You are on page 1of 204

'li

H^H

H^PH

OVERIJSSEL, FRIESLAND, G R O N I N G E N
E N D R E N T E IN BEELD

DOOR

MR. A. LOOSJES
MET

295 AFBEELDINGEN

AMSTERDAM
SCHELTEMA 6 HOLKEMA'S BOEKHANDEL
(K. GROESBEEK 6 PAUL NIJHOFF)

INHOUD

VOORWERK:
Titel, Inhoudsopgave en Register der Afbeeldingen
bladz. IVIII
I.
KERKEN E N GODSHUIZEN
te Deventer, Zwolle, Kampen, Vollenhove, Hasselt, Oldenzaal,
Almelo, Enschede, Ootmarsum, Coevorden, Workum, Sneek,
Bolsward, Harlingen, Franeker, Leeuwarden, Groningen, Winschoten, Appingedam, Delfzijl 107 afbeeldingen met tekst .
1
II. S T A D S P O O R T E N , M U U R T O R E N S E N W E R E L D L I J K E
OPENBARE G E B O U W E N
te Zwolle, Deventer, Kampen, Vollenhove, Ootmarsum, Workum,
Hasselt, Leeuwarden, Sneek, Bolsward, Harlingen, Franeker,
Dokkum, Groningen, Appingedam 85 afbeeldingen met tekst
,,
67
III. S T A D S G E Z I C H T E N E N W O O N H U I Z E N
te Deventer, Zwolle, Ootmarsum, Blokzijl, Hasselt, Kampen,
Coevorden, Oldenzaal, Assen, Sloten, Hindeloopen, Workum,
Ijlst, Bolsward, Harlingen, Sneek, Franeker, Dokkum, Leeuwarden, Groningen, Appingedam, Delfzijl 100 afbeeldingen met
tekst

127
De titel is in kleuren gedrukt met de wapens der provincies Overijsel, Drente, Friesland en Groningen in de heraldieke kleuren. De 3 afdeelingstitels zijn versierd met 3
min of meer toepasselijke afbeeldingen. Op het voorplat van den band, welke in zwart
en rood is uitgevoerd, zijn de wapens der steden Kampen, Assen, Zwolle, Groningen,
Sneek en Leeuwarden met goud en zilver en de overige heraldieke kleuren gestempeld.

ALPHABETISGH REGISTER DER AFBEELDINGEN


ALMELO.
Kerk, Ned. Herv.APPINGEDAM
Fivel of Damsterdiep . . . .
Kerk, St. NicolaasStadhuis

Bladz'.

2931
188
65, 126
125, 126

AOCFN'

V?. ,

*54
BLOKZIJL.
Blokzijl, gezien van de Kolk . 142
B

Hoekje bij de Doopsgezinde


Kerk
Kerkstraat hoek Zeedijk (huis)
'
*
BOLSWARD.
Groote Dijlakker (gevel) . . .
AGrootzand (gevel)
Groot- en Kleinzand. . .
Kerken:
Broerekerk
'lp
Maartenskerk, St.a s

Bladz.

143
143

162
162
159
42
3943

ALPHABETISCH REGISTER
Bladz.

Kerkstraat
Looiersgracht
Marktstraat
Stadhuis
COEVORDEN.
Avondmaalsbekers
Friesche straat (gevel) . . . .
Kerk, Ned. Herv.Singelgracht

161
161
i6o'
110112
151
152
32
152

DELFZIJL.
Haven
188
Kerk, Bij de Ned. Herv.- . . 66
DEVENTER.
Achter de Muren
Assenstraat (geveltop) . . . .
Bergstraat . . :
Boterstraat met Boterwaag
Brink:
Bouwershuis .
Geveldtail .
Gevels;. Gem. Spaarbank .
In di drie Vergulden Herick
(huis)
: . . .
Gasthuis, Geveltop poort v.m.
Geertruiden- of Pesten- . .
Gezicht op Deventer . . . .
Haven met Bokkingshang" .
Kerken:
Berg- of St. Nicolaaskerk.
Broerenkerk
Doopsgezinde kerk (voorhuis)
Groote of St. Lebuinuskerk.
O. L. Vrouwe- of Mariakerk,
V.m.Kleine Poot (gevel)
Korte Bisschopstraat (gevel) .
Landschaps- of Landshuis, V.m.Menstraat (gevel)
Meyershof (poortje)
Muntenplaats
Penninckshuis
Poort-, Buiten-BergStadhuis
Stroomarkt (geveltop) . . . .
Vestingtoren
Waag
IJsel voor Deventer . . . .
DOKKUM.
Dijk (gevels)
Haven (portiek in vestibule) .
Keereveer
Korenmarkt . . . .
. .
Nauw
Stadhuis
Vleeschmarkt hoek Wortelhaven (gevel)
.
Waag

134
136
n
133
135
134
137
132
15
131
131
1113
10
15
9, 1314
10
133
137
90, 91
136
16
135
15, 16
77
8588
136
134
8890
131
169
171
170
169
168
118121
167
116

Bladz.

ENSCHEDE.
Kerk, Ned. Herv.- of St. Maartens32
FRANEKER.
Froonacker
Gasthuis, Westerhuis- (poortje)
Grachtje in 1914/15 gedempt .
Kerk, Groote of St. MaartensKorendragershuisje
Oude mannen- en vrouwenhuis
(gevelsteen)
Planetarium
Stadhuis
Waagstraat (gevel)
GRONINGEN.
Academiegebouw
Boteringe-boogbrug, Bij de gesloopteBrugstraat
Gasthuizen:
Anthonygasthuis, St.- . . .
Heilige Geestgasthuis . . .
Gerechtsgebouw (v.m. huis Ewsum) . . . . . . . . . . .
Goud- en Zilversmidskeurhuis .
Groote Markt
Groote Markt (Huis met den
schoonen gevel")
Hoofdwacht
Kerken:
A- of O. L. Vrouwekerk . .
Maartenskerk, St.- . . . .
Nieuwe- of Noorderkerk . .
Kijk in 't Jatstraat (gesl. gevel)
Martinikerkhof (huisje) . . .
Meertenschool, V.m. St.- . . .
Ossemarkt (gevels)
Oude Boteringestraat (v.m.
Corps de Guarde") . . . .
Oude Boteringestraat (geveldtail)
Oude Ebbingestraat (gevel).
Panorama der stad
Poelestraat (geveltop) . . . .
Poorten:
Binnen A-poort (gesloopt) .
Boteringepoort (gesloopt) .
Heerenpoort (gesloopt) . . .
Prinsenhof, V.m.Provinciehuis
Rechthuis, V.m.- (Hoofdwacht)
Schuitendiep (middenfront huis
Sichterman")
Spilsluizen
Stadhuizen
Verbindingskanaal
Weeshuis, Roode- of Burgerboortje)
Zonnewijzerpoort

166
45
168
4748
117, 167
46
166
114117
167
124, 125
178
T8O
60, 62
5962
122
123
177
184
124
58
5557
57
185
186
125
182, 183
182
187
180
187
183
83
84
84
61
125, 181
124
187
179
122123
179
61
186

ALPHABETISCH REGISTER
HARLINGEN.
Haven, BuitenKerk, Groote of NieuweStadhuis

Bladz.

163
. . 44, 45
113

HASSELT.
Gezicht op Hasselt
146
Kerk, Groote of St. Stephanus- 28
Kerkstraat
145
Stadhuis
101
HINDELOOPEN.
Gezicht op Hindeloopen . . .
KAMPEN.
Bethlehemsvergadering, Huis
der v.m.- (overbl.) . . . .
Burgel
Burgwalstraat (pakhuis) . . .
Gezicht op Kampen
Houtzagerssteeg . . . . . .
Kerk, Boven of St. NicolaasKlokken van Geert van Wou.
Nieuwe Toren
Poorten:
Broederpoort
Buiten-Venepoort (gesloopt)
Cellebroederspoort
Hagenpoort (gesloopt) . . .
Koornmarktpoort . . . . . . .
Proveniershuisjes
Stadhuis
Vloeddijk *) en Burgwal, BijWeeshuis, Burger- (ingang). .
LEEUWARDEN.
Gasthuis, Boshuizer- (poortje) .
Jacobsstraat, St.- (gevel*. . .
Kanselarij, V.m.Kerken:
Groote of Jacobijnerkerk. .
Vituskerk, Toren der gesloopte St.- (Oldehove) . . . .
Nauw, gezicht op de Brol . .
Nieuwe Stad b. d. Oude Waag
Oldehove
Over de Kelders
Princessehof (gevel)
Prinsestallen (overblijfselen) .
Stadhuis
Struivingspoortje
Voorstreek
Waag, OudeWeeshuizen:
Old Burgerweeshuis . . . .
Stadsweeshuis, Nieuwe- . .

157
24, 25
147
150
148
150
2324
25
94, 149
79, 81
80
79
78
80
26
9497
148
26
50
175
107110
50, 51
49, 172
174
173
49, 172
173
176
176
103106
175
174
106
52, 53, 54
51, 52, 53,
54

OLDENZAAL.
Kerk, St. Plechelmus- . . . . 2931
Marktstraat (gevels)
153
*)

In het onderschrift abusievelijk Hoeddijk genoemd.

Bladz.

OOTMARSUM.
Kerk, St. Simon en Judas- . . 32
Marktstraat (gevel) . . . . . 142
Stadhuis
. 100
SLOTEN.
Heerenwal
Poorten, Water-:
Lemsterport
Woudsender- of Sneekerpoort
Slotergat
Veermanskaai
SNEEK.
Kerk, Groote of St. MaartensKleinzand
Poort, Water- (Hoogendster
Pijp)
Stadhuis
VOLLENHOVE.
Fransche School, V m.-. . . .
Haventje
Kerken:
Groote, Boven- of St. Nicolaaskerk
Kleine of O. L. Vrouwekerk
Stadhuis

157
155
156
156
155
3335
164
82
109
98, 100
144
27, 99
28
98, 99

WINSCHOTEN.
Kerk, Ned. Herv. of St. Vitus- 6364
WORKUM.
Gevel . . . . .
158
Kerk, Groote of St. Geertruida- 33, 3638
Stadhuizen
101, 102
Waag
37, 102
IJLST.
Gevel de Messingklopper . . .
ZWOLLE.
Hoofdwacht, V.m.Huis van Bewaring (poort) .
Kerken:
Bethlehemsche kerk (poortj e)
Broerenkerk
Groote of St. Michalskerk .
O. L. Vr. Hemelvaartkerk
(toren)
Luttekestraat (gevel)
Melkmarkt (huis)
Pomp in de Kamperstraat . .
Pomp in de Luttekestraat . .
Poorten:
Binnen Diezerpoort (gesloopt)
Binnen Sassenpoort . . . .
Sassenstraat (gevel)
Stadhuis
Statenzaal
Thorbeckegracht (geveltop) . .
Vrouwenhuis
Weezen, Huis der- (poort) . .

158
92
140
21
21
1720
138
139
140
141
141
76
75, 76
139
93
92
141
22
22

PI

KERKEN EN
GODSHUIZEN

.... de weidsche kathedraal,


waar gansch een woud van puurporfieren pijlers oprijzen,
hoog, in trotschen beuk bij beuk i . . .
POL DE MONT.

A N de steden in de vier noordoostelijke provincin van ons land hebben


eenige in de middeleeuwen een tijd van grooten bloei gekend (lang geleden Stavoren, en verder Kampen, Deventer, Zwolle, in mindere mate
ook Bolsward) die in de gouden eeuw" van Holland reeds een einde had
genomen en niet meer herleefde, terwijl eigenlijk Groningen de eenige stad is in deze
gewesten, die, reeds belangrijk in de middeleeuwen, in volgende perioden gestadig in beteekenis toenam. In Friesland, waar de 16de eeuw voor het eerst, na eeuwen van onderlingen krijg, rust en welvaart aan de in meerderheid vrij-onbelangrijke steden brengt, weet
Leeuwarden ten tijde der Republiek als Residentie der Friesche stadhouders de eerste
plaats in te nemen en te behouden. Voor de vroeger tamelijk onaanzienlijke landstadjes
Almelo, Enschede en Oldenzaal brengt de 19de en het begin der 20ste eeuw gewichtige
veranderingen: zij groeiden uit tot belangrijke industriesteden, bij welk proces de geringe schoonheid, welke zij bezeten hadden, grootendeels te loor ging. In Friesland
greep in deze periode eenige verandering plaats, doordat het marktstadje Sneek zich
tot de tweede in de rij der elf Friesche steden wist op te werken, terwijl terzelfder tijd
in Overijsel, behalve de reeds genoemde Twentsche steden, ook Zwolle en Deventer
van niet onbelangrijken opbloei getuigden. Daarnaast blijven verschillende stadjes,
oudtijds zwakjes versterkte marktplaatsen, hun karakter van rustig landstedeke behouden. Een geheel eigen plaats nemen Coevorden en Hindeloopen in: het eerstgenoemde,
eeuwenlang een sterke vesting zonder meer, wordt na 1870 landstadje; Hindeloopen,
eeuwenlang een bloeiend zeestadje met koene, ondernemende en vermogende burgers,
geraakt in den Franschen tijd in diep verval, een verval waaruit het zich niet meer weet
op te heffen, zoodat het thans tot de doode steden" kan worden gerekend, al is het dan
ook niet zoo dood als Stavoren.
Ofschoon wel dient te worden bedacht, dat trotsche kerkgebouwen niet alleen
verrezen in bloeiende steden en dat de kerk veel minder dan het stadhuis een afspiegeling van de belangrijkheid eener stad in een bepaald tijdvak geeft, baart het, met het
bovenstaande voor oogen, toch geen groote verwondering, dat de indrukwekkende kerkgebouwen in deze gewesten niet overtalrijk zijn, al stelt het teleur, dat zelfs de hoofdsteden der beide noordelijke provincin zich niet kunnen beroemen op kerkelijke scheppingen van hooge bouwkunstige waarde. Op enkele uitzonderingen na missen daar ook
de steden, wat het platteland er nog op meer dan n plaats te zien geeft: de typische
12de en 13de eeuwsche baksteenen kerken, onder invloed van de uit Noord-Frankrijk
afkomstige kloosterorde der Cisterciensers ontstaan, die vaak groot meesterschap in de

OVERIJSEL, D R E N T E , F R I E S L A N D E N G R O N I N G E N I N B E E L D

baksteen-techniek verraden en dikwijls torens bezitten, met een zadeldak afgedekt,


waarvan de nok evenwijdig loopt met die van het kerkdak. Deze kerkjes zijn vermoedelijk in de steden allengs door grootere vervangen, die tengevolge van de uitputtende
burgeroorlogen in de 15de, en de, bij het naderen der Hervorming, verminderde offervaardigheid der geloovigen, niet tot grootsche scheppingen konden worden. Het zijn
voornamelijk de Overijselsche steden, die op het gebied van den kerkbouw in deze
provincin een eervolle plaats innemen; de oudtijds zoo belangrijke steden aan of nabij
den IJsel hebben nog statige, omvangrijke bedehuizen, terwijl enkele vroeger kleine
steden in het Oosten iets of veel behielden van een minder door afmetingen dan wel
door grijze oudheid treffende kerk.
Deventer kan zich verheugen in het bezit van nog drie belangrijke oude kerkgebouwen. Allereerst de St. Lebuinuskerk, die reeds in de 11de eeuw gesticht, doch
tweemaal door brand geteisterd werd, zoodat van het oudste bedehuis vrijwel niets
overbleef dan een crypt onder het koor, en de kerk, althans uitwendig, het karakter
der 15de eeuwsche gothiek vertoont. Inwendig is het middenschip nog Romaansch,
terwijl de vier hoofdpijlers van het transept eveneens tot deze periode zijn te rekenen.
Het is een hallenkerk met drie schepen; de buitenschepen zijn als omgang om het koor
doorgetrokken. Voor het zuidelijke schip rijst een vierkante toren, waarop sinds 1500
een pyramidevormige spits prijkte. In 1612 werd deze vervangen door een achtkante
koepelvormige bekroning, naar het ontwerp van Hendrik de Keyser, die, op zich zelve
beschouwd fraai, een allesbehalve mooi geheel met den torenromp vormt. In den
koepel hangen de klokken van den beiaard, welke voor het grootste gedeelte door de
Hemony's gegoten werden. Op het hoogste punt der stad verheft zich de weleer aan
St. Nicolaas gewijde Bergkerk, 12de eeuwsch, wat haar westelijk gedeelte met de beide
eenigszins in hoogte verschillende torens betreft, maar overigens evenzoo een bouwwerk
uit de 15de eeuw. Als derde oud bedehuis worde de 14de eeuwsche Broerenkerk genoemd, de eenvoudige kerk van het voormalig klooster der Minderbroeders. Maar niet
gezwegen mag worden van het hoogst schilderachtige overblijfsel van de 14de eeuwsche
Mariakerk in de onmiddellijke nabijheid van de St. Lebuinuskerk. Reeds in 1612 voor
een groot gedeelte gesloopt, doet wat van haar overbleef thans als pakhuis dienst. Haar
warm-roode muren vormen met de grijze tinten van de St. Lebuinuskerk een der
schilderachtigste hoekjes van Deventer. Een in de tweede helft der 16de eeuw voor
Herman Penninck gebouwd woonhuis, heeft een zeer rijk-gesierden voorgevel die in
1890 gerestaureerd werd; sindsdien is deze voormalige woning voorhuis van het kerkgebouw der Doopsgezinden, waarom wij er hier melding van maken. In den fraaien
gevel zijn zes nissen, waarin men beelden aanschouwt die het Geloof, de Hoop, de
Liefde, de Voorzichtigheid, de Kracht en de Matigheid voorstellen. Vroeger prijkte
nog een beeld van de Rechtvaardigheid op den top. Minder rijk dan men in deze stad
van fraaie woonhuisgevels zou vermoeden, is Deventer aan schilderachtige oude gasthuizen en hofjes, al geven zij nog wel iets te bewonderen, waarvan enkele afbeeldingen
hierachter werden opgenomen.
Zwolle staat op het gebied van kerken en godshuizen allerminst bij Deventer
ten achter. Daar is in de eerste plaats de Groote of St. Michalskerk, een fraai Gothisch
gebouw, dat uit het begin van de 15de eeuw dagteekent, doch geen overheerschenden

K E R K E N E N GODSHUIZEN

indruk maakt, omdat het een toren mist. Wel heeft de kerk eertijds een toren gehad;
deze is echter herhaaldelijk door den bliksem getroffen, het laatst in 1669, waarna
herbouw achterwege is gebleven. Op de torenvormige bekroning van den uitgebouwden
hoofdingang prijkt het beeld van St. Michal. Een zeer rijk behandelde eikenhouten
preekstoel siert het inwendige van dit bedehuis; hij is het werk van den bouwmeester
Adam Straas van Weilburg; verder verdient het fraaie orgel de aandacht. Een andere
oude, echter minder belangwekkende kerk in de hoofdstad van Overijsel bezit wl een
toren, en nog wel een vrij hoogen, in de 15de eeuw opgetrokken doch later door een
koepelvormige bekroning gedekt: het is de O. L . Vrouwekerk. Vermelden wij voorts
nog de 14de eeuwsche Bethlehemsche kerk, de 15de eeuwsche Broerenkerk, oude eenvoudige kloosterkerken evenals de Waalsche kerk, de voormalige kapel van het St. Geertruidaklooster. Ten slotte zijn nog te noemen het Vrouwenhuis met zijn door een tongewelf gedekte 17de eeuwsche gang, het Huis der Weezen met een 17de eeuwsch poortje, het Reventer (de eetzaal van het v.m. Bethlehemsche klooster).
Van de twee vermeldingswaardige oude kerken te Kampen, de O. L . Vrouwe of
Buitenkerk en de St. Nico)aas- of Bovenkerk, verdient vooral laatstgenoemde bijzondere
aandacht, 't Is een merkwaardig hoog Gothisch gebouw van wijdschen opzet, een
basiliek met koor, trans en kapellen, kruisbeuk en vijf beuken aan de westzijde, die
geheel door steenen gewelven worden overdekt. In de eerste helft der 14de eeuw werd
zij gebouwd, in den vorm van een Latijnsch kruis, en hoewel zij veel van haar oude
pracht mist, is zij nog indrukwekkend, ook inwendig, waar hoog de pijlers rijzen. Zij
bezit een zeldzamen zandsteenen preekstoel, die de rijke gothische vormen van omstreeks
1500 vertoont, en een eikenhouten koorhek met koperen balusters en fraai gesneden
ornamenten uit het midden der 16de eeuw, een prachtwerk der renaissance. - Van de
godshuizen worde het geveltje met den aardigen steen van het gebouw der v.m. Bethlehemsvergadering vermeld. Van het oude Weeshuis bleef het bij het nieuwe gebouw
heropgerichte aardige poortje bewaard.
Wel de mooiste en merkwaardigste kerk in de kleinere steden van Overijsel is
ongetwijfeld de St. Plechelmuskerk te Oldenzaal, met een gothisch koor van omstreeks
1525 en een zuidelijke zijbeuk van omstreeks 1480, doch overigens een goed-bewaarde
Romaansche basiliek met een zwaren toren, die de vormen der 12de eeuw vertoont.
Merkwaardig is ook de rijkgesierde St. Simon en Judaskerk te Ootmarsum, die,
in de 12de eeuw begonnen, eerst in de 13de voltooid werd, doch alleen haar middenbeuk
bewaarde haar oorspronkelijken toestand, en het smakelooze torentje, dat men in de
19de eeuw op het eerwaardige gebouw zette, maakt het aanschouwen van het oude
bedehuis niet tot een onvermengd genot, evenmin als dat van Enschede, dateerend vermoedelijk uit het begin der 13de eeuw, maar sindsdien herhaaldelijk vernield en door
brand geteisterd, het laatst in 1862, toen wat overbleef weinig meer dan een bouwval was.
Telkens werd het ongelukkige bedehuis herbouwd, maar na die herhaalde vernielingen
vertoont het, zooals begrijpelijk is, geen bijzondere bouwkunstige schoonheid meer. De
toren is er misschien nog het best afgekomen; hierbij denke men echter niet aan de
bekroning met spits van 1864, een leelijk, met cement besmeerd bouwsel. Mooi in den
toren is nog de karaktervolle Romaansche hoofdingang.
Het eeuwenoude kerkgebouw van Almelo, weleer aan St. Gregorius gewijd, werd

OVERIJSEL, D R E N T E , F R I E S L A N D E N G R O N I N G E N I N B E E L D

in de tweede helft der 18de eeuw door een voor den Protestantschen eeredienst ingerichte kruiskerk vervangen; de koepelvormige torenbekroning, waarop een bevallige
spits is aangebracht, was echter eerst omstreeks 1780 gereed.
De eeuwenoude hoofdkerk van het stedeke. Hasselt, aan St. Stephanus gewijd,
behield door herhaalde herstellingen en verbouwingen na branden weinig meer van haar
oorspronkelijke indrukwekkendheid; het meest merkwaardig is het oostelijk aanbouwsel
tegen den zuidbeuk, met zijn puntgevels en pinakels. De St. Nicolaaskerk te Vollenhove
is een tweebeukige hallenkerk, een omvangrijk gebouw, met tal van geslachtwapens der
oude familin die eens in of nabij dit stadje woonden; ten oosten ervan, naast het schilderachtige Raadhuis, staat de stoere vierkante klokkentoren. Deze kerk wordt ook wel
Boven- of Groote Kerk genoemd, ter onderscheiding van de Kleine- of O. L . Vrouwekerk, gesticht ter plaatse van een kapel, en de aandacht trekkend door haar kleine spitsbogige vensters.
De Hervormde Kerk van Blokzijl is voornamelijk belangrijk om zijn plattegrond, die den vorm heeft van een Grieksch kruis, evenals de iets later gebouwde Noorderkerk te Amsterdam, welke er een navolging van schijnt te zijn. Van veel aanzienlijker
afmetingen, maar minder bijzonder, is de oude, maar herhaaldelijk gewijzigde Groote
Kerk van Steenwijk.
Assen is eeuwenlang een onaanzienlijk gehucht geweest, bestaande uit slechts
weinige hofsteden, en voornamelijk beteekenis ontleenende aan het Klooster der
Cisterciensers, de Lieve Vrouwe Abdij, Maria's Kamp genaamd, gesticht tusschen Coevorden en Schoonebeek, maar reeds enkele tientallen jaren later, omstreeks 1255, naar
Assen overgebracht. Van dit klooster is nog de thans als Stadhuis gebruikte kapel over,
benevens een kloostergang met metselwerk van ronde bogen, die men in het overigens
nieuwe Rijks-archiefgebouw vindt. Waar eens het klooster stond, verrijst thans het
Provinciehuis.
Als we nu nog melding hebben gemaakt van de 17de eeuwsche eenvoudige
kruiskerk van Coevorden, kunnen we Drente verlaten, om een kijkje te nemen in Friesland.
In het zuidwestelijk gedeelte dezer provincie is van de vier daar gelegen stadjes
voornamelijk de Groote Kerk van Workum belangwekkend; op eenigen afstand van het
kerkgebouw staat de zware, peperbusvormige toren, die vroeger een slanke spits schijnt
te hebben gehad. De kerk bezit een prachtig besneden preekstoel en hoogst merkwaardige beschilderde lijkbaren van eenige gilden. Hindeloopen's 17de eeuwsch bedehuis
trekt voornamelijk de aandacht door zijn slanken toren, die iets ouder is dan de kerk;
de in 1701 afgebrande spits werd in 1734 door de nog bestaande hooge spits met twee
omgangen vervangen.
De Groote Kerk van Sneek heeft door verschillende verbouwingen haar oorspronkelijk karakter grootendeels verloren. Op zich zelf niet onfraai, maar bij het gebouw
in het geheel niet passend, is het koepeltorentje, dat in 1770 op het hooge kerkdak
werd aangebracht. Men heeft deze kerk van vele ingangen voorzien; de hoofdingang
bevindt zich in het koor(!); de fraaie toegangspoort, in de 17de eeuw hier gebouwd,
werd in de 19de eeuw door een ervoor geplaatst portaal aan het oog van den voorbijganger onttrokken. Een fraai-gesneden vroedschapsbank, die deze kerk vroeger tot sieraad

K E R K E N E N GODSHUIZEN

strekte, werd in de tweede helft der 19de eeuw voor 200. verkocht. Fraai en eerwaardig is nog de oude sacristij aan de zuidzijde van het kerkgebouw. Dicht daarbij
staat de houten klokkentoren, waarin de luidklokken hangen.
Verreweg het belangrijkst oude bedehuis in de steden van Friesland is de St.
Maartenskerk te Bolsward, met een statigen, door een zadeldak gedekten ingebouwden
toren, welks benedendeel vermoedelijk reeds in het begin der 14de eeuw was voltooid.
De middenbeuk der kerk verheft zich zoo weinig boven de daken der zijbeuken, dat
daarboven slechts kleine ronde vensters konden worden aangebracht. Zij verdient ten volle
een bezoek, omdat men er een prachtig-gesneden preekstoel kan bewonderen, een mooie
vroedschapsbank, een statig orgelfront, en vooral, de beroemde koorbanken, meesterstukken van Gothische houtsnijkunst, wellicht de fraaiste welke ons land nog bezit.
De mooiste is die aan de noordzijde; zij is uit de Broerekerk afkomstig en vertoont
ons, in de dracht van den tijd waarin zij werd vervaardigd, de geschiedenis van
Judith en Holofernes, Onze Lieve Vrouw der Engelen, St. Andreas, St. Jozef,
Evangelisten en de verzoeking van Christus. In het koor liggen eenige zeer mooie
grafzerken, waarvan n hierachter is afgebeeld. Van de Broerekerk, de oude Franciscus-kerk of kerk der Minderbroeders, is voornamelijk de westelijke gevel, met
drie slanke spitsboogvensters, een prachtig staaltje van Gothische sierlijkheid, bezienswaardig.
Met die van Bolsward is de St. Maartenskerk te Franeker een der weinige ongeschonden overblijfselen van oud-Frieschen kerkbouw. Zij bestaat uit een met een
hooge spits gedekten toren, drie even hooge beuken en een koor met omgang, dat
onmiddellijk aan het middenschip sluit. Slanke zuilen dragen de houten gewelven.
Eigenaardig is de steenen afsluitmuur, die het koor omgeeft en met traceeringen van
gehouwen steen is versierd. De kerk bezit vele merkwaardige grafzerken. In de oude
Friesche academiestad kan men verder nog een sierlijk 18de eeuwsch poortje van het
Westerhuis-gasthuis bewonderen. In het overigens niet belangrijke Oudemannen- en
Vrouwenhuis herinnert een fraaie gevelsteen aan een ongeval, daar in de nabijheid
Johan Maurits van Nassau overkomen.
Harlingen behield van zijn oud kerkgebouw, voorheen aan St. Michael gewijd,
dat in de tweede helft der 18de eeuw wegens bouwvalligheid gesloopt werd, slechts
den eenvoudigen slanken toren. De tegenwoordige kerk is in 1775 voltooid en bevat
een fraai orgel.
Leeuwarden verloor reeds in de 17de eeuw zijn oude St. Vituskerk, die wegens
bouwvalligheid gesloopt moest worden; het jongste gedeelte echter, de geweldige onvoltooide rijke laat-Gothische toren (de zoogenaamde Oldehove), door Jacob van Aecken
sedert 1530 aan het oude bedehuis toegevoegd, bleef bewaard. De stad kreeg sindsdien
als hoofdkerk de Jacobijnerkerk, eertijds deel uitmakend van het groote klooster der
Dominicanen, dat met de kerk bij den aanval der Schieringers in 1392 bijna geheel
verwoest, maar spoedig herbouwd werd. De tegenwoordige kerk dateert van de tweede
helft der 15de eeuw. Nadat de Hervormden haar in gebruik hadden genomen, is zij
herhaaldelijk gewijzigd, en er niet fraaier op geworden. Ook de zoogenaamde Galilerkerk, omstreeks den zelfden tijd door de Franciscanen gebouwd, verloor door
wijzigingen vrijwel geheel haar oorspronkelijk karakter. Friesland's hoofdstad bezit

OVERIJSEL, D R E N T E , F R I E S L A N D E N G R O N I N G E N I N B E E L D

nog eenige mooie Weeshuis- en Gasthuispoortjes, en de meisjes die de beide Weeshuizen bewonen, tooien zich nog met de oude schilderachtige kleeding.
De stad Groningen is, nadat haar oudste bedehuis, de St. Walburgkerk (die in
gedaante overeenkwam met de kapel op het Valkhof te Nijmegen) in de 17de eeuw
gesloopt was, nog twee oude hoofdkerken rijk. Het grootste sieraad van de St. Maartenskerk, waaraan van de 13 de tot de 16de eeuw gebouwd werd en die geheel in steen
is overwelfd, is haar hooge mooie toren; het benedendeel werd sinds 1469 in gehouwen
steen opgetrokken; de bekroning bestaat uit twee zeventiende-eeuwsche houten verdiepingen; in de laagste daarvan hangen de klokken van den beiaard, bijna alle door
de Hemony's gegoten. De A - of L . Vrouwekerk, ongeveer uit denzelfden tijd dagteekenend, maar eerder voltooid, staat niet bij de zusterkerk ten achter, mist echter haar
sierlijken toren, ofschoon de hare, die na brand in den aanvang der 18de eeuw haar
tegenwoordige gedaante kreeg, een karaktervolle schepping van dien tijd is te noemen.
Groningen bezit ook nog een 17de eeuwsche kerk, voor den Protestantschen eeredienst
gebouwd, de Nieuwe Kerk, een getrouwe navolging van de veertig jaar vroeger gestichte Noorderkerk te Amsterdam, en eenige mooie wees- en gasthuispoortjes.
Te Winschoten aanschouwt men een van die fraaie 13de eeuwsche kerken, waarvan deze provincie er nog verscheidene bezit; op onverklaarbaren afstand van deze
kerk staat de stoere, eenvoudige toren, die wellicht bij een andere kerk heeft behoord.
Minder belangrijk is de groote kerk van Appingedam, die, nadat de Hervormden
haar in gebruik hebben genomen, vergroot is. Zij bezit o.m. een fraai besneden heerenbank". Vroeger had zij een hoogen toren uit het midden der 16de eeuw, die echter
in 1834 wegens bouwvalligheid is afgebroken. De tegenwoordige niet zeer mooie toren
heeft sinds 1911 in zijn magere bekroning een beiaard van 25 Engelscbe klokken.

KERKEN EN GODSHUIZEN (DEVENTER)

DE GROOTE OF ST. LEBUINUSKERK

(15 EEUW,

TOREN LANTAARN

1614)

co

O
w
rH-+
O
w
ar
14

ar

ar
w
w
50
r*

>
ar

w
<:
w
a
w
50

OVERBLIJFSEL

DER V.M. O. L. VROUWE- OF MARIAKERK


(1612 GEDEELTELIJK
DAARNA TOT ARSENAAL
INGERICHT)

GESLOOPT,

KERKEN EN GODSHUIZEN (DEVENTER)

GEZICHT

UIT DE BERGSTRAAT
OP DE BERG- OF ST.
(TORENS 1200, KERK GROOTENDEELS
15

NICOLAASKERK
EEUW)

11

12

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (DEVENTER)

DE WESTGEVELS
VAN DE V.M. KLOOSTERKERK DER MINDERBROEDERS,
THANS
R.K. KERK VAN DEN H. LEBUINUS
OF
BROERENKERK
(14* EEUW, 18651868
BELANGRIJK
GEWIJZIGD)

IN DE BERG-

OF ST.

NICOLAASKERK

*3

KERKEN EN GODSHUIZEN (DEVENTER)

DE BERGKERK,

DE KRYPT

ONDER

GEZIEN

DE GROOTE

VAN

HET

NOORDOOSTEN

OF ST. LEBUINUSKERK

(n *
D

EEUW)

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND

IN DE ST. LEBUINUS- OF

(DEVENTER)

BROERENKERK

KERKEN EN GODSHUIZEN (DEVENTER)

GEVELTOP

HET

DER POORT VAN HET V.M. ST.


GEERTRUIDEN- OF PESTEN-GASTHUIS
(1618)

PENNINCKSHUIS
( 1580), SINDS 1890 VOORHUIS
DER DOOPSGEZINDE
KERK

*5

i6

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND

(DEVENTER)

KERKEN EN GODSHUIZEN (ZWOLLE)

DE GROOTE OF ST. MICHALSKERK

(i4 i5 * EEUW)

HET INWENDIGE DER GROOTE OF ST.

DE

MICHALSKERK

17

[8

S P R O K K E L I N G E N I N N E D E R L A N D (ZWOLLE)

DE PREEKSTOEL

IN DE GROOTE OF ST.
(iiy'22 )

MICHALSKERK

KERKEN EN GODSHUIZEN

BENEDENGEDEELTE

VAN DEN PREEKSTOEL

(ZWOLLE)

IN DE GROOTE OF ST.

19

MICHALSKERK

w
O
O

co
i

N
W

"N

O
r
r
w

AT PREEKSTOEL

IN

DE

GROOTE

OF ST.

MICHALSKERK

CO

O
w

o
w

til
r
>

"N

o
r
w

POORTJE

VAN

DE BETHLEHEMSCHE

KERK

1650)

GEZICHT

OP HET

KOOR VAN DE
' ( 1465)

BROERENKERK

22

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (ZWOLLE)

POORT VAN HET HUIS DER


( 1640)

WEEZEN

INGANG

VAN HET

VROUWENHUIS

*3

KERKEN EN GODSHUIZEN (KAMPEN)

DE BOVEN-

KOORHEK

OF ST. NICOLAASKERK,
NOORDOOSTEN
(14"

IN DE BOVEN-

GEZIEN
EEUW)

VAN

OF ST. NICOLAASKERK

HET

(1552)

5
O

w
S
w*
t*
O
w
ar
ar
ar
i*

w
r

ar
o

w
3

/JV Z> BOVENKERK,

MET GEZICHT
(

1675)

OP HET ORGELFRONT

DE PREEKSTOEL

IN DE BOVENKERK

T oo)
5

RAND

VAN EEN

DER KLOKKEN

VAN

GEERT

VAN WOU TE

KAMPEN

M
50

w
w
O
O
co
N
W

w
2

DE SALVATOR,

H. MARTINUS,

H. NICOLAAS

EN MARIA

OP KLOKKEN

VAN GEERT

VAN

WOU IN DEN

NIEUWEN

TOREN

26

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (KAMPEN)

OVERBLIJFSEL
VAN HET GEBOUW DER V.M.
BET HLEHEMSV ERG ADERING (1631J

INGANG VAN HET


BURGERWEESHUIS (VERSIERING
ER BOVEN 1627)

K E R K E N EN GODSHUIZEN

(VOLLENHOVE)

IP3VSSQHC] ,>}?n3yg3I^33H l '% NYHI


-

GRAFZERK

IN DE GROOTE OF ST.
(1610)

NICOLAASKERK

27

28

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (VOLLENHOVEHASSELT)

DE KLEINE OFO.L. VROUWE KERK TE VOLLENHOVE ( 1380, 1450 VERGROOT)

KERKEN EN GODSHUIZEN (OLDENZAALALMELO)

GEZICHT UIT DE DEURINGSTRAAT


OP DEN TOREN
DER ST. PLECHELMUSKERK
TE OLDENZAAL ( 1200,
LATER GEWIJZIGD
EN
VERHOOGD)

DE TOREN DER NED. HERV.


TE ALMELO (1738)

29

KERK

u>
' O

co
*
5
O
w
O
w

w
>
O
O
t
w

CSJ
>
>
Ff
>
p
w
P
O

DE ST. PLECHELMUSKERK
TE OLDENZAAL,
GEZIEN VAN HET OOSTEN
(BEGONNEN
950, MAAR GROOTENDEELS
GEBOUWD 1050, ZUIDELIJKE ZIJBEUK
1481, KOOR 1525)

EEN

DR
E

INGANGEN
VAN DE NED.
KERK TE
ALMELO

HERV.

KERKEN EN GODSHUIZEN (OLDENZAALALMELO)

DE ST. PLECHELMUSKERK

ORGEL

TE OLDENZAAL,

IN DE NED.

HERV.

KERK

GEZIEN

VAN

TE

ALMELO

HET

ZUIDEN

3'

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (ENSCHEDEOOTMARSUMCOEVORDEN)

32

DE NED. HERV.

DE
(

OF ST. MAARTENSKERK

TE ENSCHEDE

ST. SIMON EN JUDASKERK


TE OOTMARSUM
D E EEUW, LATER
GEWIJZIGD;
TORENTJE 1843)

D B _

f 1200, MEERMALEN

DE NED. HERV. KERK TE


(1641)

GEWIJZIGD)

COEVORDEN

KERKEN EN GODSHUIZEN (WORKUMSNEEK)

DE GROOTE OF ST. MAARTENSKERK


TE SNEEK GEZIEN VAN HET
ZUIDWESTEN (i?* EEUW, LATER STERK GEWIJZIGD, TORENTJE 1770)

'3(3';

co
T>
S
O

w
I

ar
o
w
a;

sa
w

w
f
>

ar
co

ar
w
w

GEZICHT

OP HET
ST.

V.M. KOOR DER GROOTE


MAARTENSKERK

OF

DE V.M.

SACRISTIJ
DER GROOTE OF ST.
KERK (i5
EEUW)
DE

MAARTENS-

W
w
w
Jz5
O
O

co

e
II

N
W

'co
W
W

DEUR NAAR DE SACRISTIJ


IN DE GROOTE OF
ST. MAARTENSKERK
(EINDE 15"* EEUW)

PORTIEK

IN HET V.M. KOOR DER GROOTE OF


ST. MAARTENSKERK
,1652)

36

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (WORKUM)

DE TOREN

DER GROOTE OF ST. GEERTRUIDAKERK

(15'

EEUW)

K E R K E N E N G O D S H U I Z E N (WORKUM)

TRAP

EN KUIP

VAN

BIJ DE GROOTE KERK.

DEN PREEKSTOEL

RECHTS

OP DEN

37

IN DE GROOTE KERK

VOORGROND

HET

(1718)

WAAGGEBOUW

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (WORKUM)

38.

DOODBAAR

VAN HET

GROOTSCHIPPERSGILDE

IN DE GROOTE KERK

(1806)

39

KRKEN EN GODSHUIZEN (BOLSWARD)

DE PREEKSTOEL

IN DE GROOTE OF ST. MAARTENSKERK

(1662)

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (BOLSWARD)

HET ORGEL IN DE GROOTE OF ST. MAARTENSKERK

( 1780)

KERKEN EN GODSHUIZEN (BOLSWARD)

EEN DER KOORBANKEN

IN DE GROOTE OF ST.
(EINDE I5 * EEUW)
D

MAARTENSKERK

4?

4>.

CO

5
O

w
r
5
o
w
z
9K

w
>
z
O
O

co

>
O

Z> GROOTE OF ST. MAARTENSKERK,


GEZIEN VAN HET NOORDWESTEN (14461466, TOREN VERMOEDELIJK
BEGONNEN
1300)

DE VOORGEVEL
HET KLOOSTER

DER BROEREKERK,
V.M. KERK VAN
DER MINDERBROEDERS
(13* EEUW)

K E R K E N E N G O D S H U I Z E N (BOLSWARD)

43

CO
"O

50

w
r

o
w

s
z

w
50
tr
>
Z
O
1

>

3
o
w
z

D E GROOTE

OF NIEUWE

KERK

(1772 - '75,

TOREN

I5

DB

EEUW)

KERKEN EN GODSHUIZEN (FRANEKERHARLINGEN)

POORTJE VAN HET WESTERHUIS-GASTHUIS


TE FRANEKER

(1737)

45

ORGEL IN DE GROOTE KERK TE HARLINGEN


(

? ^

75

4&

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (FRANEKER)

STEEN

IN DEN ZIJGEVEL
VAN
EN VROUWENHUIS

HET
OUDEMANNEN( 1665)

KERKEN EN GODSHUIZEN (FRANEKER)

POORTJE

HET

IN HET KOOR DER GROOTE OF ST.

V.M. KOOR DER GROOTE OF ST. MAARTENSKERK

MAARTENSKERK

(15"* EEUW)

47

48

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (FRANEKER)

GEZICHT

UIT DEN

STADHUISTOREN
(i5

DE

OP DE GROOTE OF ST.
EEUW)

MAARTENSKERK

KERKEN EN GODSHUIZEN (LEEUWARDEN)

DE OLDEHOVE

(15291532, TOREN

DER IN 1595 GESLOOPTE

ST.

49

VITUSKERK)

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (LEEUWARDEN)

DE GROOTE OF JACOBIJNERKERK
( 1480 BEGONNEN,
IN DE ig
GEWIJZIGD,
TOREN GESLOOPT 1831)

Dt

POORTJE

MET DOORKIJKJE

VAN HET BOSHUISER

GASTHUIS

EEUW

(1652)

W
W

2
w
2
O
O

co

N
W

P
W

w
>
50

w
2

HET

ORANJE-POORTJE"
VAN DE GROOTE OF
JACOBIJNERKERK
(1663)

POORTJE

VAN HET NIEUWE

STADSWEESHUIS

(1675)
Ui
M

52

POORT

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (LEEUWARDEN)

VAN HET OLD


(1672)

BURGERWEESHUIS

SCHOUW IN DE REGENTENKAMER
NIEUWE STADSWEESHUIS

VAN HET
(1675)

KERKEN EN GODSHUIZEN (LEEUWARDEN)

WEESMEISJE

VAN HET OLD BURGERWEESHUIS

WEESMEISJE

VAN HET NIEUWE


WEESHUIS

53

STADS

54

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (LEEUWARDEN)

SCHOORSTEENSTUK

IN DE REGENTENKAMER
VAN HET
( 1730)

NIEUWE

STADSWEESHUIS

55

56

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (GRONINGEN)

DE ST. MAARTENSKERK,
GEZIEN VAN HET ZUIDOOSTEN
fBEGONNEN
I5 * EEUW VERBOUWD,
KOOR 1460, TORENBEKRONING
1627)
D

ro.

KRKEN EN GODSHUIZEN (GRONINGEN)

HET INWENDIGE

DER NIEUWE

KERK

ORGEL IN DE ST.
(EINDE I5

57

DB

MAARTENSKERK
EEUW)

00

CO
13
50

w
HM

w
w

w
O
r
>

O
50
O
g

so

w
2

PREEKSTOEL

EN ORGEL IN DE A- OF O. L. VROUWEKERK
(ORGEL 1716)

DE A- OF O. L.VROUWEKERK,
OOSTEN (13* , VERBOUWD
11

GEZIEN VAN HET NOORD15 " EEUW, TOREN 1725)


1

5
w

w
O
O
O
co

33
N
W

O
5
O
O
w
2
BINNENHOF

VAN

HET

HEILIGE

GEESTGASTHUIS

t-r>

6o

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND

POORT

VAN HET ST.


ANTHONYGASTHUIS
(1664)

GRONINGEN)

INGANG VAN N DER WONINGEN IN


HET HEILIGE
GEESTGASTHUIS
(1708)

61

KERKEN EN GODSHUIZEN (GRONINGEN)

GEBOUWEN

VAN HET V.M. PRINSENHOF,

BINNENZIJDE
DER HOOFDPOORT VAN HET H. GEESTGASTHUIS
(1629, VERNIEUWD
1795)

LATER

MILITAIR

POORTJE

HOSPITAAL

VAN HET ROODE OF


WEESHUIS (1627)

BURGER-

62

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (GRONINGEN)

BINNENHOF

VAN HET

ST. ANTHONY-GASTHUIS

(1664)

K E R K E N E N G O D S H U I Z E N (WINSCHOTEN)

DE'NED.

DE TOREN

HERV.

NABIJ

OF ST. VITUSKERK

DE NED. HERV.

OFST.

1300)

VITUSKERK

63

64

SP-RKKLlNGN IN NDRLAN

PORTIEK.IN

DE NED.

HERV.

(WINSCHOTEN)

OF ST. VITUSKERK

( 1750)

KERKEN EN GODSHUIZEN (APPINGEDAM)

GEZICHT

OP HET KOOR DER NED. HERV.


(BEGIN i3
EEUW, LATER
DE

OF ST.
NICOLAASKERK
VERBOUWD)

65

66

S P R O K K E L I N G E N IN N E D E R L A N D (DELFZIJL)

BIJ D E N E D . H E R V . K E R K T E D E L F Z I J L

II

STADSPOORTEN, MUURTORENS E N WERELDLIJKE


OPENBARE GEBOUWEN

Halte fest, was dir von allem brig blieb!


G O E T H E (Paust

II).

N het noordoosten van ons land bleef bedroevend-weinig over op het gebied
van stadspoorten en andere oude stedelijke versterkingen. Kampen neemt er,
met zijn drie indrukwekkende poortgebouwen, de eereplaats in; Zwolle en
Sneek behielden elk een fraaie poort, in het Friesche stedeke Sloten bleven
twee eenvoudige waterpoortjes gespaard. Verder niets . . . . Uit het volgende blijkt,
hoevele van die merkwaardige monumenten hier noodeloos vernield werden.
Zwolle begon in 1829 met het afbreken zijner poorten; het had drie buiten- en
vijf binnenpoorten. Vermelding verdient vooral de in 1830 gesloopte Binnen-Diezerpoort, een treffelijk gebouw, van een klokkentoren voorzien; de Buiten-Diezerpoort,
die een jaar eerder onder den moker viel, prijkte met het beeld van St. Michal. Behouden bleef gelukkig de mooie Binnen-Sassenpoort van 1408; in gebakken steen uitgevoerd, maakt dit statige poortgebouw met zijn vier achtkante hoektorens een schilderachtigen indruk. Deventer was tegen het einde der 16de eeuw door twee nagenoeg
concentrische ringmuren met poorten en torens omringd, en in den aanvang dezer
eeuw waarschijnlijk zelfs door vier; vandaar dat de stad niet minder dan 18 binnenpoorten heeft gehad, benevens drie buitenpoorten in den van 1597 tot 1611 aangelegden
vestinggordel. Langzamerhand zijn in den loop der eeuwen 15 van de poorten verdwenen;
de rest sloopte men in de 19de eeuw. De Midden-Brinkpoort van 1544, vroeger rijk met
beeldhouwwerk en een beeld van Karei V gesierd, doch reeds lang haar schoonheid missend, werd in 1868 gesloopt, de Buiten-Bergpoort, die mooi beeldhouwwerk van Hendrik de Keyser vertoonde, in 1880; het buitenfront van laatstgenoemde poort werd herbouwd in den tuin van het Rijksmuseum. Nog enkele muurfragmenten en torens van
den binnenste der beide ringmuren bleven bewaard. De landstadjes Rijssen, Goor,
Delden, Almelo, Diepenheim, Ommen, Hardenberg en Gramsbergen hebben hun ommuring
en poorten, voor zoover ze deze ooit gehad hebben, reeds lang verloren. Enschede sloopte
na 1843 zijn twee poorten, Oldenzaal, in de 16de eeuw door een driedubbelen muur
omringd en later nog op moderne wijze versterkt, werd in 1626 ontmanteld, doch herstelde in 1644 zijn drie vervallen poorten, die in de tweede helft der 19de eeuw zijn
gesloopt, Ootmarsum, welks ne poort reeds lang geleden verbrand en niet meer opgebouwd was, sloopte de andere na 1846. Hasselt, eertijds een sterke vesting, had vroeger
drie poorten, die in den aanvang der 19de eeuw zijn afgebroken, het laatst de Veer- of
Brugpoort, n.1. in 1827; aan de zijde van het Zwarte Water is nochtans een klein poortje
met muurfragmenten bewaard gebleven. Kampen is rijk van poorten en muurtorens
voorzien geweest; alleen aan den IJselkant was de muur van niet minder dan 20 ronde
vooruitspringende torens voorzien en van een elftal meerendeels kleine poorten; de

OVERIJSEL, D R E N T E , F R I E S L A N D E N G R O N I N G E N I N B E E L D

voornaamste hiervan, de Vischpoort bij de IJselbrug, werd omstreeks 1844 afgebroken.


In den zelfden tijd verdwenen ook de Binnen- en Buiten-Venepoort; de eerstgenoemde
was nog in 1803 in namaak-klassieken stijl verbouwd, de laatste dateerde van 1616,
en was gebouwd naar 't ontwerp van Thomas Berendtsz. Na langen tijd zijn sloopdriften beteugeld te hebben, brak Kampen in 1893 de Hagenpoort af. Behouden zijn
de oude Koornmarktspoort van 1337, die in het midden der 15de eeuw van twee ronde
torens werd voorzien, benevens de in 1607 en 1615 door Berendtsz in renaissancegewaad gestoken Cellebroeders- en Broederpoorten, oorspronkelijk beide uit de 15de
eeuw dagteekenende. Behalve deze fraaie poortgebouwen bezit Kampen nog overblijfselen van muren en muurtorens. Genemuiden's ommuring en poorten verdwenen
reeds eeuwen geleden, Vollenhove is altijd een open stadje geweest, en Blokzijl en
Steenzvijk hebben reeds lang geleden alle sporen van hun poorten doen verdwijnen.
Meppel is nooit ommuurd geweest. Coevorden, in de jaren 15971607 geheel
herbouwd als vestingstad in den vorm van een zevenster, had veiligheidshalve slechts
twee poorten, waarvan de Friesche poort niet meer was dan een coupure in den hoofdwal. De andere, de Bentheimerpoort, verdween, toen de stad, officieel eerst in 1874
als vesting opgeheven, reeds in 1870 in der haast ten deele ontmanteld werd, en hare
hoogst-merkwaardige verdedigingswerken met den grond werden gelijk gemaakt.
Van de elf Friesche steden hebben Ijlst, Workum en Hindeloopen reeds eeuwen
lang een ommuring gemist. De vier poorten van Dokkum, welke in de eerste helft der
19de eeuw werden afgebroken, muntten niet door fraaiheid uit. In denzelfden tijd
sloopte men te Leeuwarden zijn vier landpoorten, waaronder zeer mooie, zooals de
van twee torens voorziene Hoekster- en Tuinsterpoorten, wat later ook zijn zeven
waterpoorten. Franeker begon in 1842 met het afbreken van zijn drie landpoorten,
waarop spoedig ook drie waterpoorten volgden; de fraaiste, de Dongjummer Pijp,
geflankeerd door zware zeskante torens, was reeds eerder gesloopt. Van Bolsward'?,
vier poorten, die na 1840 gesloopt werden, was vooral de St. Janspoort een stoer gebouw. De vijf landpoorten te Harlingen waren reeds vr 1840 afgebroken, behalve
de Bildtpoort, die echter weldra volgde; van de twee poorten aan de zeezijde en de
vier waterpoorten hield de Havenpoort het 't langst uit. Reeds in de eerste helft der
19de eeuw was de omwalling van Stavoren, met drie land- en twee waterpoorten, in
een deerlijken staat van verval; alles is daarna met den grond gelijk gemaakt. De twee
landpoorten van het stadje Sloten, eenvoudige, in 1581 gebouwde poorthuizen, werden
in 1850 gesloopt, de evenzeer eenvoudige maar toch wel karakteristieke Waterpoortjes,
die doen denken aan hooge Amsterdamsche boogbruggen, dragen nog tot de aantrekkelijkheid van het stadje bij; het zijn de Sneeker- of Woudsender-, en de Lemsterpijp,
die, vermoedelijk ook van 1581 dateerend, achtereenvolgens, in 1768 en 1821 werden
hersteld. Sneek brak in 1842 zijn Ooster-, in het volgend jaar zijn Noorderpoort af,
maar behield de fraaiste van zijn vier waterpoorten, de in 1613 gebouwde Hoogendster
Pijp. In zijn hoofdvormen herinnert het sierlijke gebouw, welks boog geflankeerd
wordt door achtkante torens, aan de middeleeuwen, maar het is in renaissance-kleed
gestoken; in 1757 werd boven de galerij een koepeltorentje gebouwd dat bij de herstelling in 1877, toen men gepoogd heeft de poort haar oude gedaante te hergeven,
verwijderd is.

S T A D S P O O R T E N E N OPENBARE G E B O U W E N

71

De stad Groningen heeft zijn twee mooie binnenpoorten, de oude Binnen A-poort, die in 1517 verbouwd was, en de Poelepoort, die van 1536 dateerde, reeds in
1828 gesloopt; de acht andere poorten verdwenen na 1874; het sierlijk gebeitelde buitenfront van de in 1621 gebouwde Heerepoort werd heropgericht in den tuin van het
Rijksmuseum. Appingedam's vestingwerken werden tweemaal geslecht, het laatst in
1536. Delfzijl, in 1874 als vesting geschrapt, verloor zijn drie poorten. Winschoten
ten slotte was reeds in de 18de eeuw een open stadje.
Als elders bleven ook hier verscheidene oude merkwaardige stadhuizen en andere
wereldlijke openbare gebouwen behouden, waaronder meer dan n monument van
bijzondere bouwkunstige beteekenis en schoonheid, als de Waag te Deventer, het
Stadhuis te Kampen, de Kanselarij te Leeuwarden en de Stadhuizen te Bolsward en
Franeker. Rekening houdend met de geringe beteekenis van vele stadjes in deze gewesten, moet men erkennen, dat zij op dit gebied een vergelijking met andere provincin
tamelijk wel kunnen doorstaan.
De voorgevel van Deventer's Stadhuis is ietwat somber en gedrukt, en wel zeer
sober gehouden; een zeer scherpe tegenstelling vormt hij met zijn buurman, het Landshuis, dat met zijn vroolijken, en van fraaie poortjes voorzienen gevel een lust der oogen
is. Toch bewijzen de gelukkige verhoudingen van den stadhuisgevel, dat zijn ontwerper
niet de eerste de beste was, n.1. Jacob Romans, de bouwmeester van Koning-Stadhouder
Willem III, die zich ook door den bouw van een vleugel van het Kasteel van Breda, en
het Paleis het Loo bekendheid verwierf. Inwendig is meer fraais dan het uitwendige zou
doen vermoeden, zoo een van mooi stucwerk in Lodewijk-XV trant voorziene vestibule,
een rijk gebeeldhouwde portiek, en voortreffelijk gesneden kasten in de burgemeesterskamer. Monumentaler indruk maakt de Waag, ongetwijfeld een der merkwaardigste
en fraaiste waaggebouwen van ons land, welks oudste gedeelte den laat-Gothischen stijl
vertoont, en dat met zijn hoektorens eenigszins doet denken aan een klein kasteel. Het
gebouw heeft zijn oorspronkelijk uiterlijk gedeeltelijk verloren door eenige toevoegingen
van lateren tijd, die echter geenszins misstaan: in de eerste plaats het klokkentorentje, en
verder het mooie voorstuk met trappen en bordes. Voor het oudste gedeelte is gebruik
gemaakt van de steenen van twee door de Deventenaren gesloopte forten, waaraan
nog eenige voorstellingen in de zijgevels herinneren; aan een dezer gevels hangt een
koperen ketel, waarin oudtijds valsche munters werden gezoden. Sinds eenige jaren
bevat het gebouw een merkwaardige verzameling plaatselijke oudheden.
Zwolle heeft in de 19de eeuw den merkwaardigen gothischen, van kanteelen
voorzienen gevel van zijn stadhuis gesloopt, en ook de rest van het gebouw tot onherkenbaar wordens toe verbouwd. In het inwendige spreekt echter nog de vroegere
Raadzaal, thans trouwkamer, van oude tijden; met haar zoldering van zware moerbalken, prijkend met de daarin in 1451 gesneden en vergulde zonnen en manen, met
haar typische eiken muurkastjes en haar oude schouw, vertoont zij nog een middeleeuwsch beeld. Van oude tijden spreekt, op geheel andere wijze, de Statenzaal,
n.1. door moderne muurschilderingen, welke gebeurtenissen uit Overijsel's verleden in
beeld brengen. Ten slotte moet nog melding worden gemaakt van de Hoofdwacht,
een klein sierlijk gebouwtje uit den aanvang der 17de eeuw, gebouwd tegen de hooge

72

OVERIJSEL, D R E N T E , F R I E S L A N D E N G R O N I N G E N I N B E E L D

muren der St. Michaelskerk, die het nog kleiner doen schijnen dan het in werkelijkheid is.
Kampen heeft het voorbeeld van Zwolle gelukkig niet gevolgd, en zijn, trouwens
merkwaardiger en fraaier oude Raadhuis piteitvol behouden en verzorgd. Dit schilderachtige gebouw is geenszins een architectonisch meesterwerk; aan allerlei valt te bespeuren, dat niemand den bouw en de inrichting van het inwendige heeft geleid; zoo
ontstond een allesbehalve volmaakt geheel, met n rijk, en een sober gesierden zijgevel
een gevel, dien men als voorgevel zou willen beschouwen, als ook hem niet, evenals
den anderen gevels, een toegang ontbrak, en niet bovendien zijn middelstuk een blinden
muur te zien gaf, verder een toren, die een eigenlijke spits mist, maar op welks steenen
gedeelte plotseling, zonder overgang, de bekronende peer is gezet, voor de helft onbetimmerd, omdat de klok toch een plaatsje moest hebben. Maar tevens bespeurt men
aan zeer fraaie onderdeden, welke kunstzinnige meesters hier aan het werk zijn geweest.
Dat bewijst in de eerste plaats de rijk-gesierde gevel dien men hoofdgevel" noemt,
een prachtige vijftiende eeuwsche schepping, aan de bovenzijde want het gebouw
werd in 1543 door brand geteisterd sprekend van den overgangstijd van gothiek
op renaissance. Dat bewijst ook de top van den noordelijken gevel. Dat bewijst ten
slotte de kostelijke v.m. Schepenzaal met haar eiken wandbetimmering en banken voor
de vroedschap, en vooral, de meesterlijk uitgevoerde schouw, zeker wel de schoonste
van dien aard welke ons land nog rijk is, benevens dat andere meesterstuk, het schepengestoelte, dat blijk alweder van het ontbreken van centrale leiding door zijn
ongelukkige plaatsing naast de schouw helaas te weinig tot zijn recht komt, en moeilijk
te fotografeeren valt. Het nieuwe raadhuis, naast het oude staande, was oorspronkelijk
het stadswijnhuis, in 1740 verbouwd, en voorzien van een deftigen gevel, die door
wijzigingen in de 19de eeuw sterk in schoon is achteruit gegaan.
Hasselt was in de 15de eeuw en nog later een bloeiend handelsstadje; van dien
gouden tijd spreekt nog zijn stadhuis, waarvan vooral het nieuwste gedeelte, met de
fraaie schroefzuilen op den oostelijken top, bewondering verdient.
Van de landstadjes in Overijsel valt weinig voor ons te vermelden; wij bepalen
ons tot het stadhuisje in het afgelegen Ootmarsum, dat in de tweede helft der 18de
eeuw een niet-onaardigen voorgevel kreeg, in den smaak van dien tijd.
Aardig is de voorgevel van Vollenhoven's stadhuis, welks baksteenen gevel overvloedig met natuursteen is gesierd; opvallend is de typische galerij, waarvan in ons
land geen andere voorbeelden meer zijn aan te wijzen. De bogen boven de vensters
zijn gevuld met schelpversieringen, evenals die in den gevel van de v.m. Fransche
school, met haar fraaie hekpalen.
Drente geeft weinig te vermelden. Het Stadhuis en gouvernementsgebouw van
het eerst door Lodewijk Napoleon tot stad verheven Assen zijn overblijfselen van de
Lieve Vrouwe-abdij, waarvan reeds onder Kerken en Godshuizen" werd gesproken.
Van de stadjes in Friesland's zuidwesthoek kunnen wij ons bepalen tot Workum,
dat zijn gothisch stadhuis in de 17de eeuw verving door een deftig huis met de gebruikelijke Lodewijk XIV-versierselen; een 17de eeuwsche aanbouw van het oude
stadhuis bleef, schoon gepleisterd, behouden. Een bekoorlijk gebouwtje is de waag;
hoewel in het midden der 17de eeuw gebouwd,vertoont het nog geen klassieke neigingen.
Leeuwarden is de gelukkige bezitter van eenige zeer mooie wereldlijke openbare

S T A D S P O O R T E N E N OPENBARE G E B O U W E N

73

gebouwen van geheel verschillend karakter. In de eerste plaats een stadhuis, dat even
doet denken aan dat van Enkhuizen (de koepeltorens van beide gebouwen vertoonen
treffende overeenkomst) maar geheel van baksteen is opgetrokken, en vooral in omlijsting van deur en middenvenster 18de eeuwschen smaak tot uiting brengt. Het deftige
gebouw werd ontworpen door den Leeuwarder Claes Boches Balk. Boven de deur lezen
we Pace et Justitia"; op een cartouche boven het middenvenster stond vroeger een
opschrift, herinnerend aan de eerste steenlegging door den driejarigen Willem Carel
Hendrik Friso, den lateren Stadhouder Willem IV. Sinds 1915 hangt in het torentje de
beiaard van den in 1884 gesloopten Nieuwen of St. Jacobstoren, bestaande uit 33, bijna
alle door Claude Fremy in 1686 gegoten klokken. Zeer sierlijk zijn de rococo-ornamenten van het een halve eeuw jongere bijgebouw, waarin zich de raadzaal bevindt, een
fraai vertrek met rijk besneden en beschilderde wanden. Rustiger is de aankleeding
van de burgemeesterskamer met haar gobelins. De Kanselarij, gebouwd even
vr en in den aanvang van den 80-jarigen oorlog naar de plannen van Bartholomeus
Janszoon, is een prachtige monumentaal gebouw, rijk versierd en van uitnemende
verhoudingen; duidelijk is te zien, dat men het aanvankelijk grooter heeft willen
maken. Het is nog een overwegend gothische schepping. Sierlijk is de met negen
beelden prijkende top, die echter geen geheel met den gevel vormt. Stoep en ingang,
het rijkst bewerkt, dateeren van een halve eeuw later. De oude Waag in de Friesche
hoofdstad is een aantrekkelijk Hollandsche renaissance-gebouw uit het einde der
16de eeuw.
Sneek bezit een stadhuis met rijk gesierden rococo-gevel, eenig in zijn soort; de
groote spiegelruiten in den voorgevel, nog op onze afbeelding te aanschouwen, hebben
sinds enkele jaren gelukkig weder plaats gemaakt voor de oude raam-indeeling met kleine
ruiten. Toen is ook het inwendige van het gebouw grondig hersteld. Het bezit fraai stucwerk en een raadzaal, welker wanden bedekt zijn met een behangsel beschilderd met
op deze plaats zonderling aandoende Oostersche voorstellingen.
Bolsward kan zich beroemen op een der schoonste stadhuizen van ons land,
ten minste wat het uitwendige betreft. Rijk en smaakvol zijn zijne versieringen, uitnemend van verhoudingen is het geheele gebouw; slechts de toren is wat al te sober
gehouden, vergeleken bij de rest. Vooral de rijke, ietwat barok behandelde omlijsting
van den hoofdingang, met beelden van de Gerechtigheid, de Hoop en het Geloof, en
bekroond door de Liefde, is een weelde voor het oog. De statige trap er voor is 18de
eeuwsch werk, dat in schoonheid niet onderdoet voor de rest, en er uitnemend mee
harmonieert. Het valt moeilijk te gelooven, dat een onbekend Bolswarder de schepper
van dit prachtige gebouw zou zijn, maar de bewijzen van het tegendeel werden tot
dusverre niet geleverd.
Harltngen's stadhuis, veel minder opmerkelijk, is toch een goed staaltje van
18de eeuwsche bouwkunst. In het fronton zien we St. Michael, aan wien de hoofdkerk
der stad gewijd was. De toren, gewijzigd overblijfsel van het oude stadhuis, staat
eenigszins zonderling achter een onbelangrijk tusschengebouw.
Een mooi stadhuis uit het einde der 16e eeuw heeft Franeker; afwisseling van
bak- en bergsteen vervroolijkt zijn gevels; de twee hooge toppen vormen een hoek met
elkander en schijnen den rijzigen toren als te omvatten. Fraai beeldhouwwerk omgeeft

74

OVERIJSEL, D R E N T E , F R I E S L A N D E N G R O N I N G E N IN B E E L D

den hoofdingang. Een sieraad voor de stad is ook het kleine en schilderachtig gelegen
Korendragershuisje.
Dokkum heeft den levendigen voorgevel van zijn stadhuis in de 19de eeuw bedorven, en het oude steenen torentje door een leelijk van hout vervangen. Inwendig
valt echter nog het rijke 18de eeuwsche interieur van de voormalige vroedschapskamer
te bewonderen. Een zeer mooie 16de eeuwsche zandsteenen schouw siert de v.m.
schepenkamer. Aan het Waaggebouwtje trekken vooral de opschriftsteen met
Weegt en Waakt", de van het Admiraliteitsgebouw afkomstige en op de kroonlijst
gezette top, en het koepeltorentje de aandacht.
Groningen sloopte in de 18de eeuw zijn gothisch, met het wijnhuis verbonden
stadhuis. Het nieuwe stadhuis werd ontworpen door Jacob Otten Husly, den bouwmeester van het stadhuis te Weesp; veel sterker nog dan dit vertoont het een klassiek,
monumentaal karakter. Aan den bouwmeester zal het wel niet te wijten zijn, dat de
gevels, mede door het ontbreken van beeldhouwwerk in het fronton, een ietwat doodsch
aanzien hebben: de Fransche tijd" was aangebroken, zuinigheid was geboden, en eerst
lang na Husly's dood werd het gebouw voltooid. Dit verklaart ook, waarom het inwendige
zoo weinig te genieten geeft. Een merkwaardige gevel bezit het Gerechtsgebouw,
waarvan het oudste gedeelte de typisch-Groningsche smalle ramen vertoont, sierlijke
gevels heeft het Goud- en Zilversmidskeurhuis, met zijn rijk-behandelde toppen en
zijn te Groningen zoo geliefde schelpornamenten boven de vensters. Het v.m.
Rechthuisje is een eenvoudig, maar in dezen tijd toch wel zeer de aandacht trekkend
gothisch gebouwtje uit het begin der 16de eeuw, dat door ophooging van den grond er
omheen niet geheel meer tot zijn recht komt. Van de moderne gebouwen der stad
verdient het nieuwe Academiegebouw vermelding, schepping in Hollandschen renaissance-stijl van den rijksbouwmeester J. A. Vrijman. Toren en middelste geveltop vooral
zijn welgeslaagde nabootsingen van het werk der oude meesters.
Als laatste van de reeks wereldlijke openbare gebouwen noemen wij het Raadhuisje van Appingedam, met een sierlijken voorgevel, waarin Justitia prijkt. Haar en
relif" gehouwen beeld, benevens alle vensters, worden bekroond door het in deze
streken zoo geliefde schelpmotief, en op de drie lijsten prijken de woorden Soli Deo
Gloria", Concordia res parvae crescunt, discordia res maximae dilabuntur", en
,,Ubi non est pudor nee cura iuris sanctitas pietas fides instabile regnum est".

S T A D S P O O R T E N E N M U U R T O R E N S (OVERIJSEL)

DE BINNEN-SASSEN
POORT TE ZWOLLE
^BINNENZIJDE
(GEBOUWD BEGIN 15DE EEUW)

75

76

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND

DE BINNEN-S

ASSEN POORT

DE BINNEN-DIEZERPOORT

TE. ZWOLLE,

TE ZWOLLE,

BUITENZIJDE

GESLOOPT 1830

STADSPOORTEN EN MUURTORENS (OVERIJSEL)

BUITEN-BERGPOORT
TE DEVENTER,
BUITENZIJDE
HERBOUWD
IN DEN TUIN VAN HET

77

(GEB. 1619, GESL. 1880)


RIJKSMUSEUM

00

Ui
O

50
O

z
w

w
5
F
>

DE HAGENPOORT

TE KAMPEN,
BINNENZIJDE
(GEBOUWD
15DE EEUW,

VERBOUWD

DE HAGENPOORT
1615, GESLOOPT

TE KAMPEN,
1893)

BUITENZIJDE

CO

>

co

O
O
*
H
W
w

cl
O
50
w
co
O
<3
W
co
W

DE CELLEBROEDERSPOORT
(GEBOUWD
15DE EEUW,

TE KAMPEN,
BINNENZIJDE
BELANGRIJK
VERBOUWD
1615)

DE BROEDERPOORT
TE KAMPEN,
(GEBOUWD 15DE EEUW, BELANGRIJK

BINNENZIJDE
VERBOUWD 1615)

8o ^

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND

DE BUITEN-VENEPOORT

DE KOORN MARKT

POORTTE KAMPEN,
(MIDDENGEDEELTE

TE KAMPEN

(GEBOUWD

BUITENZIJDE
GEBOUWD

1616, GESLOOPT

DE ZELFDE,
1337. TORENS 1450)

1844)

BINNENZIJDE

S T A D S P O O R T E N E N M U U R T O R E N S (OVERIJSEL)

DE BROEDERPOORT

iMS

TE KAMPEN,

BUITENZIJDE

81

82 g&

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND

DE HOOGENDSTER PIJP (WATERPOORT) SNEEK, BUITEN ZIJ DE(GEB. 1613, VERB. 1757 1877)

STADSPOORTEN E N M U U R T O R E N S (FRIESLAND-GRONINGEN)

d e liytirtneit J\
DE BINNEN

A-POORT

J?c>o*i'f , f e OJL-Ouiti.'IL-si; e o -

TE GRONINGEN

(GEBOUWD

izDE EEUW,

GESLOOPT 1828)

g& 83

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND

DE HEEREPOORT
TE GRONINGEN (GEB. 1621, GESL. 1875)
(HERBOUWD
IN DEN TUIN VAN HET
RIJKSMUSEUM)

DE BOTERINGEPOORT
(GEBOUWD

TE GRONINGEN
MET
WACHTHUISJES
1615, GESLOOPT 1880)

W E R E L D L I J K E OPENBARE G E B O U W E N

DE VOORGEVEL

VAN HET STADHUIS

DE BURGEMEESTERSKAMER

(OVERIJSEL)

TE DEVENTER

IN HET STADHUIS

TE

(i6 ' )
93

94

DEVENTER

85

00

0^

co
"0
JS

O
W

r
Z
o
w

3
z

w
?o
r
>
Z

SCHOUW IN DE BURGEMEESTERSKAMER
VAN
HET
STADHUIS TE DEVENTER,
MET SCHILDERSTUK,
VOORSTELLENDE
SCIPIO EN DE BRUID VAN
NUMANTIA,
DOOR DERK HARDENSTEIN
(1653)

KAST MET KLOK IN DE


VANi HET STADHUIS
TE

RAADZAAL
DEVENTER

W E R E L D L I J K E O P E N B A R E G E B O U W E N (OVERIJSEL)

PORTIEK

VESTIBULE
A8

IN HET STADHUIS

VAN HET STADHUIS

TE DEVENTER

TE DEVENTER

87

(1665)

(STUCWERK

VAN 1766)
5

88

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND

VOORSTUK

VAN

DE WAAG TE DEVENTER

(1643'44}

WANDBETIMMERING
IN DE BURGEMEESTERSKAMER
VAN HET
STADHUIS
TE DEVENTER
(TWEEDE HELFT DER 17 " EEUW)
1

WERELDLIJKE OPENBARE GEBOUWEN (OVERIJSEL)

DE WAAG TE DEVENTER

( 1528, KLOKKENTORENTJE

1600)

co

pa

w
rt1
O
M

w
r
>

POORT

VAN HET

V.M. LANDSCHAPSOF
TE DEVENTER (1632J

LANDSHUIS

SCHOUW
DIEPING
UIT EEN
TWAALF
MEESTER
SCHARF.
LINGEN

IN DE GROOTE ZAAL OP DE TWEEDE


VERVAN DE WAAG TE DEVENTER,
AFKOMSTIG
PARTICULIERE
WONING, GENAAMD
DE
APOSTELEN",
MET WAPENS
VAN
BURGEDAVID SCHOLIEREN
ZIJN VROUW
HESKEN
IN DE FRIES
OPSCHRIFT
EN
VOORSTELBETREFFENDE
HET
VERTREDEN
VAN
JUST1TIA" ( 1620)

W E R E L D L I J K E O P E N B A R E G E B O U W E N (OVERIJSEL)

HET LANDSHUIS
TE DEVENTER,
HOEVE VAN DE VERGA DERINGEN
STATEN VAN HET LANDSCHAP
POLITIE-BUREAU

GEBOUWD TEN BEDER


GEDEPUTEERDE
OVERIJSSEL,
THANS
(1632)

92

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND

WAND IN DE STATENZAAL
TE ZWOLLE, MET MUURSCHILDERINGEN,
BETREKKING
HEBBEND
OP OVERIJSEL'S
VERLEDEN
(GEBOUWD
189798
ONDER LEIDING
VAN J. VAN LOKHORST;
DECORATIEVE
AANKLEEDING
NAAR ONTWERP
VAN JAN DE QUACK)

DE V.M. HOOFDWACHT

TE ZWOLLE

(1614)

WERELDLIJKE

O P E N B A R E G E B O U W E N (OVERIJSEL)

SCHOUW IN DE I5 EEUWSCHE V.M. RAAD-, THANS TROUWZAAL VAN HET


STADHUIS TE ZWOLLE (SCHOUW 1448, BEELDJES OP DE HOEKEN VAN
DEN SCHOORSTEENMANTEL
1550, OMLIJSTING VAN HET
SCHILDERSTUK,
DAT HET LAATSTE OORDEEL VOORSTELT, 1606)
DE

DE VOORGEVEL VAN HET STADHUIS TE ZWOLLE IN DE i8


(GEBOUWD 144749, GESLOOPT 1821)

EEUW

93

4"

CO

&
O

!*
B
w
o
w

w
50
p
>

LINKS DE Z.G.N. SCHEPENTOREN VAN HET STADHUIS


TE KAMPEN (BENEDENGEDEELTE i5 * EEUW; BOVENGEDEELTE 1543).RECHTS
DE NIEUWE TOREN (1649-64)
D

# r 07DE EN HET NIEUWE STADHUIS TE KAMPEN


(DE GEVEL VAN HET LAATSTE GEBOUWD 1740, MAAR
IN DE I9 EEUW HERHAALDELIJK
GEWIJZIGD)
DE

>
00

3
m

if

m
o
w
bet

m
w
O

w
O

w
ti

co
W

Z>E HOOFDGEVEL
VAN HET OUDE STADHUIS
TE KAMPEN,
MET DE OORSPRONKELIJKE
BEELDEN VAN DE MOED,
DE KRACHT,
DE MATIGHEID,
DE TROUW, DE GERECHTIGHEID
EN DE WELDADIGHEID.
(i$>' EEUW,
B0VENGEDEELTE
GEWIJZIGD
1543, HERSTELD 1899)

V/1

96

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND

DE NOORDELIJKE
GEVEL VAN HET OUDE STADHUIS
TE KAMPEN
(I5 EEUW, HERSTELD
1895; DE VIER BENEDENRAMEN
ZIJN IN
KRUISVENSTERS
VERVANGEN)
DI

VR 1916.
1916 DOOR

WERELDLIJKE OPENBARE GEBOUWEN (OVERIJSEL)

SCHOUW
IN DE V.M. SCHEPENZAAL
VAN HET OUDE STADHUIS
TE
KAMPEN,
MET BEELDEN DER GERECHTIGHEID,
VREDE,
VOORZICHTIGHEID, KRACHT
EN MATIGHEID,
EN, IN DE FRIES,
VOORSTELLINGEN
VAN SALOMO'S RECHTSPRAAK,
EN MUC1US SCAEVOLA
EN
PORSENNA,
DOOR JAN COLIJN DE NOLE (1545)

97

00

co

O
w
r
O
w

w
JO
r
>

HEKPALEN

VOOR DEN INGANG DER VOORMALIGE


TE VOLLENHOVE (1628)

FRANSCHE

SCHOOL

DTAIL
VAN DEN VOORGEVEL
STADHUIS
TE VOLLENHOVE

VAN HET
(1621)

w
r

tr
1

Ii

w
O
T3
W

>
W

fcd
O

d
w

<j

w
5>0I

co
W

GEZICHT

OP DE BOVENKERK

MET

TOREN,

EN HET STADHUIS

TE

VOLLENHOVE

vO

100

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND

HET

DE VOORMALIGE

STADHUIS

FRANSCHE

TE OOTMARSUM

SCHOOL

(1778)

TE VOLLENHOVE

(1627)

WERELDLIJKE OPENBARE GEBOUWEN (OVERIJSELFRIESLAND)

HET OUDE STADHUIS


TE WORKUM
HUIS, RECHTS, GEBOUWD i$ *EEUW,
D

HET STADHUIS
TE HASSELT
1550, RECHTER
GEDEELTE

(HET GROOTSTE
GESLOOPT 1724)

(LINKER
GEDEELTE
EINDE
15"' EEUW)

IOI

S P R O K K E L I N G E N IN

102

HET

STADHUIS

TE WORKUM

NEDERLAND

(1725, HET BIJGEBOUW

DE WAAG TE WORKUM; (1630)

LINKS

1620)

WERELDLIJKE OPENBARE GEBOUWEN (FRIESLAND)

i o

HET STADHUIS
TE LEEUWARDEN.
TER WEERSZIJDEN
VAN HET RAAM BOVEN DE
DEUR BEELDEN
VAN DE WELVAART
EN DE VRIJHEID,
DOOR GERBRAND
VAN DER
HAVEN,
IN HET FRONTISPIES
(BEELDHOUWWERK
VERVAARDIGD
DOOR PI ETER
NAUTA)
DE STEDEMAAGD
ALS GODIN DER WIJSHEID,
VERGEZELD
DOOR DE GERECHTIGHEID
EN DE VOORZICHTIGHEID
(1715; STOEP 1847)

A 8

O
-F*

CO

50
O
W
rii

w
O
w
50
r
>

DE RAADZAAL IN HET STADHUIS TE LEEUWARDEN (SCHOORSTEENSTUK, VOORSTELLENDE PRINSES MARIA


LOUISE, DOOR W. B. VAN DER KOOI, 1832; IN DE PANEELVULLINGEN,
WAARIN VROEGER DE PORTRETTEN
DER FRIESCHE STADHOUDERS, DIE IN 1795 ZIJN VERWIJDERD, DE BEELTENISSEN DER KONINGEN WILLEM I
EN II, DOOR W. B. VAN DER KOOI, EN WILLEM III, DOOR J. J. G. VAN WICHEREN. BOVEN DE PANEELEN
WITJES EN BOVEN DE DEUREN ALLEGORISCHE SCHILDERSTUKKEN
UIT DEN TIJD VAN DEN BOUW)

w
&
w
f

w
O
w
w
>
50
W

O
w
t
O

C!

w
w
co

r
>

TRAP IN
VAARDIGD

HET STADHUIS
DOOR PIETER

TE LEEUWARDEN
(VERNAUTA EN B. DIJKSTRA)

BIJGEBOUW

VAN HET STADHUIS


MET DE RAADZAAL

TE
LEEUWARDEN,
(1760)

io6

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND

DE OUDE WAAG TE LEEUWARDEN

(1595)

HOEK VAN DE BURGEMEESTERSKAMER


IN HET STA DHUIS TE LEEUWARDEN
(SCHOORSTEENSTUK, VOORSTELLENDE DE UNIE DER ZEVEN
PROVINCIN,
DOOR HAYEMA, GOBELINS DOOR ALEXANDER BAART, 1718)

w
50
w

fii

w
O
w
>
50
W
O
w
co
O

w
5
0
ii

w
co
r
>

F00i?GEFI

DE F.M. KANSELARIJ

TE LEEUWARDEN,

SINDS

1892 ARCHIEFGEBOUW

(1566'71)

oo

CO
T)

O
w
r

ii

o
w

>

D E J ^ / Z . F^iV DEN VOORGEVEL

DER VOORMALIGE

KANSELARIJ

TE LEEUWARDEN

(TRAP

EN INGANG

JZI)

W
50
W

r*

w
O
w

bd
>
50
W
O
W
td
O
w

co
r
>

GEVELTOP VAN DE KANSELARIJ


TE LEEUWARDEN,
MET
BEELDEN
VAN KAKEL
V (OP DEN TOP), VAN DE GERECHTIGHEID,
HET GELOOF, DE HOOP, DE LIEFDE, DE WIJSHEID, DE
VOORZICHTIGHEID,
DE STANDVASTIGHEID
EN DE
WELVAART

HET STADHUIS

TE SNEEK

(1765)
O

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND

IIO

DTAIL

VAN

DEN

VOORGEVEL

VAN HET STADHUIS

TE BOLSWARD

(TRAP GEWIJZIGD

1765)

W E R E L D L I J K E O P E N B A R E G E B O U W E N (FRIESLAND)

HET STADHUIS

A S

g& i n

TE BOLSWARD (161317)

CO

O
Fi
Ft
W

3
3
73

>

TOEGANGSDEUR

TOT DE RAADZAAL
IN HET
HUIS TE
BOLSWARD

STAD-

SCHOUW

IN DE RAADZAAL
VAN HET
TE
BOLSWARD

STADHUIS

3
w
w
r

r
1

w
O

Tl
W

td

>
W

O
w
td
O

1
s
w

co

f
>

DE TOREN VAN HET OUDE STADHUIS


TE HARLINGEN ACHTEREEN
AANBOUW
VAN i 6 (WEEUW,
GEWIJZIGD
i o)
75

75

DE VOORGEVEL
VAN HET STADHUIS
TE
( ' ; IN HET FRONTON
ST. MICHIEL,
VERSLAANDE)
I730

33

HARLINGEN
DEN DRAAK

ii4

g&

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND

HET

STADHUIS

TE FRANEKER

(I$ I'
9

93:

RECHTER

GEDEELTE

1760)

3
W
w
r'
o
w
n
w
O

td

>
w
o
w
td
O

5
w

50

w
co

>

HOOFDINGANG

,.\\x.uS,'.t,v
VAN HET STADHUIS

" ^ n S ^ S j
TE FRANEKER

(isgi)

pfe'
HOEK

^^^^^
MET SCHOUW IN DE OUDHEIDKAMER
HET STADHUIS
TE
FRANEKER

VAN
Ui

M
W
ON

CO

Tl
5
O

w
r
O
W

3
w

w
>

D E T f ^ G T E DOKKUM,
THANS
EN BRANDSPUITENBERGPLAATS
HOUW DE TOP AFKOMSTIG
VAN
TEITSGEBOUW

POLITIEBUREAU
(i 2).
GEBEELDHET ADMIRALI75

BENE DEN PORT A AT FN Tl? AP TN ff PT


BENEDEA PORTAAL
EN TRAP IN HET
r
RANEKER

CTJfttfrrrc
STADHUIS

3*
m
50
w
F*

<^

Ft
w
O

>
50

m
O

w
t
O

m
2
co
tr
1

>

SCHOORSTEEN
IN DE RA A DZA AL VAN HET STA DHUIS
TE FRANEKER,
MET PORTRET
VAN EISE EIS INGA,
DEN SCHEPPER
VAN HET PLANETARIUM,
DOOR VAN
DER KOOI (

HET

KORENDRAGERSHUISJE

TE FRANEKER

(1634)

IJ6O)

00

CO

>V
&

w
M

1t

O
w
w

w
r
>

# 7 STADHUIS

TE DOKKUM
(1608, LINKERGEDEELTE
BIJGEBOUWD
1762, MIDDENSTUK,
DOOR TOP BEKROOND, GEWIJZIGD
1835, EVENALS
HET
TORENTJE)

OORSPRONKELIJK

>

co

3
W
W

tr
O

ii<+

w
O

w
w
>
50
w
O
w
w
O

cl
w
po

co
>

WESTELIJK
GRAUWTJES
MAAGD

GEDEELTE
VAN DE VROEDSCHAPSZAAL,
THANS TROUWZAAL,
IN HET STADHUIS
TE
DOKKUM.
EN WANDBESCHILDERINGEN
DOOR D. REYNES
(1763). IN HET SCHOORSTEENSTUK
DE STEDEVAN DOKKUM.
RECHTS ALLEGORISCHE
VOORSTELLINGEN
UIT DOKKUM'S
GESCHIEDENIS

KI

CO

O
w
Ft
w
ii

w
>t

w
"
w
50r*
>

OOSTELIJK GEDEELTE VAN DE V.M. VROEDSCHAPSZAAL,


THANS TROUWZAAL,
IN HET STADHUIS
TF
DOKKUM
WANDBESCHILDERINGEN
EN GRAUWTJES
DOOR D. REYNES
(i 6 ). IN HET SCHOORSTEENSTUK
DE DEUGD
EN WAARHEID,
ZEGEPRALENDE
OVER HET BEDROG. IN HET VAK LINKS
ZINNEBEELDIGE
VOORSTELLING
VAN DE ZEGEPRAAL
DER WIJSHEID
EN DER HERVORMING,
IN HET VAK DAARNAAST
SCHILDERING
VAN
DEN RUSTlGEN
EN BEVESTIGDEN
STAAT VAN HET
LAND
7

WERELDLIJKE OPENBARE GEBOUWEN (FRIESLAND)

121

SCHOUW IN DE V.M. SCHEPENKAMER,


THANS MILITIEZAAL,
VAN HET
STADHUIS
TE DOKKUM,
WAARSCHIJNLIJK
AFKOMSTIG
VAN HET OUDE STADHUIS
(i6
EEUW)
DE

(0

CG
JO

w
r)i

w
tij

w
JO
f
>

21

SCHOORSTEEN
IN DE KAMER
VAN
BURGEMEESTER
EN WETHOUDERS
IN
HET STADHUIS
TE GRONINGEN,
AFKOMSTIG
UIT EEN GESLOOPT
PARTICULIER HUIS (
ij o)
3

tfT

F.M. #t//S *TSt/ilf, S/iVAS 7754

GERECHTSGE-

BOUW TE GRONINGEN
(GEBOUWD ALS
PARTICULIER
HUIS 1612, STOEP EN HOOFDINGANG
RECHTS
GEWIJZIGD i )
7 7 5

3
W

J
W
r

H-1
<(

w
O
Tl
w
HET

OUDE

STADHUIS

(1443) MET HET WIJNHUIS

(1470), GESLOOPT

1776

w
>
w

O
w
t
O
cl

w
O
f
O

O
w
2

HET GOUDEN ZILVERSMIDSKEURHUIS


TE
NINGEN
(1635; KRUISVENSTERS
EN LUIFEL
WIJDERD
1845)

GROVER-

HET

STADHUIS

TE GRONINGEN

(1792'

95

EN 1802'10)

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND

124

HET

V.M. RECHTHUIS,
16411876
TE GRONINGEN (1509, HERSTELD

HET ACADEMIEGEBOUW

HOOFDWACHT,
189899)

TE GRONINGEN (19061909)

3
w
W

r*
r*
1-4
I

O
w
Tf

ow

w
O
C

o
O
w
2

MIDDENTOPGEVEL

VAN

HET

ACADEMIEGEBOUW

TE

GRONINGEN

Ui

SPROKKELINGEN N NEDERLAND

I2

HET STADHUIS

TE APPINGEDAM,

MET

TOREN

DER

NICOLAKERK

III

STADSGEZICHTEN
E N WOONHUIZEN

Zij staag u roem en bloei beschoren f


Doet zich des stroomgods afscheid hooren,
Waar 's dichters bede in medestetnt.
B. W . A . E . BARON SLOET TOT OLDHUIS.

E T uitzondering van Deventer zijn de steden in de provincin Overijsel,


Drente, Friesland en Groningen arm aan fraaie oude gevels, die, bovendien nog met uitzondering van enkele te Groningen, geen eigen karakter
vertoonen. Gewoonlijk is er in haar oude kernen; behalve kerken, stadhuizen en enkele andere stedelijke gebouwen, weinig meer dan de aanleg, die nog van
haar verleden spreekt. Sterker dan elders geven de steden, vooral die in het noorden,
in de 19de eeuw blijk van een gebrek aan kunstzinnigheid en gevoel voor oude schoonheid, dat den sloopers handen vol werk geeft. De Friesche steden vertoonen door haar
grachtenrijkdom, veel overeenkomst met de Hollandsche, maar missen veelal teekenachtige boogbruggen en stemmige grachthuizen.
Zwolle, Overijsel's hoofdstad, bezit eenige gebouwen welke de aandacht ten
volle verdienen; voor deze stad was echter, zooals elders reeds gezegd werd, de bloei
na de 16de eeuw voorbij en bracht eerst de 19de eeuw weer herleving, zoodat we er
weinig fraaie gevels uit de gouden eeuw" vinden. Het trekt de aandacht, dat Deventer
voor welke stad iets dergelijks geldt met dit verschil, dat zij in de middeleeuwen vl
meer beteekende dan Zwolle, zijnde toen de voornaamste stad van Overijsel rijker is
dan eenige andere stad in dit gedeelte des lands, aan fraaie 17de eeuwsche gevels, benevens aan een zeer mooien gevel uit iets vroeger tijd. Hoewel het tanen van haar bloei
wel blijkt uit het feit, dat zij na haar belangrijke uitbreiding in de 14de eeuw tot hare
ontmanteling, omstreeks 1867, nimmer uitleg behoefde, schijnt zij zich toch in mindervoorspoedige tijden in het bezit van een rijke burgerij te hebben kunnen verheugen.
Van Kampen, in de middeleeuwen belangrijke Hanzestad, in 1337 naar het noorden,
in 1462 naar het westen Uitgebreid doch daarbij zijn eigenaardige langgerekte gedaante
aan den IJsel behoudende, kan men, afgaande op wat er behouden bleef, dit niet zeggen.
De woonhuisbouw is niet zijn schoonste bezit. Mooi is er de Burgel, de vroegere stadsgracht, en merkwaardig, herinnering wekkend aan ver voorbije tijden, zijn de straatjes
met de gemetselde steunbogen hoog tusschen de huizen. De Overijselsche stedekes
Hasselt, Ootmarsum, Oldenzaal, waarvan hierachter iets, en enkele andere waarvan niets
werd afgebeeld, geven geen stof tot uitvoerige bespreking. Blokzijl, eerst sinds 1581,
toen het omwald werd, tot de steden te rekenen, vertoont het type van een klein Hollandsch stadje, waardoor het zich wel zeer van het nabijgelegen Vollenhove onderscheidt .

130 OVERIJSEL, D R E N T E , F R I E S L A N D E N G R O N I N G E N I N B E E L D
Te Assen, een vlek van 700 inwoners, toen Lodewijk Napoleon het in 1809 tot
een stad verhief, kan men moeilijk oud stedeschoon verwachten, en te Meppel zou men,
het zoekende, teleurgesteld worden. De oude vesting Coevorden, in de jaren 15971607
geheel herbouwd in den vorm van een zevenster, verloor bij het sloopen harer versterkingen bijna alles wat haar voordien hoogst merkwaardig had gemaakt; slechts een rijk
gesierde gevel trekt er nog de aandacht.
Van de Friesche steden is buiten kijf Franeker, met zijn vriendelijke grachtjes,
de schilderachtigste; meer dan in eenig andere stad in deze provincie spreken er oude
gevels van het verleden. Aardig van aanleg is ook Bolsward, de oudste stad van dit gewest, die reeds in de 8ste eeuw genoemd wordt en, aan de Middelzee gelegen, zich eeuwen
lang in een bloeienden handel kon verheugen. Men ziet het nette stadje die goede
tijden niet meer aan. Niet onaardig en niet geheel van oude woonhuizen ontbloot is ook
Dokkum, zeestad eens evenzeer, en een tijd lang zetel van Friesland's Admiraliteitscollege, dat in 1645 naar Harlingen werd overgeplaatst, de havenstad der provincie, die
geen bijzondere schoonheden bezit. Leeuwarden, ook als zeestad ontstaan, en later zich
uitbreidende over de omliggende terpen met hunne dorpen, waarmee het samengroeide, is de eenige Friesche stad die geen kleinsteedsch, ja een eenigszins deftig
karakter vertoont; zijn grachten waarvan helaas eenige gedempt werdenen zijn
singels vormen haar grootste aantrekkelijkheid; fraaie gevels zijn er slechts in geringen
getale. Sneek behield niets uit het verleden wij zwijgen hier nu van de beroemde
Waterpoort en de Groote Kerk dan eenige aardige grachtjes, Sloten, grappig klein
stedeke, Ijlst, dorpsch van aanzien met een landelijk grachtje, Workum, langgerekt
plaatsje aan een in 1870 gedempte gracht, bezitten niet zoo heel veel meer dan een
enkelen fraaien gevel. Hindeloopen werd een vaartrijk dorpje, waar weinig meer verraadt, dat het eens een dichtbebouwd stedeke is geweest, welvarend door zijn kloeke
zeevaarders. En Stavoren! De onaanzienlijke buurt welke thans dien naam draagt,
spreekt door niets van de roemrijke koopstad wier fundamenten thans grootendeels
door de golven der Zuiderzee aan het oog zijn onttrokken.
Dan ten slotte Groningen, de levendigste en grootste stad van het noorden, gebouwd op het einde van den zandigen Hondsrug en reeds van den aanvang af ruim en
tamelijk regelmatig gebouwd. Zr regelmatig is de aanleg van de nieuwe stad, ontstaan
na de geweldige uitbreiding in den aanvang der 17de eeuw. Wat Groningen nog aan
grachten bezit, is overblijfsel der vestgracht vr dezen uitleg, maar treft niet door
bijzonder stemmig schoon. Zijn glanspunt is wel de Groote Markt, het ruime plein in
het centrum der stad, waaraan de hooge Martinitoren zoo fier te prijken staat. Slechts
enkele mooie oude gevels bleven te Groningen behouden, van welke sommige van
eenige zelfstandigheid in smaak en stijl blijk geven door de smalle vensters en de schelpmotieven in de bogen, die men echter ook elders, zij 't niet zoo veelvuldig, vindt toegepast.
In de landstadjes van de provincie Groningen, Winschoten, Appingedam en het
havenstadje Delfzijl valt weinig te bewonderen, behalve dan het Damsterdiep te Appingedam, dat in de verte gelijkenis vertoont met de beroemde Voorstraatshaven te
Dordrecht.

STADSGEZICHTEN E N WOONHUIZEN

DE IJSEL

VOOR

GEZICHT
"

DE HAVEN

OP

DEVENTER

DEVENTER

.nii^.Mii.i -

MET

(DEVENTER)

EOKKINGSHANG"

:__

3i

132

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (DEVENTER)

HET HUIS IN Dl DRIE VERGULDEN


AAN DEN BRINK (1575)

HERICK"

STADSGEZICHTEN EN WOONHUIZEN (DEVENTER)

GEVEL

AAN DE KLEINE
(1659)

POOT

DE BOTERSTRAAT

BIJ DEN BRINK. RECHTS


BOTERWAAG
( 1500)

i33

DE

V.M.

134

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (DEVENTER)

DTAIL

VAN EEN GEVEL AAN DEN BRINK (1735)

ACHTER DE MUREN. OP DEN ACHTERGROND 15' EEUWSCHE

VESTINGTOREN

STADSGEZICHTEN EN WOONHUIZEN (DEVENTER)

HET BOUWERSHUIS AAN DEN BRINK,


KANTONGERECHT
( 1640)

DE MUNTENPLAATS

i o,
57

THANS

HERSTELD 1915)

35

136

SPROKKELINGEN IN N E D E R L A N D

(DEVENTER)

12;
co

O
9

CO
TT

co

O
m
r>
ELT
TT

2
w

W
<*
w
TT
w

GEVELS

AAN

DEN BRINK. LINKS GEMEENTE-SPAARBANK


( 1500, GEWIJZIGD
1890)

BOVENGEDEELTE

VAN

EEN GEVEL AAN DE KORTE


STRAAT ( 1640)

BISSCHOP-

13

S P R O K K E L I N G E N I N N E D E R L A N D (ZWOLLE)

GEZICHT
VAN DE BEESTENMARKT
HEMELVAARTKERK
(BEGONNEN

OP DEN TOREN
1480, ACHTKANT

DER R. K. 0. L. VROUWh
1540, AFDEKKING 1828)

STADSGEZICHTEN EN WOONHUIZEN (ZWOLLE)

GEVEL

VAN HET HUIS KAREL V" AAN DE


SASSENSTRAAT
(1571)

GEVEL

39

AAN DE
LUTTEKESTRAAT
(1609)

-u

co
T)

O
W

3
o

3
w

w
50
>

O
r
w

POORT VAN HET HUIS VAN BEWARING


(1739)

AAN DEN

SPINHUISWAL

HUIS AAN
GEWIJZIGD

DE MELKMARKT
(
1670
KROONLIJST

77)
J

1520,
MET

BELANGRIJK
BALUSTRADE

co

H
>
O

co
Q
W
N

53
M
W

i
O
O
35
g
N
W

'N

0P

E LUTTEKESTRAAT

AA,

THORBECKEGRACRT
7o) y

Ib

/ ,

( 1770)

4^

CO

T)
SO
O
FJ

E
w
r
52!
O

w
II

BOVENGEDEELTE

VAN

EEN

GEVEL

AAN

DE MARKTSTRAAT

TE OOTMARSUM

(1656)

w
F)
r
>

o
O
g
>
co

i
O
N

5
BLOKZIJL,

GEZIEN

VAN

DE

KOLK

CO

>

co

O
W
N
11

O
33

w
w
O
O
33

ci
11
N
W

"w
r
o

HOEKJE

BIJ

DE DOOPSGEZINDE

KERK

HUIS

AAN

DE KERKSTRAAT

HOEK

ZEEDIJK

(1666)

Ui

144

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (VLLENHVBLOKZIJL)

HAVENTJE

TE

HET SAS BIJ

VOLLENHOVE

BLOKZIJL

STADSGEZICHTEN EN WOONHUIZEN (HASSELT)

DE

KERKSTRAAT

H5

CO
*d
?
O

W
w
O
w

w
S
II

>

co
co
w

h-1

3
GEZICHT

OP HASSELT

VAN DE OVERZIJDE

VAN HET ZWARTE

WATER

CO

H
>

co

O
W
N
t
O

a
w
TI

52!

W
Z
O
O
z

II
N

w
Z

>

w
z

DE BURGEL

400

CO

o
FJ
w
tI

Rni

Z
O
W
Z

z
w

w
w

>
z

2
w
z

B//

HOEDDIJK

EN

BURGWAL.

OP

DEN

ACHTERGROND

DE

ST.

NICOLAAS-

OF

BOVENKERK

co
H
>

co
O
W
N
ii
O

i
w
w
Z
O
O

z
e

N
W
Z

w
>

i
W
Z

POORT VAN DEN NIEUWEN

TOREN'(

1650)

4
v3

'50

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND fKAMPEN

PAKHUIS

AAN DE
BURGWALSTRAAT
(1530)

DE

HOUTZAGERSSTEEG

S T A D S G E Z I C H T E N E N W O O N H U I Z E N (COEVORDEN)

ZILVEREN AVONDMAALSBEKER,
GESCHONKEN
AAN
WEN HOEDENMAKER
NICOLAAS BUITER (ALIAS GULWENHOEDT)
WEGENS ZIJN DIENSTEN
BIJ DE VEROVERING DER STAD IN 1672)

VERGULD ZILVEREN
BEKER,
GESCHONKEN
AAN MIJNDERT
VAN THYNEN
(1676)
BEIDE BEKERS
ZIJN EIGENDOM
DER NED.
HERV.
GEMEENTE

152

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND

BOVENGEDEELTE

VAN

EEN'GEVEL

AAN

SINGELGRACHT

(COEVORDEN)

DE FRIESCHE

STRAAT

(1631)

STADSGEZICHTEN EN WOONHUIZEN (OLDENZAAL)

GEVEL

GEVEL

AAN DE MARKTSTRAAT

AAN DE MARKTSTRAAT

( 1640)

( 1640)

i53

CO
W

S
O

S*
w
11
II

w
2

W
50

r
>

>
co
co

DE BRINK

TE

ASSEN

co

>

co

O
W
N
ii
O

SC
H
W
Z
w

O
O

c|

ii

N
W

'co

r
o
w

BIJ DE LEMSTERPOORT

EN DE

VEERMANSKAAI

i 6
5

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (SLOTEN)

HET SLOTERGAT,

GEZIEN

DE WOUDSENDER-

VAN

DE WOUDSENDER

OF SNEEKER

POORT

POORT

(1768)

AF

STADSGEZICHTEN EN WOONHUIZEN (HINDELOOPENSLOTEN)

DE HEERENWAL
TE SLOTEN, MET DE TRAPGEVELS
DER NED. HERV.
TORIE EN CONSISTORIE
(LINKS
1671, RECHTS 1610)

PAS-

57

i8
5

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (WORKUM -IJLST)

GEVEL TE WORKUM (1663)

GEVEL VAN HET HUIS DE MESSINGKLOPPER"


(i66 )
9

TE IJLST

STADSGEZICHTEN E N WOONHUIZEN

GROOT- EN

KLEINZAND

(BOLSWARD)

iS9

io

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND

DE

MARKTSTRAAT

(BOLSWARD)

co

>

co

W
N

O
Tl
w
w
28

O
O

N
W

"w
O
F
co

>

DE

KERKSTRAAT

LOOIERSGRACHT

co
l-tf

po
O
Ft
Ft
w
t-J

o
w

3
w
w
?o
f

>

93
O
r
co

>

BOVENGEDEELTE

VAN EEN GEVEL AAN DE GROOTE


DIJ LAKKER (ijzg)

GEVEL AAN HET GROOTZAND


(i73i)

CO

>

co

O
W
N
O

H
W
Z
w

O
O

z
c!
N
w

z
>
g
II

DE

BUITENHAVEN

O
w

164

S P R O K K E L I N G E N I N N E D E R L A N D (SNEEK)

HET

KLEIN ZAND

co

>

co

O
w
N
O

Tl
w
w
O
O

g
w

>
w
F)
w
50

# HET

KORENDRAGERSHUISJE

ON

ON

ON

co
Tl
O
W
T
1

O
W
Z

w
5
>
Z

70
>
Z
w

3
HET

PLANETARIUM

(1774'81)

FROONACKER

CO

Tl

>

co

O
w

O
Tl

Z
w

O
O

53
cl

1r

N
W
Z

TI

>
Z
w
w
w

I
O
FJ
d

GEVEL

AAN

DE WAAGSTRAAT
( )
l662

TE FRANEKER

GEVEL VAN HET HUIS DE GOUDEN HAND",


VLEESCHMARKT HOEK WORTELHAVEN,
TE DOKKUM (1743)
ON

i68

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (FRANEKER - D O K K U M )

TER

WERKVERSCHAFFING

IN 1914''5 GEDEMPT

GRACHTJE

TE

FRANEKER

STADSGEZICHTEN E N WOONHUIZEN (DOKKUM)

DE

GEVELS

AAN

DEN

KORENMARKT

DIJK

(BEGIN

iy

EEUW)

169

CO
T

50
O
Ft
Ft
w

O
w

3
I(

w
w

fO
r>
1

3
o

Ff
FT

er
2

HET

KEEREVEER

STADSGEZICHTEN EN WOONHUIZEN (DOKKUM)

PORTIEK

IN DE VESTIBULE

VAN

EEN HUIS

AAN

DE

HAVEN

171

172

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (LEEUWARDEN)

GEZICHT

VAN

DEN

HARLINGER

SINGEL

OP DEN

OLDEHOVE

STADSGEZICHTEN E N WOONHUIZEN (LEEUWARDEN)

OVER DE KELDERS

DE NIEUWE STAD BIJ DE OUDE WAAG

174

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND

(LEEUWARDEN)

DE VOORSTREEK

GEZICHT DOOR HET NAUW OP DE BROL

STADSGEZICHTEN EN WOONHUIZEN (LEEUWARDEN)

GEVEL

AAN DE ST.
(1635)

JACOBSSTRAAT

175

HET STRUIVINGSPOORTJE
AAN
DE NIEUWE
STAD (1696)

176

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (LEEUWARDEN)

GEBOUWTJE,
DEEL
UITMAKEND
VAN DE PRINSE-STALLEN,
WAARTOE
HET
POORTJE RECHTS (1652) TOEGANG GAF. SINDS 1686 RIJSCHOOL, SINDS 1863 IN
GEBRUIK VOOR GYMNASTIEKONDERWIJS
(1680)

DE VOORGEVEL

VAN HET V.M. PRINCESSEHOF

( 1650)

STADSGEZICHTEN EN WOONHUIZEN (GRONINGEN)

DE GROOTE MARKT

MET

DEN TOREN

DER ST.

MARTJNUSKERK

177

00

co

O
w
Cl
H-1
z
O
w
z

z
w

w
>
Z

oi

2
o

w
z

OUD STADSGEZICHT

BIJ

DE IN 1886 AFGEBROKEN

BOTERINGE-BOOGBRUG

CO

>

co

O
w

N
O

W
DE

SPILSLUIZEN

O
O
CJ
N
W

o
O

O
O
63
55

HET

VERBINDINGSKANAAL

NABIJ

HET

STATION

NO

73

O
73

2
o
w
z
zz
w
ii

w
93

>

O
93
O

z
2
o

w
Z

GEVEL

AAN

DE OUDE EBBINGESTRAAT
(JL. ma\

DE BRUGSTRAAT.
OP DEN ACHTERGROND
DE TOREN
DER A-KERK.
RECHTS:
OVERBLIJFSEL
VAN GOTHI-

CO

>

co

O
W
N
1

1
O
X

w
w

z.
O
O
Z
T

N
W
Z
O
?o
O
Z
Z
O
m
Z

PROVINCIEHUIS

EN MARTINITOREN

HOEK

VAN

HET PROVINCIEHUIS
MET
GEBOUWEN
(191517)

ARCHIEF-

00

l82

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (GRONINGEN)

HUIS

AAN

DE BEPLANTE
OSSEMARKT,
THANS
HET DOOFSTOMMEN-INSTITUUT

DIRECTEURSWONING
(1627)

VAN

STADSGEZICHTEN EN WOONHUIZEN (GRONINGEN)

HUIS AAN DE OSSEMARKT

(EERSTE HELFT

DER iy

DB

EEUW)

183

184

^KmmA^mW^^

SMET

HETHUI

AAN

DEN

DE

MARKT

/f
V0R

DE

mr vnT
W ' . ; ~ ^" -

iT^LCS^iiwir
^

M M

^^

M B

Tl

'"1

KELHUIS

( 1650)
1

STADSGEZICHTEN EN WOONHUIZEN (GRONINGEN)

GEVEL VAN EEN HUIS AAN DE KIJK IN


JATSTRAAT
(i ,
GESLOOPT 1893)
559

'T

r8

i8&

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (GRONINGEN)

DE ZONNEWIJZERPOORT
(1731, AFGEBROKENrgo5,

HUISJE

AAN

VAN HET V.M.


PRINSENHOF
ELDERS HERBOUWD 1913)

HET MARTINIKERKHOF

(1660)

STADSGEZICHTEN E N WOONHUIZEN

MIDDENFRONT
VAN EEN HUIS AAN
DE OUDE BOTERINGESTRAAT
(ijgi)

PANORAMA

(GRONINGEN)

MIDDENFRONT
IN

EEN

HUIS
HUIS

alh

DER STAD, VAN DEN MARTINITOREN

SICHTERMAN",

SCHUITENDIEP,

AF

GEZIEN

187

NA
GESL.

1770
igi

i88

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (APPINGEDAMDELFZIJL)

FIVEL

OF DAMSTERDIEP

HAVEN

TE

TE

APPINGEDAM

DELFZIJL