You are on page 1of 355

Begzad Baliu

Onomastika e Kosovës
(Ndërmjet miteve dhe identiteteve)
2 Begzad Baliu

Vepra të autorit
• Gustav Majer dhe albanologjia, Prishtinë, 2000;
Tiranë, 2001.
• Gjendja e toponimisë shqiptare në Ballkan,
Prishtinë, 2004.
• Vepra bibliografike e profesor Jup Kastratit
(monografi) Prishtinë, 2005.
• Demitizimi dhe standardizimi i onomastikës së
Kosovës, Tiranë, 2006.
• Regjistri i standardizuar i emërvendeve të Kosovës,
(bashkautor), Prishtinë, 2005.
• Çështje të studimit të onomastikës në veprën e
Eqrem Çabejt (teza e magj.), 2000, Prishtinë.
• Onomastika e Gallapit (teza e diser.), 2004.
• Çabej 1: (Bibliografi e studimit të veprës së Çabejt në
Kosovë) Prishtinë, 2006.
• Mbi autorësinë e bibliografisë së Skënderbeut,
Prishtinë, 2005.
• Profesor Jup Kastrati për Kosovën, (bashkautor)
Prishtinë, 2004.
• Bibliografia përmbajtësore e Seminarit NGJLKSH
1974-2007, Prishtinë, 2008
• Gjaku i lirisë (1981-1995), I-IV, (bashkautor),
Prishtinë, 1996-2000.
• Kafeneja ballkanike, (dramë), Prishtinë, 1996;
Shkodër, 2000; Prishtinë, 2005.
• Grua e dashuruar, (poezi) Prishtinë, 1996.
• Flamuri vjen nga Kosova, (dramë) Prishtinë, 1994.
• Referenca albanologjike, Prishtinë, 2008.
Onomastika e Kosovës 3

Begzad BALIU

ONOMASTIKA E KOSOVËS
(Ndërmjet miteve dhe identiteteve)

ERA
Prishtinë
2008
4 Begzad Baliu

Begzad Baliu
Onomastika e Kosovës
(Ndërmjet miteve dhe identiteteve)

Recensues
Florika Tamburi

Editor
Shb. Era, Prishtinë, 2008
bbaliu@yahoo.com
+377 44 173 596
Onomastika e Kosovës 5

PËRMBAJTJA

PARATHËNIE ............................................................................................ 11
VETËDIJA PËR GJUHËN KOMBËTARE SOT SI VETËDIJE
PËR IDENTITETIN NË EPOKËN GLOBALE .................................. 15
REFERENCA THEMELORE TE SHEKULLIT XX ......................... 15
T O P O N I M I A DHE ETIMOLOGJIA .......................................... 27
SPROVË PËR SHTRESIMIN E TOPONIMISË SË KRAHINËS
SË GALLAPIT ............................................................................................ 29
ONOMASTIKA ILIRO-SHQIPTARE .............................................................. 30
EMËRVENDET ME PREJARDHJE LATINO-ROMANE ................................. 37
TOPONIME ME BAZË NGA TRADITA GREKO-BIZANTINE .......................... 40
TOPONIMIA SERBE .................................................................................... 42
EMËRVENDET ME PREJARDHJE ORIENTALE .......................................... 44
MIKROTOPONIMIA E VENDBANIMEVE TË SASËVE DHE KOMANËVE ...... 48
BIBLIOGRAFI.............................................................................................. 49
A N T R O P O N I M I A ....................................................................... 55
ETNONIMI KOSOVAR DHE KUPTIMI HISTORIK I TIJ............ 57
MOTIVET DENOMINUESE NË ANTROPONIMINË E TË
DËBUARVE TË KOSOVËS (1998-1999) ......................................... 63
PARADIGMA TOPONIMIKE E ANTROPONIMEVE ........................................ 65
ANTROPONIMIA PASVAJTËSE ................................................................... 70
EMRAT E FËMIJËVE QË KANË TRASHËGUAR EMRAT E BABALLARËVE -
LUFTËTARË TË USHTRISË ÇLIRIMTARE TË KOSOVËS ............................ 72
6 Begzad Baliu
EMRAT E FËMIJËVE QË TREGOJNË QËNDRESË, LUFTË, KRENARI
HISTORIKE ................................................................................................. 73
TIPI I EMRAVE QË TREGON BESIM NË TË ARDHMEN .............................. 75
EMRAT E FËMIJËVE QË TREGOJNË VEÇANTI KOHE ............................... 77
TIPI I EMRAVE TË TRADITËS DHE TË BESËTYTNISË................................ 79
NDERIMI PËR SHQIPËRINË DHE SHQIPTARËT......................................... 80
NDERIMI PËR TË HUAJT............................................................................ 81
PËRFUNDIME ............................................................................................. 82
ONOMASTIKA DHE LETËRSIA.......................................................... 85
ONOMASTIKONI I ROMANIT “VDEKJA MË VJEN PREJ SYVE
TË TILLË” .................................................................................................. 87
HYRJE ........................................................................................................ 87
ONOMATURGU I PËRKUSHTUAR ............................................................... 88
TRANSPARENCA ONOMASTIKE ................................................................. 90
RRAFSHI SEMASIOLOGJIK I ONOMASTIKONIT ......................................... 93
ÇËSHTJE TË STRUKTURËS GJUHËSORE TË TOPONIMEVE,
ANTROPONIMEVE DHE PATRONIMEVE ..................................................... 99
FJALORTHI ONOMASTIK I ROMANIT “VDEKJA MË VJEN PREJ SYVE TË
TILLË” ....................................................................................................... 103

DEMONIZIMI I TOPONIMISË SË KOSOVËS............................... 140
TOPONIMIA SHQIPTARE DHE ETNOCIDI I FQINJËVE TË
TYRE .......................................................................................................... 142
ONOMASTIKA DHE ORIGJINA E SHQIPTARËVE ...................................... 142
ONOMASTIKA DHE POLITIKA .................................................................. 146
INSTITUCIONALIZIMI I ONOMASTIKËS SË KOSOVËS ............................. 149
DETYRAT MË TË NGUTSHME TË ONOMASTIKËS SOT ............................ 156
BOTIME NË FUSHË TË ONOMASTIKËS ...................................... 161
ETNOMIMI ARBËRESH – SHQIPTAR NË RRJEDHAT
GJUHËSORE E HISTORIKE ............................................................. 163
Hyrje ................................................................................................... 163
Konteksti i studimit historik të etnonimit arbër ...................... 164
Pikëpamjet e studiuesve shqiptarë dhe të huaj ...................... 166
Struktura gjuhësore e etnonimit arbër ...................................... 168
Konteksti kulturologjik ................................................................... 171
Arbër dhe “shqiptarë” .................................................................... 174
Onomastika e Kosovës 7
Dilemat dhe kundërthëniet? ......................................................... 179
SHQIPTARËT DHE PROBLEMI PELLAZGJIK ............................ 182
DISA TEZA PËR PREJARDHJEN E POPULLIT SHQIPTAR DHE TË GJUHËS
SHQIPE ..................................................................................................... 182
STRUKTURA E LIBRIT .............................................................................. 184
Disa shkaqe të mënjanimit të kësaj vepre nga literatura
shkencore e albanologjisë ............................................................. 187
KOSOVA NDËRMJET TRASHËGIMISË ILIRO - SHQIPTARE
DHE SERBE ............................................................................................. 189
Kundërvënie shkencomanisë serbe ........................................... 189
Prejardhja e dyshimtë e serbëve të Kosovës ........................... 191
Zgjerimi i kërkimeve në fushën e antroponimisë .................... 193
Toponimia e Kosovës – asimilime dhe përshtatje .................. 194
ONOMASTIKA E DRENICËS ............................................................. 197
HULUMTIM SHTERRUES I TOPONIMISË SË ULQINIT DHE
RRETHINAVE TË TIJ .......................................................................... 201
Një vepër e pasur ............................................................................ 201
Përpjekje për një etimologji ........................................................... 203
Hidronimia si pasuri nacionale ................................................... 205
Mikrotoponimia e fshatrave të Ulqinit........................................ 206
ONOMASTIKA E HASHANISË .......................................................... 209
Krahinëza e Hashanisë ................................................................. 209
Struktura e veprës .......................................................................... 211
Krahinëza e Hashanisë ................................................................. 212
Onomastikoni i krahinëzës së Hashanisë ................................ 213
Semantika e toponimisë ................................................................ 218
Veçoritë fonetike dhe morfologjike të toponimisë ................... 219
Struktura fjalëformuese e toponimisë........................................ 220
Një shtojcë e rëndësishme e librit ............................................... 222
Përfundime ........................................................................................ 223
NJË FJALOR I TOPONIMISË ANËSORE TË SHQIPES ........... 224
PARANTEZË.............................................................................................. 224
FJALORI I ONOMASTIKËS SË MALËSISË SË BUJANOCIT...................... 226
KORPUSI I TOPONIMEVE ......................................................................... 230
8 Begzad Baliu
STRUKTURA GJUHËSORE DHE SEMANTIKE E TOPONIMEVE ................ 231
ONOMASTIKA DHE GJEOGRAFIA ................................................. 235
GJEOGRAFIA DHE TOPONIMIA ............................................................... 236
TOPONIMIA DHE STANDARDI .................................................................. 237
NË KËRKIM TË DROMCAVE TË TOPONIMISË ......................................... 240
PATRONIMI MUZAKAJ EDHE NË TOPONIMINË E KOSOVËS
...................................................................................................................... 243
TOPONIMIA E DUSHKAJËS.............................................................. 247
HYRJE ...................................................................................................... 247
KONTRIBUTE PËR STANDARDIZIMIN E EMËRVENDEVE TË KOSOVËS . 248
NJË PROJEKT I RËNDËSISHËM .............................................................. 250
MIKROTOPONIMIA SHTERUESE SIPAS VENDBANIMEVE ....................... 253
ETIMOLOGJIA E OIKONIMEVE TË DUSHKAJËS ..................................... 255
MIKROTOPONIMET E VEÇANTA .............................................................. 257
STRUKTURA TË TJERA GJUHËSORE DHE KULTURORE ........................ 258
PËRFUNDIME ........................................................................................... 259
ONOMASTIKA DHE PERSPEKTIVA E SAJ ................................. 261
TOPONIMI DHE IDENTITET: TROJE QË RËNKOJNË ENDE
NGA “USHTA GJUHËSORE” ............................................................. 288
STANDARDIZIMI I TOPONIMISË NË SHQIPËRI GJATË SISTEMIT
KOMUNIST ................................................................................................ 295

EMËRVENDET E STANDARDIZUARA TË KOSOVËS NJËSI
REFERENCIALE EDHE NË “FJALORIN ENCIKLOPEDIK
SHQIPTAR” ............................................................................................. 300
SYNIMI LARGVAJTËS I NJË MISIONI ....................................................... 300
NDËRDISIPLINORJA, ETIKJA DHE KOMBËTARJA .................................. 302
TOPONIMIA E KOSOVËS DHE VETËDIJA JONË E RRËGJUAR ............... 303
AUSTRIAKËT E VITIT 1918, SHEMBULLI QË DUHET TA NDJEKIN
NDËRKOMBËTARËT SOT ......................................................................... 307

TË JETOSH NË “LAGJEN E ALBANOLOGËVE”........................ 309
PO TEJKALOHET MODELI SHKENCOR I SHEKULLIT XIX ...................... 309
SYNIMET E INSTITUTIT ALB-SHKENCA.................................................. 311
ALBANOLOGJIA NË POLONI .................................................................... 313
Onomastika e Kosovës 9
TOPONIMIA E KOSOVËS DHE ETIKA JONË E RRËGJUAR ...................... 316
KONSULTA GJUHËSORE E PRISHTINËS DHE MOTOJA “NJË
KOMB – NJË GJUHË LETRARE” .................................................... 323
TRI PARADIGMAT IDEOLOGJIKE ............................................................. 323
TRI PARADIGMAT HISTORIKE .................................................................. 325
GJUHA E NJËSUAR - SI SINONIM I NJËSIMIT KOMBËTAR..................... 329
NË VEND TË PËRFUNDIMIT..................................................................... 331
BIBLIOGRAFIA PËRCJELLËSE ....................................................... 334
10 Begzad Baliu
Onomastika e Kosovës 11

PARATHËNIE

Vepra Onomastika e Kosovës (Ndërmjet miteve
dhe identiteteve) është strukturuar nga një numër i
studimeve në fushë të onomastikës dhe është rezultat
i punës sime në kërkim të esencave përmbajtjesore e
motivuese të kësaj fushe. Dija fillestare në gjuhësinë
shqiptare për fushën e onomastikës në të vërtetë
është formuar si dije për historinë e gjuhës në fillim
dhe si dije për etimologjinë e semasiologjinë, më
pastaj. Vetëm kur fillova t’i bëjë kërkimet onomastike
jashtë doktrinave dhe normave, kryesisht deskriptive
(brenda historisë së gjuhës), kuptova se onomastika
(toponimia dhe antroponimia) nuk është vetëm
struktura gramatikore (fonetike, morfologjike e
sintaksore), apo vetëm struktura historike (evidenca
ndër dokumente historike), por ajo është e ndërlidhur
dhe e shtresëzuar edhe me fusha të tjera: letërsinë,
etnografinë, arkeologjinë, përkimet ndërgjuhësore,
standardologjinë etj.
12 Begzad Baliu
Në kapitullin e parë, Toponimia dhe etimologjia,
studimi Sprovë për shtresimin e toponimisë së
Gallapit, është modeli fillestar i një vepreje më të
hapur me titull pune Fjalori historik i toponimisë së
Gallapit, dhe si i tillë është vetëm model orientues i
këtij projekti.
Në kapitullin Antroponimia, studimi Etnonimi
kosovar, është sintezë e një diskutimi të hapur për
etnonimin kosovar dhe rrjedhojat jashtëgjuhësore të
tij. Po këtu është përfshirë edhe një studim për
emërtimin e fëmijëve në kontekstin e zhvillimit të
luftës së fundit në Kosovë.
Në kapitullin Onomastika dhe letërsia, studimi
për romanin Vdekja më vjen prej syve të tillë, është
sprova e parë e një projekti me titull pune
Onomastikoni i romanit shqiptar.
Kapitulli Demonizimi i onomastikës së Kosovës
është rrjedhojë e diskutimeve dhe studimeve të gjata
për standardizimin e onomastikës së Kosovës, dhe
pjesa më e madhe e studimeve janë botuar në
sprovën Gjendja e toponimisë shqiptare në Ballkan
(Prishtinë, 2004), si dhe në përmbledhjen me studime
Demitizimi dhe standardizimi i onomastikës së
Kosovës (Tiranë, 2006).
Një pjesë më vete paraqesin recensionet për disa
vepra në fushë të onomastikës. Për shkak se tekstet
për këto vepra janë shkruar duke u nisur nga
rrethana të ndryshme (recensione për dorëshkrime,
vështrime për gazeta ditore, për revista të
specializuara, për përurime etj.), ato janë botuar si të
tilla dhe nuk përfaqësojnë një strukturë unike të
Onomastika e Kosovës 13
paraqitjes së tyre, por megjithatë paraqesin një temë,
temën shumë aktuale të kohës sonë, temën e
kërkimeve në fushë të onomastikës dhe të
standardizimit të saj në Kosovës.
Këtë vepër, prandaj, e përbëjnë kapituj që janë
projektuar si sprova projektesh më të hapura apo
sinteza të tyre.
Prishtinë, mars 2008 Autori
14 Begzad Baliu
Onomastika e Kosovës 15

VETËDIJA PËR GJUHËN KOMBËTARE SOT SI
VETËDIJE PËR IDENTITETIN NË EPOKËN
GLOBALE

Referenca themelore te shekullit XX

Ka disa vjet që në shtypin evropian diskutohet
çështja e identitetit të kontinentit të vjetër dhe e
synimeve të tij për Europën e bashkuar. Që ky
diskutim ishte i nevojshëm dhe i arsyeshëm, më
shumë se për homogjenitetin e vet material e
shpirtëror (miti i emrit të saj, familja gjuhësore
indoevropiane, qendra e krishterimit perëndimor,
aristokracia etj.), flasin divergjencat që dolën dhe
dalin prej referencave historike të saj: kufijtë e
brendshëm dhe të jashtëm, pozita e gjuhëve të
mëdha dhe frika e kulturave të vogla, baraspesha
ekonomike, lindshmëria, tejkalimi i kujdesshëm i
Vijës së Teodosit, përplasjet fetare dhe kulturore, në
të vërtetë përvijimi i shtresave fetare, para së
gjithash islamike, brenda shoqërisë së krishterë etj.
16 Begzad Baliu
Kohë më parë, në shtypin elektronik dhe të
shkruar, disa nga këto veçori u paraqitën si një
sintezë e përgjithshme 1 , të cilën ne këtu po e
ristrukturojmë duke i pasvënë edhe përbërësen
shqiptare. E parë si një “dinamikë e bashkësisë që
lidh të shkuarën, të sotmen dhe të ardhmen”,
kultura evropiane i ngjan atij shkëmbit konglomerat,
të shtypur nga pesha e kohës, por që lejon të shihet
ndërthurja e shtresave të ndryshme kronologjike:
bota matriarkale e bujqve – kafshërritës neolitikë që
zbuluan “civilizimin e Europës së Vjetër”; shoqëria
mashkullore dhe luftarake e “popujve të Kurganeve”
(kujtojmë këtu një trashëgimi të vonë, por
tradicionale të stratitëve të Skënderbeut) që shtyp të
parën për t’i dhënë jetë indoevropianëve; invazioni i
keltëve me ritet e mistershme të varrimit; qytetërimi
helen me qytet-shtetet e tij, me filozofët dhe artistët e
tij gjenialë e, në këtë rrjedhë, edhe mbijetesën e
dokeve dhe zakoneve të hapësirës shqiptare, të
lidhura ngushte me temat e mëdha të letërsisë së
antikitetit grek; bota romake dhe përsosjet e saj të
ligjit, të administratës, të politikës dhe të
arkitekturës, e këtu edhe statutet e qyteteve të vjetra
kryesisht bregdetare: Drishtit, Lezhës, Shkodrës me
rrjedhojë kanunet e zonës kontinentale shqiptare;
makrokozmosi gjermanik dhe got si dhe pushteti i tij
regjenerues mbi një Romë në agoni, e në këtë frymë
edhe mbijetesa arbërore mbi agoninë e hapësirës
ilire; universi bizantin me burimet e tij fetare judeo-
kristiane, me mistikën e tij sllave dhe kodet e
1
Shih, Forum te www.alb-shkenca.org (18 Dec 2007 17:54:08 -0500),
postuar nga Georges Xexo.
Onomastika e Kosovës 17
pakrahasueshme ligjore; suvala gjigante arabo-
myslimane dhe frymëzimet e saj shkencore dhe
teologjike; mërgata çifute me kapacitetet e saj
intelektuale, ekonomike dhe artistike; bashkësia
latine me hierarkitë e saj mbretërore, me mjeshtërinë
e saj teknologjike dhe ushtarake. Sidoqoftë, identiteti
evropian mund të konceptohet veçse në kryqëzimin e
një vargu lëvizjesh të gjera ndërkulturore të natyrës
morale, politike dhe ideologjike, të cilat kanë
mundur të realizojnë këtë amalgamë të të gjitha
kontributeve të veçanta, e në mënyrën më komplekse
në hapësirën shqiptare. Feja e krishterë, kjo
“çimento e Evropës së parë” 2 , është nga elementet
kryesore të këtij vargu, me veçori të tejdukshme
mbijetimi pikërisht në trashëgiminë tejkohore dhe
hapësinore shqiptare. Duke njohur barazinë e të
gjithëve përpara Zotit, dinjitetin e personit njerëzor
në kërkim të së mirës së përbashkët, ajo ndërton dhe
vendos bazamentin e mendimit dhe shndërrohet në
faktor të njësimit të besimeve, të organizimeve
sociale dhe të mjeteve të të shprehurit. Të këtij vargu
janë edhe praktikat politike si dhe përvojat
administrative sikundër principatat (e shumta
shqiptare), mbretëritë (e Car Dushanit,...) dhe
perandoritë (bizantine, osmane, ruse, jugosllave dhe
së fundit euro-amerikane). Në këtë mënyrë vendoset
rendi dhe formohet trupi social, ndërtohen aleancat
dhe krijohen familjet, kështu diferencohen elitat.
Paralelisht shfaqen një varg rrjetash njerëzore:
zejtarët dhe korporatat, murgjit, pelegrinët dhe
2
Shih, Dominique HAMON, Yvan Serge KELLER - Fondements et
étapes de la construction européenne, PUF, 1997.
18 Begzad Baliu
kryqtarët, fisnikët dhe eruditët, tregtarët dhe
udhëtarët (kujto këtu Brokardin, Arnold Von Harfin,
Suzi Çelebi-n, Ami Buenë, Bajronin, Hanin, Nopçën
etj).
Pra, asnjë nga këto elemente nuk i mungon
botës shqiptare, as në kontekstin historik, as në
kontekstin gjeografik. Mbi këtë hapësirë evropiane
dhe brenda këtyre rrethanave historike populli
shqiptar ka ndërtuar identitetin e tij historik,
gjuhësor dhe material e shpirtëror deri në shekullin
XX.
Identifikimi edhe i disa prej referencave më të
rëndësishme në fillim të shekullit XVIII, XIX dhe
madje XX, besoj nuk do të ishte veçse një formë
arbitrare e komunikimit me historinë, sikur fillimet e
këtyre shekujve të mos u kishin prirë disa prej
periudhave të rëndësishme gjuhësore (Kongresi i
Manastirit, 1908), letrare (romantizmi, 1836),
albanologjisë shkencore (Seminari Arbëresh i
Palermos, 1734) etj.
Brenda këtyre parametrave të trashëguara nga
historia, shqiptarët kanë lënë mbrapa botën
materiale dhe shpirtërore të një periudhe qindvjeçare
të Perandorisë Osmane dhe i janë rikthyer traditës
perëndimore duke zgjedhur edhe kodet e këtij
komunikimi:
• mitin e mesjetës dhe të antikitetit: Shkodra,
Skënderbeu, Lezha;
• konceptet shkencore bashkëkohore të shkollës
austro – gjermane: Graci, Vjena, Shkodra;
Onomastika e Kosovës 19
• alfabetin latin: Kongresi i Manastirit, Komisia
Letrare e Shkodrës;
• kulturën ‘alla franga’: heqja e ferexhesë;
• laicitetin: shkolla e ndarë nga feja etj.
Në jetën politike, shoqërore dhe kulturore
filluan të humbin funksionin e tyre rrezatues
kolonitë shqiptare në Stamboll, Bukuresht, Sofje,
Egjipt dhe madje edhe ajo e arbëreshëve të Italisë
dhe vendin e tyre e zuri përqendrimi i inteligjencës
në Tiranë dhe në disa nga qytetet e Shqipërisë:
Korçë, Shkodër, Elbasan, Gjirokastër, Durrës dhe
Vlorë.
Po në këtë kohë përtërihen konceptet
paradigmatike të rilindësve, të cilat ishin të njohura
edhe më parë, por tani bëhen pjesë e referimeve
shkollore, pra, e modeleve standarde me shtrirje
horizontale në shoqërinë shqiptare:
• ideologjia fetare: “Fe e shqiptarit asht shqiptaria”
(Vaso pashë Shkodrani), e cila përjeton rilindjen e
saj sidomos pas vitit 1968, kur në Shqipëri
ndalohet predikimi i fesë në shoqëri;
• komunikimi me Evropën: “Jak’o dit’e uruar! / Që
lind nga perëndon ...” (Naim Frashëri), e cila
përjeton rilindjen e saj në protestat antikomuniste
të vitit 1989 me parullën “E duam Shqipërinë si
gjithë Evropa”; dhe
• komunikimi me fqinjët: “Duam me serb, grekë e
bullgarë...”, (Naim Frashëri), i cili është bërë
sinonim i konceptit të fqinjësisë së mirë tashmë
në kohën e zgjidhjes së statusit të Kosovës, e
20 Begzad Baliu
madje edhe e shteteve ballkanike, që pretendojnë
të hyjnë në Bashkimin Evropian.
• Në letërsinë artistike dhe historiografike, në
epistemologjinë e kërkimit shkencor, brenda
kulturës dhe dijes shqiptare, si dhe brenda
shkollës kombëtare e albanologëve të huaj, gjatë
shekullit të fundit u krijua një strukturë e
përbashkët e ndërtimit të:
• komunikimit me historinë: prejardhja ilire e popullit
shqiptar dhe e gjuhës shqipe, si kod i përbashkët;
• mbretërit: mbretëresha Teutë, mbreti Gent, mbreti
Bardhyl, mbreti Pleurat;
• fiset ilire: dardanët, molosët, ardianët, albanët,
enkelejtë, taulantët, liburnët, dalmatët;
• ngjarjet historike: Kuvendi i Lezhës, Kuvendi i
Arbrit, Lidhja e Prizrenit, Kongresi i Manastirit,
Dita e Pavarësisë (Dita e Flamurit), Kongresi i
Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe (1972);
• heronjtë kombëtarë që nga mesjeta e deri në kohën
tonë: Skënderbeu, Abdyl Frashëri, Ismail Qemali,
Bajram Curri, Mujo Ulqinaku, Adem Jashari,
• monumentet kulturore: kështjella apo ura (Ura e
Fshejt, Ura e Artës, Kështjella e Rozafatit);
• shenjat emblematike: shqiponja dhe koka e dhisë
etj.
Ndonëse në periudha kryesisht kalimtare, ne
kemi kuptuar se pengesë e zhvillimit të zonës veriore
të hapësirave shqiptare, nuk janë kushtet e vështira
gjeografike, por varësia ekonomike e njërit qytet nga
Onomastika e Kosovës 21
tjetri, përkatësisht ndarja e tyre me kufij të mbyllur:
Gjakova, Prizreni, Peja, Novi Pazari (tash se fundit
Rozhaja) nga qytetet historike dhe ekonomike:
Shkodra, Shkupi dhe Ulqini, dhe ndarja,
përkatësisht varësia e qyteteve të hapësirës historike
shqiptare në fund të shekullit XX: Kukësit, Bajram
Currit, Dibrës, Rozhajës dhe Tropojës nga Dibra
(Maqedoni), Prizreni, Gjakova e Peja (Kosovë) dhe
Rozhaja (Mali i Zi).
Të gjithë këta përbërës historikë, ekonomikë,
socialë, kulturorë, filozofikë dhe gjuhësorë tregojnë
për homogjenitetin e popullit shqiptar deri në fund të
shekullit XX.
Në fund të shekullit XX shqiptarët hynin po me
ato shenja gjuhësore, të cilat reflektonin paradigmat
identifikuese të lidhjes së shqiptarëve me Evropën:
Europë (u në vend të v të sllavishtes), Zot (me
shkronjë të madhe), (@=et e anglishtes, krahas
përdorimit të saj, fillimisht edhe në emërtimet
shqipe: a me bisht, a e rrumbullakët, a në rreth,
kryemajmun etj.
Mirëpo, në kundërshtim me qëndrimin e drejtë të
tyre ndaj Evropës, shqiptarët po mbajnë qëndrim
tjetër ndaj vetvetes, gjuhës, historisë dhe të ardhmes
së tyre.
Marrëdhëniet me Shqipërinë ka kohë që i kanë
rrëgjuar me:
• marrëdhënie të hapura ndaj Shqipërisë dhe Serbisë:
koncepti i Ibrahim Rugovës për pavarësinë e
Kosovës, si shtet i pavarur dhe “i hapur ndaj
Serbisë dhe Shqipërisë”;
22 Begzad Baliu
• identitetin kombëtar shqiptar e kanë rrudhur në
identitet të kombit kosovar (Migjen Kelmendi,
Nexhmedin Spahiu), duke iu referuar
trashëgimisë historike të hapësirës së fisit ilir të
Dardani së (ide e propaganduar fillimisht nga
Akademia serbe: Milutin Garashanin, Fanula
Papazoglu);
• gjuhës eventuale (dardane), mbase si reagim edhe i
një koncepti që ka ekzistuar në shkencën zyrtare
shqiptare për Ilirët Jugorë (Propi iliri);
• ngjarjeve historike (Lidhja e Prizrenit);
• personaliteteve historike (Pjetër Bogdanit),
• qyteteve historike (Prizrenit) etj.
Njërin prej etnonimeve shqiptare, si: dibran,
mirditor, shkodran, llapjan etj., etnonimin kosovar,
që prej kohësh ishte bërë përcaktues i popullatës
shqiptare në territoret e ish-Jugosllavisë nga
nënshtetasit shqiptarë të Shqipërisë londineze;
etnonim i përbashkët për të gjitha etnitë që jetonin
brenda Kosovës nën ish-Jugosllavi; përcaktuesi etnik
për vetveten nga shqiptarët e Kosovës së dëbuar në
shtetet evropiane, për t’u dalluar nga nënshtetasit
shqiptar etj., prej kohësh disa teoricienë vendas e të
huaj po përpiqen ta identifikojnë me një komb të ri,
kombin kosovar. Këta teoricienë të kombit kosovar jo
rrallë janë nisur nga konceptet çintegruese të dala
dhe të reklamuara shumë vjetët e fundit për gegët
dhe toskët, për Veriun dhe Jugun e Shqipërisë,
prandaj është e kuptueshme pse mendimet e tyre
Onomastika e Kosovës 23
janë pritur me reagime, me ftohtësi dhe madje me
frikë.
Ditë më parë një përfaqësues i administratës
amerikane në Uashington, duke folur për zgjidhjen e
çështjes së Kosovës theksonte veç tjerash: “...nëse e
zgjedhim problemin e Kosovës ne do të merremi me
Kosovën si çështje kosovare, nëse e lëmë atë të dal
jashtë shtratit të saj, ajo do të bëhet çështje
shqiptare”.
Besoj se nuk është vështirë të kuptohet se ky
identifikim i ndarë i shqiptarëve të Kosovës nga ata
të Shqipërisë po bëhet për të zbutur qëndrimet serbe
ndaj propagandës së saj për të ashtuquajturën
Shqipëri të Madhe dhe sidomos në kuadër të
kundërshtimit të Lëvizjes shqiptare për Shqipërinë
etnike. Nuk mund të kuptosh ndërkaq insistimin e
një pjese të analistëve shqiptarë, që kësaj paradigme,
që ka tendencë të bëhet historike, t’i kontribuojnë
dhunshëm edhe me angazhimin e tyre.
Pse mund të thuhet kështu?
Gjuha shqipe i takon familjes së madhe të
gjuhëve evropiane dhe për pasojë ajo nuk mund të
rrezikohet nga gjuhët e mëdha a nga gjuhët e vogla
evropiane. Ajo mund të rrezikohej nga gjuhët jo
indoevropiane aziatike, struktura e saj leksikore dhe,
në një periudhë më të gjatë, edhe struktura
morfologjike e sintaksore, mund të rrezikohen nga
gjuhët sllave, por jo edhe nga gjuhët evropiane.
Fondi i saj leksikor, siç e kanë konstatuar disa
nga linguistët më të mëdhenj të të gjitha kohëve,
është jo vetëm me bazë indoevropiane (fondi
24 Begzad Baliu
identitar), por edhe me bazë gjuhën latine
(terminologjia e vjetër kishtare) dhe atë të gjuhëve
bashkëkohëse evropiane: italiane, franceze, e angleze
(terminologjia shkencore). Po kështu mund të thuhet
edhe për korpusin e onomastikonit kombëtar
(toponiminë dhe antroponiminë), i cili po ndërtohet
mbi bazën e strukturës morfologjike dhe semantike
të toponimisë së hapësirës etnografike kombëtare.
Një shqipe mijëvjeçare me korpusin e saj aktiv
dhe pjesën e saj të heshtur, natyrisht tani jo
prodhimtare, një shqipe që ka trashëguar leksikun e
huazuar (bujqësor, blegtoral e teknik) të greqishtes
së vjetër, një shqipe që ka trashëguar një leksik të
pasur shpirtëror të proveniencës kishtare
perëndimore, nuk ka pse të mos përballojë edhe
komunikimin material, kulturor e shpirtëror edhe
me gjuhët e tjera të Evropës së bashkuar.
Gjuha shqipe do të jetë e përkulur, e rrëgjuar dhe
pa asnjë funksion në Evropën e bashkuar, vetëm
nëse provon të hyjë e ndarë (në toskërishte, në
gegërishte dhe në kosovarishte) e kjo do të thotë e
panxënë plotësisht edhe nga folësit e saj. Shqiptarët,
në rrethanat e sotme kanë mundësi që të përgatisin
shumë shpejt korpusin gjuhësor të tyre prej rreth
200.000 fjalësh, me mundësi që pastaj të krijojnë
edhe korpuset profesionale të fushave të dijes së
shkencave ekzakte dhe humanitare, por nuk kanë
kohë të merren me rindërtime të dialekteve, duke
përfshirë këtu edhe ato të paqenat, si kosovarishtja.
Në kohën kur, bie fjala “vende si Holanda dhe
Finlanda që dikur kanë qenë në krye të përpjekjeve
për të pasur një gjuhë kombëtare të kulluar, të
Onomastika e Kosovës 25
veçantë e me përdorim universal, tani e kanë
kuptuar vështirësinë që has një gjuhë e një populli të
vogël për t’i bërë ballë sfidave bashkëkohore të
komunikimit dhe gjithnjë e më shumë po e
përfshijnë anglishten në arsimin publik për
mësimdhënien në disa disiplina shkencore, për të
cilat leksiku dhe mundësitë e gjuhëve përkatëse janë
të pamjaftueshme për të garantuar një proces
mësimor të përshtatshëm” (Adri Nurellari), të vësh në
dyshim sot shqipen standarde dhe krahas saj edhe
të identitetit shqiptar, do të thotë të mos e kuptosh,
në mos, ta kuptosh mbrapsht, synimin shekullor të
themeluesve të Bashkësisë Evropiane.
Është e vërtetë se e drejta individuale është e
drejtë thelbësore në demokracinë evropiane, por e
dimë njëkohësisht se vetëm popujt homogjenë mund
t’i mbijetojnë rrezatimit të fuqishëm të gjuhës,
kulturës dhe qytetërimit të popujve më të mëdhenj të
Europës dhe zhbërjen e gjuhëve, kulturave e
qytetërimeve të popujve të vegjël. Kundërshtarët e
këtij konstatimi me gjasë do të kujtojnë këtu ligjet e
shumta të shteteve të sotme evropiane (Italisë,
Francës, Gjermanisë etj., natyrisht duke e fshehur
nën rrogoz mohimin që këtij ligji i bënë Greqia dhe
Turqia), por në të njëjtën kohë duam t’iu kujtojmë se
të mbrosh me ligj reliktet gjuhësore të një komuniteti
etnik dhe të përfaqësohesh në shkallë
administrative, politike, ekonomike dhe kulturore me
gjuhën standarde në shkallë të administratës,
diplomacisë, kulturës dhe teknologjisë e tregtisë së
Bashkimit Evropian, nuk është e njëjta esencë dhe i
njëjti efekt.
26 Begzad Baliu
Është e kuptueshme, pra, pse vetëm vetëdija
kombëtare për gjuhën e përbashkët sot, do të
kuptohet drejt si vetëdije për Evropën e bashkuar
nesër.
Prishtinë, më 28. 06. 2007
Onomastika e Kosovës 27

T O P O N I M I A DHE
ETIMOLOGJIA
28 Begzad Baliu
Onomastika e Kosovës 29

SPROVË PËR SHTRESIMIN E TOPONIMISË SË
KRAHINËS SË GALLAPIT

Krahina e Gallapit është njëra prej krahinave
etnografike dhe gjuhësore të Kosovës. Ajo shtrihet në
verilindje të Kosovës, kurse një pjesë e saj hyn në të
ashtuquajturën krahinë të Medvegjës, e cila, më parë
sesa krahinë etnografike, do të mund të quhej
krahinë politike e administrative dhe përfshin më
tepër se 100 fshatra të banuara kryesisht me
shqiptarë, por edhe me serbë. Duke qenë një zonë
kryesisht e mbyllur (gjatë kohës më të re) për
komunikimin me qendrat urbane, por me një
trashëgimi të theksuar që nga historia e zhvillimit të
Artanës (Novo Bërdës) si qytezë mesjetare dhe antike,
brenda kësaj krahine janë ruajtur shumë veçori të
rëndësishme historike dhe veçanërisht gjuhësore,
për të cilat interesimi i studiuesve nuk ka munguar.
Megjithatë, kjo krahinë asnjëherë nuk është bërë
objekt studimi në fushë të gjuhësisë në përgjithësi
dhe në fushë të onomastikës në veçanti.
30 Begzad Baliu
Onomastika iliro-shqiptare
Ndonëse, mjaft e zbehur dhe shpesh e
mbishtresuar, në këto troje ende gjallon toponimia
iliro - romake, pa përjashtuar këtu edhe ndonjë
element trak: Ulpianë, Qafa e Prushit, Therandë,
Gallap, Sharr, Drin etj. Pavarësisht nga kjo, në
Krahinën e Gallapit ruhet një shtresë e pasur e
toponimisë shqiptare, prej asaj me strukturë të
vjetër, e cila madje nuk gjallon më në leksikun e
shqipes e deri te mikrotoponimet me semantikë të
qartë nga leksiku i përditshmërisë sonë.
Arushë, -a: Një vend të rëndësishëm në këtë tip
fitonimesh zë mikrotoponimi Prroni Arush’s, mal i
dendur (Marec – Prishtinë), Prroni i Arush’s (Viti-
Prishtinë) etj. Ky fitonim është me rëndësi të
komentohet për dy arsye: së pari, ka më shumë se
dy shekuj që, pas gjurmëve të një shënimi të
autorëve grekë 3 se në këtë zonë ekziston qyteti Arhia,
shumë gjurmues (historianë, arkeologë e gjuhëtarë),
në mesin e tyre edhe albanologu Han, duke besuar
se do ta gjejnë Qytetin e Argjendtë, kanë bërë
kërkime në këto zona. Historianët thonë se një
fortesë e rindërtuar në Dardani nga perandori
Justinian quhej Aria. Vërehet se, edhe në
përshkrimet e Ptolemeut për katër qytete urbane në
Dardani, Aribantioni është i renditur në relacionin
rrugor mes Naissusit dhe Ulpianës. Pa dashur të
vëmë në dyshim mendimin e autorëve të antikitetit,
qytetin e të cilëve arkeologët duhet të vazhdojnë ta
3
Shih, Fanulla Papazoglu, Srjednoballkanska plemena u predrimsko
doba, Sarajevë, 1969, f. 367; Zef Mirdita, Studime Dardane,
Prishtinë, 1979, f. 97.
Onomastika e Kosovës 31
kërkojnë në këto anë, mendoj se ia kemi arritur të
gjejmë etimologjinë e mikrotoponimit Prroni Arushës,
përkatësisht Lugi Arushës dhe këtë e kemi gjetur te
fitonimi: lajthi arushe (Corylos colurna L.), e cila, në
Kosovë, njihet si lajthi e egër, por që sipas studiuesit
Shefki Sejdiu 4 , Ilia Mitrushi 5 e jep për Kosovën si
lejthi e egër”. Ndonëse në gjendjen e sotme emri i
kësaj bime si lajthi arushe, në Kosovë paraqitet
vetëm në Vermicë, pra, jo në zonën e Gallapit, vetë
fakti se kjo zonë është shumë e njohur për lajthi të
egra, ndërsa mikrotoponimi del në lugje, përrenj etj.,
ku rritet me shumicë lajthia e egër, dëshmon për
mundësinë e mbetjes së këtij fitonimi si një relikt
mikrotoponimik pikërisht në këto vende.
Bardhec,-i: Kroni Bardhecit (Zhuja-Dardanë);
Roga Bardhecit (Zhuja-Dardanë). Ky mikrotoponim, i
cili na del dy herë, i formuar një herë si hidronim
dhe herën tjetër si oronim, këtu nuk na del shpesh,
por mjafton që i bashkohet onomastikës homogjene
të këtij antroponimi të vjetër, i cili në formë të
shkruar, madje në disa trajta gjuhësore, paraqitet që
në shekullin XV, ndërsa si leksik i takon fondit të
vjetër autokton të gjuhës shqipe 6 .

4
Shefki Sejdiu, Fitonimia shqipe e Kosovës, Instituti Albanologjik i
Prishtinës, Prishtinë, 1979, f. 52 dhe 232.
5
Shih Ilo Mitrushi, Drurët dhe shkurret e Shqipërisë, Tiranë, 1955, f.
33.
6
Vjeljen shteruese të këtij toponimi e bërë Rexhep Doçi, në studimin e
tij shterues dhe sintetizues Antroponimia e Llapushës, (Prekorupës),
Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 1983, f. 109-113.
32 Begzad Baliu
Katunishtë, -a: Katunishtë (Gllogovicë); Katuni-
shtë (Karaqevë e E.); Katunishtë (Jasanovik: Novo
Bërdë - Artanë); Katunishta. Vendbanim i vjetër i
fshatit Manishincë, të Artanës. Rëndësia e këtij
toponimi, prejardhja e të cilit prej kohësh është
studiuar në mënyrë shembullore nga Norbert Jokli,
në këtë rast qëndron në shfaqjen e tij në dy
vendbanime sllave. Fjalën shqipe katun, të cilën
Jokli 7 e konsideronte të fondit të moçëm shqiptar,
por edhe me ndikim në gjuhët e Ballkanit, tani besoj
e mbështesin edhe shembujt e vjelë nga inventari i
toponimisë ndër folësit serbë.
Kërcunë, -a: Kërcuna Zez (Sedllar-Dardanë).
Duke iu përgjigjur premtimit të Mattea Bartolit, për
mundësinë e prejardhjes së fjalës rumune crǎciun
“kërshëndella”, Çabeji i jepte kësaj fjale karakter të
gjerë leksikor, semantik e onomastik. Në këtë rrafsh,
Çabeji sillte edhe shembujt nga fusha e toponimisë,
si Buzmi, në ishullin grek, me banorë shqiptarë, por
edhe struktura më të gjera leksikore që lidhen me
“natën e kërshëndellave”, përkatësisht “natën e
buzmit”. Dua të veçoj se në Krahinën e Gallapit,
ende kujtohen disa rite pagane dhe të krishtera,
sidomos nga gjinia femërore, të cilat ato i përcjellin
me rite të zakonshme të veprimit, të lidhura me të
lashtat, shëndetin e kafshëve të shtëpisë, shëndetin
e fëmijëve etj. Një nëmë e përditshme cuη u bafsha,
na kujton fjalën kërcunë e mjerë, nëna që ka mbetur

7
Shih Norbert Jokl, Katun. Zur Geschichte eines Balkanwortes,
“Indogermanische Forschungen”, XXXIII. 5 (1914), 420-433.
Onomastika e Kosovës 33
pa djalë, motra pa vëlla etj 8 .
Ashtu si edhe oronimi i
lidhur me fjalën kallugjericë, edhe kërcuna e zezë do
lidhur me një relikt, përkatësisht me një fjalë të
vjetër e të shtanguar, e cila ka mbijetuar në këtë
mikrotoponim.
Kolopnishtë, -a: Arë, në të cilën është mbjellë
dhe përpunuar konopi (Makresh i P. - Gjilan). Vendet
ku është punuar konopi, janë shënuar në forma të
ndryshme, ndërsa ky toponim ku është shfaqur një
metatezë mjaft e hapur e l-së dhe n-së, që në të
vërtetë vjen nga Konoplishtë, konop + prapashtesa e
dyfishuar li+shtë. Sikurse vëren edhe Çabeji, fjala
është për një prapashtesë turke -li që u vendos
ndërmjet rrënjës dhe prapashtesës sllave –isht(ë) 9 .
Pyllë, -a: (Marec-Prishtinë); Livadhi Pylles
(Marec-Prishtinë); Te Pylla, zabel (Kukavicë-
Prishtinë); Livadhi Pylles; Pylla, mal (Marec-
Prishtinë); Ara Pylles (Marec-Prishtinë); Kroni Pyllit
(Zajqec-Dardanë). Studiuesi Çabeji e ka shpjeguar si
një fjalë të “përbashkët për romanitetin ballkanik,
italishten, sardishten e iberorumanishten është
trajta latine padūlem në vend të palūdem: rum.
Pădure, shq. pỹll pyllja” 10 , e cila shfaqet edhe në
letërsinë e vjetër. Në zonën më qendrore të Gallapit,
që për nga shqiptimi fonetik është ndër më arkaiket,
gjenden oronimet, të cilat identifikohen me fjalën

8
E. Çabej, Studime gjuhësore, IV (Bot. i dytë), Prishtinë, 1987, f. 237-
240.
9
E. Çabej, Studime gjuhësore, III, f. 275-276.
10
E. Çabej, Studime…, III, f. 266.
34 Begzad Baliu
pyll-a, gjithnjë të gjinisë femërore, me një përjashtim,
i cili edhe mund të jetë shënim i gabuar. Në studimet
toponimike përgjithësisht, ky oronim, me bazë të
gjerë në gjeografinë shqiptare, kryesisht të dialektit
toskë, duket të jetë një relikt i vjetër i leksikut të
shqipes, që ruhet brenda inventarit toponimik të
kësaj treve.
Nikë, -a: Kroni Hasan Nikës (Medvegjë). Rëndësia
e identifikimit të këtij hidronimi qëndron në krijimin
e një pasqyre të gjenealogjisë familjare ndër banorët
e kësaj krahine, shembujt e së cilës përgjithësisht
mungojnë. Në këtë krahinë sikur mungon një traditë
e përkujtimit të gjenealogjisë familjare, prandaj
shembujt e vjelë edhe nga mikrotoponimia kanë
rëndësinë e tyre në këtë drejtim.
Niklec,-i: Kroni Niklecit (Marec-Prishtinë); Nikleci,
mal (Marec-Prishtinë); Rogat e Niklecit (Marec-
Prishtinë). Në komunën e Dardanës ende gjallon një
patronim Leci, ndërkaq ka një inventar të gjerë të
përhapjes së tij në Shqipërinë Veriore, si hipokoristik
i patronimit Kolec. Në një hapësirë të gjerë trajtash
gjuhësore është studiuar në Kosovë nga R. Doçi 11 .
Hidronimi Nikleci, që në të vërtetë është një
antroponim Nikë + patronimi Leci, mbase shpjegon
më së miri prejardhjen e patronimit në fjalë.
Progon, -i: Te Progoni (Orllan – Galab: Besianë-
Podujevë). Ky patronim, i cili shfaqet dendur në
dokumentet mesjetare të shekullit XV si: Progon
Mira, në toponimi është ruajtur më pak.
11
Shih R. Doçi, Antroponima e Llapushës, Instituti Albanologjik i
Prishtinës, Prishtinë, 1983, f. 86-88.
Onomastika e Kosovës 35
Nikollë,-a: Kroni Nikolles (Medvegjë); Zabeli
Nikolles (Zajqec-Dardanë); Kroni Nikollës (Ramabajë-
Medvegjë); Arat e Nikoll’së, Nikolla ishte rrogëtar
fillimisht e pastaj çirak i ardhur (Zllashë-Prishtinë).
Shkumdet,-i: Fusha e Shkumdetit, mal, lëndinë,
ka gropa, thonë ka pasur tabe (Zllashë-Prishtinë). Në
Krahinën e Gallapit, krahas fjalës shkumë, lëndë
përdorimi, shkuma e ujit etj., fjala det dëgjohet të
përdoret në kuptimin simbolik: “ish ba deti”, për
grurin që pritet të japë rendimente të larta, “e kish
ba zoti deti”: për familjen e pasur dhe të shëndoshë
etj. Por në toponimi nuk e kemi vënë re, madje, as në
shkallë Kosove. Oronimi Fusha e Shkumdetit, vend i
gjerë, i hapur, që edhe nga aspekti gjeografik i
përgjigjet kuptimit të parë: hapësirë e gjerë, e hapur,
hapësirë deti etj., sigurisht dëshmon për një leksik të
pasur të kësaj ane dhe shpesh të fshehur brenda
strukturës toponimike, sikurse edhe në rastet e
tjera.
Gjigjon, -i: Kroi Xhixhonit (Kranidell –Dardanë).
Një mikrotoponim si ky nuk është vështirë të
ndriçohet, pasi struktura të tilla ka mjaft në
inventarin e fjalorit të Gallapit, madje jo vetëm
brenda leksikut të shqipes, por edhe brenda gjuhëve
të ndryshme, ndërndikimet e të cilave gjithashtu
janë mjaft të pasura. Të tilla struktura dalin edhe në
mjaft raste të tjera ndër studime të patronimisë
historike, si: Gjevukaj, Gjonvukaj, Gjokgjinaj, Gjokika,
Gjonbaban etj. 12 . Pra, fjala është për pronën e Gjin

12
Me strukturën gjuhësore dhe moshën historike e shtrirjen hapësinore
të këtij toponimi është marrë Rexhep Doçi, Antroponimia e Llapushës,
36 Begzad Baliu
Gjonit; me kalimin e kohës, ashtu si edhe në mjaft
raste të tjera, antroponimi dhe patronimi krijuan
cilësorin e përbashkët emër+mbiemër në gjinore:
Kroni Gjingjonit dhe në fund Kroi Gjigjonit.
Shullan, -i: Ndonëse në një numër shumë më të
kufizuar rastesh, mikrotoponimet e lidhura me fjalën
shulla: vend ku i bie dielli, dëshmojnë për shtresat
më të vjetra gjuhësore të këtyre toponimeve: Ahishta
e Shullanit, mal (Krilevë-Dardanë); Reka Shullanit
(Krilevë - Dardanë); Prroni Shullanit (Gërbac-
Medvegjë); Reka e Shullanit, rekë (Krilevë-Dardanë);
Rrezja Shullanit (Krilevë-Dardanë); Shullani (Hertica:
Besianë -Podujevë). Ky toponim paraqitet krahas
mikrotoponimit Rreze, madje në pjesën më të madhe
të Gallapit, si: Rreza Mullinit (Kranidell –Dardanë); Te
Rréza (Sedllarë-Dardanë); Ara Rrezës, arë (Marec-
Prishtinë); Ilazi Rrezes (Kullec-Prishtinë); Kroni
Rrezës, krua (Butoc-Prishtinë); Lisi n’Rreze (Marec-
Prishtinë); Livadhi Rrezes (Prapashticë- Prishtinë);
N’rreze (Mak. i P. - Gjilan); Lugu i rrezës, mal
(Prapashticë- Prishtinë); Te Rrezja (Vllasali:
Novoberdë-Artanë); Guri Rrezës Butocit (Butoc-
Prishtinë); Rrezja e Brahës (Surdull: Besianë-
Podujevë); si dhe krahas oronimit Zhara, i cili del
gjithashtu në një numër të madh trajtash gjuhësore
dhe vendbanimesh, si: Livadhi Zhar`s (Tuxheci),
(Tuxhec-Dardanë); Zharet (Prapashticë- Prishtinë);
Ara te Zhari (Desivojcë); Kroni Zharit (Gërbac-

f. 83, 99, 143, 147, ndërsa me strukturën fjalëformuese të po këtij
toponimi është marrë Bahtijar Kryeziu, Onomastika e Hashanisë, f.
44-45.
Onomastika e Kosovës 37
Medvegjë); Lugi i Zharit (Desivojcë); Mali i Zharit, mal
(Desivojcë); Rrafshi Zharit (Laçiq-Dardanë); Udha e
Zharit, udhë (Desivojcë - Dardanë); Zharina, mal
(Marec-Prishtinë); Kroni Zharinave (Marec-Prishtinë)
etj.
Hormoq,-i. Ky mikrotoponim në fshatin Marec të
Prishtinës, shpjegohet nga banorët si “një vend i
ngarkuar, i vështirë, i vegjetacionit të shpeshtë etj”.
Në fjalorin e shqipes letrare (Kosovë) emri i fitonimit
hormoq (Picea Obies (L.) Karsten) quhet pisha, çami,
çetina, varësisht nga vendbanimi ku gjendet kjo
bimë 13 . Në Kosovës, emri i kësaj bime është ruajtur
në Vrellë, krahas trajtës sllave jellovq. Pra, sikurse
mund të shihet, kjo fjalë, të cilën, sipas Sh.
Sejdiut 14 , edhe Çabeji e nxjerr nga shqipja harr
“gjemb, ferrë“, në Gallap është ruajtur brenda
strukturës së një mikrotoponimi.

Emërvendet me prejardhje latino-romane
Si në të gjitha trevat e Ballkanit, edhe në Kosovë,
e kjo do të thotë që, edhe në krahinën e Gallapit,
është dëshmuar disa herë se ka gjalluar dhe ka
krijuar vendbanime edhe një popullsi (arumune)
baritore, duke lënë kështu edhe gjurmët e veta në
fushë të makrotoponimisë. Në Kosovë përgjithësisht
janë identifikuar oikonimet: Beçuk (Vushtrri), Vllahi
(Mitrovicë), Sibofc (Obiliq), Turiçec, Magure,
13
Shih Shefki Sejdiu, Fitonomia shqipe e Kosovës – lënda, ndarja,
etimologjia, IAP, Prishtinë, 1972, f. 44, 218.
14
Shih Sh. Sejdiu, Vep., e cit, f. 218.
38 Begzad Baliu
Mikushnicë (Skënderaj), Magure (Lipjan), Llajshec
(Prishtinë), etj., ndërsa në krahinën e Gallapit
oikonimet dhe oronimet: Llukar (Prishtinë), Makresh
(Gjilan), Magure (Dragancë), Rimanishtë (Podujevë)
etj.
Magure: oronim (Draganci - Gjilan). Etimologjia e
kësaj fjale, sikurse dihet, vjen nga latinishtja moγoro,
“kodër e vogël, kodrinë”, shqip magulë, “kodër,
bregore”, rumanisht măgură me të njëjtin kuptim 15 .
Në Krahinën e Gallapit nuk mungojnë
mikrotoponimet me prejardhje arumune. Le të
kujtojmë se ky oronim gjendet ndërmjet Makreshit
(Gallap) dhe Stanishorit (Moravë) janë ruajtur trajtat
gjuhësore: Stanistur kullosë (Pepaj-Prishtinë);
Stanisur (Hajkobillë-Prishtinë); Stanishurë dhe
Magure (Moravë).
Vllasali: Vllasali, lagje (Surdull: Besianë-
Podujevë); Vllasali (Artanë). Në Kosovë nuk janë të
paktë emrat e vendbanimeve dhe përgjithësisht të
mikrotoponimeve, që lidhen me etnikun vllah:
Llashkobare: Vllashkobare, Llashticë: (V)llashticë etj.
Pavarësisht nga kjo, ne duke radhitur këtë oikonim
në radhën e inventarit arumun të mikrotoponimisë
së Gallapit, kujtojmë se ky është formim i
brendshëm i një patronimi që u oikonimizua me
kohë 16 .

15
E. Çabej, Studime gjuhësore, IV, 1987, f. 265.
16
Për përhapjen e këtij etniku në Kosovë, shih, R. Doçi, Iliro-
shqiptarët…, f. 99-100; Atanasije Urosheviq, Neki detali iz prošlosti
Kosova, “Onomatiloški prilozi”, b.I, Beograd, 1979, f. 30-33;
Shembujt e shumtë të përhapjes së tyre janë vjelë kryesisht nga Dinić,
Onomastika e Kosovës 39
Makresh, -i: Mali Makreshit, Dardha Makreshit
(Jasanovik); Kisha Makreshit (toponim i zhdukur).
Vendësit thonë se diku ka qenë një kishë, por nuk e
dimë sa e saktë është kjo. Dihen vetëm Vorret e
Moçme; Dardhat e Makreshit (Busavatë). Në
dokumentet e vjetra i përgjigjet lagjes së krishtere
“Mëhalla e Vuk Mërkshiqit” dhe Makrishi i
Poshtëm 17 . Edhe tani kemi vendbanimet: Makreshi i
Poshtëm dhe Makreshi i Epërm. Në radhorin e
borxhlinjve të Mihail Llukareviqit është shënuar në
formën Macrexa (Makresha) 18 etj. Në studimet
onomastike të autorëve shqiptarë dhe të huaj, janë
bërë shumë përpjekje diakronike dhe sinkronike për
të dhënë etimologjinë e këtij vendbanimi. Në rastet
më të shpeshta ky oikonim është lidhur me oronimin
e traditës bizantine makër: “i madh”, hidronimin e
prejardhjes sllave “mokra”: vend me lagështi etj 19 .;

Selami Pulaha, Jahja Drançolli, Muhamet Ternave, Krisobula e
Deçanit etj.
17
Shih Skënder Riza, “Novo Bërda gjatë shek. XV dhe XVI”, Vjetari,
nr. XX, Arkivi i Kosovës, Prishtinë, 1985, f. 111.
18
J. Drançolli, Raguzianët në Kosovë, Prishtinë, 1990, f. 73.
19
Shih E. Çabej, Studime gjuhësore, IV, f. 158; S. Gashi,
“Antroponimia e etnosit shqiptar të viseve të Toplicës në gjysmën e
parë të shekullit XV, në dritën e burimeve raguziane”, Dituria, nr. 1-2,
Prishtinë, 1978, f. 131; dhe “Prania e etnosit shqiptar në Kosovë gjatë
shekujve XIII-XIV”, në Onomastika e Kosovës, IAP, 1979, f. 67, 87;
Recension për vëllimin “Konferenca e IV e Onomastikës”, në GJA-
sshf, nr. XIII-1983, Prishtinë, 1984, f. 319-320; R. Doçi, Antroponimia
paraislame e Llapushës, “Onomastika e Kosovës”, IAP, 1979, f. 138-
140; Dhimitër S. Shuteriqi, “Fjalë të shqipes para Buzukut”, në GJA-
sshf, nr. XIX, IAP, 1989, f. 314; Shaban Demiraj, Gjuha shqipe dhe
40 Begzad Baliu
ndërsa ne e konsiderojmë këtë oikonim të
prejardhjes arumune, për vetë faktin se kjo është
trevë e ndikimit arumun të toponimisë, dhe
zbërthehet me rum. macris “lëpjetë, uthull” (bot.
Rumex acetosa).

Toponime me bazë nga tradita greko-bizantine
Në Kosovë është vënë re një inventar i pasur i
mikrotoponimisë me prejardhje greko-bizantine, si:
Gllogjan (Deçan), Mavriq, Mihaliq e Pantinë (Vushtrri),
Manastirc, Papaz e Softaj (Ferizaj), Kolludra e Madhe
(Zubin Potok), Tërpezë (Viti), Torinë (Lipjan), Mojstirë,
Syne (Istog), Likoshan, Vasilevë (Gllogovc), Likoc
(Skënderaj) etj.
Mikrotoponimia greko-bizantine e Krahinës së
Gallapit, edhe pse shpesh është përmbysur nga
folësi vendës (zakonisht shqiptar), nuk ka humbur
shumë nga etimologjia e saj.
Kallugjericë, -a: Reka Kallugjericës (Hajkobillë -
Dardanë). Në krahina të tjera të Kosovës është
ruajtur edhe në trajtën toponimike Gllogjan (Deçan).
Fjala është për fjalën greke καλογερος, që në gjuhën
shqipe përmes o(gr.)=u (shq.) dha një kallugjer dhe
kllogjën, ndërsa në raste më të rralla të të folmeve
dialektore edhe gllogjën, në rastin tonë Gllogjan. Në
Krahinën e Gallapit mendoj se është ruajtur një

historia e saj, Prishtinë, 1989, f. 219; Voisllav Dançetoviç, Sufiksi
deminutiv i emnave të gjuhës shqipe, Prishtinë, 1960, f. 71; Marinko
Mitkov, “Forma e brendshme e toponimeve dhe disa hulumtime”, në
Onomastika e Kosovës, IAP, 1979, f. 206.
Onomastika e Kosovës 41
trajtë më e saktë gjuhësore te hidronimi Reka
Kallugjericës.
Manastir-i: Manastir (Siarinë-Medvegjë); Prroni
Manastirit (Siarinë-Medvegjë); Manastirishta (Vllasali:
Novobërdë-Artanë). Në Kosovë janë shënuar trajtat
Mojstir (Burim) dhe Manastirc (Ferizaj), që dëshmojnë
për pasurinë gjuhësore dhe trajtat vetjake të
depërtimit dhe përdorimit të tyre. Toponimi duket se
vjen nga greqishtja μανaστήριον. Trajta greke e
mikrotoponimit Manastirishta, që del në Krahinën e
Gallapit, pra, me prapashtesën –isht(ë), sikurse vëren
edhe Çabeji, është një prapashtesë sllave që e gjejmë
“në shumë emra, prej emrash që tregojnë vendin ku
gjendet një bimë a një ndërtesë, a gërmadhë e një
ndërtese” 20 .
Drum, -i: Në këtë kompleks emërtimesh në
Krahinën e Gallapit gjenden edhe mikrotoponimet:
Roga Drumit (Tërstenë); Drumi (Gllogovicë) është
rrugë që lidh fshatrat Gregjenik, Strezovc etj.; Drumi
(Bostan- Novobërdë-Artanë); Drumi (Krilevë-
Dardanë); Drumi (Zllashë-Prishtinë); Ara e Drumit
(Cvircë); Drumi, rrugë ndërlidhëse e fshatit (Lisockë);
Udha Drumit (Zajqec); Kroni Drumit (Zajqec); Udha
Drumit (Prapashticë); Udha Drumit (Marec); Drumi,
udhë (Butoc); Roga e Drumit, kullosë (Butoc-
Prishtinë); Drumi Kapitit (Kapit-Medvegjë); Drumi
Salihit, rrugë (Prapashticë - Prishtinë) etj. Në
leksikun e të folmes së kësaj ane ruhet fjala drumtar,
që dëshmon edhe për krijime të brendshme
leksikore. Kjo fjalë është me prejardhje greke dhe
20
E. Çabej, SGJ, III, Prishtinë, 1976, f. 248-249.
42 Begzad Baliu
rrjedh nga δρóμος, që do të thotë udhë-udhëtar.
Edhe këtu, në të gjitha rastet, fjala është për rrugë,
madje për rrugën kryesore, që në disa vendbanime
përdoret në gjuhën turke Sokak,-u.
Klisurë, -a: Klysuara (Marec), Klisura (Mramor),
Klysyra (Tërstenë-Vranjë). Krahas fjalëve të shqipes
derë, portë, e më saktësisht në rastet tona grykë (e
shqipes) dhe Kapı (të turqishtes), e mbase edhe
Vratieq (të sllavishtes) për grykë, qafë mali, derë, në
këtë anë kemi edhe mikrotoponimin Klisur-a të
greqishtes, përkatësisht të latinishtes, që rrjedh, pra,
nga një fjalë (folje) e greqishtes: κλειω + emrin latin
clausura.

Toponimia serbe
Gllogovicë: Ara Gllogës (Medvegjë). Nga i gjithë
inventari i fjalorit mikrotoponimik të Gallapit kam
shënuar vetëm në një rast mikrotoponimin Ara
Gllogës (Medvegjë), në një formë mjaft të izoluar. Në
të gjitha rastet e tjera, pra, edhe në Gllogovicë, është
ruajtur fjala shqipe murriz. Te Murrizet (Kukavicë-
Prishtinë); (Te) Fusha Murrizit (Mak. i P. - Gjilan); Ara
Murrizave, arë; Sipas murrizave (Krilevë-Dardanë);
Fusha Murrizit (Mak. i P. - Gjilan); Kroni Murrizit,
krua (Prapashticë- Prishtinë); Murrizet te Dardhat e
Egra (Zhujë-Dardanë). E shënuam këtë oikonim
përballë gjithë këtyre mikrotoponimeve me
prejardhje fitonimike, për të dëshmuar se emri i këtij
vendbanimi është vetëm një shënim administrativ.
Bostan-i: (Citrullus vulgaris Schrad). Vendbanim
afër Artanës. Në Kosovë, në kuadër të leksikut të
Onomastika e Kosovës 43
përgjithshëm ruhet edhe si llubenicë, që në thëniet
popullore ruhet si: “Nuk mahen dy llubenica ni
dorë”.
Vratiq,-i: Vratiq-i dhe Prroni Vratiqit (Mak. i P. -
Gjilan); Fratishi, (Marec-Prishtinë); Roga Fratishit
(Marec-Prishtinë) etj. Pra, ky fitonim ndër shqiptarët
ruhet në dy trajta leksikore: vratiq dhe fratish. Më
parë, duke u mbështetur në një trajtë gjuhësore më
të përafërt, ka pasur përpjekje për ta nxjerrë këtë
toponim nga shqipja frat (titull fetar). Një shpjegim i
mundshëm i mikrotoponimit Vratiq dhe Prroni i
Vratiqit (Makresh i P.), sipas konfiguracionit del se
rrjedh nga sllavishtja vrata/- iq (qafë mali a kodre),
por ne mendojmë se, si trajta gjuhësore e
mikrotoponimit Fratish i identifikuar në Marec,
ashtu edhe trajta gjuhësore e mikrotoponimit Vratiq,
i identifikuar në Makresh të P., duhet lidhur me
emrin e bimës lulëfshise (Tanacetun vulare L.), e cila,
si në Marec, ashtu edhe në Makresh të P. quhej bar i
sariht dhe bari fshisave.
Jarqishtë, -a: Arë (Mak. i P. - Gjilan). Edhe prej
përbërjes së oronimit nuk është vështirë të kuptohet
se bëhet fjalë për një vend dhish. Oronimi lidhet me
prejardhjen sllave të emrit të cjapit: jarac 21 me
prapashtesën –isht(ë). Me këtë njësi, në të vërtetë me
këtë trajtë gjuhësore, inventari i toponimisë së
Gallapit me prejardhje nga bota bimore dhe sidomos
shtazore në gjuhën shqipe, sllave dhe madje
arumune pasurohet dukshëm. Fjala është jo për një

21
Shih Grup autorësh, Fjalori serbokroatisht – shqip, IAP, Prishtinë,
1989, f. 268.
44 Begzad Baliu
mikrotoponim-oronim të sllavishtes, por për një fjalë
sllave, të cilën e toponimizuan folësit e gjuhës
shqipe.
Koznicë,-a: Arat e Koznicës (Marec-Prishtinë);
Koznicat, masiv kodrinor (Koznicë - Muranë:
Novoberdë-Artanë); Koznicat (Kukavicë-Prishtinë);
Kozarnik-u (Hogosht); Te Gurt e Kozarnikut (Hogosht).
Emri i këtij oronimi lidhet me zoonominë dhe
etimologjikisht rrjedh nga sllavishtja: koze +
prapashtesa gjithashtu sllave –nik. Gjithashtu,
paraqitja e këtij zoonomi edhe në një hapësirë tjetër
dhe në trajtën Kozarnik, lidhet me emrin e ruajtësit
të dhive: dhiar 22 .

Emërvendet me prejardhje orientale

Një vend si Kosova, e cila ka qenë nën qeverisjen
pesëshekullore otomane, nuk ka mundur të mos
ishte e paprekur (pandikuar), kur më pak e kur më
shumë, edhe nga orientalizmat në fushë të
mikrotoponimisë. Në nivel të emërtimit të hapësirave
më të mëdha, në Kosovë, siç dihet, janë të njohura
dy krahina etnografike: Krahina e Hasit dhe Krahina
e Karadakut. Krahina e Karadakut gjendet në kufirin
lindor të Gallapit, por përveçse me emrin, nuk mund
të thuhet se janë të identifikueshme për
mikrotoponiminë e pasur a të veçantë të toponimeve
me etimologji orientale. Ne do të pasqyrojmë disa
prej mikrotoponimeve më karakteristike, disa prej të

22
Shih, po aty, vep. e cit., f. 309.
Onomastika e Kosovës 45
cilave, nuk është vështirë të thuhet se janë apelativë
të rastit.
Batall, -i: Livadhi Batallit (Busi-Prishtinë); Lugi
Batallit (Marec-Prishtinë); Batalltë. Lagje (Mramor-
Prishtinë). Në përgjithësi, kjo fjalë turke në fushë të
leksikut është e zakonshme, në përdorimin dhe në
kuptimin e parë të saj: vend batall - vend i lënë, i
papunuar, djerrinë; njeri batall: njeri jo punëtor;
tokë e lënë batall: tokë e papunuar etj. Siç dihet, fjala
batall rrjedh nga turqishtja dhe do të thotë tokë e pa
punueshme, jopjellore, djerrinë, në kuptimin e
gjësendit të lënë pas dore.
Karoll, -i: Te Karolli Bugarve (Tërstenë-Vranjë);
Karolli Çershisë (Velegllavë-Dardanë, Këqiku, Velia
Glaua, 250); Karolli Dautit, mal (Hajkobillë-
Prishtinë), në këtë vend ka qenë karaulla (vend
Rroje). Gjendet në kufi me Jabllanicën (krahinë
shqiptare në Jug të Serbisë); Mali te Karolli (Zajqec-
Dardanë); Te Karolli (Tërstenë-Vranjë); Karolli
(Gmicë-Dardanë); Lisi i Karollit (Desivojcë - Dardanë);
Mrizi i Karollit, Lugaja e Karollit, Kroni i Karollit etj.
(Desivojcë - Dardanë); Te Karolli (Sedllarë-Dardanë);
Vorret te Karolli (Sedllarë-Dardanë); Te Karolli Keq
(Cfircë-Dardanë); Karulli Keq, mal (Cvircë – Dardanë;
Karolli Majes (Velegllavë-Dardanë, Këqiku, Velia
Glaua, 250); Karolli Shkaut, mal, roje e serbëve, e
cila ka qenë e vendosur në kufi me ushtarët turq në
vitin 1810 (Cvircë – Dardanë); Karolli Shkaut, mal
(Hajkobillë - Prishtinë); Karolli Shkret, mal (Hajkobillë
- Prishtinë); Karolli Turkut, mal (Hajkobillë -
Prishtinë); Karolli Turkut (Cvircë – Dardanë); Karolli
46 Begzad Baliu
Vjetër (Velegllavë-Dardanë, Këqiku, Velia Glaua, 250)
etj.
I dhamë të gjithë shembujt e mundshëm bashkë
me shpjegimet popullore të vjela në terren, për të
nxjerrë përfundime të sigurta se ky mikrotoponim
vjen nga një fjalë turke karàula (vendroje), e cila në
shqip, me rënien e zanores u u toponomizua si Karul
apo Karol, edhe pse në jetën e përditshme popullata
e përdor fjalën turke si karaullë-a. Turqishtja e ka
edhe trajtën gjuhësore karÿola (shtrat) apo fjalën
tjetër kara ÿol (udhë e zezë), e cila, edhe pse ka
shumë afërsi, nuk është vazhdimësi e toponimeve të
lartshënuara. Trajtat e drejtpërdrejta të toponimeve
të shënuara në Krahinën e Gallapit vijnë nga trajtat
leksikore të turqishtes Karàula 23 .
Kapi, -ja: Lisi Kapisë (Sfircë-Medvegjë); Kapia
(Sfircë-Medvegjë); Kapija, mal (Cvircë – Dardanë);
Kodra e Kapitit (Kapit-Medvegjë); Prroni Kapitit
(Kapit-Medvegjë); Xhamia e Kapitit (Kapit-Medvegjë);
Drumi Kapitit (Kapit-Medvegjë). Ky mikrotoponim e
ka prejardhjen nga turqishtja: kapı = derë. Besoj se
edhe mikrotoponimi Kapiti është një trajtë tjetër
gjuhësore e toponimit me prejardhje turke, fjalë e
cila ka pasur ndikim në një rreth më të gjerë
gjuhësor të Ballkanit.
Tepe: Tepja. - Mal i lartë 1080 m. Banorët thonë
se, nga ai vend “dukët 10 – 12 sahat udhë, madje
edhe maja e Lubotenit t’Ferizait, kur është kthiellt”
23
Shih Norbert Boretzky, Der türkische einfluss auf das albanische,
Tel 2 (Wörterbuch der albanischen Turzismen), Otto Harrassowitz –
Wiesbaden, 1976, f. 76.
Onomastika e Kosovës 47
(Cvircë – Dardanë). Tepja e Sfircës (Sfircë-Medvegjë).
Në leksikun popullor të kësaj ane gjëllin një fjalë
turke brenda shprehjes tepja e kokës, që do të thotë
“maja e kokës”. Si në rastin e identifikimit të
oronimeve, ashtu edhe në fjalën e nxjerrë nga
shënjimi i majës së kokës, kemi të bëjmë me fjalën
turke tepe = maje, kodër.
Qumurlia: Qafa Qumurlisë (Lukari-Prishtinë,
Berisha, Llukari, 304); Qumurli (Makoc - Prishtinë).
Në inventarin toponimik të kësaj zone ruhen disa
trajta gjuhësore toponimike për vendet me lagështi,
si: baltak, batllak, balltak, ballqak, balltiq, balta etj.,
por, siç mund të shihet, ajo ruajtka edhe një trajtë
tjetër gjuhësore në gjuhën turke: qamur = baltë, lloq,
(i, e) përlloqun, vend i lagësht etj.
Çardak, -i: (Te) Çardaki (Mak. i P. - Gjilan);
Çardaku (Medvegjë); Te Çardaku (Gjylekreshtë-
Medvegjë); Çardaku (Marec). Në kuptimin e
përgjithshëm të fjalës, mikrotoponimi Stamolla është
sinonim i mikrotoponimit Çardak, i cili, përveçse si
mikrotoponim, paraqitet edhe si njësi etnografike e
shtëpisë: çardak për ballkon, pjesë e ngritur mbi tokë
në shtëpinë shqiptare.
Të kësaj natyre janë edhe mikrotoponimet me
prejardhje turke, të cilat nuk duan shpjegim
etimologjik, por semantik, si: Stamolla (Marec): vend
i lartë, i ngritur mbi mesataren, djalë stamoll, ish ba
stamoll, për e kishte ngritur standardin e jetesës, e
kishte rregulluar shtëpinë mirë etj., apo me
prejardhje prapashtesore turke, si Zid+olli: (Hogosht-
Dardanë); prejardhja tematike e fjalës Bajralitë
(Makresh i P.); Baçevishta (Krilevë - Dardanë);
48 Begzad Baliu
Cubollt (Keçekollë –Prishtinë); Fanollt (Prapashticë –
Prishtinë).

Mikrotoponimia e vendbanimeve të sasëve dhe
komanëve

Ka disa vite që interesimi për të gjurmuar
toponiminë e prejardhjes sase dhe komane ka filluar
të zgjerohet. Gjurmët historike tani dihen. Përtëritja
e përpunimit të xehes në Krahinën e Gallapit lidhet
para së gjithash me ardhjen e sasëve, të cilët, ashtu
si edhe tregtarët raguzianë, ishin të njohur për dijen
e tyre rreth përpunimit të metaleve. Toponiminë e
kësaj ane sot e dëshmojnë disa mikrotoponime, si:
Kisha Sasve (Shashka cërkva) (Bostan- Novo Bërdë -
Artanë).
Koman, -i: Lagje (Desivojcë - Dardanë); Nizhna
Kolla (Marec); Smakova, mal me mbeturina xehesh
që shihen edhe sot (Sedllarë-Dardanë); Prroi
Smakoves (Sedllarë-Dardanë); Hajnivc nga Hajnovo
kola etj. Njohësi e gjurmuesi dhe studiuesi mjaft
tendencioz i toponimisë së Kosovës në përgjithësi
dhe mikrotoponimisë së Gallapit në veçanti,
Atanasije Urosheviq, emrin e qytetit të Kumanovës
dhe të një vendbanimi në Rrafshin e Kosovës, buzë
lumit Sitnicë e ka lidhur me emrin e fisit të
kumanëve, një popullatë nomade turke, e cila në
Ballkan shfaqet që në shekullin XX 24 , ndërsa ne

24
A. Urosheviq, Neki detali… f. 30.
Onomastika e Kosovës 49
kësaj do t’i shtonim edhe oikonimin Komani, lagje
(Desivojcë - Dardanë).

Bibliografi
Acta et diplomata res albaniae mediae aetatis
illustrantia. Collegerunt et digesserunt Dr. Ludovicus
de Thalloczy, dr. Constatinus Jireček et dr. Emilianus
de Sufflay. Volumen I-II, Ribotim, Drejtoria e
përgjithshme e Arkivave - Tiranë & Ekskluzive-
Prishtinë, 2002.
Ajeti, Idriz, Shqiptarët dhe gjuha e tyre, Akademia e
Shkencave dhe Arteve e Kosovës, Prishtinë, 1994.
Baliu, Begzad, Çështje të studimit të onomastikës në
veprën e Eqrem Çabejt. Punim magjistrature,
Instituti Albanologjik i Prishtinës, Dega e Gjuhësisë,
Prishtinë, 2000.
Baliu, Begzad, “Jo ndryshim i emërvendeve të
Kosovës, por standardizim i tyre”, Gjuha jonë,
Akademia e Shkencave e Shqipërisë-Instituti i
Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë, nr. 1-2/2000, f.
71-80.
Baliu, Begzad, Mikrotoponimia e katundit Gllogovicë,
“Shpresa”, Prishtinë, nr. 7, 1994, f. 5.
Boretzky, Norbert, Der türkische einfluss auf das
albanische, Tel 2 (Wörterbuch der albanischen
Turzismen), Otto Harrassowitz – Wiesbaden, 1976.
Çabej, Eqrem, Studime gjuhësor, I-II (Studime
etimologjike në fushë të shqipes, A-ZH), Prishtinë,
1976.
50 Begzad Baliu
Çabej, Eqrem, Studime gjuhësore, VIII (Studime
etimologjike në fushë të shqipes A-B, 1976),
Prishtinë, 1988.
Çavolli, Riza, Gjeografia regjionale e Kosovës,
ETMMK, Prishtinë, 2001.
Cërrabregu, Muharrem Gjeo dhe hartolunguistika
(Hartografia II), Universiteti i Prishtinës –Fakulteti i
Shkencave Matematike-Natyrore, Botoi, ETMM
Kosovës, Prishtinë 1980, f. 86.
Dançetoviç, Voislav, Sufiksi deminutiv i emnave të
gjuhës shqipe, Prishtinë, 1960.
Defteri i Regjistrimit të Sanxhakut të Shkodrës i vitit
1485 (Paraqitja, hyrja, transliterimi dhe komentet
nga Selami Pulaha), Akademia e Shkencave e
Shqipërisë - Instituti i Historisë, Tiranë, 1974.
Demiraj, Shaban, Gjuha shqipe dhe historia e saj,
Prishtinë, 1989.
Doçi, Rexhep, Antroponimia e Llapushës
(Prekorupës, Instituti Albanologjik i Prishtinës,
Prishtinë, 1983.
Doçi, Rexhep, Antroponimia shqiptare e Kosovës, I,
Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 1986.
Doçi, Rexhep, “Etnonimia dhe toponima e fshatit
Gmicë”, Gjurmime albanologjike – seria e shkencave
filologjike, nr. 6, 1976, Instituti Albanologjik i
Prishtinës, Prishtinë, 1977, f. 173-189.
Doçi, Rexhep, Iliro-shqiptarët dhe serbët në Kosovë
(sipas onomastikës), Instituti Albanologjik i
Prishtinës, Prishtinë, 1994.
Doçi, Rexhep, “The Serbization of Kosova”, The
Voice of Truth (Zëri i së vërtetës), Vol. 10, nr. 2, P. O.
Box. 742, Ridgefield, NJ. 7657, pp. 1-3.
Onomastika e Kosovës 51
Drançolli, Jahja, Raguzianët në Kosovë, Prishtinë,
1990.
Elezoviq, Glisha, Reqnik kosovsko-metohijskoj
dijalekta. Beograd, 1932-1935.
Gashi, Skënder, “Antroponimia e shqiptarëve të
krahinës së Gallapit, Moravës e të Serbisë Jugore
gjatë shek. XV në dritën e burimeve onomastike
raguzase të shek. XV”, Gjurmime albanologjike – seria
e shkencave filologjike, nr. 6, Instituti Albanologjik i
Prishtinës, 1976.
Gashi, Skënder, “Rreth lokalizimit të katër
vendbanimeve të Gallapit”, Fjala, 6, 1976, f. 20.
Gashi, Skënder, Antroponimia e shqiptarëve në
Kosovë gjatë shek. XV në dritën e burimeve
onomastike turko-osmane (I), Gjurmime albanologjike
– seria e shkencave filologjike, 7, 1977.
Gashi, Skënder, Harta arkeologjike e krahinës së
Gallapit në dritën e onomastikës, Fjala, 9, 1977, f. 9
e 20.
Gashi, Skënder, “Antroponimia e shqiptarëve në
Kosovë gjatë shek. XIII-XIV në dritën e burimeve
kishtare serbe”, Onomastika e Kosovës, Instituti
Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 1979.
Grup autorësh, Desivojca nëpër kohë, Prishtinë,
1998.
Katiçiq, Radosllav, Antroponimia ilire dhe
etnogjeneza e shqiptarëve, “Studime ilire”, I, II,
Prishtinë, 1978.
Krasniqi, Mark, Gjurmë e gjurmime, Tiranë, 1982.
Kristal, Dejvid, Kembriçka enciklopedija jezika,
Beograd, 1996.
Kryeziu, Bahrijar, Onomastika e Hasanisë, Instituti
Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 2000.
52 Begzad Baliu
Mitkov, Marinko, “Forma e brendshme e
toponimeve dhe disa hulumtime”, Onomastika e
Kosovës, 1979.
Mitrushi, Ilia, Drurët dhe shkurret e Shqipërisë,
Tiranë, 1955, f. 33.
Munishi, Zijadin, E folmja e Gollakut të Kamenicës
(Fonetikë - morfologji), punim magjistrature,
Universiteti i Prishtinës –Fakulteti i Filologjisë,
Prishtinë, 1978.
Murati, Qemal, Shqiptarët dhe Ballkani ilirik, Tetovë,
1999.
Murati, Qemal, “Toponimet – vedat shqiptare të
Ballkanit”, Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën,
Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare, nr. XVIII, Akademia
e Shkencave e Shqipërisë – Instituti i Gjuhësisë dhe
Letërsisë dhe Universiteti i Prishtinës – Fakulteti i
Filologjisë, Prishtinë – Tiranë, 1997.
Nejgel, Ernest, Struktura nauke, Zagreb, 1974.
Oblast Brankovića: Titulli i origjinalit: Defter-i
Mufassal-i Vilayet-i Vlk, viti 859, sipas Oblast
Brankovića (opširni katastarski popis iz 1455.
godine), Orientalni Institut u Sarajevu. Priredili:
Hamidžibegić, Adam Handžić, Ešref Kovačević.
Sarajevo, 1972.
Papazoglu, Fanulla, Srjednoballkanska plemena u
predrimsko doba, Sarajevë, 1969.
Patsch, Karl, Ilirët, Tiranë, 1923.
Pulaha, Selami, Popullsia shqiptare e Kosovës gjatë
shek. XV-XVII (Studime dhe dokumente), Akademia e
Shkencave e Shqipërisë – Instituti i Historisë, ShB
“8 Nëntori”, Tiranë, 1984.
Onomastika e Kosovës 53
Pulaha, Selami, Defteri i regjistrimit të Sanxhakut të
Shkodrës i vitit 1485, Akademia e Shkencave e
Republikës Popullore të Shqipërisë, Tiranë, 1974.
Rexha, Ilaz, “Regjistrimi i vendbanimeve dhe i
popullësisë së kazasë së Novobërdës sipas Defterit të
fundshekullit XV”, Vjetari, Arkivi i Kosovës, nr.
XXVII, 2002, Prishtinë, 2003.
Ristiç, Kosovka, Malo Kosovo, Prishtinë, 1971.
Sejdiu, Shefki, Fitonimia shqipe e Kosovës – lënda,
ndarja, etimologjia, Instituti Albanologjik i Prishtinës,
Prishtinë, 1972.
Sejdiu, Shefki, Sisteme, struktura, raporte
(etnolinguistikë), “Era”, Prishtinë, 2002.
Sejdiu, Shefki, Sprova etimologjike, “Era”, Prishtinë,
2002.
Shkurtaj, Gjovalin, Onomastikë dhe etnolinguistikë,
Tiranë, 2001.
Shrepel, Milivoj, Klasična filologija, Zagreb, 1999.
Shuteriqi, Dhimitër S., “Fjalë të shqipes para
Buzukut”, Gjurmime albanologjike – seria e
shkencave filologjike, nr. 19, Instituti Albanologjik i
Prishtinës, 1989.
Simeon, Rikard, Enciklopedijski rjeçnik lingvistiçkih
naziva, I, II, Zagreb, 1969.
Skënder, Riza, “Novo Bërda gjatë shek. XV dhe
XVI”, Vjetari, nr. XX, Arkivi i Kosovës, Prishtinë,
1985.
Tërrnava, Muhamet, Popullsia e Kosovës gjatë
shekujve XIV-XVI, Prishtinë, 1995, f. 57.
Urosheviq, Atanasie, Kosovo - Naselje i stano-
vništvo, Beograd, 1965.
Urosheviq, Atanasie, Novoberdska Kriva Reka -
Antropogeografski ispitivanja, Beograd, 1950.
54 Begzad Baliu
Urosheviq, Atanasie, Toponimi Kosova, Beograd,
1975 .
Ushaku, Ruzhdi, Kërkime filologjike, Prishtinë,
1991.
Ushaku, Ruzhdi, Ulqini në gjurmët e shekujve, Art -
Club, Ulqin, 1991.
Onomastika e Kosovës 55

ANTROPONIMIA
56 Begzad Baliu
Onomastika e Kosovës 57

ETNONIMI KOSOVAR DHE KUPTIMI HISTORIK I
TIJ

Emri i Kosovës si toponim dhe emri kosovar si
etnonim janë dy elementet onomastike që do të
mund të diskutoheshin jo vetëm duke iu qasur nga
aspekti gjuhësor e historik, por edhe nga aspekti
semasiologjik, shoqëror, politik, diplomatik, motivor
etj. Le t’i shohim një herë emërtimet Kosovë si
toponim dhe kosovar si etnonim:
-Kosovë, emër historik për territorin jo aq të
përcaktuar të Dardanisë antike;
-Kosovë, emër i Krahinës së Kosovës nën regjimin
e Serbisë dhe të Jugosllavisë;
-Kosovë, emri i Republikës së Kosovës në vitet
1989-1999;
-Kosovë, emri i sotëm i Kosovës;
- Mala Kosova (Kosova e Vogël), emër i një pjese
të Kosovës që kap kryesisht krahinën e Llapit dhe
një pjesë të Rrafshit të Kosovës;
58 Begzad Baliu
- Kosova dhe Metohija: në trajtë administrative
serbe e shekullit XX.
Ndryshe ndodh ndërkaq me rrafshin historik dhe
gjeografik të etnonimit kosovar:
-Kosovar: etnonim. Njëri prej etnonimeve
shqiptare, si dibran, mirditor, shkodran, llapjan etj.
Në shumë këngë shqipe të Kosovës, thuhet: “Jam
shqiptar, kosovar”.
-Kosovar: përcaktues i popullatës shqiptare në
territoret e ish-Jugosllavisë nga nënshtetasit
shqiptarë të Shqipërisë londineze;
-Kosovar: etnonim i përbashkët për të gjitha
etnitë që jetonin brenda Kosovës nga regjimi i ish-
Jugosllavisë;
Kosovar: përcaktues etnik për vetveten nga
shqiptarët e Kosovës së dëbuar dhe të vendosur me
ndihmën e bashkësisë ndërkombëtare në shtetet e
treta, për t’u dalluar nga emri shqiptar (albanian), të
cilin nuk e pranonte administrata ndërkombëtare;
për këtë arsye, si kompromis ndërmjet etnikut
jugosllav (i cili imponohej përdhunshëm në
Maqedoni dhe insistohej në vendet e treta), arrihej në
kompromisin kosovar;
-Kosovar: përcaktues i të gjitha etnive që jetojnë
në Kosovë nga administrata ndërkombëtare e
UNMIK-ut, megjithëse edhe ky nuk është stabilizuar
plotësisht.
Këtyre dukurive motivuese i është nënshtruar
gjatë kësaj kohe edhe vetë etnonimi kosovar. Nëse
shikojmë rrugëtimin historik të tij, etnonimi kosovar,
Onomastika e Kosovës 59
deri në fillim të shekullit XX, ka mundur të
barazohet me etnonimet e krahinave etnografike:
gegë, toskë, çam, kosovar, drenicas, labriot,
dukagjinas, rugovas, gallapas, llapjan etj., por pas
shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë dhe pushtimit
të Kosovës nga shteti serb, etnonimi kosovar nga
shqiptarët e Shqipërisë së lirë ka përfshirë banorët
shqiptarë të mbetur nën ombrellën e mbretërisë
serbo-kroato-sllovene që quhej Jugosllavi. Po për
këta, ky etnonim ka vazhduar të mbulojë të gjithë
shqiptarët deri në fund të këtij shekulli edhe nga
politika shtetërore shqiptare.
Ndryshe nga shqiptarët e Shqipërisë londineze,
shqiptarët e pushtuar nga sllavët e kanë quajtur
veten e tyre shqiptar dhe kur e kur edhe kosovar,
vetëm për atë pjesë të popullatës që ka jetuar brenda
kufijve të Kosovës, ndërsa sllavofolësit i kanë quajtur
me emrin e vjetër arbanas, ose edhe shiftari e
shiptari (eufemizëm) dhe albanci, në të gjitha rastet
në shkallë të administratës shtetërore.
Në shkrimet gazetareske dhe në fjalorin
diplomatik të Evropës, etnonimi kosovar filloi të
përdorej nga të huajt për shqiptarët që migruan këto
dhjetë vitet e fundit nga Kosova, mbase më shumë
për t’i dalluar nga migracioni po kaq vërshues nga
Shqipëria.
Tradita gojore shqipe e ka “shqiptar - kosovar”
dhe anasjelltas: “jam shqiptar e kosovar” thotë
rapsodi, mbase një shprehje e traditës, e ruajtur si
“italo - arbëror” dhe “italo-shqiptar”. E ndihmuar
edhe prej një ndërhyrjeje politike, pas vitit 1981, në
traditën gojore emri mal(ë)sor në shumë raste erdhi e
60 Begzad Baliu
u bë sinonim i emrit shqiptar. Këngëtari popullor në
shumë raste për toponimin Shqipëri përdorte toponi-
min Mal(ë)si, ndërsa për etnonimin shqiptar përdorte
etnonimin malësor. Kjo trajtë, megjithëse jo në
administratë, përdorej në bisedimet e përditshme
edhe brenda qarqeve politike e shkencore serbe. Një
drejtues i Bibliotekës Universitare të Beogradit, duke
më njoftuar për ardhjen e një punëtori të ri në
Bibliotekën e albanologjisë, më thoshte: “Kemi
pranuar një punëtor nga Mali i Zi, por ai është
malësor e jo cërnogorac (sic!)”, me çka më jepte të
nënkuptoja se, megjithëse punëtori i bibliotekës
ishte nga Mali i Zi, ai nuk ishte me kombësi
malazeze, por shqiptare.
Etnonimi kosovar u bë pjesë e shtypit të
përditshëm, e fjalorit diplomatik ndërkombëtar dhe
më në fund edhe e dokumenteve personale të
shqiptarëve nga Kosova. Natyrisht, kjo nuk ndodhi
në të gjitha rastet. Derisa në Shqipëri, në rubrikën e
dokumenteve zyrtare nacionality shkruante: kosovar,
në të njëjtin dokument në Maqedoni, për të njëjtën
rubrikë, shkruante: YU (jugosllav), sikurse edhe në
të gjitha shtetet ku punonin shqiptarët nga Kosova
që në fillim të viteve ’60.
Përkundrazi, refugjatët e luftës, me sa duket,
qenë të parët që e thyen këtë rregull. Për herë të
parë, shumë refugjatë të luftës nuk pranuan të
shkruhej në dokumentet e tyre me vlerë
ndërkombëtare shtetësia jugosllave, por kërkuan që
ajo të ishte shqiptare-kosovare, ose kosovare, siç
arrihej me kompromis.
Onomastika e Kosovës 61
Parë nga aspekti juridik, me sa dimë ne, në këto
dokumente (me vlerë ndërkombëtare), për herë të
parë shtetet ku u vendosën të dëbuarit, brenda
sistemit juridik dhe legjislativ të tyre, pranuan
identitetin dhe etninë e kosovarëve, pra, para se të
pranohej shteti i Kosovës.
Pas mbarimit të luftës dhe vendosjes së
administratës ndërkombëtare, në Kosovë, disa të
ashtuquajtur teoricienë të kombit kosovar, morën
nismën për përkufizimin e kombit kosovar. Përdorimi
i emrit kosovar nuk mungoi as në institucionet
ndërkombëtare: me të, ata emërtuan të gjitha
nacionalitetet në një etnitetet të Kosovës.
Kujtimi i krijimit të kombit kosovar na kujton
edhe një tregim nga historia. Sipas disa historianëve,
në vitin 1966, qeveria e Beogradit kishte arritur në
një vlerësim të caktuar sa të besonte se në Kosovë,
përveç udhëheqësve politikë, ishte krijuar edhe një
inteligjencë e mjaftueshme që t’i kundërvihej
politikës dhe kulturës së Tiranës, prandaj duhej
krijuar edhe kombi kosovar, e madje edhe shteti i
Kosovës.
Pavarësisht nga historia, shqiptarët në Kosovë
duhet të krijojnë konceptin e tyre rreth etnonimit
kosovar, sepse kam përshtypjen që etnonimi kosovar
ka filluar të konceptohet nga ndërkombëtarët si një
emërtim që deri dje mbulonte konceptin për
etnonimin jugosllav, dhe mbulonte të gjitha etnitë e
ish-Jugosllavisë. Në pasqyrën e regjistrimit të vitit
1972 u krijua një rubrikë e veçantë në kuadër të të
gjitha etniteteve: sllovenë, kroatë, malazezë,
shqiptarë, maqedonas, jugosllavë, serbë, hungarezë
62 Begzad Baliu
etj. Teoricienët e krijimit të kombit kosovar, jo rrallë
janë nisur nga konceptet çintegruese në shkallë
kombëtare, të dala dhe të reklamuara shumë dhjetë
vjetët e fundit për gegët dhe toskët, për Veriun dhe
Jugun e Shqipërisë etj., prandaj është e kuptueshme
pse mendimet e tyre janë pritur me reagime, me
ftohtësi dhe madje me frikë.
Një gjë ndërkaq është mëse e vërtetë. Sot edhe
analistët që merren me studimin e çështjes shqiptare
dhe ballkanike guxojnë të thonë se “një komb i ri po
lind”. Kjo dëshmon se, brenda strukturës së këtyre
teoricienëve, sot nxisin, kontribuojnë dhe lobojnë
edhe një numër i caktuar i të huajve.
Për ne tashmë shtrohet nevoja e diskutimit të
kësaj çështjeje me vetëdije kritike për të sotmen dhe
me vetëdije historike për të ardhmen. Ky është pro-
blem kombëtar që duhet diskutuar me përmasat
historike të çështjes e kurrsesi me pikëpamje dhe
vetëdije krahinore ose rajonale. Ky është një problem
që do një diskutim tjetër, në një studim të ri.
Onomastika e Kosovës 63

MOTIVET DENOMINUESE NË ANTROPONIMINË E
TË DËBUARVE TË KOSOVËS (1998-1999)

Historia mijëvjeçare e popullit shqiptar është
historia e përpjekjeve për ndërtimin e identitetit
kulturor, gjuhësor, etnik dhe kombëtar, prandaj
është e kuptueshme pse edhe onomastika në
përgjithësi dhe antroponimia në veçanti kanë qenë
një pjesë e asaj vlere që mund të quhet bartëse e
rëndësishme e kësaj historie. Për shumë dekada
shqiptarët në përgjithësi dhe shqiptarët e mbetur
jashtë shtetit të sotëm shqiptar në veçanti luftuan
pareshtur për lirinë e tyre dhe po për kaq dekada
fëmijët e tyre i pagëzuan me motive të kësaj
qëndrese, me motive të kësaj lufte, me motive të
çasteve të krenarisë, me motive të luftëtarëve të
kohës së cilës i kanë takuar etj. Kështu, ata edhe sot
vazhdojnë që me emrat e fëmijëve të tyre të
identifikojnë momentet më të lavdishme nëpër të
cilat kaluan viteve të fundit, viteve më të lavdishme
të historisë sonë, viteve kur djemtë dhe vajzat e këtij
populli ngritën përballë pushtuesit shekullor
krenarinë e shqiptarëve, në vend të përuljes së
64 Begzad Baliu
deridjeshme; nxorën vlerat më të larta të dinjitetit të
tij, në vend të vetive të stërkequra morale të
deridjeshme; treguan vendosmërinë për të ndryshuar
jo vetëm bindjet politike të politikave të brendshme,
të cilat e bënin pushtetin, por edhe bindjet politike të
diplomacisë së kancelarive të Evropës dhe Amerikës,
se shqiptarët e Kosovës janë ngritur në luftën e
fundit dhe vendimtare për jetë a vdekje.
Dhe këtë luftë shqiptarët e kanë bërë edhe me
një vlerë të rëndësishme kulturore, gjuhësore,
etnopsikologjike, etnokulturore, që ka ndihmuar
mbijetesën e tyre: kjo është vazhdimësia për të
përtërirë emrat historikë, vazhdimësia që me emrat e
rinj të shenjëzojnë ngjarjet historike, vendet ku janë
zhvilluar ato ngjarje historike; toponimet, oronimet,
hidronimet dhe shumë onoma të tjera, që në
momente të tilla kanë marrë karakter historik. Kjo
është vazhdimësia për të bërë të pavdekshëm emrat
e gjyshërve, baballarëve, vëllezërve të vrarë,
luftëtarëve më të njohur etj.
Kjo veçori e popullit shqiptar është vënë re mjaft
herët nga studiuesit shqiptarë dhe të huaj dhe është
konstatuar se bëhet fjalë për një veçori të hershme
arbërore dhe madje ilire 25 . Populli shqiptar në

25
G. Schiro Jr., Kuptimi historik i Arbërit e përgjegja e tij në vetëdijen
e popullit Arbëror, Seminari Ndërkombëtar i Federatës Panshqiptare
“Vatra”, Nju Jork, 28-30 nëntor 1969; Shefki Sejdiu, “Rreth disa
motivimeve denominuese në antroponimi”, Gjurmime albanologjike –
seria e shkencave filologjike, nr. 21-1991, Instituti Albanologjik i
Prishtinës, Prishtinë, 1992, f. 63-64; Zymer Neziri, Antroponimet dhe
patronimet e epizuara në Rugovë, kumtesë në sesionin shkencor:
“Studimi etnografik i ndryshimeve bashkëkohore në kulturën
Onomastika e Kosovës 65
Kosovë, edhe në luftën e fundit 1997-1999, ka
vazhduar që jo vetëm oikonimet, mikrotoponimet,
oronimet etj., por edhe fëmijët e porsalindur t’i
emërtojë në mbështetje të motiveve historike dhe
aktuale të kohës nëpër të cilën po kalonte.
Duke vënë re këtë element të rëndësishëm të
shoqërisë së Kosovës për shquarjen e kësaj veçorie
edhe në këto vite, kam bërë hulumtime të kësaj
dukurie gjatë viteve të fundit, të cilat i kam bërë
edhe objekt studimi. 26

Paradigma toponimike e antroponimeve
Bazat e një sistemi onomastik me burim nga
motivet e historisë bashkëkohore i ka ndjekur si
toponimia, ashtu edhe antroponimia, të cilat si motiv
kanë burimet denominues të kohës, sigurisht për
shkak se toponimet dhe antroponimet e tilla zgjojnë

popullore shqiptare”, Instituti Albanologjik i Prishtinës, 7 e 8 dhjetor
1989, Prishtinë etj.
26
Në nxjerrjen e përfundimeve sa më të plota kam shfrytëzuar këto
materiale: Materialet e mbledhura në terren gjatë ekspeditës së
qershorit të vitit 2000 në Komunën e Prizrenit, Sharrit dhe Gjakovës
(kryesisht në Dukagjinin e Poshtëm), të organizuar nga Instituti i
Kulturës Popullore i Tiranës dhe Instituti Albanologjik i Prishtinës në
Prishtinë; dosjen e familjeve të zhvendosura nga veriu i Kosovës
(Drenica, Vushtrria, Mitrovica dhe Kastrioti) në Prishtinë, përgatitur
nga Shoqata Humanitare “Nëna Terezë” në Prishtinë - Dega e
Dardanisë, si dhe Kryqi i Kuq Ndërkombëtar në Prishtinë; një dosje
timen të plotësuar kohë pas kohe me të dhënat familjare dhe ato të
shtypit; pyetësorin e përgatitur posaçërisht për këtë temë dhe të
shpërndarë kryesisht në krahinën e Drenicës, të Llapit, të Gallapit e të
Dukagjinit të Sipërm.
66 Begzad Baliu
ndjenjat e përkatësisë kombëtare. Këtu si motiv
shërbejnë rrethanat e lindjes së fëmijës, që
përkujtojnë ndonjë moment, vend ose ngjarje me
rëndësi historike, dukuri natyrore apo situata të
pazakonta të kohës etj., të cilat Shefki Sejdiu i
grupon në bashkësinë e burimeve e motivimeve
denominuese antroponimike që shprehin dëshirë 27 .
Prandaj është e kuptueshme pse, ndryshe nga
përvoja e shënuar në luftërat e tjera shumësheku-
llore, gjatë gjithë kësaj kohe të fundit ka pasur më
shumë emra abstraktë (gjithnjë të motivuar në
nomenklaturën gjuhësore dhe semantike të shqipes),
sesa emra të karakterit historik.
Në Kosovë kanë vazhduar të krijohen toponime të
reja kryesisht me karakter historik. Edhe në këtë
rast, siç do të shprehej studiuesi Igor Gostl “fusha
semantike e toponimeve është shumështresore: në të
reflektohet, ndër të tjera, varësia politike, përkatësia
etnike, vazhdimësia e popullzimit. Me një fjalë, ato
shprehin realitetin ekzistues gjeografik, politik ose
etnik. Kështu, toponomastika merr jo vetëm nuanca
kuptimore, profesionale, shkencore por edhe politike
e gjeopolitike” 28 .
Toponimet dhe oronimet e vjetra brenda ditës
morën karakter politik e historik, bie fjala: Likoshan,

27
Shefki Sejdiu, “Rreth disa motivimeve denominuese në antropo-
nimi”, Gjurmime albanologjike – seria e shkencave filologjike, nr. 21-
1991, Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 1992, f. 63-64.
28
Shih Igor Gostl, “Egzonimia historike (Kontribut qasjes teorike)”,
Gjurmime albanologjike – seria e shkencave filologjike, nr. 17-1987,
Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë 1988, f. 85-86.
Onomastika e Kosovës 67
Prekaz, Lugina e Leshanit, Gllogjan, Junik, Koshare
etj; emrat e krahinave shpesh të harruara, si rezultat
i ndryshimeve shoqërore: Drenicë, Rrafshi i
Dukagjinit, Llap, Reka e Keqe, Rugovë etj., brenda
kësaj kohe u rikujtuan dhe u bënë pjesë e historisë
sonë të re. Emrat e krahinave etnografike dhe
shpesh me përdorim, brenda natës u bënë sinonim i
vetëdijes historike, i krenarisë kombëtare e historike,
i vlerave më të larta morale dhe shoqërore të kohës.
Në këta dhjetë vjetët e fundit kemi qenë
dëshmitarë të prirjes së formimit paralel të
toponimeve dhe antroponimeve me motive nga
zhvillimet e përditshme në Kosovë e në përgjithësi në
trojet shqiptare. Në Kosovë, gjatë këtyre viteve,
shumë toponime janë bërë shembull i krenarisë dhe
pjesë e identitetit tonë kulturor, shoqëror dhe
horizonti më i lartë i vetëdijes sonë historike. Një
dekadë më parë, toponimi Fusha e Lotëve, gjatë
Aksionit të Pajtimeve të Gjaqeve, u emërtua Fusha e
Pajtimit. Toponimi me motiv legjendar Qafa e
Krushqëve të Ngrirë, për të cilën legjenda thotë se
“aty janë therë me thika deri në një treqind krushq
të dy dasmave, dhe dyluftimin e kanë mbyllur nuset
nën duvak”, u emërtua Qafa e Krushqëve t’Pajtimit.
Po krijoheshin toponime të reja, të cilat, në mënyrën
e tyre, bënin historinë e re të Kosovës. Kështu janë
krijuar edhe toponimet e tipit Lugina e Pajtimit,
Livadhi i Pajtimit, Fusha e Pajtimit dhe antroponimet
Pajtim e Pajtime. Po të kësaj kohe (rreth një ose dy
vite më parë) janë edhe antroponimi Minator dhe
shkolla “Minatori”, i motivuar nga lëvizja e
minatorëve në vitin 1989. Me të njëjtin motiv të
68 Begzad Baliu
denominimit antroponimik e toponimik është
vazhduar gjatë luftës në Kosovë, por edhe gjatë
përndjekjes masive të shqiptarëve jashtë Kosovës.
Gjatë kësaj kohe shpesh do të dëgjojmë dhe shpesh
do të lexojmë toponimet e tipit Lëndina e Dëshmo-
rëve, Fusha e Dëshmorëve, Kodra e Dëshmorëve të
Kombit (Gjilan), Varret e Dëshmorëve (Kukës, Shqipëri)
etj., madje, për herë të parë, ky tip i toponimeve do
të depërtojë edhe në jetën e qytetit: Parku i
Dëshmorëve të Kombit (Sharr) etj.
Në jetën personale, familjare dhe shoqërore të
shqiptarëve do të hyjnë me motive të sforcuara
paradigmatike edhe një numër i madh emrash më
pak ose më shumë të njohur, të ndarë edhe këta në
dy linja: linja e parë është ajo e toponimeve me
karakter mburrjeje e krenarie: Kukës, Qaf e Morinit
dhe Qafë e Morinës, Bajram Curr, Shkodër, Tiranë,
Durrës, Korçë, Konispol, Tetovë, Dibër, Shkup, Strugë,
Ulqin etj., dhe vija tjetër e toponimeve me paradigmë
të së keqes: Bllacë, Stankovec, Çegran etj.
Megjithëse në shumë kampe të dëbuarit gjetën
shpëtim dhe pritje të sigurt, asnjë kamp shpëtimi në
Maqedoni nuk paraqitet (sipas vlerësimeve gojore të
popullatës) si sinonim i së mirës, shpëtimit etj.
Përkundrazi, të gjitha kampet paraqesin vendin e
vuajtjes, dhembjes, lëndimeve shpirtërore etj.
Ndryshe nga kampet, ndërkaq, çdo familje shqiptare,
çdo shtëpi e shqiptarëve, për të dëbuarin paraqet
vendin ku familjet nga Kosova gjejnë shpëtim,
paraqet sinonimin e së mirës, sinonimin e shtëpisë
së re, e vatrës së re kombëtare. Sigurisht, edhe për
shkak se familjet shqiptare lëvizin brenda trojeve
Onomastika e Kosovës 69
etnike dhe etnografike shqiptare, pavarësisht prej
kufijve të rinj dhe pavarësisht prej sistemeve
shtetërore, me cilësitë me të cilat shprehen të
dëbuarit shqiptarë për familjet jashtë Kosovës: në
Maqedoni dhe Shqipëri, ne e kuptojmë konceptin
mbi arbrin si etni, sipas traditës popullore dhe asaj
të shkruar që paraqet Skiroi i Ri, kur thotë se: “aty
ku arbëri ndezte një zjarr, aty ishte arbër”. Le të
thuhet ndërkaq, se as kampet e tjera në Shqipëri
nuk kanë lënë ndonjë përshtypje të keqe, krahas
vatrave familjare.
Nga të gjitha pikat toponimike, emri i Bllacës do
të bëhet mbase shenja më e përgjithshme dhe vlera
më universale e konceptit tragjik për toponiminë
historike të dëbimit të shqiptarëve nga vatra e tyre.
Kampi i Bllacës, deri një ditë më parë, një toponim i
zakonshëm i fshatrave shqiptare, tani fshat ndërmjet
kufirit Kosovë - Maqedoni, është sinonim i kalvarit
nëpër të cilin kaluan shqiptarët e dëbuar nga ushtria
serbe, në fillim të prillit të vitit 1999, dhe aq më
shumë, një shembull i ri i Tivarit të vitit 1945. Dhe
prej këtu rrjedhin edhe thëniet e përditshme në
Kosovë: “Bllaca është një Tivar i kohës sonë”; “Për
çdo brez nga një Tivar i ri”; “Kush e ka kaluar
kalvarin e Bllacës do të jetoj edhe njëqind e një vjet”;
“E kemi mbijetuar Bllacën e jo edhe këtë dimër”; “E
kemi mbijetuar Bllacën e s’po e kalojmë edhe këtë
(akëcilin) problem (vështirësi)” etj. Pa dashur që këtu
të merremi më gjatë me Bllacën, nuk mund të lëmë
pa përmendur se, ndër individë që luftën dhe sjelljen
tonë e kanë parë nga një prizëm kritik, nuk kanë
70 Begzad Baliu
munguar as ata që Bllacën e kanë quajtur edhe
“sinonim të inteligjencës së Prishtinës” (!).

Antroponimia pasvajtëse
Cilat janë motivet denominuese antroponimike që
do të mbulonin të gjitha antroponimet e fëmijëve të
lindur pas fillimit të luftës në Kosovë, dhe sidomos
pas dëbimit të shqiptarëve në Maqedoni, Shqipëri,
Evropë, Amerikë etj 29 ?
Në një regjistër të hartuar nga Shoqata “Nëna
Terezë” në Dardani të Prishtinës, prej pesëqind e një
emrash të fëmijëve të lindur gjatë vitit 1999, më
kanë dalë vetëm katër emra të paradigmës fetare:
Elmedina (tri herë), Xheneta (tri herë, të kujtojmë se
emri i saj nuk ka gjithnjë paradigmë fetare, sepse
është e mundur që prindi të ketë marrë si paradigmë
emrin e këngëtares Xhenet Xhekson –BB), Elfati dhe
Medina nga një herë. Emrat më të shpeshtë në këtë
regjistër, pjesa më e madhe e të cilëve kishte lindur
jashtë Kosovës ose jashtë shtëpisë së prindërve të
tyre, kishin të bënin para së gjithash me motivet
aktuale të lëvizjes kombëtare shqiptare për çlirimin e
29
Pa dashur që të merrem këtu me konceptet mbi të cilat është hartuar
projekti i vlerësimit në konferencën shkencore Mbijetesa etnokulturore
e të shpërngulurve nga Kosova 1999, dua të theksoj se, për mendimin
tim, jo çdo i lindur jashtë kufijve aktualë të Kosovës, por çdo i lindur
jashtë pragut të shtëpisë, që më parë është larguar me dhunë, është i
shpërngulur, më saktë, i dëbuar me dhunë. Nisur nga ky parim, në
studimin tonë kemi radhitur të gjithë të lindurit jashtë pragut të
shtëpisë, duke e vënë theksin veçanërisht tek të lindurit jashtë
Kosovës.
Onomastika e Kosovës 71
Kosovës, me aktualitetin e kohës etj: Flamur, Urim,
Albulenë, Çlirim, Lumbardh, Laberion, Toskë, Furtunë,
Albion, Arbias, Molos, Qëndresë, Arbërie, si trinom
familjar: Qëndresa, Qëndrim e Çlirim, pastaj Granit,
Kastriot, Ejona (fjala e jona, e kthyer edhe në
antroponim e toponim, përdorej nga pjesëtarët e
lëvizjes kombëtare duke nënkuptuar Shqipërinë),
Leutrim, Çlirimtare, Trim, Lirije, Liridon, Kosovare,
Arbër; binomi: Qëndresa e Qëndron, pastaj Shpresim,
Fitim, Çlirimtar, Delvina, Flaka, Skordion, Lindita,
Fitore, Yll, Vatër, Lirim, Atdhe, Festa, Jon, Andrra,
Gramoz, Shota, Shqipton, Shreson, Shpat, Etnik etj.
Nuk ka dyshim se motivet janë të shumta dhe të
ndryshme, por asnjëri prej tyre nuk del jashtë
veçorive të trashëguara që më parë. Pra, kjo kohë ka
bërë që brenda këtyre viteve, një veçori e përdorimit
të emrave të jetë më e theksuar, por kurrsesi që të
dalë jashtë sistemit të motiveve. Fjala është për:
Emrat e fëmijëve që kanë trashëguar emrat e
baballarëve, luftëtarë të Ushtrisë Çlirimtare të
Kosovës;
Emrat e fëmijëve që tregojnë qëndresë, luftë,
krenari historike;
Tipin e emrave që tregon besim në të ardhmen;
Emrat e fëmijëve që tregojnë veçori kohe;
Tipin e emrave të traditës dhe besëtytnisë;
Tipin e emrave me të cilët nderohej Shqipëria dhe
shqiptarët;
72 Begzad Baliu
Tipin e emrave me të cilët nderoheshin të huajt
etj 30 .

Emrat e fëmijëve që kanë trashëguar emrat e
baballarëve - luftëtarë të Ushtrisë Çlirimtare të
Kosovës

Në traditën popullore, edhe më parë ka ndodhur
që fëmijët të trashëgojnë emrin e babait, të gjyshit, të
xhaxhait ose të një anëtari të familjes, por më
shpesh të vëllait ose të motrës së vdekur gjatë ose
pas lindjes. Kjo traditë është bartur më pak ose më
shumë edhe gjatë viteve kur shumë motra, vëllezër e
prindër ranë në demonstrata gjatë viteve 1981-1999.
Bie fjala, Bardha Bardhosh (Bardhosh-emri i gjyshit)
Gërvalla mban emrin e babait të vrarë nga sigurimi
jugosllav në Gjermani më 1982, ndërsa babai i saj
mbante emrin e babait të vetë Bardhoshit, të vrarë
ndërmjet dy luftërave botërore, gjatë kolonizimit
serbo-malazez në Rrafshin e Dukagjinit. Fahri Fadil
Fazliu nga Prishtina mbante emrin e xhaxhait Fahri
Fazliu, i vrarë në një kundërvënie të armatosur prej
policisë serbe më 1989 në Breg të Diellit - Prishtinë.
Mustafë Mustafë Veseli nga Theranda mban emrin e
babait të vrarë në demonstratat e vitit 1989 në
Prishtinë etj. Të këtyre motiveve janë edhe emërtimet

30
Nëse do të donim të bënim jo vetëm tipologjinë, por edhe analizat e
të tyre veç e veç, do të na duhej një hapësirë në shkallë monografie,
prandaj e shohim më të arsyeshme që këtu të sjellim një material të
përmbledhur.
Onomastika e Kosovës 73
e fundit, por kjo dukuri është theksuar mjaft,
sidomos në rastet kur babai i të lindurit ka qenë
ushtar i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Shembullin
unik të kësaj dukuria paraqet sistemi emërtues në
Familjen Jasharaj, femijet e te cilëve vazhdojnë të
përtërijnë emrat e familjarëve të vrarë. Bashkim
(Bashkim) Berisha, i lindur “në ofensivën e Tushiles”
(Skënderaj), më parë sesa për vlerë semantike
kombëtare të emrit e më parë se sa emrin bashkim,
për paradigmë denominuese ka marrë emrin e babait
të vrarë, ushtar i UÇK-së. Nuhi Nuhi Geci i lindur në
maj të vitit 1999 në Tiranë, tre muaj ka pritur gjetjen
e kufomës së babait, luftëtar i UÇK-së në Drenicë,
për të verifikuar vdekjen e tij ose jo, dhe për t’i marrë
emrin. Ramiz (Ramiz) Bazaj (Tërstenik) u lind më 1
tetor 1999 dhe mori emrin e babait të vrarë si
ushtarë i UÇK-së. Halim (Halim) Bajraktari (Drenas)
lindi më 1999 dhe përtëriu emrin e babait të rënë në
luftë, ushtar i UÇK-së. Driton Ahmeti (Likoshan) u
pagëzua me emrin e Driton Ahmetit të vrarë në
familjen Ahmeti gjatë masakrës së Likoshanit të
ndodhur më 28 shkurt –1 mars 1998. Ismet
Shkëlzen Ramadani, i lindur në pyll, ka marrë emrin
e gjyshit të vrarë, sikurse edhe Haki Muharrem
Ramadani etj.

Emrat e fëmijëve që tregojnë qëndresë, luftë,
krenari historike

Mund të thuhet se me fillimin e liberalizimit të
politikës jugosllave, diku nga viti 1966 e këndej, në
74 Begzad Baliu
Kosovë, por fatkeqësisht jo edhe në Maqedoni e më
gjerë në ish-Jugosllavi, fëmijëve filluan t’u vinin
emra që tregonin jo vetëm motivin historik, e që
kryesisht kishin të bënin me bartjen e emrave
historikë (heronj, shkrimtarë e madje edhe emra të
personazheve të veprave të tyre, piktorë etj.), por
edhe me emra nga leksiku i gjuhës shqipe, që
tregonin veçori të lëvizjes sonë të përgjithshme
kulturore, historike dhe çlirimtare. Gjatë luftës së
fundit, paradigma të tilla kanë dominuar shumë
edhe në gjithë hapësirën kombëtare nga kanë lëvizur
të përndjekurit dhe të dëbuarit e Kosovës, por kjo
paradigmë do të dominojë sidomos për atë popullatë
që do të mbetet në lëvizje të përditshme brenda
kufirit të Kosovës. Le të shohim disa shembuj: Çlirim
Ragip Krasniqi (Carrallukë, Malishevë). Qëndresë
Sabit Gashi (20.4.1998, Vërbovc - Drenas) është
emër përkushtimi ndaj Luftës së Likoshanit. Yllka
Naim Bazaj (Tërstenik) ka lindur në fushën e
Tërdefcit, në qershor 1999. Leutrim Fadil Dvorani nga
Tërsteniku lindi në maj të vitit 1999 në Malet e
Tërstenikut, gjatë kohës kur pesë ditë me radhë u
mbajt fronti në mbrojtjen e Urës së Spahisë në
Tërstenik. Herolinda Musli Krasniqi (Negroc) është
vajza e ushtarit të UÇK-së, i vrarë në Malet e
Berishës. Qëndrim Jakë Bytyçi (Shkozë, Malishevë)
lindi në qershor 1999 në Gjermani. Binjakët Pëllumb
e Qelik Ejup Thaçi lindën në Malet e Berishës. Siç
dihet, emri Çelik na paraqitet për herë të parë në
antroponiminë shqiptare në Kosovë dhe është motiv i
denominuar nga emri i Fatmir Limës, i njohur nga
lufta si Komandant Çeliku Dardan Fatmir Jashari
(Açarevë) lindi në prill të vitit 1999 te Tunelet e
Onomastika e Kosovës 75
Ujmirit. Qëndrim Naim Zabeli (Rezallë), lindi në
ofensivën e parë të gushtit, vetëm pak ditë pas
arritjes në Prishtinë. Malësore Shaban Reci (Siçevë)
lindi në shtator 1998 në Ulqin. Kosovare Rexhep
Rexhepi lindi në Burrel. Çlirim Ali Totaj (Gjonaj,
Prizren) lindi në një spital të improvizuar në një
shtëpi private. Vëllanë e kishte luftëtar në Brigadën
138, Zona e Pashtrikut “Agim Ramadani”; Drilon
Musa Gashi (Prizren) lindi në spitalin e Durrësit.
Pagëzuesja, nëna e tij, siç duket me këtë emër ka
krijuar një trinom historik Drilon, Teutë, Taulant.

Tipi i emrave që tregon besim në të ardhmen

Asnjë popull që lëviz në rrugën e lirisë nuk e bën
këtë lëvizje vetëm brenda një aspekti a një prizmi të
caktuar, por ndodh shpesh që këtë lëvizje ta realizojë
vetëm një shtresë e caktuar kulturore, sociale,
filozofike etj. Për më tepër, në këtë lëvizje, shpesh,
ndodh që bartës të misioneve të caktuara dhe të
ndryshme nga njëra - tjetra të jenë jo tërësia e një
populli, por thjesht grupe të caktuara të atij populli.
Pa dashur të merrem me krahasime të veçanta, këtu
mund të them se, besoj, janë të pakta rastet kur një
popull ballafaqohet, qoftë edhe për lirinë e tij, me të
gjitha elementet e mundshme kulturore, mendore,
ushtarake etj., madje në shkallën më masive, sikur
veproi populli shqiptar.
Identifikimi i idealeve të një populli edhe përmes
emrave të pasardhësve të tij, besoj, është shembulli
më i mirë i gjetur te shqiptarët e Kosovës. Në
76 Begzad Baliu
pasqyrën e emërtimit të fëmijëve, që nga gjysma e
dytë e shekullit të njëzetë, e mbase edhe më parë,
mund të gjenden emra që për paradigmë kanë idealet
prindërore, familjare dhe shoqërore të familjes
kosovare, por, sidomos pas vitit 1966, kur ndihet një
liberalizim më i theksuar shoqëror, paradigma e
idealeve të tyre si bazë për t’u vënë emrat fëmijëve
shtohet dhe zgjerohet shumë, për të mos thënë bëhet
vlerë kryesore. Pasqyra e nxjerrë nga fëmijët e regji-
struar në Shoqatën humanitare “Nëna Terezë” tregon
se baza paradigmatike e quajtjes së fëmijëve me
emra kombëtarisht të motivuar shkon deri në 95%.
Le të theksojmë se të gjithë fëmijët e regjistruar këtu
i përkasin zonës rurale të Kosovës. Duhet,
gjithashtu, të themi se, edhe emrat e paradigmës
islame që mbajnë disa prej fëmijëve, nuk janë aspak
të motivuar nga kjo paradigmë, por nga qëllimi për të
trashëguar emrin e gjyshit, babait etj. Në këtë kohë,
pra, në ditët më të stuhishme të luftës dhe të
qëndresës popullore, shfaqen edhe emra tipikë të
motivuar nga paradigma e besimit në të ardhmen,
dashuria për jetën, lirinë, dashurinë etj. Le të
lexojmë shembujt konkretë: Rilind Shefki Bellaqa,
Potoqan (Rahovec). Lirim Milaim Gashi (Verbovc) lindi
në maj 1998. Lirie Fazli Koçinaj (Blaç-Sharr), lindur
në Kampin italian të Kukësit. Poetesha, humanistja
dhe mjekja e njohur dr. Flora Brovina, e burgosur
nga regjimi policor e ushtarak serb në mars të vitit
1999, vajzën e mikut të saj, Nebih Balës (nënën e së
cilës e ka pasur gjatë nën mbikëqyrje), ndërsa ishte
në Burgun e Pozharevcit, e pagëzoi me emrin Jeta.
Pas daljes së saj nga burgu, kuptova se motivi i
emërit të saj lidhej edhe me pseudonimin e një
Onomastika e Kosovës 77
luftëtareje që e kishte njohur gjatë luftës, Hyrije Veliu
- Jeta, për të cilën nuk besonte se ishte gjallë, duke
marrë parasysh përkushtimin e saj në aktivitetet
ushtarake. Jetëlira Selim Sahiti (Korreticë e Ulët)
lindi gjatë ofensivës së prillit 1999, në fshatin
Shtrubullovë. Çlirim Xhevat Sinani (Korreticë,
qershor 1999), u lind në fshatin Shtrubullovë.
Pranvera Zymer Gashi (Verbovc) lindi në prill 1999
në Çikatovë të Re, në kohën kur i ati mbahej peng
nga policia serbe. Rinor Behrami (Domanek) lindi në
mars 1998 në Prishtinë. Krijona Jetullah Havolli
(Resnik), lindi në maj 1999 në Malet e Resnikut. Siç
mund të shihet, emri i saj është një kompozitë e
ndërtuar nga parulla Kosova Republikë e Jona.
Liridon Haki Avdija (Obri e Epërme) lindi në maj
1999, te Tunelet e Ujmirit. Agon Tahir Halilaj
(Tërdevc) lindi në mars 1999, në Malet e Tërdefcit.
Endrit Fatimir Çoçaj (Gjonaj, Prizren) ka lindur në
fshat dhe është i biri i luftëtarit të UÇK-së. Fitore
Dan Hameli (Mazrek, Prizren) lindi në tendën e
katundit, ndërkohë që babai i saj kishte rënë
dëshmor.

Emrat e fëmijëve që tregojnë veçanti kohe
Në vënien e emrave fëmijëve gjatë luftës, nuk ka
mjaftuar vetëm baza paradigmatike e trashëguar vite
e shekuj me radhë. Në pasqyrën e këtyre emrave
janë shënuar edhe emra tipikë, që shënjojnë motivin
denominues të quajtjes së fëmijëve me emra që
tregojnë veçanti kohe dhe madje momenti e vendi. Le
të pasqyrojmë shembujt konkretë: Malsor Krasniqi
(Gllanasellë - Drenas) lindi në Malet e Vërbovcit te
78 Begzad Baliu
Fusha e Mollës, kamp i njohur gjatë ofensivës së
shtatorit 1998. Siç dihet, kampi ishte i rrethuar nga
policët e ushtarët serb. Në kamp ishin rreth 1000
veta (gra, fëmijë e pleq). Policët kishin dëgjuar për
këtë lindje, i kishin thirrur dy pleq dhe i kishin
pyetur nëse i porsalinduri ishte mashkull apo femër.
Duke pasur përvojën e keqe të urrejtjes së policisë
dhe ushtrisë serbe ndaj çdo lindjeje shqiptare dhe
veçanërisht ndaj çdo lindjeje të gjinisë mashkullore,
pleqtë u kishin thënë se i porsalinduri ishte i gjinisë
femërore. Çlirim Qosaj (Ferizaj) ka lindur natën e
hyrjes së këmbësorisë së NATO-s në kufirin
Maqedoni-Kosovë. Krisma ka lindur më 2 prill 1999
në Qafë të Prushit. Lirie Bylykbashi (Tërstenik) lindi
natën e nënshkrimit të marrëveshjes së Kumanovës.
Le të thuhet se antroponimi Lirie ka qenë mjaft i
përhapur në Kosovë deri në gjysmën e parë të viteve
‘70, por tri dekadat e fundit ndër familjet shqiptare
konsiderohej si emër i dalë jashtë mode. Malsore
Driton Plakiçi (Nekoc) lindi në prill 1999, në Malet e
Berishës. Flaka Krasniqi (Negrovc) lindi në prill 1999
në Malet e Berishës. Flaka (Isak) Kadriaj (Deçan)
lindi në kohën që po digjej fshati Isniq, ku ishte
strehuar përkohësisht familja e saj. Ishte fëmija i
parë dhe babanë e kishte luftëtar të UÇK-së. Beteja
Luan Kadriaj (Deçan) lindi një ditë pas betejës së
zhvilluar në fshatin Rastovicë, në të cilën ishte nën
armë edhe babai i saj. Trim Fadil Maloku lindi në një
familje prishtinase vetëm tri ditë pas mbarimit të
luftës. Familja e tij nuk e kishte lëshuar Prishtinën
gjatë bombardimeve duke pritur lindjen e tij. Po kjo
paradigmë ka bërë që fëmijës t’i vihet emri e të
porsalindurve Lirije Shemsi Ramadani (Vushtrri),
Onomastika e Kosovës 79
Liridon Nexhip Maloku (Besianë), Qëndrim e Mërgim
Rexhepi binjakë të lindur në mërgim.

Tipi i emrave të traditës dhe të besëtytnisë
Si në të gjitha shoqëritë e botës, edhe shoqërinë e
shqiptarëve të Kosovës e ka shoqëruar një fije e
veçantë e vendosjes së emrave të fëmijëve me motive
nga trashëgimia e saj, e mbështetur në paradigmën
fetare (myslimane dhe të krishterë), paradigmën
kombëtare e krahinore dhe, më në fund, edhe në
paradigmën e besëtytnisë, që dëshmon edhe për një
element të veçantë të ekzistencës së strukturës
historike, me rrënjë shumë të thella në këto troje.
Shembulli i të quajturit të fëmijëve me paradigma të
tilla edhe në ditët më të vështira të zhvillimit të luftës
në Kosovë tregon më së miri ekzistencën e kësaj
tradite brenda strukturave denominuese të vënies së
emrave të fëmijëve në Kosovë. Bie fjala, Vanesa
Mehmet Gashi (Çabiq, Klinë) është fëmijë i lindur pas
shumë vitesh martese, Shkurta Vesel Rrusta (1999,
Drenas), Fillim Ilir Kongjeli (Prishtinë, 1999), Enis
Sylejman Zhdredha (Besianë, 1999), Enisa Aliu
(Prishtinë), Shkurta Statovci (Prishtinë, 1999), Enis
Ibrahimi (Plemetin – Kastriot, 1998), Vanesa Gashi
(Prishtinë, 1998) etj.
Në Kosovë, shpesh, me lindjen e parë, prindërit i
kanë pagëzuar fëmijët e tyre me emrin e babait ose
të gjyshit, me kusht që ata të kishin vdekur që më
parë. Mirëpo ka shumë vite që, për nderimin e
babait, i biri të interesohet edhe sa është gjallë,
prandaj shpesh ka ndodhur që fëmijët të pagëzohen
80 Begzad Baliu
me emrat e gjyshërve të gjallë. Muharrem Nexhat
Asllani (Krushë e Vogël, Prizren) ka lindur pesë ditë
pas kthimit nga Shqipëria, ku ishin të dëbuar gjatë
luftës. Gjyshi i tij Muharremi bashkë me të pesë
djemtë, e në mesin e tyre edhe babai i tij, Nexhati,
konsiderohen të zhdukur dhe për fatin e tyre nuk
dihet ende. Familja e pagëzoi me emrin e gjyshit, me
qëllim që, siç thuhej “të mos i sillet kobi të atit”. Siç
mund të shihet, kjo traditë e pagëzimit, më tepër
sesa e mbështetur në veçoritë e mëparshme të
nderimit, ka marrë veçori të besëtytnisë.

Nderimi për Shqipërinë dhe shqiptarët
Me këtë tip të emrave familjet e përndjekura nga
Kosova i kanë nderuar vëllezërit e tyre shqiptarë në
Shqipëri, Maqedoni dhe Mal të Zi, si edhe ata të
huaj, të cilët kanë ndihmuar luftën, përpjekjen tonë
për liri, refugjatët e ndodhur në shumë vendstrehime
të botës etj. Tridhjetë vjetët e fundit, fondi i emrave
të fëmijëve të Kosovës, që për paradigmë
denominuese ka pasur emrat e motivuar nga qytetet,
fshatrat, malet, lumenjtë etj. të Shqipërisë londineze
ka qenë i madh, për të mos thënë dominues në
pasqyrën e përgjithshme të emërtimeve. Mund të
thuhet se janë të pakta familjet që nuk e kanë
emërtuar një fëmijë me bazë denominimi me një
onoma nga Shqipëria. Nuk ishte e rastit kjo. Në
Kosovë gjenden shumë familje që brenda tyre kanë
krijuar një sistem të tërë emrash të qyteteve:
Shkodran, Berat, Labinot, Elbasan; të maleve: Dajt,
por edhe Pushkëdajt, Tomor etj; të lumenjve: Drin,
ose nga trajta e tij e vjetër (Drilon), Bunë etj., për të
Onomastika e Kosovës 81
cilët nuk është vendi këtu të flitet. Më shumë sesa
ndjenjë kombëtare dhe politike, ka pasur shumë vite
kur kjo paradigmë e vënies së emrave ka qenë edhe
modë. Prandaj është e kuptueshme se përse edhe në
këto ditë të vështira, të dëbuarit do të vazhdojnë të
nderojnë edhe me emrat e fëmijëve të porsalindur
Shqipërinë dhe popullin shqiptar të përtej kufirit.
Albinot Ibrahim Doberdolani (Korroticë e Epërme)
lindi në Kukës. Shkodran Mërgim Rexhepi lindi në
Burrel.
Valentina Isuf Salihu ka lindur në Prishtinë pas
përfundimit të luftës. Gjyshërit e saj e kishin kaluar
kohën e luftës në qytet dhe në shenjë mirënjohjeje
ndaj gazetares së Dojçe Veles Valentina Saraçini, e
cila çdo ditë në orën 13, njoftonte e para për ngjarjet
më të reja të luftës në Kosovë, e pagëzuan me emrin
e saj. I kësaj kategorie mund të konsiderohet emri i
Olt Pacollit, i lindur në spitalin e Bilishtit (Korçë),
kuptimin e të cilit pjesëtarët e kësaj familjeje në
Kosovë nuk e dinin, por e kishin pranuar si emër për
të nderuar propozimin e mamive të spitalit, të cilat
“ishin kujdesur shumë për lindjen sa më të lehtë të
nënës së Oltit”.

Nderimi për të huajt
Ashtu siç kanë nderuar familjen, shoqërinë,
Kosovën, luftën çlirimtare dhe Shqipërinë, familjet
nga Kosova, me emrat e fëmijëve, kanë nderuar edhe
ata, që kanë ardhur nga vendet më të largëta të
botës, duke i marrë emrat e tyre si relikte historike.
“Jam shumë i lumtur që djali im ka lindur diku në
82 Begzad Baliu
Amerikë. Më vjen mirë që ai ka lindur këtu. Dhe ky
është shkaku kryesor për ta pagëzuar Amerikan”. –
Kështu e përcillte bisedën me një bujk 28 vjeçar nga
Ferizaji gazetari i agjencisë telegrafike Rojters më 6
maj 1999 nga Mount Holly, Nju Xhersi. Sahebi
Shefki Brahaj (Gjonaj, Prizren), lindi në Mullet të
Tiranës dhe e pagëzuan mjekët arabë. Le të kujtojmë
këtu se vëllezërit e saj të lindur më parë në Kosovë
mbanin emrat Kushtrim dhe Kujtim. Halit Nehat
Asllani (20 maj 1999) nga Bradosana – Sharr, lindur
në “spitalin e arabëve” në Kukës, mori emrin e njërit
prej tetë mjekëve arabë, që quhej Halit. Po kështu
ndodhi edhe me emrin e Mana Ismail Bakiut nga po i
njëjti fshat. Ky është emri i parë i këtij tipi. Por si
fjalë ka ekzistuar. Mana është një sinonim i fjalës
dadë, për motrën e madhe etj., të cilat i ndeshim në
krahinat e tjera etnografike të Kosovës. Klinton Naim
Mehaj (Tomaj, Istog) lindi ditën e ardhjes së Klintonit
në Kosovë më 1999.

Përfundime
Historia mijëvjeçare e popullit shqiptar është
historia e luftës dhe e përpjekjeve për liri, prandaj
është e kuptueshme pse edhe onomastika në
përgjithësi dhe antroponimia në veçanti kanë qenë
një pjesë e asaj vlere që mund të quhet bartëse e
rëndësishme e kësaj historie. Me qindra vjet
shqiptarët në përgjithësi dhe shqiptarët e mbetur
jashtë shtetit të sotëm shqiptar në veçanti, kanë
vazhduar të luftojnë për lirinë e tyre dhe me qindra
vjet, fëmijët e tyre, kanë vazhduar t’i pagëzojnë me
motive të kësaj qëndrese, me motive të kësaj lufte,
Onomastika e Kosovës 83
me motive të çasteve të krenarisë, me motive të
luftëtarëve të kohës së cilës i kanë takuar etj.
Nuk ka dyshim se motivet janë të shumta dhe të
ndryshme, por asnjëri prej tyre nuk del jashtë
veçorive të trashëguara që më parë. Pra, kjo kohë ka
bërë që brenda këtyre viteve, një veçori e përdorimit
të emrave të jetë më e theksuar, por kurrsesi e dalë
jashtë paradigmës denominuese të saj. Fjala është
për emrat e fëmijëve që kanë trashëguar emrat e
baballarëve luftëtarë të Ushtrisë Çlirimtare të
Kosovës, emrat e fëmijëve që tregojnë qëndresë, luftë,
krenari historike; emrat e fëmijëve që tregojnë besim
në të ardhmen; emrat e fëmijëve që tregojnë veçanti
kohe; tipin e emrave të traditës dhe besëtytnisë, tipin
e emrave me të cilët nderohej Shqipëria dhe
shqiptarët, tipin e emrave me të cilët nderoheshin të
huajt etj.
Me të gjitha këto dhe veçori të tjera, shqiptarët,
edhe kur për shkaqe të dhunshme lëshuan vatrat e
tyre, jo vetëm fizikisht, por edhe shpirtërisht, u bënë
pjesë e luftës për çlirimin e Kosovës.
84 Begzad Baliu
Onomastika e Kosovës 85

ONOMASTIKA DHE LETËRSIA
86 Begzad Baliu
Onomastika e Kosovës 87

ONOMASTIKONI I ROMANIT “VDEKJA MË VJEN
PREJ SYVE TË TILLË”

Hyrje

Letërsinë shqipe në përgjithësi dhe romani 31 në
veçanti kanë përcjellë veçori letrare, historike e
estetike, siç janë: ideja, gjuha, dimensioni kohor dhe
simbolik, funksioni artistik, struktura e toponimeve
dhe e leksikut etj. Me mënyrën e organizimit, me
temat që ka trajtuar, me dimensionin kohor që ka
përfshirë, romani shqiptar, në një mënyrë apo në një
tjetër, ka arritur të përfshijë brenda tij një spektër të
larmishëm personazhesh për nga emërtimi dhe për
nga përmbajtja historike, si dhe një strukturë të
gjerë personazhesh për nga shtrirja hapësinore.
Në këtë aspekt, veçanti të theksuara kanë
shënuar disa krijues, si: Jakov Xoxe, Ismail Kadare,
Rexhep Qosja, Dritëro Agolli, Zejnullah Rrahmani etj.

31
Ky studim për romanin e Rexhep Qosjes është vetëm njëri prej
kapitujve të monografisë në proces Onomastikoni i romanit shqiptar.
88 Begzad Baliu
Historianët dhe kritikët e letërsisë, etnografët dhe
folkloristët, historianët dhe gjuhëtarët i kanë vënë re
veçoritë historiko-letrare, estetike, etnografike,
përkatësisht historike dhe gjuhësore të personazheve
të veprave të tyre dhe u janë qasur atyre sipas
interesave të fushave të studimit 32 .

Onomaturgu i përkushtuar
Autori i romanit “Vdekja me vjen prej syve të
tillë”, Rexhep Qosja, është një nga krijuesit e rrallë,
që ka shfrytëzuar mundësitë që përmes onomastikës
(sidomos antroponimisë) të arrijë efekte estetike, të
krijojë një galeri personazhesh dhe të sugjerojë
përmes tyre një botë po ashtu komplekse dhe

32
Shih veç të tjerash veprat dhe studimet e autorëve: T e f i k
Ç a u s h i , Kadareja – fjalori i personazheve, Shtëpia botuese
enciklopedike, Tiranë, 1995 ; R e x h e p Q o s j a , Historia e letërsisë
shqipe (Romantizmi) II, Rilindja, Prishtinë, 1984, f. 101-103; H a s a n
M e k u l i , Simbolika e një realiteti, “Jeta e re”, nr. 5, Prishtinë, 1980, f.
955; R e x h e p D o ç i , “Përgjasime midis antroponimeve të
vëllezërve Frashëri dhe të burimeve shkrimore mesjetare”, Seminari
Ndërkombëtar për Gjuhën Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare, nr. 5,
Fakulteti Filozofik, Prishtinë, 1979, f. 279-290; B a j r a m K r a s n i q i ,
“Funksioni poetik i toponimeve dhe antroponimeve në poezinë tonë”,
Onomastika e Kosovës, Instituti Albanologjik, Prishtinë 1979, f. 433;
Emin Kabashi, “Struktura e ligjërimit përrallor”, Jeta e re, nr. 1,
Prishtinë, 1981, f. 41; Z e k i r i a C a n a , “Fotografia në romanin
historik”, Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën
Shqiptare, Fakulteti Filologjik, nr. 13, cit. sipas botimit në “Shqiptarët
në kapërcyell të shek. XX”, Instituti Albanologjik i Prishtinës,
Prishtinë, 1990, f. 196-206; B e g z a d B a l i u , “Onomastika e romanit
Legjenda e dasmës”, Fjala jonë, mars, 1995, Prishtinë.
Onomastika e Kosovës 89
sugjestive. Ai tregon prirje prej onomaturgu të
vëmendshëm kur shënjon dhe shënon në detaje
ambientin ku zhvillohet ngjarja, cilësitë e individëve
dhe nofkat zbunuese me të cilat i emërton të gjithë
personazhet. Personazhet e romanit të tij, pothuajse
pa përjashtim, kanë nyje të paravendosur,
karakteristikë kjo e traditës sonë popullore, prej të
cilave autori arrin efekt të dyfishtë: onomastike dhe
leksikore njëkohësisht.
Në prozë dhe në dramë – ka thënë në një
intervistë Rexhep Qosja, “gratë (si dhe meshkujt)
mendojnë, flasin, sillen, veprojnë vetë, varësisht prej
rrethanave jetësore, varësisht prej situatave
konkrete” 33 . Ndërsa kryepersonazhi i prozës “Laneti”,
që këtu del në rolin e narratorit, duke shpjeguar
mënyrën e shkrimit të tij, thotë: “shënoj emrat dhe
mbiemrat e protagonistëve, profesionet e tyre, lidhjet
familjare ose shoqërore, tiparet themelore të kara-
kterit, emrat e vendlindjeve dhe të vendeve, qyteteve
e fshatrave ku janë gjetur si dhe fundin e çdonjërit
prej tyre”. 34 Tashmë është i ditur edhe mendimi i
kritikës se pikërisht disa nga personazhet bëjnë
lidhjet kryesore ndërmjet “trembëdhjetë tregimeve që
mund të bëjnë një roman”.
Trembëdhjetë tregimeve që përbëjnë strukturën e
romanit “Vdekja me vjen prej syve të tillë” iu prin
proza “Legjenda”. Prej toponimeve krijohet
parafytyrimi i një mjedisi (vendbanimi) më shumë
33
R e x h e p Q o s j a , Nocione të reja albanologjike, Instituti
Albanologjik, Prishtinë, 1983, f. 247.
34
R e x h e p Q o s j a , Vdekja me vjen…., f. 82-83.
90 Begzad Baliu
bregdetar: Lumi i Mullenjave, Bjeshka e Pashës,
Shpella e Harapit, Varret e Thesarit etj. Gjithashtu,
kjo është e vetmja prozë ku dominon toponimia
krahas antroponimisë dhe patronimisë. Në këtë
vepër nuk ka personazhe (as sipas motivit e as sipas
etimiologjisë) të ndërtuar mbi motive fetare, kombë-
tare, historike e krahinore, siç është e zakonshme t’i
gjejmë shumë emërtime të tilla në romanin shqiptar.
Përveçse në “Legjendat”, antroponimet ose
patronimet e botës kryesisht bregdetare (nga
mitologjia, legjendat, përrallat etj.), janë të
pranishme edhe në prozat e tjera, sado që roli i tyre
është kryesisht i tipit simbolik dhe paradigma e
motivimit të tyre nuk është formale, por semantike:
Aliu i Erosit, Daci i Katanollit, Kallakanxha, Seferi i
Kallkanit etj. Siç mund të shihet, përveçse në rastin
e Kallakanxhes, në të gjitha rastet tjera motivi deno-
minues me bazë në paradigmën mitologjike, legje-
ndare ose të përrallës, shfaqet në antroponime që
mëtojnë të kenë funksionin e patronimit.

Transparenca onomastike
Brenda romanit dhe sidomos në kuadër të
temave që trajtohen në prozat e veçanta, shumë
personazhe, me sjelljen e tyre, vetetimologjizohen si
antroponime dhe patronime dhe vetëshpjegohen si
verbalizime, ndërsa një numër tjetër i tyre
zbërthehen edhe nga vetë autori:
- Për Trashen thuhet se: “Emri që kishte u
përgjigjej jashtëzakonisht mirë vijave të jashtme aq
sa edhe cilësive të saj shpirtërore: ishte e trashë, si
Onomastika e Kosovës 91
thesi i mbushur miell; i kishte këmbët si shtylla e
Teqes së Madhe; i kishte llërët më të trasha se qafa e
buallicës së Makes; i kishte vithet e gjera, si të
mushkës së Ramizit të Nurës; i kishte cicat e mëdha
si të lopës së Canit të Kastratit” 35 ;
- për Xhaferin e Nallbanit thuhet se “punonte
shalaxhi” 36 ;
- për Arifin e Hamallit thuhet së është i “fortë si
demat e Aqifit të Kasapit”;
- për Arifin e Tëhuajzimit thuhet se ishte “njeri i
sëmurë prej nervave”, pra ishte njeri i tëhuajzuar, i
rrënuar nga dhuna pushtetare;
- për Rudinën thuhet se ishte e pjellshme si toka
e Kosovës. Pra, si tokë e butë, shih emërtimin e deles
Rudë, pastaj mikrotoponimin Rudinë, për lëndinën
që ka bar të imët dhe të përshtatshëm për kullotjen e
deleve. Krahaso këtu edhe vajzë, rudë – e heshtur,
kokulur, e urtë si dele etj.;
- për Pulecin e Kurtit thuhet se i kishte “krahët e
lëshuar, të varur,…. Duart e shkurta, trashalluqe, si
copa cungu dhe barkun e rrumbullakët”. 37
Përcaktuesi formal dhe filologjik i vogëlsisë së tij
është edhe prapashtesa –ec;

35
Po aty, f. 21-22.
36
Po aty, f. 195.
37
Po aty, f. 65.
92 Begzad Baliu
- për Nadi Sitaxhiun thuhet se ishte “zejtar që
punonte kalanica” 38 .;
- për Skeren e Vidhaxhiut thuhet se ishte i
prirur për të shikuar vithe;
- për Shake Dashjen thuhet se ishte “vejusha e
molisur, që gjithmonë e ka pasur shtëpinë
kopleraj” 39 ;
- për Maculen e Dushes thuhet se i lyente flokët
me brilant;
- për Malin e Kelmendit thuhet se ishte
kelmendas;
- për Shadanin e Merakut se ishte merakli;
Po kështu mund të thuhet edhe për personazhet
e tjera, përkatësisht për antroponimet dhe sidomos
për patronimet e tyre:
- Aqifi i Kasapit tregon zejen me të cilën është
marrë prindi i tij;
- Miranda është vajzë e qetë, që “lëmonte flokët e
një kukulle”;
- Asllani i Qorrit ishte i prirur të merrej me
politikë. Patronimi me të cilin cilësohet është i tipit
hipokoristik;
- Teki Nallbani është nallban ose mbathës i
kuajve, “punonte shalëxhi” 40 .

38
Po aty, f. 65.
39
Po aty, f. 67.
40
Po aty, f. 195.
Onomastika e Kosovës 93
- Hajdini i Mëhallës së Qylit ishte njeri trutapë
ose i zbrazët (qyl), siç shprehet populli dhe autori etj.
Rrafshi semasiologjik i onomastikonit
Një numër tjetër i personazheve vetëshpjegohen
më për së afërmi përmes patronimeve të tyre, që në
të vërtetë janë toponime ose mikrotoponime të
antroponimizuara.
Në qoftë se për lexuesin e zakonshëm, leximi i
emrave të personazheve, sidomos i patronimeve,
perceptohet si vlerë përcaktuese, për njohësit e
onomastikës shqiptare, patronimet e tilla
përcaktojnë prejardhjen familjare, qytetare apo
krahinore të tyre: Metalia e Batushës (fshati Batushë
– Gjakovë); Aqifi i Dukagjinit (krahinë etnografike e
Kosovës); Pajaziti i Shkodrës (qytet); Musliu i
Kapeshnikut (Kapeshnicë, lagje në periferi të Pejës);
Durmishi i Pezës (fshati në mes të Tiranës dhe
Durrësit); Masari i Rugovës (krahinë etnografike);
Telalli i Pllanës (fshatra shqiptare në sanxhakun e
Nishit deri më 1878) dhe patronim i shpeshtë në
Kosovë; Mahalla e Hodumit (në dokumentet –
kadastrat turke gjenden të shënuara shpesh
oikonime të tipit: Mëhalla e Hodumit, Mehalla e
Vejushkave e të Vejanave dhe numri i banorëve të
tyre etj.). Gjithsesi, njohësi i mirë i onomastikës
shqiptare dhe shpesh edhe lexuesi i thjeshtë i këtij
romani, duke lexuar emrin e mbiemrin e
personazhit, Ajshja e Zeçanit, do të kujtojë apriori një
Ajshe të ardhur nga një fshat - Zveçani, duke lexuar
Telallin e Pasjaçes do të kujtojë apriori ose një
patronim formal ose toponimin Pasjak (katund në
perëndim të Gjilanit); duke lexuar Muslin e Kape-
94 Begzad Baliu
shnikut, autori do të kujtojë lagjen e Kapeshnicës në
Pejë dhe do të vërejë sigurisht se si përcaktori i
mikrotoponimit Rruga e Keçekollit është patroni-
mizuar nga oikonimi Këçekollë (katund në rrethin e
Prishtinës).
Në disa pjesë të tekstit, prania e onomastikës
(antroponimisë dhe patronimisë) del aq e theksuar,
saqë personazhet në një farë mase bëhen jo vetëm
pjesë konstituive e funksionit dhe e strukturës së
veprës, por krijohet bindja se këto personazhe, me
emrat dhe mbiemrat që mbajnë, nuk kanë funksion
tjetër, përveçse të zgjerojnë funksionin emocional
përmes rrafshit fonetik, leksikor e stilistik. Në këtë
mënyrë, antroponimet dhe toponimet e sidomos
patronimet e tilla, synojnë të bëhen gjuha poetike e
kësaj proze. Natyrisht, emërtimet e tilla të
personazheve kanë funksione dhe domethënie të
caktuara: ato, në shikim të parë përballë situatave
në të cilat paraqiten, shpjegojnë gjendjen shpirtërore
të personazheve, botëkuptimin e tyre, karakterin
vetjak, vetitë fizike, morale, psikologjike, ëndrrat dhe
realitetin, prirjet mendore dhe synimet largvajtëse,
prejardhjen krahinore, qytetare ose familjare,
statusin shoqëror etj. Ata shfaqen në vepër si në
skenën e teatrit: si hiena, si statuja, si botë
kulturore, si bashkësi politike etj., me funksione që
nga proza në prozë plotësojnë imazhe, mjedise dhe
qasje autentike, nëpër të cilat udhëton imagjinata e
autorit.
Siç mund të shihet, jo për shkaqe formale e aq
më pak historike, por para së gjithash për shkaqe
simbolike, autori krijon edhe trajta të ndryshme të
Onomastika e Kosovës 95
emërtimeve duke antroponimizuar leksikun, duke
patronimizuar antroponimet dhe toponimet dhe
duke i zbunuar ato veç e veç, përmes këmbimeve të
rregullta fonetike e morfologjike, që kryesisht nuk
dalin jashtë normave gramatikore të sistemit të
gjuhës shqipe. Kuptohet, asnjëherë kjo nuk është e
rastit, sado formal të duket motivi denominues
antroponimik ose patronimik i demiurgut, në këtë
rast i autorit të romanit. Në këtë mënyrë, përmes
simbolikës së emërtimit të personazheve, autori
sintetizon karakterin e klaneve politike, shprehitë e
grupeve kulturore e shkencore dhe pamjen feudale
të tyre në jetën e një qyteti, i cili sigurisht, për shkak
të tyre dhe për shkaqe të tjera si këto, është
emërtuar Vajzan, që po të verbalizohet, merr
kuptimin e qytetit që ka zënë vajin, që në formulimin
leksikor del si një kompozitë e ngurosur nga
shprehjet: Vaj me zë, që siç thotë edhe vetë autori,
Rexhep Qosja, në një intervistë: “...është vepra në të
cilën jeta shikohet me sytë e dhembjes”. 41
Si paraqiten këto raporte ndërmjet leksikut që
ngrihet në shkallën e nocioneve e simboleve dhe
leksikut të antroponomizuar. Një strukturë e pasur
dhe e ndërtuar mbi “paradigma përmbajtjesore e
semantike”, 42 është arritur në tregimin “Horostati”,
në të cilën Astriti paraqet “kod” më vete, pra, paraqet
kodin esencial (X), ndërsa personazhet e tjera rreth

41
R. Q o s j a , Nocione, ….. f. 247.
42
Shefki Sejdiu, “Rreth disa motiveve denominuese në antroponimi”,
Gjurmime Albanologjike – seria e shkencave filologjike, nr. 21 – 1991,
Prishtinë, 1992, f. 63.
96 Begzad Baliu
tij, sipas funksionit artistik dhe zgjedhjes linguistike
(përveç Xhezairit të Gjikës), paraqesin kodin e
përbashkët formal (x1, x2, x3, x4, x5, përkatësisht X =
x1 + x2 + x3 + x4 + x5). Në anën tjetër qëndron kodi
esencial i Xhezairit të Gjikës (Y), por edhe pse ai
është i vetmuar (Y=Y’), ndaj tij personazhet e kodit që
janë x1, x2, x3, x4, x5 sillen edhe flasin veç e veç duke
plotësuar mendimin e kodit (personazhit) esencial Y.
Kjo do të thotë se Xhezairi i Gjikës (Y) me
konceptet e tij (të mirën, të madhërishmen, të
moralshmen etj.), vetvetiu në mënyrë simbolike u
kundërvihet koncepteve të X-it (x1 të së keqes, x2 të
së shëmtuarës, x3 të dhunës, x4 - urrejtjes etj.), që
x-i i paraqitur përmes personazheve me emra
simbolikë, prej nga edhe mund të krijohen relacionet
ekuivalente: x1=x1’, x2=x2’, x3=x3’, x4=x4’, (….)xn=xn’.
Në këtë rast, Astriti është qendra, fjala e parë,
është spektër konceptual, por bartësit e mendimeve
të tij janë antroponimizuar dhe këtu janë
personazhet e tipit antropozoomorfik dhe zbunues,
që e rrethojnë Astritin: Dashi, Ujku, Meli, Besniku,
Kajmaku dhe Galani, ndërsa Xhezairi i Gjikës, bëhet
drejtpërdrejt rrezatim i kuptimeve dhe koncepteve
morale e estetike, përmes të cilave dialogon me
konceptet e “antroponimizuara” të Astritit.
Kështu, në prozën e estetizuar të Rexhep Qosjes,
në të cilën antroponimet dhe patronimet paraqesin
vlera filologjike dhe koncepte estetike e etike
njëkohësisht, Dashi (kokëfortësinë), Ujku (forcën),
Besniku (besnikërinë), Kajmaku (lakminë), Galani (të
zezën) etj., mund të ndërtohen lidhje (marrëdhënie)
Onomastika e Kosovës 97
të plota ndërmjet Xhezairit të Gjikës (Y) dhe Astritit
(X) sipas kësaj skeme:

X = Y1’
1

X = Y2’
2

X X = Y3’ Y
3

X = Y4’
4

X = Y5’
5

Në këtë aspekt, sistemin më kompleks, por të
parë nga rrafshe të tjera simbolike, gjuhësore,
historike e fetare e përbën Danjolli i Sherkës. Këtë
element të rëndësishëm e ka vënë re më parë edhe
kritiku Hasan Mekuli, i cili ka shkruar: “(...)Figura
fantastike e djallit, Lanetit, nënkupton edhe të keqen
më të thellë…. Ai është Danjoll Sherka, i cili, i marrë
brenda suazave të ngushta të emrit që ka, e që është
një emër i zakonshëm, shqiptar, mbase mund të ketë
kuptimin e vet “origjinal”. […] Mirëpo ai, megjithatë,
do të mund të ishte ndonjë Dane, Danillo, Danço,
David, Dino, Deus ose Diabolo etj., dhe ta ketë edhe
emrin dhe mbiemrin të lidhur me rrënjën sherr, si
98 Begzad Baliu
Serka ose me ndonjë “rrënjë” tjetër me kuptim të
urryer”. 43
Le t’i shohim vetëm disa rrafshe kombëtare,
gjuhësore, mitologjike, legjendare, fetare, historike
pa u ndalur në analizë, mbi të cilat do të mund të
mbështesim antroponimin Danjoll, që për rrënjë të
shqipes do të mund të kishte antroponimin me
prejardhje orientale Ramadan:
I. Ramadan
II. Dan
III. Danush
IV. Danjoll
V. Dane, Danillo, Danço, David, Dino, Deus, Diabolo
etj.
VI. Ibilis, Juda, Firaun
VII. Xhahil, Katil
VIII. Djall, Dreq
IX. Danaj etj.

I kësaj radhe është edhe mbiemri i Danjollit, që
me rrënjën “sherr”- siç thotë Hasan Mekuli – vetëm e
zgjeron dhe e përforcon individualitetin e tij:
I. Danjolli i Serkës
II. Sherkë (oikonim në roman)

43
H a s a n M e k u l i , Simbolika e një realiteti…..f. 955.
Onomastika e Kosovës 99
III. Sherkë-a (antroponim i gjinisë femërore)
IV. Sherr-i (fjalë e gjinisë mashkullore).

Çështje të strukturës gjuhësore të toponimeve,
antroponimeve dhe patronimeve
I mbështetur në rrënjën e fjalës dhe në kuptimin
e saj, si edhe në nyjën cilësuese mashkullore,
Danjolli do të duhej të quhej Danjolli i Sherkut, pra,
të patronimizohej toponimi i gjinisë femërore, por
autori mëse njëherë ndryshon gjininë gjatë
antroponimizimit e sidomos gjatë patronimizimit të
fjalëve ose toponimeve të ndryshme: Ajshja e Dreshit
në vend të Ajsha e Dreshajve; Fanusha e Lelit në
vend të Fanushes së Lejlasë; Rruga e Keçekollit në
vend të Rrugës së Keçekollës etj., si në rastin e
Binakut të Kusarajve. Pra, gjinia e antroponimeve
dhe sidomos e patronimeve nuk varet nga semantika
e patronimeve ose “seksi i vetave në shqyrtim – siç
thotë Andre Martineja, - por nga gjinia e fjalëve” 44 ,
në këtë rast të onomave.
Me poliseminë filologjike dhe letrare që ngërthen,
Danjolli i Sherkës, i përgjigjet më së miri përkufizimit
të simbolit që jep Erih Fromi, i cili mbase edhe për
Danjollin do të thoshte: “...ai përfaqëson një gjë dhe
paraqet diçka tjetër”. Kështu, kryepersonazhi
Xhezairi i Gjikës, është individ i kompletuar me të

44
A n d r e M a r t i n e , Elemente të gjuhësisë së përgjithshme,
Prishtinë, 1983, f. 169.
100 Begzad Baliu
gjitha dimensionet, sipas lëndës përmbajtjesore –
gjuhësore dhe sipas tipizimit letrar.
Me qëllim të krijimit të situatave të veçanta,
sforcimin e semantikës së patronimeve, zbunimin e
tyre etj., autori, gjatë emërtimit të personazheve,
përdor edhe disa fonema me qëllime efekti, të cilat
marrin edhe funksione filologjike - historike:
- xh : gj, Xhezairi i Gjikës
- th: dh, Skera Vidhaxhiu, njeri i prirur për të
shikuar vithe (po të mos e kishte këtë shpjegim, në
aspektin gjuhësor, etimologjia e këtij patronimi do të
kërkohej te fitonimi Vith-i (Ulmus):
- e : a, Maxhiti : Mexhiti
- o : e, Borishë : Berishë
- s : sh, Sahit : Shahit
- ç : k, Çoçoja : Keçkoja
- h : j, Rrospihes : Rrospijes etj.
Nga shembujt e radhitur më lart, të cilët i ka
krijuar autori, apo nga variantet e tyre, shihet se
pjesa më e madhe kanë funksion semantik të
trajtave dialektore të saj, ndërsa disa këmbime e
barazime të tjera bëhen sipas motiveve letrare e
estetike, prandaj, për këtë arsye dalin jashtë
normave gramatikore të gjuhës shqipe. Ky është një
mekanizëm gjuhësor, që zbret, siç do të thoshte
Zherar Zheneti, prej rrafshit simbolik të fjalëve, në
rrafshin simbolik të fonemave.
Nga aspekti gjuhësor do parë edhe ndërtimi i
disa antroponimeve e patronimeve (që në fjalorin
Onomastika e Kosovës 101
onomastik të shqipes hyjnë në grupin e
antroponimeve e patronimeve zbunuese (përkëdhe-
lëse e përbuzëse), si: (H)aqifi i Xhemajl Abazit, Cani
(Hasani), Asllani i Kastratit), Mëhalla e (Ab)dylit, Ceni
(Hyseni) i Plepollit, Musliu i Gjym(shytit), Rin(ushi) i
Abazit etj.
Pjesa më e madhe e patronimeve me të cilat
cilësohet veprimtaria profesionale e personazheve
përfundojnë me prapashtesën turke –xhi: Samarxhiu,
Kallajxhiu, Vidhaxhiu, Qeleshexhiu, Sitaxhiu, ose
edhe mikrotoponimi Rruga e Zhgunaxhinjve etj. Se sa
i rëndësishëm është funksioni i kësaj prapashtese,
dhe në çfarë përmasash shfaqet, dëshmon edhe
teksti i mëposhtëm i nxjerrë nga romani:
- me prapashtesën -xhi: “hamaxhinjtë, gështenja-
xhinjtë, tatlixhinjtë, sharraxhinjtë, kacaxhinjtë,
sturaxhinjtë, sheqerxhinjtë, kitërxhinjtë, kapto-
rxhinjtë, plancaxhinjtë, zorraxhinjtë, tabakxhinjtë,
teneqexhinjtë, kallajxhinjtë, jorganxhinjtë, zhguna-
xhinjtë, furraxhinjtë, arpaxhikxhinjtë, tupanxhinjtë,
telallaxhinjtë, briskaxhinjtë, leshexhinjtë, mufte-
xhinjtë, gagaxhinjtë, jelekxhinjtë, mullixhinjtë, papu-
çexhinjtë, kundraxhinjtë, ashçixhinjtë, kafexhinjtë,
leblebixhinjtë”. 45
- me prapashtesën –olli: Keqekolli, Pushkolli,
Kasapolli, Plepolli, Karakolli, Farolli, ose edhe patro-
nimet familjare Zhugolli, Tapqolli etj.
Në ndërtimin e antroponimeve dhe sidomos
patronimeve, parashtesa më e pranishme është ajo e

45
R e x h e p Q o s j a , Vdekja me vjen…, f. 132-133.
102 Begzad Baliu
ndikimit oriental kara-: Karakolli, Karahudra,
Karahasani, Karahodra etj.
Me rëndësi janë edhe sistemet antroponimike të
ndërtuara shpesh edhe në familjet tona si: Adimi,
Kujtimi, Vetimi, ose Albani dhe Asllani, efekti i të
cilëve lidhet me prapashtesën e përbashkët,
parashtesën apo madje edhe vetëm me një fonemë
përfaqësuese.
Ndryshe nga patronimet që janë mjaft të
shënjuara fonetikisht dhe morfologjikisht
(parashtesa dhe prapashtesa), antroponimet dalin
kryesisht me parashtesën –ush, me të cilën, në
fjalorin antroponimik të shqipes, janë të shënuara si
patronime të tipit zbunues (përkëdhelës): Rinush-i,
Fanush-ja, Skarmush –i etj. Te antroponimi i fundit
bie në sy, përveç prapashtesës –ush, që është e
rregullt, edhe rrënja e fjalës që është më shumë një
shpërfytyrim i individit (në këtë rast hajnit), që
pështillet e çpështillet si karkaleci për të gjetur
vrimën e për të futur dorën, prandaj edhe prania në
fillim e tingujve s dhe k bëhet për të përforcuar
vlerën tingëllore në fillim të antroponimit që
përfundon me prapashtesën zbunuese -ush. Një
pjesë e antroponimeve nuk është vështirë të
çetimologjizohen vetvetiu nga cilësimet që përmbajnë
si patronime, ndërsa këto janë vënë kryesisht në
mbështetje të vlerave semantike leksikore që kemi:
Bardhyli i Pilingjurkes, Kapllani i Rrospihes, Lec
Paçarizi, Shake Dashja, Macula i Dushës, Fanushja e
Mashes, Kujtimi i Tarakut, Agimi i Prushit etj.
Një funksion të tillë kanë edhe patronimet me
bazë motivuese në botën bimore dhe shtazore:
Onomastika e Kosovës 103
Bidajeti i Gjelit, Xhemajli i Dushkut, Xhevati i
Kënduesit, Xhevati i Pulës, Hasani i Tarakut, Masari i
Hudrës, Agimi i Karahudrës, Bujupi i Patkajve, Ymeri
i Këpurdhës, Afijetja e Dashit, Mazllumi i Qershisë etj.
Cilësitë e personazheve autori i shpreh edhe përmes
antroponimeve kur mungojnë patronimet: Dashi,
Ujku, Galani etj.
Le të shohim si e ndërton mendimin e tij autori
përmes narratorit edhe me anë të antroponimeve e
patronimeve të tyre: “Duhet të them, meqë lexuesit
me siguri i intereson identiteti i plotë i personazheve
të mia, se këmbët, duart, sytë, kokat dhe zërat i
përbëjnë këto pesë karaktere: Misini i Muratit, Mahiri
i Qefserit, Danjolli i Sherkës, Syla i Pupovcit dhe
Kadriu i Lajlasë”. 46

Fjalorthi onomastik i romanit “Vdekja më vjen
prej syve të tillë”

Për shkak të rolit shumë të theksuar që topo-
nimet dhe sidomos antroponimet dhe patronimet
paraqesin në krijimin e vlerave gjuhësore, semantike
dhe estetike, në ndërtimin e këtij romani, një pjesë e
të cilit u trajtua në këtë studim, ndërsa i plotë do të
përfshihet në projektin “Onomastikoni i romanit
shqiptar”, në fund po paraqesim të plotë listën e
toponimeve, antroponimeve dhe patronimeve sipas
rendit alfabetik:

46
R e x h e p Q o s j a , Vdekja më vjen …, f. 132-133.
104 Begzad Baliu

Toponimet
Bjeshka e Pashës: “gjendet në atë anën ku lind
dielli dhe që është e njohur me gurishtat dhe shpellat
më të bukura dhe më të pahulumtuara në këtë
anë”.(9) “Prej shumë shpellave të Bjeshkës së Pashës
më së shpeshti përmendej e ashtuquajtura Shpella e
Harapit” (9).
Bjeshkët e Thata: “me malet, me shkëmbinjtë,
me shenat, me ujqit, me arushat, me cubat dhe me
dorasit bashkë” (89)
Lumi i Mullenjave: “rëndom, shterronte në
zhegun e gushtit, diku në gjysmën e parë (5).
Shpella e Harapit: ”banorët e Vajazanit ia kanë
parë shumë herë sherrin (...) në këtë shpellë gjendet
një thesar i çmueshëm. (9-10)
Vajazani: “...përmes Vajazanit kalonte një lumë
i vogël, gati prroskë, të cilit vajazanasit i thoshin
Lumi i Mullenjave...(5); Qyteti ishte shtrirë në luginë,
i larmë, i gjatë dhe i gjerë, i mjegullisur prej tymtarëve
djathtas e i pastër si xhami ... (37); Në Vajazan jetojnë
gjithsej njëqind e shtatëdhjetë e shtatë mijë banorë,
prej të cilëve shtatë mijë janë pleq dhe plaka
shtatëdhjetë e shtatë vjeçarë, shtatëmbëdhjetë mijë
janë burra dhe gra të moshës dyzet e shtatë deri
pesëdhjetë e shtatë vjeçare, kurse gjithë të tjerët kapin
moshën shtatë, shtatëmbëdhjetë, njëzet e shtatë dhe
tridhjetë e shtatë vjeçare. (263); Në qendër të Vajazanit
është ngritur një godinë monumentale, e vetmja godinë
aq e madhe në këtë qytet, që ka shtatëmbëdhjetë
Onomastika e Kosovës 105
kate, që është e ndërtuar para shtatëdhjetë e shtatë
vjetësh dhe që ka një emër të bukur: Tempulli i
Letërsisë. (...) aty gjenden disa vepra, të vjetra dhe të
rralla, në botimin e tyre të parë që nuk gjenden
bashkarisht askund tjetër”. (267)
Xhamia e Madhe: “e rrethuar prej varreve të
vjetra e të reja, të vogla e të mëdha, të grave dhe të
burrave, të të vrarëve dhe të të vdekurve, me
minaren e saj të gjatë, që i bëhej e hollë, si thupër e
përkulur dhe që i bëhej se, tani, menjëherë, do të
përplasej në rrugë”. (62)

Antroponimet dhe patronimet

Adili i Tiganit: “i shoqi i Nadires. (...) “aktor i
Teatrit të madh të qytetit tonë”. (63)
Afietja e Dashit: “e shoqja e Lec Paçarrizi”.
(63); “e bija e Cokës së Plepollit, bukëpjekësit të
pensionuar të Mëhallës së Madhe”. (64)
Afrimi i Turshisë: “shkrimtar”. (128)
Agimi i Groshit: “dramaturg”. (34)
Amiri Shahitit: “skulptor”. (243)
Agimi i Qeserit: “vjershtor gjenial”. (144)
Ajkuna: “tezja e Xhezairit të Gjikes”. (137)
Ajroja e Pashës: “çalamani i pamartuar”. (247)
Albioni: “dramaturg”. (171)
Alltënja: “e shëmtuar”. (72)
106 Begzad Baliu
Alija i Tejës: “dramaturg”. (35)
Aqifi i Aliës: “mjekerrbardhë”. (121)
Arifi i Hamalit: “hamalli katrasyll, i trashë, po i
fortë dhe i shkathët”. (13); “I fortë si demat e Aqifit të
Kasapit”. (27)
Artani: “ishte pajisur edhe me një cilësi që s’e
kishte pasur: fliste shumë dhe i pyeste fqinjët për
gjërat që kurrë s’iu kishin shkuar në men”d. (170)
Areta: “shquhej me bukurinë dhe zgjuarsinë e
saj”. (173) ”E sëmurë prej andromanisë”. (173)
Asllani i Qorrit: “I biri i Mulla Jusufit, që është
imam në Xhaminë e Madhe dhe kryetar i Bashkësisë
së Fesë Islame në qytetin tonë”. (198)
Asllani: “merrej me leximin, shpjegimin dhe
publikimin e mbishkrimeve të varreve”. (...) “as shumë
i gjatë, as shumë i shkurtër, as shumë i hollë, as
shumë i trashë, as shumë i bukur por as shumë i
shëmtuar. (172)
Astriti: “kishte një trup mesatar, të plotë dhe që
nuk i dihej zanati”. (...) “sytë e tij të zinj, të urtë, të
vegjël...” (171)
Asllani i Prushit: “i ati i Nevruzit të Prushit”.
(198)
Astriti i Zekës: “romancier, tregimtar dhe
vjershëtor” (276); “ishte autori më i lexuar në Vajazan
dhe në qytetet e tjera të vendit (277); mbikëqyrësi i
rrënimit të Monumentit të Xhezairit”. (293)
Avdushi i Begut: “haxhi”. (121)
Onomastika e Kosovës 107
Avniu i Bejtës: “artist”. (37)
Bahrija: “grua e zonja ta fusë shejtanin në
shishe”. (92)
Bajrami i Alajve: “ka ndërtuar një vilë dhe
katër garazha që tani i jep me qira”. (145)
Bajrami i Sejdiut: “rrobaqepës”. (175)
Bedridini: “vëllau i Nuredinit, njeri
joshpirtmirë”. (25)
Berdiu i Rudit: “artist”. (124)
Bedriu i Bilallit: “kritik i ri “.(158)
Bedriu i Sturës: “kamerier i Hotelit të Madh”.
(153)
Belkizja: “gruaja e gjinekolog Hasanit”. (137)
Besa e Thaçit: “aktore”. (128)
Besniku: “Grupi i Dashit, Ujkut, Melit,
Kajmakut dhe Galanit”. (291)
Blerimi: “djali i Xhevdetit të Kënduesit”. (129)
Bislimi i Nevruzit: “gazetar i ri”. (129)
Bujupi i Patakajve: “i shurdhët”. (200)
Coka i Plepollit: “babai i Afitabes”. (64) “...dhe i
Cufit”. (67). “Bukëpjekës i pensionuar i Mëhallës së
Madhe”. (64)
Dalia i Dukajve: “...ishte dënuar me tri vjet
burg”. (144).
Danjolli i Sherkës: “Danjoll Firauni”. (54) (...)
“thotë se kishte lindur ditën e dielë”. (...) “Danjolli i
108 Begzad Baliu
Sherkës është njeri i bëshëm, i kuq si mishi i kalit, i
pashëm dhe, sigurisht, për të gjitha këto shkaqe nuk
ka kurrfarë andrrallash me trupin e vet të bëshëm. E
është e padyshimmtë se ai nuk ka kurrfarë
andrrallash as me ndërgjegjen e vet. Po si do të
mund të kishte andrralla me trupin një njeri si
Danjolli i Sherkës kur thonë se nuk e lodh për asgjë
ndërgjegjen e vet! Ai ka shumë tul pas veshit, ky tul e
bën ashtu të kuq si mishi i kalit, ia fle ndërgjegjen
dhe e bën ashtu të bëshëm dhe të pashëm. Sa herë e
shikoj Danjollin, me tërë atë tul pas veshit, më
kujtohen bizonët, ose elefantët, ose kuajt e Nilit, ose
edhe demat e bjeshkëve. Dhe, pse mos të jetë ashtu i
kuq Danjolli? Dhe, pse mos ta ketë tërë atë tul pas
veshit Danjolli? Dhe, pse mos të jetë ashtu i pashëm
Danjolli? Ka lindur ditën e dielë dhe të gjitha ditët
e tjera i kalon si të dielën, ka një shtëpi
jashtëzakonisht të bukur me tetë dhoma pesë me
gjashtë dhe katër me pesë, me basen, me sallon për
mysafirët e shtrenjtë, me sallën e ping - pongut, me
nevojtore sa dhoma ime e fjetjes dhe me një veturë të
blerë në Romë, që e nis me pesëdhjetë kilometra
prej vendit tamam si ata artistët e rinj të Holivudit,
që i shohim aq shpesh në kinema dhe që aq shpesh
na i lënë gratë pa gjumë apo i frymëzojnë të shohin
gjithfarë ëndrrash. Dhe kjo pasje e bën të pashëm
dhe të bëshëm Danjollin, e çliron prej pakënaqësive,
që mund t’ia fusin krymbin e vuajtjes njeriut në
shpirt. Edhe miqtë e Danjollit janë të kuq, të bëshëm,
të pashëm si ai dhe, me siguri, i ka zgjedhur sipas
mostrës së vet apo e kanë zgjedhur ata sipas
mostrës së tyre. Njerëzit afrohen varësisht prej
shëmbëllesave trupore apo morale, prandaj nuk e ka
Onomastika e Kosovës 109
thënë kot ky populli ynë, të cilin Danjolli e do shumë
dhe mendon gjithnjë për mirëqenien e tij, se në më
thash me kënd rri të tregoj kush je. Thonë se ai e ka
një listë të miqve të vet të shtrenjtë, që të gjithë
qytetarë të shtrenjtë të qytetit tonë, i cili e ka
jashtëzakonisht të bukur boshtin e kurrizit, por i ka
jashtëzakonisht të sëmura gjymtyrët. Ndër ta ka
akëcilë që i gjenden Danjollit me të mira sa herë
mund ta ketë pisk në vendin e punës; akëcilë që i
gjenden me të mirë sa herë mund ta ketë pisk
gruaja e tij e bukur, që me bukurinë, fustanet,
gushoret, flokët dhe thonjtë, ia shton peshën Danjollit
që, edhe ashtu, është mjaft i rëndë. Prej nënës së tij
largpamëse Danjolli ka trashëguar cilësinë më të
çmuar që mund të trashëgojë njeriu prej nënës së
vet: cilësinë që të zgjohet herët, prandaj edhe nuk e
thotë kot se kush zgjohet herët ka dy fate, ndërsa
kush zgjohet vonë nuk e ka asnjë të sigurt. E Danjolli
zgjohet në pikë të sabahit, han kaftjallin, pi çajin e,
pastaj, kafenë allaturka, i puth fëmijët në gjumë, e
pickon gruan në faqen e saj të zbehtë dhe i kërcen
veturës së tij, që e nis me pesëdhjetë kilometra
prej vendit. Megjithëse zgjohet aq herët, Danjolli nuk
duket kurrë i lodhur dhe unë ia kam shumë zili pse
është gjithmonë ashtu i freskët. Pse është i freskët?
Sepse, gjithmonë është në ajër, kudo që
grumbullohen njerëzit; ai disi kujdeset shumë për
shëndetin e vet, dhe në qoftë se qejfet e tepruara të
natës nuk i konsiderojmë si barrë për trupin, atëherë
ai nuk i bën ndonjë keqpërdorim të posaçëm trupit
të vet të bëshëm, përpos kur bën rojë para shtëpive
të shkrimtarëve apo i përcjell rrugëve e
kafeneve. Nganjëherë kur e shoh Danjollin tonë në
110 Begzad Baliu
mbrëmje, shpesh, ashtu të çlodhur, të kuq dhe të
freskët, më kujtohet Faruku i Egjiptit, i cili ishte
ngjitur jashtëzakonisht lart në karrierën e tij dhe,
megjithëse ishte ngjitur aq lart, ishte plagosur fare
pakëz kur ishte rrëzuar. Dhe mendoj se si është e
mundu r të bjerë njeriu prej një lartësie aq të madhe
dhe, prapë, mos të vritet dhe një e ndodhur e tillë,
më kandis edhe mua të provoj të ngritem lart, por,
rishtazi, mendoj, dhe vendos, se është më mirë mos
të ngjitem lart sepse prej atyre që ngjiten lart dikush
plagoset pak, dikush më shumë, kurse dikush e
thyen qafen plotësisht kur bie poshtë. Dhe unë u
frikësohem jashtëzakonisht lartësive çfarë janë ato në
të cilat ishte ngjitur Faruku për shkak se jam i
bindur mprapsht se për t’u ngjitur ashtu lart duhet
ecur shumë lakadredhas dhe nëpër do shkallë të
veçanta, e unë nuk di të eci lakadredhas, as të ruaj
peshën nëpër shkallët e veçanta”. (51)
E çka s’më kanë folur ata krejt për fëmijërinë
dhe rininë e tij. Më kanë thënë se në rininë e
hershme ishte kopuku më i lazdruar, më i
përkëdhelur dhe më i qortuar në mëhallën e tij, e
mund të ishte edhe në qytet. Një herë, më thoshte
Rudina, ia kishte vënë samarin keqas një fqinji - atij
Mujës së Pelanit - por kjo shaka ishte bërë aq me
mjeshtëri argëtuese saqë më shumë paska
shkaktuar gaz sesa dhembje. Ky Muja paska thënë
se Danjollin do të duhej lidhur këmbë e duar për
shkak se i zgjidhur ua kishte sjellë shpirtin në
hundë kojshive me marifetet e tij”. (51)
Flokët e mi janë të verdhë, si gruri i pjekur në
verë dhe, sado m’u kanë rralluar pakëz përpara,
Onomastika e Kosovës 111
akoma vezullima e tyre mund të shihet deri ku
mbërrin syri i njeriut. Sytë e mi janë të kaltër, disi në
të verdhë, të butë, si sytë e nuses së re kur palohet
dhe, vetëm kohë pas kohe, prej tyre dalin do xixa,
prej të cilave është djegur dikur edhe palca e grave
në asht. Faqet e mia janë të bardha e të plota dhe
prej tyre shkëlqen njëfarë nuri, si prej faqeve të atyre
shkrimtarëve, që e mundojnë ndërgjegjën e vet me
mendime djallëzore”. (122)
Xhezairi i Xhikës për DANJOLLIn e SHERKËS: i
cili thotë se kishte lindur ditën e diel dhe nëna e tij
largpamëse i kishte thënë se do të jetonte gjatë, se
do të jetonte gjatë dhe i lumtur pikërisht pse kishte
lindur ditën e dielë, si ditë e fundit e javës. Kjo është
dita më e bardhë e javës kur njerëzit pushojnë,
shkojnë në shëtitje, i bëjnë vizita njëri tjetrit, luajnë
bixhoz, ia shtrojnë mezes e pijes dhe u vërsulen si
hamshorë grave apo dashnoreve të tyre të shkathëta.
Dhe Danjolli është njeri i lumtur që do të jetojë
gjatë, gjatë, përtej mesatares së njerëzve tanë, për
shkak se të gjitha ditët e tjera të javës i kalon porsi
të dielën. Danjolli i Sherkës është njeri i bëshëm, i kuq
si mishi i kalit, i pashëm dhe, sigurisht, për të gjitha
këto shkaqe nuk ka kurrfarë andrrallash me trupin e
vet të bëshëm. E është e padyshimtë se ai nuk ka
kurrfarë andrrallash as me ndërgjegjen e vet. Po si
do të mund të kishte andrralla me trupin një njeri si
Danjolli i Sherkës kur thonë se nuk e lodh për asgjë
ndërgjegjen e vet! Ai ka shumë tul pas veshit, ky tul e
bën ashtu të kuq si mishi i kalit, ia fle ndërgjegjen
dhe e bën ashtu të bëshëm dhe të pashëm. Sa herë e
shikoj Danjollin, me tërë atë tul pas veshit, më
112 Begzad Baliu
kujtohen bizonët, ose elefantët, ose kuajt e Nilit, ose
edhe demat e bjeshkëve. Dhe, pse mos të jetë ashtu i
kuq Danjolli? Dhe, pse mos ta ketë tërë atë tul pas
veshit Danjolli? Dhe, pse mos të jetë ashtu i pashëm
Danjolli? Ka lindur ditën e dielë dhe të gjitha ditët
e tjera i kalon si të dielën, ka një shtëpi
jashtëzakonisht të bukur me tetë dhoma pesë me
gjashtë dhe katër me pesë, me basen, me sallon për
mysafirët e shtrenjtë, me sallën e ping- pongut, me
nevojtore sa dhoma ime e fjetjes dhe me një veturë të
blerë në Romë, që e nis me pesëdhjetë kilometra
prej vendit tamam si ata artistët e rinj të Holivudit,
që i shohim aq shpesh në kinema dhe që aq shpesh
na i lënë gratë pa gjumë apo i frymëzojnë të shohin
gjithfarë ëndrrash. Dhe kjo pasje e bën të pashëm
dhe të bëshëm Danjollin, e çliron prej pakënaqësive,
që mund t’ia fusin krymbin e vuajtjes njeriut në
shpirt. Edhe miqtë e Danjollit janë të kuq, të bëshëm,
të pashëm si ai dhe, me siguri, i ka zgjedhur sipas
mostrës së vet apo e kanë zgjedhur ata sipas
mostrës së tyre. Njerëzit afrohen varësisht prej
shëmbëllesave trupore apo morale, prandaj nuk e ka
thënë kot ky populli ynë, të cilin Danjolli e do shumë
dhe mendon gjithnjë për mirëqenien e tij, se në më
thash me kënd rri të tregoj kush je. Thonë se ai e ka
një listë të miqve të vet të shtrenjtë, që të gjithë
qytetarë të shtrenjtë të qytetit tonë, i cili e ka
jashtëzakonisht të bukur boshtin e kurrizit, por i ka
jashtëzakonisht të sëmura gjymtyrët. Ndër ta ka
akëcilë që i gjenden Danjollit me të mira sa herë
mund ta ketë pisk në vendin e punës; akëcilë që i
gjenden me të mirë sa herë mund ta ketë pisk
gruaja e tij e bukur, që me bukurinë, fustanet,
Onomastika e Kosovës 113
gushoret, flokët dhe thonjtë, ia shton peshën Danjollit
që, edhe ashtu, është mjaft i rëndë.
Prej nënës së tij largpamëse Danjolli ka
trashëguar cilësinë më të çmuar që mund të
trashëgojë njeriu prej nënës së vet: cilësinë që të
zgjohet herët, prandaj edhe nuk e thotë kot se kush
zgjohet herët ka dy fate, ndërsa kush zgjohet vonë
nuk e ka asnjë të sigurt. E Danjolli zgjohet në pikë të
sabahit, han kaftjallin, pi çajin e, pastaj, kafenë
allaturka, i puth fëmijët në gjumë, e pickon gruan
në faqen e saj të zbehtë dhe i kërcen veturës së tij,
që e nis me pesëdhjetë kilometra prej vendit.
Megjithëse zgjohet aq herët, Danjolli nuk duket kurrë
i lodhur dhe unë ia kam shumë zili pse është
gjithmonë ashtu i freskët. Pse është i freskët? Sepse,
gjithmonë është në ajër, kudo që grumbullohen
njerëzit; ai disi kujdeset shumë për shëndetin e vet,
dhe në qoftë se qejfet e tepruara të natës nuk i
konsiderojmë si barrë për trupin, atëherë ai nuk i bën
ndonjë keqpërdorim të posaçëm trupit të vet të
bëshëm, përpos kur bën rojë para shtëpive të
shkrimtarëve apo i përcjell rrugëve e kafeneve.
Nganjëherë kur e shoh Danjollin tonë në mbrëmje,
shpesh, ashtu të çlodhur, të kuq dhe të freskët, më
kujtohet Faruku i Egjiptit, i cili ishte ngjitur
jashtëzakonisht lart në karrierën e tij dhe, megjithëse
ishte ngjitur aq lart, ishte plagosur fare pakëz kur
ishte rrëzuar. Dhe mendoj se si është e mundur të
bjerë njeriu prej një lartësie aq të madhe dhe, prapë,
mos të vritet dhe një e ndodhur e tillë, më kandis
edhe mua të provoj të ngritem lart, por, rishtazi,
mendoj, dhe vendos, se është më mirë mos të ngjitem
114 Begzad Baliu
lart sepse prej atyre që ngjiten lart dikush plagoset
pak, dikush më shumë, kurse dikush e thyen qafen
plotësisht kur bie poshtë. Dhe unë u frikësohem
jashtëzakonisht lartësive çfarë janë ato në të cilat
ishte ngjitur Faruku për shkak se jam i bindur
mprapsht se për t’u ngjitur ashtu lart duhet ecur
shumë lakadredhas dhe nëpër do shkallë të veçanta,
unë nuk di të eci lakadredhas, as të ruaj peshën nëpër
shkallët e veçanta.
Po, unë, ndoshta, u tutem lartësive edhe për
shkak se më merren mendtë prej tyre, ashtu siç më
janë marrë në fëmijëri sa herë jam ngjitur nëpër
mollë, dardhë, bredha, qershia, kumbulla apo vidha.
Kam edhe të tjera qoshe shpirti unë, qe besa. Ju
frikësohem shumë edhe shpejtësive, e sidomos
shpejtësisë me të cilën e nis Danjolli veturën e tij
luksoze.
Shikoje, shikoje edepsëzin si fluturon, si fluturon si
korbat kur i vërsulen stërvinës, shikoje, or Xhezairi i
Gjikës, si eglendiset në veturën e tij të blerë në Romë
porsi xhindi në sexhade. Rudina ka të drejtë kur
thotë se i terratisen sytë sa herë e sheh Danjollin
duke fluturuar ashtu. Dhe, për bindjen time, është
fat i madh që të gjithë të tjerët nuk eglendisen dhe
nuk i duan lartësitë, dhe nuk i duan shpejtësitë si
Danjolli i Sherkës, sepse sikur të dëshironin të
gjithë të ngjiteshin, të ngjiteshin si ai dhe sikur të
dëshironin të gjithë të tjerët të fluturonin si ai,
atëherë do të kishte shumë viktima: viktima të
lartësive dhe viktima të shpejtësive. Atëherë toka
jonë e shkretë do të mbushej me viktima të lartësive
dhe me viktima të shpejtësive, të cilave do t’u
Onomastika e Kosovës 115
versuleshin ujqit, të cilët prej mishit të tyre do të
tërboheshin dhe, ashtu të tërbuar, do t’i kafshonin
njerëzit e shëndoshë, njerëzit e shëndoshë do të
tërboheshin, njerëzit e tërbuar do t’i molepsnin
njerëzit e tjerë të shëndoshë dhe do të shtohej
shumë, pa masë, numri i njerëzve të tërbuar.
A thua kanë të drejtë Agimi i Karahudrës,
Esadi i Polloskës dhe Rudina kur thonë se Danjolli
mund të jetë i krijuar prej gjenit të tepruar? A thua
kanë të drejtë kur thonë se ai mund të ngjitet aq lart
dhe mos të rrëzohet dhe të ecë aq shpejt e mos ta
thyej qafën për shkak se ato shkathtësi i ka
trashëguar prej babait, që ishte aq i njohur në
kohën e vet? Unë nuk mund ta di sa kanë të drejtë
ata, megjithëse Agimi e njeh mirë psikologjinë, Esadi
sociologjinë, kurse Rudina është një enciklopedi e
vogël mjekësore. Danjolli është normal në të gjitha
pikëpamjet dhe, në qoftë se ka diçka të
jashtëzakonshme në trupin, në kokën e në jetën e tij,
atëherë ajo e jashtëzakonshme i detyrohet më parë
tulit që ka pas veshit dhe numrit të madh të rruazave
të kuqe të gjakut, që janë pasojë e mënyrës së jetës së
tij të tanishme, se sa të ndonjë trashëgimi prej babait
apo të së ëmës. Të kishte trashëguar Danjolli diçka
të keqe prej të parëve të vet, ose, së paku, mos të
kishte trashëguar asgjë, atëherë miqtë e tij të shtrenjtë
do të hiqnin dorë prej tij ashtu siç heqin priftërinjt
dorë prej priftit të çkishëruar.
E çka s’më kanë folur ata krejt për fëmijërinë
dhe rininë e tij. Më kanë thënë se në rininë e
hershme ishte kopuku më i lazdruar, më i
përgëdhelur dhe më i qortuar në mëhallën e tij, e
116 Begzad Baliu
mund të ishte edhe në qytet. Një herë, më thoshte
Rudina, ia kishte vënë samarin keqas një fqinji - atij
Mujës së Pelanit - por kjo shaka ishte bërë aq me
mjeshtëri argëtuese saqë më shumë paska
shkaktuar gaz sesa dhembje. Ky Muja paska thënë
se Danjollin do të duhej lidhur këmbë e duar për
shkak se i zgjidhur ua kishte sjellë shpirtin në
hundë kojshive me marifetet e tij. Dhe Danjolli i
kishte dëgjuar këto fjalë, që s’i kishin pëlqyer, dhe
kishte vendosur t’ia kyçte gojën një herë e
përgjithmonë Mujës dhe, ç’është e vërteta, ia kishte
kyçur ashtu siç nuk ishte kujtuar kurrë t’ia kyçte
fqinji fqinjit në sipërfaqen e dheut. Fqinji në fjalë
kishte një lopë që ishte shtylla e konakut të tij;
Danjolli e dinte se kjo lopë ishte shtylla e konakut të
Mujës, prandaj kishte vendosur që atë konak ta bënte
të përzishëm në një mënyrë fare të çuditshme. Një
ditë prej ditësh e kishte zënë lopën afër shtëpisë, ia
kishte mëshuar topuz hekuri në kokë dhe, ashtu të
cofur, e kishte mbështetur për murin e konakut të
fqinjit. Që ta bënte pisllëkun e tij sa më të pistë ai
kishte marrë, pastaj, një cigare Zetë, ia kishte vënë
lopës në gojë dhe udhëtarët e kishin parë lopën me
cigare të Zetës në gojë dhe kishin menduar mos i
zoti i shtëpisë ishte çmendur. Për një kohë të gjatë
askush nuk e kishte ditur se këtë pisllëk e kishte bërë
Danjolli i Sherkës, megjithëse të gjithë mendonin se
ai nuk dinte të merrej me pisllëqe ashtu argëtuese e
ashtu të buta. Dhe ai, me të vërtetë, nuk ishte marrë
më me shaka të tilla të pista, por të buta: ishte
shkolluar, kishte kryer fakultetin, ishte bërë njeri
serioz, autoritativ, i fuqishëm, i nderuar dhe të gjithë
fqinjët ia kishin zili si kishte mbërrijtur, ai edepsëz, të
Onomastika e Kosovës 117
ngritej aq shpejt e aq lart e, në fund, të mësonte ta
niste veturën me pesëdhjetë kilometra prej vendit.
Në qoftë se tani i tekej të bënte shaka të pista,
atëherë ai bënte shaka në mënyra të tjera, që askujt
mos t’i shkonte mendja se i bënte Danjolli. Një prej
shakave të tilla, por kësaj radhe të përzishme, siç
ishte folur, e kishte bërë rishtazi në shpinën e një
fqinji, njëfarë Xhaferrit të Prushit, i cili kishte thënë
se Danjolli i Sherkës ka hipur lart në karrierën e tij sa
në majën e Bjeshkëve të Thata, dhe ka hipur aq lartë
në sajë të disa shërbimeve të caktuara që ua kishte
bërë disa vetave të caktuar. Danjolli e dinte se gruaja
ishte shtylla e konakut të këtij fqinji, prandaj edhe
kësaj here kishte vendosur ta bënte këtë shtyllë
rrapitoll me tokën. Ai ishte i ndërgjegjshëm se plaga e
gruas dhemb më shumë se plaga e burrit, ashtu
sikundër dëgjohet më larg britma e saj se sa britma e
të shoqit. Prandaj një ditë si rastësisht e kishte
gërrithur me veturë gruan e fqinjit dhe prej kësaj
gërrithjeje ajo kishte qitur shumë gjak, dy muaj
s’kishte ardhur në vete dhe gati kishte vdekur. Përse
të çuditem, prandaj, pse fqinjët i frikësohen aq
shumë Danjollit dhe krejt nderimin që ia bëjnë është
nderim që ia bëjnë nga frika! Se Danjolli di edhe
ndryshe. Sa i lumtur do të isha sikur mos të banonte
në fqinjësinë time. Mos kam nisur t’i frikësohem edhe
unë?” (45)
Rudina e Bardhit për Danjollin: “Shikoje dorën e
Danjollit. Kujt i ka rënë një herë me atë shpullë
nuk është çuar dymbëdhjetë ditë në këmbë. Nga
frika prej dorës së tij sa shumë familjet kanë shkuar
në Turqi! Do t’i paguash një ditë të gjitha këto.
118 Begzad Baliu
S’mbetet gjë pa paguar në këtë jetë. Atij që ua shkel
të tjerëve rrënjët, një ditë ia presin këmbët. Mendon
ti se nuk e di se si e ke ndërtuar këtë shtëpi! Me çfarë
hajnish. Hajn! Bir hajni! Kot tani sillesh si
halvetinjtë!” (196)
Dardanja: “e shoqja e Frankeshtajnit” (40)
Dashi i Bicit: “shtatëdhjetë e tetëvjeçari, që tani
e dhjetë vjet, kishte dalë vetëm tri herë prej Teqes së
Madhe”. (72)
Demiri i Zenelit: “arsimtari i fizikës”. (105)
Dervishi i Makailit: “burri i Trashes”. (20)
Dinorja e Kurtit: “motra e Xhezairit”. (88)
Enveri i Bushatit: “drejtori shkollës”. (214)
Eqremi i Patukut: “psikiatri më i madh i
qytetit”. (285)
Esadi i Jakovës: “piktor”. (37)
Esadi i Shokut: “politikan-partiak”. (124)
Esati i Palloskes: “sociolog” (40)
Esmaja: “Esmaja e Danjollit, edhe pse pesëdhjetë
e dyvjeçare, kishte veshur një fustan aq të çarë
përpara sa i kishin dalur cicat përjashta, të rrudhura,
të irnosura, disi të mykura”. (119).
Fanushja e Mashës: “gruaja e atij fakirit, Idrizit
të Mashës”. (67)
Fatmiri i Krosit: “jarani i Ajeshes së Zeqanit”.
(133)
Onomastika e Kosovës 119
Fazliu i Bajramit: “Fusnota: Nuk e di a mund të
jesh fajtor në qoftë se e sheh njeriun duke u mbytur
në ujë, po s’mund t’ia qesësh dorën? Nuk besoj! Kur
e kanë rrahur atë-Fazliun e Bajramit prej Treshice,
unë ia kam dëgjuar piskamën në zyrën time, por
nuk kam parë me sy si e kanë rrahur, çfarë mjetesh
kanë përdorur që t’ia nxjerrin fjalët, që ta detyrojnë të
tregojë se ku i ka fshehur armët. Ndoshta është
dashur ta them një fjalë: të them ta lëshojnë se nuk
mund ta pjellë i ziu armën në qoftë se nuk e ka. Po
ku kisha guxuar unë të flisja!” (60)
Galani i Sekut: “mustaqet e rruncallura,
sekretar i kooperativës së kundraxhinjve”. (292)
“Pjesëtar i klanit: Dashi, Ujku, Meli, Besniku,
Kajmaku”. (292)
Gëzimi: “Gëzimi sillet (...) si Muça pas daive.
Jeton duke u sjellë si në ringishpill dhe e ndien veten
për mrekulli”. (200)
Gjenci: “i biri i Binakut të Kusarajve dhe
Hatixhes”. (122)
Gjini i Ukshinit: “dramaturg” (...) “Gjini ishte
posaçërisht i dashur prej rinisë së Vajazanit”. (272)
Gjupi i Hunduzit: “piktor”. (37)
Hajdini i Mahallës së Qylit: “trutapë, trufasule,
si Hajdini i Mëhallës së Qylit, që i kalon netët e
ramazanit nën Urën e Gurit”. (220)
Hajdini i Gacatarrit: “kryeredaktor i gazetës
së vetme ditore të Vajazanit”. (164)
120 Begzad Baliu
Hajrushi i Këndusit: “Njëri nga vjershëtorët,
prozatorët, artistët, regjisorët, piktorët,
kompozitorët, këngëtarët, dhe gazetarët, që
mblidhen në kafenenë Khajami, në Rrugën e
Këpucëtarëve”. (150)
Hajro i Boshnjakut: furrtar. (23)
Hasani i Pakashticës: “romancier dhe tregimtar
që ka botuar trembëdhjetë tituj deri tani”. (158)
Hasnija: “Gruaja e Bedredinit. Ai kishte një
grua tekanjoze, që ishte e pakënaqur me burrin (...)
Hasnia kishte gjithnjë një fytyrë të vrenjtur, të thartë
si uthulla, zihej me gratë e tjera të shtëpisë, i rrihte
fëmijët, i fyente kunetërit, ua kthente fjalët
xhaxhallarëve”. (25)
Hatixhja: “Gruaja e Binakut të Kusarajve”.
(122)
Havaja: “nëna e Rudinës”. (81)
Hidajetja e Gjelit: “arsimtare e edukatës së artit
figurativ”. (105)
Idrizi i Mashës: “Fallëxhi, i shoqi i Fanishës së
Mashës”. (67)
Idrizi i Skerës: “Njëri nga vjershëtorët,
prozatorët, artistët, regjisorët, piktorët,
kompozitorët, këngëtarët, dhe gazetarët që rrinë te
kafene Khajami”. (150)
Jashari i Petlles: “qytetar me bibliotekë të
pasur”. (111)
Jetoni: “kalorësi i zemëruar”. (88)
Onomastika e Kosovës 121
Jozefina e Andonit: “arsimtare e muzikës”. (105)
Kadriu i Lejlasë. Shënim i narratorit: “Duhet ta
them, meqë lexuesin me siguri e intereson identiteti i
plotë i personazheve të mia, se këmbët, duart, sytë,
kokat dhe zërat i përbëjnë këto pesë karaktere: Misini
i Muratit, Mahiri i Qefserit, Danjolli i Sherkës, Syla i
Pupovcit dhe Kadriu i Lejlasë. Profesionet?
Gjithsesi të rëndësishme. Prej tyre njëri është
pensionist, një tjetër para pensionit, kurse tre të
tjerë në vlugun e aftësive dhe të mundësive të tyre”.
(195)
Kasëmi i Hoxhës: “poet” (35); “vjershër” (36);
“burri i Mamurjes” (35)
Keçkoja i Samarxhisë: “Keçkon e Samarxhisë e
kishin futur në haps për shkak se ua kishte prishur
virgjërinë vashave të medicinës duke ua paguar
pesëdhjetëmijë dinarë të vjetër virgjërinë”. (128)
Kumrija: “Është e martuar me Asllanin e Qorrit,
të birin e Mulla Jusufit, që është imam në Xhaminë e
Madhe dhe kryetar i Bashkësisë së Fesë Islame në
qytetin tonë. (...) Parvjet është pranuar në parti (...)
dhe, bile, është veprimtare e shquar e grave në
qytet. Kumria dhe Asllani kanë dy fëmijë: një djalë
dhe një vajzë, të dy u shkojnë në shkollë; djalin,
kur të vijë koha, mendojnë ta çojnë në Fakultetin e
Shkencave Politike se, siç e dëshmon me kërshërinë e
vet të madhe, e ka trashëguar prej gjyshit talentin
politik”. (88)
Kujtimi i Durmishit: “mësues”. (105)
Kujtimi: “djali i Ramizit te Borishes”. (99)
122 Begzad Baliu
Kushtrimi i Delisë: “romansier”. (281)
Lahu i Ismajlit: “këpucëtari i lagjes”. (157)
Lec Paçarizi: “rrobaqepës, heqkeqës”. (63)
Lejlaja: “aktore, rrumbullake, këmbëshkurtër”.
(126)
Masari i Thaqit: “vdes nga kanceri”. (128)
Masari i Rugovës: “skulptor”. (160)
Masari i Hudrës: “shkrimtar”. (206)
Mamurrja: “gruaja e vjershëtorit Kasëmit të
Hoxhës”. (38)
Mevludja: “e bija e Xhevdetit të Kënduesit”.
(144)
Meli Trakaniqit: “i dalluar per bibliotekën e
pasur”. (111)
Meta i Prebrezës: “ushqen qentë e rrugëve me
kockat e kasapëve”. (71)
Memë Abrashi: “marangoz, që kalamendej
rrugës, si t’iu kishin bërë gomë eshtrat e këmbëve.
Dejtë anësorë të qafës iu kishin mavijosur prej të
skuqurit të tepërt dhe vallëzonin tik-tak, tik-tak,
përafërsisht në pajtim me regëtimën e zemrës së
gruas që për herë të parë vesh këpucë me take. I
lëvrinin buzët pandërprerë, fliste vetë më vete,
murmuronte, ndoshta, shante apo mallkonte,
ndoshta uronte apo bekonte, ku ta di unë po, kur
më është afruar, kam dëgjuar se numëronte,
bënte hesap: pesëdhjetë e tetë dhe dhjetë bëjnë
Onomastika e Kosovës 123
gjashtëdhjetë e tetë, hiq tetë bëjnë gjashtëdhjetë -
nuk del një gotë raki e fortë”. (181)
Metalia i Batushës: “djalë i pashëm po i dalë
fare, që kishte qenë kodosh i madh, që e kishte
kaluar rininë nëpër shtretërit e grave të hallkut dhe,
siç flitej, e kishte lënë edhe kokën në shtratin e
vejushës së Idrizit të Mashës, e cila në të njëjtën
kohë kishte pasur punë edhe me një kodosh tjetër,
të martuar. Metalia i Batushës e kishte zënë Trashen
në bregun e lumit, në shkurrajë, ku ajo lahej rehat-
rehat një të martë të nxehtë dhe ia kishte bërë atë
punë. Pastaj kishte vazhduar t’i shkonte natën
meqë, si kishte thënë në një mbledhje të djemve të
qytetit, prej të gjitha grave që kishte pasur në jetën e
tij, e ai kishte pasur shumë, Trashja e Dervishit
të Mukailit i kishte lënë përshtypjen më të mirë.
Ajo na i paskësh kofshët si dëbora të bardha dhe si
dardha të forta; ajo na i paskësh gjinjtë e plotë, të
njomë, si molla e pjekur; ajo na i paskësh buzët e
ëmbla si sheqeri i Shkodrës; ajo na e paskësh
barkun e ardhur si fletët e pjeprit; ajo na qenkësh e
nxehtë si furra e Hajros së Boshnjakut. Dhe, ç’ishte
kryesorja ajo dinte të sillej e të mbështillej, duke bërë
oh, oh, oh si ta kishte kaluar rininë në ndonjërin prej
atyre haremeve turke dhe arabe, ku gratë e mësojnë
njëra tjetrën, në çastet e kotësisë, se si të jenë më
tërheqëse për sulltanin, apo sheikun e tyre të çmuar.
Metali kodoshi ua kishte zgjuar, ashtu, kërshërinë
erotike burrave të tjerë, duke i bindur në sa thoshte
edhe me pohimin e tij të përsëritur shpesh: gruaja
më e mirë është gruaja e marrë për shkak se,
njëkohësisht, të jepë trupin dhe shpirtin, përkundër
124 Begzad Baliu
disa grave që, kur ta japin trupin s’ta japin shpirtin,
ose kur ta japin shpirtin, ta dini se e kanë humbur
bukurinë e trupit! Po, e vërteta ishte se kërshëria e
disave prej tyre, që s’kishin hyrë me kohë në radhë,
kishte ngelur vetëm kërshëri e paplotësuar për shkak
se Trashja kishte ardhur duke rënë shpejt edhe me
trup, e jo vetëm me mend”. (23)
Mirisi i Delihysës: “djalë i gjatë”. (221)
Mulla Jusufi: “identifikohet me një mera” (...)
“dhe me një livadh” (26); “besëtytnor” (54); “qe falet
shtatë herë në ditë në pleqëri” (70); “është komunist i
mirë dhe komunist i vjetër, e komunist është edhe
biri i tij, Asllani”. (101)
Nadi Sitaxhiu: “punonte kalenica, tava dhe
testi”. (65)
Nderimi i Musës: “prozator i njohur, që
shkruante rrallë e për mall, anëtar i Shoqatës së
Shkrimtarëve që prej moshës njëzet e njëvjeçare”.
Nexhati i Shurdhanit: “varfanjak”. (89)
Nuredini i Likës: “regjisor”. (159)
Puleci i Kurtit: “njeri baksuz” (...) “duart e
shkurtra, trashalluqe, si copa cungu dhe barkun
e rrumbullakët, si të ishte shtatëzanë”. (64)
Qazimi i Karakollit: “shkrimtar”. (102)
Qenani i Çarshisë: “memeci, shurdhani, (...) që
është i lumtur pse s’është i detyruar të përgjigjet në
pyetjet që, aq shpesh e aq kot, u bëjnë njerëzit
njerëzve dhe prej lëvizjeve të duarve të tij e kupton
Onomastika e Kosovës 125
se kërkon sqarime në lidhje me funeralin më të hollë
që kishte parë vjetëve të fundit në Vajazan”. (165)
Ramizi i Boirsha: “zanatqi, rrobaqepës i
Mëhallës sonë që e ka dyqanin në këndin e parë të
rrugës Heronjët e Paqes”. (99)
Ramizi i Shkrepit: “kapardiset si bibanët”. (210)
Rina e Jakupit, në syrin e Xhezairit: “kishte
sytë e bukur: as të zinj plotësisht, as të kaltër
plotësisht, as të gështenjtë plotësisht; kur të
shikonte, përpos në qoftë se nuk qeshej, të linte një
përshtypje të pacaktuar: domethënë se sytë e saj nuk
pohonin, as nuk mohonin asgjë të prerë. Ngjyrën e
fytyrës e kishte jashtëzakonisht të bardhë, si
qumështi i deles dhe kur emocionohej, siç kishte
vërejtur, i dilnin disa lira të kuqe faqeve, e ballit, e
qafës që i zhdukeshin vetëm kur qetësohej. Flokët
ngjyrë gështenje i mbante të gjata, të derdhura
shpinës dhe ia shquanin akoma më tepër të zbehtit.
Sipas të gjitha gjasëve, ajo ishte ashtu e zbehtë pse
sistemi i saj nervor reagonte shpejt dhe fort edhe
ndaj shqetësimeve më të vogla, por të çfarë natyre
mund të ishin ato shqetësime, Xhezairi as kishte
menduar ndonjëherë. Rina e kishte edhe një zë të
posaçëm, sidomos kur fliste të vogël, të përshkuar
prej disa ngjyresash të këndshme që, më së miri,
mund të dalloheshin në telefon. Pamja e saj dikur
kishte filluar t’i zgjonte mendime të ndryshme, t’i sillte
përpara gjëra dhe pamje që i kishte parë rrallë apo s’i
kishte pare ndonjëherë. Fytyra e saj e zbehtë, kur
ishte e heshtur dhe e përvuajtur, ia kujtonte Mona
Lizën; buzëqeshja e saj, me të cilën e përshëndeste
prej së largu që t’i thoshte ashtu me gjuhën e
126 Begzad Baliu
heshtjes pse nuk flet edhe ti si të tjerët, ia
përkujtonte çupëzën e hutuar, që ka harruar
mësimin; sytë e saj, hove hove, ndërkaq, ia
përkujtonin avaritë e tmerrshme të anijeve kur
çoheshin shtërngatat, e nganjëherë, kopshtet e gjelbëra,
të stolisura prej lulesh të ndryshme. Kur iu ishin
kryqëzuar njëherë shikimet, trupi i saj që lëvizte në
karrige kur djathtas e kur majtas, ia kishte përkujtuar
majat e Mont Everestit, të mbuluara prej akullnajave të
trasha e njëherë tjetër majat e Andeve, që përsipër
janë, po ashtu, të mbuluara me akullnaja, kurse
përfundi janë plot vullkane të gjalla që përgatiten të
shpërthejnë, t’i shkrijnë akullnajat dhe të djegin gjithë
gjelbërimin përmbi”. (249)
Rinushi Abazit: “piktor akademik” (154); “piktor
me talent të rrallë” (184); “Rinushi i Abazit, piktor
me dhunti të madhe dhe autoritet krijues (184).
“Kishte thënë se sytë e tij të kaltër dëshironte t’i
mbetnin të kaltër, veshët e tij të vegjël dhe të butë do
t’i mbesnin të vegjël e të butë; se duart e tij të holla,
të gjata e të plasaritura do t’i mbesnin të holla, të gjata
e të plasaritura; natyra e tij, kur e kthjellët e kur e
ngrysur, do t’i mbetej kur e kthjellët e kur e ngrysur,
se edhe jeta është e tillë”. (173)
Rizaja i Hajdinit: “këmbët i mban në këpucë,
por në kokë ka opinga prej lëkurës së viçit”. (175)
Romana: “Ajo quhej Rina, tani quhet
Romana”.(159) “Romana ishte bjeshka e Andeve,
kurse Xhezairi shqiponja që ngjitej kur të donte në
majat e saj; Romana ishte anija që përplasej prej
dallgëve të detit, kurse Xhezairi kapiteni që e
shpiente i sigurt në paqen e limanit; Romana ishte
Onomastika e Kosovës 127
fusha e gjelbër që i kanosej vapa e tmerrshme,
kurse Xhezairi lumi i bujshëm, që ia shuante etjen;
Romana dhe Xhezairi ishin oqeani i paskaj i
ndjenjave të shqetësuara, që qetësoheshin kur ishin
bashkë”. (160)
Rudina: “infermiere” (101). “nuk e duron
Danjollin dhe jo vetëm se nuk e duron Danjollin, por
është e disponuar ta urrejë. Ajo nuk i do njerëzit që
kanë shumë tul pas veshit dhe thotë se njerëzit e tillë
e kanë trurin e fjetur, kurse truri i fjetur ua fle edhe
ndërgjegjen dhe, pse e ka ndërgjegjen e fjetur, (...)
Rudina është e tillë, gruaja është e bukur kur është e
bukur trupërisht dhe kur është e pasur shpirtërisht
dhe Rudina është e tillë, në qoftë se s’është bërë
engjëll përkohësisht, gruaja është zjarr flakë zjarr
flakë dhe ajo flakë e kap njeriun dhe e bën me dije
se jeta ka diçka të jashtëzakonshme që e prekim
vetëm në rastet e rralla, ndonjëherë nuk arrijmë ta
prekim kurrë, ne shohim me ndjenja, jo or taravol
nuk shihet me ndjenja po me arsye, ndoshta
vetëm me arsye dhe me ndjenja njëkohësisht,
mendja është çka është kurse ndjenja është qorre
qorre qorre, a thua, a thua është ashtu, jo jo jo pa
arsye s’ka as ndjenja, kurse pa ndjenja s’vlen as
arsyeja, Rudina dashuron me arsye dhe arsyeja i
frymëzon ndjenjat e saj, (...) ajo i merr urdhërat prej
arsyes dhe nuk jeton sipas instiktit, (...) thoshte dhe
thosha dhe thoshte se do të ishte shumë e lumtur
sikur mos të ishin disa fqinjë çfarë janë dhe thosha
se do të isha edhe unë shumë i lumtur sikur mos të
ishin disa fqinjë çfarë janë, Rudina është e sinqertë
ndaj meje dhe në qoftë se do të më gënjejë
128 Begzad Baliu
ndonjëherë, atëherë do të më bëjë farë gënjeshtre që
s’do ta duronte as kali, ajo është e plleshme, e
plleshme si toka humusore e Kosovës, e Kosovës së
vogël dhe të madhe, e Kosovës së shkretë, të gjitha
gratë e plleshme janë si lumenjtë dhe na e shtojnë
bereqetin, pse ajo i tutet ashtu vdekjes, sepse është e
lumtur, ndoshta, sepse është ashtu e plleshme si
toka humusore e Kosovës”. (45)
Selajdini i Batallit: “zanatçi”. (151)
Selajdini i Selmait: “më i pasuri, më i
shëndoshi, më i guximshmi i Vajazanit, që kishte
shumë shtëpi, shumë avlli, shumë rrogëtarë e
rrogëtaresha, shumë kuaj e shumë pela” (13); “më i
pasuri, më i shëndoshi, më i forti, më i mençuri i të
gjithëve”. (16); “me duart e tij të gjata e të forta”. (17)
Siriu i Balës: “kritik”. (43)
Shake Dashja: “vejusha e molisur, që gjithmonë
e ka pasur shtëpinë kupleraj”. (67)
Shefqeti i Krasniqit: “e kishte lëshuar gruan,
Besën e bukur, mbasi kishte marrë vesh se e
kishte humbur virgjiritetin në bodrumin e
Fabrikës së Mobilieve. (128)
Shpendi i Gjikës: “i lodhur prej vjetëve, siç i
tregojnë rrudhat e dendura dhe i brengosur pse djali i
vetëm, Xhezairi, dhe të bijat Lumja, Dinorja, Kumria
dhe Nadirja, kanë marrë botën në sy dhe akoma
nuk ka mbërrijtur t’i mbledhë një herë brenda
këtyre pesëmbëdhjetë vjetëve, në vatrën e lindjes. (88);
“Shpendi ishte i hajthëm, gjithnjë shëndetlig, vuante
prej një kolle të keqe, të thatë, që e shtrinte në
Onomastika e Kosovës 129
shtrat sa herë ndërronte moti, sa herë bëhej ftohtë
apo binte shi i gjatë dhe, mandej, i duheshin nga
disa javë që të kthehej në gjendjen e përparme.
Punonte si këpucëtar, në një dyqan të vogël në
Rrugën e Saraçëve, që ia kishte blerë qysh babai i tij
por, meqë ishte aq shpesh i sëmurë dhe i sëmurë prej
një sëmundjeje të papërshtatshme për këpucëtarët
që s’duhet t’u dridhen duart, i kishte humbur
myshterinjtë dhe s’kishte arritur kurrë të fitonte sa
fitonin këpucëtarët e tjerë të shëndoshë”. (95)
Shqipja e Sadikut: “vithemadhen”. (149)
Tafili i Bjeshkës: “drejtori i Tempullit”. (291)
Tafili i Jakovës: “gungaçi, këmbëgjati,
gjoksshkurti, kryemushku, nofullqituri, përjargani
(...) që ka ardhur në Rrugën e Qeleshexhinjve më
1950, si qoftexhi”. (120)
Tafa i Mustafës: “i sëmurë keq. Është akoma i
ri”. (206)
Tajari i Presollit: “kryetari i qytetit”. (291)
Talja: “Talja e bukur”. (72)
Talja e Deli Musës: “e shoqja e Arifit”. (46)
Tefiku i Qorrit: “skulptor”. (39)
Tefiku i Nallbanit: Tefiku është rritur në një
familje mjaft të varfër, babai i tij ishte pajtonxhi,
kurse të ëmën e kishte të sëmurë prej tuberkulozit.
Është shkolluar, si thuhet, për gazep të madh dhe,
gjithnjë e thotë, se ky pushtet e ka nxjerrë në dritë! Ai
është i çalë; ju ndofta nuk e keni takuar ndonjëherë;
këmbën e djathtë e ka më të shkurtër se të majtën
130 Begzad Baliu
dhe ashtu ka lindur. Babai i tij, flitet, ishte njeri i
vështirë, e rrihte të shoqen, të ëmën e Tefikut dhe,
sigurisht, duke e rrahur, e kishte lënduar kur kishte
qenë shtatzënë dhe ia kishte plagosur fëmijën në
bark. Tefiku punon në shkollën fillore Ardhmëria
dhe të gjithë thonë se është njëri prej arsimtarëve më
të zellshëm dhe më të përgatitur. S’ka dy vjet që
është martuar (...) është sekretar partie në shkollën
e tij”. (99-100)
Teja e Ukshinit: “tetëdhjetë e njëvjeçarja, që i
frikësonte fëmijët e Mëhallës së Hodumit”. (72)
Telalli i Pasjaçes: “qoftexhi”. (68)
Trashja e Dervishit të Mukailit: “Trashja kishte
rreth dyzet vjet por, kush e di, mund të kishte më
shumë apo më pak: budallenjve s’mund t’u
caktohet saktësisht mosha vetëm prej pamjes së
jashtme për shkak se ata, shpesh, mund të duken
më të rinj ose më të shtyrë në moshë se ç’janë në të
vërtetë. Emri që kishte u përgjigjej jashtëzakonisht
mirë vijave të jashtme aq sa edhe cilësive të saj
shpirtërore: ishte e trashë, si thesi i mbushur miell; i
kishte këmbët si shtylla e Teqes së Madhe; i kishte
llërët më të trashë se qafa e buallicës së Makës; i
kishte vithet e gjëra, si të mushkës së Ramizit të
Nurës; i kishte cicat e mëdha si të lopës së Canit të
Kastratit. Pjesët e trupit të saj, megjithëse për ne
atëherë të zmadhuara pa masë, tani më duket se
kishin njëfarë harmonie të çuditshme, që dëshmonin
se në rini kishte qenë shumë e pashme. Trashja e
fëmijërisë sime kishte një palë buzë të trasha e të
plasaritura, në pjesën më të madhe të kohës të
mavijosura që, kur bënte vapë, mbuloheshin prej
Onomastika e Kosovës 131
një shtrese shkrumbi që rridhte vazhdimisht si një
lumë i vogël jargësh të verdha dhe i shpërndahej
mjekrës dhe qafës vija-vija bojëkafe”. (22)
“Ajo na i paskësh kofshët si dëbora të bardha dhe
si dardha të forta; ajo na i paskësh gjinjtë e plotë, të
njomë, si molla e pjekur; ajo na i paskësh buzët e
ëmbla si sheqeri i Shkodrës; ajo na e paskësh
barkun e ardhur si fletët e pjeprit; ajo na qenkësh e
nxehtë si furra e Hajros së Boshnjakut. Dhe, ç’ishte
kryesorja ajo dinte të sillej e të mbështillej, duke bërë
oh, oh, oh si ta kishte kaluar rininë në ndonjërin prej
atyre haremeve turke dhe arabe, ku gratë e mësojnë
njëra tjetrën, në çastet e kotësisë, se si të jenë më
tërheqëse për sulltanin, apo sheikun e tyre të
çmuar”. (19)
“Trashja, vërtet, lahej shumë rrallë, zakonisht
kur nuk ishte e zënë me ndonjë punë që ishte e
detyruar ta bënte, por kur vendoste t’u hynte këtyre
telasheve në lumin e afërm, atëherë lahej me një
kujdes të zhuganëve. Me një të pastruar ajo hiqte
shkrumbin, jargët, zdralin që ia kishte pllakosur
lëkurën dhe gjithë këtë pisllëk e hiqte me rrënjë dhe
për disa muaj të ardhshëm. Lahej me sapun të
teshave kur i zbutej zemra dikujt t’ia falte, por,
herëve më të shpeshta, me hi të qarrit, që ia tëhollonte
lëkurën si maza e qepës. Flokët e saj të zbehta, të
kripura me pluhur, fije të sanës, kashtë, lesh, baltë,
tani shkëlqenin si pendlat e korbit. Edhe ngjyra e
fytyrës i ndryshonte: më parë e zezë si jevge, tani
bëhej e kuqe në të bardhë”. (24) (...) “Prej pamjes së
saj rrezatonte njëfarë pafajësije që i stolis vetëm
132 Begzad Baliu
fëmijët dhe ajo, hëpërhë, dukej më e re se ç’ishte në
të vërtetë”. (24)
“Trashja kishte lindur ugurzezë, se njeriut,
shpesh, me çastin e lindjes i fillojnë të bardhat ose
të zezat e jetës. Ishte bijë e një familjeje të madhe,
agallarësh, të lodhur prej madhësisë së vet. Kishte
tre vëllezër, katër motra, dy xhaxhallarë, dy teze dhe
tri halla. I ati i kishte vdekur kur kishte qenë e re,
vajzë trembëdhjetëvjeçare, por shtëpia akoma thirrej
sipas emrit të tij, meqë kishte qenë një prej njerëzve të
shquar të Vajazanit. E ëma, Nafia, ndërkaq, i kishte
vdekur tre vjet pas të atit, duke e lënë në kujdesin e
të vëllezërve, meqë të motrat iu kishin martuar me
kohë. Trashja kishte mbetur ashtu në shtëpinë
prindore, si virgjërreshë, mbasi askush s’kishte
ardhur ta kërkonte për shkak të shenjave të
sëmundjes, që iu kishte shfaqur që në vegjëli. Me
vdekjen e prindërve, sëmundja e Trashes ishte
keqësuar më tepër, por askujt prej burrave të
shtëpisë nuk i kishte shkuar mendja që ta dërgonte te
mjeku, megjithëse i kishin thirrur hoxhallarët që t’i
shkruanin hajmali apo edhe t’i frynin. Nuk e kishin
mjekuar, ndoshta, pse besonin se kurrfarë mjeku
nuk do t’i ndihmonte, ndoshta pse në atë kohë edhe
nuk kishte ndonjë mjek të mirë, që dinte diçka për
sëmundjet e tilla të njerëzve që në pamje duken të
shëndoshë si topi e, ndoshta, gjë që mund të ishte
më e vërtetë, pse u dhimbseshin të hollat që do të
shpenzoheshin rreth saj në ato vite kur ishte qesat i
madh. Fqinjët thoshin se ata nuk ishin aspak të
interesuar të shërohej teveqelja e trashë, që i kishte
turpëruar dikur me barkun e saj të fryrë, por që
Onomastika e Kosovës 133
ishin të interesuar ta përcillnin sa më parë në atë
jetën tjetër. Është për të besuar se për këtë shkak ia
kishin shtuar zullumin Trashes”. (24)
“Trashja hante vetëm dhe nuk përbënte farë sofre
të tretë, së cilës do të duhej shërbyer si dy të tjerave.
Vetëm kur kishte fasule apo lakra pa mish, edhe
Trashes i çohej si edhe të tjerëve, sado në enë dhe me
lugë të tjera. Thuaja, gati gjithmonë, për bajram e
ramazan, për natë të madhe e synetllëk, asaj ia
mbushnin një kalenicë, të gjetur diku skaj mureve të
avllisë, me lëng të verdhë që do ta digjte edhe gurin e
thatë, nëpër të cilin notonin disa grimca të rralla
djathi. Sot, besoj, se për këtë shkak Trashja ishte
gjithnjë e etshme, pinte ujë kudo haste dhe ndalej të
pshurrte më shpesh se pleqtë e lodhur, që kalonin
nëpër meranë e Mulla Jusufit.
Edhe pse për lëkurën e saj shpenzohej më së
paku, Trashja bënte disa punë, të detyruara, që s’i
bënte askush tjetër, mashkull apo grua, në atë
shtëpi. Ajo, në të vërtetë, edhe nuk bënte punë grash
se, thoshin, nuk di lopa të punojë ç’punojnë gratë.
Trashen e shihnim shpesh duke çuar drithë në
mulli dhe barra e saj ishte më e madhe se e Arifit të
Hamallit, që ishte i fortë si demat e Aqifit të Kasapit.
Ia mbushnin një thes të dhirtë me gjashtëdhjetë-
shtatëdhjetë kilogram grurë, apo më shpesh, misër, ia
shtrëngonin grykën mirë e mirë me një lak liri, ia
vinin në shpinë duke ia lidhur me një konop në atë
mënyrë që do të mund ta zgjidhte vetëm mullisi kur
të mbërrinte, ose ndokush tjetër po t’i ndodhte të
rrëzohej dikund rrugës, çka nuk i ngjante shpesh,
ndonëse i kishte ngjarë ndonjëherë. Kështu, një të
134 Begzad Baliu
shtunë korriku e kishin ngarkuar më tepër se
zakonisht duke ia vënë, siç kishte konstatuar kandari i
mullisit, tetëdhjetë e dy kilogram dhe e kishin nisur
në pikë të zhegut kur të tjerët nuk duronin lehtë as
nën hije. Trashja kishte mbërritur deri afër livadhit të
Mulla Jusufit dhe, kur kishte provuar ta kalonte
kapërcyellin, ishte rrëzuar me thesin përmbi.
Trashja gati gjithmonë kishte ndonjë plagë apo
vurratë tjetër të keqe, të freskët, në trup: herë farë
fshikëze në ballë, herë farë vregne në këmbë, herë
njërën buzë të ënjtur e herë njërin sy të mavijosur. Kur
kalonte Trashja nëpër meranë e qytetit, dhe i dalloheshin
njollat e gazepit në trup...”. (26)
“Kur i qemë afruar vendit të kundërmimit patëm
vërejtur se mbi një kodër të vockël dheu, që kishte
trajtën e varrit, ishte një kufomë e kalbur, rreth së cilës
bënin rojë sorrat, që ishin ngritur në qiell teksa na
kishin diktuar. Ishte kufoma e Trashes”. (32)
Viktori i Dranës: “kompozitor”. (40)
Vetimi: “i biri i Ramizit të Borishes”. (99)
Viktori Karahsanit: “kompozitor”. (37)
Vironi i Idrizit: “skulptor”. (281)
Xhafer i Devas: “ballist”. (97)
Xhavelli: artist, “i specializuar për role
komike”. (150)
Xhezairi i Gjikës: “vjershëtori, dramatrgu,
romanicieri dhe eseisti i Vajazanit”. (267) (...)
“Autobiografia: Kur isha rreth dymbëdhjetëvjeç dhe
kisha filluar ta kuptoja botën në mënyrën time, në
Onomastika e Kosovës 135
mënyrën time fëmijërore, nëna ime, në atë kohë e
sëmunë rëndë, e, për të cilën më vonë jam bindur se
ishte jashtëzakonisht fetare, më thoshte, shpesh, se
fqinji i mirë është dera e xhenetit, kurse fqinji i keq
është dera e xehenemit. Atëherë, meqë e kuptoja
botën akoma në mënyrën time fëmijërore, nuk ua
dija vlerën këtyre fjalëve dhe i futja në radhën e të
gjitha mendimeve të tjera, që ajo aq dendur i përsë-
riste dhe, për shkak se i përsëriste aq dendur, nuk i
bënin askujt përshtypje. Në atë kohë nuk
mendoja si tani për fqinjët, sepse më interesonin
vetëm nëna, babai, vëllai dhe motrat e mia, të cilat,
më vonë, janë martuar për dy burra të rinj, që ua
kishte zgjedhur nëna sipas qejfit të vet. Fqinjët sikur
nuk ekzistonin fare për ndjenjat dhe mendimet e
mia miturake. Nëna e kishte vërejtur këtë indiferencë
që kisha ndaj fatit të fqinjëve dhe, nuk e di përse, më
përgëzonte shpesh me fjalët: ashtu të shkoftë gjithë
jeta! Po ju them, që në fillim, se përgëzimet e saja
nuk janë përmbushur dhe fqinjët janë bërë një
preokupim i rregullt i Xhezairit të Gjikës, që i sjellin
kur gëzime dhe kur dëshpërime, megjithëse më
shumë dëshpërime se sa gëzime.
Duket se prej nënës sime fetare kam trashëguar
cilësinë më të keqe dhe më të padëshiruar, që mund
të trashëgojë njeriu prej ndonjërit nga prindërit:
cilësinë që të zgjohem natën shpesh, t’ia kapsallis
sytë territ si farë lugati dhe t’i shoshis gjerë e gjatë,
herë qartë e herë si në ëndërr, gjërat që kam parë
apo për të cilat kam dëgjuar gjatë ditës e në mënyrë të
posaçme, gjërat që kanë të bëjnë me fqinjët e mi, që i
shoh me qejf apo pse më duhet. Mbrëmë, pas
136 Begzad Baliu
varrosjes së Arifit dhe të shoqes së tij, Tales së Deli
Musës, kisha një sulm të tmerrshëm pagjumësie
duke pasur ashtu rastin e padëshiruar ta kaloj më
tepër se gjysmën e natës me fqinjët e mi, prej të cilëve
vetëm Rudina më sjell ngushëllime me pamjen dhe
me sjelljen e saj ndaj meje. Ta marrtë dreqi - ai dreqi
me bisht e brirë, apo si krejt tjetër mund të duket kjo
qenie e paqenë, që i beson nëna ime bestytnore, edhe
natën e mbrëmshme, që ma prishën punët e Danjollit
dhe të Arifit, që aq tepër e aq kot jam përpjekur t’i
kuptoj. Dhe aq shpesh besoj se i kam takuar dhe aq
pak besoj se i kam kuptuar, ndoshta, pse më është
mbushur mendja se njeriu nuk mund ta njohë tjetrin
deri në fund edhe në qoftë se i përzien me të zorrët e
barkut. Nganjëherë kujtoj se njeriu është njëfarë
misteri sendësor, lëndor, që nuk mund ta
shpjegojnë kurrfarë psikologjish, kurrfarë
psikanalizash, kurrfarë sistemesh fetare dhe kurrfarë
sistemesh filozofike. Edhe Buda, edhe Krishti, edhe
Muhameti janë përpjekur ta shpjegojnë këtë qenie me
disa formula të caktuara dhe e kanë mistifikuar
akoma më shumë; edhe Platoni, edhe Napoleoni,
edhe Stalini janë përpjekur ta shpjegojnë dhe e
kanë ndërlikuar akoma më shumë; edhe Maoja po
përpiqet ta shpjegojë me formula dhe sentenca dhe,
si duket, po e terratis akoma më shumë. Ai
vangoshi francez me syze, që e ka emrin prej tre
emrash, Zhan - Pol Sartër, që shikon si shejtani
pas parmakëve, që i lëviz duart dhe këmbët kur flet
sikur ta kishin lidhur në korrent, nganjëherë ka të
drejtë kur thotë se të tjerët janë ferr dhe, kur e ka
shqiptuar këtë mendim aq të mallkuar e aq të
qëlluar, sigurisht e ka pasur ndërmend ndonjërin
Onomastika e Kosovës 137
prej fqinjëve sikundër janë disa prej fqinjëve të mi.
Po, besa, edhe ata që i dashuron dhe të të
dashurojnë kur e kur mund të bëhen ferr për ty
dhe t’i çelin kavernat, ta sjellin pikën apo ndonjë
fatkeqësi tjetër, që rëndom vjen pas pagjumësisë.
Dhe, sa pak e njeh njeriu njeriun! Mund të thuash
se dikush është i këtillë apo i atillë, se i ka këto
virtyte apo ato vese, se bën këtë punë dhe nuk do ta
bënte atë punën tjetër, por kurrë nuk mund të
thuash pse është i këtillë apo i atillë, pse ka këto
virtyte dhe nuk i ka ato vese dhe pse bën këtë punë
dhe nuk do ta bënte atë punën tjetër. Terra
incognita është njeriu; terra incognita është sidomos
fqinji, por terra incognita tani për mua është: Danjolli
i Sherkës.
Xhezairi në sytë e Rinës: “pëlqente: pse ishte i
gjatë, i hollë, pakëz i krrusur në krahë; pse kishte
një fytyrë pakëz të gjatë, po ashtu, të zbehtë që ia
bënin edhe më të zbehtë flokët dhe, sidomos,
mjekra e zezë që e tregonte disi të
pashpjegueshëm, misterioz; pse qeshjet e tij të rralla
ishin, gjithmonë, vetëm buzëqeshje gati të
padukshme që dëshmonin se atje brenda, në
shpirtin e tij, zihej kazani i mendimeve e, kushedi,
edhe i ndjenjave shkatërruese për të; pse fliste rrallë,
të vogël, sa mezi dëgjohej dhe, kur fliste, fliste me të
vërtetë bukur; pse kishte një zë, po ashtu, të ëmbël,
po që tregonte vendosmëri; pse, kur dilte, çapo-
nte ngadalë si të mos dëshironte ta diktonin të
tjerët; pse prej krejt qenies së tij rrezatonte një
dhembje e pashpjegueshme, që ia kishte gjetur edhe
në veprat që i kishte lexuar prej të parës deri në të
138 Begzad Baliu
fundit; pse, më në fund, nuk i lëpinte buzët pas grave,
siç bënin miqtë dhe shokët e tij, edhe pse gratë
vazhdimisht e dëshironin. Kur e shikonte asaj
vazhdimisht i përkujtohej një mal i lartë, plot rrëpina,
pyje, humnera, shpella, në zguarin e të cilit gjenden
pasuri të paçmuara. Rina kënaqej duke e vjedhur me
sy Xhezairin dhe prania e tij sikur e thyente mërzinë
në të cilën e kalonte kohën atë vit.
Megjithëse ishin mes njerëzve, të dy ishin të
vetmuar. Po vetminë e shikonin dhe e duronin në dy
mënyrë të ndryshme”. (249)
Ujku: “njëri prej miqëve të Astritit”. (291)
Vesafi i Penit: “kritik”. (155)
Xhejlanja: “që nuk e ka gjysmën e hundës dhe
që i ka duart më të shkurtra se brythi këmbët”. (58)
Xhaferi i Teki Nallbanit: “punonte si shalaxhi
gjatë luftës, por që shkoi shumë larg mbas luftës”.
(195)
Hasani i Tarakut: “Arabaxhia i dikurshëm që
s’ka pasur as barkun ta ngijë mirë”. (195)
Fazliun e Bajramit prej Treshice: Dëshmi e
narratorit në fusnotë: “Kur e kanë rrahur atë-
Fazliun e Bajramit prej Treshice, unë ia kam
dëgjuar piskamën në zyrën time, por nuk kam parë
me sy si e kanë rrahur, çfarë mjetesh kanë përdorur
që t’ia nxjerrin fjalët, që ta detyrojnë të tregojë se ku i
ka fshehur armët. Ndoshta është dashur ta them një
fjalë: të them ta lëshojnë se nuk mund ta pjellë i ziu
armën në qoftë se nuk e ka. Po ku kisha guxuar unë
të flisja!” (194)
Onomastika e Kosovës 139
Xhevdeti i Kënduesit: “ishte dy herë për
specializim në Amerikë, nga një herë në Angli, në
Francë dhe në Gjermani dhe tri herë për pajime të
ndërmarrjes së plehrave artificialë në Itali, që ka
bërë një kështjellë si kino-studio në Rrugën e
Heronjve të Paqes, që e ka mobiluar me mobilie të
sjella prej Napolit, që ia ka kurdisur radiatorët, që ka
bërë edhe një vilë, diku në bregdet, që ua ka stolisur
gushat Mevludes, Afrimit dhe Blerimit me
pesëlirëshe, që në vitin 1946 ia ka çnukur prej qafës
Zades së Dreshit - dhe gjitha këto vepra, që do të ia
ruajnë emrin hanedane, i ka bërë në emrin e emrit
të tij. (144)
Xhevati i Nezirit: “i dridhen duart, i
shtrembërohen sytë, i del goja anash, shkumon dhe
humb plotësisht nga dy orë”. (199)
Ylli: “dramaturg”. (160)
Zamira e Kastratit: “nëna e Xhezairit të Gjikës.
(...) “e lindur është Kastrati, të gjithë të njohurit e
quajnë Nuse, kurse vetëm babai im i ndjerë e kishte
quajtur Mire”. “rreth shtatëdhjetë e dy vjeç”. (...)
“është grua e pashkolluar”. (94)
Zaimi i Galanit: “samarxhi”. (68)
Zeneli i Kakariqit: “sekretari i Shoqatës së
Piktorëve”. (164)
Zyhraja e Brinës: “me vithet prej pele”. (158)
140 Begzad Baliu

DEMONIZIMI I TOPONIMISË
SË KOSOVËS
Onomastika e Kosovës 141
142 Begzad Baliu

TOPONIMIA SHQIPTARE DHE ETNOCIDI I
FQINJËVE TË TYRE

Onomastika dhe origjina e shqiptarëve 47

Njëra prej fushave më komplekse të gjithësisë,
onomastika, ka më shumë se një shekull që është
temë studimi më vete në gjuhësinë evropiane në
përgjithësi dhe gjuhësinë shqiptare në veçanti.
Studiuesit e huaj, përmes studimit të
onomastikës, kanë hulumtuar:
¾ substratin dhe adstratin e popujve dhe të lëvizjes
së tyre përgjatë historisë nga Lindja në Perëndim;
¾ kulturat, zanafillën e etnive dhe gjurmët e tjera
kulturore të popujve të zhdukur gjatë
“përmbytjeve” të ndryshme historike, para së
gjithash të atyre popujve, për të cilët deri me tani

47
Teksti botohet në variantin e vitit 1996, kur është shkruar dhe lexuar
në Institutin Albanologjik të Prishtinës.
Onomastika e Kosovës 143
kanë munguar dokumentet e shkruara etj.,
ndërsa gjuhësia shqiptare, përmes onomastikës,
ka zbuluar në detaje më të veçanta nga ç’dihej më
parë, praninë e paraardhësve të popullit shqiptar
në Ballkan dhe në Evropë;
¾ nënshtresën paraindoevropiane të ilirishtes dhe
mbishtresat e ndikimeve të huaja në kulturën
shqiptare;
¾ shtrirjen gjeografike të Ilirisë në këto hapësira të
Evropës Juglindore dhe Evropës Qendrore;
¾ vendin e formimit të etnisë së Arbrit në trojet e
sotme ku jetojnë shqiptarët;
¾ prerjet kulturore, fetare e historike të brendshme
e të jashtme të hapësirës etnike shqiptare etj.
Në shekullin e kaluar, studiuesit kryesisht të
huaj, duke u mbështetur në strukturën gramatikore,
e vendosën gjuhën shqipe në drurin gjenealogjik të
gjuhëve indoevropiane, ndërsa në shekullin XX,
shumë studiues të huaj dhe studiues shqiptarë,
duke u mbështetur në onomastikën e trojeve shqi-
ptare e më gjerë, përcaktuan prejardhjen e popullit
shqiptar e të gjuhës shqipe, sidomos kur filloi të
përhapej teza për prejardhjen ilire të popullit
shqiptar e të gjuhës shqipe.
Gjatë shekullit të kaluar dhe në fillim të shekullit
XX, rilindësit – bartësit e vetëdijes kulturore dhe
kombëtare të shqiptarëve – e paraqisnin popullin
shqiptar si pasardhës të pellazgëve. Mirëpo pas
formimit të disa brezave studiuesish në shkollat
evropiane dhe pas krijimit të bërthamave
144 Begzad Baliu
albanologjike në Tiranë e në Prishtinë, këto qendra u
bënë zëdhënëset më të flakta të prejardhjes ilire të
shqiptarëve, ndërsa fusha e onomastikës ishte njëri
prej treguesve kryesorë për arritjen e këtyre
rezultateve.
Gjatë gjysmës së dytë të këtij shekulli, madje
edhe gjatë dekadës së gjashtë e të shtatë, kur
panilirizmi i studimeve evropiane filloi të zbehej,
prejardhja ilire e popullit shqiptar dhe e gjuhës
shqipe ishte miniera e vetme në të cilën gjurmonin të
gjithë studiuesit shqiptarë të gjuhësisë, arkeologjisë,
historisë, etnografisë, hartografisë etj. Treguesit më
të lartë të këtij orientimi të shkencës albanologjike
janë Konferencat albanologjike (1965, 1968),
simpoziumi “Onomastika e Kosovës” (1979),
konferenca “Shqiptarët dhe trojet e tyre”, “Studime
etimologjike në fushë të shqipes” nga Eqrem Çabeji
etj.
Ndryshe nga studiuesit e Evropës Qendrore dhe
Perëndimore, pjesa më e madhe e shkencëtarëve
serbë, bullgarë, rusë, kanë mbajtur ndaj
onomastikës iliro-shqiptare qëndrime shpesh
jokulturore, johistorike, joshkencore. Metodologjia e
kërkimeve të tyre ishte metodologji e koncepteve të
kushtëzuara e të ideologjizuara, ndërsa prirjet e tyre
ishin më shumë politike dhe shtetërore.
Kërkimet, studimet dhe rezultatet e tyre vetjake
dhe të organizuara në trojet shqiptare që nga Jovan
Cvijici, Selishqevi, Atanasie Urosheviqi, Milica
Gërkoviqi, Jovan Ristiqi etj., ose tubimet shkencore
si “Iliri i Albanci” në Akademinë e Shkencave dhe të
Arteve të Serbisë, kanë pasur rrjedhoja krejtësisht
Onomastika e Kosovës 145
politike për fatin kombëtar-historik të shqiptarëve.
Prandaj është e kuptueshme se përse sot mund të
na shqetësojë edhe simpoziumi shkencor “Sllovensko
porijeklla stanovnishtvo u Albaniji” mbajtur në
Cetinë më 1990, qoftë për faktin se tubimin e fundit
shkencor e kanë organizuar Akademitë në vijën
fondamentale - ortodokse Cetinë – Beograd – Shkup
– Sofje – Moskë, qoftë pse shtypi shqiptar dhe
institucionet shkencore ende heshtin para vlerave
shkencore shumëherë tendencioze, të cilat nuk
dallojnë nga qëllimet politike të mëparshme, që i
kishin vënë vetes individët, grupet, institucionet dhe
politikat shtetërore serbe gjatë më shumë se një
shekulli:
¾ prejardhja joilire e shqiptarëve dhe
joautoktonia e tyre në trojet e sotme etnike
dhe shtetërore;
¾ vënia në dyshim e pranisë së shqiptarëve në
trojet e sotme, madje edhe më gjerë, para
ardhjes së sllavëve në gadishullin ilirik;
¾ prania e etnosit sllav në trojet e djeshme e të
sotme shqiptare në një masë shumë herë më
të madhe nga sa paraqitet realisht në
dokumentet historike;
¾ teza për formimin e popullit shqiptar në
mesjetë “mbi bazën e mbeturinave të vogla të
popujve” (Garashanin) etj.
146 Begzad Baliu
Onomastika dhe politika
Cili është qëndrimi i fqinjëve tanë ndaj
onomastikës së trojeve shqiptare? Qëndrimi i tyre
është politik, jogjuhësor, johistorik dhe me
pretendime pushtuese.
a) Pushtetarët e Serbisë, në fund të shekullit të
kaluar, i ndryshuan plotësisht toponimet shqiptare
në trojet e pushtuara të Sanxhakut të Nishit, pasi
shpërngulën me dhunë mbi 640 vendbanime, emrat
e të cilëve, administratorët e rinj serbë nuk i dinin,
sepse në ato vendbanime nuk kishte mbetur asnjë
banor shqiptar, ndërsa shqiptarët e mbetur në
kufijtë e Kosovës së sotme deri më 1945 krejtësisht
dhe pas vitit 1945 pjesërisht u detyruan të marrin
prapashtesat -iç, -viç etj.
b) Në gjysmën e dytë të shekullit XIX dhe në
gjysmën e parë të shekullit XX, Greqia ndërroi
toponimet e trojeve të pushtuara shqiptare. Tani
fshati Koriqanj quhet Frosini, Shkalla e Zorjanit quhet
Shkalla e Filatit, fshati Arbënicë (Zona e Filatit) tani
quhet Argyrotopas, fshati Arbanushi në jug të
Janinës tani quhet Mistra etj., ndërsa banorëve
shqiptarë me dhunë u kanë ndërruar emrat dhe
llagapet e besimit mysliman, katolik ose etnik, duke
ua kthyer në emra greko-bizantinë ose duke i
shpërngulur në Turqinë aziatike. Greqia, djepi i
lindjes së kuptimit të demokracisë, edhe gjatë këtyre
viteve të fundit ka vazhduar të bëjë etnocid mbi
shqiptarët, ka vazhduar të bëjë krime mbi të drejtën
universale të njerëzimit, të mbajtjes së emrit vetjak,
ka vazhduar të bëjë krime mbi kulturën njerëzore
duke u ndërruar emrat rreth 500.000 shqiptarëve të
Onomastika e Kosovës 147
besimit mysliman, katolik dhe shqiptaro - ortodoksë,
për t’i kthyer në emra kombëtarë grekë ose të ritit
greko-bizantin, si kusht i domosdoshëm për t’u
dhënë një vizë për punë të përkohshme në Greqi.
Dhe jo vetëm kaq. Përballë dobësive të politikës
shqiptare të kohës, politika shtetërore, kulturore dhe
shkencore e Greqisë ka vënë në sprovë të
ashtuquajturin “toponim” dhe “etnonim” “Vorio-
Epiriot”, i cili përfshin troje të shtetit të sotëm
shqiptar dhe toka të shtetit të sotëm grek.
c) Në Maqedoni, si më parë, edhe tani,
shqiptarëve nuk u lejohet të përdorin toponimet
sipas veçorive gjuhësore të tyre. Sipas administratës
maqedonase të pushtetit të djeshëm dhe të sotëm,
emrat e qyteteve: Shkup, Tetovë, Ohër, Kërçovë,
Dibër, Manastir etj., duhet të shkruhen dhe të
shqiptohen sipas veçorive gjuhësore të gjuhës
maqedonase: Skopje, Tetovo, Ohrid, Kiçevo, Debar,
Bitola etj.; po ashtu, në kryeqytetin e Maqedonisë –
Shkup, për të cilin demografët thonë se është qyteti
me popullsinë më të madhe në botë me origjinë
shqiptare, vetëm një rrugë mban emrin e një
shqiptareje, në këtë rast emrin e bamirëses “Nëna
Terezë”.
Në Maqedoni edhe më tutje, shumë shqiptarë, në
mënyrë të përdhunshme, detyrohen t’i shkruajnë
llagapet e tyre me prapashtesa maqedonase (-ovski, -
ski, -ov etj.), ndërsa administrata maqedonase deri
vonë ka penguar regjistrimin e emrave kombëtarë
shqiptarë dhe ka përkrahur çfarëdo emri të besimit
mysliman ose përgjithësisht oriental.
148 Begzad Baliu
d) I mësuar nga simotrat e tij Serbia, Maqedonia
e Greqia, edhe Mali i Zi nuk deshi të mbetej mbrapa.
Në administratën shtetërore të Malit të Zi, tani
toponimi Krythë shënohet Krute, emri i fshatit Milla
Katund shënohet Mide, Katërkolla shënohet Vlladimir
(që është llagapi i Jovan Vlladimirit), Sukubina
shënohet Sukobinë, Shtegvasha shënohet
Podstegllah, Gjonikaj shënohet Gjeçbitriqi, Kështenja
shënohet Koshtanjica, emërtimi Thtjan (Ftjan)
shënohet Tejani, Liarja shënohet Livari, Selca
shënohet Seoce, Trieshi (Triepshi) shënohet
Zatrijebaç, Nënhelmi shënohet Podhum etj.
Prapashtesat sllave –iç e –viç te llagapet e
shqiptarëve të besimit mysliman e katolik edhe këtu
janë më të pranishme, sikurse edhe në trojet tjera në
ish-Jugosllavi.
e) Po kaq e rëndë është edhe gjendja e
onomastikës në Kosovën e ripushtuar nga Serbia.
Është ndërruar onomastika e vendbanimeve në
Kosovë, onomastika e krahinave, ujërave, si dhe vetë
emri i Kosovës disa herë, pavarësisht nga sistemet
politike nëpër të cilat kemi kaluar. Vendbanime të
tëra shqiptare, banorët e parë të të cilëve njihen si
individë ose familje, sipas të cilave janë emërtuar
vendbanimet e shekullit të fundit, tashmë mbajnë
emra të rinj, të dyfishuar, të përshtatur me
drejtshkrimin e gjuhës serbe, me semantikë të re,
kryesisht të tkurrur në rrënjë dhe të përzgjatur me
ndonjë prapashtesë e parashtesë sllave, mbajnë
emra të kriminelëve të Luftës së Parë Ballkanike, të
Luftës së Parë Botërore etj.
Onomastika e Kosovës 149
Kështu, në administratën e dhunshme serbe,
oikonimi Hani i Elezit shënohet me emrin e Gjeneral
Jankoviçit, Ferizaj shënohet Uroshevac, emri i qytetit
Suharekë (Sufrekë) shënohet Suharekë (Suvarekë),
oronimi Krahina e Llapushës shënohet si Prekorupë,
ndërsa dhjetëra vendbanime të reja, të ndërtuara për
kolonët e sjellë nga Bosnja dhe Hercegovina, Kroacia,
Mali i Zi e Serbia, janë emërtuar sipas motiveve
historiko-mitike serbe, sepse mikrotoponimia e
mëparshme dhe e tanishme nuk ka dhënë bazë të
mjaftueshme për emërtime të tilla.
Jo vetëm për shkak se administrata e dhunshme
serbe i mban shënimet me alfabetin cirilik, por edhe
për shkak se gjuha serbe nuk ka grafi gjuhësore të
mjaftueshme për të mbuluar grafinë e gjuhës shqipe,
onomastika zyrtare serbe e dokumenteve të
shqiptarëve është krejtësisht e shtrembëruar dhe
shpesh e rrënuar në aspektin drejtshkrimor,
drejtshqiptimor dhe semantik.

Institucionalizimi i onomastikës së Kosovës

Si jemi sjellë dhe si po sillemi sot ndaj njërës prej
vlerave më autentike kulturore, historike dhe
gjuhësore (sado që onomastika nuk mund të
identifikohet me strukturën gjuhësore të të gjitha
kohëve), të toponimisë dhe të antroponimisë?
Gjatë këtij shekulli si edhe më parë, mund të
themi se ka munguar mekanizmi vetërregullues i
ndërgjegjes kombëtare lidhur me trashëgiminë dhe
150 Begzad Baliu
perspektivën e onomastikës (para së gjithash
antroponiminë), prandaj, pavarësisht prej rezultateve
të kohëpaskohëshme, mund të thuhet se vetëdija
mbi antroponiminë shqiptare ka qenë vetëdije e
politikës gjuhësore të sistemit shtetëror të shtetit
shqiptar dhe synim çintegrues i sistemeve okupuese
shtetërore të shteteve fqinje për të rrënuar
ndërgjegjen etnokulturore dhe kombëtare të
shqiptarëve në trojet e tyre.
Pas rënies së sistemeve diktatoriale të Lindjes, në
të cilat ishte përfshirë edhe Shqipëria londineze dhe
trojet etnike të okupuara nga fqinjët, brenda kufijve
të lirë, administrata shqiptare ndryshoi pak gjëra në
të mirë të trashëgimisë së hartës kombëtare
shqiptare, sidomos me rastin e themelimit të
vendbanimeve të reja.
Në antroponiminë e dekadës së fundit është
krijuar një anarki e vërtetë. Rezultatet e sjella nga
onomasticienët dhe sociolinguistët njoftojnë çdo ditë
se kurrë më parë nuk është rrezikuar edhe “fytyra e
identitetit kombëtar” (Gëzim Gura), prandaj edhe
kërkohet mbrojtje nga Komisioni Kombëtar për
Ruajtjen e Gjuhës Shqipe pranë Akademisë së
Shkencave të Shqipërisë, si dhe nga ligjet e paqena
(që duhet të jenë) të kushtetutës së shtetit shqiptar.
Kështu, shqiptarët po hyjnë në shekullin XXI pa
fjalorin onomastik vetjak. Domethënë shkrimtarët
shqiptarë shkojnë në vendet e Evropës me emra
turko-arabë; sportistët shqiptarë luajnë në Gjermani
me emra greko-ortodoksë, politikanët shqiptarë
vazhdojnë të shkojnë në vendet e Evropës me emra
sllavo-komunistë; bukuroshet shqiptare do të
Onomastika e Kosovës 151
vazhdojmë t’i shohim në ekranin global me emra
italo-katolikë, këngëtarët shqiptarë do të këndojnë
me emrat e këngëtarëve të muzikës rok të zezakëve
të Amerikës, ndërsa gjyshet tona do t’i përkundin në
djepa fëmijët shqiptarë duke u kënduar këngë të
moçme, por me emra të rinj të telenovelave latino-
amerikane etj.
Në prag të kalimit në mijëvjeçarin e ri, në të
gjitha aspektet jemi bërë pre e interesave nga më të
ndryshmet dhe nga më të ulëtat.
Në këtë fushë onomastika zë kryet e vendit. E
megjithatë me onomastikën shqiptare, më parë se
studiuesit dhe institucionet shkencore, vazhdojnë të
merren gjuhëtarët e gjeografët, arkeologët e
historianët, priftërinjtë e hoxhallarët, shkrimtarët e
politikanët, patriotët dhe këngëtarët, që për
onomastikën shkruajnë seriozisht, por nuk
mendojnë seriozisht, që për onomastikën shkruajnë
me laps dhe me kërrabë, apo që përmbajtjet e tyre i
shpjegojnë me “rregulla fonetike” dhe me çifteli!
Nëse për antroponiminë e viteve të fundit në
Kosovë mund të thuhet se ka dalë për të mirë nga
rrënojat orientale, nuk mund të thuhet aspak se ajo
është e çliruar nga ndikimet e huaja. Rezultatet e
analizës së një inventari të gjerë të antroponimeve
më të reja që po zënë vend te të lindurit shqiptarë në
Kosovë, më parë se sa të tregonin ngritje të vetëdijes
kombëtare, do të nxirrnin krye te kthimi i një
vetëdije të moçme shqiptare –krishterimi. Në realitet
nuk ndodh kështu. Nuk besoj se një familje
shqiptare e besimit mysliman do të pranonte që t’i
152 Begzad Baliu
vinte fëmijëve të saj emra të besimit katolik apo
ortodoks.
Jo, arsyet e tyre janë arsye historike, janë
refuzim i së djeshmes orientale dhe përpjekje për t’u
kthyer në djepin euro-nacional. Skajshmëria e tyre
nga orienti në oksidentin fetar është rezultat i
mungesës së “Fjalorit kombëtar të antroponimisë”, i
cili, në kushtet e sotme, do të mbulonte mjaftueshëm
shkallën e lindshmërisë kombëtare.
Viteve të fundit, pas rënies së murit ideologjik, në
Kosovë, shtypi shqiptar, strukturat politike partiake,
shoqatat kulturore dhe politike, administrata
paralele shqiptare, institucionet arsimore dhe
shkencore etj., kanë krijuar një anarki të
padurueshme në emërtimin e vendbanimeve rurale,
qyteteve, krahinave, hidronimeve etj., duke krijuar
nga dy e më shumë fjalë a shprehje emërtuese.
Në shtypin e përditshëm, të përjavshëm lokal e
partiak, në shënimet administrative, në botimet
arsimore, shkencore, politike e letrare, në tryezat
politike e konferencat shkencore, trojet etnike
shqiptare në Maqedoni quhen: Iliridë, Maqedoni
Shqiptare, Maqedoni Perëndimore etj., trojet
shqiptare nën administratën e sotme të Serbisë
quhen: Kosovë Lindore, trojet shqiptare në Preshevë,
Bujanovcë e Medvegjë dhe madje, në një konferencë
shkencore, kam dëgjuar edhe për një propozim
tjetër: Krahina e Moravicës; trojet etnike shqiptare
në Mal të Zi nuk quhen me ndonjë emërtim të
veçantë, prandaj, kur flitet për shqiptarët, thuhet
„shqiptarët në Mal të Zi“, ndërsa popullata shqiptare
në Shqipëri edhe më tutje, Kosovë quan trojet etnike
Onomastika e Kosovës 153
shqiptare nga Tivari e deri në Çamëri dhe kosovare
quan popullatën shqiptare që banon në këto troje. Le
të kujtojmë edhe njëherë se kufijtë e sotëm të
Kosovës janë kufij të përcaktuar nga nomenklatura
komuniste e Titos, që erdhi në pushtet në mbarim të
Luftës së Dytë Botërore.
Gjatë këtyre dy-tri viteve të fundit, në Kosovë
është krijuar një anarki e paparë me riemërtimin e
rrugëve, shesheve, zonave të qyteteve, vendbanimeve
të reja, mikrotoponimeve, oikonimeve, makrotoponi-
meve, hidronimeve etj.
Administrata pushtuese serbe e ka ndërruar deri
në fund pasqyrën e onomastikës urbane:
vendbanimet e reja me kolonistë emërtohen me emra
të mitologjisë serbe dhe, natyrisht, pritet që t’i
ndërrojnë ose t’ia përshtatin gjuhës serbe edhe
emrat e fshatrave dhe të krahinave të tjera.
Ndryshe nga administrata serbe, e cila i paraqet
të gjitha këto edhe në shënimet zyrtare të
dokumenteve administrative shqiptare, institucionet
shqiptare nuk janë organizuar për t’i mbrojtur vlerat
shekullore të tyre dhe nga ditoret në revistë, nga
fjalimet e partive politike në leksikun e botimeve
arsimore, nga shtypi i përditshëm në të folmet
popullore, onomastika shqiptare ndryshon shumë.
Është krijuar një gjendje alarmi, për vënien në
binarë të së cilës duhet reaguar sa më parë.
Le të sjellim disa forma të veçanta të ripagëzimit
të emërvendeve:
154 Begzad Baliu
a) Mosnjohja e kuptimit të toponimeve.
Krahina e Gallapit shënohet në disa trajta gjuhësore:
Gallap, Gollap, Gollak e diku tjetër madje edhe
Çveshtinë. Tradita popullore e ka Gallap,
administrata serbe Gollak. Studiuesit shqiptarë, të
mbështetur nga disa dokumente relevante historike,
etimologjinë e nxjerrin nga fisi ilir Gallabroi, ndërsa
kumarxhinjtë e sotëm, duke i marrë të dyja variantet
toponimike për sllave, krahinën e Gallapit e quajnë
Çveshtinë!
b) Përkthimi i toponimeve për shkak të
prapashtesës sllave. Katundin Kryshec të Komunës
së Obiliqit, administrata serbe e shënon Kryshevc,
ndërsa “administrata” e shtypit shqiptar dhe
vendasit, nën direktivën e individëve apo të akteve
politike, e quajnë Dardhishtë, duke e “përkthyer”
krejtësisht toponimin për shkak të prapashtesës
sllave!
c) Toponimet që nuk sjellin vlera të
njëmendta kombëtare. Oikonimi Sufrekë, i njohur
deri më tani nga administrata serbe si Suharekë,
tash quhet Sufrekë, Cufrekë (duke e lidhur
prejardhjen e tij me Isuf Rekën), Sukrrëke dhe madje
Suhari (sepse, sipas tyre, më parë paskan kaluar
suharitë (kalorësit) e ushtrisë turke! Të njëjtën gjë
mund të themi edhe për trajtën sllave të toponimit
Zajmovë, rrëzë Drinit në Jug të Klinës. Siç mund të
shihet, në këtë rast kemi të bëjmë me dy toponime,
të cilat as në rastin e parë, as në të dytin, nuk
tregojnë ndonjë situatë të lakmueshme.
Onomastika e Kosovës 155
d) Toponimet e pamotivuara nga mikrotopo-
nimet e krahinave etnografike apo ajo shqipe
përgjithësisht. Një numër të madh të fshatrave të
Kosovës kanë filluar t’iu vënë emra të tillë, si:
Lumbardhë, Shkabë, Fshati i Ri, Ferë dhe emra të
tillë si këta, të motivuar nga fjalori kombëtar, në të
cilin skajshmërisht mbisundon glotofagia apo, më
saktë, onomatofobia ndaj strukturës onomastike të
mëparshme.
Pavarësisht nga ndjenjat e larta kombëtare dhe
emocionale që janë krijuar në vetëdijen tonë, këto
toponime, që në mënyrë të pakontrolluar e të pa
institucionalizuar paraqiten në shtyp e më gjerë,
çojnë në ndërrimin e pamjes autentike të
onomastikës së Kosovës dhe rrezikojnë tkurrjen e saj
kohore, shtresore e motivore, aq më tepër po të kemi
parasysh se bartës të ndërrimit të saj janë kryesisht
individët, grupet joprofesionale etj., ndërsa
propozimet e tyre janë kryesisht të një semantike me
ngjyrime të theksuara emocionale.

A duhet të vazhdohet kështu?
Jo. Individët, partitë politike, shoqatat kulturore
a politike, gazetat lokale apo shtetërore nuk mund të
jenë bartës të standardizimit, përshtatjes apo krijimit
të ri të pasqyrës onomastike të Kosovës, nëse duam
të ndërtojmë shtetin e Kosovës, nëse duam t’i
bashkojmë trojet e ndara shqiptare në pesë shtete,
nëse duam të krijojmë vetëdijen shtetërore
mbarëkombëtare. Jam i vetëdijshëm se ndryshimet
dhe rivlerësimet apo edhe standardizimi në
156 Begzad Baliu
onomastikën e Kosovës dhe onomastikën shqiptare
në përgjithësi, do të ishin sigurisht të natyrës
politike (gjuhësore a të sistemit kombëtar – politik),
pra, vendimet e tilla që do të dilnin nga institucionet
politike-shtetërore e shkencore të Kosovës, do të
ishin akt dhe fakt politik, por deri te këto vendime
detyrimisht duhet arritur me rrugë shkencore dhe
assesi në mënyrë diletante siç veprohet tani.

Detyrat më të ngutshme të onomastikës sot
Në Kosovë janë disa institucione shkencore e
arsimore, të cilat do të mund të ishin bartëse të
krijimit të vlerave të mirëfillta kombëtare, në fushë të
onomastikës, rivlerësimit të saj etj., siç janë:
Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës,
Instituti Albanologjik, Instituti i Historisë, Fakulteti i
Filologjisë, Fakulteti i Filozofisë – Dega e Historisë,
Fakulteti i Orientalistikës, Fakulteti i Shkencave
Matematiko-Natyrore – Dega e Gjeografisë etj. Sot
nuk ka dyshim se bartësi më i veçantë, i cili gjendet
në krye të kërkimeve shkencore dhe përcjell e
studion në sinkroni e diakroni onomastikën
shqiptare në përgjithësi dhe onomastikën e Kosovës
në veçanti është Sektori i onomastikës në Institutin
Albanologjik të Prishtinës.
Cilat janë detyrat më të ngutshme që dalin sot në
fushë të onomastikës?
1. Përgatitja e “Fjalorit drejtshkrimor të onoma-
stikës së Kosovës”. Në këtë fjalor praktik me
përdorim të përgjithshëm në shtyp, administratë,
arsim, shkencë dhe kulturë, duhet të jepen
Onomastika e Kosovës 157
udhëzime për së paku 1500 vendbanime dhe rreth
500 toponime, hidronime e oronime të veçanta sipas
këtyre rregullave:
a) Të jepen udhëzimet dhe shpjegimet për secilën
njësi veç e veç, ndërsa forma standarde të jepet në
fillim, sipas normave të drejtshkrimit të gjuhës
shqipe, pra, sipas rregullave fonetike e morfologjike
të shqipes ose sipas traditës së krijuar në gjuhën
tonë.
b) Të zgjidhen drejt divergjencat rreth drejtsh-
krimit të disa toponimeve si: Novo Bërdë (Novobërdë),
Novo Sellë (Novosellë), Fushë Kosovë (Fushkosovë)
etj.
c) Onomastika e ndikimeve pushtuese, ajo e
ndikimeve dygjuhësore, onomastika romake, greko-
bizantine, onomastika latine dhe sidomos ajo sllave
mesjetare, sigurisht jo aq e dukshme sa theksohet
shpesh edhe ndër studiuesit shqiptarë, duhet të
shkruhet sipas normave të drejtshkrimit dhe
drejtshqiptimit të gjuhës shqipe, deri sa të hartohet
“Fjalori etimologjik i onomastikës së Kosovës”.
d) Nëse banorët e një vendbanimi insistojnë të
ndërrojnë emrin e tij, që është njëherazi një e drejtë
legjitime e kësaj etnie, kjo të bëhet nën kontrollin e
institucionit shkencor, të ngritur për këtë rast ose
për të gjitha rastet e kësaj natyre.
e) Në pajtim me vullnetin e banorëve të atyre
vendbanimeve, të shikohet mundësia e ndryshimit të
oikonimeve të tipit: Gjylekar, Muqibabë, Karaqevë,
Karadak etj., për shkak të konotacioneve pezhorative
dhe asociacioneve të tjera negative që shkaktohen
158 Begzad Baliu
gjatë përdorimit të tyre dhe për të mënjanuar
parregullsitë gjatë komunikimit ndërmjet gjinive të
ndryshme te shqiptarët. Gjuhësia shqiptare në këtë
drejtim ka përvojën e ndryshimit të emrit të qytetit të
Leshit në Lezhë etj.
f) Një numër i vogël i fshatrave me popullatë
uninacionale dhe multinacionale mbajnë emrat ose
llagapet e imponuara të individëve ose ushtarakëve,
që, pas vitit 1912, kanë bërë krime të përgjakshme
mbi popullatën e asaj ane; prandaj, meqë toponimet
e tilla shkaktojnë trysni socio-politike, ato duhen
mënjanuar në pajtim me kërkesat e banorëve të atij
vendbanimi dhe në pajtim me natyrën e onomastikës
së asaj ane.
2. Krahas “Fjalorit drejtshkrimor të toponimisë së
Kosovës” duhet punuar edhe një “Fjalor
drejtshkrimor i antroponimisë së Kosovës”, në të
cilin, përveç emrave kombëtarë, duhet të përfshihen
edhe një dorë emrash me ndikim oriental dhe
oksidental, me qëllim që të arrihet përshtatja e tyre
(deri sa të përdoren ndër shqiptarët) sipas rregullave
të drejtshkrimit të gjuhës shqipe.
3. Duhet punuar për një “Fjalor të antroponimisë
kombëtare” të formatit të mesëm, në të cilin do të
përfshiheshin:
a) Antroponimia kombëtare;
b) Antroponimia historike-kombëtare, dhe
c) Do të personalizohej një inventar i gjerë i
fjalësit të shqipes.
Onomastika e Kosovës 159
Në këtë fjalor do të duhej të sqaroheshin edhe
shumë parregullsi lidhur me emërtimet e reja,
shpesh të pamotivuara ose të formuara jashtë
rregullave të nomenklaturës gjuhësore të shqipes.
4. Në Sektorin e onomastikës të Institutit
Albanologjik të Prishtinës duhet të themelohet
revista (vjetari) për onomastikë (propozoj) me titull
“Onomastika e Kosovës”, e cila do të përcillte
rrjedhat hulumtuese e studimore në fushë të
onomastikës, para së gjithash të Kosovës, do të
botonte prirjet teorike të studimeve në fushë të
onomastikës në rajon dhe në botë etj.
5. Duhet të vazhdojë me ngulm (pavarësisht prej
gjendjes në të cilën është:
a) hulumtimi dhe regjistrimi i onomastikës në
terren, sipas kritereve të rrepta shkencore, përmes
vjeljeve me anë të pyetësorëve të onomastikës dhe
nga hulumtues, të cilët duhet të kenë kryer më parë
testimin para një komisioni profesional në Institutin
Albanologjik të Prishtinës;
b) Botimi i onomastikës ilire;
c) Botimi i onomastikës antike greke e romake;
d) Botimi i inventarit të krisobulave kishtare;
e) Botimi i inventarit të antroponimisë dhe
toponimisë së dokumenteve të administratës
osmane;
f) Botimi i Fjalorit të onomastikës së krahinave
etnografike veç e veç;
j) Botimi i onomastikës së letërsisë popullore;
160 Begzad Baliu
k) Botimi i onomastikës së krijimtarisë letrare etj.
Studimet tona në fushë të onomastikës, besoj se
do të bënin një hap vendimtar, vetëm kur të krijohen
kushtet për organizimin e një simpoziumi të ri të
“Onomastikës së Kosovës” dhe kur të përfundohej
versioni i parë i “Fjalorit etimologjik të onomastikonit
të Kosovës”.
(1996)
Onomastika e Kosovës 161

BOTIME NË FUSHË TË
ONOMASTIKËS
162 Begzad Baliu
Onomastika e Kosovës 163

ETNOMIMI ARBËRESH – SHQIPTAR NË
RRJEDHAT GJUHËSORE E HISTORIKE

Hyrje
E përditshmja e Prishtinës, “Bujku-Rilindja”, prej
datës 15 janar – 3 shkurt 1996, botoi fejtonin e
Engjëll Sedajt “Etnonimi arbëresh - shqiptar”. I
shkruar nga njëri prej njohësve më të mirë të
perëndimit, – nën prizmin e të cilit pretendohet të
shihen etnonimet arbëreshe-shqiptare, – dhe duke
qenë njëri prej problemeve më të rëndësishme me të
cilin janë marrë për një kohë të gjatë historianët,
gjuhëtarët dhe kulturologët shqiptarë, ky fejton zgjoi
interesim të dukshëm në rrethin e gjerë të lexuesve,
ndonëse nuk mungonin as vërejtjet.
I nxitur nga vlerësimet e përgjithshme, Engjëll
Sedaj 48 , duke e plotësuar veç të tjerave edhe me një
hyrje dhe përmbledhje në gjuhën angleze, këtë fejton
e botoi si vëllim më vete në Institutin Albanologjik të
Prishtinës.

48
Etnonimi arbëresh – shqiptar (Kontribut për autoktoninë e
shqiptarëve), Botoi Instituti Albanologjik i Prishtinës, 1996, f. 138.
164 Begzad Baliu

Konteksti i studimit historik të etnonimit arbër
Libri hapet me një fragment të recensentit të
parë, studiuesit Rexhep Ismajli, i cili i njofton
lexuesit se fjala është për një vepër që “merret me një
çështje të vështirë dhe të ndërliqshme filologjike (më
pak) dhe historiko-kulturore (në thelb)” (f. 4) dhe me
një parathënie shpjeguese mbi idenë që e shtyu
autorin për të përgatitur një sintezë shkencore për
etnonizimin arbëresh-shqiptar, pas gjithë atyre
studimeve të bëra deri më tani nga autorë shqiptarë
dhe të huaj. Siç mund të shihet, shkak i parë ishte
mendimi i historianes serbe Fanulla Papazogllu se,
krahasimi i arbërve me albanët (ilirët) “mbështetet në
ngjashmërinë e rastësishme të emrave” 49 (f. 5). Më
poshtë autori sjell edhe mendimin e një studiueseje
greke, Eras Vranusit, të thënë më 1970, se “shprehja
e Ana Komnenes to ex Arbanon hormomeno
Komiskorti (“ia ka lënë Komiskorit të arbërve”), nuk
jep kuptim etnik (të shqiptarëve), por jep kuptim
administrativ të Arbanonit” (f. 5). Këtu do shënuar
ndërkaq se ata që kanë përcjellë rrjedhat shkencore,
kanë mundur të vërejnë se interesimi i autorit të
këtij libri për problemin e etnonimit arbëresh-
shqiptar është i hershëm dhe se pjesë nga vëzhgimet
e tij të lidhura ngushtë me çështjen e arbrit i ka
diskutuar edhe në disa tubime shkencore në Tiranë,
Shkup, Ulqin, Prishtinë e gjetkë, e gjithashtu pjesë të
saj i ka botuar në disa revista e studime të veçanta.
Sikurse shkruan edhe vetë autori në përmbajtjen e

49
Shih, Iliri i Albanci, Beograd. 1988, 169.
Onomastika e Kosovës 165
shkurtër, në këtë libër “duke u mbështetur në
literaturën shkencore për emrat e popullit shqiptar si
dhe në burimet historiografike, autori ndjek
vazhdimin e etnonimit arbëresh prej kohës antike,
deri më sot […], sipas një metodologjie historiko -
gjuhësore krahasimtare” (f. 8).
Pas parathënies, çështja e etnonimit arbër
trajtohet në Hyrje duke filluar me interesimet e J.
Tunmanit (1746-1778) e deri në ditët tona. Këtu
shoshiten kryesisht çështje historike, arkeologjike,
gjuhësore e kulturore, me të cilat autorë të
ndryshëm janë përpjekur të përcaktojnë
vendndodhjen e kryeqytetit të albanëve antikë, duke
filluar me hartën e Ptolemeut, pastaj me hulumtimet
e V. Tomashekut, të J. F. Falmajerit, Ksylanderit,
Dozonit etj.
Autori bën mirë që, krahas emërtimit të
shqiptarëve me emra të ndryshëm nga të huajt gjatë
historisë dhe sot, sjell edhe një pasqyrë të emërtimit
të popujve edhe më të mëdhenj se shqiptarët, për të
dëshmuar se fjala është për një dukuri të natyrshme
historike, që ka lindur si rezultati i fqinjësisë së
popujve, luftëtarëve, pushtimeve të ndërsjella,
ndikimeve kulturore, përkimeve gjuhësore, madje jo
vetëm në Gadishullin Ballkanik, por edhe në
Evropën Perëndimore e Qendrore. Për sa u përket
shqiptarëve, autori sjell edhe emërtimet e
brendshme, sepse, sipas autorit: “ndër shqiptarët,
përveç emërtimeve arbënesh dhe shqiptar, ekzistojnë
emërtime të tjera sipas shtrirjes krahinore - rajonale
më të gjera dhe më të ngushta, siç janë: gegë
(Gegëri), toskë (Toskëri, Toskëni), çamë (Çamëri),
166 Begzad Baliu
pastaj: matijan, pultjan, llapjan, drenicas etj., kurse
popujt e tjerë na quajnë: albanian, albansis,
albanese, albaner, albanci, arnaut, arvanit, raban etj”
(f. 12).
Nuk më duket se qëndron këmbëngulja e
përsëritur e autorit që kalimi nga ilirët te shqiptarët
të shikohet vetëm përmes etnonimit arbër. Siç dihet,
shqiptarët kanë përdorur edhe emrat “sporadikë”, -
siç i quan Sedaj, - epirotas, makedon etj., të cilët nuk
duhen përjashtuar nga ky proces. Të pranosh vetëm
emrin arbër, si përcaktues të etnonisë së sotme
shqiptare, do të thotë të rrudhësh shumë hapësirën
gjeografike të trojeve shqiptare ndërmjet trojeve të
djeshme etnike dhe të sotme shqiptare, d.m.th. të
rrudhësh shumë shtrirjen territoriale shqiptare dhe
të zvogëlosh disa herë numrin e “shqiptarëve” të
sotëm, gjatë antikës dhe mesjetës.

Pikëpamjet e studiuesve shqiptarë dhe të huaj
Studiuesi Engjëll Sedaj, duke iu qasur etnonimit
arbër, mbështetet edhe në lëndën etnografike e të
folklorit, por veçanërisht te rezultatet gjuhësore të
Çabejit, pa anashkaluar këtu vërejtjet dhe mendimet
e historianëve, si: Aleks Buda, Kristo Frashëri,
Fanulla Papazogllu etj., pastaj gjuhëtarët Idriz Ajeti,
Rexhep Ismajli, Dhimitër S. Shuteriqi etj.
Në një artikull të veçantë, me mbështetje të mirë
historike, historiografike e arkeologjike, autori
trajton shtrirjen dhe vendin e formimit të albanëve
antikë dhe të Albanopolit të tyre. Në mbështetje të
njohurive të sotme të historisë dhe sidomos
Onomastika e Kosovës 167
arkeologjisë, autori e gjen këtë vend midis Matit e
Shkumbinit, duke pranuar mendimin e Selim Islamit
për Zgërdheshin si qendra më e madhe arkeologjike e
njohur në atë zonë. Po këtu, autori trajton edhe
marrëdhëniet historike ndërmjet krahinave dhe
qyteteve shqiptare gjatë antikitetit e mesjetës në
shumë aspekte, duke vënë në përdorim edhe disa
çështje të ndikimeve gjuhësore ndërmjet greqishtes e
shqipes, të cilat shpjegojnë shumë çështje historike,
edhe për faktin se shqipes i mungojnë dokumente të
shkruara gjatë antikitetit dhe mesjetës në krahasim
me greqishten.
“Shikuar sub specie mundi, – shkruan autori –
etnonimi alban, në këtë shkallë të vetëdijes së
zhvilluar, dëshmohet në rrjedhat e fuqisë titanike
traditore, që gjatë shekujve ishte më e fuqishme se
raca, religjioni dhe ekonomia” (f. 37). Le të shihet
këtu edhe përkufizimi i përafërt i studiuesit Zef
Skiroi i Ri (Giuseppe Schiro Jr.), të cilin studiuesi
Sedaj nuk e ka konsultuar, sepse, po ta konsultonte,
jo vetëm do të kishte plotësuar rezultatet e tij, por do
të përfitonte edhe zgjidhje të reja: “Duke krahasuar
me kujdes shprehjet arbëreshe ndër shkrimet greke
– të pabotuara, por që gjenden në shtyp – më ra në
sy se në fjalën Arbër përmblidhen vlera kuptimore që
kapërcejnë shënimin e thjeshtë si emër i një populli
e se ky emër reflekton më tepër botën etnike të fisit
(“kuptimi historik i Arbërit e përgjigjja e tij në
vetëdijen e popullit arbëror” 50 ). Këta ishin njerëz që

50
Shih, SNFP Seminari Ndërkombëtar i Federatës Panshqiptare
“Vatra”, Nju Jork, 28-30 nëntor 1969, f. 79.
168 Begzad Baliu
jetonin në kultin atavik të lirisë së individit dhe të
njëjtës strukturë familjare: më pëlqen të kujtoj se
historianët bizantinë i quajnë arbëreshët njerëz pa
udhëheqës, pa kryetarë. Ishin njerëz që u lëshojin
grave, të rinjve dhe të vjetrave kujdesin e shtëpisë
dhe të arave dhe vinin si ideal të jetës trimërinë dhe
respektin absolut të fjalës së dhënë, të besës” 51 .

Struktura gjuhësore e etnonimit arbër
Në kapituj të veçantë, trajtohet historiku dhe
trajtat e përdorimit të etnonimit arbër në gjuhën
romane, - me theks të veçantë në variacionin r/i dhe
rotacizmin n/r, si edhe në gjuhët sllave e në turqisht.
Qëllimin që i ka vënë vetes, autori e ka shpjeguar
dhe zgjidhur brenda kapitujve “Etimologjia e fjalës
arbër” dhe “Trajta më e re e etnonimit «shqiptar»”.
Duke filluar me Gustav Majerin, autori i kthehet
edhe një herë rrënjës së etnonimit arbër: nga baza
indoevropiane “albn në lidhje me lat. Albus” (f. 81),
për të konsultuar më tej edhe Petar Skokun (alb-,
arb-), i cili e nxjerr këtë rrënjë si paraindoevropiane;
si dhe Vinçeno Dorsen, M. Pavlloviqin, i cili, bazën e
arb-, e konsideron me bazë ilire; studiuesin Idriz
Ajeti, i cili, duke sjellë mendimin e Holger Pedersenit,
shpreh mendimin se “trajta alb- është sekondare, e
dalë nga baza arb” (f. 84). Në këtë aspekt, ai rimerr
edhe disa çështje të prapashtesës – esh dhe të
“betacizmit rv : rb” (f. 86). Autori, për arsye të
ndryshme gjuhësore, por edhe historike, konsulton

51
Po aty, f. 81.
Onomastika e Kosovës 169
edhe shumë studiues shqiptarë ose të huaj, por
mbështetje kryesore gjen te studiuesi E. Çabej, që
për më shumë se dyzet vjet, e ka trajtuar
etimologjinë e etimonit arbër në disa artikuj. Në këtë
aspekt, mendoj se më e rëndësishme se çështja e
betacizmit, këtu është çështja e variacionit l : r.
Studiuesi shqiptar Petro Zheji shkruan se “Arbania
(Arbëria) dhe Albania janë e njëjta gjë”, “meqenëse ar
dhe al janë semantikisht identike” 52 . Në anën tjetër,
Leonard Blumfildi ka konstatuar se “gjuhët
indoevropiane tregojnë po ashtu edhe një mosdallim
të vjetër të /l/-së dhe të /r/-së, që është shpjeguar si
shkak i substratit që kishte vetë njërin ose asnjërin
nga këta tinguj” 53 . Zgjidhja e këtij problemi në
gjuhësinë shqiptare besoj se këtu do të jepte
përgjigje edhe në disa çështje të rëndësishme të
fjalorit etimologjik. Ne po e shtojmë këtu edhe një
mendim të Zef Skiroi i Ri (Giuseppe Schiro Jr.), që e
ndihmon çështjen tonë jo vetëm në aspektin
gjuhësor: “Nuk duhet të jesh glotolog për të zbuluar
që αλβανος e arbër janë fjalë të një rrënje se arbër –
gegërisht arben – është rezultat i një evolucioni
fonetik gjatë shekujsh në gojën toske. Nëse ne
marrim në shqyrtim zhvillimet semantike të αλβανος,
nga popullsia greke e Epirit që jetonte bashkë me
arbëreshët dhe rrjedhimisht nga kronisti i Tokajve, –
i cili ishte një grek fanatik nga Janina, – ne mund të
depërtojmë në vlerat semantike të fjalës “arbër, vlera
semantike e të cilit na reflektohet nga gjuha greke
52
Petro Zheji, Shqipja dhe sanskritishtja. I, Tiranë 1996, f. 69.
53
Leonard Blumfild, “Të huazuarit intim”. Në Vesel Nuhiu [përg.],
Ndikimet ndërgjuhësore, Prishtinë, 1990, f. 37.
170 Begzad Baliu
dhe motike, që nuk ishte e panjohur nga të parët
tanë” 54 .
“Fjala αλβανητις përkthen termin arbëresh dhe
shënon arbëreshin në individualitetin e tij: αλβανηται
ose αλβανητες janë shumë arbëreshë [...]. Kjo është
forma që i qëndroi kohës: e vetmja sot në përdorim
në greqishten dhe motike” 55 .
“To αλβανον është një fjalë netre [asnjanëse], me
kuptim kolektiv e mund nënkuptoi γενος =fis.” 56
“Të gjithë popujt e tjerë, duke u marrë në
entitetin global të tyre, shënohen zakonisht me
emrin mashkullor, njëjës apo shumës, por jo me
trajtën neutër” 57 .
“Lirisht dhe haptas të shkoj për mes të krahinave
arbëreshe. Është e qartë se këtu për metonimi τα
Αλβανα shënon jo aq arbëreshët, sa krahinat e
banuara nga Arbëreshët. Nga këtu del se çdo
krahinë e banuar është në vetvete αλβανηον” 58 .
Ashtu siç u tha për greqishten, ku shënohen dy
grupe kuptimesh αλβανονe αλβανα me vlerë të njëjtë,
dhe αρβανητις. Keta (Chetta) duke iu përshtatur të
folmes së kohës, përdor dy forma: një arbër dhe
tjetra është “arbëreshë” dhe, ashtu si në greqishte,

54
Skiroi, vep.e cit., f.81.
55
Po aty, f. 81.
56
Po aty.
57
Po aty.
58
Po aty, f. 82.
Onomastika e Kosovës 171
forma e parë shënon “arbëreshin” ose shqiptarin si
përfaqësues i fisit, ndërsa arbëreshë-arbëreshi
shënon individin arbëresh në vetvete. Ndryshimi sot,
duke dalë jashtë përdorimit fjala arbër, duket i
stërholluar, por është lehtë për t’u kuptuar nga ai që
njeh kuptimin e ri e të vjetër të fjalës arbëresh” 59 .
“Pra kuptimi arbër është arbëresh ose shqiptar
duke theksuar sidomos “fisin” si dhe dheun ku
jetojnë Arbreshët e Shqiptarët. Pra, ku arbreshi vë
vatrën e tij aty është “Arbër”: do me thënë “Shqipëri”
[theksojmë se Chetta nuk përdor formën Arbëri].
Rrjedhimisht Arbria nuk gjendet vetëm brenda
kufirit politik të Shqipërisë së sotme, por në çdo
pjesë të dheut ka dhizet flaka e një vatre shqiptare:
në Greqi, në Ungari, në Rumani, Jugosllavi, Turqi,
Itali dhe Amerikë. Vlerë mistike e fjalës: aty ku
shqiptari vë gurin e vatrës së tij, ajo shtëpi bëhet
Arbër. […] Është Shqipëri mistike, një Shqipëri
spirituale me plotësimin e të gjitha vlerave morale që
çdo shqiptar trashëgon nga autoriteti atëror dhe ja u
pason pasardhësve me besnikëri” 60 .

Konteksti kulturologjik
Duke mos i vënë vetes si detyrim mbrojtjen e një
teze të tillë, jo për të polemizuar, por për të njohur
lexuesit me një koncept gjuhësor-historik, gjuhësor e
posaçërisht kulturor shqiptar, po sjell këtu një
tipologji të emërtimit të shqiptarëve nëpër shekuj:

59
Po aty, f. 83.
60
Po aty, f. 84.
172 Begzad Baliu
I. Aspekti historik:
Ilir
Epirotas
Maqedon

II. Aspekti etno-historik:
Arban (Alban)
Epirotas
Maqedon
Shqiptar

III. Aspekti fetar:
Mysliman
Katolik
Ortodoks

IV. Aspekti kulturor:
Osmanli (turk)
Latin
Arum

V. Aspekti krahinor
Geg
Onomastika e Kosovës 173
Tosk
Kosovar
Mirditor
Matjan
Drenicas
Lab
Llapjan

VI. Aspekti përkeqësues
Arbër
Malok
Katundar

VII. Aspekti metaforik
Arbëror
Shqiptar
Malësor

Rrjedhimisht, etnonimi arbër del më shumë si
një metaforë që në kontekstin e plotë etnik, por që ka
mbështetje historike, gjuhësore, kulturore, fetare
etj., në gjithë truallin e shqipes apo në tërësinë e tij.
Etnonimi arbër edhe më tutje do shqyrtuar në
aspektin historik, etnografik, gjuhësor, kulturor etj.
Vetëm duke pasur dallimet dhe përbashkësitë e tyre,
174 Begzad Baliu
ne mund t’ia bëjmë vendin dhe t’ia gjejmë peshën
etnonimit në fjalë.

Arbër dhe “shqiptarë”
Çështja e parë që të bie në sy në kapitullin
“Trajta më e re e etnonimit «Shqiptar»”, është vënia
në thonjëza e etnonimit shqiptar. Pasi gjen
mbështetje te studiuesi Çabeji dhe te disa studiues
të tjerë, se “emri shqiptar, Shqipëri, duket të jetë
imponuar në kohë të re” 61 , autori bën çmos për të
përforcuar “dëshmitë e tij” për antitrupin aziatik
shqiptar, që iu ngjit etnonimit arbëresh, duke zbutur
edhe mendimin e Rexhep Ismajlit, për mendimin tim
nga më të qëndrueshmit, se ndërrimi i etnonimit u
imponua “natyrshëm në kohën e krijimit të
kombit”..., që natyrisht erdhi si rezultat i
“ndryshimeve më të thella sociale, politike e
konfesionale” 62 .
Për studiuesin Sedaj, etnonimi arbëresh është
përcaktues i ndërgjegjes kombëtare, evropiane etj.,
kurse “ideologjia islame” (autori emërton
katolicizmin “fe”, ndërsa islamizmin “ideologji”, sikur
të fliste për një fe dhe një ideologji), ishte
“shkombëtarizim i popullit, e që shënon një shkallë
të caktuar humbjen e ndërgjegjes kombëtare”. Një
mendim i tillë kujtoj se është krejtësisht
subshkencor dhe i ndërtuar mbi motive jashtëfetare,
që nuk do të duhej t’i arsyetonte e aq më tepër t’i

61
Po aty, 105.
62
Po aty, f. 106.
Onomastika e Kosovës 175
thoshte një studiues i përmasave të E. Sedajt. Përveç
kësaj, autori, shprehjen “e imponuar” të studiuesit
Çabeji, e shpjegon si “e dhunuar, përdhunuar” etj.,
për të bërë më pas krahasime ndërmjet trajtave
arbëresh: shqiptar dhe shqiptar: shqiptari. Krahas
përpjekjes për të kurorëzuar mendimin e tij, autori
sjell edhe mendimin e Çabejit për përdorimin e
stërkequr të etnonimit arbër, që unë këtu po e sjell
më të plotë nga një botim më i hershëm: “një
stërkeqje analoge [me malësorët e Veriut të
Shqipërisë, - B. B.] ka pësuar në Vlorë fjala arbëresh:
arbëror, siç dihet, quhen banorët e Arbrit, pra, të një
pjese të Labërisë e të rretheve të Vlorës […], qytetari i
Vlorës, (arbëreshit, bariut të vrazhdë dhe shumë
herë të ndyrë të maleve që zbret në qytet, i dha një
kuptim pezhorativ si “njeri i ndyrë, i pagdhendur”,
tamam siç ndodhi me malokun në Veri” 63 . Në këtë
rrugë mbase duhen parë edhe shprehjet e
mëvonshme: shqiptar e katundar (Gjakovë), qytetar e
katundar-malok etj., të cilat s’ka dyshim se dolën si
rezultat i ndryshimeve social – ekonomike e
kulturore e jo krejtësisht fetare, siç këmbëngul
autori.
Dhe i bindur se ia ka arritur qëllimit, studiuesi
Sedaj, del me propozimin që tani e tutje, etnonimi
arbër dhe toponimi Arbëri të përdoret në vend të
etnonimin shqiptar dhe toponimit Shqipëri” (f. 122).
Kuptohet, për lexuesit e informuar, as kjo nuk është
e re. Propozimi i këtij studiuesi, sado i arsyetuar dhe
i metaforizuar qoftë, është në të vërtetë i njohur që

63
Shih, Eqrem Çabej, Linguistika, f. 53.
176 Begzad Baliu
nga fundi i shekullit të kaluar, kur, sipas mendimit
të disa intelektualëve shqiptarë, kufijtë e shtetit të
ardhshëm autonom duhej të kufizoheshin vetëm
brenda popullsisë shqiptare të besimit katolik. Fjala
është për një ndërmarrje shkencore me shumë
interes, për kurorëzimin e së cilës, kushti i parë
është të liruarit nga kompleksi i fajësisë kolektive ose
të fajësuarit krahinor, fetar, kulturor, gjuhësor etj.
Siç duket, prej periudhës së Rilindjes e këndej,
në mos edhe më herët e deri më sot, nuk jemi çliruar
nga kompleksi i prejardhjes së popullit shqiptar e të
gjuhës shqipe. Në qoftë se vendi i prejardhjes së
popullit shqiptar – për çka angazhohet edhe
studiuesi Sedaj në nëntitullin “Kontribut për
autoktoninë e shqiptarëve” – ka qenë përcaktues
historik dhe politik për krijimin e shtetit shqiptar
dhe vendin e gjuhës shqipe në trungun e gjuhëve
indoevropiane, atëherë përse ndryshimet e
brendshme, që erdhën si rezultat i forcave të
jashtme, duheshin parë si shenjë e fatkeqësisë që
vjen nga historia dhe kjo reflektohet aq fuqishëm në
të ardhmen?
Pra, pse kalimi nga etnonimi arbër në etnonimin
shqiptar ishte një fatkeqësi historike? Për arsye se,
sipas autorit, shqiptarët që kaluan në besimin islam,
pranuan edhe veshjen islame edhe jetën islame,
prandaj përballë Evropës, shqiptarët u kthyen me
fytyrë nga Lindja (siç!).
Ka shumë arsye që e kundërshtojnë këtë
mendim: historike, etnike, gjuhësore, kulturore,
fetare etj., prej të cilave po i japim vetëm disa:
Onomastika e Kosovës 177
- së pari, tashmë të gjithë studiuesit kanë
pranuar tezën se shqipja i takon grupit satem,
domethënë lindor, të gjuhëve indoevropiane, ndërsa
ilirishtja i takonte grupit centum;
-së dyti, shqiptarët janë kthyer me fytyrë nga
Lindja para se të pranonin islamizmin, pra, atëherë
kur kisha e krishtere u nda në katolike dhe
ortodokse;
-së treti, shqiptarët dhe gjuha shqipe nuk kanë
ndonjë lidhje familjare me ndonjë nga popujt ose
grupet e popujve të Evropës Perëndimore, përveç
besimit katolik që mban një pjesë e popullatës dhe
shkrimit (latin), të përgjithësuar vetëm në shekullin
XX, sado që dëshmitë historike, si ajo e Brokardit,
japin të dhëna për përdorimin e shkrimit latin së
paku që nga fillimi i shekullit XIV, prandaj, mbase
nuk është e rastit që gjuha shqipe dhe kultura e saj
në katedrat e institucioneve shkencore të Evropës,
mësohet në katedrat e gjuhëve të Lindjes e, madje,
edhe të gjuhëve sllave;
-së katërti, siç e provojnë shumë dokumente,
shqiptarët nuk arritën të kalojnë jo vetëm në besimin
katolik si shumicë, por as në krishterimin në tërësi;
-së pesti, por jo së fundi, shqiptarët asnjëherë
nuk kanë mbajtur ndonjë qëndrim të veçantë për
kalimin e organizuar në besimin islam.
Përkundrazi, kanë qenë rrethanat historike ato
që, në mënyrë afatgjatë, i kanë kushtëzuar këto
ndryshime, qoftë edhe në mënyrë të pjesshme. Vitet
e fundit, këto rrethana i ka përcaktuar mjaft mirë
historiani Kasem Biçoku: “Gjatë shekujve të
178 Begzad Baliu
Mesjetës, pas organizimit të kishave sllave e greke
me prirje të theksuara asimilimi ndaj shqiptarëve,
krahas antroponimisë me formë të dalluar
kombëtare, në trevat shqiptare dhe sidomos në zonat
periferike, ku ushtruan veprimtarinë e tyre klerikët
sllavë e grekë, u përhap gjerësisht te shqiptarët edhe
antroponimia sllave e greke. Në këtë drejtim ka
ndikuar shumë zhvillimi i liturgjisë në gjuhën greke
e në atë sllave, gjë që ka ndihmuar në asimilimin e
një pjese të shqiptarëve prej fqinjëve [...]. Përbërja
shqiptare e klerit katolik dhe shkollimi paraprak i tij
në Shqipëri i dhanë besimit katolik tiparet e një feje
kombëtare që ndikoi shumë në rritjen e vetëdijes
kombëtare të shqiptarëve. Katolicizmi u bë një
barrierë e fuqishme kundër asimilimit sllav, po
ashtu, siç do të bëhej më pas islamizmi. Në kushtet e
ndarjes së shqiptarëve në dy rite kristiane, në
katolikë e ortodoksë, dhe të mungesës së një kishe
kombëtare të organizuar, përhapja e islamizmit
shfaqej edhe si një proces i ruajtjes së individualitetit
kombëtar përballë veprimtarisë asimiluese të kishave
greke e sllave” 64 . Natyrisht, nuk është fjala këtu për
zgjidhjen e problemit, por për sintezën më të mirë
rreth së cilës sillet pjesa më e madhe e studiuesve që
merren me këtë problem.

64
Kasem Biçoku, “Viset etnike shqiptare në Mesjetë dhe përhapja e
emrit kombëtar Arbër (Arbëri, Albani)”, në Studime historike, nr. 1-4,
1992, Tiranë, 1995, f. 35.
Onomastika e Kosovës 179

Dilemat dhe kundërthëniet?
Ata që ngulin këmbë për katolicizmin kombëtar
si kusht të parafytyrimit të shqiptarit euro -
perëndimor, harrojnë trashëgiminë kulturore ilire,
bashkëjetesën e gjatë me kulturën greke dhe
rrezatimin e saj kulturor ndër ilirët e të ilirëve ndër
ta, më shumë sesa kultura perëndimore, si dhe
katolicizimin vetëm të pjesshëm të shqiptarëve.
Përkrahësit e përparësisë së ortodoksisë harrojnë
se, edhe pas ndarjes së Kishës Lindore, ndikimi
gjuhësor e fetar i Romës ishte edhe për më se dy
shekuj i qëndrueshëm, ndërsa shqiptarët ishin
dobësuar shumë gjatë rrënimeve që sollën fiset
vandale – nuk u është bërë e mundur të kalojnë në
ortodoksizëm. Aq më tepër kur pushtuesi që
mbretëronte (romak, grek ose sllav), përcaktonte
edhe organizimin fetar, gjuhësor (administrativ) e
kulturor në atë pjesë të trojeve shqiptare. Këta vërtet
do të kishin shumë të drejtë nëse shqiptarët do të
kishin mundësi për t’u integruar brenda territoreve
etnike, duke u çliruar nga prirjet çintegruese që u
kishin imponuar pushtuesit romakë, grekë e sllavë,
dhe nëse, pas ardhjes së sllavëve e më pastaj edhe
pas pushtimit prej Perandorisë Osmane, prirjet
çintegruese kulturore, sociale dhe gjuhësore brenda
trojeve etnike shqiptare nuk do të ishin aq të
theksuara.
Nuk më duket i drejtë as konstatimi i disa
studiuesve se, pas pranimit me dhunë të ortodoksisë
180 Begzad Baliu
(sllave), shqiptarët kaluan në besimin islam dhe
shpëtuan nga sllavizmi.
Së pari, te shqiptarët, kalimi në besimin ortodoks
i kishës sllave ende nuk ishte ngulitur si kulturë
shpirtërore dhe, së dyti, shqiptarët më parë se sa të
përqafonin besimin ortodoks (sllav) me të cilin do të
fitonin lirinë shpirtërore, pranuan islamin dhe
përfituan jo vetëm lirinë shpirtërore, por edhe
privilegjet shtetërore, ekonomike e social - kulturore.
Pra, kjo ishte çështje e raportit të forcave, me ç’rast
shqiptarët, pa kishë autoqefale të organizuar dhe me
thyerje të fuqishme (të shkaktuara nga pushtimi i
vendit të tyre prej tri fuqive të kohës), e që çonin nga
rrjedhat centrifugale të pjesëve të saj politike,
kulturore, gjuhësore etj., mund të bashkoheshin
vetëm andej nga ishte më i fuqishëm gravitacioni
shtetëror-administrativ. Sot, ndërkaq, gabimin më të
madh e bëjnë ata që, në vend që të gjykojnë
historinë, duan ta përmirësojnë atë brenda natës.
Cinizëm i llojit të vet është edhe deklarata e
politikanëve dhe shkencëtarëve, kur njëzëshëm
thonë se tri (katër) fetë janë pasuri shpirtërore e
madje kulturore e shqiptarëve.
Feja, cilado qoftë ajo, vërtet është pasuri
shpirtërore, por deklarata për pasurinë e
shqiptarëve, sepse u takojnë tri besimeve, është
demagogji politike e politikanëve, tragjedi historike e
shqiptarëve dhe mjerim shkencor i shkencëtarëve.
Secili pushtues imponon kulturën, gjuhën dhe
fenë e tij dhe kjo s’ka pse të ekzagjerohet as në rastin
tonë.
Onomastika e Kosovës 181
Në këtë libër, studiuesi Engjëll Sedaj përpiqet së
tepërmi që të gjejë dallimet ndërshqiptare të
besimeve të ndryshme dhe përparësitë e fesë katolike
përballë islamizmit, të para këto nga këndi i
historisë, gjuhës dhe traditës, si shkaktare të
fatkeqësisë së sotme të shqiptarëve. Sado që
këmbënguljet e autorit pretendojnë të jenë historike-
gjuhësore, dhe madje kulturore - historike, në të
vërtetë, në të dy rastet pretendojnë majën
etnoshpirtërore të popullit shqiptar dhe pamjen
historike të tij.
182 Begzad Baliu

SHQIPTARËT DHE PROBLEMI PELLAZGJIK

Disa teza për prejardhjen e popullit shqiptar dhe
të gjuhës shqipe 65
Ka më shumë se tre shekuj që prejardhja e
popullit shqiptar dhe sidomos e gjuhës shqipe janë
problemet themelore me të cilat merren filozofët,
historianët, linguistët, shkrimtarët shqiptarë dhe të
huaj, sa herë që shtrohet çështja e historisë, e
gjuhës dhe kulturës shqiptare në diakroni. Të
mbështetur në studimet e deritanishme të antropolo-
gjisë, etnografisë, gjeografisë historisë, dokumenteve
të vjetra, shkrimeve të autorëve grekë e romakë të
antikitetit, studimeve gjuhësore etj., studiues nga
vende të ndryshme të Evropës dhe studiuesit
shqiptarë kanë arritur në përfundime të ndryshme
për prejardhjen e popullit shqiptar dhe të gjuhës
shqipe si dhe për vendin e formimit të tij.
Në rrjedhat e historisë së tezave të prejardhjes së
gjuhës shqipe dhe të popullit shqiptar mund të
thuhet se, ndër studiuesit shqiptarë (rilindësit) ka

65
Spiro N. Kondo, Shqiptarët dhe problemi pellazgjik, botoi
“Gutenberg”, Prishtinë, 1997, 372 f.
Onomastika e Kosovës 183
mbizotëruar mendimi për prejardhjen pellazgjike të
popullit shqiptar, ndërsa ndër studiuesit e huaj
mendimi ka qenë i ndarë: në grupin që shtronte
origjinën ilire, në grupin që pranonte prejardhjen
trake dhe në një grup të tretë që çmonte simbiozën
trako-ilire të gjuhës shqipe.
Për shqiptarët, si për pellazgët e vjetër, kanë
shkruar deri nga mesi i shekullit XX sidomos
historianët, ndërsa për prejardhjen pellazgjike të
gjuhës shqipe “u hesht” pas vendosjes së shqipes në
drurin gjenealogjik të gjuhëve indoevropiane dhe pas
paraqitjes në rrjedhat shkencore të panilirizmit me
në krye gjuhëtarin Hans Krahe. Gjatë kësaj kohe,
hipotezat e studiuesve u ndanë së paku në tri grupe:
Grupi i parë, që e nxirrte shqipen si bijë të
ilirishtes, përbëhej nga: Gustav Majeri, Lajbnici,
Tunmani, Falmajeri, Hani, Mikloshiqi, Kreçmeri,
Katiçiqi, Eqrem Çabej etj.
Grupi i dytë, që e shihte shqipen të prejardhur
nga trakishtja, përbëhej nga: Herman Hirti,
Shuhardi, Hasdeu, dhe sidomos Gustav Veigandi,
Bariçi etj.
Grupi i tretë, që shihte te shqipja një simbiozë
trako - ilire, përbëhej nga: Karl Patç, Baroni Nopça,
Norbert Jokli etj.
Duke qenë nxënës i Norbert Joklit, Eqrem Çabeji
fillimisht është luhatur rreth simbiozës trako-ilire,
por gjithnjë duke mbajtur qëndrim pro ilir për
prejardhjen e popullit shqiptar dhe të gjuhës shqipe,
për të qenë më tej zëdhënësi i ilirologjisë, pikërisht
184 Begzad Baliu
në kohën kur panilirizmi kishte rrezik të kthehej në
ilirofobi.
Dhe pikërisht në këtë kohë, pra, nga mesi i viteve
‘60 të shekullit XX, kur kritikat e madje edhe
vetëkritikat rreth panilirizmit filluan të bëhen shumë
të theksuara, profesori i diplomuar në Universitetin e
Athinës, Spiro N. Kondo, kurorëzoi veprën Shqiptarët
dhe problemi pellazgjik (Tiranë 1961-1964), në të
cilën shqiptarët dilnin jo vetëm krahas grekëve për
nga mosha, por edhe paravendës të tyre.

Struktura e librit
Vepra hapet me tryezën e lëndës, në të cilën
shihet se libri është ndarë sipas një logjike klasike
në tri pjesë e shumë kapituj përbërës të tyre. Brenda
veprës, të pallogaritura në radhorin e faqeve, gjenden
edhe dhjetë tabela me sinteza të veçanta gramatikore
dhe toponimike. Në vazhdim botohet bibliografia ku
janë radhitur autorët grekë e romakë të antikitetit,
që nga Homeri e deri te Don Kasi, si dhe botimet
shkencore e enciklopedike të mbi njëqind veprave,
kryesisht në gjuhën greke. Me përjashtim të veprës
së studiuesit E. Çabeji, “Elemente të gjuhësisë e të
literaturës shqipe”, që është konsultuar, nuk është
cituar asnjë vepër tjetër në gjuhën shqipe. Duke iu
drejtuar lexuesve, autori paraqet pesë cilësi të
nevojshme që duhet të plotësojë një shkencëtar për
të shkruar historinë e kombit shqiptar që nga koha
parahistorike e deri në ditët e Gjergj Kastriot
Skënderbeut: Të jetë: 1) filolog helenist, 2) filolog
latinist, 3) gjuhëtar (glosolog), 4) indolog dhe 5)
Onomastika e Kosovës 185
gjuhën shqipe ta ketë gjuhë amtare dhe ta zotërojë
shkencërisht.
Këtij botimi (të Prishtinës) i prin edhe një fjalë
hyrëse e botuesit (Sadri A. Kelmendi) me titull “T’i
njohim pellazgët, stërgjyshërit tanë” dhe me nëntitull
“Perënditë mitike, që i vodhën të tjerët, s’ishin veçse
zotra pellazgjikë”.
Pjesën e parë e përbëjnë pesë libra, siç i quan
autori. Këtu është paraqitur një material i bollshëm
dhe i vjelë në mënyrë shteruese nga shumë autorë
antikë dhe studiues të dy shekujve të fundit, të cilët,
me të gjitha mënyrat, kanë treguar interesim për
gjuhën dhe vendbanimin e pellazgëve, si dhe për
pikëtakimet pellazgo-iliro-shqiptare. Duke
shfrytëzuar mitologjinë, etnografinë, gjuhën etj.,
autori arrin të ngrejë hipoteza nga më të ndryshmet
për lidhjet e shumëfishta ndërmjet shqipes e
pellazgjishtes, për t’ia caktuar vendin në grupin
japedik.
Duke përdorur metodën e krahasimit, autori
paraqet shumë fenomene fonetike (zanoret: a, e, i, o,
u) dhe gramatikore (folja eimi në gjuhën japedike,
eum në gjuhën latine dhe jam në gjuhën shqipe),
duke i krahasuar ato midis tyre si dhe me gjuhë të
sotme evropiane. Në pjesën e parë të librit merret
edhe me studimin e toponimeve në shkallë të gjerë.
Nga harta të vjetra e të reja është nxjerrë një
inventar i pasur toponimik, ndërsa nga botimet
dokumentare historike dhe të tashme gjithashtu
është vjelë një fjalës i pasur i emrave të gjinisë
mashkullore e femërore të Greqisë antike e moderne,
186 Begzad Baliu
për t’i shpjeguar pastaj të gjitha këto me etimologji
nga gjuha shqipe.
Fjala është për toponiminë që ka për bazë fjalën
shqipe: gur, mal, pyll etj., ose për personalitete me
patronimi kryesisht shqipe: Stylian Madhi, Sofija
Trimi, Andrea Prumi, A. Shkurti, Kristo Kordha, II.
Molla etj.
Në pjesën e dytë, librat gjashtë – njëmbëdhjetë,
Spiro Kondo vazhdon të merret me trajtimin e
“gjurmëve të shqiptarëve të vjetër, d.m.th. pellazgëve”
- siç shkruan autori në hyrje të çdo libri. Këtë
mbështetje, Kondo e gjen kryesisht në etimologjinë e
shumë toponimeve të hartës së Greqisë së vjetër dhe
të Greqisë së sotme, si: Athina, Etolia, Deti Jon dhe
një varg emërtimesh të ishujve të Detit Mesdhe etj.,
me të cilët merret veç e veç në aspektin historik dhe
gjuhësor. Një libër i veçantë (i dhjeti) u kushtohet
etruskëve. Fjala është për banorët prehistorikë të
Italisë së Jugut dhe më gjerë në Mesdhe dhe për një
qytetërim të fuqishëm të tyre që ka pasur ndikim të
madh edhe mbi qytetërimin grek e romak. Brenda
librit të njëmbëdhjetë autori përfshin një monografi
kushtuar etruskëve, duke filluar me historiografinë,
vendbanimet, mbretëritë, veprimtarinë kulturore-
ekonomike të tyre etj., për të përfunduar se edhe
etruskët, ashtu si edhe shumë fise të tjera të
Mesdheut, nuk ishin tjetër veçse pellazgë që
ndërtuan një qytetërim më vete që nga Roma deri në
Egjipt.
Pjesën e tretë e përbën vetëm libri i dymbëdhjetë,
në të cilin bëhet një sintezë e përgjithshme e arritjeve
në lëvrimin e kësaj fushe studimore. Autori
Onomastika e Kosovës 187
konstaton se “pellazgët janë një popull, që zhvilloi
qysh nga mijëvjeçari i pestë para erës së re një
qytetërim shumë të vyer, djepi i të cilit kanë qenë
krahinat greke dhe qendrat fortë të rëndësishme
Kreta, Qipro, Ciklode, Thesalia etj” (f. 369).
Ndonëse vepra përbëhet nga pjesë, libra dhe
kapituj, që në shumë pika plotësojnë njëra-tjetrën,
nuk është vështirë të vërehet se autori nuk ka
arritur ose pretenduar të bëjë një sintezë historike e
gjuhësore për pellazgët ose lidhjet pellazgo-iliro-
shqiptare, veçse ka paraqitur gjithçka nga njohjet
dhe arritjet deri në vitet ‘60 të shekullit tonë mbi
pellazgët dhe trashëgiminë e tyre. Një libër si ky, që
është shkruar rreth tri dekada më parë nga një
autor, - hulumtues i pazakonshëm i antikitetit, –
nuk mund të ishte tjetër, veçse një thesar i
paçmueshëm për shkencat shqiptare, posaçërisht
prej horizontit të pritjes që i është ngritur.

Disa shkaqe të mënjanimit të kësaj vepre nga
literatura shkencore e albanologjisë
Cilat ishin disa prej arsyeve që bënë të
mënjanohet kjo vepër nga bota shkencore shqiptare?
Së pari, metoda e “tejkaluar” e analizave
historike-gjuhësore. Në kohën kur doli libri,
shkencën shqiptare e drejtonin studiuesit e shkollës
gjermane të gramatikanëve të rinj.
Së dyti, pas radhitjes së gjuhës shqipe në drurin
gjenealogjik të gjuhëve indoevropiane, pranimi i
prejardhjes së shqipes nga pellazgjishtja (gjuhë
188 Begzad Baliu
paraindoevropiane) e përjashton shqipen nga ky
vend i rëndësishëm që i ishte bërë më parë. Mungesa
e dokumenteve të shkruara nga ilirët dhe
dokumentet shkrimore të vona në gjuhën shqipe e
vështirësojnë punën studimore të albanologjisë,
sidomos në ndërtimin e pikave të përbashkëta iliro-
shqiptare, e të mos flasim pastaj për rrugën edhe më
të errët deri te pellazgët.
Së treti, vetëm disa vite më vonë u organizuan dy
tubime ndërkombëtare që trajtonin prejardhjen ilire
të shqiptarëve dhe përkrahja e kësaj teze nga pjesa
më e madhe e studiuesve shqiptarë pothuajse e
zyrtarizoi këtë teori. Natyrisht që e gjitha kjo
mjaftonte që vepra e Spiro N. Kondos, ashtu si dhe
veprat e tjera të këtij lloji, të Zaharija Majanit, të
D’Anzhelysë, të Nermin Vlora-Falaskit etj., të
mbeteshin nën hijen e shkencës zyrtare. Ribotimi i
tyre sot, nuk nënkupton as vazhdimin e mohimit e
as pranimin e tezave të tyre. Ky ribotim në të vërtetë
vazhdon të tregojë vetëm njohjen e tyre në kuadër të
historisë së studimeve albanologjike këtu dhe më
tutje.
Onomastika e Kosovës 189

KOSOVA NDËRMJET TRASHËGIMISË ILIRO -
SHQIPTARE DHE SERBE

Ka shumë vjet që shkencëtarët serbë nuk
pushojnë së shkruari lidhur me praninë e
antroponimisë dhe të toponimisë sllave në trojet
etnike shqiptare 66 . Pothuajse që të gjithë kanë një
qëndrim dhe një pikësynim: të përvetësojnë me çdo
kusht, qoftë edhe në mënyrë antishkencore, vlerat
kombëtare shqiptare dhe të mohojnë praninë
historike të shqiptarëve në këto troje.

Kundërvënie shkencomanisë serbe
Pas teksteve shkencore e polemizuese në shtypin
ditor dhe në revistat shkencore, kundër një ofensive
të tillë, e cila, përveç aspektit gjuhësor, dëmtonte
edhe shumë fusha të jetës, duke përfshirë këtu edhe
vetë ekzistencën e tyre në këto troje, shkencëtarët
shqiptarë, për herë të parë në mënyrë të organizuar,

66
Rexhep Doçi, Iliro-shqiptarët dhe serbët në Kosovë (sipas onoma-
stikës), Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 1994, 346 f.
190 Begzad Baliu
u paraqitën në tribunën e Institutit Albanologjik të
Prishtinës (1986).
Libri i studiuesit Rexhep Doçit “Iliro - shqiptarët
dhe serbët në Kosovë” (sipas onomastikës) është
vëllimi i parë i këtij lloji në gjuhësinë shqiptare. Ai,
në mënyrë të shumanshme, u përgjigjet, siç thotë
autori, shkencëtarëve dhe shkencomanisë serbe, e
cila vite me radhë është përpjekur që të përvetësojë
gjithçka nga këto treva etnike iliro-shqiptare. Libri
nuk është përgatitur në formën e monografisë së
veçantë, por shumësia dhe veçantia e temave dhe
problemeve që shtrohen dhe zgjidhen brenda tij, i
japin formën e një vepre të rrallë.
Në këtë vepër, studiuesi R. Doçi paraqet
mendime për çështje të përgjithshme dhe të veçanta
gjuhësore dhe historike. Për të sjellë mendimin tim,
shkruan autori “është dashur (...) që më shumë se
gjashtë vjet të shkruaj dhe të polemizoj me lexues
dhe gazetarë serbë, shkrimet e të cilëve fatkeqësisht
dyshoj se i kanë shkruar edhe disa tradhtarë të
fshehtë shqiptarë”. Në këtë botim, më lirshëm se më
parë dhe më i sigurt se në punimet dhe botimet e
mëhershme, autori ka paraqitur “hulumtimet
shumëvjeçare për çështjen e autoktonisë shqiptare,
prejardhjen shqiptare të onomastikës serbe në
Kosovë dhe trojet etnike shqiptare, për shtresëzimet
shumë gjuhësore të krijuara shekuj me radhë etj.”,
mendime të cilat, siç shkruan autori, nuk i ka pasur
para njëzet vjetëve, por i ka siguruar gjatë
hulumtimeve të tilla në fushën e onomastikës.
Duke vënë në përdorim materialin e mbledhur
nga autori në trojet etnike shqiptare: në Kosovë, në
Onomastika e Kosovës 191
Mal të Zi, Bujanovc, Preshevë e Medvegjë, në
Shqipërinë Jugore e në Çamëri, por jo edhe në
Maqedoni, sepse e ka penguar pushteti i kohës, si
dhe materialin e vjelë nga arkivat, bibliotekat,
botimet e veçanta, autori nxjerr përfundime të
rëndësishme për çështjet në fjalë. Ai kritikon
studiuesit shqiptarë, të cilët shpesh qëndruan
indiferentë para sulmeve të studiuesve serbë ndaj
gjuhësisë shqiptare. Ata, thotë autori për studiuesit
serbë, “jo vetëm nuk kanë njohuri për onomastikën
iliro - shqiptare, por me dhunë synojnë t'i shtrembë-
rojnë të vërtetat shkencore për shqiptarët dhe trojet
e tyre etnike. Si të tillë, vetvetiu dalin qesharakë në
fushën albanistike”.

Prejardhja e dyshimtë e serbëve të Kosovës
Duke kaluar nga problemet gjuhësore-
onomastike në çështjet e prejardhjes etnike serbe e
malazeze, interpretimet e Doçit janë këmbëngulëse:
“Elementet sllavo-serbe në Kosovë janë të vona dhe
kalke ... serbët në Kosovë gjithmonë kanë qenë
pakicë (sipas Jovan Cvijiqit rreth 5% e popullsisë së
përgjithshme të Kosovës) në krahasim me shqiptarët:
popullsia serbe në Kosovë është krijuar prej shek.
XVI - XVII e këndej përreth kishave të fuqishme
mesjetare bizantine-serbe. Kjo është popullsi më
tepër trakase sesa ilire dhe nuk është popullsi e
mirëfilltë sllave në Kosovë”; “malazeztë janë iliro-
shqiptarë të asimiluar” etj.
Si në këtë libër, ashtu edhe në punimet e
mëhershme, Rexhep Doçi i ka studiuar gjatë dhe i ka
192 Begzad Baliu
pasur parasysh posaçërisht shpesh krisobulat dhe
kartat e kishave sllavo-serbe, ndërsa këtu autori
shpreh dyshim edhe në identitetin e tyre. Në
studimet e këtij libri më shumë se sa më parë vihet
re konsultimi i shpeshtë i veprave të autorëve të
“harruar”: Spiro N. Konda, Zaharia Majani, Nermin
V. Falaksi etj. Në pjesën e parë, autori ka shtruar një
varg çështjesh, të cilat natyrshëm lidhen sa me
problemin e përkimeve gjuhësore shqiptaro-serbe,
kërkimi dhe hulumtimi i të cilave janë objekt i
veçantë interesimi për autorin, aq edhe me çështjen
e ndikimeve, të prejardhjes gjuhësore, pranisë
historike të etnive në këto troje etj.
Janë vënë këtu në dukje studimet: “Vëllazëri iliro
- shqiptare të asimiluara në sllavë”, siç janë: Matagu-
zhët (1335), Mahinët (1435), Vasojeviqët, Bukumirët,
Palabardi (Bjellopavliqët), Burmazët etj.; pastaj “Fjalët
shqipe si relikte në emrat e vëllezërve serbë”, siç janë
rastet e shpeshta: Baci (Baciq), Lug (Zalug), Bal
(Baliq), Mal (Malishiqt, Maloshiq) dhe lidhjet e tjera
farefisnore etj,; “Kisha mesjetare, faktori kryesor për
asimilimin e iliro - shqiptareve në sllavo - serbë”,
“Emrat vetjakë serbë me prejardhje shqipe”, siç janë:
Stepan nga Shtjefën, Gjurgj nga Gjergj, Lazar nga
Lazër, Dimitër nga Dhimitër etj. Dokumentet,
krisobulat, kartat, kodet, defterët osmano-turke etj.,
janë treguesit më të mirë për ndikimin dhe
imponimin e emrave dhe të besimeve të ndryshme.
Me këto pushtuesit ndërruan edhe strukturën e
etnisë shqiptare në anë të ndryshme. Shembujt e
shumtë, siç janë: Todori, i biri Arbanasit, Mihali e
Petri Arbanas, Shahin e Dragan Arnaut, janë dëshmi
Onomastika e Kosovës 193
të mjaftueshme për praninë dhe asimilimin e
shqiptarëve në këto troje.
Studimi “Toponimia iliro - shqiptare nëpër disa
vendbanime të tipit të fortifikuar dhe baritor” në
fushën e kërkimeve gjuhësore-onomastike, kujtoj se
është studimi më me peshë në pjesën e parë të këtij
libri. Fjala është për një studim, në të cilin janë
hulumtuar dhe studiuar një varg mikrotoponimesh,
antroponimmesh e toponimesh të gjalla dhe të
zhdukura në Kosovë, siç janë: Troja, Gjyteti,
Gjytetëza, Kalaja, Gradina, Trolli Hazorit, Ledhasi,
Gojfile, Suki Shpajeve, Kulla Trines, Kallahane,
Mesokastra, Çuka, Gardhiqi, Gradina Roganit, Guri i
Plakës, Ahishta Kull's, Trojet e Moçme, Trojet e
Kleçkës etj. Materiali i mbledhur në terren dhe i
krahasuar në diakroni e sinkroni me materiale të
botuara në dokumente arkivore, i jep këtij studimi
vendin e një vepre shkencore të rrallë, për të cilën
kërkimet në terren dhe studimet duhen çuar
përpara.

Zgjerimi i kërkimeve në fushën e antroponimisë

Po kaq interesant dhe me peshë është studimi
“Emrat vetjakë përkëdhelës e përbuzës ndër
shqiptarë, serbë dhe ndër disa popuj ballkanikë”.
Ndërsa studiuesit e mëparshëm: Androkli Kostallari,
Palok Daka, Bahri Beci, Xhevat Lloshi, Gjovalin
Shkurtaj etj., antroponimet e tipit Elmaz: Maz, Daut:
Dash, Dervish: Dedë, Kolec: Kolë, Lec e Lece etj., i
shikojnë nga këndi sinkronik, R. Doçi vazhdon
194 Begzad Baliu
hulumtimet e filluara sidomos nga Maksmilan
Lamberci e Eqrem Çabej dhe zgjidhjet i kërkon edhe
në rrafshin diakronik. Ai, ndryshe nga studiuesit e
lartshënuar, konstaton se te hipokoristikët, përveçse
tek “ekonomizimi i emrave” (B. Beci), “shkurtimi” (P.
Daka), “rregullat fonetike” (Xh. Lloshi) etj., burimi
duhet kërkuar edhe tek emrat e lashtë, te substrati i
lashtë ballkanik.
Në studimin “Identifikimi i disa antroponimeve
mesjetare shqiptare, serbe etj., në patronimet e
sotme shqiptare në Kosovë”, autori vazhdon të
hulumtojë kërkimet e tij mbi përkimet (lidhshmëritë)
e “antroponimisë diakronike me antroponimet
sinkronike”. Fjala është për një varg antroponimesh
e patronimesh të ruajtura, siç janë: Dedol, Bukor,
Bala, Çavlo, Muzaq, Llukar, Bujan, Saraçini, Gaz,
Barde, Koman etj. Përkime të tilla, R. Doçi i
hulumton edhe te toponimet e antroponimet kudo
para Betejës së Kosovës, gjurmët e të cilave, në një
mënyrë a në një tjetër, shfaqen të ngurosura deri në
ditët tona.
Pjesën e parë të këtij libri e mbyllin studimet
“Onomastika iliro-shqiptare në Maqedoninë e sotme”
dhe “Onomastika iliro-shqiptare në Malin e Zi”. Në të
dy studimet në fjalë vihet në dukje ngurosja dhe
vazhdimësia gjuhësore e antroponimeve dhe
toponimeve shqiptare në trojet e tyre etnike.

Toponimia e Kosovës – asimilime dhe përshtatje
Pjesa e dytë e shkrimeve, gjithsej pesë tekste
studimore, përbëhet prej kërkimeve etimologjike,
Onomastika e Kosovës 195
gjithsesi, të prejardhjes shqipe të pesë fjalëve, të
përkthyera, të asimiluara e të përshtatura në të
folmet serbe. Fjala është për pesë fjalë (të ndeshura
si patronime, antroponime ose hidronime) siç janë:
plak: star, mal: gora dhe planina, man-mon
(manaferra): dub dhe kupine, das: dash (i, e dashur):
drag dhe lub, ulk:ujk në vlk: vuk etj., të cilat, ndër
vende dhe kohë të ndryshme, dalin në format: Plaku,
Blagoje i biri Plakut, Vorri Plakut, Kroni Plakut,
Malishevo, Maloku, Zefmal, Maletiq, Arbanas e
Malosh, Manush, Manaj, Deshat, Dashefci,
Dashinovac, Dasius, Dahnor, Ulkianum, Ulpiana,
Ulkata, Vlqijak, Ujkan, Ukije, Lugi i Ahmet Vuk's, Prel-
Vuk-aj etj.
Pjesën e tretë të këtij libri e përbëjnë artikujt,
diskutimet dhe polemikat, të cilat, ndonëse trajtojnë
probleme gjuhësore-onomastike, tematikisht janë të
lidhura me disa çështje të jetës sonë politike që
autori i ka paraqitur në formë të shkruar ose me gojë
në disa burime shkencore gjatë viteve të fundit në
Kosovë, ish-Jugosllavi dhe në Shqipëri. Shkrimet
bazë të kësaj pjese: “Çështja e mvetësisë-shtetësisë
së Kosovës gjatë shekujve”, “Kufijtë etnikë iliro-
shqiptarë gjatë mesjetës” dhe “Rreth prejardhjes dhe
përdorimit të fjalëve shka e serb” janë përpjekja më e
vendosur e tij për të diktuar dhe për të mbrojtur, por
edhe relativizuar ndonjë nga arritjet shkencore të
gjuhësisë shqiptare, çështjen kombëtare e territoriale
shqiptare dhe përcaktimet e tij rreth përkimeve
ndërgjuhësore kryesisht lashtoballkanike. Duke
polemizuar me shkencëtarët serbë, të cilët posaçë-
risht e stërpërsëritnin të ashtuquajturin “migrim” të
196 Begzad Baliu
shqiptarëve drejt veriut dhe “vendosjen e tyre në
tokat serbe” etj., R. Doçi pranon migrimin, lëvizjen
brenda shqiptare, por me të drejtë kundërshton
idenë për shpërnguljen e serbëve nga jugu, lënien e
tokave djerrë, zënien (okupimin) e tyre nga
shqiptarët dhe formimin e enklavave të shqiptarëve
në trevat më të skajshme të tyre.
Përmbledhjet në gjuhën frënge dhe angleze ia
shtojnë peshën këtij libri dhe i japin dorë për një
përdorim më të gjerë edhe ndër lexuesit e huaj.
Onomastika e Kosovës 197

ONOMASTIKA E DRENICËS

Vite më parë studiuesi Rexhep Doçi ka mbrojtur
tezën e disertacionit me projektin shkencor
“Onomastika e Drenicës” 67 . Ndërkohë autori i këtij
studimi ka vazhduar të merret me studimet
onomastike në një rrafsh më të gjerë të kërkimit
hapësinor dhe shkencor.
Vepra “Onomastika e Drenicës” është monografia
e tij e tretë e këtij lloji në fushë të onomastikës
(toponimisë dhe antroponimisë), për këtë arsye,
rezultatet e kërkimeve dhe diskutimeve të tij në këtë
fushë janë thelluar sidomos në aspektin diakronik.
Vepra hapet me një hyrje mjaft të gjerë, një pjesë
e së cilës ndoshta mund të ishte përfshirë në një
parathënie sintetike, ndërsa në mënyrën si është
dhënë, ka nevojë për një zhvendosje të disa pjesëve
hyrëse dhe përfundimtare. Si e tillë, ajo sjell jo vetëm

67
Dr. Rexhep Doçi, Onomastika e Drenicës, Instituti Albanologjik i
Prishtinës, Prishtinë, 2005.
198 Begzad Baliu
hyrjen, por edhe elemente të tërësisë së veprës, si
dhe sintezën e saj.
Kreu i dytë, merret me pamjen historike të kësaj
krahine në pjesën qendrore të Kosovës, pastaj ka
sjellë një përshkrim të detajuar etnogjeografik,
elementet themelore të jetesës së vendasve,
përshkrimet e veshjes e të kulturës jetësore, gjendjen
ekonomike dhe prirjet ndaj profesioneve të caktuara,
karakterin luftarak të banorëve, shtrirjen e
vendbanimeve etj.
Në kreun e tretë është botuar korpusi i
mikrotoponimisë dhe patronimisë së një numri të
madh të vendbanimeve. Prej njësive të zgjedhura të
mikrotoponimisë (hidronime, oronime, fitonime,
oikonime) dhe patronimisë (kryesisht oikonime), të
mbledhura në mbi 60 vendbanime të kësaj krahine
etnografike, ne shohim angazhimin e përkushtuar të
autorit për të sjellë një pasqyrë të gjerë të këtyre
njësive leksikore dhe kulturore, me interes jo vetëm
për këtë monografi, por edhe për studime të tjera
dhe madje për sinteza më të mëdha në fushë të
studimeve të onomastikës. Toponimia dhe
antroponimia janë paraqitur për secilin vendbanim
veçmas, të ndara në dy grupe:
I. Mikrotoponima dhe II. Patronimia. Autori është
kujdesur që njësitë të mos i ngarkojë me përshkrime
të zgjeruara terreni, me përjashtim të rasteve të
veçanta. Veçoria e botimit të këtij korpusi qëndron
në dy aspekte të rëndësishme: së pari, pjesa më e
madhe e saj është mbledhur nga vetë autori dhe, së
dyti, të gjitha njësitë janë regjistruar me të njëjtin
model, pra, duke u nisur nga një pikë e caktuar e
Onomastika e Kosovës 199
horizontit. Kjo veçori na bën të mundur që
toponiminë e vendbanimeve të kësaj krahine të mos
e përdorim vetëm për kërkime linguistike, por edhe
për përgatitjen e hartave ushtarake.
Me këtë kapitull autori përfundon paraqitjen
etnolinguistike të kësaj krahine nga aspekti
sinkronik dhe nxit interesimet gjuhësore për
mikrotoponiminë e saj duke iu qasur nga aspekti
diakronik.
Kapitulli i katërt dhe i fundit, ndonëse merret me
vetëm disa njësi toponimike e mikrotponimike dhe
oikonimike e patronimike, në fakt paraqet gjysmën e
vëllimit. Parë në aspektin shkencor, ky është
njëkohësisht kapitulli për të cilin autori ka punuar
gjatë dhe ka përmbledhur të gjitha rezultatet e tij
kërkimore në terren e në literaturën e shkruar për
pamjen diakronike të onomastikës së Drenicës. Në
fillim bëhen kërkime për etimologjinë e emrit të
Drenicës duke e krahasuar atë me një numër të
madh formash e trajtash historike e gjuhësore të të
njëjtit leksik, por të shtrirë në të gjitha trojet
historike dhe etnografike të popullit shqiptar e të
paraardhësve të tyre për të mbërritur në një
përfundim të synuar që në fillim. Sipas autorit, nisur
nga rrethanat gjeografike, historike dhe sidomos
gjuhësore, emri i krahinës së Drenicës nuk mund të
ketë prejardhje sllave (nga fjala ‘drenine’), siç
mendojnë disa studiues sllavë, por nga fjala iliro-
shqiptare dre. Autori, po me të njëjtat përmasa
kërkimi, diskutimi e madje polemizimi ka bërë
studime mbi prejardhjen etimologjike të oikonimeve:
Abri, Açarevë, Bajë,-icë, Baks, Beçiq, Bershë, Berzhe-
200 Begzad Baliu
niq, Brabaniq, Brojë, Çikatovë, Çirez, Çubrel,
Damanek, Dashe(f)c, Divjakë, Dubofc etj., në tërthoret
sintetike të të cilave autori iu jep përgjigje edhe një
numri dukshëm të madh të toponimeve historike të
gjuhës shqipe dhe madje jo vetëm të saj.
Në projekte shumëdimensionale për nga vëllimi e
studimi si ky dhe sidomos në hulumtime të tilla në
terren e me metodën diakronike të studimit, siç ka
vepruar studiuesi Rexhep Doçi, është mëse e
natyrshme të kenë shpëtuar pa u përfshirë njësi
toponimike e patronimike dhe të mos kenë gjithnjë
komplementaritet të mjaftueshëm me përfundimet
etimologjike, por kjo nuk do të thotë që autori edhe
në të ardhmen të mos e vazhdojë përmbushjen e
onomastikonit të shqipes nga kjo krahinë me njësi të
reja, e njëherazi edhe të thellojë studimin etimologjik
të tij, duke nxjerrë kështu edhe rezultate të reja.
Onomastika e Kosovës 201

HULUMTIM SHTERRUES I TOPONIMISË SË
ULQINIT DHE RRETHINAVE TË TIJ

Një vepër e pasur 68
Duke shkruar për tema të caktuara, vepra
shkencore, hulumtime, krahina të caktuara të
trojeve shqiptare etj., mëse një herë kam theksuar
rëndësinë e hulumtimeve në krahinat dhe qytetet
etnografike shqiptare në Mal të Zi. Kjo hapësirë, e
cila për shekuj me radhë ka qenë bartëse e lëvizjeve
ekonomike, kulturore dhe politike, jo vetëm për
shqiptarët, por edhe për popujt e tjerë në atë
hapësirë dhe rajon, por edhe e lënë shumë pasdore
gjatë këtyre 150 vjetëve të fundit, tani ka fatin e
veçantë që të bëhet miniera më e pasur e hulumtimit
të trashëgimisë kombëtare, sidomos në fushën e
gjuhësisë dhe të etnografisë. Një varg studimesh,
veprash e përmbledhjesh me studime, me karakter
multidisiplinar në këto vitet e fundit, kanë dëshmuar
dhe dëshmojnë rëndësinë e kësaj zone dhe begatinë

68
Maksut Haxhibrahimi, Toponimia e Ulqinit dhe rrethinës, botoi
Asociacioni Ulqini, Redaksia e Botimeve Ulqini, 2001, f. 184.
202 Begzad Baliu
e hulumtimit të saj nga aspekti gjuhësor, historik,
etnografik, arkeologjik, folklorik etj.
Prandaj është e kuptueshme pse edhe interesimi
për hulumtimin e veçorive gjuhësore të shqipes në
këtë hapësirë ka qenë i kahershëm dhe vazhdon të
mbetet i përhershëm edhe në ditët e sotme, madje në
disa fusha studimi. Bazat shkencore të hulumtimit,
të studimit dhe të sintezave të thella përgjithësuese
të kulturës materiale dhe kulturore të kësaj zone i ka
ndërtuar dhe konsoliduar studiuesi Ruzhdi Ushaku.
Duke iu referuar një pasqyre të rezultateve të
studiuesve të shumtë, të cilët janë marrë gjatë këtij
gjysmëshekulli me studime të së njëjtës zonë, edhe
pse nga disiplina të ndryshme gjuhësore, rezulton se
studiuesit Idriz Ajeti, Mehmet Ahmetaj e Haxhi
Shabani janë marrë me çështje të dialektologjisë;
Ruzhdi Ushaku me çështje të etnolinguistikës;
Rexhep Doçi me ato të onomastikës; Abdullah
Zymberi me studime leksikografike, Nail Draga me
çështje në fushën e gjeotoponimisë etj.
Radhës së hulumtuesve dhe e studiuesve shumë
të përkushtuar të këtij qyteti me rrethinë ka disa vite
që u është shtuar edhe magjistri i gjeografisë Maksut
Xh. Haxhibrahimi. Pas dy monografive të
mëparshme “Bazat për zhvillimin e turizmit
pushimoro-rekreativ, balnear-mjekues dhe larës e
lundrues në Ulqin” (1992) dhe monografisë “Detaria
e Ulqinit nëpër shekuj” (1994), këto ditë doli me një
vepër më vete me titull “Toponimia e Ulqinit dhe
rrethinës” e cila është bërë këtu objekt paraqitjeje.
Librin “Toponimia e Ulqinit dhe rrethinës” e
përbëjnë disa studime (kapituj), të cilat autori, duke
Onomastika e Kosovës 203
qenë me profesion gjeograf, siç mund të shihet, për
herë të parë i klasifikon në mbështetje të
terminologjisë gjeolinguistike. Prandaj është e
kuptueshme se pse në këtë vëllim, si kurrë më parë
në hulumtimet, studimet dhe sintezat tona në fushë
të gjuhësisë, gjejmë një terminologji të panjohur ose
të ndërtuar nga autori për herë të parë në këtë libër.
Të mësuar që të lexojmë kryesisht vetëm struktura
morfogjuhësore dhe semantike e etimologjike të
toponimisë shqiptare, në këtë vepër për herë të parë
mësojmë t’i qasemi toponimisë edhe nga kënde të
tjera të vështrimit të saj. Një përkushtim i tillë e bën
veprën të veçantë për nga natyra e ndërtimit dhe për
nga mënyra se si i qaset strukturave të përgjithshme
të toponimeve në përgjithësi dhe toponimeve të
caktuara në veçanti.

Përpjekje për një etimologji
Libri hapet me një shënim të recensentit Ruzhdi
Alibegu dhe një ekstrakt të autorit. Që të dy,
recensenti dhe autori, në tekstet e shkurtra, por
pasqyruese, japin elementet hyrëse për autorin dhe
veprën. Më tej vjen një hyrje, një tabelë dhe një
pasqyrë, që mund të quhet një fjalorth i termave të
përdorura në libër gjatë paraqitjes së onomastikës së
Ulqinit dhe të rrethinave të tij.
Radhitja e toponimeve, herë pa ndonjë shpjegim
e herë me qasje madje edhe etimologgjike, nis me
“Toponiminë hartografike”, ku pa ndonjë shpjegim të
veçantë janë gjurmuar, regjistruar dhe radhitur
mikrotoponime, kryesisht oronime, me vlera të
204 Begzad Baliu
veçanta për gjuhësinë historike, dialektore dhe
etimologjinë shqiptare. Toponimet e tilla, më shumë
sesa vlerat e rëndësishme gjuhësore të shqipes,
dëshmojnë edhe për elementet kulturore, historike
dhe etnografike të popullsisë vendëse (shqiptare) në
rrjedhat më të errëta të historisë së Ulqinit dhe të
rrethinave të tij.
Ndryshe nga toponimia hartografike, “Demiciloni-
met dhe endotoponimet”, siç i quan autori
“emërtimet e vendbanimeve dhe emërtimet e
brendshme gjeografike, emërtimet vendëse” i ka
paraqitur më shkoqur dhe me shpjegime. Siç mund
të shihet edhe prej mbështetjes së tij, duke
përjashtuar ndonjë shpjegim leksikor, gramatikor,
popullor ose të natyrës arbitrare, në të gjitha rastet
kur etimologjia e toponimit ka qenë apo, edhe më tej,
ka mbetur me dilemë nga trajtues të deritashëm,
autori është mbështetur te njëri prej gjurmuesve dhe
studiuesve më të pasionuar të kësaj treve, studiuesi
Ruzhdi Ushaku. Toponimet e natyrës së ndërliqshme
semantike dhe etimologjike, si: Mendra, Limani,
Valdanosi, Pinjeshi, Materizi, Shtoji, të cilave, tash e
një shekull, studiues të shumtë përpiqen t’u japin
një zgjidhje të kënaqshme, nuk është pritur dhe nuk
pritet, me ndonjë përjashtim, t’u jepte përgjigje as z.
Maksut Haxhibrahimi. Me shumë të drejtë. Nga një
gjeograf edhe nuk është pritur më shumë. Pas vjeljes
së lëndës, radhitjes dhe shpjegimeve të anës
gjeografike ose përmbajtjesore të tyre nga ky autor,
as nuk është kërkuar dhe as nuk pritet të na ofrojë
më shumë.
Onomastika e Kosovës 205
Pas një numri të caktuar të toponimeve, të cilat
jepen të shoqëruara edhe me shpjegime, autori
radhit tërësinë e mikrotoponimeve të zonave të
ndryshme të Ulqinit dhe rrethinave të tij, si:
toponomastika e fshatit Krruç, mikrotoponimia e
Gjeranave, ato të Ullishtes, të Mendrës, të ujëdheses
Ada (Vada), të Kalasë së Ulqinit, të Mëhallës së re që
dikur quhej Qafë Lari, të buzës së bregdetit, të
Limanit që dikur quhej Në të Metës, të Ranës dhe të
Pinjeshit. Mikrotoponimet jepen të shoqëruara vetëm
me shpjegime të natyrës gjeografike, por në të
shumtën e rasteve edhe pa to.

Hidronimia si pasuri nacionale
Një vend të rëndësishëm në këtë libër zënë edhe
hidronimet. Një qytet bregdetar, që shekuj me radhë
është banuar nga banorë autoktonë, që shekuj me
radhë e kanë vizituar ose edhe janë bërë banorë të
përhershëm tregtarët, vizitorët, kolonizatorët etj.,
s’ka se si të mos quhet edhe qyteti i larmive dhe i
pasurive të pazakonshme të toponimeve dhe
hidronimeve. Zbuluesit dhe hulumtuesit të pasio-
nuar të çdo veçorie tokësore dhe hidrografike,
gjeografit M. Haxhibrahimi, zor t’i ketë shpëtuar
qoftë edhe burimi më i vogël, le më pastaj
potamonimet (lumenjtë), të cilët janë regjistruar dhe
paraqitur madje edhe me ndonjë shpjegim ose
etimologjizim, gjithnjë mbështetur te bardët e
studimeve etimologjike të kësaj ane dhe më gjerë:
Çabej, Ushaku, Bariqi etj. Të kësaj natyre janë edhe
disa mikrotoponime buzë bregdetit të Ulqinit, që
autori i quan me një emër: mereonime ose emërtime
206 Begzad Baliu
të detit dhe të pjesës së tyre. Ndonëse paraqesin një
tërësi të kufizuar, në një kapitull të veçantë, autori i
ka ndarë edhe emërtimet e ujdhesave dhe kepet në
det, ada, stom ranor, grumbuj të rërës nën ujë, dunë
etj., të cilat i quan me një emër: Insulonime. Brenda
kësaj tërësie, vendin më të rëndësishëm, qoftë për
numrin e njësive të trajtuara, qoftë për aspektin e
trajtimit më të gjerë e zënë morfonimet, oikonimet,
dendronimet, gjeomorfonimet, idiotoponimet dhe
oronimet. Pas gjithë diskutimeve me shumë sukses
të dhjetëra njësive, vetëm sa është hapur rruga e
studimeve të tyre, e vlerësimeve dhe rivlerësimeve,
krahasimeve të tyre në rrafshin e onomastikës
kombëtare, ballkanike e europiane në aspektin
diakronik dhe sinkronik etj. Diskutimi i tyre në këtë
punim nuk mund të bëhet, qoftë për shkak të
natyrës së objektivit tonë, qoftë për shkak të
hapësirës, por nëse do të bëhej qoftë edhe vetëm një
shtresim i tyre, do të mund të shihej një pasqyrë
shumë e pasur e shtresave gjuhësore: iliro-shqiptare,
latino-romane, orientale, sllave, italiane etj., që
përshkojnë historinë e këtij vendi, që nga preindoev-
ropianishtja, indoevropianishtja, antika, mesjeta,
koha e re etj.

Mikrotoponimia e fshatrave të Ulqinit
Pjesën e tretë të librit, siç do të mund ta quanim
ne, e përbën tërësia e toponimeve të mbledhura nga
fshatrat e rrethit të Ulqinit e që me një emër autori i
ka quajtur : Oikonimet, dimicilonimet dhe
domusonimet. Autori i ka përmbledhur dhe radhitur
toponimet sipas fshatrave dhe vendbanimeve: Kodër,
Onomastika e Kosovës 207
Shëngjergj, Qurkaj, Livadhet e Fushës së Ulqinit dhe
të Zogajve, Kullomzë, Krythë e Ulqinit, Salç, Rashtish,
Rashtishë e Poshtme, Millë, Katërkollë, Këllezën,
Brajshë, Selitë, Krythë e Ana Malit, Kaliman, Shas,
Sumë, Sukubinë, Bojk, Shtodri, Kravar, Reç, Shtoj,
Braticë, Pistullë, Lisna-Borë, Kosiq dhe Zhej. Pa
dashur që të bëj këtu një krahasim të plotë të kësaj
Komune me komunat e Kosovës, mbështetur qoftë
edhe vetëm në emërvendet, pa përfshirë
mikrotoponimet, struktura morfologjike dhe
etimologjia e toponimisë së kësaj ane është
shumëfish më e pasur se struktura morfologjike dhe
etimologjike e shqipes në shumë komuna të Kosovës.
Kur këtu të shtohet shtresa jashtëzakonisht e pasur
e toponimeve me motive nga kultura dhe etnografia e
banorëve vendës dhe ajo e prejardhur nga kulturat e
tjera, atëherë nuk kemi si të mos themi edhe njëherë
se kjo zonë e trevave etnografike dhe gjuhësore
shqiptare edhe më tej përbën një nga basenet më të
pasura të trojeve shqiptare për hulumtimet
etnolinguistike shqiptare në aspektin diakronik dhe
sinkronik.
Nisur nga vlera e tyre dhe mundësia e përdorimit
më praktik, mendojmë se organizimi i veprës dhe i
lëndës duhet të rishikohen në një botim të dytë. Ne
do të sugjeronim që libri të përbëhej nga dy pjesë
dhe përgjithësisht të organizohej si një fjalor
toponimik. Në këtë rast, pjesën e parë do ta përbënte
toponimia e trajtuar, e vlerësuar dhe e studiuar
sipas rendit alfabetik, ndërsa pjesën e dytë do ta
përbënin mikrotoponimet e radhitura në formën e
fjalorit, gjithnjë sipas rendit alfabetik e jo sipas
208 Begzad Baliu
fshatrave. Në këtë gjendje, për përdorimin e kësaj
vepre në studimet e mëtejme gjuhësore, sidomos në
fushën e leksikut dhe të onomastikës, për studiuesit,
e vetmja rrugë që mbetet është skedimi i veprës
pothuajse në tërësi.
Prishtinë, më 1 korrik 2001
Onomastika e Kosovës 209

ONOMASTIKA E HASHANISË

Krahinëza e Hashanisë 69
Le t’i referohemi librit: “Hashania është një
krahinëz kodrinore-malore e Kosovës, e cila në veri
kufizohet me Jabllanicën e Epërme (me disa fshatra
shqiptare), në lindje me Polanën, në jug me terrenet
e pellgut të Rekës së Gjergjecit dhe në perëndim
kufizohet me luginën e Rekës së Desivojcës. Ka një
sipërfaqe prej 350 km2. (...) Në ndarjen
administrative, Hashania bën pjesë në komunën e
Bujanocit, që administrohet nga Serbia dhe përfshin
këto fshatra: Gjergjecin, Novosellën, Pribocin, Qarrin,
Ramabuçën, Saharën dhe Zarbicën, kurse Kranidelli
dhe Sedllari përfshihet në komunën e Kamenicës”(f.
13).
Më parë se sa një krahinëz etnografike dhe
gjuhësore shqiptare, treva që trajtohet në këtë
monografi, pra, krahinëza e Hashanisë, vitet e fundit
është bërë objekt politik, ushtarak dhe strategjik me
përmasa ndërkombëtare. Hashania, pra, sot është
69
Bahtijar Kryeziu, Onomastika e Hashanisë, Instituti Albanologjik i
Prishtinës, Prishtinë, 2000, f. 264.
210 Begzad Baliu
pjesë e trojeve shqiptare, në të cilën, për shkak të
fajeve historike, në mënyrë të veçantë po bën jetën e
saj Lëvizja Kombëtare Çlirimtare e trojeve etnike
shqiptare që për emblemë mban shkurtesën UÇPMB
(Ushtria Çlirimtare e Preshevës, Medvegjës dhe
Bujanocit).
Hashania sot është pjesë e trojeve etnike
shqiptare, të cilat dhjetë vjetët e fundit i kemi
quajtur Kosovë Lindore, ndërsa vitin e fundit,
sigurisht për shkak të emërtimit të saj me një emër
tjetër nga diplomacia ndërkombëtare dhe sidomos
ajo amerikane, kemi filluar ta quajmë Lugina e
Preshevës. Atje po zhvillohet sot një prej akteve
historike të dramës shqiptare, filluar në vitin 1876.
Drama e saj, ndërkaq, sot ka dimensione të
shumëfishta. Sado që nuk mund të besojmë se
pamjet e këtij akti mund të lëvizin nga një çast në
tjetrin, një shënim në faqen e parë të veprës, ku
autori thotë se “pak para dorëzimit të veprës për
botim, mësuam se në fshatrat: Gjergjec, Novosellë,
Priboc, Ramabuçë, Suharnë dhe Zarbincë nuk ka
mbetur asnjë familje, si pasojë e provokimeve të
vazhdueshme të policisë dhe ushtrisë serbe”, tregon
më së miri për fatin e kësaj popullate, për mbijetesën
në majë të shpatës të traditës kulturore dhe etnike të
kësaj etnie në fqinjësi me Serbinë, për fatin shumë të
rëndë historik nëpër të cilin po kalon kjo trevë dhe
për misionin e vështirë që po i bie të kryejë. Mund të
kuptohet lehtë, pra, pse perurimin e saj këtu e
konsiderojme të shumëfishtë. Meqenëse objekti i
studimit të autorit është onomastika e kësaj
krahinëze, edhe fjala jonë nuk mund të dalë jashtë
Onomastika e Kosovës 211
kësaj përmase. Por është po kaq e nevojshme të
themi se, kjo vepër dhe rrethanat nëpër të cilat po
kalon popullata e kësaj krahinëze, paraqesin një
vlerë të rëndësishme etnohistorike, gjuhësore,
kulturore e më në fund edhe politike.

Struktura e veprës
Ka më shumë se njëzet vjet që kur B. Kryeziu
botoi një artikull për toponiminë e Hashanisë duke
tërhequr vëmendjen e studiuesve në përkushtimin e
tij për këtë trevë. Në shtypin ditor dhe në revistat
shkencore të Prishtinës dhe të Shkupit, si edhe në
Konferencat shkencore, autori i këtij vëllimi disa
herë kishte sjellë rezultate shkencore nga hulumti-
met e tij në këtë krahinëz ose edhe në një hapësirë
më të gjerë se kjo, në fushë të gjuhësisë dhe sidomos
në fushën e onomastikës. Por vetëm në vitin 1996
autori do ta paraqiste këtë punë shumëvjeçare hulu-
mtuese si projekt doktorature me titull “Onomastika
e Hashanisë” në Akademinë e Shkencave të
Shqipërisë – Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë në
Tiranë dhe do ta mbronte më 1998 para komisionit
të përbërë nga Akademik Idriz Ajeti (mentor) dhe
oponentët: prof. dr. Seit Mansaku, prof. dr. Çlirim
Bidollari e prof. dr. Gjovalin Shkurtaj.
Vëllimi hapet me një parathënie shpjeguese për
interesimet e hershme të autorit rreth studimit të
kësaj krahinëze, për hulumtimet e tij të
drejtpërdrejta në terren, për hulumtimet dhe
studimet e pakta në të gjitha fushat e dijes rreth
kësaj treve dhe për rezultatet e dyshimta të
212 Begzad Baliu
studiuesve sllavë edhe atëherë kur këta janë marrë
me ndonjërën prej fushave të dijes; për zbrazjen e
përgjithshme të kësaj krahinëze nga banorët e saj
mijëvjeçarë dhe për reliktet e fundit
shumëpërmbajtjesore dhe etnokulturore shqiptare;
për ndihmën e dhënë prej miqve të tij, studiues në
fushën e onomastikës etj.

Krahinëza e Hashanisë
Në hyrje, autori jep një pasqyrë të zakonshme të
botimeve shkencore të shfrytëzuara gjatë hartimit të
veprës dhe me objekt studimi “Onomastikën e
Hashanisë”, si dhe thekson disa prej veçorive
themelore që ka pasur parasysh, si: emrat
gjeografikë; veçoritë fonetike dhe morfologjike të
toponimisë e duke i plotësuar këto edhe me veçoritë
fonetike-morfologjike të emrave të familjeve, lagjeve,
vëllazërive dhe fiseve të kësaj krahinëze; shtresimet
gjuhësore: iliro-shqiptare, romane, greko-bizantine,
latine, turke, sllave etj., me të cilat na del e pasur kjo
krahinëz, e të cilat më tej do t’i krahasojë edhe me
elemente të tilla të përsëritura shpesh edhe në pjesë
të tjera etnike të trojeve shqiptare. Sigurisht, metoda
e studimit është njëra prej vlerave të rëndësishme që
mbart çdo botim shkencor, gjë që vlen të thuhet
edhe për këtë botim. Autori, siç është shprehur
studiuesi i kësaj fushe Çlirim Bidollari, ka përdorur
“metodën krahasuese-përqasëse, areale, semiotike,
psikologjike - gjuhësore e statistikore për të arritur
në përfundime sa më objektive e të qëndrueshme” 70 .
70
Shih fjala e recensentit në kopertonë.
Onomastika e Kosovës 213
Pjesës hyrëse i takon edhe përshkrimi gjeografik i
Hashanisë: pozita gjeografike, relievi dhe veçoritë e
tij, struktura topografike e vendbanimeve, veçoritë
demografike dhe disa karakteristika të popullsisë, si
edhe një shtojcë e karakterit historiko-gjuhësor për
emrin, traditën historike, gjuhësore dhe etnologjike
të fisit të hashanëve, emër të cilin autori e nxjerr të
prejardhur nga tradita blegtorale e tyre.

Onomastikoni i krahinëzës së Hashanisë
Në kapitullin e parë përfshihet onomastika e
nëntë fshatrave të veçantë. Fillimisht, për çdo fshat
jepen të dhëna demografike, bëhet përshkrimi
gjeografik i fshatit, jepet një historik i shkurtër etj.
Fshati i parë i paraqitur këtu është Gjergjeci. I pasur
me një makrotoponimi të shtresave të ndryshme
gjuhësore dhe historike, në këtë fshat, toponime të
tilla si: Gjergjec, Firaja e Madhe, Guri Keq, Mali Ner
Livadhe, Prroi Beçoviqe, te Melishta, te Rogat, te
Stani, te Vllat etj, duket të jenë me rëndësi të
veçantë, prandaj edhe trajtohen në aspektin
diakronik e sinkronik. Megjithëse shumë prej tyre
kanë gjetur shpjegime të ndryshme dhe ndonjëherë
edhe të kënaqshme në fushën e albanologjisë, këtu
gjejnë shembuj të rinj përkrahjeje ose marrin
mbështetje të reja. Për shembull, toponimi Te Stani,
ndonëse i shpjeguar etnologjikisht dhe
etimologjikisht besojmë se ka marrë një mbështetje
të fortë te studiuesi Bahtijar Kryeziu, sidomos me
faktin e rëndësishëm që sjell nga leksiku i
serbishtes, se serbët i quajnë këto objekte për kafshë
“tërla” e jo stane, siç i quajnë shqiptarët.
214 Begzad Baliu
Përveç toponimit të fshatit Kranidell, i cili
përmendet që nga viti 1455 si Hrajnidell (në Oblast
Brankoviça), këtu trajtohen gjerësisht edhe
toponimet: Ballovani, Çuka Arës Dautit (për të cilët
pranohet etimologjia shqipe e nxjerrë më parë nga
Çabeji, Ajeti, etj.), Koruba (një mikrotoponim për të
cilin zgjedhje të kënaqshme nuk ka dhënë as E.
Çabeji), Kroi Xhixhonit (i cili, sipas autorit, vjen nga
Kroi i Gjin Gjonit, një rezultat ky, besoj, mjaft i
rëndësishëm për të gjithë toponiminë shqiptare),
Pllanica, Shavarinka dhe patronimi Laknovit etj. Ky i
fundit, megjithëse si leksik historik i shqipes, siç e
kanë vënë re edhe shumë studiues të gjuhësisë
shqiptare dhe ballkanike, vërtet është i lidhur me një
shtresë të vjetër të greqishtes, por si toponim i
drejtpërdrejtë besoj se i takon fondit të brendshëm të
leksikut të shqipes.
Ndër toponimet e fshatit Novosellë, besoj se
gjejnë zgjidhje të kënaqshme shumë toponime, si:
Fusha e Vilishtes (nga sllav. Vidilishte > vitlishte >
vilishte “vend i lartë për kundrim”), Kroi Shamakit
(për etimologjinë e të cilit i kundërvihet Petar
Skokut, i cili mendonte se fjala është për një
etimologji turke, duke vënë në pah se fjala është “për
një emër prejfoljor të shqipes të ndërtuar nga folja
shemb + sufiksi –ak: shamak < shemak < shem(b)ak”
(f. 59). Edhe për toponimin Te Gjollt, autori, pasi ka
ndjekur në vija të përgjithshme mendimet e ndara të
një numri të madh studiuesish për prejardhjen turke
apo shqiptare të këtij toponimi, ka mbajtur qëndrim
të paanshëm duke shtuar vetëm shembullin e tij prej
hulumtuesi. Toponimi Terlluçka jepet sipas të njëjtit
Onomastika e Kosovës 215
mendim të shtruar më parë se, ndër shqipfolësit,
krahas toponimit Stanet si leksemë e leksikut të
brendshëm, ka qenë i njohur edhe toponimi i dalë
nga leksiku i huazuar sllav “tërla”. Më shumë sesa
toponimi Vada Shabanit, brenda kësaj monografie ka
shumë rëndësi hulumtimi studimor që i ka bërë
autori prejardhjes së tij ndër fjalorë dhe studime të
deritashme (Skoku, Desnickaja, Q. Murati, “Fjalori i
gjuhës letrare serbokroate” etj.). Nëse do të na lejohej
që brenda këtij vështrimi të paraqisnim mendimin
tonë, atëherë, duke përjashtuar mendimin e Skokut
për prejardhjen latine; mendimin e Desnickajës e të
Selishqevit, për rezultatet e saj gati në nivelin e një
etimologjie popullore, ndryshe nga I. Ajeti, i cili
megjithatë gjen një shkallë të kalimit të fjalës nga
njëra gjuhë në tjetrën, dhe Qemal Muratit e Fjalorit
të serbokroatishes, mendoj se do të dilnim te një
grusht fjalësh që serbishtja i huazoi nga turqishtja
dhe ia huazoi shqipes në rrethana të hershme të
mesjetës.
Nga toponimia e fshatit Priboc, me rëndësi janë
toponimet Beshka (për të cilën autori mbështet
shpjegimin nga shqipja të Norbert Joklit, duke dhënë
edhe zgjerimet leksikore të saj); toponimi Perzhali
(besoj me prejardhje sllave më parë sesa greke ose
sllavishte e vjetër); Te Gropat (një fjalë e përhapur
shumë ndër shqiptarët si toponim dhe patronim, siç
e vëren autori); Te Malinat (një toponim, siç shkruan
autori, i përhapur, madje, jo vetëm ndër trojet
shqiptare) dhe patronimi Vranezt, për të cilin M.
Pavloviqi mendon se është me prejardhje ilire.
216 Begzad Baliu
Nga toponimia e pasur e fshatit Qarr, i cili, siç
mund të shihet, është një fitonim i shqipes, me
rëndësi duket të jetë oronimi Manastiri, një shtresë
bizantine e leksikut të shqipes; toponimi Rudishta (i
cili, ndonëse mund të jetë sllav, besoj se është krijim
vetjak i shqipes, sadoqë duhet të theksojmë se
paralelet leksikore, e si rrjedhojë edhe paralelet
toponimike kurrë nuk kanë munguar në gjuhën
shqipe dhe nuk mungojnë edhe këtu, siç e pamë Te
Stani dhe Terlishta, Samakova dhe Madeni etj.
Nga toponimia e fshatit Ramabuça do të veçonim
toponimin Bria, tashmë të dëshmuar shumë herë për
prejardhje ilire; toponimin Gurrameli, për të cilin
autori mendon se vjen nga veprimi i dukurive të
caktuara fonetike; toponimin Smakova, për
prejardhjen e të cilit autori mbështet mendimin e
Skokut; toponimin Te Balltaku, një toponim i
paraqitur në variante të ndryshme dialektore edhe
në troje të tjera shqiptare e më gjerë, e për këtë arsye
nuk ka munguar edhe interesimi i shumë studiuesve
për ta trajtuar këtë fenomen në rrafshin krahasues.
Te etimologjia e oikonimit Sedllarë, autori gjen
prejardhje sllave, prandaj - shkruan autori, -
shqiptarët në toponiminë e tyre kanë shumë
toponime të tipit Shalë. Nga toponimia e këtij fshati
vend të veçantë zë toponimi Ergajë e Madhe, për të
cilin autori mendon se «vjen nga një rrëgallë “vend i
mbushur me gurë mali” e që është një substrat i
vjetër ballkanik, që Jokli e afron përbrenda shqipes»
(f. 109-110); toponimet Rrotllorja, Sumllarja, Te
Karolli etj. Ndryshe nga shumë patronime që mbajnë
Onomastika e Kosovës 217
familjet, barqet dhe fiset e kësaj ane, ky fshat dallon
edhe për patronimet: Korbtë, Spahitë dhe Tosktë.
Në këtë vepër na del me interes edhe hulumtimi
që i bëhet toponimi i fshatit Suharnë, për të
vazhduar më tej me mikrotoponimin Kërsha
Tahiroviçe dhe prejardhjen shqipe të tij; më pas me
fitonimin Kupernica e me toponimin e errët, siç e
quan autori, Lugi Promkes; një toponim të
prejardhjes greke Sparaspuri; oronimet Te Kotart, Te
Shindrat, patronimin Baravant, i cili vështirë të vijë
nga forma e vjetër Barban, derisa nuk kemi dëshmi
të sigurta dokumentare, sepse, siç e dimë, të gjitha
toponimet nuk shkojnë në të njëjtën rrugë të
zhvillimit të tyre gjuhësor e historik. Në pasqyrën e
patronimeve të këtij fshati sipas lagjeve, është me
rëndësi edhe krijimi paralel i prapashtesave: turke: -
llarët (Aliallarët, Fetahallarët dhe Miftarallarët) dhe
prapashtesës sllave –vit (Limanovit dhe Tahirovit).
Fshati i fundit, Zarbincë, i pasqyruar në
kapitullin e parë, dallohet për një pasuri të rrallë në
toponiminë e kësaj ane. Pas përpjekjes së M.
Pavlloviqit që këtë toponimi ta lidhë me etnikumin
vllah (roman), kontributi i Bahtijar Kryeziut shquhet
në një drejtim tjetër. Teza e tij se “emri i fshatit
mund të ketë dalë nga një emër personal Zar(b) dhe
prapashtesa slave –ica, ose nga parashtesa z- dhe
emri etnik shqiptar Arb+ica > Zarbica, analogjikisht
me fshatin Arvince të Qystendilit (Bullgari) nga Arvin
< Arbin”, (f. 133) meriton të shqyrtohet. Nga
toponimia e këtij fshati janë shqyrtuar me vëmendje
toponimet Kitka, Kolishta Eper, Kuplec (për
prejardhjen sllave të të cilit autori i kundërvihet M.
218 Begzad Baliu
Pavloviçit duke e lidhur këtë me një fjalë të shqipes
kumulec “majë kodre a mali pa dru” (f. 139-140). Në
fushën e pasurisë morfologjike edhe këtu na dalin dy
prapashtesa për të njëjtin toponim, Zidina dhe
Zidollët, ndërsa me interes është edhe shpjegimi i
bërë për toponimin Çardaçishta Epër. Nga fusha e
patronimeve është me interes pasuria e tyre e dalë
nga emrat vetjakë Baxhuk, Litë etj., por edhe
patronimi Lumjan i ardhur nga fjala e vjetër shqipe
lum.
Siç mund të shihet, autori ka përfshirë një
onomastikon të pasur dhe të larmishëm prej mëse
900 njësish ose një mesatare prej 100 njësish për
çdo fshat, shumë prej të cilave u është qasur nga
aspekti dialektor, morfologjik, semantik, historik,
etimologjik etj. Prej rezultateve të veçanta të arritura
në studimin e toponimisë së fshatrave do të mund të
krijoheshin shtresa të tëra gjuhësore dhe historike.
Prej shpjegimit të toponimeve, shpesh mund të
krijohet bindja te lexuesi i pakinformuar në Kosovë
se, në lidhje me gjuhën serbe, ka shumë shpjegime
por, që më parë mund të thuhet se autori ka bërë
mirë që ka vepruar kështu, po të kemi parasysh
faktin se lexues të drejtpërdrejtë të kësaj vepre tani
janë të gjithë studiuesit shqiptarë, pavarësisht ku
gjenden, ndërsa numri më i madh i tyre nuk janë
njohës fillestar të serbishtes.

Semantika e toponimisë
Në kapitullin e dytë, që mban titullin “Mënyra e
emërtimit të vendeve”, autori u është qasur
Onomastika e Kosovës 219
toponimeve nga aspekti morfologjik, edhe në
kontekstin psikologjik, semantik e gjuhësor të
ndërtimit. Pra, parë në planin kuptimor e strukturor,
autori ka arritur që toponiminë e Hashanisë ta
organizojë në dhjetë grupe, duke e diferencuar pastaj
toponiminë edhe në shumë nëngrupe të tjera. Pa
dashur t’i komentojmë këto veç e veç, ne vetëm po
japim një pasqyrë të plotë për të dhënë idenë e një
qasjeje sa më të plotë edhe në interes të komentimit
të tyre: -sipas konfiguracionit të tokës (Kitka, Gurt e
Rrasës, Ara e Gat, Bota e Kuçe, Mas Kodre, Ara
n’Prrue etj.); sipas emrave të kafshëve (Birat e
Azbacit, Prroi Fushës Dhene etj.); sipas emrave të
bimëve – fitonimeve (Ahishta, Ara Plepit, Kodra
Dushnje, Lisi Çarrit etj); sipas emrave të njerëzve dhe
fiseve – antroponimeve dhe patronimeve (Ara
Banucit, Ara Jasharajve, Ara Babës Plak, Ara Lefenis,
Karolli Bugarve etj.); sipas emrave të rrjedhave ujore
(Te Hurdhat, Prroi Ahishtes Rrahit, Prroi Balltakit etj.);
sipas përbërjes pedologjike të tokës (Gurinat, Prroi
Smakovës etj.); sipas emrit të objekteve të ndërtuara
në ato vende (Kalaja, Lugi Mullinit etj.); sipas emrit të
fshatrave dhe lagjeve përkatëse ose fshatrave përreth
dhe jashtë trevës (Fusha Çarrit, Ara Muhaxherit etj.);
sipas emrave të pjesëve të trupit të njeriut –
antropomorfizimit (Korrizi Rahimit, Qafa Duhles etj.);
toponime të tjera të ndryshme (Ikdili, Ligata etj.).

Veçoritë fonetike dhe morfologjike të toponimisë
Në kapitullin e tretë janë trajtuar veçoritë
fonetike dhe morfologjike të onomastikës së
Hashanisë. Si njohës i mirë i kësaj fushe, autori ka
220 Begzad Baliu
arritur që këtë problem ta përimtojë në mënyrë
shteruese në shumë drejtime. Në këtë rast, ndër
veçoritë fonetike, autori ka vënë në dukje me
shembuj konkretë sistemin e fonemave zanore,
sistemin e fonemave bashkëtingëllore dhe dukuritë
fonetike: asimilimin, shurdhimin e bashkëtingë-
lloreve, metatezën, koglutinimin, dukurinë e shtimit
të tingujve, rënien e tingujve, aferezën, sinkopën,
apokopën, elizionin etj. Prej rezultateve të tij, vërehet
se edhe në këtë cep të trojeve shqiptare, veçoritë
fonetike nuk dallojnë nga e folmja e dialektit geg të
gjuhës shqipe. Ai e ka parë toponiminë dhe
antroponiminë e Hashanisë edhe nga aspekti i
veçorive morfologjike: gjinia, shquarësia e emrave,
lakimi, shumësi i emrave dhe nyja.

Struktura fjalëformuese e toponimisë
Në kapitullin e fundit është trajtuar një temë me
mjaft interes: “Struktura morfologjike – fjalëformuese
e toponimisë dhe antroponimisë (patronimisë) së
Hashanisë”. Lënda e onomastikës së Hashanisë
është parë e formuar sipas emërtimeve tautologjike
(Gurt e Gurinës, Kodra e Majes, Kisha n’Cërkvishë
etj.); sipas emërtimeve sinonimike (Sokaki Feratoviqe,
Udha Fell, te Udha, te Ulica etj.) dhe fjalëformimit, që
gjithashtu ndahet në fjalëformim me fjalë të parme
(Birat, Bota, Çukat etj.), me fjalë të prejardhura Guri
Zbrift, Kodra Shkekës etj.) dhe kompozita (Habunga,
Shokalivadhi etj.). Pra, siç mund të shihet prej vetë
toponimeve, numri më i madh i tyre janë të tipit të
fjalëve me prejardhje. Siç ka vënë re studiuesi Çabej,
kjo është e rëndësishme edhe për përcaktimin e
Onomastika e Kosovës 221
pronësisë së fjalëve brenda një gjuhe, pavarësisht
nga prejardhja e saj. Një fjalë i takon një visari
gjuhësor jo sipas prejardhjes (etimologjisë), por sipas
numrit të madh të varianteve që ka krijuar gjatë
shekujve. Numri i madh i toponimeve shqipe,
prapashtesat paralele shqipe, sllave dhe turke,
pavarësisht nga prejardhja shpesh jo shqiptare,
struktura fonetike, morfologjike dhe fjalëformuese e
tyre, tregon se ato fjalë kanë gjalluar, janë
transformuar dhe kanë ndryshuar nën ndikimin e
shqipfolësve. E kjo do të thotë se ndryshimet e
derisotme shpesh janë bërë jo brenda strukturës
gjuhësore të shqipes, por nën ndikimin
administrativ, fetar dhe civil të pushtuesve.
Ndër prapashtesat më të shpeshta që ndeshen në
toponiminë e kësaj ane janë: prapashtesat shqipe
ose të prejardhjes së vjetër iliro-shqiptare: -aj; -ar, -
at, -ec (prapashtesë zvogëluese), -esh (do të vëmë në
dukje se pjesa më e madhe e makrotoponimeve me
prejardhje arumune në Kosovë përfundojnë me –esh;
-oll/ore, -ush, etj; prapashtesa me prejardhje latino-
romane: -aj, -ok etj.; prapashtesa me prejardhje
sllave: -ak, -ic, -in, -isht, -ovit/oviç etj.; prapashtesa
me prejardhje orientale: -li, -(a)llar, -(a)nik, -xhik etj.
Për nga elementet përbërëse të togfjalëshit, autori e
ka klasifikuar toponiminë e Hashanisë në këta tipa
përbërës: a) Togfjalësha emër + emër në gjinore (Ara
Ahmetit, Baça Lutes etj.); b) Togfjalësha emër + emër
në gjinore + gjinore (emër) (Ahishta Fushës Dhene,
Ara Sali Metes etj.); c) Togfjalësha emër + emër në
gjinore + përcaktor (mbiemër): Ara Babës Plak, Kodra
Lisit Xhegen etj.); d) Togfjalësha emër + mbiemër
222 Begzad Baliu
cilësor i nyjshëm (Arat e Gata, Mali Ner Livadhe etj.).
Një vend të veçantë zënë edhe emrat e vendeve me
një fjali përshkruese, të cilat në studimet e
deritashme janë quajtur edhe toponime perifrastike.
Tipin e këtyre toponimeve studiuesi e ka ndarë në dy
grupe: në toponime perifrastike statike (Te Avrafeza,
Te Jan Vra Shkit etj.) dhe në toponime perifrastike
dinamike: Kroi te Dahen Udht, Shpati Livadhit Padam
etj.).

Një shtojcë e rëndësishme e librit
Vepra mbyllet me një përfundim mjaft shpjegues
të të gjithë lëndës, prej të cilit përfytyrohet një
pasqyrë e plotë e kësaj monografie dhe një sintezë e
mirë e studimit në fjalë. Besoj se një rezyme po kaq
gjithëpërfshirëse është paraqitur edhe në
përmbylljen e botuar në gjuhën angleze, ndërsa
regjistri i materialit onomastik të Hashanisë:
a) emra vendesh dhe
b) antroponime e patronime, vetëm sa e ka
zgjeruar horizontin e pritjes së këtij libri në aspektin
e përdorimit praktik dhe në aspektin e konsultimit
shkencor. Më tej botohet pasqyra e 27 informatorëve
për të nëntë fshatrat, pasqyra e shkurtimeve,
pasqyra e burimeve të shfrytëzuara, mjaft e pasur si
në gjuhën shqipe, ashtu edhe në gjuhët sllave,
pasqyra e lëndës dhe krejt në fund, sikurse ndodh
edhe në botimet e studimeve të këtij tipi,
monografisë i është bashkëngjitur edhe një tabelë e
rritjes së popullsisë së këtyre fshatrave që nga viti
1948 e deri më 1992, bashkë me një grafik; pasqyra
Onomastika e Kosovës 223
e lëvizjes së popullsisë sipas familjeve – gjendja e vitit
1998; një hartë e trevës gjuhësore të Hashanisë dhe
një hartë e pozitës së Hashanisë në Kosovë dhe
pozitës së saj ndaj qendrave komunale (Kamenicës e
Bujanocit), bashkëngjitur edhe me një hartë tjetër të
pozitës gjeografike të Hashanisë në Ballkan.

Përfundime
Mbështetur në të gjitha ato që u thanë më lart,
mund të themi se Bahtijar Kryeziu ka arritur të
hartojë një monografi të rëndësishme, para së gjith-
ash gjuhësore, por e plotësuar edhe me elemente të
tjera të historisë e të kulturës materiale e shpirtërore
të shqiptarëve të kësaj ane. Për shkak se kjo vepër
është trajtuar në aspektin multidisiplinar, në
aspektin gjuhësor dhe kulturor të problemeve, mund
të thuhet se, për rajonin që shqyrton, ka rëndësi jo
vetëm për kulturën shqiptare, por edhe për kulturat
e tjera historike dhe bashkëkohore që kanë lënë
gjurmë në këto anë (arumunët, sllavët, turqit etj.),
prandaj mund të thuhet se kjo monografi ka rëndësi,
si për studimet albanologjike, ashtu edhe për
studimet ballkanike në veçanti.
Përfundimisht do të thoshim që me këtë vepër
është vënë hullia e parë dhe gjithmonë më e vështira
e studimit, por hulumtime të tjera të toponimisë së
kësaj krahine do të kemi edhe në të ardhmen.
224 Begzad Baliu

NJË FJALOR I TOPONIMISË ANËSORE TË
SHQIPES
Toponimia duhet bërë në terren (A. Dausot)

Parantezë
Në fillim të shekullit XVII historiani anglez Uiliam
Kamden e përmbyllte librin e tij me një indeks të
gjatë të emrave më të popullarizuar të kohës së tij,
me të cilin hapte fushën e kërkimeve të
onomastikës 71 , ndërsa në gjysmën e dytë të shekullit
XVIII historiani gjerman Johan Tunman bënte
përpjekje që përmes antroponimeve dhe toponimeve
të zbulonte gjenezën e popullit shqiptar e të gjuhës
shqipe në Gadishullin Ilirik 72 .
Një shekull më vonë (në gjysmën e dytë të
shekullit XIX), një mbledhës i pasionuar i folklorit
shqiptar Thimi Mitko e pasuronte veprën e tij 73 edhe
me një kapitull të antroponimisë shqiptare “të

71
Shih Dejvid Kristal, Kembrička enciklopedija jezika (Cambrigde,
1987), Beograd, 1997, f. 113.
72
Shih Johann Thunmann, Untersuchungen Über die Geschichte der
Östlichen Europäischen Völker, Leipzig, 1774.
73
Shih Alvaniki Melissa, Aleksandri, 1878.
Onomastika e Kosovës 225
besimit muhamedan dhe të krishterë”, dhe kështu
hapte fushën e kërkimeve onomastike në studimet
albanologjike nga radhët e albanologëve vendorë.
Nga shekullit XVII e deri në fillim të shekullit XX
janë botuar shumë vëllime indeksesh antroponimike
e toponimike; shumë vëllime indeksesh kryesisht
leksikografike; fjalorë me emra familjesh; fjalorë
toponimikë e antroponimikë krahinash etnografike;
fjalorë me karakter kombëtar, rajonal e madje edhe
ndërkombëtar; korpuse me oikonime, hidronime,
fitonime, patronime e antroponime, më të mëdhenj
apo më të vegjël; fjalorë bashkëkohorë dhe fjalorë
historikë; fjalorë historikë dhe fjalorë krahasues etj.,
mirëpo kërkimet, studimet, sintezat në fushë të
onomastikës as nuk janë rrudhur, as nuk janë
konsideruar të mbyllura. Përkundrazi, janë hapur
dhe zhvilluar në përmasa më të gjera të hulumtimit
dhe në përqendrime më të thelluara të studimit.
Në qoftë se studimet onomastike të popujve të
mëdhenj evropianë përgjithësisht kanë pasur
karakter historik (antroponiminë) dhe identifikues
(toponiminë), studimet onomastike në jetën e
popullit shqiptar kanë pasur karakter të shumëfishtë
kombëtar: historik, gjuhësor, kulturor etj. Kjo është
arsyeja pse interesimet në këtë fushë, ndonëse
sigurisht më të vona, në krahasim me përvojën
evropiane, kanë qenë të përhershme dhe të përcjella
me diskutime e polemika në shkallë kombëtare e
ndërkombëtare. Për një kohë të gjatë, sidomos nga
gjysma e dytë e shekullit XIX e këndej, toponimia
është bërë një prej referencave themelore për
identifikimin e hapësirës historike të trojeve
226 Begzad Baliu
shqiptare, një prej strukturave më të rëndësishme
gjuhësore të leksikut historik dhe një prej shenjave
më identifikuese të identitetit tonë historik dhe
gjeografik të Gadishullit të vjetër ilirik në juglindje të
Evropës.

Fjalori i onomastikës së Malësisë së Bujanocit
Vëllimi më i ri i këtij lloji në fushë të onomastikës
Fjalor onomastik i Malësisë së Bujanocit74 , vërtet nuk
sjell material të karakterit historik, por në vetvete ai
mund të bëhet objekt i një studimi diakronik,
prandaj, me të drejtë, sot pritet me përkushtimin,
me të cilin janë pritur deri më tash veprat e këtij
karakteri. Dhe pse të mos e presim. Autori i këtij
vëllimi, Bahtijar Kryeziu, është mbledhësi
shumëvjeçar dhe i pasionuar i toponimisë dhe
leksikut përgjithësisht të një zone sot anësore të
trojeve shqiptare, shenjat gjuhësore të së cilës, siç do
të thoshte Buzuku, po bdarren. Ai është studiuesi i
përkushtuar dhe pothuajse i vetmuar i kësaj pasurie
gjuhësore, e cila, për shkaqe jashtëgjuhësore, po
zbrazet prej banorëve të saj, e kjo do të thotë prej
antroponimisë dhe patronimisë së saj tradicionale;
dhe prej folësve të saj, e kjo do të thotë edhe prej
shenjave etno-kulturore, gjuhësore dhe historike:
toponimeve.
Vëllimi hapet nga një parathënie me të dhëna
mjaft të pasura, si në aspektin vlerësues ashtu edhe

74
Bahtijar Kryeziu, Fjalor onomastik i Malësisë së Bujanocit,
Prishtinë, 2006.
Onomastika e Kosovës 227
në aspekti shkencor. Për vetë natyrën e këtyre
botimeve, shënimet historike, etnografike, kulturore
dhe, madje, edhe ato bibliografike, kanë shumë
rëndësi, sa herë që përmasa e tyre e konsultimeve
duket sa ka karakter vetëm material. Duke iu
referuar mendimeve përgjithësisht vlerësuese të
shumë studiuesve të fushës së onomastikës, autori
ka mbështetur arsyen e një ndërmarrjeje të tillë për
mbledhjen, sistemimin dhe botimin sintetik të një
vëllimi me mikrotoponime e antroponime të Malësisë
së Bujanovcit, të cilat përfaqësojnë jo vetëm anën
gjuhësore, por edhe aspektet e tjera materiale dhe
shpirtërore të popullsisë së kësaj ane. Përtej saj,
rëndësia e këtij materiali del edhe nga shtresat e
gjera gjuhësore, të cilat nxjerrin krye edhe atëherë
kur nuk bëhet ndonjë përpjekje e veçantë për të
thelluar hullinë e lërimit. Janë të pakta krahinat
etnografike të kësaj ane, edhe atëherë kur janë të
shtrira në një hapësirë shumëfish më të madhe, të
cilat kanë një pasuri të tillë gjuhësore
shumështresore: shqipe, sllave, turke, latine-
arumune, greke-bizantine dhe madje simbioza të
krijuara brenda një shprehjeje të ngurtësuar apo
madje edhe vetëm brenda një njësie leksikore.
Sigurisht, që kjo është arsyeja pse kjo trevë për një
kohë të gjatë është bërë objekt studimi jo vetëm i
gjuhëtarëve (Idriz Ajetit e të tjerëve), por edhe i
historianëve (Skënder Rizës, Sabit Ukës etj.), të cilët
onomastikës (toponimisë dhe antroponimisë) i janë
referuar edhe atëherë kur objekt i studimit të tyre
ishin veçoritë dialektore, lëvizjet e popullsisë apo
strukturat e organizimit shtetëror. Ndërkaq, nuk
mund të thuhet e njëjta gjë edhe për hulumtuesit
228 Begzad Baliu
dhe studiuesit e shkollës serbe të Beogradit. Të
urdhëruar nga institucionet shtetërore, të organizuar
prej institucioneve shkencore dhe madje të nxitur
nga institucionet religjioze, studiuesit serbë e kanë
përshkuar shpesh këtë zonë duke e parë kryesisht
nga aspekti etnogjeografik, prandaj përshkrimi
shumëfish i saj ka qenë i mundur disa herë brenda
shekullit XX dhe madje në disa aspekte: gjeografike,
etnografike, gjuhësore, kulturore e etnopsikologjike.
Pavarësisht nga një pasuri e tillë e regjistruar
ndër botime të veçanta dhe të përbashkëta të
studiuesve serbë, Bahtijar Kryeziu veprën e tij e ka
përgatitur krejtësisht mbi materialin vetjak të
mbledhur në terren brenda dy dekadave të fundit,
dhe ia ka ofruar lexuesit herë pas here edhe me të
dhëna anësore të karakterit etnografik, gjuhësor e
socio-kulturor.
Veprës i prin një studim hyrës me të dhëna për
pozitën etno-gjeografike të Malësisë së Bujanocit, si
një trevë e skajshme e Kosovës Lindore, e përbërë
nga fshatrat Breznicë, Malterrnoc, Muhoc, Gjergjec,
Qarr, Ramabuçë, Novosellë, Suharnë, Priboc dhe
Zarbicë. Fjala është për vendbanime, të cilat gjatë
shekullit XX jo gjithnjë i kanë takuar administrimit
të Serbisë, por tani ato administrohen përfundimisht
nga komuna e Bujanocit. Duke iu referuar
gjeografëve që studimet në këtë krahinë i kanë bërë
mbi baza të specializimeve të tyre shkencore, autori
na jep të dhëna mjaft të përimtuara për reliefin dhe
veçoritë e tjera të saj, si një zonë kodrinoro-malore
dhe me pasuri të shumta xehesh nëntokësore, me
një klimë kontinentale, me një pasuri të
Onomastika e Kosovës 229
mjaftueshme ujore, me një pozitë të përshtatshme
për zhvillimin e florës dhe të faunës, me një varietet
të mjaftueshëm prodhimesh bujqësore, por njëherazi
edhe me një prodhim kryesisht mesatar të tyre, në
krahasim me prodhimet e mira në zonat e ulëta, siç
është ajo e Moravës etj.
Është me mjaft interes sidomos përshkrimi që i
ka bërë strukturës topografike të vendbanimeve, për
shkak se paraqitja e tyre si të tilla, nënkupton
shpërndarjen e një numri mjaft të madh të
oikonimeve dhe sidomos patronimeve, pa
përjashtuar këtu edhe pasurinë e dukshme të
mikrotoponimeve, të cilat është vështirë të dallohen
nga apelativat e rastit, por në strukturën e
përgjithshme të toponimisë dëshmojnë për një
denduri të tyre në përmasa jo gjithmonë të
besueshme. E njëjta gjë mund të thuhet edhe për
nënkapitullin “Veçoritë demografike dhe disa
karakteristika të popullsisë”. Vlerësimet e autorit në
këtë drejtim i kalojnë përmasat e një paraqitjeje
etnike të saj. Duke u nisur nga metoda krahasuese e
prezantimit, autori zgjeron metodën e vrojtimit jo
vetëm të lëndës së mbledhur apo gjendjes aktuale në
terren, por mbështetet edhe në disa të dhëna
historike për të ardhur në përfundime të
rëndësishme të karakterit historik. Natyrisht, këto
rezultate dalin para së gjithash nga njësi etnonimike,
patronimike etnonimike, shpjegimi i të cilave do
mbështetje edhe në struktura gjuhësore e historike
apo edhe në korpuse të njohura ndër dokumente të
proveniencës latine, sllave dhe turke. Në këtë rast
studiuesi Bahtijar Kryeziu ka shfrytëzuar përvojën e
230 Begzad Baliu
tij në studimin monografik për onomastikën e
krahinëzës së Hashanisë dhe ia ka arritur qëllimit që
të unifikojë nga aspekti gjeografik, të identifikojë nga
aspekti historik dhe t’i shpjegojë nga aspekti
gjuhësor, një numër patronimesh e oikonimesh në
përmasën strukturore e historike që përfaqësojnë
ato, në prejardhjen etno-gjuhësore të shtresave të
tyre dhe në shkallën e pasurisë gjeografike në të
cilën janë përfaqësuar ato.

Korpusi i toponimeve
Korpusi i toponimeve, i cili zë pjesën më të
madhe të vëllimit, përbëhet prej 1113 njësish të
radhitura sipas alfabetit të shqipes. Fjala është për
oikonimet, oronimet, hidronimet dhe mikrotponimet
e një strukture shumë të pasur (fitonime, zoonime
etj.), të cilat janë paraqitur herë si njësi leksikore pa
ndonjë shpjegim të strukturës së tyre gjuhësore, e
herë si njësi më të gjera, të veshura me të dhëna
kulturore, etnografike dhe historike. Numri më i
madh i oikonimeve na del me bazë antroponimike
dhe patronimike, prandaj autori nuk e ka parë të
arsyeshme të sjellë shpjegime të zgjeruara për
secilën njësi, përveç kur është fjala për ndonjë
shpjegim të bazës zbunuese të tyre apo të
prejardhjes etnike.
Edhe fitonimet paraqiten me shumë interes për
studimet gjuhësore të pasurisë së tyre, prandaj
autori përveç të tjerash me të drejtë pranë ka
shënuar edhe emërtimin shkencor të tyre. Për
përshkrimet etnografike, gjeografike, historike dhe
Onomastika e Kosovës 231
madje demografike, dallohen njësitë leksikore të
oikonimeve, ndërsa për gjurmimet në strukturën
gramatikore, fjalëformuese dhe semantike të tyre
dallohen mikrotoponimet e shtangura, të cilat dalin
kryesisht si kompozita apo si fjalë të përbëra.
Ndonëse nuk mund t’i nënshtrohen një diskutimi
shkencor, të dhënat e trashëguara gojore të
etimologjisë popullore nga fusha e toponimeve,
shpesh janë shënuar si pjesë e botëkuptimeve të
popullatës vendore për toponime apo antroponime të
caktuara.

Struktura gjuhësore dhe semantike e toponimeve
Një dorë mikrotoponimesh të sjella në këtë fjalor,
të cilat janë formuar sipas një paradigme kulturore
(lojë barinjsh, legjenda, ndodhi historike etj.,) të
kujtojnë një përkufizim emblematik të Eqrem
Çabejit: “një njësi leksikore paraqet një njësi
kulturore”, e kjo do të thotë edhe një njësi gjuhësore,
etnografike dhe historike. Një përkufizim shumë
saktësues. Në korpusin e këtij vëllimi ka shumë njësi
leksikore, përkatësisht toponimike, të cilat janë
referenca të rëndësishme etnike (shqiptare, serbe,
romane, turke, bullgare etj.); shumë përkime
dygjuhësore kuptimore dhe gjuhësore (shqiptare,
orientale dhe serbe); dhe shumë toponime, për të
cilat besohej se i takojnë fondit gjuhësor të
sllavishtes apo turqishtes. Studimet e mëtejme të
këtij korpusi do të dëshmojnë se këto njësi, – siç
është shprehur Mahir Domi – nuk hynë në fjalorin e
shqipes si njësi toponimike, por si njësi leksikore,
ndërsa u toponimizuan më vonë nga vetë shqiptarët,
232 Begzad Baliu
prandaj jo rastësisht ato na dalin të zhvilluara
brenda strukturës fonetike dhe morfologjike të
fonetikës dhe gramatikës historike të shqipe.
Për sa i takon autoktonisë së popullsisë, ndonëse
ndër studimet e studiuesve serbë janë bërë shumë
shtrembërime, mikrotoponimia është ajo që e
përcakton dendur përkatësinë historike të saj.
Derisa toponimet shqipe më të vjetra na dalin të tipit
fjalë e përbërë, kompozitë apo e shtangur, disa
mikrotoponime të prejardhjes sllave na dalin
kryesisht në formë apelativësh. Mendimit të
studiuesve sllavë, se shqiptarët, ashtu si edhe vllehtë
(familje barinjsh) janë ngulitur këtu në një kohë të
vonë, i bie ndesh pikërisht një numër i madh
toponimesh, të cilat emërtojnë përkatësinë e
mullinjve. Ata më së miri e përcaktojnë jetën
sedentare të banorëve të kësaj ane, ku nga 70
mullinj (kryesisht rrënoja), vetëm një është me
pronësi serbe. Ky aspekt i diskutimit mund të
plotësohej edhe me një tip të mikrotoponimeve
legjendare, të cilat, si me strukturën e ndërtimit,
ashtu edhe me përmbajtjen a motivin e tyre, janë
pjesë e miteve dhe e legjendave shqiptare, madje
edhe atëherë kur janë të veshura me mite dhe
legjenda të gjuhëve dhe kulturave ballkanike,
prandaj si të tilla i takojnë fondit të përgjithshëm të
toponimisë shqiptare, përkatësisht hyjnë në
strukturat homogjene të toponimisë historike
shqiptare.
Në pjesën e dytë të këtij vëllimi autori ka radhitur
94 njësi patronimike, të cilat në një formë tjetër
(antroponimike apo patronimike) shpesh na dalin
Onomastika e Kosovës 233
edhe në pjesën e mikrotoponimisë. Fjala është
kryesisht për familje, barqe, vëllazëri etj. Në krahinat
etnografike të Kosovës Lindore, fisi përgjithësisht
nuk shquhet për ndonjë funksion të veçantë në jetën
e banorëve, prandaj edhe këtu nuk del me ndonjë
përcaktim të theksuar.
Vepra mbyllet me një pasthënie të ngjeshur për
punën dhe përvojën e tij në studimin e kësaj lënde,
si dhe me rezultatet e sjella në këtë rast. Kjo
pasthënie është botuar e përkthyer edhe në gjuhën
angleze dhe gjermane.
Libri është pajisur edhe me aparatin e
rëndësishëm teknik, madje të një përmase të
pazakonshme, shpesh edhe për vëllime më të mëdha:
bibliografinë e zgjeruar, pasqyrën e shkurtimeve,
recensionet e oponentëve si dhe një shtojcë po kaq të
plotë me interes: hartën e Malësisë së Bujanocit me
qendër komunën e Bujanocit dhe hartën e pozitës
gjeografike të Malësisë së Bujanocit në Ballkan.

Një vepër e pritur që më parë
I lindur në një krahinëz të Kosovës Lindore,
njohës i jetës, i të folmes dhe i dokeve e zakoneve të
popullatës së kësaj ane (që deri më 1881 ishte zonë
qendrore e trojeve etnike shqiptare, ndërsa sot
anësore), Bahtijar Kryeziu, pas veprës “Onomastika e
Hashanisë”, sjell edhe një kontribut në fushë të
onomastikës së saj dhënë gjuhësisë shqiptare, duke
e zgjeruar kështu ndjeshëm hapësirën e hulumtimit
dhe studimit të saj.
234 Begzad Baliu
Me këtë vëllim, autori ka hapur serinë e këtyre
botimeve jo vetëm në kërkimet e tij të kësaj fushe,
por besojmë edhe të shumë mbledhësve dhe
studiuesve të tjerë, të cilët edhe kur kanë botuar
korpuse të tilla nuk i kanë botuar me një model të
përshtatshëm për përdorim praktik të studiuesve.
Vepra e Bahtijar Kryeziut është një shembull i mirë,
të cilin mund ta ndjekin shumë hulumtues të tjerë të
fushës së onomastikës.
Prishtinë, nëntor 2005
Onomastika e Kosovës 235

ONOMASTIKA DHE GJEOGRAFIA

Prej disa vjetësh, gjeografi Nail Draga, në
shkrimet e rastit, në kumtesat ndër sesione e
konferenca dhe në studimet shkencore, ka vënë re
një proces historik edhe më tej të vazhdueshëm në
deformimin e onomastikës së gurrës shqiptare në
trojet anësore shqiptare, me theks të veçantë në Mal
të Zi 75 .
E kuptueshme.
Së pari, Nail Draga është profesor i gjeografisë
dhe ekspert për hartografi. Pra, qasja e tij ishte para
së gjithash e natyrës shkencore. Së dyti, Nail Draga
vinte në Prishtinë nga një cep i Malit të Zi, ku regjimi
serb ribënte provat e para laboratorike për
ndryshimin e gurrës shqipe të onomastikonit
shqiptar atje. Kështu, studimet e tij përmblidhnin dy
të vërteta: anën shkencore të studimit dhe reagimin
në mënyrën e tij ndaj asaj që po ndodhte me
toponiminë shqiptare në Mal të Zi.
Vetëm kur laboratori serb i Beogradit u vendos
në Maqedoni dhe filloi përmbysjen e një trashëgimie

75
Nail Draga, Gjurmë gjeografike, “Art Club”, Ulqin, 1997, f. 126.
236 Begzad Baliu
kaq të pasur të onomastikonit shqiptar, inteligjencia
shqiptare e ndjeu këtë gjëmë që po i përgatitej
kulturës, gjuhës, historisë dhe qytetërimit shqiptar,
dhe për herë të parë ngriti zërin në mënyrë të
organizuar. Nëse deri atëherë studiuesit shqiptarë
bënin përpjekje që në emër të fakteve shkencore të
trumbetonin trashëgiminë shqiptare të pjesëve më të
skajshme të trojeve shqiptare, nga kjo kohë,
studiuesit, dhe jo vetëm këta, do ta shquanin këtë
element edhe në emër të lëvizjeve kulturore dhe
politike.
Nail Draga është njëri prej atyre studiuesve që
problemin e toponimisë shqiptare e ka shtruar për
një kohë të gjatë dhe mbi përmasat e theksuara më
lart. Fillimisht, në kontekstin e studimeve
gjeografike, më tej në kontekstin e lëvizjeve kulturore
dhe politike dhe më në fund në interes të mbrojtjes
së kësaj trashëgimie kulturore, kombëtare, rajonale
dhe universale.
Libri i Nail Dragës “Gjurmë gjeografike” hapet me
një parathënie të shkurtër shpjeguese dhe pastaj
ndahet në tri pjesë: I. Toponimi, II. Terminologji dhe
III. Vështrime.

Gjeografia dhe toponimia
Pjesën e parë, siç mund të shihet, e përbëjnë
studime nga fusha e toponimisë, të cilave autori u
qaset nga aspekti gjeografik. Në gjashtë tekstet e
pjesës së parë autori trajton probleme nga më të
ndryshmet në fushën e toponimisë, duke iu qasur
nga aspekti i hulumtimit, nga aspekti historik, nga
Onomastika e Kosovës 237
aspekti profesional, nga aspekti gjuhësor dhe më në
fund nga aspekti politik. Gjithnjë duke u nisur nga
interesimet e tij ndaj lëndës që trajton ose nga
aktualiteti i problemit me të cilin merret, autori, në
pjesën e parë, trajton rëndësinë e toponimeve, si
monumente të kujtesës njerëzore, rëndësinë e
shënimit të drejtë të emrave gjeografikë, paraqitjen e
toponimeve të pjesës juglindore të Malit të Zi në
harta të ndryshme, kultin e individit dhe paraqitjen e
tij në toponime, arsyen e shënimit të emrit Venedik e
jo Veneci, ndërhyrjen e politikës ditore në toponimi,
mbrojtjen e toponimisë shqiptare në Mal të Zi etj. Në
studimet e kësaj pjese, autori trajton, arsyeton dhe
kundërshton fenomene dhe dukuri të ndryshme
ditore, politike, kulturore, historike dhe universale,
që lidhen me probleme qoftë të toponimisë shqiptare
në Mal të Zi, qoftë të toponimisë kombëtare, shpesh
duke i lidhur këto me përkime të kësaj natyre në
suaza ndërkombëtare. Mbase kjo është edhe arsyeja
pse studimet tij përcillen kujdesshëm me
terminologji profesionale, me shembuj konkret të
problemeve të caktuara në rrethet shkencore dhe
politike ndërkombëtare.

Toponimia dhe standardi
Sot, kur një grup studiuesish në Kosovë punon
në një projekt shkencor të një rëndësie historike
kombëtare “Standardizimi i emërvendeve të Kosovës”,
nuk ka si të mos e kujtoj një kërkesë të bërë tash e
shtatëmbëdhjetë vjet më parë nga N. Draga: “Është
kërkesë e kohës që Instituti Albanologjik në
bashkëpunim me Shoqatën e Gjeografëve të Kosovës
238 Begzad Baliu
të hartojë një indeks të emërtimeve gjeografike për
regjionet shqipfolëse në Jugosllavi. Indeksi i tillë do
të kishte vlera të mëdha teorike dhe praktike për
publikimet e ndryshme me karakter kombëtar dhe
ndërkombëtar” (f. 41-42).
Studiues i përkushtuar ndaj fushës së studimeve
që mbulon dhe i vetëdijshëm për përgjegjësinë e
trashëgimisë kombëtare në Mal të Zi, Nail Draga, në
studimet dhe në artikujt e këtij libri, të cilat më parë
janë lexuar në konferenca shkencore dhe janë
botuar në gazeta të përditshme ose javore, është
kujdesur shumë që kërkesat e tij t’i mbulojë me
argumente të njohura ndërkombëtarisht, me një
gjuhë të pranuar shkencërisht dhe me ndjenja të
arsyeshme moralisht. “Është obligim moral e
kulturor, që të mbrohet ky toponim duke i dhënë
vendin që meriton edhe në aktet zyrtare në gjuhën
shqipe…”, - shkruan autori në një reagim lidhur me
ndërrimin e toponimit Katërkollë në aktet zyrtare
malazeze.
Në pjesën e dytë të këtij vëllimi, ku trajtohet tema
e terminologjisë, autori merret me probleme teorike
dhe praktike të terminologjisë gjeografike në raport
me zhvillimin e gjuhës së sotme shqipe, me
zhvillimet shkencore në fushën e gjeografisë, me
bazën teorike të njohur ndërkombëtarisht etj., për të
sjellë edhe rezultate vetjake, si këto:
“Procesi i fjalëformimit në fushën e gjeografisë
është detyrë e rëndësishme si nga aspekti
profesional, ashtu edhe nga aspekti shkencor, andaj
kjo çështje kërkon maturi dhe përkushtim serioz,
sepse në të kundërtën, lehtë mund të kalojmë në
Onomastika e Kosovës 239
purizëm që nuk është nder për ne, as për shkencën
përkatëse.
Është kërkesë e kohës që në të ardhmen të bëhet
mbledhja e termave gjeografikë të gurrës popullore
nga tërë hapësira shqipfolëse, që do të ishte një
thesar i çmuar, ndërsa më vonë të bëhet sistemimi
dhe përpunimi i tyre nga gjuhëtarët në bashkëpunim
me gjeografët, dhe
S’do mend se procesi i zëvendësimit të termave të
huaja me ato përkatëse të shqipes, si në fusha të
tjera shkencore, ashtu edhe nga fusha e gjeografisë,
një kohë të gjatë do të jetë një çështje e ndërlikuar,
por që dita-ditës integrohet” (f. 87).
Në një artikull tjetër me titull “Për terminologji të
qartë dhe të përpiktë gjeografike”, autori shtron dy
probleme të rëndësishme në fushën e gjeografisë:
ndërkombëtarizmat në terminologjinë gjeografike dhe
mundësitë për zëvendësimin e tyre me fjalët e
barasvlershme në gjuhën shqipe; si dhe shumëkupti-
mësinë në terminologjinë gjeografike:
monosemantizmi - njëkuptueshmëria; polisemia,
homonimia dhe sinonimia.
Në këtë rrugë ishte e pritshme që autori, në një
artikull të veçantë, të shtronte nevojën e një fjalori të
termave të gjeografisë. Mungesa e fjalorëve të tillë
(përjashto dy të punuar më parë më 1975 dhe 1985),
e pengon zhvillimin e shkencës së gjeografisë si
disiplinë thellësisht shkencore. Ose, siç shkruan
autori: “Hartimi i Fjalorit të termave të gjeografisë do
të ishte një mbështetje e mirë për studime të
mëtutjeshme nga kjo fushë” (f. 98).
240 Begzad Baliu

Në kërkim të dromcave të toponimisë
Në pjesën e tretë botohen shënime për katër libra
të veçantë dhe me interes për studimet historike,
gjuhësore, kulturore dhe më gjerë, prej nga mund të
arrihet në këto përgjithësime:
Vepra e Kruno Kërstiqit “Vendosja e arbneshëve
në Zarë” paraqet njërën prej sintezave më të mira për
historinë e shpërnguljes së shqiptarëve në Zarë. Me
dokumentet që nxjerr, me trashëgiminë e mbledhur
dhe të sistemuar në këtë vepër, me të dhënat
arkivore, historike, gjuhësore, etnografike etj., kjo
vepër është nder për popullin e autorit dhe kolonitë
shqiptare përgjithësisht.
Vepra e Edith Durhamit “Brenga e Ballkanit”, që
merret këtu në shqyrtim, pasqyrohet me një kujdes
të veçantë, për shumë arsye. Për arsye të qëndrimit
shumë miqësor të autores ndaj popullit shqiptar, për
shkak të qëndrimit joindiferent ndaj ngjarjeve që
përshkonin popullin shqiptar, për shkak të
origjinalitetit dhe të saktësisë së fakteve që sjell
autorja etj.; si vendi i Durhamit ashtu edhe vendi i
veprës së saj në studimet dhe historinë shqiptare
trajtohen me nderim dhe përgjegjësi.
Në kohën kur shtypi dhe shkenca serbe në
mënyrën më të egër trajtonin problemin e
lindshmërisë te shqiptarët, duke e lidhur këtë me
lëvizjet ekskluzivisht politike, demografi i njohur nga
Kosova, Hivzi Islami, botoi veprën “Kosova dhe
shqiptarët”, në të cilën e trajtonte temën e
lindshmërisë në Kosovë dhe përgjithësisht ndër
Onomastika e Kosovës 241
shqiptarët, me të gjitha dimensionet e saj: kulturore,
sociale, shëndetësore, ekonomike, historike etj.
Ribotimi shqip i veprës së Faik Konicës “Shqipë-
ria, kopshti shkëmbor i Europës Juglindore” në vitin
1991 ishte një ngjarje kulturore ndër shqiptarët në
përgjithësi, jo vetëm se autori dhe vepra po i rikthe-
heshin vendit dhe gjuhës së popullit me të cilin
merreshin, por për arsye se kjo vepër e Konicës sillte
rezultate të reja në metodologjinë e studimit, në
mentalitetin shkencor të qasjes ndaj objektit, në
mënyrën e interpretimit etj. Një vlerësim të zgjeruar
kësaj vepre i pati bërë edhe Nail Draga, teksti i të
cilit përmbyll këtë vepër.
Duke e mbyllur këtë paraqitje të veprës së Nail
Dragës, ne mund të veçojmë këto karakteristika:
autori i kësaj vepre sot është studiues mbi të cilin ka
rënë dhe bie barra e fenomeneve dhe dukurive
shoqërore e shkencore në këto anë, përgjegjësia
morale ndaj dukurive dhe fenomeneve shoqërore,
kulturore dhe shkencore, historike dhe politike të
shqiptarëve në Mal të Zi. Është me shumë rëndësi
fakti që autori i kësaj vepre ka kuptuar qysh herët
këtë përgjegjësi të shumëfishtë, ndërsa artikujt e
kësaj vepre të botuar herë pas herë në organet e
shtypit ditor dhe të atij shkencor e dëshmojnë këtë
në mënyrën më të mirë.
A do të arrijë ta mbajë këtë peshë autori i kësaj
vepre edhe në të ardhmen?
Kjo nuk varet vetëm nga paradigmat e theksuara
më lart. Kjo varet edhe nga një premisë e re, që
quhet guxim intelektual. Ne besojmë se kjo nuk i ka
242 Begzad Baliu
munguar as më parë dhe nuk do t’i mungojë edhe në
të ardhmen. Nail Draga është sot njeri me përgjegjësi
shumëdimensionale, që di t’u përgjigjet në mënyrën
më të mirë kohës dhe bashkëkombësve.
Onomastika e Kosovës 243

PATRONIMI MUZAKAJ EDHE NË TOPONIMINË E
KOSOVËS

Vite më pare doli nga shtypi një vepër e rrallë e
trashëgimisë etnokulturore dhe listorike shqiptare.
Fjala është për Memoaret 76 e njërit prej princave të
dalluar të shekullit XV, Gjon Muzakës, të cilat një
kohë të gjatë e kanë nxitur interesimin e studiuesve,
madje jo vetëm të letërsisë, por edhe të etnokulturës
e të letërsisë.
Sigurisht që shkaqet e këtij interesimi janë të
shumta dhe të ndryshme:
-Memoaret janë të një kohe shumë të
rëndësishme dhe po kaq të errët për historinë e
shqiptare; memoaret shënojnë një gjysmë shekulli
pas rënies së shtetit të Skënderbeut; memoaret i
takojnë një familjeje fisnike shqiptare, historia e së
cilës ka lënë gjurmë të forta në historinë jo vetëm të
shqiptarëve, por edhe te popujt fqinjë.

76
Gjon Muzaka, Memorje, përktheu Dhori Qiriazi, “Botimet Toena”,
Tiranë, 1996, f. 108.
244 Begzad Baliu
-Kjo është koha e fillimit të shprishjes së familjes
borgjeze shqiptare, e cila nuk do të mëkëmbet për
500 vjet me radhë të sundimit të Perandorisë
Osmane. Prandaj ka nxitur një varg shkrimtarësh
shqiptarë që brenda mugëtirës së kësaj kohe të
ndërtojnë ngjarje letrare me pretendime shumë
interesante për të pasqyruar një qytetërim shqiptarë,
për të cilën historia thotë shumë pak ose, atë që e
thotë, jo rrallë vihet në dyshim.
Mirëpo, më shumë se sa interesimin e letrarëve,
të studiuesve të etnokulturës e të studiuesve të
qytetërimit shqiptar, ky libër e ka nxitur për shumë
kohë lexuesin shqiptar edhe për arsye se, sipas
kronikave, njëri prej komandantëve të Luftës së
Kosovës (1389) ishte nga familja e Muzakajve.
Kërshëria është rritur posaçërisht edhe për shkak se,
mbi historinë e saj, studiuesit serbë, letrarët dhe
madje edhe politikanët, kanë ndërtuar një varg
mitesh letrare, historike dhe bashkëkohore dhe mbi
themelet e rrejshme të së cilës politika serbe në
bashkëpunim me atë ruse kanë ndërtuar një
platformë politike mbi Ballkanin me rrjedhoja
tragjike posaçërisht për shqiptarët, gjatë këtyre 150-
vjetëve të fundit.
Dhe sikur të mos mjaftonte kjo, pushtetarët
serbë janë kujdesur shumë që, ngritjen e këtij miti ta
shoqërojnë edhe me ndryshimet toponimi (vetëm
gjatë dy decenieve të fillimit të shekullit XX, një varg
vendbanimesh u pagëzuan me emrat e luftëtarëve:
Obiliq, Milloshevë, Llazarevë, Devetjugoviq etj.) në
zonën ku është zhvilluar lufta, të bëjnë çmos që të
Onomastika e Kosovës 245
zhdukin toponiminë historike shqiptare. Për fat të
mirë, pa sukses.
Pas Çlirimit të Kosovës, kur një Komision
shtetëror për standardizimin e emërvendeve të
Kosovës, krahas punës në takime të rregullta,
vazhdonte të hulumtonte terrenin, përfaqësuesit e
fshatit Balshaj (Milloshevë) mes toponimeve për
emrin e mundshëm të fshatit, kishin shënuar edhe
emrin Muzakaj. Pas interesimit tonë, nëse ishte ky
një propozim arbitrar, me të cilin donin që t’i
kundërviheshin politikes serbe mbi mitin e Kosovës,
ata m’u përgjigjën: “Përkundrazi, ky toponim ishte
zgjedhur nga toponimia e fshatit. Pra, në perëndim
të fshatit Milloshevë ruhej mikrotoponimi Kullat e
Muzakës. E pabesueshme por shumë e saktë. Në
Krisobulen e Deçanit gjendej një mikrotoponim
Muzakov Kuçishte, por që të ishte ruajtur e thadruar
dhe shumë më saktë në mendjen e popullit shqiptarë
vendës, kjo nuk më besohej. E pra, toponimi Kullat e
Muzakës, është vetëm njëri prej toponimeve
mesjetare dhe përgjithësisht të lashtësisë në Kosovë,
gjurmët e të cilit nuk kanë arritur t’i fshijnë as
mbishtresa 500-vjeçare e orientit, as “vrragët sllave”,
siç do të shprehej Gustav Majeri. Dhe për çudi, ky
toponim po shfaqej publikisht si emër historik tri vite
pas daljes nga shtypi të këtij libri, por kopjet e para
të tij vetëm në vitin 1999 do të mund të hynin në
Kosovë. Mbase është me rëndësi të komentohet me
një fjalë semantika e toponimit shqip: Kullat e
Muzakës dhe trajta serbe e këtij toponimi Muzakov
Kuçishte. Që serbët e përshtatën shekuj më parë këtë
toponim, dëshmon edhe një vlerësim i parë i hedhur
246 Begzad Baliu
mbi këtë strukturë toponimike. Në toponiminë
shqiptare ka shumë toponime që lidhen me kullat,
sepse nuk kishte pse të ruhej një toponim që lidhej
me një toponimi që emërtonte një shtëpi të
zakonshme, prandaj edhe toponimet me emrin e
shtëpisë nuk janë ruajtur, nëse nuk është fjala për
ndonjë apelativ të vonë.
Përkthimi i kujdesshëm i Dhori Qiriazit dhe
sidomos pajisja me shënime, e bëjnë këtë libër më të
përdorshëm jo vetëm për lexuesit e thjeshtë, por
krijojnë besim edhe te përdoruesit e saj për referencë
shkencore. Megjithatë, siç e do rendi i botimeve të
tilla të rëndësishme, një botim i ardhshëm paralel në
gjuhën e shkrimit dhe në gjuhën shqipe, do ta bënte
më të sigurt interpretimin para se gjithash filologjik,
më të sigurt për një numër të madh studiuesish të
rinj, të cilët deri më tash nuk kanë pasur mundësi ta
shtien në dorë këtë vepër kapitale jo vetëm për
historinë kombëtare, por edhe për shumë fusha të
dijes.
Onomastika e Kosovës 247

TOPONIMIA E DUSHKAJËS
Hyrje
Tri dekada më parë, gjurmuesi Skënder R.
Hoxha, sillte në shtypin ditor dhe në atë shkencor
materiale të fushës së onomastikës nga terreni e
diskutime për to. I nxitur prej ndjenjës se me
kalimin e kohës e shkuarjes së brezave të moçëm do
të harrohej ky thesar, ai i qe përkushtuar mbledhjes
së onomastikës (toponimisë dhe antroponimisë) me
qëllim që ajo të mos tretej bashkë me kujtesën e
ruajtur në traditën e këtyre fshatrave. Me kërkimet e
kësaj fushe autori ynë u bashkohej hulumtuesve, të
cilët me përkushtim po e hapnin hullinë e kërkimeve
dhe të studimeve në këtë fushë të re të gjuhësisë
shqiptare. Në këto gjurmë i ka themelet edhe mate-
riali hulumtues e studimor Toponimia e Dushkajës 77 ,
i cili brenda këtij vëllimi 78 po botohet i plotë. Siguri-
sht kjo është arsyeja që edhe projekti i tij, si dhe
qasja e metodologjia e përdorur në strukturimin e
kësaj monografie janë tipike për shkollën që është
77
“Kontribut për studimin e toponimisë së Dushkajës” (I) (studim),
Përparimi, Prishtinë, 1992; Kontribut për studimin e toponimisë së
Dushkajës (II), (studim), “Art poetika”, Pejë, 2000.
78
Skender R. Hoxha, Toponimia e Dushkajës, Gjakovë, 2007.
248 Begzad Baliu
ndjekur në studimet albanologjike të gjysmës së dytë
të shekullit XX. Ai ka përdorur po ata pyetësorë dhe
po atë nënndarje të mikrotoponimeve dhe i ka shën-
uar me saktësi sipas theksimit të tyre dialektologjik,
megjithëse jo edhe në përmasa tekstologjike. Të
gjitha mikrotoponimet janë identifikuar drejtpërdrejt
në terren, prandaj ato janë ubifikuar edhe sipas
orientimit në hapësirë: veri-jug, lindje- perëndim etj.

Kontribute për standardizimin e emërvendeve të
Kosovës
Në këtë rrjedhë autori ynë, para dhe sidomos pas
mbarimit të luftës së Kosovës, pati një angazhim të
përkushtuar në ndihmën e tij dhënë Këshillit për
Standardizimin e Emërvendeve të Kosovës. Ai ishte i
zgjedhur në Komisionet për Emërtimin e Shesheve,
Rrugëve dhe Vendbanimeve, në kuadër të asambleve
komunale të Gjakovës dhe të Pejës, ku dha edhe
kontributin e tij të vyer 79 .
Studimet e tij të kësaj kohe Rreth harrjes dhe
emërtimit të disa toponimeve të krahinës së Dushka-
jës, Disa të dhëna rreth toponimisë së Dushkajës dhe
Toponimia e Dushkajës paraqesin një kontribut të
ndjeshëm në standardizimin e oikonimisë së komu-
nave: Gjakovë, Pejë e Deçan. Përtej një qasjeje të
oikonimisë në shkallë komunale, kontributi i tij ka

79
Rreth harrjes dhe riemërtimit të disa toponimeve të krahinës së
Dushkajës, “Rilindja”, Prishtinë, 29 janar 2000, f. 17; dhe “Të dhëna
rreth toponimisë së Dushkajës” (kumtesë), në librin Toponimia e
Gjakovës me rrethinë, Gjakovë, 2002, f. 211 – 223.
Onomastika e Kosovës 249
rrezatuar edhe për standardizimin e toponimisë dhe
patronimisë së Rrafshit të Dukagjinit. Le të kujtohet
këtu edhe kontributi i tij në tryezën shkencore
Toponimia e Gjakovës me rrethinë 80 , ku Skënder R.
Hoxha pati lexuar një studim, ndërsa në përmble-
dhjen e saj pati botuar edhe dy kumtesa të tjera.
Po në këtë vëllim, në rubrikën e diskutimeve,
Skënder Hoxha boton artikullin Rreth harrjes dhe
emërtimit të disa toponimeve të Krahinës së Dushka-
jës, me të cilën plotëson kontributin e tij dhënë
punës së Komisionit për Standardizimin e Emërve-
ndeve të Kosovës. I motivuar prej punës shumëve-
çare në kërkimin e toponimisë së krahinës së
Dushkajës, i nxitur prej aktivitetit të dendur të
Komisionit për standardizim, si dhe prej diskutimeve
të shpeshta në shtypin ditor e shkencor, Skënder
Hoxha qe angazhuar edhe në diskutimin publik të
shumë oikonimeve të Kosovës, duke u përqendruar
në mënyrë të veçantë në oikoniminë e krahinës së
Dushkajës, në oikoniminë e vendbanimeve të komu-
nës së Gjakovës dhe të Pejës. Nëse në studimin Topo-
nimia e Gjakovës me rrethinë autori sillte një artikull
për strukturën kryesisht gjuhësore të oikonimeve
dhe mikrotoponimeve të krahinës së Dushkajës, në

80
Kumtesat e kësaj tryeze janë botuar në vëllimin Toponimia e
Gjakovës me rrethinë (Tryezë shkencore, mbajtur më 4 maj 2001),
Redaksia: Akad. Besim Bokshi, prof. dr. Qazim Lleshi, prof. dr. Edi
Shukriu, prof. dr. Shefki Sejdiu, dr. Rexhep Doçi, prof. dr. Masar
Rizvanolli dhe Mevlude Saraçi. Kryeredaktor: prof. dr. Masar
Rizvanolli, Sekretare e redaksisë: Mevlude Saraçi. Botoi Kuvendi i
Komunës së Gjakovës – Drejtoria e Kulturës, Rinisë dhe Sporteve,
Gjakovë, 2002, f. 283.
250 Begzad Baliu
artikullin tjetër të botuar në rubrikën e diskutimeve
do të kujdesej që oikonimet e kësaj krahine t’i
trajtonte në aspektin etimologjik, duke u ndalur dhe
duke kërkuar prejardhjen e secilit prej tyre më vete,
për të dhënë më tej edhe propozimet e reja: Bardha-
niq - Bardhan; Bec-Bec; Bërdesanë (propozimi i ri
Kodërthanë); Cërmjan (Cërmok); Dashinoc (Dashaj);
Doblibare (Kënetishtë); Gërgoc (Gurkuq); Janosh
(Gjinaj); Kodrali; Kralan (Kështjellë); Llugaxhi (Rrahi-
shtë); Marmull (Miraj); Maznik; Meqe (Gradishtë);
Netic-i (Rogë-a); Palabardh; Radoniq (Radaj); Rakoc
(Rakaj); Rakovinë (Arrishtë); Rashkoc (Qarret);
Ratishë e Epër (Luginë e Epërme); Ratishë e Poshtme
(Luginë e Poshtme); Rezinë (Rrezinë); Sapot (Skërkë);
Velikobare (Ligatinë); Vraniq (Vrahishtë); Vranoc;
Zhabel (Zabeli i Ri e Zabeli Plak); Zhdrellë (Grykë) 81 .
Një projekt i rëndësishëm
Krahina etnografike e Dushkajës, të cilën
Skënder R. Hoxha për disa vjet me radhë e ka bërë

81
B. Baliu, Gjendja e toponimisë shqiptare në Ballkan, “Era”
Prishtinë, 2004, f. 112-113; Po këtu shih edhe bibliografinë e plotë të
studimeve për standardizimin e emërvendeve të Kosovës, ku mund të
shihet më saktë edhe kontributi i autorit në këtë fushë. Për konceptet
teorike dhe metodologjike të punës në standardizimin e emërvendeve
të Kosovës shih studimet e autorëve: Shefki Sejdiu, “Rreth disa
parimeve emërtese në toponiminë e Kosovës”, në Sprova etimologjike,
Era, Prishtinë, 2002 dhe B. Baliu, “Jo ndryshim i emërvendeve të
Kosovës, por standardizim i tyre”, në Zëri i Kosovës, 28 janar 2000,
Prishtinë, f. 1, 8-9 dhe Demitizimi dhe standardizimi i onomastikës së
Kosovës, “Argeta – LMG”, Tiranë 2006. Sinteza e plotë e regjistrit të
oikonimisë së Kosovës është botuar në vëllimin Regjistri i
standardizuar i emërvendeve të Kosovës, “Era”, Prishtinë, 2005.
Onomastika e Kosovës 251
objekt hulumtimi e studimi 82 ,
shtrihet në pjesën
qendrore të Dukagjinit dhe përbëhet nga 26 katunde
të administruara nga dy qendra komunale: Gjakova
dhe Deçani. Karakteristikë e saj janë prania e
oronimeve dhe fitonimeve, gjë që e vërejmë që në
emrin e krahinës, Dushkajë, që është një fitonim.
Nisur nga gjendja e saj gjeomorfologjike e etnografike
autori në hyrje të veprës i ka bërë një përshkrim
relievit të saj duke u nisur nga të dhënat e njohura
të gjertanishme për lashtësinë e banorëve të saj,
hidroniminë e saj, disa nga oronimet që e shquajnë
morfologjinë e saj etj. Duke bërë kërkime të
shpeshta, të shumta dhe afatgjata në terren, autori
ka vënë re dhe saktësuar kufijtë etnografikë të
krahinës së Dushkajës, një varg objektesh
etnografike me interes për studimet e kësaj fushe,
një numër gërmadhash me interes për studimet

82
Shih studimet dhe materialet: “Toponimia e fshatrave Radoniq e
Rakoc”, Gjurmime albanologjike, Seria e shkencave filologjike, 16–
1986, Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 1987, f. 265 – 283;
“Çështje të toponimisë së katundeve Radoniq e Rakoc të Dushkajës”,
në vëllimin Çështje të studimeve albanologjike I (materiale nga
Simpoziumi shkencor i mbajtur në Prishtinë, më 20 dhe 21 dhjetor
1985), Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 1987, f. 333 – 342;
“Doblibare ve Vraniçe köylerinin yer adlari bilgisinde çerkezlerin izi
(titulli shqip: Gjurmët e çerkezëve në toponiminë e katundeve
Doblibare e Vraniq të Dushkajës)”, Çevren, nr 72, korrik gusht 1989,
Prishtinë, f. 39, 40, 41; “Vëzhgime mbi toponiminë e Dushkajës”,
Rilindja, Prishtinë, (në dy vazhdime) të dt. 4 nëntor 1989 dhe 11
nëntor 1989; “Toponimia e katundit Jabllanicë”, në librin Jabllanica
(Shqiponja) e Dushkajës, “Art poetika”, Pejë, 2004, f. 16 – 42;
“Toponimia e Radoniqit dhe e Rakocit”, në librin autorial Radoniqi e
Rakoci i Dushkajës, “Art poetika”, Pejë, 2005, f. 44 – 72.
252 Begzad Baliu
arkeologjike, një numër mikrotoponimesh të
shtanguara, të cilat reflektojnë gjurmë të strukturave
të vjetra gjuhësore shqipe dhe sllave po edhe
referenca topografike për unifikimin e vendbanimeve
të zhdukura kryesisht baritore etj., ndërsa duke bërë
kërkime krahasimesh ndër botime dokumentesh
arkivore e burimore, autori që në fillim ka sjellë të
dhëna, të cilat i ka diktuar në disa burime të
rëndësishme, si: harta të vjetra, defterë, krisobula
etj.
Në studimin e tij Toponimia e Dushkajës,
studiuesi Hoxha “sjell një sintezë kur të zgjeruar e
kur të plotësuar të toponimisë së Dushkajës, duke
filluar me shtrirjen gjeografike të kësaj krahine («në
pjesën lindore të Dukagjinit qendror»); me praninë e
tyre ndër defterë mesjetarë dhe harta të moçme
(Krisobula e Deçanit e vitit 1330; Dëfteri i regjistrimit
të Sanxhakut të Shkodrës, 1485; Gastaldi, Carta dei
paesi Danubjani, 1517 etj.); me gjurmët e
administratës turke në këtë toponimi (Arat Çerkeze,
Livadhi Begit, Ulica Spahive etj.); me sferat kryesore
nga të cilat sajohet toponimia e Dushkajës (sipas
kryefamiljarëve, sipas konfiguracionit të terrenit,
sipas llojit a përbërjes së tokës, sipas kulturës
bimore, pozitës gjeografike, formës etj.); me
strukturën fjalëformuese dhe leksikore të saj (njëgjy-
mtyrëshe me fjalë të parme, të prejardhura e
togfjalësh, kompozita) etj.
Onomastika e Kosovës 253
Mikrotoponimia shteruese sipas vendbanimeve
Në pjesën e dytë është dhënë mikrotoponimia
shteruese e secilit vendbanim veç e veç: Bardhaniqit,
Becit, Bërdosanës, Cërmjanit, Doblibares, Gërgocit,
Jabllanicës, Janoshit, Kralanit, Llugaxhisë, Marmullit,
Meqes, Palabardhit, Rakovinës, Rashkocit, Sapotit,
Vraniqit, Zhabelit, Zhdrellës, Dashinocit, Maznikut,
Ratishit të Epërm, Ratishit të Ulët dhe Vranocit të
Vogël.
Për secilin vendbanim fillimisht është bërë
përshkrimi i sipërfaqes dhe i kufijve të tij historikë e
aktualë, përkatësia komunale, pasuria natyrore e tij,
përbërja gjeologjike, kujtesa popullore, gjurmët e
vjetra të lokalitetit, gërmadhat e objekteve fetare,
mure të moçme, objekte kulti etj. Në një paragraf më
vete është dhënë kronologjia e trajtave gjuhësore të
emrit të vendbanimit, nxjerrë nga dokumente
kryesisht të botuara më parë nga autorë shqiptarë
dhe të huaj, lëvizjet demografike sipas dëshmive
dokumentare (kryesisht nga gjysma e dytë e
shekullit XIX e këndej) dhe gojore (nga kujtesa
popullore), ku një vend i veçantë i është dhënë
kolonizimit me familje serbe e malazeze në shekullin
XX, migrimi i fundit i familjeve shqiptare kryesisht
nga vendet rurale në qendrat e urbanizuara, gjendja
e fundit pas përndjekjes së bërë gjatë luftës së
Kosovës etj. Në mënyrë të veçantë janë shënuar
objektet e përmasave historike, si dhe janë dhënë të
plota detajet për informatorët e secilit vendbanim më
vete. Ndonëse mikrotoponimia është dhënë në secilin
fshat më vete, brenda secilit vendbanim janë bërë
nënndarje, të cilat përcaktojnë anën gjeografike,
254 Begzad Baliu
gjeologjike etj.: oronime (ara, kodra, lëndina, livadhe,
lugje, male); hidronime (kroje, burime të tjera,
lumenj), oikonime (vendbanimmet, lagjet) dhe të
tjera (toponimet që tregojnë rrugë, varre) etj. Një
pasuri të veçantë dhe me interes për studimet
gjuhësore paraqesin toponimet e përfshira në
nënkapitullin të ndryshme. Brenda këtij nënkapitulli
“fshihen” një numër i madh fitonimesh, zoonimesh,
vëllazërish, fisesh, patronimesh të zbunuara a trajta
të tyre me shumë interes për toponiminë historike.
Në vendbanimet e kësaj krahine, autori i kësaj
vepre, duke bërë kërkime në fushë të onomastikës,
gjithashtu ka diktuar dhe madje ka ubifikuar
saktësisht në hapësirë gjurmë gërmadhash,
vendbanimesh, objekte kulti (xhami, kisha e tyrbe),
si dhe ka identifikuar disa shenja historike, shpesh
të kthyera në objekte kulti e besëtytnie.
Në fshatrat e kësaj krahine, autori ka diktuar:
- gjurmë të kishave dhe objekte të tjera fetare: Kroni
Kish’s (Bardhaniq), Te Kisha dhe Tyrbja Becit (Bec),
Tyrbja e Doblibares (Doblibare), Te Kisha ose Kisha e
Zeqve (Kralan);
- gjurmë vendbanimesh: Livadhet e Mdha (Bec),
Qereminet (Doblibare), Troje (Gërgoc), Sarasellat
(Jabllanicë), Pozheget, Rrafshet dhe Qereminja
(Marmull), Trojet dhe Selishta (Maznik), Livadhi
Murat Ag’s (Palabardh), Trulli i Buklek’s dhe Troje
(Rakoc), Kafjan (Rakovinë), Ara e Vad’s dhe Kodra e
Çerkezit (Vraniq), Kodra e Malsorve (Zhabel) etj., dhe
- objekte kulti e shenja historike: Lisi Malokut (Bec),
Orizet (Janosh), Lisi i Kronit (Kodrali), Lisi i Kuvendit
Onomastika e Kosovës 255
(Kralan), Plepat e Llugaxhisë (Llugaxhi), Vorret e
Hasallakit dhe Tyrbja e Fat’s (Maznik), Ara e Mark
Lulashit (Sapot) etj.
Në këtë rrjedhë autori ka sjellë mjaft të dhëna
nga terreni, të cilat për fat të keq, mëse një herë
duket sa janë rezultat i përfoljeve që ka shpërndarë
agjentura serbe në terren, që nga fillimi i shekullit
XX dhe i ka bërë kallëzime të zakonshme në rrethet
rurale. Në këso situatash autori përgjithësisht ka
bërë përpjekje që të ndërtojë madje edhe etimonë
duke u mbështetur në etimologjitë e traditës
popullore apo duke i rikonstruktuar ato, gjë që nuk
mjafton për një përfundim shkencor. Po kështu,
autori, në traditën e konsultimeve dhe të referencave
albanologjike të shkollës së Prishtinës, përgjithësisht
konsulton, edhe pse në mënyrë mjaft kritike, arritjet
e shkollës serbe jo vetëm në hulumtimin, mbledhjen
dhe vlerësimin gjuhësor të kësaj lënde, por edhe në
etimologjizimin e saj, fatkeqësisht për interesa jo
vetëm gjuhësore.

Etimologjia e oikonimeve të Dushkajës
Nëse kapitulli i dytë shquhet për materialin e
pasur, të sjellë nga terreni, kapitulli i tretë është i
rëndësishëm për sintezën e tyre dhe krahasimin me
materiale dokumentesh të botuara shekuj me radhë.
Në këtë kapitull me titull Toponime të krahinës së
Dushkajës në dritën e kërkimeve etimologjike dhe me
nëntitull Prej burimeve të moçme shkrimore e gojore
deri te konstatimet e reja, bëhen përpjekje për të
etimologjizuar emrat e vendbanimeve (oikonimet),
256 Begzad Baliu
duke i parë ato në dritën e burimeve dokumentare,
trajtave gjuhësore të vendit dhe popujve fqinjë, në
dritën e zhvillimeve historike dhe të ubifikimeve në
terren. Në këtë kontekst autori ka trajtuar oikonimin
Bardhaniq, duke e parë prejardhjen e tij në
vazhdimësinë e leksikut historik të trashëgimisë ilire.
Tek oikonimi Bec, autori fillimisht i bashkohet
mendimit të E. Çabejit për afrimin e këtij emri me
fjalën e gurrës shqipe byc “njeri i shkurtër dhe i
trashë”, ndërsa më tej e pasuron këtë edhe me
ndonjë patronim Byc-i (Gjakovë) dhe ndonjë tjetër
trajtë gjuhësore të dokumenteve mesjetare. Në
mënyrë mjaft të hapur është shqyrtuar etimologjia e
oikonimit Cërmjan, një prej toponimeve mjaft të
diskutuara në përballje me një toponim mjaft të
përhapur të onomastikes sllave Čermë, të cilin autori
Skënder R. Hoxha e nxjerr nga “rrethi i fjalëve cermë,
sermok e qerm”. Në rrjedhë të kërkimeve të tij
etimologjike të oikonimisë së krahinës së Dushkajës,
autori ynë, emrin e fshatit Dashinoc, e nxjerr nga një
fjalë e ngurtësuar Dashi i Nocit, ndërsa emrin e
fshatit Gërgoc e lidh me një patronim të pranishëm
edhe sot ndër shqiptarët, ashtu si edhe emrin e
fshatit Janosh. Prejardhjen sllave të emrit të fshatit
Jabllanicë, të cilin disa studiues e lidhin me sllavi-
shten jabllan “plep”, Hoxha e kundërshton me faktin
se në territorin e këtij vendbanimi dikur ka pasur
shumë plepa dhe se në krye të herës emri ka qenë
shqip – nga plep (p.sh.: Plepishtë etj.), e administrata
sllave mund ta ketë përkthyer drejtpërsëdrejti në
jabllan. Ndërkaq, emrin e Kralanit, autori e nxjerr me
prejardhje të mundshme nga emri ilir Kral, por nuk
përjashton mundësinë e asaj që gjen në traditë: se
Onomastika e Kosovës 257
aty dikur ka jetuar krajli (?). Një patronim i diktuar
në hapësirën e Bosnjës e Hercegovinës Burrmaz dhe i
diskutuar dekada më parë për prejardhjen shqipe të
tij, tash vjen e plotësohet edhe me oikonimin e
krahinës së Dushkajës Maznik. Një strukturë që më
parë e pasur e shqipes dhe e përhapur edhe në trajta
të përkthyera sllave është edhe ajo e oikonimit
Palabardh, e cila në Mal të Zi dhe më tej shfaqet
ndër dokumente si Bjelopavliq, ndërsa struktura
ndërgjuhësore e toponimisë së Dushkajës pasurohet
edhe me një oikonim të prejardhjes orientale Meqe.
Të kësaj natyre hulumtuese dhe përfunduese janë
edhe rezultatet e arrira për etimologjitë e emrave të
vendbanimeve: Radoniq, Rakoc, Rakovinë, Rashkoc,
Ratish, Zhabel dhe Zhdrellë.

Mikrotoponimet e veçanta
Në një kapitull më vete, autori i këtij vëllimi
Skënder R. Hoxha ka trajtuar, siç shkruan edhe
vetë, disa toponime e mikrotoponime të krahinës së
Dushkajës, që në të vërtetë janë fitonime, zoonime,
oronime e mikrotoponime të mbledhura ndër vendb-
anime të krahinës së Dushkajës, por që për autorin
paraqesin lëndë më vete për trajtimin historik dhe
sidomos gjuhësor të tyre. Fjala është për mikrotopo-
nimet: Abllan, Arash, Arrnicë, Asojë, Babshor, Bajkoc,
Baltë, Bare, Barut, Bezhani, Bërdë, Bollodincë, Botë,
Bri, Bujashkë, Butë etj., të radhitura sipas rendit
alfabetik. Ndonëse në shikim të parë këto mikrotopo-
nime, disa prej të cilave na dalin edhe vetëm si
apelativë, duken të jenë të veçantë, në shumë raste
na dalin sllavizma, të cilët në gjuhën shqipe kanë
258 Begzad Baliu
kaluar nga përdorimi leksikor në përshtatjen e tyre
si forma toponimike. Në të gjithë shembujt e marrë
për trajtim, autori i është referuar një literature
tashmë të njohur nga Eqrem Çabej, Idriz Ajeti,
Henrik Bariq dhe Petar Skok, të plotësuar edhe nga
Rexhep Doçi e Skënder Gashi, duke i parë këto më
shumë brenda njësive leksikore dhe vetëm më pas si
toponime të vjela në terren. Pra, me të drejtë këto
mikrotoponime më parë janë studiuar si leksema, e
vetëm më pas janë studiuar në rrafshin toponimik.
Studimi i këtyre toponimeve gjithashtu e ka
zgjeruar rrafshin historik të tyre, shtresat kulturore,
trajtat gramatikore dhe dialektore të përdorimit të
tyre në dokumentet më të moçme a në gjendjen e
tashme të përdorur nga popullata vendore, transhor-
mimin e tyre morfologjik, semantik e etimologjik nga
njëra gjuhë në tjetrën dhe nga njëra epokë në tjetrën.
Toponimia e kësaj pjese të Kosovës qendrore dësh-
mon ndërkaq se, pavarësisht ndikimeve të huaja
(latine, greke, sllave, turke etj.), në tërësinë e saj ka
qenë dhe ka mbetur toponimi shqiptare, madje
pavarësisht nëse është fjala për toponiminë historike
apo jo.

Struktura të tjera gjuhësore dhe kulturore
Ndonëse nuk është thelluar në prejardhjen
etimologjike të tyre në një nënkapitull më vete autori
ka sjellë emrat e të gjitha burimeve ujore të krahinës
së Dushkajës; ka diskutuar disa trajta gjuhësore,
historike, kulturore dhe madje etnografike të
mikrotoponimeve që identifikojnë emrat e varreve e
Onomastika e Kosovës 259
tërësive të tyre; ka evidentuar gjurmë të
administratës turke në toponiminë e Dushkajës; ka
sistemuar mikrotoponimet e kësaj krahine sipas
sferave kryesore (bujqësore, blegtorale, rurale, sema-
ntike etj.), sipas të cilave është krijuar kjo toponimi,
fjalëformimin e saj etj. Në rrethana të tjera, temat e
fundit do të duhej të përbënin pjesën e dytë të këtij
vëllimi, pra, menjëherë pas kapitullit të parë, i cili do
të trajtonte gjerësisht pamjen etnogjeografike të
krahinës së Dushkajës. Struktura fonetike,
dialektore, morfologjike, fjalëformuese dhe semantike
e toponimisë së një krahine, zakonisht janë
paraqitur në kapitullin e dytë, ndërsa vetëm në
kapitullin e tretë janë trajtuar strukturat gjuhësore-
historike të kësaj toponimie. Mirëpo autori i kësaj
vepre e ka quajtur të arsyeshme që çështjet fonetike,
dialektore, gramatikore dhe semantike t’i shquajë
vetëm sa për referencë përgjithësuese, ndërsa
kërkimet etimologjike t’i nxjerr në plan të parë.

Përfundime
Prej viteve ’70 e këndej, kur filloi mbledhja,
sistemimi dhe studimi në mënyrë institucionale i
toponimisë së krahinave etnografike të Kosovës, janë
realizuar disa projekte shkencore të kësaj natyre,
madje, kryesisht teza magjistrature e doktorate 83 .

83
Muharrem Peci, Onomastika e Shalës së Bajgorës (punim
magjistrature), Universiteti i Kosovës, Fakulteti i Filologjisë – Dega e
Gjuhës dhe Letërsisë Shqipe (FF-DGJLSH), Prishtinë, 1983; Rexhep
Doçi, Antroponimia e Llapushës (Prekorupës), Instituti Albanologjik i
Prishtinës (IAP), Prishtinë, 1983; Antroponimia mesjetare e Kosovës I,
260 Begzad Baliu
Veçori e këtyre botimeve është koncepti i studimit,
modeli kryesisht i së njëjtës shkollë, që njëkohësisht
dëshmon edhe mentorin e përbashkët, si dhe
shkollën tradicionale të gjuhësisë shqiptare në fushë
të studimit. Në këtë kohë studiuesi Skënder R.
Hoxha ka filluar edhe hulumtimin e materialit të
kësaj krahine, duke e bërë kështu me kohë pronë të
kërkimeve të tij afatgjata; edhe pse asokohe ky autor
ishte në moshë të re, materialin e mbledhur me
kujdes e dërgonte për sistemim, botim dhe studim
në Institutin Albanologjik të Prishtinës. Prej kësaj
kohe deri më tash, autori i këtij vëllimi, kur më
shumë e kur më pak, nuk ka pushuar së gjurmuari
dhe së mbledhuri toponiminë e krahinës së
Dushkajës, e ndonjëherë duke iu qasur këtij
materiali edhe nga aspekti studimor, por deri më
tani nuk kishte mundur ta bënte as objekt trajtimi,
as objekt botimi në revistat shkencore. Me këtë
vëllim, autori përmbush një synim të hershëm të tij:
gjurmimin, sistemimin dhe madje studimin e
toponimisë së Dushkajës, duke e zgjeruar kështu
numrin dhe hapësirën e studimeve të gjertanishme
të toponimisë së krahinave etnografike dhe gjuhësore
të Kosovës.

(IAP), Prishtinë, 1986; Onomastika e shqiptarëve të Drenicës
(disertacion), (FF-DGJLSH), Prishtinë, 1989; Hasan Mujaj,
Onomastika e Rugovës (punim magjistrature), (FF-DGJLSH),
Prishtinë, 1980; Bahtijar Kryeziut, Onomastika e Hashanisë, (IAP),
Prishtinë, 2000; In Fjalor onomastik i Malësisë së Bujanocit, (IAP),
Prishtinë, 2006; Begzad Baliu, Onomastika e Gallapit (punim
doktorate), (IAP), Prishtinë, 2003.
Onomastika e Kosovës 261

ONOMASTIKA DHE
PERSPEKTIVA E SAJ
262 Begzad Baliu
Onomastika e Kosovës 263

GJENDJA E STUDIMEVE ALBANOLOGJIKE SOT

- Z. Baliu, cili është sot interesimi për gjuhën
shqipe dhe për albanologjinë në botë?
- Interesimet për gjuhën shqipe janë të mira.
Numri i vogël i katedrave dikur të hapura kryesisht
në zonën Lindore të globit, që nga Sofja deri në Pekin
është shtuar me katedrat, lektoratet e kurset edhe
në Perëndim. Po kështu mund të thuhet për numrin
e të interesuarve për mësimin e gjuhës shqipe. Është
shtuar numri i të interesuarve për mësimin e gjuhës
shqipe në Seminarin e Prishtinës, është
shumëfishuar numri i studentëve për kurset e
gjuhës shqipe që studiojnë ballkanistikën,
etnografinë, historinë etj. Viti i fundit i Seminarit ka
qenë mbresëlënës sidomos për pjesëmarrjen e
studiuesve të rinj në sesionin shkencor, si me
numrin e tyre, ashtu edhe me konceptet e reja
shkencore, që sollën në fushë të studimeve
albanologjike.
264 Begzad Baliu
Megjithatë më vjen mirë që gjuha shqipe tani nuk
është vetëm referencë e mësimit të një gjuhe për
nevojat e ngushta të rretheve shkencore, por edhe
për interesa më të gjera. E kjo do të thotë se
shqiptarët në Evropë e më tutje janë bërë faktor i
rëndësishëm kulturor, politik, ekonomik dhe
historik.
Interesimi i shtuar për gjuhën shqipe, ndërkaq,
nuk nënkupton edhe interesimin për albanologjinë.
Po të përjashtohet leksikografia, si një prej fushave
për të cilën ka interes tregu i brendshëm dhe i
diasporës, për fushat e tjera të dijes, në albanologji
interesimet janë kryesisht individuale, ndërsa edhe
ato qendra albanologjike në Evropë (Vjena, Graci,
Munihu), që dikur ishin sinonim i studimeve
albanologjike, tashmë janë përkushtuar në rritjen e
numrit të pjesëmarrësve thjesht për mësimin e
gjuhës shqipe.
Dekadën e fundit, falë hapjes së rrjetit
elektronik, komunikimi mes albanologëve është
dendësuar dukshëm. Informacionet në fushë të
albanologjisë për botimet shkencore, konferencat,
hulumtimet dhe rezultatet e reja arrijnë brenda ditës
nga njëri studiues te tjetri, por për fat të keq
kryesisht përmes individëve, sepse institucionet tona
shkencore ende nuk janë përgatitur të marrin dhe të
përcjellin zhvillimet albanologjike në botë.
- Sa po arrijnë albanologët t’iu përgjigjen
kërkesave të epokës së globalizmit?
- Përgjigjja nuk mungon, por e rrudhur dhe e
përgjysmuar. Në fushë të leksikografisë (kryesisht në
Onomastika e Kosovës 265
fjalorët dygjuhësor), janë shënuar rezultate të mira,
por brenda saj ka nevojë të botohen më shumë
doracakë dhe gramatika të shqipes për të huajt. Për
një rreth më të gjerë interesimesh janë shumë të
nevojshëm korpuset e leksikonëve historikë dhe
bashkëkohorë. Mirëpo këtë nuk mund ta përballojnë
vetëm individët. Është nevojë e ngutshme puna në
ekipe për projekte të caktuara. Popujt e tjerë kanë
dëshmuar se projektet e interesit kombëtar duan jo
vetëm përpjekje të përbashkëta të studiuesve dhe
institucioneve shkencore, por edhe punë të
vijueshme të disa brezave. Merrni shembullin e
përgatitjes së Fjalorit të gjuhës rumune dhe sidomos
të Fjalorit etimologjik të bullgarishtes, për të cilin
ende po punon një ekip studiuesish. Merrni
shembullin e sllovakëve, të cilët vetëm disa vjet pas
ndarjes nga çekët bënë fjalorin etimologjik të tyre në
dy vëllime.
Ne, ndërkaq, pikërisht pse kemi punuar kështu,
individualisht, ende nuk kemi një vepër të plotë të
karakterit akademik dhe nacional: Historinë e
popullit shqiptar, Historinë e letërsisë shqipe,
Historinë e albanologjisë, Gramatikën normative të
shqipes (kujtoni faktin se në prag të përfundimit të
këtij projekti u mënjanua pjesa e fonetikës, disa
thonë për shkaqe tepër meskine), Fjalorin e gjuhës
së sotme shqipe (formati i madh), e të mos flasim për
një fjalës gjithëpërfshirës të leksikut të shqipes,
Fjalorin e toponimisë shqiptare, Fjalorin e
antroponimisë shqiptare, i cili do t’iu përgjigjej
nevojave tona të lindshmërisë, Leksikonin historik të
popullit shqiptar dhe leksikonët e kësaj natyre për
266 Begzad Baliu
fushat e caktuara të gjuhës, letërsisë, kulturës,
arkeologjisë, historisë dhe madje të folklorit, të
etnografisë e të mitologjisë. Të mos harrojmë se të
gjitha këto nuk paraqesin vetëm studime, më parë
kemi të bëjmë me korpuse lëndësh dhe njësi
informative. E veprat e këtilla nuk bëhen prej
vullnetit individual të studiuesve, po prej angazhimit
ekipor të disa studiuesve, disa institucioneve dhe
madje disa brezave. Veprat e tilla, në të vërtetë nuk
mund të përgatiten nga studiuesit që hyjnë e dalin
në institucione shkencore, pa lënë një dosje në
arkivat e tyre; këto nuk bëhen pa hulumtime në
bibliotekat dhe arkivat, së paku kombëtare; nuk
bëhen nga studiuesit që dalin në pension duke
përsëritur ato që ua ka lënë amanet mentori i tyre;
nga studiuesit që në vitrinën e librave të shtëpisë
mund të vendosin vetëm vepra që kanë njëkohësisht
edhe kopertina të mira; nga studiuesit që nuk kanë
idenë për botimet e fundit në fushën profesionale;
apo nga ata që edhe lekturën shkollore të fëmijëve e
mbajnë nën shtrat, në tavan të banesës a në
garazhdin e veturës!
Ne, ndërkaq, ende jemi në fillim të këtyre
projekteve. Ende kemi nevojë për botimet informative
të karakterit bibliografik. Jo vetëm nuk e kemi
projektuar Enciklopedinë kombëtare, por nuk kemi
përgatitur së paku një Leksikon të kësaj natyre për
Kosovën. Dhe deri sa ne të sillemi me këtë
komoditet, është e natyrshme që në Enciklopedinë
britanike emri i Kosovës të shënohet edhe Kosmet
(madje disa herë), etnonimi shqiptar të shënohet i
shoqëruar me cilësorin mysliman, ndërsa fotografia e
Onomastika e Kosovës 267
vetme e kësaj hapësire të jetë Manastiri i Graçanicës,
foto e Tanjugut.
- A është kjo arsyeja pse ju keni botuar një
studim për krizën e albanologjisë dhe të institucioneve
të saj?
- Jo. Për gjendjen klinike të institucioneve
albanologjike ndër ne ka shumë arsye të diskutohet,
por teksti im nuk kishte të bënte me këtë. Në 50-
vjetorin e themelimit të Institutit Albanologjik të
Prishtinës botova një artikull, në të cilin mbaja një
qëndrim kritik ndaj kërkimeve tona të deritanishme
shkencore në fushë të albanologjisë (sidomos në
histori, në gjuhësi dhe në folklor) dhe më doli se, për
shkak të metodës me të cilën po u qaseshim këtyre
fushave, ne jo vetëm nuk sillnim rezultate të reja,
por vazhdonim të imitonim e, madje, edhe
përsërisnim njëri – tjetrin.
Metoda historike, në të shumtën e rasteve
deskriptive, tashmë e njohur vetëm si shkollë
historike në Evropë, me të cilën ne vazhdojmë t’i
qasemi albanologjisë, nuk sjell shumë gjëra të reja,
ndërsa shkollat e reja (strukturalizmi, gjenerativizmi
etj.), të cilat prej shumë dekadash ligjërohen në
shkollat gjuhësore evropiane (me përjashtim të
Prishtinës, ku është ligjëruar që nga vitet ‘70) sa
kanë filluar të bëhen fusha të dijes në universitetet
shqiptare. Kjo është arsyeja pse atëherë artikullin
tim e mbyllja me lajmin për krizën e albanologjisë, në
të vërtetë të metodës së saj.
- Në rrethet tona shkencore zakonisht kritikat janë
të padëshirueshme. Si u pritët ju?
268 Begzad Baliu
- Për të qenë më i saktë, unë nuk kritikova, por
mbajta qëndrim kritik. Më parë sesa qëndrim kritik,
madje kam dashur që të nis një dialog serioz në jetën
tonë shkencore, por si në të gjitha fushat e jetës,
komunikimi mes nesh është rrudhur në tryeza
kafenesh, në tryeza klanesh, dhe madje në rrethet
administrative të atyre që janë kthyer në pengje jo
vetëm të reformave institucionale, por edhe të
kërkimeve të reja shkencore. Në rrethet shkencore,
kam pasur mjaft vlerësime të mira, por mendoj se
diskutimi më serioz ka ndodhur në Institutin
Albanologjik ku është debatuar “nëse ky tekst i
lexuar në Konferencën e 50-vjetorit të tij, duhej të
botohej apo jo në vëllimin e kësaj Konferenceje”! Në
Tiranë, gjithashtu, është botuar në disa gazeta
ditore. Pas shpërndarjes së tij në Alb-shkenca, në
adresën personale kam marrë disa urime dhe
kërkesa për shpjegime shtesë.
- A mund ta konkretizojmë këtë më përafër me
disa probleme themelore në studimet albanologjike?
Kohëve të fundit është rikthyer diskutimi për
prejardhjen pellazgjike të popullit shqiptar, flitet
madje për rrëzimin e tezës së Profesor Eqrem Çabejit
nga Nermin Falaci! A mund të na thoni diçka më
shumë për këtë çështje?
- Le të shkojmë me radhë. Së pari, koncepti i
Hanit për prejardhjen pellazgjike të popullit shqiptar
dhe i një lagjeje gjuhëtarësh arbëreshë (kryesisht
rilindës), nuk ka të bëjë me konceptin e disa
“studiuesve” shqiptarë të kohës sonë për gjuhën
shqipe si nënë e gjuhëve të botës! Dija e romantikëve
tanë shkonte deri aty ku kishte arritur dija e
Onomastika e Kosovës 269
shkollës historike evropiane dhe ishte transformuar
në hap me të. Jeronim de Rada dhe Naim Frashëri
ashtu si edhe Hani besonin në tezën e kohës për
prejardhjen pellazgjike të popullit shqiptar, por kur
themeluesi i albanologjisë shkencore, Gustav Majeri,
erdhi në përfundimet e tij për prejardhjen ilire të
popullit shqiptar, Ndre Mjeda e përkrahu atë në të
njëjtën kohë. Tjetër është diskutimi për prejardhjen
trake apo trako-ilire të një shtrese të toponimisë, që
ka qenë dhe mbetet e diskutueshme edhe sot.
Po të bëhej një prerje e hipotezave për
prejardhjen e popullit shqiptar e të gjuhës shqipe,
atëherë të gjitha këto do të ndaheshin në disa grupe:
hipoteza pellazgjike (Hani); hipoteza trake (H. Hirt, K.
Pauli, Henrik Bariq dhe sidomos Gustav Vajgandi, i
cili është autor i traktatit të saj); hipoteza iliro-trake
(Norbert Jokli, Karl Paç) dhe hipoteza dako-mize
(Vladimir Georgiev). Një hipotezë interesante është
edhe ajo e Benvenistes dhe e Hampit: “shqipja, as
ilirishte as trakishte, por një protoshqipe-albanoid”.
Edhe njëri prej ndërtuesve më gjigantë të
hipotezës ilire të prejardhjes së popullit shqiptar e të
gjuhës shqipe, Eqrem Çabeji, në korpusin e madh të
“Studimeve etimologjike në fushë të shqipes”,
periudhave të lashta të shqipes iu referohet si
“perioda historike” deri në indoevropianishte.
Përgjithësisht diskutimi për prejardhjen
pellazgjike të popullit shqiptar në shkencën e
albanologjisë vendore ka përfunduar në gjysmën e
parë të shekullit XX, me veprën e Profesor Çabejit
“Elementet e gjuhësisë e të literaturës shqipe» (1936),
ku ka theksuar nevojën e mënjanimit të teorisë
270 Begzad Baliu
pellazgjike. Një përpjekje për ta rikthyer tezën
pellazgjike, madje në rrugë politike, është bërë në
fillim të viteve ’60, kur Spiro Kondo botoi veprën
“Shqiptarët dhe problemi pellazgjik”, por ishte merita
e Profesor Eqrem Çabejit dhe e Profesor Selman
Rizës, të cilët patën guximin intelektual dhe
shkencor për të kundërshtuar recensimin e saj: i
pari duke heshtur, ndërsa i dyti duke iu përgjigjur
me një recension të rreptë shkencor, gjë që dinte ta
bënte vetëm penda e Profesor Rizës. Kujtoj se kjo
ishte sprova e fundit për institucionalizimin e këtyre
koncepteve përmes linjës politike. Përpjekjet e sotme
ala Katapano dhe ato të Nermin Vlora Falacit nuk
mund të diskutohen as në kontekstin e djeshëm dhe
të sotshëm shkencor të zhvillimeve albanologjike.
Prandaj nuk mund të flitet për kurrfarë rrëzimesh të
tezave të Profesor Çabejit, të cilat njëkohësisht janë
edhe teza të albanologjisë.
- Si mund të shpjegohet vërshimi i shkrimeve të
kësaj natyre?
- Pellazgët janë një mit si të gjitha mitet. Në fund
të shekullit XX, ashtu si edhe një shekull më parë,
shqiptarët u gjetën në situata të vështira
ekzistenciale. Si në rastin e parë, ashtu edhe në të
dytin, shqiptarët kishin nevojë për mitin e origjinës,
për mitin e Pirros, Mbretëreshës Teutë apo për mitin
e Skënderbeut, dhe është mirë që janë gjetur
shkrimtarë e publicistë e madje edhe politikanë, të
cilët kanë përforcuar shpirtin e shoqërisë shqiptare
qoftë edhe përmes kultit të origjinës, gjuhës, moralit,
besës, etj., të këtij populli që nuk arrinte t’i
plotësonte dot nevojat jetësore për gjërat elementare,
Onomastika e Kosovës 271
e megjithatë nuk dëshironte të humbte krenarinë e
të qenit shqiptar.
Tekstet e kësaj natyre janë shkruar në këtë
kontekst, dhe nuk ka pasur ndonjë arsye që të
priten me shqetësim, por kur ato kanë pretenduar që
të diskutohen edhe në konferenca shkencore,
atëherë kanë marrë përgjigjen e duhur. Po të kihet
parasysh se me mitet dhe kultet e kësaj natyre nuk
është dhunuar në asnjë mënyrë ndjenja kombëtare,
gjuhësore, kulturore, etike dhe etnografike e asnjë
populli, dhe po të kihet parasysh se këto koncepte
“shkencore” prezantohen dhe “diskutohen” zakonisht
në disa faqe interneti apo gazeta lokale të diasporës,
nga “adhurues” të gatshëm për të mbajtur të ndezur
krenarinë kombëtare, deri më tani nuk ka pasur
arsye të forta që të ngrihemi me ngulm kundër tyre.
Pavarësisht nga kjo, tani që edhe faqet elektronike
kanë filluar të bëhen referenca serioze të mendimit
shkencor, është mirë që kohëve të fundit mendimi
kritik ka zënë rrënjë edhe këtu. Mendoj se Alb-
shkenca po bëhet një shembull i mirë.
Kjo stuhi, më në fund ka pasur partizanët e saj
edhe te popujt evropianë me një traditë më të madhe
shkencore, dhe i ka edhe më tej te fqinjët tanë, mitet
e të cilëve kanë nxitur dhe madje prodhuar luftëra të
përgjakshme.
- Sa i dëmtojnë mitet e shqiptarëve marrëdhëniet
me fqinjët?
- Të gjithë popujt kanë nevojë që në situata të
caktuara të përdorin mitet e tyre apo t’i ngrenë në
kulte disa prej veçorive të tyre, qofshin edhe krejt
272 Begzad Baliu
bashkëkohore. A nuk e keni vënë re mitin e
papërkulshmërisë dhe kultin e krenarisë së të qenit
amerikan, që ditën e 11 shtatorit. Prej kësaj logjike
nuk mund të përjashtohet as populli shqiptar. Veçori
e miteve shqiptare është se shqiptarët nuk kërkojnë
që kufijtë e tyre të shkojnë në kufij të Ilirisë, deri te
varri i Mbretëreshës Teutë, deri te beteja e fituar a e
humbur e Skënderbeut etj. Nëse shqiptarët thonë se
këtu ishin para serbëve, kjo nuk do të thotë se ata
kërkojnë njëkohësisht edhe përjashtimin e tyre nga
kjo hapësirë. Shkenca indoevropiane e ka caktuar
kohën e depërtimeve sllave në Ballkan dhe
albanologjia nuk ka nevojë të merret me këtë,
mjafton t’i referohet asaj.
Shqiptarët, në përgjigje të miteve greke, prej disa
vitesh i kanë rikthyer konceptet e Falmajerit për
origjinën greke dhe kanë ngritur tezat e tyre për
përkatësinë kulturore dhe gjuhësore të disa njësive
leksikore dhe figurave mitike greke, mirëpo në këtë
mënyrë më shumë se ndarje, po krijojnë afri.
Pavarësisht prej dallimeve, kultura helene dhe ilire
në njërën anë dhe kultura latine e ilire në anën
tjetër, kanë shumë lidhje afrie dhe interesi ynë nuk
është që kjo lidhje të jetë përjashtuese (si e para apo
e prejardhur), por si interferencë kohore mes gjuhëve
dhe kulturave të lashta.
Ndonëse me një metodë tjetër dhe me koncepte
krejt të ndryshme nga këto që kemi sot, që në kohën
e Rilindjes, disa studiues arbëreshë kishin nxitur
studimin e marrëdhënieve gjuhësore, kulturore dhe
sidomos etnografike mes grekëve dhe shqiptarëve.
Për një kohë shumë të gjatë, sigurisht si rezultat i
Onomastika e Kosovës 273
konflikteve të krijuara pas Krizës Lindore e këndej,
këto studime sikur janë lënë mënjanë. Pas më
shumë se një shekulli, vepra e Ismail Kadaresë
“Eskili ky humbës i madh” ka hapur një portë
rrënjëse në studimet etnokulturore mes këtyre
popujve, e cila duhet të zgjerohet dhe të thellohet me
ngulm, jo për hir të letërsisë artistike greke të
antikitetit, por për shkak të traditës së lashtë të
pashkruar shqiptare. Nuk guxojmë t’ua lëmë vetëm
grekëve atë thesar të artë, por as nuk guxojmë ta
kërkojmë duke i përjashtuar ata. Ajo është tradita,
shtrati i pranuar i civilizimit evropian. Grekët kanë
atje gjuhën e shkruar, traditën, teatrin, etnografinë
dhe kanë ruajtur në mënyrë të pandërmjetme
vijimësinë e këtyre referencave, ndërsa ne kemi
ruajtur me xhelozi reliktet e saj, vijimësinë
etnografike dhe një ndërdije të banorëve të zonave
epike (në një zonë që nuk ishte asnjëherë në kufi me
grekët), disa shenja gjuhësore, kulturore dhe madje
psikologjike të sjelljes. Grekët shumë kohë më parë
kanë fituar qytetarinë evropiane dhe botërore të
kësaj trashëgimie dhe nuk është në interesin tonë të
hyjmë në konflikte të tilla. Në interesin tonë është që
të jemi të pranishëm atje përmes elementeve
simbiotikë të familjes indoevropiane. Rilindësit tanë
kishin të drejtë. Është shumë e rëndësishme që të
jemi aty, bashkë, në themelet e trashëgimisë dhe
civilizimit të Evropës së Bashkuar. Jemi të vetmit
popuj të Evropës Juglindore, të cilët mund të luajnë
në të njëjtin teatër me shumë relikte të civilizimit
antik. Unë besoj se edhe grekët janë të vetëdijshëm
për këtë. Afria e tyre me serbët është e re dhe e
përkohshme, ajo është pjellë e re e fundamentalizmit
274 Begzad Baliu
ortodoks. Serbët nuk kanë çka t’i “falin” popullit
grek, veç interesit të tyre për të depërtuar në portat e
Selanikut.
Origjinën e lashtë të popullit shqiptar e të gjuhës
shqipe, më në fund, nuk e dëshmojmë duke e
predikuar prejardhjen e të gjitha gjuhëve të botës
nga gjuha shqipe! Mjafton të dëshmojmë se një
grusht fjalësh të shqipes janë të moshës së
greqishtes së vjetër, se një lagje fjalësh e krishterimit
të hershëm janë të latinishtes dhe se në shqipe kanë
hyrë para se të hynin në sllavishte dhe në
rumanishte, për të përcaktuar lashtësinë tonë në
këto tërthore të moçme të Evropës Juglindore. Më në
fund, mjafton t’i referohemi Enciklopedisë linguistike
të Kembrixhit, ku shqipja është vendosur në mesin e
nëntë gjuhëve të veçanta të familjes indoevropiane
dhe të mos kemi nevojë të shkojmë më larg.
- Përmendët terrenin dhe arkivat. Ç’keni përfituar
ju në kërkime të kësaj natyre dhe sa punoni ju në këtë
drejtim?
- Nuk mund të lavdërohem shumë. Kujtoni faktin
se brenda këtyre dhjetë vjetëve, që kur kam filluar
punën kërkimore-shkencore, kemi pasur një luftë
çlirimtare, ku kërkimet në terren kanë qenë me
rreziqe. Përveç kërkimeve shkencore në ekspeditat e
përbashkëta të Institutit Albanologjik në disa
krahina etnografike të Kosovës, vetë kam punuar
gjatë në krahinën e Gallapit, e cila përfshin pjesën
më të madhe të Kosovës Verilindore, dhe prej
materialit onomastik të mbledhur kam përgatitur
tezën e disertacionit “Onomastika e Gallapit”, ndërsa
tani punoj në një projekt tjetër, “Fjalorin historik të
Onomastika e Kosovës 275
Gallapit”. Nga kërkimet ndër arkiva, do të veçoja
hapjen e dosjes së autorësisë së “Bibliografisë së
Skënderbeut”, të cilën pjesërisht e kam botuar këtë
vit, ndërsa versionin e plotë do ta botoj në të
ardhmen. Unë në të vërtetë, thjesht kam botuar
materialet e arkivit personal të Profesor Jup
Kastratit, por “përgjigjja” e Kasem Biçokut, aspak e
denjë për dialogun shkencor, meriton një vepër
tjetër, një vepër me të cilën Kasem Biçoku do të
marrë “të ligat” e të gjithë atyre që, në çfarëdo
mënyre, kanë keqpërdorur mundësitë e tyre të
përkohshme politike, klasore dhe klanore, për të
dëmtuar, atakuar dhe përvetësuar veprat e të
tjerëve. Arkivi i Profesor Jup Kastratit, arkivi i
Profesor Selman Rizës, dosje të tëra të Arkivit
Shtetëror, dhe shumë arkiva të tjera personale, do të
thonë shumë në të ardhmen. Sot vetëm mund të
merret me mend mënyra se si është përvetësuar
vepra e Selman Rizës, si është keqpërdorur
dorëshkrimi (madje në Prishtinë, Shkup dhe Tiranë) i
veprës së Profesor Jup Kastratit “Faik Konica” derisa
ka hyrë në shtyp dhe si është dëmtuar derisa ka dalë
nga shtypi, si është përdorur “Vepra filologjike e De
Radës”, ndonëse ende nuk e ka parë dritën e botimit,
si është keqpërdorur vepra leksikografike e Benedikt
Demës dhe e Tahir Dizdarit, si është “cituar” Fjalori i
orientalizmave, dhe fjalorë të tjerë në dorëshkrim pas
Luftës së Dytë Botërore, si janë përvetësuar pjesë të
studimeve në dorëshkrim të Filip Fishtës e të tjerëve
që me vite prisnin botimin e tyre.
Fjala është për një temë, e cila më ka preokupuar
që kur kam filluar të merrem me më shumë
276 Begzad Baliu
përkushtim me probleme të historisë së albanologjisë
dhe kam vënë re se si disa studiues kanë vjelë nga të
tjerët mendime, koncepte, fjali, paragrafë, e madje
edhe vepra të tëra, si të vilnin prej kopshtit të
babagjyshit. Për fat të keq këtë e kanë bërë edhe
studiuesit, përkatësisht albanologët, pa të cilët nuk
mund të shkruhet albanologjia. Nëse studiuesit nga
Kosova merrnin nga botimet shkencore, duke
menduar se vetëm ata ishin të privilegjuar të
përjetshëm të përdorimit të botimeve të huaja, apo
merrnin prej botimeve shkencore të botuara në
Tiranë, duke menduar se kufiri ndërmjet Kosovës
dhe Shqipërisë ishte bekuar që të mos hapej kurrë,
studiuesit nga Tirana kanë vjelë kur më hapur e kur
më të kamufluar nga gjuhëtarë të dënuar a të
pushkatuar të Shkodrës, thua se me hedhjen e tyre
nëpër burgje do të harrohej edhe kontributi i tyre
shkencor, apo, thua se me tretjen e eshtrave të tyre
do të tretej edhe kujtimi për ta e për veprën e tyre në
dorëshkrim.
Duke e mbyllur studimin e tij mbi “tezat” e Ndre
Mjedës për artin dhe poezinë, Profesor Jup Kastrati
shkruante se ka ardhur koha që të shihen burimet e
mendimit teorik të shkrimtarëve të Rilindjes dhe të
Pavarësisë. Mendoj se kjo kohë ka ardhur edhe për
albanologët e kohës më të re.
- Viteve të fundit keni qenë i angazhuar në
Këshillin për Standardizimin e Emërvendeve të
Kosovës, a mund të na thoni diçka për punën në këtë
këshill dhe për rezultatet e tij?
- Siç dihet, autoritetet pushtuese serbe të
dekadës së dytë të shekullit XX, pas thyerjes së
Onomastika e Kosovës 277
Perandorisë Osmane në Ballkan, e kanë përpunuar
sistemin e emërvendeve në nivele të ndryshme
shkencore dhe të politikës shtetërore.
Në këtë periudhë, në Kosovë, ata ndërruan emrat
e shumë vendbanimeve shqiptare, stërkeqën emrat e
mëparshëm, duke bërë rimotivimin e tyre të
pranueshëm për gjuhën serbe, themeluan vendbani-
me të reja me kolonë serbë e malazezë, ndërsa në
vend të toponimeve të mëparshme të gjuhës shqipe,
turke, latine, romane, sase, greke etj., vunë emrat e
oficerëve dhe të policëve serbë, të cilët pas vitit 1912
ishin treguar shumë të zellshëm në djegien e
fshatrave shqiptare: Gjeneral Jankoviq, Tankosiq,
Kaliqan(in) etj. Shembulli më tipik i kësaj fushate
është krijimi i një sistemi të tërë oikonimesh me
emra të mitit serb për Betejën e Kosovës : Milloshevë,
Llazarevë, Obiliq, Devet Jugoviq, Orlloviq etj.
Me qëllim që t’i kundërviheshin synimeve serbe
për ndryshimin e emërvendeve të Kosovës edhe
shqiptarët në dekadën e fundit patën filluar që t’i
rikthejnë dhe emërtojnë vendbanimet e tyre me emra
të rinj.
Sigurisht, e vetëdijshme për pasojat dhe nën
presionin e qytetarëve, Ministria e Arsimit dhe e
Shkencës, si dhe Ministria e Kulturës e Qeverisë së
Përkohshme të Kosovës, në nëntor të vitit 1999
ngritën një Komision për Standardizimin e
Emërvendeve të Kosovës, të përbërë nga specialistë
të shumtë të shkencës dhe të kulturës: gjuhëtarë,
historianë, arkeologë, gjeografë, etnologë, arkivistë
etj., nga institucionet më të larta të shkencës dhe
arsimit në Kosovë.
278 Begzad Baliu
Ky Komision ka punuar në shqyrtimin e rreth
1500 emërvendeve të vendbanimeve të Kosovës,
duke pasur parasysh, që më parë, disa kritere bazë:
1. Komisioni ka konstatuar se e drejta e
ndërrimit të emrit të vendbanimit është e drejtë
qytetare e banorëve të atij vendbanimi, ndërsa e
drejta e emërtimit të një vendbanimi sipas gjuhës që
e flet është e drejtë e secilit etnikum që e flet atë
gjuhë.
2. Komisioni ka organizuar për çdo komunë
bashkëpunëtorët e tij dhe për çdo ndryshim është
konsultuar me ata, që qysh më parë kanë verifikuar
mendimin e banorëve të vendbanimit përkatës.
3. Komisioni, në parim, nuk i ka ndryshuar
emërvendet me etimologji iliro - shqiptare, latine,
sase, serbe - mesjetare, greko - bizantine, turke -
osmane, arumune etj.
4. Komisioni ka punuar në standardizimin e
një numri të madh emërvendesh nga aspekti fonetik,
me qëllim të pengimit të shënimit të emërvendeve në
trajta të ndryshme, të cilat më parë autoritetet serbe
i kanë stërkequr në emër të rimotivimit të tyre, dhe
në aspektin morfologjik, kryesisht në normëzimin e
disa prapashtesave, të cilat nuk janë të pranishme
në të folmen shqipe të Kosovës.
5. Komisioni ka mënjanuar një numër të
caktuar emërvendesh, si: Gjylekarë, Muçibabë,
Karashëngjergj, Karaqicë etj., për shkak të
konotacioneve pezhorative dhe asociacioneve të tjera
negative që shkaktohen gjatë përdorimit të tyre, si
Onomastika e Kosovës 279
dhe me qëllim të mënjanimit të parregullsive gjatë
komunikimit ndërmjet gjinive të ndryshme.
6. Komisioni nuk ka ndryshuar emërvendet e
vendbanimeve që janë të banuara me serbë,
pavarësisht nga etimologjia dhe trajta gramatikore e
oikonimisë.
9. Punën e tij, Komisioni e ka përcjellë me një
numër të madh artikujsh, studimesh e tryezash
shkencore, ndërsa rezultatet e tij i ka përmbledhur
në një vëllim më vete: “Regjistri i standardizuar i
emërvendeve të Kosovës”.
- Me punën që keni bërë, ju keni ndrequr një
padrejtësi shekullore që ka krijuar pushteti serb, por
në të njëjtën kohë janë hapur diskutimet për emrin e
Kosovës, për etnonimin kosovar të ndryshëm nga ai
shqiptar. Kam dëgjuar se disa profesorë universitarë
u thonë studentëve të tyre në Prishtinë, se jo vetëm
gjuhësisht e gjeografikisht, por edhe gjenetikisht jemi
të ndryshëm nga shqiptarët e Shqipërisë!
- Së pari, është e drejtë e qytetarëve që të
emërtojnë vendbanimin e tyre, pra, edhe të Kosovës,
ndërsa shembuj të tillë bota ka mjaftueshëm. Sa i
përket ndryshimit gjuhësor që paskemi mes Kosovës
dhe Shqipërisë, nuk mjafton të jesh as gjuhëtar e as
shqiptar për të kuptuar se dallimet në makrosistem
janë të papërfillshme.
Pyetni profesorët e tillë të Prishtinës se ku
mbaron dhe ku fillon etnonimi kosovar dhe ka rrezik
të mos e çojnë kufirin përtej mëhallës së tyre.
280 Begzad Baliu
E pyetje të tilla nuk u duhen bërë vetëm
profesorëve të Prishtinës.
Pyetni profesorët e Universitetit të Gjirokastrës,
që ia lejojnë vetes të diskutojnë për lëndën e
Letërsisë së diasporës (respektivisht për letërsinë e
krijuar jashtë kufijve shtetërorë), me cilët autorë
duan ta ligjërojnë letërsinë e humanizmit evropian,
letërsinë e vjetër, letërsinë e Rilindjes etj., e cila
është krijuar jashtë Shqipërisë londineze. Me
Akademinë ballkanike të Voskopojë, me bejtexhinjtë
e Elbasanit, të Beratit e të Shkodrës, apo thjesht
vetëm me atë letërsi që është krijuar pas vitit 1912!
Pyetni profesorët e këtillë të Universitetit të
Shkodrës, a ju mjafton vetëm qarku kulturor dhe
gjuhësor i tyre, dhe do të dëgjoni se si do të kërkojnë
që nga ky qark të përjashtohen edhe disa nga ata
gjuhëtarë e shkrimtarë që kanë krijuar jashtë qytetit
të Shkodrës, duke përfshirë edhe ndonjë lagje të saj,
“që është e dominuar nga malësorët”!
Pyetni profesorët e këtillë të Universitetit të
Tiranës a iu mjafton Tirana dhe do të merrni
përgjigjen refuzuese: le të bëjnë çka të duan atje,
vetëm të mos na përzihen këtu, në kryeqytet!
Së dyti, ideja e këtij dallimi edhe gjenetik nuk
është e profesorëve të caktuar të Universitetit të
Prishtinës, por e akademikëve serbë të mbledhur
rreth tryezave shkencore “Ilirët dhe shqiptarët”, dhe
“Serbët dhe shqiptarët në fund të shekullit XIX”. Nuk
e di ndërkaq nëse profesori, që diskuton me
studentët këto probleme në përmasa kaq të mëdha,
ndjehet shqiptar apo kosovar (e të jesh kosovar nuk
Onomastika e Kosovës 281
do të thotë të jesh domosdo edhe shqiptar!), apo i një
etniteti krejt të tretë, por e di se në Universitetin e
Prishtinës, zor të gjenden profesorë të mjaftueshëm,
të cilët janë në gjendje të diskutojnë këso
problemesh dhe në këto përmasa kaq komplekse.
Së treti, emri i Kosovës si toponim dhe emri
kosovar si etnonim janë dy përbërës, të cilët do të
mund të diskutoheshin jo vetëm duke iu qasur nga
aspekti gjuhësor e historik, por edhe nga aspekti
semasiologjik, shoqëror, politik, diplomatik,
paradigmatik etj. Le të shikojmë njëherë etnonimin
kosovar: njëri prej etnonimeve shqiptare, si dibran,
mirditor, shkodran, llapjan etj.; përcaktues i
popullatës shqiptare në territoret e ish-Jugosllavisë
nga nënshtetasit shqiptarë të Shqipërisë londineze;
etnonim i përbashkët për të gjitha etnitë që jetonin
brenda Kosovës nga regjimi i ish-Jugosllavisë;
përcaktues etnik për vetveten nga shqiptarët e
Kosovës së dëbuar dhe të vendosur nga bashkësia
ndërkombëtare në shtetet e treta, për t’u dalluar nga
nënshtetasit shqiptar etj.
Në fjalorin diplomatik të Evropës, etnonimi
kosovar ka filluar të përdoret për shqiptarët që
migruan këto dhjetë vjetët e fundit (ata të brezave më
të hershëm janë quajtur jugosllavë), mbase më
shumë për t’i dalluar nga emigracioni po kaq
vërshues nga Shqipëria.
Tradita gojore jo edhe aq e largët e ka “shqiptar -
kosovar” dhe anasjelltas: “jam shqiptar e kosovar”
thotë rapsodi, e krahasueshme me një shprehje të
traditës “italo-arbëror” dhe “italo-shqiptar”. E
ndihmuar edhe nga një ndërhyrje politike, pas vitit
282 Begzad Baliu
1981, në traditën gojore emri malësor në shumë
raste erdhi e u bë sinonim i emrit shqiptar. Këngëtari
popullor për toponimin Shqipëri përdorte emërtimin
Malësi, ndërsa për etnonimin shqiptar përdorte
sajesën malësor. Gjatë kësaj kohe, një drejtues i
Bibliotekës Universitare të Beogradit, duke më
njoftuar për ardhjen e një punëtori të ri në
Bibliotekën e Seminarit të albanologjisë, më thoshte:
“Kemi pranuar një punëtor nga Mali i Zi, por ai është
malësor e jo cërnogorac” (sic!), me çka më jepte të
nënkuptoja se punëtori i bibliotekës ishte nga Mali i
Zi, por ai ishte shqiptar e jo malazez.
Pas mbarimit të luftës dhe vendosjes së
administratës ndërkombëtare në Kosovë, disa të
ashtuquajtur teoricienë të kombit kosovar, morën
nismën për përkufizimin e tij. Përdorimi i emrit
kosovar nuk ka munguar as nga institucionet
ndërkombëtare, me të cilin ata kanë emërtuar të
gjitha nacionalitetet si një etnitetet i Kosovës.
“Teoricienët” e krijimit të kombit kosovar, jo
rrallë janë nisur nga konceptet çintegruese në
shkallë kombëtare të dala dhe të reklamuara shumë
dhjetë vjetët e fundit për gegët dhe toskët, për Veriun
dhe Jugun e Shqipërisë, prandaj është e kuptue-
shme pse mendimet e tyre janë pritur me reagime,
me ftohtësi dhe madje me frikë.
Një gjë ndërkaq është më së e vërtetë. Sot edhe
analistët që merren me studimin e çështjes shqiptare
dhe ballkanike guxojnë të thonë se “një komb i ri po
lind”, prandaj për ne tashmë shtrohet nevoja e
diskutimit të kësaj çështjeje me vetëdije kritike për të
sotmen dhe me vetëdije historike për të ardhmen. Ky
Onomastika e Kosovës 283
është problem kombëtar që duhet diskutuar në
përmasat largvajtëse të çështjes, e kurrsesi me
pikëpamje dhe vetëdije krahinore.
Është shumë e rrezikshme nëse lejojmë që
shenjat tona kombëtare t’i përcaktojnë mendjet e
tilla teorike në prag të hyrjes sonë në epokën e
globalizmit.
- Përmendët globalizmin si epokë të së ardhmes, a
mund të na thoni cili është funksioni i institucioneve
akademike në këtë situatë?
- Përgjithësisht nuk shoh ndonjë përpjekje për të
dalë nga rrethi i vetëmjaftueshmërisë institucionale
dhe madje partiake, klanore e individuale. Unë nuk
shoh ndonjë projekt të interesit kombëtar, në të cilin
do të ndjehesha keq për shkak se nuk mund të jap
kontributin tim, dhe nuk shpresoj se së shpejti do të
kemi ndonjë projekt të kësaj natyre.
Dhe pse të shpresoj. Shkoni dhe shikoni
bibliotekat e këtyre institucioneve, kërkoni të hyni në
arkivat e tyre, nëse i kanë themeluar ndonjëherë dhe
nëse kanë dosje të sistemuara materialesh në to,
kërkoni të dini sa bashkëpunëtorë kanë. Kërkoni të
dini sa studiues kanë lënë gjurmët e tyre kërkimore
dhe shkencore përveç listave të rrogave dhe
projekteve të stërzgjatura e të papërfunduara,
shikoni sa studiues dalin në pension me nga një
vepër të magjistraturës dhe të doktoratës dhe
sidomos sa prej tyreve u është pensionuar vepra
para se ta “gëzojnë” atë!
-Me duket se shumë po e theksoni arkivin?
284 Begzad Baliu
- Natyrisht. Mendimi teorik mësohet në shkollë
dhe zgjerohet gjatë gjithë jetës, ndërsa kërkimet
shkencore varen prej arkivave personalë dhe
institucionalë mbi të cilët punohet. Kjo, ç’është e
vërteta, është edhe arsyeja pse në albanologji ende
merremi jo me kërkimin shkencor, por me zbatimin e
tij. Kërkimi i ri nuk mund të mbështetet vetëm në
citatet teorike të studiuesve, që rezultatet e tyre i
mbështesin në hulumtimet e fiseve të Lindjes së
largët, por prej teoritizimeve dhe rezultateve të
mbështetura në korpusin e hulumtuar në hapësirën
ku gjallon trashëgimia jonë, apo në arkivat tona ku
është sistemuar për një kohë të gjatë. Me rëndësi
është që të nxiten metodat bashkëkohore, pastaj
modelin e zgjedh vetë studiuesi, e ai më në fund
varet prej lëndës së trajtuar. Aq më tepër kur
studiuesi sjell vrojtim krejt të ri në çështjen e
kërkimit shkencor dhe i rikthehet asaj lënde sa herë
shtrohet nevoja për t’iu qasur asaj.
- A është kjo arsyeja pse ju iu ktheheni temave të
njëjta disa herë. Bie fjala temës së Profesor Çabejit,
Profesor Jup Kastratit, toponimisë së Kosovës etj.
- Nuk iu kthehem temave, iu kthehem
materialeve, dhe kjo më është bërë e mundur falë
kërkimeve të mia ndër arkiva personale e shtetërore,
si dhe formimit të dosjeve për këta studiues apo për
toponiminë e Kosovës. Në kohën kur merresha me
projektin “Çështje të fonetikës historike të shqipes në
veprën e Çabejit” kam përgatitur një dosje të pasur
të bibliografisë, veprës së botuar dhe dorëshkrimeve
të Profesor Çabejit, prej së cilës kam përgatitur
projektin tjetër “Bibliografi e studimit të veprës së
Onomastika e Kosovës 285
Profesor Çabejit në Kosovë”, projektin “Çështje të
studimit të onomastikës në veprën e Çabejit” (tezë
magjistrature), monografinë “Probleme të studimit të
veprës së Çabejit” dhe së fundi “Profesor Çabej dhe
ballkanistika”. Po kështu kam vepruar edhe me
Profesor Jup Kastratin. Studimit të veprës së tij i jam
qasur duke filluar me kërkimin dhe studimin e
bibliografisë së tij, prej së cilës ka dalë edhe vepra
“Mbi autorësinë e Bibliografisë së Skënderbeut”, për
të vazhduar pastaj me projektet e tjera “Profesor Jup
Kastrati dhe Kosova”, “Profesor Jup Kastrati dhe
albanologjia”, “Letërkëmbimi Çabej – Kastrati -
Rrota” etj. Të kësaj natyre janë edhe projektet për
disa albanologë, të cilët kanë shënuar rezultate të
rëndësishme shkencore në fushë të gjuhësisë së
gjysmës së dytë të shekullit XX.
Sa i përket toponimisë së Kosovës, unë kam
gjetur aty veprën time jetësore: “Fjalori
mikrotoponimik i Kosovës”. Prandaj të gjitha
projektet e përgatitura apo të botuara në ndërkohë
janë vetëm pjesë të këtij projekti largvajtës. Po
kështu mund të thuhet edhe për sprovën e botuar
“Gjendja e toponimisë shqiptare në Ballkan”, e cila
është vetëm faza e parë e një projekti më të gjerë
kërkimor, që u botua me kërkesë të disa kolegëve,
me të cilët kishim punuar shumë kohë në Këshillin
për Standardizimin e Emërvendeve të Kosovës.
- Ndërkohë ju merreni edhe me letërsi: poezi,
prozë, dramë, ese, ligjëroni në Fakultetin e Edukimit,
jeni editor i një shtëpie botuese dhe i angazhuar në
një faqe interneti.
286 Begzad Baliu
- Letërsinë, në të vërtetë leximin e saj, e kam
hobi. Gjithmonë kam qenë i pasionuar pas romanit
dhe rezultat i këtij pasioni janë dy projekte në të cilat
punoj herë pas here: “Onomastikoni i romanit
shqiptar” dhe “Skënderbeu në romanin shqiptar”.
Dramën e shkruaj nganjëherë, ndërsa prej poezisë
pothuajse kam hequr dorë, ndoshta, përkohësisht.
Si editor vazhdoj të përgatis vepra të ndryshme, por
mendoj se jam treguar tregtar i dobët, e në kushtet e
sotme, tregtari i dobët nuk mund të jetë edhe editor i
mirë. Ligjëratat i mbaj me rregull dhe jam i gatshëm
që studentëve t’ua fal çdo kohë dhe çdo ditë. Esenë e
lexoj dhe e shkruaj me shumë dashuri, aq më tepër
që kjo është dhuratë pasionante e gruas sime,
ligjëruese e letërsisë shqipe në Universitetin e
Prishtinës dhe si përpjekje e përbashkët, këto ditë
pritet që në Tiranë, në botim të “Ars-it”, të dalë nga
shtypi vepra eseistike “Pesha e komunikimit”.
Internetin e përdor shumë dhe e konsderoj dhuratën
më të madhe të kësaj kohe. Përmes tij mbaj një
komunikim shumë të rregullt me albanologë nga e
gjithë bota: nga Los Anxhelosi deri në Hiroshimë. Në
këtë linjë, në faqen e internetit Alb-shkenca, i jam
bashkuar një grupi prej gjashtëqind studiuesish
shqiptarë dhe të huaj nga e gjithë bota dhe përpiqem
të jem i përgjegjshëm ndaj detyrimeve që më dalin.
- Përmendët botimet, jemi në fund të vitit 2005,
është e zakonshme të pyeten bashkëbiseduesit për
planet dhe botimet?
- Në fillim të këtij viti kam botuar në Institutin
Albanologjik monografinë studimore “Vepra
bibliografike e Profesor Jup Kastratit”, ndërsa në
Onomastika e Kosovës 287
botimin tim editorial veprat “Profesor Jup Kastrati
për Kosovën”, “Mbi autorësinë e Bibliografisë së
Skënderbeut” dhe kam ribotuar dramën “Kafeneja
ballkanike”. Gjithashtu, në bashkautorësi me
Këshillin për Standardizimin e Emërvendeve, kam
përgatitur “Regjistrin e standardizuar të
emërvendeve të Kosovës”. Për vitin që vjen kam gati
edhe vëllime të tjera me studime nga historia e
albanologjisë dhe nga fusha e onomastikës. Jam gati
të përmbyll edhe ndonjë vepër tjetër, por botimi nuk
varet nga përfundimi i tyre. Më parë, ato varen prej
mundësive financiare.
288 Begzad Baliu

TOPONIMI DHE IDENTITET: TROJE QË
RËNKOJNË ENDE NGA “USHTA GJUHËSORE”

“Ne nuk i durojmë dot çibanët e huaja zoti
gjeneral...” (nga filmi “Në fillim të verës”) 84
Gjatë muajve të luftës në Kosovë, në ’99-ën, media
e Tiranës do të binte herë pas herë në kurthet
gjuhësore serbe të imponuar në zhargonin mediatik
ndërkombëtar, duke artikuluar emrat e qyteteve
kosovare sipas versionit serb: Pec në vend të Pejë,
ose, dy vjet më vonë, Tanushës në veri të Maqedonisë
i thoshin Tanushevc.
Toponiminë e huaj në viset shqiptare, përfaqësia
ruse, në Konferencën e Londrës, do ta përdorte si
argument për mosekzistimin e një shteti shqiptar.
Për rusët, do të ishte më e udhës që Shqipëria të
ishte një principatë (sipas terminologjisë së asaj
kohe), e cila të kufizohej pikërisht në trekëndëshin
Tiranë – Durrës – Krujë, duke pretenduar se vetëm
në këtë trevë nuk kishte toponimi të huaj. Pra, sipas
këndvështrimit rus, sigurisht të mbrojtur me politi-
kë, vetëm në këtë trevë mund të flitet për një
84
Bisedë me gazetarin e së përditshmes “Shqip”, Ermir Hoxha, e
botuar më 16 qershor 2006, Tiranë, f. 38-39.
Onomastika e Kosovës 289
Shqipëri të pastër. Dhe është fakt se trojet shqiptare
rënkojnë prej toponimeve të huaja (sllave, bizantine e
otomane), por sipas albanologëve vendas e të huaj,
ky nuk është argument për të cunguar autoktoninë
shqiptare.
Njëzet studiues kosovarë kanë ndërmarrë inicia-
tivën për standardizimin e emërvendeve në Kosovë,
duke u dhënë atyre shqiptarizimin që kanë pasur në
shekuj. Për ta është më i rëndësishëm ky proces,
tashmë kur serbët nuk kanë më atë pushtet që
përvijohej në trajta manipuluese dhe mbi toponiminë
e emërvendeve të Kosovës. Profesori kosovar, Begzad
Baliu, është një ndër ata studiues, që e ka
shndërruar në kauzë studimin dhe pasqyrimin e
toponimisë në trevat shqiptare të Ballkanit.
Në një studim të tij thuhet se “Problemi i
emërtimeve të vendbanimeve të Kosovës është
ndërlikuar posaçërisht gjatë njëqind vjetëve të
fundit, kur pas pushtimit serb të Kosovës, pasqyra e
emërtimeve u bë pasqyrë nacional-mitike e
pushtuesit të ri dhe gjendje e padurueshme e
banuesve shekullorë të këtyre vendbanimeve. Pas
vitit 1912, dhe sidomos ndërmjet viteve 1914-1924,
qeveria serbe e Beogradit, me dekret të veçantë dhe
me të ashtuquajturat “kërkesa të vetë qytetarëve
shqiptarë” (!), ka bërë ndërrimin e emrave të
vendbanimeve të Kosovës, duke i stërkequr emrat e
mëparshëm, duke i ndërruar emërtimet e
mëparshme, duke iu shtuar emrave të mëparshëm
prapashtesat sllave –iq e –viq, duke hequr emërtimet
e mëparshme dhe duke vënë emrat e rinj etj. Më
tutje, qeveria serbe ka ndjekur së paku dy rrugë,
290 Begzad Baliu
sidomos, gjatë gjysmës së parë të shekullit XX:
vendbanimet e reja i ka emërtuar me emra mitikë të
miteve sllave (madje të krijuar kryesisht në fund të
shekullit XIX), për të ndërtuar tezën e tyre mbi të
drejtën historike serbe mbi Kosovën, ndërsa në
gjysmën e dytë të shekullit XX, me qëllim të krijimit
të një baraspeshe më të madhe ndërmjet shumicës
absolute shqiptare dhe pakicës serbe, qeveria serbe
ka krijuar vendbanime të reja, qoftë edhe prej lagjeve
serbe, të cilat gjendeshin pranë fshatrave të mëdha
shqiptare. Vendbanimet e reja janë emërtuar, ose me
emra të rinj sllavë, ose shpesh, për të fshehur
qëllimin, emrit të mëparshëm të fshatit u shtonin
fjalët e Poshtme, ose e Epërme. P.sh. fshati Makresh
(Gjilan) u nda nga një vendbanim në tri: Makresh i
Poshtëm, Makresh i Epërm dhe Dragancë, edhe pse
Draganca ishte pjesë e Makreshit të Poshtëm, të
banuar krejtësisht me shqiptarë, ndërsa lagjja e
vetme me shqiptarë e Makreshit të Epërm u shua pas
masakrës që kryen partizanët e Brigadës Maqedono-
Kosovare në dhjetor të vitit 1944. Në këtë rrafsh
shikimi besoj se ka rëndësi të theksohet edhe fakti i
zhvillimit të vendbanimeve koloniale serbe, apo të
atyre të përziera dhe shuarja e vendbanimeve
komunale të banuara krejtësisht me shqiptarë.
Shembulli më i mirë besoj se janë Juniku dhe
Deçani. Juniku, nga një vendbanim i madh, me
traditë historike të organizimit urban, u rrudh në një
vendbanim rural, ndërsa Deçani, nga një vendbanim
i vogël u zgjerua dukshëm për të marrë më në fund
edhe statusin e një komune” 85 .

85
Shtojcë e nxjerrë nga vepra, Demitizimi dhe standardizimi i
Onomastika e Kosovës 291
Veç kësaj, profesor Baliu, na sjell edhe shembuj
të toponimisë së Shqipërisë zyrtare, si dhe emrat
përbërës të disa vendeve që u standardizuan gjatë
periudhës komuniste: “Toponimet e standardizuara
në Shqipëri janë rezultat i një leksiku të
përgjithshëm shqiptar me motive nga fitonimia dhe
zoonimia, por edhe me motive nga atmosfera politike
e koncepteve klasore-politike për kohën. Më në fund
këtë e dëshmon më së miri pasqyra e saj: Baribardhë
(ish Dobrevë), Bardhaj (Rosover), Ujëbardhë (Bello-
vodë), Dardhas (Beragozhd), Bletas (Bratomir),
Buçimas (Starovë), Burim (Gollobërd), Buronjë
(Mavropull), Buzëliqen (Zagradec), Jah Salih
(Cernicë), Kullas (Çernjevë), Dardhas (Beragozhdë),
Baribardhë (Debrovë), Ujëmirë (Dërbaç), Shqiponjë
(Dolan), Drilon (Volorekë), Mollaj (Dvoran), Fshati i Ri
(Novosellë), Gështenjas (Zërvakë), Lënginas (Grizë),
Grunjas (Vërçun), Vrëpckë (Gurkuq), Gurras
(Zagorçan), Qerret (Herbert), Holtas (Poroçani i
Poshtëm), Katundi i Vogël (Obok), Mesmal
(Krushovë), Liqenas (Pustec), Mjaltas (Gribec),
Katundi i Ri (Mozgë), Vreshats (Nizhavec), Partizani
(Theollogo), Përparim (Vërlen), Rad/e-ja (Radomirë),
Vadhizë (Radostinë), Breglumë (Raj/ë), Katundi i
Vjetër (Rubik-Bulg/ër), Buçimas (Starovë), Shpatmal
(Varvarë), Shqiponjë (Dolan), Thanë (Belik), Thartor
(Hasmallije), Gurkuq (Vrëpskë), Bregas (Vromero),
Gurras (Zagorçan), Gështenjas (Zërvaskë). Në toponi-
minë e standardizuar mund të gjesh edhe emërtime
të reja të vendbanimeve me toponimi sllave në vend
të toponimit të vjetër me prejardhje shumë të vjetër

onomastikës së Kosovës, “Argeta LMG”, Tiranë, 2006, f. 33-34.
292 Begzad Baliu
shqipe: Stojan (Brinjë), apo greke Neohor
(Kasëmallajbej) etj” .
86

Sipas profesor Baliut, vite më parë, akademikët
shqiptarë bënë përpjekje për të standardizuar
toponimet e emërvendeve, duke qenë se ato bartnin
sllavizma dhe greqizma, e përgjithësisht
orientalizma. Por synimi ishte që hapësira shqiptare
të pastrohej nga toponimia sllave. Dhe janë jo pak,
por rreth 200 emërtime që janë ndryshuar në
territorin shqiptar. Toponimia sllave e jugut ka
bartur toponimi sllave, por me prejardhje bullgare,
ndërsa në rastin e Veriut të Shqipërisë dhe kryesisht
Kosovës, është toponimia serbe ajo që ka dominuar.
Profesor Baliu shprehet në një studim se: “Në
Kosovë, administrata serbe, pas vitit 1912, ka
ndërruar disa emra të vendbanimeve të mëparshme
shqiptare, ose ka krijuar vendbanime kolonësh me
serbë e malazezë, kryesisht nga Serbia, Mali i Zi dhe
Bosnjë e Hercegovina, si: Serbobran e Veriç (Istog),
Bellopojë (Pejë), Serbovec (Zveçan), Milloshevë,
Llazarevë e Obiliq (Obiliq), Devet Jugoviq e Orlloviq
(Prishtinë), Shumadi (Prizren), Hercegovë (Vushtrri),
Petrovë (Prizren), Gjeneral Jankoviq (Hani i Elezit),
Tankosiq (Ferizaj), Dobrushë, Kaliçanin e Tuçep
(Istog), Vidishiq (Mitrovicë), Sfarçak (Vushtrri),
Davidovce (Shtimje) etj. Siç mund të shihet, orientimi
i administratës serbe për të emëruar, ose riemëruar
vendbanimet kolonialiste ka vepruar në dy drejtime:

86
Shtojcë e nxjerrë nga vepra Gjendja e toponimisë shqiptare në
Ballkan, “Era”, Prishtinë, 2004, f. 52 – 53.
Onomastika e Kosovës 293
Së pari, rrëzë kryeqytetit të Kosovës, ose thënë
më përafër në komunat Obiliq, Fushë Kosovë e
Prishtinë, Serbia ka krijuar një sistem emërtimesh,
të cilat në politikën e saj ndaj Kosovës identifikojnë
historinë e Betejës së Kosovës (1389), mbi idenë e së
cilës ajo ka mbështetur të drejtën e saj historike mbi
Kosovën dhe mbi bazë të së cilës, disa herë me
radhë, vetëm gjatë shekullit XX, ka kryer krime mbi
popullatën shqiptare të kësaj ane;
Së dyti, pas vitit 1912, pushteti serb ka emërtuar
disa vendbanime të reja me kolonë dhe ka
riemërtuar disa të tjera me emra, të cilët, siç thuhet,
në propozime “janë luftëtarë serbë, të cilët kanë
kontribuar më së shumti për eliminimin e banorëve,
jo serbë të Kosovës, si: Gjeneral Jankoviq, Tankosiç
(Ferizaj), Kaliçan (Istog) etj” 87 .
Për profesor Baliun duket e habitshme që
toponimet më të pakta mbi emërvendet e trojeve
shqiptare në Ballkan, janë ato turke, me gjithë
sundimin e gjatë 500-vjeçar. Nga hulumtimet e tij, ai
ka nxjerrë një numër të vogël të toponimisë turke,
ndaj dhe shprehet: “Duket e pabesueshme, por është
shumë e vërtetë dhe është për t’u theksuar se në
krahasim me kohëzgjatjen e administrimit të
Perandorisë Osmane në Kosovë, numri i
emërvendeve me bazë orientale është më se i
kufizuar: Azizi (emri i vjetër i Milloshevës së Obiliqit),
Hani i Elezit, Ballaban e Hajvali (Prishtinë), Karaçicë
87
Shtojcë e nxjerrë nga vepra, Demitizimi dhe standardizimi i
onomastikës së Kosovës, “Argeta LMG”, Tiranë, 2006, f. 42-43.
294 Begzad Baliu
(Shtimje), Hamidi (Obiliq), Hatmaxha (Prizren), Qerim
(Gjakovë) etj. Po të kihet parasysh fakti se numri më
i madh i emërvendeve me bazë antroponimike të
traditës orientale janë të vetë shqiptarëve, familjet e
të cilëve, sot gjëllijnë edhe më tutje, atëherë kuptohet
sesa i kufizuar ka qenë ndikimi oriental në këto anë,
në fushë të toponimisë”.
E kundërta ka ndodhur me serbët. Ata, sipas
profesor Baliut, kanë manipuluar keq me emrat e
vendeve dhe në periudha të gjata sundimi në Kosovë,
janë përpjekur të zëvendësojnë toponiminë shqiptare
me atë sllave. Më e theksuar është kjo pas 1913-ës,
kur një valë kolonësh serbë të ardhur nga Bosnja,
Kroacia, Mali i Zi dhe madje edhe nga Italia, u
vendosën në Kosovë dhe, sipas elaboratit famëkeq të
Çubriloviçit, nisën të serbizonin emrat e vendeve. Në
projektin e standardizimit të toponimisë së
emërvendeve, shprehet profesor Baliu, nuk tentohet
të ndryshojë toponimia mesjetare, por vetëm ajo e
pasluftës së parë botërore.
Nga ana tjetër, nuk do të ketë ndryshime
toponimike, aty ku janë 50% banorë shqiptarë e 50%
serbë. Madje nuk preken emërtimet e emërvendeve
as atje ku ka dominancë sllave, pavarësisht nga
manipulimi.
Onomastika e Kosovës 295

Standardizimi i toponimisë në Shqipëri gjatë
sistemit komunist 88
Pas Luftës së Dytë Botërore, në Shqipëri janë
bërë ndryshime të mbështetura kryesisht në natyrën
e zhvillimeve politike dhe ideologjike të kohës. Sot
nuk mund të përjashtohet ndonjë emërtim i ri i
karakterit të trashëgimisë së antikitetit, si: Drilon
(Volorekë) burim në afërsi të Pogradecit; apo nga
tradita historike, si: Bajram Curri (Kolgecaj), i cili në
esencë është me paradigmë politike të brendshme
dhe të jashtme (Bajram Curri ishte likuiduar nga
qeveria e Ahmet Zogut, paraardhësit politikë të
Enver Hoxhës, ndërsa me vendosjen e emrit të tij në
kufi me Kosovën, politika e kohës donte të tregonte
përkujdesje anësore të shtetit shqiptar ndaj
shqiptarëve të mbetur jashtë kufijve të Shqipërisë),
dhe të paradigmës ideologjike: Qyteti Stalin, Fshati i
Ri, Përparim, Fitore etj.
Ndryshimet toponomastike në Shqipëri
përgjithësisht kanë karakter të standardizuar, por
nuk mund të thuhet se janë përcjellë nga një
indiferentizëm nacional e gjuhësor, pavarësisht nga
vija politike dhe ideologjike që i ka udhëhequr.
Në këtë rrjedhë mund të thuhet se janë
ndryshuar toponimet, oronimet, hidronimet etj., pa
përjashtuar krahina të veçanta dhe pa përjashtuar

88
Shtojcë studimore dhe fragmente të vendosura në pjesë të ndryshme
të gazetës, shkëputur nga veprat Gjendja e toponimisë shqiptare në
Ballkan dhe Demitizimi dhe standardizimi i toponimisë së Kosovës.
296 Begzad Baliu
besime, shtresa sociale, kulturore e historike etj.,
duke ju përmbajtur disa paradigmave që në vija të
trasha do të mund të ndaheshin në:
1. Toponimet me përmbajtje fetare: Vërrin (ish
Shënvlash), Përparim (Shënvasil), Kodra e Alfabetit
(Shëndilli), Anëvjosë (Shehaj), Fushas (Balhaxhias),
Bardhaj (Hajdarbejas), Miras (Bozhigrad), Bardhaj
(Bozhiq), Burimas (Shënmëri), Çestije (Haxhialiaj),
Çlirim (Shënmërtir), Demirxhias (Shënkollë-
Demirxhias), Dritaj (Manastirec), Dritës (Paping),
Erzen (Shënepremte), Fitore (Shënkollas), Fshati i Ri
(Dervishas), Fushas (Balhaxhias), Fushë (Shën-
pjetër), Gurbardhë (Shëngjergj), Klos (Haxhias),
Kodras (Hixhaj), Livadhaj (Hoxh/ë), Kodras
(Protopapë), Kuben (Vakuf) etj.
2. Toponimet me përmbajtje zbunuese: Guri i
Bardhë (ish Qelbësirë), Golem (ish -Mali i Robit),
Afrim (Qenas), Blerim (Sakat), Blerimaj (Bullutaj),
Çlirim (Murtajas), Dritas (Karaalibej), Dritë (Ferrë-
Karicë), Ilirias (Përrenjas), Luadh (Keçerisht), Lamollë
(Prapanikë), Lezhë (Lesh), Pëllumbas (Sëmuraj),
Goriçan –Çlirim (Goriçan – Xhahil) etj.
3. Toponime me prejardhje feudale, pra të
padëshirueshme për sistemin politik të kohës:
Adriatik (ish Alibejas), Agim (Qifligu i Madh), Vjosë
(Ahmetbejas), Kodras dhe Burim (Allajbeg), Arrës
(Kadipashaj), Fitore (Imer Efendi), Fshati i Vogël
(Kurt-beg), Lumas (Kadipashaj), Kodër (Kalivja e
Pashait), Neohor (Kasëmallajbej), Urakë (Kulla e
Pashës), Përparim (Mahmut Aga), Pllakë
(Memushbej), Bregas (Sallbeg), Shqitas (Çaushi), etj.
Onomastika e Kosovës 297
4. Toponime të ndryshuara me paradigmë
ideologjike të kohës: Dritë (ish Ajnikollë), Bukëmirë,
Shqitas (Çaushli), Çermë-Shkumbin (Çermë-Çiflig),
Jeta e re (Çifligu i Ri), Agim (Çifligu i Madh), Diellas
(Shulin), Lefter Talo (Hadëraga), Bardhaj (Hajdarbe-
jas), Prruell (Kaprruell), Ndriçim (Katund, Stratobë-
rdë), Një Maji (Moglicë), «8 Marsi» (Papllukës), Drithas
(Vloçisht), Ullinjas (Vrion, nga një familje e njohur e
klasë politike shqiptare), Grunjas (Vërçun) etj.
5. Toponime të standardizuara thjesht me
qëllim lehtësues të përdorimit: Pra, këtu
standardizimi ka pasur funksion thjesht pragmatik:
Bubës (Bubësi i Parë), Malas (Bubësi i Dytë), Bletëz
(Shëmbërdhenji), Gurtop (Guri i Topit), Bashkim
(Rreth-Fikth), Krioner (Kakogoranxi) Kashisht
(Kallëm-Kashisht), Kujtim (Kurdaria e Poshtme),
Qafëbarë (Qafa e Barit), Qafëbotë (Qafa e Botës),
Qafëbuall (Qafa e Buallit), Qafëkashtë (Qafa e
Kashtës), Qafëkumbull (Qafa e Kumbullës), Qafëmal
(Qafa e Malit), Qafëmollë (Qafa e Mollës), Liras (Strori
i Poshtëm), Shtëpazë (Lanabregas-Shtëpazë) etj.
Ashtu siç kanë vepruar shtetet fqinje, edhe
Shqipëria ka bërë ndryshime të toponimeve, të
oronimeve e të hidronimeve, të cilat kanë pasur
etimologji sllave, greke, italiane apo arumune, por
ndryshe nga fqinjët e saj, të cilët toponimet i kanë
ndryshuar kryesisht aty ku kishte banorë të
nacionalitetit tjetër dhe kryesisht në krahina me
përbërje etnike historikisht vendase, banorët e
vendbanimeve në Shqipëri kanë qenë të përkatësisë
shqiptare, ndërsa ndryshimet janë bërë kryesisht me
rastin e riorganizimit të vendbanimeve: bashkimit të
298 Begzad Baliu
dy vendbanimeve apo themelimit të një vendbanimi
të ri. Përtej saj, edhe nëse në ndonjë rast banorët e
saj kanë qenë minoritarë, emri i ri në asnjë mënyrë
nuk ka ardhur sipas një paradigme të theksuar
nacionaliste dhe kulturore e hegjemoniste shqiptare.
Toponimia në arealin shqiptar të Malit të Zi.
Duke imituar simotrat e saj, Serbinë dhe sidomos
Maqedoninë, administrata malazeze është kujdesur
që toponiminë e vendbanimeve shqiptare, jo vetëm ta
standardizojë duke u mbështetur në nevojat e
përdorimit shumëgjuhësor dhe zyrtar, por edhe për
nevojat e përmbushjes së idealeve hegjemoniste se-
rbe, përjashtimin dhe fshirjen e shenjave identifiku-
ese të kulturës autoktone të shqiptarëve në këto anë.
Prej toponimeve të standardizuara dhe të
ndryshuara, si: Krythë (Krute), Milla Katund (Mide),
Katërkollë (Vlladimir), Sukubina (Sukobinë);
Shtegvasha (Podstegllah), Kraja (Kraina); Hasçobaj
(Kovaçeviq), Gjonikaj (Gjeçbitriqi), Kështenja
(Koshtanjica), Thtjen - Ftjan (Tejani), Liarja (Livari),
Selca (Seoce), Trieshi - Triepshi (Zatrijebaç), Nënhelm
(Podhum) etj, mund të shihet dhe mund të kuptohet
se disa prej tyre ka qenë e arsyeshme të shënohen si
dublete, por disa ndryshime të tjera janë bërë thjesht
për të plotësuar konceptet serbe të politikës ditore.
Toponimia në arealin shqiptar të Greqisë. Prej
kujtesës historike të popullatës shqiptare të dëbuar
nga Çamëria dhe prej asaj të mbetur në vendbanimet
e të parëve të tyre nuk duhet të jesh etimolog për të
kuptuar origjinën shqipe të toponimisë së krahinës
së Çamërisë, e cila është ndryshuar me emra të rinj
të leksikut grek, me metoda administrative nga
Onomastika e Kosovës 299
shteti grek: Ahuri i Likut (sot Aj Varvara), Birbili
(Ajdhoni), Bulmeti (Lelovë), Gardhiqi (Aj Jorjios),
Gorrica (Stavrohori), Guri i Kuq (Kaqinolithari),
Gurrëza (Anapaloklisi), Hani i Xhumbes (Dhafni),
Ledheza (Lladhohori), Lëkurësi (Mesopotamo), Lopësi
(Asproklisi), Laurati (Katavathra), Lugati (Agora), Muri
(Pirji), Palofshati (Filat), Peshtani (Kriovrisi), Popova
(Ajia Qiriaqi), Rrëzanji (Aj Jeojis), Spatari (Trikorifo),
Shënmëriza (Ajia Maria), Shënedjella (Ajia Qiriaqi),
Shënikolla (Ajos Nikolaos), Shkëmbi (Mili), Tabani
(Themelo), Vreshtat (Ambelia) etj.
Etnonimi kosovar. Tradita gojore e ka “shqiptar -
kosovar” dhe anasjelltas: “jam shqiptar e kosovarë”
thotë rapsodi, mbase një shprehje e traditës, si
“italo-arbëror” dhe “italo-shqiptarë”. E ndihmuar
edhe nga një ndërhyrje politike, pas vitit 1981, në
traditën gojore emri malësor në shumë raste erdhi e
u bë sinonim i emrit shqiptar. Këngëtari popullor në
shumë raste për toponimin Shqipëri përdorte toponi-
min Malësi ndërsa për etnonimin shqiptar përdorte
etnonimin malësor. Në shumë raste kjo shprehje,
megjithëse jo në administratë, përdorej në bisedimet
e përditshme edhe brenda qarqeve politike e
shkencore. Një drejtues i Bibliotekës Universitare të
Beogradit, duke më njoftuar për ardhjen e një
punëtori të ri në Bibliotekën e albanologjisë, më
thoshte: “Kemi pranuar një punëtorë nga Mali i Zi,
por ai është malësor e jo cërnogorac”, me çka më
jepte të nënkuptoja se megjithëse punëtori i
bibliotekës ishte nga Mali i Zi, ai nuk ishte me
kombësi malazeze, por shqiptare.
300 Begzad Baliu

EMËRVENDET E STANDARDIZUARA TË KOSOVËS
NJËSI REFERENCIALE EDHE NË “FJALORIN
ENCIKLOPEDIK SHQIPTAR”

Synimi largvajtës i një misioni

- Z. Baliu, në fund të vitit 1999, u themelua
Komisioni për Standardizimin e Emërvendeve te
Kosovës. Premtimet e tij ishin se Kosova do të
ripagëzohej shpejt, ndoshta brenda pak vitesh, në
mos muajsh. A mund të thuhet se ka qenë një
premtim i mbështetur në vullnetin e mirë, por jo në
realitetin politik dhe juridik të Kosovës?
- Komisioni për Standardizimin e Emërvendeve të
Kosovës nuk kishte qëllim as synim ripagëzimin e
Kosovës, por mbrojtjen e oikonimisë së saj nga kaosi
i shkaktuar sidomos dy dekadat e fundit. Pasojat e
kësaj politike po shiheshin sidomos vitin e parë të
pasluftës në Kosovë, kur emërtimi, standardizimi
apo riemërtimi i emërvendeve të Kosovës ishte bërë
modë, ndërsa këtë ‘obligim kombëtar’, që i kalonte
kufijtë gjuhësorë, kulturorë dhe historikë, shpesh e
merrnin përsipër individë dhe grupe të vullnetshme,
por pa përgatitjen profesionale. Sikur dihet
Onomastika e Kosovës 301
toponimia në ish-Jugosllavi qe keqpërdorur në
mënyrën më absurde. Në njëfarë mënyre edhe lufta
qe nisur në emër të saj. Le të kujtojmë parullën
serbe “Deri aty ku gjendet një varr serb aty është
Serbi”. Në të vërtetë mjaftonte të shpikej një
mikrotoponim në stilin “Varri i Sfeti ...?” dhe pastaj
ai varr të bëhej mit nga kisha pravosllave serbe, për
të kulmuar si një vend i shenjtë dhe madje si kufi
lufte për mbrojtjen e interesave nacionaliste serbe!
Kur formuam Komisionin, ne bëmë disa llogari
paraprake dhe dolëm me konstatimin se për gjashtë
muajt e parë, e kjo do të thoshte deri para vendimit
për regjistrimin e popullsisë dhe pasurisë së saj, që
ishte planifikuar atëherë, ne mund të dorëzonim
versionin e parë, i cili do të shërbente për
regjistrimin e planifikuar.
Ka qenë një përpjekje e individëve dhe struktura-
ve të caktuara që angazhimi dhe puna jonë të
cilësohet si përpjekje e një Komisioni të vullnetit të
mirë. Jo! Komisioni është themeluar me një vendim
të Qeverisë së Përkohshme të Kosovës. Atë e kanë
mbështetur të gjitha institucionet më të larta shke-
ncore dhe arsimore, duke dërguar specialistët më të
mirë që kishin në fushë të onomastikës, historisë,
arkeologjisë, gjuhësisë krahasimtare, arkivistikës,
gjeografisë, hartografisë, kulturës, standardologjisë
etj. Pra, Komisioni gjithashtu ka pasur edhe
vullnetin edhe dijen përkatëse për të përmbushur një
mision, fillimisht shkencor e pastaj edhe politik, e
pse jo edhe atë kombëtar. Është e vërtetë se ne deri
më tani nuk kemi pasur një ligj të ri për ekzekutimin
e këtij standardi, por është po aq e vërtetë se në të
302 Begzad Baliu
shumtën e rasteve, në komunikimin gojor dhe në
nivelin komunal, emrat e vjetër pothuajse nuk për-
doren më nga popullata vendore dhe administrata.

Ndërdisiplinorja, etikja dhe kombëtarja
- Komisioni ka propozuar ndonjëherë propozime
emrash që nuk përkojnë shumë me vendbanimin. Mos
kjo e ka humbur seriozitetin e tij shkencor?
- Së pari, Komisioni nuk ka qenë propozuesi i
vetëm i emërvendeve të reja të Kosovës. Propozues të
tyre kanë qenë edhe komisionet lokale, komisionet e
përhershme në nivel të komunave, grupet e caktuara
të këtyre vendbanimeve dhe madje studiues
(individë) të vendbanimeve përkatëse. Emrat e disa
vendbanimeve madje ishin “sanksionuar” që më parë
dhe mund t’i gjeje si trajta të përdorimit ndër
shqiptarët edhe në regjistrat e organizatave serbe.
Me qëllim që të mos miratonim emra, të cilët nuk
përkonin shumë me vendbanimet përkatëse, apo të
mos ishin emërtime shumë arbitrare, ne propozuam
që secila komunë të kishte komisionin e vet dhe të
bashkërendonte aktivitetin e saj me Komisionin
qendror. Komisioni ka pasur rreth vetes gjeografë,
historianë, arkivistë, etj., të cilët që në fillim kanë
prezantuar gjendjen morfogjeografike, traditën
etnokulturore, historike e gjuhësore si dhe moshën e
vendbanimit. Pas gjithë kësaj, në të gjitha rastet kur
ka pasur dilema, është konsultuar komisioni
komunal, është marrë mendimi me shkrim i
Onomastika e Kosovës 303
banorëve të fshatit, janë organizuar diskutime në
nivel komunal e qendror etj.
Pra, mund të flitet për dobësi të trashëguara, për
të cilat ende ka vend për diskutim, por asnjëherë
nuk mund të flitet për mungesë të seriozitetit
shkencor. Në këtë projekt, si rrallë herë më parë janë
bashkuar: struktura ndërdisiplinore e studiuesve,
puna e disiplinuar, e nëse doni, edhe etika e
përgjegjësisë dhe respektit për shenjat nacionale.

Toponimia e Kosovës dhe vetëdija jonë e rrëgjuar
- E megjithatë ka pasur disa shkrime që e kanë
kundërshtuar dhe e kundërshtojnë këtë projekt!
- Po, e kundërshtojnë ata që luftën për çlirimin e
Kosovës dikur e quanin mentalitet krahinor, ndërsa
sot, vullnetin e popullit të Kosovës për t’u liruar nga
mitet serbe, të projektuara forcërisht edhe përmes
toponimeve, vazhdojnë ta quajnë folklorizëm
shkencor.
E kundërshtojnë ata që, internacionalizimin e
djeshëm, sot e propagandojnë më zëshëm përmes
kozmopolitizmit dhe globalizmit.
E kundërshtojnë madje për arsye se nuk kanë
qenë pjesë e këtij projekti, për arsye se nuk kanë
arritur të realizojnë më shumë patriotizëm në
emërtimin e vendlindjeve të tyre, për arsye se nuk
është dëgjuar më fuqishëm zëri i tyre në Komision,
për arsye se pikëpamjet e Komisionit kanë qenë në
kundërshtim me pikëpamjet që ata kanë shtruar
304 Begzad Baliu
para një dekade a më shumë (!), për arsye se në
emrin e standardizuar të një katundi, thonë “kanë
vënë re edhe arbitraritet”.
Por e kundërshtojnë para së gjithash për arsye se
kështu u përmbysen “parimet” me të cilat ata dekada
me radhë kanë treguar përvojën e tyre shkencore.
E kundërshtojnë madje duke përsëritur një kons-
tatim, të cilin strukturat shkencore dhe politike
serbe e propagandojnë prej më shumë se një she-
kulli: “Toponimia e Kosovës është kryesisht serbe”!
Kush e ka konstatuar këtë dhe me cilat vepra e
studime sintetike të toponimisë së Kosovës? Është
toponimia apo mikrotoponimia kryesisht serbe? Janë
emrat e qyteteve kryesore apo të vendbanimeve
rurale ato që janë kryesisht serbe? Kush i ka bërë
këto matje dhe mbi cilat baza shkencore, mbi cilat
rrafshe historike?
Çfarë mbrojnë ata me këtë diskurs: konceptet e
tyre shkencore, konceptet tashmë të përtypura të
shkencës serbe, apo marrëveshjen e pashait turk me
prejardhje serbe Mustafa Saraxhulldin dhe të kishës
serbe, 500 vjet më parë!
Le të thonë se mbrojnë mendimin shkencor të
Akademisë Serbe, por le të vënë fusnotën në fund të
konstatimit të tyre për toponiminë serbe të Kosovës
dhe këtu nuk ka asgjë të keqe.
Le të thonë se për shkaqe thjesht profesionale po
e mbrojnë kodin e tyre etik profesional dhe këtu nuk
ka asgjë të keqe, e kanë historinë në dhjetëra harta e
arkiva dhe le të merren me të. Edhe ne synojmë
Onomastika e Kosovës 305
pikërisht këtë, që t’u lëmë historinë historianëve,
ndërsa brezave që vijnë t’u lëmë të vendosin për
ardhmërinë e tyre, pra, edhe për emrat e venduani-
meve në të cilat jetojnë. Pse fëmijëve, e fëmijëve të
fëmijëve tanë, t’ua lëmë barrë historinë, atë histori e
cila ka prodhuar të keqen, luftën, urrejtjen.
Le të vazhdojnë të thonë se ne jemi të parët që po
e bëjmë këtë, por të mos bëjnë përpjekje të na bindin
edhe neve, sepse ne e dimë që të tjerët këtë e kanë
bërë që në gjysmën e parë të shekullit XX, e
megjithatë nuk është përmbysur bota.
Serbia këtë e ka bërë nga Kriza Lindore e deri në
fund të shekullit XX, Greqia ka nxjerrë ligj të veçantë
që në vitin 1936 dhe dihet si kanë përfunduar emrat
e vendbanimeve shqiptare në Çamëri, por edhe në
rrethinën e Selanikut; Shqipëria po në këtë kohë pati
miratuar një ligj në vitin 1939 për ndryshimin e
emrave të vendbanimeve, por realizimin e tij e pengoi
Lufta e Dytë Botërore; nuk bëri më pak as
Maqedonia, Mali i Zi, Kroacia etj. Shikoni
emërvendet e fshatrave shqiptare të themeluara në
Ukrainë në shekullin XVIII, dikur quheshin:
Karakurt (sot Zhovtnjovoje), Devneskoje (sot Taz),
Gjeorgjevka (sot Tyshki) dhe Gamovra (sot
Xhandran). Nuk e di nëse kundërshtarët e standa-
rdizimit e dinë se pas vrasjes së Xhon Kenedit, një
ishulli që mbante emrin e tij, iu rikthye përsëri emri i
vjetër. E megjithatë, ende thuhet se Amerika
reflekton shkallën më të lartë të demokracisë!
Dhe sikur të mos u mjaftonte kjo, kundërshtuesit
e këtij projekti, pengesë për realizimin e tij shohin
përdorimin e disa toponimeve a oronimeve të
306 Begzad Baliu
njohura më parë në toponiminë shqiptare brenda
kufijve politikë të Shqipërisë. Si t’i kuptosh
arsyetimet e tyre: amerikanët nuk paskan problem
komunikimi me emrin e qyteteve të tyre, njëherazi
edhe shtete, ndërsa ne shqiptarët paskemi problem
me emra krahinash të humbura etnografike dhe tani
kemi emra vendbanimesh; amerikanët në të vërtetë
nuk paskan problem komunikimi me Parisin e tyre,
ndonëse Parisin e Francës e njeh e gjithë bota, e ne
paskemi problem me Matin a Mirditën, për të cilët
dinë kryesisht etnologët.
Nuk më brengos përkrahja apo kundërshtimi i
standardizimit të toponimisë, më brengos etika e
mendimit shkencor. Kundërshtimi i standardizimit
të toponimisë së Kosovës mbi këto parime nuk është
i ri dhe pa bazë.
E kuptueshme!
- Ku ka mbetur tani puna e Komisionit dhe a është
përfunduar zyrtarisht puna e tij?
- Komisioni e ka përmbyllur punën e tij me
botimin dhe përurimin e “Regjistrit për standardi-
zimin e emërvendeve të Kosovës”. Gjatë punës së tij
prej disa vjetësh janë mbajtur shumë tribuna
shkencore, janë shkruar shumë studime dhe janë
bërë shumë komente për probleme teorike, praktike,
aktuale dhe historike të onomastikës së Kosovës, të
cilat mund të përmblidhen në një vëllim të madh.
Gjatë kësaj kohe unë kam botuar dy vepra të kësaj
natyre: sprovën “Gjendja e toponimisë shqiptare në
Ballkan” (Prishtinë, 2004) dhe përmbledhjen me
Onomastika e Kosovës 307
studime “Demitizimi dhe standardizimi i
onomastikës së Kosovës” (Tiranë, 2006).

Austriakët e vitit 1918, shembulli që duhet ta
ndjekin ndërkombëtarët sot
- Cilët janë hapat e mëtejmë në aspektin juridik?
- Standardizimi i oikonimisë së Kosovës nuk është
vetëm çështje juridike, por, edhe po të ishte, nuk do
të ishte çështje e Komisionit tonë. Me punën e tij dhe
të bashkëpunëtorëve në gjithë Kosovën, ky Komision,
toponiminë e standardizuar e ka bërë realitet të
përditshëm në shkallë të shoqërisë. Dëgjojeni
popullin se si i përdor emrat e vendbanimeve të
Kosovës, lexojeni shtypin. Ditë më parë dëgjuam një
intervistë të presidentit në televizion dhe vura re me
kujdes se si ai përdorte të dy format toponimike të
disa vendbanimeve. Këtë realitet e kanë kuptuar të
gjitha strukturat shtetërore, vendore e
ndërkombëtare, sidomos ata që bashkëpunojnë
drejtpërdrejt me qytetarët e Kosovës, duke përfshirë
këtu edhe KFOR-in dhe UNMIK-un, edhe pse këtë
nuk e thonë hapur. Meqenëse UNMIK-u pritet të
largohet, KFOR-it do t’i propozoja që me toponiminë
e Kosovës të veprojë ashtu sikur bëri ushtria
austriake në vitin 1918 në Shqipërinë Veriore, kur
për hartat e tyre model emërtimi mori trajtën që
përdorte popullata vendore e secilit fshat, ndërsa
krahas trajtave shumëgjuhësore, lokale dhe
krahinore, shënonin vetëm trajtën shqipe, e ne do të
thoshim këtu vetëm trajtën e gjuhës së popullit që
jeton në atë vendbanim. Prej përvojës historike të
kësaj kohe ndërkaq do të mund të mësonin edhe
308 Begzad Baliu
disa kryebashkiakë tanë. Në dokumentet e kësaj
kohe kujtohet se si nëntëmbëdhjetë kryetarë
katundesh për një ditë kishin kërkuar në zyrat e
Komandës qendrore austriake, që “emrat e
katundeve të tyre të shqipëroheshin”.
Dua të kujtoj me këtë rast se gjatë kësaj kohe
kemi pasur përkrahjen edhe të institucioneve
akademike të Tiranës. Mbase nuk është larg dita kur
edhe në Tiranë të nisë iniciativa për pasurimin e
strukturës gjuhësore shqiptare të toponimeve të
Shqipërisë, pra, jo vetëm të oikonimeve, por edhe të
oronimeve, hidronimeve etj. Dhe pse të mos ndodhë.
Problemet e standardizimit të emërvendeve, të
simboleve dhe madje të miteve nacionale edhe jashtë
kufijve të tyre shtetërorë, shumë shtete po i
diskutojnë dhe po vihen në mbrojtje të tyre, herë në
mënyrë të heshtur brenda institucioneve akademike
dhe herë me zë përmes institucioneve politike:
Greqia, Maqedonia, Serbia, Mali i Zi, Bosnja e
Hercegovina, Kroacia etj.
Së shpejti, në Tiranë pritet të dal nga shtypi
“Fjalori enciklopedik shqiptar”, i Akademisë së
Shkencave të Shqipërisë, në të cilin, të gjitha
vendbanimet e Kosovës, burim themelor kanë
formën apo trajtën e standardit, të cilin e kemi
paraqitur në fazën e fundit të “Regjistrit të
standardizuar të emërvendeve të Kosovës”. Në këtë
mënyrë Komisioni ka përmbushur edhe një prej
synimeve të tij, përfshirjen e emërvendeve të
standardizuara të Kosovës në botimet akademike.
Onomastika e Kosovës 309

TË JETOSH NË “LAGJEN E ALBANOLOGËVE”

Po tejkalohet modeli shkencor i shekullit XIX
- I nderuari z. Baliu, keni një kohë të gjatë që
merreni me studime albanologjike. A mund të na thoni
se në ç’nivel është shkenca albanologjike te ne?
- Në shekullin XXI studimet albanologjike hyjnë jo
vetëm si dije që kanë trashëguar shkollën evropiane
të shek. XIX apo konceptet nacionale – ideologjike të
gjysmës së dytë të shekullit XX, por si shkencë e
linguistikës evropiane dhe metodave kërkimore të saj
pothuajse në të gjitha fushat e dijes humanistike:
nga arkeologjia e mitologjia deri te, bie fjala,
antropologjia e semasiologjia. Në aspektin e
organizimit, institucionet shkencore albanologjike,
kudo ku janë, kanë informacione të plota
koordinuese dhe prani të përhershme të
personaliteteve shkencore në të gjitha projektet
kombëtare. Në Konferenca albanologjike gjithnjë e
më shumë shtohet numri i studiuesve të rinj me
përgatitje teorike të shkollave moderne evropiane dhe
310 Begzad Baliu
gjithnjë e më pak në krye të tyre shohim “të njëjtat
këmisha”, sikur shprehej dikur Elsie.
Shkenca e albanologjisë i ka tejkaluar tashmë
disa çështje, që vetëm disa dekada më parë i
konsideronte themelore në projektet nacionale të saj.
Në fushë të historisë, problemin e dikurshëm të
gjenezës së popullit shqiptar e konsideron të mbyllur
dhe të pranuar prej institucioneve ndërkombëtare pa
domosdoshmërinë e mitizimit të saj; çështjen e
formimit të kombit shqiptar tashmë e diskuton në
kontekst të identitetit të saj evropian; projektimin e
historisë së popullit shqiptar e konsideron jo si një
histori të Shqipërisë, që në të vërtetë ishte histori e
kufijve shtetërorë e politikë, por si një histori
kombëtare e popullit shqiptar në kufijtë e tij
etnografikë. Brenda këtyre kritereve metodologjike
pritet të realizohet projekti i ri i historisë së popullit
shqiptar, enciklopedisë së popullit shqiptar etj.,
ndonëse për shkaqe të caktuara në periudhën
transitore të kësaj kohe në Tiranë kanë përfunduar
të ashtuquajturat projekte kalimtare “Historia e
popullit shqiptar” deri në vitin 1912 dhe “Fjalori
enciklopedik shqiptar”.
Në fushë të filologjisë, ka tejkaluar studimin me
çdo kusht të problemeve gjuhësore me karakter
historik dhe madje me metodologji historiciste,
ndërsa gjithnjë e më shumë merret me çështje
pragmatike të nevojave të saj: fjalorët elektronikë,
fjalorët terminologjikë, diskutimin e standardit
gjuhësor në kontekst të rrethanave të reja,
problemin e standardizimit të onomastikës etj.
Qendrat e studimeve albanologjike në Prishtinë
Onomastika e Kosovës 311
tashmë janë pjesë e projekteve mbarëkombëtare,
sikur është Komisioni ndërakademik për gjuhën
shqipe, në të cilin tash sa kohë po diskutohen jashtë
prirjeve ideologjike dhe dogmatike disa çështje të
standardit të shqipes, ndërsa pas disa vitesh pune
një komision ekspertësh në shkallë Kosove i ka
dhënë fund draftit të parë të standardizimit të
emërvendeve të Kosovës.
Në fushë të letërsisë, përveç kthimit të autorëve të
ndaluar, në Tiranë është zgjeruar metoda shkencore
e studimit, ndërsa në Prishtinë gjithnjë e më shumë,
madje edhe nga brezi i ri i studiuesve, po provohet i
ashtuquajturi “studim personal” i autorëve dhe
veprave letrare.
Në fushë të ndërkombëtarizimit të albanologjisë,
Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe
Kulturën Shqiptare paraqet institucionin më të
rëndësishëm kombëtar, përmes të cilit bëhet i
mundur popullarizimi i albanologjisë si shkencë dhe
i historisë e kulturës shqiptare si pjesë e kulturës
universale.

Synimet e Institutit Alb-Shkenca
- Jeni njeri prej drejtuesve në Institutin Alb-
Shkenca. Konkretisht, drejtoni Seksionin e
Albanologjisë. Cili është synimi i këtij institucioni për
zhvillimet albanologjike?
- Instituti Alb-Shkenca është njëri prej projekteve
besoj më serioze që studiuesit shqiptarë kanë krijuar
viteve të fundit. Nga viti 2002 ai ka funksionuar si
312 Begzad Baliu
forum elektronik rreth të cilit janë bashkuar mbi
1800 studiues dhe ekspertë të fushave të ndryshme.
Gjatë këtyre viteve, nga komunikimi me këtë forum,
kanë përfituar mijëra studentë, studiues e ligjërues
universitarë (kryesisht shqiptarë) të shpërndarë në të
gjitha anët e botës. Vitin që shkoi u mbajt Kuvendi i
Parë i këtij forumi në Tiranë dhe u pa e arsyeshme
që të përtokësohet puna e tij, pra, të regjistrohet
fillimisht si Institutit legal në Tiranë, në Prishtinë
dhe në Shkup. Sivjet do të mbahet Kuvendi i Dytë në
Prishtinë, më 15-16 gusht 2007 dhe në kuadër të tij
do të organizohen disa konferenca shkencore nga
fusha e albanologjisë, mjekësisë, mjedisit, shkencave
të natyrës, teknologjisë e informatikës etj. Në
Seksionin e Albanologjisë do të kumtohen disa
kumtesa për perspektiven e albanologjisë në vend
dhe në botë, ndërsa do të organizohet edhe një
seancë për “Ndre Mjedën”, në përvjetorin e tij të
vdekjes.
Kur kujtoj punën që është bërë në Forum,
frikësohem se zyra e Institutit Alb-Shkenca nuk do
të mund të luajë rolin që ka pasur dhe që do të ketë
Forumi. Forumi, që po i paraprin Institutit, ka bërë
të mundur një jetë të secilit prej nesh në “Lagjen e
albanologëve”, pavarësisht ku kemi qenë dhe
pavarësisht ku kemi jetuar.
Instituti Alb-Shkenca është formuar jo për të
punësuar njerëz, po për të bashkuar studiuesit rreth
projekteve të caktuara shkencore. Le të besojmë se
Instituti Alb-Shkenca do të ndihmojë çintegrimin
politik, partiak, klanor dhe madje inferior të disa prej
institucioneve tona shkencore.
Onomastika e Kosovës 313
Albanologjia në Poloni
- Kohë më parë në Poloni u mbajt Konferenca
shkencore “Kosova sot”, ku, mes përfaqësuesve nga
Kosova, ishit edhe Ju. A mund të na flisni diçka në
lidhje me këtë konferencë dhe rezultatet e saj?
- Universiteti “Nikolla Kopernik” nё Torunj,
Poloni, organizoi konferencën shkencore ndёrko-
mbёtare “Kosova sot”. Konferenca i zhvilloi punimet
nga data 26 - 28. 3. 2007.
Nё kёtё konferencё shkencore kanё marrё pjesё
me kumtesat e tyre studiues nga qendrat
universitare dhe shkencore tё Polonisë (Torunj,
Poznanj, Gnjiezno, Varshavё), si dhe tё Rusisë, tё
Shqipёrisё, tё Kosovës, tё Bullgarisë, tё Gjermanisë
dhe tё Serbisë. Nga Kosova ishin të ftuar edhe kolegë
nga Akademia e Shkencave, Instituti Albanologjik,
Universiteti i Prishtinës, dhe nga Instituti për
Mbrojtjen e Monumenteve në Pejë. Të gjitha
kumtesat e paraqitura nga autorët e tyre apo të
lexuara në mungesë, janë shoqëruar me pyetje të të
pranishmëve dhe me diskutime të gjera.
Konferenca ishte rezultat i punës shumë të
madhe që seminaristët e deridjeshëm të Seminarit
Ndërkombëtar të Gjuhës, Letërsisë dhe Kulturës
Shqiptare në Prishtinë, po bëjnë për përhapjen e
kulturës shqiptare në Poloni dhe për çështjen e
Kosovës në veçanti. Nga vijuesit e Seminarit të
Prishtinës, në qendrat universitare të Polonisë janë
formuar bërthama të qëndrueshme albanologjike dhe
organizuese të aktiviteteve kulturore e shkencore. Ky
është brezi i dytë i albanologëve polakë, pas atij brezi
314 Begzad Baliu
që u prinin albanologët Vacllav Cimohovski (linguist)
dhe Pajakovski (historian), mbrojtës të përkushtuar
të tezës ilire të prejardhjes së popullit shqiptar e të
gjuhës shqipe. Brezi i dytë i albanologëve (Sawicka,
Mindak, Jarek), tani mbajnë përgjegjësinë e drejtimit
të institucioneve shkencore e kulturore në Varshavë,
Poznanj dhe Torun. Ata kanë nxjerrë pas vete edhe
brezin e tretë të albanologëve, të cilët në konferencën
shkencore sollën rezultate serioze, në përmasat që
sot paraqet albanologjia në qendrat shkencore
evropiane.
Ndër të pranishmit kishte mjaft diskutime dhe
interesime për historinë e gjuhës, strukturën
gramatikore dhe perspektiven e institucioneve
albanologjike, jo vetëm në Kosovë, por edhe në
Shqipëri.
Kumtesat e tyre për trashëgiminë shpirtërore dhe
materiale të Kosovës, përveçse me gjuhën,
trashëgiminë dhe historinë shqiptare, shumë
studiues i kishin pasuruar edhe me elemente të
gjuhës dhe kulturës boshnjake, serbe, gorane etj.
Nё kёtё konferencё, studiues nga fusha e
gjuhёsisё, e letёrsisё, e folklorit, e historisë, e
etnologjisë, e muzeologjisë, e antropologjisë, e
shkencave politike, e shkencave tё komunikimit dhe
analistë tё fushave tё tjera, pёr tri ditë me radhë, nё
pesë seanca shkencore, diskutuan pasurinë
shpirtërore, materiale, fetare dhe identitetare të
Kosovës.
Pjesëmarrësit e kësaj konference i kanё
konsideruar shumë tё rёndёsishme rezultatet e kësaj
Onomastika e Kosovës 315
konference, prandaj besojnë se me mendimin e tyre
shkencor do tё ndihmojnë zhvillimet e reja kulturore
dhe shkencore nё Kosovё. Ata besojnё se me fjalёn e
tyre kanё ndihmuar mendimin shkencor, politik dhe
kulturor tё Kosovёs, nё kontekstin historik dhe
aktual tё saj.
Në fund të kësaj konference njëzëri kanë miratuar
edhe një deklaratë për Kosovën. Ata kanë konstatuar
se pavarёsia e Kosovёs ёshtё zgjidhja mё e mirё pёr
ardhmёrinё e kёtij vendi dhe pёr tё qytetarёt e saj.
- Një pjesë të studimeve tuja ua keni kushtuar
edhe profesorëve Jup Kastrati dhe Eqrem Çabej. Pse,
cili ishte motivi?
- Pasi ju me pyetni edhe për motivin, po nisem
nga ky fakt. Fëmijëria dhe rinia ime lidhet me kohën
e lulëzimit të brezit të idealistëve dhe duket që diçka
të jetë mbjellë edhe në ndërdijen time. Fillimisht kam
pasur në dorë veprën e Profesor Çabejit. Ajo është
sinteza e madhe e shkollës evropiane të
albanologjisë, prandaj nuk kam mundur të ndahem
lehtë. Me Profesor Jup Kastratin më ka lidhur, madje
miqësisht, vepra e Profesor Çabejit. Te ky albanolog
kam gjetur tërësinë e mendimit shkencor në fushë të
albanologjisë. Përtej një albanologu, ai është, sikurse
e kam thënë disa herë, arkivi i madh i qytetërimit
shqiptar, prej të cilit nuk mund të tërhiqesh shpejt.
Dhe pse të tërhiqesha. Nëse nga kërkimet e mia në
veprën e Çabejit kam botuar një bibliografi të
studimit të saj në Kosovë, nga kërkimet në arkivin e
Profesor Jup Kastratit kam botuar të parën
monografi albanologjike në fushë të bibliografisë. Kjo
është arsyeja pse veprën time për Profesor Çabejin
316 Begzad Baliu
fillimisht e kam projektuar në tre vëllime, ndërsa
kërkimet për Profesor Jup Kastratin nuk i kam
përcaktuar, sepse trashëgimisë së tij në studimet e
mia albanologjike, do t’i kthehem ashtu sikur i
kthehem terrenit për të mbledhur njësi onomastike,
sa herë shteroj skedarin e studimit të saj.

Toponimia e Kosovës dhe etika jonë e rrëgjuar

- Kohëve të fundit njëra ndër temat që ka zgjuar
shumë interesim dhe që është mjaft e diskutuar është
edhe çështja e onomastikës. Ju keni qenë pjesëmarrës
në Komisionin për standardizimin e toponimisë së
Kosovës. Dihet se është përfunduar pjesa profesional.
Cilët janë hapat e mëtejmë në aspektin juridik?
- Standardizimi i oikonimisë së Kosovës nuk
është vetëm çështje juridike, por, edhe po të ishte
kështu nuk do të ishte çështje e Komisionit tonë. Me
punën e tij dhe të bashkëpunëtorëve në të gjithë
Kosovën, ky Komision, toponiminë e standardizuar e
ka bërë realitet të përditshëm në shkallë të
shoqërisë. Dëgjojeni popullin se si i përdorë emrat e
vendbanimeve të Kosovës, lexojeni shtypin. Ditë më
parë dëgjuam një intervistë me presidentin dhe vura
re me kujdes se si ai përdorte të dy trajtat
toponimike të disa vendbanimeve. Këtë realitet e
kanë kuptuar të gjitha strukturat shtetërore vendore
e ndërkombëtarëve, sidomos ata që drejtpërdrejt
bashkëpunojnë me qytetarët e Kosovës, duke
përfshirë këtu edhe KFOR-in dhe UNMIK-un edhe
pse këtë nuk e thonë hapur. Meqenëse UNMIK-u
pritet të shkoj vitin që vjen, KFOR-it do t’i propozoja
që me toponiminë e Kosovës të veprojë ashtu sikur
Onomastika e Kosovës 317
bëri ushtria austriake në vitin 1918, kur për hartat e
tyre model emërtimi mori trajtën që përdorte
popullata vendore e secilit fshat, ndërsa krahas
trajtave shumëgjuhësore, lokale dhe krahinore,
shënonte vetëm trajtën shqipe, e ne do të thoshim
këtu vetëm trajtën e gjuhës së popullit që jeton në
atë vendbanim.
Prej përvojës historike të kësaj kohe ndërkaq,
do të mund të mësonin edhe disa kryebashkiakë
tanë. Në dokumentet e kësaj kohe kujtohet se si
nëntëmbëdhjetë kryetarë katundesh për një ditë
kishin kërkuar në zyrat e Komandës qendrore
austriake, që ‘emrat e katundeve të tyre të
shqipëroheshin’.
Dua të kujtoj me këtë rast se gjatë kësaj kohe
kemi pasur përkrahjen edhe të institucioneve
akademike të Tiranës, madje nuk është e largët koha
kur edhe në Tiranë të nisë iniciativa për pasurimin e
strukturës gjuhësore shqiptare të toponimeve të
Shqipërisë, pra, jo vetëm të oikonimeve, por edhe të
oronimeve, hidronimeve etj.
Dhe pse të mos ndodhë.
Problemet e standardizimit të emërvendeve, të
simboleve dhe madje të miteve nacionale edhe jashtë
kufijve të tyre shtetëror, po i diskutojnë dhe po vënë
në mbrojtje të tyre, kur heshtur brenda
institucioneve akademike dhe kur me zë përmes
institucioneve politike, edhe vendet tjera të rajonit:
Greqia, Maqedonia, Serbia, Mali i Zi, Bosnja e
Hercegovina, Kroacia etj.
Këtë vit del nga shtypi “Fjalori enciklopedik
shqiptar”, në të cilin, të gjitha vendbanimet e
318 Begzad Baliu
Kosovës janë përfshirë sipas standardit të ri. Në këtë
mënyrë Komisioni ka përmbushur edhe një prej
synimeve të tij, përfshirjen e emërvendeve të
standardizuara të Kosovës në botimet akademike.

- Çfarë mund të na thoni për punën tuaj në fushë
të albanologjisë?
- Vazhdoj të punoj në këtë fushë duke përcjellë
botimet akademike, konferencat shkencore dhe
projektet e institucioneve shkencore kudo ku
realizohen ato. Natyrisht, për aq sa arrij duke qenë
edhe pjesëmarrës i këtyre zhvillimeve. Vitin që shkoi
botova dy vepra. Vepra të tjera presin në shtyp. Jam
në fazën e parë të finalizimit të asaj pjese të
kërkimeve shkencore, të cilën e kam realizuar gjatë
procesit të studimit të albanologjisë, jo si kërkim, po
si mësim.
- Momentalisht ligjëroni në Fakultetin e Mësuesisë.
A mendoni se kuadrot që do të dalin nga ky fakultet
do të plotësojnë boshllëkun e krijuar në shkollat tona
për kuadro profesionale në ciklin e ultë?
- Unë kam kaluar një kohë të gjatë larg
institucioneve arsimore dhe nuk më lejohet të flas
për një institucion në të cilin punoj pak më shumë
se një vit. E di se Fakulteti i Mësuesisë është
ndërtuar sipas programeve, sot më të avancuara, që
njeh arsimi kanadez dhe shtetet skandinave.
Natyrisht unë e vlerësoj ketë dhe ndjehem mirë në
një institucion si ky, por duke parë gjendjen në
shkallë të arsimit të Kosovës, frikësohem se po i
shikojmë shumë të tjerët dhe po e harrojmë veten.
Onomastika e Kosovës 319
Ne kemi nga njëzet studentë në një program, ndërsa
me profile të tilla nuk i kemi të diplomuar as
gjysmën e arsimtarëve në qytetet kryesore të
Kosovës. Frikësohem se Kosova është shumë e varfër
që të imitojë me çdo kusht më të pasurit. Lutem të
mos kem të drejtë.
320 Begzad Baliu
Onomastika e Kosovës 321

GJUHA, IDENTITETI DHE
HISTORIA
322 Begzad Baliu
Onomastika e Kosovës 323

KONSULTA GJUHËSORE E PRISHTINËS DHE
MOTOJA “NJË KOMB – NJË GJUHË LETRARE”

Tri paradigmat ideologjike

Kam vendosur të merrem me idenë iluministe
“Një komb – një gjuhë” të Profesor Ali Hadrit për disa
arsye: teksti i Profesorit të njohur Ali Hadri nuk
është fjalë hyrëse e Konsultës, nuk është referat e
madje as tekst i shkruar. Fjala është për një
diskutim gjithsesi të programuar, i cili bëhet moto
politike, kulturore dhe madje morale e kohës. Do të
doja që këtë tekst diskutimi njëkohësisht ta quajmë
Manifest të Lëvizjes Iluministe të Kosovës së viteve
’68 -, sado mund të mos i plotësojë të gjitha normat
e një manifesti, në kuptimin historik, të cilin si
duket Profesor Hadri as që e ka menduar për t’i
dhënë një ngjyrim të tillë atëherë kur e ka diskutuar.
Titullin e këtij diskutimi e nxjerrin gazetarët a
redaktorët e gazetës “Rilindja”, por që u botua si
kryeartikull në revistën “Përparimi”, e cila gjithashtu
botoi konkluzionet e Konsultës së Prishtinës.
324 Begzad Baliu
Profesor Ali Hadri ishte historian me dhunti të
jashtëzakonshme dhe e dinte se gjuha kombëtare
ishte njëra nga çështjet e mëdha të popujve
evropianë disa shekuj më parë. Fjala e tij dhe motoja
“një komb – një gjuhë, një drejtshkrim” ishin
mendime të një militanti që me konceptet e tij teorike
përmblidhte filozofinë dhe lëvizjen kombëtare të
rinisë studentore të kohës. Në kontekstin historik të
Rilindjes ai i përgjigjej Manifesitit të Vaso Pashës
“Feja e shqiptarit është shqiptaria”, në kontekstin
gjuhësor parullës së Gjergj Fishtës =“Bashkim
dialektesh – dasi zemrash; dallim dialektesh –
bashkim zemrash”, ndërsa në kontekstin politik
sindromit maqedon të projektuar në kabinetet e
politikëbërjes jugosllave: shiptari i albanci.
Le të përvijojmë tekstin e Profesor Hadrit, duke
nxjerrë fjalët nyje, përkatësisht idetë kryesore në
kontekst të zhvillimeve të kohës, në kontekst të
projekteve gjuhësore nga vitit 1952 e këndej dhe në
kontekst të dy referuesve të tjerë: Kostallarit në
Shqipëri e Arshi Pipës më vonë në Amerikë.
Konceptet për shqipen standarde, përkatësisht
motot e tyre, Hadri dhe Kostallari i ndërtonin mbi
disa paradigma, të cilat i diktonin vetëdijet e tyre
historike, përkatësisht ideologjitë e kohës: ‘vetëdije
kombëtare’ (Hadri); ‘vetëdije kombëtare dhe
ideologjike, mbështetur në doktrinën e Marksit,
Engelsit dhe Enver Hoxhës’ (Kostallari).
Arritjet e Konsultës së Prishtinës Hadri i shihte
si ‘projekt madhor të Rilindjes Kombëtare Shqiptare
dhe të Kongresit të Manastirit’; ndërsa Kostallari më
vonë, Kongresin e Drejtshkrimit se shihte si ‘synim
Onomastika e Kosovës 325
konvergjent të Rilindjes, Kongresit të Manastirit,
Komisisë Letrare të Shkodrës, Kongresit Arsimor të
Lushnjës dhe Konsultës së Prishtinës’.
Në diskutimin/tekstin programatik të Profesor
Hadrit, sikur ndodh përgjithësisht në të gjitha
diskutimet e kohës, mund të evidentohen shprehje të
ndërtuara mbi modele tipike të kohës: ‘progres,
Shqipëri socialiste, devizë’ etj., të cilat te Profesor
Kostallari, sigurisht janë më të sforcuara: ‘Pikëpamje
divergjente, lokaliste e partikulariste, antikombëtare
e antidemokratike, antihistorike’ etj.
Ndonëse, disa vjet më vonë,
koncepteve/përvojës së Ali Hadrit dhe Androkli
Kostallarit do t’iu përgjigjet Arshi Pipa, me fjalësin
refuzues, i cili tejkalon diskursin e komunikimit për
çështje gjuhësore: ‘propagandë’, ‘stalinizëm’,
‘simpatizues’, ‘agjentë’, ‘stalinizëm shqiptar’;
‘antistalinizëm jugosllav’(!).

Tri paradigmat historike

Shikuar në kontekstin historik të kohës, në
Konsultën e Prishtinës angazhimi i pjesëmarrësve
kishte të bënte me pozitën politike të shqiptarëve në
Jugosllavi: popull/komb, (komb/kombësi), meqenëse
ajo binte pikërisht në kohën e avancimit të statusit
të Kosovës. Pra, lufta bëhej jo vetëm në gjuhë dhe
për gjuhën, por në gjuhë dhe për statusin kombëtar
dhe politik. Po kështu mund të thuhet edhe për
rrethanat e sendërtimit të kësaj ideje në Tiranë,
326 Begzad Baliu
ndonëse rrugët e planifikimit gjuhësor mes Tiranës
dhe Prishtinës ishin të ndara. Në Tiranë, lufta bëhej
në gjuhë / për statusin shoqëror të një dialekti,
ndërsa në Prishtinë, lufta bëhej në gjuhë / për
statusin politik të një populli, pozita e të cilit
qëndronte mes kombësisë dhe kombit 89 .
Gjuha, në këto rrethana (gjendja postbrioniane),
nga Profesor Hadri, identifikohej si veçori e
thelbësore e qenies kombëtare, ndërsa për Profesor
Kostallarin, ajo ishte koncept shkencor: qenie
shoqërore. Gjithashtu, Profesor Hadri, këtë moment
historik e lidhte me shenjat e largëta të traditës së
Rilindjes Kombëtare, përkatësisht Rilindjen
Shqiptare, sikur shprehej ai, për t’iu dhënë kështu
Konkluzioneve të Konsultës karakterin e
përgjithshëm iluminist dhe historik njëkohësisht.
Vendimet e tubimeve gjuhësore të vitit ’52, si në
Tiranë ashtu edhe në Prishtinë, shënojnë kthesa
gjithsesi historike, të cilat nuk kishin ndodhur që
nga Kongresi i Manastirit dhe Komisia Letrare e
Shkodrës, sado diskutimi për shqipen standarde
nuk kishte pushuar asnjëherë.

89
Kohëve të fundit vendimi për gjuhën standarde po diskutohet si për
mundësinë e zgjedhjes së Kosovës mes ‘gjuhës’ dhe ‘kombit’. Në të
vërtetë shqiptarët atëherë mund të zgjidhnin mes gjuhës së njësuar
dhe secesionizmit gjuhësor. Por, ata vendosen për shenjat nacionale
(gjuhën , flamurin, referencat historike: Teutën, Skënderbeun,
Kuvendin e Arbërit, Lidhjen e Prizrenit, Festën e Flamurit,
Kongresin e Manastirit etj.), të cilat i kanë paraprirë njësisë
kombëtare, në kohën që nuk mund të vendosnin për bashkimin
kombëtar. Në Kosovë, për këtë ide angazhohej Lëvizja ilegale
shqiptare dhe bardi i saj historik Adem Demaçi.
Onomastika e Kosovës 327
Vendimi i Rezolutës së Prishtinës në vitin 1952,
ishte njëri prej tri vendimeve kyçe, i cili do të
përmbyset në vitin 1968 dhe do të përmbyllet në
vitin 1972. Në vitin 1952 u vendos që gjuha e
shkrimit në Kosovë të jetë: gegnishtja (as shkodrani-
shtja as elbasanishtja) me nëndialektet e ndryshme
të saj: kosovarishten dhe dibranishten’. Lejohej
gjithashtu ‘përvetësimi nga elbasanishtja e shkrodra-
nishtja ajo që ishte për t’u përvetësuar’. Fjalori
ndërkaq mund të pasurohej ‘nga të gjitha dialektet’.
Ishte kohe kur shqiptarët përkatësisht gjuha
shqipe rrezikohej nga i ashtuquajturi sindrom
maqedon, për të krijuar një gjuhë kosovare, as gege
as toske, po me strukturë gramatikore gege e leksik
të gegërishtes e të toskërishtes, përballë një vendimi
të përkundërt që përgatitej të merrej në Tiranë, sipas
së cilit gjuha shqipe duhej të kishte strukturën
gramatikore toske, ndërsa të lëvrohej për aq sa
lejohej edhe leksiku i gegërishtes.
Rëndësia historike e këtyre vendimeve,
pavarësisht rezervave dhe përjashtimit të plotë të
diskutimit / mbrojtjes së vendimeve të vitit 1952,
apo edhe vitit 1957 e 1963, përkujtohet dhe
vlerësohet edhe në Konkluzionet e Konsultës së
Prishtinës, më 1968.
Duke u mbështetur në paradigmën historike se
‘njësimi i gjuhës shqipe paraqet progresin më të lartë
të shoqërisë shqiptare’, një ide kjo themelore e
Rilindjes dhe një Rilindje e vërtetë e kohës, bardët e
këtyre vendimeve vendosën që gjuhë letrare e
shqiptarëve në Kosovë të jetë gjuha e vendit amë; që
projekti i Ortografisë së Tiranës, i vitit 1967 të jetë
328 Begzad Baliu
bazë e diskutimit në Konsultën e Prishtinës e jo
vendim, ndërsa Projekti definitiv dhe forma zyrtare
përkatësisht e zyrtarizimit të bëheshin në Shqipëri 90 .
Në dukje të parë, këto janë vendime politike, por
mbështetja e tyre në të vërtetë ishte dhe e natyrës
shkencore. Në Kosovë, nuk kishte ekspertë të
mjaftueshëm për diskutimin dhe zgjidhjen e disa
problemeve gramatikore të strukturës së shqipes.
Frika e drejtë nga mungesa e bazave të
shëndosha shkencore në Kosovë, më saktë do të
sintetizohet nga Kostallari në vitin 1972. Sipas tij
zotërimi i normës në Kosovë nuk ishte në shkallë të
masave të gjera, po në shkallë të krijimtarisë letrare,
ndërsa tek arbëreshët e Italisë vetëm në shkallë të
përpjekjeve. Pra, sikur shihet theksohen tri nivele të
perceptimit të deriatëhershëm të normës letrare:
(Shqipëri-Kosovë-Arbëreshët e Italisë), sado lihej të
kuptohej se në planifikimin gjuhësor në Kosovë
prihej në të gjitha rrafshet. Vendimet e Konsultës
Gjuhësore të Prishtinës, që në të vërtetë ishin
vendimet e Ortografisë së Tiranës së vitit 1967,
tashmë ishin të obligueshme në institucionet
shkencore e kulturore, në shtypin e shkruar e
programet elektronike. Funksioni i pozitës politike të
popullit shqiptar jo në shkallë të pakicës kombëtare

90
Sa për kujtesë mund të identifikohen edhe dy mesazhe, që lidhen me
dy skajet e përpjekjeve për gjuhën: Mesazhi i vitit 1952 i shkonte
Kryetarit të Jugosllavisë Titos, pra institucionit më të lartë shtetëror
Jugosllav, ndërsa mesazhi i vitit 1968 i shkonte Universitetit
Shtetëror të Tiranës, përkatësisht institucionit më të lartë arsimor në
Shqipëri.
Onomastika e Kosovës 329
po në shkallë të kombësisë shfrytëzohej për
ndërtimin e një uniteti të ri të kulturës kombëtare.
Për shkak se vendimet e Konsultës së Prishtinës
do të sendërtohen mbi konceptet themelore të një
akti historik dhe të drejtuesve të prirë nga vetëdija
historike, nuk do t’i duhet shumë kohë që edhe ajo
pas pak vjetësh të bëhet edhe vetë referencë
historike.
Në vendimet e Rezolutës së Kongresit të
Drejtshkrimit, Konsulta shkencore e Prishtinës
(1968), si referencë gjuhësore-historike, radhitet në
paragrafin e tretë, menjëherë pas referencave
politiko-ideologjike dhe referencave linguistike.

Gjuha e njësuar - si sinonim i njësimit kombëtar

Konsulta e Prishtinës merr konotacione të
veçanta edhe për disa arsye: Ajo organizohet prej
institucioneve arsimore – shkencore (Institutit
Albanologjik, Katedrës së Gjuhës dhe Letërsisë
Shqipe) dhe përkrahej njëanshëm nga institucionet
politike shtetërore (LKJ në Kosovë) e nga Lëvizja
ilegale shqiptare e kohës. Konsulta e Prishtinës,
është njëra nga ngjarjet kulturore, arsimore,
shkencore dhe politike e kohës, te realizimi dhe
synimi i të cilës duan të gjejnë idealet e tyre të gjithë.
Kjo është arsyeja pse Konsulta merr përmasa
tipike historike të një lëvizjeje iluministe: me gjuhën,
kulturën, popullin/kombësinë/kombin, mitet,
simbolet.
330 Begzad Baliu
Po kështu mund të thuhet edhe për qëndrimin e
qeverisë shqiptare. Përkrahja e Partisë Komuniste
Shqiptare këmbëngulte në të drejtat kulturore,
gjuhësore dhe politike të shqiptarëve në Jugosllavi
brenda shoqërisë jugosllave.
Në këtë kohë vëmë re pranimin e kujdesshëm
nga qeveria shqiptare të politikës së përpjekjeve
kulturore dhe kombëtare të shqiptarëve në
Jugosllavi. Në fjalorin politik, arsimor dhe kulturor
të institucioneve të Tiranës është i pranishëm
etnonimi kosovar dhe përcaktimi i vlerave kulturore
me këtë sintagmë identifikuese (‘refuzuese’!): ‘letërsia
nga Kosova’, ‘kosovarët’, ‘shkrimtarë kosovarë’, pra
asnjëherë, nëse jo shkrimtarë shqiptarë nga Kosova,
atëherë së paku shkrimtarë shqiptarë nga
Jugosllavia. Kjo qon deri te ‘reagimi’ përkatësisht
kërkesa e studiuesve dhe krijuesve nga Kosova, që
“në përparimin e bashkëpunimit në lëmin e letërsisë,
t’i kushtohej kujdes përfaqësimit të mbarë letërsisë
shqiptare në historinë e letërsisë, antologjitë e
ndryshme dhe në botime të tjera” 91 .
Në Kosovë ndërkaq botohej letërsi e shkruar
kryesisht në dialektin toskë, e cila duke pasur
përmbajtje kryesisht sentimentale, bëhej shumë

91
Bashkëkohësit më vonë kanë folur edhe për të ashtuquajturin
‘refuzim të identitetit jugosllav dhe statusit të një ‘Republike’ që
shqiptarëve iu afrohej si ‘dhuratë’ për barazi nacionale dhe
shtetërore. Sotme nuk e di a ia vlen të verifikohet ‘ky fakt politik’
për hir të gjuhës. Në rrethana të një diskutimi më të gjerë ndoshta
po të përjashtohet aspekti historik i identifikimit tonë si kosovar,
pikërisht këtu do të duhej të kërkonim ‘barazimet’ shqiptar (komb)/
kosovar (kombësi).
Onomastika e Kosovës 331
shpejt e popullarizuar mes lexuesve 92 .
Në anën tjetër
botoheshin fjalorë të gegërishtes e të toskërishtes:
Gazulli, ‘Bashkimi’, Tase, Kristoforidhi.
Me të gjitha këto përpjekje, institucionet dhe
bardët e tyre, të përkrahur në mënyrë masive nga
populli shqiptar, përplotësojnë projektin e tyre të
madh kombëtar dhe historik njëkohësisht: shqipen
standarde për të gjithë shqiptarët.

Në vend të përfundimit
Kisha dashur që kumtesën time për Konsultën e
Prishtinës ta përmbyll me një sinopsis për pozitën e
gjuhës shqipe gjatë këtij gjysmë shekulli.
Gjuha shqipe në Kosovë ka rrëshqitur prej
rrezikut të sindromit maqedon (1952) dhe ideologjisë
jugosllave (1968), deri te sindromi malazias: gjuha si
atdhe (1990- e tutje); dhe prej etnonimit kosovar deri
te ‘kombi’ kosovar, si identifikim i ri me shtetin e ri.
Përbërësit më të rëndësishëm të saj: etnonimi
dhe simboli identifikues, për gjysmë shekulli kanë
lëvizur prej simbolit: shqiponja me apo pa yll, te
flamuri (fillimisht ‘dardan’), deri te ky i fundit, pa
asnjë nga paradigmat nacionale; dhe prej kosovari-
shtes me nënvariantet dhe dialektet e gegërishtes
deri te gjuha e rrëgjuar e tranzicionit dhe dialekti i
paqenë i shtetit të ri të Republikës së Kosovës, të
cilës jo njëherë ka përpjekje që t’i bëhet madje edhe

92
Shih veprat e Haki Stërmillit, Mustafa Greblleshit, Fan Nolit, Sterio
Spasses, Petro Markos, Ismail Kadaresë etj.
332 Begzad Baliu
pozita historike: kosovarishtja, gjenetikisht e lidhur
jo me ilirishten, po me dardanishten.
Dyzimeve të atëhershme dhe sigurisht edhe të
sotme, më së miri do t’iu përgjigjej dje/sot reagimi i
Ali Hadri: “Nuk mund të flitet për dy kultura
kombëtare” dhe madje më saktësisht, nuk mund të
flitet për kulturë kombësie dhe kulturë kombëtare,
që qarqet e sotme e kanë ngritur në kulturë
shqiptare dhe kulturë kosovare.
Në rrethana të sotme, a do të mund të quhet
motoja e Ali Hadrit “Një komb - një gjuhë – një
drejtshkrim”, i pranueshëm moralisht, teorikisht dhe
praktikisht?
Tirana, theksonte Profesor Kostallari, në fjalën
hyrëse të lexuar në Kongresin e Drejtshkrimit (1972),
po bëhet vendi ku po kryhet procesi i bashkëveprimit
ndërdialektor; qendra e cila “po kryen rolin e
përpunuesit e të rrezatuesit kryesor të normës
letrare shqiptare të shqipes, duke ndikuar fuqimisht
si rregullues i normalizimit të gjuhës së shkruar e të
folur në shkallë kombëtare”. Po kjo, që atëherë, si
edhe sot, mund të thuhej dhe të thuhet edhe për
Prishtinën.
Shqiptarët, që tashmë janë një popull modern
me historinë, me gjuhën standarde, me kulturën
unike, me simbolet kombëtare unike, të cilët
pretendojnë që përmes dy shteteve të krijuara në
njëqind vjetët e fundit, të bëhen pjesë e bashkësisë
së popujve modernë të Europës, më shumë se kurrë
më parë kanë nevojë të përsërisin moton e
identifikuar me emrin e Ali Hadrit: Jemi dy shtete,
Onomastika e Kosovës 333
por jemi një komb dhe kemi një gjuhë e një
drejtshkrim.
Prishtinë, më 22 prill 2008
334 Begzad Baliu

BIBLIOGRAFIA PËRCJELLËSE
Pjesën më të madhe të këtyre shkrimeve e kam
botuar në të përditshme e të përkohshme shkencore të
Prishtinës, Shkupit dhe të Tiranës, apo në faqe
interneti. Me pak ndryshime këto studime i kam
lexuar në tryezat shkencore gjatë tri vjetëve të punës
së Komisionit për Standardizimin e Emërvendeve të
Kosovës. Tekstet e tjera botohen për herë të parë.
Motivet denominuese në antroponiminë e të
dëbuarve të Kosovës më 1998-1999, (1, 2) “Zëri i
Kosovës”, nr. 400, 17 shtator 2001, f. 21; nr. 401, 23
shtator 2001, f. 23.
Etnonimi arbëresh - shqiptar në rrjedhat gjuhësore
e historike, (Engjëll Sedaj, Etnonimi arbresh - shqiptar
(Kontribut për autoktoninë e shqiptarëve), Instituti
Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 1996, f. 138. –
Kosova, nr. 20-21, 1998-1999, Instituti i Historisë,
Prishtinë, 2001, f. 277-287.
Hulumtim shterrues i toponimisë së Ulqinit me
rrethinë, (Mr. Maksut Haxhibrahimit, Toponimia e
Ulqinit me rrethinë, Asociacioni Ulqini, 2001, f. 184.),
Sheshi, Mujore për Kulturë, Prishtinë, nr. 47-48,
korrik –gusht 2001, f. 12; in “Gjurmine
Onomastika e Kosovës 335
albanologjike”, -sshf, nr. 32-33, 2002/2003, Instituti
Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 2005, f. 223-225.
Onomastika dhe çështja e Kosovës, (Rexhep Doçi,
Iliro-shqiptarët dhe serbët në Kosovë - sipas
onomastikës, “Fjala jonë”, Prishtinë, maj 1996, f. 3;
in “Zëri i Kosovës”, Cyrih, Zvicër, nr. 43, 12
dhjetor1996, f. 13 ; in “Gjurmime albanologjike” -
seria e shkencave filologjike, nr. 27-1997, Prishtinë,
1998.
Onomastika dhe gjeografia e kuptueshme, (dr.
Nail Dragës, Gjurmë gjeografike, “Art Club”, Ulqin,
1997, - “Koha javore”, Podgoricë, nr. 18, viti I, e
enjte, 20 qershor 2002, f. 12; in “Gjurmë
gjeografike”, Art Club, Ulqin, 1997, - “24 orë”,
Prishtinë, 22 qershor 2002, f. 19.
Onomastika e Hashanisë, (dr. Bahtijar Kryeziut,
Onomastika e Hashanisë, Prishtinë, 2000), në
“Çlirimi”, Organ i Lëvizjes Kombëtare për Çlirimin e
Kosovës, nr. 146, 7 mars 2001, Prishtinë, f. 27-29.
Onomastika shqiptare dhe etnocidi ballkanik i
fqinjëve të tyre, “Bashkimi sindikal”, Prishtinë, 4
nëntor 1997, f. 14.
Onomastikoni i romanit “Vdekja më vjen prej syve
të tillë”, “Filologji”, nr. 6, Fakulteti i Filologjisë,
Prishtinë, 1998, f.
Pjetër Bogdani –në vështrim të ri, “Pasqyra”,
Prishtinë, v.II. nr. 16, 20 mars 2000, f. 22
Spiro Kondo, Shqiptarët dhe problemi pellazgjik,
“Gjurmime albanologjike -seria e shkencave
336 Begzad Baliu
filologjike”, Instituti albanologjik i Prishtins, nr. 27-
1997, Prishtinë, 1998, f. 60-63.
Standardizimi i onomastikës së Kosovës, në
“Gjurmime albanologjike - Seria e shkencave
filologjike”, nr. 20-29, Prishtinë, 2002.
Toponimia e Dushkajës, (Skënder Hoxha,
Toponimia e Dushkajës, Pejë, 2007), dorëshkrim
(Parathënie për librin).
Onomastika e Kosovës 337

Biografi e shkurtër

Begzad Baliu është lindur më 20. 11. 1966 në
katundin Makresh i Poshtëm, komuna e Gjilanit.
Pesë vjetët e para të shkollimit i kreu në shkollën
fillore “Skënderbeu” në Makresh të Poshtëm, ndërsa
tri të fundit në shkollën fillore “Liria” në Marec,
komuna e Prishtinës. Shkollën e mesme, drejtimi:
Bashkëpunëtor Teknik i Matematikës, e mbaroi në
Gjimnazin “Zenel Hajdini” në Gjilan.
Fakultetin e Filologjisë - Dega e Gjuhës dhe e
Letërsisë Shqipe e kreu në Universitetin e Prishtinës.
Po këtu, në Degën e Gjuhës, mbaroi edhe studimet
pasuniversitare. Nga viti 1996 punon në Institutin
Albanologjik të Prishtinës, Dega e Gjuhësisë - Sektori
i Onomastikës. Po në këtë institucion ka mbrojtur
tezën e magjistraturës (2000) dhe tezën e doktoratës
(2003). Nga viti 2004 është ligjërues në Universitetin
e Prishtinës, Fakulteti i Edukimit dhe ka titullin
Prof. ass. dr.
Ka qenë kryeredaktor i revistës për art, shkencë
dhe kulturë «Shenjëzat» (1998-2000) dhe drejtues i
po të njëjtës shtëpi botuese; gjithashtu, edhe
redaktor i kulturës në të përjavshmen «Pasqyra»
(Prishtinë).
Në vitin 1994 ka themeluar Qerthullin e të
Rinjve të Onomastikës «Eqrem Çabej» në kuadër të
Shoqatës së të rinjve «Pjetër Bogdani» të Prishtinës.
338 Begzad Baliu
Nga viti 2001 është drejtor i shtëpisë botuese
«Era» dhe i OJQ-ës «Qendra e Ndërlidhjes Arsimore
dhe Shkencore» në Prishtinë. Udhëheqës i Seksionit
të albanologjisë në Institutin Alb-shkenca, në Tiranë,
dhe drejtor i këtij instituti për Prishtinën.
Prej vitit 1992 ka qenë pjesëmarrës, bashkorga-
nizator, organizator dhe drejtues i disa aktiviteteve
kulturore, letrare dhe shkencore në Prishtinë,
Tiranë, Tetovë, Shkodër etj.
Deri më tash është paraqitur në shtypin ditor
dhe shkencor më me shumë se 200 artikuj nga
fusha e kulturës, e gjuhësisë, e letërsisë, e folklorit
dhe e historisë.

Veprat

• Gustav Majer dhe albanologjia, Prishtinë, 2000;
Tiranë, 2001.
• Gjendja e toponimisë shqiptare në Ballkan,
Prishtinë, 2004.
• Vepra bibliografike e Profesor Jup Kastratit
(monografi), Prishtinë, 2005.
• Regjistri i standardizuar i emërvendeve të
Kosovës (bashkautor), Prishtinë, 2005.
• Demitizimi dhe standardizimi i emërvendeve
të Kosovës, Argeta-LMG, Tiranë, 2006.
• Çështje të studimit të onomastikës në veprën
e Eqrem Çabejt (teza e magjistraturës), Instituti
Albanologjik i Prishtinës, 2000, Prishtinë.
• Onomastika e Gallapit (teza e disertacionit),
Instituti Albanologjik i Prishtinës, 2004.
Onomastika e Kosovës 339
• Çabej 1 (Bibliografi e studimit të veprës së
Çabejt në Kosovë, Prishtinë, 2006.
• Mbi autorësinë e bibliografisë së Skënderbeut,
Prishtinë, 2005.
• Profesor Jup Kastrati për Kosovën, Prishtinë,
2004.
• Bibliografia përmbajtësore e Seminarit
NGJLKSH 1974-2007, Prishtinë, 2008.
• Gjaku i lirisë (1981-1995), I-IV (bashkautor),
Prishtinë, 1996-2000.
• Kafeneja ballkanike (dramë), Prishtinë, 1996;
Shkodër, 2000; Prishtinë, 2005.
• Grua e dashuruar (poezi) Prishtinë, 1996.
Flamuri vjen nga Kosova (dramë e shfaqur),
Prishtinë, 1994.
Pesha e komunikimit (ese), bashkautor, Tiranë,
2006 (në shtyp)

II. Vepra dhe revista të përgatitura për shtyp

• Eqrem Çabej – Jeta dhe vepra (Sesioni kushtuar
90-vjetorit të lindjes së Eqrem Çabejt, më 24 dhe 25
nëntor 1998, në IAP, Prishtinë. Redaksi: Akademik
Rexhep Qosja, Dr. Zymer Neziri, dr. Sadri Fetiu, dr.
Raxhep Doçi, mr. Begzad Baliu.) Përgatitja: Dr.
Zymer Neziri, Instituti Albanologjik i Prishtinës,
Prishtinë, 2003.
• Jeta e re, Revistë letrare (Numër i veçantë
kushtuar 90-vjetorit të lindjes së Eqrem Çabejt
(1908-1998), nr. 4, Prishtinë, 1998.
• Kontributi i Eqrem Çabejt në fushë të
albanologjisë (Sesioni kushtuar 90-vjetorit të lindjes
340 Begzad Baliu
së Eqrem Çabejt, më 24 dhe 25 nëntor 1998, në IAP,
Prishtinë. Redaksi : Akademik Rexhep Qosja, dr.
Zymer Neziri, dr. Sadri Fetiu, dr. Raxhep Doçi, mr.
Begzad Baliu.) Instituti Albanologjik i Prishtinës,
Prishtinë, 2003.
• Prof. dr. Jup Kastrati, Bibliografa e prof. dr.
Eqrem Çabejt, (Përkujdesja dhe parathenia e mr.
Begzad Baliut), Gjimnazi i filologjisë, Prishtinë, 2003.
• Prof. dr. Jup Kastrati, Bibliografi albanistike, I,
(Përkujdesja dhe parathënia e mr. Begzad Baliut),
Sh.b. ERA, Prishtinë, 2001.
• Prof. dr. Jup Kastrati, Figura të ndrituna të
rilindjes kombëtare, I (Përkujdesja dhe parathenia
e mr. Begzad Baliut), Sh.b. ERA, Prishtinë, 2003.
• Prof. dr. Shefki Sejdiu, Sprova etimologjike
(Përkujdesja dhe parathenia e mr. Begzad Baliu),
Era, Prishtinë, 2002.
• Prof. dr. Shefki Sejdiu, Struktura, sisteme,
raporte, (Përkujdesja dhe parathenia e mr. Begzad
Baliu), Era, Prishtinë, 2002.
• Rëndësia e veprës së Gustav Majerit për
studimet albanologjike, Sesion shkencor kushtuar
100-vjetorit të botimit të këngës kreshnike shqiptare,
Prishtinë, më 15. XII. 1997, Sekretar i Këshillit
organizativ në sesion. (Redaksia: Dr. Zymer Neziri,
dr. Rrustem Berisha, dr. Raxhep Doçi, Begzad Baliu.
Redaktor konsulent: Akademik Rexhep Ismajli),
Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 1998.
• Shenjëzat (kryeredaktor), revistë për shkencë
kulturë, art , nr. 1, 1998. (Numër i veçantë, me
rastin e 90-vjetorit të lindjes së Eqrem Çabejt).
Onomastika e Kosovës 341

Indeksi

A. Shkurti, 198 Aqifi i Kasapit, 101, 117,
Abdullah Zymberi, 216 144
Abdyl Frashëri, 22 Aqifi i Xhemajl Abazit, 111
Abllan, 273 Ara e Drumit, 46
Abri, 213 Ara e Gat, 233
Açarevë, 213 Ara e Mark Lulashit
Ada (Vada), 219 (Sapot), 270
Adam Handžić (Adam Ara e Vad’s, 270
Hanxhiq), 59 Ara Gllogës, 47
Adem Jashari, 22 Ara n’Prrue, 233
Adri Nurellari, 27 Ara Plepit, 233
Agon Tahir Halilaj Ara Pylles, 36
(Tërdevc), 86 Ara Rrezës, 39
Ahishta e Shullanit, 39 Ara Sali Metes, 236
Ahishta Kull's, 206 Arashi, 273
Ahishta, 233 Arat Çerkeze, 267
Ajshja e Zeçanit, 104 Arat e Koznicës, 48
Albanopoli, 179 Arbanas e Malosh, 208
Albinot Ibrahim Arbanushi, 157
Doberdolani, 90 Arbënica (Zona e Filatit),
Albion, 78 157
Albulenë, 78 Arbëria, 7, 78, 79, 179,
Aleks Buda, 178 183, 185, 186, 191
Ami Bue, 19 Arbias, 78
Andre Martine, 110 Argyrotopas, 157
Andrea Prumi, 198 Arhia, 32
Androkli Kostallari, 207 Aria, 33
Andrra, 79 Aribantioni, 33
Aqifi i Dukagjinit, 103 Arifi i Hamallit, 101
342 Begzad Baliu
Arnold Von Harfi, 19 Batushë (Gjakovë), 103
Arrnica, 273 Beçiqi, 213
Arusha, 32 Beçuku, 41
Asllani i Kastratit, 111 Begzad Baliu, 55, 98, 265,
Asoja, 273 276, 281, 308, 310, 314,
Atanasije Urosheviq, 42, 320, 329
54 Berati, 90
Athina, 53 Bërdë, 273
Babshori, 273 Bershë, 213
Baçevishta, 53 Besianë-Podujevë, 37, 40,
Baci (Baciq), 205 42
Bahri Beci, 207 Beteja Luan Kadriaj
Bahtijar Kryeziu, 58 (Deçan), 87
Baja, 213 Bezhani, 273
Bajkoci, 273 Binaku i Kusarajve, 110
Bajram Curri, 22, 314 Birat e Azbacit, 233
Bajroni, 19 Bletas (Bratomir), 310
Baksi, 213 Bllacë, 76
Bal (Baliqi), 205 Bojku, 221
Bala, 207 Bollodincë, 273
Ballkani, 2, 13, 34, 41, 52, Bostan (Novobërdë-
59, 54, 154, 237, 248, 255, Artanë), 45, 47, 53
265, 290, 295, 304, 308, Bota e Kuçe, 233
311, 313, 314, 326, 358 Botë, 273
Ballovani, 228 Bradosan, 91
Balshaj, 260 Brajshë, 221
Balta, 273 Braticë, 221
Bardha (Bardhosh, emri Bregu i Diellit, 80
babait) (Bardhosh, emri i Bria, 273
gjyshit) Gërvalla, 80 Brokard –Bocardus
Bardhaj (Rosover), 310 Monacus (Guillelmus Adae),
Bardheci, 34 19
Bare, 273 Buçimas (Starovë), 310
Baribardhë (ish Dobrevë), Bujanovcë, 164
310 Bujashkë, 273
Baruti, 273 Bukor, 207
Bashkim (Bashkim) Bukuresht, 20
Berisha, 81 Bunë, 90
Batalltë, 50 Burim (Gollobërd), 310
Onomastika e Kosovës 343
Buronj (Mavropull), 310 Dardani, 23, 33, 78
Burrel, 83, 90 Dardha Makreshit, 42
Butë, 273 Dardhas (Beragozhd), 310
Butoc (Prishtinë), 39, 46 Dardhishtë, 166
Buzëliqen (Zagradec), 310 Dashinoc, 268
Buzmi, 35 David, 108
Çamëri, 164, 178, 204, Debar, 158
325 Deçan, 44, 87, 264
Cani (Hasani), 111 Dedol, 207
Cani i Kastratit, 101, 141 Dejvid Kristal, 58
Car Dushani, 18 Delvina, 79
Çardak, 52 Deshat, 208
Çavlo, 207 Desivojcë (Dardanë), 40,
Çegran, 76 50, 54
Ceni (Hyseni) i Plepollit, Desnickaja (Desnickaja,
111 Agnia Vasilievna), 229
Ciklode, 199 Deti Jon, 198
Çlirim Ali Totaj (Gjonaj, Deti Mesdhe, 198
Prizren), 83 Deus 108
Çlirim Qosaj (Ferizaj), 87 Devetjugoviq, 259
Çlirim Ragip Krasniqi Dhimitër S. Shuteriqi, 43,
(Carrallukë, Malishevë), 82 60, 78
Çlirim Xhevat Sinani, 85 Dhori Qiriazit, 261
Çlirim, 78 Diabolo, 108
Çlirimtar, 79 Dibra, 22, 158
Çlirimtare, 79 Dimitër (Dhimitër), 205
Cubolltë, 53 Dino, 108
Cufrekë (Isuf Reka), 166 Dominique Hamon, 18
Çuka Arës Dautit, 228 Don Kasi, 196
Çuka, 206 Dragancë, 309
D’ Anzhely (Robert Drenas, 81, 82, 86, 88
D’Angjely), 200 Drenicë, 8, 74, 211
Dahnor-i, 208 Drilon Musa Gashi
Dajt, 90 (Prizren), 83
Danço, 108 Drilon, 83, 90, 310, 314
Dane, 108 Drin, 32, 90
Danillo, 108 Drisht, 17
Danjolli i Serkës, 109 Dritëro Agolli, 98
Dardan Fatmir Jashari, 83 Driton Ahmeti, 81
344 Begzad Baliu
Drumi Kapitit, 46, 51 Finland, 26
Drumi Salihit, 46 Firaja e Madhe, 227
Durmishi i Pezës, 103 Fitim, 79
Durrs, 20, 76, 307 Fitore Dan Hameli, 86
Dushkaja, 9, 262 Flaka (Isak) Kadriaj, 87
Egjipt, 20, 199 Flaka Krasniqi, 87
Ejona, 79 Flaka, 79
Elbasan, 20, 90 Flamur, 78
Elfati, 78 Flora Brovina, 85
Elmedina, 78 Fratishi, 47
Enis Ibrahimi, 89 Frosina, 157
Enis Sylejman Zhdredha, Fshati i Ri, 167
88 Furtuna, 78
Epir, 182 Fusha e Pajtimit, 74, 75
Eqrem Çabej, 2, 35, 36, Fusha e Shkumdetit, 38
41, 43, 45, 55, 181, 187, Fusha Murrizit, 47
195, 207, 220, 235, 303, Fushës Dhene, 236
357, 359, 273 Galabroi, 166
Erih From, 110 Gallap, 2, 12, 31, 32, 33,
Ernest Nejgel, 59 35, 36, 38, 39, 41, 42, 44,
Eshref Kovaçeviq (Ešref 45, 47, 48, 49, 51, 53, 54,
Kovačević), 59 57, 58, 72, 165, 276, 292,
Etnik, 79 359
Etolia, 53 Gardhiq, 206
Europa Juglindore, 154 Georges Xexo, 17
Europa Qendrore, 154 Gëzim Gurga, 162
Europa, 21, 23, 26, 28, Gjakovë, 22, 266
78, 154, 177, 282, 285 Gjeçbitriq, 159
Fahri Fadil Fazliu, 80 Gjeneral Jankoviq, 295
Faik Konica, 256 Gjerana, 295
Falmerajeri (Jakob Filip Gjergjec, 223, 227
Fallmerayer), 177, 195 Gjermani, 27, 333
Fanollt, 53 Gjirokastër, 20
Fanula Papazogulli, 23, Gjon Muzaka, 258
32, 59 Gjonikaj, 159
Ferë, 167 Gjovalin Shkurtaj, 60, 207
Ferizaj (Uroshevac), 160 Gjurgj (Gjergj), 205
Festa, 79 Gjylekar, 170
Fillim Ilir Kongjeli, 88 Gjytetëz, 206
Onomastika e Kosovës 345
Gjyteti, 206 Hans Krahe, 195
Glisha Elezoviq (Gliša Hasdeu, 195
Elezović), 57 Hashania, 223, 224
Gllogjan, 44, 74 Hasi, 49
Gllogovicë, 34, 45, 47, 55 Haxhi Shabani, 216
Gmicë (Dardanë), 50 Henrik Bariç, 195
Gojfile, 206 Herman Hirt, 195
Gollak, 165 Herolinda Musli Krasniqi
Gollap, 165 (Negroc), 83
Grac, 282 Hivzi Islami, 256
Gradinë, 206 Hogosht, 49, 53
Gramoz, 79 Holandë, 26
Granit, 79 Holger Pedersen, 181
Gregjenik, 45 Homeri, 196
Greqi, 27, 157, 159, 325, Hyrije Veliu - Jeta, 85
328, 338 Ibrahim Rugova, 23
Guri i Plakës, 206 Idriz Ajeti, 55,178, 181,
Guri Keq, 227 216, 225, 273
Guri Rrezës Butocit, 40 Igor Gostl, 73, 74
Guri Zbrift, 235 II. Molla, 198
Gurt e Rrasës, 233 Ilaz Rexha, 60
Gustav Majer (Gustav Ilazi Rrezes, 39
Meyer), 2, 180,195, 358 Ilia Mitrushi, 33, 58
Gustav Weigandi, 195 Ilirët e Jugut (Propi iliri),
Habunga, 235 24
Hajdini i Mëhallës së Qylit, Iliridë, 164
103, 130 Ismail Kadare, 98
Hajkobillë (Prishtinë), 42 Ismet Shkëlzen Ramadani,
Hajnovo Kola, 54 81
Haki Muharrem Istog, 44, 92, 312, 313
Ramadani, 81 Itali, 20, 27, 198, 348
Halim (Halim) Bajraktari, Jabllanicë, 50, 223
81 Jahja Drançolli, 57
Halit Nehat Asllani, 91 Jakov Xoxe, 98
Hamidžibegić, 59 Janinë, 157, 182
Hani (Johann Georg von Jarqishta, 48
Hahn), 19,195 Jetëlira Selim Sahiti
Hani i Elezit (Gjeneral (Korreticë e Ulët), 85
Jankoviçit), 160
346 Begzad Baliu
Johan Erih Tunman, Këllezën, 221
(Johann Tunmann), 125, Këqik, 50
177 Kërçovë, 158
Jon, 79 Kërcuna Zezë, 35
Jovan Cvijiq, 204 Kërcunë, 35
Jugosllavia, 24, 64, 65, Kështenja, 159
68, 299, 348 Kështjella e Rozafatit, 22
Junik, 74 Keta (Chetta), 183
Jup Kastrati, 2, 293, 303, Kiçevo, 158
305, 336, 358 Kisha e Zeqve (Kralan),
Justiniana, 33 269
Kafjan (Rakovinë), 270 Kisha Makreshit, 42
Kalaja e Ulqinit, 219 Kisha Sasve, 53
Kalaja, 206 Kitka, 232
Kaliman, 221 Klinton Naim Mehaj, 92
Kaliqan(in), 295 Klysuara, 46
Kallakanxha, 100 Kodër, 221
Kampi i Bllacës, 77 Kodra Dushnje, 233
Kapija, 51 Kodra e Çerkezit (Vraniq),
Kapit (Medvegjë), 46, 51 270
Karadak, 49 Kodra e Kapitit, 51
Karaqevë, 34, 170 Kodra e Malsorve (Zhabel),
Karl Paç (Karl Patsch), 59 270
Karolli Bugarve, 50, 233 Kodra Shkekës, 235
Karolli Çershisë, 50 Kolishta Eper, 232
Karolli Dautit, 50 Kolludra e Madhe, 44
Karolli Shkaut, 50 Kolopnisht, 35
Karolli Shkret, 51 Koman, 54, 207
Karolli Turkut, 51 Komandant Çeliku (Fatmir
Karolli Vjeter, 51 Limaj), 83
Kasem Biçoku, 190, 191, Komani, 54
293 Koshare, 74
Kastriot, 79 Koshtanjica, 159
Katërkollë (Vlladimir - Kosiq, 221
Jovan Vlladimiri), 159, 221, Kosovare Rexhep Rexhepi,
253, 318 83
Katiçiq, (Radoslav Katiçiq), Kosovë, 2, 13, 22, 33, 37,
195 40, 41, 42, 43, 44, 45, 47,
Katunishtë, 34 49, 57, 58, 64, 65, 68, 72,
Onomastika e Kosovës 347
73, 74, 77, 82, 87, 88, 89, Kroni Pyllit, 36
90, 91, 104, 160, 163, 164, Kroni Rrezës, 39
165, 168, 169, 202, 203, Kroni Zharinave, 40
204, 206, 207, 209, 224, Kroni Zharit, 40
232, 236, 237, 252, 256, Krusha Vogël (Prizren), 89
260, 295, 296, 300, 303, Krute, 159
307, 308, 311, 312, 313, Kryeziu, 58
320, 334, 336, 346, 347, Kryshec (Komuna a
348, 349, 351, 355, 359 Obiliqit), 166
Kosovka Ristiç, 60 Krytha e Ana Malit, 221
Kozarnik, 49 Krytha e Ulqinit, 221
Koznicat, 48 Krytha, 159
Koznicë (Muranë), 48 Ksilanderi (Karl August
Krahina e Moravicës, 164 Anton Alfons Joseph Riter
Kranidell (Dardanë), 38, von Xylander),177
39, 223 Kujtim, 90
Kravar, 221 Kukavicë (Prishtinë), 36,
Kreçmer (Paul 48
Kretschmer), 195 Kukës, 22, 76, 85
Kret, 199 Kulla Trinës, 206
Krijona Jetullah Havolli Kullomzë, 221
(Resnik), 86 Kuplec, 232
Krilevë (Dardanë), 39, 46, Kushtrim, 90
47 Laberion, 78
Kristo Frashëri, 178 Labinot, 90
Kristo Kordha, 198 Lajbnic (Gottfried Wilhelm
Kroi Gjigjonit, 39 Leibnitz), 195
Kroi te Dahen Udht, 236 Lazar (Lazër), 205
Kroi Xhixhonit, 38, 228 Leci, 37
Kroni Bardhecit, 34 Ledhasi, 206
Kroni Drumit, 46 Leonard Blumfild, 181
Kroni Gjingjonit, 39 Leutrim Fadil Dvorani, 82
Kroni Hasan Nikës, 37 Leutrim, 79
Kroni i Karollit, 50 Lezhë, 170, 316
Kroni Kish’s (Bardhaniq), Liarja (Livari), 159
269 Likoc, 44
Kroni Niklecit, 37 Likoshan, 44, 74, 81
Kroni Nikolles, 38 Liman, 218, 219
Kroni Plakut, 208 Linditë, 79
348 Begzad Baliu
Liridon Nexhip Maloku, 88 Lugina e Pajtimit, 75
Lirie Bylykbashi, 87 Lumbardhi, 78, 167
Lirie Fazli Koçinaj (Blaç), Macrexa, 43
85 Magure, 41
Lirije Shemsi Ramadani, Mahalla e Hodumit, 104
88 Makoc (Prishtinë), 52
Lirim Milaim Gashi Makresh i Epërm, 43, 309
(Verbovc), 85 Makresh i Poshtëm, 35,
Lisi Çarrit, 233 41, 42, 48, 53, 309, 357
Lisi i Kronit (Kodrali), 270 Maksut Xh. Haxhibrahimi,
Lisi i Kuvendit (Kralan), 216
270 Mal (Malishiqt, Maloshiq),
Lisi Kapisë, 51 205
Lisi Malokut (Bec), 270 Malësore Shaban Reci
Lisi n’Rreze, 39 (Siçevë), 83
Lisna-Borë, 221 Malet e Berishës, 83, 87
Lisockë, 46 Malet e Resnikut, 86
Livadhet e Fushës së Malet e Tërstenikut, 82
Ulqinit dhe të Zogajve, 221 Malet e Vërbovcit te Fusha
Livadhet e Mdha (Bec), e Mollës, 86
270 Maletiq-i, 208
Livadhi Batallit, 49 Mali i Zharit, 40
Livadhi Begit, 267 Mali i Zi, 22, 67, 89, 159,
Livadhi Murat Ag’s, 270 160, 164, 204, 215, 250,
Livadhi Pajtimit, 75 252, 253, 256, 272, 300,
Livadhi Pylles, 36 312, 314, 319, 325, 328,
Livadhi Zhar`s, 40 338
Llajshec, 41 Mali Makreshit, 42
Llap, 74 Mali Ner Livadhe, 227
Llapushë, 34, 37, 39, 43, Mali te Karolli, 50
56, 160, 275 Malishevo, 208
Llazareva, 259 Maloku, 208
Llukar-i, 41, 207 Malsore Driton Plakiçi
Ludovicus de Thalloczy, 54 (Nekoc), 87
Lug (Zalug), 205 Mana Ismail Bakiut, 92
Lugaja e Karollit, 50 Manaj, 208
Lugi Arushës, 33 Manastirc-i, 44
Lugi Batallit, 49 Manastiri (Bitola), 158
Lugi i Ahmet Vuk's, 208
Onomastika e Kosovës 349
Manastir-i, 19, 20, 21, 45, Metalia e Batushës, 103
158, 344, 346, 347 Migjen Kelmendi, 23
Manastirishta, 45 Mihail Llukareviqi, 43
Manishinc-a, 34 Mihali e Petri Arbanas,
Manush-i, 208 206
Maqedonia Shqiptare, 164 Mihaliq-i, 44
Maqedonia, 22, 65, 67, 76, Mikloshiç (Franz
77, 78, 82, 87, 89, 158, Miklosich), 195
159, 164, 204, 251 Mikushnicë, 41
Marec-i, 32, 36, 37, 39, Milivoj Shrepel, 60
40, 46, 47, 48, 50, 52, 53, Milla Katund (Mide), 159
54, 357 Millë, 221
Marinko Mitkov, 58 Milloshevë, 259
Mark Krasniqi, 58 Milutin Garashanin, 23,
Mas Kodre, 233 156
Masari i Rugovës, 103, Mistra, 157
133 Mojstirë, 44
Materizi, 218 Molos, 78
Mati, 179 Moravë, 42
Matteo Bartoli, 35 Mount Holly, 91
Mavriq-i, 44 Mramor, 46, 50
Mazniku, 268 Mrizi i Karollit, 50
Mazrek (Prizren), 86 Muhamet Tërrnava, 61
Mbretëresha Teutë, 21, Muharrem Cërrabregu, 56
288, 290 Muharrem Nexhat Asllani,
Mbreti Bardhyl, 21 89
Mbreti Gent, 21 Mujo Ulqinaku, 22
Medvegjë, 31, 164, 224 Munihu, 282
Mëhalla e (Ab)dylit, 111 Muqibabë, 170
Mëhalla e Re, 219 Murrizet te Dardhat e
Mehalla e Vejushkave e të Egra, 47
Vejanave, 104 Musliu i Gjym (Shytit), 111
Mëhalla e Vuk Mërkshiqit, Musliu i Kapeshnikut, 103
43 Mustafë Mustafë Veseli, 80
Mehmet Ahmetaj, 216 Muzakov Kuçishte, 260
Melishta, 227 Muzaq, 207
Mendra, 218, 219 Nail Draga, 216, 250, 251,
Mesokastra, 206 253, 256, 257
Meta, 219 Naim Frashëri, 21, 287
350 Begzad Baliu
Naissus, 33 Potoqan-i, 85
Nebih Bala, 85 Pozheget, 270
Nënhelmi (Podhum), 159 Prapashticë - Prishtinë,
Nermin Vlora-Falaski, 200 46, 53
Nexhmedin Spahiu, 23 Prel-Vuk-aj, 208
Nikleci, 37 Preshevë, 164
Nizhna Kolla, 54 Priboc, 223
Nju Xhersi, 91 Prishtinë, 2, 3, 4, 5, 13,
Nopça (Franz Nopça), 19 14, 28, 32, 33, 34, 35, 36,
Norbert Boretzky, 55 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43,
Novi Pazari, 22 45, 46, 47, 48, 49, 50, 52,
Novo Bërda, 31 53, 54, 55, 56, 57, 58, 59,
Novosella, 223 60, 61, 71, 72, 73, 74, 80,
Nuhi Nuhi Geci, 81 83, 86, 88, 90, 98, 99, 106,
Obiliq-i, 259 110, 155, 176, 181, 194,
Ohër, 158 202, 211, 222, 223, 241,
Ohrid, 158 249, 250, 262, 263, 265,
Olt Pacollit, Bilisht (Korçë), 266, 275, 293, 297, 311,
91 312, 313, 326, 331, 332,
Orizet (Janosh), 270 333, 346, 353, 354, 355,
Orllan (Galab), 37 356, 357, 358, 359, 360,
Palok Daka, 207 361
Pantinë, 44 Prizreni, 22
Papaz, 44 Progoni, 37
Parku i Dëshmorëve të Prroi Beçoviqe, 227
Kombit, 75 Prroi Fushës Dhene, 233
Peja, 22 Prroi Smakoves, 54
Pëllumb e Qelik Ejup Prroni Arush’s, 32
Thaçi, 83 Prroni i Vratiqit, 48
Petar Skok, 180 Prroni Shullanit, 39
Petro Zheji, 181 Prroni Vratiqit, 47
Pinjeshi, 218 Ptolemeu, 33, 177
Pistullë, 221 Pushkëdajt, 90
Pjetër Bogdani, 24 Pyllë, 36
Plaku, 208 Qafa e Krushqëve
Plemetin (Kastrioti), 89 t’Pajtimit, 75
Plepat e Llugaxhisë Qafa e Krushqëve të
(Llugaxhi), 270 Ngrirë, 75
Polanë, 223 Qafa e Morinit, 76
Onomastika e Kosovës 351
Qafa e Prushit, 32 Rexhep Qosja, 97, 98, 99,
Qafa Qumurlisë, 52 106, 112, 114, 360
Qafë e Morinës, 76 Rikard Simeon, 61
Qafë Lari, 219 Rilind Shefki Bellaqa, 85
Qafë të Prushit, 87 Rimanishtë, 41
Qarri, 223 Rin(ushi) i Abazit, 111
Qemal Murati, 59, 229 Rinor Behrami (Domanek),
Qëndresa, 78, 79 86
Qëndresë Sabit Gashi, 82 Riza Çavolli, 55
Qëndrim e Mërgim Roga Bardhecit, 34
Rexhepi, 88 Roga Drumit, 45, 47
Qëndrim Jakë Bytyçi Rogani, 206
(Shkozë, Malishevë), 83 Rogat e Niklecit, 37
Qëndrim Naim Zabeli Roma, 17, 119, 123, 125
(Rezallë), 83 Rozhaja, 22
Qereminet (Doblibare), 270 Rrafshet, 270
Qereminja (Marmull), 270 Rrafshi i Dukagjinit, 74
Qipro, 199 Rrafshi Zharit, 40
Qumurli, 52 Rrafshin e Kosovës, 54
Qurkaj, 221 Rreza Mullinit, 39
Qyteti i Argjendtë, 32 Rrezja e Brahës, 40
Radoniqi, 273 Rruga e Keçekollit, 104,
Rakoc-i, 273 109, 110
Rakovina, 273 Rugova, 74
Ramabajë (Medvegjë), 38 Ruzhdi Alibegu, 217
Ramabuçë, 223 Ruzhdi Ushaku, 61, 216,
Rashkoc, 268, 273 218
Rastovicë, 87 Sabit Uka, 242
Ratishë e Poshtme, 221, Sadri A. Kelmendi, 197
273 Saharna, 223
Ratishitë e Epërm, 268 Sahebi Shefki Brahaj, 91
Reç, 221 Salç-i, 221
Reka e Gjergjecit, 223 Sapoti, 268
Reka e Keqe, 74 Sarasellat (Jabllanicë), 270
Reka e Shullanit, 39 Sedllar, 35
Reka Kallugjericës, 44 Sedllari, 223
Rexhep Doçi, 203 Selami Pulaha, 42, 56
Rexhep Doçi, 56, 57 Selca, 159
Rexhep Ismajli, 176, 178 Selim Islami, 179
352 Begzad Baliu
Selishta (Maznik), 270 Shqipton, 79
Selitë, 221 Shtegvasha (Podstegllah),
Selman Riza, 288, 293 159
Seoce, 159 Shtodri, 221
Serbia, 23, 50, 57, 64, Shtoji, 218, 221
156, 157, 164, 243, 333 Shtrubullova, 85
Sfircë (Medvegjë), 51, 52 Shuhardi, 195
Shaban Demiraj, 56 Siarina (Medvegjë), 45
Shahin e Dragan Arnaut, Sibofci, 41
206 Skënder Gashi, 57, 58,
Sharri, 32, 75, 85, 91 274
Shasi, 221 Skënder Riza, 242
Shefki Sejdiu, 33, 40, 60, Skënder Riza, 61
71, 73, 106, 264, 265, 360 Skënderaj, 41, 44, 81
Shëngjergji, 221 Skënderbeu, 2, 17, 197,
Shkaba, 167 258, 288, 290, 293, 303,
Shkalla e Filatit, 157 305, 359
Shkalla e Zorjanit, 157 Skera Vidhaxhiu, 110
Shkodra, 17, 20, 56, 60, Skiroi i Ri, 76, 179, 181
103, 134, 142, 267, 294, Skoku, 229
298, 345, 347 Skopje, 158
Shkodran Mërgim Skordion, 79
Rexhepi, 90 Smakova, 54, 230
Shkumbini, 179 Sofija Trimi, 198
Shkupi, 158, 176 Softaj, 44
Shkurta Statovci, 88 Sokaki, 46
Shkurta Vesel Rrusta, 88 Spiro N. Kondo, 194, 196
Shokalivadhi, 235 Stambolli, 20
Shota, 79 Stamolla, 52, 53
Shpati Livadhit Padam, Stanishori, 42
236 Stanistur, 42
Shpati, 79 Stankovec, 76
Shpresim, 79 Stepan (Shtjefën), 205
Shqipëria, 20, 23, 24, 25, Strezovci, 45
33, 55, 56, 58, 59, 60, 65, Stylian Madhi, 198
66, 69, 90, 162, 183, 187, Sufreka, 166
225, 294, 298, 299, 301, Suharekë (Sufrekë,
310, 311, 315, 325, 328, Suharekë, Suvarekë), 160
330, 337 Suki Shpajeve, 206
Onomastika e Kosovës 353
Sukrrëke, 166 Tomori, 90
Sukubina (Sukobinë), 159, Toskë, 78
221 Trieshi (Triepshi),
Sumë, 221 Zatrijebaç, 159
Suzi Çelebi, 19 Trim Fadil Maloku, 87
Syne, 44 Troja (Gërgoc), 270
Tahir Dizdarit, 293 Troja (Rakoc), 270
Tankosiq, 295 Troja, 206
Taulant, 83 Trojet e Kleçkës, 206
Te Gurt e Kozarnikut, 49 Trojet e Moçme, 206
Te Kisha, 269 Trojet, 270
Te Pylla, 36 Trolli Hazorit, 206
Te Rogat, 227 Tropoja, 22
Te Rréza, 39 Trulli i Buklek’s, 270
Te Stani, 227 Tunelet e Ujmirit, 86
Te Vllat, 227 Turiçeci, 41
Telalli i Pasjaçes, 104 Turqia, 27
Telalli i Pllanës, 103 Tushila, 81
Teqeja se Madhe, 101, Tyrbja Becit (Bec), 269
129, 141 Tyrbja e Doblibares
Tërstenë (Vranjë), 45, 46, (Doblibare), 269
50 Tyrbja e Fat’s (Maznik),
Tërstenik, 81, 82, 87 270
Tetovë, 158 Uashington, 24
Theranda, 32, 81 Udha e Zharit, 40
Thesalia, 199 Ujëbardha (Bellovodë), 310
Thimi Mitko, 239 Ujkani, 208
Thtjan (Ftjan), Tejani, 159 Ukija, 208
Tirana, 2, 13, 20, 33, 54, Ulica Spahive, 267
55, 56, 58, 59, 60, 76, 81, Ulkata, 208
98, 155, 176, 181, 191, Ulkianum, 208
196, 225, 258, 266, 286, Ullishta, 219
293, 294, 305, 307, 310, Ulpiana, , 32, 208
313, 326, 328, 330, 331, Ulqini, 22, 61, 83,176,
332, 337, 346, 347, 358, 215, 354
359 Ura e Fshejt, 22
Tivari, 77 Ura e Spahisë, 82
Todori, i biri Arbanasit, Valdanosi, 218
206 Valentina Saraçini, 90
354 Begzad Baliu
Vanesa Gashi, 89 Xheneta, 78
Vanesa Mehmet Gashi Xhevat Lloshi, 207
(Çabiq, Klinë), 88 Xhezairi i Gjikës, 106,
Vasileva, 44 107, 146, 150
Vaso Pashë Shkodrani, 20 Ylli, 79
Vatër, 79 Yllka Naim Bazaj, 82
Velegllavë (Dardanë), 50 Yvan Serge Keller, 18
Vermica, 33 Zabeli Nikolles, 38
Vija e Teodosit, 16 Zaharija Majani, 200
Vinçeno Dorsa, 180 Zajmova, (Klina), 166
Viti, 32, 44, 281 Zajqeci (Dardanë), 36, 38,
Vjena, 282 50
Vladimir Georgiev, 287 Zarbica, 223
Vllasali, 40, 42, 45 Zef Mirdita, 32
Vlora, 20, 187 Zefmal, 208
Vlqijaku, 208 Zejnullah Rrahmani, 98
Voislav Dançetoviq, 56 Zgërdheshi, 179
Vorret e Hasallakit, 270 Zijadin Munishi, 58
Vorret e Moçme, 42 Zubin Potoku, 44
Vorret te Karolli, 50 Zhabel, 268, 273
Vorri Plakut, 208 Zhara, 40
Vraniqit, 268 Zhdrella, 268, 273
Vratiqi, 47 Gjergj Zheji, 221
Vushtrria, 41, 44, 88, 312 Zherar Zhenet, 111
Xhaferi i Nallbanit, 101 Zhuja (Dardanë), 34, 47
Xhamia e Kapitit, 51
Onomastika e Kosovës 355

Begzad Baliu
Koncepte gjuhësore

Recensues

Prishtinë
2008

Katalogizimi