìno an eÐnai isìpleuro} 11) {To qiìni eÐnai maÔro} 12) {O arijmìc 14 eÐnai ˆrtioc}
'Otan meletˆme thn arijmhtik  eÐnai polÔ bolikì na sumbolÐzoume ta antikeÐmena ta opoÐa jèloume na melet soume me grˆmmata, tou EllhnikoÔ   LatinikoÔ, alfˆbhtou. 'Etsi h diatÔpwsh tou kanìna: {To tetrˆgwno tou ajroÐsmatoc dÔo opoiwnd pote fusik¸n arijm¸n eÐnai Ðso me to ˆjroisma twn tetrag¸nwn twn arijm¸n aut¸n, sun to diplˆsio ginìmenì touc} me th bo jeia thc gl¸ssac thc arijmhtik c, grˆfetai:

(a + b)2 = a2 + b2 + 2ab
En¸ me gewmetrikˆ ekfrastikˆ mèsa, sth gl¸ssa dhlad  thc gewmetrÐac, o kanìnac autìc perigrˆfetai apì to sq ma: H sun jeia aut  sta majhmatikˆ eÐnai tìso kajhmerin  pou pernˆ aparat rhth. AfoÔ ìmwc ed¸ uposqìmaste na melet soume me Majhmatikì trìpo kai mèjodo orismènec pleurèc tou trìpou pou skeptìmaste, na melet soume tic protˆseic kai tic idiìthtèc touc, ja prèpei na akolouj soume th mejodologÐa aut . Ja sumbolÐzoume loipìn me grˆmmata kai mˆlista ta kefalaÐa tou EllhnikoÔ alfˆbhtou tic aploÔsterec protˆseic. 'Ena grˆmma dhlad , èstw to A, ja sumbolÐzei mia prìtash dhlad  to perieqìmeno kˆpoiac apofantik c frˆshc pou den xèroume poia eÐnai oÔte mac endiafèrei. Autì gia to opoÐo

16

2. LOGIKH TWN PROTASEWN

Sq¨ma 2.2: Sqhmatik  anaparˆstash tou (a + b)2 = a2 + b2 + 2ab

eÐmaste bèbaioi eÐnai ìti aut  h prìtash èqei dÔo dunatìthtec na eÐnai al jeia (α)   na eÐnai yèma (ψ). To grˆmma A dhlad  mporeÐ na pˆrei dÔo timèc, me ton Ðdio trìpo pou to grˆmma x sth sumbolik  gl¸ssa thc arijmhtik c twn jetik¸n akeraÐwn mporeÐ na pˆrei mia apì tic timèc 0, 1, 2, 3, 4, . . . EÐnai loipìn kai to A mia metablht  kai mˆlista mia protasiak  metablht  dhlad  A ∈ {α, ψ}. Tic dÔo timèc α kai ψ tic lème timèc al jeiac   alhjotimèc. Upˆrqoun ìmwc kai apofantikèc frˆseic gia tic opoÐec den eÐnai dunatìn na apant soume an to gegonìc pou dhl¸noun eÐnai alhjinì   ìqi, ìpwc eÐnai h apìfansh: To pl joc twn asteri¸n eÐnai perittì Mia tètoia apìfansh den ekfrˆzei mia prìtash. Tic apofˆnseic autèc tic lème ˆdhlec2
Ton ìro autì ton eÐqan qrhsimopoi sei pr¸toi oi StwðkoÐ. Tic ˆdhlec tic exairoÔsan apì to logismì twn protˆsewn pou eÐqan oikodom sei. H anˆlush eÐnai sumbat  me th jewrÐa touc, gia thn al jeia kai to yèma ta opoÐa, ìpwc upost rizan eÐnai qarakthristikˆ pou den apodÐdontai stic diatupwmènec frˆseic (ta shmaÐnonta), pou eÐnai ulikˆ prˆgmata, oÔte sta prˆgmata   sta gegonìta, allˆ sta lektˆ (ta shmainìmena) kai mˆlista ìqi se ìla allˆ mìno sta axi¸mata (dhlad  stic protˆseic): {perÐ tÄ shmainomènú tì ‚lhjèc te kaÐ yeÜdoc Ípest santo...én de ‚s¸maton, ¹sper to shmainìmenon prgma, kaÐ lektìn, íper ‚lhjèc te gÐnetai ¢ yeÜdoc.} [S.E. 8.11.3-8.12.9] Upˆrqoun ìmwc kai axi¸mata, suneqÐzei o Sèxtoc Empeirikìc, gia thn al jeia   to yèma twn opoÐwn den mporoÔme na apofanjoÔme, ta opoÐa onìmazan ˆdhla ìpwc to: {‚rtÐouc eÚnai toÔc ‚stèrac kaÐ tì perissoÔc}
2

§ 2.2. StoiqeÐa apì ton Logismì twn Protˆsewn

17

Upˆrqoun akìma apofantikèc frˆseic oi opoÐec opoud pote kai an diatupwjoÔn kai otid pote ki an sumbaÐnei sto peribˆllon mèsa sto opoÐo diatup¸nontai, qwrÐc prìsjeth plhrofìrhsh mporoÔme abÐasta na apofanjoÔme an oi antÐstoiqec protˆseic eÐnai alhjeÐc   ìqi. Prìkeitai gia tic tautologÐec thc morf c: aÔrio ja brèxei   aÔrio den ja brèxei, (sun jwc diatup¸netai: aÔrio ja brèxei   den ja brèxei) pou eÐnai pˆnta alhjeÐc kai tic arn seic touc pou eÐnai pˆnta yeudeÐc kai lègontai antilogÐec ìpwc h: eÐnai lˆjoc ìti aÔrio ja brèxei   aÔrio den ja brèxei pou diatup¸netai aÔrio den ja brèxei kai aÔrio ja brèxei.

2.2.2 SÔndesmoi, Protˆseic kai PÐnakec AlhjeÐac
('Atuph perigraf ) To mikrìtero kommˆti lìgou to opoÐo apoteleÐtai apì èna onomatikì kai èna rhmatikì sÔntagma to lème atomik  frˆsh. Apì shmasiologik  ˆpoyh eÐnai to mikrìtero kommˆti lìgou pou èqei èna oloklhrwmèno nìhma, ekfrˆzei dhlad  èna aplì gegonìc. Tètoiec eÐnai oi frˆseic sta paradeÐgmata 4, 5, 8, 11 kai 12 pou sunant same parapˆnw, kaj¸c kai oi: {o 2 eÐnai pr¸toc arijmìc}, {eÐnai mèra}, Se orismèna ˆlla paradeÐgmata ìpwc ta 1, 6, 7, 9 kai 10 oi frˆseic apartÐzontai apì atomikèc frˆseic pou eÐnai sundedemènec metaxÔ touc me orismènouc sundèsmouc. Oi frˆseic autèc eÐnai sÔnjetec frˆseic. Kat analogÐa loipìn ja lème atomik  prìtash autì pou ekfrˆzetai apì mia atomik  frˆsh kai ja to sumbolÐzoume me èna kefalaÐo grˆmma tou ellhnikoÔ alfˆbhtou, A, B, G , D, . . . A1 , A2 , . . . en¸ sÔnjeth prìtash   aplˆ prìtash ja lème mia akoloujÐa pou qtÐzetai apì atomikèc protˆseic sundedemènec metaxÔ touc me thn bo jeia twn sundèsmwn kai sÔmfwna me kˆpoiouc austhroÔc kanìnec pou ja exetˆsoume sth sunèqeia. Ta sÔmbola twn atomik¸n protˆsewn A, B, G , D, . . . A1 , A2 , . . . ja ta lème protasiakèc metablhtèc   protasiakˆ sÔmbola3 . Oi sÔndesmoi den eÐnai ˆlloi apì touc sundèsmouc pou qrhsimopoieÐ h fusik  mac gl¸ssa gia na sundèei apofantikèc frˆseic. MerikoÐ ap autoÔc oi pio sunhjismènoi, dhl¸nontai apì tic lèxeic   sunarmogèc lèxewn kai,  , an...tìte,... an kai mìno an...,  ... ..., kai to ìqi gia thn ˆrnhsh. 'Opwc eisˆgame sÔmbola gia tic protˆseic, ja eisˆgoume epÐshc kai sÔmbola gia touc sundèsmouc. En¸ ja mporoÔsame na poÔme ìti an èqoume dÔo protˆseic thn A kai thn B tìte ja mporoÔme na sumbolÐzoume me {A
Ta arijmhtikˆ prÀton, deÔteron, trÐton emfanÐzontai wc sÔmbola metablht¸n sth Logik  twn Stwðk¸n. O Sèxtoc ìmwc èqei dias¸sei kai mia diatÔpwsh thc arq c thc tautìthtac ìpou qrhsimopoieÐtai h antwnumÐa täde wc metabol : {eÊ tìde, tìde} [S.E. 8.276.5]
3

18

2. LOGIKH TWN PROTASEWN

kai B } thn sÔnjeth prìtash pou prokÔptei apì autèc ìtan sundejoÔn me to kai, protimoÔme na qrhsimopoioÔme kai gia to kai èna sÔmbolo afoÔ h lèxh kai tairiˆzei kalÔtera metaxÔ apofantik¸n frˆsewn kai ìqi metaxÔ tou perieqomènou twn frˆsewn aut¸n. Ja eisˆgoume loipìn èna sÔmbolo gia kajèna apì touc logikoÔc sundèsmouc, to opoÐo ja shmatodoteÐ kai ja antanaklˆ th leitourgÐa kai to suntaktikì touc perieqìmeno sth fusik  gl¸ssa. 'Etsi gia ton kai ja qrhsimopoioÔme to sÔmbolo ∧ gia ton   ja qrhsimopoioÔme to sÔmbolo ∨ gia ton an. . .tìte ja qrhsimopoioÔme to sÔmbolo → gia ton an kai mìno an ja qrhsimopoioÔme to sÔmbolo ↔ kai gia ton ìqi (  den, mh) ja qrhsimopoioÔme to sÔmbolo ¬ Parakˆtw mazÐ me autoÔc touc sumbolismoÔc twn sundèsmwn, ja sumbolÐzoume me A thn prìtash {eÐnai mèra} en¸ me B thn {èqei fwc}. Kˆje tètoioc sÔndesmoc mporeÐ na jewrhjeÐ ìti sumbolÐzei mia logik  prˆxh mèsa sto sÔnolo twn protˆsewn:

• {∧} pou sumbolÐzei thn prˆxh thc logik c sÔzeuxhc: {eÐnai mèra} kai {èqei fwc} sumbolikˆ: (A ∧ B) (ekfwneÐtai: ˆlfa kai b ta)

• {∨} pou sumbolÐzei thn prˆxh thc logik c diˆzeuxhc: {eÐnai mèra}   {èqei fwc} sumbolikˆ: (A ∨ B) (ekfwneÐtai: ˆlfa   b ta) • { → } pou sumbolÐzei thn prˆxh thc logik c sunepagwg c: an {eÐnai mèra} tìte {èqei fwc} sumbolikˆ: (A → B) (ekfwneÐtai: ˆlfa sunepˆgetai b ta)

• { ↔ } pou sumbolÐzei thn prˆxh thc logik c isodunamÐac: {eÐnai mèra} an kai mìno an {èqei fwc} sumbolikˆ: (A ↔ B) (ekfwneÐtai: ˆlfa isodunameÐ me b ta)

• {¬} pou sumbolÐzei thn prˆxh thc logik c ˆrnhshc: den {eÐnai mèra} sumbolikˆ: (¬A) (ekfwneÐtai: ìqi ˆlfa)

§ 2.2. StoiqeÐa apì ton Logismì twn Protˆsewn

19

Sthn anˆptuxh pou ja akolouj soume stic shmei¸seic autèc, ja jewroÔme gnwstèc orismènec basikèc majhmatikèc ènnoiec ìpwc sÔnolo, sunˆrthsh, sqèsh, prˆxh mèsa s èna sÔnolo, dom , pou eÐnai èna sÔnolo efodiasmèno me prˆxeic  /kai sqèseic, omomorfismìc ktl.

An sumbolÐsoume me P to sÔnolo twn protˆsewn, eÐte autèc eÐnai aplèc eÐte eÐnai sÔnjetec, tìte o sÔndesmoc thc logik c sÔzeuxhc ∧ wc prˆxh, eÐnai mia dimel c prˆxh, dhlad  mia sunˆrthsh apì to P × P sto P :

∧ : P × P → P / (A, B) → (A ∧ B) /
Gia to lìgo autì o ∧ lègetai dimel c sÔndesmoc. Me ˆlla lìgia to sÔmbolo ∧ eÐnai èna sÔmbolo dÔo jèsewn, mia dexiˆ kai mia aristerˆ pou katalambˆnontai apì protˆseic. To Ðdio akrib¸c sumbaÐnei kai gia touc upìloipouc sundèsmouc ∨, → , ↔ ,   opoiod pote ˆllo dimel  sÔndesmo, ìpwc gia parˆdeigma to apoklistikì  . Ja doÔme argìtera ìti upˆrqoun akrib¸c 16 tètoioi sÔndesmoi. Genikˆ ènac dimel c sÔndesmoc eÐnai mia dimel c prˆxh4 wc ex c: 2 : P × P → P / (A, B) → (A2B) / ìpou 2 ∈ { ∧, ∨, → , ↔ , } H ˆrnhsh eÐnai mia monomel c prˆxh mèsa sto sÔnolo P twn protˆsewn, dhlad  mia sunˆrthsh apì to P sto P :

¬ : P − → P / A → ¬A − /
Dhlad  paÐrnei mia prìtash kai thn stèlnei se mia nèa pou den eÐnai ˆllh apì thn ˆrnhs  thc. Gia to lìgo autì o sÔndesmoc ¬ eÐnai ènac monomel c sÔndesmoc. Me ˆlla lìgia to sÔmbolo ¬ eÐnai èna sÔmbolo miac jèshc, dexiˆ, h opoÐa katalambˆnetai apì prìtash. Me tic prˆxeic pou anafèrame parapˆnw kataskeuˆzontai oi sÔnjetec5 protˆseic.
AfoÔ to P orÐzetai, ìpwc ja doÔme, anadromikˆ, eÐnai fanerì ìti kai autoÔ tou eÐdouc oi prˆxeic ja prèpei na orisjoÔn epÐshc anadromikˆ. 5 Oi sÔnjetec protˆseic, melet jhkan gia pr¸th forˆ sthn istorÐa thc Logik c apì touc StwðkoÔc kai orÐsthkan wc ta mh aplˆ axi¸mata ta opoÐa apoteloÔntai apì dÔo   perissìtera axi¸mata kai sundèsmouc   kai apì èna mìno axÐwma to opoÐo epanalambˆne4

20

2. LOGIKH TWN PROTASEWN

To er¸thma to opoÐo eÐnai t¸ra endiafèron na exetˆsoume kai na apant soume eÐnai h al jeia   to yeÔdoc miac sÔnjethc prìtashc ìtan eÐnai gnwst  h al jeia   to yeÔdoc twn protˆsewn pou thn apartÐzoun. Me ˆlla lìgia h tim  al jeiac,   ìpwc sunoptikˆ lème, h alhjotim  mia sÔnjethc prìtashc ìtan eÐnai gnwstèc oi alhjotimèc twn protˆsewn pou summetèqoun sthn kataskeu  thc.

H ˆrnhsh
Ac exetˆsoume arqikˆ p¸c leitourgeÐ h ˆrnhsh sth fusik  mac gl¸ssa, sto epÐpedo dhlad  twn apofˆnsewn. Ac doÔme orismèna paradeÐgmata:

13) {eÐnai mèra}. H ˆrnhsh thc eÐnai h {den eÐnai mèra} 14) {eÐnai anammèno to fwc}. H ˆrnhsh thc eÐnai h {den eÐnai anammèno to
fwc}

15) {eÐnai maÔro to qiìni} H ˆrnhsh thc eÐnai h {den eÐnai maÔro to qiìni} 16) {to qiìni eÐnai maÔro} H ˆrnhsh thc eÐnai h {to qiìni den eÐnai maÔro}  
{eÐnai lˆjoc ìti to qiìni eÐnai maÔro}

17) {O arijmìc 14 eÐnai ˆrtioc} H ˆrnhs  thc eÐnai h {O arijmìc 14 den eÐnai
ˆrtioc} Apì ta paradeÐgmata autˆ dÐnetai h entÔpwsh pwc h ˆrnhsh miac prìtashc ftiˆqnetai an mprostˆ apì to r ma, gÔrw apì to opoÐo sugkroteÐtai to rhmatikì sÔntagma thc frˆshc, topojet soume èna arnhtikì mìrio, ìpwc gia parˆdeigma to den.

'Omwc ta prˆgmata den eÐnai ètsi!
H ˆrnhsh, gia parˆdeigma, thc frˆshc:
tai kai sundèsmouc [S.E. 8.108.5]. O Diogènhc o Laèrtioc anafèrei wc mh aplˆ axi¸mata {tì sunhmmènon} (sunepagwg ) {tì sumpeplegmènon} (sÔzeuxh) {tì diezeugme'non} (diˆzeuxh) kai akìma {tì parasunhmmènon}, {tì aÊtiÀdec}, {tì diasafoÜn tì mllon}, kai {tì dasafoÜn tì ©ton}. Sto logismì twn Stwðk¸n emfanÐzontai mìno ta trÐa pr¸ta.

§ 2.2. StoiqeÐa apì ton Logismì twn Protˆsewn

21

{ìloi oi mh emboliasmènoi arr¸sthsan} ja  tan h, {ìloi oi mh emboliasmènoi den arr¸sthsan} Me ˆlla lìgia {kaneÐc mh emboliasmènoc den arr¸sthse} 'Omwc h ˆrnhsh thc arqik c mac apìfanshc eÐnai ìti: {eÐnai lˆjoc ìti ìloi oi mh emboliasmènoi arr¸sthsan} Me ˆlla lìgia {Orismènoi mh emboliasmènoi den arr¸sthsan}   {upˆrqoun mh emboliasmènoi pou den arr¸sthsan}   {kˆpoioi mh emboliasmènoi pou den arr¸sthsan} EÐnai profanèc loipìn ìti den arkeÐ h ˆrnhsh miac apìfanshc na pleonˆzei aplˆ thc apìfanshc katˆ èna arnhtikì mìrio, ja prèpei to arnhtikì mìrio na tÐjetai sthn arq  thc apìfanshc, na protˆssetai thc apìfanshc, ìpwc akrib¸c problèpei h leitourgÐa tou ¬ wc monomeloÔc prˆxhc:

¬ : P → P / A → ¬A /
An èqoume mia apofantik  frˆsh pou dhl¸nei èna gegonìc pou sumbaÐnei, gia parˆdeigma thn frˆsh {eÐnai mèra}, tìte h prìtash A pou ekfrˆzei h apofantik  aut  frˆsh eÐnai al jeia. H ˆrnhs  thc, {den eÐnai mèra} dhl¸nei to antÐjeto tou prohgoÔmenou gegonìtoc, èna gegonìc dhlad  pou den sumbaÐnei, ˆra h prìtash pou ekfrˆzei eÐnai h {ìqi A} kai eÐnai yeud c. AfoÔ ìmwc èqoume deqjeÐ ìti ˆllh dunatìthta apì autèc tic dÔo den upˆrqei eÐnai fanerì ìti an mia prìtash eÐnai alhjin  tìte h ˆrnhs  thc eÐnai yèma kai an eÐnai yèma tìte h ˆrnhsh thc eÐnai al jeia. 'Etsi h (ìqi(ìqiA)) lèei ìti kai h A. Thn parat rhsh aut  thn eÐqan kˆnei oi StwðkoÐ6  dh apì ton trÐto ai¸na p.Q.
SÔmfwna me touc StwikoÔc h ˆrnhsh miac prìtashc (antikeÐmenon axÐwma) lambˆnetai mìno me thn topojèthsh enìc arnhtikoÔ morÐou (oÔk, ouqÐ) mprostˆ apì th prìtash: {ítan m˜ yilÀc tä éteron toÜ átèrou ‚pofˆsei pleonˆzù. ‚ll ítan ™ ‚pìfasic protˆtthtai toÜ ‚xi¸matoc} [S.E. 8.90.8]. Mia tètoia prìtash lègetai apofatikìn axÐwma. H perÐptwsh thc prìtashc me enswmatwmènh katˆ diˆforouc trìpouc thn ˆrnhsh, analÔetai
6

22

2. LOGIKH TWN PROTASEWN

Oi apofˆnseic dhl¸noun gegonìta. H sÔzeuxh dÔo apofˆnsewn dhl¸nei akrib¸c èna sÔnjeto gegonìc: {eÐnai mèra} kai {èqei fwc}. EÐnai fanerì ìti an èna apì ta dÔo gegonìta den sumbaÐnei, tìte oÔte kai to nèo (sÔnjeto) gegonìc sumbaÐnei. Kat analogÐa loipìn h sÔnjeth prìtash pou prokÔptei apì th sÔzeuxh dÔo ˆllwn ja eÐnai alhjin  mìno sthn perÐptwsh pou kai oi dÔo sumballìmenec protˆseic eÐnai alhjinèc. Me ˆlla lìgia an mia toulˆqiston apì tic sumballìmenec eÐnai yèma tìte ìlh eÐnai yèma. Sth kajhmerin  zw  to {kai}, wc logik  sÔzeuxh, emfanÐzetai metaxÔ frˆsewn pou èqoun kˆpoia nohmatik  sqèsh   nohmatik  suggèneia, metaxÔ touc. Autì den eÐnai aparaÐthto sthn tupik  perÐptwsh. Ed¸ eÐnai kajìla nìmimh h sÔzeuxh: {eÐnai mèra} kai {o 7 eÐnai ˆrtioc}. ExÐsou nìmimh eÐnai kai h sÔzeuxh miac prìtashc me thn ˆrnhs  thc, ìpwc sthn perÐptwsh {aÔrio den ja brèxei} kai {aÔrio ja brèxei}. Genikˆ an èqoume mia opoiad pote prìtash thn A h sÔzeuxh (A kai (ìqi A)) eÐnai mia kajìla nìmimh sÔnjeth prìtash kai mˆlista mia prìtash pˆnta yeud c, dhl. mia antilogÐa. To {pˆnta} ed¸ shmaÐnei opoiad pote kai na eÐnai h prìtash A .

H sÔzeuxh

H diˆzeuxh
H diˆzeuxh xeqwrÐzei, (dia-stèllei) ta gegonìta me to Ðdio trìpo pou h sÔzeuxh ta en¸nei, ètsi to nèo gegonìc jewreÐtai wc mh pragmatopoioÔmeno mìno an kanèna apì ta antidiastel¸mena gegonìta den pragmatopoieÐtai: {aÔrio ja brèxei}   {aÔrio ja qionÐsei}. H diˆzeuxh miac prìtashc me thn ˆrnhs  thc, eÐnai mia epÐshc nìmimh prìtash ìpwc sthn perÐptwsh {aÔrio ja brèxei}   {aÔrio den ja brèxei}. Genikˆ an èqoume mia opoiad pote prìtash thn A, h diˆzeuxh (A   (ìqi A)) eÐnai mia kajìla nìmimh sÔnjeth prìtash kai mˆlista mia prìtash pˆnta alhj c, mia tautologÐa dhlad . To pˆnta, kai pˆli ed¸, shmaÐnei opoiad pote kai na eÐnai h prìtash A .

Sqìlio:

H parat rhsh ìti oi protˆseic thc morf c,

(A kai (ìqi A)) kai (A   (ìqi A))
epÐshc diexodikˆ: Eˆn to axÐwma apoteleÐtai apì èna arnhtikì mìrio kai to kathgìrhma ìpwc to {oÎdeÐc peripateØ}, lègetai arnhtikì, en¸ an apoteleÐtai apì sterhtikì onomatikì sÔntagma kai to kathgìrhma, ìpwc {‚filˆnjrwpìc âstin oÞtoc}, lègetai sterhtikì. O nìmoc thc dipl c ˆrnhshc (uperapofatikìn axÐwma) touc eÐnai epÐshc gnwstìc. 'Omwc gia to jèma autì o Sèxtoc den anafèrei tÐpota en¸ o Diogènhc o Biogrˆfoc dÐnei swstì orismì: {Íperapofetikän d âstÈn ‚pofatikän ‚pofatikoÜ}.

§ 2.2. StoiqeÐa apì ton Logismì twn Protˆsewn

23

èqoun stajer  tim  al jeiac, h men pr¸th yèma kai h de deÔterh al jeia, anexˆrthta apì to poia eÐnai kai ti lèei h prìtash A,, shmaÐnei ìti oi protˆseic autèc eÐnai stajerèc. 'Etsi thn men pr¸th pou eÐnai antilogÐa ja thn sumbolÐzoume me ⊥, en¸ th deÔterh pou eÐnai tautologÐa ja th sumbolÐzoume me .

H sunepagwg 
H sunepagwg  ekfrˆzetai sth neoellhnik  gl¸ssa eÐte apì to monolektikì sunepˆgetai eÐte apì th perÐfrash an...,tìte..., eÐte me kˆpoia apì tic pollèc akìma sun¸numec ekfrˆseic pou upˆrqoun. Sth fusik  mac loipìn gl¸ssa me tic E1 , E2 na sumbolÐzoun apofˆnseic pou dhl¸noun gegonìta pou sundèontai metaxÔ touc apì mia aitiak  sqèsh, h èkfrash eÐnai: an E1 , tìte E2 ,   an E1 , E2 E1 sunepˆgetai E2   E1 sunep¸c E2 E1 mìno an E2 E1 katˆ sunèpeia E2 E1 eÐnai ikan  sunj kh gia E2 E2 eÐnai anagkaÐa sunj kh gia E1 Upìjesh: E1 , sumpèrasma: E2 sth jèsh de tou an endeqìmena na sunantoÔme to eˆn. Ac doÔme orismèna paradeÐgmata:

18) {Eˆn anèbei h jermokrasÐa, to dwmˆtio ja eÐnai zestì}. 19) {Eˆn o Arqim dhc genn jhke to 285 kai pèjane to 210 p.Q., èzhse 75
qrìnia}. qrìnia}.

20) {Eˆn o Arqim dhc genn jhke to 280 kai pèjane to 210 p.Q., èzhse 70 21) {An to autokÐnhto tou drˆsth eÐnai asfalismèno, thn apozhmÐwsh tou
jÔmatoc ja thn plhr¸sei h asfˆleia}. Sthn kajomiloÔmenh ta duo gegonìta sqetÐzontai metaxÔ touc me mia aitiak  sqèsh. Prìkeitai gia th fusik  sunepagwg  sthn opoÐa h upìjesh kai to sumpèrasma èqoun mia qronik  diadoq  mh antistrèyimh: gia na eÐnai alhj c prèpei upoqrewtikˆ na sumbeÐ (na alhjeÔsei) h upìjesh kai an autì gÐnei tìte ja sumbeÐ kai to sumpèrasma. Gia parˆdeigma:

22) {Eˆn stamat sei h kardiˆ tìte epèrqetai moiraÐa o jˆnatoc}

24

2. LOGIKH TWN PROTASEWN

Ed¸ h qronik  bajmÐda eÐnai anagkaÐa: pr¸ta prèpei na pragmatopoihjeÐ to dhloÔmeno apì thn upìjesh (to aÐtio) na stamat sei dhlad  h kardiˆ kai qronikˆ usterìtera na sumbeÐ to dhloÔmeno apì to sumpèrasma na epèljei o jˆnatoc. Sth logik  sunepagwg  autì den eÐnai aparaÐthto. Endeqìmena oi E1 , E2 na eÐnai apofˆnseic pou dhl¸noun gegonìta pou den sundèontai metaxÔ touc me aitiak , sqèsh allˆ aplˆ apì logik  sqèsh. Ed¸ h qronik  bajmÐda eÐnai anÔparkth:

23) {An mia gwnÐa enìc trig¸nou eÐnai oxeÐa, tìte to ˆjroisma twn dÔo ˆllwn
eÐnai megalÔtero apì 90 moÐrec}.

24) {An ènac arijmìc diaireÐtai dia 2, tìte diaireÐtai dia 4}. 25) {An ènac arijmìc den diaireÐtai dia 2, tìte den diaireÐtai dia tèssera}.
'Otan h pr¸th frˆsh, h upìjesh (E1 ), dhl¸nei èna gegonìc pou sumbaÐnei tìte h ìlh sÔnjeth frˆsh an E1 tìte E2 antapokrÐnetai sta prˆgmata mìno sth perÐptwsh pou kai h deÔterh, to sumpèrasma (E2 ), dhl¸nei èna gegonìc pou sumbaÐnei. An t¸ra sumbolÐsoume me σ1 th prìtash pou ekfrˆzei h E1 kai me σ2 th prìtash pou ekfrˆzei h E2 tìte h prìtash σ1 → σ2 eÐnai alhjin . 'Otan h pr¸th frˆsh (E1 ), dhl¸nei èna gegonìc pou den sumbaÐnei tìte den mporeÐ kaneÐc na isquristeÐ gia ìlh th sÔnjeth frˆsh an E1 , tìte E2 ìti den antapokrÐnetai sta prˆgmata, anexˆrthta apì to ti gÐnetai me to gegonìc pou dhl¸netai apì th deÔterh frˆsh, to sumpèrasma (E2 ) Ac exetˆsoume gia parˆdeigma thn (25); eÐnai istorikì gegonìc ìti to bˆrbaro qèri tou RwmaÐou strati¸th èkoye to n ma thc zw c tou Arqim dh sta 75 qrìnia tou. H deÔterh loipìn frˆsh dhl¸nei èna gegonìc pou sumbaÐnei. To perieqìmeno thc pr¸thc ìmwc den antapokrÐnetai sta istorikˆ gegonìta afoÔ o Megˆloc gn¸sthc genn jhke to 287 p.Q. kai dolofon jhke katˆ thn ˆlwsh twn Surakous¸n to 212 p.Q. KaneÐc den mporeÐ wstìso na qarakthrÐsei wc ˆtoph kai yeud  olìklhrh th frˆsh aut . Anˆloga kai gia thn (26) kaneÐc den mporeÐ na isquristeÐ ìti eÐnai antifatik  kai yeud c, eÐnai logikìtath parìlo pou kai h E1 , kai h E2 dhl¸noun gegonìta pou den sumbaÐnoun. Gia na eÐmaste loipìn sumbatoÐ me th koin  logik , me th logik  dhlad  thc kajhmerin c gl¸ssac jewroÔme pwc h sunepagwg  σ1 → σ2 eÐnai yeud c mìno sthn perÐptwsh pou h pr¸th σ1 eÐnai alhj c kai h deÔterh σ2 yeud c. Epeid  wc prìtupì mac eÐnai kÔria h majhmatik  praktik  diatÔpwshc apofˆnsewn sullogism¸n kai apodeÐxewn, ja d¸soume dÔo parˆdeigma apì ta majhmatikˆ. Pr¸to parˆdeigma: Mia polÔ sunhjismènh morf  apofˆnsewn sta majhmatikˆ eÐnai thc morf c: Gia kˆje pragmatikì arijmì x, an x > 0 tìte x1/2 ∈ R

§ 2.2. StoiqeÐa apì ton Logismì twn Protˆsewn

25

KaneÐc den amfibˆlei, sÔmfwna me th sun jh majhmatik  praktik , ìti opoiad pote tim  ki an pˆrei to x h prìtash:

p : (x > 0) → (x1/2 ∈ R)
eÐnai alhj c. Ac exetˆsoume tic timèc 1, 0, −1. An x = 1, tìte h x > 0 eÐnai alhj c, ìpwc epÐshc kai h x1/2 ∈ R. Sthn prìtash p loipìn èqoume to sunduasmì (al jeia, al jeia), − dhlad  al jeia sunepˆgetai al jeia−, kai kaneÐc den amfisbhteÐ sthn perÐptwsh aut  thn al jeia olìklhrhc thc p. An x = 0, tìte h x > 0 eÐnai yeud c, en¸ h x1 /2 ∈ R paramènei alhj c. Opìte kai gia to sunduasmì (yèma, al jeia), dhlad  yèma sunepˆgetai al jeia, h p paramènei alhj c. An t¸ra x = −1, h x > 0 eÐnai pˆli yeud c, allˆ kai h x1/2 ∈ R eÐnai epÐshc yeud c, ˆra kai gia to sunduasmì (yèma, yèma), −dhlad  yèma sunepˆgetai yèma−, h p eÐnai alhj c. AfoÔ ìmwc ènac pragmatikìc arijmìc   eÐnai jetikìc   arnhtikìc   mhdèn, ˆllh perÐptwsh den upˆrqei, dhlad  o sunduasmìc (al jeia, yèma), −dhlad  al jeia sunepˆgetai yèma−, den emfanÐzetai potè, kai afoÔ o sunduasmìc autìc eÐnai o monadikìc pou ja èkane yeud  thn p, h p eÐnai pˆnta alhj c. Mèsa, loipìn sta plaÐsia thc sun jouc majhmatik c praktik c h sunepagwg  jewreÐtai alhj c se ìlouc touc dunatoÔc sunduasmoÔc ektìc apì to sunduasmì (al jeia, yèma). DeÔtero parˆdeigma: : Lème ìti to kenì eÐnai uposÔnolo opoioud pote sunìlou, dhlad : Gia kˆje X, ∅ ⊆ X Apì poÔ sunˆgetai autì? SÔmfwna me ton orismì tou uposunìlou, to sÔnolo X eÐnai uposÔnolo tou Y ann kˆje stoiqeÐo tou X eÐnai kai stoiqeÐo tou Y :

X⊆Y ⇔ or

(∀x)[(x ∈ X) → (x ∈ Y )]

An sth jèsh tou X jèsoume to kenì, èqoume:

∅⊆Y ⇔ or

(∀x)[(x ∈ ∅) → (x ∈ Y )]

Sth sunepagwg  (x ∈ ∅) → (x ∈ Y ), h pr¸th, h (x ∈ ∅) , eÐnai pˆnta yeud c, opìte ìlh eÐnai pˆnta alhj c, anexˆrthta apì to ti eÐnai h deÔterh, h (x ∈ Y ). 'Etsi h dexiˆ meriˆ thc isodunamÐac eÐnai pˆnta alhj c ˆra kai h arister  pou èqei tejeÐ ex orismoÔ isodÔnam  thc.

26

2. LOGIKH TWN PROTASEWN

Mia sÔnjeth prìtash pou perièqei th sunepagwg , lègetai kai aplˆ sunepagwg    kai upojetik  prìtash (an E1 , tìte E2 ). h E1 , lègetai upìjesh en¸ h E2 sumpèrasma   jèsh.

H Logik  IsodunamÐa   dipl  sunepagwg    Disunepagwg 
H logik  isodunamÐa,   disunepagwg    dipl  sunepagwg , ekfrˆzetai sth neoellhnik  gl¸ssa eÐte apì to monolektikì {isodunameÐ} eÐte apì th perÐfrash {an kai mìno an} eÐte me kˆpoia apì tic pollèc akìma sun¸numec ekfrˆseic pou upˆrqoun. Sth fusik  mac loipìn gl¸ssa me tic E1 , E2 na sumbolÐzoun apofˆnseic pou dhl¸noun gegonìta h èkfrash eÐnai:

sunepˆgetai

E1 isodunameÐ E2   E1 an kai mìno an E2 E2 E1 E1 E1 E1

E1 ean kai mìno ean E2 E1

kai antistrìfwc sunep¸c E2 kai antistrìfwc katˆ sunèpeia E2 kai antistrìfwc eÐnai ikan  kai anagkaÐa sunj kh gia E2 prèpei kai arkeÐ E2

H logik  isodunamÐa eÐnai alhj c kˆje forˆ pou kai oi dÔo sumballìmenec eÐnai alhjeÐc   kai oi dÔo yeudeÐc.

2.2.2 Ask seic.

1. Diatup¸ste tic arn seic twn frˆsewn 12, 12, 8, 6, 5, 9.

2. Gia kˆje mia apì tic parakˆtw frˆseic breÐte thn ˆrnhs  thc kai diatup¸ste analutikˆ mia frˆsh pou na èqei to Ðdio perieqìmeno me thn ˆrnhsh aut :

i) To sÔnolo X èqei toulˆqiston 5 stoiqeÐa ii) To sÔnolo X èqei to polÔ 5 stoiqeÐa iii) To 2 eÐnai kai ˆrtioc kai pr¸toc iv) AfoÔ xy = 0 ˆra x = 0   y = 0 v) An to x eÐnai perittìc tìte to x2 + 1 eÐnai pr¸toc vi) O NÐkoc ja pˆrei glukì   o K¸stac ja pˆrei froÔto vii) 'H o NÐkoc ja pˆrei glukì   o K¸stac ja pˆrei froÔto iix) An to trÐgwno AB G eÐnai isìpleuro, ta Ôyh tou eÐnai diqotìmoi kai diˆmesoi. ix) 'H to trÐgwno AB G eÐnai isìpleuro   eÐnai isog¸nio
3. Grˆyte me sÔmbola tic protˆseic twn apofˆnsewn (iii), (iv), (v), (vi), (vii), (viii), kai (ix) thc 'Askhshc 2.

§ 2.2. StoiqeÐa apì ton Logismì twn Protˆsewn

27

4. Grˆyte sumbolikˆ kˆje mia apì tic parakˆtw sÔnjetec apofˆnseic, afoÔ sumbolÐsete me èna grˆmma tic aplèc apofˆnseic pou tic sunjètoun:

i) An oi eujeÐec lec.

1

kai

2

eÐnai kˆjetec sthn tìte eÐnai metaxÔ touc parˆllh-

ii) An o x eÐnai rhtìc kai o y ˆrrhtoc, tìte o x + y eÐnai ˆrrhtoc. iii) An h z thsh paramènei stajer  kai oi timèc auxhjoÔn, tìte o tzÐroc ja pèsei. iv) To ˆjroisma dÔo fusik¸n arijm¸n eÐnai ˆrtio an kai mìno ˆn kai oi dÔo eÐnai ˆrtioi   kai oi dÔo perittoÐ. v) Gia na eÐnai to ˆjroisma dÔo fusik¸n arijm¸n perittìc prèpei kai arkeÐ o ènac apì touc dÔo prosjetèouc na eÐnai ˆrtioc kai o ˆlloc perittìc. vi) Oi gwnÐec thc bˆshc tou trig¸nou AB G eÐnai Ðsec, katˆ sunèpeia to trÐgwno AB G eÐnai isoskelèc, kai antistrìfwc. vii) AfoÔ o y eÐnai akèraioc ˆra o z den eÐnai pragmatikìc, opìte o x eÐnai rhtìc. iix) AfoÔ an eÐnai mèra tìte èqei fwc kai eÐnai mèra, ˆra èqei fwc. ix) S autì to spÐti mènei o NÐkoc   o Giˆnnhc, endeqìmena kai oi duì. x) Mia ikan  allˆ ìqi anagkaÐa sunj kh ¸ste èna trÐgwno na qwrÐzetai se dÔo isoskel  trÐgwna eÐnai mia gwnÐa tou na eÐnai triplˆsia kˆpoiac ˆllhc. xi) Eˆn mia apì tic bˆseic enìc trapezÐou eÐnai diplˆsia thc ˆllhc, tìte, kai mìno tìte, h diˆmesìc tou triqotomeÐtai apì tic diag¸nièc tou. xii) Ta trapèzia AB GD kai EZH J eÐnai Ðsa ìtan èqoun tic bˆseic touc mÐa proc mÐa Ðsec kai tic diag¸nièc touc mÐa proc mÐa Ðsec. xiii) Oi diqotìmoi dÔo efex c paraplhrwmatik¸n gwni¸n eÐnai kˆjetec metaxÔ touc, kai antÐstrofa.
5. Diatup¸ste thn ˆrnhsh kˆje miac apì ti parakˆtw apofˆnseic:

i) O arijmìc 1010 − 1 den eÐnai pr¸toc. ii) O dÔo eÐnai ˆrtioc kai pr¸toc. iii) Ta sÔnola A kai B eÐnai kenˆ. iv) Ta sÔnola A kai B eÐnai xèna. v) An taxidèyw ja sac apoqairet sw. vi) An o x eÐnai perittìc tìte o x2 + 1 eÐnai pr¸toc. vii) AfoÔ xy = 0, ˆra x = 0   y = 0. iix) Oi gwnÐec thc bˆshc tou trig¸nou ABG eÐnai Ðsec en¸ den eÐnai isoskelèc to trÐgwno AB G.

28

2. LOGIKH TWN PROTASEWN

ix) To ˆjroisma dÔo fusik¸n arijm¸n eÐnai ˆrtio, an kai mìno an, oi dÔo arijmoÐ eÐnai ˆrtioi   kai oi dÔo perittoÐ. x) An to traÐno èljei stic 9, esÔ na me perimèneic, kai an èljei stic 10 esÔ pˆli na me perimèneic. xi) EÐte to traÐno èljei tic 9, eÐte èljei stic 10, esÔ na me perimèneic.
'Estw ìti k, p kai r sumbolÐzoun alhjinèc protˆseic en¸ h t mia yeud . ProsdiorÐste thn al jeia   to yèma kˆje miac apì tic parakˆtw sÔnjetec protˆseic:

i) (π kai κ )kai τ ii) π kai (κ kai τ ) iii) An π tìte τ iv) An τ tìte (π kai ) v) An (τ kai ) tìte (π kai τ ) vi) (π sunepˆgetai τ ) an kai mìno an τ vii) An π tìte (κ isodunameÐ me ( sunepˆgetai t) iix) An π tìte κ, kai an τ tìte pˆli κ, isodunameÐ me, eÐte π eÐte τ tìte κ.

§ 2.3. H Gl¸ssa thc Protasiak c Logik c

29

2.3

H Gl¸ssa thc Protasiak c Logik c

To alfˆbhto A thc gl¸ssac thc protasiak c logik c apoteleÐtai apì trÐa uposÔnola:

a) To Alfˆbhto

(A1 ) : Protasiakèc Metablhtèc   Protasiakˆ SÔmbola. Diajètoume èna arijm simo sÔnolo P 0 pou perièqei ta kefalaÐa grˆmmata tou EllhnikoÔ alfˆbhtou, me   qwrÐc upodeÐktec, kai ta opoÐa sumbolÐzoun tic aplèc (  atomikèc) atomikèc protˆseic kai lègontai protasiakèc metablhtèc   protasiakˆ sÔmbola   atomikèc protˆseic   aplèc protˆseic. Dhlad :
P 0 := { A, B, G , . . . , A1 , A2 , A3 , . . . , B1 , B2 , B3 , . . . , G 1 , G 2 , G 3 , . . .}

(A2 ) : Ta sÔmbola gia touc LogikoÔc Sundèsmouc pou aplˆ lègontai kai sÔndesmoi, kai eÐnai ta akìlouja: • MhdenikomeleÐc SÔndesmoi: O0 := { ⊥, }. Oi sÔndesmoi autoÐ eÐnai, ìpwc ja doÔme ìtan exetˆsoume th shmasiologÐa thc gl¸ssac thc protasiak c logik c, eÐnai logikèc stajerèc kai ekfrˆzoun thn antilogÐa (⊥), dhlad  th prìtash pou eÐnai pˆnta yeud c, kai thn tautologÐa ( ), dhlad  th prìtash pou eÐnai pˆnta alhj c. • MonomeleÐc SÔndesmoi: O1 := { ¬ }, kai tèloc oi, • DimeleÐc SÔndesmoi   sÔndesmoi dÔo jèsewn: O2 := { ∧, ∨, → , ↔ }
'Etsi oi sÔnesmoi eÐnai to sÔnolo,

O := O0 ∪ O1 ∪ O2 = { ⊥, , ¬, ∧, ∨, → , ↔ } (A3 ) : Ta sÔmbola stÐxhc, pou eÐnai h parènjesh pou anoÐgei h parènjesh pou kleÐnei kai to kìmma: (, ), kai pollèc forèc kai oi tetrˆgwnec agkÔlec, [, ].
Ta pio pˆnw sÔnola (A1 ), (A2 ), (A3 ) upotÐjetai pˆnta ìti eÐnai xèna metaxÔ touc. Telikˆ to alfˆbhto thc protasiak c logik c eÐnai to akìloujo sÔnolo:

A := P 0 ∪ O ∪ {(, ), [, ], , }

30

2. LOGIKH TWN PROTASEWN

b) H SÔntaxh thc Protasiak c Logik c [  Anadromikìc Orismìc twn

Protˆsewn (AOP)] O anadromikìc orismìc tou sunìlou P twn protˆsewn, basÐzetai stouc akìloujouc treic suntaktikoÔc kanìnec, pou kajorÐzoun poiec peperasmènec akoloujÐec sumbìlwn (sumboloseirèc) apì to alfˆbhto apoteloÔn protˆseic kai poiec ìqi:

(AO0 ) Ta protasiakˆ sÔmbola kai oi logikèc stajerèc ⊥, , eÐnai protˆseic, ètsi, P 0 ∪ { ⊥, } ⊆ P (AO1 ) An
kai σ eÐnai protˆseic
7

tìte protˆseic eÐnai kai oi:

(¬ ), ( ∧ σ), ( ∨ σ), ( → σ), ( ↔ σ) (AO2 ) Protˆseic eÐnai mìno ìti kataskeuˆzetai me bˆsh touc kanìnec (AO0 ) kai (AO1 ).
twn kalosqhmatismènwn protˆsewn P eÐnai to elˆqisto uposÔnolo sumboloseir¸n (kanìnac (AO2 )), pou eÐnai kleistì wc proc touc sundèsmouc O, jewroÔmenouc wc prˆxeic epÐ tou P (kanìnac (AO1 ), kai perièqoun to sÔnolo twn atomik¸n protˆsewn, P0 , (kanìnac (AO0 ).

2.3.1 Sqìlio. Oi pio pˆnw kanìnec ekfrˆzoun sthn ousÐa ìti, to sÔnolo

Sth sunèqeia ja d¸soume pio kataskeuastikì trìpo sqhmatismoÔ tou sunìlou P , apì ta sustatikˆ tou P 0 kai {¬, ∧, ∨, → , ↔ }. Ac d¸soume ìmwc pr¸ta merikˆ parˆdeÐgmata sumboloseir¸n pou an koun sto P , kai merik¸n pou den an koun.

2.3.2 Parˆdeigma. Oi parakˆtw akoloujÐec sumbìlwn apì to alfˆbhto thc protasiak c logik c A eÐnai protˆseic:
(¬A) (A ∧ (¬A)) ((A ↔ G ) → G )
Ta sÔmbola , σ den an koun sthn gl¸ssa thc protasiak c logik c, allˆ eÐnai sÔmbola thc metagl¸ssac, pou ed¸ eÐnai h Ellhnik , kai sumbolÐzoun sumboloseirèc thc gl¸ssac thc protasiak c logik c . H qr sh twn metaglwssik¸n aut¸n sumbìlwn eÐnai exairetikˆ bolik , afoÔ antÐ na grˆfoume p.q. ((A ↔ G ) → ((¬D) ∨ (A ∧ B))) jètoume := ((A ↔ G ) → ((¬D) ∨ (A ∧ B))) kai sth sunèqeia qrhsimopoioÔme thn metaglwssik  metablht  .
7

§ 2.3. H Gl¸ssa thc Protasiak c Logik c

31

((A ↔ G ) → (B ∧ G )) ((A ↔ G ) → ((¬D) ∨ (A ∧ B))) ((¬(¬(¬A))) → A)). En¸ den eÐnai protˆseic oi akoloujÐec : (¬A ((A ↔ G ) → (G ∧)) (A → ∨), (¬ ∧ A), ) ∨ (, (∨), ((A ↔ G ) → ((¬) ∨ (A ∧ B))).
EÐnai fanerì ìti h ulopoÐhsh twn parapˆnw suntaktik¸n kanìnwn mporeÐ na parˆgei, na d¸sei, mia atomik  apì to (S 1 )   mia sÔnjeth prìtash, apì to (S 2 ) to opoÐo mporeÐ na efarmosteÐ ìsec forèc jèloume. Kˆje tètoia monadik  efarmog  ja th lème b ma, en¸ to sunolikì arijmì twn bhmˆtwn pou apaitoÔntai gia th kataskeu  miac prìtashc ja th lème m koc thc prìtashc. 'Etsi h prìtash ((A ↔ G ) → G ) èqei m koc 2, ìpwc kai h (A ∧ (¬A)), en¸ h ((¬(¬(¬A))) → A)) èqei m koc 4.

2.3.3 Sqìlio. Ac doÔme t¸ra ènan enallaktikì orismì tou epagwgikoÔ

sunìlou P , pou eÐnai pio kataskeuastikìc kai jumÐzei polÔ thn kataskeu  twn fusik¸n arijm¸n N. PrÐn ìmwc ja eisˆgoume ènan qr simo sumbolismì. 'Estw X èna sÔnolo protˆsewn, tìte orÐzoume to sÔnolo X + wc akoloÔjwc:

X + := 8 { 2 σ | , σ ∈ X

kai 2 ∈ O2 } ∪ {¬ | ∈ X }

'Etsi to X + eÐnai to sÔnolo twn tÔpwn pou dhmiourgeÐtai an {kleÐsoume} to X wc proc touc logikoÔc sundèsmouc tou O2 kai tou O1 . Ac doÔme t¸ra ta b mata sqhmatismoÔ tou sunìlou P sugkrÐnontˆc ta tautìqrona me ta b mata sqhmatismoÔ tou sunìlou twn fusik¸n arijm¸n N.
8

To sÔmbolo := shmaÐnei Ðsa ex orismoÔ

32

2. LOGIKH TWN PROTASEWN

FusikoÐ ArijmoÐ

0 := ∅ 1 := 0 ∪ {0} 2 := 1 ∪ {1} . . . n + 1 := n ∪ {n} . . .

⇔ ⇔ ⇔ ⇔ . . . ⇔ . . . ⇔

ProtasiakoÐ TÔpoi P0 P 1 := P 0 ∪ P + 0 P 2 := P 1 ∪ P + 1 . . .

P n+1 := P n ∪ P + n . . .

N :=
n=0

n

P :=
n=0

Pn

O pio pˆnw orismìc eÐnai ènac tupikìc epagwgikìc orismìc tou sunìlou P twn protˆsewn thc protasiak c logik c, anˆlogoc tou epagwgikoÔ orismoÔ tou N. Ta dÔo basikˆ b mata kataskeu c tou eÐnai ta ex c:

Basikì B ma 0 :

P 0 := {A, B, G , . . . , A1 , A2 , . . . , B1 , B2 , . . . , G 1 , G 2 , . . .} ∪ { ⊥, kataskeuˆzontai apì tic  dh kataskeuasmènec: P + := { σ1 2σ2 | σ1 , σ2 ∈ P n n

}

Epagwgikì B ma n+1 : P n+1 := P n ∪ P + ìpou oi protˆseic P + n n
& 2 ∈ {∧, ∨, → , ↔ }} ∪ { ¬σ | σ ∈ P n }

kai telikˆ to sÔnolo twn protˆsewn thc protasiak c logik c eÐnai to:

P :=
n=0

Pn

Tètoia sÔnola pou orÐzontai me anadrom  lègontai epagwgikˆ sÔnola. Akribèstera èna sÔnolo ja lègetai epagwgikì an orÐzetai wc: {to elˆqisto sÔnolo pou perièqei èna dosmèno sÔnolo (p.q. to P 0 ) kai eÐnai kleistì wc proc kˆpoiec dosmènec prˆxeic (p.q. tic {¬, ∧, ∨, → , ↔ }}) H idiomorfÐa twn epagwgik¸n sunìlwn, ìpwc gia parˆdeigma to N, sunÐstatai sto gegonìc ìti kˆje sunˆrthsh pou ja jel soume na orÐsoume

pˆnw s autˆ ja prèpei epÐshc na oristeÐ anadromikˆ, me ton Ðdio dhlad  trìpo.
mìno apì tic parakˆtw dunatìthtec:

2.3.4 Sqìlio. (i) EÐnai loipìn fanerì ìti kˆje prìtash ϕ, èqei mÐa kai

§ 2.3. H Gl¸ssa thc Protasiak c Logik c

33

1. H ϕ eÐnai mia protasiak  metablht  (èna protasiakì sÔmbolo). 2. ϕ = (¬σ) ìpou σ eÐnai mia prìtash. 3. ϕ = (σ1 ∧ σ2 ) ìpou σ1 kai s2 eÐnai protˆseic. 4. ϕ = (σ1 ∨ σ2 ) ìpou σ1 kai σ2 eÐnai protˆseic. 5. ϕ = (σ1 → σ2 ) ìpou σ1 kai σ2 eÐnai protˆseic. 6. ϕ = (σ1 ↔ σ2 ) ìpou σ1 kai σ2 eÐnai protˆseic. Epiplèon oi σ1 kai σ2 eÐnai monos manta orismènec stic peript¸seic 3, 4, 5, kai 6. (ii) Se kˆje sÔnjeth prìtash oi parenjèseic sugkrotoÔn zeÔgh, mÐa pou anoÐgei mÐa pou kleÐnei, ta opoÐa perikleÐoun mikrìterec protˆseic. DÔo zeÔgh )···( ), eÐte (( )), allˆ ìqi twn parenjèsewn diatˆssontai eÐte (

(1

(2

)1

)2 .

H diadikasÐa kataskeu c miac opoiasd pote prìtashc (h sÔntax c thc) mporeÐ na perigrafeÐ apì èna {dendrodiˆgramma} to suntaktikì (  genealogikì) dèntro thc prìtashc pou gia kˆje prìtash eÐnai monadikì. Gia parˆdeigma to suntaktikì dèntro thc ((A ↔ G ) → (B ∧ G )) eÐnai To suntaktikì dèntro mporeÐ na anaparastajeÐ kai: Me aut  th morf  to suntaktikì dèntro anaparistˆ ton trìpo me to opoÐo arqÐzontac apì ta protasiakˆ sÔmbola, parˆgoume mia prìtash akolouj¸ntac ton Anadromikì Orismì twn Protˆsewn. 'Opwc èqoume  dh anafèrei to sÔnolo twn protˆsewn pou parˆgontai me autìn ton trìpo den eÐnai ˆllo apì to sÔnolo twn protˆsewn thc protasiak c logik c to opoÐo sumbolÐzoume me P . Me P 0 sumbolÐsoume ta protasiakˆ sÔmbola, pou eÐnai m kouc mhdèn kai antiproswpeÔoun tic aplèc protˆseic, me P 1 ìlec tic protˆseic m kouc 1, me P 2 ìlec tic protˆseic m kouc 2, me P 3 ìlec tic protˆseic m kouc 3, ktl.. Tìte to P eÐnai:

P = P 0 ∪ P 1 ∪ P 2 ∪ . . . ∪ P k ∪ . . . :=
n=0

Pn

Oi sÔnjetec protˆseic:

(¬A), (A ∧ B), (A ∨ B), (A → B), (A ↔ B)
eÐnai oi mikrìterec dunatèc sÔnjetec protˆseic pou eÐnai dunatìn na kataskeuastoÔn, apaiteÐtai èna b ma gia thn kataskeu  touc, eÐnai loipìn m kouc

34

2. LOGIKH TWN PROTASEWN

èna. H diadikasÐa kataskeu c eÐnai dunatìn na epanalhfjeÐ ìsec forèc to epijumoÔme. 'Etsi sÔnjetec protˆseic eÐnai kai oi:

¬(A ∧ B), ¬(¬A), ((A ∨ B) ∧ (A ∨ B))
pou qreiˆzontai dÔo b mata sthn kataskeu  touc. 'Opwc kai oi:

((¬A) ↔ (A ∨ B)), ((A → B) ∨ (A ↔ B)), ((A ∧ B) → (A ∨ B)), ((A ∨ B) ↔ (A ↔ B))
pou qreiˆzontai 3 b mata sthn kataskeu  touc, k.t.l.. To m koc loipìn miac prìtashc den eÐnai ousiastikˆ tÐpota ˆllo apì mia apeikìnish µ: µ : P → N / σ → µ(σ) / ìpou µ(σ) eÐnai o elˆqistoc fusikìc n tètoioc ¸ste σ ∈ P n . Oi tÔpoi pou an koun sto P n èqoun m koc mikrìtero   Ðso tou n, oi de tÔpoi pou an koun sto sÔnolo: P n+1 − P n := P + n èqoun m koc akrib¸c n + 1. O anadromikìc orismìc tou sunìlou twn protˆsewn P , sunepˆgetai kai to epagwgikì trìpo apìdeixhc isqurism¸n sqetikˆ me to P . An loipìn jèloume na apodeÐxoume ìti ìlec oi protˆseic thc protasiak c logik c, ìla dhlad  ta stoiqeÐa tou P , èqoun kˆpoia sugkekrimènh idiìthta, arkeÐ na apodeÐxoume ìti opoiod pote m koc kai na èqei h prìtash plhroÐ thn idiìthta aut . Ja S 0 kai S 1 tou anadromikoÔ orismoÔ twn protˆsewn kai na apodeÐxoume ìti otid pote parˆgetai apì autˆ ta b mata èqei thn idiìthta pou suzhtˆme. Me ˆlla lìgia afoÔ to P eÐnai kataskeuasmèno wc epagwgikì sÔnolo, mporoÔme na diatup¸soume mia arq  epagwg c gia tic protˆseic wc ex c:

prèpei me ˆlla lìgia na kˆnoume epagwg  sto m koc twn protˆsewn. Autì praktikˆ shmaÐnei ìti prèpei na akolouj soume ta b mata

§ 2.3. H Gl¸ssa thc Protasiak c Logik c

35

An mia idiìthta ikanopoieÐ ta ex c:

(i) IsqÔei gia tic protˆseic tou P 0 ∪ {⊥, }. kai (ii) Upojètontac ìti isqÔei gia tic protˆseic tou P n (Upìjesh thc Epagwg c (UE)), apodeÐxoume ìti isqÔei kai gia tic protˆseic tou P n+1 ,
tìte h idiìthta isqÔei gia kˆje prìtash tou P .

Ac parakolouj soume aut n thn apodeiktik  diadikasÐa, me epagwg  sto m koc twn protˆsewn, sto parakˆtw je¸rhma:

2.3.5 Je¸rhma. Se kˆje prìtash thc protasiak c logik c to pl joc twn
dexi¸n parenjèsewn eÐnai Ðso me to pl joc twn arister¸n parenjèsewn.

dhlad  tou P0 ∪ {⊥, } : Mhdèn parenjèseic anoÐgoun kai mhdèn kleÐnoun. ii) (U.E.) 'Estw ìti isqÔei gia tic protˆseic σ1 kai σ2 , apì to Pn . Tìte: • Ja isqÔei gia thn (¬σ1 ), afoÔ apì thn U. E. h σ1 èqei thn idiìthta opìte h (¬σ1 ) ja èqei ìsec dexièc kai aristerèc ìsec kai h s1 kai akìma mÐa dexiˆ kai mia arister . • Anˆloga skeptìmaste kai gia thn (σ1 2σ2 ) ìpou 2 ∈ { ∧, ∨, → , ↔ } Apì tic i) kai ii) sumperaÐnoume pwc h idiìthta aut , ìti dhlad , to pl joc twn dexi¸n parenjèsewn eÐnai Ðso me to pl joc twn arister¸n parenjèsewn, isqÔei gia kˆje prìtash thc protasiak c logik c.

Apìd.: i) To je¸rhma isqÔei gia ta protasiakˆ sÔmbola, tic protˆseic

Sumbolismìc
'Otan mia prìtash σ apoteleÐtai apì atomikèc protˆseic, gia parˆdeigma tic A, B, G , ja grˆfoume thn prìtash aut  wc σ(A, B, G ). Mia prìtash, loipìn, eÐnai mia akoloujÐa sumbìlwn tou alfˆbhtou balmèna sth seirˆ sÔmfwna me touc suntaktikoÔc kanìnec pou eÐdame. Endeqìmena ìmwc mia upakoloujÐa sumbìlwn sth prìtash aut  na eÐnai kai aut  prìtash, ìpwc

36

2. LOGIKH TWN PROTASEWN

h

((¬D) ∨ (A ∧ B))   h (A ↔ G ) sthn ((A ↔ G ) → ((¬D) ∨ (A ∧ B))).
Profan¸c oi mikrìterec dunatèc upakolojÐec pou eÐnai protˆseic eÐnai ta protasiakˆ sÔmbola pou summetˆsqoun sto sqhmatismì miac prìtashc. Oi protˆseic autèc mporoÔn na antikatastajoÔn apì ˆllec protˆseic kai to apotèlesma na eÐnai pˆli prìtash. MporoÔme loipìn na orÐsoume ti ennooÔme ìtan lème ìti mia prìtash eÐnai {perÐptwsh-antikatˆstashc} miac ˆllhc.

tashc eÐnai mia ˆllh prìtash pou prokÔptei apì th dojeÐsa me antikatˆstash se ìlo to eÔroc thc, miac (  perissotèrwn) apì tic protasiakèc metablhtèc pou emfanÐzontai s aut , apì mia ˆllh prìtash (  kˆpoiec ˆllec protˆseic). ExupakoÔetai ìti kˆje metablht  pou antikajÐstatai, antikajÐstatai apì thn Ðdia prìtash. Gia parˆdeigma o tÔpoc (ϕ → ψ) ∨ ¬(ϕ → ψ) eÐnai mia perÐptwsh-antikatˆstashc tou tÔpou σ ∨ ¬σ. 'Ena pio sÔnjeto parˆdeigma eÐnai oi akìloujoi dÔo tÔpoi:

2.3.6 Orismìc. Mia {perÐptwsh-antikatˆstashc} miac dojeÐshc prì-

A → B ∨ ¬(¬A ∧ B)
G ∨ D → A ∨ ¬(¬(G ∨ D) ∧ A)

(2.1) (2.2)

Tìte o tÔpoc (2.2) eÐnai perÐptwsh-antikatˆstashc tou tÔpou (2.1), afoÔ o tÔpoc (2.2) prokÔptei apì ton (2.1) me thn antikatˆstash thc metablht c A, kai stic dÔo thc emfanÐseic, apì ton tÔpo (G ∨ D) kai thn antikatˆstash thc metablht c B apì ton tÔpo A. To akìloujo je¸rhma mac dÐnei to genikì apotèlesma.

2.3.7 Je¸rhma. (Antikatˆstashc protˆsewn) 'Estw
σ(A1 , A2 , . . . . . . , An ) kai τ protˆseic. Tìte kai h σ(A1 , A2 , . . . τ, . . . An ) eÐnai prìtash.

Apìd.: Ja apodeÐxoume to je¸rhma autì me epagwg  sto m koc twn protˆsewn .

§ 2.3. H Gl¸ssa thc Protasiak c Logik c

37

i) Eˆn h σ eÐnai protasiakì sÔmbolo, èstw to A, tìte profan¸c to apotèlesma thc antikatˆstashc tou A apì thn τ eÐnai prìtash τ . ii) (U.E.) 'Estw σ1 (A1 , A2 , . . . , , . . . , An ) kai σ2 (A1 , A2 , . . . , , . . . , An )
dÔo protˆseic gia tic opoÐec isqÔei to je¸rhma, tìte isqÔei kai gia tic (¬σ1 ), (σ1 ∧ σ2 ), (σ1 ∨ σ2 ), (σ1 → σ2 ) kai (σ1 ↔ σ2 ). Prˆgmati: a) AfoÔ h σ1 (A1 , A2 , . . . , τ, . . . , An ) eÐnai prìtash apì thn U.E. ˆra kai h (¬σ1 (A1 , A2 , . . . , τ, . . . , An )) eÐnai prìtash sÔmfwna me to ii) tou AOP. b) EpÐshc afoÔ oi σ1 (A1 , A2 , . . . τ . . . An) kai σ2 (A1 , A2 , . . . τ, . . . , An ) eÐnai protˆseic sÔmfwna me thn U.E. ˆra kai oi,

(σ1 (A1 , A2 , . . . , τ, . . . , An ) 2 σ2 (A1 , A2 , . . . , τ, . . . , An ))
ìpou 2 ∈ { ¬, ∨, ∧, → , ↔ }, eÐnai protˆseic sÔmfwna me to ii) tou AOP.

2.3.8 Ask seic.

1. Poiec apì tic parakˆtw akoloujÐec sumbìlwn eÐnai protˆseic kai poiec ìqi:

i) ((A ∨ B) → G) ↔ (A ∧ (A → ¬)) ii) (((¬a) → ¬(¬A)) ↔ ¬(¬(¬A))) iii) A1 ∨ (A2 ∨ (A3 ∨ (. . . An ))) ≡ (A1 ∨ A2 ∨ A3 ∨ (. . . An )) iv) A1 ∧ (A2 ∧ (A3 ∧ ((. . . An ))) ≡ (A1 ∧ A2 ∧ A3 ∧ (. . . An ) v) ((A ∨ B) → (G ∧ D) → (A ∨ (B ∨ G))) vi) (((A ⇒ B) → G) ∧ D) vii) A ∧ (B ∧ (g ∧ ((. . . G))) ≡ (A ∧ A ∧ G ∧ (. . . A) viii) (((A ∧ B) ∧ 2) ↔ A) ix) (A ∨ (¬A ∧ σ)) ↔ (A ∨ B) x) (((¬A) ∨ B) ↔ (¬B)) → (¬B) xi) (A → (B → A)) → (B ∧ ¬B)
2. BreÐte to m koc kˆje miac apì tic protˆseic pou dÐnontai sthn ˆskhsh 1. 3. Ac upojèsoume ìti periorÐzoume to alfˆbhtì mac sta protasiakˆ sÔmbola A kai B kai sta sÔmbola sundèsmwn ¬ kai∧ .Grˆyte analutikˆ ta stoiqeÐa twn sunìlwn P 0 ,P 1 , P 2 .

38

2. LOGIKH TWN PROTASEWN

4. i) 'Opwc kai sthn ˆskhsh 2 me touc sundèsmouc ∨ kai → .

ii) Pio eÐnai to m koc twn protˆsewn pou perièqei kˆjena apì ta P 0 ,P 1 , P 2.
5. SumbolÐzoume me l(σ) to m koc thc prìtashc σ kai 2 èna dimel  sÔndesmo. Exetˆste ti apì ta parakˆtw isqÔei kai apodeÐxte to. Gia ìti den isqÔei d¸ste antiparˆdeigma.

i) l(σ1 2 σ2 ) ≤ l(σ1 ) + l(σ2 ) ii) l(σ1 2 σ2 ) = l(σ1 ) + l(σ2 ) + 1
6. SumbolÐzoume me C(σ) ton arijmì twn jèsewn pou èqoun katalhfjeÐ apì sÔmbola sundèsmwn sthn prìtash σ . Exetˆste an gia kˆje σ ,l(σ) ≤ C(σ) 7. DeÐxte ìti se kˆje prìtash to pl joc twn jèsewn pou èqei katalhfjeÐ apì protasiakì sÔmbolo uperèqei katˆ 1 tou pl jouc twn jèsewn pou èqoun katalhfjeÐ apì dimeleÐc sundèsmouc. 8. BreÐte to m koc kˆje miac apì ti parakˆtw protˆseic kai kataskeuˆste to suntaktikì thc dèntro:

i) ((A → B) ↔ ((¬B) → (¬A)) ii) ((A ∧ ((¬A) ∨ B)) ↔ (A ∧ B)) iii) ((A → B) ∨ ((¬A) → B)) iv) ((A → B) → (((A → G) → B) → B)) v) ((A → B) → ((A ∨ G) → (B ∨ G))) vi) ((A → B) ∧ (A → G) ↔ (A → (B ∧ G))) vii) ((A ↔ (B ↔ G) ↔ ((A ↔ B) ↔ G)) viii) (((¬A) ↔ B) ↔ (¬(A ↔ B))) ix) ((A1 → (A2 → (A3 → (A4 → B)))) ↔ ((A1 ∧ (A2 ∧ (A3 ∧ A4 ))) → B))

Kefˆlaio 3

SHMASIOLOGIA THS LOGIKHS TWN PROTASEWN
3.1 Ennoiologik  Eisagwg 
H shmasiologÐa   {shmantik } eÐnai h diadikasÐa me thn opoÐa apodÐdoume kˆpoio nìhma   shmasÐa sta xerˆ kai dÐqwc nìhma sÔmbola thc gl¸ssac. Gi autì pollèc forèc anaferìmaste sthn diadikasÐa aut  kai wc {ermhneÐa}. Epeid  sthn perÐptwsh thc Protasiak c Logik c oi protˆseic mac apoteloÔn to perieqìmeno apofantik¸n   dhlwtik¸n protˆsewn, h diadikasÐa apìdoshc no matoc   shmasÐac stic protˆseic mac èqei wc telikì apotèlesma na kˆnei thn prìtash eÐte {alhj } eÐte {yeud }, kai autì anexˆrthta apì to jematikì empeirikì antikeÐmeno ereÔnhc (p.q. Fusik , QhmeÐa, yuqologÐa, k.lp.). Telikˆ ìlh h shmasiologik  diadikasÐa apìdoshc no matoc

stic protˆseic tou P, sunoyÐzetai, se teleutaÐa anˆlush, sthn aponom  tim¸n al jeiac gia autèc.

H apìdosh aut  gÐnetai, ìpwc èqoume anafèrei sthn eisagwg , apì mia sunˆrthsh. Epeid  ed¸ oi protˆseic mac apoteloÔn to perieqìmeno apofantik¸n   dhlwtik¸n frˆsewn, deqìmaste ìti apodÐdontac nìhma se mia prìtash aut  èqei mìno dÔo dunatìthtec, eÐte na pˆrei th tim  {alhj c}, pou ja thn sumbolÐzoume me 1, eÐte na pˆrei thn tim  {yeud c} pou ja thn sumbolÐzoume me 0. Gia parˆdeigma h frˆsh thc fusik c mac gl¸ssac: {To nerì brˆzei stouc 100 bajmoÔc} gÐnetai alhj c, dhlad  paÐrnei thn tim  1 ìtan prˆgmati exetˆsoume to shmasiologikì perieqìmeno thc frˆshc, peiramatistoÔme dhlad  kai diapist¸39

40

3. SHMASIOLOGIA THS LOGIKHS TWN PROTASEWN

soume ìti autì pou dhl¸nei h frˆsh prˆgmati sumbaÐnei. 'Etsi h tim  alhjeÐac 1 sunoyÐzei ìlec tic empeirikèc èreunec gia thn al jeia tic prìtashc, kai tautìqrona anexarthtopoieÐ thn shmasiologÐa mac apì eidikˆ plaÐsia ereÔnhc. H shmasiologik  loipìn diadikasÐa sunoyÐzetai ston katˆllhlo orismì mia sunˆrthshc, v(·) : P − → {0, 1}. − O katˆllhloc orismìc kai oi idiìthtec tètoiwn sunart sewn ja mac apasqol sei sth sunèqeia. Ac doÔme t¸ra thn perÐptwsh twn logik¸n sundèsmwn, pou apoteloÔn ta sustatikˆ twn {prˆxewn} ston kajorismì twn epagwgik¸n sunìlwn pou sqetÐzontai me thn Logik . Kˆje logikìc sÔndesmoc, mporeÐ na jewrhjeÐ apì dÔo skopièc: 1. Apì thn glwssik -suntaktik  skopiˆ, thc tupik c gl¸ssac. H sumperiforˆ tou logikoÔ sundèsmou (enìc aploÔ sumbìlou) kajorÐzetai ed¸ apì touc suntaktikoÔc kanìnec thc tupik c gl¸ssac, me stìqo thn anadromik  kataskeu  kalosqhmatismènwn sumboloseir¸n. 2. Apì th majhmatik  skopiˆ. Kˆje logikìc sÔndesmoc mporeÐ na jewrhjeÐ wc mia {prˆxh} epÐ tou sunìlou P . 'Etsi to sÔnolo P efodiasmèno me tic {prˆxeic} twn logik¸n sundèsmwn, gÐnetai mia ˆlgebra. H melèth thc ˆlgebrac aut c, sthn ousÐa sumpÐptei me thn algebrik  melèth thc logik c. Gia mia algebrik  diapragmˆteush thc logik c bl. to [21]. ExupakoÔetai ìti afoÔ to P eÐnai epagwgikì sÔnolo, tìte kai kˆje p.q. dimel c prˆxh 2 : P × P − → P ja prèpei na orisjeÐ − epÐshc epagwgikˆ, opìte h diadikasÐa kataskeu c kalosqhmatismènwn sumboloseir¸n (sÔntaxh) kai h enèrgeia thc prˆxhc (ˆlgebra) p.q. thc 2, eÐnai to Ðdio prˆgma. Sth sunèqeia ja prospaj soume na d¸soume èna kalozugismèno meÐgma majhmatik¸n (algebrik¸n) kai suntaktik¸nglwssik¸n mejìdwn gia tic ènnoiec thc Logik c. O ap¸teroc stìqoc eÐnai h kallÐterh katanìhsh allˆ kai h omoiìmorfh diapragmˆteush logik¸n kai majhmatik¸n ennoi¸n.

3.2 Aponomèc kai Apotim seic AlhjeÐac
EÐnai fanerì ìti ìtan oi protˆseic mac apoktoÔn mia shmasÐa, tìte mporoÔme na apofanjoÔme gia thn shmasiologik  al jeia   to yeÔdoc thc prìtas c mac. 'Etsi telikˆ h aponom  shmasÐac tautÐzetai me to apotèlesma thc aponom c tim¸n al jeiac gia thn prìtash. H shmasiologik  loipìn sunˆrthsh

§ 3.2. Aponomèc kai Apotim seic AlhjeÐac

41

α eÐnai aut  pou aponèmei timèc sta protasiakˆ sÔmbola, eÐnai loipìn mia sunˆrthsh apì to P 0 sto 2 := { 0, 1 }: α : P 0 → {0, 1} / A → α(A) /
kai lègetai aponom  al jeiac. GnwrÐzoume ìti P 0 ⊆ P :

EÐnai exˆllou gnwstì ìti kˆje sunˆrthsh mporeÐ sun jwc na epektajeÐ se upersÔnola katˆ perissìterouc apì èna trìpouc. Epeid  jèloume se opoiad pote prìtash, opoioud pote m kouc, na mporoÔme na thc apodÐdoume mia monadik  alhjotim , to er¸thma pou mac endiafèrei ed¸ eÐnai, an eÐnai dunatìn na epekteÐnoume thn α apì to P 0 sto P katˆ monadikì trìpo. Prˆgmati h epagwgik  dom  tou P mac exasfalÐzei aut  th dunatìthta:

3.2.1 Je¸rhma. Gia kˆje aponom  al jeiac,
α : P0 − → {0, 1} − upˆrqei mia kai monadik  epèktash thc α, pou ja thn sumbolÐzoume me vα   kai · α , · α ≡ vα : P − → {0, 1} −

Apìd.: (Me epagwg  sto m koc twn protˆsewn).

'Estw, α : P 0 − → {0, 1} mia aponom  al jeiac. − OrÐzoume epagwgikˆ mia sunˆrthsh vα : P − → {0, 1} wc ex c: − gia kˆje A ∈ P0

i) vα (A) = α(A),

ii) Ac upojèsoume (UE) ìti èqoume orÐsei ta vα (A) kai vα (B) gia kˆje A, B ∈ P n

42

3. SHMASIOLOGIA THS LOGIKHS TWN PROTASEWN

Oi protˆseic pou an koun sto P + ja eÐnai thc morf c: ¬A, gia A ∈ P n kai n A2B me 2 ∈ { ∧, ∨, ↔ , → } kai A, B ∈ P n . 'Etsi loipìn orÐzoume:

vα (¬A) = ¬2 vα (A) vα (A 2 B) = vα (A) 22 vα (B)
Pou sumplhr¸nei ton epagwgikì orismì thc vα : P − → {0, 1}. − Ja deÐxoume sth sunèqeia ìti h vα eÐnai h monadik  epèktash thc α. Prˆgmati èstw v1 , v2 dÔo diaforetikèc epektˆseic thc α, pou tautÐzontai epÐ tou P0 : vi : P → {0, 1} me vi (A) = v(A), i = 1, 2 ja deÐxoume me epagwg  ìti tautÐzontai pantoÔ.

i) Sto P 0 oi v1 , v2 tautÐzontai ex orismoÔ. ii) Estw t¸ra ìti v1 (ϕ) = v2 (ϕ) gia kˆje ϕ ∈ P n , ja deÐxoume ìti v1 (ϕ) = v2 (ϕ) gia kˆje ϕ ∈ P + . Prˆgmati: n v1 (¬ϕ) = ¬2 v1 (ϕ) = ¬2 v2 (ϕ) apì thn upìjesh thc epagwg c = v2 (¬ϕ)
kai me 2 ∈ { ∧, ∨, ↔ , → } :

v1 (A 2 B) = v1 (A) 22 v1 (B) = v2 (A) 22 v2 (B) = v2 (A 2 B)

3.2.2 Orismìc. Gia kˆje aponom  al jeiac,
α : P 0 → { 0, 1 } th monadik  thc epèktash vα ja thn onomˆzoume ektÐmhsh   apotÐmhsh al jeiac.

§ 3.2. Aponomèc kai Apotim seic AlhjeÐac

43

H vα èqei thn akìloujh kajolik  idiìthta: EÐnai h monadik  sunˆrthsh pou kajistˆ to akìloujo diˆgramma antimetajetikì, gia kˆje aponom  α:
qq qq q (vα ◦ i=) ∀ α qq5

P 0 q



i

{ 0, 1 }

GP 1 1 1 ∃ ! vα

Pio analutikˆ apì ton orismì thc vα èqoume:

vα (¬A) = ¬2 vα (A) vα (A ∧ B) = vα (A) ∧2 vα (B) vα (A ∨ B) = vα (A) ∨2 vα (B) vα (A → B) = vα (A) →2 vα (B) vα (A ↔ B) = vα (A) ↔2 vα (B) vα (⊥) = 0 & vα ( ) = 1
Dhlad  h ektÐmhsh   apotÐmhsh al jeiac vα apoteleÐ ènan omomorfismì metaxÔ twn akìloujwn algebrik¸n dom¸n (dhl. sunìlwn efodiasmènwn me diˆforec prˆxeic): P , ∧, ∨, →, ↔, ¬, ⊥,

− − {0, 1}, ¬2 , ∧2 , ∨2 , →2 , ↔2 , 0, 1 −α →

v

'Etsi odhgoÔmaste ston akìloujo pio sumpag  orismì,

v : P − → 2, tètoia ¸ste, −

3.2.3 Orismìc. Kˆje omomorfismìc v : P − → 2, dhlad  kˆje sunˆrthsh −
v(¬σ) := ¬2 v(σ) v(σ 2 ψ) := v(σ) 22 v(ψ) v( ) := 1 & v(⊥) = 0 ìpou, 2 ∈ { ∧, ∨, → , ↔ } kai 22 ∈ {∧2 , ∨2 , →2 , ↔2 }, lègetai apotÐmhsh   ektÐmhsh al jeiac.

3.2.4 Sqìlio. To sÔnolo {0, 1}(≡ 2) efodiasmèno me tic prˆxeic ¬2 , ∧2 , ∨2 apoteleÐ mia ˆlgebra Boole, 2, ¬2 , ∧2 , ∨2 , 0, 1 pou kaleÐtai tetrimmènh ˆlgebra Boole. Apì thn dom  P , ∧, ∨, →, ↔, ¬, ⊥, mporeÐ kaneÐc na

kataskeuˆsei katˆllhla mia ˆllh ˆlgebra Boole (Lindenbaum-Tarski) P / ≡ , ¬, ∧, ∨, 0, 1 . Se epìmeno kefˆlaio ja exetˆsoume diexodikˆ ta jèmata autˆ.

44

3. SHMASIOLOGIA THS LOGIKHS TWN PROTASEWN

3.2.5 Orismìc. 'Estw σ mia prìtash me protasiakèc metablhtèc metaxÔ

twn A1 , A2 , . . . , An , pou ja th sumbolÐzoume sun jwc wc: σ(A1 , A2 , . . . , An ). H diatetagmènh n-ˆda (ε1 , ε2 , . . . , εn ) apì alhjotimèc (εi ∈ {1, 0}) onomˆzetai aponom  tim¸n sta protasiakˆ sÔmbola thc σ.

H shmasiologik  sunˆrthsh, h ektÐmhsh   apotÐmhsh al jeiac dhlad  pou perigrˆyame prohgoumènwc, h opoÐa gia kˆje aponom  tim¸n sta protasiakˆ sÔmbola miac prìtashc antistoiqeÐ mia monadik  alhjotim  sthn prìtash, perigrˆfetai apì ton pÐnaka thc prìtashc, o opoÐoc perièqei ìlec tic dunatèc aponomèc tim¸n, kai lègetai alhjopÐnakac thc prìtashc. Oi alhjopÐnakec twn sÔnjetwn protˆsewn m kouc 1 eÐnai : A 1 1 0 0 B 1 0 1 0

(¬A) 0 0 1 1

(A ∧ B) 1 0 0 0

(A ∨ B) 1 1 1 0

(A → B) 1 0 1 1

(A ↔ B) 1 0 0 1

O alhjopÐnakac miac prìtashc megˆlou m kouc kataskeuˆzetai wc ex c: 'Opwc èqoume pei oi sÔnjetec protˆseic ktÐzontai apì aploÔsterec me anadromikì trìpo kai me thn parembol  twn logik¸n sundèsmwn metaxÔ twn protˆsewn tou prohgoÔmenou b matoc. Gia na brejeÐ h alhjotim  miac prìtashc prèpei na brejoÔn pr¸ta oi alhjotimèc twn protˆsewn tou prohgoÔmenou b matoc pou thn apartÐzoun. H diadikasÐa aut  sunoyÐzetai sthn kataskeu  tou alhjopÐnaka thc prìtashc. thn kataskeu  tou alhjopÐnaka thc prìtashc ((A → B) ↔ (¬A ∨ B)). Oi sumballìmenec protˆseic sth sÔnjeth aut  prìtash eÐnai oi: A, B, (¬A), (¬A∨ B), (A → B) A 1 1 0 0 B 1 0 1 0

3.2.6 Parˆdeigma. Ja doÔme th diadikasÐa aut  mèsa apì èna parˆdeigma,

(¬A) 0 0 1 1

((¬A) ∨ B) 1 0 1 1

(A → B) 1 0 1 1

((A → B) ↔ ((¬A) ∨ B)) 1 1 1 1

MporoÔme na èqoume mia gr gorh apˆnthsh gia thn alhjotim  pou paÐrnei kˆpoia prìtash apì mia sugkekrimènh aponom  tim¸n, akolouj¸ntac to suntaktikì dèntro thc prìtashc, kai antikajist¸ntac se kˆje b ma ulopoÐhshc

§ 3.2. Aponomèc kai Apotim seic AlhjeÐac

45

tou A.O.P. thn paragìmenh upoprìtash apì thn alhjotim  pou thc dÐnei h aponom  tim¸n pou exetˆzoume.

3.2.7 Parˆdeigma. Ac exetˆsoume thn alhjotim  thc
((A ↔ G ) → (B ∧ (¬G )))
wc proc thn aponom  tim¸n (1, 1, 0). Kataskeuˆzoume to suntaktikì (  genealogikì) dèntro thc prìtashc:

(1)A

PP PP  PP   PP  PP  PP  P% Ö

(0)G

(1)B

(0)(A ↔ G )

SS SS SS SS SS SS SS &

vvv vvv vvv vvv vvv vvv vvv v7

(1)((A ↔ G ) → (B ∧ (¬G )

q qqq qqq q qqq qqq qqq qqq xqq

(1)(B ∧ (¬G ))

ÙÙ ÙÙ ÙÙ ÙÙ ÙÙ ÙÙ ÔÙÙ

(1)G

kai aponèmoume tic alhjotimèc sta protasiakˆ sÔmbola. MporoÔme me th mèjodo aut  na sumplhr¸noume ton alhjopÐnaka miac prìtashc qwrÐc na perilambˆnoume tic st lec gia tic upoprotˆseic. 'Ena tètoio alhjopÐnaka ja ton lème braqÔ alhjopÐnaka. Apì ta parapˆnw eÐnai eÔkolo na sumperˆnei kaneÐc ìti kˆje prìtash èqei èna pÐnaka al jeiac, o opoÐoc sthn ousÐa eÐnai mia grafik  anaparˆstash miac sunˆrthshc al jeÐac   sunˆrthshc tou Boole. 'Etsi kˆje protasiakìc tÔpoc ϕ(A1 , A2 , . . . , An ) epˆgei mia sunˆrthsh alhjeÐac, ϕ : 2n − → 2. ¯ − Akribèstera, an ϕ(A1 , A2 , . . . , An ) eÐnai ènac protasiakìc tupoc, pou ja mporoÔsame na ton ekfrˆsoume sunarthsiakˆ wc:

ϕ : P 0 × . . . × P 0 ≡ P n − → P / (A1 , . . . , An ) → ϕ(A1 , . . . , An ) / 0 −
kai ac upojèsoume ìti èqoume mia aponom  alhjeÐac

α : {A1 , A2 , . . . , An } − → {0, 1} −

46

3. SHMASIOLOGIA THS LOGIKHS TWN PROTASEWN

kai th monadikˆ orismènh apotÐmhsh vα , an epÐshc,
n

forèc

/ αn := α × . . . × α : P n − → 2n / (A1 , . . . , An ) → (α(A1 ), . . . , α(An )), 0 −
tìte èqoume to akìloujo diˆgramma, Pn 0
αn ϕ

GP
vα ,

(A1 , . . . , An ) 1
• 

G ϕ(A1 , . . . , An ) • 1  G vα (ϕ(A1 ,...,An ))=

2n 

2 
ϕ ¯

G2

(α(A1 ), . . . , α(An ))

=ϕ(α(A1 ),...,α(An )) ¯

pou deÐqnei akrib¸c ton trìpo pou h ϕ epˆgetai apì thn ϕ. To antÐstrofo ¯ eÐnai epÐshc exairetikˆ endiafèron! MporeÐ kaneÐc na deÐxei me epagwg  sto m koc twn protasiak¸n tÔpwn ìti: Kˆje sunˆrthsh b : 2n − → 2 lambˆnetai me ton pio pˆnw trìpo apì − ènan protasiakì tÔpo ϕb (A1 , . . . , An ). To jèma autì ja mac apasqol sei kai sth sunèqeia, sthn exètash epark¸n sunìlwn sundèsmwn kai kanonik¸n morf¸n, bl.§§3.6.1, 3.6.2.

• SÔmbash gia thn aploÔsteush thc graf c
H tupik    formalistik  gl¸ssa gia thn Protasiak  Logik , eÐnai ex orismoÔ mia gl¸ssa pou ja mporoÔsan na {diabˆzetai} apì mia mhqan . H dunatìthta aut  upˆrqei kai eÐnai dunat , emeÐc ìmwc sthn eisagwg  aut  apeujunìmaste se anjr¸pouc kai ìqi se mhqanèc. EÐnai anˆgkh loipìn na prosarmìsoume thn tupik  gl¸ssa ¸ste na aux soume thn ekfrastikìthta kai epikoinwniak  dÔnamh metaxÔ {anjr¸pwn}. Pèra ìmwc apì th dunatìthta thc tupik c gl¸ssac, h opoÐa se kˆpoia shmeÐa eÐnai kefalai¸douc shmasÐac, prospajoÔme ed¸ na mei¸soume thn austhrìthtˆ thc, gia na petÔqoume to stìqo mac. H tupik  gl¸ssa loipìn eÐnai mia dunatìthta, thn opoÐa sqedìn potè den ulopoioÔme! Gia na kˆnoume pio apl  loipìn th graf  twn protˆsewn sumfwnoÔne na parabiˆzoume tic apait seic tou AOP wc ex c:

1) EgkataleÐpoume tic exwterikèc parenjèseic. 'Etsi antÐ gia (¬A), (A ∧ B),

ktl grˆfoume ¬A, A ∧ B, ktl. Shmei¸ste par ìla autˆ ìti ston AOP, ìtan pˆme apì to b ma n sto b ma n + 1 oi parenjèseic gÐnontai aparaÐthtec sto bajmì mˆlista pou èqoume na kˆnoume me polusÔnje-

§ 3.3. Oi LogikoÐ SÔndesmoi

47

touc tÔpouc. An bebaÐwc suneqÐsoume thn kataskeu  gia merikˆ akìma b mata, tìte oi parenjèseic eÐnai praktikˆ teleÐwc aparaÐthtec.

2) JewroÔme ìti merikoÐ sÔndesmoi èqoun proteraiìthta sthn efarmog  touc
se sqèsh me kˆpoiouc ˆllouc, me ton Ðdio trìpo pou o pollaplasiasmìc èqei proteraiìthta se sqèsh me thn prìsjesh se mia algebrik  parˆstash.

Sqhmatikˆ to diˆgramma diˆtaxhc twn sundèsmwn, me krit rio thn proteraiìthta, eÐnai to akìloujo: ¬

∧, ∨

→, ↔
'Etsi:

i) H ˆrnhsh ¬ èqei proteraiìthta wc proc ìlouc touc ˆllouc sundèsmouc. Katˆ sunèpeia h prìtash ¬A∧B shmaÐnei ((¬A)∧B) kai ìqi (¬(A∧B)), kaj¸c kai h ¬A → B shmaÐne ((¬A) → B) kai ìqi h (¬(A → B)) ktl.. ii) Oi sÔndesmoi ∧ kai ∨ èqoun proteraiìthta wc proc touc ˆllouc dÔo dimeleÐc sundèsmouc → kai ↔ . Katˆ sunèpeia h prìtash A ∧ B → G eÐnai h ((A ∧ B) → G ) kai ìqi h (A ∧ (B → G )), kaj¸c kai h A ∨ B ↔ G ∧ A eÐnai h ((A ∨ B) ↔ (G ∧ A)) kai ìqi h (A ∨ (B ↔ (G ∧ A))), oÔte h (A ∨ (B ↔ G ) ∧ A) ktl.. iii) Pollèc forèc gia na eÐnai eÔkola anagn¸simh mia prìtash endeqìmena na kratˆme kˆpoiec parenjèseic, ìpwc sthn (¬A ∧ B) → A.

3.3 Oi LogikoÐ SÔndesmoi
Oi logikoÐ sÔndesmoi eÐnai aplˆ sÔmbola qwrÐc kammÐa shmasÐa, h de suntaktik  sumperiforˆ touc dÐdetai apì ton AOP, bl. sel. 30. 'Eqontac ìmwc mia shmasiologÐa, dhlad  mia aponom  al jeiac α : P 0 − → {0, 1} kai thn − monadikˆ epagìmenh ektÐmhsh alhjeÐac uα : P − → {0, 1}, h logikoÐ sÔn− desmoi mporoÔn na èqoun kai autoÐ mia ermhneÐa, na kajorÐzontai dhlad  apì

48

3. SHMASIOLOGIA THS LOGIKHS TWN PROTASEWN

tic sunart seic α kai uα . 'Etsi an antikatast soume thn sunˆrthsh (tÔpo) ϕ : P n − → P sth sqèsh thc sel. 46, me 2 : P 2 − → P kai ¬P − → P − − − antÐstoiqa èqoume ta akìlouja diagrˆmmata, pou faner¸noun pwc oi logikoÐ sÔndesmoi, 2, ¬, 2 ∈ {∧, ∨, −→, ←→} kajorÐzontai apì touc antÐstoiqouc logikoÔc sundèsmouc 22 , ¬2 , 22 ∈ {∧2 , ∨2 , −→2 , ←→2 } P2 0
α2 2

GP
vα ,

(A1 , A2 ) 1
• 

G (A1 2A2 ) • 1 G 
vα ((A1 2A2 ))= =(α(A1 )22 α(A2 ))

2n
kai, 

2 
22

G2

(α(A1 ), α(A2 ))
¬

P0
α

GP
vα ,

A • 

1

G (¬A) • 1  G vα (¬A)=

2 

¬2

2  G2

α(A)

=¬2 α(A)

Ac doÔme t¸ra kˆje logikì sÔndesmo xeqwristˆ.

• H ˆrnhsh (¬):
H ˆrnhsh wc monomel c sÔndesmoc paÐrnei mia prìtash kai th stèlnei sthn ˆrnhs  thc : ¬ : P → P / σ → ¬σ / Autì shmaÐnei ìti an mia prìtash eÐnai alhj c h ˆrnhs  thc eÐnai yeud c, kai an eÐnai yeud c, h ˆrnhs  thc eÐnai alhj c. O pÐnakˆc thc eÐnai:

σ 0 1

¬σ 1 0

  kai

v(σ) 0 1

v(¬σ) = ¬2 v(σ) 1 0

• H sÔzeuxh (∧):
H sÔzeuxh eÐnai ènac dimel c sÔndesmoc o opoÐoc paÐrnei èna zeÔgoc apì protˆseic kai to stèlnei se mia nèa prìtash, eÐnai dhlad  mia dimel c prˆxh mèsa sto P : ∧ : P × P → P / (σ, τ ) → (σ ∧ τ ) / H nèa aut  prìtash, h (σ ∧ τ ), eÐnai alhj c mìno sthn perÐptwsh pou kai oi dÔo sumballìmenec protˆseic eÐnai alhjeÐc. O pÐnakac thc sÔzeuxhc eÐnai:

§ 3.3. Oi LogikoÐ SÔndesmoi

49

σ 1 1 0 0

τ 1 0 1 0

σ∧τ 1 0 0 0

  kai

v(σ) 1 1 0 0

v(τ ) 1 0 1 0

v(σ ∧ τ ) := v(σ) ∧2 v(τ ) 1 0 0 0

• H diˆzeuxh (∨):
H diˆzeuxh eÐnai epÐshc ènac dimel c sÔndesmoc o opoÐoc paÐrnei èna zeÔgoc apì protˆseic kai to stèlnei se mia nèa prìtash, eÐnai dhlad  kai autìc mia dimel c prˆxh mèsa sto P :

∨ : P × P → P / (σ, τ ) → (σ ∨ τ ) /
H nèa aut  prìtash, h (σ ∨ τ ), eÐnai yeud c mìno sthn perÐptwsh pou kai oi dÔo sumballìmenec protˆseic eÐnai yeudeÐc. O pÐnakac thc diˆzeuxhc eÐnai:

σ 1 1 0 0

τ 1 0 1 0

σ∨τ 1 1 1 0

  kai

v(σ) 1 1 0 0

v(τ ) 1 0 1 0

v(σ ∨ τ ) = v(σ) ∨2 v(τ ) 1 1 1 0

• H sunepagwg  ( → ) :
H sunepagwg  eÐnai ènac akìma dimel c sÔndesmoc o opoÐoc paÐrnei èna zeÔgoc apì protˆseic kai to stèlnei se mia nèa prìtash, eÐnai dhlad  kai autìc mia dimel c prˆxh mèsa sto P

→ : P × P − → P / (σ, τ ) → (σ → t) − /
H nèa aut  prìtash, h (σ → t), eÐnai yeud c mìno sthn perÐptwsh pou h upìjesh eÐnai alhj c kai to sumpèrasma yeudèc. O pÐnakac thc sunepagwg c eÐnai:

σ 1 1 0 0

τ 1 0 1 0

σ → τ 1 0 1 1

  kai

v(σ) 1 1 0 0

v(τ ) 1 0 1 0

v(σ → τ ) := v(σ) →2 v(τ ) 1 0 1 1

50

3. SHMASIOLOGIA THS LOGIKHS TWN PROTASEWN
1

• H disunepagwg 

(↔) :

H disunepagwg  eÐnai ènac dimel c sÔndesmoc o opoÐoc paÐrnei èna zeÔgoc apì protˆseic kai to stèlnei se mia nèa prìtash , eÐnai dhlad  kai autìc mia dimel c prˆxh epÐ tou P :

↔ : P × P − → P / (σ, τ ) → (σ ↔ τ ) − /
H nèa aut  prìtash, h (σ ↔ τ ), eÐnai alhj c mìno sthn perÐptwsh O pÐnakac thc disunepagwg c eÐnai:

pou oi dÔo sumballìmenec protˆseic eÐnai   kai oi dÔo alhjeÐc,   kai oi dÔo yeudeÐc.
σ 1 1 0 0 τ 1 0 1 0 σ ↔ τ 1 0 0 1 v(σ) 1 1 0 0 v(τ ) 1 0 1 0 v(σ ↔ τ ) := v(σ) ↔2 v(τ ) 1 0 0 1

  kai

MporoÔme na sunoyÐsoume touc pÐnakec twn kuriìterwn sundèsmwn ston:
p 1 1 0 0 q 1 0 1 0 ¬p 0 0 1 1 p∧q 1 0 0 0 p∨q 1 1 1 0 p→q 1 0 1 1

ParathroÔme ìti oi logikoÐ sÔndesmoi epˆgoun antÐstoiqec prˆxeic   sundèsmouc epÐ tou 2. Akribèstera èqoume,

Prˆxeic epÐ tou 2.
Oi prˆxeic ¬2 , ∧2 , ∨2 , → 2 , ↔ ¬, ∧, ∨, → kai ↔ wc ex c:
2

orÐzontai epÐ tou {0, 1}, kat analogÐa twn

Gia thn ¬2 :
¬2 : { 0, 1 } 0 1 − → { 0, 1 } − → 1 → 0
  kai

x ¬x

0 1

1 0

1 ApodÐdoume ètsi to Agglikì ìro biconditional. QrhsimopoieÐtai epÐshc kai o ìroc {isodunamÐa}   kai {amfÐdromh   dipl  sunepagwg } antÐ tou ìrou {disunepagwg .} Epeid  upˆrqei kai h metaglwssik  {isodunamÐa} ≡ o ìroc {isodunamÐa} mporeÐ na odhg sei se sÔgqush.

§ 3.3. Oi LogikoÐ SÔndesmoi

51

Gia thn ∨2 :
∨2 : { 0, 1 } × { 0, 1 } (0, 0) (0, 1) (1, 0) (1, 1) − → { 0, 1 } − → 0 → 1 → 1 → 1 ∨2 0 1 0 0 1 1 1 1

  kai

Gia thn ∧2 :
∧2 : { 0, 1 } × { 0, 1 } (0, 0) (0, 1) (1, 0) (1, 1) − → { 0, 1 } − → 0 → 0 → 0 → 1 ∧2 0 1 0 0 0 1 0 1

  kai

Gia thn →2 :
→2 : { 0, 1 } × { 0, 1 } (0, 0) (0, 1) (1, 0) (1, 1) − → { 0, 1 } − → 1 → 1 → 0 → 1 →2 0 1 0 1 0 1 1 1

  kai

Gia thn ↔2 :
↔2 : { 0, 1 } × { 0, 1 } (0, 0) (0, 1) (1, 0) (1, 1) − → { 0, 1 } − → 1 → 0 → 0 → 1 ↔2 0 1 0 1 0 1 0 1

  kai

Diaforetikˆ ja mporoÔsane na parast soume tic dimeleÐc prˆxeic epi tou 2 kai wc:

A 1 1 0 0

B 1 0 1 0

∧2 1 0 0 0

A22 B ∨2 →2 1 1 1 0 1 1 0 1

↔2 1 0 0 1

52

3. SHMASIOLOGIA THS LOGIKHS TWN PROTASEWN

tˆsewn,

3.3.1 Parˆdeigma. Ja kataskeuˆsoume t¸ra ton alhjopÐnaka twn pro(¬A ∧ B) → A kai ¬B ∧ ((A ∨ ¬B) ↔ (A ∧ B)).

Oi sumballìmenec protˆseic eÐnai oi: A, B, ¬A, (¬A ∧ B), kai A, B, ¬B, (A ∨ ¬B), (A ∧ B) antÐstoiqa. Gia suntomÐa ja kataskeuˆsoume kai touc dÔo alhjopÐnakec se èna: 'Estw φ1 := (A ∨ ¬B) ↔ (A ∧ B), φ2 := (¬A ∧ B) → A, φ3 := ¬B ∧ ((A ∨ ¬B) ↔ (A ∧ B)), tìte, A 1 1 0 0 B 1 0 1 0

¬A 0 0 1 1

¬B 0 1 0 1

¬A ∧ B 0 0 1 0

A ∨ ¬B 1 1 0 1

A∧B 1 0 0 0

φ1 1 0 1 0

φ2 1 1 0 1

φ3 0 0 0 0

Parathr¸ntac ton parapˆnw alhjopÐnaka diapist¸noume eÔkola ìti upˆrqoun protˆseic pou eÐnai pˆnta yeudeÐc gia opoiesd pote aponomèc al jeiac, dhl. opoiesd pote alhjotimèc kai na apodojoÔn sta protasiakˆ sÔmbola pou thn apartÐzoun. Mia tètoia prìtash eÐnai h ϕ3 := ¬B∧((A∨¬B) ↔ (A∧B)) sto parapˆnw parˆdeigma. EpÐshc upˆrqoun protˆseic pou eÐnai pˆnta alhjinèc ìpwc eÐnai h ¬ϕ3 . Upˆrqoun tèloc protˆseic pou gia kˆpoiec aponomèc tim¸n sta protasiakˆ touc sÔmbola eÐnai alhjeÐc en¸ gia kˆpoiec ˆllec eÐnai yeudeÐc, ìpwc eÐnai h ϕ2 . Oi kathgorÐec autèc twn protˆsewn antanakl¸ntai ston akìloujo orismì.

§ 3.3. Oi LogikoÐ SÔndesmoi

53

3.3.2 Orismìc. i) An gia mia aponom  tim¸n sta protasiakˆ sÔmbola

miac prìtashc, h antÐstoiqh ektÐmhsh al jeiac kˆnei thn prìtash alhjin , tìte lème ìti h sugkekrimènh ektÐmhsh al jeiac epalhjeÔei thn prìtash, en¸ ìtan thn kˆnei yeud  lème ìti thn diayeÔdei.

ii) An gia mia prìtash upˆrqei mia ektÐmhsh al jeiac pou thn epalhjeÔei, tìte h prìtash lègetai epalhjeÔsimh, en¸ an gia mia prìtash upˆrqei mia ektÐmhsh al jeiac pou thn diayeÔdei, tìte h prìtash lègetai diayeÔsimh. iii) An gia kˆje aponom  tim¸n sta protasiakˆ sÔmbola miac prìtash σ , h antÐstoiqh ektÐmhsh al jeiac thn epalhjeÔei, tìte h σ , lègetai logikˆ alhj c   tautologÐa kai sumbolÐzetai me . (Me ja sumbolÐzoume kai thn klˆsh isodunamÐac tou sunìlou twn tautologi¸n, wc proc th sqèsh ≡, pou ja orÐsoume argìtera). iv) An mia prìtash σ , gia kˆje ektÐmhsh paÐrnei thn alhjotim  0 lègetai logikˆ yeud c   antilogÐa kai sumbolÐzetai me ⊥ (Me ⊥ ja sumbolÐzoume kai thn klˆsh isodunamÐac tou sunìlou twn tautologi¸n, wc proc th sqèsh ≡, pou ja orÐsoume argìtera). v) An mia prìtash den eÐnai oÔte tautologÐa, oÔte antilogÐa, tìte lègetai

oudèterh.

'Ena diˆgramma taxinìmhshc twn protˆsewn me bˆsh touc parapˆnw orismoÔc eÐnai:
vv vv vv v vv vv v vv vv vv vv vv

protˆseic (P)

tt tt tt tt t

epalhjeÔsimec

pp pp pp pp pp

mh-epalhjeÔsimec (antilogÐec)

tautologÐec (mh-diayeÔsimec)

oudèterec ( diayeÔsimec)

Ston prohgoÔmeno alhjopÐnaka h aponom  tim¸n (1, 1) epalhjeÔei thn (A ∨ ¬B) ↔ (A ∧ B), en¸ diayeÔdei thn ¬B ∧ ((A ∨ ¬B) ↔ (A ∧ B)).

54

3. SHMASIOLOGIA THS LOGIKHS TWN PROTASEWN

MporoÔme akìma na parathr soume ìti upˆrqoun protˆseic, (ìpwc eÐnai h (A ∨ ¬B) ↔ (A ∧ B) kai h B ) oi opoÐec epalhjeÔontai kai diayeÔdontai apì tic Ðdiec akrib¸c aponomèc tim¸n.

3.3.3 Orismìc. DÔo protˆseic σ1 kai σ2 lègontai logikˆ isodÔnamec,

sumbolikˆ σ1 ≡ σ2 an kai mìnon an (ann) h prìtash σ1 ↔ σ2 eÐnai mia tautologÐa ann σ1 |= σ2 & σ2 |= σ1 , dhlad  gia kˆje ektÐmhsh al jeiac paÐrnoun thn Ðdia alhjotim , (èqoun dhlad  ton Ðdio pÐnaka al jeiac).

EÐnai eÔkolo na apodeÐxei kaneÐc ìti h sqèsh ≡ eÐnai mia sqèsh isodunamÐac epÐ tou sunìlou twn protˆsewn P. JewroÔme epomènwc thn sqèsh ≡ wc èna eÐdoc {isìthtac}. Prˆgmati sto sÔnolo-phlÐko P /≡ aut  gÐnetai isìthta metaxÔ twn antistoÐqwn klˆsewn isodunamÐac. Ston prohgoÔmeno alhjopÐnaka eÐdame ìti:

(A ∨ ¬B) ↔ (A ∧ B) ≡ B

(1)

An sth sqèsh (1) to sÔmbolo ≡ antikatastajeÐ apì to ↔ tìte gÐnetai prìtash kai mˆlista tautologÐa:

((A ∨ ¬B) ↔ (A ∧ B)) ↔ B

(2)

H diaforˆ twn (1) kai (2) eÐnai ìti h (2) eÐnai mia prìtash tou logismoÔ twn protˆsewn kataskeuasmènh (grammènh) sÔmfwna me ton Anadromikì Orismì twn Protˆsewn, an kei dhlad  sth gl¸ssa thc protasiak c logik c, sth gl¸ssa dhlad  pou eÐnai antikeÐmeno thc melèthc mac. AntÐjeta h (1) eÐnai ènac bolikìc sumbolismìc gia na sumbolÐzoume to gegonìc ìti oi protˆseic ((A ∨ ¬B) ↔ (A ∧ B)) kai B eÐnai logikˆ isodÔnamec. Prìkeitai gia mia frˆsh thc gl¸ssac pou qrhsimopoioÔme gia na epikoinwn soume kai na sunennohjoÔme metaxÔ mac, pou th lème metagl¸ssa.

3.4

Orismènec qr simec logikèc isodunamÐec

Oi pio kˆtw logikèc isodunamÐec eÐnai qr simec sthn praktik  thc logik c, allˆ sullambˆnoun kai ekfrˆzoun kai orismènec qarakthristikèc idiìthtec twn logik¸n sundèsmwn:

1) A ∧ A ≡ A, A ∨ A ≡ A (o ∧ kai o ∨ eÐnai tautodÔnamoi   èqoun thn
anaklastik  idiìthta.)

§ 3.4. Orismènec qr simec logikèc isodunamÐec

55

2) A ∧ B ≡ B ∧ A, A ∨ B ≡ B ∨ A,
↔ eÐnai antimetajetikoÐ ).
tou ∧ kai tou ∨)

A ↔ B ≡ B ↔ A, ( ∧, o ∨ kai o

3) (A ∧ B) ∧ G ≡ A ∧ (B ∧ G ), (A ∨ B) ∨ G ≡ A ∨ (B ∨ G ), (prosaitetikìthta 4) (A ∧ B) ∨ G ≡ (A ∨ G ) ∧ (B ∨ G ), (o ∨ eÐnai epimeristikìc wc proc ton ∧) 5) (A ∨ B) ∧ G ≡ (A ∧ G ) ∨ (B ∧ G ), (o ∧ epimeristikìc wc proc ton ∨) 6) A∧(A∨B) ≡ A,
A∨(A∧B) ≡ A (aporrofhtikoÐ nìmoi   aplopoÐhshc)

7) ¬¬A ≡ A (Nìmoc thc Dipl c 'Arnhshc) 8) ¬(A ∧ B) ≡ ¬A ∨ ¬B, ¬(A ∨ B) ≡ ¬A ∧ ¬B (oi nìmoi tou De Morgan) 9) ¬A ∧ A ≡ ⊥ kai ¬A ∨ A ≡ 10) A → B ≡ ¬B → ¬A, (o nìmoc thc antijetoantistrof c) 11) A ↔ B ≡ ¬A ↔ ¬B {an dÔo protˆseic eÐnai logikˆ isodÔnamec tìte
sumbaÐnei to Ðdio kai me tic arn seic touc)

12) A → B ≡ ¬A ∨ B (èkfrash thc sunepagwg c me th bo jeia twn ¬ kai
∨)

13) A ↔ B ≡ (A → B) ∧ (B → A) (èkfrash thc disunepagwg c (dipl c
sunepagwg c) me th bo jeia twn → kai ∧)

14) A ↔ B ≡ ¬A ↔ ¬B
An stic parapˆnw ekfrˆseic to sÔmbolo ≡ pou an kei sth metagl¸ssa antikatastajeÐ apì to sÔmbolo thc gl¸ssac ↔ , tìte ìlec oi sqèseic gÐnontai protˆseic kai mˆlista tautologÐec. Oi tautologÐec autèc apoteloÔn touc nìmouc thc protasiak c logik c kai mporoÔn na ekfrastoÔn mìno me th gl¸ssa thc protasiak c logik c. Af noume thn apìdeixh twn idiot twn aut¸n wc ˆskhsh.

3.4.1 Sqìlio. Mia dom  B, ∧, ∨, ¬, 0, 1 pou ikanopoieÐ tic idiìthtec (1) èwc (9), ìpou 0 ≡ ⊥ kai 1 ≡ lègetai ˆlgebra tou Boole. Gia parˆdeigma an epÐ tou sunìlou twn protˆsewn P jewr soume thn sqèsh isodunamÐac ≡ kai jèsoume,
1 := /≡, 0 := ⊥/≡ , ¬(ϕ/≡) := (¬ϕ)/≡
kai

(ϕ/≡) ∧ (ψ/≡) := (ϕ ∧ ψ)/≡,

(ϕ/≡) ∨ (ψ/≡) := (ϕ ∨ ψ)/≡,

56

3. SHMASIOLOGIA THS LOGIKHS TWN PROTASEWN

tìte h dom  P /≡, ∧, ∨, ¬, 0, 1 eÐnai mia ˆlgebra Boole, gnwst  wc Lindenbaum-Tarski ˆlgebra thc Protasiak c logik c. Mia ˆllh polÔ gnwst  ˆlgebra Boole eÐnai h dunamoˆlgebra P(X), ∩, ∪, (·)c , ∅, X , me tic gnwstèc idiìthtec twn sunìlwn, pou antistoiqoÔn stic idiìthtec (1)−(9), wc axi¸mata, kai tèloc h tetrimmènh ˆlgebra Boole {0, 1}, ∧2 , ∨2 , ¬2 , 0, 1 pou èqoume  dh orÐsei. AxÐzei na parathr sei kaneÐc ìti ta axi¸mata thc ˆlgebrac Boole (idiìthtec (1)-(9)) sullambˆnoun kai orÐzoun èmmesa touc logikoÔc sundèsmouc ∧, ∨, ¬, 0, 1 ìpou oi 0, 1 jewroÔntai mhdenikomeleÐc logikoÐ sÔndesmoi. Sqetik  eÐnai kai h ˆpoyh tou Hilbert gia ton èmmeso orismì twn arqik¸n ennoi¸n mèsw twn sqèse¸n touc pou apokrustall¸nontai sta Ðdia ta axi¸mata. {Autì pou mporoÔme mìno na kˆnoume eÐnai na prosdiorÐsoume tic amoibaÐec sqèseic twn arqik¸n ennoi¸n (dhl. thc dom c touc) mèsw twn axiwmˆtwn, dÐnontac ètsi ènan èmmeso orismì twn arqik¸n ennoi¸n}. H ˆpoyh tou Frege eÐnai ìti, ta axi¸mata sthn ousÐa droun wc {exis¸seic} ìpou oi ˆgnwstoi eÐnai oi arqikèc, qwrÐc orismì, ènnoiec. 'Ena axiwmatikì sÔsthma, par ìlo pou oikodom jhke èqontac katˆ nou mia sugkekrimènh dosmènh pragmatikìthta, eÐnai dunatìn na anafèretai kai se ìla ta sust mata antikeimènwn pou ikanopoioÔn ta axi¸mata! tic perissìterec forèc upˆrqoun mh-sumbatikèc pragmatikìthtec pou apoteloÔn montèla thc jewrÐac mac. Otid pote mporeÐ na paÐxei ton rìlo twn mh-orÐsimwn arqik¸n ennoi¸n, sto bajmì pou ikanopoioÔntai ta axi¸mata. O Otto Blumenthal anafèrei ìti, se mia suz thsh se ènan Berolinèziko sidhrodromikì stajmì to 1891, o Hilbert eÐqe pei ìti, se mia katˆllhlh axiwmatikopoÐhsh thc gewmetrÐac {ja mporoÔse kaneÐc na jewreÐ antÐ twn {shmeÐwn, eujei¸n gramm¸n, kai epipèdwn}, {trapèzia, karèklec, kai pot ria mpÔrac}. H Lindenbaum-Tarski ˆlgebra sullambˆnei me algebrikì trìpo ìlec tic basikèc idiìthtec thc protasiak c logik c.

3.4.2 Parˆdeigma. Na aplopoihjoÔn oi parakˆtw protˆseic: (i) (A → (B ↔ ¬A ∨ B)) ∨ A (ii) (((A → B) ∧ (B → G )) → (A → G )) ↔ D LÔsh (i) (A → (B ↔ ¬A∨B))∨A ≡ ¬A∨(B ↔ ¬A∨B)∨A ≡ (¬A∨A)∨(B ↔
¬A ∨ B) ≡ ¬A ∨ A ≡

§ 3.4. Orismènec qr simec logikèc isodunamÐec

57

(ii) 'Estw I := (((A → B) ∧ (B → G )) → (A → G )), tìte,
I ≡ ¬((¬A ∨ B) ∧ (¬B ∨ G )) ∨ (¬A ∨ G ) ≡ (A ∧ ¬B) ∨ (B ∧ ¬G ) ∨ (¬A ∨ G ) (De Morgan, k.lp.) ≡ (B ∨ ¬B ∨ ¬A ∨ G ) ∧ (¬G ∨ ¬B ∨ ¬G ) ≡ [(B ∨ ¬B) ∨ (¬A ∨ G )] ∨ [(¬G ∨ G ) ∨ (¬B ∨ ¬A)] ≡ [ ∨ (¬A ∨ G )] ∧ [ ∨ (¬B ∨ ¬A)] ≡ ∧ ≡ ↔ D ≡ (⊥ ∨ D) ∧ (¬D ∨ ) ≡ D ∧ ↔ D ≡ D. ≡ D.
'Etsi I ↔ D ≡ D afoÔ 'Ara (¬B ∨ B) ↔ D ≡ D afoÔ

3.4.3 Ask seic. 1)

Stic idiìthtec twn logik¸n sundèsmwn pou dÐnontai sthn parˆgrafo 1.4, antikatast ste to sÔmbolo ≡ apì to ↔ kai apodeÐxte ìti ìlec oi protˆseic pou prokÔptoun eÐnai tautologÐec. antilogÐa   oudèterh.

2) Exetˆste kˆje mia apì tic parakˆtw protˆseic kai apant ste an eÐnai tautologÐa
i) (A ∨ B) ↔ (¬A → B) ii) (A ∧ B) ↔ ¬(A → ¬B) iii) (A ∨ B) ↔ ((A → B) → B iv) (A ∧ (¬A ∨ B)) ↔ A v) (A → (B → A)) → (B ∧ ¬B) vi) ¬A → (A → B) vii) (A ∨ (¬A ∧ B)) ↔ (A ∨ B)

3) Exetˆste kˆje mia apì tic parakˆtw protˆseic kai apant ste an eÐnai tautologÐa
antilogÐa   oudèterh.

i) A1 ∨ (A2 ∨ (A3 ∨ (. . . An ))) ↔ (A1 ∨ A2 ∨ A3 ∨ (. . . An ) ii) A1 ∧ (A2 ∧ (A3 ∧ ((. . . An ))) ↔ (A1 ∧ A2 ∧ A3 ∧ (. . . An ). iii) (A → B) → G ↔ A → (B → G ) iv) (A ↔ B) ↔ G ↔ A ↔ (B ↔ G )
( eÐnai prosetairistik  h → wc prˆxh?) (eÐnai prosetairistik  h ↔ wc prˆxh?)

4) Exetˆste tic parakˆtw protˆseic, kai:
a) Gia ìsec ap autèc eÐnai tautologÐec afoÔ d¸sete apìdeixh, perigrˆyte me lìgia thn idiìthta pou ekfrˆzei. b) Gia ìsec den eÐnai tautologÐec prosdiorÐste ti eÐnai. i) (A → B) ∧ (A → B ) ↔ A → (B ∧ B )

58

3. SHMASIOLOGIA THS LOGIKHS TWN PROTASEWN

ii) (A → B) ∧ (A → B) ↔ (A ∨ A ) → B iii) (A → B) ∨ (A → B ) ↔ A → (B ∨ B ) iv) (A → A ) ↔ ((A ∧ B) → (A ∧ B)) v) (A → A ) ↔ ((A ∨ B) → (A ∨ B)) vi) (A ∧ (B → G)) ↔ ((A ∧ B) → (A ∧ G)) vii) (A ↔ (B ↔ G)) ↔ ((A ↔) ↔ G) viii) ((A → B) ∨ (A → B)) ↔ ((A ∧ A ) → B) ix) (A → (B → G)) ↔ ((A ∧ B) → G) x) (A → (B → (G → D))) ↔ ((A ∧ B ∧ G) → D)

3.5 Orismènoi ˆlloi trìpoi EÔreshc thc Alhjotim c miac Prìtashc
Ektìc apì th dunatìthta twn alhjopinˆkwn, eÐte twn mikr¸n alhjopinˆkwn me th bo jeia twn suntaktik¸n dèntrwn eÐte ìqi, eÐnai dunatìn, jewr¸ntac touc logikoÔc sundèsmouc wc prˆxeic kai axiopoi¸ntac tic idiìthtèc touc, na metasqhmatÐzoume mia prìtash mèqri na gÐnei profan c h alhjotim  thc. Me ˆlla lìgia ekteloÔme prˆxeic. 'Enac mikrìc arijmìc idiot twn pou mac qreiˆzontai, sthn perÐptwsh aut , gia na pragmatopoioÔme tic prˆxeic autèc me sqetik  ˆnesh eÐnai oi ennèa pr¸tec thc paragrˆfou 3.4, dhlad  ta axi¸mata thc dom c thc ˆlgebrac Boole. 3.4 wc parˆdeigma:

3.5.1 Parˆdeigma. Ja apodeÐxoume thn 10) kai thn 11) thc paragrˆfou a) Gia th 10 èqoume ìti A → B ≡ ¬A ∨ B apì thn (8) ≡ B ∨ (¬A) apì thn

antimetajetikìthta tou ∨ (2) ≡ ¬(¬B) ∨ (¬A) apì to nìmo thc dipl c ˆrnhshc (7) ≡ ¬B → ¬A apì thn (8) xanˆ.

b) Gia thn 11 èqoume ìti
A ↔ B ≡ (A → B) ∧ (B → A) apì thn (12) ≡ (¬A ∨ B) ∧ (¬B ∨ A) apì thn (8) ≡ (B ∨ ¬A) ∧ (A ∨ ¬B) apì thn antim/tikìthta tou ∨ (2) ≡ [(¬(¬B)) ∨ (¬A)] ∧ [(¬(¬A)) ∨ (¬B)] apì thn (7) ≡ [(¬B) → (¬A)] ∧ [(¬A) → (¬B)] apì thn (8) ≡ (¬A) ↔ (¬B) apì thn (12)

§ 3.5. Orismènoi ˆlloi trìpoi EÔreshc thc Alhjotim c miac Prìtashc

59

3.5.2 DokimasÐa me BraqeÐc PÐnakec AlhjeÐac. EÐnai pollèc forèc qr simo na gnwrÐzoume an mia prìtash eÐnai   ìqi tautologÐa, ìtan kai oi alhjopÐnakec kai oi prˆxeic eÐnai qronobìrec kai dÔsqrhstec. Gia na deÐxoume p.q. ìti mia prìtash eÐnai diayeÔsimh, to mìno pou qreiˆzetai eÐnai èna aplì antiparˆdeigma, dhl. mia sugkekrimènh aponom  alhjeÐac. Pollèc forèc eÐnai dunatìn na parˆgoume autì to antiparˆdeigma antistrèfontac th diadikasÐa kataskeu c enìc alhjopÐnaka. AntÐ na arqÐsoume apì thn aponom  tim¸n al jeiac stic atomikèc protasiakèc metablhtèc, kai sth sunèqeia ergazìmenoi apì ta mèsa proc ta èxw na kajorÐsoume thn tim  al jeiac thc prìtashc, arqÐzoume aponèmontac mia tim  al jeiac sthn sunolik  prìtash kai sth sunèqeia ergazìmenoi apì ta èxw proc ta mèsa na prospaj soume na kajorÐsoume thn katˆllhlh aponom  al jeiac pou ja mac èdine thn epilegeÐsa tim  al jeiac gia thn prìtash. Ac doÔme ìmwc merikˆ paradeÐgmata pou ja diafwtÐsoun ton trìpo ergasÐac thc mejìdou. Ac upojèsoume ìti jèloume na apodeÐxoume ìti to akìloujo epiqeÐrhma eÐnai asunepèc.
1. A → B kai isqÔei h B tìte èqoume thn A. Qrhsimopoi soume thn eic ˆtopo apˆgwgh. Ja upojèsoume ìti oi upojèseic eÐnai alhjeÐc kai to sumpèrasma yeudèc. 'Estw dhlad  A → B & B kai A . Ja prèpei ìmwc na eÐmaste sunepeÐc me tic aponomèc mac. Apì ti stigm  pou èqoume aponeÐmei p.q. thn alhjotim  1 sthn protasiak  metablht  B ja prèpei na kˆnoume to Ðdio gia kˆje emfˆnish tou B. 'Etsi èqoume: A → B kai B , tìte A, dhlad  èqoume kataskeuˆsei èna antiparˆdeigma gia ton arqikì isqurismì. 2. Th mèjodo aut  mporoÔme na th qrhsimopoioÔme kai gia thn apìdeixh ìti mia prìtash eÐnai tautologÐa. Ac exetˆsoume thn (A → (A ∨ B) an eÐnai   ìqi tautologÐa. Upojètoume ìti upˆrqei mia aponom  tim¸n pou diayeÔdei thn prìtash. Episunˆptoume loipìn thn tim  0 sthn prìtash, sugkekrimèna sto sÔndesmo pou qrhsimopoi jhke katˆ to teleutaÐo b ma thc kataskeu c thc (telikì sÔndesmo), kai akolouj¸ntac mia kateÔjunsh apì ta èxw-pros-ta mèsa prospajoÔme na sunˆgoume tic timèc al jeiac gia tic protasiakèc metablhtèc, prospajoÔme na prosdiorÐsoume thn aponom  pou upojèsame ìti upˆrqei. An pèsoume se antÐfash tìte tètoia aponom  den upˆrqei kai h prìtash eÐnai tautologÐa. Ac parakolouj soume th diadikasÐa aut , exetˆzontac th prìtash A → (A ∨ B). Upojètoume ìti upˆrqei aponom  tim¸n pou thn diayeÔdei kai grˆfoume thn alhjotim  0 kˆtw apì ton telikì (kentrikì) sÔndesmo
0 1 1 1 0 1 1 0

60

3. SHMASIOLOGIA THS LOGIKHS TWN PROTASEWN

→: A → (A ∨ B)
0

GnwrÐzoume apì ton antÐstoiqo alhjopÐnaka ìti mìno se mia perÐptwsh h sunepagwg  eÐnai yeud c, ìtan h upìjesh eÐnai alhj c kai to sumpèrasma yeudèc: A → (A ∨ B)
1 0 0

Jètoume thn tim  thc protasiak c metablht c A pantoÔ ìpou aut  emfanÐzetai: A → (A∨ B)
1 0 1 0

ParathroÔme amèswc ìti h alhjotim  thc A ∨ B gÐnetai 1 pou eÐnai ˆtopo, ˆra den upˆrqei aponom  tim¸n pou na diayeÔdei thn A → (A ∨ B) epomènwc eÐnai tautologÐa. 3. Ac exetˆsoume t¸ra thn (A ∨ B) → A :

1o B ma: (A ∨ B) → A
0

2o B ma: (A ∨ B) → A
1 0 0

3o B ma: (A∨ B) → A
0 1 0 0

4o B ma: (A∨B ) → A
0 1 1 0 0

H aponom  tim¸n pou diayeÔdei thn (A ∨ B) → A eÐnai h (0, 1), den upˆrqei loipìn antÐfash kai h prìtash den eÐnai tautologÐa. Endèqetai ìmwc na eÐnai antilogÐa. An epijumoÔme na exetˆsoume to endeqìmeno autì den èqoume parˆ na exetˆsoume, me thn Ðdia akrib¸c diadikasÐa, an upˆrqei aponom  tim¸n pou na epalhjeÔei thn prìtash kai na katal gei se ˆtopo. 'Opwc èqoume anafèrei, bl. to edˆfio 3.4, h dom  thc ˆlgebrac tou Boole, sullambˆnei th sumperiforˆ twn logik¸n sundèsmwn ∧, ∨, ¬. MporoÔme loipìn na qrhsimopoi soume tic sqèseic (1) − (9) wc axi¸mata kai na aplopoioÔme   na apodeiknÔoume isqurismoÔc gia protˆseic. Sto edˆfio 3.4 qrhsimopoi same autèc tic idiìthtec gia aplopoÐhsh parastˆsewn. Ed¸ ja kˆnoume mia genikìterh qr sh aut¸n twn idiot twn kai twn algebrik¸n dom¸n thc ˆlgebrac tou Boole kai twn daktulÐwn tou Boole. Prin proqwr soume krÐnetai skìpimo na jumhjoÔme kˆpoiouc sqetikoÔc me to edˆfio orismoÔc.

3.5.3 Algebrikìc trìpoc diereÔnhshc thc alhjotim c miac prìtashc.

§ 3.5. Orismènoi ˆlloi trìpoi EÔreshc thc Alhjotim c miac Prìtashc

61

'Enac daktÔlioc eÐnai mia algebrik  dom  R, +, ·, −, 0 ìpou {+} kai {·} eÐnai dimeleÐc prˆxeic, {−} eÐnai monomel c kai 0 mhdenikomel c prˆxh, pou ikanopoioÔn ta akìlouja axi¸mata:

R1: R, +, −, 0 eÐnai mia Abelian  omˆda. R2: R, · eÐnai mia hmiomˆda, kai isqÔoun kai oi epimeristikèc idiìthtec wc proc tic prˆxeic +, · dhlad , R3: (∀x)(∀y)(∀z)[x · (y + z) = (x · y) + (x · z)] (∀x)(∀y)(∀z)[(x + y) · z) = (x · z) + (y · z)]

'Enac daktÔlioc me monˆda eÐnai mia dom  R, +, ·, −, 0, 1 ètsi ¸ste na ikanopoioÔntai ta axi¸mata (R1),(R2),(R3) kai epiplèon to: (∀x)[1 · x = x · 1 = x]. 'Enac daktÔlioc lègetai daktÔlioc Boole ann epÐ plèon èqoume: (∀x)[x2 = x]. MetaxÔ algebr¸n Boole kai daktulÐwn tou Boole upˆrqei h akìloujh antistoiqÐa: Je¸rhma tou Stone (i) 'Estw B = B, ∧, ∨, , 0, 1 mia ˆlgebra Boole. OrÐzoume mia ˆlgebra BR = B, +, ·, −, 0, 1 ìpou,

a + b := (a ∧ b ) ∨ (a ∧ b) a · b := a ∧ b kai −a := a.
tìte h dom  BR eÐnai ènac daktÔlioc tou Boole. (ii) 'Estw R = R, +, ·, −, 0, 1 ènac daktÔlioc tou Boole. OrÐzoume thn ˆlgebra, RB = R, ∧, ∨, , 0, 1 ìpou,

a ∧ b := a + b + a · b a ∨ b := a · b kai a := 1 + a.
tìte h dom  RB eÐnai mia ˆlgebra Boole. (iii) An B, R eÐnai ìpwc pio pˆnw tìte,

BRB = B,

RBR = R.

Axiopoi¸ntac ton omomorfismì metaxÔ {0, 1}, ¬2 , ∧2 , ∨2 , →2 , ↔2 , 0, 1 kai tou Z2 , dhlad  tou {0, 1} efodiasmènou me thn prìsjesh kai ton pollaplasiasmì modulo 2, dhlad  jewroÔme th dom , Z2 , +, ·, 0, 1 wc daktÔlio (daktÔlioc Boole).

62

3. SHMASIOLOGIA THS LOGIKHS TWN PROTASEWN

EÐnai loipìn fanerì ìti o sÔndesmoc thc ˆrnhshc mporeÐ na antikatastajeÐ me th bo jeia thc prìsjeshc: ¬A = 1 + A en¸ o sÔndesmoc thc sÔzeuxhc apì ton pollaplasiasmì: A ∧ B = AB Epeid  ìmwc to sÔnolo sundèsmwn {¬, ∧} eÐnai eparkèc, eÐnai fanerì ìti gia kˆje sÔndesmo mporoÔme na broÔme èna antÐstoiqo polu¸numo kai genikìtera gia kˆje prìtash tou P upˆrqei èna antÐstoiqo polu¸numo. Ac doÔme wc parˆdeigma ta polu¸numa pou antistoiqoÔn stouc upìloipouc sundèsmouc tou alfˆbhtou:

A ∨ B ≡ ¬((¬A) ∧ (¬B)) = 1 + (1 + A)(1 + B) = = 1 + (1 + A + B + AB) = A + B + AB A → B ≡ ¬A ∨ B = (1 + A) + B + (1 + A)B = = 1 + A + B + B + AB = 1 + A + AB A ↔ B ≡ (A → B) ∧ (B → A) = (1 + A + AB)(1 + B + AB) = = 1 + A + AB + B + AB + AB 2 + AB + A2 B + A2 B 2 = =1+A+B
Telikˆ:

A ∨ B = A + B + AB A → B = 1 + A + AB A ↔ B = 1+A+B
An loipìn jèloume na exetˆsoume, mia prìtash arkeÐ an grˆyoume to antÐstoiqo polu¸numo, kai na ektelèsoume ìlec tic dunatèc prˆxeic. An to apotèlesma eÐnai 1, h prìtash eÐnai tautologÐa, an eÐnai 0 h prìtash eÐnai antilogÐa, kai an to apotèlesma exartˆte apì kˆpoiec protasiakèc metablhtèc tìte h prìtash eÐnai oudèterh.

3.5.4 Parˆdeigma. 1) H prìtash A ∨ ¬A eÐnai tautologÐa.
Prˆgmati: A ∨ ¬A = A + (1 + A) + A(1 + A) = A + 1 + A + A + AA = 1+A+A+A+A=1

2)
(A ∨ B) ↔ (¬A → B) = (A + B + AB) ↔ (1 + (1 + A) + (1 + A)B) = (A + B + AB) ↔ (1 + 1 + A + B + AB) = (A + B + AB) ↔ (A + B + AB)

§ 3.5. Orismènoi ˆlloi trìpoi EÔreshc thc Alhjotim c miac Prìtashc

63

= 1 + (A + B + AB) + (A + B + AB) = 1

[LÔsh 1:] Ja exetˆsoume thn prìtash:

I := ((A → B) ∧ (G → B) → ((A ∨ G ) → B)) I = ((1 + A + AB)(1 + G + G B) → (1 + (A + G + AG ) + (A + G + AG )B) = (1 + G + G B + A + AG + AG B + AB + AB G + AB G B) → (1 + A + G + AG + AB + G B + AG B) = (1 + A + G + AG + AB + G B + AG B) → (1 + A + G + AG + AB + G B + AG B)

An jèsoume 1 + A + G + AG + AB + G B + AG B = X èqoume:

X → X = 1 + X + XX = 1 + X + X = 1
To antÐstrofo eÐnai exÐsou dunatìn. EÐnai dhlad  dunatìn an ekfrˆsoume tic algebrikèc prˆxeic tou pollaplasiasmoÔ kai thc prìsjeshc me th bo jeia enìc eparkoÔc sunìlou sundèsmwn, gia parˆdeigma tou {¬, ∧, ∨} :

AB A+B

= = = :=

A∧B (A ∨ B) ∧ ¬(A ∧ B) (A ∧ ¬B) ∨ (¬A ∧ B) A B
(summetrik  diaforˆ)

1 = A ∨ ¬A

kai

0 = A ∧ ¬A

EpÐshc èqoume A B ≡ ¬[(A → B) ∧ (B → A)]   akìmh A B ≡ A ↔ B dhlad  wc logik  prˆxh h summetrik  diaforˆ den eÐnai ˆllh apì thn ˆrnhsh thc logik c isodunamÐac dhlad  to apokleistikì  . qrhsimopoioÔme to sÔmbolo thc isìthtac {=} kai pìte thc logik c isodunamÐac {≡}; EÐnai fanerì ìti sto epÐpedo twn protasiak¸n tÔpwn P, qrhsimopoioÔme to {=} mìnon ìtan jèloume na ekfrˆsoume ìti h sumboloseirˆ σ1 eÐnai akrib¸c h Ðdia me thn sumboloseirˆ σ2 , opìte grˆfoume σ1 = σ2 . QrhsimopoioÔme to sÔmbolo thc logik c isodunamÐac {σ1 ≡ σ2 } ìtan oi protˆseic σ1 , σ2 eÐnai logikˆ isodÔnamec. 'Etsi {σ1 ≡ σ2 } ann [σ1 ] = [σ2 ], ìpou [σ1 ], [σ2 ] eÐnai klˆseic isodunamÐac sthn Lindenbaum-Tarki ˆlgebra. Sthn prˆxh den gÐnetai austhr  diˆkrish twn P kai P / . ≡

3.5.5 Sqìlio. Stic pio pˆnw isìthtec tÐjetai to er¸thma: Pìte prèpei na

64

3. SHMASIOLOGIA THS LOGIKHS TWN PROTASEWN

3.5.6 Ask seic.

1. DeÐxte, me ìlouc touc dunatoÔc trìpouc pou diajètete, ìti h parakˆtw protˆseic eÐnai tautologÐec:

i) (A ∨ B) ↔ (¬A → B) ii) (A ∧ B) ↔ ¬(A → ¬B) iii) (A ∨ B) ↔ ((A → B) → B) iv) (A ∧ (A ∨ B)) ↔ A v) (A ∨ (A ∧ B)) ↔ A vi) (A ∨ (¬A ∧ B)) ↔ (A ∨ B) vii) (A ∧ (¬A ∨ B)) ↔ (A ∧ B) viii) ¬A → (¬B ↔ (B → A)) ix) (¬A → A) → A x) ¬A → (A → B) xi) A ∨ (A → B) xii) (A → B) ∨ (G → A) xiii) (A → B) ∨ (¬A → B)
2. ProsdiorÐste to eÐdoc thc kˆje miac apì tic parakˆtw protˆseic, me ton prosforìtero gia kˆje mia trìpo.

i) ((A → B) → A) → A ii) (A → (B → A)) → A iii) (A ↔ (B ↔ A)) ↔ B iv) (A ↔ (B ↔ A)) ↔ A v) (A ↔ (A → B)) → A vi) (A ↔ (A → B)) → B vii) (A → (A ↔ B)) → A viii) (A → (A ↔ B)) → B ix) (A → (A → B)) ↔ (A → B) P /≡ .[x)] (A ↔ (B → A)) ↔ (B ↔ (A → B))

3.6 Epark  SÔnola Sundèsmwn-Kanonikèc Morfèc
3.6.1 Epark  SÔnola Sundèsmwn
Me ton epagwgikì trìpo pou èqoun orisjeÐ oi protˆseic ϕ ∈ P , eÐnai fanerì ìti sqhmatÐzontai apì tic protasiakèc metablhtèc P 0 = { A, B, G , . . . , A1 , A2 , . . . , B1 , B2 , . . . , G 1 , G 2 , . . .}

§ 3.6. Epark  SÔnola Sundèsmwn-Kanonikèc Morfèc

65

kai touc logikoÔc sundèsmouc {¬, ∧, ∨, →, ↔}. Autì shmaÐnei ìti kˆje prìtash ekfrˆzetai me th qr sh twn logik¸n sundèsmwn {¬, ∧, ∨, →, ↔}. Apì tic logikèc isodunamÐec (idiìthtec) pou dìjhkan sthn parˆgrafo 2.4.3, kai idiaÐtera apì tic 12, 13, 8 eÐnai fanerì ìti eÐnai dunatìn na ekfrˆsoume orismènouc logikoÔc sundèsmouc sunart sei kˆpoiwn ˆllwn, ìpwc gia parˆdeigma apì thn 12: A → B ≡ ¬A ∨ B faÐnetai ìti o → mporeÐ na ekfrasteÐ apì touc ¬ kai ∨. Apì tic tautologÐec autèc eÐnai epÐshc fanerì ìti oi sÔndesmoi {¬, ∧, ∨} èqoun mia algebrik  uf  kai me kalèc idiìthtec, en¸ oi {→, ↔}, eÐnai kÔria logikoÐ sÔndesmoi, oi de idiìthtèc twn eÐnai periorismènec. To er¸thma pou tÐjetai loipìn ed¸ eÐnai katˆ pìson oi protˆseic tou P eÐnai dunatìn na ekfrastoÔn apì touc {algebrikoÔc} sundèsmouc, apaleÐfontac apì tic protˆseic touc kajarˆ logikoÔc sundèsmouc. Me lÐga lìgia to er¸thma eÐnai, katˆ pìson h {Logik } mporeÐ na sullhfjeÐ kai na ekfrasjeÐ apì thn {'Algebra}. Prˆgmati èqoume  dh ìti A → B ≡ ¬A ∨ B, opìte:

(A ↔ B) ≡ (A → B) ∧ (B → A) ≡ (¬A ∨ B) ∧ (¬B ∨ A)
Kˆllista loipìn oi → kai ↔ mporoÔn na antikatastajoÔn, opoud pote kai an emfanÐzontai, apì touc ¬, ∧ kai ∨. An de qrhsimopoi soume touc nìmouc tou De Morgan:

¬(A ∧ B) ≡ ¬A ∨ ¬B

 

A ∧ B ≡ ¬(¬A ∨ ¬B)
pou deÐqnoun ìti mporoÔme na ekfrˆsoume ton sÔndesmo ∧ me thn bo jeia twn ¬, kai ∨, kai di¸xoume ton ∧ apì th parapˆnw isodunamÐa:

A ↔ B ≡ (¬A ∨ B) ∧ (¬B ∨ A)
  an X := (¬A ∨ B) kai Y := (¬B ∨ A) kai me th qr sh tou tÔpou: X ∧ Y ≡ ¬(¬X ∨ ¬Y ) ekfrˆzoume ton sÔndesmo ↔ sunart sei twn {¬, ∨} :

A ↔ B ≡ ¬[¬(¬A ∨ B) ∨ ¬(¬B ∨ A)]
Blèpoume loipìn ìti to sÔnolo twn sundèsmwn {¬, ∨, ∧} mac arkeÐ gia na ekfrˆsoume touc ˆllouc dÔo sundèsmouc. An loipìn mac dojeÐ mia opoiad pote prìtash σ mporoÔme na broÔme mia ˆllh σ , σ ≡ σ, sthn opoÐa na mhn emfanÐzontai ˆlloi sÔndesmoi ektìc apì autoÔc tou sunìlou {¬, ∨, ∧}. ArkeÐ

66

3. SHMASIOLOGIA THS LOGIKHS TWN PROTASEWN

na antikatast soume touc sundèsmouc → kai ↔ pantoÔ ìpou emfanÐzontai, me th bo jeia twn sqèsewn:

A → B ≡ ¬A ∨ B A ↔ B ≡ (¬A ∨ B) ∧ (¬B ∨ A)
Tètoia sÔnola ta lème epark  sÔnola sundèsmwn. OdhgoÔmaste ètsi fusiologikˆ ston akìloujo orismì:

3.6.1 Orismìc. 'Ena sÔnolo sundèsmwn onomˆzetai eparkèc ann, gia kˆje prìtash σ ∈ P upˆrqei mia σ logikˆ isodÔnamh me thn σ, sthn opoÐa na emfanÐzontai mìno sÔndesmoi apì to sÔnolo autì (endeqìmena ìqi ìloi).
'Etsi an èqoume sth diˆjes  mac èna eparkèc sÔnolo sundèsmwn, tìte mporoÔme na grˆyoume ìlec tic protˆseic thc protasiak c logik c qrhsimopoi¸ntac touc sundèsmouc tou sunìlou autoÔ kai mìnon autoÔc. Me ˆlla lìgia mporoÔme na antikatast soume kˆje prìtash tou P apì mia logikˆ isodÔnam  thc h opoÐa na eÐnai grammènh me th qr sh mìno twn sundèsmwn tou sunìlou pou mac èqei dojeÐ.

3.6.2 Je¸rhma. To sÔnolo {¬, ∨, ∧} eÐnai eparkèc. Apìd.: Sthn prˆxh arkeÐ na ekfrˆsoume kˆjena apì touc upìloipouc dÔo

sundèsmouc, dhlad  touc → kai ↔, qrhsimopoi¸ntac mìno touc ¬, ∨, ∧   kˆpoiouc ap autoÔc. Prˆgmati:

A → B ≡ ¬A ∨ B A ↔ B ≡ (A → B) ∧ (B → A) ≡ (¬A ∨ A) ∧ (¬B ∨ A)

(3.1) (3.2)

'Etsi se opoiad pote prìtash apì to P antikajistoÔme me bˆsh tic isodunamÐec 3.1 kai 3.2 tou sundèsmouc → kai ↔ pantoÔ ìpou emfanÐzontai. 'Omwc mia austhr  apìdeixh exasfalÐzetai me epagwg  sto m koc twn protˆsewn:

i) To je¸rhma profan¸c isqÔei gia to P 0 , ta protasiakˆ dhlad  sÔmbola, afoÔ s autˆ den qrhsimopoioÔntai sÔmbola sundèsmwn. ii) (U.E): 'Estw ìti isqÔei gia tic protˆseic σ1 kai σ2 tou P n , ja prèpei na deÐxoume ìti isqÔei kai gia tic protˆseic (σ1 → σ2 ) kai (σ1 ↔

§ 3.6. Epark  SÔnola Sundèsmwn-Kanonikèc Morfèc

67

σ2 ) tou P + (gia tic upìloipec twn opoÐwn th kataskeu  problèpei o n anadromikìc orismìc twn protˆsewn, dhlad  tic (¬σ1 ), (σ1 ∧ σ2 ) kai (σ1 ∨ σ2 ) to je¸rhma profan¸c isqÔei).
Prˆgmati:

(σ1 → σ2 ) ≡ ¬σ1 ∨ σ2 ,

kai

(σ1 ↔ σ2 ) ≡ (σ1 → σ2 ) ∧ (σ2 → σ1 ) ≡ (¬σ1 ∨ σ2 ) ∧ (¬σ2 ∨ σ1 )

3.6.3 Orismènec sqèseic, qr simec sthn allhlometatrop  logik¸n sundèsmwn,
eÐnai oi ex c:

1) (A ∨ B) ≡ ¬(¬A ∧ ¬B) èkfrash tou ∨ sunart sei twn ¬ kai ∧. 2) (A ∧ B) ≡ ¬(¬A ∨ ¬B) èkfrash tou ∧ sunart sei twn ¬ kai ∨. 3) (A → B) ≡ ¬(A ∧ ¬B) èkfrash tou → sunart sei twn ¬ kai ∧. 4) (A ↔ B) ≡ [(A ∧ B) ∨ (¬A ∧ ¬B)] èkfrash tou ↔ sunart sei twn ¬, ∨,
∧.

5) (A ∨ B) ≡ [(A → B) → B] èkfrash tou ∨ sunart sei twn → . 6)
≡ (¬A ∨ A), èkfrash tou
(TautologÐac) sunart sei twn ¬ kai ∨.

7) ⊥ ≡ (¬A ∧ A), èkfrash tou ⊥ (AntilogÐac) sunart sei twn ¬ kai ∧. 8) ⊥ ≡ ¬ èkfrash tou ⊥ sunart sei twn ¬ kai . 9)
≡ ¬⊥ èkfrash tou
sunart sei twn ¬ kai ⊥.

3.6.4 Prìtash. Ta sÔnola {¬, ∧} kai {¬, ∨} eÐnai epark . Apìd.: Apì to Je¸rhma 3.6.2 to sÔnolo {∧, ∨, ¬} eÐnai eparkèc kai ètsi

kˆje prìtash mporeÐ na ekfrasjeÐ mìnon me autoÔc touc sundèsmouc. AntikajistoÔme ton ∨ pantoÔ ìpou emfanÐzetai sÔmfwna me apì touc nìmouc De Morgan: (A ∨ B) ≡ ¬(¬A ∧ ¬B) (∗)

68

3. SHMASIOLOGIA THS LOGIKHS TWN PROTASEWN

pou ekfrˆzoun ton ∨ sunart sei twn ¬ kai ∧, kai èqoume ètsi thn èkfrash opoiasd pote prìtashc sunart sei twn {¬, ∧}. Dhlad  to sÔnolo {¬, ∧} eÐnai eparkèc. 'Omoia kai gia to {¬, ∨}. protˆseic tou P me th bo jeia twn sundèsmwn ¬ kai∧ kai mìno aut¸n. H diadikasÐa èqei wc ex c: S èna pr¸to b ma ekfrˆzoume touc upìloipouc, apì tou pènte gnwstoÔc, sundèsmouc:

3.6.5 Sqìlio. AfoÔ to ¬, ∧ eÐnai eparkèc mporoÔme na grˆyoume ìlec tic

1) (A ∨ B) ≡ ¬(¬A ∧ ¬B). 2) (A → B) ≡ ¬(A ∧ ¬B) 3) (A ↔ B) ≡ ¬(A ∧ ¬B) ∧ ¬(B ∧ ¬A)
S èna deÔtero b ma se kˆje prìtash tou P antikajistoÔme kajèna apì touc ∨ ,→ , kai ↔, pantoÔ ìpou emfanÐzontai sthn prìtash, me bˆsh tic parapˆnw isodunamÐec (1), (2), kai (3) .

3.6.6 Sqìlio. EÐnai fanerì pwc kˆje sÔnolo sundèsmwn pou eÐnai upersÔnolo enìc eparkoÔc sunìlou sundèsmwn eÐnai ki autì eparkèc.

3.6.7 Parˆdeigma. ('Askhsh)
i) Na exetasteÐ an to sÔnolo {¬, →} eÐnai eparkèc. ii)] An h apˆnthsh sto (1) eÐnai jetik , na ekfrˆsete touc upìloipouc sundèsmouc tou alfˆbhtou me th bo jeia twn ¬kai →

LÔsh:
i)] SÔmfwna me thn ekf¸nhsh diajètoume touc sundèsmouc ¬ kai →. EpÐshc, apì to pìrisma ??, ta sÔnola {¬, ∧}, kai {¬, ∨}. eÐnai epark , afoÔ ìmwc diajètoume thn ˆrnhsh ja prèpei na kataskeuˆsoume eÐte to ∨ eÐte to∧ apì touc sundèsmouc tou {¬, →}. H isodunamÐa wstìso ϕ → ρ ≡ ¬ϕ ∨ ρ mac odhgeÐ sto na epiqeir soume thn kataskeu  tou ∨ . Prˆgmati an sthn sqèsh aut  antikatast soume th ϕ apì thn ¬σ èqoume: ¬σ → ρ ≡ ¬(¬σ) ∨ ρ. Dhlad : σ ∨ ρ ≡ ¬σ → ρ h opoÐa dhl¸nei thn kataskeu  tou ∨ apì touc ¬ kai → pou shmaÐnei ìti to {¬, →} eÐnai eparkèc ii) a) Thn èkfrash (  kataskeu ) tou ∨ thn èqoume  dh apì ta prohgoÔmena: σ ∨ ρ ≡ ¬σ → ρ

§ 3.6. Epark  SÔnola Sundèsmwn-Kanonikèc Morfèc

69

b) H èkfrash tou ∧ :Xèroume  dh apì touc nìmouc De Morgan ìti: (σ ∧ ρ) ≡ ¬(¬σ ∨ ¬ρ), opìte: (σ ∧ ρ) ≡ ¬(σ → ¬ρ) c) H èkfrash tou ↔ : Xèroume  dh ìti: σ ↔ ρ ≡ (σ → ρ) ∧ (ρ → σ) Opìte me th bo jeia tou (b): σ ↔ ρ ≡ ¬((σ → ρ) → ¬(ρ → σ))

3.6.8 Parˆdeigma. ('Askhsh) Na exetasteÐ an to sÔnolo {∨, →} eÐnai eparkèc. LÔsh: ParathroÔme ìti apì to sÔnolo autì leÐpei o sÔndesmoc thc ˆrnhshc. An mporèsoume na ton ekfrˆsoume sunart sei tou dosmènou sunìlou sundèsmwn tìte to sÔnolo autì ja eÐnai eparkèc afoÔ perièqei kai ton ∨. H ˆrnhsh, wc gnwstìn, eÐnai ènac monomel c sÔndesmoc:

¬ : P → P / A → ¬A. /
'Etsi ac jewr soume mia opoiad pote prìtash A ∈ P . ZhtoÔme na kataskeuˆsoume thn ˆrnhsh thc A, dhlad  mia σ ≡ ¬A me th qr sh tou protasiakoÔ sumbìlou A kai twn sundèsmwn ∨ kai → . Oi protˆseic pou mporoÔn na kataskeuastoÔn m autˆ ta domikˆ ulikˆ eÐnai oi:

M kouc 1: A ∨ A, A → A oi opoÐec eÐnai A ∨ A ≡ A kai A → A ≡ . M kouc 2: A ∨ , ∨ A,
, → A ≡ A, A → → A, A → ≡ .
oi opoÐec eÐnai A ∨

,

∨A ≡

Diatup¸noume loipìn th jèsh ìti: Kˆje prìtash σ(A) kataskeuasmènh apì mia protasiak  metablht  thn A kai touc sundèsmouc ∨ kai → eÐnai   logikˆ isodÔnamh me thn A   eÐnai tautologÐa.. Autì shmaÐnei ìti h ˆrnhsh den kataskeuˆzetai kai to sÔnolo {∨, → } Thn parapˆnw idèa thc apìdeixhc ja prèpei na thn d¸soume pio austhrˆ, pou shmaÐnei me epagwg  sto m koc twn protˆsewn:

ParathroÔme ìti oi protˆseic autèc eÐnai   tautologÐec   logikˆ isodÔnamec me thn A, dhlad  kamiˆ den eÐnai logikˆ isodÔnamh me thn ¬A.

den eÐnai eparkèc.

a) Gia to P0 , protasiakˆ dhlad  sÔmbola, profan¸c isqÔei. b) (U.E.) 'Estw ìti isqÔei gia tic protˆseic σ1 (A) kai σ2 (A) tou P n , Dhlad 
σ1 (A) ≡ A   kai σ2 (A) ≡ A   . ja deÐxoume tìte ìti isqÔei kai gia tic σ1 (A) ∨ σ2 (A), kai σ1 (A) → σ2 (A).

70

3. SHMASIOLOGIA THS LOGIKHS TWN PROTASEWN

Prˆgmati:

     A ∨ σ2 (A) ≡     [σ1 (A) ∨ σ2 (A)] ≡         ∨ σ2 (A) ≡

A∨A≡A A∨ ≡

∨A≡ ∨ ≡

    A → σ2 (A) ≡      [σ1 (A) → σ2 (A)] ≡         → σ2 (A) ≡

A → A≡ A → ≡

→ A≡A → ≡

3.6.9 Sqìlio. 'Eqoume anafèrei mèqri t¸ra mìno pènte sundèsmouc
{¬, ∧, ∨, →, ↔}
en¸ diaisjhtikˆ katalabaÐnoume ìti upˆrqoun kai ˆlloi, ìpwc autìc pou ekfrˆzei th logik  prˆxh thc apokleistik c diˆzeuxhc {  . . .   . . . ,}, dhlad , to apokleistikì  ,   to {oÔte . . . oÔte . . . ,} ktl. MporoÔme na orÐsoume nèouc dimeleÐc logikoÔc sundèsmouc me th bo jeia twn  dh gnwst¸n mac. Gia parˆdeigma:

10) A

B ≡ ¬(A ↔ B) èkfrash tou apokleistikoÔ kai ↔

sunart sei twn ¬

11) A → B ≡ ¬(A → B) èkfrash tou → sunart sei twn ¬ kai → 12) A ↓ B ≡ ¬(A ∨ B) èkfrash tou ↓ sunart sei twn ¬ kai ∨. 13) A ↑ B ≡ ¬(A ∧ B) èkfrash tou ↑ sunart sei twn ¬ kai ∧.

3.6.2 Kanonikèc Morfèc Protˆsewn
'Eqoume  dh parathr sei ìti mia prìtash:

ϕ = ϕ(A1 , A2 , . . . , An ),

ϕ∈P

§ 3.6. Epark  SÔnola Sundèsmwn-Kanonikèc Morfèc

71

epˆgei mia n-mel  sunˆrthsh al jeiac, dhlad  ènan n-mel  logikì sÔndesmo,

ϕ : {0, 1}n ¯ α = (α1 , α2 , . . . , αn )

−→ − →

{0, 1} ϕ(α1 , α2 , . . . , αn ) ¯

ìpou ϕ(α1 , α2 , . . . αn ) ≡ ϕ(α) eÐnai h tim  al jeiac pou prokÔptei apì thn ¯ ¯ prìtash ϕ(A1 , A2 , . . . , An ), an oi protasiakèc metablhtèc (A1 , A2 , . . . , An ) antikatastajoÔn apì thn aponom  tim¸n (α1 , α2 , . . . , αn ), bl. kai selÐda 46. 'Olec autèc oi aponomèc tim¸n emfanÐzontai ston alhjopÐnaka thc prìtashc:

A1 . . . α1 . . .

... . . . ... . . .

An . . . αn . . .

ϕ(A1 , . . . , An ) . . . ∗ (α , . . . , α ) ϕ 1 n . . .

3.6.10 Sqìlio. Mia qr simh parat rhsh apì thn parapˆnw perigraf  eÐnai ìti gia n = 1 èqoume èna monomel  sÔndesmo, gia n = 2, paÐrnoume touc dimeleÐc sundèsmouc, ktl.. To pl joc twn n-mel¸n sundèsmwn eÐnai Ðso me n to pl joc twn sunart sewn apì to {0, 1}n sto {0, 1}, dhlad  22 . (giatÐ?)
Kˆje prìtash loipìn kajorÐzei ènan sÔndesmo epÐ tou {0, 1} pou ton ekfrˆzoume kai me ton antÐstoiqo pÐnaka al jeiac. Mac endiafèrei ed¸ to antÐstrofo prìblhma. Katˆ pìso dhlad , gia kˆje aujaÐreto alhjopÐnaka, upˆrqei mia prìtash pou ton epˆgei. me mia prìtash thc morf c A1 ∨A2 ∨· · ·∨Ak ìpou kˆje Ai (1 ≤ i ≤ k) eÐnai thc morf c Ai = Ai1 ∧ Ai2 ∧ · · · ∧ Ain me Aij = Bij   ¬Bij ìpou Bij , j = 1, . . . , n eÐnai èna protasiakì sÔmbolo (mia protasiak  metablht ).

3.6.11 Je¸rhma. Kˆje prìtash σ thc protasiak c logik c eÐnai isodÔnamh

Sthn perÐptwsh aut  lème ìti èqoume grˆyei thn σ se Diazeuktik  Kanonik  Morf  (DKM). To je¸rhma isqÔei kai gia thn Suzeuktik  Kanonik  Morf  (SKM) h opoÐa kat analogÐa eÐnai mia prìtash isodÔnamh me th σ , kai h opoÐa apoteleÐtai apì suzeÔxeic diazeÔxewn twn protasiak¸n sumbìlwn thc σ   twn arn se¸n touc. H DKM (  SKM) miac prìtashc mporeÐ na kataskeuasteÐ apì ton alhjopÐnakˆ thc. Ac doÔme èna parˆdeigma: 'Estw mia prìtash h σ(A, B, G ), h opoÐa gÐnetai alhj c mìno ìtan akrib¸c dÔo apì ta protasiakˆ thc sÔmbola paÐrnoun thn tim  al jeiac 1. Dhlad  èqei alhjopÐnaka:

72

3. SHMASIOLOGIA THS LOGIKHS TWN PROTASEWN

α1 α2 α3 α4 α5 α6 α7 α8

A 1 1 1 1 0 0 0 0

B 1 1 0 0 1 1 0 0

G 1 0 1 0 1 0 1 0

σ(A, B, G ) 0 1 1 0 1 0 0 0

H DKM(σ) eÐnai mia diˆzeuxh. Gia na pˆrei loipìn thn tim  1 arkeÐ mia apì tic sumballìmenec sth diˆzeuxh aut  protˆseic na pˆrei thn tim  1. H sugkekrimènh prìtash prèpei na pˆrei thn tim  1 stic aponomèc α2 , α3 kai α5 , kai mìno s autèc. Autì epitugqˆnetai kataskeuˆzontac mia prìtash gia kˆje mia apì tic aponomèc autèc, dhlad  mia σ2 , mia σ3 , kai mia σ5 , tètoiec pou na gÐnontai al jeia mìno apì thn aponom  pˆnw sthn opoÐa basÐzetai h kataskeu  touc. Autì mac to epitrèpei h sÔzeuxh h opoÐa gÐnetai al jeia mìno ìtan ìlec oi sumballìmenec protˆseic eÐnai al jeia. 'Etsi:

σ2 ≡ A ∧ B ∧ ¬G σ3 ≡ A ∧ ¬B ∧ G σ5 ≡ ¬A ∧ B ∧ G
kai DKM(s(A, B, G )) ≡ σ2 ∨ σ3 ∨ σ5 ≡ (A ∧ B ∧ ¬G ) ∨ (A ∧ ¬B ∧ G ) ∨ (¬A ∧ B ∧ G ). H SKM(σ(A, B, G )) kataskeuˆzetai apì tic aponomèc 1, 4, 6, 7 kai 8 pou dÐnoun thn alhjotim  0 sthn prìtash, me anˆlogo (duðkì) trìpo: SKM(σ(A, B, G )) ≡ (¬A ∨ ¬B ∨ ¬G ) ∧ (¬A ∨ B ∨ G ) ∧ (A ∨ ¬B ∨ G )

∧ (A ∨ B ∨ ¬G ) ∧ (A ∨ B ∨ G )

3.6.12 Parˆdeigma. Grˆyte thn parakˆtw prìtash se SKM:
σ := (A1 → A2 ) ∨ (A3 → A4 ) ∨ · · · (An−1 → An )

LÔsh: Mac endiafèroun mìno oi grammèc tou alhjopÐnaka thc σ oi opoÐec dÐnoun thn alhjotim  0. H prìtash sugkroteÐtai apì seirˆ diazeÔxewn, ˆra h alhjotim  thc eÐnai 0 mìno ìtan h alhjotim  kˆje sumballìmenhc prìtashc gÐnetai 0. Oi sumballìmenec protˆseic ìmwc eÐnai sunepagwgèc thc morf c :
A2i−1 → A2i

§ 3.7. Logikˆ Kukl¸mata

73

oi opoÐec mìno sthn perÐptwsh 1 → 0 gÐnontai 0, ìtan dhlad  h pr¸th prìtash gÐnetai alhj c, 1 kai h deÔterh yeud c, 0. 'Ara ston alhjopÐnaka thc prìtashc mìno mÐa gramm  upˆrqei pou na pragmatopoieÐtai to prohgoÔmeno. H gramm  sthn opoÐa oi atomikèc protˆseic me perittì deÐkth èqoun thn tim  1 kai oi ˆrtiec 0. Dhlad  h S.K.M. eÐnai:

(¬A1 ∨ A2 ∨ ¬A3 ∨ A4 · · · ¬An−1 ∨ An )

.

3.7 Logikˆ Kukl¸mata
H dÐtimh logik  kai ta sust mata duo katastˆsewn, èqoun megˆlh sqèsh. Pragmatikˆ me th qr sh thc dÐtimhc Logik c mporeÐ kaneÐc na perigrˆyei katˆllhla pleurèc thc leitourgÐac opoioud pote sust matoc duo katastˆsewn. 'Ena tètoio parˆdeigma eÐnai ta kukl¸mata me diakìptec dÔo jèsewn: Anoik c , kai kleistìc diakìpthc c c . 'Eqoume pei tìc diakìpthc, c pwc mia protasiak  metablht , ac poÔme h A, èqei dÔo dunatìthtec   na pˆrei thn alhjotim  vα (A) = 1   na pˆrei thn vα (A) = 0 . To Ðdio isqÔei kai me èna aplì hlektrikì kÔklwma me èna diakìpth dÔo jèsewn: 'Eqoume kai dw c kai na anˆbei o lampt rac dÔo dunatìthtec,   na eÐnai kleistìc c  c , opìte o lampt rac den anˆbei bl. to Sq ma   na eÐnai anoiqtìc c 3.1. 'Enac diakìpthc loipìn dÔo jèsewn èqei dÔo dunatìthtec ìpwc kai mia protasiak  metablht , mporoÔme loipìn na antistoiqoÔme mia protasiak  metablht  A me èna diakìpth duo jèsewn kai tic alhjotimèc thc A me tic  c . An o diakìpthc c kai c dÔo katastˆseic tou diakìpth, c eÐnai kleistìc tìte autì antistoiqeÐ me thn vα (A) = 1 en¸ an eÐnai anoiktìc antistoiqeÐ me thn tim  al jeiac vα (A) = 0, bl. xanˆ to Sq ma 3.1. 'Etsi      

Sq¨ma 3.1: Anoiktì kai kleistì kÔklwma

74

3. SHMASIOLOGIA THS LOGIKHS TWN PROTASEWN

loipìn kˆje protasiak  metablht  mporeÐ na antistoiqhjeÐ me ènan aplì diakìpth, oi de alhjotimèc thc protasiak c metablht c antistoiqoÔn stic dÔo katastˆseic tou diakìpth, wc akoloÔjwc:

vα (A) := α(A) 
0↔( c   c) c)

vα (¬A) := ¬vα (A)
1↔( c 
 c) 0↔( c  c)

1↔( c

An èqoume dÔo protasiakèc metablhtèc A1 , A2 tìte to antÐstoiqo kÔklwma ja prèpei na diajètei dÔo aploÔc diakìptec δ1 , δ2 . H prìtash A1 ∧ A2 antistoiqeÐ sthn sÔndesh se seirˆ twn diakopt¸n δ1 , δ2 . kai alhjeÔei ann kai h A1 kai h A2 eÐnai alhjeÐc, dhlad  ann kai oi dÔo diakìptec δ1 , δ2 . eÐnai kleistoÐ:

Sq¨ma 3.2: Diakìptec en seirˆ ↔ A ∧ B 'Opwc h prìtash A ∧ B eÐnai al jeia mìno ìtan kai oi dÔo protˆseic eÐnai al jeia, ètsi kai sto kÔklwma autì o lampt rac anˆbei mìno ìtan kai oi dÔo diakìptec eÐnai kleistoÐ: H prìtash A ∨ B antistoiqeÐ sthn parˆllhlh sÔndesh twn diakopt¸n δA kai δB me vα (A ∨ B) = 0 ann vα (A) = 0 kai vα (B) = 0. 'Opwc h prìtash A ∨ B eÐnai yeud c ann kai oi dÔo protˆseic eÐnai yeudeÐc, kai alhj c stic ˆllec peript¸seic,, ètsi kai sto kÔklwma autì o lampt rac anˆbei arkeÐ ènac apì touc dÔo diakìptec na eÐnai sto 1, bl. Sq ma 3.4. AfoÔ ìmwc to sÔnolo twn sundèsmwn {¬, ∧, ∨} eÐnai eparkèc, eÐnai fanerì ìti opoiad pote prìtash kai an dojeÐ mporoÔme na kataskeuˆsoume to antÐstoiqo kÔklwma me diakìptec.

3.7.1 Parˆdeigma. To kÔklwma pou antistoiqeÐ sth logik  isodunamÐa A ↔ B kataskeuˆzetai me th bo jeia thc isodunamÐac A ↔ B ≡ [(A ∧ B) ∨ (¬A ∧ ¬B)], bl. to Sq ma 3.5.

§ 3.7. Logikˆ Kukl¸mata

75

Sq¨ma 3.3: KleistoÐ diakìptec en seirˆ ↔ vα (A ∧ B) = 1

Sq¨ma 3.4: Diakìptec en parall lw

3.7.2 Je¸rhma. Gia kˆje prìtash thc protasiak c logik c upˆrqei èna
kÔklwma me diakìptec dÔo jèsewn pou thn anaparastaÐnei.

3.7.3 Ask seic.
a) {¬, ∨}, b) {∧, ∨}, g) {¬,
},

1. Exetˆste poia apì ta parakˆtw sÔnola eÐnai epark :

d) {∨, }, e) {↔, →}, z) {→, h) {↑},
},

76

3. SHMASIOLOGIA THS LOGIKHS TWN PROTASEWN

Sq¨ma 3.5: To kÔklwma gia ton tÔppo A ↔ B ≡ [(A ∧ B) ∨ (¬A ∧ ¬B)]

j) {↓}, i) { , →}, k) {∨, ↔}, l) {↔, }, m) {⊥, →}.
ApodeÐxte susthmatikˆ opoiad pote apˆnths  sac. 2. DeÐxte ìti ta monadikˆ monosÔnola pou eÐnai epark  eÐnai ta {↑} kai {↓}. 3. Pio apì ta parakˆtw sÔnola sundèsmwn eÐnai eparkèc: { 'Opou A → B ≡ ¬(A → B) ApodeÐxte susthmatikˆ opoiod pote isqurismì sac. 4. DÐdetai h prìtash σ ≡ (A ↔ B) ↔ (A∧B) kai to sÔnolo sundèsmwn {∧, →}.

, ∨},

{∧, →,

}.

a) Exetˆste an isqÔei o parakˆtw isqurismìc:
Upˆrqei prìtash σ tètoia ¸ste σ ≡ σ kai sth σ qrhsimopoioÔntai mìno oi sÔndesmoi tou sunìlou {∧, →}.

b) Exetˆste an o isqurismìc autìc isqÔei gia kˆje prìtash thc protasiak c
logik c . 5. DÐdetai h prìtash thc protasiak c logik c σ ≡ ¬(A ∧ B) ∨ (A ↔ B). Exetˆste an upˆrqei prìtash σ , σ ≡ σ kai tètoia ¸ste na mhn emfanÐzetai s aut n ˆlloc logikìc sÔndesmoc ektìc apì ton →? 6. Kataskeuˆste mia prìtash me trÐa protasiakˆ sÔmbola h opoÐa na gÐnetai alhjin  apì ekeÐnec kai mìno tic ektim seic al jeiac oi opoÐec dÐnoun thn alhjotim  0 se dÔo akrib¸c apì ta autˆ ta protasiakˆ thc sÔmbola.

§ 3.8. Ikanopoi sima SÔnola kai Logikèc Sunèpeiec.

77

7. Grˆyte tic parakˆtw protˆseic se DKM kai SKM, kai gia kajemiˆ ap autèc na kataskeuasteÐ to antÐstoiqo kÔklwma:

σ1 σ2 σ3 σ4 σ5

≡ ≡ ≡ ≡ ≡

(A ↔ B) ↔ G ((A → B) ∧ (B → G )) → (A → G ) ¬(A ∧ B) → G (A → (B ↔ ¬A ∨ B)) ∨ A (((A → B) ∧ (B → G )) → (A → G )) ↔ D

8. Jewr¸ntac tic alhjotimèc 1 kai 0 wc ta stoiqeÐa tou Z2 , kataskeuˆste mia prìtash σ(A, B, G ) pou na eÐnai alhjin  an kai mìno an A+B + G = 0 (mod2) 9. Ac eÐnai A1 , A2 , . . . , An , . . . mia akoloujÐa apì protasiakèc metablhtèc kai èstw h prìtash: σn ≡ (An ↔ An+1 ) ↔ An+2

a) Kataskeuˆste tic DKM(σ2 ) kai SKM4(σ2 ). b) Poiec aponomèc tim¸n kˆnoun alhjin  th prìtash σ1 ∧ σ2 ∧ . . . ∧ σn ? g) Kataskeuˆste th DKM(σn )
10. Exetˆste an to sÔnolo sundèsmwn {∧, } eÐnai eparkèc, ìpou eÐnai o sÔndesmoc duo jèsewn pou perigrˆfetai apì ton alhjopÐnaka:

A 1 1 0 0
11. Na apodeiqjeÐ to Je¸rhma 3.7.2

B 1 0 1 0

AB 0 0 1 0

3.8 Ikanopoi sima SÔnola kai Logikèc Sunèpeiec.
an kai mìno an upˆrqei mia aponom  tim¸n ε1 , ε2 , . . . , εn tètoia ¸ste, gia kˆje prìtash σ ≡ S, na isqÔei ìti σ(ε1 , ε2 , ...εn ) = α. Sthn perÐptwsh aut  ja lème ìti h aponom  ε1 , ε2 , ...εn ikanopoieÐ to S. Se antÐjeth perÐptwsh to sÔnolo S lègetai mh ikanopoi simo   asunepèc.

3.8.1 Orismìc. 'Ena sÔnolo protˆsewn S lègetai ikanopoi simo (  sunepèc)

3.8.2 Parˆdeigma. To sÔnolo,
S := {A, A → ¬B, G ∨ ¬B, A ∨ B, A ∧ B} eÐnai ikanopoi simo, afoÔ ìpwc faÐnetai apì ton alhjopÐnaka, h aponom  tim¸n (1, 0, 1) (gramm  # 3) to ikanopoieÐ:

78

3. SHMASIOLOGIA THS LOGIKHS TWN PROTASEWN

A 1 2 3 4 5 6 7 8 1 1 1 1 0 0 0 0

B 1 1 0 0 1 1 0 0

G 1 0 1 0 1 0 1 0

¬B 0 0 1 1 0 0 1 1

A → ¬B 0 0 1 1 1 1 1 1

Γ ∨ ¬B 1 0 1 1 1 0 1 1

Γ→A 1 1 1 1 0 1 0 1

A∨B 1 1 1 1 1 1 0 0

A∧Γ 1 0 1 0 0 0 0 0

3.8.3 Orismìc. 'Estw S èna sÔnolo protˆsewn kai σ mia prìtash. H σ

lègetai sunèpeia tou S (sumbolikˆ S |= σ ), an kai mìno an kˆje aponom  tim¸n pou ikanopoieÐ to S epalhjeÔei kai th σ . To sÔnolo twn sunepei¸n enìc sunìlou S sumbolÐzetai Sun(S ). Dhlad 

Sun(S ) := {τ ∈ Π | S |= τ } 3.8.4 Parˆdeigma. 'Estw èna sÔnolo protˆsewn to S = { A, A → ¬B, G∨ ¬B }. 'Opwc faÐnetai apì ton alhjopÐnaka tou prohgoumènou paradeÐgmatoc, kai sugkekrimèna apì tic aponomèc 3 kai 4, h prìtash G → A eÐnai sunèpeia tou S. EpÐshc S |= A ∨ B kai S |= A ∧ G .

3.8.5 Je¸rhma. Gia kˆje sÔnolo protˆsewn S, an to S eÐnai mh ikanopoi simo tìte, gia kˆje prìtash σ , σ ∈ Sun(S). Apìd.: 'Estw ìti σ ∈ Sun(S ). 'Ara, me bˆsh ton orismì, upˆrqei mia
aponom  tim¸n pou ikanopoieÐ to S kai den epalhjeÔei thn s. Autì ìmwc eÐnai ˆtopo giatÐ den upˆrqei tètoia aponom  tim¸n afoÔ to S den eÐnai ikanopoi simo. 'Ara σ ∈ Sun(S ).

Sqìlio: To antijetoantÐstrofo tou parapˆnw jewr matoc parousiˆzei idiaÐtero endiafèron: Gia kˆje sÔnolo protˆsewn S, an upˆrqei mia prìtash ϕ, tètoia ¸ste ϕ ∈ Sun(S ), tìte to S eÐnai ikanopoi simo. 'Ena parˆdeigma mh ikanopoi simou sunìlou eÐnai to S = {A → B, A ∧ ¬B, A ∨ B}

§ 3.8. Ikanopoi sima SÔnola kai Logikèc Sunèpeiec.

79

A 0 0 1 1

B 0 1 0 1

A→B 1 1 0 1

A ∧ ¬B 0 0 1 0

A∨B 0 1 1 1

σ ? ? ? ?

afoÔ den upˆrqei aponom  tim¸n stic protasiakèc metablhtèc A kai B pou na ikanopoieÐ to S. EpÐshc mia opoiad pote prìtash, èstw h σ , eÐnai sunèpeia tou sunìlou autoÔ, giatÐ an σ ∈ Sun(S) autì shmaÐnei ìti upˆrqei mia aponom  tim¸n pou ja ikanopoieÐ to S kai dÐnei sthn σ thn alhjotim  0. 'Opwc faÐnetai ìmwc apì ton alhjopÐnaka tètoia aponom  tim¸n den upˆrqei.

3.8.6 Je¸rhma. 'Estw S, S1 , S2 trÐa opoiad pote sÔnola protˆsewn.
IsqÔoun ta ex c: 1. S ⊆ Sun(S) 2. An S1 ⊆ S2 tìte Sun(S1 ) ⊆ Sun(S2 ) 3. Sun(Sun(S)) = Sun(S) 4. Taut ⊆ Sun(S)

Apìd.:
1. EÐnai ˆmesh sunèpeia tou orismoÔ. 2. Upˆrqoun treic peript¸seic: a) An to S1 eÐnai mh ikanopoi simo tìte kai to S 2 den eÐnai ikanopoi simo opìte Sun(S 1 ) = Sun(S 2 ) = P , ìpwc sunˆgetai apì to je¸rhma 4.1. b) An to S1 eÐnai ikanopoi simo en¸ to S 2 ìqi tìte isqÔei to zhtoÔmeno afoÔ to Sun(S 2 ) = P . EÐnai dhlad  ìlec oi protˆseic. g) 'Estw t¸ra ìti ta S 1 , S 2 eÐnai ikanopoi sima, kai èstw kˆpoia prìtash σ ∈ Sun(S 1 ), ja deÐxoume ìti σ ∈ Sun(S 2 ). Ac upojèsoume ìti eÐnai mia aponom  tim¸n pou ikanopoieÐ to S 2 , ja deÐxoume ìti epalhjeÔei kai th σ . AfoÔ h ε ikanopoieÐ to S 2 shmaÐnei ìti kˆnei alhjinèc ìlec tic protˆseic tou S 2 katˆ sunèpeia kai ìlec tic protˆseic tou S 1 afoÔ S 1 ⊆ S 2 . 'Omwc σ ∈ Sun(S 1 ), ˆra h epalhjeÔei th σ .

80

3. SHMASIOLOGIA THS LOGIKHS TWN PROTASEWN

3. iii) Apì tic (i) kai (ii) èqoume ìti Sun(S ) ⊆ Sun(Sun(S )) arkeÐ loipìn na deÐxoume ìti Sun(Sun(S )) ⊆ Sun(S ). 'Estw mia prìtash σ ∈ Sun(Sun(S )), ja deÐxome ìti σ ∈ Sun(S ). Prˆgmati, kˆje aponom  tim¸n pou ikanopoieÐ to S, kˆnei alhjinèc kai ìlec tic sunèpeièc tou, dhlad  to Sun(S ). Kai afoÔ ikanopoieÐ to Sun(S ) kˆnei alhjinèc, epÐshc, kai ìlec tic sunèpeièc tou dhlad  to Sun(Sun(S )), ˆra kai th σ afoÔ σ ∈ Sun(Sun(S )). 4. 'Estw ìti upˆrqei τ in kai τ ∈ Sun(S ). Autì shmaÐnei ìti upˆrqei aponom  tim¸n pou epalhjeÔei to S kai ìqi thn τ , pou eÐnai ˆtopo giatÐ h τ eÐnai tautologÐa.

3.8.7 Je¸rhma. (Je¸rhma tou QrÔssipou)
'Estw σ, σ1 , σ2 , . . . , σn protˆseic:

{σ1 , σ2 , ...σn } |= σ ⇐⇒|= σ1 ∧ σ2 ∧ . . . ∧ σn → σ

Apìd.:
1. ) Ja deÐxoume pr¸ta ìti: to, {σ1 , σ2 , . . . , σn } |= σ sunepˆgetai to,

|= σ1 ∧ σ2 ∧ ... ∧ σn → σ

'Estw ε1 , ε2 , . . . , εn mia aponom  tim¸n. Upˆrqoun dÔo endeqìmena: Eˆn h aponom  aut  na ikanopoieÐ to sÔnolo σ1 , σ2 , . . . , σn tìte,afoÔ σ1 , σ2 , . . . , σn |= σ , ja epalhjeÔei kai th σ . Opìte epalhjeÔei kai th σ1 ∧ σ2 ∧ . . . ∧ σn → σ Eˆn h aponom  aut  den ikanopoieÐ to sÔnolo σ1 , σ2 , . . . , σn shmaÐnei ìti dÐnei thn alhjotim  0 se mia toulˆqiston apì tic protˆseic tou. Tìte ìmwc kˆnei yeud  thn σ1 ∧ σ2 ∧ . . . ∧ σn opìte kˆnei al jeia thn σ1 ∧ σ2 ∧ . . . ∧ σn → σ . Se kˆje perÐptwsh loipìn h σ1 ∧ σ2 ∧ . . . ∧ σn → σ gÐnetai alhj c, ˆra eÐnai mia tautologÐa. 2. Ja deÐxoume t¸ra ìti:

{σ1 , σ2 , . . . , σn } |= σ ⇐|= σ1 ∧ σ2 ∧ ... ∧ σn → σ
ArkeÐ na deÐxoume ìti kˆje aponom  tim¸n pou ikanopoieÐ to σ1 , σ2 , . . . , σn epalhjeÔei kai th σ . 'Estw (ε1 , ε2 , . . . , εn ) mia aponom  tim¸n pou ikanopoieÐ to σ1 , σ2 , . . . , σn , katˆ epalhjeÔei th sÔzeuxh σ1 ∧σ2 ∧. . .∧σn .

§ 3.8. Ikanopoi sima SÔnola kai Logikèc Sunèpeiec.

81

AfoÔ ìmwc h σ1 ∧ σ2 ∧ . . . ∧ σn → σ eÐnai tautologÐa kai h aponom  (ε1 , ε2 , . . . , εn ) epalhjeÔei thn σ1 ∧ σ2 ∧ . . . ∧ σn ˆra epalhjeÔei kai th σ.

3.8.8 Sqìlio. Epeid  σ1 ∧ σ2 ∧ . . . ∧ σn → σ ≡ σ1 → (σ2 → (. . . → (σn → σ) . . .)) (ac to apodeÐxei o anagn¸sthc wc ˆskhsh) to je¸rhma mporeÐ na grafeÐ:
{σ1 , σ2 , . . . , σn } |= σ ⇐⇒|= (σ1 → (σ2 → (. . . → (σn → σ) . . .))

3.8.9 Parˆdeigma.
{A ∨ B, A → B} |= B, en¸{A ∨ B, A → B} |= B
Prˆgmati ìpwc faÐnetai apì thn pr¸th kai th trÐth gramm  tou parakˆtw alhjopÐnaka h B eÐnai sunèpeia tou sunìlou {A ∨ B, A → B} en¸ h A ìpwc faÐnetai apì th 3h gramm  den eÐnai, afoÔ upˆrqei mia aponom  tim¸n stic protasiakèc metablhtèc pou epalhjeÔei men to sÔnolo allˆ dÐdei thn tim  0 sthn A:

A 1 1 0 0

B 1 0 1 0

A ∧ ¬B 1 1 1 0

A→B 1 0 1 1

Ja mporoÔsame epÐshc, sÔmfwna me to je¸rhma tou QrÔssipou, na exetˆsoume an h prìtash ((A ∨ B) ∧ (A → B)) → B eÐnai tautologÐa:

((A ∨ B) ∧ (A → B)) → B ≡ [(A ∨ B) ∧ (A → B)] → B ≡ [(A ∧ ¬A) ∨ B] → B ≡ (⊥ ∧ B) → B ≡B→B ≡

3.8.10 Prìtash. 'Estw dÔo sÔnola protˆsewn ta S1 kai S2 , kai mia prìtash h σ . Na deiqjeÐ ìti An S2 ⊆ Sun(S1 ) kai S1 ∪ S2 |= σ tìte S1 |= σ

82

3. SHMASIOLOGIA THS LOGIKHS TWN PROTASEWN

'Estw ìti S 1 |= σ . Autì shmaÐnei ìti upˆrqei mia aponom  tim¸n h opoÐa epalhjeÔei to S 1 en¸ dÐnei sthn σ thn tim  0. AfoÔ ìmwc epalhjeÔei to S 1 ˆra epalhjeÔei kai tic Sunèpeièc tou, kai afoÔ S 2 ⊆ Sun(S 1 ), ˆra ikanopoieÐ kai to S 2 , dhlad  epalhjeÔei to S 1 ∪ S 2 opìte dÐnei kai sthn σ thn alhjotim  1, pou eÐnai ˆtopo afoÔ èqoume upojèsei ìti S 1 |= σ .

Apìd.:

3.9 Anexˆrthta kai IsodÔnama SÔnola Protˆsewn
Katˆ th melèth kurÐwc twn axiwmatik¸n susthmˆtwn, kai katˆ th diadikasÐa thc epilog c twn axiwmˆtwn, eÐnai epijumhtì na gnwrÐzoume m pwc kˆpoio apì ta axi¸mata apodeiknÔetai apì ta upìloipa, exartˆtai dhlad  logikˆ apì ta upìloipa, me thn ènnoia ìti alhjeÔei sthn perÐptwsh pou kai autˆ alhjeÔoun. OdhgoÔmaste ètsi sthn ènnoia thc anexarthsÐac twn axiwmˆtwn, h opoÐa  tan diaisjhtikˆ gnwst  apì thn epoq  tou EukleÐdh. EÐnai epÐshc gnwstì ìti to pèmpto apì ta axiwmˆtwn tou EukleÐdh eÐnai: {An dÔo eujeÐec enìc epipèdou temnìmenec apì mia trÐth sqhmatÐzoun dÔo entìc kai epÐ ta autˆ mèrh gwnÐec me ˆjroisma mikrìtero apì dÔo orjèc, tìte, an autèc proektajoÔn proc ta mèrh autˆ kˆpou tèmnontai}. An to axÐwma autì antikatastajeÐ apì to: {Apì èna shmeÐo ektìc eujeÐac pernˆ mÐa kai monadik  parˆllhloc proc thn eujeÐa} To gewmetrikì oikodìmhma den allˆzei, dhlad  ta dÔo sÔnola axiwmˆtwn parˆgoun thn Ðdia gewmetrÐa, pou shmaÐnei pwc ta dÔo sÔnola axiwmˆtwn èqoun akrib¸c tic Ðdiec sunèpeiec, eÐnai loipìn apì thn ˆpoyh aut  isodÔnama.

3.9.1 Orismìc. 'Ena sÔnolo protˆsewn S lègetai anexˆrthto ann kamiˆ
apì tic protˆseic tou den eÐnai sunèpeia twn upoloÐpwn. Sumbolikˆ,

Anex(S ) : ⇔ (∀σ ∈ S )[σ ∈ Sun(S − {σ})] 3.9.2 Orismìc. DÔo sÔnola protasiak¸n tÔpwn S 1 kai S 2 lègontai isodÔnama, sumbolikˆ, S 1 ≈ S 2 ann èqoun tic Ðdiec sunèpeiec, dhlad ,
S 1 ≈ S 2 : ↔ Sun(S 1 ) = Sun(S 2 ) 'Etsi to S den eÐnai anexˆrthto ann upˆrqei σ ∈ S tètoio ¸ste σ ∈ Sun(S − {σ}).

Eidikˆ an to S eklambˆnetai wc èna axiwmatikì sÔsthma, tìte èna axÐwma α ∈ S ja lègetai anexˆrthto sto S   eÐnai èna anexˆrthto axÐwma tou S ann kaÐ to S kaÐ to S − {σ} ∪ {¬σ} eÐnai ikanopoi sima   sunep .

§ 3.9. Anexˆrthta kai IsodÔnama SÔnola Protˆsewn

83

• Dojèntoc enìc peperasmènou sunìlou protˆsewn {σ1 , σ2 , . . . , σn , } gia na deÐxoume ìti eÐnai anexˆrthto, arkeÐ na broÔme gia kˆje deÐkth 1 ≤ j ≤ n mia aponom  tim¸n alhjeÐac α tètoia ¸ste, να (σi ) = 1 gia kˆje i = j allˆ να (σj ) = 0. • AntÐjeta gia na deÐxoume ìti {σ1 , σ2 , . . . , σn , } den eÐnai anexˆrthto, arkeÐ na deÐxoume ìti ènac apì touc tÔpouc {σ1 , σ2 , . . . , σn , } eÐnai sunèpeia twn ˆllwn, dhlad  upˆrqei 1 ≤ j ≤ n, tètoio ¸ste, {σ1 , . . . , σj−1 , σj+1 , . . . , σn } |= σj
  apì to Je¸rhma tou QrÔsippou,

|= σ1 ∧ . . . ∧ σj−1 ∧ σj+1 ∧ . . . ∧ σn → σj
  tèloc arkeÐ na broÔme èna uposÔnolì tou pou den eÐnai anexˆrthto. • Sthn perÐptwsh pou to sÔnolo {σ1 , σ2 , . . . , σn , } den eÐnai anexˆrthto gia na broÔme èna anexˆrthto uposÔnolo, ekmetalleuìmaste thn akìloujh parat rhsh: An to sÔnolo S eÐnai èna sÔnolo protˆsewn kai S − {σ} |= σ tìte ta sÔnola S kai S − {σ} eÐnai isodÔnama. Ta anexˆrthta sÔnola protasiak¸n tÔpwn èqoun tic akìloujec idiìthtec: 1. To kenì sÔnolo eÐnai anexˆrthto. 2. 'Ena monosÔnolo {σ} eÐnai anexˆrthto ann o p.t. σ den eÐnai tautologÐa. 3. Kˆje peperasmèno sÔnolo tÔpwn èqei toulˆqiston èna anexˆrthto kai isodÔnamo uposÔnolo 4. 'Ena sÔnolo tÔpwn eÐnai anexˆrthto ann kˆje peperasmèno uposÔnolì tou eÐnai anexˆrthto. Epomènwc ˆn èna sÔnolo perièqei p.q. mia antÐfash, tìte den eÐnai anexˆrthto, sÔmfwna kai me to 2. 'Etsi gia na apodeÐxoume ìti èna sÔnolo S den eÐnai anexˆrthto arkeÐ na broÔme èna uposÔnolì tou pou den eÐnai anexˆrthto.

3.9.3 Parˆdeigma. DÐdetai to sÔnolo,
S := {α ∨ β, ¬α, α → β, β → α, α ∧ γ, α → γ} Na deiqjeÐ ìti to S den eÐnai anexˆrthto kai na brejeÐ èna anexˆrthto uposÔnolì tou.

84

3. SHMASIOLOGIA THS LOGIKHS TWN PROTASEWN

LÔsh: Kataskeuˆzoume ton pÐnaka alhjeÐac, ìpou Y := ¬α∧(α → β)∧(β → α) ∧ (α ∧ γ) ∧ (α → γ)
α 0 0 0 0 1 1 1 1 β 0 0 1 1 0 0 1 1 γ 0 1 0 1 0 1 0 1 α∨β 0 0 1 1 1 1 1 1 ¬α 1 1 1 1 0 0 0 0 α → β 1 1 1 1 0 0 1 1 β → α 1 1 0 0 1 1 1 1 α∧γ 0 0 0 0 0 1 0 1 α → γ 1 1 1 1 0 1 0 1 Y → α∨β 0 1 0 0 1 0 0 1 1 0 1 1 0 1 1 0 1 1 0 1 1 0 1 1

SÔmfwna me to Je¸rhma tou QrÔsippou,

{σ1 , σ2 , . . . , σn } |= σ ↔ |= σ1 ∧ σ2 ∧ . . . ∧ σn → σ
Allˆ Y → α ∨ β eÐnai mia tautologÐa, ˆra

(∗)

|= Y → α ∨ β ⇐⇒ {σ1 , σ2 , . . . , σn } |= α ∨ β
Epomènwc to sÔnolo S den eÐnai anexˆrthto. To uposÔnolo {¬α, α ∨ β, β → α} eÐnai anexˆrthto afoÔ ston pio pˆnw pÐnaka faÐnetai kajarˆ ìti ìtan kˆpoioc apì touc treic tÔpouc èqei alhjotim  0 tìte oi dÔo ˆlloi èqoun tim  1. Mia diaforetik  apìdeixh ja mporoÔse na dojeÐ wc akoloÔjwc: ParathreÐste ìti, {α ∨ β, ¬α} |= (α → β) kai {¬α, α → β, β → α} |= (α → γ). Epomènwc ta uposÔnola {α ∨ β, ¬α, α → β} kai {¬α, α → β, β → α, α → γ} den eÐnai anexˆrthta, kai epomènwc kai to dojèn sÔnolo den eÐnai anexˆrthto.

(∗)

3.10 Sumperasmatikˆ sq mata
protˆsewn twn σ1 , σ2 , . . . , σn , dhlad :

3.10.1 Orismìc. 'Estw ìti mia prìtash, h σ , eÐnai sunèpeia kˆpoiwn ˆllwn
{σ1 , σ2 , . . . σn } |= σ

Ja lème tìte ìti h σ eÐnai sumpèrasma apì tic σ1 , σ2 , . . . , σn , oi opoÐec lègontai prokeÐmenec   upojèseic. Sto sullogismì pou eÐqame sqoliˆsei sthn arq  tou kefalaÐou:

§ 3.10. Sumperasmatikˆ sq mata

85

1 : Eˆn eÐnai mèra tìte èqei fwc 2 : EÐnai mèra 3 : 'Ara èqei fwc
H (3) apoteleÐ sumpèrasma twn (1) kai (2) pou eÐnai oi prokeÐmenec,   oi upojèseic. SumbolÐzontac tic protˆseic pou emfanÐzontai ed¸ me grˆmmata: thn {eÐnai mèra} me A kai thn {èqei fwc} me B paÐrnoume to sq ma:

A → B, A B
Opoiesd pote kai na eÐnai oi protˆseic A kai B, anexˆrthta dhlad  apì tic shmasÐec twn A kai B, to sq ma autì eÐnai pˆnta swstì pou shmaÐnei pwc prìtash B eÐnai logik  sunèpeia,   sumpèrasma twn A → B kai A. Dhlad : {A → B, A} |= B  , sÔmfwna me to Je¸rhma tou QrÔsippou:

|= (A ∧ (A → B)) → B
Exetˆzontac ton alhjopÐnaka twn protˆsewn aut¸n:

A 1 1 0 0

B 1 0 1 0

A → B 1 0 1 1

A ∧ (A → B) 1 0 0 0

[A ∧ (A → B)] → B 1 1 1 1

ParathroÔme ìti kˆje forˆ pou oi prokeÐmenec eÐnai alhjinèc eÐnai alhjinì kai to sumpèrasma. 'Otan ìmwc eÐnai alhjinèc oi prokeÐmenec eÐnai anagkastikˆ alhjin  kai h sÔzeux  touc ìpwc prokÔptei apì ton alhjopÐnaka thc sÔzeuxhc. An t¸ra tejeÐ aut  h sÔzeuxh wc pr¸th prìtash se mia sunepagwg , en¸ wc deÔterh tejeÐ to sumpèrasma tìte h prìtash aut  den mporeÐ parˆ na eÐnai tautologÐa ìtan o sullogismìc eÐnai swstìc (blèpe thn trÐth st lh tou alhjopÐnaka). 'Ola ta parapˆnw sunoyÐzontai sto je¸rhma tou QrÔssipou pou lèei ìti gia na eÐnai h σ sumpèrasma twn σ1 , σ2 , . . . , σn prèpei kai arkeÐ h prìtash (σ1 ∧ σ2 ∧ . . . ∧ σn ) → σ na eÐnai tautologÐa.

86

3. SHMASIOLOGIA THS LOGIKHS TWN PROTASEWN

Orismèna sumperasmatikˆ sq mata pou sun jwc sunantˆme dÐnontai ston PÐnaka 3.1. Upojètoume epiprìsjeta ìti isqÔei h apl  antikatˆstash:

(AA) An dhlad  o tÔpoc ϕ eÐnai ènac upotÔpoc tou ϕ, sumbolikˆ ϕ(. . . , ϕ , . . .) kai ϕ ≡ ψ , ϕ , ψ ∈ P 2 eÐnai mia apl 2 isodunamÐa, tìte apì ton ϕ(· · · ϕ · · ·) sunˆgoume ton tÔpo ϕ(· · · ψ · · ·). 'Onoma
S K1 ) Modus Ponens S K2 ) Modus Tollens S K3 ) Apaloif  tou ∧ S K4 ) Eisagwg  tou ∧ S K5 ) Eisagwg  tou ∨ S K6 )
Diazeuktikìc Sullogismìc

Morf 
α → β, α β α → β, ¬β ¬α α∧β α α, β α∧β α α∨β α ∨ β, ¬α β α → β, β → γ

an eÐnai mèra tìte èqei fwc, eÐnai mèra èqei fwc an eÐnai mèra tìte èqei fwc, den èqei fwc den eÐnai mèra eÐnai nÔqta kai èqoume èkleiyh hlÐou eÐnai nÔqta pèftei dunat  broq , eÐnai mèra eÐnai mèra kai pèftei dunat  broq  eÐnai mèra eÐnai mèra   to feggˆri eÐnai lamperì eÐnai nÔqta   èqoume èkleiyh hlÐou, den eÐnai nÔqta

Parˆdeigma

Upojetikìc S K7 ) Sullogismìc

S K8 )

Epoikodomitikì DÐlhmma

èqoume èkleiyh hlÐou an eÐnai mèra tìte èqei fwc an èqei fwc tìte o Swkrˆthc peripateÐ α → γ an eÐnai mèra tìte o Swkrˆthc peripateÐ α → β, γ → δ, α ∨ γ an eÐnai mèra tìte èqei fwc,an eÐnai nÔqta èqei skotˆdi, eÐnai mèra   eÐnai nÔqta β∨δ èqei fwc   èqei skotˆdi

PÐnakac 3.1: SumperasmatikoÐ Kanìnec

3.10.2 Parˆdeigma. Ac exetˆsoume to sq ma S K2 to Modus Tollens 1oc trìpoc: Apì ton alhjopÐnaka twn protˆsewn pou to apartÐzoun:
A 1 1 0 0
2

B 1 0 1 0

A → B 1 0 1 1

¬B 0 1 0 1

¬A 0 0 1 1

Me to {apl  isodunamÐa} ennooÔme aplˆ ìti, ϕ , ψ ∈ P 2 kai ϕ ≡ ψ

§ 3.10. Sumperasmatikˆ sq mata

87

Blèpoume ìti se kˆje aponom  tim¸n pou dÐnei thn alhjotim  α stic prokeÐmenec A → B kai ¬B dÐnei thn Ðdia alhjotim  α kai sto sumpèrasma ¬A. 2oc trìpoc: Efarmìzontac to Je¸rhma tou QrÔssipou. Ja prèpei h prìtash:

((A → B) ∧ (¬B)) → ¬A
na eÐnai tautologÐa. Autì elègqetai eÐte me sumpl rwsh tou parapˆnw alhjopÐnaka eÐte pragmatopoi¸ntac tic prˆxeic:

((A → B) ∧ ¬B) → (¬A) ≡ ¬((¬A ∨ B) ∧ (¬B)) ∨ (¬A) apì thn idiìthta (8) ≡ ¬((¬A ∧ ¬B) ∨ (B ∨ ¬B)) ∨ (¬A) epimeristikoÐ nìmoÐ ≡ ¬(¬A ∧ ¬B) ∨ (¬A) ≡ A ∨ B ∨ ¬A ≡ A ∨ ¬A ∨ B ≡
tikajistoÔme sto dosmèno sq ma thn pr¸th prokeÐmenh apì mia isodÔnam  thc thn ¬B −→ ¬A:

3oc trìpoc: Qrhsimopoi¸ntac to S K1 , dhlad  to Modus Ponens. An-

A → B, ¬B ¬A
paÐrnoume to Modus Ponens.

¬B → ¬A, ¬B ¬A
logismoÔ S K7 eÐnai orjì. 1oc trìpoc: Apì ton alhjopÐnaka twn protˆsewn pou apartÐzoun to sullogismì:

3.10.3 Parˆdeigma. Ac exetˆsoume t¸ra an to sq ma tou upojetikoÔ sul-

88

3. SHMASIOLOGIA THS LOGIKHS TWN PROTASEWN

A 1 1 1 1 0 0 0 0

B 1 1 0 0 1 1 0 0

G

1 0 1 0 1 0 1 0

A → B 1 1 0 0 1 1 1 1

B → G 1 0 1 1 1 0 1 1

A → G 1 0 1 0 1 1 1 1

Blèpoume ìti se kˆje aponom  tim¸n pou dÐnei thn alhjotim  1 stic prokeÐmenec A → B kai B → G dÐnei thn Ðdia alhjotim  1 kai sto sumpèrasma A → G . Den upˆrqei loipìn perÐptwsh oi prokeÐmenec na eÐnai alhjinèc kai to sumpèrasma ìqi. 2oc trìpoc: Efarmìzontac to je¸rhma tou QrÔssipou, ja prèpei h prìtash ((A → B) ∧ (B → G )) → (A → G ) na eÐnai tautologÐa. Autì elègqetai eÐte me sumpl rwsh tou parapˆnw alhjopÐnaka eÐte pragmatopoi¸ntac tic prˆxeic. To af noume sto anagn¸sth wc ˆskhsh.

3.10.4 Parˆdeigma. DÐdetai proc èlegqo o sullogismìc:

An h agˆph eÐnai tufl  tìte o dikastikìc eÐnai plhrwmènoc. 'Omwc h agˆph eÐnai tufl    o kubern thc lèei yèmata. An alhjeÔei ìti dikastikìc eÐnai plhrwmènoc. 'Ara o kubern thc lèei yèmata AntikajistoÔme tic protˆseic me sÔmbola: h agˆph eÐnai tufl  me A o dikastikìc eÐnai plhrwmènoc me B o kubern thc lèei yèmata me G Tìte o sullogismìc grˆfetai:

A → B A∨G ¬B G
O èlegqoc mporeÐ na gÐnei stadiakˆ me bˆsh ta oqt¸ sumperasmatikˆ sq mata pou d¸same ston PÐnaka 3.1: apì ton S K2

A → B

§ 3.10. Sumperasmatikˆ sq mata

89

¬B ¬A
Apì to S K6 (ton diazeuktikì sullogismì)

A∨G ¬A G

3.10.5 Ask seic.

1. ApodeÐxte me ìlouc tou trìpouc pou gnwrÐzetai ìti oi sumperasmatikoÐ kanìnec tou PÐnaka 3.1 eÐnai ìloi orjoÐ.

2. Exetˆste an ta parakˆtw sÔnola eÐnai anexˆrthta:

i) {A → B, B → G , G → A} ii) {A ∨ B, A → G , B → G , Y ¬A → (B ∨ G )} iii) {A, B, A → G , G → B} iv) {A, A ∧ B, A ∧ B ∧ G , A ∧ B ∧ G ∧ D, }
3. Eˆn S 1 kai S 2 dÔo sÔnola protˆsewn tou P.L. kai A , B dÔo protˆseic tètoiec ¸ste : S 1 |= (A → B) kai S 2 |= (A ∧ ¬B). Exetˆste an to S 1 ∪ S 2 eÐnai ikanopoi simo. 4. 'Estw σ1 , σ2 , . . . , σn protˆseic . Exetˆste poia apì tic parakˆtw sqèseic isqÔei.(ApodeÐxte opoiod pote isqurismì sac.)

a) σ1 , σ2 , . . . , σn sunepèc ⇔|= ¬(σ1 ∧ σ2 ∧, . . . , ∧σn ) b) |= ¬(σ1 ∧ σ2 ∧, . . . , ∧σn ) ⇔ σ1 ∧ σ2 ∧, . . . , ∧σn−1 → ¬σn c) σ1 , σ2 , . . . , σn sunepèc ⇔ ¬(σ1 ∧ σ2 ∧, . . . , ∧σn )
5. Exetˆste an ta A, A → G kaiA ↔ B, B, G sÔnola eÐnai isodÔnama. 6. 'Estw S 1 kai S 2 dÔo sÔnola protˆsewn. Gia ìpoia apì tic parakˆtw sqèseic isqÔei d¸ste apìdeixh kai antiparˆdeigma gia ìpoia den isqÔei.

i) Sun(S 1 ∪ S 2 ) = Sun(S 1 )∪Sun(S 2 ) ii) Sun(S 1 ∩ S 2 ) =Sun(S 1 )∩Sun(S 2 )
7. 'Estw èna sÔnolo protˆsewn to S kai σ1 kai σ2 protˆseic. Na apodeiqjeÐ ìti: S ∪ σ1 |= σ2 ⇒ S |= σ1 → σ2 8. 'Estw èna opoiod pote sÔnolo protˆsewn, to S. Tìte:

i) An to S eÐnai peperasmèno deÐxte ìti upˆrqei anexˆrthto uposÔnolì tou isodÔnamo me autì.

90

3. SHMASIOLOGIA THS LOGIKHS TWN PROTASEWN

ii) IsqÔei to Ðdio an to S eÐnai arijmhsÐmwc ˆpeiro;
9. Exetˆste poioi apì touc parakˆtw sullogismoÔc eÐnai orjoÐ kai poioi ìqi.

i) An eÐnai mèra, tìte èqei f¸c. An èqei fwc, o Swkrˆthc peripateÐ. 'Omwc den alhjeÔei ìti o Swkrˆthc peripateÐ. 'Ara den eÐnai mèra. ii) EÐnai dedomèno ìti χ · ψ = 0. Allˆ ψ = 0. An de ζ = 0 tìte ξ = 0. Opìte ζ=1 iii) EÐnai nÔqta   èqei fwc. 'Omwc den èqei fwc. An de o Swkrˆthc peripateÐ tìte den eÐnai nÔqta. 'Ara o Swkrˆthc den peripateÐ. iv) An eÐnai mèra tìte, èqei fwc kai o Swkrˆthc skèftetai. An èqei fwc o Swkrˆthc didˆskei. An de o Swkrˆthc skèftetai o Swkrˆthc diabˆzei. 'Omwc an o Swkrˆthc diabˆzei kai didˆskei tìte den eÐnai sofìc. Allˆ o Swkrˆthc eÐnai sofìc. Opìte den eÐnai mèra. v) Eˆn den apokalufjeÐ to ègklhma ftaÐei o anakrit c. Eˆn ftaÐei o anakrit c, prèpei na apallageÐ apì ta kaj kontˆ tou. 'Ara eˆn apokalufjeÐ to ègklhma, o anakrit c den prèpei na apallageÐ apì ta kaj kontˆ tou.
10. Exetˆste poioi apì touc parakˆtw sullogismoÔc eÐnai orjoÐ kai poioi ìqi.

i) A ¬B (A ∧ ¬B) → G G ii) (A → ¬B G →B ¬G → D A→D iii) ¬A ∨ B ¬B ∧ G ¬(A ∨ B) → D G ∧D iv) A↔B ¬A B

§ 3.10. Sumperasmatikˆ sq mata

91

v) A∨B ¬B (B ∧ ¬G ) ∨ E (D ∨ E) → G G ∧ ¬B vi) A→B G →D ¬B ∨ ¬D A (E ∧ Z) → G ¬E ∨ ¬Z

92

3. SHMASIOLOGIA THS LOGIKHS TWN PROTASEWN

Kefˆlaio 4

TUPIKA APODEIKTIKA SUSTHMATA KAI PLHROTHTA
4.1 Ennoiologik  Eisagwg 
To basikì jèma thc Logik c eÐnai h melèth tou katˆ pìso kˆpoiec afhrhmènec ekdoqèc twn epiqeirhmˆtwn eÐnai   ìqi {orjèc}. 'Etsi loipìn ja prèpei na kajorÐsoume me austhrì trìpo: 1. Ti eÐnai {epiqeÐrhma}. 2. Ti eÐnai {orjì epiqeÐrhma}. 3. Pwc ja diatup¸soume austhrˆ tic sunj kec gia ta orjˆ epiqeir mata kai 4. Pwc ja anexarthtopoi soume tic sunj kec autèc apì ton klˆdo, ston opoÐo dunatìn na anafèrontai. H majhmatikopoÐhsh tou pio pˆnw progrˆmmatoc eÐnai antikeÐmeno tou maj matoc autoÔ. Diaisjhtikˆ ìtan lème orjì epiqeÐrhma ennooÔme ìti, h al jeia twn prokeÐmenwn protˆsewn sunepˆgetai kai thn al jeia tou sumperˆsmatoc. 'Eqoume  dh orÐsei me epagwgikì trìpo to sÔnolo twn protˆsewn P . 'Eqoume epÐshc orÐsei th sqèsh thc logik c sunèpeiac |= ⊆ P(P )× P , dhlad  an S ∈ P(P ) kai ϕ ∈ P , tìte, S |= ϕ ann gia kˆje apotÐmhsh al jeiac,

v : P − → {0, 1}, ˆ −
93

94

4. TUPIKA APODEIKTIKA SUSTHMATA KAI PLHROTHTA

èqoume ìti, v (ψ) = 1 gia kˆje ψ ∈ S , sunepˆgetai ìti v (ψ) = 1. ˆ ˆ Genikˆ ìpwc èqoume  dh suzht sei, èna logikì epiqeÐrhma, apoteleÐtai apo mia peperasmènh akoloujÐa protasiak¸n tÔpwn, o teleutaÐoc twn opoÐwn, sumpÐptei me thn proc apìdeixh prìtash, kai kˆje apotÐmhsh pou epalhjeÔei tic ϕ1 , . . . , ϕn epalhjeÔei kai thn prìtash ϕ. Sumbolikˆ an ϕ1 , . . . , ϕn , ϕ eÐnai mia tètoia peperasmènh akoloujÐa (èna logikì epiqeÐrhma), ja to sumbolÐzoume kai wc, ϕ1 , . . . , ϕn ϕ   kai S |= ϕ me S := {ϕ1 , . . . , ϕn }. Apì ton orismì tou S |= ϕ eÐnai fanerì ìti èna logikì epiqeÐrhma eÐnai orjì. Blèpoume loipìn ìti dojèntoc enìc logikoÔ epiqeir matoc èqoume apant sei sta 1.,2., kai 3., pio pˆnw en¸ to 4., h anexarthsÐa apì to shmasiologikì upìbajro to klˆdou ston opoÐo dunatìn na anafèretai to epiqeÐrhma, èqei pragmatwjeÐ ston orismì thc apotÐmhshc alhjeÐac. Ja jèlame sth sunèqeia na orÐsoume thn ènnoia tou epiqeir matoc suntaktikˆ, mèsa dhlad  sth gl¸ssa mac, qwrÐc kammÐa anaforˆ se shmasiologikèc ènnoiec (apotim seic, ektim seic, pÐnakec alhjeÐac, k.lp.). Autì to b ma ja èdine mia telik  suntaktik  apˆnthsh sto 4. S aut  thn teleutaÐa afaÐresh, odhgìc mac, allˆ kai autì pou apoteleÐ thn proc afaÐresh pragmatikìthta eÐnai h ènnoia thc logik c sunèpeiac: S |= ϕ Zhtˆme loipìn na kajorÐsoume mia suntaktik  sqèsh, th sqèsh thc tupik c apìdeixhc,   suntaktik c sunèpeiac, S ϕ sthn opoÐa na antanakl¸ntai me fusikì trìpo, dhlad  pistˆ, ìlec oi idiìthtec thc logik c sunèpeiac S |= ϕ. O basikìc loipìn stìqoc mac eÐnai h sqèsh

⊆ P(P ) × P
na kwdikopoieÐ pistˆ sto eswterikì thc tupik c gl¸ssac ìlh th dom  kai tic idiìthtec thc logik c sunèpeiac,

|= ⊆ P(P ) × P .
O akìloujoc Orismìc 4.2.2, eÐnai o zhtoÔmenoc, ìpwc ja doÔme sth sunèqeia. Ac doÔme ton trìpo me ton opoÐo mia shmasiologik  plhroforÐa, pou dÐdetai shn jwc me touc pÐnakec alhjeÐac, kwdikopoieÐtai sth tupik  gl¸ssa. Ac jewr soume to pÐnaka alhjeÐac tou sundèsmou,

§ 4.1. Ennoiologik  Eisagwg 

95

σ 1 1 0 0

τ 1 0 1 0

σ∧τ 1 0 0 0

Thn pio pˆnw logik  plhroforÐa mporoÔme na thn kwdikopoi soume sthn tupik  mac gl¸ssa me touc akìloujouc sullogismoÔc:
A, B A∧B A∧B A A∧B B

Prˆgmati, ta stoiqeÐa tou kˆje sullogismoÔ eÐnai tupikèc protˆseic kai gia parˆdeigma, o sullogismìc, A, B, A ∧ B eÐnai mia peperasmènh akoloujÐa, protasiak¸n tÔpwn, ìpou oi A kai B eÐnai oi upojèseic kai h A ∧ B to sumpèrasma tou tupikoÔ sullogismoÔ. Me ton Ðdio trìpo katal goume sthn kwdikopoÐhsh twn upoloÐpwn pinˆkwn alhjeÐac, paÐrnontac telikˆ to pÐnaka twn sumperasmatik¸n kanìnwn tou PÐnaka 3.1. Tèloc ja prèpei na melet soume tic susqetÐseic twn dÔo aut¸n sqèsewn, pou mac odhgoÔn sta dÔo spoudaÐa jewr mata tou ProtasiakoÔ LogismoÔ:

To Je¸rhma Orjìthtac. H sqèsh S
sqèsh S |= ϕ thn sqèsh S

ϕ sunepˆgetai thn

To Je¸rhma thc Epˆrkeiac. H sqèsh S |= ϕ sunepˆgetai
ϕ
Sunduˆzontac ta pio pˆnw jewr mata paÐrnoume to basikì Je¸rhma,

To Je¸rhma Plhrìthtac. H sqèseic S
isodÔnamec, dhlad , S

ϕ kai S |= ϕ eÐnai

ϕ ann S |= ϕ.

H protasiak  logik  loipìn, mporeÐ na parousiasjeÐ, me suntaktikì trìpo, wc èna sÔsthma tupik¸n apodeÐxewn. To sÔsthma autì èqei stìqo na sullˆbei kai na qarakthrÐsei tic alhjeÐc protˆseic thc protasiak c logik c me suntaktikˆ mèsa, dhlad  me th qr sh thc gl¸ssac thc protasiak c logik c, kai me thn anˆptuxh enìc tupikoÔ sust matoc apìdeixhc, me suntaktikˆ mèsa. Upˆrqoun arketˆ diaforetikˆ sust mata tupk¸n apodeÐxewn. Ta kuri¸tera ap autˆ eÐnai, to Axiwmatikì Apodeiktikì Tupikì SÔsthma tou Hilbert, to SÔsthma twn Shmasiologik¸n Tamplì, to sÔsthma thc Fusik c Apagwg c (natural deduction), me arketèc paralagèc, kai to sÔsthma tou LogiamoÔ twn Akoloujhmˆtwn (sequent calculus). Sth sunèqeia ja perigrˆyoume merikˆ apì autˆ ta sust mata.

96

4. TUPIKA APODEIKTIKA SUSTHMATA KAI PLHROTHTA

4.2 Axiwmatikˆ Tupikˆ Sust mata
4.2.1 To Axiwmatikì Tupikì SÔsthma tou Hilbert1
To sÔsthma autì apoteleÐtai apì ta akìlouja stoiqeÐa: 1. Thn epilog  enìc eparkoÔc sunìlou logik¸n sundèsmwn. Sun jwc epilègoume to {¬, →}. 2. Thn epilog  enìc uposunìlou protˆsewn Ax⊆ P , pou paÐzoun to rìlo twn axiwmˆtwn, kai ta opoÐa orÐzoun èmmesa thn sumperiforˆ twn epilegmènwn logik¸n sundèsmwn. Sthn perÐptwsh pou exetˆzoume ed¸ epilègoume ta akìlouja axi¸mata tou Lukasiewicz (profèretai sta Pwlwnikˆ, Gouokasièbitc): Ax1 : ϕ → (χ → ϕ) Ax2 : (ϕ → (χ → ψ)) → ((ϕ → χ) → (ϕ → ψ)) Ax3 : (¬χ → ¬ϕ) → (ϕ → χ)

4.2.1 Sqìlio. (a) AxÐzei na shmeiwjeÐ ìti kˆje axÐwma eÐnai sthn (b) Apì to nìmo thc metaforˆc:
(ϕ → (χ → ψ)) ≡ ((φ ∧ χ) → ψ)
èqoume ìti: To axÐwma Ax1 : eÐnai sthn ousÐa isodÔnamo me to,

ousÐa èna axiwmatikì sq ma, to opoÐo dhlad  èqei ˆpeirec peript¸seic antikatˆstashc, mÐa gia kˆje ϕ, χ, ψ ∈ P .

((φ ∧ χ) → φ)
pou eÐnai profanèc, afoÔ to φ ∧ χ anamènoume na èqei wc sunèpeia thn φ. To Ax2 : ekfrˆzei mia algebrik  idiìthta tou sundèsmou →, pou jumÐzei epimeristikìthta. Tèloc to Ax3 : eÐnai o antijetoantÐstrofoc (  antantÐjetoc) apodeiktikìc kanìnac pou sqetÐzetai me ton kanìna Modus Tollens: ¬χ ∧ (φ → χ) → ¬φ.
'Ena arqikì apodeiktikì sÔsthma eÐqe protajeÐ apì ton Frege kai perieÐqe èxh axi¸mata. To sÔsthma autì aplopoi jhke apì ton Lukasiewicz to 1928, kai eÐnai autì pou qrhsimopoioÔme ed¸. To sÔsthma autì eÐnai katˆ kˆpoio trìpo elˆqisto, èqei mìnon trÐa axi¸mata kai ènan sumperasmatikì kanìna. To sÔsthma apodÐdetai ston Hilbert lìgw thc qr shc tou sto diˆshmo prìgramma Hilbert. Piì orjˆ ja mporoÔse kaneic na to apokaleÐ Frege-Lukasiewicz-Hilbert, (FLH).
1

§ 4.2. Axiwmatikˆ Tupikˆ Sust mata

97

3. Thn epilog  enìc sunìlou sumperasmatik¸n kanìnwn. Sth perÐptwsh pou exetˆzoume ed¸, sun jwc epilègoume ènan kanìna, ton kanìna Modus Ponens (MP): ϕ, ϕ → ψ ψ Me lìgia, apì thn ϕ kai thn ϕ → ψ, sumperaÐnoume thn ψ. SunoyÐzontac èqoume to akìloujo tupikì apodeiktikì sÔsthma:

98

4. TUPIKA APODEIKTIKA SUSTHMATA KAI PLHROTHTA

Axiwmatikì Apodeiktikì SÔsthma tou Hilbert SÔndesmoi: {¬, →} Axi¸mata:
Ax1 : ϕ → (χ → ϕ) Ax2 : (ϕ → (χ → ψ)) → ((ϕ → χ) → (ϕ → ψ)) Ax3 : (¬χ → ¬ϕ) → (ϕ → χ)

SumperasmatikoÐ Kanìnec: O kanìnac Modus Ponens.
H ènnoia thc apìdeixhc dÐnetai ston akìloujo Orismì:

4.2.2 Orismìc. 'Estw S ⊆ P èna uposÔnolo protˆsewn. Mia apìdeixh, thc ϕ apì to S, sumbolikˆ, S ϕ, eÐnai mia
peperasmènh akoloujÐa protˆsewn, ϕ1 , ϕ2 , . . . , ϕn , ϕ, tètoia ¸ste, gia kˆje i = 1, . . . , n, ϕi eÐnai  

a) èna axÐwma,   b) eÐnai èna stoiqeÐo tou S ,   g) eÐnai sumpèrasma prohgoÔmenwn mel¸n thc akoloujÐac,
mèsw tou (MP), dhl. upˆrqoun mèlh thc peprasmènhc akoloujÐac, ϕj , ϕk j, k < i tètoia ¸ste ϕk = ϕj → ϕi kai ètsi apì tic ϕj , ϕk j, k < i sumperaÐnoume thn ϕi , me ton (MP).

'An to S eÐnai kenì kai S ϕ, tìte ja lème ìti to ϕ, eÐnai èna je¸rhma, kai ja grˆfoume aplˆ, ϕ.

'Ena apì ta basikˆ apotelèsmata tou ProtasiakoÔ LogismoÔ eÐnai ìti ta diˆfora sust mata kajorismoÔ   parousÐashc thc sqèshc S ϕ mporoÔn na metafasjoÔn sta ˆlla sust mata.

§ 4.2. Axiwmatikˆ Tupikˆ Sust mata

99

H melèth tou suntaktikoÔ qarakthrismoÔ thc sqèshc thc sunèpeiac |=, dhlad  h melèth thc sqèshc lègetai JewrÐa ApodeÐxewn. Kˆje parousÐash thc sqèshc , kajorÐzei kai mia suntaktik  sunèpeia wc ex c: S ϕ ann upˆrqei mia apìdeixh tou ϕ apì to S To telikì prìblhma loipìn eÐnai pwc ja katorj¸soume na kwdikopoi soume sthn tupik  mac gl¸ssa, thn logik  plhroforÐa pou perièqetai stouc antÐstoiqouc pÐnakec alhjeÐac ìlwn twn logik¸n sundèsmwn. Me ton trìpo autì antanakloÔme pistˆ tic idiìthtec thc {logik c sunèpeiac} |= sthn {suntaktik  sunèpeia}   {apìdeixh} .

4.2.3 Parˆdeigma. Na apodeiqjeÐ o tÔpoc, (A → A) dhl. na deiqjeÐ ìti,
(A → A).

Ponens na katal xoume sthn prìtash (A → A). Ta axi¸mata pou perièqoun mìnon sunepagwgèc eÐnai to pr¸to allˆ kai to deÔtero. Ac epilèxoume pr¸ta to pr¸to axÐwma. Epilègoume wc ϕ to A, wc χ thn B → A opìte èqoume,

Apìd.: Prèpei me th qr sh twn tri¸n axiwmˆtwn kai ton kanìna Modus

(1) ϕ1 := (A → ((B → A) → A) (2) ϕ2 := (A → ((B → A) → A) → (((A → (B → A)) → (A → A) (3) ϕ3 := (A → (B → A) → (A → A) (4) ϕ4 := (A → (B → A)) (5) ϕ5 := (A → A)

(Ax1 ) (Ax2 )

(1), (2), (M P ).
(Ax1 )

(3), (4) + (M P ).

'Etsi h paperasmènh akoloujÐa (ϕ1 , ϕ2 , ϕ3 , ϕ4 , ϕ5 = ϕ) apoteleÐ mia apìdeixh thc (A → A). MporoÔme epÐshc na arqÐsoume kai me to Ax2 , lambˆnontac thn ϕ wc thn A, thn χ wc thn (A → A) kai thn ψ wc thn A, opìte èqoume sth seirˆ:

(1) ϕ1 := (A → ((A → A) → A)) → ((A → (A → A)) → (A → A)) (2) ϕ2 := (A → ((A → A) → A)) (3) ϕ3 := ((A → (A → A)) → (A → A)) (4) ϕ4 := (A → (A → A) (5) ϕ5 := (A → A)

(Ax2 ) (Ax1 )

(1), (2)(M P )
(Ax1 )

(3), (4)(M P ).

100

4. TUPIKA APODEIKTIKA SUSTHMATA KAI PLHROTHTA

'Etsi h peperasmènh akoloujÐa (ϕ1 , ϕ2 , ϕ3 , ϕ4 , ϕ5 = ϕ) apoteleÐ mia apìdeixh gia thn prìtash (A → A).

4.2.4 L mma. An S

ϕ kai S

(ϕ → ψ) tìte S

ψ.

Apìd.: 'Estw (ϕ1 , . . . , ϕm ) mia S-apìdeixh thc ϕ, kai èstw (ϕm+1 , . . . , ϕn ) mia S-apìdeixh thc (ϕ → ψ). Tìte h akoloujÐa (ϕ1 , . . . , ϕn , ψ) eÐnai mia S-apìdeixh thc ψ.

4.2.2 'Alla Axiwmatikˆ Tupikˆ Sust mata.
To pio pˆnw axiwmatikì sÔsthma tou Hilbert eÐnai Ðswc to piì {oikonomikì}, perièqei èna mikrì arijmì axiwmˆtwn (3) kai ènan sumperasmatikì kanìna. Lìgw autoÔ tou gegonìtoc oi apodeÐxeic eÐnai sun jwc megˆlec. Ja mporoÔsame na pˆme sto ˆllo ˆkro, na upojèsoume dhlad  ìlouc touc tÔpouc thc morf c, ϕ ∨ ¬ϕ ¸c axi¸mata kai ìlouc touc sumperasmatikoÔc kanìnec tou PÐnaka 3.1, kaj¸c epÐshc kai thn apl  antikatˆstash (AA), wc kanìnec tou tupikoÔ apodeiktikoÔ sust matoc. Autì to kˆnoume me thn elpÐda ìti oi apodeÐxeic ja gÐnoun polÔ mikrìterec. Katal goume ètsi sto akìloujo enallaktikì axiwmatikì apodeiktikì sÔsthma:

SÔndesmoi: ∨, ∧, ¬, ↔ , → , ⊥, Axi¸mata: ϕ ∨ ¬ϕ SumperasmatikoÐ Kanìnec: Oi kanìnec tou PÐnaka 3.1,

kai h (AA). H ènnoia thc apìdeixhc eÐnai aut  pou orÐsame anwtèrw, bl. Orismìc 4.2.2.

Ac doÔme èna parˆdeigma tou nèou apodeiktikoÔ sust matoc.

4.2.5 Parˆdeigma. Na deiqjeÐ ìti to axÐwma Ax1 tou axiwmatikoÔ sust matoc tou Hilbert, eÐnai èna tupikì je¸rhma, sto nèo mac sÔsthma.

Apìd.:
1. ϕ ∨ ¬ϕ axÐwma.

§ 4.3. H Mèjodoc twn Tamplì   Dèndrwn Al jeiac

101

2. ¬ϕ ∨ ϕ 3. (¬ϕ ∨ ϕ) ∨ ¬ψ 4. ¬ϕ ∨ (ϕ ∨ ¬ψ) 5. ¬ϕ ∨ (¬ψ ∨ ϕ) 6. ¬ϕ ∨ (ψ → ϕ) 7. ϕ → (ψ → ϕ)

(AA) sthn 1. me qr sh thc ϕ ∨ ψ ≡ ψ ∨ ϕ.

(S K4 ): 2.
(AA) sthn 3. me qr sh thc (¬ϕ ∨ ϕ) ∨ ψ ≡ ¬ϕ ∨ (ϕ ∨ ψ).

(AA) sthn 4. me qr sh thc ϕ ∨ ψ ≡ ψ ∨ ϕ. (AA) sthn 5. me qr sh thc ¬ψ ∨ ϕ ≡ ψ → ϕ. (AA) sthn 6. me qr sh thc ¬ψ ∨ ϕ ≡ ψ → ϕ.

'Ena endiˆmeso sÔsthma eÐnai to akìloujo:

SÔndesmoi: {¬, ∨, ∧, →} Axi¸mata:
Ax1 : ϕ → (χ → ϕ) Ax2 : (ϕ → (χ → ψ)) → ((ϕ → χ) → (ϕ → ψ)) Ax3 : (ϕ ∧ ψ) → ψ,

(ϕ ∧ ψ) → ϕ

Ax4 : ϕ → (ψ → (ϕ ∧ ψ)) Ax5 : ϕ → (ϕ ∨ ψ),

ψ → (ϕ ∨ ψ)

Ax6 : (ϕ → ψ) → [(χ → ψ) → ((ϕ ∨ χ) → ψ)] Ax7 : (ϕ → ψ) → [(ϕ → ¬χ) → ¬φ] Ax8 : ¬¬ϕ → ϕ

SumperasmatikoÐ Kanìnec: O kanìnac Modus Ponens. H ènnoia thc apìdeixhc eÐnai pˆntote h Ðdia.

4.3 H Mèjodoc twn Tamplì   Dèndrwn Al jeiac
H mèjodoc twn tamplì eÐnai mia mèjodoc {diˆyeushc} pou sthn ousÐa eÐnai mia dendrik  parousÐash thc paliˆc kai gnwst c apodeiktik c mejìdou thc eic ˆtopon apagwg c. 'Etsi sth mèjodo aut  upojètoume wc alhjeÐc tic

102

4. TUPIKA APODEIKTIKA SUSTHMATA KAI PLHROTHTA

prokeÐmenec kai tautìqrona upojètoume wc alhj  thc ˆrnhsh tou sumperˆsmatoc, kai prospajoÔme na apodeÐxoume ìti ìla ta kladiˆ tou dèndrou odhgoÔn se antÐfash. EpÐ plèon h mèjodoc twn tamplì, lègetai kai mèjodoc twn shmasiologik¸n tamplì, akrib¸c giatÐ eÐnai exairetikˆ {fusik }, me thn ènnoia ìti èqei megˆlh sumfwnÐa kai exomoi¸nei me exairetik  pistìthta touc pÐnakec alhjeÐac. 'Iswc autìc eÐnai o lìgoc pou pÐnakac (table) kai tamplì shmaÐnei to Ðdio prˆgma. Wc sÔsthma eÐnai perissìtero sundedemèno me thn diazeuktik  kanonik  morf , me thn ènnoia ìti h mèjodoc paÐrnei th morf  enìc dèndrou, diaforetikoÔ tou genealogikoÔ dèndrou ènoc tÔpou, ìpou oi korufèc tou dèndrou èqoun wc etikèta ènan protasiakì tÔpo, oi klˆdoi paristˆnoun th sÔzeuxh ìlwn twn protasiak¸n tÔpwn pou emfanÐzontai ston sugkekrimèno klˆdo, olìklhro de to dèndro paristˆnei th diˆzeuxh twn klˆdwn tou (suzeÔxewn). PrÐn proqwr soume axÐzei na shmei¸soume touc parakˆtw sullogismoÔc pou eÐnai alhjeÐc kˆtw apì opoiad pote ermhneÐa:

1) An ¬ϕ eÐnai alhj c tìte ϕ eÐnai yeud c kai An ¬ϕ eÐnai yeud c tìte ϕ
eÐnai alhj c.

2) An mia sÔzeuxh ϕ ∧ ψ eÐnai alhj c, tìte kai h ϕ kai h ψ eÐnai alhjeÐc, an
de o ϕ ∧ ψ eÐnai yeud c tìte   o ϕ eÐnai yeud c   o ψ eÐnai yeud c. diˆzeuxh ϕ ∨ ψ eÐnai yeud c, tìte kai h ϕ kai h ψ eÐnai yeudeÐc.

3) An mia diˆzeuxh ϕ ∨ ψ eÐnai alhj c tìte h ϕ, h ψ eÐnai alhjeÐc, an de h 4) An ϕ → ψ eÐnai alhj c, tìte o ϕ eÐnai yeud c kai o ψ eÐnai alhj c, an de
o ϕ → ψ eÐnai yeud c tìte o o ϕ eÐnai alhj c kai o ψ eÐnai yeud c. Oi piì pˆnw sullogismoÐ mac parèqoun th bˆsh gia na enswmat¸soume suntaktikˆ sthn mèjodo twn tamplì, thn plhroforÐa twn pinˆkwn al jeiac. H mèjodoc twn tamplì mporeÐ na anaptuqjeÐ me dÔo isodÔnamouc trìpouc. Me th qr sh proshmasmènwn tÔpwn kai me th qr sh sunhjismènwn tÔpwn. Oi proshmasmènoi tÔpoi eisˆgontai kurÐwc gia na deiqjeÐ perissìtero h sumfwnÐa thc mejìdou twn tamplì me touc pÐnaec al jeiac. Epeid  kˆje klˆdoc enìc tamplì-dèndrou eÐnai sthn ousÐa ènac sullogismìc pou apoteleÐtai apì mia peprasmènh akoloujÐa tÔpwn, ja prèpei na eisˆgoume dÔo epiprìsjeta sÔmbola sth gl¸ssa tou protasiakoÔ logismoÔ: to sÔmbolo a, pou ìtan prohgeÐtai enìc sunhjismènou tÔpou shmaÐnei diaisjhtikˆ ìti o tÔpoc eÐnai alhj c kai to sÔmbolo y pou ìtan prohgeÐtai enìc protasiakoÔ tÔpou shmaÐnei diaisjhtikˆ ìti o tÔpoc eÐnai yeud c.

§ 4.3. H Mèjodoc twn Tamplì   Dèndrwn Al jeiac

103

4.3.1 Orismìc. 'Enac proshmasmènoc tÔpoc eÐnai ènac tÔpoc thc morf c aϕ   yϕ ìpou ϕ ∈ P kai a, y eÐnai ta neoeisaqjènta sth gl¸ssa mac sÔmbola. 'Etsi oi sumboloseirèc aϕ, yϕ, apoteloÔn plèon tÔpouc thc
tupik c gl¸ssac thc protasiak c logik c.

MporoÔme ìmwc na qrhsimopoioÔme kai mh-proshmasmènouc   sunhjismènouc protasiakoÔc tÔpouc katˆ thn anˆptuxh twn tamplì. Par ìlo pou oi proshmasmènoi tÔpoi eÐnai Ðswc qr simoi apì diaisjhtik c kai euretik c apìyewc, den eÐnai par ìla autˆ anagkastikˆ aparaÐthtoi. 'Etsi paral poume kˆje sÔmbolo a kai antikajistoÔme ton tÔpo yϕ me ton tÔpo ¬ϕ. DiakrÐnoume ta tamplì se dÔo tÔpouc; Ta mh-diakladizìmena   suzeuktikˆ tamplì, pou ja ta sumbolÐzoume me σ -tamplì, kai ta diakladizìmena   diazeuktikˆ tamplì pou ja ta sumbolÐzoume me δ -tamplì 2 . Sth sunèqeia ja d¸soume ta atomikˆ tamplì kai me proshmasmènh morf  allˆ kai mh-proshmasmènh morf .

2 Sthn diejn  bibliografÐa sun jwc antÐ tou sumbolismoÔ σ -tamplì qrhsimopoioÔn α-tamplì, kai antÐ tou sumbolismoÔ δ -tamplì qrhsimopoioÔn ton sumbolismì β -tamplì. Ed¸ apofeÔgoume autìn to sumbolismì afoÔ qrhsimopoioÔme to sumbolismì α gia ˆllo skopì.

104

4. TUPIKA APODEIKTIKA SUSTHMATA KAI PLHROTHTA

(ia) Mh-Diakladizìmena   suzeuktikˆ Tamplì: Mh-proshmasmènh perÐptwsh
A1 ∧ A2
A1 A2

¬¬A A

¬(A1 ∨ A2 )
¬A1 ¬A2

¬(A1 → A2 )
A1 ¬A2

(ib) Mh-Diakladizìmena   suzeuktikˆ Tamplì: Proshmasmènh perÐptwsh a(A1 ∧ A2 )
aA1 aA2

y¬A aA

y(A1 ∨ A2 )
y A1 y A2

y(A1 → A2 )
aA1 yA2

(iia) Diakladizìmena   diazeuktikˆ Tamplì: Mh-proshmasmènh perÐptwsh
¬(A1 ∧ A2 )
ØØ ØØ ØØ TT TT TT

(A1 ∨ A2 ) 
  RR RR RR

¬A1 (A1 → A2 )
ØØ ØØ ØØ WW WW WW W

¬A2 A1
× ×× ×× ××

A2 ¬(A1 ↔ A2 )
A1 ¬A2 Ô ÔÔ ÔÔ ÔÔ XX XX XX X ¬A1 A2

(A1 ↔ A2 )
A1 A2

¬A1

A2

UU UU UU U ¬A1 ¬A2

(iib) Diakladizìmena   diazeuktikˆ Tamplì: Proshmasmènh perÐptwsh y(A1 ∧TA2 ) yA1
ØØ ØØ ØØ TT TT T

a(A1 ∨ A2 ) G aA1 
  GG GG G

yA2

aA2

§ 4.3. H Mèjodoc twn Tamplì   Dèndrwn Al jeiac

105

a(A1 → A2 ) R yA1 
  RR RR R

a(A1 ↔W A2 )
aA1 aA2
ÕÕ ÕÕ Õ ÕÕ WW WW WW

y(A1 ↔X A2 )
aA1 yA2
ÕÕ ÕÕ Õ ÕÕ XX XX XX

aA2

yA1 yA2

y A1 a A2

MporoÔme na sunoyÐsoume touc piì pˆnw orismoÔc wc ex c: An σ, σ1 , σ2 dÐdontai apì to akìloujo pÐnaka:

σ A1 ∧ A2 ¬(A1 ∨ A2 ) ¬(A1 → A2 )

σ1 A1 ¬A1 A1

σ2 A2 ¬A2 ¬A2

tìte ta mh-diakladizìmena tamplì sunoyÐzontai sto akìloujo atomikì tamplì: σ
σ1 σ2

OmoÐwc, sthn diakladizìmenh perÐptwsh, an δ, δ1 , δ2 dÐdontai apì to akìloujo pÐnaka:

δ A1 ∨ A2 (A1 → A2 ) ¬(A1 ∧ A2 )

δ1 A1 ¬A1 ¬A1

δ2 A2 A2 ¬A2

tìte ta diakladizìmena tamplì sunoyÐzontai sto akìloujo atomikì tamplì:
x δ ppp pp xx pp xx x pp xx p x x

δ1

δ2

Oi parapˆnw orismoÐ twn atomik¸n tamplì, mporoÔn na epanalhfjoÔn katˆ to epagwgikì b ma apì tÔpouc sto P n se tÔpouc sto P + , oloklhr¸nontac n ètsi to epagwgikì orismì twn tamplì. wn al jeiac se antÐstoiqa tampl¸. 'Estw o pÐnakac alhjeÐac,

4.3.2 Parˆdeigma. Ac doÔme t¸ra èna parˆdeigma kwdikopoÐhshc twn pinˆk-

106

4. TUPIKA APODEIKTIKA SUSTHMATA KAI PLHROTHTA

γ1 γ2 γ3 γ4

A1 0 0 1 1

A2 0 1 0 1

A1 ∧ A2 0 0 0 1

MporoÔme na parousiˆsoume thn shmasiologik  plhroforÐa tou anwtèrw pÐnaka, me th qr sh proshmasmènwn protasiak¸n tÔpwn. H gramm  γ4 kwdikopoieÐtai me to tamplì,

a(A1 ∧ A2 )
aA1 aA2
pou ekfrˆzei to gegonìc ìti an o protasiakìc tÔpoc (A1 ∧ A2 ) eÐnai alhj c, tìte kai oi protasiakoÐ tÔpoi A1 kai A2 eÐnai alhjeÐc. Oi grammèc γ1 , γ2 , γ3 kwdikopoioÔntai wc: y(A1 ∧ A2 )

yA1

ØØ ØØ ØØ

TT TT TT

yA2

dhlad  an o A1 ∧ A2 eÐnai yeud c, tìte kai oi A1 kai A2 eÐnai yeudeÐc. SunoyÐzontac o dosmènoc pÐnakac alhjeÐac kwdikopoieÐtai me ta akìlouja tamplì: y(A1 ∧ A2 ) a(A1 ∧ A2 )

aA1 aA2

yA1

ØØ ØØ ØØ

TT TT TT

yA2

Me ton Ðdio trìpo kawdikopoioÔme kai touc pÐnakec alhjeÐac twn sundèsmwn ¬, ∨, →, ↔ kai katal goume ètsi stˆ atomikˆ tamplì.

§ 4.3. H Mèjodoc twn Tamplì   Dèndrwn Al jeiac

107

Kanìnec Anˆptuxhc twn Tamplì
1. 'Otan ènac   perissìteroi p.t. mporoÔn na efarmosjoÔn se mia sugkekrimènh koruf  tìte katˆ kanìna efarmìzoume pr¸ta touc mhdiakladizìmenouc kai sth sunèqeia touc diakladizìmenouc. Genikˆ dÐnoume pˆntote proteraiìthta stouc mh-diakladizìmenouc tÔpouc kai afoÔ èqoume anaptÔxei ìlouc autoÔc, anaptÔssoume sth sunèqeia kai touc diakladizìmenouc. Kˆje tÔpo pou qrhsimopoioÔme ton tsekˆroume me èna , ¸ste na apofeÔgontai lˆjh kai sugqÐseic. 2. 'Otan èqoume perissìterouc tou enìc diakladizìmenouc tÔpouc se mia koruf  ìpou ènac p.t. qrhsimopoi tai, jètoume to tamplì tou tÔpou autoÔ sto tèloc kˆje tètoiou klˆdou. 3. 'Otan ènac tÔpoc èqei qrhsimopoijeÐ, to tamplì tou prèpei na topojethjeÐ se kˆje anoiktì klˆdo.

4.3.3 Orismìc. (i) 'Enac klˆdoc ènoc tamplì lègetai kleistìc an perièqei to zeÔgoc twn proshmasmènwn tÔpwn (aϕ, yϕ)   to zeÔgoc (ϕ, ¬ϕ)

sthn mh-proshmasmènh perÐptwsh, gia kˆpoio tÔpo ϕ. Kˆje kleistì klˆdo ton shmatodotoÔme bˆzontac sto tèloc tou to sÔmbolo .

(ii) 'Ena tamplì T ja lègetai kleistì an kˆje klˆdoc tou eÐnai kleistìc. (iii) Mia apìdeixh tamplì enoc p.t. ϕ, sumbolikˆ T ϕ, eÐnai èna kleistì tamplì gia ton tÔpo yϕ   ton ¬ϕ, sthn mh-proshmasmènh perÐptwsh. 4.3.4 Parˆdeigma. (i) Na apodeiqjeÐ ìti
T

ϕ ìpou,

ϕ := (A ∧ (B → (G ∨ D))) → (A ∨ B)

108

4. TUPIKA APODEIKTIKA SUSTHMATA KAI PLHROTHTA

LÔsh: Ja qrhsimopoi soume mh-proshmasmènouc tÔpouc.
¬ϕ
A ∧ (B → (G ∨ D)) ¬(A ∨ B) A B → (G ∨ D) ¬A ¬B


(ii) Na apodeiqjeÐ ìti
T

ϕ ìpou,

ϕ := [(A → B) ∧ (G → B) ↔ ((A ∨ G ) → B)]

LÔsh: H strathgik  thc mejìdou twn tamplì eÐnai, ìpwc èqoume peÐ,

sthn ousÐa h mèjodoc thc eic ˆtopon apagwg c. ProspajoÔme dhlad  na diayeÔsoume thn ¬ϕ, na deÐxoume dhlad  ìti to tamplì thc ¬ϕ,  

§ 4.3. H Mèjodoc twn Tamplì   Dèndrwn Al jeiac

109

thc yϕ eÐnai kleistì. Prˆgmati,
uu uu uu u uu a[(A → B) ∧ (G → B)] y[(A ∨ G ) → B]

yϕ s

ss ss ss ss y[(A → B) ∧ (G → B)] a[(A ∨ G ) → B]

a(A ∨ B) yB a(A → B) a(G → B) p

y(A → B) y(G → B) aA yB aB aG yB i ii yy

yA

ÓÓ ÓÓ ÓÓ ÓÓ aA Ô XXX ÔÔ XX Ô XX ÔÔ Ô XX ÔÔ

pp pp pp p

⊗ ⊗
aB

y(A ∨ G )
yA yG

y yy yy y yy

ii ii i

aB

110

4. TUPIKA APODEIKTIKA SUSTHMATA KAI PLHROTHTA

Kefˆlaio 5

GIA TO JEWRHMA THS SUMPAGIAS
5.1 Mia apìdeixh tou Jewr matoc
To Je¸rhma thc SumpagÐac1 eÐnai èna apì ta pio xeqwristˆ apotelèsmata thc Majhmatik c Logik c. MporeÐ na diatupwjeÐ tìso sto plaÐsio thc Protasiak c ìso kai thc Kathgorhmatik c Logik c. To Je¸rhma thc SumpagÐac gia thn Kathgorhmatik  Logik  eÐnai idiaÐtera shmantikì gia ta Majhmatikˆ. H qrhsimopoÐhs  tou sta Majhmatikˆ fwtÐzei ton trìpo pou jemeli¸nontai orismènec kentrikèc ènnoiec twn Majhmatik¸n, ìpwc autèc tou fusikoÔ kai tou pragmatikoÔ arijmoÔ. EmeÐc ed¸ ja estiˆsoume thn prosoq  mac sto Je¸rhma thc SumpagÐasgia thn Protasiak  Logik . Ontac èna je¸rhma me tìso megˆlh shmasÐa allˆ kai istorÐa eÐnai anamenìmeno na èqei mia plhj¸ra apodeÐxewn. Ja sqediˆsoume mÐa apìdeixh pou kˆnei qr sh twn duadik¸n dèndrwn kai tou L mmatoc tou K¨nig. o

5.1.1 Je¸rhma. 'Ena sÔnolo protˆsewn Σ eÐnai ikanopoi simo an kai mìnon
an kˆje peperasmèno uposÔnolì tou eÐnai ikanopoi simo.
1

MerikoÐ 'Ellhnec suggrafeÐc qrhsimopoioÔn ton aparˆdekto ìro sumpˆgeia gia na apod¸soun ton Agglikì ìro “compactness”. Ta ègkura lexikˆ tou Dhmhtrˆkou allˆ kai twn Liddell-Scott, qrhsimopoioÔn ton ìro sumpagÐa gia kˆti pou èqei thn idiìthta tou sumpagoÔc. An loipìn ètsi èqoun ta prˆgmata tìte to sumpˆgeia eÐnai san na qrhsimopoioÔme to eutÔqeia antÐ eutuqÐa   to suzÔgeia antÐ tou suzugÐa. Allˆ kai to sumpagìthta eÐnai polÔ piì eÔfwno apì to anatriqiastikˆ kakìhqo sumpˆgeia.

111

112

5. GIA TO JEWRHMA THS SUMPAGIAS

Apìd.: MporoÔme na kˆnoume gia to Σ thn ex c paradoq : To Σ den perièqei protˆseic pou anˆ dÔo eÐnai tautologikˆ isodÔnamec. Apì th stigm  pou mac endiafèrei na broÔme mia apotÐmhsh pou na gÐnontai ìlec oi protˆseic tou Σ alhjeÐc den èqei shmasÐa an sto sÔnolo brÐskontai ki ˆllec protˆseic, pou eÐnai tautologikˆ isodÔnamec me tic upˆrqousec. OÔtwc   ˆllwc ja gÐnontan ki autèc alhjeÐc. JewroÔme loipìn ìti stic protˆseic tou sunìlou Σ emfanÐzontai oi protasiakèc metablhtèc p1 , p2 , ... Ac sumbolÐsoume me Σn to sÔnolo twn protˆsewn tou Σ stic opoÐec emfanÐzontai mìno metablhtèc metaxÔ twn p1 , p2 , ..., pn . Prèpei na tonÐsoume ed¸ ìti to sÔnolo Σn eÐnai peperasmèno. Autì dikaiologeÐtai apì to gegonìc ìti, afoÔ diaforetikèc protˆseic èqoun diaforetikèc st lec alhjotim¸n (lìgw thc paradoq c pou kˆname parapˆnw), tìte upˆrqoun sto sÔnolo autì tìsec protˆseic ìsoi kai alhjopÐnakec se n protasiakèc metablhtèc. Omwc ènac alhjopÐnakac gia n protasiakèc metablhtèc eÐnai mÐa antistoÐqish twn tim¸n 0, 1 se mÐa n-ˆda apoteloÔmenh apì 0 kai 1. Upˆrqoun 2n n-ˆdec apoteloÔmenec apì 0 kai 1 (= apotim seic twn metabln ht¸n p1 , p2 , ..., pn ). Upˆrqoun 22 dunatèc antistoiqÐseic apì 0 kai 1 se ìlec tic dunatèc n-ˆdec pou apoteloÔntai apì 0 kai 1. Dhlad  upˆrqoun to polÔ n 22 protˆseic pou oi ftiˆqnontai qrhsimopoi¸ntac protasiakèc metablhtèc metaxÔ twn p1 , p2 , ..., pn Ara upˆrqei peperasmèno pl joc protˆsewn se kˆje Σn . Yˆqnoume mÐa apotÐmhsh pou ja kˆnei ìlec tic protˆseic tou Σ alhjeÐc. Ja emfanÐsoume tic apotim seic metablht¸n wc monopˆtia enìc duadikoÔ dèndrou. H zhtoÔmenh apotÐmhsh ja prokÔyei wc èna ˆpeiro kladÐ autoÔ tou dèndrou. Autì gÐnetai wc ex c: MÐa metablht  mporeÐ na pˆrei tic timèc 0   1 katˆ thn apotÐmhsh. Etsi oi dunatèc apotim seic twn dÔo pr¸twn metablht¸n p1 , p2 apotup¸nontai sto duadikì dèndro (me mia koruf  pou aujaÐreta onomˆzoume K )
    

Kc

p1 p2 0

cc cc cc c

ÐÐ ÐÐ Ð ÐÐ

0 1

1b 0

bb bb bb

1

ìpou to monopˆti (K, 0, 0) antistoiqeÐ sthn apotÐmhsh v(p1 ) = 0, v(p2 ) = 0 en¸ to monopˆti (K, 0, 1) antistoiqeÐ sthn apotÐmhsh v(p1 ) = 0, v(p2 ) = 1 klp. Fusikˆ anaparist¸ntac ètsi ìlec tic dunatèc apotim seic tou sunìlou twn metablht¸n p1 , p2 , ... paÐrnoume èna ˆpeiro dèndro T . Upˆrqoun apo-

§ 5.2. Merikèc sunèpeiec tou Jewr matoc

113

tim seic pou kˆnoun ìlec tic protˆseic tou Σn alhjeÐc. Autì sumbaÐnei giatÐ to Σn eÐnai peperasmèno uposÔnolo tou Σ. Gia kˆje peperasmèno pl joc n metablht¸n upˆrqoun loipìn monopˆtia (endeqomènwc perissìtera apì èna) pou ikanopoioÔn tic protˆseic tou Σn . JewroÔme thn ènwsh ìlwn aut¸n twn monopati¸n. Ja mac d¸soun èna upodèndro tou T . To upodèndro autì ja èqei aujaÐreta megˆla kladiˆ. Epomènwc ja èqei ènan ˆpeiro klˆdo, sÔmfwna me to l mma tou K¨nig, to o opoÐo ja diatup¸soume kai ja deÐxoume parakˆtw gia thn eidik  perÐptwsh pou mac apasqoleÐ ed¸, dhlad  twn duadik¸n dèndrwn. Autìc o klˆdoc antiproswpeÔei mÐa dunat  apotÐmhsh tou sunìlou twn metablht¸n p1 , p2 , ... H apotÐmhsh aut  kˆnei alhjeÐc ìlec tic protˆseic pou ftiˆqnontai diadoqikˆ apì tic metablhtèc p1 , apì tic metablhtèc p1 , p2 ,..., apì tic metablhtèc p1 , p2 , ..., pn kai oÔtw kajex c. En tèlei kˆnei alhjeÐc ìlec tic protˆseic tou Σ.

5.1.2 L mma. An èna duadikì dèndro èqei aujaÐreta makreÐc klˆdouc tìte
èqei ènan ˆpeiro klˆdo.

dèndrou pernoÔn aujaÐreta makreÐc klˆdoi tìte to Ðdio ja sumbaÐnei kai gia mÐa koruf  akrib¸c apì kˆtw apì thn prohgoÔmenh. Upˆrqoun dÔo peript¸seic: 'H kˆtw apì th dojeÐsa koruf  brÐsketai mÐa mìno koruf ,   brÐskontai dÔo korufèc Kn+1 , Kn+1 . Sthn pr¸th perÐptwsh to sumpèrasma eÐnai ˆmeso. Sth deÔterh perÐptwsh, an den isqÔei to sumpèrasma, tìte ac poÔme ìti oi klˆdoi kˆtw apì thn Kn+1 èqoun m koc to polÔ n1 kai ìti oi klˆdoi kˆtw apì thn Kn+1 èqoun m koc to polÔ n2 . Tìte den upˆrqei klˆdoc pou na dièrqetai apì thn Kn pou na èqei m koc megalÔtero apì to max(n1 , n2 ) + 1 -ˆtopo. Ara o isqurismìc mac eÐnai swstìc. Etsi loipìn, xekin¸ntac apì thn koruf  K tou dèndrou, brÐskoume mia akoloujÐa koruf¸n K, K1 , K2 , ..., Kn , ... apì tic opoÐec dièrqontai aujaÐreta makreÐc klˆdoi. Epomènwc brÐskoume èna ˆpeiro kladÐ se autì to dèndro.

Apìd.: ArkeÐ na parathr soume ìti an apì mia koruf  Kn tou duadikoÔ

5.2 Merikèc sunèpeiec tou Jewr matoc
Pèra apì tic sobarèc majhmatikèc sunèpeiec tou Jewr matoc thc SumpagÐac, stic opoÐec anaferj kame sthn arq  thc prohgoÔmenhc enìthtac (kai oi opoÐec proôpojètoun thn sqetik  ekdoq  tou Jewr matoc gia thn Kathgorhmatik  Logik  - prˆgma duskol¸tero na apodeiqjeÐ), mporoÔme na doÔme mÐa seirˆ

114

5. GIA TO JEWRHMA THS SUMPAGIAS

apì aploÔsterec sunèpeiec. Oi sunèpeiec autèc eÐnai aplˆ porÐsmata tou Jewr matoc. Ja mporoÔsan na eidwjoÔn wc ask seic pˆnw sto basikì apotèlesma. Kˆpoiec apì autèc èqoun kˆpoio jewrhtikì endiafèron. ProsdiorÐzoun kallÐtera to qarakt ra thc ènnoiac thc tautologik c sunèpeiac, tou anexˆrthtou sunìlou protˆsewn klp. Allec apl¸c dÐnoun apant seic se endiafèrontec grÐfouc. Blèpontac ta prˆgmata apì th skopiˆ kˆpoiou pou èqei ektejeÐ ston Protasiakì Logismì, thc tupik c apìdeixhc kai tou Jewr matoc Plhrìthtac gia ton Protasiakì Logismì, h parakˆtw parat rhsh faÐnetai apl :

5.2.1 Prìtash. MÐa prìtash eÐnai tautologik  sunèpeia enìc sunìlou

protˆsewn an kai mìno an eÐnai tautologik  sunèpeia enìc peperasmènou uposunìlou tou.

eÐnai sqedìn tetrimmènh. Mia prìtash σ eÐnai tautologik  sunèpeia enìc sunìlou protˆsewn Σ an kai mìno an upˆrqei tupik  apìdeixh tou σ apì to Σ. Omwc mia tètoia apìdeixh eÐnai pˆnta peperasmènh. Ara h prìtash σ eÐnai tautologik  sunèpeia tou sunìlou protˆsewn Σ an kai mìno an upˆrqei tupik  apìdeixh tou σ apì to Σ, an kai mìno an upˆrqei tupik  apìdeixh tou σ apì èna peperasmèno pl joc protˆsewn tou Σ, an kai mìno an h σ eÐnai tautologik  sunèpeia enìc peperasmènou pl jouc protˆsewn tou Σ. MporoÔme ìmwc na d¸soume thn parakˆtw apìdeixh pou parakˆmptei to Je¸rhma Plhrìthtac:

Sqìlio: Prˆgmati, apì th skopiˆ tou Jewr matoc Plhrìthtac h parat rhsh

Apìd.: JumÐzoume to Je¸rhma 2.5 tou biblÐou, sÔmfwna me to opoÐo Σ |= σ an kai mìno an to sÔnolo Σ ∪ {¬σ} den eÐnai ikanopoi simo. Eqoume loipìn t¸ra ìti, gia to endeqomènwc ˆpeiro sÔnolo Σ, to Σ ∪ {¬σ} den eÐnai ikanopoi simo. Apì to Je¸rhma thc SumpagÐac brÐskoume ìti upˆrqei peperasmèno uposÔnolo Ξ tou Σ ∪ {¬σ}, to opoÐo den eÐnai ikanopoi simo. Upˆrqoun dÔo peript¸seic: H to Ξ eÐnai thc morf c Σ ∪ {¬σ}, gia kˆpoio peperasmèno uposÔnolo Σ tou Σ   to Ξ den perièqei thn ¬σ kai tautìqrona den eÐnai ikanopoi simo. Sthn pr¸th perÐptwsh èqoume telei¸sei: Xanˆ apì to Je¸rhma 2.5, h σ eÐnai tautologik  sunèpeia tou peperasmènou Σ . Sth deÔterh perÐptwsh h σ eÐnai tautologik  sunèpeia tou Ξ, afoÔ den upˆrqei apotÐmhsh pou na ikanopoieÐ to Ξ kai na mhn ikanopoieÐ to σ (aploÔstata, giatÐ den upˆrqei apotÐmhsh pou na ikanopoieÐ to Ξ!).
AntÐstoiqou qarakt ra eÐnai kai h parakˆtw efarmog  pou pragmateÔetai thn ènnoia tou anexˆrthtou sunìlou protˆsewn. JumÐzoume ìti èna sÔnolo

§ 5.2. Merikèc sunèpeiec tou Jewr matoc

115

protˆsewn Σ lègetai anexˆrthto an, gia kˆje prìtash σ ∈ Σ, den isqÔei Σ − {σ} |= σ (dhlad  h kˆje prìtash den eÐnai sunèpeia twn upoloÐpwn protˆsewn tou sunìlou).

5.2.2 Prìtash. 'Ena sÔnolo protˆsewn Σ eÐnai anexˆrthto an kai mìno an kˆje peperasmèno uposÔnolì tou eÐnai anexˆrthto. Apìd.: Profan¸c an èna sÔnolo protˆsewn eÐnai anexˆrthto tìte kai kˆje

peperasmèno uposÔnolì tou eÐnai anexˆrthto. Diaforetikˆ ja eÐqame pwc mia prìtash σ tou Σ ja  tan tautologik  sunèpeia enìc peperasmènou pl jouc protˆsewn σ1 , ..., σn tou Σ, opìte oÔte to Σ ja  tan anexˆrthto. AntÐstrofa, an kˆje peperasmèno uposÔnolo tou Σ eÐnai anexˆrthto kai pˆroume mÐa opoiad pote prìtash σ ∈ Σ tìte, gia opoiod pote peperasmèno sÔnolo protˆsewn {σ1 , ..., σn }, èqoume {σ1 , ..., σn }/ σ (diaforetikˆ to |= {σ1 , ..., σn , σ} den ja  tan anexˆrthto). Opwc parapˆnw, to Je¸rhma 2.5 tou biblÐou dÐnei ìti to sÔnolo {σ1 , ..., σn , ¬σ} eÐnai ikanopoi simo. Autì sumbaÐnei gia kˆje epilog  peperasmènou sunìlou protˆsewn tou Σ pou eÐnai diaforetikèc apì th σ . Dhlad  sumbaÐnei ìti gia kˆje peperasmèno uposÔnolo Ξ tou (Σ − {σ}) ∪ {¬σ}, to Ξ eÐnai ikanopoi simo. Apì to je¸rhma thc SumpagÐac èpetai ìti to (Σ − {σ}) ∪ {¬σ} eÐnai ikanopoi simo. Ara, xanˆ apì to Je¸rhma 2.5 tou biblÐou, èpetai ìti (Σ − {σ}) |= σ . Autì gÐnetai gia / opoiad pote prìtash tou Σ, ˆra to Σ eÐnai anexˆrthto. KleÐnoume th suz thsh gÔrw apì to Je¸rhma thc SumpagÐac me mÐa {efarmog } sth JewrÐa Grafhmˆtwn kai eidik¸tera ton qrwmatismì qart¸n. Fusikˆ eÐnai safèc ìti den prìkeitai gia gn sia efarmog  afoÔ de mac endiafèroun idiaÐtera ta ˆpeira graf mata kai af etaÐrou den upˆrqei praktikˆ trìpoc na elègxei kaneÐc ìla ta peperasmèna graf mata enìc ˆpeirou graf matoc:

5.2.3 Prìtash. Ena grˆfhma eÐnai n-qrwmatikì an kai mìno an ìla ta
peperasmèna upograf matˆ tou eÐnai n-qrwmatikˆ.

Apìd.: Ac eÐnai {vi | i ∈ I} to sÔnolo twn koruf¸n tou graf matoc kai {1, ..., n} to sÔnolo twn qrwmˆtwn. JewroÔme to sÔnolo twn protasiak¸n metablht¸n {pi,j | i ∈ I, 1 ≤ j ≤ n} kai {qi,k | i, k ∈ I}. H prìjes  mac

116

5. GIA TO JEWRHMA THS SUMPAGIAS

eÐnai h prìtash pi,j na lèei {h koruf  vi èqei qr¸ma j } kai h qi,k na lèei ìti {h koruf  vi geitoneÔei me thn koruf  vj } JewroÔme to sÔnolo Σ twn protˆsewn: (1) pi,1 ∨ ... ∨ pi,n , gia kˆje i ∈ I . (2) pi,j1 ∧ ¬pi,j2 , gia kˆje i ∈ I kai j1 = j2 (3) (pi,j ∧ qi,k ) → ¬pk,j , gia kˆje i, k ∈ I, 1 ≤ j ≤ n. Diabˆzoume tic parapˆnw protˆseic san na lène: Oi thc omˆdac (1) ìti kˆje koruf  vi èqei èna qr¸ma apì ta 1, ..., n. Oi thc omˆdac (2) ìti mÐa koruf  èqei èna mìno qr¸ma. Oi thc omˆdac (3) ìti korufèc pou geitoneÔoun èqoun diaforetikì qr¸ma. Tìte kˆje peperasmèno uposÔnolo tou Σ eÐnai ikanopoi simo. Autì sumbaÐnei giatÐ ìpoio tètoio sÔnolo ki an mac dwjeÐ mporoÔme na broÔme apotÐmhsh α pou to ikanopoieÐ: ArkeÐ, an emplèkontai èna peperasmèno pl joc apì i kai k sto sÔnolo aut¸n twn protˆsewn, na jèsoume α(pi,j ) = 1 an h koruf  vi èqei qr¸ma j kai α(pi,j ) = 0, diaforetikˆ, kai α(qi,k ) = 1 an h koruf  vi geitoneÔei me thn vk kai α(qi,k ) = 0, diaforetikˆ. EÐnai dunatìn na broÔme tètoia apotÐmhsh akrib¸c epeid  to grˆfhma pou apartÐzetai apì tic korufèc vi kai vk , ìpou ta i kai k emfanÐzontai sto dosmèno peperasmèno uposÔnolo, eÐnai n-qrwmatikì. Apì to Je¸rhma thc SumpagÐac prokÔptei ìti to Σ eÐnai ikanopoi simo. An ìmwc t¸ra upˆrqei apotÐmhsh pou kˆnei ìlec tic protˆseic tou Σ alhjeÐc tìte olìklhro to grˆfhma eÐnai n-qrwmatikì.

5.3 Ask seic
1. Estw èna sÔnolo protˆsewn Σ, tètoio ¸ste gia kˆje ektÐmhsh al jeiac v
upˆrqei mia prìtash σ ∈ Σ me v(σ) = 1. DeÐxte oti upˆrqei èna peperasmèno sÔnolo {σ1 , σ2 , . . . , σn } ⊆ Σ tètoio ¸ste h prìtash σ1 ∨ σ2 ∨ . . . ∨ σn na eÐnai tautologÐa. LÔsh: Estw oti den upˆrqei tètoio peperasmèno uposÔnolo, dhl. gia kˆje peperasmèno uposÔnolo tou Σ isqÔei oti, h prìtash σ1 ∨σ2 ∨. . .∨σn den eÐnai tautologÐa. Upˆrqei tìte ektÐmhsh al jeiac v me v(σ1 ∨ σ2 ∨ . . . ∨ σn ) = 0, ˆra v(¬(σ1 ∨ σ2 ∨ . . . ∨ σn )) = 1 ⇒ v(¬σ1 ∧ ¬σ2 ∧ . . . ∧ ¬σn ) = 1. Ara ja prèpei v(¬σi ) = 1 gia kˆje i = 1, . . . , n. H ektÐmhsh al jeiac v ikanopoieÐ to sÔnolo {¬σ1 , ¬σ2 , . . . , ¬σn }. Sth sunèqeia, jewr¸ to sÔnolo ¬Σ = {¬σ / σ ∈ Σ}, tìte sÔmfwna me to Je¸rhma Sumpˆgeiac, epeid  kˆje peperasmèno uposunolì tou eÐnai ikanopoi simo, ˆra ìlo to sÔnolo ¬Σ eÐnai ikanopoi simo. Opìte upˆrqei ektÐmhsh

§ 5.3. Ask seic

117

al jeiac v tètoia ¸ste v(τ ) = 1 ìpou τ ∈ ¬Σ, dhl. v(¬σ) = 1 ⇒ v(σ) = 0, ∀σ ∈ Σ, ˆtopo, giatÐ xekin same me thn upìjesh oti gia kˆje ektÐmhsh al jeiac v upˆrqei σ ∈ Σ me v(σ) = 1.

118

5. GIA TO JEWRHMA THS SUMPAGIAS

Kefˆlaio 6

LOGIKH TWN KATHGORHMATWN
6.1 Ennoiologik  Eisagwg 
Ta stoiqeÐa tou protasiakoÔ logismoÔ pou d¸same mac epitrèpoun na melet soume mia sugkekrimènh kathgorÐa sullogistik¸n sqhmˆtwn ìpwc autˆ pou eÐdame pio pˆnw. Ta sq mata sullogism¸n thc morf c:

− 'Oloi oi ˆnjrwpoi eÐnai jnhtoÐ1 − O Swkrˆthc eÐnai ˆnjrwpoc − O Swkrˆthc eÐnai jnhtìc
kai genikìtera oi sullogismoÐ pou melet jhkan apì ton Aristotèlh, den mporoÔn na melethjoÔn sto plaÐsio thc Protasiak c Logik c. H frˆsh gia parˆdeigma, 'Oloi oi ˆnjrwpoi eÐnai jnhtoÐ, Upˆrqoun ˆnjrwpoi ajˆnatoi (1) (2) den mporeÐ na kwdikopoihjeÐ sthn Protasiak  Logik , oÔte kai h ˆrnhs  thc: Ac prospaj soume gia parˆdeigma na grˆyoume mia prìtash me sÔmbola pou na ekfrˆzoun to perieqìmeno thc apofantik c frˆshc
1 Sth Logik  h idiìthta, enèrgeia, pˆjoc ktl. pou apodÐdetai sto upokeÐmeno thc krÐshc, kai pou aporrèei anagkaÐa apì th fÔsh tou, lègetai kathgoroÔmeno. Ed¸ to kathgoroÔmeno eÐnai h idiìthta jnhtìc. H onomasÐa kathgorhmatik  logik  proèrqetai akrib¸c apì to gegonìc autì.

119

120

6. LOGIKH TWN KATHGORHMATWN

'Oloi oi ˆnjrwpoi eÐnai jnhtoÐ. H pio pˆnw prìtash apoteleÐtai apì thn kajolik  posìdeixh ìloi apì to upokeÐmeno ˆnjrwpoi kai apì to kathgìrhma jnhtìc. H ousÐa thc Kathgorhmatik c Logik c, sunÐstatai akrib¸c sthn dunatìthtˆ thc na ekfrˆzei posodeÐxeic kai kathgor mata. Ac doÔme pr¸ta ta kathgor mata. O akìloujoc tÔpoc ekfrˆzei ìti to upokeÐmeno x èqei thn idiìthta (kathgìrhma) ˆnjrwpoc: O x eÐnai ˆnjrwpoc me ton trìpo pou eÐdame sthn eisagwg  dhlad  ftiˆqnontac elleiptikèc ekfrˆseic: O x eÐnai ˆnjrwpoc 'Anjrwpoc eÐnai o x A(x) (3)

Me anˆlogo trìpo o sumbolismìc J (x) sumfwnoÔme na eÐnai to perieqìmeno thc frˆshc O x eÐnai jnhtìc (4)

An loipìn h gl¸ssa mac diajètei kathgorhmatikˆ sÔmbola, ìpwc to J (x) tìte mporoÔme na kwdikopoioÔme kathgor mata sth gl¸ssa mac. Efodiasmènoi t¸ra me autìn to sumbolismì epistrèfoume sto stìqo mac pou den eÐnai ˆlloc apì th eÔresh miac sumbolik c graf c gia thn (1), kai sugkekrimèna gia to upìloipo mèroc pou eÐnai o posodeÐkthc 'Oloi. Ac upojèsoume t¸ra ìti èqoume arijm sei touc ìlouc anjr¸pouc. Autì shmaÐnei ìti kˆje èna apì ta sÔmbola α1 , α2 , α3 , . . . , αk , . . . αω antistoiqeÐ se èna kai monadikì ˆnjrwpo, eÐnai ac poÔme to ìnoma pou emeÐc tou d¸same, apì ton pr¸to α1 , mèqri ton teleutaÐo αω . Exetˆzoume t¸ra ènan èna touc anjr¸pouc 2 kai gia kˆje ènan pou diapist¸noume ìti eÐnai jnhtìc grˆfoume kˆtw to gegonìc autì sth sumbolik  gl¸ssa pou èqoume kataskeuˆsei. Exetˆzontac gia parˆdeigma ton αn ja grˆyoume J (αn ) an èqei thn idiìthta tou jnhtoÔ. An o epìmenoc o n + 1 èqei epÐshc thn idiìthta tou jnhtoÔ ja grˆfoume J (αn+1 ) kai epeid  kai oi dÔo ˆnjrwpoi pou exetˆsame eÐqan thn idiìthta tou jnhtoÔ ja grˆfoume J (n) ∧ J (n + 1) k.t.l.
2 Upojètoume bebaÐwc ìti o arijmìc twn anjr¸pwn eÐnai peperasmènoc. Sthn perÐptwsh enìc apeÐrou sunìlou h diadikasÐa parousiˆzei probl mata!

§ 6.2. H gl¸ssa thc logik c twn kathgorhmˆtwn

121

Sto tèloc thc fantastik c aut c diadikasÐac ja èqoume grˆyei mia terastÐa sÔnjeth prìtash thn: J (a1 ) ∧ J (a2 ) ∧ J (a3 ) ∧ . . . ∧ J (ak ) ∧ . . . ∧ J (aω )

(4)

Akolouj¸ntac ton trìpo pou grˆfoume ta megˆla ajroÐsmata mporoÔme na grˆyoume
w

J(ai )
i=1

(5)

H (4), kai h (5) pou eÐnai ènac perilhptikìc trìpoc graf c th (4), lèei ìti ìla ta antikeÐmena a eÐnai jnhtˆ. AntÐ na grˆfoume t¸ra kˆje forˆ thn (5) eisˆgoume èna nèo sÔmbolo to ∀... to opoÐo ekfwneÐtai gia kˆje kai me th bo jeiˆ tou grˆfoume pio komyˆ th (5) wc ex c:

(∀α)J (α)   (∀x)J (x)

(6)

'Omwc autˆ ta α sumbolÐzoun anjr¸pouc. H (4) loipìn lèei ìti kai h (1). Me mia lÐgo pio diaforetik  diatÔpwsh lèei ìti an èqoume èna opoiod pote antikeÐmeno x an autì ikanopoieÐ to kathgìrhma A(x), an dhlad  o x eÐnai ˆnjrwpoc, tìte ikanopoieÐ kai th J (x). Autì me th bo jeia tou sumbolismoÔ pou thc (6) grˆfetai:

(∀x)[A(x) → J (x)]
h opoÐa ekfrˆzei ìti akrib¸c kai h (1).

(7)

6.2 H gl¸ssa thc logik c twn kathgorhmˆtwn
Sto kefˆlaio autì, kaj¸c kai sta epìmena, skopeÔoume na exetˆsoume kai na analÔsoume apì logik  skopiˆ th majhmatik  gl¸ssa, ìpwc aut  ekfèretai sth sunhjismènh, kajhmerin  majhmatik  praktik . H mèjodìc mac ja parameÐnei majhmatik , ìpwc kai sta prohgoÔmena kefˆlaia. Ja prospaj soume na perigrˆyoume ton trìpo pou ekfrazìmaste sta majhmatikˆ me trìpo tìso sugkekrimèno kai kalˆ orismèno, ¸ste h Ðdia h sunhjismènh majhmatik  èkfrash na mporeÐ na gÐnei antikeÐmeno majhmatik c melèthc. H majhmatik  gl¸ssa ja prospajhjeÐ na prosdioristeÐ tìso tupikˆ pou akìma ki ènac upologist c na mporeÐ na anagnwrÐsei kˆpoia akoloujÐa sumbìlwn wc kalˆ sqhmatismènh frˆsh thc majhmatik c gl¸ssac. Ola ekeÐna ta mèsa pou mporeÐ na èqei h gl¸ssa sthn opoÐa ekfrazìmaste gia kˆpoio majhmatikì antikeÐmeno jèloume t¸ra na ta kwdikopoi soume se mÐa genik 

122

6. LOGIKH TWN KATHGORHMATWN

morf  pou na epitrèpei mÐa melèth apì eniaÐa skopiˆ twn diaforetik¸n majhmatik¸n antikeimènwn kai thn anagn¸rish kˆpoiwn koin¸n gnwrismˆtwn touc. Ta pleonekt mata mÐac tètoiac prosèggishc mporeÐ na arqÐsoun na faÐnontai sto teleutaÐo kefˆlaio tou parìntoc biblÐou. MporoÔme ed¸ na poÔme ìti qwrÐzontai se dÔo eÐdh: Apì th mÐa pleurˆ mporoÔme na èqoume mÐa entel¸c majhmatik  diapragmˆteush erwthmˆtwn ìpwc tou tÐ sunistˆ apìdeixh sta majhmatikˆ, tÐ sunistˆ majhmatik  al jeia, tÐ eÐnai axiwmatikì sÔsthma klp. Apì thn ˆllh pleurˆ, apì mÐa tètoia afhrhmènh prosèggish, ìpwc aut  pou uiojetoÔme ed¸, prokÔptoun endiafèronta genikˆ apotelèsmata pou ìtan exeidikeutoÔn se sugkekrimènec majhmatikèc perioqèc dÐnoun eÐte majhmatikèc al jeiec pou den eÐqan gÐnei nwrÐtera antilhptèc, eÐte nèec genikèc apodeÐxeic gnwst¸n majhmatik¸n jewrhmˆtwn. Sun jwc sta majhmatikˆ milˆme, kˆje forˆ, gia èna sugkekrimèno prˆgma. Autì mporeÐ na gÐnetai sta plaÐsia melèthc enìc sugkekrimènou majhmatikoÔ antikeimènou jewrhtikoÔ qarakt ra, ac poÔme thc gewmetrÐac tou epipèdou   thc jewrÐac twn pragmatik¸n arijm¸n   thc jewrÐac sunìlwn   thc jewrÐac twn fusik¸n arijm¸n (arijmhtik c)  , diaforetikˆ, melet¸ntac kˆpoio fainìmeno apì majhmatik  skopiˆ, gia parˆdeigma ta stoiqeÐa mÐac bˆshc dedomènwn kai diˆforec susqetÐseic touc. Se kˆje perÐptwsh upˆrqoun kˆpoiec ontìthtec tic opoÐec meletˆme (shmeÐa   eujeÐec tou epipèdou, pragmatikoÐ arijmoÐ, sÔnola, pelˆtec mÐac etaireÐac klp) kai stic opoÐec jèloume na anaferjoÔme me ènan genikì trìpo, exetˆzontac susqetÐseic pou mporeÐ na tic aforoÔn, ektel¸ntac prˆxeic pou efarmìzontai anˆmesa se tuqaÐec tètoiec ontìthtec, kˆje forˆ. O trìpoc pou èqei epikrat sei sta majhmatikˆ na anaferìmaste se genikèc ontìthtec eÐnai mèsw twn metablht¸n. Kˆje forˆ loipìn pou milˆme gia èna majhmatikì antikeÐmeno sun jwc ekfrazìmaste mèsw twn metablht¸n, oi opoÐec dhl¸noun tic ontìthtec pou mac endiafèroun. BoleÔei na èqoume èna aperiìristo sÔnolo tètoiwn, ¸ste kˆje forˆ pou qreiazìmaste èna nèo ìnoma gia kˆpoia genik  ontìthta pou meletˆme na upˆrqei kˆpoio diajèsimo. O genikìc trìpoc èkfrashc sta plaÐsia miac majhmatik c jewrÐac èqei kai kˆpoia akìma qarakthristikˆ gnwrÐsmata: EÐnai sunhjismèno na milˆme gia prˆxeic pou orÐzontai metaxÔ opoiwnd pote ontot twn (pq. prìsjesh metaxÔ pragmatik¸n arijm¸n) kai sqèseic pou tic aforoÔn (pq. anisìthta metaxÔ fusik¸n arijm¸n, èna sÔnolo na an kei se èna ˆllo). EpÐshc sunhjÐzetai na anaferìmaste me xeqwristì trìpo se sugkekrimènec ontìthtec, oi opoÐec paÐzoun ènan idiaÐtero rìlo sth jewrÐa pou meletˆme. Gia parˆdeigma, metaxÔ twn pragmatik¸n arijm¸n, idiaÐterh jèsh mporeÐ na katèqei to 0, ex aitÐac tou gegonìtoc ìti eÐnai to oudètero stoiqeÐo thc prìsjeshc,   antÐstoiqa to 1, gia anˆlogouc lìgouc. Mac endiafèrei, peraitèrw, na analÔsoume tic ekfrˆseic pou sun jwc

§ 6.2. H gl¸ssa thc logik c twn kathgorhmˆtwn

123

ekfèroume ìtan meletˆme èna majhmatikì antikeÐmeno. Ac anakalèsoume ed¸ poia morf  èqoun sun jwc oi ekfrˆseic autèc: Suqnˆ anaferìmaste se susqetÐseic ontot twn. Lème, gia parˆdeigma, o arijmìc x eÐnai jetikìc (dhlad  ≥ 0),   ìti o arijmìc x diaireÐ to an arijmì y ,   ìti h posìthta x2 −1 paÐrnei arnhtikèc timèc,   ìti to stoiqeÐo x an kei sto sÔnolo y ,   ìti to sÔnolo x perièqei wc uposÔnolo to sÔnolo y ,   ìti h eujeÐa x pou prokÔptei wc tom  twn epipèdwn kai δ eÐnai parˆllhlh sthn eujeÐa y klp. Suqnˆ sunduˆzoume tètoiec ekfrˆseic me th bo jeia logik¸n sundèsmwn. Lème, gia parˆdeigma, ìti an o arijmìc x eÐnai mikrìteroc tou 1, tìte h posìthta x2 − 1 paÐrnei arnhtikèc timèc,   ìti an o arijmìc p eÐnai pr¸toc kai diaireÐ èna ginìmeno arijm¸n x.y , tìte eÐte ja diaireÐ ton x eÐte ja diaireÐ ton y , klp. Akìma, suqnˆ anaferìmaste sthn Ôparxh mÐac ontìthtac me kˆpoia idiìthta   sto gegonìc ìti kˆti isqÔei gia ìlec tic ontìthtec. Lème, gia parˆdeigma, ìti upˆrqei kˆpoio sÔnolo pou den èqei kanèna stoiqeÐo,   ìti gia ìla ta x h posìthta x2 + 1 eÐnai pˆntote jetik . Ja kwdikopoi soume loipìn se mÐa genik  morf  ìqi mìno ta ekfrastikˆ mèsa pou sun jwc qrhsimopoioÔme ìtan milˆme gia ta majhmatikˆ allˆ kai th morf  pou èqoun oi ekfrˆseic thc gl¸ssac ìtan milˆme gia ta majhmatikˆ. Ac parathr soume ed¸ ìti, anˆloga me to antikeÐmeno pou mac apasqoleÐ, qrhsimopoioÔme diaforetikˆ ekfrastikˆ mèsa. An mac endiafèrei h gewmetrÐa tou q¸rou den èqei nìhma na diajètoume sta ekfrastikˆ mac mèsa th sqèsh thc diairetìthtac anˆmesa se fusikoÔc arijmoÔc. Anaferìmaste loipìn kˆje forˆ se mÐa gl¸ssa gia kˆpoio antikeÐmeno. MÐa gl¸ssa pou èqei ta ekfrastikˆmèsa pou prospaj same na perigrˆyoume parapˆnw lème ìti eÐnai mÐa gl¸ssa thc logik c twn kathgorhmˆtwn (= idiot twn, sqèsewn) SunoyÐzoume loipìn:

124

6. LOGIKH TWN KATHGORHMATWN

bˆnei ta akìlouja stoiqeÐa:

6.2.1 Orismìc. Mia gl¸ssa thc logik c twn kathgorhmˆtwn L, perilam(I) Ta logikˆ sÔmbola
(i) Metablhtèc: x1 , x2 , . . . , xn . . .} (arijm simo pl joc). (ii) LogikoÐ sÔndesmoi: ¬, ∧, ∨, →, ↔ (iii) PosodeÐktec: ∀ (kajolikìc), ∃ (uparxiakìc). (iv) Isìthta: = (v) Bohjhtikˆ sÔmbola: parenjèseic (,) kai shmeÐa stÐxhc ìpwc to kìmma , k.l.p.
(Ta logikˆ sÔmbola miac gl¸ssac thc logik c twn kathgorhmˆtwn paramènoun ta Ðdia anexˆrthta apìto antikeÐmeno sto opoÐo anaferìmaste.)

(II) Mh - logikˆ sÔmbola.
(i) Sqesiakˆ sÔmbola {Ri ; i ∈ I} (ii) SÔmbola sunart sewn: {fj ; j ∈ J} (iii) SÔmbola stajer¸n: {ck : k ∈ K}
(Ta mh logikˆ sÔmbola anafèrontai se kˆpoio sugkekrimèno antikeÐmeno.)

Parat seic: 1. 'Ola ta pio pˆnw sÔmbola upotÐjetai ìti eÐnai diaforetikˆ metaxÔ touc. Kˆpoia apì ta parapˆnw sÔnola mh - logik¸n sumbìlwn mporeÐ na eÐnai to kenˆ sÔnola. JewroÔme epÐshc ìti to kˆje sqesiakì kai to kˆje sunarthsiakì sÔmbolo èrqontai efodiasmèna me thn plhroforÐa tou arijmoÔ twn orismˆtwn sta opoÐa efarmìzontai (an dhlad  eÐnai monomel , dimel , trimel , klp). ApofeÔgoume na emfanÐzoume aut n thn plhroforÐa pˆnw sto sÔmbolo gia na mh gÐnontai pio dusqrhsta wc sÔmbola. 2. Suqnˆ antÐ gia ta sÔmbola x1 , x2 , ... klp, ja qrhsimopoioÔme gia na dhl¸soume tic metablhtèc ta sunhjismèna x, y, z, u, w, ..., klp. 3. Epeid  ta logikˆ sÔmbola eÐnai koinˆ gia kˆje gl¸ssa, autì pou diakrÐnei mia gl¸ssa eÐnai ta mh - logikˆ sÔmbola. Upì aut n thn ènnoia apoteloÔn kai thn qarakthristik  thc gl¸ssac. Lème akìma ìti apoteloÔn ton oplismì   tÔpo omoiìthtac thc gl¸ssac.

§ 6.2. H gl¸ssa thc logik c twn kathgorhmˆtwn

125

Ja ktÐsoume stadiakˆ tic ekfrˆseic thc gl¸ssac, ìpwc autèc ekfèrontai sth majhmatik  praktik . Opwc dieukrinÐsame nwrÐtera sta majhmatikˆ milˆme gia ontìthtec pou eÐte dÐnontai genikˆ wc metablhtèc (p.q o arijmìc x), wc sugkekrimèna stoiqeÐa sunìlwn (p.q o arijmìc 1)   wc sunduasmoÐ metaxÔ touc mèsw prˆxewn (p.q o arijmìc x2 + y 2 + 1). Aut  th genik  ènnoia ontìthtac, sthn opoÐa sun jwc anaferìmaste, sullambˆnei o epìmenoc orismìc.

sÔnolo pou parˆgetai apì thn efarmog  twn akìloujwn kanìnwn:

6.2.2 Orismìc. To sÔnolo Term(L) twn ìrwn thc L eÐnai to elˆqisto
(i) Oi metablhtèc kai ta sÔmbola stajer¸n eÐnai ìroi, dhlad , xi ∈ Term(L), i = 1, 2, . . . kai ck ∈ Term(L), gia kˆje k ∈ K . (ii) An t1 , . . . tn ∈ Term(L), kai f eÐnai sunarthsiakì sÔmbolo pou dèqetai n orÐsmata tìte, f (t1 , . . . , tn ) ∈ Term(L).

Proqwrˆme sthn perigraf  twn ekfrˆsewn pou mporoÔme na ekfèroume gia tic majhmatikèc ontìthtec. Opwc kai ston prohgoÔmeno orismì, ktÐzoume stadiakˆ autèc tic ekfrˆseic perigrˆfontac oloèna kai piì polÔplokec tètoiec.

126

6. LOGIKH TWN KATHGORHMATWN

6.2.3 Orismìc. To sÔnolo twn tÔpwn Form(L) thc L eÐnai to elˆqisto
sÔnolo pou parˆgetai apì thn efarmog  twn akìloujwn kanìnwn:

(i) AtomikoÐ   Stoiqei¸deic TÔpoi. An R eÐnai sqesiakì sÔmbolo pou epidèqetai n orÐsmata kai t1 , . . . , tn ∈ Term(L) tìte, R(t1 , . . . , tn ) ∈ Form(L)
kai,

t1 , t2 ∈ Term(L) tìtet1 = t2 ∈ Form(L)

(ii) SÔnjetoi TÔpoi.

(a) An ϕ, ψ ∈ Form(L), tìte (ϕ)2(ψ) ∈ Form(L)
ìpou 2 ∈ {∨, ∧, →, ↔}

(b) An φ ∈ Form(L) tìte ¬(ϕ) ∈ Form(L) (g) An gia kˆje metablht  x, o ϕ eÐnai tÔpoc thc L tìte kai oi sqhmatismoÐ,

∀x(ϕ) kai ∃x(ϕ) eÐnai tÔpoi thc L

ParadeÐgmata: Ola ta parakˆtw eÐnai paradeÐgmata tÔpwn se mÐa katˆllhlh
gl¸ssa, ìpwc prokÔptei apì thn perigraf  pou kˆname (mˆlista oi tèssereic pr¸toi eÐnai atomikoÐ tÔpoi):

R(x, x),

x1 = x 2 ,

x2 + x2 + 1 ≤ 0, 1 1

x1 + x2 + 1 = x2 + x2 , 2 3

R(x, x) ∧ R(y, y),

R(x1 , x2 ) ∨ (x1 = x2 ),

(x = x) → (0 = 1),

(R(x, y) ∧ R(y, z)) → R(x, z),

(x ∈ y) ∨ (y ∈ x), ∀x(x.x ≥ 0),

∃x(x = x),

∃z(x ∈ y),

¬(x = x) → ∀x(z ∈ y),

∀x∃y(y.y = x),

∃x∀y(¬(u = w)),

(x|y ∨ ∃p(¬(p|x) ∧ ¬(p|y)),

x = x ∧ ∀x(x = x),

§ 6.3. EleÔjerec kai desmeumènec emfanÐseic metablht¸n

127

∀x(x = 0 ∨ ∃y(x.y = 1)),

∀x(∃y(x.y = 1) ∨ ∃z((1 − x).z = 1))

(ìpou R, | eÐnai kˆpoia sqesiakˆ sÔmbola pou parèqei h ekˆstote gl¸ssa.) AntÐjeta akoloujÐec sumbìlwn ìpwc oi

x(x.y = 1),

1)(x ≤ 0),

(1 = 0) → R,

(x∧(y ≤ z)) → (x ≤ 0),

∀0(0 ≤ x)

den apoteloÔn paradeÐgmata tÔpwn, afoÔ gia miˆ seirˆ lìgwn den empÐptoun ston parapˆnw orismì. Gia tètoiou eÐdouc ekfrˆseic lème ìti den apoteloÔn kalˆ sqhmatismènouc tÔpouc. Parat rhsh: O parapˆnw eÐnai ènac epagwgikìc orismìc thc ènnoiac tou tÔpou, anˆlogoc autoÔ pou eÐdame gia thn ènnoia thc prìtashc sta plaÐsia thc logik c twn protˆsewn. Katˆ antistoiqÐa me thn protasiak  logik , ìtan jèloume na apodeÐxoume ènan isqurismì pou na aforˆ se ìlouc touc tÔpouc mporoÔme na epiqeirhmatologoÔme epagwgikˆ: Na deÐqnoume, dhlad , ìti o isqurismìc alhjeÔei prokeimènou gia touc atomikoÔc tÔpouc kai sth sunèqeia, deqìmenoi ìti o isqurismìc alhjeÔei gia tÔpouc ϕ kai ψ , na deÐqnoume ìti o isqurismìc alhjeÔei gia touc tÔpouc ϕ ∧ ψ , ϕ ∨ ψ , ϕ → ψ , ¬ϕ, ∀xϕ, ∃xϕ.

6.3 EleÔjerec kai desmeumènec emfanÐseic metablht¸n
O orismìc twn tÔpwn pou uiojet same eÐnai anagkaÐoc gia na mil soume gia tic ekfrˆseic thc kajhmerin c majhmatik c praktik c me arket  genikìthta. Omwc, ìpwc deÐqnoun pollˆ apì ta paradeÐgmata sto tèloc thc prohgoÔmenhc enìthtac, o orismìc autìc af nei perij¸rio sto na sumperilˆboume ston orismì tou tÔpou peript¸seic ìpwc oi ∃z(x ∈ y), ¬(x = x) → ∀x(z ∈ y),   o ∀x(0 = 1), pou de bgˆzoun kai tìso majhmatikì nìhma. H ousÐa tou probl matoc ègkeitai sto ìti diˆforoi posodeÐktec emfanÐzontai kai anafèrontai se metablhtèc pou den paÐzoun rìlo sth frˆsh pou akoloujeÐ, en¸ antÐjeta sth frˆsh pou akoloujeÐ ton posodeÐkth qrhsimopoioÔntai metablhtèc stic opoÐec den anafèrontai oi posodeÐktec thc èkfrashc. To pr¸to elˆttwma poudiapist¸noume den eÐnai tìso shmantikì. Sto parˆdeigma ∀x(0 = 1) anagnwrÐzoume ìloi mÐa yeud  èkfrash, ìso ki an eÐnai asun jisth gia thn kajomiloumènh majhmatik  gl¸ssa. Sto parˆdeigma ¬(x = x) → ∀x(z ∈ y) èqoume megalÔtero prìblhma giatÐ den èqoume aÐsjhsh an mÐa tètoia d lwsh

128

6. LOGIKH TWN KATHGORHMATWN

prèpei na thn antilambanìmaste wc al jeia   wc yèma, anexˆrthta tou antikeimènou sto opoÐo anafèrontai. Parakˆtw antimetwpÐzoume autˆ to probl mata. Skopìc mac eÐnai na apaleÐyoume apì to antikeÐmeno thc melèthc mac ekeÐnec tic dhl¸seic pou den anagnwrÐzoume wc alhjeÐc   yeudeÐc, anaforikˆ me kˆpoio majhmatikì pedÐo. Gia na diatup¸soume me akrÐbeia thn kentrik  ènnoia pou ja mac apasqol sei ed¸ qreiazìmaste na xekajarÐsoume ti ennooÔme ìtan lème upotÔpoc enìc tÔpou. Autì prokÔptei apì ton epagwgikì orismì twn tÔpwn: UpotÔpoi enìc poluplok¸terou tÔpou eÐnai oi aploÔsteroi tÔpoi pou metèqoun sthn kataskeu  tou pio polÔplokou. Etsi, gia parˆdeigma, upotÔpoi tou ϕ ∧ ψ eÐnai oi ϕ, ψ kaj¸c kai oi upotÔpoi aut¸n. UpotÔpoi tou ∃xϕ eÐnai o ϕ kai oi upotÔpoi tou ϕ, klp. AntÐ na d¸soume analutikì orismì, ac doÔme analutikˆ èna parˆdeigma: UpotÔpoi tou

∀x∃y((R(x, y) ∧ S(z, y)) → ∃zR(x, z))
(ìpou R, S eÐnai dÔo dimel  sqesiakˆ sÔmbola) eÐnai oi

∃y((R(x, y) ∧ S(z, y)) → ∃zR(x, z)), (R(x, y) ∧ S(z, y)) → ∃zR(x, z), R(x, z), R(x, y) ∧ S(z, y), ∃zR(x, z), S(z, y).

R(x, y),

ϕ eÐnai o upotÔpoc ψ pou xekinˆ metˆ th metablht  pou akoloujeÐ ton posodeÐkth, arqÐzei me arister  parènjesh kai telei¸nei me thn antÐstoiqh dexiˆ parènjesh.
Gia parˆdeigma ston tÔpo ∀x(ϕ∧ψ) h embèleia tou ∀x eÐnai o tÔpoc φ∧ψ , en¸ ston tÔpo ∀x(φ) ∧ ψ h embèleia tou ∀x eÐnai o upotÔpoc φ. Ston tÔpo

6.3.1 Orismìc. H embèleia (scope) enìc posodeÐkth entìc enìc tÔpou

R(x, y, z) ∧ ∃u(((S(x, y) ∨ R(x, y, u)) → ∀z(S(x, z) ∨ ∃uR(x, z, u)))
h embèleia tou pr¸tou ∃u eÐnai o upotÔpoc

((S(x, y) ∨ R(x, y, u)) → ∀z(S(x, z) ∨ ∃uR(x, z, u)),

§ 6.4. ParadeÐgmata glwss¸n sta majhmatikˆ

129

h embèleia tou deÔterou ∃u eÐnai o upotÔpoc R(x, z, u), en¸ h embèleia tou ∀z eÐnai o upotÔpoc

S(x, z) ∨ ∃uR(x, z, u).

6.3.2 Orismìc. H emfˆnish miac metablht c x ston tÔpo φ ja lègetai desmeumènh   fragmènh an emfanÐzetai stouc posodeÐktec ∀x, ∃x   brÐske-

tai sthn embèleia twn posodeikt¸n ∀x, ∃x entìc tou tÔpou ϕ. Se antÐjeth perÐptwsh mia emfˆnish thc metablht c x ston tÔpo ϕ lègetai eleÔjerh. Ena tÔpoc lègetai prìtash an den perièqei kajìlou eleÔjerec emfanÐseic metablht¸n. Oi ènnoiec thc desmeumènhc kai thc eleÔjerhc metablht c mporoÔn na oristoÔn austhrˆ me epagwgikì trìpo.

Parat rhsh: Oi ènnoia thc eleÔjerhc metablht c mporeÐ na oristeÐ kai me epagwgikì trìpo: Olec oi emfanÐseic metablht¸n se ènan atomikì tÔpo eÐnai elèujerec. Oi eleÔjerec emfanÐseic metablht¸n stouc tÔpouc ¬ϕ eÐnai oi Ðdiec me autèc ston ϕ, eleÔjerec emfanÐseic metablht¸n ston tÔpo ϕ ∧ ψ eÐnai h ènwsh twn eleÔjerwn emfanÐsewn metablht¸n stouc tÔpouc ϕ kai ψ , to Ðdio kai me touc tÔpouc ϕ ∨ ψ , ϕ → ψ . Tèloc oi eleÔjerec emfanÐseic stouc ∀xϕ, ∃xϕ eÐnai oi Ðdiec me autèc ston ϕ ektìc apì thn x. Parˆdeigma: H emfˆnish thc metablht c x eÐnai eleÔjerh stouc tÔpouc: x = c, (x = c) → ∀x(x = c) en¸ stouc tÔpouc
∀x ∀y(R(x, y) → R(y, x)),
eÐnai desmeumènh. Ston tÔpo

∀x ∃y (y = f (x))

∀x(∃yR(x, y, z) ∨ ∀uS(u, x)) → R(x, x, u)
eleÔjerec emfanÐseic thc metablht c x eÐnai ekeÐnec ston upotÔpo R(x, x, u) (kai oi ˆllec eÐnai desmeumènec), h y den èqei eleÔjerh emfˆnish, h z èqei mìno eleÔjerh emfˆnish en¸ h u èqei eleÔjerh thn emfˆnish ston upotÔpo R(x, x, u) kai desmeumènh ston S(u, x).

6.4 ParadeÐgmata glwss¸n sta majhmatikˆ
Erqìmaste sto piì krÐsimo kommˆti autoÔ tou kefalaÐou. Jèloume na doÔme sugkekrimèna paradeÐgmata tupik¸n glwss¸n. Jèloume dhlad  na epikentr¸soume thn prosoq  mac se diˆfora sugkekrimèna majhmatikˆ antikeÐmena,

130

6. LOGIKH TWN KATHGORHMATWN

na doÔme tÐ eÐdouc ekfrˆseic ekfèroume sun jwc sta plaÐsia thc melèthc touc kai, sto tèloc, na doÔme p¸c mporoÔme na prosdiorÐsoume entel¸c tupikèc gl¸ssec, sta plaÐsia twn opoÐwn ekfrazìmaste. Autèc, afenìc ja èqoun ta mèsa gia na ekfrèroume tic sunhjismènec ekfrˆseic thc majhmatik c praktik c, afetaÐrou ja èqoun ta qarakthristikˆ pou jèsame sta plaÐsia thc parapˆnw suz thshc. To leptì shmeÐo se kˆje parˆdeigma pou ja jewr soume eÐnai to na prosdiorÐsoume akrib¸c ta diajèsima ekfrastikˆ mèsa. Jèloume kˆje forˆ na eÐnai arketˆ ploÔsia ¸ste na mporoÔme na ekfrˆzoume sunhjismènec idiìthtec, protˆseic klp. Apì thn ˆllh pleurˆ, jèloume na eÐmaste arketˆ oikonomikoÐ wc proc ta ekfrastikˆ mac mèsa ¸ste na mhn èqoume mèsa pou eÐnai ˆqrhsta wc proc autì pou jèloume na poÔme. Epiplèon ìso pio oikonomikoÐ eÐmaste sthn tupik  èkfrash tìso pio pollèc genikèc arqèc efarmìzontai sthn eidik  perioq  pou meletˆme (autì mporeÐ na gÐnei kˆpwc kallÐtera katanohtì sto teleutaÐo kefˆlaio).

H gl¸ssa twn pragmatik¸n arijm¸n
Ed¸ ja epikentr¸soume lÐgo thn prosoq  mac sth gl¸ssa, sthn opoÐa ekfrˆzoume th basik  jewrÐa twn pragmatik¸n arijm¸n, ìpwc th didaskìmaste sto LÔkeio. Jèloume na ekfrˆsoume ta basikˆ algebrikˆ qarakthristikˆ twn pragmatik¸n arijm¸n, tic basikèc prˆxeic kai tic basikèc anisìthtec anˆmesˆ touc. Autèc me tic seirˆ touc mac epitrèpoun na ekfrˆsoume mÐa seirˆ apì ènnoiec thc anˆlushc, ìpwc to ìrio kai th sunèqeia mÐac sunˆrthshc. Parolautˆ den eÐnai kajaut  h anˆlush pou eÐnai ed¸ sto epÐkentro. Autì dhmiourgeÐ mÐa diaforˆ sto poièc eÐnai oi basikèc prˆxeic kai sqèseic anˆmesa stouc pragmatikoÔc arijmoÔc, tic opoÐec jèloume na tupopoi soume. Etsi loipìn jewroÔme wc basikˆ ekfrastikˆ mèsa ta ex c:

• Sunarthsiakˆ sÔmbola: DÔo dimel  sunarthsiakˆ sÔmbola +, . (tic prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ) ki èna monomelèc sunarthsiakì sÔmbolo − (thn prˆxh tou antijètou). • Sqesiakˆ sÔmbola: Ena dimelèc sqesiakì sÔmbolo ≤, th sqèsh thc anisìthtac. • SÔmbola stajer¸n: DÔo sÔmbola stajer¸n, ta 0 kai 1.
An sto epÐkentro thc melèthc mac  tan piì bajeiˆ jèmata thc anˆlushc mporeÐ, endeqomènwc, na jèlame na èqoume diajèsima ki ˆlla sunarthsiakˆ sÔmbola, ìpwc ac poÔme sÔmbola gia tic trigwnometrikèc sunart seic (monomel , pou ja perigrˆfoun thn apeikìnish x → sun(x))   gia thn ekjetik  sunˆrthsh (x → ex ). Iswc, epÐshc, na jèlame ki ˆlla sÔmbola stajer¸n, ìpwc ta π kai e.

§ 6.4. ParadeÐgmata glwss¸n sta majhmatikˆ

131

Poièc basikèc al jeiec gÔrw apì touc pragmatikoÔc arijmoÔc ja mporoÔse na ekfrˆsei kaneÐc me autˆ ta sÔmbola? Ac doÔme merikèc:

∀x∀y∀z ((x + y) + z = x + (y + z)), ∀x∀y∀z ((x.y).z = x.(y.z)) ∀x∀y (x + y = y + x), ∀x∀y (x.y = y.x) ∀x (x + 0 = x), ∀x (x.1 = x) ∀x (x + (−x) = 0) ∀x∀y∀z (x.(y + z) = x.y + x.z) ∀x (x = 0 ∨ ∃y (x.y = 1)) ∀x(x ≤ x) , ∀x∀y((x ≤ y ∧ y ≤ x) → x = y) ∀x∀y∀z ((x ≤ y ∧ y ≤ z) → x ≤ z) ∀x∀y (x ≤ y ∨ y ≤ x) ∀x∀y (x ≤ y → ∃z(x ≤ z ∧ z ≤ y)) ∀x∀y∀z (x ≤ y → (x + z ≤ y + z)) ∀x∀y∀z ((x ≤ y ∧ 0 ≤ z) → (x.z ≤ y.z))
Oloi oi parapˆnw tÔpoi eÐnai protˆseic pou, an jewr soume ìti milˆme gia touc pragmatikoÔc arijmoÔc, tic jewroÔme alhjeÐc. Anafèroume mìno merikèc tètoiec, endeiktikˆ. Prokeimènou na eÐqame ènan katˆlogo axiwmˆtwn apì ta opoÐa ja èpontan ìlec oi al jeiec gia touc pragmatikoÔc arijmoÔc, pou ekfrˆzontai me protˆseic thc kathgorhmatik c logik c sth sugkekrimmènh gl¸ssa, ja èprepe na prosjèsoume ki ˆllec protˆseic, p.q ∀x1 ... ∀xn ¬(x2 + ... + x2 = −1). n 1

H gl¸ssa thc eukleÐdiac gewmetrÐac tou epipèdou
MporoÔme na ekfrˆsoume se mÐa katˆllhlh gl¸ssa thc kathgorhmatik c logik c tic sunhjismènec protˆseic thc eukleÐdiac gewmetrÐac tou epipèdou. MporeÐ na faÐnetai ìti oi ènnoiec pou qrhsimopoieÐ kaneÐc ìtan meletˆei th gewmetrÐa tou epipèdou eÐnai pˆra pollèc ki ìti ètsi ja qreiastoÔme pˆra pollˆ sÔmbola kai eÐnai Ðswc adÔnato na ekfrˆsei me protˆseic, tou eÐdouc gia to opoÐo mil same parapˆnw, to perieqìmeno thc eukleÐdiac gewmetrÐac. Omwc oi perissìterec ènnoiec thc gewmetrÐac eÐnai parˆgwgec. BasÐzontai se ˆllec, progenèsterec kai aploÔsterec, ìpwc autèc tou shmeÐou kai thc

132

6. LOGIKH TWN KATHGORHMATWN

eujeÐac. O EukleÐdhc diatÔpwse mÐa seirˆ apì axi¸mata gia th gewmetrÐa pou ekfrˆzontai me th bo jeia tètoiwn basik¸n ennoi¸n (¸ste oi loipèc gewmetrikèc al jeiec na èpontai wc sunèpeiec aut¸n twn axiwmˆtwn). Ena z thma apì th skopiˆ pou exetˆzoume ta prˆgmata eÐnai ìti oi arqikèc autèc ènnoiec eÐnai dÔo eid¸n (ìtan milˆme gia th gewmetrÐa tou epipèdou): shmeÐa kai epÐpeda. Enac trìpoc me ton opoÐo autì mporeÐ na antimetwpisteÐ eÐnai na eisˆgoume monomel  sqesiakˆ sÔmbola σ , pou lène ìti mia ontìthta eÐnai shmeÐo  , antÐstoiqa, eujeÐa. EpÐshc mporoÔme na èqoume èna dimelèc sqesiakì sÔmbolo ∈ pou perigrˆfei to ìti h mÐa ontìthta an kei sthn ˆllh. Etsi, gia parˆdeigma, ja mporoÔsame na diatup¸soume to ìti apì èna shmeÐo dièrqetai mÐa eujeÐa wc

∀x (σ(x) → ∃y ( (y) ∧ x ∈ y))

H gl¸ssa thc arijmhtik c
Ena apì ta sust mata pou eÐnai polÔ basikì gia thn anˆptuxh twn majhmatik¸n eÐnai autì twn fusik¸n arijm¸n kai twn basik¸n prˆxewn anˆmesˆ touc. Lìgw thc spoudaiìthtˆc tou prospaj jhke sqetikˆ nwrÐc, anaforikˆ me thn exèlixh twn ide¸n sth sumbolik  antimet¸pish thc logik c, na entopisjoÔn oi jemeli¸deic arqèc (dhlad  ta axi¸mata) pou dièpoun thn antÐlhy  mac gia touc fusikoÔc arijmoÔc. Wc basikˆ ekfrastikˆ mèsa jewr jhkan h stajerˆ 0 (o pr¸toc sth seirˆ fusikìc arijmìc) kai h monomel c prˆxh s pou antistoiqeÐ se kˆje fusikì arijmì ton epìmenì tou. Oi jemeli¸deic loipìn paradoqèc mac gia touc fusikoÔc arijmoÔc ekfrˆzontai wc ex c: ∀x ¬(s(x) = 0), dhlad  to 0 den eÐnai epìmenoc kanenìc arijmoÔ, ∀x∀y (s(x) = s(y) → x = y), dhlad  an dÔo arijmoÐ èqoun Ðsouc epìmenouc eÐnai Ðsoi. H trÐth jemeli¸dhc paradoq  èqei na kˆnei me thn arq  thc majhmatik c epagwg c. Lèei ìti, gia opoiond pote tÔpo ϕ me mÐa eleÔjerh metablht 

(ϕ(0) ∧ ∀x (ϕ(x) → ϕ(s(x)))) → ∀xϕ(x),
dhlad  pwc an o tÔpoc (idiìthta) ikanopoieÐtai apì to 0 kai ìpote ikanopoieÐtai apì kˆpoion fusikì arijmì, ikanopoieÐtai kai apì ton epìmenì tou, tìte o tÔpoc ikanopoieÐtai apì ìlouc touc fusikoÔc arijmoÔc. Ed¸ an jèlame na ekfrˆsoume thn pl rh isqÔ aut c thc paradoq c se sumbolik  gl¸ssa, ja èprepe na xekin soume thn parapˆnw èkfrash protˆssontac to ∀ϕ. Omwc kˆti tètoio, èqoume pei, den eÐnai epitreptì sta plaÐsia thc logik c twn kathgorhmˆtwn. Pragmatikˆ, mporeÐ kaneÐc na deÐxei, qrhsimopoi¸ntac pio proqwrhmènec mejìdouc majhmatik c logik c apì autèc pou exetˆzoume

§ 6.4. ParadeÐgmata glwss¸n sta majhmatikˆ

133

ed¸, ìti h ènnoia tou fusikoÔ arijmoÔ de mporeÐ na ekfrasteÐ me axi¸mata thc kathgorhmatik c logik c kai me ta ekfrastikˆ mèsa pou perigrˆyame pio pˆnw. Oi treic autèc jemeli¸deic paradoqèc gia touc fusikoÔc arijmoÔc lègontai axi¸mata tou Peano kai tèjhkan to 1888.

H gl¸ssa thc jewrÐac sunìlwn
Ena ˆllo parˆdeigma jemeli¸douc majhmatik c ènnoiac pou perigrˆfetai axiwmatikˆ eÐnai aut  tou sunìlou. Otan lème ìti perigrˆfetai axiwmatikˆ ennooÔme ìti h ènnoia den orÐzetai me bˆsh kˆpoiec prohgoÔmenec allˆ ìti wc sÔnolo jewroÔme otid pote ta axi¸mata dhl¸noun ìti upˆrqei wc tètoio   mporeÐ na kataskeuasteÐ apì proôpˆrqonta. Ex aitÐac tou gegonìtoc ìti oi ènnoiec pou apoteloÔn ton kormì thc majhmatik c drasthriìthtac ekfrˆzontai me th bo jeia thc ènnoiac tou sunìlou   anˆgontai se aut n, apì polÔ pr¸imo stˆdio thc anˆptuxhc thc majhmatik c logik c diatup¸jhkan ta axi¸mata pou dièpoun thn ènnoia tou sunìlou (kurÐwc apì ton Zermelo to 1908). Gia th diatÔpwsh aut¸n twn jemeliwd¸n arq¸n arkeÐ mÐa gl¸ssa pou perièqei èna dimelèc sqesiakì sÔmbolo ∈ pou ekfrˆzei ìti èna sÔnolo an kei se kˆpoio ˆllo. (Xanˆ, o katˆlogoc den eÐnai pl rhc. ParaleÐpoume ekeÐna ta axi¸mata pou to perieqìmenì touc eÐnai piì dusnìhto.) ∃x∀y ¬(y ∈ x, dhlad  upˆrqei èna sÔnolo pou den èqei kanèna ˆllo sÔnolo wc stoiqeÐo tou ( to axÐwma tou kenoÔ sunìlou). ∀x∀y (∀z(z ∈ x ↔ z ∈ y) → x = y), dhlad , an dÔo sÔnola èqoun ta Ðdia stoiqeÐa, tìte eÐnai Ðsa (to axÐwma thc èktashc). ∀x∀y∃z∀u (u ∈ z ↔ (u = x ∨ u = y)), dhlad , gia kˆje dÔo sÔnola, upˆrqei kˆpoio trÐto pou kˆpoio sÔnolo eÐnai stoiqeÐo tou an kai mìno an eÐnai Ðso me kˆpoio apì ta dÔo pr¸ta (axÐwma tou mh-diatetagmènou zeÔgouc) ∀x∃y∀u (u ∈ y ↔ ∃z (z ∈ x ∧ u ∈ z)), dhlad , gia kˆje sÔnolo, upˆrqei èna ˆllo, ¸ste kˆti an kei se autì to ˆllo an an kei se kˆti pou eÐnai stoiqeÐo tou pr¸tou sunìlou (axÐwma thc ènwshc). ∀x∃y∀z (∀u (u ∈ z → u ∈ x) ↔ z ∈ y), dhlad , gia kˆje sÔnolo, upˆrqei èna ˆllo ¸ste kˆti na an kei se autì to ˆllo an kai mìno an eÐnai uposÔnolo tou pr¸tou (axÐwma tou dunamosunìlou). ∀x∃y∀z (z ∈ y ↔ (z ∈ x ∧ ϕ(z))), ìpou ϕ eÐnai ènac opoiosd pote tÔpoc thc gl¸ssac (autì prosdiorÐzei mÐa oikogèneia axiwmˆtwn, apì èna gia kˆje tètoio dunatì tÔpo thc gl¸ssac). Lèei ìti, gia kˆje sÔnolo mporoÔme na ftiˆxoume èna ˆllo sÔnolo pou perièqei wc stoiqeÐa akrib¸c ekeÐna ta stoiqeÐa tou pr¸tou pou ikanopoioÔn ton tÔpo ϕ (sq ma axiwmˆtwn kataskeu c uposunìlwn). ∃x (∅ ∈ x ∧ ∀y (y ∈ x ↔ {y} ∈ x)), dhlad  upˆrqei èna sÔnolo pou

134

6. LOGIKH TWN KATHGORHMATWN

to kenì sÔnolo an kei se autì kai, otid pote an kei s autì to sÔnolo an kai mìno an to monosÔnolo pou perièqei autì to kˆti wc stoiqeÐo, an kei ki autì sto sÔnolo. Epomènwc, lèei ìti mporoÔme na ftiˆxoume to sÔnolo {∅, {∅}, {{∅}}, ...} (axÐwma tou apeÐrou). Ed¸ faÐnetai na qrhsimopoioÔme nèa sÔmbola, pèran tou ∈ pou prosdiorÐsame arqikˆ. Den eÐnai ìmwc ètsi ta prˆgmata. To na lème ∅ ∈ x eÐnai suntomografÐa tou tÔpou

∃u (∀z ¬(z ∈ u) ∧ u ∈ x).
OmoÐwc h èkfrash {y} ∈ x eÐnai suntomografÐa (deÐte tic ask seic).

H gl¸ssa thc jewrÐac twn omˆdwn
Sta prohgoÔmena paradeÐgmata eÐdame peript¸seic glwss¸n, kaj¸c kai protˆsewn pou diatup¸nontai se autèc, pou aposkopoÔsan sto na perigrˆyoun th sumperiforˆ mÐac sullog c ontot twn pou prosdiorÐzei èna monadikì majhmatikì antikeÐmeno (p.q th sullog  twn pragmatik¸n arijm¸n, th sullog  twn shmeÐwn kai twn eujei¸n tou epipèdou, th sullog  ìlwn twn sunìlwn). T¸ra ja grˆyoume protˆseic sthn kathgorhmatik  logik  pou prosdiorÐzoun thn ènnoia thc omˆdac. Ja grˆyoume dhlad  protˆseic pou anafèrontai sto p¸c sumperifèrontai ta stoiqeÐa mÐac omˆdac, ìqi h sullog  ìlwn twn omˆdwn. EujÔc ex arq c, epomènwc, gnwrÐzoume ìti upˆrqei mÐa plhj¸ra paradeigmˆtwn (dom¸n), sta stoiqeÐa twn opoÐwn anafèrontai oi parakˆtw protˆseic. Wc sun jwc uiojetoÔme ta sÔmbola . (dimelèc sunarthsiakì), (−)−1 (monomelèc sunarthsiakì - h prˆxh tou antistrìfou) kai e (sÔmbolo stajerˆc - to oudètero stoiqeÐo). Ta axi¸mata loipìn thc omˆdac eÐnai ∀x∀y∀z (x.(y.z) = (x.y).z), ∀x(x.e = x), ∀x(e.x = x) ∀x(x.x−1 = e), ∀x(x−1 .x = e)

H gl¸ssa thc jewrÐac twn daktulÐwn
Oi Ðdiec parathr seic isqÔoun kai gia th gl¸ssa thc jewrÐac twn daktulÐwn. Ed¸ èqoume dÔo dimel  sunarthsiakˆ sÔmbola + kai ., èna monomelèc sunarthsiakì sÔmbolo −( ) kai dÔo sÔmbola stajer¸n, ta 0 kai 1. Oi protˆseic pou perigrˆfoun thn ènnoia tou daktulÐou eÐnai ∀x∀y∀z (x + (y + z) = (x + y) + z) ∀x∀y (x + y = y + x) ∀x(x + 0 = x), ∀x(x + (−x) = 0) ∀x∀y∀z (x.(y.z) = (x.y).z), ∀x(x.1 = x), ∀x(1.x = x) ∀x∀y∀z (x.(y + z) = x.y + x.z), ∀x∀y∀z ((y + z).x = y.x + z.x).

§ 6.5. Ask seic

135

6.5 Ask seic
1. Grˆyte se mÐa gl¸ssa pou perièqei ta sÔmbola +, ., 0, 1 (ta opoÐa
katalabaÐnoume me th sunhjismènh touc shmasÐa) tÔpouc sun¸numouc me tic parakˆtw frˆseic:

(i) Kˆje ˆrtioc arijmìc eÐnai to ˆjroisma dÔo pr¸twn (ii) O mègistoc koinìc diairèthc dÔo arijm¸n x, y eÐnai o z .
EÐnai prìtash kˆpoioc apì touc tÔpouc pou grˆyate?

(i) Gia kˆje x, an o x ˆrtioc upˆrqoun pr¸toi arijmoÐ y, z ¸ste x = y + z ∀x(ˆrtioc(x) −→ ∃y∃z(pr¸toc(y)∧pr¸toc(z) ∧ x = y + z)) ìpou: ˆrtioc(x): ∃r(x = 2r) pr¸toc(y): ∀t(∃k(tk = y) −→ (t = 1) ∨ (t = y)) pr¸toc(z): ∀t(∃k(tk = z) −→ (t = 1) ∨ (t = z)) (ii) o z diaireÐ ton x kai o z diaireÐ ton y kai an upˆrqei k ¸ste o k na diaireÐ ton x kai o k na diaireÐ ton y tìte o k diaireÐ ton z . ∃r(zr = x) ∧ ∃t(zt = y) ∧ ∀k(∃r (kr = x) ∧ ∃t (kt = y)) −→ ∃m(km = z)

LÔsh:

frˆseic: (i) DÔo eujeÐec parˆllhlec proc mÐa trÐth eÐnai parˆllhlec kai metaxÔ touc (ii) Apì èna shmeÐo èxw apì mÐa eujeÐa fèretai mÐa monadik  eujeÐa parˆllhlh proc aut n.

2. Grˆyte sth gl¸ssa thc gewmetrÐac pou anaptÔxame parapˆnw tic ek-

3. Se mÐa gl¸ssa pou perièqei èna dimelèc sqesiakì sÔmbolo R(x, y), to
opoÐo diabˆzoume wc o x agapˆei ton y , grˆyte tic ekfrˆseic: a. Oloi allhloagapoÔntai. b. Upˆrqei kˆpoioc pou ton agapoÔn ìloi. g. Upˆrqei kˆpoioc pou agapˆei mìno ton eautì tou. Upojètoume peraitèrw ìti èqoume sth gl¸ssa èna monomelèc sunarthsiakì sÔmbolo f pou diabˆzetai o giìc tou ki èna sÔmbolo stajerˆc c pou diabˆzetai Janˆshc. Grˆyte se aut  th gl¸ssa tic frˆseic:

136

6. LOGIKH TWN KATHGORHMATWN

a. An kˆpoioc agapˆei ton Janˆsh tìte touc agapˆei ìlouc. b. Oloi agapoÔn ton giì tou Janˆsh. g. Opoioc den agapˆei ton Janˆsh den agapˆei oÔte ton giì tou. d. Upˆrqoun kˆpoioi pou eÐte agapoÔn ton Janˆsh eÐte den agapoÔn kˆnenan pou agapˆei ton giì tou Janˆsh. e. An kˆpoioc den agapˆei ton giì tou tìte den eÐnai o Janˆshc.

3. Se mÐa gl¸ssa pou perièqei èna monomelèc sqesiakì sÔmbolo S(x), to opoÐo diabˆzoume wc o x eÐnai erwteumènoc, èna ˆllo monomelèc sqesiakì sÔmbolo L(x), to opoÐo diabˆzoume wc o x eÐnai afhrhmènoc, kai èna dimelèc sqesiakì sÔmbolo K(x, y), to opoÐo diabˆzoume wc o x agapˆei ton y , grˆyte tic ekfrˆseic:
a. Oloi oi erwteumènoi eÐnai afhrhmènoi allˆ den eÐnai ìloi oi afhrhmènoi erwteumènoi. b. Opoioc eÐnai afhrhmènoc kai touc agapˆei ìlouc eÐnai erwteumènoc. g. An kˆpoioc agapˆei mìno ton eautì tou, tìte den eÐnai erwteumènoc. d. An dÔo ˆnjrwpoi allhloagapioÔntai kai eÐnai kai afhrhmènoi, tìte eÐnai kai oi dÔo erwteumènoi. Upojètoume peraitèrw ìti èqoume sth gl¸ssa èna monomelèc sunarthsiakì sÔmbolo f pou diabˆzetai o giìc tou ki èna sÔmbolo stajerˆc c pou diabˆzetai Janˆshc.

4. Se mÐa gl¸ssa pou perièqei èna dimelèc sqesiakì sÔmbolo ≤ ekfrˆste me protˆseic thc kathgorhmatik c logik c tic idiìthtec:
a. H ≤ eÐnai sqèsh diˆtaxhc, dhlad  anaklastik , metabatik  kai summetrik . b. H ≤ eÐnai pukn , dhlad  metaxÔ dÔo stoiqeÐwn mporoÔme na parembˆlloume èna trÐto, pou na eÐnai megalÔtero tou pr¸tou kai mikrìtero tou deÔterou. g. H ≤ eÐnai grammik , dhlad  kˆje dÔo stoiqeÐa eÐnai sugkrÐsima (  to pr¸to eÐnai mikrìtero tou deÔterou   to deÔtero mikrìtero tou pr¸tou). Grˆyte ènan tÔpo dÔo eleÔjerwn metablht¸n pou na ekfrˆzei ìti èna stoiqeÐo eÐnai austhrˆ mikrìtero kˆpoiou ˆllou.

§ 6.5. Ask seic

137

5. Grˆyte ènan tÔpo me dÔo eleÔjerec metablhtèc sth gl¸ssa thc jewrÐac

sunìlwn, thc opoÐac h èkfrash {y} ∈ x na eÐnai suntomografÐa (dhlad  na ekfrˆzei to ìti to monosÔnolo me stoiqeÐo to y eÐnai stoiqeÐo tou x. LÔsh: Enac trìpoc na ekfrˆsoume to zhtoÔmeno eÐnai na poÔme ìti an kˆti perièqei wc monadikì stoiqeÐo to y , dhlad 

y ∈ z ∧ ∀u (u ∈ z → u = y),
tìte autì to kˆti eÐnai stoiqeÐo tou x, dhlad 

∀z ((y ∈ z ∧ ∀u (u ∈ z → u = y)) → z ∈ x).

7. Grˆyte sth gl¸ssa thc jewrÐac daktulÐwn (pou perièqei epomènwc ta sÔmbola +, ., 0, 1) touc ìrouc pou diabˆzontai n-ost  dÔnamh tou x kai n forèc to 1 (n eÐnai kˆpoioc fusikìc arijmìc), kai sth sunèqeia grˆyte tic protˆseic:
(i) An n forèc to 1 kˆnei 0 tìte, gia kˆje x, n forèc to x kˆnei 0 (ii) An n forèc to 1 kˆnei 0 tìte, n-ost  dÔnamh enìc ajroÐsmatoc kˆnei to ˆjroisma twn n-ost¸n dunˆmewn.

138

6. LOGIKH TWN KATHGORHMATWN

Kefˆlaio 7

SHMASIOLOGIA 'H ERMHNEIA THS LOGIKHS TWN KATHGORHMATWN
7.1 Orismìc thc al jeiac
Sto prohgoÔmeno kefˆlaio prospaj same na anadeÐxoume ta koinˆ gnwrÐsmata pou èqoun oi gl¸ssec stic opoÐec ekfrazìmaste sta plaÐsia thc sunhjismènhc majhmatik c drasthriìthtac. H èmfash dìjhke sto na analÔsoume autˆ ta koinˆ gnwrÐsmata apì th skopiˆ thc sÔntaxhc thc gl¸ssac. Mac endièferan prˆgmata pou eÐqan na kˆnoun me ton trìpo graf c twn tÔpwn, to swstì sqhmatismì touc, thn eleÔjerh emfˆnish metablht¸n klp, prˆgmata pou den èqoun na kˆnoun me to antikeÐmeno sto opoÐo oi tÔpoi autoÐ anafèrontai, me tic al jeiec (  ta yeÔdh) pou prospajoÔn na ekfrˆsoun. Ed¸ ja apopeirajoÔme na apokatast soume thn epaf  me to ekˆstote antikeÐmeno tou (majhmatikoÔ) endiafèrontìc mac. Ja prospaj soume dhlad  stouc aposteomènouc tÔpouc thc gl¸ssac na d¸soume nìhma kai na exetˆsoume katˆ pìso ekfrˆzoun prˆgmata pou eÐnai alhj  gia èna pedÐo anaforˆc. Kˆpoiec tupikèc ekfrˆseic sta plaÐsia mÐac gl¸ssac me sugkekrimèna mh - logikˆ sÔmbola apoktoÔn nìhma an jewr soume ìti anafèrontai sta stoiqeÐa enìc sugkekrimènou sunìlou, ìpou ta dedomèna mh - logikˆ sÔmbola apoktoÔn kˆpoia ènnoia kai dhl¸noun prˆxeic   sqèseic, pou gnwrÐzoume ìti orÐzontai se autì to sÔnolo. ParadeÐgmatoc qˆrh, h èkfrash

139

140

7. SHMASIOLOGIA ŸH ERMHNEIA THS LOGIKHS TWN KATHGORHMATWN

∀x ∀y ∀z (f (f (x, y), z) = f (x, f (y, z))),
an skeftìmaste to sÔmbolo f wc mia algebrik  prˆxh, ac poÔme thn prìsjesh, mporeÐ na pˆrei th shmasÐa gia kˆje treÐc arijmoÔc x, y , z , to ˆjroisma (x+y)+z isoÔtai me to ˆjroisma x+(y +z), kˆti pou anagnwrÐzoume wc mÐa al jeia eÐte prokeimènou gia thn prìsjesh twn fusik¸n arijm¸n, eÐte gia aut n twn migadik¸n arijm¸n, eÐte gia mia seirˆ ˆllwn dom¸n pou èqoun mia prosetairistik  prˆxh. To Ðdio ja Ðsque kai gia mÐa èkfrash ìpwc h

∀x ∀y ((f (x, c) = x)),
an skeftìmaste to sÔmbolo f me ton Ðdio trìpo kai to sÔmbolo c wc to oudètero stoiqeÐo wc proc thn prìsjesh opoioud pote apì ta parapˆnw sÔnola. Antilambanìmaste ìti autì kat arq n èqei na kˆnei me to gegonìc ìti oi metablhtèc dhl¸noun stoiqeÐa tou enìc   tou ˆllou sunìlou, katˆ perÐptwsh. Oi metablhtèc loipìn prèpei na anafèrontai se èna sugkekrimèno sÔnolo kˆje forˆ. En suneqeÐa, ìpwc prokÔptei apì ta paradeÐgmata, ta sunarthsiakˆ sÔnola ja jèlame na dhl¸noun prˆxeic anˆmesa se stoiqeÐa autoÔ tou sunìlou, ta sqesiakˆ sÔmbola na dhl¸noun sqèseic pˆli pˆnw sto Ðdio sÔnolo kai ta sÔmbola stajerˆc na dhl¸noun diakekrimmèna stoiqeÐa autoÔ tou sunìlou. Estw loipìn, genik¸tera, L mia gl¸ssa me qarakthristik 

({R1 , R2 , ...}, {f1 , f2 , ...}, {c1 , c2 , ...}),
ìpou ta stoiqeÐa twn tri¸n sunìlwn dhl¸noun, antÐstoiqa, ta sqesiakˆ, ta sunarthsiakˆ kai ta sÔmbola stajer¸n thc gl¸ssac.

§ 7.1. Orismìc thc al jeiac

141

7.1.1 Orismìc. Lème ìti h sullog 
˜ ˜ ˜ ˜ A = (A, {R1 , R2 , ...}, {f1 , f2 , ...}, {˜1 , c2 , ...}) c ˜
eÐnai mÐa dom  gia th gl¸ssa L me forèa to sÔnolo A an

˜ • Oi Ri ⊆ A×...×A eÐnai sqèseic, tìswn metablht¸n ìsa eÐnai kai ta orÐsmata sta opoÐa efarmìzetai to sÔmbolo Ri (jumhjeÐte ìti aut  eÐnai mÐa plhroforÐa pou fèrei mazÐ tou to sÔmbolo ki ìti den emfanÐzetai sth graf  tou mìno gia na mh barÔnoume to sumbolismì). ˜ • Oi fj eÐnai sunart seic A × ... × A −→ A, tìswn metablht¸n ìsa eÐnai kai ta orÐsmata sta opoÐa efarmìzetai to sÔmbolo fj • Ta ck eÐnai diakekrimmèna stoiqeÐa tou sunìlou A. ˜ ˜ ˜ H sunolik  apeikìnish, Ri → Ri , fj → fj kai ck → ck lègetai mia A˜ ermhneÐa thc L.

Parat rhsh: H ènnoia thc dom c kai thc ermhneÐac mÐac gl¸ssac, ìpwc apotup¸nontai ston parapˆnw orismì èqoun ènan polÔ genikì qarakt ra. MporeÐ dhlad  h tupik  gl¸ssa na proorÐzetai na mil sei gia kˆpoio antikeÐmeno allˆ na brÐskoume domèc gi aut n th gl¸ssa se polÔ diaforetikèc perioqèc twn majhmatik¸n apì autèc pou mporèi na èqoume katˆ nou. An, gia parˆdeigma, èqoume mÐa gl¸ssa me èna mìno dimelèc sqesiakì sÔmbolo (kanèna ˆllo mh - logikì sÔmbolo), to opoÐo proorÐzetai na paÐxei to rìlo thc diˆtaxhc anˆmesa se pragmatikoÔc arijmoÔc, tìte dom  gi aut n th gl¸ssa mporeÐ na sunistˆ to sÔnolo twn fusik¸n arijm¸n me th sqèsh thc diairetìthtac anˆmesˆ touc. KatalabaÐnoume ìti autì pou dhmiourgeÐ thn ousiastik  diˆkrish metaxÔ twn dÔo eÐnai to tÐ protˆseic alhjeÔoun sth mÐa   thn ˆllh dom  (to sÔnolo twn pragmatik¸n arijm¸n me th diˆtax  touc apì th mÐa pleurˆ, oi fusikoÐ arijmoÐ me th diairetìthta, apì thn ˆllh).
To zhtoÔmeno loipìn eÐnai na d¸soume nìhma stic tupikèc ekfrˆseic thc gl¸ssac, ètsi ¸ste na mporoÔme me xekˆjaro trìpo na exhg soume me poiˆ ènnoia, gia parˆdeigma, h prìtash

∀x ∀y (R(x, y) ∨ R(y, x))
eÐnai al jeia an R(x, y) shmaÐnei ìti o pragmatikìc arijmìc x eÐnai mikrìteroc

142

7. SHMASIOLOGIA ŸH ERMHNEIA THS LOGIKHS TWN KATHGORHMATWN

  Ðsoc apì ton pragmatikì arijmì y  allˆ den eÐnai al jeia an shmaÐnei ìti o fusikìc arijmìc x diaireÐ ton fusikì arijmì y . Autì plèon èqei na kˆnei me thn apìdosh tim c al jeiac se ekfrˆseic thc gl¸ssac, anˆloga me to an antistoiqoÔn se pragmatikˆ   ìqi gegonìta mèsa sto pedÐo sto opoÐo anaferìmaste, dedomènou tou trìpou me ton opoÐo èqoume ermhneÔsei ta sÔmbola thc gl¸ssac. KaloÔmaste epomènwc na d¸soume ènan akrib  orismì tou tÐ shmaÐnei pwc h tupik  ekfrash ϕ isqÔei mèsa se èna pedÐo anaforˆc   ìqi. Autìc o orismìc prèpei na efarmìzetai se ìlec tic kalˆ sqhmatismènec ekfrˆseic thc gl¸ssac me thn opoÐa ekfrazìmaste, dhlad  se ìlouc touc tÔpouc thc gl¸ssac. Upˆrqei ìmwc mÐa teqnikoÔ qarakt ra duskolÐa sti na d¸soume ènan tètoio orismì. H duskolÐa aut  èqei na kˆnei me to gegonìc ìti oi tÔpoi mporeÐ na èqoun eleÔjerec metablhtèc. Molonìti sto epÐpedo thc sunhjismènhc praktik c autì pou mac endiafèrei eÐnai na d¸soume timèc al jeiac stic protˆseic thc gl¸ssac, o orismìc eÐnai dÔskolo na dwjeÐ mìno sqetikˆ me tic protˆseic afoÔ autì pou qtÐsame b ma - b ma sthn prohgoÔmenh enìthta eÐnai oi tÔpoi, metaxÔ de aut¸n xeqwrÐsame tic protˆseic. H efarmog  enìc posodeÐkth mporeÐ na metatrèpei ènan tÔpo me eleÔjerec metablht  ϕ sthn prìtash ∀xϕ ki eÐnai adÔnato na analÔsoume thn al jeia aut c thc prìtashc me bˆsh thn aploÔsterh èkfrash ϕ an den èqoume ènan trìpo na anagnwrÐzoume thn al jeia tou tÔpou ϕ. Lème al jeia (entìc eisagwgik¸n) giatÐ anamènoume pwc aut  de mporeÐ na èqei ènan entel¸c kajorismèno qartakt ra an den xèroume gia poièc timèc twn eleÔjera emfanizìmenwn metablht¸n milˆme. Gia parˆdeigma h èkfrash

∃y (g(y, y) = x)
mporeÐ na eÐnai al jeia an anaferìmaste stouc pragmatikoÔc arijmoÔc, g dhl¸nei ton pollaplasiasmì dÔo arijm¸n kai x = 2, en¸ eÐnai yèma an, upì tic Ðdiec proôpojèseic, eÐnai x = −2. Ja qrhsimopoi soume mÐa endiˆmesh ènnoia sqetik c al jeiac pou ja katalabaÐnoume wc o tÔpoc ϕ alhjeÔei gia th dom  A an d¸soume stic metablhtèc tic tˆde timèc. Aut n thn teleutaÐa diadikasÐa tou na d¸soume stic metablhtèc tic tˆde timèc mporoÔme, polÔ fusiologikˆ apì majhmatik  ˆpoyh, na thn perigrˆyoume mèsw mÐac sunˆrthshc pou ja èqei wc orÐsmata metablhtèc kai wc timèc stoiqeÐa tou sunìlou - forèa thc dom c A,

v: Var → A
(Var eÐnai to sÔnolo twn metablht¸n thc gl¸ssac, A eÐnai to sÔnolo - forèac thc dom c A). Ja orÐsoume loipìn (b ma - b ma, ìpwc perigrˆyame touc tÔpouc thc gl¸ssac) mÐa sqèsh

§ 7.1. Orismìc thc al jeiac

143

A |=v ϕ,
pou ja diabˆzoume: h dom  A ikanopoieÐ ton tÔpo ϕ anaforikˆ me thn apotÐmhsh metablht¸n v ). Prin ftˆsoume de autìn ton orismì ac prosèxoume to ex c: Kˆpoiec ekfrˆseic thc gl¸ssac perièqoun endeqomènwc sunjet¸terouc ìrouc, ac jewr soume, fer eipeÐn thn parallag  tou prohgoÔmenou paradeÐgmatoc

∃y (g(y, y) = f (f (x, c), x)),
ìpou g dhl¸nei ton pollaplasiasmì dÔo arijm¸n kai x = 2, ìpwc prin, f dhl¸nei thn prìsjesh dÔo pragmatik¸n arijm¸n kai c dhl¸nei to oudètero stoiqeÐo tou pollaplasiasmoÔ, dhlad  ton arijmì 1. Tìte gia na apofanjoÔme an eÐnai al jeia h parapˆnw d lwsh den arkeÐ na xèroume ti tim  ja pˆrei h metablht  x allˆ kai ìlh h èkfrash (dhlad  o ìroc) f (f (x, c), x). KatalabaÐnoume ìti o ìroc eÐnai o (x+1)+x kai paÐrnei thn tim  (2+1)+2 an x = 2 (opìte h d lwsh eÐnai alhj c) en¸ paÐrnei thn tim  ((−1) + 1) + (−1) = −1 an x = −1 (opìte h d lwsh den eÐnai alhj c). GenikeÔontac, an t eÐnai ènac tuqaÐoc ìroc thc gl¸ssac kai v eÐnai mÐa apotÐmhsh metablht¸n, mporoÔme na apodÐdoume timèc (=stoiqeÐa tou sunìlou A) ston t, anˆloga me thn v . EpekteÐnoume loipìn th sunˆrthsh v se mÐa

v : Term → A ˆ
(ìpou Term eÐnai to sÔnolo twn ìrwn thc gl¸ssac). Autì gÐnetai epagwgikˆ wc ex c:

7.1.2 Orismìc. (i) An o ìroc t sumpÐptei me mia metablht  x ∈ Var, tìte

v (t) := v(x). EpÐshc an t = c (c èna sÔmbolo stajerˆc thc gl¸ssac), ˆ tìte v (t) := c (jumÐzoume ìti c eÐnai h ermhneÐa tou sumbìlou stajerˆc ˆ ˜ ˜ c sth dom  A).

˜v ˜ (ii) An t = f (t1 , . . . , tn ) tìte v (t) = f (ˆ(t1 ), . . . v (tn )) (jumÐzoume ìti f ˆ ˆ
eÐnai h ermhneÐa tou sunarthsiakoÔ sumbìlou f sth dom  A).

Eqontac orÐsei thn ermhneÐa twn mh-logik¸n kai twn logik¸n sumbìlwn kaj¸c epÐshc kai twn ìrwn thc gl¸ssac, epanerqìmaste ston epagwgikì orismì thc sqèshc

144

7. SHMASIOLOGIA ŸH ERMHNEIA THS LOGIKHS TWN KATHGORHMATWN

A |=v ϕ
Lègontac epagwgikì orismì thc sqèshc ennooÔme ìti ja thn orÐsoume pr¸ta gia thn perÐptwsh twn aploÔsterwn dunat¸n tÔpwn (dhlad  twn atomik¸n tÔpwn), ìpou èqoume polÔ kal  idèa wc proc to tÐ prèpei na shmaÐnei h sqèsh. An, ac poÔme, R(t1 , t2 ) dhl¸nei th susqètish dÔo ìrwn, oi ìroi gÐnontai antilhptoÐ (=ermhneÔontai) wc pragmatikoÐ arijmoÐ kai to sqesiakì sÔmbolo wc anisìthta, tìte o tÔpoc ikanopoieÐtai, an oi tim  pou paÐrnei o ìroc t1 eÐnai mikrìterh   Ðsh apì thn tim  pou paÐrnei o t2 . Sth sunèqeia ja thn orÐsoume gia sunjetìterouc tÔpouc me trìpo pou antanaklˆ thn koin  logik . Gia parˆdeigma, ja poÔme ìti mia sÔzeuxh tÔpwn ikanopoieÐtai (dhlad  eÐnai ènac isqurismìc pou alhjeÔei anaforikˆ me to pedÐo pou exetˆzoume) an kai ta dÔo kommˆtia thc sÔzeuxhc ikanopoioÔntai. O orismìc autìc èqei loipìn dÔo qarakthristikˆ: Pr¸ton, èqei anagwgikì qarakt ra (anˆgei thn al jeia mÐac sunjetìterhc èkfrashc sthn al jeia twn sustatik¸n thc kommati¸n). DeÔteron, h sÔnjesh thc al jeiac twn mer¸n mÐac èkfrashc gÐnetai me trìpo ¸ste na antanaklˆtai h leitourgÐa twn sundèsmwn sthn kajhmerin  qr sh thc gl¸ssac, sthn koin  logik  (h al jeia dÔo sustatik¸n mer¸n mÐac èkfrashc sunduˆzetai me to eÐte thc kajomiloumènhc gia na mac d¸sei thn al jeia thc tupik c diˆzeuxhc twn sustatik¸n mer¸n). Aut  h apl  sÔllhyh thc anagwg c thc ènnoiac thc al jeiac, sta plaÐsia mÐac tupik c gl¸ssac, sthn al jeia twn sustatik¸n, ètsi ¸ste na antanaklˆtai h koin  qr sh tou kai, tou eÐte, tou `ìqi, tou gia kˆje klp, ofeÐletai ston Polwnì filìsofo kai majhmatikì A. Tarski kai apotèlese kombikì shmeÐo sthn anˆptuxh thc tupik c - logik c mejìdou sthn anˆlush twn majhmatik¸n allˆ kai ˆllwn apì tic legìmenec akribeÐc epist mec.

§ 7.1. Orismìc thc al jeiac

145

7.1.3 Orismìc. (i) An o tÔpoc ϕ eÐnai atomikìc, thc morf c R(t1 , ..., tm )

tìte A |=v R(t1 , ..., tm ) an kai mìno an h m-ˆda (ˆ(t1 ), ..., v (tm )) v ˆ ˜ an kei sth sqèsh R.

(ii) An o tÔpoc ϕ eÐnai o ϕ1 ∧ ϕ2 tìte A |=v ϕ1 ∧ ϕ2 an kai mìno an
A |=v ϕ1
kai A |=v ϕ2

(iii) An o tÔpoc ϕ eÐnai o ϕ1 ∨ ϕ2 tìte A |=v ϕ1 ∨ ϕ2 an kai mìno an
A |=v ϕ1
eÐte A |=v ϕ2

(iv) An o tÔpoc ϕ eÐnai o ϕ1 → ϕ2 tìte A |=v ϕ1 → ϕ2 an kai mìno an
an A |=v ϕ1 tìte A |=v ϕ2

(v) An o tÔpoc ϕ eÐnai o ¬ϕ1 tìte A |=v ¬ϕ1 an kai mìno an
den isqÔei ìti A |=v ϕ1

(vi) An o tÔpoc ϕ eÐnai o ∃xϕ1 tìte A |=v ∃xϕ1 an kai mìno an
upˆrqei v1 ¸ste A |=v1 ϕ1 ,

ìpou v1 eÐnai mÐa apotÐmhsh metablht¸n, pou dÐnei se ìlec tic metablhtèc, ektìc Ðswc apì thn x, tic Ðdiec timèc me thn v .

(vii) An o tÔpoc ϕ eÐnai o ∀xϕ1 tìte A |=v ∀xϕ1 an kai mìno an
gia kˆje v1

A |=v1 ϕ1

ìpou v1 eÐnai mÐa apotÐmhsh metablht¸n, pou dÐnei se ìlec tic metablhtèc, ektìc Ðswc apì thn x, tic Ðdiec timèc me thn v .

tou orismoÔ, pou anafèrontai stouc posodeÐktec. EÐnai koin¸c katanohtì pwc ìtan lème ìti alhjeÔei, prokeimènou gia touc fusikoÔc arijmoÔc, h èkfrash ∀x R(c, x) (ìpou antilambanìmaste to sÔmbolo stajerˆc c wc ton arijmì 1 kai to sqesiakì sÔmbolo R wc diaireÐ) , ennooÔme pwc ìti tim 

Parathr seic: 1. Qreiˆzetai kˆpoio sqìlio gia ta teleutaÐa dÔo shmeÐa

146

7. SHMASIOLOGIA ŸH ERMHNEIA THS LOGIKHS TWN KATHGORHMATWN

ki an d¸soume sto x to 1 ja diaireÐ to x. Ed¸ ˆllec metablhtèc den emfanÐzontai. Elègqoume loipìn thn al jeia thc èkfrashc mìno anaforikˆ me to ti gÐnetai an d¸soume ìlec tic dunatèc timèc sto x. An ìmwc emfanÐzontan sthn èkfrash ∀xψ ˆllec 15 metablhtèc (kai mˆlista eleÔjera ston tÔpo ψ ) ja lègame: o tÔpoc ∀xψ alhjeÔei (gia dedomènec timèc twn upoloÐpwn 15 metablht¸n) an alhjeÔei gia kˆje dunat  tim  tou x o tÔpoc ψ (dedomènwn twn tim¸n twn upoloÐpwn 15 metablht¸n}. H qr sh twn apotim sewn twn metablht¸n stic dÔo autèc teleutaÐec peript¸seic tou orismoÔ èqei to pleonèkthma ìti mac apodesmeÔei apì to na noiazìmaste gia tic sugkekrimènec timèc twn upoloÐpwn metablht¸n (prˆgma polÔploko, eidikˆ ìtan oi loipèc emfanizìmenec metablhtèc eÐnai pollèc). 2. H metablht  x stouc tÔpouc ∀xψ kai ∃xψ mporeÐ na emfanÐzetai   na mhn emfanÐzetai eleÔjera ston tÔpo ψ . O parapˆnw orismìc mac exasfalÐzei th dunatìthta na kˆnoume ton tupikì èlegqo thc al jeiac enìc tÔpou kai stic duo peript¸seic. Sthn pr¸th perÐptwsh, eÐdame p¸c leitourgeÐ o orismìc sthn parapˆnw parat rhsh. Sth deÔterh perÐptwsh, an o tÔpoc ψ anagnwrÐzetai wc alhj c (p.q o tÔpoc ∀z R(c, z), ermhneumènoc ìpwc sthn parat rhsh 1), tìte alhjeÔei kai o ∀x ∀z R(c, z), afoÔ prˆgmati, ìti tim  ki an pˆrei h x o tÔpoc ∀z R(c, z) ikanopoieÐtai stouc fusikoÔc arijmoÔc. Ja d¸soume t¸ra èna je¸rhma pou mac epitrèpei ènan polÔ pio eÔkolo qeirismì tou parapˆnw orismoÔ. Sthn ousÐa diatup¸nei me epÐshmo trìpo autì pou (elpÐzoume) ègine katanohtì apì ìlh thn prohgoÔmenh suz thsh, ìti dhlad  h tim  al jeiac enìc tÔpou exartˆtai mìno apì thn apotÐmhsh twn metablht¸n pou emfanÐzontai eleÔjera se autìn. H apìdeixh tou axÐzei prosoq c, afoÔ eÐnai endeiktik  tou trìpou pou epiqeirhmatologoÔme sun jwc, me epagwg  wc proc thn poluplokìthta twn tÔpwn, prokeimènou na apodeÐxoume isqurismoÔc pou anafèrontai se tuqaÐouc tÔpouc.

7.1.4 Je¸rhma. Estw ìti ϕ eÐnai ènac tÔpoc sth gl¸ssa thc logik c twn kathgorhmˆtwn kai v , v eÐnai dÔo apotim seic metablht¸n se mÐa ermhneÐa A, oi opoÐec sumfwnoÔn se ìlec tic elèujerec metablhtèc tou ϕ. Tìte A |=v ϕ an kai mìno an A |=v ϕ Apìd.:

H apìdeixh ja gÐnei me epagwg  sto m koc twn tÔpwn. Ac prospaj soume loipìn sthn arq  na apodeÐxoume ton isqurismì mac gia atomikoÔc tÔpouc. AutoÐ èqoun th morf  R(x1 , ..., xn ), ìpou R eÐnai èna

§ 7.1. Orismìc thc al jeiac

147

˜ sqesiakì sÔmbolo thc gl¸ssac. Grˆfoume R gia thn ermhneÐa tou sqesiakoÔ autoÔ sumbìlou sth dom  A. Tìte an eÐnai v(x1 ) = a1 , ..., v(xn ) = an , opìte eÐnai kai v (x1 ) = a1 , ..., v (xn ) = an , afoÔ oi dÔo apotim seic metablht¸n sumfwnoÔn stic eleÔjerec metablhtèc tou tÔpou, èqoume, me bˆsh ton orismì thc ikanopoihsimìthtac se mÐa emhneÐa: ˜ A |=v R(x1 , ..., xn ) an kai mìno an (a1 , ..., an ) ∈ R
an kai mìno an A |=v R(x1 , ..., xn ) Proqwrˆme sthn perÐptwsh pou o tÔpoc eÐnai thc morf c ϕ1 ∧ϕ2 . Deqìmaste ìti h upìjesh isqÔei gia touc tÔpouc ϕ1 , ϕ2 . Epomènwc èqoume

A |=v ϕ1 ∧ ϕ2 an kai mìno an A |=v ϕ1
(apì thn epagwgik  upìjesh) an kai mìno an A |=v ϕ1

kai A |=v ϕ2 kai A |=v ϕ2

an kai mìno an A |=v ϕ1 ∧ ϕ2 OmoÐwc proqwrˆme kai sthn perÐptwsh twn ˆllwn sundèsmwn, an dhlad  o ϕ eÐnai thc morf c ϕ1 ∨ ϕ2 , ϕ1 → ϕ2 ,   ¬ψ . Endeiktikˆ, gia thn teleutaÐa perÐptwsh èqoume:

A |=v ¬ψ an kai mìno an den isqÔei ìtiA |=v ψ
(apì thn epagwgik  upìjesh) an kai mìno an den isqÔei ìtiA |=v ψ an kai mìno an A |=v ¬ψ KleÐnoume me to ligìtero tetrimmèno b ma thc apìdeixhc, pou èqei na kˆnei me thn perÐptwsh twn posodeikt¸n, dhlad  me thn perÐptwsh pou o ϕ eÐnai, ac poÔme, thc morf c ∃xψ (h perÐptwsh tou kajolikoÔ posodeÐkth eÐnai Ðdia). Estw loipìn ìti èqoume A |=v ∃xψ . Autì shmaÐnei, me bˆsh ton orismì thc ikanopoihsimìthtac wc proc thn apotÐmhsh metablht¸n v , ìti upˆrqei mÐa apotÐmhsh metablht¸n w, h opoÐa sumfwneÐ me thn v se ìlec tic eleÔjerec metablhtèc tou tÔpou ∃xψ ètsi ¸ste A |=w ψ . Oi eleÔjerec metablhtèc tou tÔpou ∃xψ eÐnai autèc tou ψ , ektìc Ðswc apì thn x. Ja ftiˆxoume loipìn mÐa apotÐmhsh metablht¸n w me tic ex c dÔo idiìthtec: Af enìc ja sumfwneÐ me th v stic eleÔjerec metablhtèc tou tÔpou ∃xψ , af etaÐrou de ja sumfwneÐ

148

7. SHMASIOLOGIA ŸH ERMHNEIA THS LOGIKHS TWN KATHGORHMATWN

me thn w stic eleÔjerec metablhtèc tou tÔpou ψ . OrÐzoume thn apotÐmhsh aut  wc ex c:

w (z) =

v (z), z = x w(z), z = x

(7.1)

Prˆgmati h sunˆrthsh aut  èqei tic dÔo idiìthtec pou jèloume. GiatÐ, eÐpame ìti oi eleÔjerec metablhtèc tou tÔpou ∃xψ eÐnai autèc tou ψ , ektìc Ðswc apì thn x, eÐnai dhlad , se kˆje perÐptwsh, diaforetikèc apì thn x. Se mÐa tètoia metablht  z èqoume w (z) = v (z), apì ton orismì. IkanopoieÐtai loipìn h pr¸th idiìthta pou jèloume. Prokeimènou gia tic eleÔjerec metablhtèc tou ψ èqoume ìti eÐnai eÐte h x eÐte kˆpoia apì tic eleÔjerec metablhtèc tou ∃xψ . Otan z = x, pˆli apì ton orismì, èqoume w (z) = w(z). Diaforetikˆ, h z eÐnai eleÔjerh metablht  tou ∃xψ kai, apì thn upìjesh thc prìtashc pou apodeiknÔoume, èqoume v(z) = v (z). Omwc se metablhtèc pou eÐnai eleÔjerec ston ∃xψ , sumfwnoÔn oi v kai w. Eqoume loipìn, s aut n thn perÐptwsh:

w (z) = v (z) = v(z) = w(z)
Proqwrˆme loipìn to epiqeÐrhmˆ mac wc ex c: Epeid  h w sumfwneÐ me thn w stic eleÔjerec metablhtèc tou tÔpou ψ , apì thn epagwgik  upìjesh, èqoume A |=w ψ an kai mìno an A |=w ψ . Epiplèon, epeid  h w sumfwneÐ me th v stic eleÔjerec metablhtèc tou tÔpou ∃xψ ,   se ìlec tou ψ ektìc Ðswc thc x, èqoume A |=v ∃xψ . DeÐxame loipìn ìti A |=v ∃xψ èpetai A |=v ∃xψ . To epiqeÐrhma mporeÐ na antistrafeÐ (èqei summetrikì qarakt ra, den paÐzei rìlo an xekinˆme me thn v   thn v ) kai me ton Ðdio trìpo na sumperˆnoume kai ìti A |=v ∃xψ èpetai A |=v ∃xψ .

7.1.5 Pìrisma. Estw ìti σ eÐnai mÐa prìtash se mÐa gl¸ssa thc logik c twn kathgorhmˆtwn kai A eÐnai mÐa dom  gi aut n th gl¸ssa. An upˆrqei apotÐmhsh metablht¸n v gia thn opoÐa A |=v σ tìte ja isqÔei kai A |=v σ , gia kˆje ˆllh apotÐmhsh metablht¸n v . An den isqÔei gia kˆpoia v ìti A |=v σ , tìte de ja isqÔei oÔte gia opoiad pote ˆllh v . Apìd.: Otan h σ eÐnai prìtash tìte den èqei eleÔjerec metablhtèc (an jèlete, to sÔnolo twn eleÔjerwn metablht¸n thc eÐnai to kenì). Epomènwc kˆje dÔo apotim seic metablht¸n sumfwnoÔn stic eleÔjerec metablhtèc thc σ ! (gia kˆje metablht  z , an z an kei sto sÔnolo twn eleÔjerwn metablht¸n thc σ ,

§ 7.1. Orismìc thc al jeiac

149

tìte v(z) = v (z).) Ara, me bˆsh to prohgoÔmeno je¸rhma, gia opoiesd pote v , v A |=v σ an kai mìno an A |=v σ . Parathr seic: 1. Prokeimènou loipìn gia mÐa prìtash σ èqei nìhma na grˆfoume A |= σ , afoÔ autì sumbaÐnei   den sumbaÐnei anexˆrthta apotÐmhshc metablht¸n. Etsi ftˆnoume me polÔ austhrì trìpo se mÐa katˆlhxh pou h empeirÐa mac me ta majhmatikˆ mac èkane na diaisjanìmaste: ìti, dhlad , mia opoiad pote prìtash pou anafèretai se èna pedÐo pou meletˆme eÐte alhjeÔei eÐte ìqi. Se èna ˆllo pedÐo, h Ðdia prìtash (diatupwmènh sthn Ðdia gl¸ssa) ja alhjeÔei   ìqi ki autì ja sumbaÐnei anexˆrthta thc sumperiforˆc thc sto prohgoÔmeno pedÐo anaforˆc. Qarakthristikˆ, h prìtash

∀x ∃y (y.y = x)
pou isqurÐzetai p¸c kˆje arijmìc èqei tetragwnik  rÐza, den alhjeÔei stouc pragmatikoÔc arijmoÔc (ki autì den èqei na kˆnei me kammÐa apotÐmhsh metablht¸n) en¸ alhjeÔei stouc migadikoÔc arijmoÔc. 2. ProkÔptei epÐshc apì to parapˆnw je¸rhma ìti autì pou èqei shmasÐa prokeimènou gia thn ikanopoihsimìthta   ìqi enìc tÔpou se mÐa dom  eÐnai oi timèc pou paÐrnoun oi eleÔjerec metablhtèc tou. Etsi loipìn èqei nìhma plèon na grˆfoume A |= ϕ(x1 /a1 , ..., xn /an ), enno¸ntac ìti h dom  A ikanopoieÐ ton tÔpo ϕ an d¸soume stic eleÔjerec metablhtèc tou x1 , ..., xn tic timèc a1 , ..., an , antÐstoiqa. 3. EÐdame parapˆnw ìti mÐa apotÐmhsh metablht¸n epeketeÐnetai monos manta se mÐa apotÐmhsh ìlwn twn ìrwn. An loipìn ènac ìroc t mporeÐ na antikatastajeÐ gia mÐa metablht  x s ènan tÔpo autì shmaÐnei (ex orismoÔ) ìti oi metablhtèc pou summetèqoun sth graf  tou ìrou paramènoun eleÔjerec ston tÔpo metˆ thn antikatˆstash. An loipìn eÐqame A |=v ∀xϕ(x) ja èqoume A |=v ϕ(t), ìpou ϕ(t) dhl¸nei ton tÔpo pou prokÔptei an antikatast soume mÐa eleÔjerh emfˆnish mÐac metablht c x apì ton ìro t. Autì sumbaÐnei akrib¸c giatÐ, gia ìla ta a ∈ |A|, A |= ϕ(x/a). Eidik¸tera, gia to v (t) = b ˆ èqoume |= ϕ(x/b). Aut  h idiìthta genikeÔei to aplì kai katanohtì gegonìc ìti, afoÔ gia kˆje pragmatikì arijmì x èqoume x.x + 1 ≥ 0, ìpoia èkfrash t (pou mporoÔme na kataskeuˆsoume me ta mèsa pou èqoume diajèsima) ki an bˆloume sth jèsh tou x ja exakolouj soume na èqoume t.t + 1 ≥ 0.

150

7. SHMASIOLOGIA ŸH ERMHNEIA THS LOGIKHS TWN KATHGORHMATWN

7.2 Ikanopoi simec protˆseic, tautologÐec
7.2.1 Orismìc. Lème ìti h dom  thc gl¸ssac A ikanopoieÐ ton tÔpo ϕ wc
proc thn apotÐmhsh metablht¸n v an

A |=v ϕ
Lème ìti o tÔpoc eÐnai ikanopoi simoc an upˆrqei dom  thc gl¸ssac kai apotÐmhsh metablht¸n v pou na ikanopoioÔn ton ϕ. Enac tÔpoc ϕ mÐac gl¸ssac thc kathgorhmatik c logik c lègetai tautologÐa (  kajolikˆ ègkuroc) an ikanopoieÐtai se kˆje dom  A thc gl¸ssac kai apotÐmhsh metablht¸n v . Lème ìti o tÔpoc ϕ eÐnai antÐfash (  antilogÐa) an den ikanopoieÐtai se kammÐa dom  thc gl¸ssac. Tèloc, lème ìti oi tÔpoi ϕ kai ψ eÐnai logikˆ isodÔnamoi an, opoted pote ikanopoieÐtai o ènac, ikanopoieÐtai kai o ˆlloc, dhlad 

A |=v ϕ an kai mìno an A |=v ψ

Parat rhsh: Qrhsimopoi ste ton orismì thc ikanopoihsimìthtac gia na
diapist¸sete ìti oi tÔpoi

¬(∀xϕ)

kai

∃x ¬ϕ

eÐnai logikˆ isodÔnamoi. To Ðdio gia touc tÔpouc

¬(∃xϕ)

kai

∀x ¬ϕ

Exetˆzoume ed¸ thn kajolik  egkurìthta kˆpoiwn tÔpwn. KurÐwc mac endiafèrei na anadeÐxoume th shmasÐa twn periorism¸n pou tÐjentai wc proc tic emfanÐseic metablht¸n. DÐnoume antiparadeÐgmata gia na tonÐsoume tÐ ja mporoÔse na pˆei strabˆ an den tÐjontan autoÐ oi periorismoÐ.

§ 7.2. Ikanopoi simec protˆseic, tautologÐec

151

7.2.2 Prìtash. Oi parakˆtw tÔpoi eÐnai tautologÐec
1. ∀x(x = x) 2. ∀x∀y (x = y → (ϕ → ϕ )), ìpou h metablht  x eÐnai opoiad pote, h metablht  x eÐnai antikatastˆsimh apì thn y ston tÔpo ϕ kai o tÔpoc ϕ prokÔptei apì antikatˆstash kˆpoiwn eleÔjerwn emfanÐsewn thc x apì thn y ston tÔpo ϕ. 3. ∀xϕ(x) → ϕ(t), ìpou h x eÐnai antikatastˆsimh apì ton ìro t ston ϕ. 4. ∀x(ϕ → ψ) → (ϕ → ∀xψ), ìpou o tÔpoc ϕ den perièqei eleÔjerh emfˆnish thc metablht c x. Shmei¸noume ed¸ ìti {h metablht  x eÐnai antikatastˆsimh apì ton ìro t se ènan tÔpo} shmaÐnei praktikˆ ìti h metablht  x den eÐnai sto {pedÐo drˆshc} kˆpoiou posodeÐkth ∀y   ∃y mèsa ston tÔpo, ìpou h metablht  y emfanÐzetai ston ìro t. Me ˆlla lìgia taÐa parat rhsh thc prohgoÔmenhc enìthtac. Tèloc exetˆzoume to (4.): Estw mÐa tuqaÐa dom  A gia th gl¸ssa ìpou ekfrˆzontai oi ϕ, ψ . Ac upojèsoume loipìn ìti

Apìd.: Af noume ta dÔo pr¸ta wc ˆskhsh. To (3.) suzhteÐtai sthn teleu-

A |= ∀x(ϕ → ψ)
Autì shmaÐnei ìti, gia ìla ta a ∈ |A|, A |= (ϕ → ψ)(x/a) Eidik¸tera ìti, gia ìla ta a ∈ |A|, an A |= ϕ(x/a) tìte A |= ψ(x/a) Jèloume na katal xoume sto ìti

(∗)

A |= ϕ → ∀xψ
Ac upojèsoume loipìn epiplèon ìti A |= ϕ. Apì th stigm  pou h metablht  x den emfanÐzetai eleÔjerh ston tÔpo ϕ èqoume pwc gia opoiad pote apotÐmhsh metablht¸n o tÔpoc ϕ ikanopoieÐtai sth dom  A anexˆrthta tou tÐ tim  paÐrnei h metablht  x katˆ thn apotÐmhsh. Eqoume loipìn, eidik¸tera, A |= ϕ(x/a).

152

7. SHMASIOLOGIA ŸH ERMHNEIA THS LOGIKHS TWN KATHGORHMATWN

H paradoq  (∗) t¸ra mac lèei pwc gia ìla ta a ∈ |A|, A |= ψ(x/a) Dhlad  ìti

A |= ∀xψ,
ìpwc  tan to zhtoÔmeno. SuneqÐzoume parousiˆzontac antiparadeÐgmata pou katadeiknÔoun thn anagkaiìthta twn diafìrwn periorism¸n pou tÐjentai katˆ thn parousÐash twn axiwmatik¸n sqhmˆtwn. Xekin¸ntac loipìn apì to teleutaÐo, ac jewr soume mia perÐptwsh ìpou h metablht  x emfanÐzetai eleÔjerh ston tÔpo ϕ. PaÐrnoume, sth gl¸ssa thc jewrÐac twn pragmatik¸n arijm¸n (me sunarthsiakˆ sÔmbola {+, .}, sqesiakì sÔmbolo ≤ kai sÔmbola stajerˆc {0, 1})

ϕ: 0≤x
Eqoume loipìn ton tÔpo

ψ : ∃y(y.y = x)

∀x(0 ≤ x → ∃y(y.y = x)) → (0 ≤ x → ∀x∃y(y.y = x)),
o opoÐoc jèloume na eÐnai kajolikˆ ègkuroc. DÐnontac sta sÔmbola th sunhjismènh ermhneÐa touc stouc pragmatikoÔc arijmoÔc ja jèlame kai gia th dom  twn pragmatik¸n arijm¸n (pou sumbolÐzoume me R) na eÐnai

R |= ∀x(0 ≤ x → ∃y(y.y = x)) → (0 ≤ x → ∀x∃y(y.y = x))
H upìjesh thc sunepagwg c ikanopoieÐtai stouc pragmatikoÔc arijmoÔc, dhlad 

R |= ∀x(0 ≤ x → ∃y(y.y = x)),
ˆra ja èprepe na eÐnai kai

R |= (0 ≤ x → ∀x∃y(y.y = x))
Gia kˆpoia loipìn apotÐmhsh pou dÐnei sto x jetik  tim  ja èprepe na eÐnai

R |= ∀x∃y(y.y = x)),
prˆgma pou, fusikˆ, den isqÔei.

§ 7.2. Ikanopoi simec protˆseic, tautologÐec

153

OmoÐwc, sthn perÐptwsh tou sq matoc (3.), an paÐrname sthn Ðdia gl¸ssa ton tÔpo

ϕ : ∃y(y.x + 1 ≤ 0)
kai zhtoÔsame to sq ma (3.) na eÐnai kajolikˆ ègkuro qwrÐc periorismoÔc ja èprepe na èqoume, gia thn sunhjismènh ermhneÐa thc gl¸ssac twn pragmatik¸n arijm¸n,

R |= ∀x∃y (y.x + 1 ≤ 0) → ∃y (y.y + 1 ≤ 0)
Dedomènou ìmwc ìti prˆgmati eÐnai

R |= ∀x∃y (y.x + 1 ≤ 0)
ja èprepe kai

R |= ∃y (y.y + 1 ≤ 0),
prˆgma pou fusikˆ den sumbaÐnei.

7.2.3 Prìtash. Oi parakˆtw tÔpoi eÐnai tautologÐec (kai eÐnai gnwstoÐ wc nìmoi metakÐnhshc posodeikt¸n)
(i)∀x(ϕ(x) → ψ) ↔ (∃xϕ(x) → ψ), ìtan h metablht  x den emfanÐzetai eleÔjera ston tÔpo ψ (ii) ∃x(ϕ(x) → ψ) ↔ (∀xϕ(x) → ψ), ìtan h metablht  x den emfanÐzetai eleÔjera ston tÔpo ψ

tuqaÐa dom  A gia th gl¸ssa ìpou ekfrˆzontai oi ϕ, ψ ki ac upojèsoume ìti

Apìd.: AsqoloÔmaste me to (i). To deÔtero eÐnai panomoiìtupo. Estw mÐa

A |= ∀x(ϕ(x) → ψ)
en¸ tautìqrona èqoume ki ìti

A |= ∃xϕ(x)
To pr¸to shmaÐnei ìti,

154

7. SHMASIOLOGIA ŸH ERMHNEIA THS LOGIKHS TWN KATHGORHMATWN

gia ìla ta a ∈ |A|, an A |= ϕ(x/a) tìte A |= ψ en¸ to deÔtero ìti upˆrqei a ∈ |A|, ¸ste A |= ϕ(x/a). Epetai ìti A |= ψ. AntÐstrofa, èstw ìti A |= ∃xϕ(x) → ψ ki ac jewr soume ìti to a ∈ |A| eÐnai tètoio ¸ste A |= ϕ(x/a). Tìte isqÔei ìti

A |= ∃xϕ(x)
ki ˆra mporoÔme na sumperˆnoume ìti A |= ψ. SumperaÐnoume loipìn ìti an A |= ϕ(x/a) tìte A |= ψ An to a ∈ |A| eÐnai tètoio ¸ste den isqÔei A |= ϕ(x/a), tìte apì thn yeud  upìjesh A |= ϕ(x/a) mporoÔme na sumperˆnoume ìti an A |= ϕ(x/a) tìte A |= ψ Epomènwc, èqoume ìti gia kˆje a ∈ |A|, an A |= ϕ(x/a) tìte A |= ψ periorismìc gia th metablht  x sta parapˆnw: An pˆroume gia ϕ ton tÔpo x ≥ 0 kai gia ψ ton tÔpo ∃y (y.y = x), tìte isqÔei stouc pragmatikoÔc arijmoÔc ∀x (x ≥ 0 → ∃y (y.y = x) kaj¸c epÐshc kai ∃x (x ≥ 0). Omwc den alhjeÔei genikˆ ìti R |= ∃y (y.y = x) (∗), afoÔ, lìgw thc eleÔjerhc emfˆnishc thc metablht c x, to teleutaÐo èqei thn ènnoia ìti sumbaÐnei gia kˆje dunat  tim  thc x (dhlad  gia kˆje apotÐmhsh metablht¸n). Profan¸c, an d¸soume sto x arnhtikèc timèc h sqèsh ∗) den isqÔei. 2. Kˆpoioi ˆlloi sqetikoÐ nìmoi af nontai gia epexergasÐa stic ask seic.

Parat rhsh: 1. Eqei idiaÐtero endiafèron na doÔme to rìlo pou paÐzei o

7.3 Sullogistikˆ sq mata
Sto parìn kefˆlaio deÐqnoume mia seirˆ apì {sullogistikˆ sq mata} thc Kathgorhmatik c Logik c. Dhlad , parousiˆzoume mÐa seirˆ apì apodeÐxeic tautologik¸n sunepei¸n pou èqoun th morf  ϕ, ψ |= χ, ìpou ϕ, ψ, χ eÐnai tÔpoi thc Kathgorhmatik c Logik c. Ta sq mata autˆ parousiˆzoun kat arq n kˆpoio istorikì endiafèron wc apìpeirec katagraf c twn basik¸n

§ 7.3. Sullogistikˆ sq mata

155

logik¸n nìmwn se epoqèc pou prohg jhkan thc sumbolik c antimet¸pishc thc logik c. KurÐwc ìmwc, apì th skopiˆ mac, apoteloÔn mia seirˆ apì ask seic pˆnw sto z thma thc shmasiologÐac thc Kathgorhmatik c Logik c kai ton orismì thc al jeiac katˆ Tarski. Ta katagrˆfoume wc mÐa seirˆ protˆsewn:

7.3.1 Prìtash. ∀x(ϕ → ψ), ∃x(σ ∧ ¬ψ) |= ∃x(σ ∧ ¬ϕ) Apìd.: Estw ìti h dom  A ikanopoieÐ tic upojèseic tou sullogistikoÔ sq matoc, dhlad  A |= ∀x(ϕ → ψ), A |= ∃x(σ ∧ ¬ψ)
Tìte, gia ìla ta a ∈ |A|, A |= (ϕ → ψ)(x/a) (1) EpÐshc, upˆrqei a ∈ |A|, ¸ste A |= (σ ∧ ¬ψ)(x/a). Autì shmaÐnei eidik¸tera ìti upˆrqei a ∈ |A|, ¸ste, af enìc

A |= σ(x/a) (2),
af etaÐrou

A |= ¬ψ(x/a) (3).
Apì thn ˆllh pleurˆ h (1) shmaÐnei ìti, gia ìla ta a ∈ |A|, an A |= ϕ(x/a) tìte A |= ψ(x/a). Omwc, gia to sugkekrimèno a ∈ |A| thc (3) den isqÔei A |= ψ(x/a). Ara, gia autì to a ∈ |A| den isqÔei A |= ϕ(x/a). Ara, gia autì to a ∈ |A| isqÔei A |= ¬ϕ(x/a). Tautìqrona ìmwc, lìgw thc (2), èqoume, gia to Ðdio a ∈ |A|, ìti A |= σ(x/a). Ara, gia to Ðdio a ∈ |A|, A |= (σ ∧ ¬ϕ)(x/a). Epomènwc A |= ∃x(σ ∧ ¬ϕ)

7.3.2 Prìtash. ∀x(ϕ → ψ), ∃x(ϕ ∧ σ) |= ∃x(σ ∧ ψ) Apìd.: Estw ìti h dom  A ikanopoieÐ tic upojèseic tou sullogistikoÔ sq A |= ∀x(ϕ → ψ), A |= ∃x(ϕ ∧ σ)

matoc, dhlad 

Tìte, gia ìla ta a ∈ |A|, èqoume A |= (ϕ → ψ)(x/a) (1)

156

7. SHMASIOLOGIA ŸH ERMHNEIA THS LOGIKHS TWN KATHGORHMATWN

EpÐshc, upˆrqei a ∈ |A|, ¸ste A |= (ϕ ∧ σ)(x/a). Autì shmaÐnei ìti, upˆrqei a ∈ |A| tètoio ¸ste: A |= ϕ(x/a) (2)

A |= σ(x/a) (3)
Lìgw ìmwc tou ìti ikanopoieÐtai h (1) gia kˆje a ∈ |A|, ˆra kai gia to sugkekrimèno a ∈ |A| gia to opoÐo ikanopoieÐtai h (2) èqoume oti anagkastikˆ ja prèpei, gia to Ðdio a ∈ |A|, na èqoume

A |= ψ(x/a) (4)
Epomènwc apo tic sqèseic (3),(4) gia to Ðdio a ∈ |A| èqoume A |= (σ∧ψ)(x/a). Ara A |= ∃x(σ ∧ ψ)

7.3.3 Prìtash. ¬∃x(ϕ ∧ ψ), ∃x(ϕ ∧ σ) |= ∃x(σ ∧ ¬ψ) Apìd.: Estw ìti h dom  A ikanopoieÐ tic upojèseic tou sullogistikoÔ sq matoc, dhlad  A |= ¬∃x(ϕ ∧ ψ), A |= ∃x(ϕ ∧ σ)
Omwc ¬∃x(ϕ ∧ ψ) ↔ ∀x(¬ϕ ∨ ¬ψ), opìte h pr¸th upìjesh gÐnetai:

A |= ∀x(¬ϕ ∨ ¬ψ)
Ara, gia kˆje a ∈ |A|: A |= ¬ϕ(x/a) (1) eÐte A |= ¬ψ(x/a) (2) EpÐshc, upˆrqei a ∈ |A|, ¸ste A |= (ϕ ∧ σ)(x/a). Autì shmaÐnei ìti, upˆrqei a ∈ |A| tètoio ¸ste: A |= ϕ(x/a) (3)

A |= σ(x/a) (4)
H sqèsh (1) den eÐnai dunaton na ikanopoieÐtai giatÐ tìte, lìgw thc (3), ja èqoume oti sth dom  A ja ikanopoieÐtai h ϕ kai h ˆrnhsh thc ¬ϕ, prˆgma ˆtopo. Opìte apo tic sqèseic (2),(4), gia to Ðdio a ∈ |A|, èqoume A |= (σ ∧¬ψ)(x/a). Ara A |= ∃x(σ ∧ ¬ψ)

§ 7.4. Ask seic

157

7.4 Ask seic
1. DeÐxte ìti ta parakˆtw eÐnai tautologÐec kai exhgeÐste giatÐ den isqÔoun
oi antÐstrofec sunepagwgèc: (i)(∀xϕ ∨ ∀ψ) → ∀x(ϕ ∨ ψ), (ii) ∃x(ϕ ∧ ψ) → (∃xϕ ∧ ∃xψ) (Upìdeixh: Wc antiparˆdeigma gia thn antÐstrofh sunepagwg , sto pr¸to, pˆrte ϕ : x ≤ 0, ψ : 0 ≤ x kai ermhnèyte stouc pragmatikoÔc arijmoÔc. Sto deÔtero, pˆrte gia ϕ ènan tÔpo pou na lèei o x eÐnai ˆrtioc kai gia ψ ènan tÔpo pou na lèei o x eÐnai perittìc kai ermhnèyte touc stouc fusikoÔc arijmoÔc.)

ikanopoieÐ kai mÐa pou na mhn thn ikanopoieÐ: (i)∀x∀y (R(x, y) → ∃z(R(x, z) ∧ R(z, y))), (ii) ∀x∀y(R(x, y) → ∃z(R(x, z) ∨ R(z, y))), (iii) ∀x∀y(R(x, y) ∨ R(y, x)), (iv) ∀x∀y(R(x, x) → (R(x, y) ∨ R(y, x))), (v) ∀x∀y∀z(R(x, x) → (R(x, z) ∨ R(z, y))),

2. Gia thn kajemÐa apì tic parakˆtw protˆseic breÐte mia dom  pou na thn

ìpou R eÐnai èna tuqaÐo dimelèc sqesiakì sÔmbolo. MporeÐ na ermhneuteÐ wc opoiad pote sqèsh, se opoiod pote sÔnolo. (Upìdeixh: SkefteÐte sqèseic metaxÔ majhmatik¸n antikeimènwn pou  dh gnwrÐzete, ìpwc diˆtaxh, diairetìthta, parallhlÐa, suneujeiakìthta klp. ProsdiorÐste me akrÐbeia to sÔnolo sto opoÐo kˆnete thn ermhneÐa, dhlad  to sÔnolo - forèa thc dom c. Prospaj ste na diatup¸sete me lìgia ti lèei h kˆje prìtash gia ta stoiqeÐa tou sunìlou, ìpou kˆnete thn ermhneÐa. AntÐ na apodeÐxete me bˆsh touc orismoÔc ìti mÐa prìtash ikanopoieÐtai sth dom  pou epilèxate, diabˆste tÐ lèei gia ta stoiqeÐa tou sunìlou - forèa kai anagnwrÐste mÐa gnwst  al jeia gi autì. P.q mporeÐ mÐa prìtash na lèei gia th diˆtaxh anˆmesa se pragmatikoÔc arijmoÔc ìti an ènac arijmìc eÐnai mikrìteroc enìc deÔterou kai o deÔteroc enìc trÐtou, tìte kai o pr¸toc eÐnai mikrìteroc tou trÐtou.)

158

7. SHMASIOLOGIA ŸH ERMHNEIA THS LOGIKHS TWN KATHGORHMATWN

3. Gia thn kajemÐa apì tic parakˆtw protˆseic breÐte mia dom  pou na thn
ikanopoieÐ kai mÐa pou na mhn thn ikanopoieÐ: (i)∀x∀y (R(x, x, y)) ∧ R(x, y, y)), (ii) ∀x∀y∀z(R(x, y, z) → ∃w(R(x, w, y) ∨ R(y, w, z))), (iii) ∀x∀y∀z (R(x, y, z) → ∃uR(x, u, y) ∧ ∃wR(y, w, z)), (R eÐnai èna tuqaÐo trimelèc sqesiakì sÔmbolo.)

4. BreÐte mia dom  pou na ikanopoieÐ tautìqrona touc tÔpouc:
(i) (∀x)(∃y)(P (x, y) ∧ S(x, y)) kai (ii) (∀x)(¬P (x, x))

LÔsh: PaÐrnoume wc sÔnolo forèa thc dom c mac autì twn fusik¸n arijm¸n N. ErmhneÔoume to sÔmbolo P wc th sqèsh > (austhrˆ megalÔtero apo) kai to sÔmbolo S wc th sqèsh | (diaireÐ, dhl. |(x, y) an kai mìno an upˆrqei z ¸ste x.z = y)). PaÐrnoume thn dom  M =< N, >, ·, 0, 1 >, tìte oi dÔo tÔpoi gÐnontai:
(∀x)(∃y)(y > x ∧ x|y),
pou ekfrˆzei gia touc fusikoÔc arijmoÔc to gnwstì gegonìc ìti kˆje fusikìc arijmìc èqei èna megalÔtero pollaplˆsio tou kai

(∀x)(¬(x > x)),
pou ekfrˆzei dhlad  gia touc fusikoÔc arijmoÔc ìti kanènac arijmìc den eÐnai megalÔteroc tou eautoÔ tou.

5. DeÐxte ìti ta parakˆtw eÐnai tautologÐec:
(i)∀x(ϕ → ψ) → (∀xϕ → ∀xψ), (ii) (∃xϕ → ∃xψ) → ∃x(ϕ → ψ)

§ 7.4. Ask seic

159

6. DeÐxte ìti ta parakˆtw eÐnai tautologÐec kai d¸ste antiparadeÐgmata
pou na exhgoÔn giatÐ eÐnai anagkaÐoi oi periorismoÐ wc proc tic eleÔjerec emfanÐseic twn metablht¸n. (i)∀x(ϕ → ψ) ↔ (ϕ → ∀xψ), ìtan h metablht  x den emfanÐzetai eleÔjera ston tÔpo ϕ (ii) ∃x(ϕ → ψ) ↔ (ϕ(x) → ∃xψ), ìtan h metablht  x den emfanÐzetai eleÔjera ston tÔpo ψ

prìtash logikˆ isodÔnamh me thn

7. QrhsimopoieÐste thn parat rhsh metˆ ton Orismì 3.2.1 gia na breÐte mÐa
∃x (ϕ(x) → ∀yϕ(y)),

pou ja xekinˆei me kajolikì posodeÐkth kai den ja perièqei to sÔmbolo thc sunepagwg c. DeÐxte ìti eÐnai tautologÐa aut  h prìtash. (Upìdeixh: Prospaj ste na exetˆsete an upˆrqei ermhneÐa pou na epalhjeÔei thn ˆrnhsh thc parapˆnw prìtashc.)

8. Estw ìti S eÐnai èna dimelèc sqesiakì sÔmbolo. DeÐxte ìti eÐnai tautologÐa h prìtash

¬∃y∀x (S(y, x) ↔ ¬S(x, x).
ProspajeÐste kai ed¸ na breÐte mÐa prìtash logikˆ isodÔnamh me th dojeÐsa, akolouj¸ntac thn odhgÐa thc parapˆnw ˆskhshc.

9. DeÐxte, me th bo jeia enìc antiparadeÐgmatoc, ìti den eÐnai tautologÐa h
prìtash

∀x∃yϕ ↔ ∃y∀xϕ
IsqÔei kˆpoia apì tic sunepagwgèc?

10. Grˆyte mÐa prìtash pou gia na thn ikanopoieÐ mÐa dom  prèpei na èqei

toulˆqiston èna stoiqeÐo (Upìdeixh: Prospaj ste na deÐte an alhjeÔei se mÐa tuqaÐa dom  h prìtash ∃x(x = x).) Sth sunèqeia grˆyte mÐa prìtash pou gia na thn ikanopoieÐ mÐa dom  prèpei na èqei akrib¸c èna stoiqeÐo. (Upìdeixh: Prospaj ste na deÐte tÐ shmaÐnei ìti alhjeÔei se mÐa dom  h prìtash ∀x∀y(x = y).)

160

7. SHMASIOLOGIA ŸH ERMHNEIA THS LOGIKHS TWN KATHGORHMATWN

11. Grˆyte mÐa prìtash pou gia na thn ikanopoieÐ mÐa dom  prèpei na èqei

toulˆqiston dÔo stoiqeÐa. Sth sunèqeia grˆyte mÐa prìtash pou gia na thn ikanopoieÐ mÐa dom  prèpei na èqei akrib¸c dÔo stoiqeÐa.

12. Estw ìti Γ kai ∆ eÐnai dÔo sÔnola protˆsewn se mÐa gl¸ssa thc kathgorhmatik c logik c. Jètoume

Mod(Γ) = {A | A |= σ, gia ìlec tic σ ∈ Γ}
(dhlad  Mod(Γ) eÐnai to sÔnolo twn dom¸n pou ikanopoioÔn ìlec tic protˆseic tou sunìlou Γ.) DeÐxte ìti, an Γ ⊆ ∆, tìte Mod(Γ) ⊇ Mod(∆).

Sth sunèqeia deÐxte ìti, gia tuqaÐa sÔnola protˆsewn Γ, ∆ se mÐa gl¸ssa,

Mod(Γ ∪ ∆) = Mod(Γ) ∩ Mod(∆).

Kefˆlaio 8

KATASKEUAZONTAS ERMHNEIES
Eqontac mia gl¸ssa sta plaÐsia thc logik c twn kathgorhmˆtwn kai èna sÔnolo protˆsewn se aut n mporoÔme na gnwrÐzoume katˆ pìso upˆrqei mÐa ermhneÐa thc gl¸ssac pou na ikanopoieÐ ìlec tic protˆseic autoÔ tou sunìlou? ( , ìpwc alli¸c lème na apoteloÔn montèlo autoÔ tou sunìlou protˆsewn?) Otan èqoume èna mikrì, peperasmèno sÔnolo tètoiwn protˆsewn eÐdame stic ask seic thc prohgoÔmenhc enìthtac p¸c mporoÔme na qrhsimopoi soume thn epinohtikìthtˆ mac kai th majhmatik  mac empeirÐa gia na skeftìmaste dunatèc ermhneÐec twn protˆsewn tou sunìlou. Einai pˆntote autì dunatì? Akìma kai gia ènan polÔ aplì tÔpo, ìpwc o ϕ ∧ ¬ϕ xèroume ìti den eÐnai dunatìn na broÔme ermhneÐa pou na ton ikanopoieÐ. Bèbaia, autìn ton tÔpo ton anagnwrÐzoume wc antifatikì. Thn ènnoia ìmwc thc antifatikìthtac enìc tÔpou thn orÐsame nwrÐtera akrib¸c wc th dunatìthta na broÔme ermhneÐa tou tÔpou. Upˆrqei ènac piì eggen c trìpoc (qwrÐc anaforˆ sthn ènnoia thc ermhneÐac) ¸ste na gnwrÐzoume thn (èstw kai jewrhtik ) dunatìthta Ôparxhc ermhneÐac? Ja proseggÐsoume ed¸ autˆ ta erwt mata. Ja anazht soume mhqanismoÔc kataskeu c ermhnei¸n gia dojènta sÔnola protˆsewn. Oi mhqanismoÐ autoÐ qwrÐzontai se dÔo eÐdh: Apì th mÐa upodeiknÔoume trìpouc ap eujeÐac kataskeu c ermhnei¸n apì ta Ðdia ta mèsa thc jewrÐac. O trìpoc autìc kataskeu c ermhnei¸n apantˆtai se dÔo apì tic shmantik¸terec idèec thc Majhmatik c Logik c. H mÐa perÐptwsh pou emfanÐzetai eÐnai h apìdeixh tou Jewr matoc Plhrìthtac tou KathgorikoÔ LogismoÔ. H ˆllh, pou èqei piì èntona efarmosmèno qarakt ra, eÐnai h Mèjodoc EpÐlushc pou apoteleÐ èna apì ta kentrikˆ ergaleÐa tou LogikoÔ ProgrammatismoÔ. H teleutaÐa 161

162

8. KATASKEUAZONTAS ERMHNEIES

parèqei ènan algìrijmo diˆyeushc mÐac prìtashc sthn perÐptwsh pou den eÐnai kajolikˆ ègkurh. ProspajoÔme ed¸ na diatup¸soume mÐa arketˆ genik  prìtash pou na kataskeuˆzei èna montèlo apì ìrouc gia mÐa jewrÐa pou èqei kˆpoia genikˆ qarakthristikˆ. H genik  aut  prìtash mporeÐ na exeidikeuteÐ kai stic dÔo parapˆnw peript¸seic. O deÔteroc trìpoc èqei na kˆnei me mejìdouc kataskeu c montèlwn gia dojènta sÔnola protˆsewn apì ˆlla  dh gnwstˆ se emˆc. Exetˆzoume loipìn sto genikì plaÐsio thc logik c twn kathgorhmˆtwn kˆpoiec gnwstèc apì th majhmatik  mac empeirÐa kataskeuèc: Aut  tou kartesianoÔ ginomènou dom¸n kai aut  tou phlÐkou enìc sunìlou dia mÐa sqèsh isodunamÐac.

8.1 ErmhneÐec pou kataskeuˆzontai apì ìrouc thc gl¸ssac
Parousiˆzoume thn idèa kataskeu c ermhnei¸n gia tÔpouc mÐac gl¸ssac thc kathgorhmatik c logik c apì ta Ðdia ta suntaktikˆ mèsa pou h gl¸ssa diajètei. Gia thn akrÐbeia deÐqnoume p¸c mporoÔme na kataskeuˆsoume ermhneÐec twn tÔpwn qrhsimopoi¸ntac wc sÔnolo forèa thc ermhneÐac to sÔnolo twn legìmenwn {kleist¸n} ìrwn thc gl¸ssac (dhlad  ìrwn pou ktÐzontai apì sunarthsiakˆ sÔmbola kai sÔmbola stajer¸n kai den perièqoun metablhtèc). Mac endiafèrei na na orÐsoume tic ermhneÐec ¸ste jewrÐec (=sÔnola protˆsewn) me kˆpoia qarakthristikˆ na ikanopoioÔntai se autèc. H basik  idèa loipìn eÐnai ìti mporeÐ kaneÐc na ermhneÔsei touc ìrouc thc gl¸ssac apì touc eautoÔc touc kai apì kei kai metˆ na orÐsei pwc mÐa n-ˆda ìrwn (t1 , ..., tn ) an kei sth sqèsh pou ermhneÔei èna sqesiakì sÔmbolo R an, akrib¸c, h R(t1 , ..., tn ) an kei sth jewrÐa. Estw mia gl¸ssa L thc prwtobˆjmiac kathgorhmatik c logik c me sÔmbola stajer¸n ci , i ∈ I , sunarthsiakˆ sÔmbola fj , j ∈ J kai sqesiakˆ sÔmbola Rk , k ∈ K .

8.1.1 Orismìc. KleistoÐ ìroi thc gl¸ssac L eÐnai oi ìroi pou orÐzontai
epagwgik¸c wc ex c

• Oi stajerèc thc gl¸ssac eÐnai kleistoÐ ìroi • An oi t1 , ..., tn eÐnai kleistoÐ ìroi kai f eÐnai sunarthsiakì sÔmbolo tìte f (t1 , ..., tn ) eÐnai kleistìc ìroc.

§ 8.1. ErmhneÐec pou kataskeuˆzontai apì ìrouc thc gl¸ssac

163

A me ta ex c qarakthristikˆ:

8.1.2 Orismìc. ErmhneÐa Herbrand thc gl¸ssac L eÐnai mÐa ermhneÐa
1. To sÔnolo forèac thc |A| eÐnai to sÔnolo twn kleist¸n ìrwn thc L. 2. Kˆje kleistìc ìroc ermhneÔetai apì ton eautì tou.

8.1.3 Orismìc. Lème ìti èna sÔnolo H protˆsewn thc gl¸ssac L eÐnai
sÔnolo Hintikka an: 1. Gia kˆje kleistì ìro t, h prìtash t = t an kei sto H . 2. An ϕ eÐnai ènac atomikìc tÔpoc, t kai s eÐnai kleistoÐ ìroi kai t = s an kei sto H , tìte ϕ(t) ∈ H an kai mìno an ϕ(s) ∈ H (ϕ(t) dhl¸nei ton tÔpo pou prokÔptei an se kˆje emfˆnish thc metabl t c x bˆloume antÐ aut c ton ìro t). 3. Den isqÔei tautìqrona σ ∈ H kai ¬σ ∈ H . 4. An σ ∈ H kai τ ∈ H , tìte σ ∧ τ ∈ H . 5. An σ ∨ τ ∈ H , tìte σ ∈ H eÐte τ ∈ H . 6. An ∀xϕ ∈ H tìte ϕ(x/t) ∈ H , gia kˆje kleistì ìro t. 7. An ∃xϕ ∈ H tìte ϕ(x/t) ∈ H , gia kˆpoion kleistì ìro t.

logik c pou èqei èna mh kenì sÔnolo kleist¸n ìrwn. Estw H èna sÔnolo Hintikka se aut n th gl¸ssa. Tìte upˆrqei mÐa ermhneÐa Herbrand pou na ikanopoieÐ ìlec tic protˆseic tou H .

8.1.4 Prìtash. Estw mia gl¸ssa L thc prwtobˆjmiac kathgorhmatik c

Apìd.: Ja orÐsoume mÐa ermhneÐa Herbrand A. Wc sÔnolo forèa |A| paÐrnoume,
fusikˆ, to sÔnolo twn kleist¸n ìrwn thc L (to opoÐo eÐnai mh kenì). ErmhneÔoume kˆje sÔmbolo stajerˆc me ton eautì thc, afoÔ oi stajerèc apoteloÔn

164

8. KATASKEUAZONTAS ERMHNEIES

kleistoÔc ìrouc. ErmhneÔoume èna sunarthsiakì sÔmbolo f (n jèsewn) me th sunˆrthsh

ˆ f : |A|n −→ |A|,

ˆ me f (t1 , ..., tn ) = f (t1 , ..., tn ),

ìpou f (t1 , ..., tn ) eÐnai kleistìc ìroc, me bˆsh ton Orismì 1. ProkÔptei t¸ra me bˆsh ton Orismì 1 kai th ermhneÐa twn sumbìlwn stajer¸n kai twn sunarthsiak¸n sumbìlwn ìti kˆje kleistìc ìroc thc gl¸ssac ermhneÔetai apì ton eautì tou. ErmhneÔoume, peraitèrw, èna sqesiakì sÔmbolo R (m ˆ jèsewn) apì th sqèsh R ⊆ |A|m pou orÐzetai wc

ˆ (t1 , ..., tm ) ∈ R an kai mìno an R(t1 , ..., tm ) ∈ H
Etsi èqoume orÐsei pl rwc mÐa ermhneÐa thc gl¸ssac L, h opoÐa, ìpwc parathr same eÐnai ermhneÐa Herbrand. DeÐqnoume t¸ra, me epagwg  sthn poluplokìthta twn protˆsewn thc gl¸ssac, ìti σ ∈ H an kai mìno an A |= σ . • An h prìtash σ eÐnai stigmiìtupo atomikoÔ tÔpou tìte, afoÔ den èqei eleÔjerec metablhtèc, ja eÐnai thc morf c R(t1 , ..., tm ) ∈ H . Omwc tìte, afoÔ oi kleistoÐ ìroi ermhneÔontai apì ton eautì touc, èqoume, me bˆsh ton ˆ ˆ orismì thc sqèshc R ìti (t1 , ..., tm ) ∈ R, dhlad  ìti A |= R(t1 , ..., tm ). • An h prìtash σ eÐnai thc morf c τ ∧ ρ tìte oi τ kai ρ eÐnai epÐshc protˆseic kai an σ ∈ H tìte me bˆsh to (4) tou orismoÔ enìc sunìlou Hintikka eÐnai τ ∈ H kai ρ ∈ H . Apì thn epagwgik  upìjesh eÐnai A |= τ kai A |= ρ, opìte A |= τ ∧ ρ. • An h σ eÐnai thc morf c ¬ρ kai σ ∈ H , tìte ¬ρ ∈ H , opìte apì to (3) tou orismoÔ enìc sunìlou Hintikka den isqÔei ρ ∈ H . Epomènwc den isqÔei ìti A |= ρ. Ara A |= ¬ρ. • An h σ eÐnai thc morf c ∀xϕ(x), tìte o ϕ eÐnai tÔpoc me mÐa to polÔ eleÔjerh metablht , thn x. AfoÔ σ ∈ H , apì to (6) tou orismoÔ enìc sunìlou Hintikka, èqoume ìti ϕ(x/t) ∈ H gia kˆje kleistì ìro thc gl¸ssac. Apì thn upìjesh thc epagwg c èqoume ìti A |= ϕ(x/t). Autì shmaÐnei ìti, gia kˆje apotÐmhsh v twn metablht¸n thc gl¸ssac, èqoume A |=v ϕ. Epomènwc A |= ∀xϕ. • OmoÐwc an h σ eÐnai thc morf c ∃xϕ(x).

8.2 Kataskeuèc ermhnei¸n apì ˆllec gnwstèc
Kˆnoume ed¸ mÐa sÔntomh anaforˆ stouc trìpouc me touc opoÐouc mporoÔme na sunduˆsoume domèc pou gnwrÐzoume apì prin pwc ikanopoioÔn èna sÔnolo protˆsewn gia na kataskeuˆsoume nèec domèc me aut n thn idiìthta. H

§ 8.2. Kataskeuèc ermhnei¸n apì ˆllec gnwstèc

165

empeirÐa mac me tic majhmatikèc domèc mac kajodhgeÐ ed¸. GnwrÐzoume mÐa seirˆ trìpwn na sunduˆzoume majhmatikèc domèc kai na paÐrnoume domèc tou idÐou eÐdouc. Apì thn ˆlgebra, gia parˆdeigma, majaÐnei kaneÐc ìti an èqoume dÔo (  perissìterec) domèc mporeÐ na ftiˆxei to kartesianì touc ginìmeno kai ìti autì apoteleÐ dom  tou idÐou eÐdouc. AntÐstoiqa prˆgmata mporeÐ kaneÐc na dei anaforikˆ me to phlÐko mÐac dom c dia mÐac sqèshc isodunamÐac me katˆllhlec idiìthtec,  , upì katˆllhlec proôpojèseic, h ènwsh dÔo (  perissotèrwn) dom¸n. To prìblhma eÐnai ìti ìlec oi parapˆnw mèjodoi kataskeu c pou gnwrÐqoume apì thn trib  mac me ta majhmatikˆ de mac exasfalÐzoun ìti an oi domèc mac ikanopoioÔn tuqaÐou eÐdouc protˆseic thc logik c twn kathgorhmˆtwn, tìte o sunduasmìc touc den ikanopoieÐ tic Ðdiec protˆseic. Ac pˆroume gia parˆdeigma to kartesianì ginìmeno. An A, B eÐnai domèc mÐac gl¸ssac thc logik c twn kathgorhmˆtwn, tìte kai to kartesianì ginìmeno gÐnetai dom  thc gl¸ssac me ton ex c trìpo: An grˆfoume f A , f B gia thn ermhneÐa tou sunarthsiakoÔ sumbìlou f (n-jèsewn) thc gl¸ssac stic domèc A kai B , antÐstoiqa, tìte orÐzoume thn ermhneÐa tou f sth nèa dom  wc

f A×B : (|A| × |B|)n → |A| × |B|
me timèc

f A×B ((a1 , b1 ), ..., (an , bn )) = (f A (a1 , ..., an ), f B (b1 , ..., bn ))
O orismìc autìc epekteÐnei ton orismì thc katˆ shmeÐo prìsjeshc twn zeug¸n pragmatik¸n arijm¸n: (a1 , b1 ) + (a2 , b2 ) = (a1 + a2 , b1 + b2 ). OmoÐwc epekteÐnetai o orismìc se sqesiakˆ sÔmbola:

RA×B ((a1 , b1 ), ..., (am , bm )) an kai mìno an (RA (a1 , ..., am ) kai RB (b1 , ..., bm ))
(ìpwc ìtan orÐzoume thn katˆ shmeÐo diˆtaxh: (a1 , b1 ) ≤ (a2 , b2 ) an a1 ≤ b1 kai a2 ≤ b2 ) kai sta sÔmbola stajer¸n:

cA×B = (cA , cB )
(ìpwc ìtan orÐzoume to 0 thc katˆ shmeÐo prìsjeshc wc (0, 0)). H ermhneÐa aut  twn sunarthsiak¸n sumbìlwn kai twn stajer¸n mac epitrèpei na ermhneÔsoume ìlouc touc ìrouc thc gl¸ssac: ArkeÐ, anakal¸ntac thn epagwgik  kataskeu  twn ìrwn, na mporoÔme na ermhneÔsoume sunarthsiakˆ sÔmbola kai sÔmbola stajer¸n (kˆti pou èqoume  dh kˆnei) kai sth

166

8. KATASKEUAZONTAS ERMHNEIES

sunèqeia, an èqoume ermhneÔsei touc ìrouc t1 , ..., tn kai to sunarthsiakì sÔmbolo f , na ermhneÔsoume ton ìro f (t1 , ..., tn ). OrÐzoume loipìn thn ermhneÐa autoÔ tou teleutaÐou ìrou na eÐnai to stoiqeÐo

f (t1 , ..., tn )A×B = f A×B (tA×B , ..., tA×B ) (1) n 1
Katˆ thn apotÐmhsh kˆpoiou ìrou, an stic metablhtèc x1 , ..., xn apodwjoÔn oi timèc (a1 , b1 ), ..., (an , bn ), antÐstoiqa, ki èqoume enan ìro pou sto sqhmatismì tou qrhsimopoioÔntai metablhtèc metaxÔ twn x1 , ..., xn , tìte ac sumbolÐzoume me tA×B (x1 /(a1 , b1 ), ..., xn /(a1 , bn )) to stoiqeÐo tou A × B pou prokÔptei. Tìte èqoume

f A×B (x1 /(a1 , b1 ), ..., xn /(a1 , bn )) = (f A (x1 /a1 , ..., xn /an ), f B (x1 /b1 , ..., xn /bn ))
Autì, lìgw thc epagwgik c kataskeu c twn ìrwn kai tou orismoÔ (1), genikeÔetai se ìlouc touc ìrouc ki ètsi èqoume

tA×B (x1 /(a1 , b1 ), ..., xn /(a1 , bn )) = (tA (x1 /a1 , ..., xn /an ), tB (x1 /b1 , ..., xn /bn )) (2)
Etsi an èqoume dÔo ìrouc t1 , t2 pou katˆ thn katakeu  touc qrhsimopoioÔntai kˆpoiec metablhtèc metaxÔ twn x1 , ..., xn , h isìthta

tA×B (x1 /(a1 , b1 ), ..., xn /(a1 , bn )) = tA×B (x1 /(a1 , b1 ), ..., xn /(a1 , bn )) 1 2
shmaÐnei akrib¸c ìti

(tA (x1 /a1 , ..., xn /an ), tB (x1 /b1 , ..., xn /bn ) = (tA (x1 /a1 , ..., xn /an ), tB (x1 /b1 , ..., xn /bn ) 1 1 2 2
  isodÔnama ìti

tA (x1 /a1 , ..., xn /an ) = tA (x1 /a1 , ..., xn /an ) 1 2
kai

tB (x1 /b1 , ..., xn /bn ) = tB (x1 /b1 , ..., xn /bn ) 1 2

EpÐshc an èqoume ton atomikì tÔpo R(t1 , ..., tn ), tìte, apì ton orismì thc ermhneÐac twn sqesiak¸n sumbìlwn sth dom  A × B kai thn isìthta (2), parapˆnw, prokÔptei ìti

§ 8.2. Kataskeuèc ermhnei¸n apì ˆllec gnwstèc

167

(tA×B , ..., tA×B ) ∈ RA×B an kai mìno an ((tA , tB ), ..., (tA , tB )) ∈ RA×B n 1 1 n n 1
an kai mìno an (tA , ..., tA ) ∈ RA kai (tB , ..., tB ) ∈ RB 1 n 1 n Autì shmaÐnei epomènwc ìti gia kˆje atomikì tÔpo ϕ thc gl¸ssac (kaj¸c kai gia kˆje sÔzeuxh atomik¸n tÔpwn thc gl¸ssac)

A × B |= ϕ(x1 /(a1 , b1 ), ..., xn /(an , bn ))
an kai mìno an

A |= ϕ(x1 /a1 , ..., xn /an ) kai

B |= ϕ(x1 /b1 , ..., xn /bn )

H parat rhsh aut  epekteÐnetai kai se tÔpouc thc morf c ∃y ϕ(x, y), ìpou ϕ(x, y) eÐnai sÔzeuxh atomik¸n tÔpwn. GiatÐ an

A × B |= ∃y ϕ(x/(a, b), y)
tìte upˆrqei (a , b ) ∈ A × B ¸ste

A × B |= ϕ(x/(a, b), y/(a , b )),
opìte (apì to prohgoÔmeno)

A |= ϕ(x/a, y/a ) kai
dhlad 

B |= ϕ(x/b, y/b ), B |= ∃y ϕ(x/b),

A |= ∃y ϕ(x/a) kai

To kartesianì ginìmeno, me aut n thn katˆ shmeÐo dom  ikanopoieÐ kˆpoiec apì tic protˆseic pou mporeÐ na ikanopoieÐ h kˆje dom  qwristˆ allˆ ìqi ˆllec. Gia parˆdeigma, xèroume apì thn empeirÐa mac ìti an èqoume dÔo omˆdec   daktulÐouc (dhlad  sÔnola pou eÐnai domèc gia tic sqetikèc gl¸ssec kai ikanopoioÔn ta axi¸mata pou ekfrˆzoun thn ènnoia thc omˆdac   tou daktulÐou, antÐstoiqa) tìte kai to ginìmenì touc me tic katˆ shmeÐo prˆxeic (dhlad  me thn katˆ shmeÐo dom  pou orÐsame parapˆnw) gÐnetai kai autì omˆda   daktÔlioc, antÐstoiqa (ikanopoieÐ, dhlad , ta sqetikˆ axi¸mata). Kˆti tètoio ìmwc den isqÔei an ta sÔnola A, B èqoun th dom  tou s¸matoc, dhlad  eÐnai domèc gia th gl¸ssa thc jewrÐac twn daktulÐwn kai ikanopoioÔn ta axi¸mata thc jewrÐac twn daktulÐwn sun to epiplèon

168

8. KATASKEUAZONTAS ERMHNEIES

∀x (x = 0 ∨ ∃y (x.y = 1)).
Prˆgmati, autì to teleutaÐo axÐwma den ikanopoieÐtai apì to ginìmeno dÔo swmˆtwn, efodiasmèno me thn katˆ shmeÐo dom . GiatÐ, upˆrqoun sto A × B stoiqeÐa pou, en¸ den eÐnai to 0 tou s¸matoc, den èqoun antÐstrofo. Gia parˆdeigma èna stoiqeÐo thc morf c (a, 0) den eÐnai Ðso me to (0, 0) (pou eÐnai to oudètero stoiqeÐo gia thn prìsjesh sto A × B ) allˆ den èqei antÐstrofo, afoÔ an to pollaplasiˆsoume me opoiod pote (c, b) ja brÐskoume (a.c, 0), to opoÐo de mporeÐ na eÐnai Ðso me to (1, 1) (pou eÐnai to oudètero stoiqeÐo gia ton pollaplasiasmì sto A × B ). ParathroÔme ìti autì èqei na kˆnei me th morf  twn axiwmˆtwn. Ennoiec ìpwc h omˆda   o daktÔlioc orÐzontai mèsw axiwmˆtwn pou èqoun eidik  morf . Ousiastikˆ prìkeitai gia axi¸mata thc morf c

∀x1 ...∀xn (t(x1 , ..., xn ) = t (x1 , ..., xn )),
ìpou t kai t eÐnai ìroi thc gl¸ssac (p.q x1 + x2 , x1 .(x2 .x3 ) klp). Ja doÔme t¸ra ìti, gia kˆpoia sugkekrimènh morf  protˆsewn, an oi protˆseic autèc ikanopoioÔntai apì touc parˆgontec enìc ginomènou, tìte ja ikanopoioÔntai ki apì to ginìmeno dÔo dom¸n.

8.2.1 Prìtash. Ac eÐnai L mÐa gl¸ssa thc logik c twn kathgorhmˆtwn kai σ ac eÐnai mÐa prìtash thc morf c
∀x1 ...∀xn (ϕ(x1 , ..., xn ) → ψ(x1 , ..., xn )) ( ),
ìpou ϕ kai ψ eÐnai suzeÔxeic atomik¸n tÔpwn pou èqoun endeqomènwc mprostˆ touc ènan uparxiakì posodeÐkth. Ac eÐnai A, B dÔo domèc thc gl¸ssac pou ikanopoioÔn thn prìtash σ . Tìte kai to ginìmeno A × B, me thn katˆ shmeÐo dom , pou orÐsame parapˆnw, ikanopoieÐ th σ .

pou mporeÐ na emfanÐzontai eleÔjera stouc tÔpouc ϕ kai ψ desmeÔontai apì touc posodeÐktec pou prohgoÔntai. EpÐshc, ìti to axÐwma pou perigrˆfei th dom  tou s¸matoc den eÐnai aut  thc morf c.

Parat rhsh: Prosèxte ìti h èkfrash ( ) eÐnai prìtash, afoÔ oi metablhtèc

Apìd.:

Jèloume na deÐxoume ìti, gia opoiad pote stoiqeÐa (a1 , b1 ), ...,(an , bn ) tou kartesianoÔ ginomènou |A| × |B|, an

§ 8.2. Kataskeuèc ermhnei¸n apì ˆllec gnwstèc

169

A × B |= ϕ(x1 /(a1 , b1 ), ..., xn /(an , bn )) (1)
tìte

A × B |= ψ(x1 /(a1 , b1 ), ..., xn /(an , bn )) (2)
Omwc h (1) shmaÐnei, ex aitÐac ìlhc thc prohgeijeÐsac suz thshc, akrib¸c ìti, gia opoiad pote n-ˆda stoiqeÐwn (a1 , ..., an )tou |A| kai gia opoiad pote n-ˆda stoiqeÐwn (b1 , ..., bn )tou |B|

A |= ϕ(x1 /a1 , ..., xn /an )
kai

B |= ϕ(x1 /b1 , ..., xn /bn )
Apì to gegonìc t¸ra ìti A, B eÐnai dÔo domèc thc gl¸ssac pou ikanopoioÔn thn prìtash σ èpetai ìti

A |= ψ(x1 /a1 , ..., xn /an )
kai

B |= ψ(x1 /b1 , ..., xn /bn ).
Autì ìmwc t¸ra shmaÐnei pwc gia thn tuqaÐa n-ˆda (a1 , b1 ), ...,(an , bn ) stoiqeÐwn tou kartesianoÔ ginomènou |A| × |B| isqÔei h (2). DeÐxame epomènwc ìti

A × B |= ∀x1 ...∀xn (ϕ(x1 , ..., xn ) → ψ(x1 , ..., xn ))
Ac proqwr soume t¸ra prospaj¸ntac na xekajarÐsoume èna ˆllo fainìmeno pou mporeÐ na dhmiourgeÐ sÔgqush se kˆpoion foitht  pou èqei arqÐsei na exoikei¸netai me ènnoiec twn afhrhmènwn majhmatik¸n. JumÐzoume to jemeli¸dec gegonìc thc ˆlgebrac ìti an èqoume to sÔnolo twn akeraÐwn arijm¸n Z, to opoÐo eÐnai ènac daktÔlioc me tic sunhjismènec prˆxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ, tìte mporoÔme na ftiˆxoume to sÔnolo Zn twn akeraÐwn modulo n eÐnai epÐshc daktÔlioc. To pèrasma dhlad  apì to èna sÔnolo sto ˆllo diathreÐ th stoiqei¸dh algebrik  dom  tou daktulÐou. Den diathreÐ ìmwc ˆllec poluplok¸terec idiìthtec pou èqei to sÔnolo twn akeraÐwn: Gia parˆdeigma oi akèraioi èqoun thn idiìthta pwc an èna ginìmeno stoiqeÐwn touc kˆnei mhdèn tìte ènac apì touc dÔo akèraiouc eÐnai upoqrewtikˆ mhdèn.

170

8. KATASKEUAZONTAS ERMHNEIES

Kˆti tètoio den isqÔei genikˆ stouc daktÔliouc Zn . An n = 12 tìte sto Z12 èqoume ìti ¯ ¯ = ¯, ìpou ta stoiqeÐa ¯ kai ¯ eÐnai mh-mhdenikˆ (dhlad  3.4 0 3 4 den eÐnai to oudètero stoiqeÐo thc prìsjeshc tou daktulÐou). GiatÐ kˆpoiec apì tic idiìthtec diathroÔntai kai kˆpoiec ˆllec ìqi? Autì èqei na kˆnei me dÔo prˆgmata. To èna eÐnai me poiì trìpo prokÔptei to sÔnolo Zn apì to sÔnolo Z. To ˆllo èqei na kˆnei me ton idiaÐtero qarakt ra pou èqoun apì suntaktik  skopiˆ autèc oi idiìthtec. Ti eÐdouc protˆseic thc logik c twn kathgorhmˆtwn eÐnai. JumÐzoume kat arq n ìti to Zn prokÔptei apì to Z wc phlÐko tou teleutaÐou sunìlou dia th sqèsh isodunamÐac modulo n. EpÐshc ìti to gegonìc ìti to Zn apoteleÐ daktÔlio ofeÐletai sthn kajoristik  idiìthta ìti h sqèsh isodunamÐac eÐnai sumbibast  me tic prˆxeic tou daktulÐou, me thn ènnoia pou ja doÔme parakˆtw. Estw loipìn ìti A eÐnai mÐa dom  mÐac gl¸ssac thc logik c twn kathgorhmˆtwn kai ìti I eÐnai mÐa sqèsh isodunamÐac pˆnw sto sÔnolo |A|. Lème ìti h I eÐnai sumbibast  me th dom  tou A an

• Giˆ kˆje sunarthsiakì sÔmbolo f thc gl¸ssac èqoume ìti, an (a1 , b1 ) ∈ I , ... , (an , bn ) ∈ I , tìte f A (a1 , ..., an ) = f A (b1 , ..., bn ) • Giˆ kˆje sqesiakì sÔmbolo R thc gl¸ssac èqoume ìti, an (a1 , b1 ) ∈ I , ..., (am , bm ) ∈ I , tìte RA (a1 , ..., an ) an kai mìno an RA (b1 , ..., bm )
Sthn perÐptwsh thc ènnoiac tou daktulÐou èqoume mìno sunarthsiakˆ sÔmbola pou emplèkontai ston orismì thc: Autˆ thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ. H pr¸th idiìthta parapˆnw antistoiqeÐ loipìn sto gegonìc ìti an a1 ≡ b1 (mod n) kai a2 ≡ b2 (mod n), tìte a1 + a2 ≡ b1 + b2 (mod n) kai a1 .a2 ≡ b1 .b2 (mod n). To sÔnolo phlÐko A/I mporeÐ t¸ra na gÐnei dom  thc Ðdiac gl¸ssac wc ex c:

• An f eÐnai sunarthsiakì sÔmbolo thc gl¸ssac kai a1 , ..., an eÐnai s¯ ¯ A/I (¯ , ..., a ) = f A (a , ..., a ) (ìpou to toiqeÐa tou A/I , tìte jètoume f a1 ¯n 1 n teleutaÐo shmaÐnei thn klˆsh isodunamÐac tou stoiqeÐou f A (a1 , ..., an ) ∈ |A|). Ed¸ èqoume d¸sei ènan kalì orismì sunˆrthshc afoÔ an a1 = ¯ ¯1 , ..., an = ¯1 , dhlad  (a1 , b1 ) ∈ I, ..., (an , bn ) ∈ I , tìte, lìgw thc b ¯ b sumbibastìthtac thc sqèshc I me th dom , èqoume f A (a1 , ..., an ) = f A (b1 , ..., bn ) • An R eÐnai sqesiakì sÔmbolo thc gl¸ssac kai a1 , ..., am eÐnai stoiqeÐa tou ¯ ¯ A/I , tìte jètoume (¯1 , ..., am ) ∈ RA/I an kai mìno an (a1 , ..., am ) ∈ RA . a ¯ Autì apoteleÐ epÐshc kalì orismì mÐac sqèshc, me thn ènnoia ìti to

§ 8.2. Kataskeuèc ermhnei¸n apì ˆllec gnwstèc

171

an mÐa m-ˆda stoiqeÐwn tou A/I an kei sth sqèsh den exartˆtai apì thn epilog  twn antipros¸pwn pou orÐzoun autˆ ta stoiqeÐa: An a1 = ¯ ¯1 , ..., an = ¯1 , dhlad  (a1 , b1 ) ∈ I, ..., (an , bn ) ∈ I , tìte, lìgw thc b ¯ b sumbibastìthtac thc sqèshc I me th dom , èqoume (¯1 , ..., am ) ∈ RA/I a ¯ an kai mìno an (a1 , ..., am ) ∈ RA , an kai mìno an (b1 , ..., bm ) ∈ RA , an kai mìno an (¯1 , ..., ¯m ) ∈ RA/I . b b

• OrÐzoume thn ermhneÐa enìc sumbìlou stajerˆc c na eÐnai h klˆsh isodunamÐac cA thc ermhneÐac thc stajerˆc mèsa sth dom  A. ¯
O parapˆnw orismìc thc ermhneÐac twn sunarthsiak¸n sumbìlwn kai twn sumbìlwn stajer¸n sth dom  A/I èqei wc sunèpeia ìti h tim  enìc ìrou t sth dom  A/I eÐnai tA/I = tA . Autì me th seirˆ tou èqei wc sunèpeia ìti A/I |= t1 = t2 an kai mìno an (tA , tA ) ∈ I . 1 2 JumhjeÐte epÐshc ìti oi idiìthtec pou perigrˆfoun thn ènnoia tou daktulÐou ekfrˆzontai mèsa apì protˆseic thc morf c, p.q, ∀x∀y∀z ((x + y) + z = x + (y + z)), ∀x (x + (−x) = 0), ∀x∀y∀z ((x + y).z = x.z + y.z), ∀x∀y (x + y = y + x), ∀x∀y∀z ((x.y).z = x.(y.z)), ∀x (x.1 = x) Me ˆlla lìgia èqoume kajolikèc posodeÐxeic isot twn metaxÔ ìrwn thc gl¸ssac. To gegonìc ìti to sÔnolo phlÐko Zn apoteleÐ daktÔlio exhgeÐtai telikˆ apì to ex c genikì apotèlesma:

8.2.2 Prìtash. Ac eÐnai L mÐa gl¸ssa thc logik c twn kathgorhmˆtwn kai σ ac eÐnai mÐa prìtash thc morf c
∀x1 ...∀xn ϕ(x1 , ..., xn ),
ìpou ϕ kai eÐnai sÔzeuxh atomik¸n tÔpwn. Ac eÐnai A mÐa dom  thc gl¸ssac pou ikanopoieÐ thn prìtash σ kai I mÐa sqèsh isodunamÐac pˆnw sto sÔnolo |A| pou eÐnai sumbibast  me th dom  tou A. Tìte kai to sÔnolo phlÐko A/I , me thn dom  pou orÐsame parapˆnw, ikanopoieÐ th σ .

Jèloume na deÐxoume ìti, gia opoiad pote stoiqeÐa a1 , ...,an tou sunìlou¯ ¯ phlÐko A/I ,

Apìd.:

A/I |= ϕ(x1 /¯1 , ..., xn /¯n ) (1) a a

172

8. KATASKEUAZONTAS ERMHNEIES

Omwc, an h ϕ eÐnai atomikìc tÔpoc, tìte eÐnai eÐte isìthta

t1 (x1 , ..., xn ) = t2 (x1 , ..., xn )
metaxÔ ìrwn (ìpou ti (x1 , ..., xn ) shmaÐnei ìti o ìroc ti qtÐzetai qrhsimopoi¸ntac tic eleÔjerec metablhtèc x1 , ..., xn ), eÐte

R(t1 (x1 , ..., xn ), ..., tm (x1 , ..., xn )).
Epeid  h A ikanopoieÐ thn σ , sthn pr¸th perÐptwsh èqoume ìti

tA (x1 /a1 , ..., xn /an ) = tA (x1 /a1 , ..., xn /an ), 1 2
opìte kai tA = tA , dhlad  1 2

A/I |= t1 = t2 (x1 /¯1 , ..., xn /¯n ). a a
Sthn ˆllh perÐptwsh, afoÔ

A |= R(t1 , ..., tm ))(x1 /a1 , ..., xn /an ),
èqoume ìti (tA , ..., tA ) ∈ RA , ˆra kai m 1

(t1 , ..., tm ) ∈ RA/I .
EÔkola prokÔptei tìte ìti an èqoume mÐa sÔzeuxh atomik¸n tÔpwn ϕ(x1 , ..., xn ) kai opoiad pote stoiqeÐa a1 , ...,an tou sunìlou-phlÐko A/I , tìte, afoÔ ¯ ¯

A |= ϕ(x1 /a1 , ..., xn /an )
ja èqoume kai

A/I |= ϕ(x1 /¯1 , ..., xn /¯n ) a a
DeÐxame epomènwc ìti

A/I |= ∀x1 ...∀xn ϕ(x1 , ..., xn )
Apì thn ˆllh pleurˆ, idiìthtec ìpwc aut  thc akèraiac perioq c pou perigrˆfetai apì thn prìtash ∀x∀y (x.y = 0 → (x = 0 ∨ y = 0)) den perimènoume na exakoloujoÔn na isqÔoun sto sÔnolo-phlÐko. Bèbaia ed¸ tÐjetai èna leptì kai, genikˆ, pio dÔskolo na apanthjeÐ er¸thma: M pwc eÐnai dunatìn, parˆ th sunhjismènh diatÔpwsh aut c thc idiìthtac pou mìlic perigrˆyame se sumbolik  gl¸ssa, upˆrqei kˆpoia ˆllh èkfrash se sumbolik 

§ 8.3. Ask seic:

173

gl¸ssa pou na eÐnai thc morf c ekeÐnhc pou diathreÐtai sto sÔnolo-phlÐko? Apì th stigm  pou èqoume sugkekrimmèna antiparadeÐgmata (p.q to Z12 den eÐnai akèraia perioq ) xèroume ìti kˆti tètoio den eÐnai efiktì. Prosoq  ìmwc: To an mÐa idiìthta den eÐnai ekfrˆsimh me sugkekrimmèna ekfrastikˆ mèsa den eÐnai z thma epinohtikìthtac allˆ anˆptuxhc kˆpoiac genik c jewrÐac pou meletˆ th diat rhsh aut c thc idiìthtac kˆtw apì orismènec kataskeuèc.

8.3 Ask seic:
1. Ena diatetagmèno sÔnolo (A, ≤A ) lègetai puknì an anˆmesa se kˆje dÔo
stoiqeÐa tou x ≤ y mporoÔme na parembˆlloume èna ˆllo z me x ≤ z ≤ y . Grˆyte thn prìtash thc logik c twn kathgorhmˆtwn pou ekfrˆzei aut n thn idiìthta se mÐa gl¸ssa pou perièqei to sqesiakì sÔmbolo ≤. Perigrˆyte dÔo domèc pou ikanopoioÔn aut n thn prìtash. ApodeÐxte ìti to ginìmeno dÔo pukn¸n diatetagmènwn sunìlwn eÐnai puknì.

alusÐda) an kˆje dÔo stoiqeÐa tou x, y eÐnai sugkrÐsima (dhlad  x ≤ y   y ≤ x). Grˆyte thn prìtash thc logik c twn kathgorhmˆtwn pou ekfrˆzei aut n thn idiìthta se mÐa gl¸ssa pou perièqei to sqesiakì sÔmbolo ≤. Perigrˆyte dÔo domèc pou den ikanopoioÔn aut n thn prìtash. Exetˆste an to ginìmeno dÔo grammikˆ diatetagmènwn sunìlwn eÐnai grammikˆ diatetagmèno.

2. Ena diatetagmèno sÔnolo (A, ≤A ) lègetai grammikˆ diatetagmèno ( 

3. Ac lème ìti mÐa antimetajetik  omˆda (G, +, −(), 0) eÐnai diatetagmènh an eÐnai efodiasmènh me mÐa sqèsh (merik c) diˆtaxhc ≤, ètsi ¸ste na ikanopoieÐtai h prìtash

∀x∀y∀z (y ≤ z → (x + y ≤ x + x))
ExhgeÐste giatÐ to Z × Z eÐnai diatetagmènh omˆda en¸ to Zn den eÐnai.

4. DeÐxte analutikˆ, qrhsimopoi¸ntac ton anadromikì orismì twn ìrwn thc
gl¸ssac, ìti sth dom  A/I h tim  enìc ìrou t eÐnai tA/I = tA .

me ta ekfrastikˆ mèsa thc jewrÐac twn daktulÐwn. Me poiì gnwstì sÔnolo mporoÔme na to tautÐsoume? An jewr soume to sÔnolo ìlwn twn sunepei¸n twn axiwmˆtwn thc jewrÐac twn daktulÐwn, eÐnai autì sÔnolo Hintikka?

5. Perigrˆyte to sÔnolo twn kleist¸n ìrwn pou mporoÔme na ftiˆxoume

174

8. KATASKEUAZONTAS ERMHNEIES

BibliografÐa
[1] Z. Adamowicz and P. Zbierski, Logic of Mathematics: A Modern Course of Classical Logic, wiley, 1997. [2] D. W. Barnes and J. M. Mack, An Algebraic Introduction to Mathematical Logic. Graduate Text in Math, # 22, Springer 1975 [3] Jon Barwise (Ed.). Handbook of Mathematical Logic North-Holland, Amsterdam, 1977. [4] J.L. Bell, and M.Machover, A course in Mathematical Logic. North Holland, 1977. [5] J. Bridge, Beginning model theory: the completeness theorem and some consequences, Oxford 1977. [6] S. Burris, Logic for Mathematics and Computer Science, Prentice-Hall, 1998. [7] S. Burris and H. P. Sankappanavar, A Course in Universal Algebra. Springer 1981. [8] C. C. Chang and H. J. Keisler : Model theory. North Holland,3rd Ed. (1990). [9] R. Cori and D. Lascar, Mathematical Logic: A Course with Exercises Part I, II, Oxford, 2000. [10] J.N. Crosley et All, What is Mathematical Logic? Oxford, 1972. [11] B. A. Davey and H. A. Priestley, Introduction to Lattices and Order. Cambridge 1990. [12] H. Delong, A profile of Mathematical Logic, Addison-Wesley, 1970. 175

176 [13] K. Devlin. The Joy of Sets. Springer, Heidelberg, 1984.

BIBLIOGRAFŸIA

[14] K¸stac A. Drìsoc Eisagwg  sth Majhmatik  Skèyh: Tom. 1oc Majhmatikèc Perihg seic. Pˆtra 1999.

[15] H. D. Ebbinghauss, J. Flumm, and W. Thomas, Mathematical Logic, 3nd edition, Springer, 1984 [16] Enderton, H. B. A Mathematical Introduction to Logic, Academic Press, 1997 [17] M. Fitting, First-Order Logic and Automated Theorem Proving, Springer, 1996. [18] Jean H. Gallier, Logic for Computer Science Wiley, 1987. [19] Hamilton, A. G., Numbers, Sets, and Axioms. Cambridge Univ. Press 1982. [20] A. G. Hamilton, Logic for Mathematicians, Cambridge University Press; Revised editiom (January 1989) [21] P. Halmos and S. Givant, Logic as Algebra, The Math. Assoc. of America, 1998. [22] Johnstone, P., Notes on Logic and Set Theory. Cambridge 1987.
[23] K. Kˆlfa, Axiwmatik  JewrÐa Sunìlwn, Ekdìseic Z th, JessalonÐkh 1990

[24] S. Kleene, Mathematical Logic, Wiley, 1968. [25] E. J. Lemmon, Beginning Logic. Van Nostrand Reinhold (UK) Co. Ltd. 1965.
[26] H. R. Lewis, Qr stoc PapadhmhtrÐou, StoiqeÐa JewrÐac UpologismoÔ. Teqn. Epimel. Ellˆdac, 1992. [27] Gi¸rgoc MhtakÐdhc, Apì th Logik  sto Logikì Programmatismì kai thn Prolog, Ekdìseic KardamÐtsa, 1992.

[28] E. Mendelson, Introduction to Mathematical Logic, Van Nostrand, 1964.
[29] Mosqobˆkhc, Giˆnnhc, Shmei¸seic sth SunolojewrÐa, Ekd. Nefèlh Aj na 1993 (Agglik  èkdosh Springer verlag).

BIBLIOGRAFIA

177

[30] A. Nerode and R. Shore, Logic for Applications, Spinger, 1997. [31] H. Rasiowa and R. Sikorski, The Mathematics of Metamathematics, PWN-Polish Scientific Publishers, 1963. [32] Jean Rubin, Mathematical Logic:Applications and Theory Saunders, 1990. [33] J. R. Schoenfield, Mathematical Logic, Addison Wesley, 1967. [34] R. M. Smullyan, First-order Logic, Spinger, 1968.
[35] Aj. Tzoubˆrac, StoiqeÐa Majhmatik c Logik c, JessalonÐkh, 1987.

[36] D. Van Dalen, Logic and Structure 3rd Edition, Springer, 1980. [37] D. van Dalen, H. C. Doets and H. de Swart, Sets: Naive, Axiomatic and Applied. Pergamon Press 1978
[38] Q. Qart¸nac, Basik  Logik , Ekdìseic Z th, JessalonÐkh 2000.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful