You are on page 1of 46

Kapitulli IV

Kulla e Ekuilibrit

4.1eshtjetepergjithshme
Studimiikullesseekuilibrit,oseirezervuaritteekuilibritngaanahidraulike,eshtestudimiilevizjessepaqendrueshmene
shtretertembyllurnenveprimineforcaveteinercisetelengjevetepandrydhshme,negypezimetepadeformueshme
(joelastike).
D k
Dukezgjidhurproblemeinxhinierikeedheketukemitebejmemelengjedhegypezimereale,qenenveprimineforcavete
jidh
bl
i hi i ik dh k t k i t b j
l j dh
i
l
i i f
t
shtypjesndrydhendhedeformohenpor,dukeqeneseketodukurinekrahasimmedukurineneteresinukluajneasnjerolnga
anapraktike,nepercaktiminevleresseparametravekryesore presionitpdheshpejtesisev nevaresitekohesdhe
tekoordinatave,nukmerrenparasysh.
Kullaeekuilibriteshtenjekulleqevendosetnevendinetakimittederivacionitqepunonmepresiondhetegypezimitte
turbinave te hidrocentraleve Format e kesaj kulle si do te pershkruhen me poshte jane te shumellojshme por ne formen e
turbinavetehidrocentraleve.Formatekesajkulle,sidotepershkruhenmeposhte,janeteshumellojshmepor,neformene
sajmetethjeshte,neatecilindriken,nemenyreskematike,kjokulleeshtetreguarnefiguren4.1.

Kullaeekuilibritndertohetperdyqellimekryesore:
1.

Tembrojederivacioninqepunonmepresionngagrushtihidraulik.

2.

Tezvogelojegrushtinhidrauliknetubacionineturbinave.

R
RezervuariifurnizimitA
i i f i i it A tehidrocentralittepajisurmekulleekuilibriC
t hid
t lit t
ji
k ll k ilib i C kanjendryshimnivelih,midisvleressetijmaksimale
k j d hi
i li h idi l
tij
ki l
neasajminimale,pershkakteperpunimittevellimittedobishem.
KurniveliirezervuaritA eshtenekuotenmaksimaledheturbinatmarrinnjeprurjetepandryshuarQa,dmthprurjaetunelit
tederivacionitQ=Qanederivacioninkemihumbjethw,ndersanetubacionineturbinavehwa.
Pernjembylljetemenjehershmeteturbinave,dmthkurbehetQa=0,paraaparatitdrejtueslindnjegushthidraulikpozitivi
cili duke filluar nga hidrocentrali B reflektohet ne kullen e ekuilibrit C dhejonerezervuarinefumizimitA
cili,dukefilluarngahidrocentraliB,reflektohetnekulleneekuilibritC
dhe jo ne rezervuarin e fumizimit A sikunderdote
sikunder do te
ndodhtenesisterninpakulleekuilibri.
Neketemenyretuneliiderivacionitnukpreketfare
ngagrushtihidraulikdhe,nevetetubacionine
turbinave,ngazvogelimiigjatesisesereflektimitprej
BA neBC
ne BC (kuzakonishtAC>>BC),gushtihidraulik
(ku zakonisht AC >> BC), gushti hidraulik
zvogelohetnemenyretendjeshme.

Mirepo,masaelengutqeeshtedukelevizurmeshpejtesiv netunel,nenveprimineforcaveteinercise,dukegjeturte
mbyllurtubacionineturbinavedoterrisenivelinekullesseekuilibritngakuotaa,nenivelinstatik0 dhemepasderine
kuotenb.
Kurnivelinekulleneekuilibritarrinkuotenmaksimaleb,netunelshpejtesiaerrjedhjesseujitbehetzero.Mireponekete
cast,meqenesekeminjerenie
t
k i j
i prejkullesseekuilibritnerezervuarinefumizimit,ujinetunelfillontemarreshpejtesidhete
j k ll
k ilib it
i f i i it ji t
l fill t
h jt i dh t
levizengakullaeekuilibritpernerezervuarinefumizimit A.Poredheneketerast,nenveprimineforcaveteinercisetemases
selengutqendodhetnetunel,niveliiujitnekullepasitearrijenivelinstatik0,dotevazhdojeteuletderinekuotenminimale
C.Kurniveliiujitnekullendodhetneketepike,shpejtesianetunelbehetperserizero.Neketecast,nenrenien ujidote
fillojetemarreshpejtesietelevizengarezervuariA nekullenC dhekeshtumerradhedukekryerlekundjetabcd..
te cilat amortizohen gradualisht kundrejt boshtit statik 0 t
tecilatamortizohengradualishtkundrejtboshtitstatik0t.

KurniveliirezervuaritA ndodhetnekuotenminimaledheprurjaeturbinaveQa=0,niveliiujitnekulle,nebazeteparimitte
enevekomunikuesedotejetene0'.Pernjehapjetemenjehershmeteturbinave,dmthkurprurjanegypezimetetyrebehet
ngazeroneQa,paraaparatitdrejtuesteturbinave(mbyllesit)dotelindenjegushthidrauliknegativ,icilidotereflektohetne
kulleneekuilibritdhepastajnetegjithaturbinatetj.
Mi
Mireponeketekohe,dukeubereprurjaeturbinaveQa,pershkakteforcaveteinerciseqekaujitqendodhetnetunel,
k t k h d k b
j t bi
Q
hk k t f
t i
i
k jit
d dh t t
l
tubacioniiturbinavedotefurnizohetnefillimkryesishtngaujiikullesseekuilibritdukeeulurnivelinnetederinekuotenb'.
Dukeuulurnivelinekullenevlen metepersehumbjethwnetunelkurprurjaneteQ=Qa,benqengaaitevijenjeprurje
meemadheseQa,prandajnetedotekeminjeshpejtesimetemadhe,sirrjedhimiseciles,pershkakteforcaveteinercise
nivelidotengrihetderinepikenc'ekeshtumerradhedukekryerlekundjeta'b'c'd.tecilatamortizohenkundrejtnivelit
te kulles kur levizja eshte e qendrueshme dmth ne nivelin qe ndodhet hw nenkuotenstatike0
tekulles,kurlevizjaeshteeqendrueshme,dmthnenivelinqendodhethw
nen kuoten statike 0'.

Permbylljenepjesshmeteprurjesseturbinavenga QaneQa1<Qa,lekundjetabcd..janetevogladheamortizohennenivelin
hw1 nennivelinstatik0teujitnekulle.Vlerahw1 eshtehumbjanederivationperQ=Qa1.Poashtumundteflitetedheper
hapjenemenjehershmeteprurjesseturbinavengaQa1neQaosepermbylljenemenjehershmengaQa1 nezerodheper
hapjenemenjehershmengazeroneQa1.
N
Nerastsesiperfaqjaterthoreekullesseekuilibritdoteishteepafundmedmth
t
i f j t th
k ll
k ilib it d t i ht
f d
d th =ateherenekullenukdotekishte
t h
k ll
k d t ki ht
lekundjetenivelit.
Amplitudaelekundjevenekulleneekuilibritsirrjedhimdotejeteneperpjestimtezhdrejtemesiperfaqenterthore tesaj.

Lartesiaekulles,pamarreparasyshrezervenesipermedheteposhtme,porvetemzonenelekundjevetemundshmekufitare
tenivelitteujit,percaktohetngashprehja:

osekur
k >

Siperfaqjaterthoreekulles,nevaresitetreguesvetesistemitmundtearrijedisadhjetrametrakatrore,ndersalartesia So
gjithashtunedisadhjetrametra.Prandaj,lidhurmevellimetemedhatepunimeveteveshtiraperndertiminetyre,nentoke
ose mbi siperfaqen e tokes duhet t'u
osembisiperfaqenetokes,duhett
ukushtohetnjevemendjeemadhellogaritjevenepercaktimine
kushtohet nje vemendje e madhe llogaritjeve ne percaktimin e Sodhe.
So dhe

Deritaninevendintonejanendertuardisakulla
ekuilibri,teparencilindrikemeHCeShkopetitneMat,
tedytenmedhomameHCBistrica1neBistricedhe
e treta ne HC e Komanit ne Drin.
etretaneHCeKomanitneDrin.
Tetreketokullanentokesorejanehapurneshkemb.
EparadiametrinekullesekaD=12,5mdmth
=122m2dhelartesiaSo30m.

Nellogaritjenhidrauliketekullaveteekuilibrit,pasieshtepercaktuartipiityre,paraqitendyproblemekryesore:
Problemiipare:eshtedhenesiperfaqja
Problemiipare
tepercaktohetlartesiaSodheanasjelltas.
Problemiidyte:eshtedhenekulla,tesigurohetamortizimiilekundjevenete.Prakerkohetqelekundjetpascdomanovrimite
Problemiidyte:
vijnedukeuzvogeluardmthqeujitemoskalojepernjefarekohekufirinesiperm,sepseshkaktondemetendryshmederine
shkaterriminevetehidrocentralit;netenjejtenkoheastemosuletnenkuotenehyrjesnetubacionineturbinaveqete
hk t i i
t hid
t lit
t j jt k h
t
l t
k t
h j
t b i i t bi
t
shkaktojefutjeneajritneturbinaetj.

Nenjesistemtedhenetenjehidrocentrali,kullaeekuilibriteshteeleverdishmeteperdoret,kur:
ku li dheV
dhe Vi janegjatesitedheshpejtesiteepjeseveqeformojnesisteminngaA
jane gjatesite dhe shpejtesite e pjeseve qe formojne sistemin nga A neB.
ne B

Megjithate,vitetefunditlidhurmezgjatjenekohesse
manovrimitTm neturbinapershkakterritjessecilesi
elektriketegjeneratoreve,qelejojnelidhjeteshkurtra
ne nje kohe me te gjate se gjeneratoret e zakonshem,
nenjekohemetegjatesegjeneratoretezakonshem,
sotkemisistemetetillahidrocentraleshpakulla
ekuilibriper

4.2Barazimithemelorilekundjevetenivelitteujitnekulleneekuilibrit.
Ponxjerrimbaraziminthemelortelevizjessepaqendrueshrnetelengjeveneshtretertembyllurdukeunisurngabarazimii
Bernulitperrrjedhjeneplotetelengutreal,neformen::

ku:hi janehumbjeteinercise.

Kuptimiigjymtyrithi eshtepothuaj,aiigjymtyrithw tehumbjevehidraulike,ku:


dmthpjerresiahidraulikeIh,forcaqeikundershtonnjekilogramlengugjatelevizjesseshkaktuarngareziztencathidraulike,
shumezuar me rrugen e levizjes L
shumezuarmerrugenelevizjesL.

Perngjashmerimundteshkruajme:

dmthhumbjeteinercisehi janebarazmepjerresineeinerciseIi ecilaeshteforcaqeikundershtonnjekilogramlengugjate


levizjes se shkaktuar nga forca e inercise e shumezuar me rrugen e levizjes L,kuforcaeinercise
levizjesseshkaktuarngaforcaeinerciseeshumezuarmerrugenelevizjes
L, ku forca e inercise Ii enjekilogramlengu,eshtee
e nje kilogram lengu, eshte e
barabartememasenenjekilogramishumezuarpershpejtiminetij

Neketemenyreshprehja(4.4)mundteshkruhet:

ku,dukepjesetuarngatedyaneteketijbarazimimeL,dukebere =1dhedukeeshkruarketeshprehjeneforme
diferenciale kemi:
diferenciale,kemi:

(4 8)
(4.8)

Kyeshtebarazimiipergjithshemdiferencialilevizjessepaqendrueshmeneshtretertembyllur.

Neshprehjen(4.7)dukeishkruardykllapateparaneformediferenceenergjiepotenciale,perdyprerje1.1dhe2.2,dmth.
(4 9)
(4.9)
Gjithashtu,dukeeshkruarkllapenetretetepoatijbarazimineformediferenceenergjiekinetike,ku:
(4.10)

p j ( )
shprehja(4.8)merrformen:

((4.11))

ose:

(4.12)

Shprehja(4.12)quhetbarazimidinamikilevizjessepaqendrueshmeneshtretertembyllur.
KybarazimshprehedhenjehereekuilibrindinamiktelengjevetedhenengaEuleri,dmthshumeekaterforcaveqeveprojne
necdokilogramlengnelevizje:forcapotencialeIP qeeveatenelevizje,forcakinerikeIK,forcahidraulike Ih eshkaktuarnga
humbjetnegjatesidheforcaeinerciseIiqekundershtonlevizjenegdokilogramlengu,eshtebarazme
zero.
zero
10

Kurbehetfjalepernjederivacion,kusiperfaqjaegjalleerrjedhjesSmbetetepandryshuarmegjatesine,dmth ,
si rrjedhim V1 V2 dhe
sirrjedhimV1=V2dhe,nebarazimindinamikI
ne bara imin dinamik IK=0
0 dhe,shkruhet:
dhe shkr het
(4.13)
Barazimi (4 7) duke pasur parasysh shprehjen (4 9) merr formen:
Barazimi(4.7)dukepasurparasyshshprehjen(4.9)merrformen:
(4.14)

Pasihumbjetvarenmeshpejtesinenekatror,vendosimshenjen+ qetemarrimparasyshdrejtimineforcesserezistencesnga
humbjethidraulike,dmthkurshpejtesiakadrejtiminngaAneCmarrimshenjenplus,ndersa,kurkadrejtiminngaCneA
(fi 4 1)
(fig.4.1)marrimshenjenminus.
i h j
i
Barazimin(4.14)eshtebarazimithemelorilekundjevetenivelitteujitnekulleneekuilibrit.

11

Kurderivacioni(tuneli,gypezimiprejCelikuosebetonitearmuar)perbehetprejKpjeseshmediameterdheashpersite
ndryshme (4.2) atehere Y, ne shprehjen (4.14), percaktohet si shume pjesore e Yvet
ndryshme(4.2)atehereY,neshprehjen(4.14),percaktohetsishumepjesoreeY
vet tecdopjese:
te cdo pjese:

(4.15)

D k h h
Dukeshprehurshpejtesineecdopjesendermjetshpejtesisesenjerespjesedmth:
h j i
d j
d
j h j i
j
j
d h
sidhemodulineshpejtesisenekatror,ponevartesitemodulitteshpejtesisesenjerespjese,p.sh.tepjesespare:
(4 17)
(4.17)
dhedukeizevendesuarneshprehjen(4.15),kemi:
(4.18

ku:

dhe

12

Pertemarreparasyshhumbjetevenditnederivacion,gjymtyriidyteishprehjes(4.14)duhettezevendesohetmehumbjete
pergjithshme te gjatesise edhe te vendit, dmth.
pergjithshmetegjatesiseedhetevendit,dmth.

ku:

ose,dukepaturparasyshnjederivacionedheteperbere,neshprehjen(4,13)duhetzevendesuarLb meLb, dmth:


(4.23)

qe ketej nxjerrim baraziminthemelortelekundjevetenivelitteujitnekulleneekuilibritneformenetijtepergjithshme:


qeketejnxjerrim,baraziminthemelortelekundjevetenivelitteujitnekulleneekuilibritneformenetijtepergjithshme:
barazimin themelor te lekundjeve te nivelit te ujit ne kullen e ekuilibrit ne formen e tij te pergjithshme:

(4.24)

13

Pertepasurmeteqartelevizjenepaqendrueshmeneshtretertembyllur,poshqyrtojmelevizjeneujitnegypinetreguar
ne figuren 4.3, kur heqim me njehere pllaken qe ka mbyllur prerjen 2.2. Duke zbatuar barazimin e Bernulit te kesaj levizjeje
nefiguren4.3,kurheqimmenjeherepllakenqekambyllurprerjen2.2.DukezbatuarbarazimineBernulittekesajlevizjeje
neformenetijmetethjeshte(4.4)perrastinideal(hw=0),dhedukemosmarreparasyshhumbjethi teinercise,kemi:

DelseeshtejashtellogjikesqetedaleH=0, ndersa,poperhw=0,dukemarre
parasyshhumbjeteinercisehi,kemi:

kunerastinedhene,shpejtimi,sirrjedhimintegralieshteibarabartemeH,prandajdukeuvertetuarbarazimi
del qe, ne rastin e dhene forcat kryesore jane ato te inercise.
delqe,nerastinedheneforcatkryesorejaneatoteinercise.

14

Pertepasurmeteqartekuptiminfiziktebarazimitthemelor(4.14)telekundjeveteujitnekulleneekuilibrit,po
shqyrtojme levizjen e nje lengu ne sistemin e treguar ne figuren 4.4.
shqyrtojmelevizjenenjelengunesisteminetreguarnefiguren4.4.

Kurnivelinerezervuareshtestabilizuarnekuoten00,nesistemeshtevendosurvijapjezometrike00'dhengadisniveliidy
pjezometravepercaktohenhumbjet hw tepjesessegypitmegjatesiL.Kurnivelineketerezervuaruletgradualisht,prej
kuotes11ne22,shpejtesianegypgradualishtzvogelohetpasigradualishtzvogelohetedhereniaH.Dukeuzvogeluar
shpejtesiamekohen,negyplindnjeforceinercienedrejtimterrjedhjes,dmth:

ecilaendihmonrrjedhjen,prandajpotefiksojmeniveletepjezometrave,kurnivelinerezervuareshtedukekaluarneper
kuoten00,netecilenupercaktuanhumbjethw,delqedisniveliityrey1<hw.
Ekundertandodhkurnivelikalonnga22 ne1 1kuy2>hw.

15

4.3Llogaritjaanalitikeekullesseekuilibrit
Treguesit kryesore hidraulike, per Cfaredo levizje te lengut, jane dy: Presioni p dheShpejtesiav.
Treguesitkryesorehidraulike,perCfaredolevizjetelengut,janedy:Presionip
dhe Shpejtesia v.
NerastinekullesseekuilibritvendinepresionitpezendryshimiyiniveleveterezervuarittefumizimitAdhetekullesse
ekuilibritC .
Shpejtesiaelevizjesneketerasteshteshpejtesiav elevizjesseujitnederivacion.

Pertegjeturdytreguesitkryesore,televizjessepaqendrueshme,y=f1(t)dhev=f2(t),doteperdorimdybarazimekryesore,
atetelekundjeve(4.14)nekulleneekuilibritdheatetevazhdueshmerise.
(4.14)

Barazimiivazhdueshmerisenevendinkutakohet
derivacioni kulla e ekuilibrit dhe gypezimi i turbinave
derivacioni,kullaeekuilibritdhegypezimiiturbinave
shkruhet:
(4.27)

ku,SVdt eshtevellimiqevjenngaderivacionigate
,
kohesdt,
dy vellimiqevjenngakullaeekuilibrit
Qadt vellimiqeshkonpernegypezimine
turbinave,pogjatekohesdt.
16

Sistemiqezgjidhdyfunksioneteparametravetekerkuar,kurmarrimparasyshedhehumbjetevendit,mundteshkruhet:

(4.28)

Kurkemimbylljetemenjehershmetetegjitheturbinave,dmthkurQa=0,ngabarazimiivazhdueshmerisenxjerrim:
(4.29)

dheprejtij:

(4.30)

Dukezevendesuarnebarazimineparetesistemit(4.28)vleren vdhe dv/dt ngashprehjet(4.29)dhe(4.30),nxjerrim:


(4.31)

ku:

dhe
Zgjidhjaebarazimitdiferencialterendittedyte(4.31)
jepy=f(t),dmthlekundjetnekulleneekuilibritne
dmthlekundjetnekulleneekuilibritne
vartesitekohesper
vartesitekohesperQ
Qa=0
=0..
17

Mirepo,megjithesebarazimi(4.31)jepzgjidhjevetemperrastinQa=0,aizgjidhetdhemeveshtiresi.Pernjezgjidhjeteplote
analitike, bejme A=0,
analitike,bejmeA
0,dmthL
dmth L'=0,
0,qeeshtegjendjaelekundjeveperrastinideal,ku:
qe eshte gjendja e lekundjeve per rastin ideal, ku:

Atehereshprehja(4.31),shkruhet:

Barazimiinxjerreeshtebarazimidiferencialilekundjeveharmonikemeperiodelekundjeje:

ndersa,barazimiitijipergjithshemeshte:
d
b
i i i ij i
ji h h
h

(4 36)
(4.36)

Dukediturnebaraziminemesipermpert=0,
Ku:V0 eshteshpejtesiafillestarenetunel,perlevizjeneqendrueshmenete,delqe:
PertegjeturkonstantenedyteC2tebarazimit(4.36),derivojmekundrejttse,ku:

Neketebarazimpert=0,delqe:

ku,dukepasurparasyshvlerenedy/dt ngashprehja(4.29),nxjerrim:

18

Dukeshenuarme:

(4.41)

Shprehja(4.36)mundteshkruhet:

(4.42)

ose:

L k dj
Lekundjetmaksimalepernjerasttetilleidealnxirrenpersin(Bt+)=
ki l
j
ill id l i
i (Bt
) 1,dmth:
1 d h

19

Dukezevendesuarneshprehjen(4.29)vlerenedy/dt tenxjerrenga(4.42),gjejmeligjshmerineendryshimitteshpejtesisene
tunel:

Shpejtesiamaksimalenetunelgjatelekundjevetenivelitteujitnekulledelper(Bt+)=1,dmth:

Ngavertetimetemesipermearrihetneperfundiminqeligjshmeriaendryshimittelekundjeveeshtenjeligjshmerisinusoidale,
ndersa,ligjshmeriaendryshimitteshpejtesisenetuneleshtenjeligjshmerikosinusaidale,dmthenjejtaligjshmeri,pore
shfazuar90ose/4
hf
90
/4

20

Mezmadhiminesiperfaqes,zgjatetperiodaelekundjeve ,zvogelohetamplitudamaksimaleelekundjeveYmaks,
zmadhohet shpejtesia maksimale Vmaks elevizjesseujitnetunel,ndersandodhekundertamezvogeliminesaj.
zmadhohetshpejtesiamaksimaleV
e levizjes se ujit ne tunel, ndersa ndodh e kunderta me zvogelimin e saj.

Lartesiaepasterekullesneketerastdel:

Meaneteshprehjevetemesiperme,nenjesistemtedhenetunelkullepernjesiptsrfaqetecaktuar tekulles,mundte
gjejmelehtesishtlartesineSo tesajdheanasjelltas,perlartesineedheneSo (oseymaks),mundtepercaktojmesiperfaqen
te kulles
tekulles.
21

Perfundimetemesiperme,megjithesemjaftteperaferta,janetevlefshmeedheperrastinelekundjeveteamortizuara,kur
marrim parasysh humbjet.
marrimparasyshhumbjet.
Perpercaktiminengritjesmaksimale
dheteuljesmaksimale,pasngritjes
separenesisteminreal,kurmarrim
humbjetperrastinQa=0,perdoren
grafiketefigures4.6.

Dukeshenuarme:bejmepjestiminku:yo percaktohetngashprehja(4.37)pastajmendihmen
egrafikutgjejmevleftatdhengatecilatnxjerrim:

Perllogaritjeteshpejtamundteperdorimshprehjeteperaferta:
Ketoshprehjejanemjafttesakta,kury00.7ym.

22

Shpeshnepraktike,pertezvogeluarlekundjetnekulle,sirrjedhimpertezvogeluarvellimin,nehyrjekrijojmenjerezistence
hidraulike nepermjet ngushtimit te siperfaqes se kulles (Fig.4.7).
hidraulikenepermjetngushtimittesiperfaqessekulles(Fig.4.7).

Humbjethidraulikeneperrezistencehws,tecilatjanehumbjeshtesenesisteminderivacionkulleekuilibri,mundteshprehen:

kus eshtekoeficientiirezistences, V0 shpejtesianetuneldheK njekoeficientperpjestimi,icilitregonsapjesete


humbjevetederivacionitperbejnehumbjeterezistences,dmth.

Sh
ShenojmemeDnjetregues,icilikaperpermasagjatesine,ku:
j
D j
i ili k
j
i
k

23

Mendihmenegrafikuttefigures4.8,pervlerenecaktuardhe:pervlerenedheneK,gjejmevleren.
Me ndihmen e kesaj lere prej rafik t 4 9 vleren,pastajmeaneteketyrevleravepercaktojme:
Mendihmenekesajvlereprejgrafikut4.9
leren
pastaj me ane te ket re lera e percaktojme

24

Grafikuifigures(4.8)meanetevijes0M,ku,ndahetnedyzonaa dheb.
Nezonenakumezmadhimine
zmadhohet,dmthmezmadhimineshpejtesisefillestare V0 netunelinederivacionit,zmadhohetamplituda
elekundjeve,ndersanezonen b,pershkaktezmadhimittehumbjevenerezistencemenjeritemmeteshpejtese
energjiakinetikenederivacion,mezmadhimineshpejtesise V0 lekundjetzvogelohen.

PerK=0,dmths=0,kurs'karezistence,tedhenateshprehjeve(4.49)dhe(4.54)duhetteperputhen,pasijanenisurngai
njejtibarazim(4.31)dhejanetevlereshmeperQa=0.

25

4.4Llogaritjagrafikeekullesseekuilibrit.

Simetodegrafikellogaritjeje,kjometodelejonnjefaregabimigjatendertimitgrafikporqeeshteplotesishtilejueshemper
qellimepraktike,gjithashtu,perteberezgjidhjenmeanetekesajmetodeduhetnjekohemeegjatedhenjepunemee
madheseperzgjidhjeneketijproblemimeanenendonjemetodetjeteranalitike,megjithate,kjometodellogaritjekanje
vargtemirash,tecilatjanetepakrahasueshmemetemetatqeupermendenmelart.

Metodagrafikeellogaritjesselekundjevetenivelitteujitnekulleneekuilibrit,studjonrastinrealtelekundjeve,dmth merr
parasyshhumbjethidraulikenederivacionpercdoligjhumbjeje,studjoncdondryshimteprurjeste
turbinaveprejQ
bi
j Qa=Q
Qo neQ
Qa=0
0 dheanasjelltas,jepjovetemamplitudatmaksimaletelekundjeve,
dh
j ll
j j
li d
ki l
l k dj
ose'dheperiodene
' dh
i d
lekundjeveT ,porligjshmeriney=f1(t)dhev=f2(t);jepzgjidhjepertegjithellojetekullaveteekuilibrit;merrparasysh
ligjshmerineembylljesautomatiketeaparatitdrejtuesteturbinave;dhe,krahasketyre,eshtenjemetodeethjeshtedhe
pervetesohetshpejt.

26

Kjometodeeshtebazuarnezgjidhjengrafiketesistemitdiferencial(4.28).Kysistem,dukenxjerreprejsecilitbarazim,
perkatesisht dv dhe dy, mund te shkruhet:
perkatesishtdvdhedy,mundteshkruhet:

Dukekaluarngadiferenciali,memadhesishumetevoglatecaktuara,kysistemmundteshkruhetedheneformen:

(4.56)

Gjateintegrimitgrafikteketijsistemipranohetnjeintervalicaktuarkohet=5 20sek,osememirenjeintervalitilleqe
gatenjeperiodelekundjejetekemi810pikatendertimittekurbesselekundjeve
y=f(t).Ateherenebarazimineparetesistemit(456),pernjevleretecaktuarte
variablit(yhw),mundtepercaktojmeanalitikishtfunksioninVsinjefunksion
linear Kete zgjidhje duke shenuar me:
linear.Ketezgjidhje,dukeshenuarme:
(4.57)

mundtabejmeedhegrafikishtmeanetegrafikuttetreguarnefiguren4.10a.

27

Nebaraziminedytetesistemit(4.56),pernjeprurjetecaktuarQa qembetetneturbinapasmanovrimit,madhesia
eshte nje madhesi konstante. Konstante eshte edhe rnadhesia
eshtenjemadhesikonstante.Konstanteeshteedhernadhesia.
.
AteherepernjevleretecaktuartevariablitVneketebarazim,mundtepercaktojmeanalitikishtfunksioninysifunksion
gjithashtulinear.
Kjozgjidhje,dukeshenuarme:mundtebehetedhegrafikishtmeanetegrafikuttetreguarnefiguren4.10b.

Dukeqenesekavlerepozitive,ndersavlerenegative,funksioniydelsidiferencaetyredhemerrshenjen
emesemadhes,dmthnetemajtetepikesN merrshenjennegativendersa,netedjathtetesajmerrshenjenpozitive.

28

Nefiguren4.11tregohetndertimiiintegrimitgrafiktesistemit4.28.
Paraprakisht, per ndertimin e ketij grafiku, ndertohen grafiket e figures 4.10
Paraprakisht,perndertimineketijgrafiku,ndertohengrafiketefigures4.10

(4.28)

dhevijaeperkulurKK ehumbjevehw.

DukeunisurngashpejtesiaVo eujitnederivacionparamanovrimit,hiqetnjevertikalederitevijakk.LartesiaVoa paraqet


humbjethw nederivacionnelevizjeneqendrueshme,paramanoviimitderinekohent=0,

29

ndersakuotaepikesajepnivelineujitnekulleneekuilibrit,dmthneketecasty0=hw0.Dukepranuarqegjateintervalittepare
t shpejtesia e derivacionit Vo mbetetepandryshueshme,percaktojmendryshiminenivelitnekullegateketijintervali.Duke
tshpejtesiaederivacionit
mbetet e pandryshueshme, percaktojme ndryshimin e nivelit ne kulle gate ketij intervali. Duke
ditury0 dhey0,gjejmey1=y0 y0,dmthnivelineujitnekullenembarimteintervalittepare,osenefillimteintervalitte
dyte.Kurnjohimvleren(yhw)gjateintervalittepare,dmth

mundtegjejmendryshimineshpejtesisenederivacionV1,gjateketijintervali,silargesihorizontaleepikes1 ngavertikaljae
hequrngaV0.
Pika1percaktohetngaprerjaevijeshorizontaleqehiqetngapika y1mevijena1,qehiqetparalelmevijenmm.Dukehequr
ngapika1 njevertikaleteboshtiiabshisave,gjejmeshpejtesineV1 nefillimteintervalittedyte.

30

Dukediturshpejtesine V1 dhe,dukepranuarqeajombetetepandryshuargjateketijintervali,percaktohenhumbjethidraulike
ne derivacion hw1=V
nederivacionh
V1b dhendryshimiinivelitgjateketijintervaliy
dhe ndryshimi i nivelit gjate ketij intervali y1 .Kurnjohimy
. Kur njohim y1 mundtegjejmenivelineujitnekullene
mund te gjejme nivelin e ujit ne kulle ne
mbarimteintervalittedyteosenefillimteintervalittetretey2=y1 y1.Dukepasurhw1 dhey2mundtepercaktojmevleren
(y hw)2=y2 hw1 nembarimteintervalittedyte,vlereecilanefiguren4.11paraqetdisnivelinndermjetpikesy2 dhepikesb.
Kurnjohimvleren(yhw)2 mundtegjejmendryshimineshpejtesisenederivacioninV2 gjateintervalittedytegraftkishtne
figuresilargesihorizontaleepikes2 ngavertikaljaehequrngaV1.Pika2 percaktohetngaprerjaehorizontalessehequrnga
y2 mebijenb2 tehequrngapikabparalelmevijenmm.Ngapika2dukehequrnjevertikalederiteboshtiiabsisave,
gjejmeshpejtesine V2 nefillimteintervalittetrete,etj.

31

Neketemenyrenendertojmevijeneperkulurneformespiralia1234...M,ecilajepgrafikishtfunksioninV=f(y),osey=f(V).
Duke ndare boshtin e abshisave ot neintervaletebarabartekohet,meanenespiralitAM
Dukendareboshtineabshisaveot
ne intervale te barabarte kohe t, me anen e spiralit AM ndertojmevijenelakuary
ndertojme vijen e lakuar y0 1
1'2
2'
3'...F,ecilaparaqetgrafikishtfunksioninekerkuary=f(t).Meanetefunksionitgrafiky=f(t) mundtegjendetpografikisht
funksioniV=f(t).
Nefiguren4.11eshtetreguarrasti,kurkeminjezvogelimteprurjesteturbinavengaQa1 neQa2 dmthkurQa1>Qa2 dheQa1>0.

32

Integrimigrafikitreguarneketefigureeshteivlershemedhekurkeminjezmadhimteprurjesdmth,kurQa1<Qa2 dheQa1>0.
Ne figuren 4.12 eshte treguar integrimi grafik i nje rasti te tille.
Nefiguren4.12eshtetreguarintegrimigrafikinjerastitetille.
Nendertimetgrafiketepershkruaramelartduhettekihenparasyshdyceshtje:eparapershpejtesiV0 temerretshpejtesia
nederivacionparamanovrimitndersa,perQa prurjaqembetetneturbinapasmanovrimitdheedyta,qevijatmm dhe11
tehidhennegrafikmeanetetangentevetekendeve dhe,dukemarreparasyshshkalleteboshtevetekoordinatave
V dhe y.

33

4.5Llojetekullaveteekuilibrit.
Kullat e ekuilibrit jane te shumellojshrne por, me kryesoret jane kullat e treguara ne figuren 4.13.
Kullateekuilibritjaneteshumellojshrnepor,mekryesoretjanekullatetreguaranefiguren4.13.
Kullaeekuilibritmeformecilindrike,ecilaeshtepershkruarmelartmehollesi(fig.4.13a),eshtekullameethjeshtesinga ana
eformesashtuedhengaanaellogaritjeshidraulike.Kjokulleperdoretkursasiaelevizjessemasesseujitnederivacionnuk
eshteshumeemadhe,dmthkurlekundjetnukdalintepertemedha.Dukepranuarqeshpejtesianederivacionmerret
zakonishtV=1.54m/sek,delsekjokulleperdoretperderivacioneteshkurtra.Keshtup.sh.nehidrocentralineShkopetitne
luminMatkuderivacionikanjegjatesi L=360meshteperdorurnjekulleekuilibricilindrikemediameterD=12.5mdhelartesia
rreth25m.

34

Kullaeekuilibritmedhoma(fig4.13b),eperberengadydhoma,njeesipermedhenjeeposhtme,perdoretkurlekundjet
jane te medha, dmth zakonisht kur derivacioni eshte i gjate. Keshtu p.sh. ne hidrocentralin Bistrica I ku derivacioni ka nje
janetemedha,dmthzakonishtkurderivacionieshteigjate.Keshtup.sh.nehidrocentralinBistricaIkuderivacionikanje
gjatesirrethL=5000m,eshteperdorurkulleetille,kudhomaesipermekaformenenjekanalitehapurndersadhomae
poshtemekaformenenjetuneli.Kjokullellogaritetngaanahidraulike,grafikishtsinjekullecilindrikevecseduhetpasur
parasyshqe,kurniveliiujitkalonnedhomenesipermeperdoretdhedhekurniveliiujitkalon
dhomenedyteperdoretdhe
ku, 1dhe2 janeperkatesishtsiperfaqethorizontaletesecilesdhome.

35

Kullaeekuilibritmesiperfaqegradualishttendryshuar(fig.413c)perdoretsidhekullamedhomaperderivacionetegjata.
Nje forme e tille jepet zakonisht, kur kemi nje hapje te tille natyrale ne forme konusi, ose kur per vete gjeologjine e shkembit
Njeformeetillejepetzakonisht,kurkeminjehapjetetillenatyraleneformekonusi,osekurpervetegjeologjineeshkembit
germimibehetmelehte.Llogaritjaenjekulletetillemundtebehetgrafikisht,sikullamedhoma,dukemenduarqe
siperfaqjaesajndryshonjoneformegradualeporneformeteshkallezuar.
Kullaeekuilibritmekaperderdhes(4.13.c)perdoretgjithashtuperderivacionetegjata.Kjokulleekuilibrikatemetenseuji qe
derdhetngakaperderdhesishkonkotpadheneenergji.Megjithate,ndersakullaeekuilibritmedhomadheajomesiperfaqe
gradualishttendryshuarkanenjevellimshumemetevogelsekullacilindrike,kullamekaperderdheskanjevellimedhemete
vogel.

36

Llogaritjahidraulikeekesajkullembipragunekaperderdhesit,behetgrafikishtdukevazhduar,ndertiminevijeszigzake
ndermjet vijes se humbjeve kkkkdhevijesV
ndermjetvijessehumbjeve
dhe vijes V =f(H).
f(H). Funksioniifunditgjendetdukebarazuarprurjenederivacionitmeprurjen
Funksioni i fundit gjendet duke barazuar prurjen e derivacionit me prurjen
qederdhetngakaperderdhesi,dmth:

ku:m eshtekoeficientiiprurjessekaperderdhesit,D diametriikulles,S siperfaqjaegjalleederivacionit,H lartesiae


nivelitteujitmbipragunekaperderdhesit.

Nefiguren4.14tregohetndertimigrafikperllogaritjenekullesseekuilibritmekaperderdhesperQa=0.

37

Kullaeekuilibritmerezistence(fig.4.13d),eshtenjekulleqeluannjerolpjesorsikulleekuilibri,dmthgrushtihidraulik
reflektohet pjeserisht ne kulle dhe pjeserisht ne rezervuarin e furnizimit A(fig4.1),prandajsiitillederivacionitinenshtrohet
reflektohetpjeserishtnekulledhepjeserishtnerezervuarinefurnizimit
A (fig4.1), prandaj si i tille derivacionit i nenshtrohet
njepjeseteshtypjessegrushtithidraulik,nevartesiterezistencesnehyrjetekulles.Kjokulleekuilibriperdoretzakonishtne
atoraste,kurshkembiitunelittederivacioniteshteifortedhe,parritjeteperforcimeveteveshjessetij,merrnjepjesete
shtypjessegrushtitdhezvogelohennemenyretendjeshrnevelliminekulles.Llogaritjagrafikehidraulikebehetsiperkullen
cilindrikekuvijaeperkulurkkformohetdukemarreparasyshhumbjetnederivacionhw dhehumbjetnerezistencehws.

38

Kullaeekuilibritdiferenciale(fig.4.13)eshtenjekulleekuilibrimekaperderdhesqenukeleujinteshkojekot.Sipasparimit
te funksionimit, nga vete konstruksioni i saj, kjo kulle ekuilibri punon kyesisht si kulle me kaperderdhes dhe pjeserisht si kulle
tefunksionimit,ngavetekonstruksioniisaj,kjokulleekuilibripunonkyesishtsikullemekaperderdhesdhepjeserishtsikulle
ekuilibrimerezistence.
Eshtenjeekulleekuilibrimjaftkompakte,ndertohetprejmetaliosebetonitearmuar,perdoretneatorastekurshkembieshte
shumeiforte,osekurkyifunditmungon,kullandertohetperjashta.

39

Kullaeekuilibriteperbere(4.13e)eshtenjekulleeperberengabashkimiikullesseekuilibritmekaperderdhesmekullene
ekuilibrit me rezistence. Shkalla, sipas cilit parim punon me shume kjo kulle varet nga shkalle e ngushtimit te rezistencave te
ekuilibritmerezistence.Shkalla,sipascilitparimpunonmeshumekjokullevaretngashkalleengushtimitterezistencavete
vendosuranegypinebrendshemtekesajkulle.Perdoretsikullaemeparshrnedheeshtemekompakteseajo.

40

Kullaeekuilibritmedhomeajriosekullapneumatike(fig.4.13),eshtenjekullecilindrike,osekullemerezistenceepajisur
me dhome ajri per te zvogeluar lekundjet ne te . Kjo kulle ekuilibri ndertohet ne shkemb, ne rastet kur shkembi eshte i forte
medhomeajripertezvogeluarlekundjetnete.Kjokulleekuilibrindertohetneshkemb,nerastetkurshkembieshteiforte
dheduhett'izvogelojmevellimetegermimit,osekurkullandertohetprejbetonitearmuarteveshurmekemishemetalike
osethjeshtprejmetali,jashteshkembit.Ajriikomprimuaridhomesseajritdergohetzakonishtmeanetenjekompresori.

Llogaritjahidraulikeetrekullaveteekuilibrittefunditbehetgrafikishtdukekombinuarmetodatgrafiketepesekullavetepara
dhedukemarreparasyshspecifikeneseciles.
Keshtup.sh.,nekulleneekuilibritmedhomeajrinebarazimineparetesistemitdiferencial(4.28),mereniengjeometrike y
duhetmarreparasyshdhereniaepresionit

kuPxeshtepresioninedhomeneajritndersaP0 presioniatmosferike.

41

4.6Kushtetesigurimitteamortizimittelekundjevenesistemetmekulleekuilibri

domanovrimmeaparatindrejtuesteturbinavedmthdozmadhimosesdozvogelimsadoivogeliprurjesseturbinaveQa,
shkaktonlekundjenekulleneekuilibrit.
K l k dj t
Kurlekundjet,pasngacmimitfillestar,vijnedukeezvogeluaramplituden,quhenlekundjeteamortizuarandersa,kurvijne
i it fill t
ij d k
l
lit d
h l k dj t
ti
d
k
ij
dukezmadhuaramplitudenquhenlekundjetepaamortizuara.
Lekundjetepaamortizuarajanetepadeshirueshrnedheterrezikshmepersisteminhidroteknik.Dukeuzmadhuar
vazhdimishtamplitudaelekundjeve,ujikalonlartesineekullesseekuilibritdhemundteshkaktojedemenekulle,ne
gypezimineturbinavedhenevetendertesenehidrocentralit.Poashtu,mezmadhimineamplitudesselekundjeve,kur
niveli ulet nen piken me te larte te tunelit mund te hyje nje sasi e madhe ajri ne gypezimin e turbinave qe mund te shkaktoje
niveliuletnenpikenmetelartetetunelitmundtehyjenjesasiemadheajrinegypezimineturbinave,qemundteshkaktoje
prishjetenjetrajtshmeriseselevizjesseujitneturbinedheteshkaktojenjegoditjetemadhenete,etj.

Sistemi,pertesiguruaramortiziminelekundjevenekulleneekuilibrit,duhetteplotesojedykushte:

Kushti i pare:
Kushtiipare:

(4.61)

dhe,kushtiidyte:

(4.62)

ku:C,R,Sdheh
, ,
w jjanetreguesitederivacionit,h
g
, wa humbjetnegypezimineturbinave,ndersaH
j
gyp
,
0 reniaepergjithshme.
p gj
42

Pertemarreparasyshndryshiminekoeficientittepunessedobishme(k.p.d)teturbines,icilindryshonmendryshimine
renies se dobishme (H0h
reniessedobishme(H
hwh
hwa),siperfaqjahorizontale
), siperfaqja horizontale ekullesneshprehjen(4.61)rritetnevleren20
e kulles ne shprehjen (4.61) rritet ne vleren 2030%.
30%.
Dykushtetepermenduramelart,quhenkushteteTomasit,sipasemritteinxhinieriticilistudioiperhereteparekushtete
amortizimittelekundjevenekullateekuilibrit.

43

Perteshpjeguarkuptiminfiziktekushtevetemesiperme,poshqyrtojmekushtinedyte.Perthjeshtimtevertetimevepo
shenojme:
Qeketejdelsefuqiaenjehidrocentrali,percaktohetngashprehja:

Dukeberederivatineshprehjessemesipermekundrejt Vtebarabartemezero,dmth:

nxjerrim:

ku,dukezevendesuarketevlereneshprehjen(4.64),gjejmefuqinemaksimaleNmaks qemundtejapehidrocentralipernje
gypezimdhepernjeH
i dh
j H0 tedhene.
dh
Nefiguren4.15janeparaqiturgrafikishtmarredhenietN=f(V)dheHw=f(V)perkatesishtmevijateperkuluraOABdheOCD.

44

Hidrocentraletautomatikejanetepajisuramerregulatoreteshpejtesisepercdoturbine.Rregullatoriishpejtesisekaper
qellimtembajekonstantnumrinerrotullimeveteturbines.Kursistemikerkonenergjimeshumesesajepturbina,bijenumri i
rrotullimeveteturbinesdhenecastnderhynregulatoriishpejtesise,icilidukehapuraparatindrejtueste
turbines,zmadhonprurjen,sirrjedhim,zmadhohetfuqiadhenumriirrotullimeve.
E k d t d dh k i t i k k
Ekundertandodhkursistemikerkonmepakenergji.
k
ji
KurnjehidrocentralpunonmenjeshpejtesiV<Vk,dmthnepjesenOA tevijesseenergjise,rregullatoriishpejtesiseeluan
funksioninetij,ndersa,kurpunonmeV>Vk dmthnepjesenABtevijesseenergjise,regulatoriishpejtesisenukeluan
funksioninetij,pasimehapjeneaparatitdrejtuesfuqiazvogelohetdhenumriirrotullimevebieedhemeshumeduke
shkuardrejtzeros.

45

Megjithesekushtiidytenukkalidhjemekulleneekuilibrit,qesistemitejeteiqendrueshemduhetteplotesohet
mosbarazirni(4.62),dmthsistemitepunojenepjesenOA tekurbessefuqisekuV<Vk.
Dukeunisurngashprehja(4.66),mundtepercaktojmeshpejtesinekritike:

Ngashprehja(4.61)delvleraesiperfaqeskritike, tekullesseekuilibriteshteneperpjestimtezhdrejtemeH0 dhene


perpjestimtedrejtemegjatesineLtederivacionitndersa,ngashprehja(4.67)delqevleraeshpejtesisekritike Vk eshtene
perpjestimtedrejtemerenienH0 dheneperpjestimtezhdrejtemegjatesineL.
Si rrjedhim dy kushtet e sigurimit te amortizimit te lekundjeve ne kullen e ekuilibrit jane tregues kur derivacioni eshte i gjate
Sirrjedhim,dykushtetesigurimitteamortizimittelekundjevenekulleneekuilibritjanetregueskurderivacionieshteigjate
dhereniaeshterelativishtevogel.Neketerastduhetzmadhuarperfaqja mbisiperfaqenearsyeshmengaanaekonomike
dhesiperfaqjaederivacionitduhetmarremeemadhesesiperfaqjaenxjerrengavleraeshpejtesiseekonomike,qemerret
zakonishtVek=2.54m/sek.

46