You are on page 1of 93

&

¥

BALBOA SALGADO. A n t o n i o

Gallaecla nas fontes clásicas / Antonio Balboa Salgado. —
Santiago de Compostela: Universidade. Servido de Publicacións
e Intercambio Cientifico. II9961. — 186 p. : il. : 19 cm. —
(Biblioteca de Divulgación ; 19. Serie Galicia). — Bibliogr.:
p. 185-186. — D.L. C-1267-1996. — ISBN 84-8121-512-0
1. Galicia-Historia antiga-Fontes. I. Universidade de Santiago
de Compostela. Servido de Publicacións e Intercambio Cientifico. ed. II. Serie
931 (461.1)

O Universidade de Santiago de Compostela. 1996
Edita: Servlclo de Publicacións
da Universidade de Santiago de Compostela
Campus Universitário S u r
Imprime: Imprenta Unlversltarla
Pavlllón de Servidos
Campus Universitário S u r
ISBN: 84-8121-512-0
D
«P- Legal: C-1267-1996

ÍNDICE XERAL

NOTA PREVIA

9

INTRODUCCIÓN

13

CAPÍTULO I. O OCCIDENTE NAS PRIMEIRAS
FONTES GREGAS (ss.VIII-V a.C.)
1. Homero e Hesíodo
2. Heródoto
3. A escuridade e alonxamento dos confins ...
4. As riquezas do occidente. O âmbar e o estano
5. O Océano occidental
6. Os puntos especiais emprazados no Océano:
montes e illas
CAPÍTULO II. A XEOGRAFÍA HELENÍSTICA E O
OCCIDENTE
1. A renovación xeográfica helenística
2. Polibio
3. Posidonio
4. A literatura utópica de época helenística ...
CAPÍTULO III. ESTRABÓN
1. Estrabón e a tradición xeográfica
2. As concepcións naturais en Gallaecia
- As características espaciais
- As condicións naturais
- Os recursos do territorio
3. As diversas concepcións etnográficas de
Gallaecia
- A barbaric no mundo antigo e en Gallaecia
- O mundo feminino
- As principais características etnográficas
de Gallaecia
- Os diferentes estratos informativos sobre os
pobos do Noroeste
7

19
20
23
34
36
40
46
51
52
55
57
60
6 9

69
71
71
gj
89
93
93
107
115 y
122

CAPÍTULO IV. OS CONTACTOS E A INTEGRACIÓN
DE GALL/ECIA NO MUNDO CLÁSICO
1. Os fenícios
2. A presencia grega: Hércules e o s nostoi
3. As expedicións romanas
4. A integración definitiva: Plínio e Ptolomeo..
|>( CAPÍTULO V. CONCLUSIÓN

131
132
133
145
151
157

G LO SARI O DE TERMOS GREGOS E LATINOS ....

171

GLOSARIO DE NOMES E COUSAS

173

CADRO SINÓPTICO

181

BIBLIOGRAFIA

185

NOTA PREVIA
Este libro é o resultado do traballo de investigación
que co título orixinal de Natureza e etnografia do noroeste
da Península Ibérica nas fontes clàsicas ganou o Premio
de Investigación "Xesús Taboada Chivite" 1993, na súa 7 a
edición, convocado polo Concello de Verin. Esta convocatoria, de periodicidade anual e que premia traballos sobre
arqueoloxía, historia antiga ou antropoloxía de Galicia e
Portugal, honra á institución que a promove e que consegue mante-lo premio máis importante destas características en Galicia.
Nesta edición fixéronse algunhas modificacións
especialmente formais: suprimironse as notas a pé de
páxina, introducíronse diversos fragmentos de fontes clásicas que ilustran o texto, e procurouse simplificar e
alixeira-los contidos, incluíndose ademais glosarios e un
cadro sinóptico para facilita-la lectura. Os textos clásicos
citados están tomados do libro de A. Romero Masiá e X.M.
Pose Mesura: Galicia nos textos clásicos, A Coruna, Museu
Arqueolóxico, 1988, e tenen a intención de ilustra-los
diversos temas que se tratan. A complexidade e escaseza
dos textos clásicos sobre Gallaicia fai que existan
fragmentos con referencias múltiples, das que se tentou
escolma-las máis significativas, pêro facendo notar que
moitas das citas reproducidas tenen diversas vertentes.

8

9

Respectáronse as denominacións de diversos topónimos
ou pobos, ainda que nós usaremos denominacións m á i s
simplificadas. Os fragmentos citados aparecen intercalados no texto segundo o s e u grao de interese para
esclareceren ou ilustraren os temas que están a tratarse.
anque os autores sexan de épocas diferentes, pois. c o m o
se verá, unha das premisas deste traballo c o n s i s t e na
defensa da continuidade ó longo da xeograíia clásica
dunha serie de temas e formas características.
Debo agradecer a J. C. Bermejo e a M.V. Garcia
Quintela a lectura do orixinal, así como ó Servicio de
Publicacións da Universidade de Santiago a acollida dispensada e a publicación deste libro. Espero que esta
pequena achega permita profundar u n pouco m á i s no
camino iniciado por estudiosos como X. Taboada Chivite
e todos aqueles que se preocuparon de conecer e de dar
a conocer un pouco máis e mellor Galicia.

Intentos de escrarecer as citas
literários Jbcéronse dabondo
e síguense facendo.
Xesús Taboada Chivite.
Historia de Galiza

10

INTRODUCCIÓN
Este libro pretende desenvolver unha reflexión sobre
a concepción, representación e integración do territorio e
dos pobos do~hòròéste da Península Ibérica (a Gallazcia
antiga) no mundo clásico a través das fontes escritas,
entendenâo por tales os textos que nos foron transmitidos
pola Antigüidade grega e latina.
Dentro do estúdio debemos distinguir diversos
níveis de análise. Cronoloxicamente examinaranse as
diversas concepcíóns que sobre o extremo occidente s e
formaron ó longo da tradición clásica, sobre todo a través
da tradición grega, que é a máis importante. Pode darse
o caso, sobre todo nas fontes anteriores a Heródoto, de que
o noso obxecto de estúdio non apareza ben individualizado.
En tal circunstancia haberá que botar man de temas
relacionados, como as concepcións xerais sobre o occidente ou os territorios oceânicos, ou de referencias a outras
zonas cercanas, como o sur da Península, tratando de
comprobar se tales concepcións perduran e de que forma
na tradición posterior.
Logo examinaremos dous temas centrais en diversos autores: a natureza e a etnografia das zonas occidentais. Trataremos primeiro a Heródoto e as testemuftas da
época arcaica e clásica grega, pasando de seguido ós
13

autores que xa escriben n u n âmbito r o m a n o e t e s t e m u n a n
a integración destes pobos dentro do Império (dende a
época helenística. con Polibio e Posidonio, a t a Estrabón ou
Plínio). Tales procesos de integración e x a m i n a r a n s e
seguindo os textos e atendendo á s d i v e r s a s c o n c e p c i ó n s
que sobre a zona se posuíron n a Antigüidade, sobre todo
no referido ó espacio. c o a s s ú a s c o n c r e c i ó n s na natureza
e no territorio (solos, clima, orografía, r e c u r s o s naturais,
metais, océano, sol. rios, montes...) e no q u e respecta á
presencia humana da zona (condicións históricas, evolución cronolóxica, aspectos sociais, políticos, e c o n ó m i c o s ,
costumes, etc).
Dous puntos máis acoutarán. ainda, a n o s a análise:
as condicións do discurso xeográfico d o s diversos autores
tratados, incidindo sobre todo n o s m á i s significativos,
como Estrabón; e a caracterización d o s diversos médios
de contacto entre ámbolos mundos, no c a s o d o s gregos c o s
nostoi (os retornos dos heroes que loitaron n a guerra de
Tróia, que se rexistran tamén en Gallaecia), ou c o a s expedicións científicas ou exploratórias, e, no c a s o d o s romanos, coas expedicións militares.
O âmbito espacial de estúdio vai se-lo noroeste da
Península Ibérica. Gallaecia, entendendo esta n u n sentido
amplo. Alguns pobos son característicos desta zona, c o m o
os Galaicos, os Lusitanos ou os Ártabros. Pero a n t e s de
chegar a estas construccións etnográficas, debe p a s a r s e
por unha etapa na que o concepto xenérico de limite ou
do occidente (cos seus elementos engadidos) dará sentido
á zona, influindo nas construccións posteriores. Ó m e s m o
tempo, o que acontece noutras áreas, como no s u r da
enmsu a, vai ser tamén extremadamente importante.
Non descenderemos á realidade arqueolóxica. Usa^ S e . S 0 £ S * l ? í 0 S c l á s i c o s - Unicamente no capítulo
dicado a Estrabón introdúcense referencias á realidade
OU
! f o s m c d i ° s . por se-lo autor que mellor
e
a
Cinn H#»
zona e porque posúe informaP1
í ™ ? m a n S 0 b r c e s t a « P e r o e s t e estúdio
constituese fundamentalmente como unha investigación
14

de tipo textual, xa que entendemos que a s fontes escritas
que nos subministran información deben ser analizadas
dende a s ú a mesma perspectiva, na confrontación cun
entorno textual que lie confira un certo sentido ás novas
que tradicionalmente se venen considerando aplicables á
antiga Gallaecia. E dicimos •tradicionalmente* porque hai
algún tipo de noticias que se venen aplicando sen ningún
tipo de base a esta área así como outras que deben tratarse
en profundidade, pois afectan en xeral a todo o occidente
da ccumene. da terra habitada, dentro da cal debemos
situar tódolos territorios emprazados neste occidente
difuso. E isto non debe facerse tanto pola información
específica en si, canto porque incidirá posteriormente en
certas informacións, permitíndonos rastrexa-la orixe e o
sentido destas.
Das primeiras concepcións cosmogónicas, míticas,
xeográficas ou poéticas, pouco será o que se aplique ó que
se poderia considerar un conecemento real desta zona.
Pero o seu estúdio, contra o que poida parecer, reviste
unha enorme importancia, xa que fará que algúns tópicos
continúen funcionando, evolucionando e modificándose.
No que respecta ás zonas noroccidentais da ecumene, en
conxunto, a súa situación de terras oceânicas, con tódolos
rexistros que isto leva engadido (terras do ponente. da
morte, da noite...) terá un peso importante nas elaboracións
posteriores, incluso nas mesmas construccións etnográficas
que s e comezan a establecer, como no caso dos Celtas,
pobo por excelencia do oeste.
Os textos clásicos que tratan sobre o occidente e,
por reducción, da Gallaecia poucas veces foron tratados
coa profundidade que merecen, tendo en conta ademais
os máis recentes avances bibliográficos. Dende a s grandes
obras de investigación elaboradas por autores como
Taboada Chivite, López Cuevillas ou Bouza Brey, que entre
ouIràsTõnSasTíyêron o cnorme mcrlto de introducir unha
bibliografia nova e unha metodoloxia curopea no estúdio
da HiStoria~Ahtiga^3e Galicia^ non moito máis merecente
de interese foi escrito sobre o campo específico das fontes
clásicas. Houbo certos tratamentos parciais das fontes,
15

alguns deles extremadamente interesantes. c o m o o s de
J.C. Bermejo e M.V. Garcia Quintela, incidindo e n temas
especilicos eomo o do rflTCéthes ou o c u e s t i o n à m e n t o d a s
infm-mártóns de Estrabón.~Pretêndese~aquí ampliar e
sistematizar en certos sentidos todas e s t a s informacións,
anque haberá alguns temas que serán deixados á parte,
prestando a outros especial atención.
È importante facermos, ainda, a l g u n h a s acoutación s
que nos parecen básicas na metodoloxia de partida que
debe guiar este estúdio. Tradicionalmente consideráronse
as fontes clásicas como o rellexo iiel da realidãdê7"Pero
debe terse en conta que entre a realidade. aTnrormación
recollida sobre a mesma na que inflúen factores psicolóxicos
e socioculturais e a imaxe que se transmite n o n s e pode
^establecer unha relación automática. Os limites que
afectan á información. principiando pola propia distancia
cronolòxica dende a que falnn mnitoç; autores, s o n en
moitos casos insalvables. As fontes, e moito m á i s para esta
zona. son inseguras, revisten formas sospeitosas (míticas
OU épicas), con claras tpruripnrinc;
E conjjêfsfiO.necementos admitidos (caso de Heródoto e Plinio). o cal
fai que a prevención sobre a realidade das informacións
transmitidas (e da cal carecen moitos dos tratamentos
tradicionais) deba ser un inevitable punto de partida. A
información sobre a realidade vese moi limitada.
òQue podemos entón esperar do estúdio das fontes
clásicas? Pois sobre todo saber o que nos din -fuxindo dun
empirismo empobrecedor que as segue o pé da letra-, e
por que o din. Se as mensaxes son de natureza simbólica,
como ocorre en moitos casos coas informacións transmie
territorios
f
« pobos do occidenlc. o
contexto adquire a maxlma importancla. Isto poderia dar
a entender que todalas informacións que posuimos son de
tipo ideolóxico. e que nada reai se poderia s a " dela Pero
iso dependera do que entendamos p o r ideoloxia e

16

Evitando entrarmos en consideracións inútiles
neste momento, pódese coincidir en que o ideolóxico non
é un tipo de discurso, senón unha dimensión de tódolos
discursos producidos no interior dunha formación social.
Polo tanto, o estúdio das informacións de tipo textual que
unha sociedade produce son unha manifgstación dunha
clêterrftinada realidadéfentendídã coma tal por parte desta
sociedade. Verbo dos textos histórico-xeográficos posúen
"-ainda urT"meirande interese, pois entran dentro dunha
reflexión sobre espacios, territorios e pobos alleos que
permitirán definir e contrasta-las características propias.
Estes debates sitúanse nunha interacción na que as novas
informacións son afectadas por tradicións (míticas, épicas)
anteriores, que inciden tamén na transformación xeral dos
conceptos sobre estes espacios extremos. Todo texto,
_enmárease, de feito, nun proceso no que adquire sentido,
e constrúe unha realidade que non pode entenderse como
ohvonuva
«t\ mesma, senõn^ como unha consêcuencia
^directa das condicións de elaboración e mailo contexto do
propio texto.
É de vital importancia, en efecto, examinarmo-los
entornos de~~produccion~cíos diversos~3iscursos que s e
concretan~nós~ distintos^textos.^pois só se pode deílni-lo
nivel d é pertinência dunha lectura en relación coas s ú a s
condicións de partida. A historia dun texto consiste, pois.
nun proceso de alteracións sistemáticas ó longo do tempo
das relacións entre a «gramática» de producción por parte
do autor e a «gramática» de recepción por parte dos
lectores. Achegar no máximo posible a segunda á primeira
é o obxectivo central deste libro.

17

CAPÍTULO I
O OCCIDENTE NAS PRIMEIRAS FONTES GREGAS
(ss. V m - V a.C.)
Existe unha base mítica e textual que contén moitos
elementos espaciais e territoriais que serviron de modelo
e punto de referencia a toda a xeografia posterior. A base
deste conecemento foi o mundo dos mitos e da poesia
épica, do cal xurdiron certas concepcións xerais sobre a
natureza, sobre certos elementos e o seu emprazamento,
asi como sobre a integración dos novos espacios poios
heroes gregos. Posteriormente diversas achegas intelectuais
reformularon os vellos temas, os antigos debates, como a
cuestión sobre as condicións naturais e o seu influxo no
carácter dos diversos pobos. sobre a existencia e características dos pobos estranos dos extremos do mundo,
sobre variadas cuestións xeográficas e cartográficas, como
son a extensión da terra habitada, da ecumene,
a súa
lonxitude e anchura, a extensión do Océano e as zonas
climáticas, etc. Este tipo de cuestións remataron sendo
típicas da ciência xeográfica a partir da época helenística,
nos séculos IV-II a.C.
No mundo específico dos mitos e da épica, certos
elementos naturais (como o Sol. o Océano. a s illas e
montes míticos...), ou etnográficos (a existencia de pobos
19

como os Hiperbóreos e os Celtas) iníluíron no futuro dentro
dun longo proceso que coneceu diversas modiflcacións e
reactualizacións. Do mesmo xeito que variaron o s t e m a s
tamén variaron os entomos intelectuais. No c a s o da
xeografia. como poderemos comprobar, o desenvolvemento da escola aristotélica, da cartografia e xeografia
alexandrinas, das construccións utópicas e marabillosas.
con movementos ideolóxicos como o estoicismo ou co
xurdimento dunha ideoloxía imperialista en Roma formulada basicamente por intelectuais gregos, van ser p u n t o s
cruciais no progreso do saber xeográfico.
Debemos detemos previamente no tratamento d u n h a
serie de cuestións que conceden sentido á s diversas
imaxes e ós diferentes elementos que caracterizan n e s t e s
primeiros autores os novos espacios occidentais. U n h a d a s
ideas principais que debe ser destacada é o feito de que
estas imaxes non xorden de ningures. s e n ó n dendc u n h a
base épica e mítica que serviu de modelo á s diversas
elaboracións xeográficas, h i s t ó r i c a s , e t n o g r á f i c a s ,
cartográficas ou politicas que se desenvolveron progresivamente sobre esta área.

1. Homero e Hesíodo
A primeira fonte importante é Homero, considerado
pai da cultura grega, que coa Ilíada e a Odisea, obras n a s
que narra a loita entre Gregos e Troianos e a s posteriores
aventuras de Ulises polo Mediterrráneo, vai servir de
modelo e de referente a toda a cultura grega e antiga en
xeral. No que respecta ó mundo Occidental, a Odisea foi
a obra que marcou moitas das imaxes naturais e
etnográficas posteriores. Nas s ú a s viaxes Ulises atópase e
convive con mulleres con poderes especiais (Circe e
a pso) que viven en illas. Atópase tamén con pobos
absolutamente marabillosos (como os Feacios), con seres
^rribles (corno os Lestrigóns e os Ciclopes), e con âmbitos
^ t r a n o s próximos ó mundo dos deuses ou da morte (a illa
0
. t .' ° a e s
Oceano, mundo da alteridade -do
estrano- por excelencia).
20

O que se pretende é marca-los limites da cultura e
da sociabilidade grega normalizada, destacando mediante
diferenciacións e inversións fisicas, alimentícias, sexuais
ou nos costumes, a normalidade representada polo mundo
grego. Este mundo dos confins non ten porque ser
totalmente negativo, convivindo elementos tanto positivos
coma aberrantes. O mundo da mítica e da épica grega, con
obras como as de Homero, que xa de por si foron modelos
de longa perduración (e ainda máis en autores posteriores
coma Estrabón), subministraron unha guia ás descricións
naturais e etnográficas sobre estas zonas pouco conecidas.
O mesmo Homero e o valor da súa xeografia. sobre
todo no referido ás viaxes de Ulises, foron elementos de
debate moi controvertidos entre as diversas escolas
xeográficas. Unha polémica típica da xeografia antiga
versa sobre a negación ou a afirmación da historicidade
das viaxes daquel. Algún autor incluso defendeu o
emprazamento das s ú a s andainas no Océano Atlântico.
Esta teoria, conecida como 'exoceanismo', foi defendida
durante a época helenística na cidade de Pérgamo.
oponéndose á escola xeográfica de Alexandria, que
consideraba aquelas unha invención poética. O mesmo
Estrabón. o autor máis importante para conece-los pobos
de Ibéria no cambio de era. tratou amplamente esta
cuestión, sobre todo nos dous primeiros libros da súa
Xeograjía. Pero parece claro que non se pode defender
unha exacta correspondência entre as viaxes de Ulises e
mailas realidades xeográficas do mundo actual. Tódolos
intentos neste sentido fracasaron. Polo tanto nada sobre
o occidente do mundo pode derivarse de obras como a
Ilíada ou a Odisea e haberá que agardar ata o século
VI a.C. para posuír certas referencias máis ou menos
concretas a estas áreas. O debate sobre Homero e o valor
da poesia como fonte xeográfica ilustra as profundas
discusións xurdidas dentro da ciência grega sobre os
novos espacios e territorios (cos s e u s elementos físicos e
etnográficos relacionados) que se descobren no occidente.
No mundo antigo moitos mitos gregos situáronse
nun difuso e lonxano occidente, pouco a pouco identift21

cado coa xeografia real da Península Ibérica ou do norte
de África. Homero ofreceu unha enorme riqueza na
formulación dunha serie de caracteres xerais ou particulares que determinaron moitas das ímaxcs posteriores que
existlron sobre esta área. Pero estes modelos son rastrexados tamén en autores coma Hesíodo. pouco posterior a
Homero, que na súa Teogonia tratou de sistematiza-lo
panteón grego. En Hesíodo aparece, por exemplo, a primeira referencia a Eritia. illa onde vivia Xerión co s e u
gando e na que foi derrotado por Hércules n u n dos s e u s
Traballos. Eritia entrou posteriormente nun proceso de
mutación histórica e xeográfica. relacionándose con Gades
-Cádiz- e co sur de Ibéria. Formalizouse tamén u n h a
mitoloxía grega, parte da cal se emprazou progresivamente
nos limites da ecumene ou terra habitada (como s u c e d e
con seres como Atlas, as Gorgonas ou as Hespérides),
chegando a situarse ó final no sur da Península Ibérica,
no norte de Africa e nas áreas oceânicas adxacentes, sobre
todo nas africanas. As Gorgonas viven alcn do occidente,
nos extremos da Noite, preto de onde viven a s Hespérides.
Outro ser é Atlas, que sostina o Ceo no extremo do
Océano. fronte ás Hespérides. En occidente, s e g u n d o
Homero e Hesíodo, habitaban tamén os Titáns, pechados
por portas de bronce.
En todas estas zonas pode afirmarsc que s e emprazaron mitos gregos, e dende logo non é posible defende-la existencia de tradicións indíxenas, que posteriormente
serían recollidas poios gregos. Os mitos viaxaron cara ó
occidente cos navegantes gregos helenizando este espacio
idealmente e anticipando as viaxes dos nostoi, os retornos
dos heroes que loitaron na Guerra de Tróia, que aparecen
documentados por algúns autores na Península Ibérica, c
tamén en Gallaecia.

non hai traballo, cunha terra fértil e dunha productividade
automática, de vida feliz e bo morrer. Moitas destas
características foron comúns ós rasgos míticos e utópicos
que tamén definiron certas imaxes posteriores, sobre todo
na época helenística, cando se produciu un forte pulo da
literatura utópica e paradoxográfica na cal s e narran
cousas e feitos marabillosos. Pero no mundo grego non só
se situaron algúns mitos neste extremo occidental senón
que se desenvolveu unha reflexión xeral sobre estes
espacios liminares ou extremos, sobre os elementos que
os caracterizan ou que poden aparecer aqui. Na xeografia
mítica dos confins confiuían certos espacios singulares,
como o país dos deuses, onde é incluso posible o contacto
con eles. dos froitos marabillosos e tamén o da Idade de
Ouro xunto co dos mortos.
Así, no occidente, que aparece nun principio con
caracteres difusos, emprazáronse tanto pobos coma os
Hiperbóreos ou os Cimerios, pobos con caracteres marabillosos. coma elementos míticos especificamente gregos,
por exemplo a illa dos Benaventurados. o Hades ou Eritia
(illa cualificada de vermella, que parece emparentarse co
solpor).

2. Heródoto

Outros mitos que tiveron unha longa perduración
e foron moi significativos na posterior construcción mítica
do occidente foron o mito da Idade de Ouro e o dos Campos
Elisios, asociado a aquel. A illa dos Benaventurados, por
exemplo, constitúese nunha utopia de pacífica benavcnturanza na Idade de Ouro. como un lugar tranquilo, onde

Anteriormente a Heródoto rexístranse algunhas
referencias concretas e ilíadas sobre o occidente. Podemos
destaca-la Ora marítima de Avieno. un autor que escribe
no século IV d.C., pêro que redactou varias obras nas que
recolle fontes moi antigas. Nesta obra de 700 versos describe as costas da Península Ibérica e do sur de Francia.
É un texto moi polémico pêro extremadamente importante
porque parece que contén as informacións máis antigas
posuidas sobre o occidente, recollendo u n ou vários
périplos ou descricións das costas do scculo VI a.C.,
anteriores, xa que logo, a Heródoto. Con respecto ó
occidente, destacan a s s ú a s alusións a algúns pobos logo
desconecidos (como os Oestrimnios. Saefes e Draganos), a
elementos xeográficos sacros ou sobre os que s e emprazan

22

23

templos e a fenómenos marabillosos (mirabilia) do Oceano.
A imaxe que se traza sobre o extremo occidente é
extremadamente arcaica.

dentro doutras narracións que falan de países míticos dos
confins onde as serpes e outros animais fantásticos
posúen moita importancia.

[Avieno. 164-1711*
Logo está a illa Pelaxia, abondosa de herbas e consagrada
a Saturno.
Pero hai nela unha forza natural tan grande
que se alguén chegara a ela navegando.
axlna se enfurece o mar preto da illa.
estremecéndose ela mesma e todo o mar se ergue
tremendo profundamente.
mentres o resto da mar
garda silencio como un estanque.
w. 183-196.
...O pe sitúase a Illa chamada
Achale poios seus habitantes.
Dificilmente se lie pode dar creto
á narración polo asombroso, pero con que frecuencla
os feitos se sostenen enormemente; din que nos confins
desta illa
o mar non ten un aspecto semellante ó resto,
que por todas partes
hai nas ondas un esplendor
próximo ó brillo do vidro, e polo fondo
é certo que hai nas augas un azulado aspecto de mármore.
Recordan os antigos que ali o mar está revolto
por un lodo sucio
e que as turbias augas sempre se pegan como lamas.

[Avieno. 152-571
É tanta a extensión de Ophiusa
canto oíches que era a illa de Pélope
en terras dos gregos; ésta primeiro chamouse Oestrymniam,
habitando os Oestrymnios os seus lugares e campos:
logo moita serpe obrigou a fuxir ós habitantes;
e deulle o seu nome á terra baleira.

Un elemento significativo da obra é a narración da
loita entre o pobo dos Oestrimnios e a s serpes, que
tradicionalmente se interpretou como u n h a representación da loita entre un pobo ligur e outro celta (representado
polo seu animal simbólico), pero que pode entenderse

Como se indica no prefacio, os textos clásicos citados están
tomados de A Romero Masiá-X.M.Pose Mesura. Galicia nos
- AI ,• ÍC^S" ^ ^orufla. 1988. Incluir a referencia concreta
as c c ons das fontes clásicas. a maior parte delas compleamente inasequibles para o grande público, pareceu ós
1
J C S i, e S l e j 0 u n r e c u r s o de desproporcionada erudición
nunha obra de carácter divulgativo (N.do £.)
24

Ata chegar a autores gregos coma Hecateo ou
Heródoto, que traballaron nos séculos VI-V a.C., a penas
nada seguro se conece sobre o occidente que se estende
alén do mundo grego. A mesma información que aparece
reflectida nestes dous escritores debe ser tomada con
moita prevención. Tratan sobre todo do que se estende nas
costas mediterrâneas de Francia c da Península Ibérica,
destacando as referencias ó rico reino de Tartessos e a
diversos elementos relacionados con este e situados no
sur de Ibéria. Estes son considerados os primeiros autores
que tratan sobre o occidente. Proceden da rexión de Xonia,
na costa de Asia Menor, onde nesta época ten lugar un
amplo movemento comercial e intelectual. Este movemento comercial posibilitou o contacto e o intercse
noutras zonas alonxadas, así como o entorno intelectual
incitou á formulación de novas preguntas. facilitando
novos modelos de análise e de crítica. Nas cidades xonias
situouse tradicionalmente o nacemento da filosofia, que
comezou a preguntarse dun novo xeito polas últimas
causas e realidades do mundo. Dentro deste ambiente
xurdiron a historia e maila xeografia xonias.
Heródoto recolleu moitas das informacións de
Hecateo. Dentro das s ú a s Historias- unha obra ampla e
complexa que trata sobre as Guerras Médicas entre gregos
e
persas- fai diversas mencións sobre o que se poderia
considera-lo extremo occidente, entre elas varias sobre a
zona de Tartessos, sobre o seu rei Argantonio. rico e
lonxevo. e sobre certos navegantes gregos que chegan a a
ali.
25

Columnas de Hércules nas dúas beiras do Estreito de
Xibraltar. Cita tamén a \1axe de Coleo de Samos a
Tartessos. Este aparece cualificado como un territorio non
explotado. contradicíndose en certo modo coa súa mención
como lugar comercial.
Moitas narracións coloniais ou comerciais, como as
que hai nas fontes literarias sobre a presencia grega no
sur da Península, asentan en utopias de terras paradisíacas, xa presentes na Odisea, coa descrición dos Campos
Elisios, cunha imaxe do occidente feliz, cun territorio
abundante, fértil, unha morte doce e a protección dos
deuses coloniais (como Apolo). Heródoto, á parte da viaxe
dos foceos e de Coleo. escribe que a morada de Xerión está
nunha illa que os gregos denominan Eritia. preto de Gades
e alén das Columnas.

O mundo segundo Hecateo (tomado de A. PeretU,
II périplo dl Scilace. Pisa. 1979).

Enmarcando ainda máis o noso campo de visión,
podemos observa-las diversas referencias de Heródoto e
alguns autores anteriores á Península Ibérica c ós
territorios próximos. As referencias de Heródoto s o n
varias, e amosan uns temas que serán característicos n a
tradlción posterior. Afirma que os Focenses foron os
primeiros gregos en descubri-la Península. Nesta atópase
Argantonio. rei en Tartessos, que gobernou durante 8 0
anos. Tartessos, como tópico, posuíu u n h a longa pervivencia, asumindo diversos contidos e perspectivas ó longo
das fontes. Heródoto tamén afirma que os Celtas son
veciftos dos Cinesios, e que os dous pobos viven alén d a s
26

Pero as referencias sobre as que nos imos deter
especialmente aqui van se-las mencións que fai. dentro do
seu tratamento acerca dos extremos (eschatiaí) da terra,
sobre o Océano noroccidental c sobre dous elementos que
el considera definitorios do que se pode atopar nesta zona:
as illas Cassitérides e o rio Eridano. Estes elementos son
citados cando trata sobre os limites do mundo habitado,
onde se atopan as cousas máis raras e marabillosas. o cal
fai que sexan cousas salientables e polo tanto dignas de
seren recollidas. Pero a s ú a lonxanía. o seu carácter fantástico ou o feito de non ler probas directas da súa
existência fanlle dubidar da súa realidade.
Estes elementos son moi significativos, pois o
Eridano relaciónase co comercio do âmbar, que chegaba
a Grécia dende o norte de Europa, mentres que, xa máis
concretamente, o Océano ou as Cassitérides van estar moi
relacionados con Gallsecia. As Cassitérides, citadas por
varias autores como illas de onde procede o estano. tiveron
0
seu emprazamento moi debatido dende a mesma
Antigüidade entre as costas galegas, a Bretana francesa
°u as Illas Britânicas, zonas ricas en estano. oceânicas e
con presencia de illas.

27

(Heródoto. III. 115)
Pero sobre os países máis oecidentais de Europa non podo
falar con exactitude. Porque nin admito que se chame
poios bárbaros Eridano un rio que desemboca no mar do
Norte e do que se di que recibimo-lo âmbar, nin sei nada
das illas Kassltcrides. das que nos chega o estano.
O tratamento a fondo dunha serie de c u e s t i ó n s
relacionadas, como as ideas xerais sobre os extremos do
mundo, o nacemento da cartografia ou a s formas d e
cofiecemento e razoamento usadas por Heródoto e que
pervlvirán en xeógrafos posteriores serán útiles pois
ilustrarán cuestións similares que afectarán a autores que
si van tratar especificamente sobre Gallaecia.
As eschatial os confins da terra habitada, son
tamén o nome dos limites do territorio das cidades. Son
unha zona non cultivada, cunha natureza salvaxe; espacio
de caza. pastoral, marcado por santuarios no campo e coa
protección de divindades especificas (como Artemisa.
Hermes ou Pan). Os limites da terra levan ó nível xeográíico
a estraneza e o salvaxismo das marxes da cidade. Nestes
extremos é onde se sitúan as marabillas. asi c o m o a fauna
exótica e os pobos con costumes sorprendentes. En
Heródoto, as eschatial os extremos do mundo, configúranse
como un tópico onde se sitúan a s c o u s a s máis raras e
preciosas, e que polo tanto, debe ser recollido. Pola contra,
e fronte a esta marabillosidade dos extremos, Grécia p o s ú e
o clima máis temperado.
As súas referencias tanto ó Océano setentrional,
como ás illas Cassitérides ou ó rio Eridano e n m á r c a n s e
dentro dun tratamento máis xeral sobre os extremos da
ecumene. A descrición destes comeza pola índia. Na rexión
desértica que se estende no seu limite viven baixo terra
unhas formigas xigantes. As persoas que viven n a s
proximidades desta rexión van ó deserto a buscar ouro
cando fai moita calor, que é cando as formigas están baixo
terra. A índia é o derradeiro país habitado cara ó Oriente.
Nei os animais son meirandes que noutras latitudes e hai
ouro en grandes cantidades. Parte extráese do solo, parte
28

é levado poios rios e parte atópase no deserto da forma
que dixemos anteriormente. No sur. a derradeira terra
habitada é Arabia. Este é o único país do mundo que
produce incenso, mirra, canela, cinamono e láudano. O
incenso e a mirra son conseguidos con moitas penas,
enfrontándose con animais alados, entre eles serpes, que
oponen unha gran resistencia e emiten berros arrepiantes.
O cinamono. pola contra, debe ser conseguido nas alturas,
a onde o levan uns grandes paxaros para construi-los s e u s
ninos, en zonas dificilmente accesibles. Mediante o
engano, estes venen abaixo e conséguese recolle-lo cinamono sen maiores problemas. A terra de Arabia mantivo
en toda a Antiguidade fama de benaventurada. Un dos
elementos que axudou a forma-la súa imaxe foi posuir un
arrecendo de suavidade marabillosa. No sur esténdese
Etiópia, a derradeira terra habitada nesa zona. Entre os
productos que posúe están o ouro. elefantes enormes,
árbores de ébano e os homes máis grandes, fermosos e
lonxevos (herdando a conccpción positiva sobre os Etíopes
de Homero, onde aparecen como homes xustos).
Describe logo a s extremidades de Europa, cara ó
ponente. con respecto ás cales reconece non poder falar
con exactitude, pois non admite que os bárbaros chamen
Eridano a un rio que desemboca no Océano setentrional,
de onde acostuma dicirse que chega o âmbar, c reconece
tamén ignora-la existencia das illas Cassitérides. dende
onde chegaria o estano. Continúa a falar do rio Eridano.
denunciando o seu nome como grego e non bárbaro,
asegurando que debeu ser inventado por calquera poeta.
Tamén di non ter atopado unha persoa que vira cos seus
°llos o mar que teoricamente deberia estenderse nos
confins de Europa. Pero ainda así considera un feito que
0
estano e o âmbar chegan dun extremo do mundo.
Tamén afirma que é certo que no norte de Europa
é onde s e atopa máis ouro. A forma de obtelo non é segura.
Cóntase que é substraído ós Grifóns (animais fantásticos,
n
ótese a similitude c o a s formigas indias) poios ArimasP°s, homes dun só ollo. Heródoto non está moi convenci o
Que existan persoas c u n só ollo, xa que ninguén os u.
29

Como conclusión. remata afirmando que parece que a s
rexlóns extremas que rodean e pechan o resto do m u n d o
posúen as cousas máis fermosas e raras. Nesta concepción
percíbese un esquema simétrico racionalista que permite
explicar, por exemplo, a riqueza de Tartessos en occidente
así como o ouro da Escitia e da Cólquide no oriente.
» O relato ten unha orde e lóxica evidentes. Vai
narrando segundo unha sucesión cardinal leste-sur-oestenorte. En esencia son espacios xeográficos marxinais.
cunha presencia de elementos orográficos, climáticos e
animais que dificultan a vida humana. A única forma de
acceder a eles é de maneiras non normalizadas e por
poucos intervalos de tempo. Se alguns pobos habitan
neses territorios, son pobos anormais, con defectos físicos
e que pola súa propia imperfección ou marabillosidade
poden desenvolve-la súa existencia nun médio estrano. Os
territorios extremos poden ser enormemente ricos, por
exemplo en recursos minerais ou en productos raros e
marabillosos. Pero a marabillosidade vai acompanada
tamén de perigosidade. A enorme abundancia en matérias
preciosas ten a súa contraposición no perigo que pode
supofie-la súa adquisición por parte dos indíxenas.
Heródoto opina sobre a verosimilitude do que el
escribe. O importante é o intento de sistematización que
tenta facer. Trata de atopar unha estructura que resuma
e dea sentido ó que existe nunhas zonas mal conecidas
poios gregos. O centro normalizado e equilibrado formaria
así cos extremos fantásticos e fermosos u n h a relación
simétrica.
Dentro do mundo antigo, certos pobos tenderon a
simbolizar determinados territorios. Para o espacio setentrional, o pobo representativo é o dos Hiperbóreos, mentres
que, no oeste, son os Celtas. Chegan a establecerse
relacións entre ámbolos dous pobos. Os Hiperbóreos son
o pobo que vive no extremo norte, os máis setentrionais.
A súa situación tamén variou ó longo de toda a tradición
clásica. Están moi relacionados con Apolo e son considerados un pobo sagrado que vive nunha terra fértil c u n
30

clima agradable, ignorantes das enfermidades, lonxevos. felices e pacíficos. As s ú a s connotacións marabillosas
envolveron a moitos espacios e pobos destas terras occidentais e setentrionais. Outro pobo. o dos Cimerios,
asumiu o carácter representativo dun pobo que vive nun
norte extremadamente frio e escuro, en contraposición
ideal ó entorno benigno que rodea ós Hiperbóreos. Tamén
existe unha relación nidia n a s fontes clásicas entre estes
e o comercio do âmbar.
En canto ós Celtas, as referencias a eles son múltiples en todo o mundo antigo. Son o pobo por excelencia
do oeste, ainda que cunhas características menos
desenvolvidas que no caso dos Hiperbóreos nestas épocas
arcaicas. Menciónase incluso a existencia de pobos célticos en Gallaecia nunha época tardia (en Plínio). En
Hecateo e en Heródoto os celtas xa aparecen como o pobo
situado no extremo occidente, en relación coas Columnas
de Hércules ou con Tartessos. Son o grupo étnico definidor
desta gran zona noroeste, en Francia e en Ibéria, que agora
se está a descubrir. Os bárbaros do occidente non tenen
etnografia, a maioria son un simple nome (como no caso
dos Celtas). Domina deste xeito a xeografia sobre a etnografia. Os xeógrafos clásicos tratan máis dos territorios
que dos pobos. O motivo é a ausência de información de
primeira man, polo tanto adoitan ser áreas sen pobos ou
pobos sen etnografia ou sen personalidades destacadas
(coa excepción de Argantonio, mítico rei de Tartessos).
Outros pobos que se situaron en zonas extremas
foron os Pigmeos e os Etíopes. Este tipo de concepcións
que tenden a emprazar a diversos pobos en conexión
privilexiada con certas áreas ten a súa máxima expresión
con Éforo, no século IV a.C. Éforo emprazou de forma
esquemática, e con influxos das concepcións cartográficas,
ós Escitas no norte, ós Celtas no oeste, ós índios no leste,
e ós Etíopes no sur. relacionándoos cos diversos ventos
e co percorrido do sol.
En canto ás dúbidas ou ós rexeitamentos destas
informacións sobre o occidente por parte de Heródoto.
31

como son a existencia dun Oceano, das illas Cassitérides
ou do rio Eridano. deben entendcrse como u n h a consecuencia lóxica dos novos métodos de critica da realidade
e das súas imaxes que están a nacer en Grécia. Este
rexeitamento vén dado pola critica que desenvolve Heródoto
no conxunto da súa obra. Na atención especial que lie
concede ós nomes e topónimos, denuncia que o n o m e do
Eridano é grego e non bárbaro, probablemente inventado
por calquera poeta. Heródoto afirma que el non conece a
ninguén que vira cos s e u s ollos o mar que teoricamente
existiria nos confins de Europa. O ollo. ou sexa. a existencia dunha testemuna que ateste a veracidade falia para
estes espacios liminares, polo que nada s e pode dicir sobre
estes elementos presentes, baixo e s a s formas xeográficas,
dentro do mundo grego. Acaba reconecendo que anque
hada fixo se pode dicir, é un feito que o estano e o âmbar
venen dun extremo do mundo.
O elemento fundamental dentro da investigación
histórica emprendida por Heródoto é o recurso á s testemunas e a través delas, a obtención dun c o n e c e m e n t o
autêntico dos feitos do pasado que a testemuna presenciou.
Despois do labor de recollida. selecciona ou opina sobre
o que para el garda un significado histórico. Heródoto
preocúpase pola obxectividade. que é u n h a condición
indispensable para acada-la verdade, distinguindo claramente o fictício do verdadeiro e o verosímil do inverosímil,
afirmando que: «Debo dicir o que se conta, m a i s n o n debo
creio absolutamente» (Heródoto, VII, 152). No proemio
afirma así mesmo que: «É esta unha exposición da investigación a fin de que nin o realizado poios h o m e s s e
esqueza co tempo, nin queden sen gloria a s obras d o s
homes*.
O que é visto cos propios ollos ou cos de outros,
constituídos en testemunas, adquire meirande importancia que aquilo que conecemos de oídas. Heródoto u s a os
médios de información típicos: a vista (opsis) e o oído
( oé). Hai unha predilección pola experiencia directa, que
e a ase máis segura da Información. Esta experiencia
recta que permite a opsis é o que lie dá máis importancia

có oído. Pero tamén pode usarse este médio de información
se non s e pode ter unha experiencia directa, debido a que
está demasiado alonxado tanto no tempo coma no espacio.
A información é entón de segunda man, o que ocorre coas
Cassitérides. producindo unha desconfianza cara á
fiabilidade deste tipo de información. Cem tas máis peneiras
haxa na información, canto menos directa sexa. menos
fiabilidade terá.
O que ninguén viu non pode ser postulado como
verdadeiro, rexeitando as narracións que funcionan baixo
esta forma. Cítanse porque debían circular estes tópicos
pêro non reúnen as características esenciais para a súa
fiabilidade. Como estes elementos entran dentro do desconecido, nada se pode afirmar ou negar sobre eles. Heródoto
afirma que os culpables desta situación son a maioria das
veces os poetas que desfasan totalmente as informacións.
materializando seres e fenómenos en lugares que moitas
das veces posúen só o valor do seu nome. Así. o mesmo
Eridano demostra pola forma do seu nome que é grego,
non, polo tanto, un elemento indixena e ninguén estivo aló
para se informar, entre outras cosas, do seu verdadeiro
nome. O estúdio dos nomes c das verbas adquire gran
significación c convértese nun instrumento importante de
análise.
En resumo, cando escribe Heródoto xa hai establecido dende antigo un comercio e unhas rutas comerciais
ben documentadas entre o mundo grego e o mundo
Occidental. Pódese debater sobre a data na cal comezan
ou se estabilizan tales rutas pêro non se pode dubidar de
que existen unha serie de circuitos económicos e culturais
de contacto no Atlântico europeo xa dende unha época moi
remota. As inencións das illas Cassitérides ou do rio
Eridano tenen validez como lugar xenérico do occidente.
como representación que se fai dun lugar do oeste dende
o cal chegan productos preciosos e que ten que ser
representado dunha forma concreta. As Cassitérides
remataron P<>r emprazarse fronte ás costas galegas (en
Estrabón e Plolomeo).
33

32

A mitoloxia, e tódalas formas literarias convencionalmente vencelladas (a xeografia. a literatura, a historia,
a filosofia...), infiuíron no artellamento d u n h a s imaxes
coherentes coa tradición. na que están inmersos o autor
e os lectores. Non tenen porque ter u n h a correspondência
•real» cun elemento xeográfico.
A falia de testemunas que atesten a existencia real
de tales elementos levan a Heródoto a dubidar ou negar
a existencia dos mesmos. Polo tanto, podemos concluir
que antes de Heródoto a penas nada s e c o n e c e do
occidente e do que logo será Gallaecia. Asistimos a u n h a s
primeiras informacións que nos falan de certos elementos
xeográficos. humanos e divinos que a x u d a n a caracterizar
uns novos espacios occidentais que agora s e e s t á n a
descubrir. Isto vese favorecido polo desenvolvemento de
novos modelos e métodos de conecemento, entre eles o
xurdimento da cartografia como ciência. É importante
conecer previamente certas imaxes que s e desenvolven
dende a época arcaica porque marcaron o c o n e c e m e n t o
posterior de Gallaecia. sobre todo as que n o s falan d a s
connotacións do extremo occidente como espacio periférico. nocturno, rico en metais e totalmente oceânico.

3 . A escuridade e alonxamento d o s c o n f i n s
Os elementos fantásticos dos limites reforzan o
equilíbrio e a orde do centro. No extremo norte, por
exemplo, hai tanto pobos marabillosos que viven n u n h a
perpetua felicidade, en comunón cos d e u s e s (caso dos
Hiperbóreos). coma pobos bárbaros e monstruosos (máis
cara ó leste). Difuminase o limite entre o real e o imaxinario
e concédeselle deste xeito unha supravaloración ó m u n d o
grego. Este aparece como unha zona con características
moderadas, tanto políticas coma climáticas, opostas á s
anormalidades dos territorios periféricos.
A tradición marcou a s ideas posteriores, e e s t a s
primeiras diferenclacíóns entre espacios centrais e periféricos mediante o recurso a cosmogonias ou mitoloxías
34

mantivéronse posteriormente. Os deuses e seres da
mitoloxia grega vironse substituídos por unha maior presencia das características naturais e etnográficas destes
territorios. acompariadas por unha progresiva recolocación
das anteriores informacións mitolóxicas. que nun momento dado asócianse a diversas zonas agora conecidas. É o
caso de Hércules e a s s u a s aventuras no sur da Península.
Moitos escritores discutiron sobre a existencia ou a
natureza da illa de Eritia, onde Hércules matou a Xerión,
ou sobre a situación das propias Columnas.
As diversas informacións míticas, xeográficas ou
históricas non introduciron grandes trocos na concepción
xeral da zona, que mantivo pola contra unha forte coherencia global. No occidente atopámonos ante un espacio
que pode ser cualificado de periférico, no âmbito dos
limites. A nova orde que implantan os deuses olímpicos
reestructurou espacios c xerarquias. adquirindo moitas
destas divindades connotacións que a s asocian, territorialmente ou no seu espirito, con estes espacios que se
moven nunha interacción entre mito e realidade. Sitúansc
no occidente unha serie de divindades distintas, normalmente pertencentes a épocas primixenias, e que así son
localizadas e integradas dentro da nova orde olímpica
(como os Titáns, as Gorgonas, as Hespérides ou Atlas).
Así mesmo, a escuridade destes espacios recorda a
escuridade do ambiente en que viven certos pobos nas
súas ribeiras, como os Cimerios. que viven nunha total
escuridade, contrastando con outras referencias a pobos
felices (os Hiperbóreos) ou lugares onde sopra o tenro
Céfiro, como os Campos Elisios. Preto do Océano tamén
se atopa o país dos sonos, que supón un limite cun estado
de inconsciência e descontrol. Estas características inciden nun elemento central na caracterización destes
espacios oceânicos e occidentais: o seu carácter de
nocturnidade e escuridade.
Ademais do Océano. dentro das CÍ
cosmolóxicas gregas, a Noite cumpre un i m p t à a n t l papel '•
director, con elementos característicos ^ c i a ^ y ^ i |
35

VvewuorccA

Homero, a Noite aparece venccliada co sono. a paixón
amorosa, o engano ou o xuramento. Noutras fontes, como
na Teogonia de Hesíodo. certos elementos relaciónanse
tamén estreitamente coa Noite, como o esquecemento. a
paixón ou a mentira. Os adxectivos hesiódicos da noite son
negativos: temible. negra, tenebrosa ou dominante. O
mundo da noite relaciónase tamén co m u n d o do esquecemento. o que debemos ter presente para a posterior
análise do caso do rio Lethes. que non por casualidade s e
vai emprazar no Limia. ás portas da Gallaecia. que
representa un territorio extremo e liminar.
O nocturno é terrible. coa presencia tamén de
monstros. Neste reino das tebras e turbillóns, as direccións
confúndense, e os ventos arrasan. sen dirección definida.
Estas características asociadas ó mundo dos extremos fai
que no occidente se emprazen certos elementos relacionados coa imaxe xeral de escuridade que venen incidir n a
súa anormalidade, ben indo cara á marabillosidade ou ben
cara á perigosidade de elementos emprazados desartelladamente. descncravados. xustapostos e en movemento
perpetuo. Un típico rasgo presente nos pobos occidentais
é que os seus habitantes vistan de negro, como afirma
tamén Estrabón respecto ós habitantes do norte de Ibéria.
A propia irracionalidade destes pobos. a s ú a negatividade
e esterilidade psíquica, achégaos a este tipo de imaxes.
(Estrabón. III, 3. 7J
Todos van vestidos de negro, a maioria con sagos, cos que
dormen en leitos de palia.

4. As riquezas do occidente. O âmbar e o e s t a n o
Duas características son claramente definidoras
estes espacios extremos: a súa fertilidade e a inquietude
que producen. A propia riqueza é un concepto que aparece
repetido mesmo en Heródoto, que empraza as c o u s a s máis
raras e fermosas nos extremos do mundo.

36

Dentro dalgunhas fontes sobre o occidente aparecen
rexistradas certas informacións que parecen representativas da idea de riqueza xeral que posúcn estes territorios.
As rexións atlânticas son famosas pola riqueza en pastos,
pero tamén son países que brillan gracias ós metais raros,
como a prata, o estano ou o ouro. Así. non é casual que
Heródoto se refira a dous elementos xeográficos (o rio
Eridano e as illas Cassitérides) veneellados moi estreitamente con dúas matérias tan preciosas coma o estano
ou o âmbar. O occidente foi asumindo progresivamente
unha imaxe de zona rica, sobre todo en metais, como
podemos observar nas referencias a Tartessos, cun rei
extremadamente rico como Argantonio ou coa chegada de
estranxeiros, como Coleo de Samos, que quedan abraiados
ante a riqueza deste emporio.
O âmbar, como é sabido, relaciónase estreitamente
co rio Eridano. que debe á súa vez relacionarse co mito
sobre Factón. filio de Helios. A causa da súa imprudência
ó conduci-lo carro do Sol. Faetón prccipítase no rio Eridano. As bágoas das s ú a s irmás orixinarán o âmbar. Os
lugares de orixe do âmbar adoitan situarse no Océano
setentrional, moitas das veces en illas, nas que s e produce
ou a onde é levado e comercializado. Dende os inícios do
século V a.C.. o Eridano comezou a ser identificado co rio
Po. Outros relacionano con elementos nidiamente occidentais, como o rio Ródano, a Galia, os Celtas ou os Pirincos."
No que respccta ó estano, este tamén está presente
dende moi cedo en diversas fontes arcaicas, sobreposto
sobre diversos accidcntes naturais. En xeral. estes
elementos naturais son rios. como o Tartessos, montes (o
Casio e o Arxentario. cerca de Tartessos). ou illas. nas que
se produce ou dende as que c comercializado. Son célebres
as illas Oestrininidas, a s Cassitérides ou a s illas de Ictis
e Vectis, preto das illas Britânicas. No caso das illas
Ocslrímnidas, os s e u s habitantes rccollen c ncgocian co
metal, de igual forma que farán as mullcres dos Ártabros;
son unha mostra dos pobos indixenas que explotan e
negocian con estes productos naturais.

37

Hai alguns outros relatos nos que os metais, que s e
atopan preto da superfície, se queiman e funden, saindo
cara ó exterior. Diodoro de Sicilia, no século I a.C., expón
o descubrimento dos metais, concretamente da prata, na
Península Ibérica, gradas á queima dos Pireneos. Tamén
Posidonio e Estrabón falaron abondo sobre a riqueza
mineira de Ibéria, e citan o mesmo método de descubrimento
dos metais mediante a queima dos bosques e d a s
montarias* Estrabón menciona do mesmo xeito a idea de
Posidonio de que o estano se extra* do solo, contra a idea
estendida anteriormente de que este s e atopa na superfície. tanto nas illas Cassitérides coma no territorio dos
Artabros. O mesmo asegura Avieno ó falar do monte
Arxentario e do rio Tartessos. nos cales o estano brilla. é
evidente.
[Avieno. 90-1081
E aqui xorde a cabeza dun cabo prominente. a antigüidade
chamoulle a éste Oestrymnin e a alta mole de afiada pedra
dá na meirande parte ó tépedo Noto.
Pois ben. ó pé deste sainte o golfo Oestrymnico ábrese ós
habitantes e nel amósasenlle as illas Oestrymnlcas de
ampla extensión e ricas en metal de estano e chumbo: aqui
a xente ten moita forza. espírito e eficaz astúcia, xunguidos
todos pola preocupación do comercio, e coas entretecidas
barcas sucan o mar enormemente axitado e o abismo do
Océano poboado de monstros. Dende logo. estes non
construíron as lanchas de pino e desconecen o pradairo.
nin. como é costume, curvan as lanchas con abeto, senón
que. cousa pasmosa. sempre preparan as embarcacións
con peles xuntas e co coiro, moitas veces, percorren o
vasto mar.
[Diodoro. V. 381
En moitos lugares de Ibéria aparece tamén o estano. mais
non se atopa na superfície, como dixeron alguns nas s ú a s
historias, senon escavando e fundindoo como a prata e o
ouro. Hai moitas minas de estario máis arriba de
Lusltania. nas illas situadas fronte a Ibéria, no Océano,
que por iso se chaman Kassiterides.

elementos venen dende extremos occidentais caracterizados por diversas circunstancias. Sé-Io mundo da noite, da
morte ou do sono incide nunha característica común: a
súa escuridade. Pola contra, o estano e o âmbar son dous
elementos brillantes, preciosos e cobizados no mundo
grego, destacando deste xeito sobre a escuridade reinante.
Dixemos que neste mundo dos limites sitúanse sen
solución de continuidade cousas horrendas c marabillosas.
Isto é a mellor proba. Pero ademais do seu carácter
brillante compre destacar un segundo factor: o seu
carácter evidente, a súa superficialidade, como un
elemento dado. e dado pola propia natureza (estando a
pouca profundidade do solo. sendo aportado poios rios ou
o mar ou mediante a queima de montes), que nalgúns
casos están construindo e formando parte de imaxes
utópicas.
Nun primeiro momento, cando o desconecemento
desta área oceânica é maior, as s ú a s características
parecen singulares e evidentes. O caso dos metais é
exemplar. Emprázanse sobre accidentes xeográficos moi
ben definidos, como rios, illas ou montes, ou aportados
polo mar. Ademais do seu emprazamento revelan o
automatismo da natureza, a súa productividade. que fai
innecesaria a intervención humana, tanto dos indixenas
coma dos fenícios, por exemplo. Esta imaxe variará en
autores posteriores como Posidonio que afirmarán que, en
contra do que se vina afirmando, os metais no occidente
deben extraerse do solo. e rematando en Plinio que cualifica a s anteriores narracións como 'fabulosas', preferindo
describi-la explotación contemporânea e normalizada das
minas poios romanos. A natureza, e os diversos elementos
que a forman, que nun principio están cargados de
significados marabillosas. vannos ir perdendo progresivamente (como pasará tamén no caso do Océano ou do rio
Lethes).

O âmbar e mailo estano están relacionados co sol,
no caso do rio Eridano moi directamente. Estes d o u s

Polo tanto estamos diante de elementos cobizados.
brillantes e evidentes, producto de espacios nos que a
natureza, territorializada mediante accidentes específicos
e singulares como montes e illas arnosa tales elementos

38

39

sobre si mesma ou os produce. Son matérias raras,
comuns nos limites occidentais e relacionadas co sol.
Nestes extremos c limites concéntranse riquezas que non
posúen os gregos pêro. debido á carência dun equilibrio
fisico e climático que forme adecuadamente o carácter dos
indíxenas, que os capacite para aproveitar tales condicións.
aquelas son desaproveitadas.
5. O Océano occidental
O elemento central que está presente e define o s
espacios liminares e. por reducción, o extremo occidental
é o Océano. O Océano foi considerado durante moito tempo
como un rio que circundaba o mundo habitado, non como
un amplo mar. Esta concepción pervivirá n o s primeiros
mapas elaborados en Xonia no século VI a.C. por autores
coma Anaximandro ou Hecateo. e n o s que a terra habitada
é redonda, rodeada polo Océano. O mesmo Heródoto reaccionou contra estes mapas rexeitando o debuxo do m u n d o
coma un círculo pechado dentro dun Océano circular. A
Heródoto parécenlle irreais, pois neles dominan a s ideas
xeométricas, a priori, que suplen a falia de c o n e c e m e n t o s
reais, obtidos mediante a observación directa.
A partir do século VII a.C. comezan a s primeiras
viaxes e informacións sobre o Océano. Entre estas están
as viaxes de Coleo de Samos a Tartessos, ou a viaxe dos
Fenícios por orde do faraón Necao, circunnavegando
África. Conécense tamén dúas expedicións púnicas comandadas por Hanón c Hímilcón que terian lugar a fins
do século VI a.C. A máis interesante é a expedición de
Himilcón, xa que percorreu as costas oceânicas atlânticas,
anticipando a expedición do marsellés Piteas, d o u s s é c u l o s
despois. A información transmitida como proveniente de
Himilcón e conecida como «terrores do Océano» marcou
profundamente, incluso ata épocas modernas, a imaxe posuída sobre o Océano occidental. O Océano aparece como
unha extensión sen limites, con abondosas néboas, monstros, sen a penas profundidade, sen ventos. Unha imaxe
terrible. en suma. e que incapacita para a navegación.
40

(Avieno. 117-130)
O cartaxinés Himllcón asegura poder contar, xa que el
mesmo o probou. que para esta navegación a penas
chegan catro meses, xa que en amplos espacios ningún
vento empuxa ó barco, pois unha lenta corrente do
preguizoso mar queda paralizada. Engádese tamén a isto
que moito argazo (correón) frota entre as ondas e que unha
e outra vez montóns delas reteiien o barco. Conta tamén
este que a profundidade do mar non é moita c moi pouca
cantidade de auga cobre o fondo.
Que as feras do mar aparecen aqui e acolá, que as naves
van navegando lentas e inesperadamente lânguidas entre
os monstros.
Con respecto a estas condicións de navegación.
podemos atopar certos paralelismos que nos remiten ó
mundo da Odisea. Nesta obra o mar aparece c o m o inevitable e perigoso O bo piloto é o que sabe sair dereito dun
espacio que está continuamente en movemento, onde os
ventos e os puntos de orientación non son fixos. Ante
situacións novas e cambiantes é necesario que o piloto
posúa unha forma de intelixencia que os gregos coneceron
baixo o nome de meíis. intelixencia rápida e adaptable á s
diversas circunstancias. O home prototipo con metis é
Ulíses. Hai puntos fundamentais de orientamento. c o m o
son o curso do sol. as estrelas e os ventos. O sol e o s e u
curso son fundamentais, co levante (eos) e o ponente
[zophos). Pero máis que puntos cardinais, delimitan
espacios diferentes. O ponente. que é o que máis nos interesa, representa o mundo sen sol. o m u n d o inferior, d o s
mortos e do Hades. E por eso é perigosa a mar, xa que
un pode perderse neses espacios.
Nos limites dos espacios habitados da Odisea, n a s
fronteiras, atopamos pobos con certas características
especiais, que sobrepasan ós simples mortais. Son normalmente espacios sen limites. Nestes espacios, e sintomaticamente en illas, aparecen certos seres especiais, como
Circe, os Ciclopes ou os Lestrigóns, que lies confiren u n
carácter especial, pois son asociais. habitan no alto d a s
montarias e en covas profundas. Tamén cabe destaca-lo
feito de que Circe e Calipso son mulleres con poderes
42

especiais. Os Lestrigóns son salvaxes, caníbales e xigantescos. habitan un espacio onde o dia e a noite s o n vecinos.
Os Cimerios, na ecumene homérica, emprázanse ó norte,
onde non brilla o sol. O illamento e a soidade s o n típicos
destas zonas onde institucións fundamentais dentro do
mundo grego como a hospitalidade, así como os alimentos
civilizados ou os sacrificios. non tenen vixencia. O m e s m o
tempo é un mundo inmóbil, sen pasado nin memoria. O
espacio nestas zonas non está artellado, separado e con
escalas intermedias, senón que se concibe como u n h a
simple xustaposición de lugares a penas s e n transición.
Nin os deuses nin os mortos son moi lonxanos. É u n
espacio estrano, vecino da Idade de Ouro, con características desviadas, ó mesmo tempo salvaxe e próximo ó s
deuses. Tamén compre escapar da morte anónima e s e n
gloria que acontece nos espacios marinos.
Certos seres como a s Sereas habitan o Océano, pero
atendendo ó seu canto enganoso u n perde a gloria e o
camino de retorno, caindo no esquecemento e n a morte.
As Sereas participan nun fenómeno de manifestación
divina, atopándose dentro do mundo do máxico. s e n d o
preanunciadas por outra muller. Circe, que pode transformar ós homes en animais. Nelas, o canto p o s ú e u n h a
connotación negativa. Hai s o n s vencellados á voz h u m a n a ,
mentres que outros son s o n s inartellados e inintelixibles
como nos di Estrabón sobre alguns dos n o m e s dos p o b o s
que habitan en Gallaecia. A calma do mar cando a nave
de Uliscs s e achega á illa non é obra do canto d a s Sereas.
senon que é unha forma de preanuncia-la s ú a aparición
mentres que na tradición presente en Hesiodo posúeri
unha capacidade de desenvolver poderes sobre o s elementos (como na illa do Sena habitada por mulleres q u e
w r i f é r i T 0 3 T M C l a ) ' - Á S S e r e a s ' e m P r a z a d a s n u n h a zona
periférica, atraian os marinciros cara a u n m u n d o
dislocado espacial e temporalmente, vencellado coa morte
A presencia destes seres no extremo occidente anticipa a
gran importancia que terá o elemento feminino n e s t a s
mesmas areas e tamén en Galleecia.

43

Estes enfoques axudan a enmarca-la euestión.
Diversos rexistros poden aparecer representados n e s t a s
consideracións sobre os estranos fenómenos oceânicos. O
Océano ten connotacións de lugar de desfase por
excelencia, onde reina o imaxinario: é símbolo e materialización do que está nos limites do mundo conecido. Nesta
zona conflúen características que están a falarmos do
mundo da noite, da morte, da escuridade, do esquecemento;
onde é posible incluso unha transposición de niveis
espaciais, cara ó mundo dos d e u s e s ou dos mortos.
Ademais afectan neste caso a unha das actividades civilizadas por excelencia. a da navegación. Tódalas condicións
que a posibilitan atópanse negadas. O mar é pouco
profundo, sen ondas, con excesivas algas e incluso coa
presencia de monstros marinos. Ademais hai néboas e non
sopran ventos. Parece que. fronte á s primixenias tradicións míticas que presentaban ó Océano como lugar cun
movemento constante e de ventos desenfreados, primaron
aqui unha serie de características contrapostas, tamén
recollidas na tradición mítica, pero que. en definitiva n o s
falan do mesmo, pois sexa por exceso ou por defecto s o n
espacios igualmente perigosos para a navegación. E difícil
atopa-la ruta. non hai ventos, a néboa non permite
orientarse. e ainda que se puidera, os baixos fondos fan
moi dificultosa a travesía. O mesmo Himilcón reconece que
son necesarios polo menos uns catro m e s e s para percorrer
este espacio, o cal é unha medida desproporcionada.
Incluso a calma perigosa e sorprendente que s e produce
pode chegar a relembrar certas manifestacións divinas,
onde é posible unha confusión de niveis. Aqui incidimos
unha vez máis na natureza presente nestes espacios. tan
cargada de significados e sentidos.
v Non só existe unha confusión de niveis. senón que
se constata tamén unha contaminación entre os diversos
elementos, como a terra e a auga (o mar ten pouca
profundidade), ou a néboa. que fan que as características
normais que deberían posuír os espacios normalizados, s e
vexan aqui negadas. En definitiva, a s categorias que
axudan a concibi-la realidade definense segundo u n s
critérios diferentes, Inversos ou arbitrarios: perigosos, en
44

suma. Nos arredores da illa de Thule, como n o s di Estrabón, situada nos limites do océano setentrional, s u c e d e
algo parecido. Non hai propiamente terra, mar. nin aire,
senón unha matéria compacta que imposibilita a navegación.
Pouco tempo despois produciuse u n cambio radical
na consideración sobre as características do Océano. E
isto debeuse fundamentalmente a d o u s personaxes, Piteas
(s.IV a.C.) e Posidonio (s.II-I a.C.), que coneceron e s t a z o n a
e que foron a orixe dun novo tópico que cualificará d e n d e
entón ó Océano: o fenómeno das marcas, e os m o v e m e n t o s
do mar. Unha mesma característica, como c a s ú a forza.
pode entenderse como manifestación da corrente fluvial
que o informa ou ben como mostra dun fenómeno, o d a s
mareas que. dende época helenistica. vai ser a b u n d a n t e mente estudiado.
No século V a.C. comezan a s d ú b i d a s s o b r e a
existência deste Océano circular. Heródoto m o s t r a s e
escéptico. A fins do IV século a.C. sucederon d o u s feitos
que ampliaron o horizonte xeográfico grego: a s c o n q u i s t a s
de Alexandre e a viaxe de Piteas, quen, partindo d e n d e
Marsclla, percorreu as costas atlânticas de Europa ata o s
mares setentrionais. O debate sobre a veracidade d e Piteas
e da súa viaxe foi unha das grandes c u e s t i ó n s d a xeografia
antiga, ó igual que o debate sobre Homero, sobre t o d o n o
que respecta ós diversos autores que tratan s o b r e o
occidente do mundo conecido.
O elemento, polo tanto, que definiu p r o p i a m e n t e ó
occidente dende a s primeiras construccións míticas, a t a
chegar ás construccións xeográficas posteriores, foi o
Océano. Na época arcaica é cualificado c o m o rio, c u n h a
corrente circular, cunha orixe c fin e n si m e s m a . A p a r e c e
vencellado coa saída e co percorrido circular d o sol A s ú a
propia circularidade, cun movemento p e r m a n e n t e , s e n
orixe, percorrido nin final, caracteriza a e s t e s e s p a c i o s
liminares. As coordenadas espaciais e temporais n o r m a i s
perden aqui o seu sentido. Incluso o perde a orde espacial,
a súa concepción normal, e o s e u e n c a d e a m e n t o . N e s t e s
45

espacios. os diversos elementos xeográficos aparecen illados. moitas veces xustapostos. sen sentido. O que acontece nestes espacios non necesita xustiflcación, non ten
mesura, trátase dunha natureza ou de certos elementos
xeográficos desestabilizados (as augas son incesanles e os
ventos inestables). ou de territorios onde é posible o
contacto directo entre homes e deuses.
6. Os puntos especiais emprazados n o Océano: m o n t e s
e illas
Certos elementos xeográficos que s e sitúan no
occidente son o soporte espacial privilexiado para enmarca-los diversos fenómenos e seres mítico-xeográficos. Estes
«puntos onfálicos» ou especiais son fundamentalmente
illas e montanas. onde é posible a comunicación entre
diversos âmbitos, humanos, celestes e subterrâneos. Pola
súa propia función. é lóxico que s e sitúen nos limites.
A montaria constitúese así n u n elemento físico,
nunha figuración que serve de soporte ás representacións
situadas nos extremos. Ademais, posúe connotacións de
lugar onde son posibles as conexións entre diversos niveis
e onde é posible acceder ó mundo dos mortos e da
escuridade. As montanas concíbense como aberturas ou
columnas celestes. A xeografia ú n e s e d e s t e xeito
estreitamente á mitoloxía. Como exemplo da importancia
que posúen estes elementos montanosos no occidente
(coas s ú a s derivacións en cabos, illas-montanas ou
Columnas), temos o caso central de Atlas que s e situou
dende moi cedo no occidente, preto do Xardín d a s Hespérides, na corrente do Océano. Heródoto tamén describe
a Atlas coma unha montana, redonda por todas partes,
no extremo occidental de África. Estrabón confunde a
Atlas co Rif, e Plinio afirma que é o monte máis fabuloso
de toda África, antes do cal o espacio é i n m e n s o e
desconecido. Mela sitúao fronte á s illas Afortunadas, a s
Canarias. Podemos apreciar como un personaxe mítico
como Atlas sufríu un proceso de progresiva territorialización
ó longo do tempo. Xunto con outros mitos como a s
46

Hespérides ou as Gorgonas. Atlas foi finalmente situado
nas costas oceânicas africanas, zona estrana ó mundo
grego pois estivo controlada poios fenícios e cartaxineses
ata a chegada dos romanos.
Á parte das montanas, as augas e fontes tamén
posúen fortes contidos míticos. A auga vivifica, sobre todo
nos rios remotos. En Etiópia, estes elementos están á beira
de olores agradables típicos dos países míticos, como a
mesma Etiópia ou Arabia. En GallcCCia, temos o caso do
rio Lethes, corrente íluvial que contén unha serie de
imaxes que a asocian co mundo dos mitos.
O terceiro elemento xcográfico, despois dos montes
e os rios, é extremadamente importante e posuirá amplos
significados míticos. Son as illas. Como poderemos
apreciar, a s illas como lugar onde poden residir e suceder
seres e cousas anormais, forman unha concepción moi
espallada dentro do imaxinario grego, con conUnuidade
nas utopias helcnísticas. Xa dende a Odisea, dende
Hesíodo ou nos mesmos mitos, existe todo un abano de
illas, que s e convcrten nun lugar privilexiado onde pode
ter lugar o estrano, o marabilloso e o mítico.
As illas rochosas, con vcxetación salvaxe. escuras
ou luminosas, onde habitan determinados seres divinos ou
monstruosos, alleos ó Panteón olímpico, son algo normal.
Temos, por exemplo, diversas illas na Odisea, como a illa
de Calipso, a illa de Circe, ou a illa de Helios. Dentro das
illas. as Hespérides constituíronse, o mesmo que Atlas
para o caso das montanas, como elemento fundamental
nesta zona e como símbolo do occidente. cn unión co
mundo da escuridade, da néboa e da bruma. O mesmo
nome de Hespérides é sinónimo de occidentais, situándose
alén do Océano.
Outras illas importantes do occidente son as illas
dos Benaventurados, onde ó principio ían os heroes
mortos. Xa en Homero. Menelao acccdeu ós Campos
Elisios, no extremo da terra, onde non hai néboas, nin
inverno, nin chuvia, c onde sopra o Céfiro benigno, que
chega dende o Océano. En Hesíodo. Crono, rei na Idade
47

de Ouro. reina sobre os heroes na illa dos Benaventurados
ó ser destronado por Zeus. Dase un intercambio de
caracteres entre os Campos Elisios e a s illas d o s
Benaventurados. adoptando formas parellas e con características semellantes ás das Hespérides.
Tamén se poden sublinar algunhas outras illas
significativas como Eritia ou Cerne, esta última vencellada
cos Etíopes. Eritia tivo diversas localizacións. A s ú a
localización típica vai ser no extremo occidente. preto do
Estreito de Xibraltar. rematando por ser identificada con
Gades ou unha illa cercana.
Estas conexións entre a prosperidade natural presente en certas illas especiais e as esferas ultraterreas d a s e
dende moi cedo e continuarase en época helenística con
tódolos mitos utópicos e paradoxográficos. que desenvolven
ideas anteriores (bo clima, auga como elemento de vida.
lonxcvidade dos habitantes, automatismo da natureza
subministradora de recursos, etc). Incluso n o s tratados
de tipo xeográfico. dentro da lina eratosténica e postaristotélica. preocupadas polas cuestións fisicas e xeolóxicas.
as illas ocuparán un lugar central no dcsenvolvemento de
diversos fenómenos anormais, coma terremotos ou maremotos, e incluso chegaron a ser consideradas u n aparte
dentro das estructuras dos mapas.
A mesma idea de insularidade vai ser decisiva n a s
ideas e imaxes posteriores sobre a natureza e os pobos
situados no occidente do mundo habitado. Xa dende
Homero pode trazarse unha analoxía entre a illa e certos
elementos como os centros sagrados (omphalós). A montaria supón unha relación natural entre o Ceo e a Terra,
entre o mundo olímpico e o mundo dos homes. A illa, no
imaxinario dos gregos, e como elemento simbólico, relaciónase con outras representacións imaxinarias que poden
pensarse a través desta noción de insularidade, como s o n
os conceptos de morte, de prisión, de trampa, ou tamén
de soberania.

48

Xa na época homérica superpónense conceptos
coma o espacio circular ou imaxes femininas, que aparecen tamén relacionados nas representacións das áreas
occidenlais en autores posteriores.
Dentro das concepcións da insularidade destacan
as ideas sobre a soberania, nas que hai tamén unha
converxencia entre ideas de circularidade e verticalidade.
O Rei sitúase no centro dos outros reis e do seu pobo.
A terra circular é como un coro. grupo de danza. onde o
rei pode expresa-la súa superí aridade. Na tradición homérica. as imaxes verticais das carreiras c acrobacias dentro
dun circulo de danza. por exemplo, acadan a súa maior
eficacia e beleza dentro de illas. Ali é onde amosan a
aptitude dos seres humanos para alonxarse da animalidade. Tamén destaca o carácter colectivo das competicións.
nunha idade cn que os homes deben amosa-la súa verticalidade. paso prévio para a integración no mundo dos
adultos. Hai máis casos, como o de Alexandre, correndo
cos seus companeiros, espidos, arredor da tumba de
Aquiles.
Mesmo un elemento material como o escudo responde ás csixcncias dun pensamento bastante mítico. A
idea do escudo relaciónase co mundo da guerra e das
iniciacións guerreiras. Con respecto á s iniciacións, a illa.
debido á súa forma circular, é o lugar ideal para a celebración dos ritos de pasaxe. Nas costas ou nas montanas
é onde adoitan descnvolvcrse estes ritos. O iniciado ten
armas salvaxcs, alimentándose do que rouba. A
verticalidade da arma, así como o seu brillo. posúe unha
función de mediación entre dous âmbitos, entre o heroe
e o mundo celeste. Algunhas actividades relacionadas co
mundo da guerra son certamente especiais, asi pode
afirmarse que a guerra e a danza son dúas actividades
complementarias.
A illa e todo o que esta representa introdúcese
dentro das concepcións xcográficas xcrais sobre o extremo
occidente. Estes elementos xeográficos tan especiais
49

emprázanse nos espacios liminares, ós cales Heródoto lie
adiça unha atención especial. Incluso Estrabón. devoto de
Homero, vai describir Italia e Hispania u s a n d o o vocabulário insular da Odisea. Ademais, no u s o de certas imaxes
descritivas sobre a natureza de Gallaecia e os s e u s pobos.
este Influxo resultam patente, como sublinaremos m á i s
adiante.

CAPÍTULO II
A XEOGRAFÍA HELENÍSTICA E O OCCIDENTE

P.ARYIUM

CSMeiro

/ • L.PÍLAGIAI

/ Berlengo Vj
ROPHIUSSAt:
C. Roca

\P.CYN£TICUM
S
X5.Vincenzo

KJARFESSUS

..

GADIR.

Cadice
P5ACRUM

I.NOCT I L U C A
J O Í A I P ^GITOLTERV^'

C.Trafalgar

I A B I I A - G e k e l Musa

O Occidente da Península segundo Avieno
(tomado de PerettJ. op. clL).

Entre a cpoca clásica grega e as seguintes fontes
significativas para o occidente. que pasamos a analizar de
seguido, prodúcense fortes transformacións políticas e
intelectuais que infiuíron enormemente na xeografia.
variando moitos dos seus contidos e formas. Mentres que
a época de desenvolvemento da colonización grega non
deixou excesivas informacións sobre a Península Ibérica,
e moito menos sobre o noroeste da mesma, na época
helenística asistimos a un forte pulo das expedicións gregas cara a Ibéria, levadas a cabo, ademais, por homes
preocupados por cuestións 'científicas* (como Piteas. a fins
.do século IV a.C., ou Posidonio, a princípios do século 1
a.C.). Asístese, de igual xeito, a un salto cualitativo na
ciência en xeral, así como nas metodoloxías usadas no
estúdio concreto das cuestións estrictamente xeográficas.
Foron sobre todo Aristóteles e a súa escola os que posibilitaron o uso de certos saberes que nese intre s e están
a consolidar (a fisica, a astronomia ou a botânica), e que
transformaron fondamente as tradicionais imaxes de tipo
xeográfico. A mesma xeografia. coma tal ciência autónoma e con relacións estreitas coa cartografia naceu na
Alexandria helenística da man de sábios como Eratóstenes.
51

50

1. A r e n o v a c i ó n x e o g r á f i c a h e l e n i s t i c a
Aristóteles e a súa escola marcaron u n p u n t o de
inílexión no desenvolvemento do saber xeográfico, sobre
todo no que respecta ós estúdios de xeografia fisica, co
tratamento da consütución da terra c a s ú a historia xeolóxica. Iniciouse unha busca das c a u s a s , tanto p r ó x i m a s
coma lonxanas. que expliquen o porquê da realidade
contemporânea. Procurouse explicar c u e s t i ó n s c o m o a
actividade sísmica, o desprazamento d a s a u g a s c a s terras,
o fenómeno das mareas, etc. Nd Liceo aristotélico existiu
unha autêntica vocación enciclopédica, tratando d e n d e
cuestións como a zooloxia ou a botânica ata a s d i s t i n t a s
constitucións politicas.gregas. Discípulos d e s t a c a d o s de
Aristóteles foron Teofrasto (que s e adicou á zooloxia e á
botânica) ou Estratón (que estudiou c u e s t i ó n s de xeografia
fisica). A escola aristotélica b u s c a a ordc do m u n d o coa
clasificación e clarificación dos diversos f e n ó m e n o s ,
reflexionando sobre a relación entre e s p a c i o s e m o d o s de
vida.
No século IV a.C. dous fitos f u n d a m e n t a i s trocaron
a imaxe que s e posuía sobre a ecumene: a s c o n q u i s t a s d e
Alexandre o Grande, conquistando o enorme Império Persa
que s e estendia cara ó leste, e a viaxe de Piteas. u n marsellés que percorreu as c o s t a s o c e â n i c a s de Europa,
chegando ata o Mar do Norte. Calculou a s localizacións e
distancias entre diversos puntos, c o m o Marsella, a s
Columnas de Hércules, o Promontorio Sagrado (actual
cabo San Vicente) ou o cabo dos Ártabros (no xenérico
extremo noroeste da actual Galicia). que foron recollidas
posteriormente por Eratóstenes. Continuou a s ú a viaxe
cara Bretafia. chegando a divisar u n h a illa n o m e a d a en
toda a Antigüidade: Thule. A s ú a localización. c o m o a d a s
illas Cassitérides. é moi polémica e deu lugar a fortes
discusións entre especialistas que tratan de identificala e n
Noruega. Islandla ou n a s Illas Britânicas. En todo c a s o ,
serviu como elemento representativo d u n gran norte moi
frio. plenamente oceânico, preto de moitas illas setentrionais
que están relacionadas co comercio do âmbar e d u n m a r
que é cualificado coma «mar xclado», «mar concreto» o u
52

está composto por unha rara mestura d o s diversos
elementos da natureza (terra, aire e auga) que recordan
o caos primixenio e impiden a navegación. O exacto percorrido de Piteas poios mares do norte ou polo Báltico é
desconccido, pêro marcou a reputación de terror do
Océano ata o século I d.C. Os m e s m o s soldados romanos
chegan a amotinarse no 4 3 d.C. para non cruza-lo
Atlântico cando s e dirixian á conquista de Britania.
A expcdición de Piteas foi moi discutida en toda a
Antigüidade. En Gades fixo observacións astronómicas c
estudiou o fenómeno das mareas. Escribiu un tratado
xeográfico. Sobre o Océano. no que tratou diversas cuestións de tipo xeográfico, i n c l u i n d o o b s e r v a c i ó n s
astronómicas. As s ú a s opinións, ó se-Io primeiro grego que
deixou información sobre estas zonas, foron extremadamente debatidas. Mentres xeógrafos como Eratóstenes,
por exemplo, admiliron a súa viaxe e $ s ú a veracidade,
outros, como Polibio ou Estrabón. rexeitaron fortemente
a s informacións de Piteas. Isto debeuse tanto a motivos científicos como a outros de sentido común, pois
parecia imposible que un home só acometera semellante
aventura, resultando demasiado incrible para lie conceder
creto.
Pode que Piteas fora tamén rcxcitado por Polibio e
por Estrabón por suponer unha competencia inaceptablc
para o prestixio de Roma e dos diversos emperadores e
militares que conquistan a s zonas occidentais e setentrionais de Europa. Estes non podian atribuirse polo tanto
o descubrimento da zona oceânica da ecumene. e tendo
en conta ademais que Piteas é un particular, parecia
dubidoso que puidera levar adiante, el s ó semellante
expedición, sen apoio do Estado.
lEstrabón, I. 4. 51
Todo iso é setentrional c céltico, non ibérico, mellor ainda.
son fantasias de Piteas.
O gran pulo que contribuiu a forma-la 'xeografia'
antiga como un saber con certas particularidades propias
53

Uvo. lugar na época helenistica con Eratóstenes, que viviu
e traballou no maior centro intelectual desta época.
Alexandria, entre fins do século III e inicios do s é c u l o II
a.C. Este amosou posuír un espírito interesado por todo.
desenvolvendo diversas actividades intelectuais coma
xeógrafo ou mesmo gramático na Biblioteca de Alexandria,
que se constituiu nun centro intelectual de primeira
magnitude. Escribiu unha obra. unha Xeografia en tres
libros. estudiando a constitución e transformación do
globo terrestre, os movementos das a u g a s (mareas.
correntes), así como certos temas de xeografia matemática,
comentando o trazamento do mapa da terra. A cartografia
alexandrina supuxo unha revolución de imaxes. conceptos. linguaxe e metodoloxía. Comezaron a situarse u n h a
serie de linas imaxinarias: os meridianos e paralelos. Os
eixes fundamentais eran o paralelo que cruzaba polo
centro do Mediterrâneo, dende a s Columnas de Hércules,
no Estreito de Xibraltar. ata o leste, e o meridiano principal
que se trazaba seguindo o curso do Nilo e continuando logo
por Alexandria. Rodas e Bizâncio. Outros paralelos
significativos eran o que cruzaba por Irlanda, ou o que
cruzaba a Bética. En canto ós meridianos destacaba o que
unia as Columnas co cabo Nerio (o extremo noroccidental
de Gallaecia). e o máis saínte. que atravesaba o Promontorio Sagrado na Lusitania.
O mundo habitado ocupa u n cuarto da esfera
terrestre, cunha forma de illa rodeada polo Océano con
forma de clâmide (capa curta grega), acurtada n o s
extremos, ôs~que se lies concede ben pouca importancia.
No oeste o limite vén marcado polo Océano e por certos
cabos que sobresaen. caso do Promontorio Sagrado. O u s o
de meridianos e paralelos permitia medi-las formas e
distancias das costas, como vai suceder n a s costas
peninsulares co trazamento de linas entre diversos p u n t o s
significativos como as Columnas. o Promontorio sagrado,
o cabo Nerio ou os Pireneos. Téndese a reduci-la complexidade do espacio a formas elementais. ben visibles e
memorizables. Cando non se conecc algunha zona
conslderábase válido trazar unha lina entre d o u s p u n t o s
coflecidos.
54

Os autores que máis nos interesan aqui son os
gregos que si deixaron numerosas informacións sobre a
Península Ibérica, e foron fonte de autores como Estrabón
ou Plinio.\ O seu influxo determinou as construccións
naturais e etnográficas sobre este extremo da ecumene, así
como a súa progresiva introducción dentro do mundo
romano. Fundamentalmente ímonos deter en Pollbio e
Posidonio. Dúas características dcben ser destacadas: a
súa relación cunha ideoloxia moi importante na Antigüidade. o estoicismo (sobre todo Posidonio). e a súa
conexión co novo gran poder emerxente no Mediterrâneo:
Roma. Eles scrvirán de síntese entre o mundo e a ciência
grega e as necesidades e realidades políticas e territoriais
do nova potencia emerxente. o cal afectará a Gallaecia
cando esta sexa conquistada e descrita.
2. Polibio
. Polibio. historiador e xeógrafo que viviu no século
II a.C., foi refén romano, o cal arnosa a protección das
clases altas romanas sobre os intelectuais gregos. Escribiu
unha Historia en 40 libros dos que se conservan completos
cinco (o resto conécese por Estrabón). describindo na súa
obra o asccnso do poder de Roma. Tamén trata sobre
cuestións de xeografia física. É innovador ó fundi-la
historia do Mediterrâneo nunha unidade, considerando
Roma e o seu dominio como a síntese c a culminación de
anteriores procesos históricos illados. Interésalle especialmente a forma en que Roma conseguiu domina-lo mundo
conccido en tan curto cspaclo de tempo.
Polibio estivo a mediados do século II a.C. na Galia
e Hispania. A xeografia nesta época era fundamentalmente
costeira, cun escaso conecemento do interior dos continentes. Anque Polibio non prestou especial atención ós
pobos occldentais dominados por Roma, si é un dos
primeiros en tratar sobre os mesmos, chegando a
conecelos persoalmente. Afirma que a zona do Atlântico é
prácticamentc dcscofiecida. c que foi visitada anteriormente só por Piteas. Polibio en persoa recibiu o encargo de
55

Escipión de visita-lo Mar Exterior que b a n a a s costas
Hispanas Galas no 151 a.C, nas m e s m a s condicións n a s
que Artemidoro c Posidonio percorreron posteriormente a s
costas da Península Ibérica sobre inícios do s.I -fins do II
s. a.C. Estivo en Numancia e no sur da Península. Describe
idilicamente a Lusitania (que abrangue toda a costa oeste
ibérica) cun clima suave, cunha fertilidade automática da
natureza e con pobos fclices que desconecen a moeda. Con
Polibio naceu a xeografia rexional que define u n i d a d e s
formadas por vastos complexos naturais. Tamén transmite
información sobre a expedición de Décimo Xunio Bruto a
Gallaecia e menciona a s riquezas minerais da zona,
trazando un cadro bastante idealizado da Península Ibérica. especialmente da costa lusitana. As s ú a s informacións.
xunto coas de Posidonio. foron recollidas por Estrabón. a
través do que conecemos moitas novas s ú a s .
Alexandre e o poder romano conseguiron que
grandes territorios foran accesibles. tanto no leste coma
no oeste, sendo deber dos sábios acadar u n mellor
conecemento destes novos espacios conecidos ou conquistados. As viaxes de Polibio. polo occidente. tiveron como
fin corrixi-la ignorancia e as malas informacións sobre
estas zonas. Polibio arnosa desconfianza dos mercadercs
e comerciantes como Piteas. O mesmo Estrabón di que
todo home que conta a súa propia viaxe é u n farfallán.
Concédelle preeminencia á observación directa sobre ós
relatos de mercaderes.
Polibio tratou especialmente cinco cuestións típicas,
canónicas, da xeografia antiga e discutidas poios contemporâneos: a xeografia homérica, a oceanografia, a extensión da ecumene, a vida nas zonas extremas da m e s m a
e a figura do mar Mediterrâneo. Este conecemento xeográfico era considerado importante porque debía servir en
parte a unha finalidade de formación política e militar. O
estratega debía conecer dúas nocións fundamentais: o
conecemento dos traxectos a percorrer c dos lugares de
acción. Coftecer ámbalas dúas c o u s a s evilaba o s fracasos.
Este foi un dos motivos principais no desenvolvemento da
56

xeografia no mundo romano, pois permitia conecer mellor
un territorio que debera ser conquistado ou administrado.
3. Posidonio
Posidonio é outro xeógrafo moi importante porque
foi recollido en bastantes fragmentos de Estrabón, sendo
a súa fonte principal na descrición da Península Ibérica,
ainda que non é doado distinguir o que deriva de cada un.
Posidonio. que viviu entre o século II e I a.C. foi un sábio
grego que rematou cstablecéndose na illa de Rodas, a cal
substituiu como centro intelectual a Alexandria. Posidonio
xa está plenamente integrado dentro do mundo romano.
E tanto un filósofo como un home de acción. Ademais de
vivir en Rodas, viaxou, ó igual que Polibio. polo Mediterrâneo occidental e a Península Ibérica, aproximadamente
entre o 101 e o 91 a.C. Os motivos deberon ser vários
(científicos, económico e políticos). O desenvolvemento da
súa viaxe é discutida, pêro parece que debeu visitar Gades
(Cádiz) e Marsella. É posible que fixera expedicións ó
interior das dúas zonas, seguindo os rios Ródano e
Guadalquivir.
Nas s ú a s Historias fai referencias a pobos setentrionais como os Galos e os Xermanos. Concédelle atención á dccadencia do Oriente helenístico e ó debilitamento
de poder romano pola corrupción dos costumes. Por
contra, destaca o vigor e a resistencia que posúen os pobos
da periferia. Tamén autores posteriores como Tácito
continuarán gabando as virtudes xermanas fronte á decadência romana.
Posidonio continuou á escola aristotélica no estúdio
de problemas de xeografia fisica. Son salicntables tres
novos elementos: a súa descrición das paisaxes (trazando
a orografia, a vexetación, os animais e a presencia
humana), a s s ú a s xcrallzacións, elaborando teorias para
explica-los diversos fenómenos, e a súa análise estructural
do cspacio, estudiando a ecumene por zonas, non seguindo
Unas ou itinerários. Reticula o espacio descrito en dúas
57

dimensións, algo que influirá en Estrabón. que describe
os territorios complexamente, superando en parte a s concepcións lineais tradicionais.
Este tipo de descricións lineais atópanse ainda en
autores como Artemidoro, un pouco anterior a época de
Posidonio. que tratou tamén sobre a Península Ibérica e
as distancias entre os principais puntos desta. Artemidoro
parece que visitou a Ibéria Meridional c o norte de Libia
pouco antes que Posidonio. Ámbolos d o u s son citados
xuntos en Estrabón. Posidonio parece tomar posición
sobre cuestións onde Artemidoro seria o s e u último
interlocutor (como os cursos de auga por Libia. a posta de
sol no Océano. a fonte do templo de Hércules en Gades
ou a existencia dunha cidade chamada Odisea no sur da
Península Ibérica). Tamén aparece mencionado u n autor
algo anterior. Asclepíades de Mirlea, que ensinou gramática na Bética e publicou unha relación detallada sobre os
pobos turdetanos do sur de Ibéria.
As informacións principais dc Posidonio sobre
Galla?cia refirense ás cuestións económicas, sobre todo á
explotación dos metais, ou tamén sobre a presencia dc
abundantes correntes fluviais na costa lusitana. En xeral
o seu interese vai dirixido a cuestións económicas, c o m o
son a explotación dos metais, dos animais, dos cultivos,
así como ós médios de transporte.
(Estrabón. III.2.9J
(Posidoniol dl que o estafio non se atopa na superfície,
como contan os historiadores senón ó cavar. Prodúcese
entre os bárbaros de máis alô dos Lusitanos e nas illas
Kasslterides. e transpórtase dende as illas Britânicas a
Marsella. Entre osÁrtabros. que son os últimos de Lusitanla cara ó Noroeste, dl (Posidoniol que a terra florece de
prata, de estafto e de ouro branco, xa que está mesturado
con prata e que os rios arrastran esta terra e que as mulleres remóvena con angazx)s e lávana en cribos tecidos en
forma de cestos. Isto é o que dixo (Posidonio) sobre as
minas.
Posidonio estivo tamén en Gades, como Piteas, e
escribiu do mesmo xeito un tratado titulado Sobre o
58

Océano. estudiando diversos fenómenos naturais: as
mareas, o sol. o influxo da lúa. a división en zonas terrestres. as consecuencias da esfericidade da terra. etc. Trata
de busca-las causas dos acontecementos. Coa división da
superfície terrestre en zonas puxo a base de que as
condicións animais, vexetais e climáticas varian coa latitude. extremo que logo s e espallou no mundo helenístico
gracias ós traballos da Medicina Hipocrática.
Posidonio tratou as modificacións físicas da terra
no curso do tempo, como os movementos do solo, o afundimento de illas e continentes, os desprazamentos de
costas ou as migracións de pobos. Na superfície marítima
describe o movemento das augas. sobre todo no que respecta ás correntes e ás mareas. As mareas, un fenómeno
Upicamente oceânico, danse tanto do Atlântico coma no
Indico. Posidonio observounas no Templo de Gades. un
dos puntos privilexiados para a observación deste tipo de
fenómenos. Segundo a tradición. Piteas foi o primeiro en
observa-la correlación entre a lúa e as mareas oceânicas.
O estúdio desta cuestión converteuse nunha cuestión
típica da xeografia antiga. Estrabón e Plinio inspiráronse
en Posidonio no estúdio deste tipo de cuestións. coma
noutras moitas cousas sobre estes espacios occidentais.
Outro fenómeno moi unido co extremo occidente e
que tamén observa Posidonio é o sol por no océano Occidental. tratando de cxplicalo fisicamente. Trátanse de
localizar metodicamente os fenómenos terrestres usando
a astronomia c a física. Posidonio tenta facer familiar o
mundo ós homes. contemplando a orde das cousas e a
harmonia de lodo o universo mediante unha simpatia universal. Así o clima e a orografia dun territorio. por exemplo,
determinarian o carácter dos pobos instalados ncl.
No mundo antigo foise tomando en consideración
unha realidade nova. o mundo bárbaro. Este seria o legado
de Posidonio. Pola súa banda, a nova formulación ideolóxica do estoicismo lexitimou ás clases propietarias de
Roma na súa expansión territorial. Ademais deste
desenvolvemento de certas novas formas do saber e do
59

conecemento do occidente por parte dalguns sábios
gregos, na xeografia da época helenística influiu fondamente
a incrible progresión de temas utópicos e marabillosos que
tamén marcaron as formas descritivas en autores posteriores como Estrabón.
• IIU* Caiauírvlcs

IlUs Trileucas

Imaxe ideai da forma que se atribuiria á Península a partir do séc.
III a.C. Engádese a locallzación de certos elementos significativos
mencionados no libro.

4. A literatura utópica de época h e l e n í s t i c a
Unha característica crucial da época helenística
para a historia e a xeografia antigas foi o enorme
desenvolvemento de toda unha literatura con caracteres

utópicos, marabillosos ou paradoxográficos. As illas
marabillosas e os pobos felices foron dous lugares comuns
nas obras litcrarias desta época/ que sinalan câmbios
fundamentais nas concepcións naturais e etnográficas.
Prodúcese unha forte crise politica coa desaparición da
polis, da cidade, como forma política básica e co nacemento dos grandes estados helenisticos. Desenvólvcnse
tamén novos conceptos como os do 'bo salvaxe* ou o da
unidade do xénero humano, superando a tradicional
división entre gregos e bárbaros. Todo isto, xunto cos
ideais escapistas ou o debate sobre conceptos como natureza c cultura, por exemplo, enmarcarán as informacións
transmitidas poios escritores helenisticos.
Coas expedicións de Alexandre, que abriron o
horizonte fisico do mundo grego cara ó leste coa conquista
do enorme Império Persa, chegando ata a índia, e coa
sucesión de grandes descubrimentos xeográficos, fixose
posible a utopia. A realidade que se ia conecendo era tan
estrana que concedeu verosimilitude ás utopias. As
diferencias entre o real e o irreal difumináronse. Tampouco
se atopaba na mente dos lectores a preocupación por
determina-la realidade ou falsidade das narracións. A
literatura paradoxográfica, entendida nun sentido amplo,
emerxeu con estas conquistas orientais de Alexandre que
descubriron territorios inmensos e moitos pobos. Agora,
as historias máis fantásticas podian ser localizables.
derivando cara a unha literatura pseudohistórica. popular
e escapista. A literatura resultante consta dunha mestura
enorme, onde se unen o exótico, o anormal, os mitos, os
heroes, a historia local, a xeografia. etc. A proliferación de
narracións que describían a vida que se desenvolvia en
illas afortunadas nos confins da terra foi tan importante
que chegou a orixina-la parodia de autores como Luciano
de Samósata. Neste sentido, o titulo que deu a unha das
súas obras (A Historia verdadeira) onde narra feitos desta
índole é irónico.
Alexandre realizou o ideal global que posteriormente
defenderon os estoicos. Pretendeu englobar tódolos pobos
nunha única ecumene. nun todo mesturado. Tralos
61

60

debates que se deron sobre a cidade-estado ideal en
Aristóteles e Platón no século IV a.C. entrouse nun m u n d o
totalmente alleo composto por imaxes utópicas. As utopias
convertéronse en puras narracións escapistas. s e n
ningunha base ou cstructura racional, u s a n d o elementos
como as illas dos Benaventurados ou os Campos Elisios.
emprazados agora nun entorno exótico.
A utopia helenística. influída pola moral privada do
estoicismo e do epicureísmo. reflecte u n h a areia por
acadar un estado privado de tranquilidade, rexcitando a s
privacións de corpo e espírito. Todo isto é a resposta a d o u s
fenómenos cruciais desta época: a caída de tódolos limites
físicos tradicionais do mundo grego (vaise cara á universalización; o mesmo estoicismo é u n h a mostra disto), e os
problemas internos das cidades e estados helenísticos. Os
lazos da comunidadç política reláxanse, orixinando u n
sentimento difuso de fraternidade universal. Ademais, os
autores helenísticos non se preocuparon nin debateron
sobre as institucións sociais, adicándose á evocación de
disposicións anímicas utópicas. Os pobos situados nos
extremos, que adoitan ter alteracións físicas, con membros
desproporcionados ou inexistentes (algo xa presente
tamén na tradición grega) exáltanse como algo m á i s
próximo á natureza ou á primixenia Idade de Ouro do
mundo.
No período helenístico, a propia investigación histórica recuperou formas narrativas tradicionais, perdendo
a súa forte componente política anterior. Admitiuse a
Homero como fonte histórica e xeográfica, así c o m o a s
fases lexendarias da prehistoria e protohistoria de Grécia,
cun recurso ás xenealoxías e divindades.
A historia dotouse, ó mesmo tempo, d u n maior
contido 'dramático'. Pode atribuírse a c a u s a deste cambio
ós lectores, en número enormemente incrementado n o s
novos reinos helenísticos. Os s e u s intereses variaron, pois
agora non son de niveis sociais elevados. É interesante
considerar certas cuestións sobre esta 'historia tráxica'.
intimamente relacionada coas construccións míticas,
62

utópicas e paradoxográficas. Este tipo de historia desenvolveuse na escola aristotélica, onde se mesturan a poesia
e a historia, sobre todo gradas a autores como Duris e
Filarco. Estes, que senten unha gran curiosidade pola
etnografia e poios factores sociais e económicos, desenvolveron a devandita 'historia tráxica'. na que a emoción
posúe unha grande importancia. Polibio atacou duramente ós historiadores tráxicos. El prima a utilidade e a
historia pragmática.
As narracións etnográficas normalmente comprenden a natureza, os costumes, as marabillas e a historia
política. Na historia dramática son típicas as descricións
de grandes batallas, con mulleres morrendo, por exemplo,
nunha conxunción entre a épica e a traxedia. Diversos
elementos que recordan as características da historia
tráxica poden sinalarse na narración de Estrabón e
doutros autores da mesma época, herdeiros da historia
helenística. Están, por exemplo, os suicidios sistemáticos
dos indíxenas, tanto individuais coma colectivos, ou
descricións do terror perante o solpor na desembocadura
do rio Mino por Bruto, que é o primeiro en chegar a estas
terras, ou o dos habitantes de Brigantio ante a flota
romana de César, ou a referencia ós habitantes das illas
Cassitérides como parecidos ás terribles Erinias.
(Estrabón. III.4.171
Así. unhas nais, mataron ós seus fillos antes de que ca?ran
prisioneiros, nas guerras cántabras, e un neno. por orde
do seu pai. matou a este e ós seus irmáns que estaban
prisioneiros cun ferro que collera e unha muller matou ós
demáis prisioneiros; e un (deles) chamado onde uns
(soldados) borrachos lanzouse a unha fogueira. Estas
características son comuns ós pobos Célticos. Trácios e
Esciticos.
[Aplano. Iber.741
...e tamén loitan con eles (cos Brácarosl as mulleres
armadas e morren con valentia sen que ninguén retroceda
nin volva a espalda nin se queixe. Das mulleres que eran
apresadas, unhas matábanse a si mesmas c outras degolaban ós seus fillos cas suas propias mans preferindo a
morte á escravitude.
63

(Floro. II. 33. 50)
En terceiro lugar, a fortaleza de Aracello resiste fortemente;
pero. ó final, tuvo lugar o acoso de Monte Medulio. ó que
se cercou cun foxo continuo de qulnce mil las para
conqulstalo.
avanzando o romano por todas partes ó mesmo tempo.
Logo de que os bárbaros ven que o fin é chegado, teimadamente. entre festas, déronse morte con lume. espada e
veleno que ali extra? a xente dos teixos, e a meirande parte
librouse da cautividade. que lies parecia peor cá morte ós
que ata ese momento non foran dominados.

Fronte á opinión verdadeira atópase o mito. o
engano. Para Plinio, escritor romano do s. I d.C., mito é
todo o anterior, porque forma parte dun sistema, dun
paradigma diferente, xa periclitado. O mito equipárase co
pracer. ó cal se opón a historia seria (con representantes
como Tucidides c Polibio). A forma mítica implica o
marabilloso, procurando acada-la persuasión polo mito. e
ademais nos domínios escuros e ignorados, desviándose
da verdadeira forma histórica.

lOrosio. V. 5. 121
Mentres tanto. Bruto, na Hispania Ulterior, derrotou a
sesenta mil Galegos, que viftan para auxiliar ós Lusitanos,
nunha batalla cruel e difícil, a pesar de que foron cercados
por sorpresa) nesta batalla morreron cincuenta mil. seis
mil se calcula que foron cautivos e moi poucos pulderon
escaparse.

O tratamento deste tipo de cuestións. que ponen en
contacto dúas sociedades diferentes, esixe un labor dc
traducción cultural, no caso do occidente do mundo por
parte de escritores gregos. Só poden compararse dous
elementos, cando están dentro dun mesmo sistema, o que
fai factible o eslablecemento dc relaeións. Tradúcese e
aprehéndcse información sobre o outro usando a inversión
c a diferencia respecto ó propio. A inversión convértese
nunha operación de traducción da alteridade, do mesmo
xeito que a comparación, a clasificación ou a analoxia.
Unha comparación permite discernir se existen máis. Por
exemplo, costumes similares entre diversos pobos, como
entre os Montaneses de Estrabón (que engloban ós
habitantes do norte da Península Ibérica) permite a extensión do conecemento entre elementos próximos, mediante
un proceso de analoxia. Se se conccen os costumes dun
deses pobos. entón poden aplicarse ós próximos con
bastante confianza./faai problemas de comparación coas
institucións ou fenómenos que non existen na sociedade
de referencia, e que polo tanto, como sucede algunhas
veces na Península, fan que sexan vistas como costumes
raros, estranos ou desviados. Se non existe contacto
posible considéranse cousas intelixibles ou escuras.

IDion Casio. 37. 53)
E dende ali. (César) navegando ó longo da costa, cara Brigantio. cidade da Callascia. atemorizounos e someteunos
polo ruxido da navegación xa que endexamais viran unha
escuadra.
No mundo helenístico a historia ten sentido en
canto experiencia ollada; imitándose a realidade coma nun
espectáculo o lector experimenta o m e s m o que s e estivera
presente. A toma dunha cidade, por exemplo, c algo típico
dos terrores helenisticos. O sentimento é importante neste
tipo de descricións. Representalas como s e sucederan
diante dos ollos é a mellor forma de describilas, normalmente situadas nos extremos do mundo. É importante
ollar a marabilla, pois ollala e clasificala produce u n efecto
do real. Certos episodios que trataremos de seguido, como
o paso do rio Lethes por Décimo Xunio Bruto, o s raros
fenómenos que suceden no Promontorio Sagrado ou a propia narración que segue a lóxica descritiva dos périplos,
descríbense como se estivesen a suceder diante dos ollos.
O ollo da testemuna é o que dá fe d u n h a cousa. A visión
leva por tanto á persuasión; a consecuencia disto, debe
facerse ver nun texto o que se di, servindo entón a narración así escrita como unha testemuna que está contando
algo verdadeiro.
64

Neste proceso de aprehensión do outro, denominar
é moi importante, pois os nomes amosan a realidade das
cousas. Denominar é tamén unha forma de clasificación,
de ordenación do espacio. A non importancia dos nomes
implica a non importancia das cousas. Cando hai nomes
gregos entre os indíxenas, estes representan un resto
65

grego. Tamén existen nomes intranscribibles: a s ú a rareza
e cativez ilustra a dos pobos que nomean.
Hai un caso típico onde s e constata o doado que é
pasar do científico ó fantástico, é o caso das illas; que s e
conectan con toda a literatura utópica e paradoxográfica.
As illas convertéronse nun eido típico da erudición
helenística. pois a illa foi considerada u n lugar privilexiado
onde o exótico, raro ou marabilloso podia suceder. Emparéntase deste xeito con toda a tradición mítica e literaria
anterior ó helenismo, dotando de novos contidos e variando as formas destes elementos xeográficos que. ainda
que conserven nalgúns casos o seu carácter de "puntos
centrais*, agora vense percorridos e definidos por novos
contidos que os resituarán dentro da xeografia occidental.
Os componentes do interese n a s illas son vários. A observación dos fenómenos naturais (mareas. terremotos, emerxencia ou afundimento de illas. por exemplo), provocaron
unha ampla refiexión cientifica. As illas. debido a e s t e s
fenómenos, requeriron unha especial atención.

súa rareza, as curiosidades e aberracións do mundo natural, aquilo que perturba a imaxinación e o entendemento.
Nas fontes gregas posteriores á época helenística,
por exemplo Estrabón, que describen zonas alleas ó
mundo conecido, xogan un papel importante este tipo de
formas e contidos. As digrcsións sobre feitos raros, marabillosos, a representación de esccnas como se sucederan
diante dos ollos, como se se estíveran a ollar, ou o recurso
á emoción, con descricións que nos achegan ós métodos
da 'historia tráxica', son moi abundantes nestes escritores.
O mesmo Estrabón, recollendo fontes helenisticas, vese
influído fondamente por este tipo de cuestións ó tratar
sobre os pobos do occidente da terra, como xa vimos e
como imos desenvolver a continuación.

As illas concibíronse normalmente como algo á
parte e inaccesible. non tocado pola corrupción. Nelas é
onde se colocan propiamente a s razas ideais fóra do
mundo, ás que se lie atribúen c o s t u m e s e formas sociais
e políticas non existentes no mundo grego.
c Algunhas utopias con sona situadas en illas foron
a de Evemero. a inícios do século III a.C., onde non existe
propiedade privada ou a de Iambulo, a mediados do
mesmo século, coa illa do Sol, no ecuador, que é moi fértil.
A eudaimonía (felicidade) presente n e s t e s territorios converteuse nun elemento idealizado. Tamén hai máis relatos
moi parellos. sobre illas descubertas no Océano, que son
dadas a conecer; pero os que tentan instalarse n e l a s (caso
dos Etruscos ou de colonos púnicos) son expulsados ou
asasinados poios Cartaxineses. que a s queren preservar
para non enturbia-la sua eudaimonía.
A literatura paradoxográfica está constituída por
narraclóns extraordinarias, mírabilia, que testemunan, na
66

67

CAPÍTULO ra
ESTRABÓN
1. Estrabón e a tradición xeográfica
Neste capítulo false referencia a Estrabón xa que é
a principal fonte no conecemento de Galkccia. Existen
máis autores que mencionan informacións sobre o
Noroeste, pêro as s ú a s fontes son case sempre as mesmas
e o seu interese é menor. Cítanse algúns de aqui en diante
cando se considere interesante faceio, pero a base son as
novas estrabonianas.
Estrabón escribiu a súa Xeografia aproximadamente no cambio de era, coincidindo coa expansión do Império
Romano baixo Augusto, gracias ó cal aumentaron os
conecementos xeográficos. A expansión do Império Romano, que unificou moitos territorios dentro dun enorme
Império, permitiu un mellor conecemento daqueles. A
Xeograjia, ó ser conservada, foi unha obra inapreciable no
conecemento das terras que vai narrando, incluso perante
moito tempo despois. Nesa mesma época, Augusto remata
a conquista do norte da Península Ibérica coas Guerras
Cántabras, co que toda Hispania está xa baixo domínio
romano. A Xeografia de Estrabón testemuna estas transformacións, xunto con informacións moi anteriores. Pode
69

afirmarse que as representacións dos bárbaros serven de
lexitimación da conquista romana, algo evidente en Estrabón, que moitas veces compara a situación pasada.
trazada con caracteres moi negativos, co progreso contemporâneo representado poios romanos.
Con respecto á barbarie, Estrabón non explica moi
claramente as s ú a s propias concepcións. O carácter de
país bárbaro ou civilizado estaria x a implícito en gran
medida na súa orograíla, montanosa ou non, a n q u e non
é a única variable usada, como comprobaremos.
Estrabón selecciona as s ú a s fontes, cxtraendo
fragmentos de diversos autores e engadindo informacións
adicionais. Para a Península Ibérica u s o u sobre todo a
Posidonio e. probablemente ó seu través, a certos autores
como Asclepíades, Artemidoro ou Polibio e os informes das
campanas romanas, como a de Décimo Xunio Bruto no
137 a.C. A imaxe resultante é u n h a curiosa mestura de
datos contemporâneos e outros anteriores, moitos dos
cales pertencen ós séculos II e 1 a.C. As d ú a s maiores
influencias quê recibe Estrabón venen da época helenística,
tanto da escola aristotélica coma de Posidonio e a s ú a
descrición das razas bárbaras, o que lie proporcionou os
médios para observa-las diferencias na evolución h u m a n a
dende un punto de vista romano, n u n h a oposición entre
mundo civilizado e mundo bárbaro.
No caso da Península Ibérica, existen diversas
referencias en Estrabón a autores gregos xa conecidos,
como Artemidoro, Posidonio o Polibio. Moitas ocasións en
que se citan é para corrixir ou manifestar u n h a opinión
contraria, ás veces coincidente, con outro autor. Os c a s o s
salientables de determinados fenómenos físicos, c o m o o
solpor no extremo occidente, a cxplotación dos metais ou
o fenómeno das mareas e dos pozos en Gades, é u n h a boa
proba disto. Todas estas son cuestións que preocuparon
profundamente á xeografia antiga, e que foron moi
tratadas.

70

No que respecta ó propio concepto do saber que
posúe Estrabón, este móstrase en contra dos saberes
demasiado especializados, xa que Homero, o seu ideal en
canto ó saber, non necesitou de cálculos complicados nin
dun exceso de datos para conecer e expresa-la verdade
do mundo. Homero transformou os feitos gracias á
fabulación poética, xa que a realidade presenta caracteres
que fan que estea moi próxima da ficción. A xeografia debe
se-la obra dun filósofo. Debe dirixirse a todos, ser capaz
de instruir. Estrabón condena explicitamente ós xeógrafos
matemáticos, que son demasiado especializados, o que
provoca que sexan demasiado áridos e incapaces de ter
acceso ó verdadeiro conecemento. que pasa pola elaboración de visións abstractas.
Con respecto ós poemas homéricos, para os
representantes da xeografia máis técnica, como Eratóstenes.
Aristarco de Samos e os seus sucesores. son literários e
non deben ser usados. Estrabón. pola contra, como pode
observarse claramente ó longo dos dous primeiros libros
da súa obra, critica fortemente a todos estes autores
anteriores que posúen miras demasiado estreitas. Considera que Homero coneceu o occidente pêro transformou
a realidade mediante a poesia, acadando un conecemento
moi superior, o cal é moi significativo para Estrabón,
tendo en conta a importancia que concede á finalidade
didáctica.

2. As c o n c e p c i ó n s naturais en Gallaecia
As características

espaciais

A orde xeográfica que se segue na descrición de
Estrabón sobre a Península Ibérica é dc oeste a leste,
engadindo as illas veeinas, que se adxuntan á s terras das
cales dependen, como sucede coas Cassitérides (111,5,11).
citadas tras Gades, ó final do libro adicado á Península
Ibérica. Os dous eixes cardinais que guían as descricións
son de tipo xeográfico (seguindo a dirccción oeste-leste).
71

e de tipo humano (describíndosc as zonas máis civilizadas
e logo as máis bárbaras). En cada zona. primeiro
especlíícase o litoral e logo o interior do territorio, que s e
describe seguindo determinados eixes, c a s e sempre os
rios. Como punto de referencias costeiras ú s a n s e o s cabos
e esteiros, que permiten ir trazando a costa. Na costa
occidental de Ibéria, os cabos e os rios constitúen os
puntos de referencia fundamentais na descrición.
Rexístranse dous tipos de exposición: primeiro u n
desenvolvemento xeral, cunha descrición detallada e u n h a
subdivisión en grupos diferentes. Posteriormente, hai
introduccións a cada pais e a cada rexión. Estrabón non
é sistemático, hai tanto desenvolvementos xerais coma
detallados, sen solución de continuidade. Isto débese á
mestura de fontes que usa. de diversos autores, como
Asclepíades. Artemidoro. Polibio, Posidonio ou o s informes
das campanas romanas, o que orixina u n h a estrana
sucesión de novas dc diverso tipo^ n u n h a especie de
•bricolaxe*.
Como exemplo desta desproporción entre a s noticias. podemos sublinar o feito de que pasa case en silencio
as Illas Britânicas e as s ú a s riquezas (sobre todo o estano)
porque aquelas non están baixo o domínio romano. Isto
fai que non só non posúan interese. por estar fóra do
Império, senón que tende a minimiza-las s ú a s riquezas,
relativizando así a súa independencia de Roma. Observamos como os parâmetros que guían a información en
Estrabón afectan ós contidos informativos transmitidos.
Outro principio que incide no maior ou no menor
tratamento que se adiça a unha zona é o grão de
civllización; canta maior civilización, maior tratamento.
Na Península Ibérica, concédeselle moita importancia á
descrición da cidade de Gades, que é u n centro moi
significativo e civilizado, cun comercio moi desenvolvido e
con boas relacións cos romanos. Esta descrición
desenvólvese mediante linas orientadas, por contiguidade,
seguindo a tradición dos périplos.

72

Podemos aprecialo mellor no seguinte esquema*:
CASSITÉRIDES

PROM. SACRO <
- GADES<

LUSITANIA
I
TEXO CELTIBERIA —PIRENEOS
I
TURDETANIA
I
MTE. CALPE
>COSTA

PITIUSAS E BALEARES

Neste esquema represéntanse. ainda que sumariamente, os diversos percorridos que forman a descrición
xeral da Península. Comezarían dende o sur, na zona do
Estreito e co Monte Calpe como punto de referencia,
dcscribindose o percorrido cara ó leste dende o Promontorio Sagrado, así como os diversos debates establecidos
sobre este. A continuación. despois do anterior percorrido
oeste-leste. seguese unha dirección sur-norte. dende a
Turdetania. ata chegar á zona norte, marcada fundamentalmente pola presencia da Lusitania, ainda que con
outras zonas e pobos relacionados, como os Galaicos, os
Ártabros ou os Cántabros. De seguido, o percorrido segue
a costa oriental, chegando ata os Pircneos e pasando a
describi-los pobos do interior, da Meseta. estendéndose
sobre aqueles que habitan a Celtiberia. Por último, trázase
unha descrición peculiar, citando as diversas illas.
comezando polo leste (Pitiusas e Baleares), seguindo polo
sur, coa illa gaditana, c rematando na zona noroccidental,
coas illas Cassitérides.
En síntese, Estrabón describe conxugando d ú a s
grandes linas dc descrición, unha xcográfica (de oeste a
leste) e outra humana, segundo a civilización. determinadas as dúas por unha forma de narración que continúa
a dos antigos périplos, ainda que loxicamente dun xeito

Adaptado de Plerrc Thollard. Barbaric ct Clvlllsatton chcz
Straton. Paris. Lcs Belles Lettres. 1987. p. 79.
73

moi matizado. Estrabón só usa esta forma para guiarse
ó longo de grandes trazados. inserindo dentro da narración
diversas digresións sobre cuestións xeográficas. h u m a n a s ,
cientificas, naturais, etc. Comeza tratando sobre a
situación e a natureza de Ibéria. Con respecto a Gallaecia.
esta é tratada no capítulo terceiro do terceiro libro (adicado
en conxunto á Península Ibérica). Dentro dos diversos
capítulos que conforman o libro, o adicado á s zonas
setentrionais e occidentais, ou sexa á Lusitania. que nesta
época engloba a estes territorios, é o capítulo m á i s breve.
A descrición trata en primeiro termo sobre a costa ata o
rioTexo, cos seus principais accidentes, fundamentalmente os rios. Logo describense a s tribos do interior, e a s s ú a s
diversas fronteiras e medidas. De seguido cita os diversos
rios entre o Texo e o Mino, elementos naturais de primeira
magnitude, que serven como linas de penetración cara ó
interior. Detense no rio Mino, que foi o limite da expedición
de Bruto, ainda que reconece a existencia de rios alén
deste, pêro sen citalos. A continuación p a s a a describir
diversas narracións (logoi) etnográficas, c o m o s o n a dos
Ártabros, a dos Lusitanos ou a dos Montaneses do norte,
estendéndose na descrición das s ú a s características e dos
seus diversos costumes. Remata c u n h a recapitulación
interesante sobre a paz romana e a s novas condicións que
esta propicia.
Observamos como as grandes linas xerais de descrición continúan a usarse no Noroeste de Hispania.
Temos unha serie de cuestións introductorias, rematando
cunha referencia á situación contemporânea que é a que
transforma e dá sentido a todo o anterior. Comézasc cun
percorrido costeiro, polas costas occidentais, continuado
despois coa descrición dos rios da Lusitania. que serven
como médios de estructuración do territorio. Espccificanse os diversos pobos, coas s ú a s fronteiras, que se
estenden por esta área. Son consideracións etnográficas
de Upo xeral. Tras estas descricións xeográficas, naturais
c etnográficas xerals pásase a unha exposición m á i s polo
miúdo das diversas características etnográficas que
posúen os pobos máis salientables. A cantidade e o

carácter das mesmas varían significativamente, como
resaltaremos máis adiante, entre os diversos pobos.
(Estrabón. II. 5. 151
Ó navegar en dirección contraria dende o Cabo Sagrado
ata os Ártabros o rumbo é N. e a Lusitania está a dereita.
Logo o rumbo torce ó L. formando un ângulo ata os
extremos de Pirene que remata no Océano. Fronte da
Pirene. cara ó N. está o W. da Bretana. Tamén están fronte
ós Ártabros. cara ó N., as illas Kasslterides. en alta mar
e aproximadamente á altura dc Bretana.
(Estrabón. III. 1. 3)
O terceiro lado (de Ibéria) é o occidental que vai case
paralelo á Pirene e vai dende o Cabo Sagrado ata o Cabo
dos Ártabros que chaman «Cabo Nerion». O cuarto lado é
o que vai dende aqui ata o Cabo Setentrional de Pirene.
(Estrabón. III. 3.4)
Despois hai outros rios e logo destes o Lethes. que uns
chaman Limia e outros Belión. E este rio vén do pais dos
Celtiberos e Vacceos e o Bainis (que outros chaman Minio)
segue a este e é o máis grande dos rios da Lusitania,
navegable 800 estádios. Pero Posidonio di que este rio vén
dos Cántabros. Na súa desembocadura hai unha illa e
dous peiraos que tenen fondeadeiros. É digna de eloxio a
natureza pois estes rios de altas ribeiras poden acoller nas
súas canies o mar de marea chea. evitando os desbordamentos e inundacións nas chairas. Este rio foi o limite
da expedición de Bruto. Máis aló hai outros moitos rios
paralelos ós nomeados.
Con respecto ás outras zonas, a descrición da
Lusitania é breve e reúne unha menor riqueza de rexlstros.
Mentres que a clvilización presente nas zonas mediterrâneas e meridionais dá pé a descricións moito máis ricas
e variadaá/ídebido ás s ú a s propias características de zona
civilizada, coa presencia de cidades, dunhas relacións
comerciais desenvolvidas, ou mesmo de pobos civilizados,
que posibilitará, por exemplo, o emprazamento de diversos
restos gregos nesta zona) no Noroeste o único salientable
son as descricións de tipo natural e etnográfico, Informacións rudimentarias, pouco complexas que, ó mesmo
tempo, falarían da barbarie e o filamento destes pobos.
75

74

A forma de narración lineal, propia d o s périplos,
ocupa un salientable papel. Na descrición xeral que fai
Estrabón sobre a configuración da Península Ibérica,
diversos puntos marcan o seu desenvolvemento. Estes
puntos son os Pirineos na beira oriental, a s C o l u m n a s e
o Promontorio Sagrado ó sur. e por Pin. o cabo Nerio.
marcando o limite noroccidental. unido linealmente co
Promontorio Sagrado e co extremo norte d o s Pirineos.
Deben sublinarse a s diferencias entre a s nosas
modernas concepcións cartográficas e a s antigas concepcións hodolóxicas (lineais) de c o n e c e m e n t o e descrición
dun territorio. Destas, o máximo exponente foi o xénero
dos périplos, onde se fai un percorrido ó longo d u n h a lina.
Trátase dun conecemento n u n h a dimensión. oposto ó
conecemento en d ú a s dimensións propio d a s descricións
cartográficas. Un determinado punto ten sentido en rclación cun punto anterior e outro posterior, dentro dunha
lina. Pola contra, os datos que aparecen por exemplo en
Ptolomeo. xeógrafo do s é c u l o II d.C. s o n d a t o s de tipo
matemático, destinados á elaboración d u n mapa.
localizándose o s diversos puntos dentro d u n espacio sen
aparente ou necesaria relación entre eles.
As concepcións lineais poden rastrexarse tamén en
obras que non son propiamente périplos ou itinerários.
Nestes os elementos descritos s i t ú a n s e ó longo d u n h a lina.
alén da cal non se conece ou describe nada. O que non
se atopa nesta lina non ten moito sentido. Nestas obras
non totalmente lineais poden verse certos elementos
unidimensionais, como puntos que aparecen relacionados
entre si. cando realmente non o están ou en principio hai
outros puntos máis cercanos. Por exemplo, d ú a s cidades
que se describen situadas unha fronte á outra, cando non
é certo. Isto explicaríase polas relacións comerciais ou
imaxinarias entre eses puntos. o cal primaria na concepción e representación das s ú a s relacións espaciais. No
caso do Noroeste moitos elementos s i t ú a n s e arredor do
Cabo Nerio. que se configura coma un punto de atracción.
Orosio tamén di que o Paro de Brigantio levántase na
dlrección de Brctana.

Parece claro que na descrición que fai Estrabón (e
tamén Ptolomeo) sobre a Península Ibérica poden sinalarse restos e concepcións deste tipo. pois vaisc describindo seguindo a costa, na cal se nomean os accidcntes
máis importantes. Estes son sobre todo rios. que cara ó
interior serven de delimitación e de linas de introducción.
marcando a existencia dos diversos pobos. así como dos
montes e cabos, elementos evidentes e moi visibles. A
desembocadura do rio Texo, os rios Limia e Mino, ou o
promontorio dos Artabros, por exemplo, van servir como
puntos de delimitación territorial.
O cabo Nerio (tamén chamado nas fontes Ártabro
ou Célüco) marcaba o xenérico punto extremo do noroeste da Península Ibérica. O conecemento da s ú a
existencia c a súa conceptualización como extremo de
Ibéria tivo lugar en época helenisUca (cremos que gracias
a Piteas e os eruditos gregos como Eratóstenes. Polibio,
Artemidoro e Posidonio), producindo e centralizando u n
'espacio' que seria ocupado polo pobo dos Ártabros. d o s
que se fai unha descrición (un pequeno logos artabrorum) das súas características, especialmente mencionando a súa riqueza cn metais e a importancia d a s
mulleres. Fixaríase así un espacio étnico asociado ó cabo
Nerio que marcaria, na xeografia inmediatamente anterior
a Estrabón. o Noroeste e as características destes pobos
da Gallaecia.
<!»En que época se situou ós Artabros e ó cabo Nerio
como puntos extremos? Parece evidente que foi na época
helenisUca. traia viaxe de Piteas a finais do século IV a.C.,
e gracias á elaboración dos mapas da terra habitada c ó
tratamento de diversas cuestións xeográficas desenvolvido
por Eratóstenes en Alexandria. Nun momento indeterminado, pero sobre todo coa presencia de romanos e Presos
no sur da Península (dende o século II a.C.) este conecemento puído concretarse. sobre todo no que respecta a
dous elementos esencials: as illas Cassitérides. que
aparecen como visitadas poios Tenicios'. e os Ártabros e
o cabo Nerio. que signan o limite noroccidental da
Península. Os Artabros son cualificados por Estrabón
77

76

como hystatoi (os derradeiros). O s é c u l o I a.C. é tamén
a época das primeiras viaxes d o s r o m a n o s cara a estas
zonas, como a de César ata Brigantio (cidade situada aproximadamente na mesma zona d o s Ártabros) e a de Craso
ata as illas Cassitérides (expedición polémica, pola personalidade de Craso. a data da expedición e a s ú a realidade).
Os Ártabros posúen u n a m p l o golfo con cidades.
Preto rexístrase tamén a presencia de certas aras. a s Aras
Sestianas. colocadas aqui n a h o n r a d e Augusto, ainda que
as fontes non din claramente onde. Ten sentido cmprazalas
cerca dos limites do mundo polo prestixio que s u p ó n a súa
Instalación traias Guerras Cántabras ( 2 6 - 1 9 a.C.) preto
dun punto de tanta significación c o m a este. Pero tamén
relacionadas con este limite noroccidental atópanse en
Ptolomeo tres grupos de illas significativas: a s dez illas
Cassitérides. as tres illas Trileucas (ou illas brancas,
relucentes. que s e relacionan coa illa do Mar Negro onde
vai Aquiles de morto, a illa Branca) e a s d ú a s illas dos
Deuses ou Afortunadas (seis en Plinio). O motivo de illas
submlnistradoras dun metal precioso c o m o é o estano é
algo xa tradicional no mundo grego, a s u m i n d o a s illas
Cassitérides tradicionalmente e s a función. do m e s m o xeito
que nos mares do norte existen outras que repiten o
mesmo esquema pêro con outro elemento precioso destes
confins, o âmbar.
lEstrabón. III. 3. 51
Os últimos son os Ártabros que habitan cerca do Cabo que
se chama Nerion e que é o remate dos lados N. e W. Arredor
do Cabo habitan os Célticos, emparentados cos dos Anas.
(Plínio. IV. í i i )
Os Célticos de sobrenome Ncrios e os Super Tamaricos na
península na que se adicaron a Augusto a s tres aras
sestianas...
IPllnio. IV. 1191
F r e n t e á Celtlberla hai v a r i a s illas c h a m a d a s p o i o s G r e g o s
C a s s l t e r i d e s pola a b u n d a n c i a d e c h u m b o e d i a n t e cia
rcxión d o p r o m o n t o r i o d o s A r r o t r e b a s h a i s e i s (illas) d o s
euses que alguns chamaron Afortunadas.

(Tolomeo. Táboa II. cap. 6. 731
Eslán próximas á Tarraconcnse. no Océano Cantábrlco. as
illas que se chaman os tres penedos Trileucos: o seu punto
médio está a
9o
46°
45'
No Océano occidcntal están as 10 illas Casslterides a
parte media delas está situada a
4o
45°
30'
e as dúas illas que se chaman dos
Deuses
9
4 40'
43°
30*
Que estas illas s e sitúen nesta zona, como punto
dc referencia moi importante, non ten nada de estrano.
Pero ademais atopamos outros dous grupos de illas, a s
Trileucas e unhas illas conecidas como illas dos deuses
ou Afortunadas (que tamén aparecen en Plinio). Podemos
pensar que dentro dun emprazamento progresivo dunha
serie dc elementos mitolóxicos gregos no occidente. a
situación destas illas pode ter sentido.
Moitos elementos posuíron incluso localizacións
alternativas. As illas dos Deuses ou Afortunadas aparecen
cerca de Gallaecia. Podemos suponcr que isto se debe a
unha primeira etapa de conecemento xeográfico desta
zona. cando se está a conecer en plena época helenística
a costa Occidental lusitana, que é descrita cunhas características moi positivas. Os mesmos Ártabros ou os
habitantes das Cassitérides poden entenderse como
pertencentes a este estrato primixenio. cando se elaboran
etnografias positivas, con bos salvaxes que viven nun
entorno enormemente rico en productos agrícolas e
comerciais (a Lusitania), en ouro e outros minerais (no
territorio dos Ártabros). ou en estano (doado dc explotar
nas Cassitérides). Colocar aqui unhas illas Afortunadas ou
unhas illas caracterizadas pola súa brancura non carece
de razón. e faceio en relación cun punto crucial como é
o cabo noroccidental da Península Ibérica, sinal xeográfico
determinante, alén das Columnas e do Promontorio
Sagrado, concédelle todo o seu sentido.
O Promontorio Ncrio funciona entón propiamente
como un punto especial que sobrepasa a súa primeira
función meramente cartográfica, véndose influído polas
concepcións tradicionais que se posúen sobre os espacios
79

78

metais. Tamén posúen certos rasgos especiais, como a
vinculación co mundo feminino. Son concepcións típicas
da época helenística. na que se desenvolven enormemente
as utopias e as narracións sobre territorios e sociedades
estranas e marabillosas non confins do mundo.
Así mesmo emprázanse aqui tanto illas (como as
Cassitérides. as Trileucas ou as illas Afortunadas ou dos
Deuses) como rios (o Lelhes ou rio do esquecemento). O
cadro complétase con Brigantio e coas Aras Sestianas.
erguidas posteriormente como conmemoración. Todos
estes elementos atópanse distribuídos rodeando ó cabo
Nerio, formando unha especie de coroa, de trama que
depende e se xustifica gracias a este punto xcográfico.
Sobre esta construcción primixenia, de época helenística.
van sobreponerse outras que se mesturaran na Xeografia
de Estrabón, configurando unha imaxe estrana.
CALPE

v

A península Ibérica en Estrabón (segundo Tranoy)

u n
'
monte, pero pode cntenderse tamén a
" a imaxe de circularidade, asociada con altos
rnmü° n ° P ° S i A r r e c ^ o r dei emprázanse diversos pobos,

°S
b r o s (arredor dun golfo, no que desembocan
C
o s Ne
nunha ^?
r i o s ou o s Célticos, q u e chegan
teristifJT 8 r a ^ í o n a t a e s t e territorio. O pobo c o a s caracdescrirínn m a ^ ^^HTOlvWas, formando u n h a pequena
enorme rin.°U ° d ° S ' é 0 d o s Áitabros, d e s t a c a n d o a súa
mulleres o r \ t C n ™ e t a i s e a Importancia que p o s ú e n as
C
n,
caracteríqUm
ê n o . como pode desprenderse das
da
S
T
r
A C 0 S t a l u s í t a n a - e n o r m e m e n t e rica

i

s

es

un

Cassitérides,
inscribirsf*

q u e ^ 0 ™ 5 - 0 0 " 1 0 °S h a b l l a n t e s
j
nómades e pacíficos,

d a s

iIlaS

parecen

(oposta ó salvax[smn ü n h a i d í l i c a l d a d e d e ° u r o - P o s l t i v ' f
cunha eran Hn
Posterior dos Montarieses do norte).
riqueza en produetos preciosos, sobre todo
80

As condicións naturais

Na súa descrición da Península Ibérica. Estrabón
opón a zona norte ó sur de Ibéria. As diferencias entre o
norte e o sur son evidentes sobre todo no exterior das
Columnas de Hércules. O sur caracterizasc por ser fértil,
ditoso e feliz, emparentado coas concepcións tradicionais
sobre o sur da Península. Pero debido a que Ibéria está
no occidente, a maior parte é inhospitalaria. mala para a
vida humana. As causas son orográficas: a existencia de
montarias, dc bosques, e que nas chairas o solo sexa
delgado e case sen auga determina que as terras non tenan
fertilidade. Ademais, no norte existen outros factores,
como o filamento, debido tanto a causas orográficas (polas
montarias) coma climatolóxicas. Galtecia e Lusitania son
descritas preferentemente como zonas perfectamente
oceânicas, situadas na costa occidental de Ibéria e no golfo
oceânico que se estende entre Ibéria c ^ C é l t i c a (a_actual
Francia). O noroeste dc Ibéria emparéntase así con outras
áreas da mesma zona. O feito de ser unha zona bastante
montafiosa é o factor determinante e que dá sentido ós
outros. A Turdctania, que é a zona primeiramente descrita
81

denlro de Ibéria, pola c o n t r a , p o s ú e m o i t a s c i d a d e s , b o a
comunicación poios rios. c u n h a s c o n d i c i ó n s s o c i a i s e
politicas a v a n z a d a s . u n h a a g r i c u l t u r a d e s e n v o l v i d a c c u n
comercio igualmente a v a n z a d o . T a m é n é u n h a z o n a c o n
forte riqueza mineira.
Os e l e m e n t o s xeográficos q u e a r t e l l a n o t e r r i t o r i o
son o s n o s . D e n d e a s c o s t a s , q u e s o n o e l e m e n t o d e
descrición xeográfico básico, r e m o n t a n c a r a ó i n t e r i o r ,
servindo de f r o n t e i r a s e limites, m e s m o e n t r e o s p r o p i o s
pobos. Alguns m a r c ã n o s limites d a s d i v e r s a s f a s e s d a s
conquistas, como n o c a s o d o rio L e t h e s . o T c x o , o D o u r o
(que é navcgable 8 0 0 estádios) o u o Mino. q u e t a m é n é
navegable 8 0 0 estádios, m e s m o c o a p r e s e n c i a d u n p o r t o .
Faise referencia á s b o a s c o n d i c i ó n s d e n a v e g a b i l i d a d e d o s
rios da costa L u s i t a n a . Nesta á r e a a d o i t a n s e r rios
auríferos, como n o p a i s d o s Á r t a b r o s .
Orograficamente o q u e d e f i n e o i n t e r i o r d e s t a z o n a
é a presencia d a s m o n t a n a s . Poderia c o m p a r a r s e c o n
outras á r e a s m o n t a n o s a s , c o m o a z o n a d o s A l p e s . O
carácter de M o n t a n e s e s (oreiol) referido a e s t e s p o b o s d o
Norte non foi algo p e r m a n e n t e , s e n ó n q u e s e i m p u x o
n u n h a época relativamente t a r d i a . O s m o n t e s c n x e r a l
deflnen a s condicións de h a b i t a b i l i d a d e , d e x e i t o q u e
moitas veces a t o p a m o s ós p o b o s d o n o r t e c o m o e q u i v a l e n tes ós h a b i t a n t e s de z o n a s m o n t a n o s a s .
O principal promontorio q u e define a z o n a c o c a b o
Nerio. Pero o p u n t o máis s i n g u l a r n o n s e e m p r a z a a q u i .
senón n a zona d a s Columnas: é o P r o m o n t o r i o S a g r a d o ,
o actual cabo S. Vicente. Antes, a t ó p a n s e o s l i m i t e s i d e a i s
do territorio dos Helenos (da s ú a cora), q u e s o n a s
Columnas de Hércules. O Promontorio S a g r a d o é o c u p a d o
pola noite por forzas divinas, algo propio d u n m o n t e q u e
s n a a ftn d a ecumene. T a m é n pode o b s e r v a r s e c o m o
es e s espacios liminares, n o s q u e s e pon o sol. a p a r e c e n
sccos
- pois o sol ó pofierse. fai q u e a
scxa malor
dl rm<> a«? S ° , j r e a
(o m e s m o E s t r a b ó n
sen tamafio
i a m " * 0or °pofierse). c l u c 0 S °1 a u m e n t a c e n v e c e s
o seu

82

A existencia destes promontorios e d a s m o n t a n a s
incide n o papel d o m o n t e c o m o e l e m e n t o q u e m a r c a
configuracións e s p a c i a i s especificas. No m u n d o grego, n a s
montanas hai pastos, son tamén zonas de caza, c u m p r e n
u n papel i m p o r t a n t e n a s g u e r r a s e n e l a s a d o i t a h a b e r
s a n t u a r i o s de c e r t o s d e u s e s . O s p o b o s a u t ó c t o n o s
s i t ú a n s e d o m e s m o xeito n a s m o n t a n a s . ó igual q u e m o i t o s
p e r s o n a x e s míticos c o m o Aquiles. Apolo ou o s Ciclopes,
que p r a c t i c a n a t r a n s h u m a n c i a . En Grécia, a s m o n t a n a s
eran e s p a c i o s periféricos e s a l v a x e s (nelas h a b i t a n o s
c e n t a u r o s e m a i l a s esfinxes): t a m é n s o n o l u g a r d a
violência salvaxe, pois ali s i t ú a s e o non d e s e x a d o . Por
o u t r a b a n d a r e p r e s e n t a n o p a s a d o . os primeiros t e m p o s
d a vida h u m a n a . T a m é n foron o l u g a r d a p r i m e i r a vida
d a l g u n s d e u s e s , n a n e n e z e n a adolescência. E n terceiro
termo, s o n u n lugar a p r o p i a d o p a r a a alteridade. o e s t r a n o :
o divino e o h u m a n o p o d e n convivir. c a l q u e r a p o d e
a t o p a r s e con d e u s e s , h a i u n colapso de d i s t i n c i ó n s e n t r e
a n i m a i s e h o m e s . p r o d u c i n d o s e u n reverso d a s relacións.
n o r m a s e c o m p o r t a m e n t o s , c o m o s e m a n i f e s t a n a existencia d a s m u l l e r e s c a z a d o r a s ou a m a z o n a s .
As condicións n a t u r a i s q u e definen g r a n p a r t e d o
interior d a P e n í n s u l a Ibérica s o n . pois. desfavorables. pola
presencia de excesivas m o n t a n a s . salvo n o s u r e n a s
costas, o n d e a s d e s e m b o c a d u r a s d o s rios p e r m i t e n certo
desenvolvemento. O interior d e Gallascia e s p e c i a l m e n t e ,
coma todo o norte, era c o n s i d e r a d a n a época de E s t r a b ó n
u n h a zona e m i n e n t e m e n t e m o n t a f i o s a . O c a r á c t e r d a s
m o n t a n a s como e s p a c i o d a a l t e r i d a d e d e n t r o d a tradición clásica o p e r a de fondo q u e e n m á r c a e c o n c e d e s e n t i d o
á s r e f e r e n c i a s n a t u r a i s c h u m a n a s q u e s e fan s o b r e esta
áreas noroccidentais eminentemente montanosas.
Ademais d a s montafias outros elementos que
m a r c a n o c a r á c t e r e s t r a n o e allco d a s condicións n a t u r a i s
d e s t a s z o n a s do e x t r e m o occidcnte son a rareza q u e
m a n i f e s t a n o sol c o clima. En E s t r a b ó n a p a r e c e rccollida
u n h a controvérsia s o b r e o solpor. E s t r a b ó n r e f u t a a
Artemidoro e concédelle creto á opinión de Posidonio.
B a s i c a m e n t e Artemidoro d e f e n d i a que. ó pofierse. o sol
83

a u m e n t a de t a m a n o a t a c e n veces. f a c e n d o n i i d o . c o m o
s e asubiara. ó i n t r o d u c i r s e n a s p r o f u n d i d a d e s d o m a r . Asi
mesmo, o dia e a noite s u c e d e r í a n s e d e s ú p e t o , s e n
espacios intermedios. E s t r a b ó n n o n c r e a A r t e m i d o r o ,
a n q u e este a f i r m a q u e estivo ali e q u e o v i u c o s s e u s
propios ollos. malia incorrer e n c e r t a s c o n t r a d i c c i ó n s . Polo
tanto segue a Posidonio. q u e a d e m a i s o f r c c e e x p l i c a c i ó n s
n a t u r a i s sobre os diversos f e n ó m e n o s , q u e s e r í a n d e b i d o s
á presencia de v a p o r e s n o sol por. o c a l fai q u e p a r e z a q u e
aumenta o seu tamano. T a m é n explica q u e s e p o n con
rapidez porque n o n existen m o n t a n a s e a s p r o p i a s
características d a superfície d o O c e a n o fai q u e s e a g a c h e
rapidamente.
En conexión con e s t e c a r á c t e r d o o c e a n o e c o a s
vellas imaxes de fin d o m u n d o q u e leva a s o c i a d a s p o d e
situarse o terror ó sacrilexio q u e s o f r e B r u t o c a n d o c h e g a
a t a a s c o s t a s galegas e. s e g u n d o n o s d i Floro, a t e r r a d o
ante a posta do sol n o q u e el c o n s i d e r a a fin d o m u n d o ,
decide d a r volta c o a s s ú a s lexións.
IFloro. 1. 33. 121
Décimo Bruto, percorrida toda a costa do Oceano como
vencedor, un pouco máis aló dos CélUcos e Lusitanos e
os pobos de toda Callaecla, e o rio do Esquecemento.
pânico dos soldados, non retirou os seus estandartes a n t es
de descubrlr. non sen certo medo e horror de sacrilexio.
o sol que cae no mar e o lume xurdido da auga.
Xunto co solpor está o f e n ó m e n o d a s m a r e a s .
elemento importante no estúdio xeográfico d o O c é a n o .
Tamén Posidonio p a s a por ter e s t u d i a d o o f e n ó m e n o d a s
mareas e a relación d e s t a s coa l ú a d u r a n t e u n h a e s t a n c i a
d u n mes en Gades. Como observamos. P o s i d o n i o t r a t a d e
nquirir sobre a s diversas c a u s a s q u e p r o d u c e n o s f e n ó menos n a t u r a i s máis r e c h a m a n t e s , c o m o o sol o u a s
mareas. Dá explicacións cientificas a e s t a s e r i e d e fenóuntaKn T ^ d C c s t u d l a " í a s s ú a s c a u s a s , d e s e n v o l v e n d o
d a s « í i L C e s e n c a n t a m e n t o que consiga libera-lo m u n d o
d a s s u a s connotaclóns marabillosas.

84

Polo q u e a t i n x e ó clima, e s t e é frio en t e r m o s xerais,
pois a s z o n a s m o n t a n o s a s v e n e n a e q u i p a r a r s e c o a s á r e a s
s e t e n t r i o n a i s . O feito d e vestiren o s M o n t a n e s e s e o s
h a b i t a n t e s d a s illas C a s s i t é r i d e s con peles é b o a p r o b a
disto. E s t a s r e f e r e n c i a s a a s p e c t o s climáticos ou n a t u r a i s
implican u n m u n d o o n d e existen diferencias i n t r í n s e c a s
cualitativas e n t r e a s s ú a s d i v e r s a s p a r t e s . Na Medicina
Hipocrática. por exemplo, m e s t ú r a n s e os climas, os tipos
de solos e o c a r á c t e r d o s pobos. como u n todo u n i d o e
relacionado q u e d e t e r m i n a o c a r á c t e r e m a i l a s c u a l i d a d e s
propias d a s d i v e r s a s z o n a s . E s t e tipo de i d e a s tivo u n h a
longa pcrvivencia n a c u l t u r a e u r o p c a . o q u e implica v a r i a s
c o n s c c u e n c i a s . Concce-lo c a r á c t e r d a n a t u r e z a d u n
territorio, por exemplo o solo. o clima ou a orografia s u p ó n
en certo s e n t i d o conece-lo c a r á c t e r dos s e u s h a b i t a n t e s .
Nos T r a t a d o s Hipocráticos os e u r o p e o s s o n fortes e
belicosos debido a u n clima rixido. T r á t a s e de conece-las
diversas relacións e n t r e a s c a r a c t e r í s t i c a s d o médio fisico.
do clima e d o c a r á c t e r d o s diversos pobos. T a m é n s e t r a t a
sobre a s a l u b r i d a d e d a s c i d a d e s q u e e s t á n o r i e n t a d a s en
diversas direccións. As c i d a d e s o r i e n t a d a s ó oeste s o n a s
m á i s desfavorecidas pois p o s ú e n u n clima outonal, con
m a n á s b r u m o s a s , brillando o sol pola tarde, m e n t r e s q u e
c a n d o declina q u e i m a s e m p r e ós h a b i t a n t e s , p r o d u c i n d o
palidez e febres.
A i m p o r l a n c i a d e s t a s c o n c e p c i ó n s e n toda a
tradición xeográfica grega, c o m o cn E s t r a b ó n . é moita, xa
q u e os M o n t a n e s e s d o n o r t e de H i s p a n i a d e f i n e n s c por
vivir n u r i h a zona moi m o n t a r t o s a . agreste, con p o u c a a u g a
c c u n solo delgado. O c a r á c t e r salvaxe. indómito e tolo d o s
M o n t a n e s e s de Ibéria d e b e e n t e n d e r s e en i n t i m a relación
cos factores a n t e r i o r e s . Á inversa, o excelente clima c
r e c u r s o s d a c o s t a l u s i t a n a infiúen t a m é n n a s b o a s condicións de h a b i t a b i l i d a d e d e s t a .
(Estrabón, III. 1.2)
A rexlón setentrional é moi fria por ser mol aeddentada
e por eslar prelo do mar. non ten comunlcaclóns coas
demais rexlóns, de modo que presenta moita dlflcultade
para ser habitada. Asi c esta rexlón.
85

(Estrabón, III. 3. 5)
Arredor de 30 pobos habitan a rexlón entre o Texo e os
Artabros. Ainda que o pais é rico c n froitos e gando. e pola
canUdade de ouro. prata e outros metais...
Aristóteles t a m é n t r a t o u d a s d i f e r e n c i a s e n t r e
eurõpeos e asiáticos (gregos e p e r s a s e n g r a n m e d i d a ) e
sobre o seu c a r a c t e r i n t r í n s e c o d e l i b r e s e s e r v o s . O s d o
occidente o p ó n e n s e ó s orientais. No o c c i d e n t e s o n a g u e rridos e i n g o b e m a b l e s , con c o r a x e e l i b r e s , p ê r o s e n d o t e s
intelectuais. O frio e a s m o n t a n a s m a r c a n o s e u c a r á c t e r .
Esta visión faise m á i s forte n o c a s o d o s p o b o s q u e h a b i t a n
nos extremos ou n a s c o n d i c i ó n s m á i s d u r a s . O s G a l o s , o s
pobos que h a b i t a n n o s Alpes o u o s M o n t a n e s c s d o n o r t e
de Ibéria caracterizanse p o r u n c a r á c t e r a g u e r r i d o ,
valente, que n o n conece o t e m o r ( i n c l u s o a s s ú a s m u l l e r e s
comparten e s t a s características). S o n l i b r e s p o r n a t u r e z a ,
pêro ó m e s m o tempo s o n o l l a d o s c o m o i n c o n s t a n t e s ,
d u n h a fereza, d u n h a valentia e c u n f u r o r g u e r r e i r o q u e s e
esvae a n t e a supcrstición ou a n t e c a l q u e r a p e q u e n a
dificultade. Isto relaciónase co s e u c a r a c t e r irreflexivo e
tolo e coa s ú a falta de s e n s a t e z , q u e fai q u e s e x a n p r e s a
fácil de supersticións ou de i m p r e s i ó n s v a r i a d a s e
contradictorias. Actúan s e g u n d o r e c i b e n e s t a s i m p r e s i ó n s ,
non son capaces de racionalizalas e d e m a n t e r p o s t u ras coherentes. Son pobos o n d e o m i t o s u p e r a á r a z ó n .
Non dominan a s s ú a s c i r c u n s t a n c i a s , s o n e s c r a v o s d e s tas.
Pola contra os orientais s o n p r e s e n t a d o s c o m o
posuídos polo s e u carácter indolente. E s t á n d o m i n a d o s
pola s ú a mollcie e a s paixóns m á i s d e s t r u c t o r a s , c o m o a
uxuria ou os praceres. Isto conleva u n c a r á c t e r servil,
propiciado Uimén polo clima, q u e incita ó a b a n d o n o d o s
senti os e ó sometemento s e n c o n t e s t a c i ó n ó d o m i n i o d o
Í ^ m Á ° s e r Y i l I * m o - 0 clima, a s ú a c a r a c t e r i z a c i ó n e a s ú a
CtCr C c o n s U l u c i
vrn a
ó n fisica d o s p o b o s q u e s e
P r ac uel
mundo mtwf °
*
^ 0l u n l e m a de d e b a t e ó l o n g o d o
C pervlvirà
orientais
i Í %épocas
- n o Q a s o da imaxe dos pobos
orientais, aata
contemporâneas.

86

Dende a época arcaica o q u e caracteriza ó occidente
é a b r u m a . A illa d e Eritia. o n d e vive Xerión. q u e é
d e r r o t a d o p o r Hércules, a p a r e c e r e p r e s e n t a d a ó m e s m o
t e m p o c o m o i n f e r n a l e solar, c o a p r e s e n c i a d e b r u m a . O
c a r á c t e r b r e t e m o s o n o n d e t e r m i n a polo t a n t o o s e u
c a r á c t e r positivo n i n negativo. N o r m a l m e n t e n a s i m a x e s
negativas h a b e r á m á i s b r u m a , m e n t r e s q u e n a s positivas
h a b e r á m á i s sol. coa p r e s e n c i a d u n h a luz a u r o r a i e
primaveral p e r p e t u a . No o e s t e conviven t a n t o a s b r u m a s
infernais c o m a u n h a luminosidade media ou incluso u n h a
certa c a n i c u l a . c u n exceso d e calor (como n a índia), d e b i d o
a p r o x i m i d a d e ou o r e t a r d a m e n t o do sol ó p o n e r s e .
A lóxica solsticial. q u e s e g u i a polo percorrido d o sol
e q u e lie c o n c e d e i m p o r t a n c i a ós levantes e p o n e n t e s , t a n t o
d e inverno c o m o d e v e r á n , m a n t i v o b a s t a n t e i m p o r t a n c i a
en é p o c a s posteriores. Pero a s i s t e s e ó desenvolvemento
d o u t r o tipo d e s i s t e m a , b a s e a d o n o eixe equinoccial, e n o n
n o solsticial. q u e s e t r a z a r á n a cartografia a l e x a n d r i n a
p a r t i n d o d e n d e a s C o l u m n a s de Hércules, p a s a n d o polo
s u r d e Italia, Rodas e o s s i s t e m a s m o n t a n o s o s de Asia
c e n t r a l . Nesta lóxica. o i m p o r t a n t e é o q u e e s t a ó n o r t e c
ó s u r d e s t e paralelo, n o n o q u e e s t é s i t u a d o n o s levantes
ou n o s p o n e n t e s .
A l g u n h a s z o n a s v e n s e p a r t i c u l a r m e n t e favorecidas
polo s e u clima. O clima t e m p e r a d o d e Grécia, p o r exemplo,
é r e s u l t a d o d a s ú a s i t u a c i ó n e q u i d i s t a n t e do levante e d o
ponente. O s p a í s e s míticos t a m é n p o s ú e n u n h a boa
t e m p e r a t u r a pola coexistência d e opostos, e n t r e o exceso
d a noite e d o sol. O p o n e n t e c a r a c t e r i z o u s e c o m o zona
b r u m o s a c con t e b r a s . p e r o a s i m i l o u s c p r o g r e s i v ã m e n t e ó
n o r t e c o m o z o n a fria e h ú m i d a . Ó p a s a r d u n h a concepción
solsticial a o u t r a equinoccial. a s i m í l a n s e o oeste ó norte
e o leste ó s u r . c u n h a s c a r a c t e r í s t i c a s de t e b r a s e frio.
f r o n t e a u n h a s t e m p e r a t u r a s c á l i d a s e s e c a s , respectivam e n t e . Hai u n h a c e r t a contradicción, r e s u l t a d o de c e r t a s
pervivencias. q u e c o n c i b e n ó oeste t a m é n cálido e seco.
incluso canicular.

87

Posidonio a f i r m a n o n c r e r n e s t a s f á b u l a s , p e r o
tamén contradise con m o d e l o s d i f e r e n t e s . M a u r i t a n i a . p o r
exemplo, r e p r e s é n t a s e c o m o s e c a p o r q u e o s o l d e l c n s e ó
xirar e os territorios do leste s o n h ú m i d o s p o r q u e a q u e l
pasa rápido. E s t r a b ó n critica isto. p o r q u e a s n o c i ó n s d e
seco e húmido deben referirse á l a t i t u d e s u r o u n o r t e , n o n
ó curso do sol. pois n o n t o r n a e n n i n g u r e s ó s e - l o m u n d o
u n h a esfera. O p o n s e a q u e o s c o n f i n s o c c l d e n t a i s d c I b é r i a
e Mauritania s exan a s p a r t e s m a i s q u e n t e s d a t e r r a . p o i s .
pola contra, p o s ú e n u n h a a t m o s f e r a t e m p e r a d a e c o n
numerosos rios. O oeste e o leste s o n t r a t a d o s d e feito
como d o u s c o m p o n e n t e s d o n o r t e e d o s u r . N o o c c i d e n t e
pode conservarse o cos (levante) e o s e u c a r á c t c r p r i m i tivamente positivo, d e l u m i n o s i d a d e m a t i n a l e s u a v i d a d e
pristina. coma n o s p a i s e s a f o r t u n a d o s (aqui e s t á n a s A r a s
Sestianas. t a m é n c h a m a d a s d o Sol p o r P t o l o m e o ) . p e r o
xustaponéndosc ó zophos (ponente) n u n h a e s t r a n a c a n i cula vespertina.
No ponente de verán ( s i t u a d o ó n o r t e ) e m p r á z a n s e
a s Hespérides, os Hiperbóreos. o rio E r i d a n o . o s C i m e r i o s
ou os Lestrigóns. Moitas d e s t a s l o c a l i z a c i ó n s p r i m a r i a s e
antigas do noroeste do m u n d o grego foron s e c u n d a r i a c
definitivamente e m p r a z a d a s en Libia. Así p o d e e n t e n d e r s e
a colocación d u n h a s illas A f o r t u n a d a s ou d o s D e u s e s , o u
d a s Aras do Sol x u n t o ó Promontorio d o s Á r t a b r o s , c o m o
mostra coherente d e s t a s p r i m i x e n i a s l o c a l i z a c i ó n s d e
elementos marabillosos. Incluso d e n t r o d u n h a m e s m a
zonas poden convivir tanto pobos positivos c o m a n e g a t i vos. E o caso no norte cos Hiperbóreos e o s C i m e r i o s . No
caso da Gallacia. pode aplicarse á d i c o t o m i a c l a r a q u e s e
enlre os
m
temtorios e p o b o s c o s t e i r o s e o s
1j?Hi
* n l e r t o r - Mentres o s p o b o s c o s t e i r o s d a
^ 5 0 0 ^ e s c r l t o s como p o s u i d o r e s d u n c l i m a
os n S w ^ e n t 1 r 0 . d U n ° e s t c l e m P e r a d o e i n c l u s o c a n i c u l a r .
nado e m o t V o l e m o . C m p r à 2 a n s e

n u n

norte

Mo

-

a

8reslc'

lEslrabón. III.3.51
esteu pode^ída a n à í * ! 6 x l C 0 , f o r o n o s
escomenzaron
po ae vida anárquica. Pois. habitando un pais pobre
88

e carecendo do mínimo, desexaron o alleo e estes, téndose
que defender contra aqueles, perderon os bens propios e.
deixando dc cultivar a terra, adicáronse á guerra. De modo
que a rexión quedou abandonada, perdeu o seu benestar
e pobouse de bandoleiros.

Os recursos do territorio
En c a n t o á s c o n d i c i ó n s agrícolas, Gallaicia e Lusitania s o n fértiles, a i n d a q u e o territorio m á i s fértil d a
Península é. con moito, o s u r , a T u r d e t a n i a . A z o n a costeira q u e s e e s t e n d e e n t r e o s Á r t a b r o s e o Texo. t a m é n é
u n h a á r e a p r ó s p e r a , con froitos, p a s t o s e m e t a i s .
Menciónanse certos productos naturais como a
manteiga, a cervexa, o viíio e a s l a n d r a s , q u e s u p o n e n ' a
presencia d e p r o d u c t o s d e s v i a d o s r e s p e c t o ó s típicos d a
dieta m e d i t e r r â n e a , pero t a m é n ccrta c a p a c i d a d e de
t r a n s f o r m a c i ó n dos diversos p r o d u c t o s agrícolas. O q u e
define a e s t e s p r o d u c t o s alimenticios é a s ú a oposición ó s
c o n s u m i d o s n o m u n d o clásico, x a q u e s e ten c o n s t a t a d o
a presencia d c m á i s e l e m e n t o s n a a l i m e n t a c i ó n indixena.
A manteiga, a s l a n d r a s ou a cervexa s o n o oposto do aceite,
o trigo e o vino, p r e s e n t e s e n p o u c a c a n t i d a d c en Galla?cia,
m a r c a n d o a s í u n h a inversión alimenticia evidente.
A t e r r a d o s m o n t a n e s e s é cualificada d e e s c a s a e
mísera, t a n t o en c a n t i d a d e c o m a e n calidade. Isto orixinou
u n m o d o d c vida a d i c a d o ó bandoleirismo, e s t e n d e n d o
u n h a lóxica d e m o l e d o r a , pois ó a d i c a r s e á g u e r r a ofensiva
ou a d e f e n d e r s e d o s inimigos, a terra foi d e s c o l d a d a .
chegou a s e r estéril d e b e n s n a t u r a i s , invertindo a lóxica
n a t u r a l , x a q u e foi h a b i t a d a por b a n d i d o s e non por
agricultores.
A c o n x u n c i ó n de f a c t o r e s n a t u r a i s negativos, por
u n h a b a n d a , x u n t o con d e f e c t o s d e p e r s o n a l i d a d e propios
d e s t e s p o b o s , p o r o u t r a , fixo q u e a situación c h e g a r a a s e r
u n circulo vicioso, u n e n c a d e a m e n t o o n d e a s c a u s a s s e
c o n f u n d e n c o a s c o n s e c u e n c i a s . Só a presencia dos
89

romanos, coa s ú a s u p e r i o r i d a d e a t ó d o l o s n i v e i s foi q u e n
de variar isto. de r a c h a r c u n h a s i t u a c i ó n v i c i a d a e d e
estableccr u n novo m a r c o de r e l a c i ó n q u e p e r m i t i r á v a r i a -la lóxica i m p e r a n t e a t a e n t ó n . i n l r o d u c i n d o a d e m a i s
transformacións n o h á b i t a t ( f a c e n d o b a i x a r ó s h a b i t a n t e s
dos montes á s chairas). n a e c o n o m i a e. p o l o t a n t o , c o n
repercusións sociais e políticas.
IEstrabón. III. 3. 71
Principalmente comen carne de macho cabrio e sacrifican
a Ares machos cabríos. cabalos e prisioneiros. Fan tamén
hecatombes á maneira grega e como di Pindaro •sacrifican
todo por centenares»... Os montaneses viven d u r a n t e dous
tercios do ano de landras que secan e m a c h a c a n e que logo
moen para facer pan e conservalo moito tempo. Tamén
beben «zythos»... No lugar de aceite empregan manteiga.
IPlínio. XVI. 151
Agora tamén a s riquezas de moitos pobos. ainda n a paz.
constitúense de landras. E tamén pola escaseza de cereais,
unha vez secas, móese a farina e amásase en forma de pan;
ainda hoxe mesmo nas Hispanias tómase a landra de
postre.
En canto á ganderia. a t o p á m o n o s p e r a n t e u n h a
actividade definitoria d e s t a z o n a . Na á r e a e n t r e o T e x o e
os Ártabros hai bos pastos, t a m é n h a i c a b a l o s . c h i b o s e
cabróns, u s a d o s para os sacrifícios. N o u t r a s z o n a s e x i s t e n
diversas pragas, de coellos e r a t o s , p a r a s u p e r a r a s c a l e s
oi necesana a colaboración d o s r o m a n o s , f a c c n d o s e
ev ente a incapacidade dos i n d í x c n a s p a r a r e s o l v e l a s p o r
si mesmos.

lV

Os productos n a t u r a i s q u e m á i s s o n a t i v e r o n n a
Antigüidade, chegando a definir a t o d a a P e n í n s u l a I b é r i c a .
foron os metais. A s ú a a b u n d a n c i a foi p r o v e r b i a l . I n c l u s o
a propla n a t u r e z a produce os m e t a i s f u n d i d o s , q u e s o n
aproveitados poios fenícios ou os gregos. P o s i d o n i o . c o m o
o mesmo Estrabón reconece. è hiperbólico ó f a l a r d a s
riquezas d a Turdetania. Isto teriano e n c o m ú n c o s p o b o s
do norte (tamén os pobos dos limites p o s u í a n e n H e r o d o t o
u n a gran riqueza en productos preciosos, c o m o o u r o .
estaAo ou âmbar).
90

Poden s u b l i n a r s e d o u s e l e m e n t o s significativos: a
orixe e d e s c u b r i m e n t o d e s t e s m e t a i s e a s ú a e x p l o t a c i ó n .
En c a n t o á s ú a orixe, u n d o s m o t i v o s m á i s r e c o r r e n t e s é
situala n a q u e i m a a c c l d e n t a l de m o n t e s ou d e b o s q u e s ,
que provocou q u e o o u r o c a p r a t a s e f u n d i r a n e s a i r a n
á superfície, c o m o n o c a s o d o s Pirencos. E n c a n t o á s ú a
çxplotación, p a r e c e q u e n a z o n a d o s Á r t a b r o s e n a d a s illas
Cassitérides, e s t e a t ó p a s e c a s e n a superfície, s e n d o d o a d o
de extraer. N a s C a s s i t é r i d e s h a i m i n a s de e s t a n o e c h u m b o
a pouca p r o f u n d i d a d e e n o territorio d o s Á r t a b r o s h a i
presencia d e s t e s e l e m e n t o s n o solo e n o s rios, s e n d o
traballados p o l a s m u l l e r e s . A z o n a e n t r e o Texo e o s
Ártabros é definida t a m é n c o m o rica en m e t a i s . O s rios
son r e p u t a d o s pola s ú a a b u n d a n c i a e n o u r o . O p r o c e s o
de traballo n o n é d e m a s i a d o complexo, pois a t ó p a s e o u
ben s u p e r f i c i a l m e n t e , o u b e n n o s rios, co q u e p o d e s e r
desenvolvido polas p r o p i a s m u l l e r e s . Pode q u e a t a a
introducción efectiva d o s r o m a n o s , a explotación d e s t e s
xacementos fora c s c a s a , asi c o m o o s e u c o n e c e m e n t o . As
técnicas t a m é n s e r i a n r u d i m e n t a r i a s . Cos r o m a n o s
producluse a g r a n t r a n s f o r m a c i ó n n o m o d o de explotación
destes r e c u r s o s metalíferos.
IPlinlo. IV. 1121
Esta rexlón citada (Galfôecia) dende o Pireneo está chea
de xacementos de ouro. prata, ferro, chumbo negro e
branco.
IPlinlo. XXXIII. 77-781
O ouro obtido poios «arrugla* non se funde, senón que é
ouro en si mesmo. Asi atópanse masas. pêro non nos
pozos, de máis de dez libras: u n s chámanlle a estas masas
•palagas* e outros «palacumas» c cando é pequena
chámanlle «balux».
Alguns contaron que Astúrias, Callsecla e LusItanla, por
este procedemento. en cada ano. sobrepasaron as 20.000
libras de peso. pêro Astúrias é a que produce a melrande
parte. En nlngunha outra parte da terra se mantén esta
abundancia.
IXusUno. XLIV. 4-61
Rexión riquislma (Gallseclal de cobre c chumbo adema s
de mlnlo que ata lie dou nome ó rio vicirto. Tamcn foi r ca
91

en ouro e prata ata tal punto que m e s m o co a r a d o frccuentementc sacan trozos de ouro. Nos confins deste pobo está
o monte sacro ó que se considera pecado violalo co ferro
(cavar nel); pero se a terra se fende por u n ralo. o que
nestes lugares é cousa frecuente. permítese recoller o ouro
descuberto. como un don de deus.
A difícil orografia d e t e r m i n a a s ú a v e z o s m é d i o s d e
comunicación. A e s c a s e z a d e s t e s , q u e fai i n a c c e s i b l c s
e s t a s áreas, é c o n s e c u e n c i a i n e v i t a b l e s o b r e t o d o d a
condiclón m o n t a n o s a do territorio e. e n m e n o r m e d i d a ,
doutros factores tales c o m o o s rios. P e r o t a m é n n e s t a z o n a
atópanse alonxados poios c a m i n o s t e r r e s t r e s c d o m e s m o
xeito os caminos d o m a r s o n l o n g o s .
A comunicabilidade de L u s i t a n i a . n a s s ú a s z o n a s
costeiras, é boa. polo m e n o s n o q u e a t i n x e ã p a r t e c o s t e i r a .
Posidonio (criticando a Aristóteles), a f i r m a q u e a s c o s t a s
dc Lusitania e s t á n f o r m a d a s p o r l i t o r a i s a r e o s o s e p o u c o
elevados, coa p r e s e n c i a d e n u m e r o s o s rios, t a n t o g r a n d e s
coma pequenos, s e n d o m o i t o s d e l e s n a v e g a b l e s . S o n
tamén os que p o s ú e n m á i s a r e a a u r í f e r a . O D o u r o é n a v e gable, con g r a n d e s e m b a r c a d e i r o s e c o n a s e n t a m e n t o s
Celtiberos e Vacceos n a s ú a orixe. T a m é n a p a r e c e n m e n cionados o Texo, o M u n d u s , o rio Limia (asi m e s m o
chamado Lethes, do E s q u e c e m e n t o o u Belión). E n x e r a l .
os rios posúen beiras elevadas q u e r e c i b e n o m a r c a n d o
ascende a marea. impedindo q u e d e s b o r d e n s o b r e a s
chairas. Ademais a x u d a o feito d e q u e o t e r r e o é m o i
accidentado.
As r u t a s m a r i n a s posúen u n h a i m p o r t a n c i a g r a n d e .
a s reíerencias. por exemplo, ó p o r t o d o s Á r t a b r o s , á
presencia de embarcadeiros n a d e s e m b o c a d u r a d o M i n o
c
oniercio coas Cassltérides falan d u n c o m e r c i o
allnxlna s
do finlTn Árt ^
° h r e todo a t r e s á r e a s : á z o n a
3 T
( c
o s
cidades!
°A
?
Ártabros, c u n p o r t o e
Bal
e tamén á L T i ^
x a s . co Mino e c e r t o s p e i r a o s .
mar e polas c o r r e n í ^ n ' d c í l n i d a c o m o m o i a c c c s i b l e p o r
cs fluviais e moi p r ó s p e r a . N e s t a s t r e s

92

zonas, s o b r e todo n o s u r . a p a r e c e n r e x i s t r a d o s a r q u e o l o xicamente p r o d u c t o s c o m e r c i a i s m e d i t e r r â n e o s d e n d e
antigo, d e n d e o S. VI a . C .
lEstrabón. III. 3. 81
O rudo e salvaxe non se debe só á súa vida guerreira
senón tamén ó seu alonxamento. Pois as na vegacións e
os caminos son longos c ó non teren relacións con outros
perderon a sociabilidade c a humanidade. Pero isto hoxe
é máis levadciro pola paz e pola chegada dos romanos:
mais. ós que ainda non chegou esto. son máis bárbaros
e bestiais. Ademais, esta maneira de ser acrecentouse
nalguns deles pola aspereza dos lugares e das montanas.
Pero agora, como dixen. todas estas guerras están rematadas: porque a aqueles que ainda estaban máis vencellados
ó bandoleirismo, os Cántabros e os seus vecinos. domlnounos César Augusto...
lEstrabón. III. 4. 161
A costa oceânica setentrional, pola súa frialdade, carece
deles (olivo. vide e Agueira): a maioria do pais leva unha
vida miserable non só pola neglixencia dos seus habitantes
e falta dc preocupaclón senón sobre todo pola necesldade
e polo salvaxe desexo dos seus instintos bestiais, se é que
ninguén pensa que vlven ben os que se lavan co mexo
gardado de tempo en tinas e que tanto os homes como a s
súas mulleres lavan os dentes con el como se dl dos
Cántabros e dos seus veciftos.
4 3. As d i v e r s a s e o n c e p c i ó n s e t n o g r á f i c a s d e Gallsecia

A barbarie no mundo antigo e en Gallxcia
As principais c o n s t r u c c i ó n s n o m u n d o a n t i g o s o b r e
o descnvolvemcnto d a civiUzacIón foron a s d c Lucrécio,
Demócrito c Platón. T. Cole (Democritns and the sources
ojGreek Antliropology. W e s t e r n Reserve University. 1967.
p. 2 5 ss) e s t a b l e c c u n h a clasiflcación. q u e s e pode derivar
do e s t ú d i o d e s t e s a u t o r e s , s o b r e o progreso d a vida
h u m a n a . M a r c a oito e s t á d i o s n o dcsenvolvemento d a
cultura, que, adaptados, serian:

93

1. Os primeiros estádios: nómades, c u n h a depcndencla da
recolecclón para a subsistência.
O Lume. os vestidos e o gando son descortecidos.
2. Primeiro desenvolvemento do pastoralismo. coa recolecclón e almacenamento de comida.
3. Descubrimento das casas, dos vestidos, do lume. do
gran e dos seus médios de preparaclón.
4. Formación das primeiras sociedades, co desenvolvemento
das primeiras linguaxes.
A competición e emulación estimulan o nacemento das
artes prácticas.
5. Maior desenvolvemento da tecnoloxia gracias ó lume.
Nun primeiro momento, a minería e metalurxla. orixe de
elementos que permitirán mellora-la guerra, o vestido e a
agricultura.
6. Debido ó carácter cumulativo do proccso. desenvolvemento das artes úUles: expericncia a c u m u l a d a c maiores
achados humanos no uso das actividades manuais,
lingüísticas ou mentais (mans. língua e intelixencia).
7. Desenvolvemento das artes non esenciais. como a
Astronomia e a Música.
8. Conclusión: o estado de civilización aparecido nos
primeiros documentos rexistrados.
O descubrimenlo dos metais e a d a linguaxe
suponen d o u s m o m e n t o s de inílexión i m p o r t a n t e s n e s t e
progreso d a civilización. O d e s c u b r i m e n t o d o s m e t a i s
permitiu o desenvolvemento d o u t r a s t é c n i c a s c o m o o
vestido e a agricultura. Este x u r d i m e n t o d a s t e c n o l o x i a s
pode deberse á observación d a n a t u r e z a , c o m o n a q u e i m a
dos montes. T a m é n a orixe d a s t é c n i c a s p o d e r e s i d i r e n
determinadas persoas. d e u s e s , h e r o e s o u s e m i d e u s e s q u e
aportan o conecemento d e s t e s s a b e r e s . O c a s o m á i s
célebre é o de Prometeo. q u e r o u b a o l u m e ó s d e u s e s p a r a
h

Hi o Ó S h o . m c s - P U n l ° f a i u n h a lista d e d e s c u b r i d o r c s
e versas técnicas, a r t e s e e l e m e n t o s , e n t r e o s q u e s e

HmÍ? U n ui
que foi o primeiro e n leva-lo e s t a f i o
dende a Illa Cassltéride.
IPlínio. VII. 1971
CaLMJtértde^01 °

primelro

*l uc trouxo chumbo da Illa

E s t a f o r m a d e d e s c u b r i m e n t o é algo n o r m a l , p o i s
seria u n h a c o n t r i b u c i ó n á h u m a n i d a d e p o r p a r t e d e s e r e s
superiores, q u e a x u d a n ó d e s e n v o l v e m e n t o d e s t a . P ó d e s e
apreciar c o m o s e m a n t é n o tópico d a s C a s s i t é r i d e s . l u g a r
dende o n d e c h e g a o e s t a n o , a p o r t a d o p o r u n n a v e g a n t e
c h a m a d o Midácrito. O i m p o r t a n t e é e n m a r c a r e s t e d e s c u brimento d e n t r o do s e u c o n t e x t o e c o n s t a t a - l a pervivencia
d u n tópico d e n t r o d a t r a d i c i ó n c l á s i c a .
O p u n t o d e inílexión e n t r e o h o m e e o s a n i m a i s e
salvaxes reside no c o n s u m o d e c a r n e d a s ú a m e s m a
especie. O i n t e r e s e etnográfico, e o d e b a t e implícito e n t r e
natureza e c u l t u r a , c o n t r i b u i u a s u s c i t a r e n c e r t o s e n t o r nos u n i n t e r e s e por f e n ó m e n o s c o m o o c a n i b a l i s m o o u o
incesto, t a b ú s . e n definitiva, e n c a n t o á a l i m e n t a c i ó n d e
carne h u m a n a ou á s r e l a c i ó n s s e x u a i s e n t r e m e m b r o s d a s
m e s m a s famílias. No c a s o d o s p o b o s m á i s s a l v a x e s . o
canibalismo ( m e s m o d o s falecidos ou d o s p r o p i o s pais) e
a c o m u n i d a d e d e m u l l e r e s a p a r e c e con t o d a nitidez.
O r e s p c c t o poios pais, a devoción ó s d e u s e s e a
obedicncia á s leis s o n t r e s m a n d a m e n t o s d o m u n d o d a
polis e d o m u n d o civilizado. S o b r e a i m a x e do antigo salvaxe d a Odisea s o b r e p o n s e a d o 'novo salvaxe*. m o d e r n o s
inimigos d a cidade, q u e a c t ú a n c o n t r a a s s ú a s leis e
c o s t u m e s . A lóxica d o ventre, d o s i n s t i n t o s m á i s p r i m á r i o s
é propia t a n t o dos b á r b a r o s c o m a d o s e s c r a v o s . O s
M o n t a n e s e s d o norte de Ibéria, por exemplo, c o m e n e
beben rápido, a p r e s u r a d o s , v e n s e d o m i n a d o s poios s e u s
instintos bestiais.
F r o n t e ó e s p a c i o p e c h a d o d a c i d a d e e do poder,
á b r e s e o e s p a c i o sen limites d a m o n t a r i a n o m u n d o grego,
onde a s b a c a n t e s (mulleres a d o r a d o r a s d e Dioniso, d e u s
do vino) c o n s u m a n os s e u s ritos c a n i b a l e s e salvaxes. pero
ó m e s m o t e m p o hai u n h a n a t u r e z a e d ê n i c a e m a r a b i l l o s a .
A n a t u r e z a a s u m e deste xcito e s t a t u t o s a m b í g u o s . No c a s o
d a s mulleres poderemos comprobar como a s ú a presencia
en p e q u e n a s illas do occidente o n d e desenvolven ritos
salvaxes pode e q u i p a r a r s e co m u n d o d a s B a c a n t e s q u e s e
r e t l r a n á s m o n t a n a s . P r o d ú c e s e u n h a oposición d a civill95

94

zación á s condicións s a l v a x e s s o b r e o p l a n o a n t r o p o l ó x i c o
(os tempos p r i m o r d i a i s d a h u m a n i d a d e ) o u s o b r e o
etnográfico (a p o b o a c i ó n b á r b a r a ) .
Na época h e l e n i s t i c a d o m i n a n a s i d e a s d e f r a t e r nidade universal, de p o b o s felices s i t u a d o s e n illas c en
zonas i n c o n t a m i n a d a s p o l a civilización. c u n h a n a t u r e z a
que produce a u t o m a t i c a m e n t e t ó d o l o s b e n s n e c e s a r i o s
para u n h a vida feliz. S o n p o b o s c e r c a n o s á s o r i x e s da
h u m a n i d a d e , con c a r a c t e r í s t i c a s f í s i c a s e m o r a i s s u p r e mas. O estoicismo, d e n t r o d o q u e s e e n m a r c a P o s i d o n i o .
está influído p o r isto. p e r o c o n R o m a . q u e e s t a b l e c e
relacións de dominio e de c o n q u i s t a c o n e s t e s p o b o s . xa
é distinto. As i d e a s e s t ó i c a s d e f r a t e r n i d a d e u n i v e r s a l , de
unidade do xénero h u m a n o , d e n t r o d a cal p o d e m o s s i t u a r
a s p o s t u r a s de C r a s o de d a r a c o n e c e - l a r u t a d a s
Cassitérides a todo a q u e l i n t e r e s a d o . s o n r e f o r m u l a d a s
coa expansión do Império r o m a n o .
lEstrabón. 111. 5. 111
Mais. os romanos, intentándoo moitas veces. chegaron a
coftecc-la ruta. E cando Publlo Crasso, chegando ata eles.
cofieceu que os metais podianse cavar a pouca profundidade
e que a xente era pacífica, ensinou con claridade ós
Interesados a navegaclón. ainda que era m á i s longa que
a navegaclón ata Bretana.
Con Roma valse c a r a u n h a c o n c e p c i ó n u n i v e r s a l . A
unidade xa non vén d a d a pola u n i d a d e c ó s m i c a e d o h o m e
como especie senón m e d i a n t e u n h a visión x e o g r á f i c a .
s u m a n d o tódolos seres h u m a n o s n u n g r a n o r g a n i s m o q u e
e o m u n d o conecido e civilizado, d e n t r o d o I m p é r i o r o m a no. que domina e conquista v a s t o s t e r r l t o r i o s e n u m e r o sos pobos Isto concédclle u n s e n t i d o á h i s t o r i a u n i v e r s a l
d e 03(13
TV Í T , f
P 01 * 0 - E s t e d o m i n i o d e b e l e x i t i m a r s e .
A,Ia q u e 0 S V ° b o s e territórios a l l c o s ó I m p é r i o
á desc
^ n £ o T * '
* c l ó n daqueles integrados
ideolóxica com° 0 ™ m a n o d e n o t a r á u n h a f o r t e c a r g a
o pode comprobarse c o n E s t r a b ó n .
tamento n da^a l rbnrir. R n )r d C S
^ u e d e t e r m i n a n o trabarie e da civilización n a o b r a d c E s t r a b ó n .
96

o q u e ten d a d o l u g a r a u n h a a b u n d a n t e bibliografia,
podemos c o n c l u i r q u e n e s t a i n t e r v e n e n t a n t o f a c t o r e s
naturais coma a s propias características h u m a n a s . E n
Estrabón d e s t a c a n a e s t r u c t u r a política c o e n t o r n o n a t u ral. A evolución d a civilización h u m a n a c e x p l i c a d a p o r
dous factores: a s i n f l u e n c i a s d a s c o n d i c i ó n s x e o g r á f i c a s e
o médio físico e pola forza d a t r a d i c i ó n , q u e i m p l i c a diferencias d c niveis d e c u l t u r a . N e s t a t r a d i c i ó n . e n t e n d i d a
n u n s e n t i d o a m p l o , e n t r a r í a n t a n t o a s c u e s t i ó n s políticas,
coma a s e s t r u c t u r a s s o c i a i s e os m e s m o s c o s t u m e s , f a c tores q u e t e n e n a s ú a orixe n o E s t o i c i s m o , s e n d o recollidos
e perfeccionados p o r Posidonio, q u e e s t i m a a forza d a
tradición o u d a c u l t u r a m á i s f o r t e s c á d e t e r m i n a c i ó n
xeográfica.
As d i s t i n c i ó n s e n t r e g r e g o s e b á r b a r o s e h o m e s
civilizados e n o n civilizados vén d a d a . s e g u n d o Diodoro d e
Sicilia, c o n t e m p o r â n e o d c E s t r a b ó n c q u e t a m é n e s c r i b e
sobre o occidcnte, p o l a «facultade d e razoar», a m o s a d a pola
paideia, a c d u c a c i ó n d u n pobo. S e r i a algo i n d e p e n d e n t e
d a s c i r c u n s t a n c i a s exteriores, c o m o o e n t o r n o xeográfico,
revelando a n a t u r e z a d a raza. A civilización provén d a
virtude, m e n t r e s q u e a b a r b a r i c d a m a l d a d e .
E s t r a b ó n u s a d e t e r m i n a d o s adxectivos p a r a c u a l i fica-los m o d o s d e vida; a s í u s a m o i t a s veces kakôbios (vida
mala, desfavorable) referido ó s p o b o s d o n o r t e d e Ibéria.
E x a m i n a a c a l i d a d e d u n territorio s e m p r e e n f u n c i ó n d a s
s ú a s c o n d i c i ó n s d c h ab i t ab i l i d ad e. D a s e o p a s o d o c o n cepto d c b á r b a r o d u n s e n t i d o étnico a u n s e n t i d o xeral,
d e a u s ê n c i a d e civilización. c u n valor ético (definido p o r
novos p a r â m e t r o s , como a v i r t u d e e o vicio). A s leis e a
vida cívica, e n definitiva a civilización. f o r m a n a s g r a n d e s
lifias dircctriccs q u e d e t e r m i n a n o g r ã o de b a r b a r i c c
salvaxismo. Estrabón non considera o â m b i t o persoal n a
b a r b a r i c . s e n ó n o social. E s t á moi lonxc, ó Igual q u e C é s a r ,
d a concepción d o 'bo salvaxc'. O s b á r b a r o s s o n n o r m a l m e n t e p o b o s i n c a p a c c s q u e viven s e g u n d o o q u e lies ofrcce
a natureza.
U n h a cucstión i m p o r t a n t e en t o d a a xcografia c a
etnografia a n t i g a a p a r e c e ó t r a t a r a s relacións e n t r e a s
97

condicións n a t u r a i s e o nivcl c u l t u r a l d u n p o b o . c o m o
rclaclón de causa-efecto. Xa e s t a b a p r e s e n t e n a e t n o g r a f i a
clásica. potenciãndose n a época h e l e n í s t i c a . p o l a a p e r t u r a
e conecemento de novos territorios. A r i s t ó t e l e s r e f i r c s e ó
carácter servil dos b á r b a r o s . M e n t r e s q u e a i n d i s c i p l i n a
dos bárbaros nórdicos d é b e s e á n a t u r e z a d o p a í s . o s
gregos, ó estaren s i t u a d o s n o c e n t r o , n o n t e n e n e s t a s
desavantaxes. Factores como a l a t i t u d e , a a l t i t u d e o u a
humidade son c a u s a d e equivalência e n t r e p o b o s m o n t a nosos e pobos setentrionais.
Como c o n s e c u e n c i a d i r e c t a d a s c o n d i c i ó n s
orográficas a d v e r s a s atopamo-lo i l l a m e n t o ( e k t o p i s m ô s ) d e
moitos pobos b á r b a r o s q u e vivcn n a s m o n t a n a s . E s t e s s o n
os autênticos bárbaros, d e p e n d e n t e s d a n a t u r e z a q u e o s
rodea: son á s veces n ó m a d e s . Os q u e viven d a c a z a c d a
recolección representan o nivel m á i s b a i x o d a e v o l u c i ó n
humana./ Como os Etíopes (é r e c h a m a n t e a e v o l u c i ó n
destes dende o seu e s t a t u t o d e p o b o feliz c o n H o m e r o a t a
representa-la barbarie m á i s absoluta), a t ó p a n s c n a s z o n a s
extremas d a ecumene. e n t e n d e n d o c o m a t a l e s o s l i m i t e s
norte e s u r . onde a existencia h u m a n a é m o i p r e c a r i a
debido a s condicións desfavorables, polo frio e a calor
insoportables./ Os n ó m a d e s p a s t o r e s t e n e n u n l u g a r
intermedio entre a civilización e a b a r b a r i e . A e x i s t e n c i a
verdadeira e civilizada só é a s e d e n t a r i a . a d a a g r i c u l t u r a .
Outro signo a ter en conta é a vida e n s o c i e d a d e .
Estrabón opón civilizado, politikon. a salvaxe, b á r b a r o .
Respecto ós Montaneses do norte d e Ibéria a f i r m a q u e n o n
se pode cualificar de polilikon o q u e él e s t i m a c o m o r a s g o
de xinecocracia, que a s mulleres t e n a n i m p o r t a n c i a d e n t r o
do sistema matrimonial, o cal é contrario á b o a o r d e social.
Os bárbaros non posúen n o r m a l m e n t e u n s e n t i d o c o m u nitário mol acentuado nin contactos co exterior. I n c l u s o
a )
J I°P^nSlÓnJ q u e t e A c n ó suicidlo é u n h a mostra da s ú a
ar ez c carácter, da s ú a insociabilidade. q u e s e s o b r e p ó n
sobre o illamento e a dureza do h á b i t a t no q u e viven.
m u n d o
nestr Ü í í l T
Pechado cn si m e s m o (lembremos,
este senUdo. a evocaclón da ímaxe de circularidade).

98

insociables r e s p e c t o ó s d e m á i s e r e s p e c t o ó s p o b o s e á s
civilizacións e s t r a n a s . p r e f e r i n d o s u i c i d a r s e a n t e s d e
integrarse d e n t r o d u n novo e s p a c i o político q u e engloba
a diversos p o b o s e p e r m i t e novos c â m b i o s e t r a n s f o r m a cións n a forma de vida. O p r o g r e s o d a civilización vai
parello ó d a u r b a n i z a c i ó n . As c i d a d e s s o n c o n s i d e r a d a s
base d a civilización. A i n s t a l a c i ó n d e colonias c u n elemento crucial n o progreso d a u r b a n i z a c i ó n e. p o r t a n t o ,
da civilización. C o n s e c u e n t e m e n t e . o mellor m o d o d e
debilita-la forza d u n pobo reside n a d e s t r u c c i ó n d a s s ú a s
cidades, e n a dispersión d o s s e u s h a b i t a n t e s , c o m o s e
intentará n a P e n í n s u l a Ibérica.
IFloro. II. 33. 521
Logo. el en persoa (Augusto traias Guerras Cántabras).
fixoos baixar dos montes a uns. a outros obrigounos con
reféns e a outros vendeunos como prisioneiros segundo o
derclto de guerra.
As condicións d e habitabilidade son a s q u e determinan, p a r a E s t r a b ó n . a calidade d u n territorio. O interior
soe ser c a s e s e m p r e a z o n a m á i s á s p e r a . O s elementos q u e
demostran a s ú a prosperidade son os froitos e a hidrografia. q u e é u n elemento i m p o r t a n t e n a s s ú a s condicións
de habitabilidade. A zona ideal é a Mediterrânea, especialmente Italia. p e r o t a m é n a Galia meridional ou Sicilia.
Pero por e n r i b a d a s condicións xeográficas d o m i n a a
virtude, q u e é o que d e t e r m i n a o nivel de civilización. As
condicións xeográficas poden s e r limitadoras, pero n u n c a
d e t e r m i n a n t e s . D a n s e c a s o s d e z o n a s ricas h a b i t a d a s p o r
b á r b a r o s , c o m o a Galia Narbonense. ou d e zonas pobres,
como a m e s m a Grécia, h a b i t a d a s por pobos extremadam e n t e civilizados. Polo feito d e e s t a r sobre u n h a zona fértil,
a l g ú n s b á r b a r o s (como os T u r d e t a n o s n a Bética) poden
evoluir positivamente, explotando a natureza e a c e p t a n d o
os a s p e c t o s benéficos do dominlo romano.
A b a r b a r i e pode e n t e n d e r s e como u n verdadeiro
circulo p e c h a d o : Montana- pobreza do solo -ausência de
agricultura - b a n d i d i s m o -guerra -hábitat disperso -costum e s - s a l v a x e s -illamento. Nun certo sentido existe u n
i n d ú b i d a b l e influxo n a t u r a l , pois os h a b i t a n t e s cn climas
99

extremos, os q u e n o n viven n a s z o n a s t e m p e r a d a s , v e n
dificultada a s ú a vida a t a e x t r e m o s i n a g u a n t a b l e s . A s
m o n t a n a s e rexións d e s é r t i c a s r e p r o d u c e n n a s l a t i t u d e s
medias a s c aracterís ticas (en c l i m a e s i t u a c i ó n x e o g r á f i c a )
d a s zonas s e t e n t r i o n a i s o u m e r i d i o n a i s e x t r e m a s .
Para E s t r a b ó n ê i m p o r t a n t e a p r e d i s p o s i c i ó n á v i d a
en sociedade, o c o n x u n t o d e c u a l i d a d e s d o e s p í r i t o q u e
posibilitan que o h o m e p o i d a d o m i n a - l a n a t u r e z a . A
maioria dos b á r b a r o s u n e n u n h a m a l a n a t u r e z a c o a
ausência de predisposición. de xenio. O x e n i o v é n d a d o p o r
u n h a forza superior, n o n é e f e c t o d a c a s u a l i d a d e .
Dentro d a b a r b a r i e p o d e n existir d i v e r s a s g r a d a c i ó n s .
O que se perde de b a r b a r i e g á r i a s e e n civilización. c á
inversa. Ámbolos d o u s poios s o n i g u a l m e n t e a t r a c t i v o s ,
atraendo cara si con igual forza ó s d i v e r s o s p o b o s . A p r o videncia u s a d a por E s t r a b ó n c o r r e s p o n d e a u n h a n o c i ó n
estóica que implica u n u n i v e r s o o r g a n i z a d o s u m i s o á u n
principio creador. Pon c o m o e x e m p l o ó s C á n t a b r o s q u e .
anque son perigosos, t e n e n u n c a r á c t e r b e l i c o s o q u e d e v e n
u n modo de completa-lo Império. C ú m p r e s e a c o n x u n c i ó n
entre a s c o u s a s e os s e r e s , a s e g u r a n d o a u n i d a d e d o
universo.
Os bárbaros equipáranse á s b e s t a s salvaxes e á s
paixóns. q u e r e p r e s e n t a n o nivel inferior d o e s p í r i t o . S o n
nómades e b á r b a r o s por imposicións x e o g r á f i c a s . A p a r e n temente libres, non o son. m ó v e n s e s e n o r i e n t a c i ó n , e n
movemento perpetuo, o cal é algo estéril e n e g a t i v o . A
guerra e a r a p i n a soen se-las s ú a s a c t i v i d a d e s m á i s
normais. Os b á r b a r o s n o n dominem a s s ú a s p a i x ó n s . s o n
impulsivos e de alma simple, c a e n n a o s t e n t a c i ó n . s o n
insolentes, c u n h a sexualidade d e s e n f r e n a d a . c c o n
costumes b á r b a r o s como o canibalismo o u o h o m i c í d i o d o s
vellos^ O carácter é o importante, m e n t r e s q u e a s c a r a c t e rísticas físicas e a lingua son c o u s a s m e n o r e s . A d e s o r d e
d a s línguas e a s ú a a b u n d a n c i a fala d a d i s c ó r d i a i m p e ninte n o seu m u n d o . As características p r i n c i p a i s q u e
definen 6 b á r b a r o son a discórdia, a mobilidade, a f e r e z a
e o furor guerreiro. A barbarie pode ter. pois. m o i t a s

t

100

vertentes, p e r o t o d a s e l a s e q u i p a r a n ó s d i v e r s o s p o b o s
bárbaros e n t r e si. pois c h c g a n a percibirse c o m o s c m e l l a n t e s
dentro d o s e u s a l v a x i s m o .
(Estrabón, III. 3. 7)
...Asi é a vida dos montaneses que. como xa dixen. repito.
que son os que viven no lado setentrional de Ibéria, os
Callaicos. os Astures c os Cántabros ata os Vascóns e o
Pirineo. Pois todos eles tenen unha vida semellante.
O b á r b a r o e s t á d o m i n a d o p o l a s s ú a s orixes a n i m a i s .
As t e b r a s d a a l m a r e c o r d a n á s d a n a t u r e z a . O e m p r a zamento ideal d o b á r b a r o é n a s m a r x e s d a h u m a n i d a d e ,
illados, c o m o e s t á n o s h a b i t a n t e s d o n o r t e d a P e n í n s u l a
Ibérica, t a n t o p o l a orografia. c o m o p o l a l o n x a n i a o u o frio.
lonxe dos c e n t r o s civilizados. A b a r b a r i e é o m u n d o d a s
tebras. o n d e n o n h a i r a z ó n . s e n ó n erros, m o n s t r o s ,
ilusións, d e n t r o d u n h a s d i m e n s i ó n s t e m p o r a i s (nos
tempos do início do m u n d o ) e e s p a c i a i s ( e q u i p a r a b l e s ó
m u n d o infernal) alleas.
C e r t o s e l e m e n t o s s e r v e n c o m o símiles d a b a r b a r i e . .
coma os a n i m a i s , os escravos, ou f e n ó m e n o s como a noite
e a e s c u r i d a d e . No n o r t e d a P e n í n s u l a d a n z a n d e noite,
por exemplo, e a l g ú n s d e s t e s p o b o s visten de negro. A
mobilidade, a u a n i í a s . d o s b á r b a r o s t a n t o fisica c o m o
psicolóxica o u emocional é proverbial. P o s ú e n u n h a
ineptitude radical p a r a a paz. m ó v e n s e d e n t r o d u n
a m b i e n t e d e i n e s t a b i l i d a d e xeralizada. d e ilusión. d a
a p a r ê n c i a , d o n o n - s e r . C a e n n a precipitación e n a
s u p e r s t i c i ó n moi facilmente. E s t a inestabilidade, e s t a
vanitas, c e s p e c i a l m e n t e r e c h a m a n t e e n t r e o s n ó m a d e s , a s
m u l l e r e s c o s tolos, q u e c h e g a n a s e r imaxes privilexiadas
de r e p r e s e n t a c i ó n do m u n d o d a b a r b a r i e . O s m i t o s
exempliflean t a m é n o m u n d o b á r b a r o como o m u n d o d a s
l e n d a s , d a s v e r b a s sen sentido, incomprensible. c o m a a
propia l i n g u a , q u e fai q u e os n o m e s s e x a n inintellxiblcs,
a s i m i l á n d o s c ó s b e r r o s d o s a n i m a i s . Os b á r b a r o s
o c c i d e n t a i s o p ó n e n s c ó s orientais, q u e s e d e b a t e n d e n t r o
do m u n d o d a luxuria, do feminino e do servilismo m á i s
absolutos.
101

[Estrabón. 111.3,7]
Poderia citar máis nomes (falando d o s Montaneses). pero
fuxo do detalle aburrido x a q u e a n i n g u é n lie c agradable
escoitar Pleutauros. Bardyetas. Allotrigas e o u t r o s nomes
ainda peorcs c menos Intelixibles.
Dentro deste m u n d o préstasellc a t e n c i ó n ó s c o s t u m e s
raros e marabillosos. Son e s t e s t r a z o s d c c u l t u r a s u p e r ficial o s q u e a x u d a n a p r o b a - l a i d e n t i d a d e o u d i f e r e n c i a
d o s p o b o s ós ollos d o s a u t o r e s a n t i g o s .
O raro e salientable é o q u e concita a curiosidade,
como os p a n t a l ò n s g a l o s e o s c a b e l o s l o n g o s , p r o p i o s d e
mulleres. n o s h o m e s d a Gallaecia e L u s i t a n i a . R e s p e c t o ó
vestTdó. q u e o s - h o m e s v i s t a n d e n e g r o c a s m u l l e r e s d e
branco introduce certas diferencias c n c a n t o ó x é n e r o . O s
bárbaros tenen adornos, son e x t r a v a g a n t e s , e x u b e r a n t e s ,
inestables. T a m é n o s c a b e l o s p a r e c e n f e m i n i n o s : o s s e u s
usos matrimoniais son así m e s m o d e s v i a d o s . O s c o s t u m e s
d u n pobo (o vestido, o s u s o s f u n e r á r i o s , s e x u a i s , d e
habitat) n o n s o n u n h a m e r a c u r i o s i d a d e , s e n ó n o s s i g n o s
q u e m a r c a n o s e u c a r á c t e r e o nivel d e c i v i l i z a c i ó n .
^ O que define a identidade p r o p i a d e c a d a p o b o é a

s ú a organización social*. D e n t r o d e s t a , o r e s p e c t o á a u t o ridade revélase como esencial. E x i s t e u n e x e m p l o r e l a c i o n a o con Gallaecia o n d e a p e r d a d o x e f e l e v a á r e b e l i ó n
c a dlspersión. E o c a s o d e d o u s p o b o s . C é l t i c o s e
c le an a
o «üir* r f
^ ^
Gallaecia n u n h a e x p e d i c i ó n d e n d e
6
a este acon ece
°
^
m e n t o lie c o n c e d e r o n n o m e
oó rín
no A
do esquecemento.

A eílcacla d a

n a rt„«

organización p o l i ü c a e s o c i a l m ó s t r a s e
da P e n í n ^ ^ i u ? ^ 0 1 ^ 6 d e d ° m i n i o . Moitos d o s p o b o s
lca son
tales Soer^
bandidos ou c o m b a t e n coma
Se n a S rexións
Pârte Dois e n ? r ^
montanosas; son algo a
• PO
orpecen o d e s e n v o l v e m e n t o d a civilización.
(Aplano.
73-741
metano. 73-74J
r-i - Eate foi o final da guerra de Viriato. O exemplo dc Viriato
servia para que outras moitas b a n d a s p e r c o r r e r ã o e
devaslaran a Lusitania. Sexto lunlo Bruto foi e n v i a d o

L

102

contra elas. mais desistiu de perseguilas naquela vasta
rexión comprendida entre o s rios Texo. Lethes. Douro e
Baetis. todos eles navegables; xulgaba. en cfecto. moi dificil
coller a u n h a s tropas que se movian ca velocidade propia
dos bandidos: se non a s collia. era deshonroso c se a s
vencia, non era con moita gloria. En lugar disto, marchou
contra as mesmas cidades deles, pensando castlgalos e ó
mesmo tempo enriquecer ós s e u s soldados e que os
bandidos se dispersaran voltando cada un á s ú a patria ó
sabela amcazada.
JPero d e b e distinguirse e n t r e pobos adicados__ó
__ bandidisrncPe p o b o s ~ b c l i c o s o s . O s p 6 6 õ s " c i e b a n d i d o s
ocupan u n l u g a r á p a r t e d e n t r o d a c l a s i f i c a c i ó n d e
.Estrabón . O s e u c a r á c t e r n o n o d e t e r m i n a n a s c o n d i c i ó n s ^
xeográficas, s e n ó n q u e e s c p l j e n o s e u tipo d e v i d a c o n s cientemente. E s t e t i p o h u m a n o d i f e r é n e i a s e t a n t o d o
bárbaro c o m a d o civilizado. S u p o n è n r p a r a E s t r a b ó n r a
meirande a m e a z a p a r a a civilización. O e l l m i n a l o s n o n é
xa u n h a p r e r r o g a t i v a , s e n ó n i n c l u s o ü n d ê b e r d e t o d o
v j f o b e m o civilizado, e s t i m a n d o a s í p o l i t i c a m e n t e a p r e s e r v
cia r o m a n a c n H i s p a n i a e n o s A l p e s c o m o u n d e b e r n a
procura d a a n i q u i l a c i ó n d e s e s p o b o s .
A diferencia entre a rapina e a guerra atópase n o
feito d e q u e a g u e r r a o b e d e c e a u n h a s n o r m a s d e n a t u r e z a
politica, q u e a m o s a n a e x i s t e n c i a d u n h a o r g a n i z a c i ó n
sóliüa. p r o p i a d e . socledãHês-civdll^adt\g-_Pola c o n t r a , a
r a p i n a é algo típico d o s p o b o s b á r b a r o s , q u e c o m b a t e n s e n
gftte. Estar rodeado d e b á r b a r o s p o d e i n f l u i r n a b a r o a r i ê
d b n p o b o , pola i m p r e g n a c i ó n o u polo e x e m p l o : l o m e s m o
v c o n t a r t n r»r>c c o m e r c i a n t e s p o d e a x u d a r a dulcifica-lo 7
ç a r á c t e r ; A r e p r e s e n t ã e i ó n d o b á r b a r o f u n c i o n a ideolox i c a m e n t e e n d o u s nivels: c o m o e s c r a v o ( d e s ü n a d o a
servir) e c o m o p r e s a d e c a z a . Polo t a n t o d e b e n s e r
domlnadòsT"
A chegada dos romanos, que son quen de dominaren
todo o m u n d o h a b i t a d o e d e c o n s U t u í r e n u n Imperto
universal, o c u p a u n h a praza importanüsima. Estraoon
t r a t a d c explicar., ó igual q u e Polibio.
p e r i n i t i r o n ó s r o m a n o s açgdaziQ- dorpinlQ
'— —
103

avantaxes d a s ú a p r e s e n c i a s o n v a r i a s : d e s e n v o l v e n o
conecemento xeográfieo e a civilización. a x u d a n c o n t r a a s
diversas pragas, d e s c o b r e n r u t a s , c o m o a d a s C a s s i t é r i d e s ,
e pacifican. a d m i n i s t r a n e c a m b i a n o s c o s t u m e s d o s p o b o s
bárbaros. As intervencións m i l i t a r e s d o s r o m a n o s s o n
f u n d a m e n t a i s n e s t e sentido.
Os r o m a n o s u s a n a g u e r r a , p e r o s ó o c a s i o n a l m e n t e ,
pois a a u t e n t i c a g u e r r a é a p e r p e t u a q u e d e s e n v o l v e n o s
bárbaros, b a s e a d a n o b a n d o l e i r i s m o e n a p r o c u r a d e b o t i n .
A conquista r a c h a co círculo p e c h a d o q u e i m p ó n e s t e
estado de g u e r r a p e r p e t u o . O ú n i c o q u e p o d e r e m a t a r c o
perpetuo devir, coa h i s t o r i a r e p e t i d a d o s b á r b a r o s , é a
conquista, q u e integra a e s t a s z o n a s n a ecumene.
no
Império, q u e venen agora a se-lo m e s m o .
Destaca o papel d o s c o n q u i s t a d o r e s r o m a n o s c o m a
extensores d a civilización. Na A n t i g ü i d a d e , p o r e x e m p l o .
Britania non coneceu i n v a s o r e s e s t r a n x e i r o s , p o i s n i n
Dioniso nin Hércules estiveron ali. C é s a r s e r i a o p r i m e i r o
en chegar a e s t e s territorios. E n E s t r a b ó n e s t e n o n a p a r e c e
tan destacado p a r a n o n o c u l t a r a A u g u s t o , q u e t e r i a a s í
a preeminencla n a c o n q u i s t a d u n n o v o t e r r i t o r i o p a r a o
Império. No c a s o d o s X e r m a n o s o c o r r e a l g o s i m i l a r ,
silenciando os p r o b l e m a s d a s g u e r r a s con e s t e s , q u e
deixan en mal lugar o p o d e r r o m a n o e o p r e t e n d i d o
dominio do Império. As descricións d e b e n g u i a r s e s e g u n d o
a s nccesidades de goberno, pois n o n h a i n e c e s i d a d e d e
conecer moitos d e s t e s territorios. dos q u e n o n s e p o d e
s a c a r nlngún proveito.
Un dos a r g u m e n t o s q u e fixo q u e o s x e ó g r a f o s
vulgarizadores de princípios d a n o s a era, q u e vivían d e n t r o
d u n m u n d o fortemente romanizado, r e x e i t a r a n q u e o
m u n d o habitado se estendcse a t a a l o n x a n a illa d e T h u l e .
foi q u e o s exércitos r o m a n o s n o n o c u p a r a n o s p a í s e s
setentrionais. O m u n d o h a b i t a d o d e b í a c o i n c i d i r
coa
extenslón d o dominio de Roma. co cal o s e u l i m i t e
colocousc n o paralelo de Iernc (Irlanda), q u e d a n d o
excluído o q u e s e a t o p a alén. As z o n a s m á i s a l o n x a d a s e
dcsconecidas s ó necesitan u n h a p e q u e n a d e s c r i c i ó n . I s t o
104

é coherente c o a p r e t e n s i ó n de utilidade e i n s t r u m e n t a l i d a d e
da o b r a d e E s t r a b ó n .
E s t r a b ó n s e n t e s i m p a t i a poios R o m a n o s . E s t e s ,
coma os G r e g o s c M a c e d o n i o s , e m p r a z á r o n s e en territorios
desfavorables, p e s e ó cal c o n s e g u i r o n f u n d a r g r a n d e s
Impérios, s í m b o l o s d a civilización. Os r o m a n o s s e r i a n os
mellores d o s tres, t a n t o d e b i d o ó a s p e c t o militar c o m o á
s ú a a d m l n i s t r a c i ó n . A concepción q u e p o s u í a n os r o m a n o s
sobre os p o b o s b á r b a r o s e s t á t a m i z a d a polas s ú a s i d e a s
sobre o s m e s m o s .
E s t r a b ó n non s e g u e a tradición etnográfica grega,
s e n t i n d o b e n p o u c a c u r i o s i d a d e poios pobos b á r b a r o s ,
como, p o r e x e m p l o Heródoto: a c h é g a s e m á i s b e n á
concepción d a elite r o m a n a , p a r a q u e n os novos territorios
os h a b i t a n p o b o s p o r d o m i n a r . Non lie interesa conecer,
despreza a c u r i o s i d a d e p o r f o r m a s de vida diferentes.
Incluso r e x e i t a citar certos n o m e s b á r b a r o s p o r q u e s o n
dificiles d e p r o n u n c i a r .
S e n e m b a r g o seria e s a x e r a d o considera-la etnoloxía
de E s t r a b ó n c o m o o s i m p l e reflexo ideolóxico do Imperialismo r o m a n o . Moitas i d e a s do m u n d o grego t a m é n xogan
u n i m p o r t a n t e papel n a descrición dos cspacios occidentais.
A xeografia p o n s e ó servicio d o poder, pois a c o n q u i s t a
faise m á i s d o a d a c o n e c e n d o a s diversas características dos
d i s t i n t o s territorios (que f o r m a n u n c o r p u s de características e s p e r a b l e s en c a l q u e r a descrición s o b r e pobos
e s t r a n o s n o m u n d o antigo). O utilitarismo d a xeografia
csLraboniana vesc a s í m e d i a t i z a d o pola h e r d a n z a da
tradición g r e g a .
(Estrabón. III, 3, 5)
Sen embargo, a meirande parte deles (dos Galalcosl.
deixando de vlvlr da terra vlven do roubo e en guerra entre
sl mesmos e contra os viclíios atravesando o Texo ata que
os romanos acabaron con Isto: suxeltándoos e trans ormando a meirande parte das súas cidades en aldeas e
mesmo mellorando algunhas.

105

Dentro do contexto xeral sobre a b a r b a r i e q u e v i m o s
de especificar, enténdese c l a r a m e n t e o c a r á c t e r q u e
demostran os Montaneses do n o r t e d e Ibéria d e s c r i t o s p o r
Estrabón. m a r c a d a m e n t e negativo, c a u s a d o t a n t o p o r
cuestións físicas coma por diversas i m p e r f e c c i ó n s d e
espírito. Os habitantes, d a s m o n t a n a s p e r d e r o n a s o c i a bilidade F õ s " sentimentos h u m a n o s d c b i d o ó i l l a m e n t o
(non existen condicións de comunicaciòn) e p o l a s g u e r r a s .
Son máis d u r o s e brutais s e g u n d o é m e n o r a i n f l u e n c i a
romana, canto máis lonxe e s t á n d a civillzaciôn. O seu"
c a r á c t e r é e s t r a n o . a c e n t u a d o pola m i s é r i a o n d e viven. No
litoral oceânico do norte, por exemplo, . n o n h a i p l a n t a s
cultivablcs debidCLáS-condicións climáticas c á neglixcncia^
das xentes, e por vivir e s t a s d e f o r m a s a l v a x e e c o n
costumes desordenados. A miséria e n q u e viven é asú
mesmo a causa de q u e m a n t e n a n f r e c u e n t e s g u e r r a s e n t r e
si. Os montaneses posúen a n s i a polo alleo. d e b i d o a q u e
a terra é pouca e mala. Isto fai q u e se a d i q u e n á g u e r r a .
Pero non é u n h a guerra lexítima. desenvolvida d u n x e i t o
adecuado. senón que produce u n a m b i e n t e total d e
inseguridade. de bandoleirismo, d e i n e s t a b i l i d a d e . provocando guerras e desestabilizando a o u t r o s p o b o s . S o n
anárquicos, como é n a tu r a l. Isto é u n h a d a s c a u s a s q u e
os levan a guerrear.
Estes pobos d a s m o n t a n a s t a m é n p o s ú e n c e r t a s
características en principio positivas, p ê r o q u e r e m a t a n
por se manifestaren como u n h a perversión. q u e a g r a v a
ainda máis o seu carácter salvaxe. Son c u a l i f i c a d o s c o m o
austeros, pêro isto demostra non t a n t o a s ú a s i m p l i c i d a d e
de carácter, opción persoal e libremente a c e p t a d a , c a n t o
o determinismo que imponen a s c a r a c t e r í s t i c a s c l i m á t i c a s
e orográficas.
Do mesmo xeito. estes pobos do n o r t e s o n v a l e r p s o s ,
^
Pjgo ca?" ease sempre n a c r u e l d a d e e n a
bçstialidade. Nálgünhas fontes dcscribense. n a s g u e r r a s
contra os romanos, as mortes que d a n a s n a i s ó s s e u s fillos
e ós s e u s companeiros. u n neno ós s e u s p a i s e i r m á n s .
ou os suicídios, arroxándose á s fogueiras. O c a s o d o M o n t e
Medullo, coma os d e Numancia e S a g u n ( õ r s o n - c a ~ s õ s
106

extremos, e x e m p l o s d e pobos enteiros q u e prefiren
inmolarse a n t e s de perderen a s ú a l i b e r d a d e ^ E s ã e u n l i ã "
manijestãeión clara d o s e u illamento e ~ d ã ' s ú a ínsociabllldade e x t r e m a s , i n c a p a c e s d e ã d á p t á r e n s e á s n õ v a s "
sltuacións. Incluso poden chegar a practrcí-lo canibalismo"
n e s t e s c a s o s , o q u e s u p ó n u n rasgo extremo d e salvaxismo.
No s e u salvaxismo bestial inciden o u t r o s trazos.
como o feito d e q u e certos prisioneiros c á n t a b r o s . ó s e r e n
crucificados, cantaran cânticos d e Victoria. T a m é n levan
s e m p r e con eles u n veleno p a r a usalo en situacións desesp e r a d a s . A s ú a personalidade manifesta n u m e r o s o s r a s g o s
a n o r m a i s , como s u c e d e no caso d a deuotio, q u e os leva a
x u r a r fidelidade total ós s e u s xefes. por enriba d a razón.
lOrosio. VI. 21. 7-81
Tamén cercaron con asedio o monte Mcdulio, que se ergue
sobre o rio Minio. no que se defendia unha gran cantidade
de homes, rodeado por un foxo de quince mil pasos.
E asi, cando aquela raza de homes feros por natureza e
cruéis, entende que non é capaz de soportar o asedio nin
de afrontar a batalla en pe de igualdade, lánzase á morte
voluntaria por medo á escravitude. Pois case todos se
deron morte a porfia, valerosamente. polo lume. a espada
e o veleno.

O mundo feminino
D e n t r o do e s t ú d i o d a psicoloxia da barbarie. o
m u n d o feminino o c u p a u n salientable papel n e s t a zona.
Imos p o n e r en relación tódalas noticias espalladas en
diversas f o n t e s n a s q u e a p a r e c e n certos elementos, como
son a g r a n importancia d a s mulleres. a existencia d e
h o m e s a f e m i n a d o s , c e r t a s illas oceânicas, c certos cultos
e d i v i n d a d e s especiais (sobre todo Dioniso. Deméter. Persefone e a s Erinias). Pode observarse como a s mulleres.
t r a d i c i o n a l m e n t e m a r x i n a d a s no m u n d o antigo, foritian
c e r t a s i m a x e s n a s descricións etnográficas sobre territórios e p o b o s extremos, o n d e p o s ú e n u n h a importancia q u £
n o n t j f i a n n o m u n d o grego, ou contribúen a formar p a r t e
d a s i m a x e s d e alteridade. t a n t o físicas, coma sexuais,
sociais ou alimentícias.
107

Estrabón, c a n d o fala de Gallaecia, e d e Ibéria n o s e u
conxunto. fai a l g u n h a s c o n s i d e r a c i ó n s s o b r e a s m u l l e r e s
ou elementos femininos ou sobre a i m p o r t a n c i a d e s t e s . No
caso dos Ártabros, a s m u l l e r e s t r a b a l l a n n a recollida d o s
metais n o s rios.

(Silio Itálico. III. 344-453)
Este descanso e este divertimento son un sacro pracer
para os homes. A laboriosidade da muller fai o resto; bota
semente no rego e ara a terra co arado, estando inactivos
os homes. Todo o que haxa que facer. non sendo a dura
guerra, afróntao a esposa do home Callaico sen parar.

Nos p o b o s m o n t a n e s e s d o n o r t e o s h o m e s t e n e n
aspecto feminino. A s ú a igualdade a f e c t a t a m é n ó s s e u s
c o s t u m e s b á r b a r o s . As mulleres, c o m o os h o m e s , l á v a n s e
con mexos. T a m é n t r á t a s e s o b r e a s ú a v a l e n t i a , c h e g a n d o
a m a t a r ós s e u s fillos e c o m p a n e i r o s p a r a q u e n o n c a i a n
n a s m a n s dos r o m a n o s . Traballan a t e r r a , p a r e n s e n d o r ,
e loitan n a s g u e r r a s . Ó falar d a s m u l l e r e s d o n o r t e , a f i r m a
Estrabón q u e os m a r i d o s d o t a n á s m u l l e r e s , h e r d a n a s
filias, entregando ós s e u s i r m á n s a s s ú a s m u l l e r e s . C h e g a
a afirmar q u e semella u n h a xinecocracia o u g o b e m o d a s
mulleres, o cal non é salvaxe, pero si p o u c o civilizado.

A presencia feminina esténdese tamén a diversas
d i v i n d a d e s r e l a c i o n a d a s con e s t e s extremos occidentais.
Hai d i v i n d a d e s f e m i n i n a s n o s u r d a Península, c o m o a s
a b u n d a n t e s r e f e r e n c i a s p r e s e n t e s n a Ora marítima de
Avieno. s o b r e m o n t e s c illas c o n s a g r a d a s a V é n u s n a c o s t a
oceânica e n o s u r d e Ibéria. As m u l l e r e s d e t e n t a r o n d e n d e
antigo u n h a i m p o r t a n t e proxeccTon relixiosaTrelacionándose co m u n d o d o s oráculos, d a f e c u n d i d a d e , coa
navegación o u coa p r o st i t u ci o n s a g r a d a . Xa Calipso e
Circe, n a Odisea. r e p r e s e n t a r o n d e n d e moi cedo este tipo
de i m a x e s e s p e c i a i s .

IEstrabón. IH. 4, 171
Son comuns (nos pobos célticos) tamén a valentia tanto
dos homes coma das mulleres. Estas traballan o campo
e ó pariren déixanlle o sitio ós homes poúéndose eles na
cama en vez delas. Moitas veces paren n a s labouras e
levan e faixan ó pequeno inclinándosc sobre u n regato.
(Aplano. 73-741
Asi comenzou (Bruto) a saquear todo o que atopaba ó seu
paso; para impedlrllo, as mulleres loitaban ó lado dos
homes manexando as armas con eles e sen dar u n berro
nas batallas. Uns fuxiron ás montanas levando o que
pulderon e a outros Bruto perdooulles cando lie suplicaron
clemencia, ainda que quitándolle boa parte dos s e u s bens.
E atravesando o Douro, percorreu, combatindo. moitas
terras, estxindo moitos reféns dos que se lie sometian; asi
chegou ata o rio Lethes e foi o primeiro dos romanos que
se propuxo atravesalo. Dende aqui chegou ata outro rio.
o Minio. e foi contra os Brácaros porque estes lie roubaban
as súas provisións.
(XusUno. 3, XLIV, 7)
As mulleres Idos Galaicos) levan a s cousas da casa e os
cultivos do campo, os homes adicanse coas a r m a s á s
rapinas.

108

E s t a proxección relixiosa vese c o n f i r m a d a pola
existencia d e p e q u e n a s illas n a s q u e hai mulleres. sacerd o t i s a s virxes ou m u l l e r e s s e n h o m e s , q u e desenvolven
ritos e s p e c i a i s e c u m p r e n c e r t a s f u n c i ó n s relixiosas. Asi.
no o c c i d e n t e céltico d a ecumene
v a n a p a r e c e n d o en
diversas f o n t e s u n h a serie de illas p e q u e n a s ^ n o n moi
a l o n x a d a s n o r m a l m e n t e d a costa, á beira do c o n t i n e n t e ou
n a d e s e m b o c a d u r a d o s rios. n a s q u e h a b i t a n m u l l e r e s de
características especiais, relacionadas con certasHivindadcs
moi c o n c r e t a s .
En E s t r a b ó n , n a s c o s t a s o c e â n i c a s da Céltica e de
Britania, t e m o s c i t a d a s d ú a s illas. No Oceano, s e g u n d o
u n h a i n f o r m a c i ó n recollida d e Posidonio, fala d u n h a illa
p e q u e n a n a d e s e m b o c a d u r a d u n rio. o n d e h a b i t a n a s
m u l l e r e s d o s S a m n i t a s . q u e e s t á n p o s u í d a s por Dioniso
e desenvolven ritos m í s t i c o s c o u t r a s c e r i m o n i a s s a g r a d a s .
Non h a i n i n g ú n h o m e : ú n e n s e a certos h o m e s elixidos por
elas de c a n d o e n vez. U n h a vez ó a n o c a m b i a n o teito do
S a n t u a r i o . a n t e s do solpor. E s n a q u i z a n a a q u e l a s a s q u e
lies cãs o s e u c a c h o d o teito. b e r r a n d o en t r a n c e sen p a r a r
arredor do S a n t u a r i o ata que cesa a s ú a loucura. A

109

carreira arredor do templo reforza a s ú a i n s u l a r i d a d e c
illamento. A idea de Illa incide n a imaxe d e i n s u l a r i d a d e ,
q u e poderémòs _ aplTcãflromo defirtltoria a e s i a z o n a ó f a l a r
doutros elementos (o rio Lethes). e q u e a q u i s e vc r e f o r z a d a
polas carreiras frenéticas e tolas d a s B a c a n t e s a r r e d o r d o
santuario de Dioniso. Marcan u n espacio c i r c u l a r d e n t r o
doutro espacio circular, reafirmando a s ú a a l t e r i d a d e .
Pouco despois Estrabón cita u n h a illa p r e t o d c B r i t a n i a
(toma a información dc Artemidoro) o n d e s e c c l c b r a n
cerimonias s a g r a d a s n a h o n r a d c Demétcr e C o r e .
Mela menciona tamén u n h a Illa d o S e n a . n o M a r
Britânico, fronte ó litoral dos Oslsmios. q u e é c é l e b r e p o r
posui-lo oráculo d u n h a divindade gala. Nela h a b i t a n
u n h a s sacerdotisas, virxes perpetueis, co p o d e r d e e r g u e r
mares e ventos con fórmulas máxicas, d e t r a n s f o r m a r s e
en calquera animal, de c u r a r m a l e s ou d e c o n e c e - l o
futuro. Resérvanse sexualmente p a r a os m a r i n e i r o s . q u e
se poiien en r u t a coa única intención d e c o n s u l t a l a s .
Tácito (AnaJes. XIV, 30) fai o u t r a referencia i n t e r e s a n t í s i ma. Na illa de Mona. xunto a Britania, o s h a b i t a n t e s v a n
vestidos coma as Fúrias, de negro, e co cabelo revolto. O s
Montaneses da Península Ibérica visten t a m é n d e n e g r o .
iPor qué é tan recorrente e s t a imaxe d e m u l l e r e s
que viven en illas e practican certos ritos e s p e c i a i s o u
posúen certos poderes marabillosos? Pode q u e a explicación resida no momento de formación d e s t a s i m a x e s .
Necesítanse espacios nos q u e e m p r a z a r e s t e s
elementos considerados especiais. As illas tiveron d e n d e
antigo u n h a conslderación especial como r e c e p t o r a s d e
^ g o _ t l £ o de fenómenos estranos. E n é p o c a H e l e n í s U c a ^
gsta§ formas ^ p a r l a l £ i a i i Q n _ ç ^ I p I ^ é ã n o . t a n t o poiSU
r u t a m a r i t i m a (restos disto poden se-las illas O e s t r í m n i d a s
ou os 'terrores do Océano* de Himilcóo) c o m a p o s t e r i o r - ^ p o o continente^cando se desenvolveu a e t n o g r a f i a

O m u n d o feminino c o m p r e n d e u n h a serie d e r a s g o s
que o fan p a r t i c i p a r en m o i t a s imaxes desviadas da
civilización e do m u n d o normalizado. Noutros moitos
pobos a s f o n t e s falan t a m é n d a importancia d a s mulleres.
coma n o c a s o dos Escitas. Nas cidades escitas e x p o s t a s
cara ó norte, a s a u g a s son d u r a s e frias, o q u e provoca
que m o i t a s m u l l e r e s s e x a n estériles. Os m e s m o s Escitas
son i m p o t e n t e s debido á s ú a vida p e r m a n e n t e sobre os
cabalos. As mulleres c o m b a t i a n x u n t o cos s e u s maridos
contra os inimigos. Pero, evidentemente, o caso m á i s
famoso d e m u l l e r e s loitadoras é o d a s Amazonas, mulleres
guerreiras, p r e s e n t e s n a periferia do m u n d o grego e
capaces d e e n f r o n t á r e n s e ós m e s m o s gregos. Na illa d e
Mona. n a s illas Britânicas, os r o m a n o s loitan c o n t r a i a
raina dos Icenios, q u e lies opón u n h a feroz resistencia n o
61 d.C. O m e s m o motivo do goberno de certos pobos por
mulleres é algo non moi raro n o m u n d o clásico.
Nas Historias de Heródoto, a existcncia de comunidades de mulleres inlégrasc dentro da negatividade do
salvaxe. A u n i ó n sexual á vista de todos é salvaxe, como
nos pobos do C á u c a s o ou cos índios. Preséntasc x u n t o con
modos de alimentación non civilizados, revelando u n h a
g r a n d e a n i m a l i d a d e . Deste xeito existen pobos q u e s e
a i i m e n t a n d e p e s c a d o e c a r n e s e n cocinar, de vexetais, d e
h e r b a ou d o s p r o d u c t o s do bosque. Estes pobos soen
residir n o s confins do m u n d o . A s ú a barbaric pode
e n t e n d e r s e t a m é n como resultado d a s ú a lonxania dos
centros d e civilización.
Hai p o b o s q u e t e n e n a s mulleres en c o m ú n . pero
non se u n e n s e x u a l m e n t e en público. Outros pobos si o
fan e t a n t o os h o m e s c o m a a s mulleres son iguais, o q u e
non é n o r m a l en Grccia. Bailan. por exemplo, todos x u n t o s
(como s u c e d e n a Península Ibérica, s e g u n d o Estrabón).
Manter relacións s e x u a i s en público, por exemplo, é u n
signo d a c o n f u s i ó n xeral d a s categorias consideradas
n o r m a i s , e n t r e o privado e o público, a orde e a desorde.

n í a s a o ^ a ' "ih G a o a C " a s " l a s B r l ü i n l c a s - E s t a s a n t i g a s
Siter1des q u c d a r o n c o m
non
° desfasadas.
apar< ccr a t a
o
h
r
"
,
r
'
n
:
a Antigüidade s e r ô d i a c n
o b r a s sen a p e n a s valor.

^ = ^ a c a s o , d a Gallaecia. d ú a s citas máis poden complem e n t a r o d ê v a n d I f õ l T p b n c r e n d e manifesto a importancia

110

111

npriférica o e l e m e n t o f e m i n i n o ,
que posúe
—-rr-^H^Tixenias e d e s v i a d a s . c o m o a~~
as^TádoJaní^eu^^
t a l Dloniso. vencellado^ vino e da perda dos sentidos.
Estrabón menciona que os h a b i t a n t e s d a s illas
Cassitérides son parecidos á s Fúrias d a T r a x e d i a . t a m e n
conecidas como Erinias. Esta simple m e n c i o n e x a m i n a das a s anteriores referencias sobre a i m p o r t a n c i a d a s
mulleres. pode ser mellor entendida agora. O p a r e c i d o d o s
habitantes, que tamén se repite n a s Illas B r i t â n i c a s , fai
que adquira sentido a s ú a mención e a s ú a i n s e r c i ó n
dentro deste mundo.
(Estrabón. III. 5. 111
As Kassiterides son dez c están situadas moi próximas
unhas doutras cara ó N. do porto dos Ártabros. en alta
mar. Unha delas está despoboada. as demáis habitanas
homes vestidos de mantos negros, que levan túnicas ata
os pes cinguidas arredor do peito e que caminan con
bastóns e seméllanse ás Fúrias da Traxedia.
As Erinias caracterízanse por p o s u í r u n c a r á c t e r
ctonio. cercano ó mundo infernal. A s u m e n m ú l t i p l e s
rexistros. ben coma vingadoras dos c r i m e s d e s a n g u e , b e n
como gardas da fertilidade, ou ben coma d e u s a s d o fado,
da morte en particular. As serpes, a n i m a l i n f e r n a l p o r
excelencia. están moi vencelladas c o a s E r i n i a s . E s t a s
representaban a xustiza primitiva de tipo m a t e r n a l . T a m é n
relaciónanse cos extranxeiros e viaxeiros e r r a n t e s , ó s q u e
protexen. Son deusas do antigo p a n t e ó n , r e p r e s e n t a n t e s
dunha antiga orde. onde os lazos de s a n g u e , o d e r e i t o
maternal e a xustiza primitiva que simbolizan q u e d a n fóra
na nova orde imperante no Olimpo dirixido p o r Z e u s . Son
desprezadas ás lindes imprecisas d a s n o v a s c o n c e p c i ó n s
mi co xeográficas. Enfróntanse ós novos d e u s e s , r e p r e 0 dereit0
paternal (como A t e n e a e Apolo)C ne ro
^ * c o r P r °pia dos confins e d o s p o b o s q u e
ft i_ v *.
co m n n H n ' ^ 1 C T ° ^ p r o p i a s E r i n l a s - Q u e s e r e l a c i o n a
co mundo da noite e da morte (alfio q u e s e m a n t é n n o s

112

h a b i t a n t e s d a s Illas C a s s i t é r i d e s e n o u t r o s p o b o s d o s
confins). S o n r á p i d a s n a c a r r e i r a (quizais p o d é n d o s e
relacionar c o c a r á c t e r i n e s t a b l e d o s b á r b a r o s ) . E u r i p i d e s
a s ò c i a a s á s B a c a n t e s . E s t a referencia é moi i m p o r t a n t e ,
pois v i n c u l a d o u s e l e m e n t o s c r u c i a i s , a s E r i n i a s e a s
mulleres d e v o t a s d e Dloniso. S o n t a m é n Infatigables.
f u r i o s a s , con cabeleira de s e r p e s , con b a s t ó n s e f a c h o s ,
e p r o d u c e n terror e n t r e õ p u b l i c o o a p a r e c e r f l õ t e a t r o . *
As C a s s i t é r i d e s t e n e n a d e m a i s relaçión d i r e c t a c o
m u n d o dionisíaco, o q u e s e c o n f i r m a c l a r a m e o t e _ n u n p a r
de referencias feitas en o b r a s recompilatorias d a Antigüidade
serôdia, q u e p o n e n e n c o n t a c t o e s t e s d o u s e l e m e n t o s
claves, d e m o s t r a n d o a m u t a b i l i d a d e d a s d i v e r s a s c o n cepcións e rexistros. m o i t a s veces e q u i p a r a b l e s , e n q u e s e
moven e s t e s â m b i t o s . N u n h a d el as m e n c i ó n a s e u n h a illa
Cassitéride o n d e s e c e l e b r a b a n B a c a n a i s , n a o u t r a f á l a s e
d a s m u l l e r e s S a m n í t ã s qúê~~se__adican ó s _ m l s t e r i o s
dionisíacos n u n h a s p e q u e n a s illas preto d a illa Cassitéride^
_Estrabón t a m é n s e refire á s m u l l e r e s ~ S ã m n i t ã s q u e
a d o r a b a n a Dioniso d e f o r m a b á r b a r a n u n h a p e q u e n a iUaT
N o u t r a s Toni tês" p r e c í s a s e q ü e e s t a s e x p l o t a b a n u n h a s
m i n a s d e estaflo.
E n c a n t o a Dioniso v i n c ú l a s e t a m é n . a t r a v é s
dou trãs~rèleren cias, con Gallaecia. Por exemplo n a m e n ción d o consü~mõ~ínmodera73ó ^Te vifto por p a r t e d o s
M o n t a n e s e s . o u d a cabeleira d o s h o m e s , p a r e c i d a á d a s
mulleres. o u i n c l u s o d a f o r m a tola d e c o m b a t e r e s e
c o m p o r t a r , q u e os a c h e g a á s d e v o t a s de Dioniso. A p r o p i a
i m p o r t a n c i a d a s m u l l e r e s Incide t a m é n n e s t a c a r a c t e r i z a clón.
D e n t r o do u n i v e r s o dionisíaco, o vifio o c u p a u n h a
p r a z a i m p o r t a n t e . No n o r t e d a P e n í n s u l a c o n s t á t a s e a
p r e s e n c i a de vlfio, a n q u e e s c a s o , q u e é c o n s u m i d o r á p i d a
c i n m o d e r a d a m c n t e por p a r t e d o s M o n t a n e s e s . Dioniso
tivo u n a l t o n ú m e r o d e m u l l e r e s devotas. A m e s m a
cabeleira d o s M o n t a n e s e s do n o r t e d e Ibéria r e c o r d a a d a s
m u l l e r e s (e l e m b r a t a m é n a cabeleira d a s B a c a n t e s ) , a s i
como a s ú a f o r m a d e c o m b a t e r . Todo isto fai q u e s e
113

, - . - ^ u f a c o feminino. P o d e n e q u i p a onpaiSltenjSUI^^
Bacantes n a s
rarse. por 0 U t r a , b a " d o n ^ f i e s e s bárbaros. A p a r t e nefiativa
r
^
S
S
o
carácter to,o. saivaxe e b r u t a , d o s

a s c o n d u c t a s s e x u a i s f a n s e explícitas, n e g a n d o t o d o
posible p a r e n t e s c o e o r d e social, e s u b l i n a n d o o i m p o r tante papel q u e xoga o x é n e r o f e m i n i n o n a c a r a c t e r i z a c i ó n
dos novos e s p a c i o s periféricos e d a s s ú a s e t n o g r a f i a s .

Montaneses.

E s t e m u n d o b á r b a r o ten d i v e r s a s v e r t e n t e s q u e
especificaremos a c o n t i n u a c i ó n d u n xeito moi xeral.

lEstrabón. m. 3. 71

d

%nft0 e 0 q u e

conseguen

S K S S S ?
A reflexión que se
o xénero femirano e o s ^
estreitamente

As principais características etnográficas de Gallaecia
^

, constitúc un
abundantes realidades
Dioniso

S
s que se asMton co occidente. A q u i . J ^ e r s o s
X
^ s ú e n u n h a relación moi e j t r e j t ã ^ u n i v e s o
'feminino dende díversúsambitos. í a n t o n o a s p e c t o física
"coma na
™ í ^ p c l riST
n a guerra e no sistema de propledade. O s e u p a p c l n
guerras asocla a sua imaxe á d a s m í t i c a s
mulleres loltadoras por excelencla. C e r t a s d l v i n d a d
situadas no occidente. como a s Erinias ou D i o n i s o t a m e n
reílecten o mundo feminino. Diomedes, u n h e r o e
os seus companeiros, que se a t o p a n n o s u r d e Ita a.
horrorizanse ante a s mulleres D a u n i a s , v e s t i d a s c o m a
Erinias, con vestidos escuros, fachos n a s m a n s e p i n t u r a
vermella no rostro.
Dentro deste universo, d e t e r m i n a d a s d e u s a s ou
grupos de mulleres. como Ménades. a d o r a d o r a s d c c u l t o s
dionisíacos ou sacerdotisas, aparecen n u n h a s e r i e d e illas
emprazadas no Oceano occidental. A i n s u l a r i d a d e reforza
o seu illamento. a s mesmas Ménades q u e c o r r e n a r r e d o r
do templo de Dioniso marcan coa s ú a c a r r e i r a a i n d a m á i s
a súa circularidade e o seu illamento n e s t e s c o n f i n s . P ° r
último, o mundo feminino contribúe a d e s e n v o l v e r tin
amplo debate sobre diversas c u e s t i ó n s q u e m a r c a n a
controvérsia entre natureza e c u l t u r a . A l g u n s d e s t e s
temas, importantes na tradición clásica, s o n o do
canibalismo, incluso chegando a comer ós p r o p i o s m o r t o s ,
ou o das comunidades de mulleres e d e n e n o s , n a s q u e
114

F a r e m o s u n percorrido moi s u c i n t o p o r c e r t a s
car act er í st i cas q u e n o s p a r e c e n sal i en t ab l es e. q u e p o s t a s
en relación e n t r e si e con todo o a n t e r i o r , v a n n o s a x u d a r
a artellar u n c a d r o final xeral q u e n o s revelará os diversos
estratos e i m a x e s p r e s e n t e s , t a n t o d e n d e u n p u n t o de vista
espacial c o m a t e m p o r a l , d e n t r o d o s p o b o s n o r o c c i d e n t a i s .
D e n d e o p u n t o d e v i s t a relixioso, u n elemento clave
no occidente d a P e n í n s u l a é o Promontorio S a g r a d o (cabo
San Vicente), q u e a p a r e c e c o m p a r a b l e a u n navio n a s ú a
forma e s i g n a o e x t r e m o occidental d o m u n d o conecido.
T r a d i c i o n a l m e n t e p e n s á b a s e q u e ali existia u n templo de
Hércules, a l t a r e s o u u n t e m p l o de c a l q u e r a o u t r o d e u s ,
pero p a r a Artemidoro, q u e estivo ali, tal c o u s a é falsa. É
u n s a n t u a r i o n o q u e n o n hai n i n g ú n tipo de lugar s a g r a d o
J d e n t i f i c a b l e c o s l u g a r e s sagrados—grrgos ' ( t e m p l o s o u
aras). Só s e a t o p a n g r u p o s d e tres ou c a t r o p e d r a s q u e s é
JCamfeLan d e sitioi t r á s o f r e c e r - l l b a c i ò n s . s e g u n d o a s
.íradjeións ali n o n s e p o d e n ninxelei>rar-6acrtflciQg,Tiin se^
-pode p e r m a n e c e r de noite, p o r q u e é u n e s p a c l o sacralizado,
° n d e h a b i t a r m o s d e u s e s (neses l u g a r e s l i m i n a r e s s o n
posibTés e s t a s e p i f a n i a s - divínãs).^Debe p a s a r s e a noite
n u n h a a l d e a c e r c a n a e s ó é posible s u b j r d e dia, d e b e n d o
portar a u g a a n t e a s ú a e s c a s e z a n o Promontorio.
Pola s ú a b a n d a , r e s p e c t o ó s p o b o s
afirmase que os Galaicos n o n tenen deuses,
Celtas d e Ibcria e os s e u s veciftos s a c r i f i c a n
deus innominado, perante as portas das
d a n z a n d o c v e l a n d o a t a o m e n c e r . Do
115

do Noroeste,
son ateos. Os
de noite a u n
súas casas,
m e s m o xeito

r

r
operacións relixiosas c o n d i v e r s a s
e x i s t j a n s e _ d i s ü n i a — - mesmo que os
^ Z c s M b o s . cativos d e

guerra e cabalos.
W n d X è n . ^ c o m c n los m o n t a r e s ] carne d e m a c h o
S í r i o c sacrincan a Ares machos cabnos. cabalos e
prisioneiros.
^ f d i n V e os Callaicos son ateos pero que os
Celtiberos e os seus vedflos do N. veneran a u n ccr o
deus nas noites de lúa chea e toda a família canta e baila
durante a noite diante das súas casas.
RexÉStranse tamén oráculos e p r e d i c c i ó n s , c o m o
entre os Lusitanos, que examinari a s e n t r a n a s d o s a n i m a i s
sacrificados. Do m e s m o xeito p o d í a n s e d e d u c i r a s
prediccións polas e n t r a n a s dos c a t i v o s d e g u e r r a .
Celebrábanse tamén sacrifícios h u m a n o s , e n v o l v e n d o a s
victimas en saios e facendo prediccións pola f o r m a e n q u e
caen. A j ^ e c e n a d M n o s _ e j y 3 Í s p i ç e s ; q u e c o r t a b a n m a n s .
consagrando as dereitas.
Estamos diante de e l e m e n t o s r e l i x i o s o s q u e
e m p a r c n t a n a e s t e mujido daGallaeeia a n t i g a c o n o u t r a s
.znnas similares do seu entorno. O p a n t e ò n q u e s e p o d e
rastrexar aqui é similar ós p a n t e ó n s i n d o e u r o p e o s . o n d e
existen divisións de funcións entre a s d i v e r s a s d i v i n d á H e s ,
e ondelion é posible defende-la ex isten cia d e c o n c e p c Í ó n s _
réHaõS3r~astrais, n a t u r a l i s t a s õ u s i m i l a r e s . E x i s t e n
diversas têcnIcas~fêlixiosas, q u e cobren d i s t i n t o s â m b i t o s
e que~ffifcSmô~sonjexercldas por e s p e c i a l i s t a s r e l i x i o s o s .
Hai tanto adivinacíóns coma sacrifícios, c e l e b r á n d o s e
incluso ritos nocturnos, que c a d r a n p e r f e c t a m e n t e c o n
estes pobos emprazados nos extremos d o m u n d o .

primitivismo e o s s e u s c o s t u m e s n o n p o d e n p o s u i r m o i t a s
cidades. O s Á r t a b r o s . p o r c o n t r a , p o s ú e n n u m e r o s a s
cidades n o golfo á r t a b r o . q u e é u n h a a r e a c o m e r c i a l
i m p o r t a n t e , c o n e c i d a poios n a v e g a n t e s .
N ó t a s e o i n f l u x o d o s r o m a n o s . No s u r d e ibéria, p o r
exemplo, o s C e l t a s q u e viven c e r c a d o s T u r d e t a n o s v e n s e
influídos pola s ú a civilización e organización politica, p e r o
a maioria vive a i n d a en a l d e a s . No n o r t e o s r o m a n o s
converteron o s p o b o a d o s en a l t u r a en s i m p l e s a l d e a s ,
fixeron b a i x a - l o p o b o a m e n t o d a s m o n t a n a s á s c h a i r a s e .
incluso f o r m a r o n c o l o n i a s m i x t a s . Modificaron o e s p a c i o .
t r a n s f o r m a n d o a s c o m u n i d a d e s locais, e d e s t r u i r o n a s
cidades, c o n v e r l i n d o a s en a l d e a s c b o t a n d o a b a i x o a s s ú a s
murallas. A maioria destes pobos son bandidos q u e
g u e r r e a n c o n t i n u a m e n t e e n t r e si e c o s s e u s vecinos.
A g u e r r a e x p r é s a s e a t r a v é s d e diversos r e x i s t r o s ,
como s o n a s expedicións, a s c e r i m o n i a s r e l a c i o n a d a s co
m u n d o bélico o u a s a r m a s . O m u n d o d a g u e r r a c h e g o u
a ser tan relevante p a r a esteslp0bos!gue~05~vacceos, u n
pobo d a M e s e t a . t o m a b a n por tolos ó s r o m a n o s , x a q u e
consideraban que ou se permanecia s e n t a d o ou
c o m b a t e n d o , n o n c a b e n d o o u t r a s actividades. O s h a b i t a n tes de Ibéria foron m o i t o m á i s dificiles Hê~"dominar p a r a
os r o m a n o s c ó s Galos, pois m e n t r e s e s t e s e r a n i n e s t a b l c s
e doados de d e s a n i m a r , os hispanos loitaban coma os
bandidos, o cal, x u n t o c o a dificil orografia e maila s ú a
malícia, facía m o i t o m á i s difícil a loita c o n t r a eles. O s m á i s
combativos e r a n o s d a c o s t a o c e â n i c a e o s do n o r t e , p o i s
a r u d e z a d o clima e d a orografia n o n s ó d i f i c u l t a b a a s
accións m i l i t a r e s , s e n ó n q u e o u t o r g a b a ó s M o n t a n e s e s u n
carácter m o i t o m á i s b r a v o e salvaxe. A s ú a f o r m a d e loita
e
q u i p á r a o s a f o r m a s d e c o m b a t e salvaxe, d e s o r d e n a d o e
excesivo r e p r e s e n t a d o polo d e u s A r e s - M a r t e . E s t a s f o r m a s
de c o m b a t e o p ó n e n s e á f o r m a civilizada, hoplitica e r e g u l a r
de loita.

Politicamente, considcranse s a l v a x e s ó s q u e viven
_çn_aldeasja m a i o r i a d o s p õ b Ò s n e s t a á r ê a . p o i s a s c i d a d e s
son pouco importantes). Os iberos, por e x e m p l o , viven e n
aJdeas, non tefien recursos, e s t á n illados e p o l o s e u

Os Lusitanos son descritos como hábiles n a s
emboscadas, n a s exploracións e n a s manobras, o que
c o n c o r d a co e s p í r i t o t e n e b r o s o d o s b á r b a r o s . F a n

116

117

competicións ximnásticas. hoplíUcas e h í p i c a s , p r a c t i c a n do a carreira, o puxilato e os c o m b a t e s en f o r m a c i o n . A
grande canUdade de información d a q u e d i s p o n e m o s s o b r e
os Lusitanos e o mundo d a g u e r r a d é b e s e a q u e o s
contactos entre estes e os r o m a n o s s e p r o d u c i r o n f u n d a mentalmente a través d a s g u e r r a s l u s i t a n a s , a m e d i a d o s
do século II a.C. Fálase tamén do s e u a r m a m e n t o , q u e é
lixeiro, cun escudo (pequeno e côncavo), c o n c o r r e a s . c u n
punal ou coitelo. Ademais, u s a n c o t a s d c lino, m a l l a s e
cascos, anque raros, tamén grebas e v e n a b l o s . e a l g u n h a s
lanzas con puntas de bronce. Este xa s e r i a u n a r m a m e n t o
máis pesado. Gran parte d o a r m a m e n t o é lixeiro,
basicamente defensivo e axeitado p a r a a g u e r r a p r o p i a d o s
bandidos.
• O mundo da guerra posuiu, polo t a n t o , g r a n
significación, pois daba sentido á organización s o c i a l e á
existencia dos guerreiros, con a r m a m e n t o , é t i c a e ritos
propios. e cunha probable adicación ó r o u b o d e g a n d o .
IEstrabón. Hl. 3. 7)
Tódolos habitantes da montaria...practican pelexas
ximnásticas. hopliticas e hípicas para o puxilato, a
carreira, o lanzamento de dardos e o combate.

boas c o n d i c i ó n s p a r a os n a v e g a n t e s , con f o n d e a d e i r o s e
portos, c o m o ocorre co Mino ou co Douro. As a p t i t u d e s e
médios c o m e r c i a i s d o s p o b o s i n d í x e n a s r e v é l a n s e , n o n
j D b s t a n t e T m o i deficientes. U s a n t a m é n e m b a r c a c i ó n s d e
coiro, c o m o . por exemplo, os L u s i t a n o s .
O s a l v a x i s m o é tal q u e non c o n e c e n a m o e d a ,
u s a n d o o troco, s o b r e todo n a s z o n a s moi interiores, a s í
como l a s c a s de p r a t a , q u e é u n h a forma de p a g o moi
rudimentaria.
(Estrabón. III. 3. 71
...Usaban barcas de coiro antes de Bruto por mor d a s
crecidas e baixadas das mareas. pero. agora, mesmo os
barcos feitos dun tronco de arbre son raros. (...)
Os máis alonxados. en lugar de moedas fan trocos de
especles ou dan anacos de prata.
(Estrabón. III. 5. 111
Ademais tenen (os habitantes das Cassitérides) minas de
estafio e chumbo e peles que trocan cos comerciantes por
cerâmica, sal e obxectos de bronce.

noroeste" d ^ P e n m s u k f 1 ^ ^ d C U p ° c o m e r c i a l n 0
d m c u l t a d a s
médios de comunlcacton sn
P ° ^ ' C 05
boas r u t a s de transporte e ™
.° S ' S Ó ° S ri°S P e r m i t e "
C m
costa lusitana, ou o mar do0 n™ ü
° ° S U C C d e **
° r t e de Ibéria. O s rios t e n e n

P s m e t a i s e o s e u , comercio s o n os f a c t o r e s
«•CQgierciais q u e d e f i n e n e s t a á r e a . S á b e s e d a c h e g a d a d e
comerciantes N ó_porto d o s Á r t a b r o s ^ J e n t r o do a c t u a l golfo^
Artabro^ueJçõigptenae.as~~5as deJ^oruna,.Betanzos" e
^Ferrol. O s h a b i t a n t e s d a s C a s s i t é r i d e s . p o l a s ú a b a n d a ,
comerclan con metãfs~e peles (de gando). q u e i n t e r c a m b i a n
- por s a l , ccrnmirn'p"m'pfnis plahnrndos. As C a s s i t é r i d e s s o n "
c u a l i f i c a d a s c o m o emporíon
(lugar comercial). P ó d c n s e
c o n s i d e r a r c o m o u n l u g a r o n d e s e realizan a c t i v i d a d e s d e
tipo comercial, c o m p a r a b l e a o u t r a s illas n a s q u e s e
comercia co e s t a n o ou c o â m b a r , q u e s o n levados a t a ali
d e n d e territorios c e r c a n o s (como a illa d e Ictis, preto d e
Britania). E s t e típico comercio e m p ó r i c o m e d i a n t e o cal s e
P r o d u c e u n n a interacelôrt e n t r e a u a s _ a r e a s económicas^
dislírifãs c u n í n t è r c a m l j í b d e " d i v e r s o s p r o d u c t o s . n e s t e
caso prodiiríogjjHrnnring por~non elaborados. é o que^
j e b i a t e r l u g a r en Gallgecia a n t e s d o domínioJComanQ- Q_
comercio d a s Cassííériclei, o p o r t o d o s Á r t a b r o s , ou o p o r t o
.do Mifto s o n r e p r e s e n t a t i v o s d e s t e comercio desenvolvido

118

119

Os sectores económicos r e x i s t r a d o s n e s t a á r e a
atinxen fundamentalmente á agricultura, á g a n d e r í a e ó
comercio de diversos productos. s a l i e n t a n d o o s m e t a i s . O.
entoagnçol a v e se dificultado p o r d o u s m o t i ^ A P / ™ i p a J s : ^ guerras e o ambiente total d e i n s e g u r i d a d e
u
p u n h a s condicións orográficas e c l i m a t o S
d o Norte c a s e T T o n
^ t w p E h t ^ c u I l l v a d a s à . - £ S É £ a õ : i h o . d a nefilixencla

p n n t o s s i n a l a r e s , especie de p o r t o s f r a n c o s , a t r a v e s
• ^ S T i T ^ l i z a b a n os p r o d u c t o s ^ í H ê F d a d o s p o r
a m b a s partes. C r é a n s e fluxos e c o n ó m i c o s s e c u n d á r i o s ,
coa afluência d o s p r o d u c t o s a e s t e s p u n t o s d e s a í d a .
Dentro do m u n d o indíxena n o n p o d e c o n c i b i r s e á
economia como algo illado. s e n ó n c o m o u n e l e m e n t o
integrado d e n t r o d a sociedade. A c h e g a d a d e p r o d u c t o s
estranxeiros, como os especificados a n t e r i o n f í Ç f t t e r ^ o u - o
vtíio, p õ r e x e m p l o . deberon xogar u n p a p e l i m p o r t a n t e n a
creación. modifiçación ou a s e n t a m e n t o d e r e l a c i ó n s
sociais xerárquicas. Isto levariase a c a b o m e d i a n t e i n s t i ""Tucións como o âõrTou a r e d i s t r i b u c i ó n d e s t e s p r o d u c t o s
comerciados, gracias ó cal a s elites d i r i x e n t e s a f i a n z a r i a n
o seu dominio sobre o resto d a p o b o a c i ó n .
Pero s e g u n d o c o n t a n os textos, a s c o n d i c i ó n s n o
interior de Ibéria p a r a o d e s e n v o l v e m e n t o e c o n ó m i c o s o n
malas. As guerras e a b a n d i d a x e , c o n s e c u e n c i a d a m i s é r i a
dos lugares e a s m o n t a n a s , i m p i d e n e n g r a n m a n e i r a
calquera actividade económica. C o s r o m a n o s , a s c o n d i c i ó n s
cambiaron e a pacificación i n t r o d u c i u m e l l o r e s c o n d i c i ó n s ^
Remataron coas loitas i n t e s t í n a s e i n t r o d u c i r o n b o a s v i a s
l i ê c o m ü n l c a c i ò n e tecnoloxíãrãvãrizãda n a e x p l o t a c i ô n d o s
metais.

en b a n c o s a d o s a d o s ó s m u r o s ( n a s c a s a s ) , s e g u n d o u n h a
orde d e i d a d e e d e r a n g o , e d a n z a n d o e n c o r o a s m u l l e r e s
cos h o m e s . p e r o o p r o p i o d e s e n v o l v e m e n t o d e s t a s
c e l e b r a c i ó n s . c o n r a s g o s i n v e r s o s a s celebracIóns^crvllízã :
i r a z a "un c a d r o . s a l v a x e _ d e s t e s p o b o s d o _nojcte
montanoso.
Un d o s principais índices q u e m a r c a n a m a i o r
civilización o u b a r b a r i e d o s d i v e r s o s p o b o s s o n o s
costumes. Pódense a g r u p a r en diversos grupos. Os m o d o s
de vida d o s M o n t a n e s e s (Galaicos. A s t u r e s . C á n t a b r o s . a t a
os V a s c ó n s e o Pirineo) d e f i n e n s e a t r a v é s d o s s e u s
costumes. Todos p o s ú e n u n m o d o d e vida m á i s ou m e n o s
semellante. q u e os equipara n o seu salvaxismo.
E n c a n t o ó a s p e c t o físico e ó s e u vestiário, levan o
cabelo c o m o o d a s m u l l e r e s . c i n g u í n d o o c u n h a b a n d a .
Visten d e n e g r o (cor p r o p i a d o s confins), c o n s a i o s , c o m o
os h a b i t a n t e s d a s C a s s i t é r i d e s , q u e v i s t e n u n h a t ú n i c a a t a
os p é s , c u n c i n t o , e c o n b a s t ó n s . No q u e r e s p e c t a á
alimentación. a s n o r m a s de comida non existen. Comen
d e p r i s a , e m e s t u r a n b e b i d a e c o m i d a , o q u e vai c o n t r a
t ó d a l a s n o r m a s c i v i l i z a d a s d e c o n s u m o d e a l i m e n t o s . As
concepcións simbólicas da alimentación posúen gran
relevancia.

j f
-A c a - s a - d e s t a a n a r q u i a a t ò p a s e n õ s ~
~ d ^ u e ^ v — " - ^ 3 - ^ 2 ^ 1 1 1 1 0 ^ que fan q u e o e s t a d o
económirn n - T m ' c o < e n t o r p e c e n d o o d e s e n v o l v e m e n t o
S E M " C , n ° m , a l ' ISistenjxrtoselcmentosdfi

O s M o n t a n e s e s d e E s t r a b ó n c o m e n j j j i h n vez ó dia^.
C o m ê i ^ - s e n t a d o s c n b a n c o s , p a s a n d o o s manxgu:es—ctl,
feulo
segundo a idade e o rango^o .caLéJncompaüble
QQjnundo grego. O vino é raro. C o n s ú m e n o apresurada^.
J g e n t e . o q u é ~ d e n o t a a s ú a ~ d ê s m e s u r a . As s ú a s festas c o s
-Parentes manifestan. cn cambi0T~mrcert0 elemento~de
^sociabilidade. Á hora de beber d a n z a n en coro ó son da
frauta e a trompeta, saltando e agachándose. Aparte do.
-viào_e d a c e r v e x a . t a m é n b e b e n a u g a . B e b e n e n v a s p s - d e
- m a d e i r a ^ c o m a ^ o s Celtas- A a u g a " ^ u T f l i a b e b i d a _ q u e
^ n o u t r o s p o b o s b á r b a r o s v e s e subsÜIuTd<Tp~olcrieTlerSupón
""unha f o r m a a t e m p e r ã d a " d e b a r S a r i e . O u t r a ^ s e r i e d e
_ _ c o s t u m e s r e f i r e n s e ó feito d e q u e d o r m e n n o ^ c h a n o u beri
Jsòbre^paiiar—
"

120

121

Existen a l g u n h a s f o r m a s d e o r g a n i z a c i ó n s o c i a l q u e
resultan significativas. O s Célticos, p o r e x e m p l o , q u e
fixeron u n h a expedición cos T ú r d u l o s d e n d e o s u r d a
Península ata Gallascia, perderon o s e u xefe, e p e r m a n e c e r o n
por ali dispersos. Non forman e s t r u c t u r a s s o c i a i s ou_
políticas complexas, como cidades. É o r e i n o d a a n a r q u i a ,
d a anomío. 0 q u e s u p ó n u n f r a c a s o d e t o d o i n t e n t o
c
za or. A posibilidade de d e s e n v o l v e m e n t o d e e s t r u c poHucas
!"ras
ou e c o n ó m i c a s c o m p l e x a s v e s e
imposibilltada. O q u e define à s s o c i e d a d e s d o N o r t e c a

Mentres os anteriores non s o n e s p e c i a l m e n t e
repugnantes, alguns c o s t u m e s son viles, c o m o l a v a r s e c o n
mexos os h o m e s e a s mulleres. u s a n d o o s e x c r e m e n t o s
"para u n h a operaciòn de limpeza pérsoal. Poden d e s t a c a r s e
a i p i n s usos que os.achegan n civilización. c o m o s o n o u s õ .
de b a n o s de vapor, mediante p e d r a s c a n d e n t e s e n a u g a
lna. a realizaclón"3e exercícios ximnásticõsT pola i m p o r J ^ a o i a L d a H u n d o d a g u e r r a . j i celçbràclón d e h e c a t o m b e s
ó modo grego, con competlcións x i m n á s t i c a s . h o p l í t i c a s è~
hípicasra realizaclón de sacrificios (con a l g u n s r a s g o s b á r baros). a elaboración de certos p r o d u c t o s e l a b o r a d o s , o"
"conecemento e a importancia d a m ü s í c a r e t c . Pero; e n definitiva, poden cualificarse de feroces e s a l v a x e s T p o l a s g u e - g a s _ g j > o r _ r i v i r e n apartados. Os camliios p o r t e r r a c p o r
mar-^oa-longos. o q u e o s yoIv^jQsõciãbíes è l n S g h s a t o s .

Os diferentes estratos informativos sobre os pobos do
Noroeste
De seguido imos examina-los p r i n c i p a i s logoi
etnográficos que rexistramos en E s t r a b ó n e n o u t r o s
autores sobre Gallaeeia. Imos l i m i t a m o s a e s p e c i f i c a r
sumariamente os distintos elementos descritos, a r t e l l á n d o o s
posteriormente, coas diversas formas de c o n t a c t o (examinando o seu tipo e a s ú a cronoloxía). e t r a t a n d o d e
articular u n cadro complexo q u e relacione o s d i v e r s o s
pobos (xunto coas s ú a s características p r o p i a s ) . c o a s
fontes de información sobre os m e s m o s e c o s d i v e r s o s
modelos de contacto e transformación q u e os i n t e g r a n . A
etnografia do noroeste de Hispania d e s t a é p o c a t r á t a s e
habitualmente como algo único, pero do m e s m o xeito q u e
noutras zonas existen variacións típicas n o p e r c o r r i d o d o
poboamento d u n território, asi como n a c a r a c t e r i z a c i ó n
dos diferentes pobos que a s h a b i t a n , n a n o s a á r e a vai
sucede-lo mesmo. Colleremos como m o s t r a u n s p o u c o s
pobos. sobre todo os Ártabros. os h a b i t a n t e s d a s
Cassitérides, os Lusitanos ou os Montafieses p o r q u e n o s
parecen representativos de diversos e s t r a t o s de i n f o r m a d ó n e de concepción sobre estes pobos e m p r a z a d o s n a
Gallaeeia ou nos s e u s arredores.
122

O s Á r t a b r o s viven preto do c a b o Nerio, e q u i p a r a b l e
co Céltico, c e r c a d o s Célticos e d o s Nerios. P o s ú e n u n h a
denominación m á i s r e c e n t e , a de A r r o t r e b a s . S o n r i c o s e n
metais, ó igual q u e os h a b i t a n t e s d a s C a s s i í e r i H é s ^ Ã s
-referências a e s t e s e l e m e n t o s e s t á n r e p a r t i d a s por m o i t a s
fontes. S o n cualificados e n E s t r a b ó n como pobo 'derradeiro'
[hystatoi). Ó s u r d o c a b o e s t á o Portus Artabrorum. Na s ú a
costa hai u n a m p l o golfo con c a t r o rios. En E s t r a b ó n . os
Ártabros p o s ú e n m o i t a s c i d a d e s . Ptolomeo cita d ú a s e
Mela u n h a . Poderia e n g a d i r s e preto deles a c i d a d e d e
Brigantio. v i s i t a d a p o r C é s a r .
(Estrabón. III. 3. 5j
Os Ártabros tenen moitas cidades situadas nun golfo ó que
os navegantes que o percorren chámanlle «Porto dos
Ártabros».
Os h a b i t a n t e s d a s illas Cassitérides. pola s ú a
b a n d a , levan c a p a s n e g r a s , t ú n i c a a t a os pes, cinto e b a s tóns; a s e m é l l a n s e á s F ú r i a s d a Traxedia. T e n e n r a b a f t o s ,
son n ó m a d e s e pacíficos. P o s ú e n m i n a s d e e s t a n o e
c h u m b o q u e , x u n t o con peles, trocan por sal, b r o n c e s
elaborados e c e r â m i c a .
S o b r e o s Galaicos, Plinio fala deles como e n t i d a d e
étnica. E n A p i a n o a p a r e c e n t a m é n citados. Décimo X u n i o
Bruto recibiu logo o a l c u m e d e 'Galaico', por vencer a e s t e
pobo. c e r c a d a z o n a do Porto. A dificultade d a Victoria fai
que s e x a u n p o b o e p ó n i m o . q u e d e u n o m e a tódolos p o b o s
que s e a t o p a n a l é n . E s t r a b ó n di q u e os n o m e s e s t é n d e n s e
ó resto, pois o s o u t r o s p o b o s t e n e n n o m e s moi p e q u e n o s
e escuros.
O s L u s i t a n o s s o n f r u g a i s , c o m e n con limpeza e
s o b r i e d a d e . O m u n d o militar, o a r m a m e n t o , a s f o r m a s d e
combate, etc, s o n e s t e n s a m e n t e descritos.
(Estrabón. III. 3. 61
Dln que os Lusitanos son hábiles en emboscadas,
persecucións. veloces. lixeiros e escurridlzos: que teflen un
escudo pequeno dun diâmetro de dous pes e que é côncavo
por diante.

123

situando a. estes pobos decididamente dentro do m u n d o
da b a r b a r i c . lonxe a i n d a d o u n i v e r s o ^ ã ^ c i v i l i z a c i ó n . Hai
algún o u t r o p o b o r e l a c i o n a d o q u e m a n t é n c a r a c t c r i s t i c a s
s e m e l l a n t e s . O s Iberos, p o r exemplo, viven e n a l d e a s
grandes, s e n a p e n a s r e c u r s o s , illados. Son primitivos e
salvaxes. s o b r e todo o s q u e viven n a s a l d e a s . T e n e n
poucas cidades e estas posúen escasa importancia. porque
moitos viven n o s b o s q u e s .
C o i d a m o s i n t e r e s a n t e do m e s m o xeito b o t a r u n h a
breve ollada s o b r e a s i n f o r m a c i ó n s xeográficas q u e
aparecen en Estrabón acerca doutros pobos oceânicos e
m o n t a n e s e s . O s Belgas levan o pelo longo, con s a i o s .
beben leite c c o m e n c a r n e . As m u l l e r e s s o n i m p o r t a n t e s ,
mais n o n d e m a s i a d o , ^ s Galos s o n cualificados c o m o
irreílexivos e p r e s u n t u o s o s . U s a n a d o r n o s s u p é r f l u o s .
Cóbrense d c ouro, s o n J j á r t > a r o s e salvaxes. algo n a t u r a l
n o s p o b o s d o n o r t e . F ã n sacrifícios h u m a n o s , a s i c o m o
crucifixións. O s B r i t a n o s . pola s ú a b a n d a , viven n u n h a illa
rica en trigo, g a n d ò , o u r o . p r a t a , ferro, peles, e s c r a v o s e
cans. T e n e n c o u s a s m á i s primitivas e b á r b a r a s cós Celtas.
Non d i s p o n e n d a s m í n i m a s técnicas, n o n s a b e n facer
queixos n i n cultivar. Hai s o b e r a n o s p o d e r o s o s q u e u s a n
carros n a s b a t a l l a s . O clima c e s c a s a m e n t e soleado, chove
moito e h a i a b u n d a n t e s b r u m a s .

S m e r o ^ M a ^ i d C n t e S x e o 6 r á f i c o s d c Gallaecia (tomado de A.
Romero Mas!á-X.M. Pose Mesura, op. cít).

A descrlción que_se_fal dos M o n t a n e s e s d o n o r t e é
a máis ampla de todas e a q u e inclúe m a i o r n ú m e r o d e
rexistros, incidindose moito nos s e u s c o s t u m e s . As
consideracións q u e se fan son. e n xeral. d e tipo n e g a t i v o .
124

Á b e i r a d e s t a illa e s t á a d e j e m e (Irlanda). O s
habitantes. de_leme son os máis salvaxes e son consider a d o s p o r E s t r a b ó n o limite n o r t e d a h ab i t ab i l i d ad e. S e n
~ ^ b 5 r g õ 7 a d m t t i r á m á i s a d i a n t e a existencia d c pobos^máis
o norte, p r e t o d a z o n a glacial. O s h a b i t a n t o s d e - I e r n e
pracQcan a à n t r o p õ l a x l a r c o m e n d o ós s e u s p r o p i o s p a i s .
Tamén, en condicións extremas chegaron a practica-lo
c a n i b a l i s m o E s c i t a s e Iberos, s o b r e todo n o s a s e d i o s . Á
p a r t e d e s t a c o m i d a bestial, o s a n t i g o s i r l a n d e s e s s o n
kervíboros. Ú n e n s e s e x u a l m e n t e a c a l q u e r a m u l l e r .
incluso n a i s c i r m á s , e a d e m a i s á vista de todos, p u b l i camente. Aparece claramente u n h a gradación na barbarie,
s e g u n d o e m p e o r a n a s c o n d i c i ó n s xeográficas e c l i m á t i c a s
e
s e g u n d o n o s a l o n x a m o s d o s c e n t r o s d e civilización.

125

Pola s ú a lonxanía. a información s o b r e a illa d e
Thule é confusa. A viaxe de Piteas foi o p u n t o c e n t r a l d e
discusión no debate sobre e s t a s terras. E s t a s i t u a d a n a
parte máis setentrional d a s terras a s cales s e lies d a u n
nome. ainda m á i s ô norte q u e Irlanda. E s t r a b ó n d e s c n b e
a s m a l a s condicións climáticas pola falta de sol e d e
chuvias. As plantas cultivables non existen. os a n i m a i s
domésticos son escasos. a alimentación é f u n d a m e n t a l m e n t e a b a s e de herbas. raíces e froitos s i l v e s t r e s . Hai
trigo, pero pouco sol, e ademais a s ú a m a n i p u l a c i ó n v e s e
impedida pola falia de luz. que imposibilita d e s t e xeito o
desenvolvemento normal das actividades h u m a n a s .
Podemos observar como Gallaeeia s e e n m a r c a d e n tro d u n h a zona máis ampla, e d e n t r o d o u t r o s d e s e n v o l vementos etnográficos, con respecto ó s c a l e s a d q u i r e
sentido. Os costumes dos Montaneses do n o r t e n o n d i f i r e n
en_esencia dos dos_Galos ou Britanos. I n t r o d ú c e s e j u n h a yariable. a da latitude. Esta pode non i m p o r t a r d e m a s i a d o
entre moitos destes~pobos. pois n o s M o n t a n e s e s d a P e n í n sula a orografia accidentada equilibra a s ú a m e n o r l a t i t u d e
setentrional debido a que a s m o n t a n a s r e f o r z a n o c a r á c t e r
frio e illado. Pero onde si importa a l a t i t u d e é n a q u e l e s
países onde esta fai practicamente irrealizable c a l q u e r a
actividade h u m a n a , como ocorre en Ierne ou e n T h u l e .
Nestas zonas a vida h u m a n a e s t á p r a c t i c a m e n t e
impedida en moitas das s ú a s vertantes. A i n d a asíljmoitos
dos costumes que posúen estes pobos falan d u n s a l v a x i s m o
e d u n h a barbarie absolutas, c h e g a n d o a p r a c t i c a - l o
incesto e o canibalismo, negando a s m í n i m a s c o n d i c i ó n s
alimentícias, familiares ou sociais. Aqui p o d e m o s l e m b r a lo debate sobre a extensión do limite s e t e n t r i o n a l d a
presencia h u m a n a . No m u n d o antigo d e f e n d é r o n s e d ú a s
p o s t u r ^ o p o s t a s . Unha vén de P T t e a s , V s i t ú a o limite n a
Hia de Thule. mentres que outros, e n t r e eles E s t r a b ó n .
rexeitan esta latitude, emprazando o limite n a illa d e I e r n e .
,° c a s 0 , c x i s t c u n h a gradación x e o g r á f i c a q u e
determina en gran maneira a s condicións de h a b i t a b i l i d a d e .
negativa, a i n d a q u e n o n t o t a l m e n t e
c. o á partir d u n limite extremo, a s c o n d i c i ó n s
126

de h a b i t a b i l i d a d e s o n t o t a l m e n t e n e g a d a s p o l a s c o n d i c i ó n s
climáticas e orográficas. Pero, e n definitiva, o n o r t e d a
Península conece en Estrabón características parellas á s
das o u t r a s z o n a s o c e â n i c a s . C a b e n c e r t a s e x c e p c i ó n s .
Estas permiten tanto u n intento de reconstrucción d u n h a
gradación d a o c u p a c i ó n h u m a n a do Noroeste, c o m o
establecer d i f e r e n c i a s c l a r a s e n t r e o c a r á c t e r s u b s t a n c i a l
de diversos p o b o s .
E n c a n t o á r e c o n s t r u c c i ó n d u n h a c e r t a xenealoxía
da o c u p a c i ó n h u m a n a d o Noroeste, pode c o n s i d e r a r s e q u e
pobos c o m o o s Á r t a b r o s r e p r e s e n t a n á perfección u n c e r t o
papel a n t e r i o r d e n t r o d a s c o n s t r u c c i ó n s e t n o g r á f i c a s d e
Gallaeeia. Non conecemo-lo n o m e de n i n g ú n h e r o e epóni. mo f u n d a d o r , q u e d e r a n o m e a a l g ú n pobo. Si e x i s t e n "
p e r s o n a x e s a u e vari d a r n o m e a diversos pobos. p e r o a q u f
son f u n d a m e n t a l m e n t e h e r o e s d a g u e r r a de Tróia, q u e
"cfrégãrí a t a e s t e s territorios. c o m o s u c e d e r á con Diomedes,
Teucro. ou con Á s t u r , q u e d e u n o m e ós A s t u r e s . Os~Árta-^
bros, principal p o b o a s o c i a d o ó e l e m e n t o xeográflco q u e
define e s t a á r e a . o P r o m o n t o r i o Á r t a b r o . concédenlle a e s t e
u n e s p a c i o é t n i c õ r ü n p e q u e n o logos artabrorum,
que
recolle d ú a s c a r a c t e r í s t i c a s típicas destes^ e s p a c i o s . a
imp^ortãncIardagTmiHeres e d o s ~ m e t a i s r o tópico do movem e n t o d e pobos, t a m é n e s t á r e p r e s e n t a d o coa expedición
de Célticos e T ú r d u l o s , q u e logo de cruza-lo rio Lethes.
perden o s e u xefe, caen en revoltas e d i s p é r s a n s e polo território. O n o m e do río Lethes orixínase n e s t e feito. O s T ú r dulos a p a r e c e n cerca do Douro.~pero o s Célticos f a r a n o
cerca d o Promontorio Ártabro. Voltamos a c o m p r o b a r
como e s t e s pobos. q u e s e e n m a r c a n e n e s t r a t o s a r c a i c o s ,
sitúanse arredor daquel. que é o elemento que dá sentido
nestes primeiros momentos a estes espacios extremos.
P o s t e r i o r m e n t e , o u t r o s p o b o s e n t r a n en c o n t a c t o co
m u n d o antigo, formando determinadas imaxes e
r e p r e s e n t a c i ó n s . Por exemplo, os L u s i t a n o s e os Celtiberos,
debido á s g u e r r a s q u e . ó longo do s é c u l o II a.C.
desenvolven c o n t r a R o m a . O ú l t i m o g r a n e s p a c i o é t n i c o
q u e e n t r a en e s c c n a é o d o s C á n t a b r o s . o dos p o b o s d o
norte, o s M o n t a n e s e s . q u e s e e n f r o n t a n cos r o m a n o s n a s
127

Guerras C á n t a b r a s . p o u c o a n t e s do c a m b i o d e e r a e q u e
suponen a intcgración xa total d e s t e s p o b o s d e n t r o d o
m u n d o romano.
As denominacións e os câmbios d o s n o m e s s o n
importantes. Nun principio os n o m e s e s t á n i n d i f e r e n c i a d o s ,
servindo p a r a designar a m p l o s espacios. d e n t r o d o s q u e
se a t o p a n diversos elementos. Este é o c a s o d o s Á r t a b r o s .
que designan a u n pobo, pêro t a m é n u n golfo, u n p o r t o
e u n promontorio (ó igual q u e Nerios e Célücos). E s t a
indiferenciación de denominacións fala c l a r a m e n t e d o
arcaico que é este estrato, no q u e p r i m a n n o m e s x e r a i s
de referencia, que acollen diferentes e l e m e n t o s . Ó m e s m o
tempo, a existencia de vários n o m e s p a r a ó c a s o d o s
Ártabros e do seu promontorio, ou dos rios Mino e Limia
indica tamén tanto a antigüidade do s e u rexistro c o m a d a
importancia que posúen. Isto fixo q u e foran t r a t a d o s p o r
diversos autores, o que provocou a existencia d c d i v e r s a s
variantes e tradicións, d i f i c i l m e n t e c o n e c i b l e s n a
actualidade.
Pódense destacar t a m é n a s c a r a c t e r í s t i c a s t a n
diferentes que posúen os pobos a n t e r i o r m e n t e c i t a d o s .
Sobre todo. podemos c o n t r a s t a r d ú a s g r a n d e s e t a p a s .
Nunha primeira, os aspectos positivos s o n c l a r a m e n t e
dominantes, tanto no caso dos Á r t a b r o s c o m a n o d o s
habitantes das lllas Cassitérides, q u e s o n r i c o s e n
productos importantes, o estano. e s o n c u a l i f i c a d o s dê""
n ó m a d e s è pacíficos. Á s ú a cualificación d e n ó m a d e s
achégabs ó munclo d a s orixês7~de~~pobos - situados n o s ^
""extremosTTrqrnrrepresentãn os prímêrrõs~cstadios d a v i d a _
í u i m a n a . a alteridade máis a b s o l u t a , o p o s t a ó m u n d o ^
normalizado da polis. Nas diferentes r e c o n s t r u c c i ó n s s o b r e
a evolución dos estádios de desenvolvemento d a v i d a d a
umanidade. o nomadismo ocupa u n l u g a r e s p e c i a l , d o
mesmo xeito que o bandidismo (coma n o c a s o d o s
r> or ? ? n e s e s ^ A b a f a s d ú a s f o r m a s de vida c o n t r i b ú e n a
car un a
radlc
^
al alteridade. pero c u n h a d i f e r e n c i a
lso das
son
°^
,
Cassitérides. os s e u s h a b i t a n t e s
a c h e L n ó m 5 h t o P a m o n o s ante construccións q u e n o s
un o d a s utopias helenísticas. do 'bo salvaxe'.
128

que vive n u n e n t o r n o positivo, r o d e a d o d u n h a n a t u r e z a
fértil, q u e p r o d u c e p o r si m e s m a . O e s t a n o n a s C a s s i t é r i d e s .
por exemplo, n o n e s t á a d e m a s i a d a p r o f u n d i d a d e . Na c o s t a
l u s i t a n a t a m é n h a i r e s t o s d e s t a concepción. É u n h a c o s t a
moi fértil, con b o a s c o n d i c i ó n s p a r a a navegación e p a r a
a p r o d u c c i ó n de d i v e r s o s p r o d u c t o s . E s t a s c a r a c t e r í s t i c a s
de b e n a v e n t u r a n z a m e s t ú r a n s e con o u t r a s q u e e n t r o n c a n
co m u n d o d o s m i t o s , c o m o s o n o f e n ó m e n o d a p o s t a d o
sol ou d a s m a r e a s . E s t e s e l e m e n t o s s e r á n r e a c t u a l i z a d o s
e i n t e g r a d o s d e n t r o d o s g r a n d e s d e b a t e s xeográficos. Pero.
n u n principio, n o n t e n e n p o r q u e s e r e s p e c i a l m e n t e
negativos. A p r o p i a c e r c a n i a do sol pode c h e g a r a provocar
a u t ê n t i c a s c a n í c u l a s n e s t e s e s p a c i o s occidentais, o u b e n
manter u n ambiente agradable, como sucede n a costa da
Lusitania, o u t r o e s p a c i o definido con c a r a c t e r í s t i c a s
climaticas e e c o n ó m i c a s moi favorables.
Nas d e s c r i c i ó n s q u e s e fan dos L u s i t a n o s e d o s
M o n t a n e s e s a s c a r a c t e r í s t i c a s definidoras v a r í a n . M e n t r e s
que n o c a s o d o s L u s i t a n o s o q u e s e describe é o s e u
a r m a m e n t o e t é c n i c a s g u e r r e i r a s -o q u e é lóxico. pois os
principais c o n t a c t o s foron cos exércitos r o m a n o s - , n o c a s o
dos h a b i t a n t e s d a s m o n t a n a s do Noroeste x a s e d e s c r i b e n
etnografias c o m p l e x a s , p e r o d e n t r o d u n e s t á d i o f u n d a m e n t a l de b a r b a r i e , q u e é s u p e r a d o pola p r e s e n c i a
r o m a n a . A s ó c i a n s e á s m o n t a n a s . Nelas, n o m u n d o grego,
e m p r á z a n s e s e r e s , f e n ó m e n o s ou actividades especiais,
pero a q u i x a c u n c a r á c t e r c l a r a m e n t e negativo. T a n t o n o
que r e s p e c t a á s ú a psicoloxia, ó s s e u s u s o s e c o s t u m e s
(uso de mexos), c o m o á s s ú a s c a r a c t e r í s t i c a s relixiosas
(ateos) e s o c i a i s ( c u n h a exccsiva i m p o r t a n c i a d a s mulleres)
n i á r c a s e u n h a negatividade q u e vén definida pola s ú a falia
de civilización.
O p r o c c s o q u e s e inicia d e n d e u n s e s p a c i o s lineais,
b a s e a d o s n u n h a s e r i e d e p u n t o s claves e c a r g a d o s d e
significados, c u n s p o b o s primixenios e positivos, p é c h a s e
polo t a n t o c o a r e f e r e n c i a a z o n a s m o n t a n o s a s , desfavorables, h a b i t a d a s por p o b o s con c a r a c t e r í s t i c a s q u e
Inciden n a n e c e s i d a d e d u n h a integración d e n t r o do m u n d o
civilizado.
129

CAPÍTULO IV
OS CONTACTOS E A INTEGRACIÓN DE GALL/ECIA
NO MUNDO CLÂSICO

A d e m a i s de t r a t a r s o b r e o c a r á c t e r d o s i n d í x e n a s
s e g u n d o a p a r e c c n n a s fontes, é i n t e r e s a n t e e x a m i n a - l a s
f o r m a s q u e reviste o c o n t a c t o e n t r e o s p o b o s civilizados,
fenícios, g r e g o s e r o m a n o s cos p o b o s d c Gallascia. O s e u
c a r á c t e r é diverso, x a que, m e n t r e s a s m e n c i ó n s d o s
c o n t a c t o s fenícios r c í í r e n s e c a s e s e m p r e a c u e s t i ó n s
comerciais, a s n o t i c i a s g r e g a s o r i x í n a n s e t a n t o g r a c i a s ó s
c o m e r c i a n t e s (os f o c e n s e s ou Coleo q u e c h e g a a T a r t e s s o s )
coma ó s s á b i o s , c o m o Piteas, Posidonio ou Polibio, q u e
t e n t a n d e s c r i b i r e conece-lo q u e s e e s t e n d e n e s t a s n o v a s
z o n a s . Por o u t r a b a n d a , certos r e s t o s q u e os a u t o r e s s e
a t o p a n n e s t e s novos territorios periféricos t e s t e m u n a n
u n h a a n t i g a p r e s e n c i a d e h e r o e s gregos. A m e m o r i a d e s t a s
expedicións seria perdida, c o n s t a t á n d o s e a s ú a p r e s e n c i a
por r e s t o s m a t e r i a i s c o m o templos, c o l u m n a s , ou c i d a d e s
f u n d a d a s p o r a q u e l e s , q u e falarian d u n h a a r c a i c a p r e s e n cia grega q u e lexitima o dominio c o n t e m p o r â n e o d e s t a s
z o n a s . Moitos d e s t e s p o b o s a p a r e c e n m e s m o c o m o
orixinados p o r h e r o e s gregos q u e s e c a s a n . por exemplo,
con p r i n c e s a s i n d í x e n a s . O prototipo é H é r c u l e s q u e . ó
longo d o s s e u s traballos. m a t o u m o n s t r o s , c r e o u t é c n i c a s ,
e f u n d o u p o b o s (como o s Galos) ou c i d a d e s (como Alesia.
131

na mesma Galia). Hércules non estivo en Galkecia, p e r o
certos a u t o r e s si falan d a chegada aqui d o s nostoi. d o s
r e t o m a d o s da g u e r r a de Tróia q u e n a s ú a volta a c a s a .
perderianse por m a r e s c terras desconecidos.
No caso dos romanos, a s ú a p r e s e n c i a é p r a c t i camente militar, establecendo a s principais r e l a c i ó n s .
tamén comerciais e administrativas, con influxo e n t ó d a l a s
esferas, mediante incurslóns esporádicas, t e r r e s t r e s ou
marítimas, ou ben mediante c a m p a n a s p l a n i f i c a d a s d e
conquista. Os contactos, pois. establecidos e n t r e o s p o b o s
occldentais e Fenícios. Gregos e R o m a n o s p o s ú e n d i v e r s a s
connotacións. propias p a r a cada caso.

1. Os fenícios
Un mercader fenicio a p a r e c e en E s t r a b ó n (III.5.11)
comerciando coas Cassitérides. Foi s e g u i d o p o i o s r o m a nos. polo que encalla a s ú a nave p a r a q u e n o n s e x a d e s c u berta a ruta. A presencia dos fenícios n o s u r d a P e n í n s u l a
é moi antiga.^Rexístranse restos comerciais e c o l o n i a i s n a
costa andaluza e portuguesa d e n d e o S. VIII a . C . I n c l u s o
coiiecemos expedicións fenícias ou p ú n i c a s n o O c e a n o
'como a s de Himilcón e Hanón. Algunha i n f o r m a c i ó n s o b r e
a viaxe de Himilcón aparece recollida baixo a f o r m a d e
terrores do Océano*. Hanón é o p r o t a g o n i s t a d o u t r a o b r a .
o seu Périplo. onde n a r r a a s ú a expedición p o l a s c o s t a s
atlânticas africanas, n a s q u e a t o p a e l e m e n t o s f a n t á s t i c o s .
No estúdio sobre o comercio antigo d é b e s e d i s t i n guir entre producción e intercambio. O e s t a n o p r o d ú c e s e
n a s Cassitérides. pero é intercambiado con p o b o s m á i s
evoluídos, pois os habitantes d a s C a s s i t é r i d e s n o n p o s ú e n
a su ciente necesidade dei nin a tecnoloxia p a r a explotalo.
H v i ? J ° C U r a f S t C S e m P ° n a pódese c h c g a r á e x c l u s i ó n d o s
^"0mcrc ais. para a c a d a r u n m a i o r beneficio. M a r i n o
d
vcrdnHr
.
e n

S comercla

°
n t e s n o n p o d e n dicl^íí
s es a n dominados poios i n t e r e s e s d o c o m e r c i o .

aS dlsl ncla
*
s . O s fenícios tiveron
moi mala fama d u r a n t e a Antiguidade, foi u n tópico t a n

132

común q u e n o n p a g a a p e n a e s t e n d e r s e ncl. O m e s m o
Posidonlo cualífica o r el at o s o b r e a f u n d a c i ó n de G a d c s
como m e n t i r a fenícia.
C o í d a m o s q u e e s t e episodio d o a g a c h a m c n t o d u n h a
ruta comercial t a n i m p o r t a n t e c o m o a q u e t e o r i c a m e n t e
leva á f o n t e d o e s t a n o . d e b e inscribirse d e n t r o d a a m p l a
literatura anitifcnicia e x i s t e n t e n o m u n d o clásico. Ú n e n s e
asi d ú a s l i n a s q u e c o n v e r x e n n u n episodio ú n i c o : c e r t a s
illas q u e p o s ú e n u n m e t a l moi a p r e c i a d o c o m e r c i a l m e n t e ,
un fenício q u e s e c o m p o r t a c o m o é lóxico q u e s e c o m p o r t e ,
ç u n r o m a n o q u e s o b r e p a s a o estreito h o r i z o n t e e a
m e z q u i n d a d e fenícia; c h e g a n d o á s Cassitérides. i n t e g r a n do e s t e s e s p a c i o s o c e â n i c o s r e p r e s e n t a d o s por e s t a s illas
do e s t a n o d e n t r o d o m u n d o civilizado, e e n s i n a n d o a r u t a
a quen a q u e i r a concccr. f a c é n d o a pública e r a c h a n d o co
anterior e s t a d o de p a r t i c u l a r i s m o s e m e z q u i n d a d e s . propias do c a r á c t e r fenicio. A acción o r d e n a d o r a e civilizadora
dos r o m a n o s incide a s i en d o u s â m b i t o s , n o dos p o b o s
b á r b a r o s e n o propio m u n d o dos pobos civilizados, q u e
poden c h e g a r a caer n a b a r b a r i e igualmente, s e n d o e s t a
corríxida e s o b r e p a s a d a pola acción civilizadora.
iEstrabón. III, 5. 111
Antes, unicamente os Fenícios realizaban este comercio
(cas Cassitcrldesl dende Gadcs agachando a todos a ruta
marítima, e cando os romanos persegulron a certo navegante para coAeccren aqueles emporios. este. voluntariamente encallou o seu barco nuns baixos e arrastrou A
mesma dcsgracla ós que o seguían. mentres el salvávase
do naufraxlo e reclblu do seu gobemo o preclo da carga
perdida.

2. A p r e s e n c i a g r e g a : H é r c u l e s c o s nostoi
P a r a E s t r a b ó n . o Império r o m a n o , c o m o c u m i o d a
civilización grega, é o p u n l o central d e referencia n a s ú a
xeografia. C o m o c o n s e c u e n c i a lóxica. o q u e s e e s t e n d e fóra
"dei ten u n i n t e r e s e s e c u n d á r i o . C a n t o m á i s a l o n x a d o s
estean os pobos bárbaros, máis distancia terán da
civilización. Só o c o n t a c t o cos e s p a c i o s civilizados,
133

mediante a conquista ou a s expedlcións. p o d e s a c a r a
estes pobos d a s ú a b a r b a r i e . Hai f o r m a s de i n t e g r a c i o n
normalizadas, como a s expedicións heróicas, o s s i g n o s d c
presencia grega antiga, os nostoi ou. c o m o p r o p i o d o
m u n d o romano, a s expedicións militares.
Dentro da etnografia antiga, aplicada t a n t o ó m u n d o
grego como á área de Sicilia e do s u r de Italia. p ó d e n s e
constatar evolucións etnográficas c o m p l e x a s q u e s e
artellan arredor d u n h a serie de p a s o s c a r a c t e r í s t i c o s ,
como poden se-la existencia de poboacións i n d í x e n a s . d e
movementos e dispersións de pobos. ou b e n a p r e s e n c i a
de heroes gregos que toman posesión d u n territorio. o u o s
mitos de fundación de pobos e cidades, etc. Na P e n í n s u l a
Ibérica poden rastrexarse construccións d e s t e tipo.
As novas colonias gregas do occidente q u e r e n levar
ó pasado a s s ú a s d a t a s de fundación. E s c r í b e n s e ó e f e c t o
diversas historias dende os mitos. Na M a g n a G r é c i a a s
colonias gregas desexaban remonta-la s ú a f u n d a c i ó n
recente a u n h a prefundación heróica, v e n d o s u p e r v i v e n cias nos costumes ou rituais relixiosos. n o s vellos edifícios
e n a s etimoloxías gregas dos topónimos. P r é s t a s e t a m é n
atención á historia dos pobos nativos, a u t ó c t o n o s . a s í
como ós seus desprazamentos.
Emprazáronse mesmo en Gallaecia n a r r a c i ó n s s o b r e
heroes ou deuses que antecederon e p r e f i g u r a r o n a
posterior precolonización grega. A l e n d a d e H é r c u l e s e s t á
moi estendida no s u r de Italia e Sicilia. M a t a m o n s t r o s ,
estende a vida civilizada, derrota a pobos b á r b a r o s , e deixa
un claro recordo do seu paso. Isto serve de p r e t e x t o ó s s e u s
descendentes gregos para reivindicar u n territorio. As
probas do pasado atópanse nos restos a r q u e o l ó x i c o s . Pero
ercu es non chegou a tódalas á r e a s . Por e x e m p l o .
r h » 0 I j° l q U C n I n Hercules nin Dioniso e s t i v e r o n en
Galla cla
fih\Tn'
'
P a r c c c claro q u e t a m p o u c o s c
sltuaron a s s u a s andainas.
sobre a ^ n i S ° ? A t ó í i I C 0 S e s t r u c l ú r a n s e a r r e d o r d o s r e l a t o s
sobre a evolución da poboación d u n d e t e r m i n a d o territorio
134

colonizado poios gregos. O s p o e t a s helenísticos t e n t a n
expone-las orixes de edifícios, cidades, c o s t u m e s o u
institucións. O s p a s o s i m p o r t a n t e s s o n t a n t o o t r a t a m e n t o
sobre os p o b o s a u t ó c t o n o s , c o m a os m o v e m e n t o s d e s t e s
pobos i n d í x e n a s e a s n o v a s f u n d a c i ó n s q u e s e f a n s o b r e
o territorio. No m u n d o grego, certos p o b o s c o m o os
Pelasgos o u o s A t e n i e n s e s p a s a n p o r s e r a u t ó c t o n o s , fillos
do m e s m o territorio. No s é c u l o VII a.C., pola s ú a b a n d a ,
i n t r o d ú c e s e d e n t r o d o p e n s a m e n t o grego o c o n c e p t o d e
'migracion d e pobos'. O s Pelasgos, por exemplo, debido á
cólera divina e á s loitas con o u t r o s pobos, r e m a t a n p o r
d i s p e r s a r s e e n Italia.
As d i v e r s a s expedicións o u colonizacións g r e g a s
tenden a s i t u a r s e n u n territorio q u e é concibido c o m o
deserto, s e n h a b i t a n t e s . As t e r r a s o c u p a d a s a d o i t a n v e r s e
como a n t e r i o r m e n t e d e s h a b i t a d a s . o cal lexitima a s ú a
apropiación. E s t e s e s p a c i o s d e s e r t o s e m p r á z a n s e s o b r e
todo n o s e x t r e m o s d o m u n d o . O s recén c h e g a d o s p o d e n
formalizar a l i a n z a s cos indíxenas. o c u p a n d o p aci f i cam ente
o territorio. a s í ocorre en Marsella ou T a r t e s s o s , p e r o
tamén p o d e d a r s e o u t r a f o r m a de contacto, épico-heróica,
loitando c o s i n d í x e n a s c c o n q u i s t a n d o o territorio. Isto é
o q u e f a n moi tos militares r o m a n o s q u e a c t ú a n n a
P e n í n s u l a Ibérica. T a n t o Bruto, loitando e d e r r o t a n d o ó s
Brácaros e Galaicos e c r u z a n d o o rio Lethes. c o m a A u g u s t o
n a s G u e r r a s C á n t a b r a s , s e g u e n vellos modelos épicos d e
c o n q u i s t a . P r o d ú c c s e u n h a exaltación heróica d o s exploradores, c o m o o d e u s colonizador Febo Apolo q u e n ,
p o r t a n d o u n h a lanza, c o n q u i s t a n o v a s terras. O xcsto d c
Décimo X u n l o B r u t o , c r u z a n d o o rio Lethes co e s t a n d a r t e ,
pode s u x e r i r s e c o m o paralelo razoable.
O s gregos, colonos ou h e r o e s . poden m e s t u r a r s e con
Indíxenas, f o r m a n d o p o b o s híbridos, ollados c o m o m e d i o
b á r b a r o s ou m e d i o h e l e n o s , d e p e n d e n d o do c a r á c t e r m á i s
° u m e n o s positivo q u e p o s ú a n . En Ibéria e Italia d e s t a c a
0
horizonte histórico d a r o m a n i z a c i o n , q u e c o n f i g u r a o
e s t r a t o b á s i c o . No o c c i d e n t e d o m i n a n polo t a n t o o p r e s e n t e o
e
o p a s a d o r e c e n t e , ó n o n h a b e r h i s t o r i a s è Lradiclôns
locais. Posidonio e Polibio p r o p o ú e n u n h a etnografia.
135

prestándolle atención especial á historia d a s f u n d a c i ó n s
como a de Gades. O único d e s t a c a d o d o p a s a d o s o n o s
restos da presencia grega, q u e consiste e n m o n u m e n t o s ,
costumes e n o m e s de pobos. No p r e s e n t e p r i m a o h o r i z o n t e
temporal contemporâneo, q u e é sobre todo r o m a n o . Pero
Estrabón destaca a n t e s os restos gregos, c a n d o o s h a i . q u e
os romanos. As fundacións. a s l e n d a s con m o s t r a s d e
presencias anteriores, poden ser índices d e precolonizacións.
No libro sobre Ibéria, ó se-la e t n o g r a f i a c s c a s a .
préstase maior atención á . realidade física, c c o n ó m i c o productiva e á romanización. Rexístransc d i v e r s o s c â m bios. sobre todo no que respecta ós n o m e s d o s d i v e r s o s
pobos e elementos xeográficos. A d e n o m i n a c i ó n c o c a m b i o
de nomes tamén son u n aspecto típico, s i n a l a n d o v a r i a cións espaciais, temporais, de c a r á c t e r ou d e i n f o r m a d o r .
Os Celtiberos, por exemplo, deron n o m e a t o d o o territorio,
o mesmo que os Galaicos, q u e foron o s m á i s dificilcs d e
vencer, deron nome a parte dos Lusitanos. O s c h a m a d o s
antes Lusitanos agora serian Galaicos. O s p r o p i o s Á r t a bros serían conecidos posteriormente, n a é p o c a d o
Império, como Arrotrebas. Ademais, a l g u n s n o m e s d e s t e s
pobos son considerados d u r o s e fastidiosos de t r a n s c r i bir. Hai pobos que pola s ú a cativez n o n s o n d i g n o s d c
seren mencionados. Trátase t a m é n s o b r e a división d o s
nomes da Península, examinando a t r a n s f o r m a c i ó n d e s t e s
ó longo do tempo. Nalgúns a c c i d e n t e s x e o g r á f i c o s h a i
câmbios, como no caso do rio Limia ( t a m é n c h a m a d o d o
esquecemento e Belión), asi como n o B e n i s o u Minio. O
no hnla conécese como rio do e s q u e c e m e n t o d e b i d o ó s
r u os e Célticos, que perderon ó s e u x e f e e s e
spersaron nestas terras. Explicase así a c a u s a d o s e u
nome.
lEstrabón. III. 3. 5)
q

n?

e s t c s e ma

Jlos Túrdulos que facian unha
° P a » do rio Limia.
tamén a perda do seu xefe e que
P r 1 5 0 0 rio
°
chamarase Letl.es....
chámanse Arrotrebas.

(Veleio Patcrculo. 2, 51
Antes da caida de Numancia. foi gloriosa a camparia de
Décimo Bruto en Hispania. que penetrou en tódolos pobos
de Hispania. someteu a unha multitude de homes e a gran
número de cidades, das que antes non se oira nomear,
merecendo o alcume de Gallalco.
(Estrabón. III. 4. 201
Un deles (legado), ó mando de dúas lexións. administra
todo o país do Douro cara ó N; que os antigos chamaban
(ós seus habitantes) Lusitanos e agora chámanlle Callaicos.
lEstrabón. III. 3. 31
O Texo limita o S. desta rexión; o Oceano, o W. c o N.:
o L.. os Carpetanos. Vettóns. Vacceos e Callaicos. pobos
ben cofiecidos. Os demáis pobos non é preciso mencionalos
pola súa pequenez e pouca importancia.
A p a r t i r d o s s é c u l o s VII e VI a.C., desenvólvese a
g r o c u r a d e h e r o e s f u n d a d o r e s e e p ó n i m o s (que lie d a n
nome) d c c i d a d e s f a m o s a s . Ista m o d a chegou ó occidente
n a é p o c a h e l c n í s t i c a (séculos IV-II a.C.), b u s c a n d o a s
orixes d a s c i d a d e s d o p o n e n t e e u r o p e o . A l g ú n s a u t o r e s
m e n c i o n a n d i v e r s o s p e r s o n a x e s q u e , d e s p o i s d a g u e r r a de
Tróia, r e g r e s a r o n á s s ú a s c a s a s , d e s v i á n d o s e polo Mediterrâneo occidental. Hai r e s t o s d e s t e s t a m é n e n Ibéria,
a n q u e o s e u terreo f u n d a m e n t a l d e desenvolvemento e s t á
no s u r de Italia e e n Sicilia, o n d e a s colonias gregas s o n
n u m e r o s a s e o n d e a lexitimación d e s t a s f u n d a c i ó n s p o d e
d a r orixe a e s t e s relatos de f u n d a c i ó n s e mitos de
p r e c e d e n c i a . jMoitas veces e s t e s relatos e s t á n m e s t u r a d o s
con t r a d i c i ó n s i n d í x e n a s ! D e n t r o d e s t e Upo de l e n d a s , a
d a p e r d a d o rei e a p e n e t r a c i ó n n o interior é algo n o r m a l ,
así c o m o a d i s p e r s i ó n pola zona. Ás veces. no c a s o italiano,
os d e s c e n d e n t e s d o s colonizadores l e x e n d a r i o s s o n
identificados c o a s p o b o a c i ó n s i n d í x e n a s q u e e s t e s colon o s gregos a t o p a r o n e s t a b l e c i d a s en Italia c a n d o s e
fixaron.

ltar rebdirons<: tral

.

quedaron alf Hl ' e
Hoxe^n dia Í E T
m

d,a 08

136

D e n t r o d o s nostoi p r e s e n t e s cn Ibéria t e m o s a
p r e s e n c i a de Ulises, en E s t r a b ó n , q u e a c c p t a o c o n e c e m e n t o
do o c c i d e n t e por Homero. T a m é n recollc u n h a nova d e
Asclepiades s o b r e u n h a c i d a d e . Odisca, c u n t e m p l o d e
137

Atenea e máis indícios do p a s o de Ulises p o r e s t a z o n a .
Mela. pola s ú a parte, deriva Olisipo de Ulisipo. d o n o m e
de Ulises. Outros heroes presentes son Menesteo. q u e t e n
un oráculo n a Península Ibérica, c u n porto p r e t o d e
Gades. Tlepolemo era u n heroc rodio q u e s e d o c u m e n t a
n a s Baleares.
No norte de Hispania tamén s e c o n s t a t a a p r e s e n c i a
de certos heroes gregos, debido sobre todo ó g r a m á t i c o
Asclepiades de Mirlea. Anfiloco, por exemplo, visitou ó s
Galaicos, tra-la guerra troiana, e x u n t o a a q u e l e s m o r r e u ,
dando nome a u n h a cidade. Os s e u s c o m p a n c i r o s
chegaron a t a o interior do pais. Os Anfilocos, p o b o g a l a i c o
ligado á emigración grega, reflecten e s t a orixe. T a m é n
Antenor e Ocelas se s i t ú a n n o Mediterrâneo o c c i d e n t a l .
Ocelas en Ibéria, onde f u n d o u n a c o s t a c a n t á b r i c a u n h a
cidade. En Ptolomeo aparecen d o u s topónimos v e n c e l l a d o s :
Okclon, en Lusitania, e Okclon n a Gallascia l u c e n s e .
Teucro fundou u n h a cidade onde logo s e u b i c o u C a r t a g o
Nova. Logo partiu cara a Gallaecia. o n d e íixou a s ú a
rcsidencia. dando nome a u n pobo, q u e a d e m a i s r e c l a m a ba a s ú a ascendencia grega. E s t r a b ó n , t o m a n d o a n o t i c i a
de Asclepiades, di q u e Teucro foi cos s e u s c o m p a n c i r o s a
Galicia. Os a s t u r e s terían a s ú a orixe n o u t r o h e r o e , e n
Ástur. Tamén houbo pobos gregos q u e s e s i t u a r o n n o
occidente. lnstalándose nel. Por exemplo, a c i d a d e d o s
Helenes. que xa non existia n a época de E s t r a b ó n , e q u e
se alopaba á beira da dos Anfilocos. En Plinio e s t á n o s
Helenos, xunto ós Grovios, e ó C a s t e l l u m T u d e (Tui)
fundada por Diomedes, no convento d o s B r á c a r o s c e r c a
da ria de Vigo. Tamén aparecen os L a c e d e m o n i o s ou
Laconios, que colonlzaron C a n t a b r i a . c u n h a c i d a d e .
Opclsela, que foi f u n d a d a por Ocelas. c r u z a n d o c o n
Antenor e os seus fillos en dirección a Italia. Así m e s m o
certas
colonizacións cualificadas c o m o s c m i m í t i c a s ,
como a s dos rodlos, os samios e foceos.
(Estrabón, III. 4. 3J
i ^ n c P , 1 d C S l d l t a m é n q u e e n l r c o s Callalcos habltaban
Hdnrir,
? ) m p , a A c l r o s d c T c u c r o e que por ali habia
cidades, unha chamada Hellcncs. outra Amphllochol.
138

porque non só Amphllochos morreu ali senón que os seus
companciros chegaron ala o lnlerior do pais.
(Silio Itálico. III, 366-367J
E ós que agora a descendencia Oenea e a /Etola Tyde He
chama Gravios. unha vez transformado o nome de Graios.
(Silio Itálico. XVI. 3681
A yEtola Tyde. fundada polo errante Diomedes.
(Xustino. XLIV, 3. 2-4. 8-9]
(2) Os Gallaicos rcivindican para si unha orixe grega, posto
que. logo do remate da guerra troiana. Teucro. odiado polo
seu pai por mor da morte do seu irmán Aiax, ó non ser
recibido no reino, retirouse a Chipre e ali fundou a cidade
de Salamina polo nome da anUgua patria: logo regresou
á patria: recibida a noticia da morte do seu pai. (3) pero
prohibíndoselle o acceso por Eurisaco. filio de Aiax.
encamirtouse ás costas de Hispania. ocupou os lugares
onde agora está Cartago Nova: logo pasou a Gallaecia e.
establecéndose. dou nome ó pobo (4). Dise, pois, que os
Amphilocos son parte de Gallíecia. (...)
(8) Moi importante para estes é sen dúbida o material de
ferro, pero a auga é máis dura que o mesmo ferro, pois
pola súa consistência fai máis duro o ferro e entre eles non
se proba unha arma que non se templara non rio Blrbill
ou no Challbo. (9) Polo que tamén se di que os vicirtos deste
rio se chaman Chalibes e que coas armas aventaxan ós
demais.
O s diversos h e r o e s d e s p r a z á r o n s e d e n d e o s u r c a r a
ó n o r t e d e Ibéria en época de Asclepiades. Hai u n h a
variación n a percepción d o s diversos signos q u e m a r c a n
e s t a s t e r r a s . D e n d e u n s s i g n o s indíxenas, c o m o o rio
Lethes, ou o solpor n o O c é a n o a t a c h e g a r a u n h a colocación de p o b o s ou d c h e r o e s gregos n e s t a á r e a . I n c l u s o
chega a f a c e r s c referencia a u n rio Challbo e ó p o b o
fantástico dos Chalibes, emprazados normalmente n a
zona oriental, e q u e p a s a n por s e r os d e s c u b r i d o r c s d o
ferro. Aqui, a t o p á m o l o s n o e x t r e m o occcidentc.
No c a s o d c Galkccia. a z o n a n a q u e s e c o n c c n t r a n
a maioria d o s nostoi é ccrca d a d e s e m b o c a d u r a d o rio
Mino, d a n d o orixe t a n t o a d i v e r s a s c i d a d e s c o m o p o b o s .
139

Marcarian u n h a presencia antiga grega n a z o n a . a n t e r i o r
á romana, e q u e a d e m a i s f u n c i o n a n c o m a m i t o s d e
fundación p a r a certos pobos e cidades. Un p o b o i m p o r t a n te é o dos Grovios. q u e tenen a cidade de T u d e (Tui). O
rio Lethes. cargado de ouro e con c o n n o t a c i ó n s d e e s q u c cemento. p a s a polo seu territorio. A situación p r e f e r e n t e
de diversos nostoi n a zona do d e s e m b o c a d u r a d o M i n o
debe examinarse b a s e á n d o s e cn d o u s p u n t o s .
En primeiro termo, a t a aqui é o n d e c h e g a a c x p e dición de Bruto, t r á s pasa-lo Lethes e r e t r o c e d e r d e s p o i s
de olla-la posta de sol no Oceano. C a n d o A s c l e p i a d c s t r a t e
sobre os nostoi do norte d a Península, p o u c o d e s p o i s d a
expedición de Bruto (138-137 a.C.). a zona a p a r e c e c o m o
a ideal p a r a emprazar esta serie d e e l e m e n t o s n a p e r i f e r i a
do s u r da Península. Ademais, n u n s e g u n d o t e r m o , c a b e
. destaca-lo a b u n d a n t e comercio grego q u e s e d e t e c t a n a s
- Rias Baixas e n a foz do Mino, do que E s t r a b ó n n o s di q u e
é navegable. e posúe peiraos. E s t e s factores, - s c - l o final
da expedición de Bruto e ser a d e m a i s u n h a z o n a e c o n o micamente moi desenvolvida, x a d e n d e o s é c u l o III a . C . .
coa presencia incluso de g r a n d e s castros, de c o m u n i d a d e s
desenvolvidas d a s q u e s e van t e n t a r f o r m u l a r a s s ú a s
orixes gregas-, fan coherente o e m p r a z a m e n t o d e s t e s
mitos de fundación de pobos e c i d a d e s d e n t r o d u n h a z o n a
conecida e desenvolvida; d u n h a forma p a r e l l a . a n q u e
moito menor, ó que anteriormente s e fixo p a r a ó s u r d e
Italia e Sicilia.
Ademais dos nostoi
constátase a presencia de
heroes sobre todo no sur. n a zona do estreito de X i b r a l t a r .
; o Helenismo, ó estudia-la natureza e os s e u s c o m p o n e n t e s ,
retomaronse a s informacións arcaicas, i l l á n d o a s d o s e u
con exto como base da antigüidade d o s novos d e s c u b r i mentos. Esta tradición cientifica de raiz aristotélica u b i c a
• IO . c r c J c , a s . P ° k ° s e lugares n u n h a ecumene
desmiI
'•xemnln v-iri
-

UV0 U n h a forte

P e n e l a en occidente.
en E s t e s i c o r o , p o r
l r C C l b e n 0 n o m e de H é r c u l e s . D o c u d T c r X c a d e s ^ H e r a d e a POl° m 0 r a 1 ' d e n d C °
?ii

en

^esiodo

140

ou

As columnas de Hercules

No s u r d a P e n í n s u l a Ibérica a t ó p a s e a c i d a d e d e
Calpe, q u e a l g ú n a u t o r cita como f u n d a c i ó n de H é r c u l e s
(sendo c h a m a d a a n t e r i o r m e n t e Heraclea), con p e i r a o s e
u n h a g r a n m u r a l l a . Na z o n a d o s u r d e Ibéria existen t a m é n
c e r t o s e l e m e n t o s con f o n d a tradición n o m u n d o grego
como T a r t c s s o s . G a d e s ou Eritia.
O c o n x u n t o mítico q u e r e m a t a r á por definir e d a i
s e n t i d o a e s t e s e s p a c i o s occidentais, s o b r e todo n o s u r d a
P e n í n s u l a , é o d e H é r c u l e s , c o a s s ú a s viaxes n a s q u e b u s c a
o g a n d o de Xerión, a s m a z á s d a s Hespérides ou d e s c e n d e
ó H a d e s . O p e r c o r r i d o d a s expedicións d e H é r c u l e s é b e n
conecido. Hai a l g ú n e l e m e n t o i n t e r e s a n t e , c o m o a s ú a
v e r t e n t e colonizadora, e l e v a n d o a s C o l u m n a s ( m a r c a n d o
asi a cora d o s gregos), p e r c o r r e n d o c e r t a s z o n a s , o o m o a
Galia. r e m a t a n d o con c o s t u m e s salvaxes, m a t a n d o a
e s t r a n x e i r o s . f u n d a n d o cidades, c o m o Alesia n a Galia. o u
loitando c o s b a n d i d o s d a s m o n t a n a s . Pacifica e a b r e o
c a m i n o á civilización n o s diversos p a í s e s q u e p e r c o r r e .
Incluso é a orixe de c e r t a s x e n e a l o x i a s a u t ó c t o n a s .
Enfróntase a heroes indíxenas e á natureza hostil.
141

Hércules define certos p a s o s ou procesos de t r a n s i c i ó n
entre, a vida salvaxe e a civilizada, p e r m i t i n d o d e f i n i r a
c u l t u r a mediante certos elementos c u n a c e n t u a d o c a r á c t e r
civilizador. T a m é n introduce os elementos c u l t u r a i s n o s
extremos do m u n d o , loitando contra a s b e s t a s s a l v a x c s c
concedendo o don d a agricultura. Para o proveito do h o m e .
emprende g r a n d e s traballos. Hércules a b r e o s d i v e r s o s
territorios p a r a o u s o da h u m a n i d a d e , non c o m a o u t r o s
heroes ou d e u s e s como Hermes. Os a v a n c e s d e s t e n o n
supoften u n h a a b e r t u r a de novos espacios. p o r q u e t r a s
p a s a r cl. o país volve ó salvaxismo.
Hércules fai florece-las cidades e x i s t e n t e s e f u n d a
o u t r a s novas. Tamén f u n d a diversos ritos, m e d i a c i ó n e n t r e
os homes e os deuses, d a m e s m a m a n e i r a q u e a b r e
espacios entre os gregos e os b á r b a r o s , p r o p i c i a n d o a
integración destes últimos. Hércules, q u e c viaxeiro e
explorador, funda cidades e cultos; é t a m é n u n oikistés.
u n fundador de novas comunidades. O s m a i o r e s p e r i g o s
son a natureza e os costumes salvaxes dos d i v e r s o s territorios e pobos bárbaros. Existe u n h a oposición e n t r e
natureza salvaxe e aberta, chea de b e s t a s e p u r i f i c a d a p o l a
agricultura, c u n h a natureza d e s o r g a n i z a d a ou o r g a n i z a d a
na cidade. Con estas características infernais n o o c c i d e n t e
e vencellados entre si aparecen o Océano. a Noite, a s
Hespérides, a s Gorgonas e Xerión. T a m é n s i t ú a n s e n a
zona Orto. Cerbero. a Hidra de L e m a . ou a terrible s e r p e
que garda o xardín d a s Hespérides.
Xerión emprázase n u n elemento xeográfico c a r a c t e rístico. a illa de Eritia. que p o s ú e f a n t á s t i c a s p r a d e i r a s .
c u n h a terra húmida, con vexetación e s p o n t â n e a e c u n
a b u n d a n t e gando. A noción f u n d a m e n t a l s o b r e Eritia
cons ste en que é u n h a illa fóra do m u n d o , a l é n d a s a u g a s
£ 1 D ^ n d e a s s ú a s primeiras a p a r i c i ó n s . p a r e c e
ser u n h a illa do ponente.
fnrmnmi" " e r C U ' C S c o n ( 1 ú e n en definitiva d i v e r s a s i m a x e s .
m Z
un , r ° 7 C a , l d o s c ° P ' ° - O heroe é u n centro
espacio T n n s ! ^ 0 q U e a x , l d a a P e n s a r e e s t r u c t u r a - l o
espacio. Transgrede a s diversas prohlblcións e d l í l c u l t a 142

des, t r a s c c n d c n d o u n c o s m o s f r a g m e n t á r i o , p a r a a t o p a r
a u n i d a d e f u n d a m e n t a l a n t e r i o r á creación. A d e m a i s d e
purificar e p a c i f i c a r , m a r c a tódolos limites d o m u n d o
habitado, q u e s e r v e n d e m a r c a s e t a m é n de avisos. A
principal m a r c a q u e coloca H é r c u l e s n o e x t r e m o Occidental
son a s C o l u m n a s q u e levan o s e u n o m e . As C o l u m n a s
serven t a n t o p a r a m a n t e r a b e r t a a r u t a e n t r e o Mediterrâneo e o O c e a n o c o m o p a r a evitar q u e os m o n s t r o s do m a r
exterior i n v a d a n o interior.
H é r c u l e s e s t á vencellado co e x t r e m o occidental d a
m e s m a f o r m a q u e Dioniso o e s t á cos limites orientais.
C a n d o leva a c a b o o s s e u s d e r r a d e i r o s traballos. H é r c u l e s
retoca o E s t r e i t o de Xibraltar elevando a s C o l u m n a s .
Hércules e a s s ú a s a n d a i n a s c o n t r i b ú e n a organizar ideoloxicamente o s novos e s p a c i o s q u e s e a b r e n c a r a ó occidente. Non s e relaciona d i r e c t a m e n t e con Gallascia. pero
servirá de m o d e l o p a r a os c o n q u i s t a d o r e s r o m a n o s d e s t a
zona e. e n xeral. de todo o occidente. Nos c a s o s d a s
c o n q u i s t a s d e B r u t o . C é s a r ou d e A u g u s t o a p r e s e n c i a
d e s t e s m o d e l o s de loita e de g u e r r a s h e r ó i c a s t a m é n e s t a r á
presente.
E s t r a b ó n identifica Eritia con G a d e s e ó T a r t e s s o s
co rio Betis. E s t r a b ó n recolle toda e s t a serie de t e m a s , moi
I m p o r t a n t e s a n t e r i o r m e n t e , q u e nel p o s ú e n m a i o r s e n t i d o
o f a c e r u n h a d e f e n s a t a n i m p o r t a n t e de Homero e d a s ú a
o b r a poética. E s t r a b ó n t r a t a d e r e s t a u r a - l o valor orixinal
q u e d e b e r o n de ter e s t a s citas a n t i g a s .
O s primeiros c o n t a c t o s posuiron fortes c o n t i d o s
míticos e épicos, c o m o a expediclon de Coleo a T a r t e s s o s .
T a m é n a viaxe d o s Foccos ó s u r de Ibéria a p a r e c e
r e l a c i o n a d o coa poesia épica e mítica. E s t a é u n h a z o n a
n a q u e s e s i t ú a n os limites d a terra, m a r c a d o s g r a f i c a m e n t e
polas C o l u m n a s de H é r c u l e s c h a m a d a s a n t e r i o r m e n t e d e
C r o n o (pai d e Zeus) e Briareo. co cal p o d e o b s e r v a r s e c o m o
o s p r o c e s o s d e t r a n s f o r m a c i ó n s e s p a c i a i s t a m é n lies
a f c c t a n . P a s a n de s e r d e n o m i n a d a s co n o m e d e C r o n o ,
p e r t e n c e n t e a xeración olímpica a n t e r i o r e c u n s r a s g o s
incluso de suave barbarie ou utópicos, a seren n o m e a d a s
143

CO nome do heroe que abre espacios para a civilización.
É unha forma de afirma-lo domínio marcando os limites,
como nunha propiedade ou nunha cidade.
As C o l u m n a s de Hércules e a s q u e s e a t o p a n n a
Índia m a r c a n os limites do m u n d o grego (a cora) e n
ámbolos extremos. Alguns a í i r m a n q u e s o n d o u s
promontoiros. Calpe e Abila. o u t r o s din q u e e s t á n c n
Gades ou alén, ou que pola contra s o n d ú a s illas. p r e t o
de d ú a s m o n t a n a s . Outros coma Posldonio c r c n q u e a s
Columnas son a s C o l u m n a s de b r o n c e do s a n t u a r i o d e
Hércules en Gades. O s q u e c h e g a b a n ali
facian u n
sacrifício n a honra de Hércules, p r o p a g a n d o a c r c n z a d c
que este era o limite d a terra e do m a r . Posidonio. q u e c r c
isto. pensa, non obstante, que os relatos s o b r e o o r á c u l o
e a s expedicións de fundación gregas son u n h a i n v e n c i ó n
fenícia. Estrabón opina q u e d e b e n b u s c a r s e u n h a s
columnas fisicamente existentes, pois en t o d a a t r a d i c i ó n
están atestadas como limites, p o n e n d o d i v e r s o s e x e m p l o s .
Pero ó m e s m o tempo explica a n o n e x i s t e n c i a fisica
actual de tales c o l u m n a s asi como tódolos a c e n d i d o s
debates sobre o carácter d a s m e s m a s . A explicación q u e
desenvolve é bastante lóxica. a f i r m a n d o q u e e s t e tipo d e
fitos, altares ou torres, foron colocados en s o p o r t e s e s p e ciais. significativos, como por exemplo illas o u m o n t a n a s .
Ò perdérense os restos d a s C o l u m n a s o s e u n o m e p a s o u
o soporte que a s mantivo e q u e a d e m a i s , n o c a s o d a s illas
e montes, posúen u n h a importante s e m e l l a n z a . o cal faí
que a confusión sexa importante. O s s i g n o s p a s a n , p o l a
anatoxía, entre os distintos elementos. Q u e a s C o l u m n a s
sexan a s que están no templo de H é r c u l e s e n G a d e s
parécelle menos razoable, xa q u e t e n e n i n s c r i t o s n e l a s o s
gastos de construcción do templo, e e s t á n m á i s v e n c e l l a d a s
con actividades comerciais dos fenícios, non d e c o n q u i s t a ,
ademais de estar dentro da s ú a z o n a d e i n f l u e n c i a .
Semellantes á s Columnas do s u r son a s A r a s S c s t i a n a s
rexistradas no extremo noroccldcntal d e Gallaecia. l e v a n tadas como conmemoración n u n extremo do m u n d o . O s e u
emprazamento n a s fontes é variable a p a r e c e n d o t a n t o n a
península dos, Supertamaricos (Plinlo) c o m o e n t r e o C a b o
Nerio e Brigantio (cn Ptolomeo)
144

Mcntres q u e a presencia grega aparece b a s e a d a
sobre t o d o n o m u n d o d o s m i t o s , q u e t e n t a n a i n t e g r a c i ó n
simbólica d e s t e s t e r r i t o r i o s d e n t r o d o m u n d o grego, o u n a
p r e s e n c i a d e c e r t o s s á b i o s q u e t e n t a n c o n e c e r mellor o
occidente. a p r e s e n c i a r o m a n a tivo u n s c o n t i d o s r a d i c a l mente diferentes. Nesta prima o contido militar e d e
dominio, p r i m e i r o m e d i a n t e expedicións q u e c h e g a n a t a
certos p u n t o s c o n c r e t o s , q u e s e i n t r o d u c e n n o territorio
de Gallaecia. p a r a logo r e t o r n a r . Son expedicións de s a q u e o
ou d e r o u b o , e t a m é n d e c o n e c e m e n t o d u n s territorios a t a
entón d e s c o n e c i d o s , s e g u i n d o u n h a lina. a t o p á n d o s e con
certos e l e m e n t o s e d e s e n v o l v e n d o d i v e r s a s accións. Décimo X u n i o B r u t o , p o r exemplo, a t ó p a s e co rio Lethes. q u e
se i n t e r p ó n c o m o u n h a b a r r e i r a f r o n t e ó s e u p e r c o r r i d o
lineal. C o n s e g u e c r u z a - l o rio e c o n t i n u a r a s ú a expedición
de r e c o n e c e m e n t o . D e s t e m e s m o xeito a t ó p a s e con p o b o s
c o m o os B r á c a r o s ou o s Galaicos, o u c h e g a a t a o m a r . o n d e
o b s e r v a o solpor. A expedición de César, por m a r . a t a o
p o r t o d o s Á r t a b r o s , tivo o m e s m o c a r á c t e r . De xeito
d i f e r e n t e a p a r e c e a intervención de A u g u s t o , m e d i a n t e a s
G u e r r a s C á n t a b r a s . X a é u n h a intervención militar d e c o n q u i s t a q u e p r e t e n d e a integración d u n s territorios d e n t r o
do Império. Desenvólvese e s t a m e d i a n t e u n h a c o n q u i s t a
p l a n i f i c a d a , q u e p r e t e n d e u n dominio d e a m p l o s e s p a c i o s .

3. As expedicións romanas
As expedicións r o m a n a s son militares. D e s t a c a n
tres, a d e Décimo X u n i o B r u t o , q u e n n o 138-7 a . C . c h e g a
a t a Gallaecia. n u n h a i n c u r s i ó n t r a - l a s g u e r r a s L u s i t a n a s ,
loita c o n t r a os B r á c a r o s , dos q u e m a t a u n h a g r a n
c a n t i d a d e e c o n t r a os Galaicos, q u e deron n o m e a l o d o s
os p o b o s q u e e s t á n ó n o r t e deles (os Galaicos e s t á n n a
d e s e m b o c a d u r a d o Douro). B r u t o t a m é n c r u z o u o rio
Limia. rio d o c s q u c c c m e n t o . c c h e g o u logo a t a a s c o s t a s
o c e â n i c a s , o n d e c o n t e m p l a o solpor n e s t e e x t r e m o d o
m u n d o e d e n d e o n d e , a t e r r a d o por e s t a visión sacrílega,
decide retornar.

145

HaJ d ú a s expedicións marítimas i m p o r t a n t e s , a d c
Craso. sobre o 96-94 a.C.. q u e chega á s illas C a s s i t é r i d e s :
e a dc César, que chega a t a Brigantio. p a r t i n d o t a m é n
dende o sur. A expedición de Craso é moi d e b a t i d a n o q u e
respecta á identidade do personaxe e á cronoloxia d a s ú a
expedición. A de César, sobre o 60 a.C.. p a r t i n d o d e n d e
Gades. ten como fin a procura de botin. loitando c o n t r a
os indíxenas e chegando ata o extremo Noroeste. Aterrorizan ós nativos en Brigantio. que n u n c a viran b a r c a s t a n
grandes. Ámbalas d ú a s son incursións de p e n e t r a c i ó n
mediante expedicións singulares e lineais, n o n p r e t e n d e n
un dominio territorial nin a conquista, como s u c e d e e o a s
guerras Cántabras e con Augusto. No c a s o d e B r u t o é
terrestre e no caso de César marítima. As c a m p a n a s d e
Augusto, que buscan a conquista dos últimos r e d u c t o s d o
norte dc Ibéria, desenvólvense tanto por motivos e c o n ó m i cos. coma de seguridade e de prestixio.
[Tito Uvio. per. 56)
Décimo Xunlo Bruto someteu á Lusltania coa conquista
das cidades ata o oceano e. non querendo (os seus soldados) pasaren o rio do Esquecemcnto. el mesmo pasou o
estandarte arrebatado ó slgnifero e así convcnceunos para
que pasasen.
Na expedición de Bruto, que s u p ó n u n p r i m e i r o
contacto cunha terra desconecida, ocorren s u c e s o s q u e
entroncan directamente co m u n d o do mito. No c a s o do rio
Lethes. que os soldados romanos se negan a c r u z a r p o r q u e
lies recorda o rio do esqueccmento c tódalas i m a x e s q u e
este leva engadidas. non ten mais remedio q u e colle-lo
estandarte, cruza-la s ú a corrente e d e m o s t r a r a s í ós s e u s
so a os a falsidade do mito. Neste rio veríase u n h a
irontelra. un limite, que revelaria conexións co m u n d o d o s
mortos e o esquecemcnto. e tamén da anomia,
da
d arquia. s mesmos soldados r o m a n o s c o n v é r t e n s e p o r
, U r e s e n r à r ^ a r o s ó negarense a cruza-lo rio. d e b e n d o
sohr#*nnU
? u c n * l o m a n d o o estandarte, o cruce, e
a
c í u e c e m o n f n ^ n t e l r a a t a e n , ó n ' " ^ n q u c a b l e . O rio do
que serven i"'' f ^ ' p a r a r s e a u n h a s a u g a s primordiais,
que serven de entrada a un espaelo descoftecido.
146

Imos analizalo a través do concepto d c i n s u l a r i d a d e .
P e n s a m o s q u e isto é pertinente, polo u s o tan e s t e n d i d o d a
analoxia c o m o forma de r a z o a m e n t o e r e p r e s e n t a c i ó n n o
m u n d o antigo, o cal posibilita q u e sexan e q u i p a r a b l e s en
certo sentido, non excluindo outros, diversas r e a l i d a d e s en
principio n o n m a t e r i a l m e n t e u n i d a s . Xa a n a l i z a m o s a
i m p o r t a n c i a q u e p o s u i a n a illa e a i n s u l a r i d a d e como
forma de concepción e representación no m u n d o homérico,
aplicable a diversos elementos materiales (illas. e s c u d o s ,
territorios. a g r u p a c i ó n s sociais, etc). Para o caso de
Gallaecia, c o n s i d e r a m o s esclarecedor aplicar e s t e concepto a realidades d e moi diverso tipo p r e s e n t e s n e s t e s
espacios. Pode considerarse q u e a idea de circularidade
incide n a idea do illamento destes pobos b á r b a r o s .
Diversos feitos como q u e os Montaneses c o m a n e
bailen en circulo, x u n t o s h o m e s e mulleres (a idea de
s o b e r a n i a non existe, ninguen s e s i t ú a no lugar central,
só s e definen polo rango e a idade): a s n u m e r o s a s illas d e
mulleres q u e h a b i t a n n e s t a zona (que s e pode relacionar
coa importancia do espacio circular asociado coas mulleres
en época homérica, así como. por exemplo, coas mulleres
S a m n i t a s , q u e rodean coma tolas o s a n t u a r i o adicado a
Dioniso, q u e a s u m e u n lugar central, fixando a illa e
d o t á n d o a d e verticalidade, reforzando coa s ú a carreira a
i n s u l a r i d a d e física da illa), ou a s iniciacións dos guerreiros
do Noroeste (nestas, o espacio Insular, illado, revélase
como ideal: n a s montartas celébranse ritos d e pasaxe.
u s a n d o a r m a s salvaxes), o illamento fisico d e s t e s pobos:
todo isto. dlcimos. pode considerarse como típico d e s t e s
espacios.
(Estrabón. III. 3, 71
Toman as súas comidas sentados, en bancos construídos
arredor das paredes, sttuándosc segundo a Idade e a
dignidade: a comida valse pasando en roda. Mentres beben
ballan en círculo ó son da frauta e cometa e tamén
saltando e axeollándose. En Bastetanla tamén os homes
e as mulleres ballan xuntos collldos das mans
O illamento (cktopismós) pode e n t e n d e r s e d e moi
diversas formas, t a n t o fisicamente (as m o n t a r t a s m a r c a n
147

un espacio delimitado, lugar ideal de celebraciôn d a s
iniciacións). coma psicolóxica e socialmente. E s t e é u n
espacio. alén do Lethes sobre todo. onde reina a a n a r q u i a
e a anomia., onde os pobos se d i s p e r s a n . ou o n d e m a n t e n e n
loitas intestinas entre si. Son variables e i n e s t a b l e s . O s e u
illamento. a s ú a falta e rexeitamcnto de relacións é tal q u e
prefiren m a t a r s e . m a t a r ós s e u s familiares ou c o m p a n e i r o s
ou ser mortos por estes a n t e s de e n t r a r d e n t r o d u n h a n o v a
orde. As citas q u e ilustran isto son a b u n d a n t e s , p e r o
quizais o caso m á i s r e c h a m a n t e é o do m o n t e Medulio.
onde os últimos resistentes d a s G u e r r a s C á n t a b r a s
preferiron inmolarse. desaparecendo como g r u p o social.
Outro elemento que s e pode r e l a c i o n a r é a s i t u a ción dos Ártabros arredor do cabo Nerio. f o r m a n d o c o m o
u n h a coroa a esta elevación. m a r c a e limite n o r o c c i d e n t a l
de Ibéria. Dase asi u n h a converxencia d a s i d e a s d e
verticalidade e circularidade. E s t a s i m a x e s de i n s u l a r i d a d e
e de illamento foron rotas poios r o m a n o s , o s ú n i c o s
capaces de rachar coas leis i n t e r n a s d e s t e m u n d o (a
mesma imaxe de causa-efecto entre miséria e g u e r r a i n c i d e
nesta imaxe). que se debate n u n h a actividade i n f o r m e , p o r
exceso ou defecto. dentro d u n s espacios e n t e n d i d o s c o m o
illados en si mesmos (os Artabros a r r e d o r do c a b o Nerio.
os Montaneses n a s s ú a s m o n t a n a s , os T ú r d u l o s e Célticos
alén do Lethes...). Os r o m a n o s r e m a t a r o n c o n i s t o e
integraron estes pobos e espacios d e n t r o d a u n i d a d e d e
civilización que marca o Império.
No caso do rio Lethes. m a r c a u n h a i m a x e d e
illamento e insularidade d a s t e r r a s q u e s e e s t e n d e n a l é n .
que poden ser concibidas como u n h a illa, r o d e a d a s polo
ceano e polo propio rio. fronteira temible. O p a s o d o
es por parte de Bruto lembra diversas s i t u a c i ó n s .
ó rH ? n i r f ) a ? a " °,-?|0 e m P r e n c l c u n perigoso c a m t n o . s i m i l a r
fiar
pr0pl
cidír
h
° d e s t a s s o n 0 5 extremos das
t0riOS Ncslc
c x l r e m o
moün L , nfn T
'
a proba c
dificultosa. Bruto vence a t r a n s g r e s i ó n r e i n t e 0 m u n d 0 clvllizad
S i i inirinrr
° - Non s u c e d e c o m o
s u a comun X l
° n d c 0 l n l c l a d ° * reintegra na
s u a comunidade, senon que é a simbólica c o m u n i d a d e , a

148

tropa, a q u e s e u n e ó iniciado ó p a s a - l a p r o b a , f o r m a n d o
u n h a n o v a c o m u n i d a d e . E s t e elemento, a n t e r i o r m e n t e
cargado d u n sentido repelente descárgase de sentido,
p e r d e t o d o o s e u c a r á c t e r d e signo b a r r e i r a : o s e u p a s o
poderia i m p l i c a r e n t r a r n u n e s p a c i o ou n u n t e m p o distinto, r e t o r n a n d o o s e u c a r á c t e r n a t u r a l de c o r r e n t e fluvial.
A n a t u r e z a p e r d e os s e u s a t r i b u t o s s o b r e n a t u r a i s , n u n
labor de d e s c i f r a m e n t o n a t u r a l . O indefinido e o desconecido
á b r e n s e a g o r a ó c o n e c e m e n t o . á s categorias n o r m a i s d e
t e m p o e e s p a c i o e á posibilidade de constitución c o m o
espacio social.
O e s t a n d a r t e é i m p o r t a n t e n e s t a acción pois r e p r e s e n t a o e l e m e n t o vertical, é a mediación e n t r e d o u s
â m b i t o s , e n t r e o h e r o e e o m u n d o celeste, m a r c a n d o a
s u p e r i o r i d a d e r o m a n a e ó m e s m o tempo p e r m i t i n d o
c e n t r a r v e r t i c a l m e n t e e s t e novo espacio. Recorda a H e r m e s
e a p e r s o n a x e s q u e coa s ú a lanza integran novos territórios, c o m o Febo Apolo. B r u t o é como u n f u n d a d o r , u n
novo H é r c u l e s q u e purifica e e s t r u e t u r a espacios, integ r á n d o o s d e n t r o do territorio civilizado. Asi, B r u t o c r u z a n do co e s t a n d a r t e e r o m p e n d o o c a r á c t e r i n s u l a r d e s t a s
t e r r a s , i n t e g r a a e s t a s d e n t r o d a ecumene. S u p e r a u n
cosmos condicionado, polar e fragmentário, p a r a a t o p a - l a
u n i d a d e d o c o s m o s e d a h u m a n i d a d e . O labor d o s
r o m a n o s , i n t e g r a n d o e s t e s novos territorios militar e
s i m b o l i c a m e n t e é u n labor de Iniciación e d e civilización.
propia de h e r o e s c o m o Hércules, q u e a b r e r u t a s . purifica
a n a t u r e z a , organiza cultos, f u n d a c i d a d e s e d i n a s t i a s ,
derrota a bárbaros e introduce a agricultura.
O s r o m a n o s m a n i f e s t a n u n h a acción paralelizable
á de H é r c u l e s e a de Alexandre. Pódese lembra-la t r i s t u r a
de C é s a r c n G a d c s p e n s a n d o en todo o q u e xa flxera
Alexandre a s ú a idade. P r e c i s a m e n t e , a d e m a i s de a c a d a r
riquezas,
o a c h c g a r s e ó limite d a t e r r a occidcntal, a t a
Brigantio, n o golfo Ártabro. do m e s m o xeito q u e A l e x a n d r e
a c a d o u o limite oriental, m a r c a u n d o s obxcctivos d a s ú a
expedición. C é s a r foi t a m é n o primeiro iniciador q u e
e n t r o u n a s illas Britânicas, n i n g ú n h e r o e ou d e u s o flxera
antes.
149

Augusto equipàrase t a m é n con H é r c u l e s n o n o r t e d a
Península. Nas Res Gestão, q u e n a r r a n o s feitos d o s e u
goberno. refirese á pacificación do m u n d o d e n d e o O c e a n o
a t a o rio Elba. Na Xermania existen t a m é n c o l u m n a s d e
Hércules. Como Hércules, pacifica ós s a l v a x e s de Ibéria,
que son o último reducto rebelde. As G u e r r a s C á n t a b r a s
marcaron a fin d a resistencia d e s t e s pobos. L e v a n t á r o n s e
logo a s Aras Sestianas. preto do c a b o Nerio. n u n h a
representación similar á d a s C o l u m n a s . e c o m o t e s t e m u n a
da conquista destes extremos e d a s ú a integración d e n t r o
da cora do Império. Ante a a u s ê n c i a d e H é r c u l e s d e s t a
zona. Augusto compórtase como u n v e r d a d e i r o f u n d a d o r
e colonizador, pacificando o territorio. l o i t a n d o c o n t r a o s
bárbaros, e f u n d a n d o novas c o m u n i d a d e s , f a c e n d o b a i x a r
ós pobos indíxenas dos m o n t e á s c h a i r a s e c o n v e r t i n d o á s
cidades en aldeas.
(Dion Casio. 37. 521
Asi. cando viu (César) unha estatua de Alexandre erixida
no templo de Hercules (de Gades) laiouse e chorou porque
el non realizara nada importante.
(Orosio. VI. 21. 11
No ano 726 da fundación de Roma. sendo emperador
Augusto César cônsul por sexta vez e por segunda M.
Agripa, entendendo César que se fixera pouco en Hispania
perante douscentos anos. se consentia que os Cántabros
e os Astures. dous poderosisimos pobos de Hispania.
utilizaran das súas leis, abriu as portas de lano. e el en
persoa púxose en marcha cun exército cara ás HIspanias.
(Floro. II. 33. 521
Logo. el en persoa (Augusto), fíxoos baixar dos montes a
uns. a outros obrlgounos con reféns e a outros vendeu nos
como prisioneiros segundo o dereito de guerra.
(Estrabón. III, 3, 81
Anpn^t!?' s c ^ u , " ^ ° a s ,n dlcacións do seu predecesor César
a estas lerras
leXs

CKreito de tres
SÍ Ón t a m 6 n clvlllzando a
unha parte deles
"

150

4. A integración definitiva: Plinio e Ptolomeo
Existen algúns autores, dos que aparecen espallados
a l g ú n s t e s t e m u n o s ó longo d o libro, q u e a p o r t a n p o u c a s
c o u s a s significativas. Son_autores c o m o Mela. Silio Itálico,
Floro o u Orosio. As s ú a s f o n t e s s o n a s m e s m a s q u e a s d e
E s t r a b ó n e a s ú a e x t e n s i ó n e c a l i d a d e n o n a c a d a n o nível
deste autor.
'
P l e n a m e n t e d e n t r o do m u n d o j r o m a n o a t ó p a n s e
dous autores interesantes que tratan sobre diversos
a s p e c t o s „ x e o g r á f i c o s e - a d m i n i s t r a t i v o s U D n _c__romano,
. Plinio. e o o u t r o é grego,^ PLolomCQ. O s e u t e s t e m u n o
s u p ó n . d e diversa m a n e i r a , a integración definitiva d e
Gallaeeia t a n t o d e n d e u n p u n t o d e vista a d m i n i s t r a t i v o e
político c o m a intelectual d e n t r o d a nova o r d e r e p r e s e n t a d a polo Império R o m a n o .
Plinio a s u m e t o d a a h e r d a n z a clásica. S u p u x o o
c u m i o d o s esforzos d o s escritores gregos e latinos p o r
_integra-la historia m e d i t e r r â n e a . Falar d a s C a s s i t é r i d e s o u
~dÕs~íurídadõrés^da m e t a l u r x i a e n t r a d e n t r o d e s t e plan de
r e c o m p i l a c i ó n . Plinio. q u e escribe n o s . J d . C . , m o r r e n a
e r u p c l ó n do Vesúvio q ü ê s c p u l t a a Pompçiai T r a t a de facer
n a s ú a Historia Natural u n cVmpendte d o ' s a b e r enciclopôdfco~da época, recollendo d a t o s de moitísimos a u t o r e s .
D c s c m p e n o u diversos c a r g o s a d m i n i s t r a t i v o s , i n c l u s o e n
H i s p a n i a . A s ú a información s o b r e Gallaeeia p o s ú e i n t e r e s e
s o b r e todo p o r q u e r e p r e s e n t a o p u n t o final a g r a n ^ p a F t e
d a tradición anterior, e p o r q u e s u p ó n o t e s t e m u n o d a
ínlegrãción d o n o r o e s t e d e Ibéria d e n t r o "do Império.
Con respecto ó primeiro p u n t o . s o n m o i significativas a l g u n h a s opinións deJPlinio r e s p e c t o á irrealidãde^de
certos e l e m e n t o s t r a d i c i o n a i s p r e s e n t e s d u r a n t e m o i t o
t e m p o n a s fontes e q u e él cualifica c o m o d e s f a s a d o s ,
e s t a b l e e e n d o u n h a eqlílparacion e s t r e e s t e s . T T l r a d t C i ô n
grega e o m u n d o d a f á b u l a ( m e n c i o n a e x p l i c i t a m e n t e o s
t e m p o s de Tróia). E s t e s o p o r i a n s e á r e a l i d a d e c o n t e m p o r â n e a . o n d e o c o n c c e m e n t o , g r a d a s a m a p a s c o m o o dõ~"
x e n e r a l Agripa, n o cal t r a t a d e r e p r e s e n t a r s e todef^o
151

Império, llbérase de toda categoria imaxinaria ou fantástica O mapa de Agripa: en épòça de Augusto, supuxo a
" ^ ^ I r â ^ f a h " c ã r f õ ^ a do Império, u n h a especie dc
lnvención e representación do mundo poios romanos, que
así tratan de apropialo e integralo simbolicamente, algo xa
conseguido polas armas. Todo poder neccsita a representación do territorio para domfnalo mcllor. con finalidades administrativas, fiscais, económicas c militares.
Os motivos de preocupaciòn de Plínio foron as novas
realidades administrativas" e económicas. Administrativamentérèflecte a nova situación e as divisións administra^
tivas romanassobrepostasas antigas realidades indLxenas.
Incluso chega ã dubídar da existencia de pobos como o,
dos Ártabros. Nomea a moitos pobos, pero bastantes
destes son tamén descofiecidos. Comezan a desenvolverse
as novas divisións en províncias e conventos. No Noroeste
hai tres conventos xurídícos: o astur. o brácaro e o lucense. con~ capitais; respectivamente, en Aslurica Augusta
(Asfõrgã). Bracara Augusta (Braga) e LucusAugusti (Lugo).
Cuantifica tamén os habitantes dos conventos, así como
os seus pobos e cidades* A novidade significativa que se
introduce neste momento é que se asiste a unha mutaciôn"
total nà organización e pcrcepción do espacio cn Galloeciá.
As vellas estructuras indíxenas son substituídas por
unhas novas, romanas, así como por novas formas de
impláritación sobre o territorio co desenvolvemento das
cidades ou do poboamento en vilas romanas, o que supón
unha nova relación destes pobos co territorio no que viven.
Estas novas estructuras tefien como fin un mcllor rontrol
sobrej^pofroaclínVos recursos minerais.
A xeografía perde asualnocencla, o_seu carácter dc
clenda sempre aberta a novosdescubrimentos ou cspccuUaclon s~clen tificas As vellasTiistoria^como a s dos Ártabros, ou a do rio Lethes xa non~tehen sentido. Sitúanse
dentro dunHã trãclíclón concibida como~un~pásado fabu- _
loso e irreal, achegado ó mundo do mitõT Agora compre
representa-la realidade con ftns prácticas, desbotando calquéra fnfórmàclòn que non contribua a u n h a
mellor representación e infórmáclon sobre ã situación
152

contemporânea dos novos territorios. Os mesmos debates
típicos sobre o valor xeográflco de Homero, de Piteas, a
extensión das zonas climáticas c a caractcrización dos
fenómenos cstraíios xa non mantenen a súa coherencia
diante d u n h a realidade que se impón. Polo que se refire
á mineria, que é o gran motivo de interese de Roma en
Gallaecia, tamén é descrita a súa explotación mediante
técnicas modernas, que producen enormes benefícios.
Contrapónensc estas ás vellas noticias sobre explotacións
arcaicas, como as das Cassitérides. tamén cualificadas de
fábulas, situadas nun pasado remoto. Plinio afirma que no
século I d.C., na súa época, pódese navegar libremente
dende Gades por todo o Océano occidental. A situación que
describía Estrabón. o agachamento das rutas poios
fenicios, xa non existe. Agora está libre o Océano. e quizais
eso mesmo fai que Plinio renege da existencia das illas
Casitérides, cualifícándoas de invención.
(Plinio, III, 181
Agora a provinda entclra atópase dividida en VII conventos: Cartaxinense, Tarraconense. Cassaraugustano.
Cluniense. Astur. Lucense e Brácaro. Engádense as illas.
d a s que se fará mención aparte: a mesma provinda ten
ademais de 293 cidades supeditadas a outras. 179 d d a d e s
e. entre estas. 12 colonias. 13 cidades de derello romano.
18 do vello (dereito latino). 1 de federados e 135 estipendiarias.
(Plínio. III. 28|
A estes (ós Cántabros) están unidos 22 pobos dos Astures.
divididos cn Augustanos e Transmontanos, con Astúrica.
magnífica cidade. Frente a estes están os Glgurros. os
Paslcos. os Lanclenses e os Zodas. O número de toda a
poboaclón é dc 240.000 homes libres.
O convento Luccnsc ten ademais dos Célticos e Lemavos
16 pobos de nome descortecldo e bárbaro, pero ten case
166.000 homes libres.
Do mesmo modo (o convento) Brácaro ten 24 cidades e
285.000 homes dos que. ademais dos mesmos Brácaros
poden nomearse sen fastidlo os Bibalos. os Coelemos. os
Callaicos. os Equcesos, os Limicos e os Querquernos.

153

(Plínio. IV. 1151
Dende o Mino. do que xa falamos, como di Varron. disla
o /Eminio 200.000 pasos. que outros cntenden que está
noutra parte e ehaman Limia. coftecldo como Oblivlon
(esquecemcnto) poios antigos e moi lexendario.
(PUnio. XXXIV. 156:1581
(156) Agora imos co chumbo, do que hai dous tipos, o
negro e o branco. O branco é o máis valioso, ó que os
Gregos lie chaman «cassiterum» e cóntase fabulosamente
que se extraia das illas do mar Atlântico e que era levado
por navios entrelazados (de vimbios) c cosidos con coiro.
Agora é verdade que se produce na Lusitania e na terra
máis alta de Gallaecia. en forma de areas de cor negra. (...)
(158) Na Gallaecia non se da o chumbo negro, mentres que
na vecifia Cantabria haino en abundancia: a prata non se
orixina do branco, senón do negro. Non pode mixturarse
entre si chumbo negro sen branco, nin este con aquel sen
aceite, nin tampouco o branco consigo sen o negro. O
\ branco Uvo prestlxio e nos tempos dc Tróia atestiguouno
Homero, chamãndoo «cassitero».
O último xeógrafo i m p o r t a n t e d a A n t i g ü i d a d e foi
PtolomeõTqúe traballou en Alexandria n o s é c u l o HjcLC.
Continua a gran tradición intelectual d a c i d a d e , o n d e
tamén traballou Eratóstenes, a d i c á n d o s e s o b r e t o d o á
xeografia matemática. A s ú a Xeografia c o n s i s t e n a c o m p i ladón de vários miles de~Tugafg!Tque v e n e n a c o m p a n á d o s
cas §Úas-coordcxiadaa^píira_j>Q^ej - elaborar^ un_ m a p a . A
lóxica lineal do périplo atópas e a q u i s u p e r a d a . Agora, c a d a
punto é definido por si mesmo, non en relación ó s d e m á i s .
^odese, mediante a representación d e tódolos p u n t o s .
formar u n h a imaxe coherente d u n territorio. As s i t u a ç i ó n s
aséanse n a s medjdas^astronómicas, q u e a s fixan e x a c j a m e n t e . Téntase polo tanto f o r m a r u n s a b e r fixorabsõíuto
e ver adeiro. ainda que os moítos p r o b l e m a s n a r e p r e s e n c on estes elementos denotan a d i s t a n c i a q u e s e p a r a

• •poboiciôn«
A «ituario
A pfomontorlo
^ nictfninto dê rio
TI8URI pobos
O noroeste peninsular en Ptolomeo (segundo Tranoy)

inn C<?°h a n l l ^ a d a c a r t o 6 r a f i a m o d e r n a . As m e d i c i ó n s d a s
lonxitudes son inexactas e dificiles n o m u n d o a n t i g o .

d a I d a d e Media e j n c l u s o m o d e r n a . N a s s ú a s o b r a s d e i x o u
i n d i c a c i ó n s teóricas de c o m o r e p r e s e n t a r m a p a s e t a m é n
u n h a lista detallada dos e m p r a z a m e n t o s d e m o i t o s
l u g a r e s . O feito de desenvolve-la s ú a o b r a e n Alexandria,
u n l u g a r ideal de a c c e s o a i n f o r m a c i ó n xeográfica d e t o d o
tipo. facilitou o s e u traballo. Ptolomeo c o n c i b e a x e o g r a f i a
c o m o a r e p r e s e n t a c i ó n gráfica d a m u n d o conccido.

ó cal r r i t r 0 , r C , C O l l e u m o i t o s d a t ° s de M a r i n o d e Tiro.
seTo n u m n V
r d e S U p e r a r ' A s ú a vez. Ptolomeo vai
se lo p u n t o de referencia fundamental e n t o d a a xeofírafia

R e s p e c t o . a . Galla?cia, e s p e c i f i c a diversos p u n t o s .
e s p e c i a l m e n t e pobos c o a s s ú a s c i d a d e s e c e r t o s e l e m e n t o s
xeográficos. c o m o c a b o s , illas e rios. Pero a i n d a d e m o s t r a

154

155

a s ú a pervivencia de fontes de información b a s e a d a s n o s
périplos, pois debe botar m a n de d e s c r i c i ó n s d o u t r o s
autores dos que c dependente. Ademais, a p r o b a b l e i n e x i s tência de medidas a s t r o n ô m i c a s d e s t a s d e s c r i c i ó n s f a n
que moitas delas sexan c o n x e t u r a s s o b r e d a t o s s u b m i n i s trados sobre o u t r a s b a s e s e con o u t r o s c r i t é r i o s d e
información.
Describe a costa m e n c i o n a n d o os d i v e r s o s p r o m o n tórios e desembocaduras de rios q u e s e a t o p a n n e l a . A
mención de cidades costeiras e interiores, x u n t o c o s p o b o s
ós que pertencen s u p o n e n u n h a innovación. Moitos d e s t e s
elementos son ilocalizables. S u p o n e n o u t r a i n t e g r a c i ó n á
vez distinta e igual á de Plinio. Á m b a l a s d ú a s s o n p r o d u c t o
do Império e d a s posibilidades q u e e s t e o f r e c e , p e r o
mentres que a do primeiro ten u n s f i n s t i p i c a m e n t e
romanos (conecemento d a s e s t r u c t u r a s e c o n ó m i c a s e
politicas, c u n h a finalidade e m i n e n t e m e n t e p r á c t i c a ) a d o
segundo busca u n h a finalidade cientifica, tipica d a
tradición grega, tratando t a m é n de i n n o v a r e c o m p l e t a r o
conecemento científico d a terra h a b i t a d a .
A s ú a xeografia xa non é u n h a xeografia d e s c r i t i v a
que narra diversos elementos n a t u r a i s ou e t n o g r á f i c o s ,
senón que é xa u n h a xeografia m a t e m á t i c a q u e p r e t e n d e
como obxectivo a elaboración d u n m a p a n o cal r e p r e s e n t a r
(outra forma de aprehensión) a imaxe e a r e a l i d a d e d e t o d a

a ecumene.

IPtolomeo. Táboa 111
Sltuaclón da Hispania Tarraconense
Táboa Segunda de Europa
.
A beira occldental de Tarraconense. que está cara
Oceano occldental, consta do seguinte.
Despols do rio Douro seguen a s desembocaduras:
1: Callalcos Bracaros:
Desembocadura do rio Avo
42°
5 o 30*
15'
Promontorio Avaro
42° 30'
5 o 30'
Desembocadura do rio Nebia
o
42° 45'
5
40'
Desembocadura do rio Limia
43°
5 o 30'
15'
Desembocadura do Rio Mlfto
o
43° 40'
5
20*
As fontes do rio
11° 30'
44° 15'
156

\

CAPÍTULO V
CONCLUSIÓN

^

P o d e m o s c o n s i d e r a r q u e o q u e a p a r e c e n o s textos
clásicos s o b r e o occidente e Gallaeeia non reflecte a u t o m a t i c a m e n t e a realidade, s e n ó n q u e é u n h a r e p r e s e n t a c i ó n
d e s t a feita poios d i f e r e n t e s a u t o r e s , pois o propio e s p a c i o
n o n ten s e n t i d o como algo p u r o s e n ó n e n t e n d i d o c o m o
e s p a c i o social. E n principio, p a r t i n d o de c o n s i d e r a c i ó n s
x e r a i s s o b r e os e s p a c i o s periféricos, d e b e f a c e r s e intelixible
e s t e novo e s p a c i o q u e s e c o n e c e g r a c i a s á colonización ou
á exploración. P r o d ú c e s e u n h a interacción e n t r e i d e a s
preconcibldas e u n h a s novas realidades que se van conec e n d o e m p i r i c a m e n t e . D e b e n d e u s a r s e códigos q u e d e n
s e n t i d o ó q u e se conece. u s a n d o c a d a a u t o r a s ú a p r o p i a
l i n g u a x e o u visión d o m u n d o .
C a d a novo período (clasicismo. m u n d o helenistico.
Império romano) tivo o s e u d e s e n v o l v e m e n t o e c r i s e s p a r t i c u l a r e s . orixinando a s ú a propia linguaxe, a s i c o m o a s ú a
visión e a p r o p i a c i ó n d o m u n d o . P r o x é c t a n s e o s p r o b l e m a s
da propia sociedade n a s o u t r a s mediante categorias
e n t e n d i b l e s , m e d i a n t e s i s t e m a s o u m o d e l o s (cartográficos,
e t n o g r á f i c o s , utópicos...). O s novos e s p a c i o s . p a r a s e r e n
i n t e g r a d o s , n e c e s i t a n territorializarse m e d i a n t e u n p r o c e s o de p r o d u c c i ó n espacial e temporal, d o t a n d o de t e x t u r a
157

a ese novo territorio conecido. Este proceso lévasc a d i a n t e
en diversos pasos. como a e s t r u c t u r a c i ó n e a d e n o m i n a ción de diversos elementos, o q u e provoca d ú b i d a s c
duplicacións n a denominación d a l g u n s d e l e s . C r é a n s e
diversas paisaxes n a t u r a i s e etnográficas q u e f o r m a n u n
entorno organizado, coas p e g a d a s do t e m p o , t e s t e m u n a s
da presencia h u m a n a , e c u n tecido de m a r c a s e s i g n o s
(como poden ser os elementos n a t u r a i s o u a p r e s e n c i a
humana).
Neste traballo tratáronse d e n d e a s p r i m e i r a s f o n t e s
gregas que falan sobre u n xenérico occidente. q u e a p a r e c e
con diversos elementos e c o n n o t a c i ó n s t í p i c a s q u e
manterán a s ú a influencia ó longo d o t e m p o , a t a c h e g a r
á s descricións xa de época romana.jA Gallaecia a n t i g a , q u e
adquire sentido como tal entidade s ó e n é p o c a r o m a n a ,
forma parte da periferia occídental de E u r o p a q u e foi
integrada dentro do m u n d o antigo por p a r t e d u n s p o b o s
cultural e tecnicamente máis avanzados, c o m o s o n o g r e g o
e o romano.
Dentro d a s primeiras fontes a p a r e c e n u n h a s e r i e d e
elementos que m a r c a r á n a tradición posterior. S o n t a n t o
ideas-sobre os elementos d a n a t u r e z a , c o m a s o b r e o s
diversos pobos e seres q u e poboan os e x t r e m o s d o m u n d o ,
particularmente o occidente. E s t a s p r i m e i r a s r e p r e s e n t a cións, a n q u e moitos tentaron d e m o s t r a - l a s ú a vcrosimllitude localizando os diversos elementos c i t a d o s n e s t a s
obras primeiras, non posúen contidos reais. I n c l u s o
autores vários séculos posteriores, como Heródoto, r e c o necen que non saben n a d a do occidente. Hai t a m e n o u t r o s
autores como Hecateo. Píndaro. Estesícoro o u Avleno, q u e
nos permlten facer u n h a d e t e r m i n a d a idea d o q u e s e p o d e
considerar representativo do extremo occidente.
Este extremo occidente, a p a r e c e m a r c a d o e n Heródoto por d o u s elementos: a s Illas C a s s i t é r i d e s e o rio
Eridano. que se relaclonan cos outros c o n f i n s d a ecumene,
e q u e deben ser enmarcados n o Interior d u n h a t r a d i c i ó n
mítica q u e nos está a falar do q u e p o d e m o s a g a r d a r a t o p a r
nestes espacios. Toda esta tradición, q u e n o s f a l a d u n
158

m u n d o d a m o r t e , d a noite, d o s s o n o s , d o e s q u e c e m e n t o ,
asi c o m o d e c e r t o s e l e m e n t o s xeográficos e s p e c i a i s q u e
a x u d a n a singulariza-los diversos fenómenos e s t r a n o s q u e
a q u i a c o n t e c c n , é a q u e lie c o n c e d e s e n t i d o á cita d e
H er ó d o t o . O r e c u r s o á s Illas c a u n rio p a r a territorializar
g r a f i c a m e n t e a orixe d e d o u s e l e m e n t o s p r e c i o s o s e b r i l l a n t e s . p r o p i o s dos confins, rcvélase c o m o algo n a t u r a l . As
illas. p o r exemplo, p o s u í r o n u n h a e n o r m e i m p o r t a n c i a
( t a n t o n a tradición mítica, c o m a n o m e s m o Homero) c o m o
l u g a r xeográfico especial, v e n d o p r o g r e s i v ã m e n t e r e a d a p t a d o s o s s e u s c o n t i d o s en é p o c a s posteriores, por exemplo,
n a l i t e r a t u r a u t ó p i c a helenistica.
As f o n t e s s o n e s e n c i a l m e n t e gregas, pois o m u n d o
grego m a n t i v o moito m á i s nivel intelectual có m u n d o
r o m a n o . Polo t a n t o o c a r á c t e r d a s d i v e r s a s f o n t e s v a r i a
s u b s t a n c i a l m e n t e . D e n d e a s primeiras, a t a o s é c u l o II a.C.
(coa c h e g a d a dos r o m a n o s ó occidente), a s i s t i m o s a u n a
serie d e i n f o r m a c i ó n s q u e n o s r e p r e s e n t a n o o c c i d e n t e
d e n d e o m u n d o grego, e p o r p a r t e d e p o e t a s , filósofos,
xeógrafos. c u n h a s fontes de información e s c a s a s . e c u n
i n t e r e s e n o n militar. A d e m a i s o occidente a d q u i r e s e n t i d o
c o m o e s p a c i o n o cal s i t u a r u n h a serie d e e l e m e n t o s
n a t u r a i s , divinos ou h u m a n o s c o n t r a p o s t o s ó s n o r m a l i z a d o s d o m u n d o grego, e q u e polo t a n t o d e b e n s e r e m p r a z a d o s n u n espacio e s t r a n o . q u e c o r r e s p o n d a coa a l t e r i d a d e
d o q u e s e q u e r e r e p r e s e n t a r . O occidente a s u m e pois o
p a p e l , d e n t r o d a periferia do m u n d o , d e e s p a c i o con fortes
c o n t i d o s imaxinarios. mltolóxlcos ou simbólicos. A información que ademais posúen estes autores sobre este
l o n x a n o occidente é e s c a s a . E s t a m e l l o r a r á progreslvam e n t e g r a c i a s á çolonizacion e ó comercio, c o a i n s t a l a c i o n
d a s c o l o n l a s gregas n o S u r d e Italla e Sicilia (Magna
Grécia), ou c a instalaclón, a p a r t i r do 6 0 0 a.C., de c o l o n l a s
n o e x t r e m o occidente. c o m o Marsella e A m p u r i a s . n a c o s t a
c a t a l a n a c n o s u r d e F r a n c i a . O s Fenícios, pola s ú a b a n d a ,
í n s t á l a n s c n o s u r de Ibéria d e n d e o s. VIII a.C.
O occidente. e s t e m u n d o d a r e p r e s e n t a c i ó n , s e r á
u s a d o p o r p o et as, h i s t o r i a d o r e s , tráxicos ou científicos
(tendo a d e m a i s en c o n t a a n o n s e p a r a c i ó n d o s s a b e r e s ) .
159

que tratan de elabora-las súas obras partindo d u n h a base
arcaica. Os extremos adquiren senUdo como espado, n u n
principio indeterminado, logo diferenciando progresivamente entre norte. sur. leste e oeste, que acadaron u n h a
serie de características climáticas e etnográficas típicas
asociadas. Por exemplo, o norte é o mundo da noite e do
frio. onde habitan pobos fantásticos, con anormalidades
físicas, ou pobos que viven nunha completa escuridade,
pero a súa vez poden convivir con pobos desencravados
como os Hiperbóreos. eminentemente felices. que viven
nunha completa harmonia entre eles e os deuses. No caso
dos Etiopes. no sur, pasa o mesmo. O occidente definese
polo seu carácter solsticial. do ponente, e como mundo da
riqueza, onde viven os Celtas.
Antes da época helenística. pouco é o que se pode
conecer sobre esta área. Só se conece a un navegante
cartaxinés. Himilcón. que navegou por ela. O resto das
mencións son escasas e referidas fundamentalmente ó s u r
de Ibéria, onde se emprazan diversos lugares (Gades.
Eritia. Tartessos) que van definir esta zona.
Na época helenística producironse p r o f u n d a s
transformacións co desenvolvemento dunha a b u n d a n t e
literatura utópica, onde se narran cousas fantásticas e
marabillosas e co uso de formas de descrición propias da
'historia dramática*, onde as cousas se representan como
se se desenvolveran diante dos ollos. En Alexandria, na
época helenística (ss. IV-II a.C.) prodúcesc un profundo
cambio con Eratóstenes, que se define xa a si mesmo coma
xeógrafo. Anteriormente xa se deran avances significativos, como a cartografia xonia ou os avances metodoloxicos da escola Aristotélica, que trata de sistematizar
diversos saberes. Pero é en Alexandria onde se sintetiza
xeo ráfico d a
°
6
época. Dlscútese sobre a tradición
reclbida e a validez de Homero como fonte xcográfica. por
exemplo, constrúense diversos mapas e desenvólvensc
cons cc ons xeográficas e cosmolóxicas típicas (coneceda
as zonas climáticas, os
a S
a CXtCnslón e l i m i t c s d
cs
o
T
o
T
,
T
T
'
° s continenles çu o trazado dos mapas).
160

Ademais a ciência do m u n d o helenístico era extrem a d a m e n t e a v a n z a d a . T r a s A l ex an d r e, a polis, a c i d a d e e s t a d o . d e i x a de t e r s e n t i d o c o m o f o r m a típica de a r t e l l a m e n t o politico. Agora, o s p r o t a g o n i s t a s s o n o s g r a n d e s
e s t a d o s , f o r m a d o s poios x e n e r a i s h e r d e i r o s de A l e x a n d r e ,
q u e i m p u l s a n a d e m a i s o s c e n t r o s de s a b e r con Bibliotecas
c o m o a d e A l e x a n d r i a e n Exipto, o u a d e P é r g a m o e n Asia
Menor, c r c a n d o u n h a s c o n c e n t r a c i ó n s e r e l a c i ó n s e n t r e
sábios b a s t a n t e s similares á s actuais. A existencia d e
g r a n d e s bibliotecas e c e n t r o s de s á b i o s fixeron posible e s t a
e x p a n s i ó n do s a b e r e do c o n e c e m e n t o xeográfico. E s t e .
a g o r a , x a e s t á d o t a d o d u n s m é d i o s analíticos e m e t o d ó loxicos desenvolvidos, q u e posibilitan o c o n e c e m e n t o d a
superfície t e r r r e s t r e . T a m é n os diversos r e i n o s helenísticos,
e n t i d a d e s territoriais m o i c o m p l e x a s , p o t e n c i a r o n a s
expedicións c investigacións xeográficas, t a n t o p o r motivos
c o m e r c i a i s c o m a de índole territorial.
Con r e s p e c t o ó occidente. a t a a c h e g a d a e o i n t e r e s c
d o s r o m a n o s pola P e n í n s u l a Ibérica, c a s e n a d a s e c o n e c e
s o b r e e s t a zona. P e n s e m o s , p o r exemplo, n a s d u r a s
g u e r r a s de c o n q u i s t a q u e t e n e n q u e desenvolver c o n t r a o s
L u s i t a n o s (con Viriato) o u c o n t r a o s Celtiberos (coa t o m a
de N u m a n c i a ) , ó longo d o s é c u l o II a.C. Pois b e n . e s t a s
á r e a s , a t a e n t ó n moi i m p e r f e c t a m e n t c e en g r a n m e d i d a
indirectamente conecidas, van ser agora apropiadas a
t r av és d u n labor de exploraclón xcográfica levada a d i a n t e
p o r g r e g o s a m p a r a d o s polo d o m i n i o r o m a n o , c o m o
Artemidoro, Asclepiades, Poliblo ou Posidonio. É f a m o s a
a e s t a d i a de Poliblo n a s c o s t a s occidentais, p o r e n c a r g o
d e Escipión Emiliano, o v e n c e d o r d e N u m a n c i a . o u a d e
Posidonio d u r a n t e u n m e s e n G a d e s p a r a e s t u d i a - l o
f e n ó m e n o d a s m a r e a s c d i v e r s a s c u c s t i ó n s xeográficas.
A n t e r i o r m e n t e . Uvcron a l g ú n ilustre p r e d c c c s o r n a v e g a n d o
p o l a s c o s i a s d o O c é a n o , e polo t a n t o p o l a s c o s t a occident a i s d e Ibéria, c o m o Piteas e Himilcón. P i t e a s é m a r s e l l é s .
c a finais do s é c u l o IV a.C. navega c a r a ó n o r t e d e E u r o p a .
Foi u n a u t o r polémico p e r o f o r n e c e u d c i n f o r m a c i ó n s
astronómicas, naturais c etnográficas sobre e s a s zonas.

161

Pero. en definitiva, ata a chegada dos r o m a n o s non
exlstiu-un conecemcnto máis ou menos p r o f u n d o d e
Hispania. O seu dominio e a pacificación progresiva dc
diversas zonas de Ibéria permitiu u n maior conecemento
gradas ó traballo dos eruditos gregos e os informes d o s
xcnerais romanos. Por fin Gallaecia. conecida xa poios
eruditos gregos que indirectamente a estudian, así como
poios militares romanos que a conquistan. e n t r a de cheo
dentro das fontes clásicas. Estas van ser fontes de
información indirectas, non foron feitas poios propios
indixenas, e polo tanto deberemos estar moi a t e n t o s á s
ideas que proxectan sobre os novos espacios a p r e h e n d i d o s
militar e intelectualmente. A visión que n o s t r a n s m i t i r á n
virá loxicamente tamizada por toda u n h a tradición
anterior, como sucede co caso do rio Lethes. q u e revela
unha fonda idea sobre o mundo do esquecemento. q u e se
relaciona coa noción de occidente.
Todas estas experiencias gregas e r o m a n a s conflúen
en Estrabón. a nosa principal fonte, que cscribe aproximadamente no cambio de era. no principado de Augusto,
o cal conquista e integra definitivamente a Gallaecia dentro
do Império. Estrabón é grego, inserindosc dentro d u n h a
tradición textual riquísima e moi antiga. A s ú a d e f e n s a de
Homero como fonte de saber pode dar u n h a idea do
alcance desta tradición. Todo o pasado textual grego, cos
seus contidos e imaxes. está actuando sobre Estrabón.
Para o occidente da ecumene usa sobre todo a a u t o r e s
de época helenistica. que reordenaron e definiron a s
antigas imaxes posuídas sobre estas zonas. No norte de
Ibéria, eminentemente montanosa. sitúa a pobos b á r b a ros. que se debaten nun furor guerreiro e n u n h a ferocidade
paralizante. Os seus propios nomes son inintelixibles.
achegándose ós sons dos animais, o cal sublina a s ú a
barbarie. A adicación ó bandidismo, a excesiva importância do elemento feminino e o seu illamento debido ó frio
e a mala orografia. definen unha serie de imaxes q u e os
encravan dentro dun contexto xeral de pobos setentrionais
e montaftosos comuns no occidente de Europa.

O s romanos rachan con este universo negativo,
estéril, illado e pechado sobre si mesmo. Mediante expedicións militares dc contacto (terrestres ou marítimas), ou
c a m p a n a s planificadas dc dominio (as Guerras Cántabras).
conscguiron introducir novas estrueturas e condicións que
permitiron a profunda transformación deste mundo.
Dentro da xcografia administrativa de Plínio do século I
d.C. x a non tenen sentido moitos destes elementos anteriores. A tradición grega é concibida como estrana (por
exemplo, no que respccta á extracción do estario branco,
ós Artabros. chamados Arrotrebas na época dc Plinio. ou
ó u s o de barcas de coiro), desfasada dentro da nova
realidade política e administrativa definida polo Império
romano, c representada polo inventario xeográfico e administrativo de Agripa, contemporâneo de Augusto.
Sen embargo, moitas ideas pervlviron dende a s
primeiras construccións míticas, permitindo caracterizar
ó occidente. Imos examina-las pervivencias de diversas
imaxes no occidente a traves dalguns casos. Nestas zonas,
diversos elementos preciosos como os metais ou o âmbar,
atópanse sobre a superfície dc diversos elementos naturais,
(rios, montes, mar ou illas). A natureza manifesta rasgos^
marabillosos, que foron reactualizados coas utopias do
m u n d o helenístico. Son imaxes dunha natureza abundante e automática, que posúe c producc riquezas por si
mesma, sen a participación do home. Esta riqueza tan
abondosa en productos ipetaliferos evolucionou dende
u n h a s primixenias imaxes d u n s elementos preciosos c
brillantes. situados dentro da escuridade xeral do extremo
occidente. ata chegar á descrición da riqueza mctalifera
impresionante que posúen certas partes da Península,
como Turdetania c a Gallaecia. Describcsc o seu descubrimento así como a s ú a cxplotación. o cal culminará en
Plinio. que nos deixará a máis completa información sobre
a s diversas formas de traballa-los melais.
O Océano. pola súa banda, que pode aparecer como
o reino da desmesura, cunha corrente constante ou tamén
con ventos salvaxcs c variablcs. imaxinase ó mesmo tempo
como o reino dos limites, onde se confunden os elementos
163

162

naturais (chegando a pervivir esta tmaxe en E s t r a b ó n . q u e
fala da mestura dos elementos n a zona de Thule). A
navegación atópase moi dificultada e os diversos elementos están como en suspensión. achegándose a c e r t a s
imaxes de manifestacións divinas, como n o caso d a s
Sereas con Ulises. Imaxes parellas á que s u s c i t a o rio
Lethes aparecen aqui. Este é u n m u n d o de morte, pêro non
dunha morte calquera. senón d u n h a morte no mar.
asociada ó,esquecemento. á ausência de gloria, perdéndose
a memoria sobre alguén n u n s espacios informes, n o s q u e
Q_espacio e o tempo non actúan segundo a s categorias
normais. Isto non é nada raro nesta área. pois n e s t e s
espacios liminares é onde o raro e o marabilloso aparece,
é onde o sol se oculta (aumentando de t a m a n o . s e g u n d o
Artemidoro, ou aterrorizando a Bruto), ou onde os d e u s e s
ocupan o Promontorio Sagrado polas noites.
Outra imaxe recorrente é a asociación d e s t a zona
oceânica con certas divindades anormais e co m u n d o
feminino. Así sucede nas Cassitérides, ou n a illa de Mona.
cerca de Britania. onde os homes visten de negro como a s
Fúrias da Traxedia. Tamén os Montaneses de E s t r a b ó n
equipáranse ó mundo feminino, con cabelos longos e
soltos, como as Bacantes. Hai certas illas do Atlântico
ocupadas exclusivamente por mulleres. como a illa onde
habitan as mulleres dos Samnitas, que viven s o a s e
celebran cultos na honra de Dioniso; ou a s virxes q u e viven
nunha illa do Sena. e poden facer prediccións, domina-los
elementos naturais e transformarse en calquera animal,
superando o tempo e o espacio: ou u n h a illa n a cal se
celebran cultos a Deméter e Perséfone, divindades ctonias.
Ademais, as mulleres de Gallaecia demostran posuir u n h a
gran actividade. Tefien importancia no sistema d e
propiedade e no matrimonial, traballando a s terras ou n a
recollida do metal e incluso loitan xunto ós homes n a s
guerras. Estes tópicos esténdense por tódolos pobos do
Noroeste de Ibéria, tanto cosÁrtabros. coma cos Brácaros.
Grovios, Galaicos ou cos Montaneses. Son laboriosas, pêro
p en c icgar a ser tan bárbaras e salvaxes como os s e u s
homes. chegando a matar ós seus propios flllos.

164

O u t r a s imaxes que perviven como imaxes privilexiadas do occidente e de Gallzccici son a s referidas ó mundo da noite, do illamento destes pobos. entendido a traves
da noción de insularidade, ou das formas de conquista dos
militares romanos, que recordan á s de heroes como Hércules. Formalmente, perviven tamén formas de descrición
b a s e a d a s nos périplos, ou na «historia dramática».
En canto á etnografia dos pobos do Noroeste, conslátanse diversas concepcións. Os Artabros son cualificados de hystatoi, os derradeiros. A s ú a situación vén definida polo cabo Nerio. limite noroccidental que se fixa n a
época helenísica. con Piteas e Eratóstenes, sendo recollido
por autores posteriores que lie deron outros nomes, como
o de Promontorio Céltico ou Ártabro. O porto dos Ártabros
é o punto máis remoto cara ó Noroeste. É u n h a zona rica
en metais, que afloran na superficie e que son traballados
por mulleres. Viven cerca dos Célticos, que fixeron u n h a
expediclón cos Túrdulos dende o sur. perdendo o seu xefe
c dispersándose pola zona. dando orixe ó nome de rio do
esquecemento. Os Ártabros foron posteriormente denominados Arrotrebas. Hai como un baleiro entre o Lethes e
os Ártabros. só parecen asentarse certos pobos dispersos
(poderian engadirse os companeros dos retornados de
Tróia, que se meteron no interior destas terras e se
dlspersaron. dando nome a pobos posteriores).
Existe unha gran zona de anarquia, de anomia. Os
Ártabros aparecen arredor do seu cabo. que crca u n
espacio que estes ocuparán e deflnirán. distinto do espacio
que lies rodea. definido c limitado polo Lethes. Son como
u n h a illa. comunicados ademais por mar. a través do seu
porto, e non por terra, dentro desa área amorfa, con
poboacións dispersas. Incapaces de acadar ningún logro
de civillzación. onde a natureza é dominante. Parece que
os Ártabros rccollen certas características d u n salvaxismo
positivo, cunha natureza abundante en metais c u n h a s
mulleres que a traballan. imaxe que en principio non ten
porque ser excesivamente negativa.

165

As Cassitérides aparecer» vencelladas ós Ártabros.
Pode que se localicen aqui porque a Galia non e s t á ben
conecida. o mesmo que a s Illas Britânicas (e non o e s t a r á n
ata a época de César, e no caso d a s m e s m a s illas Britânicas. ata o s. I d.C.). Polo tanto, como o p u n t o extremo
de conecemento que se posúc sobre esta zona son os
Ártabros. a s illas Cassitérides emprázanse en relación con
estes. Os homes que habitan a s Cassitérides aparecen
cualificados d u n h a maneira peculiar, como pacíficos e
nómades, con estano e chumbo a b u n d a n t e c a pouca
profundidade. Aseméllanse á s Fúrias. Aparecen. pois.
representados como pastores nómades, con caracteres q u e
os sitúan nos primeiros tempos d a h u m a n i d a d e . Poden
considerarse incluso como posuídores d e certos c a r a c t e r e s
utópicos, representantes dun salvaxismo suave, c u n h a
terra rica en metais, e vivindo nun entorno de paz.
O caso dos Ártabros e o das Cassitérides p r o b a n a
concepción lineal do espacio. Son lugares entendidos dentro dunha lina, unidos a outros p u n t o s (ós Pireneos e ó
Promontorio Sagrado no caso do cabo Nerio. ou ós Ártabros no caso das illas Cassitérides). Ártabros e Cassitérides
son definidos polas actividades comerciais, non militares.
Deben ponerse en relación con fontes anteriores á s
guerras lusitanas, fundamentalmente coas expedicións d e
Hlmilcón e Piteas (e con informacións sobre os 'terrores d o
Oceano' ou a s illas Oestrimnidas. incluso co solpor c co
rio Lethes). que foron recollidas en Gades e no m u n d o
grego, chegando a Eratóstenes que fixou o cabo Nerio como
punto de referencia do noroeste de Ibéria n o s m a p a s
helenisticos.
A costa Lusitana (que fai referencia a toda a costa
occidental). tal como é descrita por Polibio. t a m é n c u n h a
zona moi fértil e rica. A costa é plana, areosa c pouco
elevada. Na zona do Douro ala existen costumes civilizados
como son o uso de banos de vapor, mediante p e d r a s
candentes en auga fria. Serian restos dos influxos
romanos nesta zona. polas expedicións de Bruto, e incluso
anteriores, debido ó comercio marítimo, permitindo diferenciar entre os Lusitanos costeiros c os do interior. O
166

Douro é navegable. o mesmo que o Mino. coa presencia
de embarcadeiros e de comercio. O Douro e o Mino
poderianse equiparar así. como puntos comerciais, ó porto
dos Ártabros e á s illas Cassitérides. Incluso, a colocación
dc moitos dos nostol nesta área. pode deberse a este
mesmo coneccmcnto debido á expedicion de Bruto, sendo
emprazados ali por Asclcpiadcs de Mirlea. que vive na
Turdetania. no s u r de Ibéria.
A descrición dos Lusitanos do interior adícase
fundamentalmente ó mundo da guerra, o cal~élóxico se
temos en conta o desenvolvemento das guerras lusitanas.
En canto ós Montaneses, estes fixan a s s ú a s características n a época das Guerras Cántabras. Xa estamos dentro
d u n h a lóxica de domínio territorial, de conquista. Destácanse os elementos que inciden na súa barbarie e salvaxismo. Posúen a lóxica do ventre, con ritos inhumanos. e
salvaxes. Practican os sacrifícios humanos, son homes
incapaccs de relacionarse cos demais. Son tamén valentes,
pero cercanos á ferocidade e á insensatez animal.
Como observamos, a s características dos pobos
encravados nesta zona varian notoriamente tanto na súa
cronoloxía como nas s ú a s características. Sobre o
desenvolvimento cronolóxico lineal Ártabros-Cassilérides/
Lusitanos/ Montafieses (que pode explica-la variabilidade
de nomes nos Ártabros ou nos rios galaicos e lusitanos,
conecidos dende moi cedo), pode sobreporterse outro que
incida na considcración cada vez máis negativa sobre estes
pobos. Pásase de pobos pacíficos adicados á s actividades
comerciais, que viven en illas cunha natureza rica.
a b u n d a n t e c automática, ó extremo dos Montaneses
(definidos non xa polas illas. senón polas montafias).
dentro do mundo da guerra e da violência, cunha serie dc
elementos desviados ou negativos. O entorno é hostil, a
orografia c abrupta, as comunicacións malas e o clima
extremo.
A violência é a característica principal deste mundo,
tanto a exercida poios romanos, coma a dos propios
salvaxes (guerras continuas, aniquilacion c suicidios
167

persoais e colectivos, bandidismo). ou os propios elementos naturais (o sol. o terror dos habitantes a n t e os b a r c o s
de César). Os romanos excrcen u n modelo de conquista
épico-heroica violenta, como é normal en m o i t a s
colonizacións gregas. Os espacios liminares occidentais
son tamén un mundo de terror e de violência, onde son
posibles manifestacións divinas ou fenómenos q u e
transgreden as categorias normais. Asi están o caso do rio
Lethes. das calmas do Oceano ou do sol. que aterrorizou
a Bruto. Esta violência natural vese correspondida t a m é n
por unha violência endémica entre os m e s m o s pobos
indíxenas do norte, entre si e con respecto a si m e s m o s ,
suicidándose persoal e colectivamente, e pola violência
exercida poios romanos. Estes d o m i n a n m e d i a n t e
expedicións guerreiras, loitando cos indíxenas en batallas
terribles. ou aterrorizándoos coa s ú a presencia.

fenómenos, como a presencia do estano. a s mareas do
Océano. a natureza do sol. ou a s anormalidades do
Promontorio Sacro. Desenvolve un labor de desmitificación
d a ecumene. A natureza descárgase deste xeito dos signos
que lie confiren u n exceso de sentido.
Dendc a s primeiras fontes míticas gregas, pasando
polas diversas concepcións que se van eleborando na
época clásica e helenistica. chégase a u n h a época n a que
o coneccmento de Gallaecia se vai lixando paseninamente.
formando imaxes naturais e etnográficas variables. pero
enmarcadas dentro dun longo proceso. dentro d u n h a
tradición que lies confire u n sentido e axuda a situalas
dentro do artellamento xeral da terra habitada.

Plinio supón o punto final de toda u n h a tradición
xeográíica. pois con el a lóxica espacial xa é distinta. T a c h a
de fabulosas a s «interiores noticias sobre os Ártabros ou
as illas do estano. O seu mundo é o m u n d o romano, onde
os novos espacios políticos, fiscais e administrativos
marcan as diversas concepcións. O mapa de Agripa, o
primeiro gran mapa romano, marca a nova realidade do
mundo, que debe ser inventariado, integrado e signado,
manifestando unha vontade de poder por parte do Império.
Non se trata de reconstruí-la realidade, senón de representala. O mesmo Augusto arnosa preocupación por
rematar coa conquista da ecumene. e de representalo
mediante o mapa de Agripa, a s Res Gestse, ou o desenvolvemento de catastros e censos.
Gallacia vese integrada dentro do Império. Moita
diferencia existe entre esta concepción e a presente n a
expedición de Bruto. Esta revélase como u n h a concatenac n e acontecementos e elementos cargados de sentido,
que el tratará de descifrar. Ante algún deles, como o paso
ao Lethes. ten êxito, pêro ante outros debe retroceder,
como no caso do solpor no Oceano. Qucn priva totalmente
de todo contido mítico a esta zona é Posidonio. q u e
rema ou o a or comezado por Bruto, analizando diversos
168

169

GLOSARIO DE TERMOS
GREGOS E LATINOS

I

Akoé (áKOTÍ): o oído, que se entende tanto como narraclóns
de testcmunas coma lecturas, que na Antigüidade
son en voz alta; oposto ó ollado (opsis).
A n o m i a (ávojiúx): anarquia, implica a falta de normas e
de leis.
Cora (Xo5pa): aqui posúe o sentido de lerritorio d u n h a
cidade ou dun pobo.
Ctonio: adxectivo que fai referencia ó mundo infernal.
E c u m e n e (oíjcoujiévri): a extensión da terra habitable.
E k t o p l s m ó s (eVtomonoç): illamento, alonxamento.
Éos (ffcoç): o levante.
E s c h a t i a í (éòxcmai): fronteiras, confins, limites, lanto do
territorio da polis como da ecumene.
E u d a i m o n i a (ev»5aijiovia): felicidade, prosperidade,
benesíar. Usada para describi-la situación en
moitas descricións utópicas.
H y s t a t o i (uaxaxoi): derradeiros; fai referencia ós Ártabros,
cualiílcados como tales, no extremo da ecumene.
Kakóblos (xaKÓpioç): termo que serve para cualiflca-la
mala vida dos Montaneses en Estrabón.
Logos (Xoyoç): a razón, o verdadeiro fronte ó mito. Tamén
designa un discurso, u n h a narración sobre un
pobo.
171

Me tis (nnns): enxeno. O personaxc prototípico con e s t a
caste de astúcia c Ulises.
Mirabilla (lat. mirabilia):
d e s i g n a os f e n ó m e n o s
marabillosos, como os q u e a c o n t e c e n n o O c e a n o .
Nostoi (vdoTOi): designa os retornos d o s h e r o e s q u e
loitaron na guerra de Tróia, e q u e s e r á n e m p r a z a d o s
en épocas posteriores por todo o M e d i t e r r â n e o c
incluso no Atlântico. T a m é n s e rexistran a l g u n s ,
como Teucro ou Anfiloco. en Gallaecia. g r a c i a s a
Asclepíades. Sitúanse especialmente n a z o n a s u d oeste de Gallaecia.
Océano ('Qkeccvoç): elemento q u e rodea a terra, s i t u a d o
nos extremos. É concibido t a n t o c o m o u n rio s e n
principio nin final, coma u n h a extensión inmóbil.
Cualifica ó occidente. e nel s i t ú a n s e e l e m e n t o s
característicos, como certas illas ou a s m a r e a s .
Oikistés (óiKiorriç): o fundador d u n h a c i d a d e ou u n
colonizador.
Omphalôs (ón^oXoç): forma que designa elementos centrais,
como o omphalôs de Delfos, e por extensión a q u e l e s
elementos que reúnen a característica d e s e r p u n t o s
centrais e especiais, expresada a través d e f o r m a s
xeográficas como montes ou illas.
Opsis (òyiç): vista, o que se conece porque s e ollou, o p o s t o
e preferible ó que se conece de oidas.
Paldeia (nai&ía): n u n sentido xenérico, c d u c a c i ó n e
cultura.
Paradora, paradoxografía (rapá8oÇov): feitos incribles,
raros.
Polis (tcóXiç): entidade básica do m u n d o grego, en f o r m a
de cidade-estado e cun territorio asociado.
Politikón (koXitikóç): referencia ó q u e é cívico, civilizado,
propio da cidade.
Topos (tojióç): lugar común. tópico.
Zophos (ÇoiJkjç): o ponente.

Nota: A pronunciación de W 6
a .r>
suave.
P eddo ó f e a de 'ch' como un 'c'
172

GLOSARIO DE NOMES E COUSAS
A l e x a n d r e ( 3 5 6 - 3 2 3 a.C.): rei e conquistador macedonio
q u e a finais do século IV a.C. conquistou o Império
Persa. Influiu enormemente n a s concepcions naturais
e h u m a n a s dos gregos. Aristóteles, filósofo que cos
s e u s discípulos deu u n grande pulo á s disciplinas
'cientificas', foi mestre seu.
A n a x i m a n d r o (s. VI a.C.): representante da cartografia
xonia. Primeiro grego conecido que trazou un mapa.
Como tódolos m a p a s xonios, circular, con Grécia no
centro e rodeado polo Océano.
A p l a n o (s. II d.C.): menciona a expedición de Décimo
Xunio Bruto, como Livio e Veleio Patérculo, e ós
Brácaros.
Ártabros: pobo situado no extremo noroeste d e Ibéria,
x u n t o ó cabo do seu mesmo nome. Ricos e n metais,
traballados polas s ú a s mullercs.
Artemidoro: a u t o r que serviu dc fonte a Estrabón, e s t a n d o
en Ibéria a inícios do s. I a.C. Tratou sobre todo de
distancias costeiras e do Cabo Sagrado.
Asclepiades: gramático que estivo n a Bética a finais do s.
II a.C. e princípios do I a.C. Emprazou moitos nostoi
no norte da Península e en Gallaecia.
A t l a s : ser mítico q u e s e p a r a b a o cco da terra, finalmente
localizado no norte de África, como un monte.

173

Augusto: primeiro emperador r o m a n o q u e . c o a s G u e r r a s
Cántabras (26-19 a.C.). r e m a t o u a c o n q u i s t a d e
todo o norte de Ibéria.
Avieno: autor que no século IV a.C. escribiu a Ora
Marítima onde recolle o q u e s e c o n s i d c r a n a s f o n t e s
máis anUgas (s.Vl a.C) sobre a P e n í n s u l a Ibérica.
Brigando: cidade situada no actual golfo Artabro. c a r a c terizada por ser porto e posuir u n alto faro o r i e n t a d o
cara Bretana.
Bruto, Décimo Xunio: militar r o m a n o q u e e f e c t u a , s o b r e
o 138-7 a.C., u n h a expedición a propósito d a s g u e rras lusitanas, chegando a Gallaecia. C r u z a o rio
Lethes, vence ós Galaicos, dos q u e t o m a o s e u a l c u me de 'galaico', e ós Brácaros. pêro r e t i r a s e espavorecido ó contempla-lo solpor n o O c é a n o occidental.
Campos Eiisios: construcción mítica e u t ó p i c a grega,
equiparable á d a Illas dos B c n a v c n t u r a d o s . o n d e s e
sitúan personaxes como Menelao ou Crono. Reflccten
u n h a imaxe de benaventuranza. próxima á I d a d e d e
Ouro.
Cassitérides: illas do estano, famosas e d e b a t i d a s n a Antigüidade e n a actualidade. Cualificadas c o m o ricas
en estano. comerciado poios í n d i x c n a s con p o b o s
extranxeiros. como os fenícios ou os r o m a n o s .
Poden relacionarse c o a s illas O e s t r í m n i d a s .
Relaciónanse cos Ártabros.
Céflro, noto: ventos típicos do oeste e do s u r , cualificados
normalmente como benignos.
Celtas: pobo por excelencia. xa dende a s p r i m e i r a s fontes,
do extremo occidente (en Hecateo e Heródoto).
César (100-44 a.C.): no 61-60 a.C. desenvolveu u n h a
expedición marina, para a c a d a r gloria e riquezas,
ata o porto de Brigantio, aterrorizando ós s e u s h a b i tantes. que nunca viran u n h a flota s e m e l l a n t e .
Craso: personaxe de personalidade discuUda. S o b r e os
iniclos do s. I a.C. (96-94) chegaria a t a a s illas Cassierides. En Estrabón segue a u n m e r c a d c r fenicio.
qu
<l e ™ b ^ a n c a Para non revelar a r u t a .
n . „
>
a
°d iÜ C
*C.): recolle u n h a breve cita d e
I osldonio sobre as minas de Ibéria e a s C a s s i t é r i d e s .

Dion C a s i o ( 1 5 5 - 2 3 5 d.C.): describe a expedición d e C é s a r
a t a Brigantio.
Dioniso: divindade grega especial, relacionada co vino. co
s e u c o n s u m o d e s m e s u r a d o , e coas mulleres.
Os s e u s adoradores son sátiros, ménades e bacantes.
Moi relacionado co m u n d o feminino, e cos territorios
dos extremos.
E r a t ó s t e n e s ( 2 7 6 - 1 9 6 a.C.): pode considerarse o f u n d a dor d a xeografia científica. Gran xeógrafo, ademais
dc moitas o u t r a s cousas, que foi no século II a.C.
bibliotecário en Alexandria.
E r i n i a s : d e u s a s temibles da vinganza. Son u n h a s d e u s a s
primixenias, q u e visten dc negro. Algúns pobos
do occidente aseméllanse a elas. como os h a b i t a n t e s
d a s Cassitérides.
E s t r a b ó n (64 a.C-25 d.C.): autor que escribe no cambio
de era. A s ú a Xeografia conservouse e serviu de libro
de referencia da xeografia antiga. O que máis información subministra sobre Gallaecia. u s a n d o a
autores anteriores como Asclepiades, Artemidoro.
Polibio ou Posidonio.
Floro ( s . n d.C.): escribe breves referencias sobre o monte
Medulio, sobre a imposición romana a estes pobos
d e baixar dos montes á s chairas e sobre o temor de
Décimo Xunio Bruto a n t e o solpor no Océano.
Gallaecia-Galaicos: os Galaicos son u n pobo que vive á s
p o r t a s do q u e logo será Gallaecia. x u n t o ó rio Douro.
Ó se-lo primeiro pobo que corteceron os conquistadores romanos no s. II a.C. deron nome a todo o
territorio setentrional a eles.
Gorgonas: seres míticos gregos terribles que viven n u n h a s
illas. Son três. u n h a delas é Medusa. Petrifican coa
mirada, e tefien serpes no cabelo. S i t ú a n s e no
extremo occidente.
Grovios: pobo situado entre a s d e s e m b o c a d u r a s do Mino
e o Limia. Son interesantes porque pola s ú a zona
cruza o rio Lethes e nela vanse instalar diversos
heroes e pobos de orixe grega, probablemente
porque foi u n h a á r e a conecida comercialmente xa
d e n d e antigo.
I

174

175

Hanón: cartaxlnés que a finais do século VI a.C. viaxou
ó longo das costas atlânticas conservándose a
narración da s ú a viaxe. que dcbeu descnvolverse
ata o actual golfo de Guinea. As imaxes q u e t r a n s mite sobre África, mantidas a t a épocas recentes,
reílecten un mundo con elementos n a t u r a i s e
humanos marabillosos.
Hecateo: xonio. o primeiro historiador do occidente (scc.
VI a.C.). Consérvanse alguns restos d a s s u a s o b r a s ,
nas que menciona algunhas cidades do occidente.
ou ós Celtas.
Hércules (Heracles en grego): heroe grego por a n t o n o m a sia. Gran civilizador dos novos territorios. ós q u e estende á civilización. abríndoos simbolicamente ó
mundo grego. Alguns dos s e u s Traballos relaciónanse
co occidente. como cando debe consegui-las m a z á s
das Hespérides, ou rouba-lo gando d e Xerión. q u e
vive n u n h a illa do extremo occidente. Eritia. T a m é n
levanta a s Columnas do seu nome. q u e m a r c a r á n
simbolicamente o territorio civilizado.
Heródoto (485-425 a.C.): é considerado o pai d a historia.
Nas súas Historias sobre a s g u e r r a s e n t r e Grcgc
e Persas, reconece non saber n a d a seguro s o b r e •
occidente. o Eridano, as Cassitérides ou a existencia
dun Océano setentrional. Menciona a Tartessos e ós
Celtas no sur da Península.
Hespérides: seres míticos que viven n u n h a s illas do
extremo occidente, gardando u n h a s m a z á s dc ouro
nun xardin. É un dos traballos occidentais dc
Hércules, e un elemento clave n a caractcrización
dos espacios occidentais.
Himilcôn: navegante cartaxinés que. ó m e s m o t e m p o q u e
Hanón. navegou polo Atlântico europeo. A s ú a
narración sobre os perigos da navegación n o Océano
marcou
,
profundamente ideas posteriores.
Hiperbóreos: típico pobo feliz do norte, próximo ós d e u s e s .
coma os Etíopes. Representan u n típico pobo d o s
extremos, coma os Cimerios (no norte), os Celtas n o
oeste, os Etíopes e Pigmeos no sur, ou os Escitas
no leste.

176

Hipocrática: denominase asi a escola médica que postulou
u n h a correlacion entre a s características naturais
e climáticas dun territorio e o carácter dos seus
habitantes.
Homero: pai da cultura grega, que coas s ú a s obras, a
Ilíada e a Odisea, determinará a esta. tamén na
xeografia. Foi moi discutida a localización das viaxes
dc Ulises así como o valor da poesia de Homero
como fonte dc conecemento.
Lethes: rio do esquecemento. identificado co actual rio
Limia. O seu nome é debido a unha revolta de pobos.
que se dispersaron polo territorio. Vencendo a s
imaxes infernais e negativas que evoca, foi franqueado por Bruto, que vence a resistência dos seus
homes. Abrirá simbolicamente Gallaecia ó conecemento e o dominio romanos. Dous séculos despois.
Plinio cualifica este rio como invención.
Lusitanos: pobo que loitará fortemente contra os romanos,
como os Celtiberos. O mundo da guerra posúe moita
importancia na súa descrición. O seu xefe máis
conccido é Viriato. A costa Lusitana (que abrangue
nos primeiros momentos toda a costa occidental)
aparece en autores como Polibio cualificada como
moi fértil e con características moi positivas.
Medulio: desconecido monte onte os últimos resistentes
do norte de Ibéria n a súa loita contra os romanos
n a s Guerras Cántabras deciden suicidarsc. rememorando accións similares de Numancia e Sagunto.
Adoila emprazarse en Gallascia.
Mela (s.I d.C.): menciona brevemente a s illas Cassitérides.
ós Grovios, ós Ártabros e a s Aras Scstianas consagradas a Augusto.
Montafleses (oreioi en grego): pobos típicos das montarias setentrionais do interior de Ibéria citados por
Estrabón, que engloban ós Galaicos, Astures, Cántabros. etc. Viven en condicións desfavorables, con
características moi negativas.
Nerio: cabo (equiparable co Ártabro ou Céltico) limite do
extremo noroccidental de Gallaecia e de Ibéria. Relacionados con el emprazáronse diversos pobos (Ártabros, Ncrios. Célticos), illas (Cassitérides. dos
177

Deuses ou Afortunadas) ou diversos elementos
(como as Aras Sestianas).
Oestrimnios-Sffifes: pobos da Ora marítima de Avieno. Os
primeiros habitan n u n h a s illas. golfo e cabo. comerciando en barcas de peles. Os segundos h a b i t a n o
occidente de Ibéria. Os Oestrimnios foron expulsados por unhas serpes. Ante a posible equiparacion
serpes=s2efes. pensouse que era u n h a mostra d a s
invasións célticas en Gallaecia.
Orosio (ss.IV-V d.C.): autor cristián de orixe galaica,
discípulo de S. Agostino, que menciona Brigantio co
seu alto faro e as Guerras C á n t a b r a s co célebre
episodio do Monte Medulio.
Piteas: navegante marsellés. que a finais do s. IV a.C.. ó
mesmo tempo que Alexandre conquista o Império
persa, navega ó longo das costas oceânicas europeas. Divisa a mítica illa de Thule. r e p r e s e n t a n t e do
gran norte. É o primeiro que da datos algo veraces
sobre esta zona. incluso astronómicos. A s ú a viaxe
é un dos grandes debates da xeografía antiga.
Estrabón. por exemplo, non creu nel.
Plínio (24-79 d.C.): escritor romano que, n a s ú a
monumental Historia natural, deu datos s o b r e todo
sobre a administración e a economia de Gallaecia.
Cualifica como fabulosas á s anteriores n a r r a c i ó n s
gregas sobre esta zona (como a s illas Cassitérides
ou o Lethes). Reflecte o dominio e o progresivo
control politico e administrativo.
Polibio (200-118 a.C.): intelectual grego que. a mediados
do s. II a.C.. viaxou a Ibéria. É o primeiro xeógrafo
mportante que traballau para os romanos. Describe
a costa lusitana moi idealizadamente. Foi fonte de
Estrabón.
Posidonio (135-50 a.C.): gran xeógrafo d a Antigüidade.
nc pa onte de Estrabón para o occidente. Estivo
ir»Hr<a ^ a ! n í ? i 0 s d o s * 1 a C - e prcocupouse sobre
por es udia-los fenómenos naturais, como a s
í u í Ü ? ' ° S ° a 0 r i x e e ^ b a l l o dos metais. Trata
c o n n n t ^ r ^ °rlCS e l e m c n t o s
occidente d a s s ú a s
connotacions fantásticas.

P t o l o m e o (100-170 d.C.): autor grego que traballou en
Alexandria. Cartógrafo matemático, tratou de elaborar u n mapa xeral do mundo no que iban signados,
con latitudes e lonxitudes, tódolos elementos a
localizar. Cita numerosos pobos e accidentes
xeográficos de Gallsecia.
Silio Itálico (35-101 d.C.): cita ás mulleres galaicas e a
cidade de Tude. fundada por Diomedes.
Tartessos: mítico reino do sur da Península Ibérica, que
serviu como tópico durante moito tempo desta zona.
Del noméase o seu lonxcvo rei Argantonio, a súa rica
cidade banada polo rio Tartessos cargado de estano.
Reino de enormes riquezas, ó cal chegaron os
gregos. Cerca hai montes como o Casio e o Arxentario, que brillan pola abundancia de metais.
Teucro, Anfiloco: Heroes gregos que retoman de Tróia e
chegan a Gallcecia (coma Diomedes). Típicas construccións de época helenistica, situadas por
Asclepíades no Noroeste de Ibéria.
Thule: mítica illa do norte, representativa desta zona ata
a actualidade. A súa orixe está na misteriosa viaxe
de Piteas (s.IV a.C.).
Ulises (Odiseo e n grego): heroc viaxeiro da Odisea. Nas
s ú a s viaxes atopou a seres femininos como Circe.
Calipso ou as Sercas. a seres abominables como os
Ciclopes e Lestrigóns, a pobos marabillosos como os
Feaclos, ou âmbitos alleos, como o Hades. Marcará
moitas imaxes posteriores sobre o occidente.
X u s t i n o (sobre os séculos n - m d.C.): toma noticias de
Posidonio sobre a orixe grega dos Galaicos e outros
pobos do norte, e sobre a importancia das mulleres
c das minas nesta área. A súa obra é un compendio
dun historiador anterior. Pompeio Trogo.

178

179

CADRO SINÓPTICO
O CONECEMENTO DO OCCIDENTE E DE GALL/ECIA
DATAS

EXPEDICIÓNS

Himilcón

Plicas

AUTORES

CONECEMENTO
DO EXTREMO
OCCIDENTE

Homero

Millco (deuses, seres e
características naturais)

Hesiodo

Mítico

Avieno

Características terribles do
Océano. riqueza en metais
e coftecemento dalguns
puntos xeográ íleos

Hcrodoto

Illas Cassitérides. rio
Eridano. Tartessos e os
Celtas
Forma da costa da
Península Ibérica

CONECEMENTO
DE GALL/ECIA

Fixación dos principais
rasgos físicos e alguns
etnográficos:
O Cabo Nerio, extremo
Occidental e certos elementos
con el relacionados (Ártabros)

CADRO SINÓPTICO
O C O N E C E M E N T O DO OCCIDENTE E D E GALL/BCIA (contlnuacióll)

DATAS

EXPEDICIÓNS

s. III

AUTORES

CONECEMENTO
DO EXTREMO
OCCIDENTE

Eratóstenes

Recolle a s inforniaclóns
de Plicas
Rio Lethes. Brácaros.
Galaicos. Lusitanos, o
solpor no Océano

Bruto
Guerras
lusitanas
s.II

S.l

CONECEMENTO
DE GALL/ECIA

Pollbto

Descrición positiva da costa
occidental. lusitana, moi rica
en recursos

Asclepíades

Localización de míticas
viaxes dc heroes en Gallcecia.
fundando cidades e pobos

Artemidoro

Promontorio sacro, o
solpor no occidente

CADRO SINÓPTICO
O CONECEMENTO DO OCCIDENTE E DE GALL/ECIA (continuación)
DATAS

EXPEDICIÓNS

AUTORES

Posidonio

CONECEMENTO
DE GALL/ECIA
Tratamento do Sol. minas,
mareas. clima e certos pobos
do extremo occidente
Expedición á s Cassitérides
Expedición a Brigantio

Craso
Cesar
Augusto
Guerras
Cántabras

CONECEMENTO
DO EXTREMO
OCCIDENTE

Estrabón

Amplo conecemento
(natural, etnográfico) anque
confuso
Montaíieses como bárbaros

d.C.
s. 1

Plínio

Coftccemcnto administrativo
e militar

s. 11

Ptolomeo

Mapa onde se sinalan
mulUtude de accldentes
xeográficos e pobos

BIBLIO GRAFÍA
Arias Vila. Felipe. A Romanización de Galicia, Vigo, A Nosa
Terra. 1992.
Bermejo Barrera. J o s é Carlos. Mitologia y mitos de la
Hispania Prerromana I. 2* ed. Madrid. Akal. 1994.
Mitologia y mitos de la Hispania Prerromana. II.
Madrid. Akal. 1986.
Brarias. Rosa. Indixenas e Romanos
Santiago. Folias Novas. 1995.

na Galicia Céltica.

Calo, Francisco, A Cultura Castrexa, Vigo, A Nosa Terra.
1993.

I

Coelho Ferreira da Silva, A., A cultura castreja no Noroeste
de Portugal. Museu Arqueológico da Citània dc
Sanfins, Paços de Ferreira, 1986.
;

Garcia Fernandez-Albalat, Blanca. Guerra y Religiôn en la
Gallaecia y la Lusitania antiguas. Sada. O Castro.
1990.
/ Gomez Espclosín, F.J. e outros. La imagen de Espana en
la Antigüedad clàsica, Madrid. Gredos. 1995, (coa
bibliografia de referencia).
185

González Garcia. F.J. e Rosa Branas. Galicia Romana.
Oleiros-A Coruna, Via Láctea. 1995.
Romero Masiá. Ana e Pose Mesura. X.M., Galicia nos textos
clásicos. A Coruna. Museu Arqueolóxico. 1988.
Tranoy, Alain. La Galice Romaine,
1981.
WAA..

Paris. De Boccard.

Historia de Galicia. I. Prehistoria e H. Antiga.
Coruna. Hércules Eds., 1991

SjV
í.\

186

A