MÜASİR BEYNƏLXALQ

MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ:
NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

BAKI – 2014

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ:
NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI
Professor NOVRUZ MƏMMƏDOVUN rəhbərliyi və baş redaktorluğu ilə
Newtimes.az analitik-informasiya portalının məqalələr toplusu
Redaksiya heyəti:
Pərvin Darabadi, tarix elmləri doktoru, professor
Ərəstü Həbibbəyli, iqtisadiyyat üzrə fəlsəfə doktoru
Turab Qurbanov, siyasi elmlər doktoru
Kamal Adıgözəlov
Ayaz Məmmədov

MÜNDƏRİCAT
Ön söz
I

Geosiyasətdə dəyişiklik – “geosiyasi ağırlıq mərkəzinin”
Qərbdən Şərqə doğru hərəkəti

7

1. XXI əsr: yeni xarici siyasət və diplomatiyaya doğru (Leyla Məmmədəliyeva)
2. Asiya: böyük əməkdaşlıq ehtiyacı və mövcud ziddiyyətlər

arasında (Newtimes.az)
3. Rusiya-Çin-İran Üçbucağı : Beynəlxalq münasibətlərdə yeni birlik

(Elnur İsmayılov)
4. Çin Yaxın Şərqdə: “səssiz və təmkinli” siyasət (Newtimes.az)
5. Türkiyə: xarici siyasətin üç istiqamətində dəyişikliklər (Newtimes.az)
6. Mərkəzi Asiya: orada “yeni Ukrayna” varmı? (Newtimes.az)
7. “Asiyaya qayıdış” strategiyası: Obamanın növbəti addımı (Newtimes.az)
8. Xəzər hövzəsi: geosiyasi qüvvələr nisbətinin dörd səviyyəsi (Newtimes.az)
9. Mərkəzi Asiya: ABŞ-Çin geosiyasətinin yeni regional aspektləri
(Newtimes.az)
10. “Yeni Yaxın Şərq”: “tarixi parçalanma” baş verir? (Newtimes.az)
11. Yaxın Şərqdə ağır miras (Sergey İqnatyev)
12. Xəzərin geosiyasətində İran amili (Nigar Dünyamalıyeva)

13

II Müasir dünya nizamı – böyük dövlətlərin siyasi xəttləri

53

1. Beynəlxalq böhranlar və ya kimlər necə qazanır? (Turab Qurbanov)
2. Müasir dünya: qlobal idarəetmə mümkündürmü? (Leyla Məmmədəliyeva)
3. ‘’Üçüncü dalğa geosiyasəti’’: dünya liderliyinin yeni modeli axtarışları
(Newtimes.az)
4. “Aclıq geosiyasəti” və müasir dünya (Pərvin Darabadi)
5. “Monro doktrinası”: alternativ varmı? (Newtimes.az)
6. Dünya gücləri və nüvə silahının çağırışları (Ramid Namazov)
7. Beynəlxalq proseslərin müasir idarəetmə sistemi: ənənələr və yeniliklər

(Elsevər Abdullayev)
8. Ukraynadan sonra: yeni alyansa ehtiyac varmı? (Newtimes.az)
9. Növbəti iqtisadi böhran Çindən başlaya bilərmi? (Ramil Tağıyev)

54
61

3

14
17
21
25
28
32
35
42
45
48
51

64
67
69
72
76
77
81

10.

11.
12.
13.
14.
15.

Dünya təhlükə qarşısında: ABŞ-ın “qırmızı xətti” haradan keçir?
(Leyla Məmmədəliyeva)
ABŞ xarici siyasətinin iki cəhəti: ikili standart və ədalətsizlik (Newtimes.az)
İqtisadi sanksiyalar və onların fəsadları (Ramid Namazov)
Amerika: Çin siyasəti sərtləşir (Newtimes.az)
“Yeni Soyuq müharibə”: mif, yaxud reallıq? (Newtimes.az)
ABŞ-ın “Yeni Yaxın Şərq” planı: İŞİD təzyiq alətidirmi? (Newtimes.az)

84
87
90
93
96
99

III Sivilizasiyalar və dinlərarası münasibətlər: dialoq, yoxsa qarşıdurma? 103
1. Qərb multikulturalizmi böhrandan sonra: yeni çağırışlar, dilemmalar

(Ərəstü Həbibbəyli)
2. “Sivilizasiyaların toqquşması” və ya Samuel Hantinqtonun neoatlantizmi

(Pərvin Darabadi)
3. Qərb demokratiyasının çağırışları (Turab Qurbanov)
4. Sivilizasiyaların kəsişməsində Afrika (Ərəstü Həbibbəyli)
5. Avropa İttifaqı və Qərbin ayrı-seçkiliyi: səbəblər nədir? (Newtimes.az)
6. İslamafobiya ailə dəyərlərinə qarşı (Ərəstü Həbibbəyli)
7. Yaxın Şərqdə yeni terror kabusu: İslam dünyası növbəti fəlakətlə üz-üzə
(Newtimes.az)
8. Kod adı “demokratiya”, yaxud “azadlıq mübarizəsi” adlı geostrateji ssenarilər

(Nurlan Qələndərli)
9. “Strateji absurd”: sünni-şiə qarşıdurması təhlükəli səviyyədə
(Newtimes.az)
10. İŞİD nədir, nə istəyir? (Ozan Örmeci)

104
113
115
121
133
136
139
143
146
150

IV Avropa geosiyasi seçim qarşısında

155

1.

2.
3.
4.
5.
6.
7.

156
162
165
169
177
180
183

Avropa İttifaqı: geosiyasi iddialar və xarici siyasətin problemləri
(Kamal Adıgözəlov)
Avroskeptisizm: Avropa İttifaqı ideyasının böhranı (Elmar Hüseynov)
Avropa İttifaqı komadadırmı? (Tarık Oğuzlu)
Aİ: postsovet məkanında siyasəti dəyişirmi? (Kamal Adıgözəlov)
Avropanın gələcəyi: tərəqqi, yaxud tənəzzülə doğru? (Newtimes.az)
Britaniya Avropa İttifaqından çıxsa, nə olar? (Mustafa Kutluay)
Ukraynanın seçimi: assosiativ üzvlük ölkəni hara aparır? (Kamal Adıgözəlov)

4

V Cənub Qafqaz: dönmə nöqtəsinə doğru

187

1. Cənub Qafqaz: yeni geosiyasi balansın əlamətləri (Newtimes.az)
2. Cənub Qafqazda cazibə mərkəzi: səmərəli əməkdaşlıq modeli (Newtimes.az)
3. Dağlıq Qarabağdan Krıma: ikili standartın bədəli (Newtimes.az)
4. Ermənilərə havadarlıqda yeni nümunə: ədalət prinsipindən qaçanlar
(Newtimes.az)
5. Dağlıq Qarabağ probleminə fərqli münasibətlər (Hatəm Cabbarlı)
6. Ermənistanın Vatikan qarşısında oyunlarının pərdəarxası

(Ərəstü Həbibbəyli)
7. İlk xristian dövlət əfsanəsindən işğal strategiyasına: Albanların qısa tarixi

(Esme Özdaşlı)
8. Ermənistanın Türkiyədən təzminat tələbi: illüziya yoxsa reallıq

(Hatəm Cabbarlı)
9. Türkiyə-Ermənistan yaxınlaşmasında ən maraqlı tərəf – Gülbenkyan Fondu

(Ərəstü Həbibbəyli)
10. Ermənistan: siyasi səriştəsizliyin nəticələri... (Newtimes.az)
11. Dağlıq Qarabağdan Soçiyə: münaqişənin həlli və geosiyasi maraqlar
(Newtimes.az)
12. Sarkisyanın acizliyi: qəbul edilməyən prezidentin siyasi faciəsi
(Newtimes.az)
13. Qərb-Rusiya qarşıdurmasında əks cəbhələrə parçalanmış erməni diasporu

(Hülya Məmmədli)

188
191
194

5

197
201
205
209
213
215
219
222
226
229

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

ÖN SÖZ
“Biz dünya siyasətinin bütün sirlərini açırıq”. Bu şüar altında iki ildən artıqdır fəaliyyət göstərən Newtimes.az analitik-informasiya portalının məqsədi dünyada siyasət, beynəlxalq və dövlətlərarası münasibətlərdə baş verən hadisələri,
prosesləri, atılan addımları təhlil edərək, onların ətrafında fikir mübadiləsi aparmaq, mahiyyəti haqqında oxuculara tərəfsiz, obyektiv, əsaslandırılmış mövqe
bildirməkdir.
Əminliklə demək olar ki, analitik-informasiya portalı bir ideya kimi özünü
artıq doğrultmuşdur. Portalın müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində baş
verən proseslərə dair mövqeyinin geniş oxucu kütləsi tərəfindən dəstəklənməsi
bunu deməyə əsas verir. Təkcə onu demək kifayətdir ki, gün ərzində nəinki
Azərbaycandan, həm də digər ölkələrdən portala daxil olan insanların sayı 20
min nəfərdən artıqdır. Portalın 4 dildə - azərbaycan, rus, türk və ingilis dillərində
fəaliyyət göstərməsində məqsəd də məhz öz baxışlarını fərqli cəmiyyətləri təmsil
edən oxucularla paylaşmaqdır.
Keçən dövr ərzində həmfikirlərimizin də sayı xeyli artmışdır. Portalın məqalələrinə yerli çap və elektron KİV-lərdə geniş yer verilir, irəli sürülən
arqumentlər, təşəbbüslər elmi-ictimai müzakirələrə, müəyyən məsələlər ətrafında
vahid mövqenin formalaşmasına yol açır. Məsələn, Qərb mətbuatının özünü
“İraq və Şam İslam Dövləti” adlandıran terrorçu qruplaşmanı “İslam Dövləti”
kimi qələmə vermək səylərinə portalın etirazı bir sıra yerli KİV-lər tərəfindən fəal
şəkildə dəstəklənmişdir.
Newtimes.az-ın beynəlxalq nüfuzu da günü-gündən genişlənir. Ötən dövr
ərzində dünyanın bir sıra “beyin mərkəzi” və analitik-informasiya qurumları
ilə əməkdaşlıq əlaqələri yaradılıb. Həmin sırada Türkiyənin Beynəlxalq Siyasət
Akademiyasını (UPA), Avrasiya İncelemeleri Merkezi (AVİM), ABŞ-ın “İrs”
Fondunu, Strateji Düşüncə İnstitutunu, Rusiyanın Strateji Qiymətləndirmə və
Proqnozlar Mərkəzini, Beynəlxalq Tədqiqatlar İnstitutu və Hərbi-Siyasi Araşdırmalar Mərkəzini, Xəzər Əməkdaşlığı İnstitutunu, Ukraynanın Qlobal Transformasiyalar İnstitutunu, Litvanın Geosiyasi Tədqiqatlar Mərkəzini, Birləşmiş
Ərəb Əmirliklərinin Orta Şərq və Körfəz Hərbi Təhlil İnstitutunu göstərmək olar.
“Ceymstaun” Fondu (ABŞ), Vudro Vilson adına Beynəlxalq Elmi Mərkəz (ABŞ),
Amerika Neft İnstitutu, Mərkəzi Asiya və Qafqaz İnstitutu (ABŞ), Geosiyasi Təhlil
və Monitorinq Mərkəzi (ABŞ) kimi analitik qurumların nəşrləri, “Foreign Policy
7

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Magazine”, “Central Asia and the Caucasus”, “Uluslararası Hukuk ve Politika”,
“Akademik Perspektif ”, “Forbes”, “Newsweek”, “Международные процессы”
jurnalları, həmçinin “Wikipedia” beynəlxalq elektron ensiklopediyası, “Histroy
of Truth” (ABŞ), İnosmi.ru, Russia.Post.su, Politobzor.net, Oilru.com (Rusiya),
Centrasia.ru, Respublika-kz.info (Qazaxıstan), Fergananews.com (Özbəkistan),
Kyrgyztoday.kg (Qırğızıstan) kimi saytlar portalın materiallarına müraciət edirlər.
Newtimes.az analitik-informasiya portalı yarandığı dövrdən etibarən müasir
beynəlxalq münasibətlər sistemində mövcud olan bir sıra tendensiyalara qarşı
mübarizə aparmağı özü üçün prioritet kimi müəyyən etmişdir. Bunlardan birincisi dünyada baş verən proseslərdə ədalət prinsipinin pozulması və ikili standartların tətbiqidir. Dünyanın böyük dövlətləri hər zaman öz geosiyasi maraqlarına
uyğun şəkildə birmənalı olmayan siyasət yeritmələri ilə səciyyələnirlər. Onlar
hətta çox zaman dost, tərəfdaş dövlətlərin maraqlarına belə laqeyd münasibət nümayiş etdirirlər. Bu, beynəlxalq münasibətlərə mənfi təsir göstərir və dövlətlərin
bir-birinə inamını azaldır. Nəticədə, beynəlxalq münasibətlərdə gərginlik yaranır, bloklaşma meylləri güclənir. Bu kimi halların aşkar edilməsində, onun
əsas cəhətlərinin müəyyənləşdirilməsində KİV-in rolu əvəzsizdir. Bu mənada,
beynəlxalq münasibətlər sistemində başlıca dəyərlərdən biri olan ədalət prinsipinin qorunub saxlanması, ikili standartlardan imtina edilməsi, baş verən siyasi,
iqtisadi və mədəni proseslərə münasibətdə ədalətli mövqenin formalaşdırılması
Newtimes.az” analitik-informasiya portalının xüsusi diqqət yetirdiyi məsələdir.
Digər bir problem dünyada informasiya təminatında mövcud olan monopoliya ilə əlaqəlidir. Əksər hallarda ötürülən informasiyalar konkret maraqların təmin
olunmasına xidmət edir və ictimai rəyi də bu şəkildə formalaşdırır. Baş verən
hadisələrin, həyata keçirilən siyasətlərin real məqsəd və səbəbləri gizlədilir. Newtimes.az bu kimi halların əsl mahiyyətini oxucuya çatdırmaq istiqamətində səy
göstərir.
2013-cü ildə portalın məqalələri kitab halında azərbaycan dilində “Qlobal
siyasət: təhdidlər, çağırışlar, ümidlər” və rus dilində “Кто прав тот и силнее?” adı
ilə çap edilmişdir. Bu da Azərbaycan media məkanında elektron kütləvi informasiya vasitələri arasında özünəməxsusluğun göstəricisidir. Oxuculardan aldığımız
müsbət rəylər gördüyümüz işin faydalı olduğunu düşünməyə əsas verir.
Son bir il ərzində dünyada baş verən geosiyasi proseslərin intensivliyi xeyli artıb.
Qlobal sülhün təmin olunması imkanları getdikcə məhdudlaşır. Böyük dövlətlər
arasındakı ziddiyyətlər daha da kəskinləşib. İkili standartların tətbiqi daha geniş
8

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

miqyas alıb, ədalət prinsipi isə ümumiyyətlə unudulub. Bütün bunlar Yaxın Şərqdə,
Ukraynadakı məlum hadisələrə gətirib çıxarıb. Münaqişələrin həlli çətinləşib, yeni
münaqişə ocaqlarının yaranma riski isə çoxalıb. İctimai rəyə məqsədyönlü şəkildə
ötürülən informasiyalar da baş verən proseslərin obyektiv və real mənzərəsini
təsvir etməyi əngəlləyir.
Bütün bunları nəzərə alaraq, Newtimes.az analitik-informasiya portalı onunla
əməkdaşlıq edən azərbaycanlı və xarici mütəxəssislərin dünya siyasətinin qeyd olunan aspektlərini təhlil edən məqalələrindən ibarət yeni toplunu çap etməyə qərar
verdi. “Müasir Beynəlxalq Münasibətlər Sistemi: Newtimes.az-ın Baxış Bucağı”
adlı toplu əvvəlki nəşrlərdəki ideyaları daha da inkişaf etdirməklə yanaşı, qlobal
geosiyasətin bir sıra yeni tendensiyalarını da üzə çıxarır.
Artıq heç kim üçün sirr deyil ki, XXI əsrin geosiyasi mühiti soyuq müharibənin
başa çatmasından sonra formalaşmış mühitdən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir.
Qərbin liderlik missiyasını lazımi şəkildə yerinə yetirə bilməməsi, proseslərə
ədalətsiz yanaşması və səhv hesablamaları səbəbindən beynəlxalq münasibətlər
sistemində xaotik vəziyyətin yaranması, onun təsir imkanlarının zəifləməsi geosiyasi balansın dəyişməsi - başqa sözlə, “geosiyasi ağırlıq mərkəzinin” Qərbdən Şərqə
doğru hərəkət etməsi ilə nəticələndi. I fəsildə təqdim olunan məqalələrdə müasir
beynəlxalq münasibətlər sisteminin məhz bu aspektinə diqqət yetirilir. Bu mənada,
yeni “güc mərkəzləri” kimi çıxış etməkdə iddialı olan Rusiya və Çinin, həmçinin
mühüm regional aktorlar olan Türkiyə və İranın xarici siyasətinin təhlilinə geniş
yer verilir, ABŞ-ın bu dəyişiklik prosesini əngəlləmək cəhdlərinin əsas məqamları
araşdırılır. Qeyd etmək lazımdır ki, Xəzər regionu, Mərkəzi Asiya və Yaxın Şərq
qlobal liderlik uğrunda mübarizənin həlledici regionları kimi təqdim olunur.
II fəsil müasir dünya nizamı çərçivəsində böyük dövlətlərin həyata keçirdiyi siyasətlərin əsas xəttlərinin təhlilinə həsr edilmişdir. Qlobal arenada baş verən
proseslər nəzərə alınarsa, bu fəsil müəyyən mənada öncəki fəslin davamı da sayıla
bilər. Belə ki, ABŞ, Rusiya və Çindən fərqli olaraq, xüsusən Yaxın Şərq və Ukrayna
böhranları Avropa İttifaqının müstəqil oyunçu kimi mövcud məhdudiyyətlərini
üzə çıxardı. Hazırda müasir geosiyasətdə baş verən proseslər bu üç dövlətin həmin
proseslərdə oynadığı rolla müəyyənləşir. Burada xüsusən ABŞ-ın qeyd olunan böhranlara münasibətdə atdığı addımların xarakteri, həmçinin onun öz xarici siyasətində
nümayiş etdirdiyi ikili standart və ədalətsizlik hallarının mahiyyəti araşdırılır.
Eyni zamanda, bu fəsildə müasir dövrümüzdə olduqca aktual olan bir
sıra məsələlərə - beynəlxalq böhranlar, ərzaq problemi, nüvə silahı, ayrı-ayrı
9

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

dövlətlərə tətbiq edilən iqtisadi sanksiyalar mövzularına xüsusi diqqət yetirilir, bu
problemlərin arxasında dayanan real səbəb və məqsədlər, ümumi qanunauyğunluqlar tədqiq olunur.
Müasir dövrümüzdə qlobal və regional səviyyədə cərəyan edən hadisələri sivilizasiyalar və dinlərarası münasibətlərin mahiyyətinə varmadan izah etmək çətindir.
Mövcud reallıq bir çox proseslərin əsasında dayanan bu münasibətlərin obyektiv
şəkildə təhlil olunmasını tələb edir. III fəsildə qeyd olunan məsələyə xüsusi diqqət
yetirilir. Burada multikulturalizm nöqteyi-nəzərindən böhran keçirən Qərbin öz
içində olan fərqli dəyərlər sistemini assimilyasiya etməklə bu vəziyyətdən çıxmaq
cəhdləri təhlil edilir. Eyni zamanda, müasir ədəbiyyatda “Qərb demokratiyası” adlandırılan fenomen hərtərəfli şəkildə nəzərdən keçirilir. Aparılan araşdırmalar universal dəyərlər kimi təbliğ edilən bu modelin qarşısında kifayət qədər çağırışların
və problemlərin dayandığını deməyə əsas verir. Belə məlum olur ki, yalnız Qərb
mədəni və dini dəyərlərinin üzərində qurulan cəmiyyətin dünya miqyasında universal standart kimi təqdim olunması səyləri əslində fərqli maraqlara xidmət edir.
İslamla terrorizmin eyniləşdirilməsi, islamafobiya meyllərinin yayılması dda bu
maraqlar baxımından xüsusi aktuallıq kəsb edir. Vurğulamaq lazımdır ki, sivilizasiyalararası münasibətlərin xüsusilə kəskin olduğu Afrikadakı mövcud problemlərin
həlli qlobal mənada mühüm əhəmiyyətə malikdir.
Toplunun IV fəslində bütövlükdə Avropa İttifaqı ilə bağlı məsələlər təhlil olunur. Burada problemə iki aspektdən nəzər salınır: birincisi, qurum daxilində “demokratiya kəsiri”, skeptisizm, milliyətçilik kimi meyllərin artması fonunda Avropa
İttifaqı ideyasının böhran keçirməsi, xüsusən Britaniyanın qurumu tərk etməsi
halında inteqrasiya proseslərinin gələcək taleyi və vəziyyətdən çıxış yolları; ikincisi, Aİ-nin xarici siyasəti və qonşuları ilə münasibətləridir. Qeyd etmək lazımdır ki,
ikinci aspekt Aİ-nin geosiyasi cəhətdən ABŞ, Rusiya və Çin kimi nəhənglərə rəqib
ola biləcək qlobal gücə çevrilmək ambisiyaları çərçivəsində təhlil olunur.
Nəhayət, toplunun sonuncu V fəslində Cənubi Qafqaz regionunda baş verən
geosiyasi proseslər təhlil olunur. Şübhəsiz ki, coğrafi mövqeyi və təbii resursları
səbəbindən Cənub Qafqaz daha geniş bölgədə gedən proseslərə təsir göstərir və
böyük dövlətlərin fərqli və əksər hallarda bir-birinə zidd geostrateji baxışlarında
mühüm yer tutur. Bu çərçivədə, Cənub Qafqazda dönüş yarada biləcək yeni geosiyasi balansın əlamətləri, həmçinin region dövlətləri tərəfindən irəli sürülən yeni
əməkdaşlıq modelləri böyük güclər tərəfindən diqqətlə izlənilir.
Dərc olunan məqalələrdə regiondakı geosiyasi tendensiyalar üçün həlledici
10

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

xarakter daşıyan Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli
məsələsinə xüsusi yer verilir. Ukraynada baş vermiş proseslər fonunda Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə münasibətin hələ də ikili standartlardan kənara çıxa
bilməməsi, bu münaqişəyə fərqli münasibətin göstərilməsi, həmçinin müəyyən
dairələrin Ermənistana havadarlıq etməsi konkret faktlarla əsaslandırılır və tənqid
olunur. Eyni zamanda, Ermənistanın öz işğalçı siyasətini davam etdirmək üçün
dindən siyasi alət kimi istifadə etməsi cəhdləri, həmçinin əvvəllər monolit hesab
edilən erməni diasporunun daxilindəki ziddiyyətlər təhlil olunur.
Hazırkı məqalələr toplusu Newtimes.az analitik-informasiya portalının elmisiyasi müzakirələrə növbəti töhfəsidir. Düşünürük ki, kitabda mövcud beynəlxalq
münasibətlər sistemində geosiyasi proseslərin inkişaf dinamikası və tendensiyaları, qlobal və regional müstəvidə baş verən hadisələrin mahiyyəti obyektiv və
qərəzsiz şəkildə təhlil olunub. Bu mənada, ümid edirik ki, məqalələr toplusu müvafiq sahənin oxucuları üçün həm elmi-nəzəri, həm də siyasi-praktiki baxımdan
əhəmiyyətli mənbə rolunu oynayacaqdır.

11

I FƏSİL
Geosiyasətdə dəyişiklik –
“geosiyasi ağırlıq mərkəzinin”
Qərbdən Şərqə doğru hərəkəti

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

1.1. XXI əsr: yeni xarici siyasət və diplomatiyaya doğru
Müasir tarixi mərhələdə beynəlxalq münasibətlər sisteminin dəyişməsi
zərurəti haqqında çox danışılır. Dünyada cərəyan edən hadisələrin fonunda bu,
normal görünür. Ancaq həmin prosesin xarici siyasət kursunda hansı faktorları aktuallaşdırdığı məsələsi hələ açıq qalır. “Beyin mərkəzləri”, analitiklər və ekspertlər
bu problemlə bağlı öz fikirlərini bildirirlər. Böyük dövlətlərin siyasi-diplomatik
dairələrində də aktiv müzakirələr gedir. Mövzunun bir çox aspektdən Azərbaycan
üçün də maraqlı ola biləcəyini düşünürük.
Qlobal geosiyasət və liderlik ambisiyaları: ziddiyyətli vəziyyət
XXI əsrdə dünyanın geosiyasi balansının hansı nisbətdə dəyişəcəyi haqqında
dəqiq proqnoz vermək çox çətindir. Mütəxəssislərin apardıqları analiz göstərir ki,
hazırda qlobal miqyasda bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə olan mürəkkəb proseslər gedir. Əgər 1991-2000-ci illərin əvvəllərini ABŞ başda olmaqla Qərbin geosiyasi, iqtisadi və ideya liderliyi mərhələsi adlandırmaq mümkündürsə, 2003-2010-cu illərdə
fərqli mənzərə yarandı. Bu dövrdə Qərbin liderliyi zəiflədi, Amerikanın təsir imkanlarının məhdud olduğu aydınlaşdı, liderliyə iddialı dövlətlər özünü göstərməyə
başladı (Çin, Rusiya, Hindistan və s.). Lakin bu dəyişiklik dünyanın idarə edilməsi
fəlsəfəsi və strukturunda dəyişiklik etmədi (bax: Федор Лукьянов.  Россия:
внешняя политика в мире будущего / «Стратегия XXI века», январь 2014 г.).
Belə bir vəziyyət qlobal geosiyasətdə ziddiyyət meydana gətirib. Dövlətlərarası
münasibətlərin tənzimlənməsinin effektiv mexanizmi hələlik tapılmayıb. Eyni
zamanda, yeni şərtlər xarici siyasətdə və diplomatiyada dəyişikliklərin edilməsi
tələbini qarşıya qoyur. Artıq bununla bağlı böyük dövlətlərin «beyin mərkəzləri»
analizlər aparırlar (bax: məs.,  «Стратегия XXI века»  / Совет по внешней и
оборонной политики, январь 2014 г.).
Obrazlı desək, qlobal miqyasda «qarışıq», «mürəkkəb» və «dolaşıq»
vəziyyətin yaranması səbəbləri kimi bir neçə faktoru göstərirlər. Birincisi, ABŞ
əvvəlki səviyyədə dünya liderliyi funksiyasını yerinə yetirə bilmir. Onun 2003-cü
ildən başlayaraq xarici siyasətdə uğradığı məğlubiyyətləri arqument kimi gətirirlər.
İraq, Əfqanıstan və son illər Suriya nümunə olaraq göstərilir.
İkincisi, geosiyasi mühitdə liderlik iddiasında olan bir neçə dövlət meydana
gəlib. Onların sırasında Çin və Rusiyanın adı daha çox çəkilir. Bunlarla yanaşı,
Hindistan, Braziliya və Türkiyənin təsir imkanlarının artdığını deyirlər. Nəticədə,
14

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

geosiyasətdə bir-biri ilə toqquşan maraqların mübarizəsi kəskinləşmiş olur.
Xüsusilə, Çin və Amerikanın rəqabəti daha geniş miqyasda özünü büruzə verir.
Çoxlu sayda güclərin aktiv fəaliyyət göstərdiyi geosiyasi mühit, təbii ki, XX əsrdəki
mənzərədən fərqli bir gerçəklik ortaya qoyur.
Üçüncüsü, yeni formalaşmış qlobal geosiyasi vəziyyətdə qlobal idarəetmə xeyli
çətinləşir. Çünki artıq klassik siyasət və diplomatiya kifayətedici olmur. Bütövlükdə
«idarəetmə» anlayışının məzmununun yeniləşməsinə ehtiyac yaranır. Məsələ ondan ibarətdir ki, vahid liderlik modelindən fərqli olaraq çoxlu sayda qüvvələrin
təsir göstərdiyi mühitin idarə edilməsi tamam başqa meyarlara əsaslanmalıdır.
Bəşəriyyət hələlik bu səmərəli tənzimləmə şərtlərini tapa bilməyib.
Dördüncüsü, beynəlxalq təşkilatlar qlobal miqyasda effektiv fəaliyyət göstərə
bilmirlər. Onlar hələ də «soyuq müharibə» dövrünün üsullarından istifadə edirlər.
Maraqlıdır ki, həmin təşkilatların istifadə etdiyi mexanizmləri yeniləşdirmək
cəhdləri hələlik heç bir nəticə vermir. Bizcə, dünya siyasi mühitinin qarşısında duran ən əsas məsələ bundan ibarətdir. Çünki, bir tərəfdən, sanki hər kəs başa düşür ki, artıq əvvəlki münasibətlər sistemi səmərə vermir, digər tərəfdən isə, ortaq
nəticəyə gəlmək mümkün olmur. Səbəb nədir?
Hesab edirik ki, Qərb, Rusiya və Çin analitiklərinin bilərək və ya bilməyərək
önə çəkmədikləri məqam vardır. Bu, məhz böyük dövlətlərin liderlik ambisiyalarının ifrat xarakter daşımasıdır. Analitiklərin apardıqları təhlillərin məzmunu,
orada ifadə edilən strategiya və məqsədlərin səthi təhlili belə göstərir ki, Qərb,
Rusiya, Çin və başqaları ilk növbədə öz maraqlarına uyğun gələn beynəlxalq
münasibətləri tənzimləmə sistemi yaratmağa çalışırlar. Onların bir-birinə inamı
yox dərəcəsindədir. Yeri gəlmişkən, bu xüsusiyyəti mütəxəssislər özləri də vurğulayırlar.
Xarici siyasət: yeni dövr başlayır?
Bunlara baxmayaraq, böyük dövlətlər yeni siyasi-diplomatik üsullar axtarmağa başlayıblar. Bu sahədə yeniləşmənin vacibliyi artıq dərk edilir (bax: Артем
Кобзев.  Внешняя политика: вызовы на будущее  / «Россия в глобальной
политике», 20.02.2014). Həmin kontekstdə analitiklərin vurğuladığı faktorlar
sırasında elmi-texniki və texnoloji yeniliklər xüsusi yer tutur. Etiraf etmək lazımdır ki, yeni informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının diplomatiyaya güclü
təsirini analiz etmək çox aktualdır. Bu məqam faktiki olaraq, bütövlükdə geosiyasi
mühitə yeni dinamika verir.
15

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Məsələnin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, informasiyanın böyük rol oynadığı
mərhələdə xarici siyasətin və diplomatik fəaliyyətin təşkili bir qədər fərqli şərtlərə
əsaslanmalıdır. Onlar müasir dövrün çağırışlarına cavab verməlidirlər. Bu mənada,
hətta Rusiya kimi güclü dövlətin malik olduğu ənənəvi diplomatik vasitələrin
yetərli olmadığı haqqında fikir yürüdülür (bax: əvvəlki mənbəyə). Diplomatların
qlobal qarşılıqlı asılılıq şəraitində fəaliyyət göstərdiyi bu bağlılıq da ayrıca vurğulanır. Fövqəladə və səlahiyyətli səfir Andrey Kolosovski hesab edir ki, artıq siyasidiplomatik sahə üçün də internet «məhsuldar qüvvəyə» çevrilib (bax: Андрей
Колосовский: Современные технологии: как России не отстать слишком
сильно? / Совет по внешней и оборонной политике, 21.01.2014).
Bir tərəfdən, dünya miqyasında dövlətlərin siyasətlərinin bir-birinə təsirinin
artması, digər tərəfdən isə, bu prosesdə informasiya texnologiyalarının ön sıraya
çıxması yeni üsulların tətbiqini vacib edir. O cümlədən, hazırlıqlı peşəkarların
mövcudluğu əhəmiyyət daşıyır. A.Kolosovskinin sözlərinə görə, Moskva hələlik
bu səviyyədə kadr bazasına malik deyil. Bu səbəbdən, dövlətin xaricdə müsbət
imicinin yaradılması işində müəyyən çatışmazlıqlar özünü göstərir. Bu məsələ isə
müasir xarici siyasətdə əsas yer tutur.
Burada maraqlı məqamlardan biri ondan ibarətdir ki, mütəxəssislər xarici
siyasətdə, obrazlı desək, «ictimai üsullardan» istifadənin əhəmiyyətinin artdığını vurğulayırlar. Onun əlaməti isə «sərt güc»lə «yumşaq güc»ün düzgün
nisbətinin tapılmasıdır. Konkret deyilsə, söhbət hərbi metodlardan çox, informasiya təsirlərinin artırılmasından gedir. Məsələn, xarici siyasətdə ictimai rəyin
liderləri ilə işləmək bacarığı xüsusi əhəmiyyət kəsb etməyə başlayıb. Buradan belə
bir formul çıxarırlar: dövlət dövlətlə, cəmiyyət cəmiyyətlə, sosial şəbəkələr sosial
şəbəkələrlə, KİV KİV-lə işləməlidir!
Şübhə yoxdur ki, yuxarıda vurğulanan üsulla diplomatik fəaliyyət göstərmək və
ümumilikdə xarici siyasəti təşkil etmək asan proses deyil. Bunun üçün ölkənin sistemli inkişaf kursu tapılmalıdır. Müasir informasiya-kommunikasiya texnologiyalarından siyasi sahədə səmərəli istifadə etmək mexanizmləri formalaşdırılmalıdır.
Qısa ifadə edilsə – müasir diplomatiya informasiyadan səmərəli istifadə əsasında
qurulmalıdır.
Əgər xarici siyasəti yuxarıda qeyd olunan prinsiplər üzərində qurmaq mümkün
olsa, dövlətin və cəmiyyətin mədəni gücü beynəlxalq müstəvidə özünü göstərmiş
olur. Şərti olaraq «yumşaq güc» adlanan bu faktor hazırda siyasi leksikonda
dəbdədir. Burada ümumi kateqoriyalardan istifadə etmək əvəzinə, taktiki qərarlar
16

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

qəbul etməyə imkan verən üsula baş vurmaq daha effektivdir. Çünki ölkənin
beynəlxalq aləmdə müsbət obrazının formalaşdırılmasından söhbət gedirsə, iş
adamları, dini idarə, KİV, QHT-lər və s. bir-birinin fəaliyyətini uyğunlaşdırmağa
çalışmalıdırlar. Müasir dövrdə uğurlu xarici siyasətin vacib şərtlərindən biri bundan ibarətdir.
Bütün bunlar müasir xarici siyasətin və diplomatiyanın ciddi yeniliklər
ərəfəsində olduğunu təsdiq edir. Faktiki olaraq, ümumən cəmiyyətin həmin
prosesdə iştirakı məsələsi aktuallaşır. Analitiklər obrazlı olaraq ifadə edirlər ki,
«indi xarici siyasət getdikcə daha çox ölçüdə adi vətəndaşlara ünvanlanır» (bax:
Артем Кобзев. Göstərilən məqaləsi). Deməli, cəmiyyətin bütün təbəqələri ilə dialoq qurmaq diplomatik fəaliyyətdə də ayrıca yer tutmalıdır. Bəşəriyyət bütövlükdə
dialoq fəlsəfəsinə hazırdırmı?
Leyla Məmmədəliyeva
11 mart 2014

1.2. Asiya: böyük əməkdaşlıq ehtiyacı və mövcud
ziddiyyətlər arasında
Dünyanın geosiyasi ağırlıq mərkəzinin Asiyaya keçəcəyi ilə bağlı proqnozu hər kəs xatırlayır. Bu prosesin asan olmayacağı haqqında da fikirlər söylənib.
Real gedişat bunu təsdiq edir. Hazırda mütəxəssislər ABŞ-la Çin arasında strateji
əməkdaşlığı nəzərdə tutan «G2» formatından danışırlar. Lakin bu, nəzəri yanaşmadır. Konkret olaraq, həmin regionda çoxlu sayda ziddiyyətlər vardır ki, onların
necə aradan qaldırılması məsələsi aydın deyil. Onlar qlobal və regional miqyasda
özünü göstərən amillərlə əlaqəlidirlər. Bütün bunlar Asiyada geosiyasi dinamikanın taleyi üzərində düşünməyə vadar edir. Proseslərin hansı ssenari üzrə inkişaf edə
biləcəyi məsələsi aktuallaşır.
«Böyük ikilik»: yeni əməkdaşlıq modeli?
Asiya tədricən qlobal geosiyasətin gərginlik mərkəzinə çevrilir. İndi analitiklər
«Asiyanın gələcəyi necə ola bilər?» sualını tez-tez verirlər. Problem dünyanın
böyük dövlətlərinin nüfuz uğrunda mübarizəsinin yeni səviyyəyə yüksəlməsi ilə
bağlıdır. ABŞ, Çin, Rusiya, Yaponiya və Hindistanın Asiyada münasibətlərini necə
inkişaf etdirəcəkləri məsələsi daha da aktuallaşıb.

17

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Mütəxəssislər həmin kontekstdə bir sıra faktorlara diqqət çəkirlər. Sinqapur
Universitetinin Şərqi Asiya ölkələrini öyrənən institutunun direktoru Ç.Yunnyan
yeni əməkdaşlıq modeli haqqında yazır. Onun fikrincə, ABŞ-Çin əlaqələri
«G2» adlanan bir formatın meydana gəlməsi istiqamətində inkişaf edə bilər.
Ümumiyyətlə, bu, maraqlı formatdır. Hətta bəzi mütəxəssislər «Chimerica» (Çin
üstəgəl Amerika) terminini təklif ediblər. Burada əsas olaraq iki dövlətin iqtisadiyyatının qarşılıqlı asılılığı nəzərdə tutulurdu. Siyasi əməkdaşlıq bunun üzərində qurulmalı idi (bax: Чжэн Юннянь. Будущее Азии: отношения в формате “G2” или
новая холодная война? / «İnoSMİ.ru», 02.06.2014).
Lakin reallıqda bunun əksi müşahidə edilir. İki böyük dövlət arasında
münasibətlər getdikcə daha gərgin xarakter alır. Artıq qlobal səviyyədə geosiyasi toqquşma ehtimalı yüksəlmiş kimi görünür. Maraqlıdır ki, bunun kökünü
mütəxəssislər bütövlükdə Asiyada geosiyasi mənzərənin formalaşması tarixində
görürlər. Konkret desək, Qərb ölkələrinin Asiyaya nüfuz etməsinə qədər həmin
regionda «bac-xərac sistemi» adlanan geosiyasi münasibətlər sistemi mövcud
olub. Bunun mərkəzində isə Çin imperializmi dururdu. Xərac verməli olan ölkələr
Pekinə baş əyməli, onun təbəəsi kimi davranmalı idilər.
Bu vəziyyət Qərbin Uzaq Şərqə gəlişi ilə dəyişməyə başladı. Asiyanın müasir
geosiyasi mənzərəsi Qərb tərəfindən formalaşdırılıb (bax: əvvəlki mənbəyə). Burada ənənə ilə müasirlik arasında gizli ziddiyyət mövcuddur. Ancaq Çin yaranmış
bu vəziyyəti ciddi dəyişmək iqtidarında deyil. Pekin, Qərb meyarları üzrə mövcud
olan geosiyasi dinamikaya tabe olmağa məcburdur.
Məsələ indi bununla da məhdudlaşmır. Asiya çoxqütblü geosiyasi nizamlılığa
keçid etməkdədir. Böyük dövlətlərin regiondakı mübarizəsi də məhz bu məqam
üzərində qurulub. Hazırda ABŞ, Çin, Yaponiya, Rusiya və Hindistan arasında
özünəməxsus geosiyasi münasibətlər formalaşır ki, onu birmənalı xarakterizə
etmək çətindir. Mütəxəssislər bir neçə variantdan bəhs edirlər.
Birincisi, dünya miqyasında «soyuq müharibə». İkincisi, lokal «soyuq
müharibə» (Çin və Yaponiya arasında). Üçüncüsü, ABŞ tədricən Asiyada geosiyasi fəallığını zəiflədir. Dördüncüsü, «Böyük ikilik» (G2) formatını nəzərdə
tutan regional strukturun yaranması (bax: əvvəlki mənbəyə). Şübhəsiz başqa ssenarilər də ola bilər. Lakin burada maraqlı olanı iki tezisin yer almasıdır.
Onlardan biri Asiyada geosiyasi ziddiyyətlərin kəskinləşməsinin birmənalı etiraf edilməsindən ibarətdir. Bu zaman Yaponiya, Çin, Vyetnam, Koreya, Tayvan
və digər region ölkələri arasında bir sıra ixtilafların yaranması nəzərdə tutulur.
18

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Digər məqam kimi ABŞ-ın bu proseslərə ciddi təsir etməsi qəbul olunur.
Vəziyyətin bu cür məzmun kəsb etməsi Asiyada Amerikanın mürəkkəb geosiyasi oyun apardığı haqqında nəticə çıxarmağa vadar edir. Həmin kontekstdə ABŞAvropa, ABŞ-Rusiya və ABŞ-Hindistan münasibətləri yeni aspektdə gündəmə
gəlir. Digər yandan, bunların fonunda Çinin atdığı addımlar maraq doğurur. Son
zamanlar isə Hindistanın siyasi mühitində cərəyan edən hadisələr regionda geosiyasi konfiqurasiyanın mürəkkəb xarakter daşımağa başladığını göstərir.
Qlobal və regional ziddiyyətlər: təhdidlər artır
Bu kontekstdə iki məqam maraq doğurur. Birincisi, Çinin Avropa ilə
əlaqələrinin məzmunu. Ekspertlər vurğulayırlar ki, son üç ayda Çin rəhbərliyi Avropaya səfərlərini intensivləşdirib. Əvvəlcə, ÇXR-in rəhbəri S.Szinpin Hollandiya,
Fransa, Almaniya və Belçikaya baş çəkib. Onda Çin 4 Avropa ölkəsi ilə 120 saziş
imzalayıb. İyun ayının 16-dan isə baş nazir Li Kesyan Britaniya və Yunanıstana
səfəri başlayıb.
Mütəxəssislərin rəyinə görə, Aİ ilə Çinin qarşılıqlı asılılığı güclənib. Avropa
İttifaqı stratejidə Pekinlə əlaqələri genişləndirmək istəyir. Bunu üç istiqamətdə
- iqtisadiyyat, siyasət və mədəniyyət üzrə həyata keçirmək imkanlarının yarandığını yazırlar (bax: Су Сяохуэй. Визиты Си Цзиньпина и Ли Кэцяна в Европу
дают три сигнала / «Jenmin Jibao», 17.06.2014). Həmin səbəbdən Rusiya ilə
münasibətlərinin pozulmasını istəmir. Çünki Moskva Brüssellə Pekin arasında
əlaqələndirici rol oynaya bilər.
Diqqət etsək, görərik ki, Ukrayna hadisələri digər məqamlarla yanaşı, həm də
Aİ ilə Çin arasında uçurum yarada bilər. Rusiya ilə Avropanın münasibətlərinin
pozulması belə bir ehtimalı irəli sürməyə əsas verir. Eyni zamanda, Qafqaz və
Mərkəzi Asiya istiqamətindən Aİ-nin Çinlə əlaqələri inkişaf etdirməsi ehtiyacının artdığını demək olar. Həmin bağlılıqda digər faktoru daha ciddi nəzərə almaq lazım gəlir.
İkincisi, ABŞ-Çin münasibətlərinin hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyi məsələsi
xeyli aktuallaşıb. «G2» nəzəri cəhətdən maraqlı model olsa da, praktiki aspektdə
ciddi maneələrin mövcudluğunu inkar etmək olmur. Vaşinqton bir tərəfdən, region miqyasında müşahidə edilən ziddiyyətlərdən yararlanmağa çalışır, digər
tərəfdən isə, Pekinin Avropa və Rusiya ilə münasibətlərində qeyri-müəyyənliklər
yaratmağa cəhd edir. Yuxarıda Aİ-Çin əlaqələrinin bir fraqmentinə diqqət yetirdik.
Moskvanın Pekinlə enerji sahəsində əməkdaşlığının qarşısını almaq üçün isə daha
19

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

qlobal proqramların həyata keçirilməsi gözlənilir. Onların sırasında Uzaq Şərqdə
regional münaqişələrin yaradılması ayrıca yer tutur.
Bu aspektdə Asiyanın böyük dövlətləri arasındakı münasibətlərin məzmunu
maraq doğurur. Hətta bəzi müəlliflər bu məsələni qlobal geosiyasət üçün ən ciddi
təhlükə hesab edirlər (bax: məs., Nouriel Roubini. Global Ground Zero in Asia /
«Project Syndicate», 30.04.2014). Burada bir neçə amilin təsiri vurğulanır. Hər
şeydən əvvəl, Asiyanın böyük dövlətlərində milliyyətçi qüvvələrin hakimiyyətə
gəlişi prosesi müşahidə edilir. Yaponiyanın baş naziri Şinzo Abe, Çin prezidenti
Si Szinpin, Cənubi Koreya prezidenti Pak Kın He və Hindistanın yeni baş naziri
Narendra Modi bu kateqoriyaya aiddirlər.
Başqa amil bu liderlərin köhnə modeli inkar edən kompleks islahatları ciddi
rəqabət şəraitində həyata keçirməli olduqları və bunun da kəskin problemlər yaratması ilə əlaqəlidir. Növbəti məqam ABŞ-ın regiondakı müttəfiqlərinin vədlərinə
nə dərəcədə sadiq ola biləcəyi məsələsi ilə bağlıdır. Nəhayət, Asiyada ehtimali
müharibənin məsuliyyətini üzərinə götürməyi bacaran dövlət yoxdur (bax: əvvəlki
mənbəyə).
Bütün bunlara region ölkələri arasında ixtilafların dərinləşməsini və Hindistanda milliyyətçi əhval-ruhiyyənin güclənməsini əlavə etmək olar. Bir-birinə
ərazi iddialarında bulunan Yaponiya, Çin, Koreya, Vyetnam, Tayvan, Filippin öz mövqelərindən çəkilmirlər. Bu da regionda hərbi gərginliyi yüksəldir.
N.Modinin Hindistanda parlament seçkisində qalib gəlməsini və baş nazir postuna
yiyələnməsini ekspertlər Asiyada yeni hadisə adlandırırlar.
Məsələ ondan ibarətdir ki, bu siyasətçi hindusların maraqlarını daha çox müdafiə
edir («Hindistan hinduslar üçündür» şüarının müəllifidir) və müsəlmanlara qarşı
sərt davranışı ilə fərqlənir (bunu N.Modi Qucarat ştatında qubernator işləyəndə
nümayiş etdirib). Xarici siyasətdə isə daha hiyləgər mövqe tutmağa başlayıb. O,
həm Yaponiya, həm də Çinlə strateji tərəfdaşlıq haqqında danışır. Ancaq arxa planda Hindistanın regional liderliyi üçün fəaliyyət göstərir (bax: Алексей Коваль.
Индия меняет курс / «Зеркало недели. Украина», 13.06.2014).
Bunlar Asiyada geosiyasi qeyri-müəyyənlikdən xəbər verir. Eyni zamanda,
böyük dövlətlərin ciddi qarşıdurması ehtimalının az olmadığını göstərir. Qlobal
geosiyasətin ağırlıq mərkəzinin Asiyaya keçməkdə olduğunu nəzərə alsaq, bu cür
gedişatın böyük təhlükələr yarada biləcəyini qəbul etməli oluruq.
Newtimes.az
30 iyun 2014
20

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

1.3. Rusiya-Çin-İran üçbucağı: beynəlxalq
münasibətlərdə yeni birlik
Ukraynada siyasi böhranın ortaya çıxması ilə Rusiya və Qərb arasında davam
edən ideoloji mübarizə beynəlxalq arenada yeni ittifaqların meydana gəlməsinə
səbəb olmaqdadır. Yeni Soyuq Müharibə kimi də qeyd edilən müasir dövr, Rusiya başda olmaqla bəzi güc mərkəzlərinin izlədikləri siyasi xəttin anlaşılması
istiqamətində önəmli rol oynayır. Qərb dünyasının universal dəyərlərindən fərqli
ideologiyaya sahib olan dövlətlər Qərbin tənqid və təzyiqləri qarşısında siyasi, iqtisadi və hərbi birlik qurmaq istiqamətində siyasi xətt yeritməkdə maraqlıdırlar. Bu
ittifaqlara misal olaraq son dövrdə Qərbin təzyiqlərinin və iqtisadi sanksiyalarının
təsirinin zəiflədilməsi üçün Rusiya mərkəzli formalaşan Moskva-Pekin-Tehran üçbucağını qeyd etmək lazımdır. Pekin və Tehran da bu cür birliklərin yaradılmasında maraqlıdır və bu ideya son dövrlər qeyd olunan dövlətlərin prezidentləri
tərəfindən müxtəlif səviyyələrdə səsləndirilmişdir.
Rusiya-Çin münasibətləri
Ukrayna böhranı ilə əlaqəli olaraq ABŞ və Avropa İttifaqının Rusiyaya sanksiyalar tətbiq etməsinin ardından, Rusiya - Çin arasında təbii qazın satışı ilə bağlı
2014-cü ilin may ayında imzalanan və 30 il üçün nəzərdə tutulan 400 milyard
dollar həcmində müqavilə yeni yaranan ittifaqın mühüm mərhələsini təşkil edir.
Əslində SSRİ-nin süqutundan sonra Moskva və Pekin arasında münasibətlərə
nəzər saldıqda, hər iki ölkənin bir çox regional qurumlarda birgə iştirakını
görürük. Bu qurumların yaradılmasında əsas məqsədlərdən biri kimi Qərb
dövlətlərinin Orta Asiyaya hər hansı siyasi və iqtisadi müdaxiləsinin qarşısının
alınması şəklində analiz edilə bilər. 9/11 terror hadisələrindən sonra ABŞ-ın
Orta Asiya ölkələrində hərbi bazalarının uzun müddət mövcudluğu həm Moskva, həm də Pekin tərəfindən etirazla qarşılanmış və Vaşinqtonun Qırğızıstan və
Özbəkistandakı hərbi bazalarının bağlanması üçün bu dövlətlərə təzyiq edilmişdir.
Hərbi sahədə Pekin-Moskva arasında münasibətlər uzun illərdir yüksələn xətt
üzrə inkişaf edir. Son illərdə isə iki ölkə dünyanın müxtəlif coğrafiyalarında hərbi
tətbiqatlar həyata keçirirlər. Məsələn, Sakit Okeanda keçirilən dəniz tətbiqatları,
Şanxay Əməkdaşlığı Təşkilatı çərçivəsində keçirilən tətbiqatlar, Aralıq dənizində
izlədikləri strategiyalar NATO-ya qarşı yeni hərbi blokun yaradılması istiqamətində
21

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

bir mesaj kimi analiz edilə bilər. Buna baxmayaraq, “Chatham House”-un Rusiya və
Avrasiya proqramları üzrə rəhbəri Bobo Lo, iki ölkə arasında münasibətlərin Qərb
üçün təhdid yaradacağı kimi düşünməyin səhv olduğunu iddia edir. Lakin bir çox
ABŞ diplomatları bu təhlükənin fərqindədirlər və Moskva-Pekin əməkdaşlığının
məqsədinin Vaşinqtonu beynəlxalq siyasətdə uzun müddətdir sahib olduğu statusundan uzaqlaşdırmaq kimi təhlil edirlər. Buna reaksiya olaraq, Ağ Ev Rusiya-Çin
yaxınlaşmasına mane olmaq üçün yollar axtarır. Bu isə mümkünlüyü şübhəli olan
bir cəhd olaraq görülə bilər.
Rusiya-İran münasibətləri
XXI əsrin əvvəllərindən etibarən Rusiyanın Asiya dövlətləri ilə iqtisadi və
strateji əməkdaşlığa üstünlük verməsi Putin iqtidarının əsas xarici siyasət kursunu müəyyən etməklə birlikdə beynəlxalq münasibətlərdə Rusiyanın qlobal güc
olması istiqamətindəki səylərinin bir hissəsini təşkil edirdi. Son dövrlərdə inkişaf
edən Moskva-Tehran əməkdaşlığı bu prizmadan analiz edilməlidir. SSRİ-nin dağılmasından sonra İranın regional güc olaraq ortaya çıxması və bir çox məsələlərdə
Rusiyanın milli maraqlarına qarşı olmasına baxmayaraq, hər iki dövlət Qərb ilə
münasibətlərində ortaq strategiya izləyir. Çünki hər iki ölkənin geostrateji maraqları, xüsusilə ABŞ-ın Orta Asiya və Cənub Qafqaz siyasətinə münasibətdə eynilik
təşkil edir. Bu regionlarda Ağ Evin hər hansı mövcudluğu həm Moskva, həm də
Tehran üçün qəbuledilməzdir. Suriya böhranı ilə əlaqəli olaraq da, Rusiya və İran
eyni mövqedə mübarizə aparır.
Ukrayna böhranı ilə Rusiyanın neft və qaz sənayesini hədəf alan Qərb sanksiyaları, Rusiya və İran arasında münasibətləri yeni bir formada ortaya çıxardı. 2014cü ilin avqust ayında Moskva və Tehran arasında neft və qaz sənayesinin inkişaf
etdirilməsi və əməkdaşlıq ilə bağlı 20 milyard ABŞ dolları dəyərində müqavilə
imzalandı. Müqaviləyə görə İranın enerji infrastrukturunun modernləşdirilməsinə
investisiya qoymağı planlayan Rusiya, buna qarşılıq olaraq İrandan neft almaq
öhdəliyi götürmüşdür.
Son olaraq da Həştərxanda keçirilən Xəzər sahili ölkələrin qəbul etdikləri
bəyanatda dənizə sahili olmayan kənar dövlətlərin silahlı qüvvələrinin mövcudluğunun qadağan edilməsi Moskva və İranın uzun müddətdir nail olmaq istədiyi
bir qərardır. Əsasən NATO çərçivəsində region dövlətlərinin ABŞ-la hərbi siyasi
sahədə əməkdaşlığını da hədəf alan bu qərar Ağ Ev tərəfindən də müsbət qarşılanmamışdır.
22

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Çin-İran əməkdaşlığı
Çin Xalq Respublikasının Prezidenti Si Szinpin İran və Rusiyanın iştirakı ilə
Asiya qitəsində yeni təhlükəsizlik təşkilatı yaradılması ilə bağlı təklifi ABŞ-ın son
illərdə regionda hərbi gücünü artırmaq istiqamətindəki siyasətinə reaksiya kimi də
başa düşülə bilər. Xüsusilə, Çin Prezidenti tərəfindən bu təklifin Ukraynadakı böhran dövründə səslənməsi, Pekin iqtidarının Rusiya-Qərb arasındakı mübarizədəki
mövqeyini ifadə edir. Bu eyni zamanda bu ölkələrin milli maraqlarını ABŞ-ın və bir
sıra Avropa ölkələrinin müdaxilələrindən qorumaq cəhdi kimi də dəyərləndirilə
bilər.
Pekin və Tehran iqtisadi sahədə əməkdaşlığı inkişaf etdirmək üçün son dövrlərdə
qarşılıqlı olaraq mühüm müqavilələr imzalamışlar. Buna misal olaraq, 2014-cü ilin
sentyabr ayında Çin və İran arasında imzalanan 4,5 milyard dollarlıq müqavilə
qeyd oluna bilər. Müqaviləyə əsasən Çin İranın neft və kimya sənayesinə investisiya yatırmalıdır. Bundan başqa enerji sahəsində 12 layihənin maliyyələşdirilməsi
planlanır və bu layihələrin bəzilərində Rusiyanın da şərik olduğu məlumdur. 2013cü ildə iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsi 40 milyard ABŞ dolları olduğu halda,
2024-cü ilə qədər bu rəqəmin 200 milyard dollara çatdırılması planlaşdırılır.
Hərbi sahədə iki ölkə arasında münasibətlər 1990-cı illərdən etibarən inkişaf
etməyə başlamışdır. 2000-ci illərdən etibarən Çin İrana nüvə başlıqlı raketlərin
hazırlanması üçün müdafiə xarakterli məhsullar ixrac etmiş və bu ABŞ-ın Çin
şirkətlərinə sanksiyalar tətbiq etməsi ilə nəticələnmişdir. 2014-cü ilin may ayında
Tehran-Pekin arasında görüşmələrdə hərbi əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi üzrə
razılıq əldə edilmişdir. Çin hərbi donanmasına aid iki hərbi gəminin 2014-cü ilin
sentyabr ayında ilk dəfə olaraq İranın cənubundakı Bəndər Abbas limanına gəlməsi
də iki dövlət arasında mövcud olan hərbi əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsindəki
marağa bir nümunədir. Hər iki dövlətin hərbi gəmiləri birgə hərbi təlimlərdə iştirak
etmişdir. Bu iki ölkə arasında strateji tərəfdaşlığın inkişaf səviyyəsindən xəbər verir.
Mövcud narazılıqlar və potensial tərəfdaşlar
Diqqət edilməsi lazım olan mühüm bir cəhət ondan ibarətdir ki, bu ölkələr
arasında da istər qlobal, istərsə də regional məsələlərə münasibətdə fikir ayrılıqları
özünü göstərir. Məsələn, Tehran və Moskva arasında Xəzər dənizinin statusunun
müəyyən edilməsi ilə bağlı narazılıqlar mövcuddur. Və yaxud Moskva və Pekin arasında mövcud olan strateji münasibətlərə diqqət yetirsək görərik ki, xüsusilə son
dövrlərdə Orta Asiyada Çinin siyasi və iqtisadi olaraq nüfuzunun artması Rusi23

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

yanın bölgədəki nüfuzunu da təhlükəyə atır. Orta Asiyanın enerji nəhənglərinin
özlərinin Rusiyadan asılılığını azaltmaq üçün neft və təbii qaz ehtiyatlarını alternativ boru xətləri üzərindən dünya bazarlarına çıxarmaq istəyi, Moskvanın
uzun illərdir mövcud nəzarət və təsir mexanizmlərini zəiflətməkdədir. Region
dövlətlərindən xüsusilə Türkmənistanın öz təbii qaz ehtiyatlarını dünya bazarlarına çıxarılması üçün son 5 ildəki siyasətinə diqqət yetirildikdə, ixracın əsasən Çin
ərazisindən həyata keçirildiyini görmək olar. Türkmənistan və Çin artıq dörd təbii
qaz boru xəttinin çəkilməsi barədə razılıq əldə etmişdir. Eyni zamanda Rusiyanın
Avrasiya İttifaqı layihəsi də Pekinin regiondakı maraqlarını təhlükəyə atır; lakin
Çin bununla bağlı narazılığını ifadə etməməyə üstünlük verir. Rusiya da eyni zamanda region dövlətlərinin enerji siyasətlərinə təsir edə bilmədiyi qədər, Çinin bu
istiqamətdə oynadığı aktiv rola da tənqidi yanaşmır. Pekin iqtidarının Abxaziya,
Cənubi Osetiya və Krım işğallarına dəstək verməməsi də iki ölkə arasında bir çox
məsələ ilə bağlı fikir ayrılığı olduğuna bir misaldır. Bu cür narazılıqlara baxmayaraq
hər üç dövlət Qərb dövlətlərinin qarşısında iqtisadi, siyasi və hərbi birliklər yaratmaqda maraqlı olduqlarını ifadə edirlər.
Bu ittifaqda Türkiyənin tutacağı mövqe də çox mühümdür. Soyuq müharibə
dövründən Qərb yönlü dövlət olaraq tanınan Türkiyədə son 10 ildə iqtidarda olan
AKP hökumətinin Qərb-Şərq balansı arayışında olması Ankaranın da MoskvaPekin-Tehran ittifaqında təmsil olunma ehtimalı yaradır. Xüsusilə, Ankaranın son
illərdəki Aİ inteqrasiyasında ortaya çıxan problemlər, Qərb dövlətlərinin Türkiyə
iqtidarını tənqidi, Türkiyənin NATO üzvü kimi əvvəlki dövrlərlə müqayisədə
etibarlı tərəfdaş statusunu itirməsi, Rusiya, İran və Çin ilə münasibətlərini strateji əməkdaşlıq səviyyəsində inkişaf etdirməsi bu ehtimalların ortaya çıxmasına
səbəb olur. Türkiyənin Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Şanxay Əməkdaşlıq
Təşkilatına üzv olmaq kimi fikirlər səsləndirməsi də Qərbin narahat olması üçün
səbəbdir. Türkiyənin Qərb dövlətləri kimi Rusiyaya qarşı sanksiyalara qoşulmaması, Ankaranın xarici siyasətindəki Qərb yönümlü xətdən uzaqlaşdığı və regionun digər dövlətləri ilə birlikdə əməkdaşlıqda maraqlı olduğuna da bir sübutdur.
Eyni prizmadan baxsaq, Ankara-Pekin və Ankara-Tehran münasibətlərinin də son
illərdə yüksələn templə inkişaf etdiyini görə bilərik.
Braziliya, Rusiya, Hindistan, Çin və Cənubi Afrikanın üzv olduğu BRICS adlı
birliyin də qeyd olunan ittifaqla birlikdə fəaliyyət göstərmə perspektivi mümkün
olan bir reallıqdır.
Yeni dünya nizamı Soyuq müharibənin bitməsindən sonra yenidən bir-birinə
24

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

rəqib hərbi, siyasi və iqtisadi ittifaqların yaranması üçün əlverişli zəmin hazırlamışdır. Qərbin siyasi və hərbi qüdrətinin zəifləməsi qarşısında Şərq güclərinin artan
hegemoniyası və ən əsası Qərb dünyasına olan narazılıqlar belə ittifaqları labüd
edir. Pekin-Moskva-Tehran üçbucağının yeni dövlətlərlə daha da genişlənmə ehtimalını diqqətə alsaq, yaxın gələcəkdə beynəlxalq siyasətdə baş verəcək qlobal
dəyişiklikləri də proqnozlaşdırmaq çətin olmaz.
Elnur İsmayılov
(Almaniya, Westphalia-Wilhelm Universiteti,
Siyasi Elmlər İnstitutunun əməkdaşı)
9 oktyabr 2014

1.4. Çin Yaxın Şərqdə: “səssiz və təmkinli” siyasət
Pekin xarici siyasətini getdikcə daha da fəallaşdırır. Onun dünyanın müxtəlif
regionlarına təsir imkanları genişlənir. Yaxın Şərq bu aspektdə daha çox maraq doğurur. Çin həmin məkanda çoxvektorlu siyasət yeridir. Mütəxəssislər onun xüsusi
məzmun kəsb etdiyini deyirlər. Bu siyasətin əsas məqamları prizmasından Pekinin
geosiyasi strategiyasının bir sıra əhəmiyyətli cəhətlərini müəyyənləşdirmək olar.
Burada həmin istiqamətdə müşahidə edilən yeni çalarlar böyük maraq doğurur.
«Dörd modernləşmə»: yeni diplomatiyaya keçid
Çin dünyanı təkcə təəccübləndirmir, həm də düşündürür. Pekinin yürütdüyü siyasətin mahiyyətinə varılmağa çalışılır. Bu proses keçən əsrin 70-ci illərində
«dörd modernləşmə» adlanan və əsasən, iqtisadi inkişafın yeni modelini nəzərdə
tutan proqramın hazırlanması ilə başlayıb. Çin qarşısına qoyduğu yeni geosiyasi, iqtisadi, siyasi, hərbi və mədəni məqsədlərə çatmaq üçün diplomatiyasını da
yeniləşdirməli idi.
Mütəxəssislər onu «təmkin diplomatiyası» adlandırırlar. Həmin diplomatiyanın məzmunu Çin mədəni-siyasi ənənəsindən qaynaqlanır. Əsas hədəfi belədir:
«Fəaliyyət göstərilən regionda öz geosiyasi təsir dairəsini genişləndirməklə,
həmin məkandan kənarda yerləşən dövlətlərin oradakı geosiyasi təsir dairəsini
məhdudlaşdırmaq».
Bunun üçün əsas prinsip heç bir dövlətin daxili işinə qarışmamaq və regiona
təsir edən ölkələrə mane olmamaqdan ibarətdir. Ekspertlər obrazlı olaraq bu dip25

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

lomatiyanı «səssiz və yumşaq» siyasət kimi xarakterizə edirlər (bax: Eyüp Ersoy.
Çin Dış Politikasında Ortadoğu: Temkin Diplomasisi Üzerine Bir İnceleme /
Uluslararası Stratejik Araştırmalar Kurumu (USAK), «Uluslararası Hukuk ve Politika», 2012, Cild: 8, Sayı: 31, s. 37-55). Çin xarici siyasətində bu xətt tam gücü
ilə XX əsrin 90-cı illərindən özünü göstərməyə başlayıb. Bunun səbəbi isə ölkənin
böyük enerji idxalçısına çevrilməsi olub. Pekin öz tələbatını ödəmək üçün əvvəllər
elə də maraq göstərmədiyi regionlarla sıx əlaqə qurmağa başladı.
Həmin sırada Çinin diqqətini Yaxın Şərq daha çox çəkdi. Bu regionun dövlətləri
ilə diplomatik münasibətlər 1956-cı ildən Misirlə əlaqələrin qurulmasından başlayır. Sonra Suriya, Yəmən və İraq gəlir. Ayrıca, Səudiyyə Ərəbistanı Misirdən sonra Çinin əhəmiyyət verdiyi digər ölkədir. Pekin üçün Liviya xüsusi yer tuturdu.
Müəmmar Qəddafi devriləndən sonra Çinin bu ölkəyə qoyduğu 18,5 milyard dollar sərmayə batdı. Ekspertlər Pekinin bundan «dərs aldığını» vurğulayırlar (bax:
Сергей Лузянин. Политика Китая на Ближнем Востоке: «накормить волков и
сохранить овец» / Rusiya Federasiyası Xarici İşlər Nazirliyinin MDBMİ(U)-nin
portalı, 17.12.2012).
Çinin Yaxın Şərqdə İsrail faktoruna yanaşması da maraqlıdır. Bu ölkə ilə diplomatik əlaqələri Pekin 1992-ci ildə qurub. Eyni zamanda, o, Fələstinlə də yaxın
əməkdaşlıq edib. BMT-də fələstinliləri müdafiə edib. Buna baxmayaraq, Çin İsraillə
hərbi sahədə ciddi əlaqələr yaradıb. Yalnız Vaşinqtonun ciddi müdaxiləsindən sonra bu prosesin inkişafı bir qədər ləngidi (bax: Eyüp Ersoy. göstərilən əsəri, s. 48).
2000-2006-cı illərdə isə ümumiyyətlə, Təl-Əviv Pekin qarşısında silah satışı ilə bağlı götürdüyü öhdəlikləri yerinə yetirə bilmədi.
Çinin ərəb ölkələri, İran və Türkiyə ilə enerji və iqtisadi əlaqələri isə daha
uğurla inkişaf edir. 2007-ci ildə Çin enerjiyə olan tələbatının 38,7%-ni Yaxın Şərq
ölkələrinin hesabına ödəyirdisə, bu rəqəm 2010-cu ildə 47% olub. 2012-ci ildə isə
30%-ə düşüb. Lakin həmin ildə Çinin 18 ərəb ölkəsi ilə ticarət dövriyyəsi 200 milyard dollar təşkil edib (bax: Eyüp Ersoy. göstərilən əsəri, s. 46).
Yuxarıda baxılan kontekstdə Çin-İran münasibətlərini ayrıca qeyd etmək
gərəkdir. Çin 2007-2009-cu illər arasında İranla 3,76 milyard dollar həcmində
neft-qaz müqaviləsi imzalayıb. Hazırda bu ölkə enerjiyə olan ehtiyacının 14%ə qədərini İrandan ödəyir. Çinin «Chery» avtomobil şirkəti özünün ilk xarici nümayəndəliyini İranda açmışdır. Hazırda iki ölkə arasında enerji sahəsində
əməkdaşlıq genişlənib. Pekin Vaşinqtonun təzyiqlərinə baxmayaraq, Tehranla
əlaqələrini inkişaf etdirir. Doğrudur, bu ilin fevralında ABŞ-ın dövlət katibi Con
26

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Kerri Çinə səfəri zamanı Pekinin İran nüvə proqramı məsələsinə münasibətini konstruktiv hesab etdiyini demişdi. Ancaq o, eyni zamanda, Çin-İran münasibətlərinin
tərzini dəyişməyin vaxtının çatdığını da vurğulamışdı.
Yaxın Şərqdə strateji rəqabət: Pekin «səssizliyini» pozurmu?
Ekspertlərin fikrincə, Pekin bu tövsiyəni qulaqardına vurub. Çünki «Çinin İrana dəstəyi ABŞ və Çinin Yaxın Şərqdəki strateji rəqabətinin mühüm elementidir»
(bax: Николай Бобкин. Иран и Китай: в основе дружественных отношений
прагматизм / «Новое Восточное Обозрение», 21.02.2014).
Çinin Yaxın Şərq siyasətinin maraqlı bir aspektini hərbi sahə təşkil edir. Bu
istiqamətdə Pekin daha çox İsrail və Səudiyyə Ərəbistanı ilə əməkdaşlıq edir. Son
illər İraq, Suriya və Qətərlə də əlaqələr genişlənib. Türkiyənin Çindən yeni raketlər
almağı nəzərdə tutan müqavilə imzalaması unudulmamalıdır. NATO buna etiraz
etsə də, Ankara fikrindən dönmür.
Bütün bunlar Çinin Yaxın Şərq siyasətinin əsas məqamlarını ifadə edir. Burada
ilk növbədə, Pekinin həmin regiona, ümumiyyətlə, Qərbi Asiya və Şimali Afrika
kontekstində yanaşmasını qeyd etmək lazımdır. Burada əsas məqsəd ölkənin iqtisadi inkişafı ilə geosiyasi maraqlarını daha geniş məkanda sistemli surətdə təmin
etməkdən ibarətdir. Çin əvvəlcə iqtisadi və hərbi sahəyə üstünlük verib. Son illər
isə sosial-mədəni istiqamətə diqqətini artırıb. Dil və mədəniyyətin yayılmasında
Pekinin uğurlar əldə etdiyi etiraf olunur.
Ümumilikdə Çinin Yaxın Şərq siyasəti «təmkinli»dir, ancaq «təşkiledici» deyil (bax: Eyüp Ersoy. Göstərilən əsəri, s. 53). Yəni Pekin həmin regionda geosiyasi proseslərin ümumi istiqamətini müəyyənləşdirmir. O, hələlik mövcud şərait
daxilində yerli dövlətlərin daxili işlərinə qarışmamaqla «tərəfsiz tərəf» olmağa
çalışır. Lakin bölgədə getdikcə yeni vəziyyət yaranır və Pekin xarici siyasətində
çətinliklər hiss edir. Mütəxəssislər ABŞ, Rusiya və Çinin Yaxın Şərq siyasətində
fərqli cəhətlərin məhz bu müstəvidə olduğunu vurğulayırlar.
ABŞ-ın müdafiə naziri Çak Heygel Vaşinqtonun Yaxın Şərq siyasətinin
mahiyyətinin «proseslərin gedişatının formalaşdırılmasından» ibarət olduğunu
deyib (bax: Наташа Мозговая. США, Китай, Россия – три разных взгляда на
Ближний Восток / «Голос Америки», 10.05.2013). Amerika regionun ümumi geosiyasi mənzərəsini müəyyənləşdirməyə çalışır. Bununla o, bütövlükdə
vəziyyətin dəyişmə dinamikasını nəzarətdə saxlamaq məqsədi ilə hərəkət edir.
Ekspertlərin fikrincə, bundan fərqli olaraq, Rusiyanın həmin regiondakı siyasəti
27

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

ziddiyyətlidir. Məsələn, Rusiya Elmlər Akademiyasının ABŞ və Kanada İnstitutunun
Yaxın Şərq münaqişələrinin təhlili Mərkəzinin direktoru Aleksandr Şumilin hesab
edir ki, «...xüsusilə İran və Suriya məsələsində Moskva çətin başa düşülən addımlar atır. Deyək ki, bir tərəfdən İranla iqtisadiyyat, enerji və s. sahələrdə əməkdaşlıqda
maraqlıdır, digər tərəfdən isə bu ölkənin nüvə silahına malik olmasını istəmir. İsraillə
münasibətlərdə də eyni vəziyyət hökm sürür. Moskva bu ölkə ilə viza rejimini ləğv
edir və eyni zamanda, BMT-də onun əleyhinə səs verir» (bax: əvvəlki mənbəyə).
Pekin Universitetinin professoru Vu Binqbinq Çinin ABŞ və Rusiyadan fərqli
olaraq Yaxın Şərqdə heç bir prosesə təsir etmək fikrində olmadığını deyir (bax:
əvvəlki mənbəyə). Bununla yanaşı, Pekin BMT-də Suriyanı müdafiə edir, İranla
enerji sahəsində əməkdaşlığı inkişaf etdirir və Fələstini müdafiəyə qalxır. Bunlara paralel olaraq, həmin regionun böyük dövlətləri ilə bütün sahələrdə əlaqələri
genişləndirməyə cəhd edir. Belə çıxır ki, sözdə gizlətməsinə baxmayaraq, Çin Yaxın Şərqdə öz geosiyasi maraqlarını getdikcə daha çox müdafiə etməyə çalışır. Bunun konkret səbəbi vardır.
Məsələ ondan ibarətdir ki, ABŞ son illər Çini «geosiyasi mühasirəyə» almaq
istiqamətində fəaliyyət göstərir. Bu prosesdə Yaxın Şərq xüsusi yer tutur. Təsadüfi
deyil ki, Vaşinqton həmin bölgənin Çinlə əməkdaşlıq edən ölkələrinin hər birinə
təzyiq edir. Regiondakı münaqişələrin coğrafiyasına baxanda bunu görmək mümkündür. Belə bir şəraitdə Çinin xarici siyasətinin Yaxın Şərqdə nə dərəcədə «səssiz,
yumşaq və təmkinli» olacağını proqnozlaşdırmaq çətindir.
Newtimes.az
17 mart 2014

1.5. Türkiyə: xarici siyasətin üç istiqamətində dəyişikliklər
ABŞ-ın İŞİD terror qruplaşmasına qarşı koalisiya yaratmaq planı bir sıra geosiyasi məqamları üzə çıxardı. Bu sırada rəsmi Ankaranın ənənəvi müttəfiqinin
“sözünə nə dərəcədə əməl edəcəyi” məsələsi maraq doğururdu. Türkiyə bu dəfə
Amerikaya “yox” dedi. Bu, bir neçə il əvvəl İraqdakı əməliyyatlara qoşulmamaqdan
daha təsirli amil sayılır. Qərb analitikləri hətta Ankaranın müttəfiqlikdən imtina etdiyi haqqında fikirlər də irəli sürürlər. Ancaq Türkiyənin xarici siyasətinə bir qədər
obyektiv və geniş yanaşdıqda, başqa bir mənzərə yaranır. Aydın olur ki, bütövlükdə
Türkiyənin xarici siyasəti transformasiyalara uğrayır. Onun əlamətlərindən biri
kimi Ankaranın Yaxın Şərq, Qafqaz və Rusiya siyasəti diqqəti çəkir.
28

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Müstəqil siyasət: Ankara iradə nümayiş etdirir
Türkiyədə prezident seçkisindən sonra ölkənin xarici siyasətində yeni
məqamların özünü göstərəcəyini proqnozlaşdırırlar. Artıq bunu təsdiqləyən bir
sıra hadisələr baş verib. Rəsmi Ankara çoxlarını təəccübləndirən və eyni zamanda, düşündürən addımlar atır. Onların sırasında Yaxın Şərq, Qafqaz və Rusiya
istiqamətində yeridilən siyasəti göstərmək olar.
Qərbdə Ankaranın Vaşinqtonun təkliflərinə etiraz etməyəcəyini düşünürmüşlər.
Lakin Con Kerri İŞİD məsələsinə görə bir qədər soyuq qarşılandı. Türkiyə
rəhbərliyi bu terror qruplaşmasına qarşı mümkün hərbi əməliyyatlarda iştirak edə
bilməyəcəyini bəyan etdi (bax: Ankara, IŞİD’le mücadele metnini imzalamadı /
«Zaman», 12.09.2014). ABŞ dövlət katibi Ankaraya 10 ərəb dövlətinin razılığını alaraq gəlmişdi. Amerikalı diplomat Türkiyənin də razılığını qazana biləcəyinə
ümid edirdi.
Lakin Qərbin siyasi dairələri Kerri-Ərdoğan görüşündən sonra bir qədər
pərişan oldular. Türkiyə rəhbərliyi İŞİD-in əlində 49 türk diplomatın saxlandığını
deyərək, Vaşinqtonun təklifini rədd etdi. Hətta artıq azad olunsalar belə, türkiyəli
əsirlərlə bağlı məsələdə Türkiyə öz Qərb tərəfdaşlarından razı qalmadı. Lakin
məsələ İraqda ABŞ-ın maraqlarının pozulmasına gəldikdə, vəziyyət dəyişdi. Bu
səbəbdən Ankara Vaşinqtonun səmimiliyinə şübhə ilə yanaşır.
Maraqlıdır ki, Fransa və Almaniya da ABŞ-ın yaratdığı koalisiyaya qatılmaq
istəmirlər. «Reuters» informasiya agentliyinə fransız diplomatlardan biri deyib ki,
«Biz Amerikanın oyuncağı olmaq istəmirik. İndiyə qədər Vaşinqton əsl məqsədini
anlatmayıb» (bax:  ABD’nin müttefikleri, IŞİD operasyonuna karşı temkinli  / «Zaman», 14.09.2014). Deməli, rəsmi Ankaranın ehtiyatlı hərəkət etməsi
səbəbsiz deyil. İŞİD terrorçularına qarşı koalisiya yaratmaqla Vaşinqton daha çox
Yaxın Şərqdə imicini yeniləşdirməyə çalışır.
Məlumdur ki, son illər müsəlman ölkələri ABŞ-a qarşı soyuq davranırlar. Bir
sıra dövlətlər ona hətta düşmən münasibəti bəsləyir. Təbii ki, dünya lideri funksiyasını itirmək istəməyən bir ölkə üçün bu cür yanaşma qəbuledilməzdir. Bu
səbəbdən 30 müsəlman və xristian ölkəsinin də daxil olduğu anti-terror koalisiyası
yaratmaq həm də bir güc nümayişidir.
Bu kontekstdə Ankaranın Amerikanın təklifini rədd etməsinin ciddi geosiyasi çalarları vardır. Bu o deməkdir ki, artıq Türkiyə regionda kənar dövlətin imici
üçün çalışmayacaq. Ankaranın Yaxın Şərq siyasəti yeni hədəflərə xidmət etməlidir.
Ekspertlərin rəyinə görə, söhbət Türkiyənin regional lider olmaq üçün daha geniş
29

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

miqyasda fəaliyyətə başlamasından gedir. Həmin aspektdə onun Qafqaz və Rusiya
istiqamətindəki siyasətində də yeniliklərin baş verdiyi haqqında fikirlər səsləndirilir.
Bu barədə hətta erməni ekspertlər yazırlar (bax: məs., Игорь Мурадян. РоссияТурция: региональные интересы  / Lragir.am, 14.09.2014). Maraqlıdır ki,
ermənilər bu məsələni birmənalı olaraq Rusiya-Türkiyə əməkdaşlığının yeni
səviyyəyə qalxması kontekstində qiymətləndirirlər. Ankaranın Qafqazda söz sahibi
olmasına Moskvanın yardım göstərdiyi iddia edilir. Bunun həqiqət olduğunu düşünmürük. Ancaq Rusiya-Türkiyə münasibətlərinin məzmununda yeni çalarların
meydana gəlməsi bir zərurətdir. Qlobal miqyasda dünyanın yeni geosiyasi nizamı
formalaşırsa, Ankara və Moskva Qafqazdakı maraqlarını uzlaşdırmalıdırlar. Əlavə
olaraq, burada İran amilini də nəzərə almaq lazımdır.
Son vaxtlar Türkiyə ilə İran arasında geosiyasi aspektdə yaxınlaşma hiss edilir.
Türkiyə ilə yanaşı, İŞİD terror qruplaşmasına qarşı koalisiyaya İran da ehtiyatla yanaşır. Ekspertlərin fikrinə görə, bu, Yaxın Şərqdə yeni geosiyasi konfiqurasiyanın
meydana gəlməsinə təkan verə bilər. Hələlik bunun dəqiq konturları bəlli deyil.
Lakin Türkiyənin xarici siyasətində müşahidə edilən transformasiyalar bu imkanın
gerçəkləşə biləcəyini istisna etmir. Bununla yanaşı, Ankaranın Qafqaz siyasətinin
bir sıra məqamlarını da unutmaq olmaz.
Üç istiqamətin uyğunlaşdırılması: türk siyasətinin sınağı
Türkiyə Cənubi Qafqaz istiqamətində aktiv siyasət yeridir. Onun Azərbaycan
və Gürcüstanla intensiv surətdə əlaqələr qurduğu hamıya məlumdur. İndi bir
çox sahələr, o cümlədən təhlükəsizlik üzrə Türkiyə-Azərbaycan-Gürcüstan
əməkdaşlığının inkişaf etdiyi müşahidə olunur. Bu prosesin daha da genişlənməsi
ehtimalı yüksəkdir. Faktiki olaraq, Ankara regionda fəal geosiyasi aktor statusundadır. Deməli, onun Moskva ilə münasibətlərində də irəliləmələr baş verməlidir.
Digər tərəfdən, Türkiyə enerji layihələri istiqamətində Azərbaycanla birgə addımlar atır.
Bu iki məqam onu göstərir ki, Ankara Yaxın Şərq, Ukrayna və Cənubi Qafqaz
siyasətində birtərəfli mövqe tutmayıb. O həm Qərb, həm də Rusiya ilə müxtəlif
sahələr üzrə əməkdaşlığı inkişaf etdirir (bax: USAK Başkan Yardımcısı Prof. Dr.
Selçuk Çolakoğlu Yeni Dönemde Türk Dış Politikasını Değerlendirdi  / www.
usak.org.tr, 15.08.2014). Burada özünü göstərən əsas məqam Ankaranın bütün
istiqamətlərdə addımlarını bir-birinə uyğunlaşdırmasıdır. Yaxın Şərq-QafqazUkrayna istiqamətində sistemli xətt yeridilir.
30

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Bunlardan belə nəticə hasil olur: Ankaranın xarici siyasətində lider dövlətə xas
olan əlamətlər artır. Təbii ki, burada bütün məsələlərin həll edildiyini düşünmək
yanlışlıq olardı. Əsas odur ki, Türkiyə regional miqyasda əvvəlki dövrlərdən
bir qədər fərqli mövqe tutmağa başlayıb. Onun qarşısında duran ən böyük
maneələrdən biri Dağlıq Qarabağ məsələsidir.
Bu barədə Türkiyə rəsmiləri dəfələrlə fikir bildiriblər. Doğrudan da, əgər söhbət
real liderlikdən gedirsə, Ankara Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ probleminin həllində təsiredici rol oynamalıdır. Türkiyə rəhbərliyinin son addımları
göstərir ki, Ankara bunu tam anlayır və daha fəal hərəkət etməyə çalışır. Prezident
Rəcəb Tayyib Ərdoğan NATO-nun Uels sammitində Azərbaycanın haqq səsini bir
daha bütün dünyaya çatdırdı. O vurğuladı ki, Dağlıq Qarabağ Türkiyə üçün strateji
məsələdir. Deməli, Ankaranın münaqişənin həlli istiqamətində yeni addımlar atacağını proqnozlaşdırmaq olar.
Çox güman ki, bunları Qərbdə və Rusiyada yaxşı bilirlər. Ermənistanlı
analitiklər də məqalələrində Ankaranın Dağlıq Qarabağ məsələsində fəallığından
narahat olduqlarını bildirirlər. Erməni təhlilçi bununla bağlı yazır: «Rusiya elə
bir çıxılmaz və arzuolunmaz vəziyyətə düşüb ki, bir çox məsələlərdə Türkiyəyə
güzəştə getməyə hazırdır. Bu sırada daha çox razılaşdırılmış problem ErmənistanQarabağdır» (bax: Игорь Мурадян. Россия-Турция: региональные интересы /
Lragir.am, 14.09.2014).
Bu nəticənin nə dərəcədə əsaslı olduğunu demək çətindir. Lakin belə qənaətlər
Ankaranın Cənubi Qafqazda fəallığından qaynaqlanır. Bizcə, Türkiyənin bu
istiqamətdə konkret dönüş etdiyini söyləmək hələlik tezdir. Başlıca məqam ondan
ibarətdir ki, Ankara daha güclü şəkildə öz iradəsini ortaya qoyur.
Həmin kontekstdə Türkiyənin Rusiya siyasətində çox ehtiyatlı davranması
məntiqlidir. Moskva kifayət qədər güclü tərəfdaşdır, onun Cənubi Qafqaz, Ukrayna və Mərkəzi Asiyada böyük maraqları var. Bu səbəbdən Kremlin iradəsini
nəzərə almadan həmin regionlarda fəaliyyət göstərmək doğru olmazdı. Görünür,
Ankara bunları əsas tutaraq Moskva ilə əməkdaşlığı dərinləşdirməklə mövqeyini
möhkəmlətməyə çalışacaq.
Belə bir vəziyyət bir sıra Qərb analitiklərini qıcıqlandırır. Onlar Türkiyənin
artıq ABŞ-ın müttəfiqi olmadığı kimi qərəzli tezislər irəli sürürlər. Ancaq bir şey
aydındır ki, hər bir güclü dövlət ilk olaraq öz maraqlarını düşünür.
Newtimes.az
24 sentyabr 2014
31

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

1.6. Mərkəzi Asiya: orada “yeni Ukrayna” varmı?
Krımla bağlı baş verən hadisələr çoxlu sayda geosiyasi suallar yaradıb. Ekspertlər
analoji proseslərin digər keçmiş sovet respublikalarında təkrar oluna biləcəyi ehtimalını müzakirə edirlər. Bu sırada Gömrük İttifaqına üzv dövlətlər və Mərkəzi
Asiya ölkələri ilk yada düşür. Bu məsələnin özlüyündə mürəkkəb olduğu etiraf edilir. Eyni zamanda, həmin regionda “Maydan”a bənzər olayların ortaya çıxa bilməsi
istisna olunmur. Bu halda bütövlükdə bölgədə prosesləri proqnozlaşdırmaq mümkündürmü?
Krım qarşıdurması: təsir dalğasının sərhədi haradan keçir?
Mərkəzi Asiya narahatdır. «Maydan sindromu»nun sərt küləklərinin bu
məkanı da vura biləcəyi istisna edilmir. Ekspertlər bu məsələyə Rusiyanın region
dövlətləri ilə münasibətlərinin gələcəyi aspektində nəzər salırlar. Obrazlı olaraq,
keçmiş sovet respublikaları içərisində «yeni Ukrayna»nın meydana gəlməsi ehtimalından danışırlar. Artıq bir sıra maraqlı analizlər aparılıb və proqnozlar verilib.
Hər şeydən əvvəl onu deyək ki, analitiklər Ukrayna məsələsinə son 25 ildə
Qərb-Rusiya münasibətlərində baş verən proseslər prizmasından baxırlar. «Rusiya qlobal siyasətdə» jurnalının baş redaktoru F.Lukyanovun qənaətinə görə, bu
müddət ərzində dünyanın aparıcı dövlətləri beynəlxalq münasibətlər sistemini
yeniləşdirə bilmədilər. Nəticədə, Ukrayna kimi ciddi böhran meydana gəldi (bax:
Федор Лукьянов. Принуждение к новому миру / “Globalaffairs.ru”, 04.03.2014).
Hazırda Ukrayna ətrafında yaranmış vəziyyətə F.Lukyanovun irəli sürdüyü prinsip müstəvisində diqqət yetirsək, onda avtomatik olaraq keçmiş SSRİ məkanının
digər ölkələrinə ola biləcək təsirlər göz önünə gəlir. Bu bağlılıqda Mərkəzi Asiya
məsələsi daha aktual görünür. Bunun iki səbəbinin olduğunu düşünürük. Birincisi, Rusiyanın irəli sürdüyü Avrasiya inteqrasiya modelinin əsas dayaqlarından biri
Qazaxıstandır. İkincisi, Mərkəzi Asiya son zamanlar böyük geosiyasi güclərin aktiv
mübarizə meydanına çevrilib.
Məhz buna görədir ki, V.Putin martın 5-də Moskvada Belarus və Qazaxıstan prezidentləri ilə görüşüb və əməkdaşlıqla bağlı aktual hesab etdiyi məsələləri
müzakirə edib. Ekspertlər bunu «Rusiyanın Krım hadisələri fonunda Avrasiya İttifaqındakı tərəfdaşlarını sınaması» kimi qiymətləndirirlər (bax: Joanna Lillis. Putin Turns Attention to Eurasian Union / «EurasiaNet», 05.03.2014).
Rusiya Prezidenti həmin görüşdə Gömrük İttifaqında bəzi çətinliklərin ya32

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

rana biləcəyindən danışıb. Krımla əlaqədar Qərbin tətbiq edə biləcəyi sanksiyaların mümkün nəticələrindən söhbət açılıb. Bununla Kreml müəyyən mənada
müttəfiqlərinin «nəbzini yoxlayıb». Şübhəsiz ki, V.Putin təcrübəli siyasətçi kimi
vacib bir addım atıb. Bunun üç əsas faktorla əlaqəsinin olduğunu demək olar.
Əvvəla, Mərkəzi Asiya dövlətləri Krımda baş verənlərdən sonra «eyni hal burada təkrar oluna bilərmi?» sualı üzərində düşünürlər. Açığı, onlar xeyli dərəcədə
ehtiyatlanıblar. Çünki Moskva Ukraynaya «rusdilli əhalinin maraqlarını qoruyuruq» səbəbi ilə hərbi qüvvə göndərirsə, analoji vəziyyət Mərkəzi Asiyada yarana bilər. Burada rusdillilər kifayət qədərdir. Qazaxıstanlı analitik N.Kasenova
«Eurasianet.org»-a deyib ki, «Rusiya bu dövlətləri (postsovet məkanı ölkələri
nəzərdə tutulur – Newtimes.az) tam suveren hesab etmədiyini və... öz maraqlarını
beynəlxalq hüququn müəyyənləşdirdiyi ərazi bütövlüyü prinsipindən üstün tutduğunu göstərdi» (bax: əvvəlki mənbəyə).
Bununla yanaşı, ekspertlər başqa bir məqama daha çox diqqət yönəldirlər. Belə
ki, Rusiya postsovet məkanında xaosun yayılmasından ehtiyatlanır. F.Lukyanov
bununla bağlı açıq yazır: «Rusiyanın Ukrayna siyasətinin əsas mahiyyəti xaosun
ölkə ərazisinə yayılması riskini azaltmaqdan ibarətdir» (bax: Федор Лукьянов.
Göstərilən məqaləsi). Bunun fonunda Moskva inteqrasiya proseslərini sürətləndirə
bilər. Mərkəzi Asiya dövlətləri isə məhz bu intensivlikdən çəkinə bilərlər. O halda
Kreml daha sərt tədbirlərə əl atarmı?
«Centrasia» informasiya saytının redaktoru V.Xlyupin bu aspektdə apardığı
təhlildə vurğulayır ki, Mərkəzi Asiya dövlətləri «böyük oyunun piyadalarıdırlar,
onların fikrinə kimsə diqqət yetirmir, onlar geosiyasi güclər üçün «yem»dirlər»
(bax: В.Хлюпин.  Уроки Майдана для Центральной Азии.  Часть 1. Герои
нашего времени / «Centrasia.ru», 22.02.2014). Təbii ki, bu cür təhqiramiz
məzmunlu qiymətləndirmələr region ölkələrini ehtiyatlandırmaya bilməz.
Rusiyanın Asiya siyasəti: Moskvadan ehtiyatlananlar
İkincisi, unutmaq olmaz ki, Mərkəzi Asiya Kremlin, ümumiyyətlə, Asiya
siyasətinin bir parçasıdır. Burada isə onun əsas tərəfdaşı və rəqibi Çindir. Yaponiyanın «The Diplomat» jurnalı bu bağlılıqda «Rusiyanın Asiyada ciddi imkanlarının olduğunu ABŞ etiraf etməlidir» fikrini önə çəkir (bax: Richard Weitz. Sochi
Showcases Moscow’s Asian Influence / «Thediplomat.com», 20.02.2014).
Həmin nəşr daha sonra yazır: «Mərkəzi Asiyada Rusiyanın iqtisadi hökmranlığını Çinin dağıtmasına baxmayaraq, Çin sərmayələri və ticarəti regionda sabitliyi
33

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

təmin etməyə yardım göstərir. Əgər burada «Ərəb baharı»na oxşar bir proses başlasa, qonşu Rusiya və Çin üçün ciddi təhlükə yaranar» (bax: əvvəlki mənbəyə).
Belə görünür ki, Moskva həmin bölgədə onun maraqları baxımından arzuolunmaz
hadisələrin baş qaldıra biləcəyini istisna etmir. Bunu önləmək üçün Kremlin Krım
ssenarisini təkrarlaya bilməsi nə dərəcədə realdır?
Üçüncüsü, ABŞ Əfqanıstandan qoşunlarını çəkəndən sonra Mərkəzi Asiyada terror qruplarının fəallaşması gözlənilir. Artıq talibançıların Türkmənistan
ərazisinə hücumlar təşkil etdiyi haqqında informasiyalar yayılır. Bu hələlik epizodik xarakter daşısa da, təhlükəli tendensiyadan xəbər verir. Bəzi ekspertlər hesab
edirlər ki, 2014-cü ildən başlayaraq «əl-Qaidə» Rusiya və Çin istiqamətlərində
fəallaşacaq. Şübhəsiz ki, bu məqamlar Moskvaya cavab tədbirləri görmək şansı yaradır.
Məsələn, 2014-cü ildə Rusiyanın Xəzərdə hərbi gücünü artıracağı haqqında
informasiyalar mövcuddur (bax: Joshua Kucera. Russia Plans Ambitious Year For
Caspian Flotilla  / «Eurasianet», 14.01.2014). Moskva müasir hərbi texnika ilə
təchiz edilmiş gəmilərini bu regiona göndərir. Ekspertlər Kremlin bu cür addımlarını normal hal sayırlar.
O cümlədən, regionda Rusiyanın rəqiblərindən olan İran analitikləri bu
mövqedədirlər. Məsələn, Q.Osuli yazır: «Rusiya Mərkəzi Asiyanı öz geosiyasi
maraqlarının açar regionu hesab edir. Bu məkanın sabitliyindən Rusiyanın milli
təhlükəsizliyi asılıdır. Mərkəzi Asiya ölkələrinə olan köhnə və yeni təhlükələr qabarıq surətdə Rusiyaya da təsir edir...» (bax: Касем Осули. Цели и интересы России
в Центральной Азии: настоящее и будущее / «İnosmi.ru», 05.03.2014).
Bunlar Rusiyanın Mərkəzi Asiyaya böyük geosiyasi əhəmiyyət verdiyini ifadə
etməklə yanaşı, Kremlin müəyyən proseslərdən ehtiyatlandığını da sübut edir.
Həmin əsasda bu bölgədə «yeni Ukrayna»nın meydana gələ bilməsi ehtimalını istisna etmək riskli görünür. Eyni zamanda, Gömrük İttifaqı ilə əlaqədar gözlənilməz
proseslər başlaya bilər. Burada çoxlu sayda geosiyasi faktoru nəzərə almaq gərəkdir.
Qazaxıstan amilinin geosiyasi əhəmiyyətinin daha da artdığını düşünürük. Astananın Moskva ilə münasibətlərini hansı müstəvidə inkişaf etdirməyindən ümumən
regionun vəziyyəti asılı ola bilər.
Lakin Mərkəzi Asiya ölkələrinin daxilində «Maydan»a oxşar hadisələrin başlaması halında mürəkkəb vəziyyət yarana bilər. Belə halda Kremlin sakinliyini saxlaması çətin olacaq. Onu nəzərə almaq lazımdır ki, Mərkəzi Asiya böyük məkandır və
orada Krımdakı taktikanı tətbiq etmək xeyli maneələrlə qarşılaşa bilər. Gözləmək
34

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

olar ki, bəzi dairələr Mərkəzi Asiyada prosesləri məhz xaos yaratmaq istiqamətinə
yönəltsinlər. O halda bütün region üçün təhlükəli geosiyasi-hərbi vəziyyət formalaşar. Burada Çin faktorunu yaddan çıxarmaq olmaz. Hər bir halda Pekin sərhədləri
yaxınlığında baş verənlərə laqeyd qalmaz. Bu, qlobal miqyasda yeni mübarizənin
başlanğıcı ola bilər. Mərkəzi Asiya çox həssas bir mərhələyə qədəm qoyur.
Newtimes.az
28 mart 2014

1.7. “Asiyaya qayıdış” strategiyası: Obamanın növbəti addımı
Mətbuatda ABŞ dövlət başçısının bir neçə Asiya ölkəsinə gözlənilən səfəri
haqqında informasiya yayılıb. Bu məsələyə maraq böyükdür. Ekspertlər onu Vaşinqtonun xarici siyasətinin strateji aspekti ilə əlaqələndirirlər. Müxtəlif faktorların
əhəmiyyətini vurğulayırlar. Xüsusilə, ABŞ-Rusiya-Çin xəttində baş verə biləcək
geosiyasi dəyişikliklər üzərində ətraflı dayanırlar. Məlum olur ki, bütövlükdə prezident Obamanın səfəri qlobal geosiyasətin aktual məsələləri ilə sıx bağlıdır. Bunun
fonunda dünyanın yeni düzəninin formalaşması prosesi maraq doğurur. Mövcud
olan ziddiyyətlər və imkanların təhlilinə ehtiyac hiss edilir.
«Geosiyasi dilemma»: həll imkanı varmı?
ABŞ-Rusiya-Çin xəttində ekspertlərin «geosiyasi dilemma» kimi
qiymətləndirdiyi bir vəziyyət yaranıb. Vaşinqton Avrasiya və Avroatlantika
istiqamətlərində xarici siyasətini həmişə aktiv halda saxlayıb. Lakin indi əksər
mütəxəssislər etiraf edirlər ki, keyfiyyətcə fərqli geosiyasi mənzərə formalaşır.
Onun əsas əlamətlərindən biri böyük dövlətlər arasında nüfuz savaşının daha da
kəskinləşməsindən ibarətdir.
Bu barədə analitiklər və ekspertlər müxtəlif aspektlərdə kifayət qədər yazıblar.
Ancaq maraqlıdır ki, ümumilikdə vəziyyət sürətlə dəyişir və meydana yeni dinamizm çıxır. Həmin prizmadan Vaşinqton-Pekin münasibətləri və bunun fonunda
Moskvanın mövqeyi olduqca düşündürücüdür. Burada, təəssüf ki, yenə bir anlayış
problemin mərkəzində durur – gərginlik!
«ABŞ-ın Asiyaya qayıdışı» strategiyasına bu mülahizələr müstəvisində baxanda Barak Obamanın bir sıra Asiya ölkələrinə səfər planı maraq doğurur. Amerikanın dövlət başçısı Uzaq Şərq və Cənub-Şərq Asiya ölkələrinə baş çəkməlidir. O
cümlədən, Yaponiya, Cənub Koreya, Malayziya və Filippində danışıqlar aparmalıdır.
35

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Bu ölkələr təsadüfən seçilməyib – onların hər birinin regional və qlobal
siyasətdə öz yeri vardır. Bundan başqa, maraqlıdır ki, həmin dövlətlərin bu və ya
digər şəkildə Çinlə anlaşılmazlıqları mövcuddur.
Bütün bunlar özlüyündə «Asiyaya qayıdış» strategiyasının mahiyyətini açmır.
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, Vaşinqton bu xətti əsas olaraq Çinə görə seçib. Burada başlıca məqsəd Pekini «saxlamaqdır».
Daha geniş aspektdə isə son illər qlobal geosiyasətdə qüvvələr balansının
dəyişməkdə olması öz təsirini göstərib. M.Pey həmin kontekstdə vurğulayır ki,
«iki böyük dövlət arasında qüvvələr nisbətinin istənilən hiss ediləcək dəyişməsi
qaçılmaz olaraq onların bir-birinə olan münasibətlərini yeniləşdirir, onları başqa
davranış modellərinə keçməyə məcbur edir» (bax: Minxin Pei. How China and
America See Each Other / «Foreign Affairs», 2014, Vol.93, Edit. 2).
2010-cu ildən başlayaraq Çin daha inadcıl siyasət yeritməyə başladı. Öz qonşuları ilə olan ərazi mübahisələrində daha sərt mövqe tutdu. Amerikanı Çin ordusunun sürətli modernləşməsi və kiber hücumlar çox narahat edir. M.Pey hesab edir ki,
bütün bunlara Vaşinqtonun cavabı «Çin gücünün zəif gizlədilən «saxlanması»nı
nəzərdə tutan «Asiyaya dönüş» siyasətidir (bax: əvvəlki mənbəyə).
Belə çıxır ki, ABŞ-ı Asiya regionunda yeni siyasi mövqe tutmağa məcbur
edən konkret səbəb vardır. Əgər bu doğrudursa, «Asiyaya qayıdış» heç də bütün
aspektlərdə xoş niyyətdən yaranmayıb. Burada Vaşinqtonun öz geosiyasi maraqlarını təmin etmək üçün yeni planlar qurmasından söhbət gedə bilər. Maraqlıdır ki,
məhz bu kontekstdə bir sıra ekspertlər iki amilə daha çox diqqət yetirirlər.
Onlardan biri Vaşinqtonun Rusiya-Çin cütlüyünə qarşı düzgün siyasət
yeritməməsindən ibarətdir. Beynəlxalq siyasət məsələləri üzrə mütəxəssis olan
G.Karpenter hətta bunu «Vaşinqtonun başlıca strateji səhvi» adlandırır (bax: Ted
Galen Carpenter. Washington’s Biggest Strategic Mistake / «The National Interest», 18.04.2014). Burada ABŞ-ın xarici siyasətdə buraxdığı səhvlərin Rusiya və
Çini gücləndirməsi nəzərdə tutulur. Müəllif bu vəziyyəti «ölüm gətirən günah»
kimi qiymətləndirir. Vaşinqtonun Moskva və Pekinlə münasibətlərindəki gərginlik
pik nöqtəsini keçib.
Kissincerin «imkanlar prinsipi» və mövcud reallıqlar
Səbəb isə H.Kissincerin bir zamanlar ifadə etdiyi prinsipin pozulmasındadır.
O, «Ağ Evdə xidmət illəri» adlı memuarında vurğulayıb ki, Amerikanın mümkün
opponentləri ilə münasibətləri elə olmalıdır ki, ABŞ-ın onlarla münasibətlərindəki
36

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

imkan onların öz aralarında olan imkanlardan xeyli dərəcədə çox olsun (bax:
Henry Kissinger. The White House Years. Boston: Little, Brown, 1979, pp. 1521).
İndi isə rəsmi Vaşinqtonun atdığı addımlar Moskva ilə Pekini bir-birinə daha da
yaxınlaşdırır.
Əslində, Rusiya ilə Çin arasında anlaşılmazlıqlar çoxdur. Məsələn, Pekinin
Moskvaya ərazi iddiaları var. Onlar arasında olan müharibə də yaddan çıxmayıb. Buna baxmayaraq, Amerikanın hər iki böyük dövlətə qarşı sərt, bəzən kobud formada göstərdiyi münasibət Pekinlə Moskvanı birləşdirir. Son olaraq,
Ukrayna hadisələrinə görə sanksiyaların tətbiqi Rusiyanın Çin və Hindistanla
daha geniş əməkdaşlıq edəcəyi ilə bağlı bəyanat verməsinə gətirib çıxardı. Qərb
ekspertləri məhz bu kimi məqamları nəzərdə tutaraq Vaşinqtonun xarici siyasətdə
H.Kissincerin dediyi prinsipə əməl etməli olduğunu yazırlar.
B.Obamanın Asiya ölkələrinə səfərinə bu reallıq prizmasından yanaşanda
rəsmi Vaşinqtonun hələ də H.Kissincerin prinsipinə uyğun olmayan hərəkət etdiyi qənaəti yaranır. Məsələ ondan ibarətdir ki, ABŞ-ın dövlət başçısı səfəri zamanı
əsasən müttəfiqlərinin Çinin mümkün hücumlarına qarşı davam gətirməsi üçün
hərbi qüdrətini artırmaqla əlaqədar müzakirələr aparacağını, ərazi mübahisələrində
onları müdafiə edəcəyini və Çinə təzyiqlər etməyin yeni üsullarını diqqətdə saxlayacağını vurğulayırlar (bax: məs., Сергей Строкань.  США возвращаются в
Азию / «Коммерсантъ», 18.04.2014).
Ancaq Amerikada Çinə münasibətdə fərqli mövqe də vardır. Bu, liberal yanaşmadan qaynaqlanır. Onun tərəfdarlarının fikrinə görə, Çinin inkişafına yardım etməklə, onunla əməkdaşlığı genişləndirməklə dünya işlərinə «birbaşa cəlb
etmək» kursunu seçmək lazımdır (bax: Minxin Pei. Göstərilən məqaləsinə).
Əgər realistlər sərt xarici siyasət və təzyiq üsuluna üstünlük verirlərsə, liberallar
əlaqələri sıxlaşdırmaqla Çini ABŞ-ın hegemon olduğu dünya düzəni modelindən
asılı vəziyyətə salmağı daha konstruktiv sayırlar. Məsələ də bundadır ki, B.Obamanın
Asiyaya nəzərdə tutulan səfərinin ruhunda məhz bu məqam yoxdur.
Bunlarla yanaşı, ekspertlər Vaşinqtonun yeritdiyi xarici siyasətdə başqa bir
məqama diqqət yönəldirlər. Onlar hesab edirlər ki, B.Obama Rusiyaya qarşı düzgün siyasət yeridir. Onun mahiyyəti Moskvanı beynəlxalq təcrid halına salmaqdan
ibarətdir.
Konkret desək, B.Obama Rusiya əleyhinə beynəlxalq konsensus yaratmaq arzusundadır. Ora hətta Çin və Hindistanı daxil etmək niyyəti vardır (bax: Mark Adomanis. Obama’s New Russia Strategy Is The Right One, The Question Is Whether
37

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

It Will Work / «Forbes», 20.04.2014). Bu iddia doğrudursa, Amerikanın dövlət
başçısının Asiyaya səfərində gizlədilən məqamlar mövcuddur. Vaşinqton, təbii ki,
Rusiya ilə Çinin arasında soyuq münasibətlərin yaranmasında maraqlıdır. Ancaq
Moskva və Pekinin buna gedəcəkləri məsələsi aydın deyil. Hər bir halda B.Obama,
görünür, nələrəsə ümid edir.
Belə təəssürat yaranır ki, ABŞ prezidentinin bir neçə Asiya ölkəsinə səfəri qlobal
geosiyasi vəziyyətlə sıx bağlıdır. Burada hələlik konkret hansı məqsəd güdüləcəyi ilə
əlaqəli konkret informasiya yoxdur. Lakin ekspertlərin təhlilləri göstərir ki, qarşıda
kifayət qədər gərgin məsələlər vardır. B.Obamanın səfərinin onları nə dərəcədə həll
edəcəyi haqqında dəqiq proqnoz vermək çətindir. Eyni zamanda, bu səfərə region
dövlətlərinin böyük əhəmiyyət verdiyi də həqiqətdir.
Newtimes.az
25 aprel 2014

1.8. Xəzər hövzəsi: geosiyasi qüvvələr nisbətinin dörd səviyyəsi
Dünyanın diqqəti Yaxın Şərq və Ukraynaya yönəldiyi bir vaxtda Xəzər
hövzəsindəki geosiyasi vəziyyət arxa plana keçmiş kimi görünür. Lakin bu region hələ də qlobal geosiyasət üçün aktual olaraq qalır. Hətta son zamanlar həmin
məkanla əlaqədar maraqlı hadisələr baş verir. Müxtəlif səviyyələrdə özünü göstərən
geosiyasi mübarizə meydana yeni məqamlar çıxarır. Bu proseslərin bütövlükdə
Xəzər hövzəsini hansı vəziyyətə doğru apardığını proqnozlaşdırmaq çətindir.
Enerji və status: Xəzər iki faktorun məngənəsində
Xəzər hövzəsinin geosiyasi aktuallığı son 20 ildə heç zaman azalmayıb. Dünyanın böyük dövlətlərinin bu məkan uğrunda mübarizəsi müvəqqəti olaraq hansısa dönəmdə zəifləsə də, ümumilikdə gərginliyini saxlayıb. O cümlədən, «Ərəb
baharı» Xəzər məsələsini müəyyən dərəcədə kölgəyə atsa da, qlobal geosiyasət
üçün onun əhəmiyyəti zərrə qədər də azalmayıb. Region ilə bağlı güclü dövlətlər
öz siyasətlərini bütün intensivliyi ilə davam etdirirlər.
Bu problem özünü daha çox SSRİ-nin dağılmasından sonra müstəqil dövlətlərin
meydana gəlməsi və Xəzər hövzəsindəki enerji daşıyıcılarının istismarı ilə əlaqədar
göstərməyə başladı. Qərb buradakı neft və qaz ehtiyatlarını Rusiya və İrandan yan
keçməklə nəql etmək planları üzərində işlədi. Moskva və Tehran isə öz maraqlarını təmin etməyə çalışdılar (bax: Сергей Жильцов.  Каспийский регион как
геополитическая проблема современных международных отношений: 90-е
38

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

годы XX века. Москва, 2004). Son illər Çin bu mübarizəyə aktiv surətdə qoşulub
və bir neçə aspektdə uğurlar əldə edib. Bununla da Xəzər məsələsi faktiki olaraq bir
neçə böyük geosiyasi gücün mübarizə meydanına çevrilib. Onları aşağıdakı kimi
qruplaşdırmaq olar.
Birinci, Qərb və Rusiyanın regionun enerji ehtiyatları uğurunda geosiyasi rəqabəti. İkinci, qlobal geosiyasi güclərlə regionun böyük dövlətlərinin nüfuz
uğrunda apardıqları mübarizə. Üçüncü, Çinin Xəzər hövzəsi və Mərkəzi Asiyanın
enerji ehtiyatları uğrunda mübarizəyə başlaması. Dördüncü, bu hövzədə yerləşən
ölkələrin öz geosiyasi və energetik maraqlarını qorumağa çalışması. Region faktiki
olaraq bir-biri ilə kəsişən bu qruplar arasındakı siyasi, diplomatik və bəzən hərbi
rəng alan rəqabətin meydanına çevrilib (bax: Сергей Жильцов.  Нефтегазовая
схватка в Центральной Азии / «Независимая газета», 11.06.2013).
XX əsrin 90-cı illərindən bu yana keçən müddətdə baş verən hadisələr göstərdi
ki, Xəzərin hüququ statusunun müəyyənləşdirilməsi həmin məkanda əsas mövzulardan biri olub. Bunun fonunda böyük dövlətlər hövzədə hərbi varlığını
gücləndirmək istiqamətində konkret addımlar atıblar. Başqa bir məsələ enerji
marşrutlarının istiqamətləri ilə əlaqədar olub. Bu aspektdə də kifayət qədər gərgin
anlar meydana gəlib. Nəticədə, hər iki məsələ üzrə tərəflərin mübarizəsi hələ də
davam edir və öz gərginliyini saxlayır. Deyək ki, «Nabukko» layihəsinin iflasa uğramasını rusiyalı ekspertlər «Xəzərdə Avropa İttifaqının siyasətinin iflası»
kimi qiymətləndiriblər (bax: Игорь Зонн, Сергей Жильцов.  Три «Транса» в
трансе / «Независимая газета», 10.09.2013).
Bu məqam yuxarıda qeyd etdiyimiz bütün qruplarda özünü göstərib. Qərblə
Rusiyanın regionun enerji ehtiyatları uğrunda mübarizələri daha çox neft və qazın nəqli marşrutları ilə bağlı özünü büruzə verib. Xəzər hövzəsi ölkələri daima bu
savaşın gərginliyini hiss ediblər. Qərbin irəli sürdüyü müxtəlif enerji marşrutları
layihəsini Moskva tənqid edib və onların reallaşacağı təqdirdə regionun arzuolunmaz siyasi, iqtisadi, hərbi və ekoloji problemlərlə qarşılaşacağı xəbərdarlığını edib
(bax: Fatih Özbay. Hazar’da Güvenlik İkilemi ve Silahlanma Yarışı / Hazar Strateji
Enstitüsü, «Hazar raporu», 24.10.2014).
Maraqlıdır ki, həmin layihələrdən Azərbaycanın aktiv dəstək verdikləri reallaşa
bilib. Məsələn, Bakı-Tbilisi-Ceyhan, Bakı-Tbilisi-Ərzurum, Trans-Anadolu (TANAP), Trans-Adriatik (TAP) neft-qaz kəməri layihələrinin həyata keçməsi bunu
təsdiq edir. Şübhəsiz ki, bu sırada Qazaxıstan və Türkmənistanın da maraqlarının
nəzərə alındığını unutmaq olmaz.
39

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Həmin kontekstdə Tehranın daim bu layihələrə qarşı çıxdığını demək lazımdır.
Müəyyən dövrlər İran bəzi region dövlətlərini hətta hərbi güc ilə hədələdi. Moskva
ilə bərabər Tehran da Xəzərdə dəniz donanmasını gücləndirdi (bax: Александр
Князев.  Иран усиливает меры безопасности на Каспии  / «Независимая
газета», 30.09.2013). Buna uyğun olaraq regionun digər dövlətləri, Qazaxıstan,
Azərbaycan və Türkmənistan həmin istiqamətdə müəyyən addımlar atmalı oldular. Nəticədə, Xəzər hövzəsinin təhlükəli şəkildə silahlanması problemi də yarandı.
Geosiyasi rəqabətin dinamikası: qeyri-müəyyənlik və risklər çoxalır
Bu kimi proseslər qlobal geosiyasi güclərlə regionun böyük dövlətlərinin Xəzər
uğrunda mübarizəsini xeyli intensivləşdirdi. ABŞ, Rusiya, İran və Türkiyə müxtəlif
yollarla regionda nüfuzlarını yüksəltməyə çalışdılar. ABŞ və Rusiya bütün sahələr
üzrə diqtə etmək məqsədi güdürlərsə, İran Xəzərin su və enerji ehtiyatlarından
daha çox pay almağa, Türkiyə isə regionla müxtəlif istiqamətdə inteqrasiyaya üstünlük verir. Bütün hallarda bu ölkələr arasında Xəzər hövzəsi ilə əlaqədar rəqabət
səngimək bilmir (bax: Андрей Казанцев.  Центральноазиатско-Каспийский
регион: конфликт разнонаправленных тенденций / Rusiya Federasiyası Xarici
İşlər Nazirliyinin MDBMİ(U)-nin internet portalı, 06.01.2014).
Onların apardıqları mübarizəyə Pekinin aktiv surətdə müdaxilə etməsi geosiyasi mənzərəyə yeni rəng verdi. Çin əsas olaraq sərmayə yatırımı və mədəniyyətlə
bölgəyə nüfuz etməyə başladı. Etiraf etmək lazımdır ki, qısa müddətdə o, ciddi
nəticələr əldə etdi. Hazırda Pekin Mərkəzi Asiyada Moskva və Vaşinqtonun əsas
geosiyasi rəqibidir. Bu əsasda onun Xəzərin enerji ehtiyatlarına olan iddiasının da
artdığına şübhə yoxdur.
Nəhayət, sonuncu qrupda hövzə ətrafında yerləşən dövlətlərin mübarizəsi yer
alır. Burada Azərbaycan və Qazaxıstanın mövqeyi ilə Türkmənistan və İranın iddialarının uyğun gəlməməsi diqqət mərkəzində olub. Rusiya Xəzərin statusu ilə bağlı
Qazaxıstan və Azərbaycanla sazişlər imzalasa da, problemin bütövlükdə həllinə
nail olmaq istiqamətində konkret addımlar atmayıb. Belə görünür ki, Moskva ayrı-ayrı müstəvilərdə hövzə ölkələrinin hər biri ilə həm ortaq fikirdə olub, həm də
onlardan fərqlənən mövqeyini saxlayıb. Regionun ən böyük və güclü dövlətinin
bu qeyri-müəyyən davranışı bütövlükdə hövzədə geosiyasi gərginliyə yol açan faktorlardan olub.
Bu cür faktorlar sırasına indi bir tərəfdən Rusiya ilə İranın, digər tərəfdən isə Çinin Xəzərdə öz geosiyasi maraqlarını daha qabarıq müdafiə etməyə başlaması əlavə
olunub. Tehran son dövrlərdə Moskvanın enerji və mədəniyyətlə bağlı siyasətinə
40

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

müqavimətini artırıb. Məsələn, Ermənistanla Kremlin imzaladığı qaz müqaviləsinə
İran etirazını bildirmişdi. Öz növbəsində, Rusiya Şimali Qafqazdakı dini qruplara
İranın təsirini artırmaq istiqamətində atdığı addımları müsbət qarşılamır. Ayrıca,
İranın Mərkəzi Asiyaya təsirini çoxaltması diqqətdən yayınmır.
Çin faktoru isə daha geniş mənada Rusiya və İranın rəqibinə çevrilib. Pekin
artıq Mərkəzi Asiyada iri energetik, iqtisadi və mədəni (xüsusilə, dil sahəsində)
layihələri həyata keçirir. Son bir ildə Çin rəsmi şəxslərinin bu regiona səfərləri xeyli
intensivləşib. İndi bu dövlətin Mərkəzi Asiya dövlətlərinin iqtisadiyyatı və enerji
daşıyıcıları sahələrinə 50 milyard ABŞ dolları miqdarında sərmayə qoymağa hazırlaşdığından danışılır. Şübhə yoxdur ki, bu məqam Xəzər hövzəsində yeni ciddi
geosiyasi oyunçunun mövcudluğu nəticəsini çıxarmağa əsas verir.
Xəzər hövzəsi uğrunda geosiyasi mübarizəyə ABŞ-ın Əfqanıstandan hərbi
qüvvəsini çəkməsinin xeyli dərəcədə təsir edəcəyi haqqında ekspertlər fikir söyləyirlər. Bu zaman diqqət əsas olaraq terror, dini radikalizm və narkotik
maddələrin qanunsuz dövriyyəsi məsələsinə yönəlir. Həmin təhlükələrin ilk olaraq Mərkəzi Asiya regionuna yönələcəyini proqnozlaşdırılır. Bu, bütövlükdə Xəzər
hövzəsində vəziyyətin ağırlaşması anlamına gəlir. Belə bir şəraitdə bu məkanda
müsbət geosiyasi proseslərin gedəcəyinə ümid etmək xeyli risklidir.
Son olaraq Ukrayna hadisələrinin Xəzər hövzəsindəki geosiyasi vəziyyətə
təsirini vurğulamağa ehtiyac görürük. İlk baxışdan coğrafi baxımdan uzaqda olan
bu ölkədə cərəyan edən hadisələrin Xəzərə hansı təsiri ola biləcəyini düşünmək
mümkündür. Lakin nəzərə alaq ki, Ukrayna hadisələri prinsipcə Avropa İttifaqı
ilə Avrasiya inteqrasiya modelinin ümumi səviyyədə rəqabətindən yaranıb. Xəzər
hövzəsində yerləşən dövlətlərin demək olar ki, hamısı (İran da birbaşa olmasa da,
dolayısı ilə bu prosesə qoşulub) Rusiyanın Avrasiya inteqrasiya planına daxildir.
Bu səbəbdən, Kiyevdə hansı geosiyasi gücün üstün gəlməsindən asılı olaraq Xəzər
hövzəsində də vəziyyət bu və ya digər istiqamətdə dəyişə bilər.
Yuxarıdakı fikirlərdən belə görünür ki, Xəzəryanı hövzədə geosiyasi proseslər
hələlik müsbət nəticələrin ola biləcəyi haqqında düşünməyə əsas vermir. Bütün
səviyyələrdə gedən kəskin rəqabət və gərgin mübarizə xeyli sayda problemlər meydana çıxarır. O cümlədən, böyük geosiyasi güclərin nüfuz uğrunda güzəştsiz və
amansız savaşı vəziyyəti mürəkkəbləşdirir. Bu cür gedişatın sonu görünmür.
Newtimes.az
13 mart 2014
41

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

1.9. Mərkəzi Asiya: ABŞ-Çin geosiyasətinin yeni
regional aspektləri
Dünyanın müxtəlif regionlarında baş verən geosiyasi dəyişikliklər böyük
dövlətlərin nüfuz uğrunda mübarizəsinə fərqli dinamika verir. Bu sırada Mərkəzi
Asiya mövzusu son dərəcə aktual görünür. Xüsusilə, Rusiya, Amerika və Çinin həmin region istiqamətində yeritdiyi siyasətdə düşündürücü dəyişikliklər
müşahidə edilir. Ekspertlər problemin bu aspektinə çox maraq göstərirlər.
2014-cü ildən sonra: Vaşinqton-Pekin rəqabətinin məzmunu dəyişirmi?
Amerikanın Əfqanıstandan əsgərlərini çıxarmaq haqqında qəbul etdiyi
qərardan sonra Mərkəzi Asiyada geosiyasi vəziyyətin taleyi ətrafında çoxlu sayda
müzakirələr aparılır. Qərb analitik və ekspertləri müxtəlif proqnozlar verirlər. Onları üç qrupa bölmək olar. Birincisi, ABŞ Əfqanıstandan hərbi gücünü çəkəndən
sonra regionda radikal dini qrupların fəallığı artacaq. Onların sırasında «əl-Qaidə»
daha aqressiv davranacaq. Nəticədə, terrorun bir qanadı Çinə, digəri isə Rusiyaya
tərəf yönələcək. Həmin aspektdə Mərkəzi Asiya dövlətləri də ciddi təhlükə qarşısında qalacaq. Bu səbəbdən, amerikan əsgərlərinin regiondan çıxarılması böyük
bir geosiyasi məkanda yeni təhdidlərə aparıb çıxarar. Onların sırasında İslami radikal qrupların terroru daha təhlükəli xarakter ala bilər.
İkincisi, Amerika əsgərlərinin regiondan çıxarılması Çinin geosiyasi manevr
imkanlarını genişləndirə bilər. Pekin artıq bu prosesə hazır kimi görünür. Bunu
iki istiqamətdə aydın görmək mümkündür. Onlardan birincisi Çinin regional
təşkilatları gücləndirmək xəttini təşkil edir. Digəri isə, Pekinin Mərkəzi Asiya
ölkələrinə iqtisadi, siyasi, hərbi və mədəni nüfuz etmək işini genişləndirməklə
bağlıdır. Rəsmi Pekin «Şanxay klubu» çərçivəsində bank yaratmaq üçün 50 milyon ABŞ dolları ayırmağı öhdəsinə götürüb. Bundan başqa, Mərkəzi Asiyanın
demək olar ki, bütün dövlətlərinə milyardlarla dollar həcmində sərmayə qoymağa söz verib. Çin həmin sırada enerjidaşıyıcıları sahəsindəki əməkdaşlığa üstünlük verir.
Üçüncüsü, ABŞ-ın hərbi qüvvələrini regiondan çıxarması Rusiya və İranın
xeyrinə ola bilər. Əsasən Rusiya Mərkəzi Asiyada öz geosiyasi nüfuzunu yüksəltmək
imkanı qazanacaq. Moskva ənənəvi olaraq həmin məkanda güclü olub. İndi isə o,
yeni fürsətlər əldə etmiş olur. Məsələn, Qırğızıstanın «Manas» hərbi bazasından
Amerika qüvvələrinin çıxarılması fonunda Rusiya bu ölkəyə xeyli hərbi yardım
göstərib. Bununla yanaşı, Kreml Tacikistana da eyni dəstəyi verir. Bunlar onu
42

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

göstərir ki, rəsmi Moskva bütün çətinliklərə və Çinlə olan ciddi geosiyasi rəqabətə
baxmayaraq, Mərkəzi Asiyada mövqeyini gücləndirməkdədir.
İran Rusiya qədər nüfuza malik olmasa da, dini faktora görə Mərkəzi Asiyada nüfuzunu artıra bilər. Onun əsas təsir vasitələri Əfqanıstanda mövcud olan
iranpərəst radikal qruplar və Tacikistanla olan etnik yaxınlığı sayılır. Lakin Tehranın Moskvasız regionda səmərəli fəaliyyət göstərə biləcəyinə inananlar çox deyil.
Əvəzində, İran regionda dini qrupları radikallaşdıra bilər ki, bu da terror təhlükəsini
artırmış olur.
Bu kimi ssenarilər Qərb ekspertlərinin iştirak etdiyi müzakirələrdə zaman-zaman səslənir. Son olaraq, ABŞ-da keçirilən iki tədbirdə məsələ Vaşinqtonun maraqları aspektində daha konkret və kəskin qoyulub. Mərkəzi Asiya üzrə ekspert olan
Coşua Kuçera həmin kontekstdə Amerikanın regionla bağlı siyasətinə yenidən
baxması zərurətini açıq vurğulayır (bax: Joshua Kuchera. The U.S. In post-2014
Central Asia: New Silk Road Or Geopolitics / «EurasiaNet», 20.12.2013). O, bu
tezisin Qərb analitik və ekspertləri tərəfindən irəli sürüldüyünü yazır. Vaşinqtonun
xarici siyasətində bu kimi dəyişikliyin edilməsi ehtiyacı haradan qaynaqlanır?
Nəyə görə, amerikalılar Mərkəzi Asiyada daha sərt və aktiv geosiyasi xətt yeritmək
qənaətinə gəlirlər?
Geosiyasətdə “iki stul arasında” qalmağın ziddiyyətləri
Ekspertlər bu ehtiyacı son zamanlar Yaxın Şərq və Mərkəzi Asiyada müşahidə
edilən bir sıra geosiyasi tendensiyalarla əlaqələndirirlər. Məsələ bundan ibarətdir
ki, Qərbdə Rusiya və Çinin (bunların kölgəsində isə İranın) həmin məkanlarda
xeyli fəallaşdıqlarını arqument kimi gətirirlər. Xüsusilə, Rusiyanın Suriya, Ukrayna
və Ermənistan məsələlərində daha aktiv mövqe tutduğunu və faktiki olaraq Qərbə
üstün gəldiyini söyləyirlər (bax: Денис Закиянов. 5 побед Владимира Путина
над Западом / “Forbes Ukraina”, 24.12.2013).
Proseslərin xronologiyası onu göstərir ki, böyük dövlətlərin növbəti mübarizə
meydanı məhz Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya olacaq. Bu bağlılıqda Qərb ekspertləri
Vaşinqtonun həmin istiqamətdə siyasətinə düzəlişlər etməsini lazım bilirlər.
Lakin onlar burada çox vacib bir məqamı vurğulayırlar. Söhbət Amerikanın
regionda Çin faktorunu yeni aspektdə nəzərə almasından gedir. Konkret olaraq,
Vaşinqtonun keçən əsrin 90-cı illərində olduğu kimi, Cənubi Qafqaz və Mərkəzi
Asiyada fəal geosiyasət yeritməsi istənilir (bax: məs., Jeffrey Mankoff. The United
States and Central Asia after 2014 / “Center for Strategic and International Studies” (CSIS), January, 2013). Həmin dövrdə Bakı-Tbilisi-Ceyhan kimi böyük bir
43

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

layihənin reallaşdırılmasını Qərb ekspertləri birbaşa ABŞ-ın geosiyasi uğurlarından
biri qismində təqdim edirdilər. Belə çıxır ki, indi eyni siyasətin Mərkəzi Asiyada
aparılmasını doğru sayırlar. Burada isə çoxlu sayda faktorları nəzərə almaq lazım gəlir.
Əvvəla, Mərkəzi Asiyanın enerji qaynaqları ilə bağlı xeyli müqavilələr mövcuddur. Onları ciddi səviyyədə dəyişmək imkanının olduğu inandırıcı görünmür.
Xüsusən, Rusiya və Çin həmin sahədə demək olar ki, əsas mövqeləri tutublar.
Qərbin özünün də Mərkəzi Asiyadakı enerji ehtiyatlarına çıxışı vardır. Məsələn,
Trans-Anadolu (TANAP) layihəsində Xəzərin o tayında olan enerji yataqlarının
istifadəsi də nəzərdə tutulub. Bundan başqa, Qərbin maraqlarının təmin olunduğu
digər proqramlar vardır. Ancaq geosiyasi aspektdə Vaşinqtonu qane etməyən faktorlar meydana gəlib ki, ekspertlər də məhz həmin məqamları vurğulayırlar.
İkincisi, Mərkəzi Asiya dövlətlərini də özündə birləşdirən regional təşkilatlar
mövqelərini gücləndirirlər. Bu sırada “Şanxay klubu”, BRICS və Gömrük İttifaqını
ayrıca vurğulamaq lazımdır. Son vaxtlar onların geosiyasi təsirləri artıb. Moskva və
Pekinin fəallığı diqqəti çəkir. Siyasətçilərin bəyanatlarına və KİV-də yayılan informasiyalara görə, Rusiya ilə Çin məhz təşkilatlar çərçivəsində geosiyasi nüfuzlarını
yüksəltmək üsuluna daha çox üstünlük verirlər (bax: Татьяна Децч. БРИКС как
новый игрок в сфере международной безопасности / “Российский совет по
международным делам”, 09.12.2013).
Üçüncüsü, Qərbin aparıcı analitiklərinin fikirlərinə əsasən belə qənaət yaranır
ki, Vaşinqton üçün hazırkı mərhələdə ən əhəmiyyətli geosiyasi məkan Uzaq Şərq,
Sakit okean hövzəsidir. ABŞ bütün diqqətini həmin kontekstdə Çinlə mübarizəyə
yönəldir. Hətta Yaxın Şərq siyasətinə də Amerika bu bağlılıqda nəzər salır. Buradan
avtomatik olaraq belə nəticə alınır ki, ABŞ Çin məsələsinə getdikcə daha böyük
diqqət yetirəcək. Mərkəzi Asiya regionu həmin aspektdə prinsipial əhəmiyyət kəsb
edir.
Bütün bunlara görə, C.Kuçeranın Mərkəzi Asiyanı amerikan siyasi dairələrinin
bir nömrəli mövzusu kimi xarakterizə etməsi təsadüfi deyil (bax: Joshua Kuchera.
Göstərilən məqaləsi). Amerika xarici siyasət komitəsi (National Committee on
American Foreign Policy) keçirdiyi son tədbirlərinin birində “Vaşinqtonun region
siyasətinin “iki stul arasında oturmaq” vəziyyətinə düşə biləcəyi” xəbərdarlığını
edib (bax: əvvəlki mənbəyə).
Bu cür vəziyyətdən çıxış yolu isə 2014-cü ildən sonra Vaşinqtonun regionda
iqtisadi, yaxud geosiyasi maraqlara üstünlük verəcəyindən asılı olacaq. Ekspertlər
bu məsələyə Çinin regiona yönəltdiyi aktiv iqtisadi sərmayələri kontekstində
diqqət yetirməyi tövsiyə edirlər.
44

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Göründüyü kimi, ekspertlər Amerikaya Mərkəzi Asiya siyasətində Çini, geosiyasi və iqtisadi xarakterli faktorları ciddi nəzərə almaqla düzəlişlər etməyi
təklif edirlər. Bu, Cənub Qafqazı da əhatə edə biləcək yeni gərginliklərə səbəb ola
bilərmi? Bizim üçün məsələnin bu tərəfi aktualdır. Ancaq böyük dövlətlərin bu
məqama nə dərəcədə diqqət yetirəcəyi haqqında müəyyən fikir söyləmək çətindir.
Newtimes.az
4 fevral 2014

1.10. “Yeni Yaxın Şərq”: “tarixi parçalanma” baş verir?
İŞİD terror qruplaşmasının İraqda həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatlar regionda zəncirvarı proseslərə təkan verib. Yaxın Şərq boyu bir-birinin ardınca
gərginliyi yüksəldən hadisələr müşahidə edilməkdədir. Bir tərəfdən, İraqın ərazi
bütövlüyü məsələsi aktuallaşıb, digər tərəfdən də İsrail-Fələstin münaqişəsi yeni
miqyas alıb. İŞİD-in üzvləri İsraillə savaşmağa gedə biləcəkləri haqqında informasiyalar yayırlar. Rəsmi Təl-Əviv isə Qəzzanı bombalayır və hətta quru hərəkatı
başlayacağını da bəyan edir. Suriyada da vəziyyət gərginləşib. Burada İŞİD terrorçuları ilə kürd qrupları arasında müharibə başlayıb. Eyni zamanda, Suriya ordusunda Bəşər Əsədə qarşı qiyam hazırlandığı haqqında məlumatlar da yayılıb.
Yaxın Şərq sözün əsl mənasında qan çanağına dönüb. Bu, nə ilə nəticələnə bilər?
Terror və geosiyasət: «Yeni Yaxın Şərq»in iki bəlası
Dünya siyasətinin dinamikası sürətlə dəyişir. Artıq bir günün belə sakit
keçməsinə ümid qalmayıb. Gah bu, gah da digər bölgədə gərginlik yüksəlir. Birində
gərginlik səngiyincə, digərində vəziyyət kəskinləşir. Maraqlıdır ki, bu proseslər
sanki əvvəlcədən hazırlanmış ssenarilər üzrə baş verir. Çünki daha dərindən nəzər
saldıqda, onların baş vermə məntiqinin kökündə duran əlamətlərin oxşar olduğu
gözə çarpır.
Şərqi Avropada Ukrayna-Rusiya qarşıdurması bir müddət qlobal geosiyasətin
əsas mövzusu oldu. İndi də bu məsələ öz aktuallığını saxlayıb. Lakin belə təəssürat
yaranır ki, orada proseslər pik nöqtəsini keçib. Əvəzində, Yaxın Şərqdə bəşəriyyəti
narahat edən yeni hadisələr vüsət alıb. İndi mütəxəssislər «Yeni Yaxın Şərq» anlayışından istifadə edirlər. Burada bir haşiyə çıxmağa lüzum görürük.
Cəmi iki il öncə həmin regionda baş qaldıran hadisələrə «Ərəb baharı» adı
verilmişdi. İndi məlum olur ki, əslində, bu anlayış «millətlərin taleyində bahardan» çox, qlobal geosiyasətin gizli ziddiyyətlərini ifadə edirmiş. «Bahar» region
45

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

xalqlarına məzhəb ixtilafları, qan, ölkələrin parçalanma təhlükəsi, vətəndaş savaşı
və humanitar fəlakət gətirdi. Deməli, «Ərəb baharı», əslində, «Yaxın Şərqin yeni
faciələri» anlamını verirmiş.
Bəs, görəsən, mütəxəssislərin terminologiyanı dəyişərək «Yeni Yaxın Şərq formalaşır» deməsi reallıqda hansı anlamı verir? Bu suala hələlik mövcud hadisələrin
təhlili əsasında cavab vermək olar. Bütöv mənzərə yalnız müəyyən müddət
keçdikdən sonra tam mənası ilə aydınlaşacaqdır. Ancaq artıq indidən bir sıra narahatedici məqamları görmək mümkündür.
Hər şeydən əvvəl, ekspertlər «Yeni Yaxın Şərq» anlayışını region ölkələrinin
ərazi bütövlüyünün pozulması hesabına yeni dövlətlərin yaranması kontekstində
işlədirlər. Həmin sırada Səudiyyə Ərəbistanı, Qətər, İran, İraq, Suriya və Türkiyənin
adı daha çox çəkilir. Bu cür informasiyaların fonunda ABŞ-ın Mərkəzi Kəşfiyyat
İdarəsinin (MKİ) tərtib etdiyi xəritələrin yayıldığı vurğulanır (bax: məs., Mehmet Seyfettin Erol.  ABD’nin «Yeni Ortadoğu»ya Dönüşü  / «Milli Gazete»,
26.06.2014).
Nəticədə, aşağıdakı mənzərə alınır. Reallıqda «Yeni Yaxın Şərq» daha çox parçalanmış, daxili ziddiyyətlər içində çapalayan və xarici yardıma ehtiyacı olan məkan
kimi təsəvvür edilir. Əgər «Ərəb baharı» bu prosesin birinci mərhələsidirsə, onda
bu, əvvəlcədən tərtib edilmiş hansısa planın olmasından xəbər verir. Bu aspektdə
regionda «yenilik» böyük geosiyasi güclərin nüfuz uğrunda savaşının növbəti
mərhələyə keçməsi anlamına gəlir. Bölgə dövlətlərinin iradəsi burada çox az rol
oynayır.
Məsələnin həqiqətən təhlükəli tərəfi də məhz bundadır. İndi mövcudluğu güman edilən planın əsas oyunçularına nəzər salaq. Burada ilk olaraq ağıla gələn özünü «İraq və Şam İslam Dövləti» (İŞİD) adlandıran terror qruplaşmasıdır. O, artıq
İraqı 1050 km sərhəd boyunca üç yerə - şimalda kürd bölgəsi, ortada sünni, digər
kəsimdə isə şiə zolağına ayırıb. İndi kürdlər İŞİD terrorçuları ilə öz aralarında 1050
km-lik sərhəd xəndəkləri qazır, şiə Əl-Maliki Şimali İraq kürd regionu rəhbərlərini
terrorçulara yardım etməkdə suçlayır, onlar da öz növbəsində baş nazirin istefasını tələb edirlər. Bütün bunlar İraqın gerçəkdən parçalanma ərəfəsində olduğunu
göstərir (bax: Mehmet Seyfettin Erol. Yeni Ortadoğu’da «Kürt Kartı», «Kürdistan Bilmecesi» / «Milli Gazete», 30.06.2014).
Regionun «yeniliyi» bununla məhdudlaşmır. Hazırda İŞİD Suriyada kürdlərin
yaşadığı bölgədə (xüsusilə Kabonda) hərbi əməliyyatlar aparır. Buna Məsud
Bərzani ilə yanaşı, Abdullah Öcalan da reaksiya verib. Hər ikisi etnik kürdlərin
özünü qoruması üçün birləşmədən danışıb. Hətta Öcalan səfərbərlikdən də dəm
46

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

vurub. Əgər bunlar baş versə, bölgədə çox ciddi qarışıqlıq yarana bilər. Bunların
fonunda Maliki-Bərzani ixtilafları yeni səviyyəyə qalxıb. Məsələ etnik ziddiyyətlər
xarakterini almaqdadır.
İtirilmiş region: yeni ssenarilərin təhdidləri
Daha düşündürücü bir informasiyanı CNN telekanalı yayıb. İŞİD Mosulda
uran ələ keçirib. Mütəxəssislər terrorçuların bu maddədən nüvə silahını istehsal
edəcəklərini ehtimal etmirlər. Lakin fakt budur ki, 49 kiloqramlıq nüvə maddəsi
nəzarət edilməyən qrupun əlindədir (bax: U.S. officials: Terrorist seizure of nuclear materials in Iraq of minimal concern / CNN, 10.06.2014). Qərb mütəxəssisləri
unudurlar ki, erməni terrorçuları və «əl-Qaidə» çoxdan qanunsuz nüvə ticarəti ilə
məşğuldurlar. Onların İŞİD terror qruplaşması ilə hansı əlaqəyə girəcəyini proqnozlaşdırmaq çətindir.
Maraqlıdır ki, İraqda vəziyyətin gərginləşməsi ilə İsrail-Fələstin münaqişəsi
də yenidən alovlanıb. Təl-Əviv ərazisinə atılan raketlərə cavab olaraq Qəzzanı
cəhənnəmə çevirib. İndi orada «Həmas»ı məhv etmək adı ilə yerüstü hərbi
əməliyyatların başlaması ehtimalından danışılır (bax:  Hamas fires rockets amid
Israeli air strikes on Gaza / BBC, 09.07.2014).
Bunlar azmış kimi, Livandan İsrail ərazisinə raketlərin atılması haqqında informasiyalar da yayılıb. Fələstin muxtariyyətinin rəhbəri Mahmud Abbas isə Təl-Əvivi
soyqırımında ittiham edib. Bununla da İsrail-Fələstin münaqişəsinin keyfiyyət və
miqyasca yeni səviyyəyə qalxdığını deyə bilərik.
Proseslərin bu cür gedişatı fonunda «Yeni Yaxın Şərq» çox qorxulu görünür.
Regionun böyük dövlətlərinin tədricən müharibəyə cəlb edildikləri hiss olunur.
Faktiki olaraq Yaxın Şərqin bütün ərazisində ixtilaflar mövcuddur. Bir neçə ay əvvəl
hadisələrin episentri Suriya idisə, indi İraqdır. Lakin hər ikisini birləşdirən ümumi
cəhət məzhəb ayrı-seçkiliyinin siyasi mübarizəyə daha dərindən qatılması və etnik ziddiyyətlərin kəskinləşməsidir. Bu vəziyyət Yaxın Şərqi son dərəcə həssas bir
məkana çevirir. Həmin aspektdə mütəxəssislər başqa bir amilə də diqqət çəkirlər.
Söhbət regionun neft və qaz ehtiyatlarından gedir. İŞİD terror qruplaşmasının hərbi fəaliyyət məkanı enerji ehtiyatları ilə zəngindir. Son zamanlar neftin
qiymətində bahalaşma müşahidə edilir. Bu proses davam edəcəkmi? Və Yaxın
Şərqin enerji qaynaqlarından Çinin istifadə etməsi hansı istiqamətdə dəyişəcək?
(bax: Hasan Selim Özertem.  IŞİD, Küresel Petrol Piyasaları ve Irak’ta Değişen
Dinamikler  / USAK, 20.06.2014). Bəzi mütəxəssislərin fikirlərinə görə, Qərbin
Yaxın Şərqdə mürəkkəb vəziyyət yaratmasında məhz Çin və Rusiya amili ciddi rol
47

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

oynayıb. Bununla Vaşinqton regionun enerji mənbələrindən Moskva və Pekinin
yararlanmasının qarşısını alır.
Paralel olaraq Yaxın Şərqin böyük dövlətləri arasında ziddiyyətlər artır. Proses münaqişələrə tədricən İranın cəlb edilməsi istiqamətində cərəyan edir. İraqdan sonra daxili ixtilaflar bu ölkədə baş qaldıra bilər. Bu halda Türkiyə, Səudiyyə
Ərəbistanı, Qətər və başqa dövlətlərin də ixtilaflara qatılması ehtimalı var. Bəzi
ekspertlər artıq indidən əsas hədəfin İran və Türkiyə olduğunu vurğulayırlar (bax:
məs., Mehmet Seyfettin Erol. ABD’nin «Yeni Ortadoğu»ya Dönüşü / «Milli Gazete», 26.06.2014).
Bunlar həmin regionun olduqca təhlükəli bir vəziyyətə sürükləndiyini göstərir.
Orada uzun müddət daxili intriqalar davam edə bilər. Ekspertlər xəbərdarlıq
edirlər ki, bütövlükdə Yaxın Şərqin siyasi xəritəsinin dəyişməsi qlobal miqyasda
qeyri-müəyyənliyə səbəb ola bilər (George Friedman. The United States Has Unfinished Business in Ukraine and Iraq / Stratfor, 24.06.2014). Lakin bütün bunlara
baxmayaraq, Yaxın Şərqdə təhlükəli oyunlar davam edir.
Göründüyü kimi, Yaxın Şərq regionunda geosiyasi proseslər özünün yeni
mərhələsinə qədəm qoyub. Burada ABŞ-ın Yaxın Şərqə yenidən qayıdışından danışılır. Eyni zamanda, Avropa İttifaqının maraqlarını da unutmaq olmaz. Aİ artıq
İraqda baş verənlərə və İsrail-Fələstin münaqişəsinin kəskinləşməsinə münasibətini
bildirib. Maraqlıdır, qlobal miqyasda yeni geosiyasi savaşmı meydana gəlir? Həmin
aspektdə Yaxın Şərqdən sonra növbədə hansı regiondur?
Newtimes.az
14 iyul 2014

1.11. Yaxın Şərqdə ağır miras
Yaxın Şərqdə vəziyyətin kəskinləşməsi bu regionun sabit inkişaf perspektivlərini
təhlükə altına qoyur. “Ərəb baharı” kontekstində inqilablar silsiləsi, Suriyada
vətəndaş müharibəsi, “İraq və Şam İslam Dövləti” (İŞİD) qoşunlarının Bağdada hücum etməsi, Qəzza bölməsində gedən müharibə, Ermənistanla Azərbaycan arasında
münasibətlərin gərginləşməsi – bütün bunlar Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik sisteminin
kövrək və ağrılı yerlərini üzə çıxardı. Buna nə səbəb oldu? Hadisələrin bu cür inkişafı nəyə gətirib çıxara bilər? Həm regionun öz çərçivələrində, həm də beynəlxalq
münasibətlər sistemi kontekstində bu, nə dərəcədə geniş miqyas ala bilər?
1991-ci ildən 2011-ci ilədək Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik sistemi ABŞ-ın səyləri
ilə formalaşdırılır və qorunub saxlanılırdı. 1991-ci ildə “Səhrada fırtına” əməliyyatı
48

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

və 2003-cü ildə İraqın işğalı Vaşinqtonun Bağdadı, bununla da bütövlükdə bölgəni
amerikanlara mühüm neft kəmərlərinə nəzarət etmək və Yaxın Şərq ölkələrinə güclü təsir göstərmək imkanı verən geosiyasi platsdarma çevirmək istiqamətində strateji xarakterli taktiki addımları kimi qiymətləndirilə bilər. Bu nəhəng məqsədlərin
həyata keçirilməsi üçün Amerikanın xarici siyasət strateqləri “demokratiya”, “terrorçuluqla mübarizə” və s. kimi yayğın terminlərdən istifadə edirdilər. Eynilə
torpaqları işğal etmək və ehtiyatları ələ keçirmək məqsədini güdən xaç yürüşləri
zamanı “Müqəddəs Torpağı azad etməli” deyən cəngavərlər kimi... Amerikanlar
da Yaxın Şərqə azadlıq və demokratiya gətirirdilər, amma qalxan və oxların deyil,
pilotsuz təyyarələr və yüksək dəqiqliyə malik silahların köməyi ilə. Demokratiyanın Amerika modeli ərəb dünyasında baş tutmadı. Vaşinqtonun qurduğu regional təhlükəsizlik sistemi şiələrlə sünnilər arasında ziddiyyətləri də aradan qaldıra
bilmədi. İraq Yaxın Şərqdə demokratiyanın маyakı olmadı. İran problemi də həll
edilmədi. Fundamental yönümlü terror təşkilatları region boyu yayıldı. İsraillilər
və fələstinlilər bir-birini qırmaqda davam edirlər. Siyahını davam etdirmək olar.
2011-ci ildə Yaxın Şərq silkələnməyə başladı. Amerikanlar regionda baş
verənlərə görə artıq cavabdeh olmaq istəmədiklərini nümayiş etdirib İraqı tərk
etdilər. “Ərəb baharı” və Suriyada qanlı müharibənin başlaması bütün dünyaya sübut etdi ki, bundan sonra vəziyyət daha da pisləşəcəkdir. Vaşinqton Yaxın Şərqə və
bütövlükdə dünya birliyinə ağır miras qoyub getdi. ABŞ-ın İraqı tərk etməsindən
sonra yaranmış nəhəng hərbi-siyasi vakuum region boyu vəziyyətin qeyri-müəyyən
olacağını vəd edirdi. Eyni zamanda, köhnə problemlər də baş qaldırdı və böhran
sistemli xarakter aldı. Bütün Yaxın Şərq boyu yanğın başladı. Alov ərəb cəmiyyətini
parçaladı və yerdə qalan müsəlman aləminə də yayıldı.
Dünya birliyi (xüsusən də ABŞ və Avropa) Yaxın Şərqin zəngin olduğu və
bütövlükdə beynəlxalq təhlükəsizliyə təhlükə kəsb edə bilən yüksək münaqişə potensialına diqqət yetirməlidir. Bölgədəki terror elementləri özü ilə həm Yaxın Şərq
ölkələrinə, həm də bütün dünya əhalisinə çoxlu sayda bəlalar və iztirablar gətirdi.
Terrorçuların əlinə kütləvi qırğın silahı (KQS) keçərsə, vəziyyət daha da gərginləşə
bilər. Regionda nüvə silahının olması şübhəsizdir. Özünün nüvə silahının olmasını nə təsdiq, nə də inkar edən İsrail ondan İrana qarşı istifadə edə bilər. Bunun
nəticələri isə insanlar üçün çox ağır ola bilər.
Fundamental yönümlü İslam təşkilatlarının sayının artması başqa bir kəskin
problemdir. Öz siyasi məqsədlərinə çatmaq üçün onlar çox vaxt terror üsullarından istifadə edirlər. Yaxın Şərqdə sünnilərlə şiələrin qarşıdurmasında öz ifadəsini
tapan fundamental problemin mövcudluğu birbaşa bundan asılıdır. Bu məsələ dini
49

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

xarakterlə yanaşı, həm də siyasi xarakter alır və ərəb cəmiyyətini getdikcə daha çox
parçalayır. Bütün bunlar ərazisində çoxlu sayda müsəlmanların yaşadığı Rusiyaya
da təhlükə kəsb edir. Moskva problemin sülh yolu ilə həllinin lehinə olduğunu və
sünnilərlə şiələrin mürəkkəb siyasi mübarizəsinə müdaxilə etməyəcəyini bildirsə
də, bu, narahat etməyə bilməz. Cənubi Qafqazdan Rusiya ərazisinə radikal İslam
ideologiyası daxil ola bilər ki, bu da Rusiya cəmiyyətində və bütövlükdə müsəlman
aləmində vəziyyəti gərginləşdirə bilər.
Münaqişə potensialı ilə yanaşı Yaxın Şərq təbii ehtiyatları ilə də zəngindir. Bölgəyə
ABŞ-ın diqqətini məhz neft və qaz çəkdi. İqtisadiyyatlarının inkişafı üçün Yaxın
Şərqin qara qızılına və mavi yanacağına daha çox ehtiyacı olan ölkələr bunlara paxıllıqla baxırlar. Söhbət ilk növbədə Çindən gedir. Pekin strateji əhəmiyyətli enerji ehtiyatlarının fasiləsiz tədarükünə əsaslanan enerji təhlükəsizliyinin təminində maraqlıdır. Bu mənada Yaxın Şərq Çinin qlobal strategiyasında birinci və ən önəmli yer tutur.
Bu region həmçinin Çin sənayesi üçün neftin əsas tədarükçüsüdür. Bununla belə, Çin
rəsmiləri gözəl dərk edirlər ki, Yaxın Şərqdə şəraitin qeyri-stabil olması neftin fasiləsiz
tədarükünü poza bilər, bu isə Çinin iqtisadi inkişafı üçün nəhəng problemlər yaradar.
Şübhəsiz, Çin hökuməti bu məsələni enerji ehtiyatlarının tədarük mənbələrinin diversifikasiyasına yönələn siyasətin köməyi ilə həll edir. Buna baxmayaraq, o, bu cür
zəngin və perspektivli bazardan imtina edə bilmir.
Gördüyümüz kimi, Yaxın Şərqdə vəziyyətin gərginləşməsi ilə beynəlxalq
aləmin aparıcı oyunçuları üçün problemlər yarana bilər. Problemin hər biri dünyanın digər ölkələrinə də öz təsirini göstərə bilər. Buna baxmayaraq, bilavasitə Yaxın
Şərqdə yerləşən dövlətləri də unutmaq olmaz. Gəlin indi onların maraqlarına və
gözləntilərinə nəzər salaq.
Yaxın Şərq daxilində qüvvələrin nisbətinə baxdıqda, İran, Türkiyə, İsrail,
Səudiyyə Ərəbistanı kimi regional miqyaslı oyunçuların olduğunu görürük. Yaxın
Şərqdə hadisələrin inkişafına müəyyən təsir göstərən və bu regionda müəyyən maraqları olan “Hizbullah”, “Həmas”, İŞİD kimi təşkilatları da hesaba almaq lazımdır. Bununla belə, Yaxın Şərqin taleyinə görə məsuliyyəti öz üzərinə götürə bilən
şübhəsiz lideri də qeyd etmək mümkün deyil. Məsələn, daima ərəblərin ətrafında
yaşamalı olduğunu təkrar-təkrar ifadə edən İsrail daha çox özünün gələcəyindən
narahatdır. Əlbəttə, Təl-Əviv yaxşı təlim görmüş və silahlandırılmış orduya malik
bir ölkədir, lakin bütün Yaxın Şərq ölkələri tərəfindən tanınan regional lider rolunu
o, yerinə yetirə bilməz. Qətərin timsalında müttəfiqi olan Türkiyənin geosiyasi taleyi tamamilə fərqlidir. Bununla belə, bu, hələ tam aydın deyil. NATO-nun üzvü olan
və Avropa İttifaqına daxil olmaq arzusunda olan Ankara daha çox Qərb yönümlü
50

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

xarici siyasət yeritmək istərdi. Buna görə də Türkiyə öz qüvvələrini və diqqətini
Şərqlə Qərb arasında paylaşdırmaq məcburiyyətində qalır. Mühüm maliyyə təsir
imkanlarına malik olan Səudiyyə Ərəbistanının Yaxın Şərqin gələcəyi ilə bağlı öz
planları var. O, buranı sünni bölgə kimi görür və beləliklə də şiə İranın müxalifəti
ilə toqquşur. Öz növbəsində Tehranın da vəziyyəti kifayət qədər ağırdır. Neftin
tədarük sferasında onu məhdudlaşdıran sanksiyaların təsiri altında olan Tehran bu
pressinqin altından çıxmalı və Yaxın Şərqdə şiə hərəkatının lideri kimi layiqli yer
tutmalıdır. Göründüyü kimi, Yaxın Şərqin ağır mirası təkcə terrorçuluq, radikal İslam təşkilatlarının sayının artması, KQS-nin yayılması ilə bağlı problemlərlə deyil,
həm də aparıcı regional oyunçular arasındakı ziddiyyətlərlə şərtlənir.
Etiraf etmək lazımdır ki, hazırda müşahidə etdiyimiz Yaxın Şərq böhranı sistemli xarakter daşıyır. Fələstin-İsrail münaqişəsindən başlayıb kürdlərin
özünütəyin probleminədək bütün problemlər eyni bir vaxtda kəskinləşmişdir. Bütün bu məsələlər, heç şübhəsiz ki, həll olunmalıdır, çünki Yaxın Şərqdə vəziyyətin
stabilləşməsində bütün ölkələr, o cümlədən həm qlobal (ABŞ, Rusiya, Çin), həm
də regional (İsrail, Türkiyə, İran, Səudiyyə Ərəbistanı) oyunçular maraqlıdır. Onların buna necə nail olacaqlarını proqnozlaşdırmaq hələ ki, kifayət qədər çətindir,
lakin bir şey dəqiqdir: bu prosesdə bütün dünya birliyi iştirak etməlidir.
Sergey İqnatyev
“Ali İqtisadiyyat Məktəbi” Elmi-Tədqiqat Universitetinin
dünya iqtisadiyyatı və dünya siyasəti fakültəsinin magistri
26 avqust 2014

1.12. Xəzərin geosiyasətində İran amili
Regionun böyük dövləti, antiamerikan, antiatlantik, kontinental tipli ölkə
olan İran İslam Respublikası geosiyasi cəhətdən aktiv olmaqla bölgədə nüfuzunu
artırmağa cəhd göstərir. İranın bütün Xəzəryanı dövlətlər tərəfindən bərabər pay
bölgüsü əsasında Xəzərdən və onun ehtiyatlarından birgə istifadə haqqında razılaşmanı əldə etməyə can atması ona nəinki XVIII əsrin başlanğıcında olduğu duruma qayıtmağa imkan verə, hətta onun Xəzərdə virtual deyil, real mövcudluğunu
daha da möhkəmləndirə və legitimləşdirə bilər. Nəzərə alsaq ki, İranın ərazisi yeni
müstəqil Xəzəryanı dövlətlər üçün geosiyasi cəhətdən aparıcı həlqələrdən biridir,
onda Qərbin Tehranı Xəzər layihələrindən kənarlaşdıra bilməsi ehtimalı azdır.
Böyük Orta Şərqdə NATO-nun cənubdan Şərqə doğru irəliləməsinə qarşı duran
yeganə real qüvvə məhz İrandır.
51

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Ümumilikdə isə İranın postsovet Cənubi Qafqazın “mənimsənilməsi” layihəsi
Tehranın xarici siyasətində daha miqyaslı məqsədlərin bir hissəsini təşkil edir.
İrana “dost” olan geosiyasi sahənin yaradılmasının əsası kimi İslam inqilabı
prinsiplərinin ideoloji ixracı İran diplomatiyası üçün hərəkətverici motiv oldu.
Postsovet Mərkəzi Asiya kimi, Cənubi Qafqaz da bu konsepsiyada xüsusi yer tutur.
Hər şeydən əvvəl, qeyd etmək lazımdır ki, İranı strateji və iqtisadi cəhətdən
mühüm bölgəyə çıxışından məhrum etməyə qadir olan qərbpərəst qüvvələrin
təsirinin güclənməsinə yol verilməməsi Tehran üçün çox mühüm əhəmiyyət kəsb
edir. İranda belə hesab edirlər ki, bu halda ölkənin milli maraqlarına təhlükə yarandığından, Qərbin aparıcı dövlətlərinin addımlarının qarşısı alınmalıdır.
Öz növbəsində Cənubi Qafqazda nüfuzunu artırmaqla İran özünün regionun
böyük dövləti statusunu möhkəmləndirmək imkanı əldə edə bilər ki, bu da yenə
də həmin Qərbi beynəlxalq aləmdə bu ölkənin mövqeyi ilə hesablaşmağa məcbur
edər. Özünün Qafqaz siyasətində Tehran əsasən Qərbə qarşı duran real qüvvə
kimi Rusiyaya güvənir, bu arada isə Ermənistanla kifayət qədər sıx siyasi və iqtisadi
əlaqələr qurur.
Xəzər bölgəsində beynəlxalq əməkdaşlığı, o cümlədən onun enerji və bioloji ehtiyatlarının mənimsənilməsi sahəsində əməkdaşlığı dəstəkləməklə İran tərəfi burada
hər hansı bölgədən kənar ölkələrin hərbi iştirakına qarşı qətiyyətlə çıxış edir.
Bütövlükdə isə Rusiya kimi, İran da son on illər ərzində bir-birini əvəz etmiş
Bill Klinton, oğul Buş və Barak Obama administrasiyaları tərəfindən artmaqda
olan təzyiqi öz üzərində duymaqda davam edir. Bu isə ümumən Xəzər bölgəsinə
aid bir sıra fundamental məsələlərdə, ilk öncə Qərbin bu bölgədə geosiyasi baxımdan üstünlüyünə yol verilməməsi məsələsində bu iki ölkənin mövqelərinin birbirinə yaxınlaşmasına səbəb olur.
İranın öz nüvə proqramını həyata keçirməyə can atması isə Qərbin, ilk növbədə
ABŞ-n və İsrailin qeyri-adekvat reaksiyasına səbəb ola bilər. Bu isə Böyük Orta
Şərqdə hərbi-siyasi vəziyyəti kökündən dəyişə, digər Xəzəryanı ölkələr bir yana,
həm İranın özü, həm də Rusiya üçün dərin geosiyasi nəticələrə gətirib çıxara bilər.
Bununla belə, Xəzər bölgəsində hadisələrin başqa inkişaf variantları da istisna
olunmur.
Nigar Dünyamalıyeva,
siyasi elmlər namizədi
4 avqust 2014

52

II FƏSİL
Müasir dünya nizamı –
böyük dövlətlərin siyasi xəttləri

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

2.1.Beynəlxalq böhranlar və ya kimlər necə qazanır?
Sovet İttifaqının süqutundan sonra dünya ictimaiyyəti artıq müharibələrin,
münaqişələrin, qarşıdurmaların sona çatdığını, nəhayət bəşəriyyətin dinc və əminamanlıq şəraitində yaşayacağını düşünməyə başlamışdı. Çünki tarix bəşəriyyətə
misli görünməmiş bir fürsət yaratmışdı. Axı necə olmasa da, dünyanın şər qüvvəsi
hesab olunan totalitar sistemin dayaq nöqtəsi SSRİ yıxılmış, azadlığın, insan
hüquqlarının simvolu olan Qərb demokratiyası qalib gəlmişdi.
Lakin bəşəriyyətin bu arzusu elə gözlündə də qaldı. Yaxın tarix göstərir ki,
dünya üzrə dövlətlərarası müharibələr, inqilablar, üsyanlar, vətəndaş müharibələri,
dövlət çevrilişləri sona çatmaq əvəzinə, 1990-cı ildən bəri daha da artmışdır. 
Belə ki, araşdırmamıza əsasən, 1991-2014-cü illər ərzində dünya miqyasında
13 ölkənin torpaqları başqa ölkə tərəfindən işğal edilmiş, 77 inqilab və ya üsyana
cəhd hadisəsi baş vermiş, 44 vətəndaş müharibəsi meydana gəlmiş (onlardan 10-u
davam edir- İraq, Əfqanıstan, Suriya, Kolumbiya, Filippin, Papua-Yeni Qvineya,
Uqanda, Somali, Yəmən, Myanma) və 84 dövlət çevrilişinə cəhd olmuşdur
(onlardan 37-si baş tutmuşdur). 
Hazırda iqtidarda olan 1 sultan (Oman), 9 prezident (Ekvatorial Qvineya,
Uqanda, Burkina-Faso, Sudan, Çad, Qambiya, Konqo, Mavritaniya, Qvineya
Bisau, Misir) və 2 baş nazir (Kamboca, Fici) hakimiyyətə dövlət çevrilişi yolu ilə
gəlmişdir. 
Müasir «inqilabların’’ qanunauyğunluqları 
Son illərdə post-sovet ölkələrindəki rəngli inqilablar və ərəb dünyasındakı
təlatümlər diqqətləri bir daha bu hadisələrin analizinə yönəltdi. Buna görə
də, budəfəki tədqiqatımızda nümunə olaraq bu inqilabları təhlil etməyə və
qanunauyğunluq tapmağa çalışacağıq. 
Aydın şəkildə görünür ki, bu gün dünyada meydana gələn bu cür böhran
situasiyaları geniş ərazini əhatə etsə də, ortaq meyarları paylaşır- onların demək
olar ki, hamısı kənardan eyni ssenari əsasında idarə olunur. Bu da səbəbsiz deyildir. 
Bu hadisələrin eyni mərkəzdən idarə olunmasını ifadə etməyə əsas verən
amillərdən birisi sadəcə onların şüarlarının və metodlarının bənzər olması deyil,
həmçinin eyni aktorların bu aksiyalarda fəal iştirakıdır. Misal üçün, 1998-2003-cü
illərdə Serbiyada Miloşeviçə qarşı fəaliyyət göstərən və birbaşa ABŞ dövləti (USAID,
NED, IRI) [i] tərəfindən maliyyələşən «Otpor!” gənclər hərəkatı bu inqilablar üçün
54

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

nümunə təşkil etmişdir. Gürcüstanda «Kmara”, Ukraynada «Pora” və «Vidsich”,
Belarusiyada «Zubr”, Albaniyada «MJAFT!”, Rusiyada «Oborona”, Qırğızıstanda
«KelKel”, Misirdə «6 aprel gənclər hərəkatı” bunların əyani sübutudur. 
İnqilabların və dövlət çevrilişlərinin hazırlanması və həyata keçirilməsinə
gəlincə, bu uzun bir prosesdir və bütün vasitələrin səfərbərliyi ilə, mütəşəkkil
qaydada və demək olar ki, eyni ssenari əsasında həyata keçirilir. 
Qısaca ifadə edərsək, bu inqilablar belə təşkil olunur və həyata keçirilir: 
Əvvəlcə hədəf ölkə müəyyən olunur. Hədəf ölkənin müəyyən olunmasında
geosiyasi meyarlarla yanaşı (Ukrayna, Gürcüstan, Qırğızıstan) geo-iqtisadi
meyarlar da (neftlə zəngin ərəb ölkələri) əhəmiyyət kəsb edir. 
Təcrübə göstərir ki, demokratiya və insan hüquqları məsələləri belə inqilabların
həyata keçirilməsində stimul təşkil edir və əsasən 17-25 yaşındakı, siyasi təfəkkürü
formalaşmamış insanların potensialından istifadə olunur. Ərəb inqilablarının baş
verdiyi ölkələrdə isə gənclərin cəmiyyətdə çoxluq təşkil etdiyini, eləcə də onların
təhsil səviyyəsinin yüksək olmadığını nəzərə alsaq, kütlənin idarə olunmasının
xarici qüvvələr üçün nə qədər asan olduğunu təsəvvür etmək mümkündür. 
Bundan sonra isə ictimai rəyin formalaşdırılması üçün təbliğat-təşviqat prosesi
başlanılır. Bu mərhələdə sehrli sözlər olan «demokratiya”, «insan hüquq və
azadlıqları” başlıca yer tutur. Beləliklə, insanlarda və beynəlxalq ictimaiyyətdə hədəf
seçilən ölkələrdə «demokratiya krizi”nin mövcudluğuna dair rəy formalaşdırılır. 
Rəyin formalaşdırılması üçün bir sıra beynəlxalq QHT-lərin aktiv iştirakı tələb
olunur. Həmin QHT-lər və onların maliyyələşdirdikləri yerli QHT-lər ölkədəki
«demokratiya boşluğu”na dair hesabatlar hazırlayır. “Amnesty International”,
“Human Rightы Watch”, “Open Society”, “Freedom House” kimi QHT-lər ərəb
inqilabları və post-sovet məkanındakı rəngli inqilablar zamanı olduqca fəal
olmuşdu [ii]. 
Daha sonra o hesabatlar böyük media vasitəsilə geniş şəkildə təbliğ olunur.
BBC, CNN, Bloomberg, Əl-Cəzirə, Azadlıq Radiosu, The Guardian kimi KİV-lərin
bu sahədə əvəzedilməz rolu vardır [iii]. 
Bundan sonra isə xaricdən maliyyələşən yerli QHT-lər və müxalifət mitinq
prosesini başladır. Burada sosial şəbəkələrin səfərbərlik funksiyasından geniş
istifadə olunur. Təsadüfi deyildir ki, elə son inqilablarda Facebook və Twitter-in
rolu özünü açıq şəkildə büruzə verdi [iv]. 
Bundan sonrakı mərhələdə yenə də medianın, xüsusilə də vizual medianın
üzərinə ağır yük düşür- mitinqləri durmadan, bəzən 15 dəqiqədə bir çarpıcı şəkildə
55

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

nümayiş etdirmək. Əsasən isə nümayişçilərin sıx olduğu məkan kameraların fokus
nöqtəsini təşkil edir. 
Beləcə prosesin qeyri-rəsmi fazası öz ilkin funksiyasını yerinə yetirmiş olur və
proses rəsmi müstəvidə davam etdirilir. Bəzi dövlətlər dərhal məsələyə müdaxilə
edir, demokratik qüvvələrə dəstək verilir, beynəlxalq təşkilatlar, xüsusən BMT
TŞ çərçivəsində təcili iclaslar təşkil olunur, qətnamələr qəbul olunur. Bəzən
isə qətnamələr bir neçə saat sonra icra olunur, halbuki 50 ildən artıqdır icrasını
gözləyən qətnamələr də vardır ki, əsla yada düşməz. 
Növbəti mərhələ isə real addımların atılmasıdır- nümayişçilər vandalizmə
başlayır, ətrafa hücum edir və s. Arada nümayişçilərə və təhlükəsizlik qüvvələrinə
atəş açılır və vəziyyət daha da gərginləşir. Vizual media da bu mərhələnin aktiv
iştirakçısıdır. 
Bunun ardından nümayişçilərin əlində silah peyda olur. Nümayiş silahlı üsyana
çevrilir. 
Sonrası isə ərəb dünyasında olduğu kimi.... 
Demokratiya, insan hüquqları naminə yaşanan qətllər, sonu görünməyən
intihar hadisələri, aclıq, səfalət və s. 
Ölkəni xilas etmək üçün isə tək yol görünür- koalisiya qüvvələrinin ölkədə
qalması və ölkəyə nəzarət etməsi. Əhalidə yaranan qorxu budur ki, onlar
çəkilsələr ölkə və region qarışa bilər. Bu gün NATO qoşunlarının Əfqanıstandan
çəkilməsindən sonra prosesin necə inkişaf edəcəyi heç kəsə bəlli deyil. 
Böhran situasiyaları kimə nə qazandırır? 
Bugünkü inqilabların təşkilində və həyata keçirilməsindəki oxşarlıq onun eyni
mərkəzdən idarə olunduğunu söyləməyə əsas verir. 
O zaman sual yaranır - bunları təşkil etməkdə məqsəd nədir? Başqa deyişlə, bu
cür böhran vəziyyətləri kimlərin işinə və necə yarayır? 
Təcrübə göstərir ki, bütün münaqişələrin digər motivləri ilə yanaşı, mütləq
surətdə o və ya bu şəkildə iqtisadi motivləri vardır. 
Beynəlxalq münasibətlər sistemində «Müharibə iqtisadiyyatı” konseptinin
banisi, Kanadalı alim Filip Lö Biyon qeyd edir ki, bəzi dövlətlər iqtisadiyyatlarını
müharibəyə indeksləyirlər  [v]. Beləcə, bəzi qüvvələr böhran situasiyalarından
iqtisadi qüdrətlərini artırmaq üçün məharətlə istifadə edir və nəticədə qazanan
onlar olurlar. 
Böhranın qazancları isə müxtəlif şəkillərdə özünü büruzə verir. 
56

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Birincisi,  bu cür böhran vəziyyəti böyük dövlətlərə regionda nüfuzlarını
gücləndirmək və bu ölkələri öz nəzarətləri altına keçirmək imkanı yaradır. Bu
vəziyyət böyük dövlətlərin güclər tarazlığına təsir etdiyi kimi, onların iqtisadi
qüdrətinin də artmasına töhfə verir. Son illərdə inqilabların baş verdiyi ölkələrin
iqtisadi vəziyyətinə nəzər salsaq, inqilabların və dövlət çevrilişlərinin baş verdiyi
ölkələrin sərvətlərinin nə olduğunu aydın şəkildə görmək olar. 
Münaqişələrin yaşandığı Tunisin, Misirin, Liviyanın, İraqın, Suriyanın, eləcə də
potensial münaqişə mənbəyi kimi görünən İranın enerji mənbələri (neft və təbii
qaz) ilə zəngin olması bu ölkələri cazibədar hala gətirir. 
Həmçinin Əfqanıstanın dünyada tiryəkin 76%-ni istehsal edən dövlət olması
da eyni mətləblərdən xəbər verir. Maraqlıdır ki, Əfqanıstanda narkotik maddələrin
istehsalı NATO-nun hərbi qüvvələrinin bu ölkəyə yeridilməsindən sonra 40
dəfə artıb [vi]. BMT-nin hesabatına əsasən, narkoticarətin illik beynəlxalq qeyriqanuni ticarətdəki yeri hələ 2005-ci ildə təxminən 321 milyard ABŞ dolları təşkil
edirdi [vii]. Əgər bu gün dünyada istehsal olunan tiryəkin 76%-nin Əfqanıstanın
payına düşdüyünü və yerli fermerlərə hər kiloqramı üçün 300 ABŞ dolları ödənən
maddənin bazarda satış qiymətinin təxminən 17 min ABŞ dolları təşkil etdiyini
nəzərə alsaq, bu ölkənin necə yağlı tikə olduğunu qeyd etməyə lüzum qalmır. 
Bəzi ölkələrdə dəfələrlə dövlət çevrilişinin baş verməsi, digərlərində isə illərlə
vətəndaş müharibələrinin aparılması bunlardan da kimlərin qazanc əldə etməsi
dediklərimizin əyani sübutudur. Nümunə üçün deyə bilərik ki, son 50 ildə
Əfqanıstan və Tailandda -8; Haitidə -7; Honduras, Suriya, Mavritaniya, Nigeriya,
Syerra-Leone və Uqandada -6; Burkina Faso, Burundi, Qana və Mərkəzi Afrikada
-5; Boliviya, Efiopiya və Misirdə -4; Pakistan, İraq və Əlcəzairdə -3 dövlət çevrilişi
olmuşdur. Bu siyahını daha da uzatmaq mümkündür. 
Müharibələrin, münaqişələrin, inqilabların, dövlət çevrilişlərinin baş verdiyi
Afrika, Yaxın Şərq, Latın Amerikası ölkələrinin təbii sərvətlərini və digər iqtisadi
resurslarını nəzərə alsaq, deyə bilərik ki, böhran vəziyyəti bəzi böyük dövlətlərə
böhran içərisində olan ölkələrin təbii sərvətləri və iqtisadi resursları üzərində nəzarət
imkanı yaradır. 
İkincisi,  müharibələr, inqilablar və vətəndaş müharibələri münaqişə
tərəflərində silah ehtiyacı yaradır ki, bu da ən çox silah istehsalçılarının işlərinə
gəlir- onlar öz köhnəlmiş və istifadə müddəti ötmüş silahlarını münaqişə tərəflərinə
satırlar. Hesablamalara əsasən, qlobal miqyasda bir il ərzində silahlara xərclənən
pulun məbləği 1,7 trilyon ABŞ dolları təşkil edir [viii]. 
57

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Təsadüfi deyildir ki, Stokholm Sülh Tədqiqatları İnstitutunun araşdırmalarına
görə, son 12 ildə dünyada silah ixracına görə 1-ci yeri ABŞ, 2-ci yeri Rusiya, 3-cü yeri
Almaniya, 4-cü yeri Fransa, 5-ci yeri Çin, 6-cı yeri isə Böyük Britaniya tutur [ix].
Maraqlıdır ki, dünyada sülhün və əmin-amanlığın qorunmasının təminatçısı olan
BMT TŞ-nın 5 daimi üzvünün hamısı, eləcə də G-8 deyilən inkişaf etmiş ölkələrin
5-i bu altı dövlətin arasında yer alır. 
Üçüncüsü,  etiraf etmək lazımdır ki, dövlət çevrilişi həyata keçirilən Latın
Amerikası, Yaxın Şərq və Afrika ölkələrinin əksəriyyəti demokratik prinsiplərlə
idarə olunmayan, insan hüquqlarının qorunmadığı avtoritar rejimlər tərəfindən
idarə olunur-yəni bu ölkələrin liderləri xalqın onları dəstəklədiyi üçün deyil,
silah gücünə iqtidara gəliblər. Onları isə iqtidarda tutan yenə də xalq deyil, xarici
havadarların dəstəyi olmuşdur. 
Bu liderlər isə hakimiyyətdə olduğu müddətdə ölkənin sərvətlərini talamış, bu
sərvətlərin böyük bir hissəsini onları dəstəkləyən xarici havadarlarına-demokratik
qərb dövlətlərinə, onların transmilli şirkətlərinə, eləcə də liderlərinə vermiş, özləri
üçün ayırdıqları pulları isə yenə də Qərb ölkələrinin banklarında saxlamışlar. 
Misal üçün, ərəb inqilablarından sonra devrilən liderlərin xarici banklardakı
sərvətləri belə hesablanmışdı: müxtəlif mənbələrə əsasən, Tunis lideri Ben Alinin
17 milyard ABŞ dolları  [x]  , Misir Lideri Hüsni Mübarəkin 70 milyard ABŞ
dolları  [xi], Liviya lideri Qəddafinin 200 milyard ABŞ dolları  [xii], İraq Lideri
Səddam Hüseynin 100 milyard ABŞ dolları, devirmək istədikləri İranın dini
rəhbəri Xamineyinin isə 95 milyard ABŞ dolları [xiii] məbləğində sərvəti vardır. 
Beləcə, bu münaqişələrin nəticəsində devrilən diktatorların Qərb ölkələrindəki
milyardlarla hesablanan sərvətləri dondurularaq elə həmin banklara qalır ki, bu da
kifayət qədər məbləğ təşkil edir. 
Dördüncüsü, münaqişələr həm də insan alverçiləri üçün əlverişli mühit təşkil
edir. Buraya cinsi istismar, məcburi əmək, orqan ticarəti kimi məsələləri daxil
etmək mümkündür. 2011-ci ilin hesablamalarına əsasən, illik beynəlxalq qeyriqanuni ticarətin 32 milyard ABŞ dolları insan alverinin payına düşür [xiv]. 
Yeri gəlmişkən, tədqiqatlar göstərir ki, bir il ərzində dünya miqyasında
təxminən 70 min böyrək, 20 min qara ciyər, 6 min ürək, 4 min ağ ciyər və 3
min mədəaltı vəzi köçürülməsi əməliyyatı həyata keçirilir ki  [xv], müştərilərin
əksəriyyəti ABŞ, Kanada, Yaponiya, İtaliya, Avstraliya, Səudiyyə Ərəbistanı, İsrail
və Omandandır [xvi]. Nəzərə almaq lazımdır ki, maddi, texnoloji və elmi potensial
tələb edən bu cür əməliyyatlar isə hər ölkədə aparıla bilmir. 
58

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Həmçinin, nəzərə alsaq ki, bu gün bazarda bir böyrəyin qiyməti təxminən
150 min ABŞ dolları, bir ürəyin qiyməti isə 1 milyon 700 min ABŞ dolları təşkil
edir  [xvii], və onu da nəzərə alsaq ki, donor tapmaq ən böyük problemlərdən
biridir, münaqişə zonalarındakı çarəsiz insanların insan alverçilərinə nə qazandıra
biləcəyini hesablamağa dəyər. Orqan alverinin illik beynəlxalq qeyri-qanuni
ticarətdəki yeri 1 milyard ABŞ dollarına bərabərdir. 
Beşincisi, iqtidara yeni gətirilən lider kənar qüvvələrdən daha çox asılı vəziyyətə
düşür ki, bu da onları «havadarlar” üçün daha münasib şərtlər yaratmağa məcbur
edir. Belə ki, onlar başqa dövlətlərin hərbi bazasının ölkəyə yerləşdirilməsinə icazə
verir; böhrandan sonra ölkənin bərpası üçün ayrılan yüksək faizli kreditlərlə ölkə
iqtisadiyyatını kreditorlardan getdikcə asılı hala gətirir; o kreditlərin hesabına
kredit şərtlərinə uyğun olaraq əvvəlcədən müəyyənləşdirilən mallarının bu bazara
baxıl olması imkanı yaradır, bərpa işlərini müəyyən şirkətlərə həvalə edərək onların
əlavə qazanc əldə etməsinə imkan yaradır və s. Nəticədə ayrılan kredit bu şəkildə
geri gedir, kreditorların şəbəkəsinə daxil olan qurumlar qazanır, ölkə iqtisadiyyatı
isə yenə də ölü vəziyyətdə qalır. 
Altıncısı,  bu cür böhran vəziyyətlərindən yararlananlardan biri də birja
spekulyatorlarıdır. Böhran səhmlər üzərində olduqca böyük təsirə malikdir və səhmlər
üzərində manipulyasiya nəticəsində məzənnənin dəyişməsi böyük miqdarda sərmayə
axınına təsir edir. Burada da söhbət yenə milyardlarla hesablanan qazancdan gedir. 
Təcrübələr göstərir ki, təkcə münaqişələr deyil, fövqəladə vəziyyətlər də
iqtisadiyyatlarını müharibələrə indeksləyən ölkələr üçün əlverişli mühit təşkil edir. 
Belə ki, təbii fəlakətlər zamanı, böhrandan sonra ölkənin bərpası üçün
beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən ayrılan humanitar yardımlar başqa məqsədlər
üçün istifadə olunmuşdur. Misal üçün, Qərb mətbuatının verdiyi məlumata görə,
son zəlzələdən sonra Haitinin bərpası üçün ayrılmış humanitar yardım bu şəkildə
paylanıb: hər 1 amerikan dollarının 42 senti fəlakətə yardım, 33 senti ABŞ ordusuna
yardım, 9 senti ərzaq, 9 senti ərzağın daşınması, 5 senti Haitidə zərərçəkənlərə
kompensasiya, 1 sentdən az məbləği Haiti hökumətinə yardım, yarım senti isə
Dominikan hökumətinə yardım üçün sərf olunub [xviii]. 
Həmçinin qlobal səviyyədə yayılan infeksiyalar da bəzi ölkələrə dərman
sənayesini inkişaf etdirməyə kömək etsə də, nəticə etibarilə böyük dərman
şirkətləri satılan dərmanlar sayəsində milyardlarla hesablanan qazanc əldə etməyə
nail oldular. Son illərdə «donuz qripi” (H1N1), «quş qripi” (H5N1) və başqa
adlarla tanınan xəstəliklərin yayılması zamanı insanlar bunun əyani şahidi oldular.
59

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Təkcə onu demək kifayətdir ki, Novartis şirkətinin «donuz qripi” peyvəndlərinin
satışından qazancı 2009-cu il üçün 1,5 milyard ABŞ dolları məbləğində
hesablanmışdır [xix]. 
Beləliklə, bəşəriyyətə səfalət gətirən böhran vəziyyətləri bəzi dövlətlərin
sərvətinə sərvət, qüdrətinə qüdrət qatır. Belə olan halda isə, münaqişələrin
həllindənsə, böhranlı status kvonun davam etməsi söz sahibi olan böyük dövlətlər
üçün daha cazibədar görünür.
Turab Qurbanov
20 fevral 2014
Mənbələr
[i] http://www.theguardian.com/world/2004/nov/26/ukraine.usa
[ii] http://scholarlycommons.law.northwestern.edu/cgi/viewcontent.
cgi?article=1158&context=njihr
[iii] http://cima.ned.org/sites/default/files/CIMA-Arab%20Spring%20Anniversary%20-%200514-12.pdf
[iv] http://www.washington.edu/news/2011/09/12/new-study-quantifies-use-of-social-mediain-arab-spring/; http://www.policymic.com/articles/10642/twitter-revolution-how-the-arabspring-was-helped-by-social-media
[v] Le Billon, Dr. Philippe (2005) Geopolitics of Resource Wars: Resource Dependence,
Governance and Violence. London: Frank Cass, 288pp
[vi] http://newtimes.az/az/conflicts/196#.UwMiR2J_seo
[vii] http://www.boston.com/news/world/europe/articles/2005/06/30/un_report_puts_
worlds_illicit_drug_trade
[viii] http://www.globalissues.org/article/75/world-military-spending
[ix] http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/toplist.php
[x] http://www.swissinfo.ch/eng/detail/content.html?cid=35363544
[xi] http://www.theguardian.com/world/2011/feb/04/hosni-mubarak-family-fortune
[xii] http://www.businessinsider.com/qaddafi-200-billion-richest-2011-10
[xiii] http://www.dailymail.co.uk/news/article-2500472/Irans-spiritual-leader-Ayatollah-AliKhamenei-revealed-run-60-BILLION-business-empire-covering-oil-ostrich-farming.html
[xiv]http://www.gfintegrity.org/storage/gfip/documents/reports/transcrime/gfi_transnational_
crime_web.pdf
[xv]http://www.gfintegrity.org/storage/gfip/documents/reports/transcrime/gfi_transnational_
crime_web.pdf
[xvi]http://www.foreignpolicy.com/articles/2005/01/05/organs_without_borders.
[xvii] http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/10146338/Organ-trafficking-a-deadly-trade.html
[xviii] http://www.huffingtonpost.com/2010/01/27/haiti-government-gets-1-p_n_438938.html
[xix] http://www.businessweek.com/globalbiz/content/nov2009/gb20091124_846373.htm

60

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

2.2. Müasir dünya: qlobal idarəetmə mümkündürmü?
Mütəxəssislər bir neçə ildir ki, beynəlxalq münasibətlər sisteminin yeniləşməsi
zərurətini vurğulayırlar. Hətta dünyanın yeni geosiyasi nizamının formalaşması
ehtiyacından danışırlar. Lakin bu kimi fikirlər hələlik konkret tətbiqini tapmayıb.
Bununla qlobal miqyasda idarəetmə məsələsi xeyli qəlizləşib. Yaranmış bu
vəziyyətdən çıxış yolu kimi BMT və başqa nüfuzlu təşkilatlarda islahatların
aparılması təklif edilir. Həmin məsələdə də real addımlar atılmır. BMT TŞ-nin
üzvlərinin sayının artırılması belə çıxılmaza düşüb. Bununla bağlı analitiklərin irəli
sürdüyü ideyalar maraq doğurur.
Geosiyasətdə yeni yanaşma: fərqlilikdən vahid mövqeyə doğru
Son illər qlobal geosiyasətdən «şikayət» edənlərin sayı artıb. Beynəlxalq
münasibətlərin tənzimlənməsi mexanizmlərini ciddi surətdə tənqid edənlər də az
deyil. BMT, NATO, Dünya Ticarət Təşkilatı, Ümumdünya Bankı, Avropa Şurası,
ATƏT və s. kimi təşkilatların artıq səmərəsiz fəaliyyət göstərdiyi haqqında geniş
təhlillər verilir. Düşündürücüdür ki, bu cür tənqidi və xeyli dərəcədə bədbin
mövqenin əsası vardır. Çünki son zamanlar dünyanın müxtəlif regionlarında özünü
göstərən münaqişələr, ziddiyyətli geosiyasi situasiyalar, dövlətlərarası ixtilaflar
demək olar ki, effektiv həllini tapmır.
Dünyanın böyük dövlətlərinin siyasətçiləri bu vəziyyəti qəbul edirlər.
Məsələn, Barak Obama 2008-ci il seçkiləri ərəfəsi beynəlxalq təşkilatları
yeniləşdirmək zərurətini tez-tez vurğulayırdı. Onun məntiqinə görə, İkinci dünya
müharibəsindən sonra formalaşdırılmış beynəlxalq münasibətlər sistemi artıq
səmərəli deyil, təşkilatların strukturu və funksiyaları müasir dünyanın çağırışlarına
cavab vermir. Sürətlə dəyişən təhlükələrə qarşı durmaq üçün yeni dünya institutları
yaradılmalıdır. Və yaxud mövcud olanlarda ciddi dəyişikliklər baş verməlidir (bax:
Stewart Patrick. The Unruled World / «Foreign Affairs», 2014, №1).
Rusiyanın keçmiş xarici işlər naziri (1998-2004) və Təhlükəsizlik Şurasının
katibi (2004-2007) olmuş İqor İvanov da dünyanın yeni geosiyasi nizama ehtiyacı
olduğunu vurğulayır. O, bir qədər də konkretləşdirərək, beynəlxalq münasibətlər
sisteminin köklü surətdə yeniləşməsi prosesinin uzun sürə biləcəyini proqnozlaşdırır.
İ.İvanov bununla bağlı yazır: «...keçən əsrin 80-ci illərindən başlayan dünya
sisteminin fundamental surətdə yenidən qurulması prosesi heç də başa çatmayıb;
belə görünür ki, biz dəyişikliklərin uzun tarixi dövrünün yalnız ortasındayıq. Bir
61

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

çox transformasiya tendensiyaları hələlik güc toplayır; onların qarşılıqlı təsirlərinin
nəticəsi tam miqyasda yalnız bir neçə onilliklərdən sonra özünü göstərəcək» (bax:
Игорь Иванов.  Какая дипломатия нужна России в XXI веке?  / «Россия в
глобальной политике», 2011, №4).
Rusiyalı siyasətçi təhlilini davam etdirərək belə qənaətə gəlir ki, 2001-ci ildə
beynəlxalq münasibətlər sistemində köklü islahatlar aparmaq, beynəlxalq hüquqda
dəyişiklik etmək, BMT-nin quruluş sistemini yenidən formalaşdırmaq olardı
(burada ABŞ-da törədilən 11 sentyabr terror hadisəsi nəzərdə tutulur – müəllif).
Ancaq Vaşinqtonun yalnız öz marağını güdmək siyasəti bu prosesin qarşısını
aldı. Bunların sonu isə regional münaqişələrdə dalanların yaranması, Amerika
hərbi büdcəsinin şişirdilməsi, həmçinin bütün dünyada anti-amerikan əhvalruhiyyəsinin yüksəlməsi oldu. Bununla da «taktiki diplomatik qələbələr sürətlə
strateji məğlubiyyətlə əvəz olundu» (bax: əvvəlki mənbəyə).
Maraqlıdır ki, Qərb və Asiya (məsələn, Çin, Hindistan, Sinqapur, Malayziya
və s.) analoji qənaətdədirlər (bax: Ramesh Thakur. The United Nations and the
United States  /  «Russia in Global Affairs», 2011, №4). Yuxarıda məqaləsinə
müraciət etdiyimiz S.Patrik də eyni fikirdədir. Reallıq ondan ibarətdir ki, keçən
müddət ərzində B.Obamanın da vəd etdiyi istiqamətdə heç bir əsaslı yeniləşmə
baş verməyib.
Regional təşkilatlar və qlobal məkan: uzlaşma imkanları
Bəs çıxış yolu nədən ibarət ola bilər? Stüart Patrikin proqnozuna görə,
mövcud razılaşmaları tamamlayan əlavə müqavilələr imzalanmalıdır. Regional və
subregional təsisatlar qurulmalıdır. Dövlət-özəl bölmə tərəfdaşlığı yaradılmalıdır.
Davranışların qeyri-formal kodeksləri formalaşdırılmalıdır (bax: Stewart
Patrick. Göstərilən məqaləsi). Ancaq bu dəyişikliklər hansı mexanizm üzrə
reallaşdırılmalıdır? Məsələnin bu tərəfi qaranlıqdır. Çünki, əslində, 10 il bundan
qabaq həmin proseslər özünü göstərməyə başlayıb. Lakin bu müddət ərzində
praktiki olaraq dövlətlər ciddi heç bir iş görə bilməyiblər. Bunun isə konkret
səbəbləri vardır.
Analitiklər Yan Bremmer və Devid Qordonun fikrinə görə, kollektiv qlobal
rəhbərlik praktiki olaraq mümkün deyildir. Çünki dövlətlərin maraqları bir-birindən
çox uzaqdır. Geosiyasi güclər yayğınlaşıb. Maraqlıdır ki, çoxtərəfli təşkilatların sayı
həddindən çoxdur. Artıq kollektiv fəaliyyət BMT və başqa beynəlxalq təşkilatlar
çərçivəsində baş vermir. Hökumətlər hətta keçici maraqları təmin etmək üçün
62

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

müxtəlif regional təşkilatlara baş vururlar. Nəticədə, vəziyyətin dəyişməsi ilə bu
kimi təşkilatlar da ya dağılır, ya da başqa bir formata transformasiya olur.
Yekun mənzərə isə acınacaqlıdır. Dünyada bir-birini qəbul etməyən və
dayanıqlı əməkdaşlıqda maraqlı olmayan çoxlu sayda koalisiyalar formalaşır.
Onların hər birinin daxilində isə kifayət qədər ziddiyyətlər mövcud olur. Məsələn,
dəniz quldurluğuna qarşı Hind okeanında çoxlu sayda dövlətin hərbi-dəniz
donanmasının iştirak etdiyi dəstələr yaradılıb. Bura geosiyasi maraqları bir-biri ilə
yaxın olmayan ölkələrin silahlı qüvvələri daxildir. Məsələn, ABŞ, Çin, Hindistan,
İran, Rusiya, Səudiyyə Ərəbistanı, Yəmən və s. Bu cür birləşmə uzunmüddətli ola
bilməz və səmərəsi də çox az olur.
Onu demək lazımdır ki, ‘’Böyük səkkizlik’’ (G-8), ‘’Böyük iyirmilik’’ (G20), BRICS (Braziliya, Rusiya, Hindistan, Çin, Cənubi Afrika Respublikası)
qrupu, Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı (ŞƏT) və s. qurumlar da lazımi səmərəni
vermir. Bütün bunlar qlobal miqyasda faydalı olmayan idarəetmə və nəzarətetmə
mexanizmlərini meydana gətirib. Sanki dünya ayrı-ayrı nüfuz dairələrinə bölünür
və hansı təşkilatın gücü harada çatırsa, orada ağalıq edir. Bu, maliyyə, səhiyyə,
ekologiya və digər sahələrə aiddir. Şərti olaraq həmin prosesi «parçalanmış qlobal
idarəetmə» adlandırırlar (bax: əvvəlki mənbəyə).
Nəhayət, bir məqamı mütləq vurğulamaq gərəkdir. Biz, regional təşkilatların
diqqətə alınmasını nəzərdə tuturuq. Məsələ ondan ibarətdir ki, hazırda konkret
bölgə çərçivəsində meydana gələn problemləri həll edə bilən və həmin səviyyədə
inteqrasiyaya imkan yaradan bir sıra təşkilatlar mövcuddur.
Bir tərəfdən, həmin təşkilatlar arasında rəqabət yaranır, digər tərəfdən isə,
onların BMT çərçivəsində fəaliyyətlərini koordinasiya etmək ehtiyacı meydana
çıxır. Bu mümkün olsa, BMT-nin fəaliyyətini xeyli dərəcədə səmərəliləşdirmək
imkanı yaranardı.
Gerçəklik belədir ki, uzun illərdir mövcud olan həmin problemi həll etmək
mümkün olmur. Regional təşkilatların əldə etdikləri nəticələri BMT çərçivəsində
ümumiləşdirmək və yekun qərar qəbul etmək imkanı çox azdır. Buna görə də
beynəlxalq miqyasda yeni münasibətlər sistemini formalaşdırmaq həlli çox çətin
olan və ziddiyyətli məqamları özündə ehtiva edən vəzifəyə çevrilib.
Bütün bunlardan S.Patrik belə bir nəticə çıxarır ki, əməkdaşlıq formatına
yeniliklər etmək lazımdır. Burada özəl sektorun rolu artırıla bilər. Qeyri-formal
qaydalar çərçivəsində fərqli və effektiv əməkdaşlıq modeli tapmaq olar. Bu kimi
dəyişikliklər müstəvisində isə BMT-də islahatlara cəhd etmək mümkündür.
63

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Belə bir yanaşma qlobal miqyasda idarəetmədə müsbət nəticələr əldə etməyə
imkan verə bilər. Təbii ki, bu, XX əsrdəki kimi kimlərinsə tam hökmranlığı və liderliyi
anlamına gəlmir. Ancaq yaranmış vəziyyətdə heç bir nəticə əldə etməməkdənsə,
nələrəsə nail olmaq daha yaxşıdır. Təəssüf ki, dünyanın böyük dövlətləri bu cür
əsasda beynəlxalq münasibətləri yeniləşdirmək üzərində fikirləşmirlər. Belə
təkliflər ideya olaraq qalır. Zaman isə heç kəsi gözləmir və kimsəyə güzəştə getmir.
Uduzan bütövlükdə bəşəriyyət olur.
Leyla Məmmədəliyeva
28 fevral 2014

2.3. ‘’Üçüncü dalğa geosiyasəti’’:
dünya liderliyinin yeni modeli axtarışları
Son zamanlar mütəxəssislər yeni geosiyasi yanaşmaların formalaşmaqda
olduğunu vurğulayırlar. Bu proses dünya miqyasında müşahidə edilən siyasi
dəyişikliklərlə əlaqəlidir. Meydana çıxan müxtəlif ziddiyyətlərin aradan qaldırılması
qlobal miqyasda əhəmiyyət kəsb edir. Bunun üçün səmərəli elmi yanaşma
tapılmalıdır. Tanınmış geostrateqlərin bu aspektdə fikirləri maraq doğurur.
Dövlətdaxili təhlükələr və beynəlxalq aləm
Bir sıra mütəxəssislər müasir dünyanın siyasi transformasiyalarını dərk etmək
üçün yeni elmi yanaşmaların hazırlanmalı olduğu qənaətindədirlər. Onlar məsələyə
qlobal miqyasda geosiyasi mühitin mürəkkəbləşməsi və qeyri-müəyyənliklərin
çoxalması aspektində nəzər salırlar. Həmin kontekstdə daha çox vurğulanan bir
neçə məqam mövcuddur (bax: Владимир Карякин. Геополитика третьей волны
/ ‘’Российский Институт Стратегических Исследований’’, 28.10.2013).
Hər şeydən əvvəl müasir dünyada dövlətdaxili təhdidlərlə dövlətlərarası
münasibətlərdəki təhlükələr arasında daha sıx əlaqənin yaranmasına işarə edilir.
Bu həqiqətən də indiki tarixi mərhələdə lokal və qlobal təhlükəsizliyin təmini
aspektində olduqca aktual məqamdır. Məsələnin mahiyyəti istənilən ölkə daxilində
meydana gələn təhdidlərin həm də beynəlxalq miqyasda əks-səda verməsindən
ibarətdir. Belə ki, Mərkəzi Asiya və ya Afrikada hansısa ərazi, demoqrafik, siyasi və
ekoloji problemin kəskinləşməsi eyni zamanda qlobal təhlükəsizliyə qorxu törədir.
Son illərin təcrübəsi bu tezisin doğruluğunu tamamilə təsdiq edir. Suriya və ya
Əfqanıstanda müşahidə edilən daxili münaqişələrin kəskinləşməsi dünya geosiyasi
64

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

mühitində silkələnmələr yaratmaqdadır. Xüsusilə, Suriya məsələsi hələ də qlobal
siyasətin aktual problemi olaraq qalır. Onun həllindən Yaxın və Orta Şərq, Qafqaz,
Mərkəzi Asiya və bütövlükdə Avrasiya məkanında sülhün bərqərar olub-olmaması
asılıdır.
Başqa bir misal olaraq Mərkəzi Asiya dövlətlərinin içməli su ilə bağlı bir-biri ilə
münaqişəyə girməsi ehtimalının yüksəlməsini göstərmək olar. Hazırda Özbəkistan,
Tacikistan və Qırğızıstan arasında həmin problemlə əlaqədar qarşılıqlı ittihamların
gücləndiyi müşahidə edilir. Bunun dövlətlərarası münaqişəyə çevrilməsi ehtimalını
inkar etmirlər. Eyni vəziyyət Yaxın Şərq və Şimali Afrika ölkələri arasında müşahidə
edilir. Bəzi ekspertlər hətta Yaxın Şərqdə növbəti müharibənin içməli su ilə əlaqədar
olacağını proqnozlaşdırırlar.
Başqa misallar da gətirmək mümkündür. Lakin bununla məsələnin mahiyyəti
dəyişmir: dövlətdaxili ziddiyyətlər beynəlxalq miqyasda ciddi əks-səda doğurur. Bu
tendensiyaya böyük dövlətlər reaksiya verirlər. O cümlədən onlar “idarəedilən xaos”,
‘’yumşaq güc’’ və ‘’dolayı təsirlər’’ kimi yeni geosiyasi texnologiyalardan istifadə
edirlər (bax: əvvəlki mənbəyə). Bu məqam dünya miqyasında geosiyasi aspektdə
qeyri-müəyyənliklərin artmasını şərtləndirən faktorlardan birini ifadə edir.
Problemin həmin tərəfi üzərində geniş dayanmağa ehtiyac vardır. Hazırda
Qərb geosiyasətçiləri arasında hansı siyasi kursun seçilməsi ətrafında müzakirələr
gedir. Zbiqnev Bjezinski ‘’qlobal hegemonluq’’ dövrünün arxada qaldığı ideyasını
irəli sürür (bax: Бжезинский: В сегодняшнем мире глобальная гегемония
невозможна / ‘’Голос Америки’’, 23.10.2013). 85 yaşlı məşhur analitik müasir
mərhələdə Amerikanın xarici siyasətdə kifayət qədər ustalıqla hərəkət etmədiyini
vurğulayır. O, indi dünyanın yeganə lideri olmaq iddiasının əsassız olduğunu deyir.
Qlobal hakimliyin sonu
Z.Bjezinskinin fikrinə görə, müasir dünyada qlobal hakim olmaq prinsipcə
mümkün deyil. 1990-cı illərdən sonra ABŞ 13 il fövqəlgüc olub. Bunu hər kəs etiraf
edirdi. ‘’Ancaq indi biz həmin vəziyyətdə deyilik. Onu bərpa etmək ehtimalı da
çox azdır... Bir ölkə olaraq anlamalıyıq ki, dünya müqayisə edilməyəcək dərəcədə
mürəkkəb olub, təhlükə potensialı çox yüksəlib. Yaxın onilliklərdə müttəfiqlər
yox, bizim maraqları heç olmazsa qismən bölüşən tərəfdaşların mövcudluğu tələb
olunacaq” (əvvəli mənbəyə).
Onu vurğulayaq ki, 2012-ci ildə işıq üzü görmüş qısaca ‘’Strateji baxış’’ adlanan
kitabında tanınmış strateq yuxarıda qeyd edilən məqamlara geniş yer verib. O,
‘’sönən Qərb’’, “‘’Amerika arzusu’’nun sonu’’, ‘’Çin yox, xaos’’ və s. kimi ifadələrlə
65

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

qlobal geosiyasətin faktiki olaraq yeni mərhələyə qədəm qoyduğunu diqqətə
çatdırıb (bax: Zbigniew Brzezinski. Strategic Vision: America and the Crisis of
Global Power. Basic Books, 2012, p.224 ). ABŞ XXI əsrdə yalnız ‘’qlobal siyasi
canlanma’’ya rəhbərlik edə bilsə, öz liderliyini saxlaya bilər.
Burada söhbət hansı rəhbərlikdən gedir? Z.Bjezinski dünyanın müxtəlif
regionlarında siyasi aktivliyin artıq dönməz xarakter aldığını qəbul edir. Bunun
əlaməti olaraq ‘’dünyada qarşılıqlı təsirlər və qarşılıqlı asılılığın artması’’nı göstərir.
Həmin faktorun meydana gəlməsinin bir səbəbi ‘’ani vizual kommunikasiya
vasitələrinin’’ sürətli inkişafı ilə bağlıdır. Digər səbəb isə az inkişaf etmiş ölkələrdə
gənclərin üstünlük təşkil etməsi və onların siyasi baxımdan çevik davranmasıdır.
Bunlara sosial hüquqları pozulmuş sosial kəsimi də əlavə etmək lazımdır (bax:
əvvəlki mənbə, s.43).
Mütəxəssislər bu fikirlərin arxasında Amerikanın Qərbin lideri kimi öz
iradəsini dünyaya qəbul etdirməsinin dayandığını iddia edirlər (bax: məs., Борис
Межуев. Геостратегия после утраты глобального лидерства / ‘’Terra America’’,
30.10.2013). Lakin amerikalı analitik burada məzmunca tamamilə başqa
liderlikdən danışır.
Onun mövqeyinə görə, ABŞ dünyanın bütün regionlarında müşahidə edilən siyasi
fəallığa öz maraqları müstəvisində müdaxilə etməlidir. Konkret olaraq, onu yatırtmaq
və ya güc vasitəsi ilə öz maraqlarına yönəltməyə çalışmamalıdır. Sadəcə, prosesə
qatılmadan onu idarə etməlidir. Bunun üçün məhz ‘’üçüncü dalğa geosiyasəti’’nin
texnologiyası tətbiq olunmalıdır. Onun əsas xüsusiyyəti klassik mənada prosesi idarə
etmədən idarəetməyə və onu nəzarətdə saxlamağa nail olmaqdır.
Bu cür yanaşmada qlobal miqyasda bir neçə güclü geosiyasi oyunçunun iştirak
etdiyi bir mühit yaranır. Müxtəlif regionların liderləri mövcud olur. Onlar arasında
müəyyən mübarizələr gedir. Bütün hadisələrin zirvəsində isə strateji təsir göstərə
bilən lider – Amerika dayanır!
Görünür, yuxarıda baxılan kontekstdə ‘’üçüncü dalğa geosiyasəti’’ reallıqda
dünya liderliyi uğrunda fərqli məzmunda mübarizənin yeni modelidir. Burada
çoxlu sayda aparıcı geosiyasi oyunçuların mövcudluğu qəbul olunur. İndi əsas
siyasi gedişlər həmin aparıcı dairələrin idarə edilməsinə yönəlməlidir. Təbii ki, bu
şərtlər daxilində klassik anlamda vahid lider olmaq mümkün deyildir.
Bunlardan belə nəticə çıxarmaq olar ki, indi geosiyasət mahiyyətcə yeni
məzmun səviyyəsinə qalxır. Lakin bu proses qlobal miqyasda təhlükələrin aradan
qaldırılmasına çətin ki, xidmət etsin. Sadəcə, böyük dövlətlər daha mürəkkəb və
incə oyunlar qurmaqla yenə hakim olmağa çalışırlar. Bəşəriyyətin bu proseslərdən
66

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

daha sabit inkişaf və sülhpərvər vəziyyətə keçəcəyini proqnozlaşdırmaq xeyli
çətindir.
Onu demək lazımdır ki, ən müasir elmi terminlərdən istifadə edib, təkmil
geosiyasi nəzəriyyə yaradılsa belə, o insanın inkişafına xidmət etmirsə, təhlükəlidir.
Məsələn, ‘’idarəedilən xaos’’, ‘’özünütəşkiledən cəmiyyət’’, ‘’bifurkasiya cəmiyyəti’’,
‘’qeyri-xətti və dayanıqlı inkişaf ’’ və başqa müasir terminologiyadan bol-bol
yararlanmaq olar. Ancaq əsas məqsəd yenə hansısa dövlətin və ya dövlətlər
qrupunun digərləri üzərində diqtəsini təmin etməkdən ibarət olacaqsa, dünya
bundan heç nə qazanmayacaq.
Bu səbəblərdən, müsəlman dünyasında müşahidə edilən siyasi canlanmanı
həmin məkanın ölkələrinə qarşı istifadə etmək cəhdləri növbəti böyük səhvdir.
Siyasi və geosiyasi aspektdə ədalətsizlik və qərəzlilikdir. Reallıqda isə bəşəriyyəti
yeni-yeni təhlükələrin alovuna atmaqdır. Oradan kimsənin, o cümlədən həmin ideya
müəlliflərinin salamat çıxa biləcəyi böyük şübhə doğurur. Ədalətli olaraq düşünək!
Newtimes.az
12 noyabr 2013

2.4. “Aclıq geosiyasəti” və müasir dünya
XXI əsrin əvvəllərinə dünya birliyi həll olunmamış ciddi problemlərlə gəlib
çıxdı. Onların arasında partlayışa gətirib çıxara bilən və bəşəriyyətin yaşayıb sağ
qalmasına təhdid yaradan problemlər daha çox özünü büruzə verir. Bunlar ilk öncə
ekoloji, demoqrafik və onlarla sıx bağlı olan ərzaq problemləridir. Kütləvi aclıq,
doyunca yeməmək bu və ya digər şəkildə Afrika, Asiya və Latın Amerikasının
bütün inkişaf etməkdə olan ölkələrinə toxunmuşdur.
Sosial hadisə kimi aclıq bəşəriyyəti tarix boyu müşayiət etmiş, ХХI əsrdə də öz
aktuallığını itirməmişdir.
Braziliyanın tanınmış antropoloqu Xose de Kastronun hələ 1952-ci ildə nəşr
edilmiş “Aclıq geosiyasəti” kitabında deyilir: “Digər canlılar üzərində üstünlük
iddiasında olan, təbiətin qüvvələri üzərində bu qədər qələbələr çalmış, özünü
onun ağası elan etmiş insanın öz mövcudluq vasitələri uğrunda mübarizədə
həlledici uğur əldə edə bilməməsi faktını izah etmək çətin, dərk etmək isə bundan
da çətindir. Hazırda (XX əsrin ortaları – müəllif) dünya əhalisinin 2/3 hissəsi
daimi aclıq şəraitində yaşayır, 1,5 milyarda yaxın insanın isə sosial bəlalardan ən
dəhşətlisi olan bu bəladan yaxa qurtarmağa imkanı yoxdur”.
67

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Hazırda şiddətli hərbi münaqişələr və təbii fəlakətlər nəticəsində dünyada
bir milyarddan çox insan aclıq çəkir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST)
məlumatlarına görə, dünyanın 1/3 hissəsi həddindən artıq bolluq şəraitində yaşayır,
1/3 hissəsi – doyunca yemir, 1/3 hissəsi – aclıq çəkir. Hindistan yarımadasında
dünyada aclıq çəkənlərin 50%-i cəmləşmişdir. Daha 40%-i Afrikada və Asiyanın
yerdə qalan hissəsində yaşayır. Aclıq çəkənlərin 10%-i Latın Amerikası ölkələrində
yaşayır. Bu arada hər il aclıqdan 15 milyon uşaq ölür.
Analitik agentliklərin proqnozlarına görə, 2050-ci ilə yaxın planetdə insanların
sayı 10 milyarddan çox təşkil edəcəkdir. Bu arada sivilizasiya xarakterli demoqrafik
böhran getdikcə daha qabarıq şəkildə özünü büruzə verəcəkdir: Şərq (cənub)
sivilizasiyası adlanan sivilizasiyanın (Asiya və Afrika) sayı Qərb (şimal) sivilizasiyası
(Avropa, Şimali Amerika) ilə müqayisədə getdikcə daha sürətli templərlə artacaqdır.
Bu cür tendensiya artıq indidən özünü göstərməkdədir. Alimlər 50-60 il bundan
sonrakı mənzərəni çəkərkən planetin demoqrafik tərkibinin böhranlı həddə
çatacağını vurğulayır, bunun sağ qalmaq uğrunda real mübarizə məsələsini gündəmə
gətirə biləcəyini qeyd edirlər. Ehtiyatlar uğrunda gedən müasir müharibələr enerji ilə
texnogen meydançalarını deyil, sadəcə insanların orqanizminin təmin edilməsi ilə
bağlı olan qarşıdurmalarla əvəz oluna bilər. Axı planetdə insanların sayının artması
bəşəriyyətin ərzaqla təmin edilməsinə təhlükə yaradır.
Bu gün Afrika və Asiyada əhalinin sayı birlikdə təxminən 5,4 mlrd. təşkil edir.
Bu isə, nə az, nə çox, planet əhalisinin ¾-dür. Nəzərə alsaq ki, planetin ən kasıb
(ac və yarıac-yarıtox yaşayan) əhalisinin təxminən 90%-i məhz bu qitələrdə yaşayır,
onda bəşər sivilizasiyasına hansı tərəfdən təhdidlərin olduğu aydın olur.
Aclıq və ehtiyacın sərhədləri olmur. Buna görə də ХХI əsrin ortalarına yaxın
iki-üç dəfə arta bilən “ac milyard” həqiqətən də nəzarət edilə bilinməyən partlayış
təhlükəli sosial- aqressiv qüvvəyə çevrilə bilər. Bu qüvvə üçün “narazı elektorat”
ifadəsinin özü işlədilə bilən ən korrekt ifadə olacaqdır.
Pərvin Darabadi
tarix elmləri doktoru
8 avqust 2014

2.5. “Monro doktrinası”: alternativ varmı?
Qlobal geosiyasətdə ciddi dəyişikliklərin getdiyi haqqında mütəxəssislər teztez yazırlar. Bu sırada Pekinin yeritdiyi xarici siyasətə ayrıca yer verilir. O cümlədən,

68

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Latın Amerikası ölkələri ilə əməkdaşlıq məsələsində Çinin kifayət qədər fəal
davrandığını etiraf etmək lazımdır. Bu kontekstdə məlum “Monro doktrinası”nın
artıq “köhnəldiyi”ndən bəhs olunur. Beynəlxalq münasibətlərin fərqli nizamlama
sisteminə ehtiyacı yaranıb. Lakin hələlik hansısa yeni bir doktrina yoxdur. Buna
baxmayaraq, Çinin Cənubi Amerika dövlətləri ilə əlaqələrində maraqlı dinamika
müşahidə olunur. Həmin məqam dünya siyasətinə öz ciddi təsirini göstərir. Pekinin
qlobal miqyasda fəallığını artırmaq niyyətində olduğu bəlli olur.
«Amerikaya müdaxilə etmə!»
Çinin Latın Amerikası siyasəti Qərbi narahat edir. Statistik məlumatlara görə,
Pekin 2000-ci ildən həmin qitə ölkələrinə sərmayə qoyuluşunu 12,6 milyard ABŞ
dolları həcmindən 261,6 milyard ABŞ dollarına qədər artırıb. Bu, kifayət qədər
sürətli irəliləyişdir. Lakin məsələ yalnız rəqəmlərdə deyil. Analitiklərin qənaətinə
görə, Çin konseptual səviyyədə yeni xarici siyasət kursu reallaşdırır. Bu məqamda
Pekin faktiki olaraq «Monro doktrinası»nı inkar edən sistem ortaya qoyur (bax:
Игорь Денисов. Китай против откормленных и скучающих / «МГИМО
Университет», 11.08.2014).
Məlumdur ki, tarixdə «Monro doktrinası» kimi tanınan və XIX əsrin 20ci illərindən ABŞ-ın xarici siyasətinin əsasını təşkil edən prinsiplər bütövlükdə
beynəlxalq münasibətlər sisteminə ciddi təsir edib. İdeyanın müəllifi həmin dövrdə
Amerikanın dövlət katibi olmuş Con Kuinsi Adams idi. Onun formalaşdırdığı
müddəaları ABŞ-ın beşinci prezidenti Ceyms Monro Konqresə məruzə edib.
Orada Amerika qitəsinə hər hansı Avropa ölkəsinin müdaxiləsi Vaşinqtonun milli
maraqlarına toxunma kimi qiymətləndirilib. Amerika qitəsinin hər hansı bir ölkəsi
müstəqillik əldə edirsə, buna bütün dünya dövlətləri hörmətlə yanaşmalıdır.
Belə bir doktrinanın meydana gəlməsi təsadüfi deyildi. Həmin dövrdə Rusiya,
Prussiya, Avstriya və Fransa İspaniyanın keçmiş müstəmləkələrinə mümkün
müdaxiləni müzakirə ediblər. Bununla Avropanın böyük dövlətləri Amerikadakı
bir sıra ölkələrə nəzarəti ələ keçirmək niyyətlərini ortaya qoyublar. Rəsmi
Vaşinqton məhz bu cəhdə çevik reaksiya verərək kontinental siyasi güclərin dünya
ağalığı məqsədinin qarşısını kəsib.
C.Monro Konqresə müraciətində açıq bildirib ki, avropalıların siyasi
sisteminin Amerika qitəsində tətbiq edilməsinə qətiyyən imkan vermək olmaz. O,
ABŞ-ın fərqli siyasi sistemə malik olduğunu və onu başqa sistemlə əvəz etməyin
mümkünsüzlüyünü vurğulayıb.
69

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Göründüyü kimi, «Monro doktrinası» hər şeydən əvvəl siyasi xarakterlidir.
Bununla ABŞ Amerika qitəsinə kənar müdaxilənin yolverilməzliyini konkret
konsepsiyada ifadə etmiş oldu. Həmin dövrdən bu yana bu şərtlərə əməl olunur.
O cümlədən, Latın Amerikası ölkələri üzərində ABŞ-ın hökmranlığı bu və ya digər
formada təmin edilir.
İndi isə mütəxəssislər «Monro doktrinası»nın öz təsirini itirdiyini vurğulayırlar.
Bunu təsdiqləyən faktlardan biri kimi Amerikanın dövlət katibi Con Kerrinin 2013cü ildə Amerika Dövlətləri Təşkilatının qərargahındakı çıxışı göstərilir. C.Kerri o
zaman qitə ölkələrini bərabərhüquqlu tərəfdaş olaraq qəbul etdiklərini bildirmişdi.
Bu fikirləri bəzi Çin ekspertləri «məcburi etiraf» kimi qiymətləndiriblər. Ola
bilər ki, bu, belədir. Ancaq Vaşinqtonun xarici siyasət kursunda ciddi dəyişikliklər
etdiyini də nəzərə almaq gərəkdir. Həmin aspektdə C.Kerri sadəcə olaraq yeni
reallıqları ifadə etmiş olur.
Bunların fonunda Pekinin Latın Amerikası ölkələri istiqamətində yeritdiyi
siyasətin düşünülmüş, hərtərəfli və strateji mahiyyətli olduğu fikrini irəli sürmək
olar. Çin prezidentinin həmin qitəyə son səfərində məşhur futbolçu Pelenin «ən
vacib qol növbəti vurulan qoldur» fikrinə siyasi məzmun verməsi bu mənada çox
düşündürücü təsir bağışlayır.
Pekin oyun qaydalarını dəyişir?
Rəsmi Pekinin bir-birinin ardınca təklif etdiyi layihələr hətta ən güclü
dövlətləri belə heyrətləndirir. Məsələn, Çinlə diplomatik münasibətləri olmayan
Nikaraquada belə «Nikaraqua kanalı» adlanan bir neçə milyard dollarlıq layihənin
reallaşdırılması nəzərdə tutulur. Argentina və Braziliyanın xarici ticarətində Pekin
önəmli yer tutur. Peru ilə əlaqədar nəhəng proqramlar həyata keçirilir. Maraqlıdır
ki, bütün bunlar Çinin üzdə hər hansı siyasi və geosiyasi maraq güdmədiyi fonda
baş verir.
Məsələnin bu tərəfi ilə bağlı Çin prezidenti obrazlı fikir söyləyib. O, Meksikada
mühacirlərlə görüşü zamanı deyib ki, «bir sıra harınlamış və tənbəl ölkələr əlini
Çinə uzadıb, onun siyasətini tənqid edirlər». Ancaq onlar anlamaq istəmirlər ki,
«Çin nə inqilab ixrac edir, nə kasıblıq və aclıq yaradır, nə də heç kimə başağrısı
vermir» (bax: Игорь Денисов. Китай против откормленных и скучающих /
«МГИМО Университет», 11.08.2014).
Bütün bunlar sözün həqiqi mənasında ABŞ-ın Latın Amerikası ölkələrində
nüfuzunun aşağı düşdüyünə dəlalət edir. Burada digər böyük dövlətlərin həmin
70

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

regiondakı fəaliyyətini nəzərə almaq gərəkdir. Qitənin Braziliya, Argentina, Peru və
başqa güclü dövlətləri də artıq Vaşinqtonun siyasi və iqtisadi iradəsi altında qalmaq
istəmirlər.
Çinin Latın Amerikasında öz mövqeyini möhkəmləndirməsi təkcə ABŞ-ı
narahat etmir. Avropa İttifaqı və Rusiya da bu cür gedişatdan narazıdırlar. Ancaq
onlar da müəyyən məqamlarda Pekinin hərəkətlərinə haqq qazandırırlar. Çünki
söhbət 200 ildən çoxdur ki, beynəlxalq münasibətlər sistemində yer almış və
«Amerika amerikalılar üçündür» tezisinə əsaslanan bütöv bir doktrinanın
çökməsindən gedir.
Bəs «Monro doktrinası»nı hansı yeni yanaşma əvəz edə bilər? Bəzi ekspertlər
obrazlı olaraq «Szinpin doktrinası»ndan danışırlar. Lakin rəsmi səviyyədə hələlik
heç bir yeni sistem mövcud deyil. Problemin çətinliyi bundadır ki, «Monro
doktrinası» aradan qalxarsa, onda bu, avtomatik olaraq ABŞ-ın yad siyasi sistemləri
qəbul etməsi anlamına gələr. Məsələn, Amerikanın siyasi sistemində Avropa və ya
Çinin siyasi sisteminin elementləri yer ala bilər. Vaşinqtonun buna razı olacağı
ağlabatan görünmür. Çünki bu halda dünya boyu təsiri olan demokratiya, insan
haqları, söz azadlığı və s. kimi dəyərlər özünün indiki yerini itirmiş olur. Bu isə
qlobal miqyasda Amerika dəyərlərinin iflası deməkdir. Çətin ki, rəsmi Vaşinqton
bu cür gedişatla barışsın.
Deyilənlərdən belə nəticə çıxarmaq olar ki, ABŞ beynəlxalq münasibətlər
sistemində yalnız bəzi yeniləşmələrə etiraz etməz. Mütəxəssislərin tez-tez «yeni
dünya nizamı formalaşır» fikrini irəli sürməsi hələlik daha çox nəzəri xarakter
daşıyır. Konkret olaraq hansı yeni sistemdən söhbət getdiyi məlum deyil.
Digər tərəfdən, rəsmi Pekin hansısa yeni doktrina hazırladığını inadla inkar edir.
Çin, ümumiyyətlə, bu cür yanaşmanı qəbul etmədiyini, heç bir siyasi və ideoloji
məqsəd güdmədən qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq modelinə üstünlük verdiyini deyir.
Doğrudan da, Latın Amerikası ölkələri Pekinin siyasi, geosiyasi və ideoloji tələb irəli
sürmədən əlaqələri inkişaf etdirmək niyyətində olduğunu qəbul edirlər. Misal olaraq
Çilidə qaragüruhçu qüvvələr hakimiyyətə gələn zaman Pekinin onlarla əməkdaşlığı
inkişaf etdirməsi göstərilir. Həmin dövrdə hətta SSRİ belə Pekinə həsəd aparıb.
Məntiqə görə, Çin Salvador Alyendeni devirən siyasi qüvvələrlə əməkdaşlıq etməməli
idi. Lakin reallıq tamamilə bunun əksini göstərdi. Çin siyasi-ideoloji fərq qoymadan
qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığa hazır olan istənilən dövlətlə əlaqələr qura bilər.
Bu, xarici siyasətdə «bizimkilər və başqaları» prinsipindən faktiki olaraq imtina
edilməsi deməkdir. Çin həmin üsulla dünyanın istənilən regionunun ölkələri ilə
71

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

əməkdaşlığını genişləndirə bilir. Bununla yanaşı, rəsmi Pekinin heç bir geosiyasi
məqsəd güdmədiyinə də inanmaq sadəlövhlük olardı. Doğrudur, Pekin daha çox
regional miqyaslı təşkilatlar yaratmağa üstünlük verir. Onların tərkibində diqtə
edən rolunu oynamamağa çalışır. Lakin BRICS-də bank formalaşdırmaq ideyası
göstərdi ki, Çin prinsipial məqamlarda öz marağını önə çəkməyə çalışır. Buna
görədir ki, Rusiya daim ondan ehtiyatlanır. Mərkəzi Asiyada Pekinin fəaliyyətinin
təhlili də Çinin geosiyasi maraqlarının mövcudluğundan xəbər verir.
Bütün bunlar göstərir ki, «Monro doktrinası çökür» demək riskli məsələdir.
Mümkündür ki, həmin doktrinanın zamanı ötüb. Ancaq onu daha mükəmməl
bir sistemlə əvəz etməyə hazır olmamaq daha qorxulu nəticələr verə bilər.
Böyük dövlətlər bu günə kimi bütövlükdə dünyanı deyil, özlərini düşünüblər.
Beynəlxalq münasibətlər sistemində ədalətə və demokratiyaya əsaslanan qaydalar
qəbul olunmayınca, bəşəriyyətdə xaos təhlükəsi qalacaqdır. Münaqişələrin
həllində müşahidə edilən tərəfkeşlik, bəzi dövlətlərin təcavüzkar hərəkətlərinə
göz yumulması həmin tezisin doğruluğunu göstərir. Yəni məsələ «anti-Monro»
mövqeyi tutmaqla məhdudlaşmır.
Newtimes.az
5 sentyabr 2014

2.6. Dünya gücləri və nüvə silahinin çağırışları
“Nüvə silahından hər gün istifadə olunur”
Ceyms Şlezinger
ABŞ-ın 12-ci müdafiə naziri

II dünya müharibəsindən dərhal sonra dünya gücləri arasında nüvə silahlanması
istiqamətində qlobal, amansız rəqabət başlamışdı. Nüvə silahı dünya liderliyi üçün
zəmanət hesab olunurdu deyə, bu ölkələr ən nüfuzlu alimləri və böyük həcmdə
resursları qeyd olunan sahənin inkişafına cəlb edirdilər. Çox güman ki, ilkin
mərhələlərdə qlobal güc hesab olunan ölkələr bu rəqabətin dəhşətli nəticələrini tam
dərk etmirdilər, amma bir müddət sonra atom silahının yayılmasının qarşısını almaq
çətinləşdiyi üçün aralarındakı rəqabət hiss olunmadan “əməkdaşlığa” çevrildi.
Nəhayət 1963-cü ildə nüvə silahının bir neçə sınağından sonra ABŞ, Sovet
İttifaqı və Britaniya “Nüvə silahının atmosferdə, kosmik fəzada və suyun altında
sınağının qadağan olunmasına dair” müqaviləni imzaladılar. Dünya gücləri bu
72

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

silah növünün daha da yayılmasının nüvə müharibəsi riskini artırması və böyük
fəlakətlərə sürükləyəcəyini anlayaraq, gələcək faciələrin qarşısını almaq məqsədi
ilə 1965-ci ildə Cenevrə tərksilah konfransında danışıqlara başladılar.i Konfrans öz
işini 1968-ci ildə “Nüvə silahının yayılmaması haqqında“ müqavilənin (NSYM)
tamamlanması ilə başa vurdu və müqavilə imzalanmaya açıq elan olundu.ii
1975-ci ildən başlayaraq müqavilənin əsas sütunlarını təşkil edən yayılmama,
nüvə enerjisindən sülh məqsədi ilə istifadə və tərksilah kimi şərtlərə riayət,
onların yerinə yetirilməsi və möhkəmlənməsini müəyyən etmək məqsədi ilə
bu günə kimi səkkiz konfrans keçirilmişdir. Sonuncu belə konfrans 2010-cu
ildə keçirilmiş (növbəti 2015-ci ildə nəzərdə tutulur) və əvvəlki illərdə olduğu
kimi burada da müqavilənin əsas şərtlərini əhatə edən məsələlərin müzakirəsi, o
cümlədən yayılmanın qarşısının alınması üçün təminatların möhkəmlənməsi,
nüvə materiallarının qorunması və təhlükəsizliyi, nüvə silahından azad zonalar və
institusional tədbirlər ətrafında diskussiyalar aparılmışdır.iii
Qanuni cəhətdən müqavilə nüvə silahının yayılmaması ilə bağlı beynəlxalq
birliyin faydalana biləcəyi əksər məsələləri əhatə etsə də, siyasi cəhətdən NSYM
dövlətləri nüvə silahına sahib olan və olmayanlara bölərək bərabərsizlik yaradır.
NSYM BMT Təhlükəsizlik Şurasının (TŞ) beş daimi üzvünə öz hərbi arsenallarında
qanuni olaraq nüvə silahına sahib olmaq hüququnu verməklə, onlara həmçinin TŞdəki yerlərini ömürlük möhkəmləndirmək kimi üstünlüklər də verir. Ona görə də
qanuni nüvə silahına sahib olan bu beş dövlət nüvə ambisiyasından doğan istənilən
çağırışa cavabdehlik daşıdıqlarını bildirirlər. Eyni zamanda bu cür vəziyyət əks
təsir yaradaraq digər ölkələri də nüvə silahına sahib olmağa həvəsləndirir. Qlobal
və regional liderliyə can atan ölkələr (o cümlədən NSYM-ə üzv ölkələr) müxtəlif
vasitələrdən istifadə edərək gizlicə nüvə silahına sahib olmağa çalışırlar. Misal
üçün, yalnız Koreya Xalq Demokratik Respublikası 2003-cü ildə NSYM-dən
çıxdığını bəyan etdiyi halda, Hindistan, İsrail və Pakistan kimi ölkələr gizlicə ona
sahib olaraq heç zaman müqaviləyə qoşulmamışlar. Hindistanın hazırkı Prezidenti
Pranab Mukerji NSYM-in dövlətləri nüvə silahına sahib olan və olmayanlara
böldüyü üçün müqaviləni yanlış, diskriminasiya edən adlandırmışdır.
Bəzi ölkələri nüvə silahına sahib olmağa təşviq edən digər səbəb isə nüfuz
məsələsi və güclülər liqasına daxil olmaq üçün onu vasitə hesab etmələridir. Bundan
başqa nüvə silahının həm regional dominantlıq, həm də suverenliyin qorunması
üçün alət hesab olunması bəzi dövlətlərin və “əl-Qaidə” kimi terror təşkilatlarının
nüvə silahına sahibolma istəklərini artırır. Bu isə öz növbəsində dünyada sülhə və
əmin-amanlığa ciddi təhlükə yaradır.
Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin keçmiş Baş direktoru Məhəmməd ƏlBaradeyə görə dünyada qısa vaxt kəsiyində nüvə silahını əldə etmək gücündə olan
73

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

20-30 ölkə vardır. Həmin potensiala malik İran İslam Respublikası da, məlumatlara
görə hələ 1970-ci illərdən öz nüvə proqramını “müstəqil” olaraq inkişaf
etdirməyə, beynəlxalq ictimaiyyət isə bu proqramın parametrlərini anlamağa
çalışır. 1970-ci illərin sonunda ölkədəki hakimiyyət dəyişikliyi səbəbindən İran
nüvə proqramını müvəqqəti dayandırsa da, 1980-ci illərin ortalarından yenidən
bərpa etdi. 1990-cı ildə öz nüvə yanacağı tsikli infrastrukturunu inkişaf etdirən
İran, artıq 2001-ci ildə Natanz şəhərində yerləşən uranın zənginləşdirilməsi
zavodunu tikməyə başlamışdı. 2002-ci ildə İranın məxfi nüvə proqramının üzə
çıxması beynəlxalq birliyin ona qarşı münasibətinin dəyişməsinə gətirib çıxardı.
2006-cı ildən 5+1 formatında (BMT Təhlükəsizlik Şurasının beş daimi üzvü
və Almaniya) İranla danışıqlara başlamış və BMT TŞ-də İranı nüvə silahını
əldə etmək istiqamətində hərəkətlərdən çəkindirmək üçün beş qətnamə qəbul
olunmuşdur. v vi İran rəhbərliyi isə bütün səviyyələrdə onlara qarşı irəli sürülmüş
ittihamları hər dəfə rədd etmiş və fəaliyyətlərinin sırf sülh məqsədi daşıdığını
bildirmişlər. Hətta İranın ali dini lideri Əli Xamneyi nüvə silahına sahibolmanı
böyük günah adlandırmışdır. O, ölkəsinin böyük nüvə dövlətləri ilə mübarizə
üçün ənənəvi gücə sahib olduğunu bildirərək, İran xalqının heç zaman atom
bombasına sahib olmağa cəhd göstərmədiyini və gələcəkdə də belə bir fikirdə
olmayacağını bildirmişdir.vii
İran tərəfinin söylədiyinin əksinə isə ABŞ kəşfiyyat orqanlarının 2013-cü ildə
Dünya üzrə Təhlükənin Qiymətləndirilməsi adlı hesabatında Qərbin məsələ ilə bağlı
baxışının fərqli olduğu ortaya çıxır. Hesabatda kəşfiyyat orqanları İranın nüvə silahını
inkişaf etdirib-etdirmədiklərinə əmin olmasalar da, onların dəyərləndirmələrinə
görə rəsmi Tehran uranın zənginləşdirilməsi, nüvə reaktorları və ballistik raketlər
kimi sahələrin inkişafına müvəffəq olmuşlar. Bu isə onu deməyə əsas verir ki, ölkə
nüvə başlığını daşıya biləcək ballistik raketlərin düzəldilməsi iqtidarındadır.viii
İsrail Dövlətinin nüvə proqramının atası hesab olunan David Berqmanın
müşahidələrinə əsasən isə təbiətdə iki cür atom enerjisi olmadığına görə, bu
enerjinin sülh məqsədi ilə istifadə səviyyəsinədək inkişaf etdirilməsi, nüvə silahını
əldə etmək imkanını verir.ix
2010-cu ilin sonundan başlayaraq bəzi ərəb ölkələrində hakimiyyət dəyişikliyinə
səbəb olan hadisələr İranın nüvə silahını əldə etmək istiqamətindəki istəyini daha
da artırmışdır. Ölkənin siyasi və hərbi elitası əmin olmuşdur ki, əgər polkovnik
Qəddafi Liviyanın nüvə proqramını dayandırmasa idi, hələ də sağ qalardı.
Son iyirmi ildə ABŞ İranı nüvə proqramını dayandırmağa və ya ən azından
nüvə enerjisindən yalnız sülh məqsədləri üçün istifadə etməyə inandırmağa çalışır.
Bundan əlavə Britaniya, Fransa və Almaniya 2006-cı ildən 5+1 formatına qoşularaq
İranla məsələni diplomatik yollarla həll etmək istəyirlər. İqtisadi sanksiyalarla
74

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

müşayiət olunan diplomatik cəhdlər İran iqtisadiyyatına güclü zərbə vursa da,
hakimiyyət hələ də bu həmlələrə davam gətirə bilmişdir. Beynəlxalq birliyin,
xüsusən də 5+1-in yanaşmasından daha fərqli bir yanaşmanı isə İsrail Dövləti
sərgiləyir. Məsələnin həllinin yalnız hərbi yolla olduğunu bildirən İsraillə buna
görə müttəfiqləri arasında narazılıqlar baş verir.
İran kimi digər dövlətlər də nüvə proqramını bir çox səbəblərə görə, o cümlədən
suverenliyi qorumaq istəyi, milli müqəddərat anlayışları, qlobal güclərlə mübarizə
və ya ənənəvi müdafiə məsələlərində pula qənaət kimi məsələlər üçün inkişaf
etdirmək istəyirlər. Digər tərəfdən isə İsveç, Cənubi Afrika və Belarus kimi ölkələr
nüvə silahından bir sıra səbəblərə görə - inkişaf etdirmə və saxlama xərclərinin çox
olması, sanksiyalarla üzləşmə və ya ölkədaxili narazılıqla əlaqədar – imtina ediblər.
Ona görə də nüvə silahının yayılıb-yayılmaması məsələsinin hər iki tərəfində
formalaşmış mövqelər mövcuddur.
Bəzi dünya liderləri “sıfır nüvə” dünyası haqqında ağız dolusu danışsalar da,
yaxın gələcəkdə ondan imtina etmək fikrində deyillər. Son 45 ildə bu maraqlar
münaqişəsi digər nüvə silahına sahib olmayan dövlətlərin, xüsusən də nəyə görə
sahib ola bilmərik sualını verənlərin ciddi narazılığına səbəb olmuşdur. Müxtəlif
aktorların suverenlik və təhlükəsizlik arzusu nüvə silahını çox cəlbedici etsə də, ən
yüksək səviyyədə siyasi anlaşma hələ də mümkünsüzdür.
BMT və digər nüfuzlu beynəlxalq təşkilatların məqsədlərindən biri də
dünyada sülh və təhlükəsizliyi qoruyub saxlamaq, kollektiv tədbirlərlə sülhə olan
təhlükələrin qarşısını almaq və aradan götürməkdirsə, nəyə görə onlar nüvə silahını
bu cür təhlükələrdən hesab etmir və onu tamamilə qadağan etmirlər? Bu sual isə
hələ də açıq olaraq qalır.
Ramid Namazov
i Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons.
ii U.S. Delegation to the 2010 Nuclear Nonproliferation Treaty Review Conference, http://www.
state.gov/documents/organization/141503.pdf.
iii NPT Review Conferences and Preparatory Committees http://www.un.org/disarmament/
WMD/Nuclear/NPT_Review_Conferences.shtml
iv IANS, “India seeks Japan’s support, call NPT ‘flawed,’” Whereincity News, http://www.
whereincity.com/news/3/15197.
v Robert D. Blackwill, Elliot Abrams, Robert M. Danin and Richard A. Falkenrath, “Iran: The
Nuclear Challenge,” Council on Foreign Relations Press, 2012.
vi UN Security Council resolutions on Iran, http://www.un.org/sc/committees/1737/.
vii Press TV, “Iran nuclear issue hyperbolized: Ex-IAEA chief,” http://www.presstv.ir/
detail/2013/03/07/292318/iran-nissue-overhyped-exiaea-chief/.

75

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

viii James Clapper, Worldwide Threat Assessment of the U.S. Intelligence Community, March 12, 2013.
ix Lawrence Scheinman, “The Nuclear Fuel Cycle: A Challenge for Non-Proliferation,”
Disarmament Diplomacy, Vol. 76¸ March-April 2004.

2.7. Beynəlxalq proseslərin müasir idarəetmə sistemi:
ənənələr və yeniliklər
XXI əsrin ilk on ilində dünyanın siyasi xəritəsində həqiqətən tektonik
dəyişikliklər baş vermişdir, lakin eyni zamanda, beynəlxalq münasibətlərin
idarəetmə sistemi də bir sıra əhəmiyyətli dəyişikliklərə məruz qalmışdır.
Ümumilikdə dünya əvvəllər olduğu kimi deklarativ, böhran vəziyyətlərində yüksək
effektivliyin tələblərinə heç cür cavab verməyən, müasir beynəlxalq sistemin güclü
üzvləri kimi zəif üzvlərinin də tənqidlərə həssaslığı olaraq qaldı.
Buna görə də ‘’soyuq müharibə’’nin bitməsindən sonra beynəlxalq münasibətlərin
bərpasının bu münasibətlərin idarəetmə sistemi sayəsində və ya ona zidd olaraq
deyil, tamamilə ondan müstəqil şəkildə baş verməsi, eyni zamanda, beynəlxalq
münasibətlərdə regional təşkilatların (Aİ, Cənub-Şərqi Asiya Ölkələri Assosiasiyası,
Ərəb ölkələri liqası və s.), qeyri-rəsmi birləşmələrin (‘’səkkizlik’’ kimi) və yüksək
səviyyəli işgüzar əlaqələrin (‘’qalstuksuz’’ görüşlər) nizamlayıcı rolunun artması,
həmçinin BMT-nin rolunun azalması meyli də heç də təsadüfi olmamışdır.
Beynəlxalq münasibətlərin əsas idarəetmə mərkəzi olaraq qalan BMT
səlahiyyətlərinin məhdudlaşması ilə getdikcə daha çox heç bir partiyası səs
çoxluğuna malik olmayan, effektiv və siyasi cəhətdən düzgün qərarlar qəbul etməsi
ehtimalına az, bu qərarları yerinə yetirməsi imkanına isə praktiki olaraq malik
olmayan parlamenti xatırladır. BMT-nin əsas problemi beynəlxalq münasibətlərə
təsir edəcək güclü qüvvələrin yoxluğu ilə yanaşı, bu qüvvələrin yaranması və
istifadə olunması səlahiyyətinə malik olmamasındadır.
Bir çox ixtisaslaşmış beynəlxalq təşkilatlar bu cür ikili vəziyyətdədir. Bir tərəfdən
ümumilikdə bu təşkilatlar uğurludurlar, hər biri öz sahəsində beynəlxalq həyatın
müəyyən sahələrində dövlətlərarası əlaqələrin təşkilində mühüm rol oynayır, digər
tərəfdən isə tez-tez dövlətlər üçün əhəmiyyətli qərarların qəbul edilməsi və onların
həyata keçirilməsinə nail olmaq imkanından məhrum olurlar. Bu isə, əlbəttə ki,
onların beynəlxalq həyatdakı effektivliyi üçün heç də əlverişli deyil.
Bir sıra beynəlxalq strukturlar, xüsusilə ATƏT çətin ki, özünü identifikasiya
böhranını keçə bilər.
76

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

ATƏT Avropa inkişafının əvvəlki mərhələsində özünün tarixi missiyasının
çox hissəsini yerinə yetirib. Prinsipcə geniş ərazini və keçmiş sovet məkanının
bir sıra yeni ölkələrini əhatə edən, qərarların qəbulu ilə məşğul olan, demokratik
dəyişiklik yoluna qədəm qoymuş ölkələrdə vətəndaş cəmiyyətinin formalaşması
və insan hüquqlarının təmin edilməsində beynəlxalq nəzarət rolunu icra edən
ATƏT bəzi funksiyaları digər çoxtərəfli mexanizmlərlə müqayisədə daha yaxşı
yerinə yetirmək iqtidarındadır. Qabaqlayıcı diplomatiya planında, münaqişələrin
nizamlanmasında və münaqişədən sonrakı vəziyyətin bərpasında ATƏT-in
potensialı tam tükənməyib.
Əslində, söhbət bu təşkilatlara idarəçiliklə yanaşı, direktiv xarakterli ciddi
funksiyaların, həmçinin öz səlahiyyətləri daxilində BMT Təhlükəsizlik Şurasının
qətnamələrinin yerinə yetirilməsi hüququnun verilməsindən getməli idi.
Elsevər Abdullayev
14 avqust 2014

2.8. Ukraynadan sonra: yeni alyansa ehtiyac varmı?
Son zamanlar Krım məsələsinə görə Qərblə Rusiya arasında gərginliyin
artması meydana çoxlu sayda aktual geosiyasi suallar çıxarıb. Ekspertlər Ukrayna
hadisələrinə qlobal geosiyasətin gələcəyi aspektində nəzər salırlar. O cümlədən,
Ukraynada proseslərin başa çatmasından sonra böyük geosiyasi güclərin
hansı addımları ata biləcəyi ilə əlaqədar proqnozlar verilir. Həmin kontekstdə
müstəqilliyini əldə etmiş keçmiş sovet respublikalarına da müəyyən rol ayırmağa
çalışırlar. Lakin daha dərindən və geniş miqyasda məsələyə diqqət yetirəndə
burada heç də bütün məqamların aydın olmadığı üzə çıxır.
ABŞ: «Asiyaya qayıdış» və birbaşa müdaxilədən imtina strategiyası
Amerika 2010-cu ildə «Asiyaya qayıdış» strategiyasını qəbul edəndə çoxları
bunun arxasında nələrin dayandığını sonuna qədər dərk etməyə bilərdi. İndi Yaxın
Şərq və Ukrayna hadisələri işığında bu dönüşün bir sıra mühüm məqamları aydın
görünür. Vaşinqton sadə siyasət yeritmir. Onun geosiyasi planlarında başqasına
mərhəmət və ya əvəzsiz yardım aspekti də yox dərəcəsindədir. Lakin planları dəqiq
hazırlanıb, konkret məqsədləri mövcuddur.
Bir sıra ekspertlər «Asiyaya qayıdış» strategiyasını geosiyasi balanslaşdırma
77

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

konsepsiyası çərçivəsində qiymətləndirirlər (bax: məs., Пэн Нянь.  Стратегия
«возвращения в Азию»: каковы реальные цели Америки? / «Центр военнополитических исследований», 05.02.2013). Bu zaman ABŞ-ın əsas məqsədinin
öz maraqlarına uyğun nisbətdə regional tarazlıq yaratmaqdan ibarət olduğu
vurğulanır. Konkret ifadə edilsə, bu, Vaşinqtonun hər bir ölkəyə özünün maraqları
çərçivəsində qiymət verməsi deməkdir. Onun geosiyasətdə yeri və rolu malik
olduğu təbii status, inkişaf səviyyəsi, potensialı aspektlərində deyil, Amerikanın
həmin dövrdəki məqsədləri müstəvisində müəyyənləşdirilir.
«Asiyaya qayıdış»da Çinin qarşısının alınması əsas hədəfdir. Lakin məsələ
bununla məhdudlaşmır. Pekinə yaxın ərazilərdə yerləşən ölkələr arasında geosiyasi
balans yaratmaq da bura daxildir. Paralel olaraq, Çinin geosiyasi gücü ilə həmin
dövlətlərin cəm halında geosiyasi imkanları arasında tarazlıq yaratmaq xətti
gözlənilir (bax: əvvəlki mənbəyə).
Görünür, Vaşinqtonun bu kursu kifayət qədər mürəkkəb tərkibə malikdir
və geosiyasi meydanda incə gedişlər etməyi nəzərdə tutur. Maraqlıdır ki, bəzi
analitiklər Ukrayna məsələsinə birbaşa və ya dolayısı ilə məhz bu aspektdə
yanaşırlar. Doğrudan da, bu halda indi Şərqi Avropa və postsovet məkanında
cərəyan edən geosiyasi proseslər kifayət qədər maraqlı məzmun kəsb edir (bax:
George Friedman. From Estonia to Azerbaijan: American Strategy After Ukraine /
«Stratfor», 25.03.2014).
Həmin yanaşma çərçivəsində Ukrayna məsələsində nəyə görə Vaşinqtonun
daha çox ehtiyatlı və təmkinli mövqe tutduğunu hiss etmək olur. B.Obama açıq
bildirir ki, ABŞ-ın Rusiya ilə müharibə etmək fikri yoxdur. Təbii ki, hərbi savaş
heç bir dövlətə sərf etmir. Bunun fonunda Amerika aktiv geosiyasi gedişlərini
edir. «Stratfor»un qurucusu C.Fridmanın yuxarıda qeyd etdiyimiz məqaləsi bu
kontekstdə xeyli düşündürücü məqamlarla zəngindir.
Əvvəlcə, vurğulayaq ki, ABŞ-ın Rusiya strategiyasının olmadığı haqqında bəzi
ekspertlərin irəli sürdüyü fikirlər elə də inandırıcı görünmür. Məsələn, 2003-2005ci illərdə Dövlət Departamentində işləmiş, hazırda «The National Interest»in
təsisçisinin müavini və Milli Maraqlar Mərkəzinin icraçı direktoru olan Pol Sonders
hesab edir ki, «Obama administrasiyasının Rusiya siyasəti bir çox mənalarda
Birləşmiş Ştatların özünə vurduğu zərbədir» (bax: Paul J.Saunders.  Obama’s
Missing Russia Strategy / «Nationalinterest.org», 08.08.2013).
Daha geniş miqyasda baxanda isə, məhz B.Obamanın komandasının Amerikanın
strateji maraqlarına uyğun olaraq Rusiya ilə praqmatik münasibətlər qurduğu
78

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

görünür. Çin faktorunu nəzərə alanda Vaşinqtona Moskva ilə hərbi toqquşma
heç sərf etmir. Ağ Evin əsas vəzifəsi Rusiyanın da daxil olduğu böyük geosiyasi
məkanda «süründürməçi xaos» yaratmaqla sürətlə irəliləyən ölkələri inkişaf
paradiqmasından yayındırmaqdır. Bunun fonunda Çinin geosiyasi aktivliyini,
bir aspekti qeyri-müəyyənlik olan mənzərə yaratmaqla aşağı salmaq məqsədinin
mövcudluğu hiss edilir. C.Fridmanın yuxarıda vurğuladığımız məqaləsində irəli
sürülən bəzi təkliflər bu kontekstdə maraq doğurur.
Yeni alyans arzusu: bu, kimə sərfəlidir?
«Stratfor»un qurucusu Vaşinqtona təklif edir ki, Ukraynadan sonra
Estoniyadan tutmuş Azərbaycana qədər geniş bir məkanda yeni alyans yaratsın
(bax: George Friedman. Göstərilən məqaləsinə). Burada əsas məqsəd Rusiyanın
sonrakı geosiyasi fəallığını azaltmaqdan ibarətdir. Əgər Moskva həmin ərazidə
yerləşən dövlətlərə qarşı hərbi güc tətbiq etmək istəsə, Amerika birbaşa buna
qarışmamalıdır. Əvəzində, Vaşinqton həmin ölkələrə müasir silahlar verməli,
onların özünümüdafiə imkanlarını artırmalıdır. Bəs bütün bunlar C.Fridmana
görə, Amerikanın nəyinə lazımdır?
Analitik hesab edir ki, Ağ Evin əsas geosiyasi vəzifəsi Yaxın Şərqə diqqətini
azaldıb, «Asiyaya üz çevirməkdən ibarətdir». Görünür, bu, yuxarıda bəhs
etdiyimiz «Asiyaya qayıdış» strategiyasına uyğundur. Eyni zamanda, həmin kurs
daxilində hansı addımlar atılmalı olduğunu anlamağa ip ucu verir. Burada bizi
düşündürən məqam Estoniyadan Azərbaycana qədər yaradılmalı olan alyansda
dövlətlərin silahlandırılıb Rusiyaya qarşı kökləndirilməsidir. Məsələn, Azərbaycan
hərbi yolla özünü Rusiyadan necə müdafiə edə bilər?
Realist olmaq lazımdır. Hər şeydən əvvəl, Azərbaycanın Rusiya ilə hərbi
toqquşmaya getməsinə heç bir ehtiyac yoxdur. Bakı ilə Moskvanı tarixi dostluq,
konkret iqtisadi və energetik əməkdaşlıq birləşdirir. İki ölkənin geosiyasi və strateji
maraqlarına uyğun olanı bütün sahələr üzrə faydalı əməkdaşlığı inkişaf etdirməkdir.
Nəyə görə, Azərbaycan hansısa anti-Rusiya alyansına üzv olmalıdır? Bunu doğru
hesab etmirik.
Bundan başqa, Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ probleminin ədalətli
həlli üçün indiyə qədər ABŞ başda olmaqla Qərb dövlətləri hansı addımları
atıblar? Konkret olaraq heç bir iş görülməyib və görüləcəyi də hiss edilmir. Elə
isə bu problem qeyri-müəyyən qala-qala Azərbaycan necə hansısa hərbi-geosiyasi
alyansa daxil ola bilər? Bu sualın cavabı bizə aydın deyil.
79

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Başqa bir amil Gürcüstan və Ermənistan məsələsi ilə bağlıdır. Sirr deyil ki,
Amerika Gürcüstana daha çox üstünlük verir. Ermənistana müxtəlif yardımlar
göstərir. İnsan haqları, söz azadlığı, milli azlıqlar, siyasi məhbus və s. kimi
məsələlərdə isə tənqid hədəfi Azərbaycan olur. Buna rəğmən, məhz Azərbaycanı
silahlandırıb Rusiyaya qarşı qoymaq niyyəti vardır (bax: George Friedman.
Göstərilən məqaləsinə).
Diqqət etsək görərik ki, Amerika, əsasən, müsəlman dövlətlərini riskə atır.
Bu siyasət prizmasından Azərbaycanı hansısa alyansa daxil etməyə İranın verə
biləcəyi reaksiyanı unutmaq olmaz. Bakı Tehranı qıcıqlandıra bilən istənilən
addımdan imtina etməlidir. İndiyə qədər Azərbaycan bu mövqedə olub. Belə çıxır
ki, C.Fridmanın arzuladığı alyans yaradılsa, İran-Azərbaycan münasibətlərində
qeyri-müəyyənlik meydana gələ bilər.
Nəhayət, ABŞ-ın özünü hərbi toqquşmalardan kənarda tutması xırda məsələ
deyil. Yaxın Şərq təcrübəsi göstərir ki, bu taktika Amerikanı müsəlmanların
gözündən salmamağa xidmət edir. Məsələn Livan təcrübəsini analiz edən
ekspertlər həmin kontekstdə maraqlı fikirlər söylərilər (bax: F. Stephen Larrabee,
Peter A. Wilson. NATO Needs a Southern Strategy / «The National Interest»,
27.01.2014).
Bütün bunlar Ukrayna məsələsinin qlobal geosiyasi mübarizə ilə sıx bağlı
olduğunu göstərir. Dünyanın güclü dövlətləri nüfuz uğrunda kəskin və amansız
mübarizə aparırlar. Görünür, onlar bunu bütün postsovet məkanına yaymaq
mərhələsinə başlayırlar. Kifayət qədər mürəkkəb vəziyyətdir. Belə situasiyalarda
müstəqilliyini əldə etmiş dövlətlərin hansı kursu seçməsi prinsipial əhəmiyyət
daşıyacaq. Lakin onu da unutmayaq ki, böyük dövlətlər təzyiq üsulundan istifadə
etməkdən vaz keçmirlər. Həmin səbəbdən mübaliğəsiz deməliyik ki, tarixi sınaq
məqamı gəlir.
Newtimes.az
7 aprel 2014

80

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

2.9. Növbəti iqtisadi böhran Çindən başlaya bilərmi?
2013-cü ilin birinci rübü üçün Çinin ÜDM-nun artımı 7,7% aşağı düşəndə
bütün dünyada həyəcan təbilləri çalınmağa başladı. Ekspertlərin rəyinə görə, bu hələ
başlanğıc ola bilər. Doğurdan da, Çin iqtisadiyyatının böhrana sürüklənməsinin
bir neçə səbəbi vardır.
ABŞ Çinin hazırda üzləşdiyi 3 ən böyük problemlə (daşınmaz əmlak
qiymətlərinin kəskin artması, kreditlərin nizamsız paylanılması, kölgə bankçılığın
idarəolunmaz sistemi) 5 il bundan əvvəl tarixə məlum olan ən böyük iqtisadi
böhran ərəfəsində üzləşmişdi. Bu problemlərin içində kölgə bankçılığı xüsusi
narahatlıq doğurur. Çin hakimiyyəti sürətlə inkişaf edən iqtisadi artım tempini
zəiflətməmək üçün kölgə iqtisadiyyatındakı bank sektorunun qarşısını almaq
üçün ciddi addımlar atmalıdır. Ekspertlərin qənaətinə görə, əks təqdirdə Amerika
ssenarisinin təkrarı ola bilər. Kommunist partiyasının hansı qərarı verməyindən
asılı olmayaraq, qərarın nəticələri bütün dünyaya təsir etmək qüdrətindədir.
Çin iqtisadiyyatının əsas maliyyə mənbəyi hələ ki, ənənəvi bank kreditləridir.
Lakin hazırkı vəziyyətdə maraqlı mənzərə yaranıb. Çin Xalq Respublikasında kölgə
bankçılıq sistemindəki kredit vermədə illik artım dinamikası 34% təşkil etdiyi
halda, bu artım adi banklarda cəmi 14% olub. Bu cür uyğunsuzluğun yaranmasına
Çinin kiçik və orta sahibkarlarının 42 milyondan ibarət nümayəndəsinin böyük
hissəsinin bank kredit götürmələrinə çıxışlarının olmamağı səbəb olub.
Çin rəsmiləri kredit aktivliyini məhdudlaşdırmaqla inflyasiyanın qarşısını
almağa çalışırlar. Hökumət kredit portfellərinin keyfiyyətinin azalmamasına qarşı
mübarizə aparmaq məqsədilə banklar üçün vəsaitlərin ayrılması normalarını
sərtləşdirir. Buna görə də, kiçik və orta sahibkarlar üçün kredit alma məsələsi
çətinləşmiş olur. 2010-cu ildən bəri bu sektorun tənzimlənməmiş kreditlərinin,
yatırımlarının və digər maliyyə vəsaitlərinin dəyəri ikiqat artaraq 5,86 trilyon ABŞ
dollarına çatmışdır. Bu da ÜDM-un 69%-nə bərabərdir.[i] Dünyanın ən böyük üç
kredit üzrə reytinq agentliklərindən biri olan «Moody” 2013-cü il hesabatında
«Kölgə bankçılıq sistematik risklər yaradır» – deyə Çini xəbərdarlıq etmişdir.[ii]
Kölgə bankçılığı dünyada geniş vüsət alıb. Lakin nəzərə almaq lazımdır ki,
müxtəlif dövlətlərin maliyyə bazarları öz inkişaflarının müxtəlif mərhələsindədirlər.
Hər bir dövlətdə qanunvericilik fərqləndiyi üçün oradakı boşluqlar da fərqli olur.
Çindəki kölgə bankçılığı 2000-ci illərdə olduğu kimi insanlara yuxarı faizlərlə
borc verən gizli kontorolar kimi deyil. Bu bazarın hazırkı əsas oyunçuları kifayət
qədər hüquqi statusa malik, əsas sektorun nümayəndələrinə kreditlər verən və
81

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

ölkənin maliyyə sisteminin əsas oyunçularına çevrilən trast və broker şirkətlərdir.
«Financial Times”-ın məlumatına görə bu qurumların aktivləri 1,1 trilyon
dollardan çoxdur.
ÇXR-kı vəziyyət get-gedə ABŞ-da baş verən hadisələri xatırlatmağa başlayıb.
Eynən ABŞ-da ipoteka böhranına qədər olduğu kimi, Çin yerli bankları şəxsi
balanslarını təmizləmək üçün  törəmə təşkilatlar yaratmırlar. Bunun yerinə onlar
müəyyən faizlərlə investor və borcalan arasında özlərinə məxsus tərzdə vasitəçilik
edərək, artıq mövcud olan trastlardan istifadə edirlər.
Çinin hökumət orqanları tərəfindən verilən sərt göstərişlərdən sonra banklar
kölgə kredit sektorunun əsas maliyyə mənbəyinə çevrildilər. Rəsmilər daha yaxşı
normalarla investorlar cəlb edərək Maliyyə Vəsaitlərinin İdarə edilməsi (Wealth
Management Products) kimi bütöv bir xətt yaratmağa nail oldular. WMP kölgə
fondlara yatırım etmə nəticəsində yaranan satış vasitəsidir. İnvestorlar üçün bu adi
əmanətlərdən daha sərfəlidir. WMP sahibkarlara illik 6% gəlir gətirir.
Ekspertləri ən çox WMP-nin şəffaf olmaması narahat edir. Alıcılar çox vaxt
pullarının nəyə yönəldiyini və yaranan riskləri dərk etmirlər. 50 Çin bankını araşdıran
«Financial Times” göstərdi ki, yalnız bir neçə potensial investora vəsaitlərin hara
yatırılacağını başa salmaq mümkün olub. WMP çərçivəsində vəsaitlərin cəlb edilməsi
və reinvestisiyası sxemi Milli bank sistemi üçün əlavə risklər yaradır.
Çin maliyyə sistemində artıq boşluqlar yaranmağa başlayıb. Amerika
ipotekasının uğursuz piramidası ilə Çin kölgə bankçılığı arasındakı paralellik xarici
investorlar üçün məlum olan məsələdir. Amerikalı maliyyəçi Corc Soros 20072008-ci illərdəki böhranın baş verdiyi ABŞ-dakı ipoteka bazarı ilə Çinin kölgə
bankçılığı arasında narahatedici oxşarlığın olduğunu bildirmişdir. C.Sorosa görə
ABŞ-da baş verən böhran təcrübəsini öyrənən Çinin bu bazar üzərində nəzarəti
əldə etmək üçün bir neçə ili daha var. Sorosun belə açıqlamaları isə narahatçılıq
üçün əsas olduğunu deməyə imkan verir. Ona görə yox ki, C.Soros Çin bazarını
diqqətlə izləyib və praqmatik proqnoz verib. Sadəcə bu maliyyə möhtəkirinin
dünyanın müxtəlif bölgələrində baş verən iqtisadi böhranlar zamanı oynadığı rol
acı təcrübəni unutmağa imkan vermir.
Müşahidələr göstərir ki, Soros hər dəfə birjada hansısa valyutanın məzənnəsinə
təsir etmək üçün əvvəlcə kütləvi informasiya vasitələri və analitik nəşrlər tərəfindən
informasiya hücumu təşkil edir. Məhz bu səbəbdən də Soros fondları bir çox məşhur
medya qurumlarını və nəşrlərini, beyin mərkəzlərini maliyyələşdirir. Sorosun hədəfə
aldığı ölkəyə ilk hücumu informasiya məkanında olur və dünya ictimaiyyətində
həmin ölkə haqqında özünə lazım olan təəssüratı yaratmağa yönəlir.
82

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Məlumdur ki, Sorosun fondları maliyyə bazarına süni müdaxilələrlə qısa
müddətli durğunluq yarada bilir və bu müddətdən istifadə edərək dərhal müxtəlif
əməliyyatlar apararaq milyonlarla dollar qazanc əldə edir. 1997-ci il Şərqi Asiya
iqtisadi böhranında, 1992-ci ildə Britaniyada valyuta böhranında, 1998-ci il Rusiya
iqtisadi böhranında Soros fondlarının əməyi var.
1992-ci ildə Sorosun funt sterlinqlə bağlı spekulyasiyada bir gündə 1 milyard
dollar qazanmasını yəqin ki, dünya hələ unutmayıb. Sorosun keçirdiyi maliyyə
əməliyyatları nəticəsində funt-sterlinqin dəyəri birdən-birə 12  % aşağı düşür ki,
bu da Sorosun bir gecədə 1,1 milyard dollardan çox gəlir qazanmasına səbəb olur.
İngiltərənin valyuta bazarı isə faktiki olaraq dağılmışdır. Buna görə də indi Sorosun
Çinin maliyyə bazarı ilə bağlı açıqlamaları hansısa yeni oyunun qurulmasına
hazırlıq getdiyini zənn etməyə əsas yaradır.
Pekin təhlükənin fərqindədir. Çinin bank əməliyyatlarının nizama salınması
üzrə Komissiyası bankların balanslarında görünməyən WMP-nin dövriyyəyə
buraxılmasına sərt nəzarət tətbiq etmək niyyətindədir. Bu da investisiya
obyektlərinə toxunmuş olacaqdır. Bunun nəticəsi olaraq da, onlar vəsaitlərin geri
qaytarılması qarantiyasını verməli və sərmayələr barədə həm rəsmiləri, həm də
müştəriləri məlumatlandırmalıdırlar.
Bu cür tədbirlər yetərli olmaya bilər. Çin sosial elmlər akademiyasının
ekspertlərinə görə, maliyyə bazarında tələbatı yumşaltmaqla kölgə kredit
əməliyyatları ilə mübarizəni sürətləndirmək lazımdır. Artan likvidlik riskini səbəb
kimi göstərən analitiklər hakimiyyətdən bank yatırımları üzərindəki nəzarəti
azaltmağa və borc bazarını liberallaşdırmağa çağırırlar. İnflyasiya qarşı mübarizə
aparmaq üçün iqtisadiyyatın kreditləşdirilməsinə tam nəzarəti ələ almaqla Çin
rəsmiləri liberal islahatları daha da uzun müddətə təxirə salmış olacaqlar. 2012-ci
ildə Çinin iqtisadi artım üzrə göstəricisi 13 il ərzində ən pis rəqəmə düşdüyünə
görə iqtisadiyyatın stimullaşdırılması üçün kölgə bankçılığından istifadə etmək
həddindən artıq cəlbedici görsənir. Çin hakim dairələri əjdahanı öldürmək əvəzinə
onu cilovlamağa cəhd etmələri müşahidə olunur. Amerika nümunəsi sübut edir ki,
əjdahadan vaxtında atlanmağın zamanını bilməkdən əlavə bunu etmək üçün siyasi
iradəyə də malik olmaq lazımdır.
Çin dilində «böhran” – veiji – sözü həm «təhlükə”, həm də «imkan” mənasını
verir. Çin üçün bu keçid dövrü əziyyətli ola bilər, lakin daha yaxşı gələcək üçün bir
çox dəyişiklərin öhdəsindən gəlməlidir.
Ramil Tağıyev
18 iyun 2014
83

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

[i] Dexter Roberts – “China’s Next Crisis Lurks in Shadow Banking”http://www.businessweek.
com/articles/2013-05-16/chinas-next-crisis-lurks-in-shadow-banking
[ii] Moody’s: China’s shadow banking continues to weigh on the banks’ credit profiles  -http://
www.moodys.com/research/Moodys-Chinas-shadow-banking-continues-to-weigh-on-the-banks-PR_273026

2.10. Dünya təhlükə qarşısında:
ABŞ-ın «qırmızı xətti» haradan keçir?
Qərb analitikləri və ekspertləri qlobal geosiyasətdə vəziyyətin bütövlükdə
mürəkkəb və riskli olduğunu etiraf edirlər. Bunun səbəbi kimi Amerikanın uzun
müddətdir ki, həyata keçirdiyi xarici siyasətin məzmununa işarə verirlər. Vaşinqton
öz maraqlarını təmin etmək üçün dünyanın istənilən regionuna müdaxilə edə
bilir. Onun İraqda, Əfqanıstanda, indi də Ukraynada atdığı addımlar bunun əyani
sübutudur. N.Çomski və F.Zəkəriyyənin mövqeyinə görə, artıq Amerika hər
bir dövlətin daxilində belə öz maraqlarını təmin etməyə cəhd göstərir. Olduqca
təhlükəli olan bu tendensiya dünyanı haraya aparır?
Etnik və dini parçalanma: Vaşinqtonun müsəlmanlara «hədiyyəsi»
Dünyanın «geosiyasi ritmi» pozulubmu? İndi Qərb ekspertləri üçün aktual
olan suallardan biri bundan ibarətdir. Onlar Amerikanın ambisiyalarını izah
etməyə çalışırlar. Belə görünür ki, hazırda bəşəriyyəti narahat edən proseslərin
kökündə məhz Vaşinqtonun uzun illər ustalıqla həyata keçirdiyi siyasi kurs durur.
Bu aspektdə hazırda Amerikanın ekspert və analitiklər dairəsində söz sahibi
olan N.Çomski və F.Zəkəriyyənin fikirlərinə müraciət etmək faydalı olardı.
F.Zəkəriyyə Suriya məsələsi nümunəsində ABŞ-ın xarici siyasətinin çox mühüm
bir cəhətinə diqqət çəkir (bax: Fareed Zakaria.  Obama caves to conventional
wisdom on Syria / «The Washington Post», 10.07.2014). Vaşinqtonun Yaxın Şərq
siyasətinin uzun illərdir ki, müşahidə edilən bəzi xüsusiyyətləri hazırda Suriyada
baş verənlərin məzmununa birbaşa təsir göstərir.
Həmin kontekstdə ABŞ Konqresinin Suriya müxalifətinə 500 milyon dollarlıq
maliyyə dəstəyi ayırması «alovun üzərinə yanacaq tökməyə» bənzəyir. F.Zəkəriyyə
ötən əsrin 60-70-ci illərindən başlayaraq, Suriyada siyasi mühitin formalaşmasına
diqqət çəkir.
Maraqlıdır ki, hələ o dövrdə ölkədə siyasi proseslərə silahlı yolla təsir etmək
yolunu seçmiş radikal qruplar fəaliyyət göstərirdilər. Bu savaş nəticəsində Suriyada
dini məzhəb ayrı-seçkiliyinə görə minlərlə insan qətlə yetirilib. Buna görə Hafiz
84

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Əsəd və ona müxalif olan sünni qruplar (ilk növbədə «Müsəlman qardaşları»)
eyni dərəcədə məsuldurlar.
1970-1980-ci illərdə sünni üsyanları ara verməyib. Bu müddətdə yüzlərlə
insan məzhəb mənsubluğuna görə qətlə yetirilib. Onların ən dəhşətlisi 1982-ci
ildə Hama şəhərində H.Əsəd qüvvələrinin 10-20 min dinc insanı qətlə yetirməsi
hesab olunur. F.Zəkəriyyə qeyd edir ki, «Suriya müstəqilliyini əldə edəndən qeyristabil olub. 1946-cı ildən başlayaraq, H.Əsəd dünyasını dəyişənə qədər 10 üsyan
baş verib’’ (bax: əvvəlki mənbəyə). 1970-ci ildə ölkə artıq dini-məzhəb amilinə
görə bir neçə düşərgəyə parçalanmışdı. Onları Səudiyyə Ərəbistanı, İran və İraq
maliyyələşdirirdilər.
Nəhayət, bütün bu ziddiyyətlər 2011-ci ildə partlayışla nəticələndi. İndi
Suriyada 1500 müxalif qruplaşma mövcuddur (bax: əvvəlki mənbəyə). Onların
hamısı radikal siyasi mövqedə olmaqla, siyasi məqsədə silahlı yolla çatmaq yolunu
seçiblər. Ən pisi odur ki, həmin qruplara dini mühitdən kənar təsir minimum
səviyyəsindədir. Bu aspektdə F.Zəkəriyyə Türkiyənin Suriyada yumşaq siyasi
müxalifət yaratmaq cəhdlərinin baş tutmayacağına diqqət çəkir. Bunun fonunda
Suriyadakı vəziyyət olduqca riskli görünür.
Belə isə Amerika kimə pul ayırır? Əsas məsələ bundadır. Əgər Suriya müxalifəti
əsasən silahlı qruplardan ibarətdirsə, onda Vaşinqton onlardan hansılarısa
gücləndirir. Bu isə öz növbəsində həm iqtidara qarşı kəskinliyi artırır, həm də
müxalifətin özünü qeyri-sivil formada parçalayır. Bütün bunların arxasında ABŞ-ın
Yaxın Şərqdə ixtilafları məzhəb müstəvisində kəskinləşdirmək niyyəti durmurmu?
Bəs məqsəd nədən ibarətdir?
Bu suala digər tanınmış amerikalı filosof, linqvist və siyasətşünas N.Çomskinin
fikirlərində cavab tapmaq olar (bax: Noam Chomsky: America Is the World
Leader at Committing ‘Supreme International Crimes’ / «AlterNet», 07.07.2014
və Chomsky: US Leaders’ Panic Over Crimea Is About Fear of Losing Global
Dominance / «AlterNet», 03.05.2014). O, məsələni Amerikanın dünya liderliyi
ambisiyalarının yaratdığı faciələr müstəvisində qoyur. N.Çomski hesab edir ki, ABŞ
«dəhşətli beynəlxalq cinayətlər» üzrə liderdir və bunlar onun çəkdiyi «qırmızı
xətlərə» təhlükə yarandıqda, baş verir.
Yeni dünya nizamı, yaxud keçmişə qayıdış?
Burada filosof konkret misallar gətirir. Bunlardan İraq və Ukraynanı göstərmək
kifayətdir. Hər iki hadisə «Vaşinqton öz milli maraqlarını başqa dövlətlərin
sərhədindən başlayır» tezisindən qaynaqlanır. Amerikanın XX əsr boyu tətbiq
85

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

etdiyi qaydaya görə, onun maraqları regional lider iddiasında olan istənilən dövlətin
sərhədindən başlayır. Bu səbəbdən haradasa hər hansı dövlət baş qaldırarkən,
dərhal vurulurdu. İraqa təcavüzün kökündə bu iddia dayanırdı.
Nəticədə, ABŞ İraqı dini və etnik əlamətə görə parçaladı. Jurnalist A.B.Atvan
və İraq üzrə mütəxəssis R.Carrar əmindirlər ki, ölkədə ixtilaflar və ayrı-seçkilik
amerikan əsgəri daxil olduqdan sonra başladı. Həmin dövrə qədər İraqda dini
məzhəbçiliyə görə idarəetmə olmamışdı. R.Carrar vurğulayır ki, Vaşinqtonun
yaratdığı Dini Ali Şura bu prosesin əsasını qoydu (bax: Noam Chomsky: America
Is the World Leader at Committing ‘Supreme International Crimes’ / «AlterNet»,
07.07.2014).
Göründüyü kimi, Vaşinqton özünün müəyyən etdiyi «qırmızı xəttin»
saxlanması üçün çox amansız və güzəştsiz addımlar atır. O cümlədən, İraqda sünni,
şiə və kürd amilləri üzrə siyasi qüvvələr yaratmaq da onun planlarına daxildir. İndi
isə guya İraqın parçalanmaması üçün oraya hərbçilər göndərir. Ölkədə radikal
qruplaşmalar at oynadır. Terror minlərlə insanın həyatına son qoyur. İraq dövlət
kimi artıq üç hissəyə bölünüb. Bütün bunlardan sonra ABŞ hansı bütövlüyü təmin
edə bilər? Ümumiyyətlə, onun belə bir istəyi varmı? Çox şübhəlidir.
Krım hadisəsinə olan reaksiya da eyni məzmun kəsb edir. N.Çomski vurğulayır
ki, Ukraynadakı proseslərin kökündə Amerikanın «qırmızı xətti» Rusiyanın
sərhədində görməsi durur. Barak Obama bu yaxınlarda etdiyi çıxışlarının birində
Rusiyanı regional lider kimi təqdim etmişdi. Bu, elə məhz Amerikanın maraqlarının
Rusiyanın sərhədindən başladığına işarə imiş. Bu səbəbdən də Vaşinqton Krımın
zəbt edilməsini özünün maraqlarına zərbə olaraq qəbul etdi (bax: Chomsky:
US Leaders’ Panic Over Crimea Is About Fear of Losing Global Dominance  /
«AlterNet», 03.05.2014).
Moskva isə müqavimət göstərdi. Hətta maraqlarını daha da geniş məkanda
təmin etmək niyyətini ortaya qoydu. Bununla, N.Çomskinin təbirincə desək,
«amerikanların təlaşı» başladı. Onlar dünya hegemonluğunu itirməkdən
qorxurlar. Hazırda bu amilə görə Ukraynada hərbi əməliyyatlar davam edir. Onun
başqa ərazilərə sıçramayacağına təminat yoxdur. Çünki ABŞ indi hər bir dövlətin
sərhədini özünün «qırmızı xətti» kimi görür. Bütün bunlar geosiyasi kontekstdə
maraqlı təsəvvürlər yaradır.
Hər şeydən əvvəl, ABŞ-ın geosiyasi hegemonluq iddialarının aradan qalxmadığı
aydın olur. Vaşinqton indi sadəcə başqa tərzdə davranır. Müsəlman ölkələrində
dini və etnik ixtilafları dərinləşdirmək onun planlarında xüsusi yer tutur. Bu üsulla
ümumilikdə İslam dünyasına uzun müddət davam edən intriqalar, savaşlar və
86

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

çəkişmələr salmaq olar. Etiraf etmək lazımdır ki, bu, çox təhlükəli bir gedişatdır.
Digər tərəfdən, Amerika dünyanın sürətlə inkişaf edən ölkələrinə qarşı
ciddi tədbirlər görür. Onların ərazilərində ixtilafların, Rusiya, Türkiyə, Çin kimi
dövlətlərdə müxtəlif pozucu ssenarilərin meydana gələ biləcəyini istisna etmək
mümkün deyil. Belə bir şəraitdə beynəlxalq hüquqdan danışmaq da olduqca çətin
olur.
Bunlarla yanaşı, müxtəlif regionlardakı münaqişələrin həlli də qeyri-müəyyən
şərtlər daxilində olmuş olur. Burada Amerikanın «qırmızı xətti»nin haradan
keçdiyini bilmək lazım gəlir. Eyni zamanda, regionda söz sahibi olmaq iddiasında
olan ölkələrin ABŞ-la savaşını da nəzərə almaq lazım gəlir. Həmin kontekstdə də
kimin hansı məqsədi güddüyü tam aydın deyil.
Bütün bunlardan belə nəticə çıxır ki, qlobal miqyasda müşahidə edilən geosiyasi
xaosun mənbəyi hansısa terrorçu qruplar deyil, onları yetişdirən böyük geosiyasi
güclərdir. Radikal qruplaşmalar yalnız onlara verilən əmrləri yerinə yetirirlər.
Müəyyən mənada onlar «böyük qüvvələrin maşalarıdır». Belə olan halda ədalətin
harada olduğunu aydınlaşdırmaq da çətindir. Mürəkkəb vəziyyətdə düzgün xarici
siyasətin yeridilməsi məsələsi də son dərəcə mürəkkəbləşir. Bəşəriyyət böyük
haqsızlıq və süni iddialardan artıq bezib.
Leyla Məmmədəliyeva
17 iyul 2014

2.11. ABŞ xarici siyasətinin iki cəhəti:
ikili standart və ədalətsizlik
Dünya siyasəti sürətlə dəyişir. Artıq yalanı doğru kimi qələmə vermək işi
çətinləşir. Bəşəriyyət sanki aldanmaqdan bezib. ABŞ prezidenti Barak Obamanın
yeni doktrina adı altında Vest-Pointdə etdiyi çıxışa münasibət bu səbəbdən
birmənalı deyil. Ekspertlər Vaşinqtonun atdığı konkret addımlarla təntənəli
nitqlərdə deyilən fikirlər arasında fərqləri aydın göstərirlər. Bir çox ölkələrə
qarşı aparılan piar kampaniyaları, onların daxili işlərinə qarışmaq kimi cəhdlər
dünya ictimaiyyəti tərəfindən qəbul edilmir. Bütün bunların fonunda Obama
administrasiyanın həyata keçirdiyi xarici siyasət kursunun təhlili maraqlı görünür.
ABŞ prezidenti B.Obamanın Vest-Pointdə hərbi akademiyada ölkənin xarici
siyasətinin əsas prioritetləri haqqındakı çıxışına reaksiya birmənalı olmadı.
Mütəxəssislər sırasında dövlət başçısının fikirlərinə tənqidi yanaşanlar çoxdur.
87

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Onlar prezidentin söylədikləri ilə rəsmi Vaşinqtonun həyata keçirdiyi siyasət
arasında uyğunsuzluq olduğunu deyirlər.
Hətta Ağ Evin ekspertləri B.Obama komandasının xarici siyasətini qısaca belə
qiymətləndiriblər: “Bəsdir, boş şeylərlə məşğul oldunuz” (bax: Karl Rove. Obama’s
Foreign Policy Fails His Own Test  / «The Wall Street Journal», 11.06.2014).
Bu tezisin əsassız yaranmadığını demək olar. B.Obamanın özü Asiya ölkələrinə
səfəri zamanı təyyarədə jurnalistlərdən xahiş edib ki, həmin fikri alqışlasınlar. Yəni
dövlətin rəhbəri açıq etiraf edir ki, xarici siyasətdə «boş şeylərlə məşğul olur».
Mütəxəssislər isə konkret faktlarla Amerikanın xarici siyasətinin ciddi
problemlərlə qarşılaşdığını təsdiq edirlər. Məsələn, 2011-ci ildə B.Obama Bəşər
Əsədin hakimiyyətdən getməli olduğunda israr edirdi. Lakin o, Suriya müxalifətinə
yardıma risk etmədi. İndi B.Əsəd yenidən dövlət başçısı seçildi. B.Obama isə hələ
də Suriya məsələsində konkret mövqe nümayiş etdirə bilmir. Başqa arqumentlər
kimi Misir, İraq, İran və Əfqanıstan göstərilir. «İraq və Şam İslam Dövləti» (İŞİD)
terrorçularının Mosul və Tikriti də məhz Obamanın yanlış İraq siyasəti nəticəsində
zəbt etdikləri yazılır (bax: əvvəlki mənbəyə).
B.Obamanın xarici siyasətinin «dişsizliyi» Rusiya və Çin istiqamətində atılan
addımlarda da özünü göstərir. Rəsmi Vaşinqtonun Ukrayna məsələsində qərəzli
davranması haqqında ekspert rəyləri vardır. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, Amerika
inkişaf etməkdə olan ölkələrlə Avropanın arasını vurmaqla məşğul olur.
Ukrayna böhranı ilə Brüssel dollar məkanına qaytarılır. Bir sözlə, ABŞ öz
maraqları naminə dünyanın geniş bir məkanında növbəti dəfə ixtilaflar yaradıb
(bax:  Global systemic crisis-escalation in the US reaction for survival: trigger
a cold war to make it easier to annex Europe  / «Global Europe Anticipation
Bulletin», №83, 16.03.2014). Belə çıxır ki, Vaşinqton Aİ-Rusiya qarşıdurmasının
müəyyən müddətə davam etməsində maraqlıdır.
Elə isə Amerikanın xarici siyasətdə hansı meyarlara əməl etdiyi haqqında sual
meydana çıxır. Digər məlum faktları da nəzərə alanda B.Obamanın Vest-Pointdəki
çıxışının sadəcə görüntü olduğu qənaətinə gələ bilərik. Konkret desək, orada
prezident yeni tezisləri baş aldatmaq, yenilikçi kimi görünmək xatirinə deyib.
Reallıqda isə ABŞ-ın xarici siyasəti köhnə mərəzlərdən qurtulmayıb.
Bunların fonunda son zamanlar Amerikada keçirilmiş bir sıra sorğunun
nəticələri maraq doğurur. ABŞ-ın «FOX» telekanalının apardığı araşdırmalara
görə, rəyi soruşulanların 56 faizi hazırkı xarici siyasi kursu bəyənmir.
Respondentlərin 55 faizi isə B.Obama dönəmində Amerikanın zəiflədiyinə inanır.
Sorğuda iştirak edənlərin 68 faizi B.Obama administrasiyasının B.Klintonun
88

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

komandasına nisbətən zəif olduğunu deyib. Onu vurğulayaq ki, «FOX» telefonla
təsadüfi nömrələri yığmaqla araşdırma aparıb. Yəni onun obyektivlik dərəcəsi
yüksəkdir (bax:»Талибан» ослабил Обаму / «Gazeta.ru», 05.06.2014).
Bundan sonra «Gallup» İnstitutu sosioloji araşdırma aparıb. Rəyi
soruşulanların 52 faizi B.Obamanın xarici siyasətdə fəaliyyətini bəyənmədiyini
ifadə edib. Respondentlərin 55 faizi əmindir ki, B.Obama Amerikanı zəiflədib. Bu
göstəricilər əvvəllər keçirilən sorğuların nəticələrindən aşağıdır. ABŞ prezidentinə
inam azalıb, onu qətiyyətli siyasətçi kimi qəbul etmirlər (bax: Jeffrey M.
Jones. Americans’ Ratings of President Obama’s Image at New Lows / www.gallup.
com, 12.06.2014).
Şübhə yoxdur ki, bunlar təsadüfi rəqəmlər deyil. B.Obamanın illərdir
apardığı xarici siyasətə ABŞ vətəndaşlarının verdiyi qiymətdir. Burada diqqəti
çəkən məqamlardan biri ondan ibarətdir ki, ekspertlərin qiymətləndirməsi
ilə vətəndaşların rəyi bir-birinə uyğundur. Dünyanın müxtəlif regionlarında
Vaşinqtonun davranışlarının təhlili göstərir ki, yuxarıda ifadə edilən fikirlər reallığı
əks etdirir.
Bu sırada Amerikanın müxtəlif ölkələrin daxili işlərinə qarışması diqqəti
cəlb edir. Üstəlik, bu addıma qarşı müqavimət göstərənlərə qarşı təzyiqlər edilir.
Düşündürücüdür ki, bu cür çirkin siyasi aksiyalara paralel olaraq «qara piar»
kampaniyası aparılır.
Bütövlükdə götürdükdə Vaşinqtonun ikili yanaşmaya və ədalətsizliyə dayanan
siyasət yeritdiyi haqqında mütəxəssislər həmişə deyiblər. Hətta Amerikanın
tanınmış təhlilçiləri və politoloqları belə Amerikanın bir çox məsələlərdə qeyrimüəyyən mövqe tutduğunu, real vəziyyətə uyğun hərəkət edə bilmədiyini ifadə
edən fikirlər söyləyiblər. Onların sırasında Vaşinqtonun Cənub Qafqazdakı
münaqişələrin həllinə ikili standartla yanaşmasını göstərə bilərik.
Uzun illərdir ki, Amerika işğalçı Ermənistanı müdafiə edir, ona maliyyə yardımı
göstərir. Konkret məsələlər üzrə siyasi lobbiçiliyini əsirgəmir. Bu ölkədə baş verən
korrupsiya, özbaşınalıq, insan haqlarının kütləvi pozulması, azərbaycanlıların
tamamilə deportasiya olunması halları haqqında Vaşinqton inadla susur.
Rəsmi Bakıya gəldikdə isə, onun müstəqil siyasət yeritməsi okeanın o tayında
kimlərisə razı salmır.
Onu da demək lazımdır ki, ümumiyyətlə, müsəlman dövlətlərə qarşı ABŞın ikili standart siyasəti yeritdiyi özünü açıq-aydın göstərir. İraq dərhal vuruldu,
Suriya sonu görünməyən böhrana düşüb, Əfqanıstanda illərdir ki, qan su yerinə
axır, İraqı yenidən qarışdırırlar, İrana qarşı hansı planlar hazırlandığı sonra məlum
89

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

olacaq, Türkiyənin sürətli inkişafını dayandırmaq üçün dəridən-qabıqdan çıxırlar.
Bütün bunların fonunda xarici siyasətin hansı yeni doktrinasından danışmaq olar?
Burada doktrina deyil, boş söz yığını vardır. Bunu rəsmi Vaşinqton da bilir. Artıq
dünya da ayılıb. İnsanlar anlayırlar ki, müxtəlif gəlişigözəl sözlərlə real siyasət arasında
ciddi fərqlər vardır. Bəşəriyyət aldanmaqdan bezib. Bu səbəbdən də Vest-Pointdəki
çıxış «ura» sədaları ilə qarşılanmadı. Müşahidələr göstərir ki, onun real geosiyasi
proseslərə elə də təsiri yoxdur. Hadisələr əvvəlki axarı ilə davam edir. Qərb öz ikili
standartlarına sadiqdir. Digər böyük dövlətlər də maraqlarını qorumaq üçün hər cür
addım atırlar. Amerikanın səsi əvvəlki kimi gur deyil. Onun təsir gücü xeyli azalıb.
Newtimes.az
19 iyun 2014

2.12 İqtisadi sanksiyalar və onların fəsadları
“Nə ki məni öldürmür, daha da güclü edir.”
Fridrix Nitşe
Beynəlxalq sənədlərin arasında Millətlər Liqasının Nizamnaməsi demək olar
ki, ilk sənəddir ki, orada bu və ya digər ölkəyə münasibətdə ticari və maliyyə
əlaqələrin kəsilməsi vasitəsi ilə təxirəsalınmaz iqtisadi sanksiyalardan danışılır.
Baxmayaraq ki, Nizamnamə yalnız onun 12, 13 və 15-ci maddələrdəki öhdəliklərin
yerinə müharibəyə əl atan üzv ölkələrə qarşı tətbiq oluna bilərdi, onilliklər sonra
sanksiyaların əhatə dairəsi və məqsədi tamamilə dəyişdi. Bu gün əgər iqtisadi
sanksiyaların tətbiq olunmalı ölkələri müəyyən kateqoriyalarda qruplaşdırsaq, o
zaman ən azı dörd kateqoriyaya görə bunu edə bilərik:
• Münaqişələri təşviq edən, onları alovlandıran və orada iştirak edən ölkələr;
• Terrorizmi dəstəkləyən və maliyyələşdirən ölkələr;
• Nüvə silahının yayılmamasına dair müqaviləyə tabe olmayan ölkələr;
• İnsan hüquq və azadlıqlarını boğan, demokratikləşmə proseslərini əngəlləyən
ölkələr;
Son 25 ildə dünyadakı sanksiyaların böyük hissəsini ABŞ və ya ABŞ-ın təşəbbüsü
ilə BMT tərəfindən müəyyən hədəf ölkələrə qarşı qəbul olunmuş sanksiyalar təşkil
edir. Son illərin sanksiyaları göstərir ki, onlar üzrə razılaşma və qəbul olunma
yalnız BMT Təhlükəsizlik Şurası (TŞ) daimi üzvlərinin intensiv əməkdaşlığı və ya
maraqlarının üst-üstə düşməsi sayəsində mümkün ola bilir. Liviya, Suriya, İran və
ya Şimali Koreya ilə bağlı sanksiyalarda BMT TŞ-nin bəzi daimi üzvləri öz veto
90

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

hüquqlarından həm sanksiyanın təşəbbüskarı, həm də hədəf ölkə ilə “bazarlıq”
etmək üçün xarici siyasət aləti kimi istifadə edirlər.
İqtisadi sanksiyaların ümumi məqsədi həm hədəf ölkəni öz davranışını
dəyişməyə inandırmaq, onu zəiflətmək və ya cəzalandırmaq, həm də digər ölkələri
gələcəkdə bu cür əməllərdən çəkindirmək məqsədi daşıyır.
Birinci dünya müharibəsindən 2000-ci illərin əvvəllərinə kimi tətbiq olunan 174
iqtisadi sanksiyanın analizi onu göstərib ki, həmin sanksiyaların ən azı 34%-i qismən
uğurlu nəticələr vermişdir. Bu sanksiyaların ən arzuolunmaz tərəfi isə onların sadə
insanlara vurduğu ziyandır. Buna görə də iqtisadi sanksiyaların nəticələri həmişə
siyasətçilər arasında və akademik dairələrdə müzakirələrə səbəb olmuşdur. Onlar
sanksiyaların effektliyinin artırılması və eyni zamanda sadə vətəndaşlara vurulan
ziyanın azaldılması istiqamətində daim düşünürlər. Sanksiyaların əsas məqsədi
ölkə rəhbərliyinin yürütdüyü siyasətə təsir etmək olsa da, bəzi hallarda bu sadə
vətəndaşları hakimiyyətin ətrafında sıx birləşməyə vadar edir.
İqtisadi sanksiyaların tərəfdarları 1994-cü ildə irqi ayrı-seçkilik üzərində
qələbə qazanan Cənubi Afrika misalını çəkirlər. BMT-nin 1997-98-ci illərdə İraq
üzrə koordinatoru olmuş Denis Halliday kimi əleyhdarları isə iqtisadi sanksiyaları
müharibənin bir növü hesab edirlər. Hallidaye görə birinci Körfəz müharibəsi
zamanı aclıq və tibbi təchizatın azlığı ucbatından hər ay 5-6 min iraqlı tələf olurdu.
Hər iki tərəfin arqumentləri inandırıcı olsa da, burada real nəticə həm də ölkədəki
hakimiyyətdən asılıdır.
Sirr deyil ki, iqtisadi sanksiyaların təsirini azaltmaq məqsədi ilə BMT-in İraqda
tətbiq etdiyi “neft əvəzinə ərzaq” proqramı o vaxtkı İraq hakimiyyətinə neft gəlirləri
və ödənişlər nəticəsində öz gücünü artırmaq imkanı verdi. Həmçinin, bu proqram
BMT rəsmiləri və xarici vətəndaşlar tərəfindən bir sıra sui-istifadə və qanunsuz
əməllərə yol açdı. Beləliklə də, bu sanksiyalar Səddam Hüseyn tərəfindən daha sərt
mövqenin seçilməsi və nəticə etibarı ilə İraqın işğalına gətirib çıxardı.
Bugünkü dünyada sanksiyalarla üzləşən dövlətlərdən biri də İrandır. Nitşenin
kəlamının əksinə sanksiyalar İranı “öldürməsə” də, güclü də etmir. Onlar İranın
iqtisadi inkişafı yerinə, yalnız onun nüvə silahını əldə etmək istəyini gücləndirir.
Sanksiyalar İranın beynəlxalq bank sisteminə daxil olmasını əngəlləsə də, neft
satışını çətinləşdirsə də hakimiyyət maliyyə çətinliklərindən xilas olmaq üçün
fərqli metodlara əl atır və qismən müvəffəq olduğunu da sübut edir. Misal üçün,
məlumdur ki, İran alternativ pul köçürmələri etmək üçün “dost” maliyyə institutları
hesab olunan Ermənistan banklarının xidmətlərindən faydalanırlar. Bu institutlar
vasitəsi ilə xüsusi xidmət orqanları və beynəlxalq monitorinq təşkilatlarının
91

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

gözündən uzaq transmilli bank əlaqələri yaratmaq olur.
Eyni ilə, BMT TŞ-nin Şimali Koreyaya qarşı tətbiq etdiyi son illərin
sanksiyalarını da qeyd etmək olar. Bu sanksiyalar ölkənin bank, ticarət və hərəkətinə
məhdudiyyətlər qoymaqla yanaşı, digər dövlətləri şübhəli Şimali Koreyaya məxsus
yüklərdə axtarış aparmaları üçün təzyiq edir. Buna baxmayaraq, bütün bu tədbirlər
Şimali Koreyanı nüvə sınaqları keçirməkdən çəkindirmir.
Şimali Koreya misalı həm də dünya güclərinin maraqlarının üst-üstə düşən,
birlikdə hərəkət edə biləcəkləri yeganə misallardan da ola bilər. Lakin əsas sual
cavabsız qalır – bu sanksiyaları necə effektiv etmək olar ki, sadə insanlar mənfi
təsirdən yan keçə bilsinlər. Əgər ölkə rəhbərliyi öz vətəndaşlarının gələcəyi
haqqında heç düşünmürsə, bu zaman sanksiyalar az effektiv olmaqla yanaşı, sadə
insanlara olan təsiri böyük olur. ABŞ rəsmlərinə görə “Şimalı Koreya liderinin heç
vecinə də deyil ki, öz xalqı acından ölə bilər”.
Sanksiyalarla tam müvəffəq olmaq mümkün olmasa da, uğur qazanmaq üçün
imkanları artırmaq mümkündür. Birincisi, anlaşılandır ki, yalnız iqtisadi sanksiyalar
vasitəsi ilə Şimali Koreya kimi ölkələrdə uğur qazanmaq olmur. İkincisi, hədəf
ölkələrə münasibətdə sərhəd ölkələrin rolu böyükdür və bu ölkələrlə əməkdaşlıq
vasitəsi ilə uğurlu nəticələrə gəlmək olar. Üçüncüsü, imkan verilməməlidir ki,
sanksiyalar bəzi maraq qrupları üçün alət olsunlar. Məsələn, Ermənistan işğalçı
dövlət kimi Azərbaycanın 20% torpaqlarını zəbt etməsinə baxmayaraq, ABŞ-ın
Azərbaycana yardım etməsinə mane olan, konqresin erməni lobbisinin dəstəyi
qəbul etdiyi “Azadlığa Dəstək Aktına 907-ci düzəliş”i qeyd etmək olar. Bu tip
hallar bir sıra ölkələrdə sanksiyalara münasibətdə etinasızlıq yaradır və geniş
koalisiyanın formalaşmasına mane olur. Nəhayət, sanksiyaların tarixi onu göstərir
ki, onlar aclıq və tibbi təchizat kimi sahələrə toxunmamalıdır. Antihumanist
addım kimi qiymətləndirilən bu yanaşma günahsız insan tələfatına yol açdığı üçün
sıravi vətəndaşlar arasında sanksiya tətbiq edənlərə qarşı nifrət yaradır. Ona görə
sanksiyalar seçilməmişdən öncə hədəflər diqqətlə müəyyən olunmalıdır. Əks halda
bu növbəti uğursuz nəticə ilə bitə bilər.
Sanksiyalar anlayışı son 100 ildə xeyli dəyişmişdir. Əgər 1913-21-ci illərdə
ABŞ Prezidenti olmuş Vudro Vilsona görə boykot olunmuş dövlət uduzmağa
məhkumdur və iqtisadi sanksiyaları tətbiq etməklə artıq gücə ehtiyac qalmırdısa,
günümüzün sanksiyaları tamamilə fərqlidir və onlardan istifadə bir çox hallarda
ya hədəf ölkənin sıravi insanına təsir edir ya da tətbiq edənin özü üçün qorxulu
sonluqla bitə bilər.
Ramid Namazov
92

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

2.13. Amerika: Çin siyasəti sərtləşir
Dünyanın bəzi kütləvi informasiya vasitələri Vaşinqtonun Asiya-Sakit okean
siyasətində dəyişikliklərin olduğu haqqında məlumatlar yayırlar. Ekspertlər də
ABŞ-ın həmin istiqamətdə bir qədər fərqli mövqe tutmağa başladığını vurğulayırlar.
Hiss olunur ki, qlobal geosiyasətdə ciddi yeniləşmələr baş verir. Proqnozlara görə,
həmin regionda müharibə alovlana bilər. Bölgə dövlətlərinin bir-birinə olan
ərazi iddiaları fonunda Amerika orada hərbi gücünü artırır. Bu proseslərin necə
nəticələnə biləcəyi ilə bağlı fikirlər səsləndirilir.
Vaşinqtonun ambisiyaları: yeni balans axtarışı
ABŞ-ın Çin siyasətinin sərtləşdiyi haqqında informasiyalar yayılır. Zahirən
Vaşinqtonun Pekinlə əməkdaşlıqda maraqlı olması aldadıcı imiş. Son günlər
müşahidə edilən bəzi proseslər bunu təsdiq edir. Bu il fevralın 5-də Amerika
Konqresində ölkənin Asiya siyasəti müzakirə edilib. Orada Asiya-Sakit okean
hövzəsindəki ərazi mübahisələrinin həllinə balanslı yanaşmadan daha sərt
mövqeyə keçilməsi qərara alınıb.
Hətta güc tətbiqi ehtimalı inkar edilməyib. Ekspertlər bunu Vaşinqtonun imperiya
ambisiyalarını diktə etmək meyli kimi qiymətləndirirlər (bax: məs., Vladimir
Odintsov. The USA’s Asia Policy is Shifting / «New Eastern Outlook», 12.02.2014).
Bunlar ABŞ-ın Cənubi Çin dənizindəki adalarla bağlı Pekinə qarşı tez-tez
iradlar bildirməsi fonunda maraqlı təsir bağışlayır. Belə ki, məsələ Amerikanın
həmin region istiqamətində sistemli siyasət yeritməsi ilə əlaqədar görünür.
Burada isə son vaxtlar təzyiq və hərbi güc tətbiqi üsullarının daha çox yer aldığı
hiss olunur. Bu yaxınlarda Çinin yuxarıda xatırlanan adaların yerləşdiyi məkanı
öz hərbi hava qüvvələrinin müşahidə zonası elan etməsi həmin kontekstdə
təsadüfi görünmür.
Əslində, ABŞ-ın bu məqamı da bəhanə edərək daha geniş miqyasda təzyiq
və təhdid müstəvisinə keçdiyi müşahidə edilir. Təhlilçilər arqument kimi onu da
vurğulayırlar ki, Cənubi Çin dənizində Amerikanın ticarət dövriyyəsi 1,2 trilyon
ABŞ dolları həcmindədir (bax: əvvəlki mənbəyə). Sözsüz ki, bu, böyük rəqəmdir.
Lakin problemin mahiyyəti yalnız ticarətlə məhdudlaşmır. Əsas məsələ ABŞ-ın
geosiyasətində müşahidə edilən düzəlişlərin məzmununa və məqsədinə aiddir.
Məhz həmin aspektdə dünya üçün əhəmiyyəti olan bir neçə məqam meydana gəlib
ki, onların nəzərə alınması lazım gəlir.
Bu kontekstdə 2013-cü il oktyabrın 30-da ABŞ-ın Nümayəndələr Palatasında
93

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

«Çinin dəniz və digər coğrafi təhlükələri» adlı mövzunun müzakirəsi diqqəti çəkir.
Həmin iclasa sədrliyi respublikaçı konqresmen Dana Rohrabaher edib. İştirakçılar
Asiya-Sakit okean hövzəsində Çinlə hərbi qarşıdurmanın kəskinləşdiyini
bildiriblər. Buna cavab olaraq Vaşinqtonun həmin regionda hərbi gücünü artırmaq
hesabına öz mövqeyini möhkəmlətməsi təklif edilib. Bu zaman Yaponiya ilə
əməkdaşlıq ön plana çəkilib.
Ekspertlərin fikrinə görə, son Davos toplantısında Çin və Yaponiya
nümayəndələrinin qarşılıqlı ittihamlarla çıxış etmələri təsadüfi deyildi. Fevralın
5-də Konqresdəki çıxışında ABŞ dövlət katibinin Şərqi Asiya və Sakit okean üzrə
müavini Daniel Rassel isə daha konkret danışaraq, Pekinin Cənubi Çin dənizində
cəhdlərini artırmasına qarşı çıxdıqlarını bəyan edib. O deyib ki, «...biz dənizdə
olan tələblərə qarşı sərt mövqe tutmalıyıq...» (bax: əvvəlki mənbəyə). Bir qədər
əvvəl isə ABŞ siyasətçiləri Cənubi Çin dənizindəki anlaşılmazlıqlara bitərəf
mövqedə dayandıqlarını bəyan etmişdilər. Bu səbəbdən ekspertlərin qənaətinə
görə, Vaşinqtonun göstərilən regionla bağlı siyasətində ciddi dəyişikliklər baş verir.
Artıq bu xəttin ilkin əlamətləri özünü göstərir.
Rəsmi Vaşinqton Filippin hökumətinə Çini dəniz hüquqları üzrə Beynəlxalq
Tribunala (ITLOS) verməkdə «köməklik göstərib». Bundan əlavə, həmin ölkənin
prezidenti Akino «The New York Times» qəzetinə müsahibəsində Çini faşist
Almaniyası ilə müqayisə edib. Bəzi ekspertlər bunu ABŞ-ın hətta müharibəyə hazır
olması ilə əlaqələndirirlər (bax: əvvəlki mənbəyə).
Regional savaş ehtimalı
Bütün bunların fonunda Amerika Sakit okean hövzəsində hərbi bazalarının
sayını artırır və onları daha güclü silahlarla təmin edir. Belə məlum olur ki,
söhbət hansısa lokal xarakterli və sistemsiz addımlardan getmir. Vaşinqton strateji
səviyyədə Asiya-Sakit okean hövzəsində qüvvələr nisbətini dəyişir, o cümlədən
Çinə münasibətini yeniləşdirir.
Bu məqam Cozef Nayın son məqalələrinin birində irəli sürdüyü fikirlərdən də
aydın görünür. Onun gəldiyi qənaətə görə, Amerika dünya liderliyi iddiasından
qətiyyən əl çəkməyib və bu mənada özünütəcriddən söhbət gedə bilməz (bax:
Joseph S. Nye.  The Myth of Isolationist America  / «Project Syndicate»,
10.02.2014).
Zahirən ABŞ Suriya və Əfqanıstan məsələlərində zəiflik göstərən tərəf kimi
görünür. Hətta Amerikada keçirilən sorğularda respondentlərin 51 faizi ölkənin
əvvəlki illərə nisbətən «gücünün azaldığını və təsir dairəsinin məhdudlaşdığını»
94

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

düşündüklərini bildiriblər (bax: əvvəlki mənbəyə). Reallıqda isə vəziyyət bir qədər
fərqlidir.
Məsələ ondan ibarətdir ki, Amerika iqtisadiyyatı böyük ölçüdə öz səylərini
səfərbər edə bilmişdir. İndi o, inkişaf mərhələsinə qədəm qoyur. Digər tərəfdən,
Çin hətta dünyanın ən böyük iqtisadiyyatına sahib olanda belə, ABŞ-dan güclü
olmayacaq. C.Nayın proqnozuna görə, hələ bir neçə onillik Amerika dünyanın ən
qüdrətli dövləti olaraq qalacaq.
Biz «postamerika» dövrünün başladığını deyə bilmərik. İndi «XX əsr amerikan
erasının» başa çatdığını deyə bilərik. Bunlar o deməkdir ki, ABŞ «birinci» olaraq
qalacaq, ancaq «yeganə» olmayacaq. Məhz bu mənada o, dünyaya liderlik edə
biləcək (bax: əvvəlki mənbəyə).
Belə çıxır ki, Vaşinqtonun yeni mövqeyinə görə, yalnız Çin yox, digərlərinin də
inkişafını təmin etmək lazımdır. Həmin mənada iki böyük dövlətin qarşıdurması
doğrudan da kəskin ola bilər. Əgər Pekin Asiya-Sakit okean hövzəsində vahid
lider olmaq istəyini gücləndirsə, mütləq Amerikanın müqaviməti ilə rastlaşacaq.
Bu, ABŞ-ın ümumi mövqeyindən irəli gəlir. Barak Obama 2014-cü ildə ənənəvi
müraciətində vurğulamışdı: «Dünyada mürəkkəb təhlükələr vardır, bizim
təhlükəsizliyimiz və liderliyimiz hakimiyyətimizin bütün elementlərindən asılıdır
– güclü və prinsipial diplomatiyanı da bura daxil etmək lazımdır» (bax: əvvəlki
mənbəyə).
Amerika prezidenti faktiki olaraq, dövlətin qarşısında duran strateji məqsədi
izah edib. Vaşinqton təhlükəsizliyinə təminat verilmiş olan liderlik modelinə
üstünlük verir. Bunun üçün o, C.Nayın fikrinə görə, dünyada birinci olmaqla
yanaşı (dövlətin qüdrəti aspektində), regionlarda liderlərin yetişməsinə də
çalışacaq. Ancaq onlar da məhz Vaşinqtonun strateji maraqlarına uyğun siyasət
yeritməlidirlər.
Görünür, son illər Braziliya, Rusiya, Türkiyə və Hindistan iqtisadiyyatı
haqqında bədbin proqnozların çoxalması arxasında məhz bu məqam dayanır.
Bu ölkələr hansısa prinsipial məqamda Amerikanın stratejisinə uyğun gəlməyən
addımlar atıblar.
Məsələnin daha düşündürücü tərəfi isə dünyanın geosiyasi ağırlıq mərkəzinin
Asiyaya tərəf dəyişməsi ilə bağlı verilən proqnozların taleyi ilə əlaqəlidir.
Amerikanın Çin istiqamətində siyasətini sərtləşdirməsi həmin proqnoza müəyyən
dəyişikliklər edə bilər. Cənub Qafqaz təcrübəsi burada sanki bir sıra gizli niyyətlərin
mövcudluğundan xəbər verir.
Vaşinqtonun Asiya-Sakit okean hövzəsində «regiondakı bəzi ölkələrin ərazi
95

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

iddiaları»ndan danışması Ermənistanın analoji informasiya hazırlığından sonra
təcavüzkarlığa başlamasını xatırladır. İndi Vyetnam, Filippin, Cənubi Koreya və
Yaponiya ilə Çinin ərazi məsələsində mübahisələri vardır.
Əgər bu ölkələrdən hansısa biri Pekinə qarşı müharibəyə başlasa, sonu necə ola
bilər? İndidən Vaşinqton Çini ittiham edir. Deməli, Asiya-Sakit okean hövzəsində
də süründürməçi müharibə meydana gələ bilər. Bu ehtimalı inkar etmək nə
dərəcədə əsaslı olardı?
Newtimes.az
24 fevral 2014

2.14. Yeni “Soyuq müharibə”: mif, yaxud reallıq?
Krımın referendum vasitəsi ilə Rusiyaya birləşdirilməsi qlobal geosiyasətdə
keyfiyyət dəyişikliyi etdi. Mütəxəssislər Qərblə Şərq arasında münasibətlərin
çox təhlükəli istiqamətdə inkişaf edə biləcəyini proqnozlaşdırırlar. Onlar
Amerika ilə Rusiya arasında birbaşa hərbi toqquşmaların olması ehtimalından
danışmırlar. Lakin böyük geosiyasi güclərin ayrı-ayrı regionlarda vəziyyəti
kəskinləşdirə və hətta lokal silahlı toqquşmalar yarada biləcəklərini təxmin edirlər.
Hadisələrin bu cür gedişatı isə ümumi səviyyədə bəşəriyyəti yeni təhlükələrlə
üz-üzə qoyur.  «Humanitar əsr»də hərbi gücün tətbiqi nonsens olardı.  «Homo
sapiens» bu təhlükənin qarşısını ala biləcəkmi?
Dəyişən dünya: daha riskli bir mərhələmi?
Türkiyənin «Yeni mesaj» qəzetinin maraqlı bir qeydi var. Köşə yazarı Hayrat
Cəlal aprelin 14-də yazıb: «16 mart sonrası dünya dəyişdi» (bax: Hayrat Celal. 16
Mart sonrası dünya değişti  /»yenimesaj.com.tr», 14.04.2014). Qərb və Rusiya
ekspertlərinin KİV-də dərc edilən fikirləri də təxminən eyni məzmundadır. Lakin
dünyanın dəyişməsinin əsas əlamətlərinin nələrdən ibarət olduğu tam aydın deyil.
Bu, vəziyyətə xeyli dərəcədə qeyri-müəyyənlik verir. Məsələnin həyəcan yaradan
tərəfi də məhz bundan ibarətdir.
Doğrudan da, qlobal geosiyasətin dinamikası Krımda keçirilən referendumdan
sonra yeni müstəviyə keçdi. Qərb və Şərq arasında qarşıdurma meydana gəldi. Bu
məqam keçən əsrin ikinci yarısından başlayaraq özünü göstərən və geosiyasətdə
«Soyuq müharibə»  adlanan hadisəni yada saldı. İndi analitik və ekspertlər
yaranmış vəziyyətin yeni «Soyuq müharibə» dövrünün başladığını ifadə edibetmədiyini müəyyənləşdirməyə çalışırlar. Fərqli mövqelərin olmasına baxmayaraq,
96

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

bütövlükdə dünya miqyasında təhlükəli qarşıdurmanın gerçək olduğu qəbul edilir
(bax: məs., A New Cold War? Ukraine Violence Escalates, Leaked Tape Suggests
U.S. Was Plotting Coup / «Democracy Now!», 20.02.2014).
Məsələ ondan ibarətdir ki, «Soyuq müharibə» dövründə Qərblə SSRİ əsasən
ideoloji aspektdə qarşıdurmada idilər. Burada başlıca məqsəd dünya ağalığı
uğrunda mübarizədən qalib çıxmaq idi. Tarixçilərin qiymətləndirməsinə görə,
təqribən 1946-cı ildə U.Çörçillin məlum nitqindən sonra start götürən həmin
savaş 1990-cı ildə SSRİ-nin dağılması ilə başa çatdı.
Həmin müddətdə dünya bir neçə ağır müharibələr gördü. Əfqanıstan və
Koreya savaşları onların sırasında ayrıca yer tutur. Eyni zamanda, liderlik uğrunda
mübarizə aparan tərəflər arasında silah yarışı, iqtisadi təsirlər və ideoloji zərbələr
adi hal almışdı. Sosialist düşərgəsinin tamamilə dağılması, Varşava blokunun
süqutu Qərbin təntənəsi kimi təqdim edildi. Dünya bununla birqütblü oldu.
Konkret olaraq, ABŞ-ın hegemonluğu mərhələsi başladı. Lakin XXI əsrin qədəm
qoyması ilə qlobal miqyasda geosiyasi vəziyyət yenidən dəyişdi. Burada əsas faktor
Rusiya və Çinin sürətli inkişafıdır. Xüsusilə, Rusiyanın «ayağa qalxması» qlobal
dinamikaya ciddi təsir göstərməyə başladı.
Bu kontekstdə demək lazımdır ki, əgər Çin əsas olaraq iqtisadi və mədəni
aspektlərə üstünlük verirsə, Rusiya öz geosiyasi nüfuzunu bərpa etmək üçün
bütün mümkün vasitələrdən, o cümlədən hərbi gücdən istifadə edir. Maraqlıdır
ki,  «humanitar əsr»,  «informasiya əsri»  adlanan XXI yüzilin geosiyasi
mənzərəsində kəskin dəyişiklik məhz Moskvanın Ukraynaya hərbi təzyiqi
nəticəsində oldu.
Söhbət Krımda referendumun Rusiya hərbçilərinin arxa planda aktiv
iştirakı vasitəsi ilə keçirilməsindən gedir. Bu barədə artıq prezident V.Putin açıq
bildirib: «Krım özünümüdafiə qüvvələrinin arxasında intizamlı, ancaq qətiyyətlə
və peşəkarcasına Rusiya hərbçiləri fəaliyyət göstərirdilər. Burada məqsəd
referendumun azad keçirilməsini təmin etməkdən ibarət idi... «(bax: Текстовая
онлайн-трансляция прямой линии президента РФ  / ‘’ИТАР-ТАСС’’,
17.04.2014).
Qarşıdurmanın adı: «soyuq baxışlar» altında «qaynar nöqtələr»
Belə çıxır ki, böyük dövlətlər mövcud vəziyyəti dəyişmək və öz maraqlarını
təmin etmək üçün hərbi gücdən istifadə olunmasından çəkinmirlər. Yaxın Şərqdə,
Əfqanıstanda və başqa regionlarda olduğu kimi, Ukraynada da bunun şahidi olduq.
Nyu-York və Prinston universitetlərinin professoru Stiven Kohen bütün bunların
97

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

nəticəsinin yaxın perspektivdə yeni «Soyuq müharibə» və Qərblə Şərq arasında
parçalanma ola biləcəyini  proqnozlaşdırır (bax:  A New Cold War? Ukraine
Violence Escalates, Leaked Tape Suggests U.S. Was Plotting Coup / «Democracy
Now!», 20.02.2014).
Onun fikrincə, bu dəfə dünyanın bölünməsi «slavyan sivilizasiyasının
mərkəzində» baş verəcək. Bu cür gedişatla isə «daimi qeyri-sabitlik, real
müharibənin başlaması potensialı meydana gələcək” (bax: əvvəlki mənbəyə).
Analitikin rəyinə görə, belə bir vəziyyət onilliklərlə davam edə bilər. Lakin Qərb
ekspertləri arasında «Soyuq müharibə»nin başlaması ilə əlaqədar yekdil fikir
yoxdur. Onları birləşdirən cəhət Rusiyaya münasibətdə sərt iqtisadi, siyasidiplomatik və hərbi mövqe tutmaqdan ibarətdir. Eyni zamanda, bunun yeni
«Soyuq müharibə» anlamına gəldiyini təsdiq etmirlər.
Məsələn, tanınmış analitik, ABŞ Xarici Əlaqələr Şurasının prezidenti Riçard
Haas hesab edir ki, Moskvanı ambisiyalarından çəkindirmək üçün kompleks
tədbirlər görmək lazımdır. O cümlədən yeni, daha sərt sanksiyalar tətbiq
edilməlidir. Bütövlükdə, «Soyuq müharibə» zamanı istifadə edilən «çəkindirmə»,
«saxlama» doktrinasını tətbiq etmək gərəkdir.
Lakin R.Haas bütün bunları «yeni soyuq müharibə mərhələsinin başlaması»
kimi qiymətləndirmir. Bu sadəcə 143 milyon əhalisi olan bir dövlətin imperiya
iddialarının qarşısının alınmasıdır (bax: Richard N. Haass. The Sources of Russian
Conduct / «Project Syndicate»,16.04.2014).
Bunların fonunda «Soyuq müharibə»ni tədqiq edən tarixçi Maykl Dobbsun
fikirləri maraqlı görünür. O yazır: «Krım münaqişəsi Şərqlə Qərb arasında çox
kəskin və uzun ola bilər. Bu, «Soyuq müharibə»nin təkrarı olmayacaq, çünki
söhbət dünya liderliyi uğrunda mübarizə aparmaqdan getmir. Ancaq o, daha geniş
miqyasda Yuqoslaviyaya oxşar bir hal olacaq» (bax: Мэлор Стуруа. «Холодная
война» или крымская горячка? / «Московский Комсомолец», 21.03.2014).
Yuxarıdakı mövqelərin müqayisəsi göstərir ki, Qərb-Rusiya münasibətləri daha
sərt müstəviyə keçib. Bu mərhələdə tərəflər arasında kompromisin əldə edilməsi
ehtimalı çox azdır. Mütəxəssislər qarşıdurmanın uzun illər davam edəcəyini
proqnozlaşdırırlar. Proseslərin bu cür gedişi faktiki olaraq qlobal miqyasda qeyrimüəyyən geosiyasi vəziyyət yaradır.
Problemin mahiyyəti yeni mərhələnin «Soyuq müharibə» və ya başqa
terminlə adlandırılmasında deyil. Əsas məqam odur ki, hər zaman meydana böyük
bir məkanı əhatə edə bilən silahlı toqquşmalar çıxa bilər.
Belə görünür ki, ABŞ-la Rusiya birbaşa hərbi münaqişəyə girmək istəmirlər.
98

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Ancaq onlar arasında münasibətlər kifayət qədər «soyuq» mərhələyə keçir. Bu
da dünya miqyasında beynəlxalq münasibətlərə konkret gərginliklər və qeyrimüəyyənliklər gətirəcək.
Hətta XXI yüzildə XX əsrdə müşahidə edilən qarşıdurmalardan xeyli təhlükəli
gedişatlar meydana çıxa bilər. Müxtəlif regionlarda «qaynar nöqtələr» yaranar.
Süründürməçi xarakterə malik olan həmin proses bir neçə onilliklər ərzində
dünyanı gərginlik və qeyri-müəyyənlik altında saxlayar. Həmin mənada indi
Krımda baş verənləri, həqiqətən də, yeni «Soyuq müharibə»nin əlamətləri
saya bilərik. Bu prosesin ümumən postsovet məkanını əhatə edə bilməsi, ayrıca
narahatlıq yaradır. Daha konkret desək, burada terminologiya deyil, mahiyyət əsas
təşkil edir.
Newtimes.az
30 aprel 2014

2.15. ABŞ-ın «Yeni Yaxın Şərq» planı: İŞİD təzyiq alətidirmi?
«İraq və Şam İslam Dövləti» (İŞİD) adlanan terror qruplaşması bütün Yaxın
Şərqi qorxu altında saxlamaqda davam edir. Rəsmi Bağdadın ona qarşı qətiyyətli
mübarizə apara bilməməsi və bəzi siyasətçilərin verdikləri bəyanatlar bir çox
suallar yaradır. O cümlədən, İraq kürdlərinin lideri olan M.Bərzaninin kürdlərin
müstəqil dövlət qurmaq iddiasında olduğunu açıqlaması regionda vəziyyəti
gərginləşdirib. Hazırda İraqda baş verən hadisələrin qlobal geosiyasətlə əlaqəsi
məsələsi aktuallaşıb. Bu kontekstdə Vaşinqtonun region ilə bağlı yeritdiyi siyasət
maraq doğurur. Yaxın Şərq yeni müharibəyə doğru sürüklənirmi?
«Çirkli oyun»: yeni terror dalğası yaradanlar
Yaxın Şərqdə geosiyasi proseslərin yeni mərhələyə qədəm qoyduğuna
ekspertlər şübhə etmirlər. Təəssüf ki, bu, ümumiyyətlə, regionda müsbət dəyişiklik
hesab edilmir. Əksinə, bölgənin daha təhlükəli proseslərlə üzləşdiyi vurğulanır.
Konkret olaraq, söhbət Yaxın Şərqdə bir neçə ölkənin parçalanması və əvəzində
amerikan ssenarisi üzrə yeni qondarma dövlətlərin yaranmasından gedir.
Əslində, bu proses keçən əsrin ikinci yarısından başlayaraq Vaşinqtonun Yaxın
Şərq siyasətinin bir fraqmenti kimi start götürüb. İraqın işğalından sonra bu plan
müəyyən transformasiyalara məruz qaldı. Dəqiq deyilsə, ABŞ bir qədər geri
çəkildi. Lakin Misir və Suriya hadisələrinin yaratdığı geosiyasi mənzərə bu ideyanı
Vaşinqton üçün yenidən aktuallaşdırıb.
99

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Bu haqda ilk növbədə Qərb analitikləri və ekspertləri danışırlar. Belə ki,
məsələyə daha dərindən yanaşan Uilyam Enqdahl «RT» telekanalının internet
səhifəsində dərc edilən məqaləsində (bax: William Engdahl. ISIS in Iraq stinks
of CIA/NATO ‘dirty war’ op / «RT», 24.06.2014) «İraq və Şam İslam Dövləti
(İŞİD) terror təşkilatının fəaliyyətini tarixi və geosiyasi maraqlar aspektində təhlil
edir. Onun gətirdiyi arqumentlər və əldə etdiyi nəticələr tük ürpədir.
Problem Yaxın Şərqin xüsusi ssenari üzrə parçalanması planının məzhəb
savaşını qızışdırmaqla reallaşdırılmasından ibarətdir. ABŞ öz geosiyasi marağını
təmin etmək üçün yeni böyük oyun qurub. Buraya Misir, Suriya, İraq, İran və
Türkiyə də daxil edilib. Son məqsəd Amerika tərəfindən idarə edilən «Böyük
Kürdüstan» yaratmaq, paralel olaraq isə şiə və sünnilər arasında nifaqı gücləndirib,
müsəlman dövlətləri arasında uzunmüddətli savaşa təkan verməkdir (bax: əvvəlki
mənbəyə).
U.Enqdahl Gürcüstandakı ABŞ şirkətlərindən birinin rəhbəri olan Ceffri
Silvermanın verdiyi bir sıra informasiyaya da diqqət çəkir. Orada hazırda İŞİD terror
qruplaşmasının tərkibində Çeçenistan (Rusiya), Gürcüstan, Səudiyyə Ərəbistanı,
Küveyt, Misir, Sintszyandan (Çin) olan insanların olduğu vurğulanır. Bunların
əksəriyyətinin Gürcüstanın Pankisi dərəsində və indi İordaniyada amerikan
mütəxəssislər tərəfindən yetişdirildiyi iddia edilir (bax: əvvəlki mənbəyə).
Maraqlıdır ki, U.Enqdahl bəzi İŞİD terror qruplaşması döyüşçülərinin
ABŞ pasportuna sahib olduğunu yazır. Bütün bunlara başqa analitiklər adi
informasiya kimi yanaşmırlar. Məsələn, türkiyəli təhlilçi Mehmet Seyfettin Erol
bunu ABŞ-ın «Yeni Orta Şərqə» dönüşü» kimi dəyərləndirir (bax: Mehmet
Seyfettin Erol. ABD’nin «Yeni Ortadoğu»ya Dönüşü / «MilliGazete»,
26.06.2014). Bu zaman analitik Vaşinqtonun çox təhlükəli planlar həyata
keçirmək istədiyini xüsusi vurğulayır. Onun qənaətinə görə, ABŞ Yaxın Şərqin
xəritəsini yenidən çəkmək niyyətindədir. İŞİD amili də məhz bu kontekstdə
meydana çıxıb.
Əslində, M.Erolun vurğuladığı məqamı Qərb analitiklərinin özləri də deyirlər.
Bu mənada U.Enqdahl İŞİD terror qruplaşmasını Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi və
NATO-nun İraqdakı «çirkli oyunu» adlandırıb. Təbii ki, burada həm emosional
dəyərləndirmə, həm də metafora vardır. Reallıqda bu, İraqın terror təşkilati vasitəsi
ilə parçalanması planının mövcudluğundan xəbər verir. Mütəxəssislər bu zaman
Tikrit və Mosul kimi şəhərlərin asanlıqla işğal edilməsini nümunə kimi göstərirlər.
Yerli sakinlər İraq ordusunun silahları yerə qoyub, geyimlərini çıxararaq şəhəri tərk
etdiklərini deyirlər. Doğrudan da bu, son dərəcə düşündürücüdür. Həm də ona
100

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

görə ki, guya sonradan İraq ordusu özünü toparlayaraq İŞİD terror qruplaşmasına
güclü zərbə endirib. Tikrit azad edildi. Lakin nədənsə bu proses yarımçıq qalıb.
Əvəzində, peşmərgələr Kərkükdə, İŞİD qruplaşması isə işğal etdiyi ərazilərdə
qalırlar. Şimali İraq kürdlərinin rəhbərləri üstəlik bəyan edirlər ki, Kərkük kürd
torpağıdır və peşmərgə oradan çıxmayacaq. Bunları ümumiləşdirsək, belə bir
mənzərə alınır.
İŞİD terror qruplaşması İraqın bir hissəsini işğal edərək sünni-şiə qarşıdurması
yaradıb. Bu terror təşkilatı Əl-Maliki hökumətinin istefasını tələb edir. Rəsmi
Vaşinqton da eyni mövqedədir. Kürdlər də Kərkükü tərk etməyəcəklərini və
müstəqil dövlət quracaqlarını deyirlər. Məsud Bərzani avropalı jurnalistə verdiyi
müsahibədə bildirib ki, İraq parçalanır. Bunun fonunda kürdlər öz dövlətlərini
qurmalıdırlar.
Vaşinqtonun oyunu: bir siyasətin iki üzü
Bütün bunlara ABŞ-ın reaksiyası necədir? Vaşinqton sözdə İraqın ərazi
bütövlüyünü müdafiə edir. Hətta ölkəyə kiçik əsgəri qruplar da göndərir.
Ekspertlərin rəyinə görə, belə taktika adətən ölkəni işğal etmək niyyəti olduqda
tətbiq edilir (bax: Mehmet Seyfettin Erol. Göstərilən məqaləsi). Bu məntiqlə İŞİD
terror qruplaşmasının addımları real amerikan işğalından əvvəlki mərhələ kimi
görünür. Vaşinqton bu təşkilata zərbə endirmək bəhanəsi ilə İraqı yenidən zəbt edə
bilər.
Bununla Yaxın Şərqin geosiyasi dinamikası tamamilə yeniləşmiş olur. Meydana
bir neçə aspektdə təhlükəli məqamlar çıxa bilər. Birincisi, İraq həqiqətən sünni,
şiə və kürd hissələrinə bölünə bilər. Qərb kürd dövlətinin yaranmasına yaşıl işıq
yandırmaq üçün sünni və şiələrə də eyni yolu göstərə bilər. İkincisi, İraqın bu
şəkildə parçalanması regiona sonu görünməyən nifaqın salınması deməkdir. Özü
də siyasi səhnədə həm etnik mənsubluq, həm də məzhəbçilik tam oturuşmuş olur.
M.Bərzani indidən bəyan edir ki, kürdlər mövcud şərtlər daxilində İraqda heç
kimlə ortaq dövlət qurmaq istəmir.
Üçüncüsü, sünnilərin İraqda ayrıca dövlət qurmaları Səudiyyə Ərəbistanı,
Küveyt, Qətər və digər ölkələrin oraya geosiyasi nüfuz etməsi deməkdir. Şiə
məsələsi də İranı İraqda aktivləşdirəcəkdir. Deməli, region faktiki olaraq savaş
meydanına çevrilə bilər.
Dördüncüsü, kürd məsələsi bütövlükdə Yaxın Şərqdə bir neçə dövlətin –
Suriya, Türkiyə və İranın parçalanması üçün siyasi-ideoloji təməl yaratmış olur.
Bu amildən istifadə etməklə ABŞ həmin ölkələri bir-birinə daimi düşmən edə
101

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

bilər. Göründüyü kimi, Yaxın Şərq daha çox «Amerikanın əmrlərinə boyun əyən
region» halına gətirilməkdədir.
Bütün bunların fonunda İraqın parçalanması bir çox müsəlman dövləti üçün
ciddi problemlər yarada bilər. Hər şeydən əvvəl, bununla beynəlxalq hüquqda
ərazi bütövlüyü məsələsi aparıcı prinsip statusunu itirmiş olur. Buna əsaslanaraq
müxtəlif bölgələrdə separatçılar daha da fəallaşa və özlərini müstəqil dövlət elan
edə bilərlər. O cümlədən, Abxaziya, Cənubi Osetiya, Dağlıq Qarabağ, Dnestryanı
və digər bölgələrdəki terrorçuların əlinə yeni fürsətlər düşmüş olur.
Maraqlıdır ki, Qərbdə İŞİD terror qruplaşmasının funksiyasına fərqli mövqedən
yanaşan mütəxəssislər də var. Məsələn, Frensis Fukuyama bu təşkilatın hərəkətlərini
Amerika üçün təhlükəli adlandırıb. Çünki onlar Vaşinqtonun müttəfiqlərini təhdid
edirlər ki, bununla da Ağ Evin diqqəti əsas rəqiblərindən yayınır. Konkret deyilsə,
ABŞ Rusiya və Çinin addımlarına qarşı səmərəli mübarizə apara bilmir (bax:
Francis Fukuyama. Isis risks distracting US from more menacing foes / «The
Financial Times», 25.06.2014). Bu cür yanaşmada İŞİD terror qruplaşması antiamerika kampaniyasının bir elementi təsiri bağışlayır. Lakin bunun nə dərəcədə
həqiqət olduğunu demək çətindir. Çünki İŞİD-in atdığı addımlar faktiki olaraq
«əl-Qaidə»nin hərəkətlərinə uyğundur. Bu təşkilat konkret olaraq məzhəb amilini
qabardaraq müsəlmanlar arasına düşmənçilik salır.
Digər tərəfdən, «The New York Times»ın yazdığına görə, İŞİD terror
qruplaşmasının ideya rəhbəri general İbrahim əl-Durini nədənsə ABŞ «tuta»
bilmir. Onu gah Suriyada, gah Qətərdə, gah da başqa bir yerdə görürlər. Ona görə
də U.Enqdahl sual edir: bəlkə Duri Vaşinqtonun dostları sırasındadır?
Bütün hallarda İraqın parçalanmasına doğru aparan proseslər ümumən İslam
dünyasına ciddi təhdiddir. Əgər bu, reallaşarsa, müsəlman ölkələri daha güclü
təhdidlərlə üzləşə bilər.
Newtimes.az
10 iyul 2014

102

III FƏSİL
Sivilizasiyalar və dinlər arası münasibətlər:
dialoq, yoxsa qarşıdurma?

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

3.1. Qərb multikulturalizmi böhrandan sonra:
yeni çağırışlar, dilemmalar
Böhran cəmiyyətin həyat dövranında bir mərhələdir. Tarixi inkişaf yolunda
daimi inkişaf və ya eniş mümkün olmadığı üçün aralıq mərhələ üçün böhran və
ya durğunluq səciyyəvidir. Hər bir böhran iki məntiqi sonluqla nəticələnə bilər.
Birinci halda baş verən böhrandan sonra hər hansı bir tarixi, siyasi, iqtisadi proses
ya tamamilə süquta uğrayır və dayanır. İkinci halda isə böhrandan sonra həyat
dövranının növbəti mərhələsi olaraq yeni inkişaf prosesi başlayır. Əgər söhbət
cəmiyyətdən gedirsə, bu halda cəmiyyətin inkişafı dayana bilməz. Buna görə də
böhran yalnız yeni yol axtarışı ilə müşayiət oluna bilər.
Bu mənada hazırda dünyada multikulturalizm böhranı kimi qəbul edilən proses
də daim böhran vəziyyətində qala bilməz. Cəmiyyət öz inkişafında multikultural
dəyərlər modelini müəyyən zaman intervalında müəyyənləşdirməlidir.
Qloballaşma prosesinin çoxmədəniyyətliliyi qaçılmaz etdiyini nəzərə alsaq, artıq
dünyanın heç bir yerində özünə qapanmış, qlobal proseslərdən təcrid olunmuş
cəmiyyətin mövcudluğu mümkünsüz görünür.
Məlum olduğu kimi, son bir neçə ildə Avropada həm siyasi liderlər tərəfindən,
həm akademik və ictimai mühitdə, hətta din xadimləri arasında multikulturalizm
siyasətinin özünü doğrultmadığı ilə əlaqədar bəyanatlar səslənir. Bu iflasın əsas
səbəbini vaxtilə Qərbi Avropa ölkələrinin miqrasiya siyasətinə uyğun olaraq
təşviq edilən xarici, xüsusən də müsəlman ölkələrdən olan işçi miqrantların Qərb
dəyərlərini vahid standart olaraq qəbul etməməsi ilə əlaqələndirirlər.
Lakin bu bir reallıqdır ki, səbəblərdən və mahiyyətindən asılı olmayaraq artıq
Avropa klassik Qərb dəyərləri çərçivəsinə sığmır. İndi “Qoca qitə” fərqli mədəniyyət
daşıyıcılarının həyat tərzlərini özündə əks etdirir. Avropa rəsmiləri tərəfindən
indiyədək həyata keçirilən multikulturalizm siyasəti böhran vəziyyətinə düşsə belə,
günümüzdə Avropada fərqli mədəni dəyərlər nə silinib atıla bilinər, nə də standart
nümunəyə çevrilə bilər. Belə olan halda isə bu böhran birgə mövcudluğun yeni
inkişaf formalarının tapılmasına aparmalıdır. Yəni, iflasa uğramış “multikulturalizmin
Qərb modeli” yeni yanaşma axtarışındadır. Bu yanaşmalara nəzər salmazdan əvvəl isə
Qərbin qarşısında duran çağırışlara diqqət etmək istərdik.
Qərb sivilizasiyası yeni çağırışlar qarşısında
II dünya müharibəsində böyük insan resurslarını itirən Qərbi Avropa
ölkələri müharibədən sonra keçmiş müstəmləkə ölkələrindən ucuz işçi qüvvəsi
104

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

kimi miqrantları qəbul edərək bu çatışmazlığı aradan qaldırmağa başladılar.
Müharibədən sonra Avropa ölkələrinin sürətli iqtisadi artımı daxili işçi qüvvəsini
bir neçə dəfə üstələyirdi. Avropada yerli əhalinin yaşlaşması və qonşu regionlarda
ucuz işçi qüvvəsinin bolluğu Qərb dövlətlərinin keçmiş müstəmləkə ölkələrindən
miqrasiyanı təşviq etməsi ilə nəticələndi.
Hazırda Avropada işçi miqrantların böyük hissəsi müsəlmanlardır. Bundan başqa
Afrikanın müsəlman olmayan ölkələrindən, Hindistandan da öz mədəni dəyərlərinə
sadiq miqrantlar Avropanın yerli sakinlərinə çevriliblər. Nəticədə artıq 1950-ci
illərdən başlayaraq Fransa, Almaniya, Belçika, Niderland və digər Qərbi Avropa
ölkələrində xristian olmayan və Qərb dəyərlərindən kənar yeni bir immiqrant nəsli
yaranmağa başlamışdı. Müqayisə üçün qeyd etmək olar ki, əgər 1950-ci illərdə
Avropa əhalisinin 800 000 nəfəri müsəlman idisə, 2010-cu ildə bu rəqəm 44 milyon
nəfərə çatmışdır.1 (http://en.wikipedia.org/wiki/Islam_in_Europe)
Beləliklə, Qərb sivilizasiyasının beşiyi sayılan Avropa iki mühüm çağırış
qarşısında dayanmışdır. Birincisi, uzun əsrlər boyu milli identiklik üzərində
qurulan Avropa cəmiyyəti miqrant axınından sonra bu çərçivəyə sığmadığı üçün
yeni həyat tərzi ilə qarşılaşmışdır. İkincisi, müsəlmanların Avropada yerləşməsi
Qərbi fərqli dəyərlər sistemi ilə öz məkanında üz-üzə qoymuşdur.
Birinci çağırışla bağlı qeyd etmək istərdik ki, bu gün Avropanın əksər dövlətləri
artıq immiqrant ölkələrdir. Yəni, əhalinin ən azı 10%-ni əcnəbilər təşkil edir.
Avropanın demoqrafik böhran yaşadığını nəzərə alsaq, bu tendensiyanın daha
da artacağı aydındır. “Avrostat”ın proqnozlarına görə 2010-2060-cı illər ərzində
Avropa İttifaqında təbii artımın 16 milyon nəfər olması gözlənilir. Həmin dövrdə
immiqrasiyanın hesabına isə 86 milyon nəfər düşür. Bu ümumi əhalinin 17%i deməkdir. Əvvəlki illərin miqrasiya axınını, qarışıq nikahları və yerli əhali ilə
miqrantlar arasında doğum səviyyəsində olan fərqi nəzərə aldıqda, Avropada
əcnəbi əsilli əhalinin sayı kifayət qədər yüksək olacaq.2(http://epp.eurostat.
ec.europa.eu/cache)
Qeyd etməliyik ki, məhz bu amil multikulturalizmin Avropa modelini digər
Qərb modellərindən fərqləndirir. Belə ki, “Qoca qitə”dən fərqli olaraq yeni dünya
ölkələrində qurulan Qərb cəmiyyətləri (Kanada, Avstraliya, Yeni Zelandiya və s.)
hazırkı mərhələdə nəinki böhran yaşamır, hətta əksər mütəxəssislər tərəfindən
uğurlu nümunə hesab olunur. Burda əsas fərqləndirici məqam ondan ibarətdir
ki, yeni dünya ölkələrində milli identikliyin formalaşması məhz miqrasiya
dövründə formalaşmışdı və Avropalı miqrantlar dominant idilər. Avropada isə
105

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

milli identikliyin formalaşması orta əsrlər dövrünə düşür. Buna görə qitənin
yeni sakinləri Avropa cəmiyyətinə inteqrasiya olunmaqda problemlər yaşayırlar.
İndiki halda miqrantların cəmiyyətdə dominant olmadığını nəzərə aldıqda,
multikulturalizmin Avropa modelinin əsas hədəfinin assimilyasiya olduğu aydın
görünür.
Ayrı-ayrı ölkələrdə miqrantların say nisbəti fərqli olsa da, ümumi yanaşma
demək olar ki, fərqlənmir. Miqrantların ümumi əhali arasında say nisbətinin
yüksək olduğu ölkələr arasında Fransanı fərqləndirmək olar. Fransa Statistika
İnstitutunun (İNSEE) məlumatlarına görə 2008-ci ilin göstəricilərinə əsasən ölkə
əhalisinin 19%-i (12 milyon nəfər) ya xaricdə doğulub, ya da valideynlərindən ən
azı biri miqrantdır (yəni I və II nəsil miqrantlar nəzərə alınmaqla). Araşdırmaya
görə 2006-2008-ci illərdə Fransada yeni doğulan uşaqların təxminən 40%-nin ən
azı bir babası və ya nənəsi immiqrantdır.
Almaniya, Birləşmiş Krallıq, İtaliya, Avstriya, Belçika, Niderland kimi ölkələrdə
də immiqrantlar ölkə əhalisinin 10%-dən çoxunu təşkil edirlər. Bu miqrantlar etnik
və mədəni baxımdan da olduqca fərqli dəyərləri təmsil edirlər. İslam mədəniyyəti
daşıyıcılarından əlavə Hindistan, Çin, Vyetnam kimi ölkələrdən Uzaq Şərq
mədəniyyəti təmsilçiləri də Avropanın yeni sakinləri arasında öz dəyərlərini
qoruyub saxlayırlar. Bütün bunlar göstərir ki, multikulturalizm artıq Qərb
cəmiyyəti üçün bir seçim deyil, məhz zərurətdir.
Əhalisi gənc olan ölkələr üçün bu çağırış aktual görünməyə bilər. Lakin
Avropanın əksər aparıcı ölkələrində əhalinin yaşlanmasını və əməkqabiliyyətli
əhalinin xüsusi çəkisinin azalmasını nəzərə aldıqda Avropanın multikulturalizm
ideologiyasından imtina etmək şansının da olmadığını görürük. Misal üçün
aparılan tədqiqatlara görə, Avropanın əhalisinin sayına görə lider ölkəsi olan
Almaniyada əhalinin sayı 50 ildən sonra 10 milyon nəfər azalaraq 72 milyon nəfər
olacaq. Paralel olaraq əhalini yaşlanması prosesi də nəzərəçarpacaq dərəcədə
artacaq. Belə ki, 2012-ci ildə 65 yaşdan yuxarı əhalinin xüsusi çəkisi 20,5% olduğu
halda, 2062-ci ildə bu nisbətin 30,1% olması proqnozlaşdırılır. Yəni, kənardan işçi
qüvvəsinin miqrasiyası qaçınılmazdır.
Artıq immiqrant ölkəyə çevrilən Avropa dövlətlərinin qarşısında dayanan ən
mühüm çağırış demoqrafik böhran və böhrandan çıxış yolu kimi immiqrasiyaya
əsaslanan siyasətdir. Avropanın yeni sakinlərinin isə öz dəyərlərini gətirməməsi
mümkünsüzdür. Fikrimizcə, Avropa yalnız yenilərin dəyərlərinə hörmət etməklə
və ən əsası özününkü hesab etməklə böhrandan çıxa bilər.
106

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Demoqrafik böhran yaşayan Avropanın gələcək inkişafı miqrantlar olmadan
mümkünsüz görünür. Eyni zamanda hazırda Avropa bu yeni sakinlərin mənəvi
dəyərlərini nəzərə almadan yalnız Qərb dəyərlərinə üstünlük verir. Qərbin
gözündə yeni gələn miqrantlar mühacir qəbul edən cəmiyyətin yeknəsəq tərkib
hissəsi olmalıdır. Onların fərqli davranış və ya əxlaq normaları Qərb dəyərləri ilə
uyğun gəlmədiyi üçün qəbuledilməzdir. Zaman isə göstərir ki, Avropaya axını
təşviq edilən miqrantlar vahid Avropa qəlibinə düşmədilər.
Yalnız Qərb mədəni və dini dəyərlərinin üzərində qurulan Avropa cəmiyyətinin
dünya miqyasında universal standart kimi təqdim olunması özünü doğrultmur.
Maraqlıdır ki, bu gün işçi qüvvəsi kimi Avropaya gələn miqrantların Qərb
dəyərlərini qəbul etmədiyi üçün multikulturalizmin məğlubiyyətə uğradığını
iddia edənlər bir neçə əsr əvvəl okeanın o tayında nə yerli xalqların, nə də zorla
Afrikadan gətirdikləri qulların mədəni müxtəlifliklərini nəinki qəbul etmir, hətta
məhv edirdilər. Nədənsə o zaman belə münasibət multikulturalizmin böhranına
səbəb kimi qiymətləndirilmirdi.
Beləliklə, böhran zamanı Qərbin qarşısına çıxan ən mühüm dilemma
başqalarının dəyərinə hörmətlə yanaşmaqdır. Bu isə yalnız Qərb dəyərlərinə deyil,
başqalarının da mənəvi aləminə hörmət üzərində qurulan münasibətlər sisteminə
əsaslanmalıdır.
Qərb cəmiyyətinin gələcəyi üçün əsas narahatedici məqam
Avropaya miqrant axınının böyük hissəsinin müsəlman olması Qərbin
qarşısında daha mühüm bir çağırış qoydu. Qərb isə bunu çağırış deyil, öz dəyərlər
sisteminə və ümumiyyətlə gələcəyinə təhdid kimi qiymətləndirir.
Məlum olduğu kimi, Qərb sivilizasiyası dini dəyərlərə böyük əhəmiyyət verir.
Artıq uzun əsrlərdir ki, xristianlıq Qərbin dəyərlər sistemində nüvə rolunu oynayır.
Dini müstəvidə isə tarix boyu Qərbin əsas rəqibi məhz İslam olmuşdur. Belə ki,
dünyəvi dinlər arasında Uzaq Şərqdə əsas dayaqları olan buddizm məsafəcə çox
uzaq olduğu üçün “Qoca qitə”yə nüfuz etmək iqtidarında olmamışdır. Musəvilik
isə Avropada əsrlər boyu təqib olunmuş, yəhudilər bir neçə dəfə sürgün olunmuş
və yalnız XIX əsrdən başlayaraq bərabərhüquqlu sakinlər kimi qəbul olunmuşlar.
İslam-Qərb münasibətləri isə daha kəskin olmuşdur və tərəflərdən hər hansı birinin
güclənməsi zamanı qanlı toqquşmalara səbəb olmuşdur. Xristianlığın daşıyıcısı
olaraq avropalıların islam dünyası üzərinə ən qanlı yürüşü xaçlı səfərləri olmuşdur.
Tarix boyunca Avropa islam dini daşıyıcılarının birbaşa təsiri ilə 2 dəfə
107

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

qarşılaşmışdır. Birinci dəfə İspaniyada Kordoba Xilafətinin yaradılması zamanı,
ikinci dəfə isə Vyanayadək Avropa torpaqlarının Osmanlı imperiyasının nüfuz
dairəsinə daxil olması ilə. Lakin hər iki halda imperiyaların zəifləməsi və ya
dağılmasından sonra Avropa müsəlmanlara qarşı dini dözümsüzlük göstərmişdir.
İspaniyada, Balkanlarda müsəlmanların dini səbəblərdən təqib olunması, islam
mədəniyyətinin dağıdılması Qərbin İslama münasibətdə tarixi ənənəsini göstərir.
İndi isə vəziyyət fərqlidir. Tarixdə ilk dəfə olaraq islam Avropada kənar bir
əqidə deyil, məhz əhalinin müəyyən hissəsinin dini etiqadıdır. Türkiyədən, Şimali
Afrikadan, Yaxın və Orta Şərqin keçmiş müstəmləkə ölkələrindən gələn miqrantlar
müsəlman olduqları üçün Qərb İslamla yenidən qarşılaşmalı oldu. Hazırda Avropa
öz gələcək taleyinin müsəlman olmaq şansı ilə qarşı-qarşıyadır. İşçi miqrantlar
Avropaya işğal yolu ilə deyil, cəmiyyətin içərisinə nüfuz etməklə daxil olurlar. Belə
olan halda isə Avropanın bu yeni İslam dalğası ilə əvvəlki metodla mübarizə apara
bilməsi real görünmür.
Tədqiqatçıların fikrincə, mühacirlərin Avropa ölkələrinə axını və onların
arasında təbii artımın yüksək olması nəticəsində 2050-ci ildə Avropa əhalisinin
20%-i müsəlman olacaq. Hazırda belə fikirlər səslənir ki, Qərb və İslam
mədəniyyətləri yanaşı yaşaya bilməz. İndi Avropada demokratiya yaxud şəriət
qaydaları, islam yoxsa azadlıq kimi əslində qətiyyən müqayisə oluna bilməyəcək
məfhumlar cəmiyyətin qarşısında əks dilemmalar kimi ortaya qoyulur. Lakin bu
bir reallıqdır ki, islam dəyərləri artıq Avropa əhalisinin bir hissəsinin seçimidir.
Buna tolerant yanaşma olmasa, islam faktoru Qərb dəyərlər sistemində öz layiqli
yerini tutmasa bu ilk növbədə Avropanın gələcəyi üçün problemə çevriləcəkdir.
Avropada müsəlmanların öz dinlərinə sadiq qalmaları, bununla yanaşı islamın
bir din olaraq populyarlaşması, müsəlman əhalinin demoqrafik artım göstəriciləri
Qərb cəmiyyətinin gələcəyi üçün əsas narahatedici məqam kimi qəbul olunur.
Bunun nəticəsidir ki, Qərbdə islamı bir fobiya olaraq görürlər. Azlıqların çoxluqlara
çevrilməsi qorxusu Qərbsayağı multikulturalizmin qarşısında duran əsas çağırışdır.
Avrobarometrin 2012-ci ildə apardığı araşdırmaya görə, Avropa İttifaqında
rəyi soruşulanların 39%-nin fikrincə dini əqidəyə görə diskriminasiya geniş hal
almışdır. Bu göstərici Fransada 66%, Belçikada 60%, İsveçdə 58%, Niderlandda
51%, Birləşmiş Krallıqda 51%-dir.
Beləliklə tarixi hadisələr göstərir ki, Qərbin dini tolerantlıq və multikultural
dəyərləri yalnız öz dini dəyərlərinin digərlərinə qəbul etdirilməsi üzərində
qurulmuşdur. Belə olan halda immiqrant ölkələr olaraq xarakterizə olunan Avropa
108

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

dövlətləri fərqli mədəniyyət və dini daşıyıcılar olan mühacirləri Qərb cəmiyyətinə
yalnız assimilyasiya etməyə çalışırlar. Yəni, çoxmədəniyyətlilik yalnız Qərb
dəyərlərinin dominantlığı və vahid mozaik quruluşun heç nə ilə seçilməyən tərkib
hissəsi kimi qəbul oluna bilər. Bu isə müasir dövrdə əhalisi müxtəlif mədəniyyətləri
və millətləri təmsil edən Avropa üçün multikulturalizmin gələcək taleyini təhdid edir.
Lakin reallıq bundan ibarətdir ki, Qərbsayağı multikulturalizmin gələcək
taleyi Avropada xristianlıq və islamın dialoqundan, dini və dünyəvi dəyərlərin
birgəyaşayışından asılıdır. Böhrandan yeganə çıxış yolu bundadır. Yalnız tolerant
cəmiyyətdə multikulturalizm mədəniyyətlərin qarşılıqlı surətdə zənginləşməsinə,
müxtəlif xalqları birləşdirən dəyərlər sisteminin formalaşmasına səbəb olur.
Multikulturalizm böhranı iqtisadi tənəzzül pariteti
Hazırda dünya miqyasında müşahidə olunan iqtisadi tənəzzül Qərbin
multikultural dəyərlərinə öz mənfi təsirini göstərir. Belə ki, Avropada iqtisadi
böhran, xüsusən də işsizlik səviyyəsi yüksək olan ölkələrdə yeni sakinlərə münasibət
daha aqressivdir. Fransanın “Le Parisien dimanche” qəzeti Avropa İttifaqına üzv
ölkələrdə işçi miqrantların sərbəst hərəkətinə məhdudiyyət qoyulması ilə əlaqədar
keçirilən referenduma fransızların münasibətinə öyrənmək məqsədilə rəy sorğusu
keçirmişdir. Rəyi soruşulanların 60 faizi miqrantlar üçün nəzərdə tutulan kvotanın
məhdudlaşdırılmasının tərəfdarı olduqlarını bildirmişdir.
Miqrantların sayının artması fonunda Avropada dominant millət arasında
artan işsizlik və zəif sosial təminat Qərbin multikultural dəyərlərinin və
tolerantlığının nə qədər davamlı olduğunu göstərir. Belə bir fikir formalaşdırılır
ki, multikulturalizmin Avropa modelinin məğlubiyyətə uğramasının səbəbi
miqrantların universal Qərb həyat normasına daxil ola bilməmələri, demokratik
prinsipləri və insan hüquqlarının aliliyini rəhbər tutan Avropa qanunlarının isə
olduqca mülayim olması ilə əlaqədardır. Hadisələrin belə axarı isə Avropada
ifrat millətçilik ideologiyasının və ultra sağçı siyasi partiyalarının tərəfdarlarının
artmasına, irqçi və şovinist çıxışlara səbəb olmuşdur.
Görünən odur ki, vaxtilə Avropa dövlətlərinin özlərinin dəvət etdiyi,
stimullaşdırdığı miqrantların iqtisadi vəziyyət pisləşdikdə ədalət, demokratiya,
tolerantlıq, insan haqları kimi bəşəri dəyərlərdən kənar hər cür münasibətlə
üzləşməsi normal qarşılanmalı və bu Qərb identikliyinin özünü qoruması kimi qəbul
olunmalıdır. Hətta miqrantlara qarşı hazırkı siyasi kurs demokratik prinsiplərdən
geriyə addım olsa belə Avropanın siyasi liderləri bu addımları atmaqdan çəkinmirlər.
109

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

İqtisadi vəziyyətdən asılı olaraq xaricdən işçi qüvvəsinin dəvət edilməsi və
sonradan həmin miqrantlara qarşı göstərilən ayrı-seçkilik multikultural dəyərlərlə
bir araya sığmır. Bu işçi qüvvəsinin öz milli-mənəvi dəyərlərindən imtina etməsi
multikulturalizmin qələbəsi hesab edilirsə, hansı tolerant yanaşmadan söhbət gedə
bilər? Fikrimizcə, hazırda həyəcan təbili vurulan multikulturalizmin böhranı Qərb
ölkələrinin yanlış siyasətinin nəticəsidir.
Multikulturalizm və miqrasiya siyasəti
Hazırda gündəmdə olan multikulturalizm böhranında Avropa ölkələrinin
miqrasiya siyasətinin oynadığı rol da diqqət çəkir. Bu zaman ilk növbədə Qərbin
özününkü olmayanlara münasibətdə həyat fəlsəfəsi və tarixi ənənə maraq doğurur.
Tarixdən məlumdur ki, hələ Roma imperiyası dövründə romalılar yaşadıqları şəhəri
“əbədi şəhər” adlandırmışdılar və bu şəhərin sakinləri kimi özlərini hamıdan üstün
hesab edirdilər. Əsl romalı özünəməxsus dəyərlərə sahib hesab olunur və bütün
digərləri ilə, o cümlədən başqa ölkələrdən gələnlərlə münasibətdə fərq qoyulurdu.
Sivilizasiyalar mövzusunda tədqiqatçı Rocer Osborn bununla bağlı yazır ki,
“Yunan, Ellin və Roma sivilizasiyalarının bütün ətraf xalqlara və mədəniyyətlərə
“barbar dünyası” kimi baxması sonradan ümumən Qərb sivilizasiyasının digər
sivilizasiyalara ayrı-seçkilik meyarları ilə yanaşmasının başlanğıcı olmuşdur”3
(Осборн Р. Цивилизация. Новаяисториязападногомира. Москва АСТ 2008,
стр.144).Günümüzdə da miqrantların Avropa cəmiyyətində yeri eyni prinsiplərə
söykənir.
Hazırkı mənada multikultural cəmiyyətin dayanıqsızlığının ən mühüm
səbəblərindən birinin Qərbi Avropa ölkələrinin yeritdiyi miqrasiya siyasətinin
olduğunu söyləmək olar. Çünki multikulturalizm ilkin mənada tarixi milli azlıqlara
münasibəti nəzərdə tutan yanaşma hesab olunurdu. Lakin Avropa rəsmiləri
tərəfindən təşviq edilən işçi miqrantların vahid mədəni dəyərlərə inteqrasiyasına
hesablanan miqrasiya siyasəti özünü doğrultmadı. Bu gün nə qədər də Avropa
rəsmiləri işçi miqrantların müvəqqəti gəldiklərini düşündüklərini bəyan etsələr də
bu reallığı əks etdirmir.
Çünki ilk dəfə Avropada miqrantları tarixi milli azlıqlara bərabər tutulan
yanaşma oldu. Belə ki, bu sahədə qabaqcıl ölkələrdən sayılan İsveçdə 1970-ci illərin
ortalarından, Hollandiyada isə 1980-ci illərin əvvəllərindən miqrantazlıqların
müdafiəsi ilə bağlı tədbirlər həyata keçirməyə başlamışdılar. Dövlət tərəfindən
miqrantların ana dilində təhsil almaq, öz kütləvi informasiya vasitələrini dərc
110

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

etmək, mədəni tədbirlər həyata keçirmək və digər hüquqları ilə bağlı addımlar
maliyyələşdirilirdi. Ancaq bu daha çox müəyyən məhdud dairə aktiv miqrantlara
şamil olunurdu. Miqrantların sayının artması və öz dəyərlərinə sadiq qalması
Avropa rəsmilərinin bu yanaşmadan imtina etməsi ilə nəticələndi. Hər iki ölkədə
1990-cı illərdə qanunvericilikdə geriyə addımlar atıldı. İsveçdə immiqrantların
tarixi azlıqlara (saam, fin) bərabər tutan azlıqların müdafiəsi haqqında qanun
dəyişdirildi4(Saininen M. “TheSwedish Model@ as an Institutional Framework
for Immigrant Membership Rights // Journal of Ethnic and Migration Studies.
1999. Vol.25). Niderlandda isə 1983-cü ildən azlıqların inkişafına dəstək proqramı
dayandırıldı5 (Entzinger H.. The Rise and Fall of Multiculturalism: The Case of the
Netherlands, Joppke C., Morawska E. (red.), Toward Assimilation and Citizenship,
Basingstoke: Palgrave-Macmillan. 2003).
Avropa ölkələrindən fərqli olaraq dünya təcrübəsində sərt miqrasiya siyasəti
yeridib və çox mədəniyyətliliklə bağlı heç bir problem yaşamayan ölkələr də
kifayət qədərdir. Uğurlu modellərdən biri kimi Yapon təcrübəsini göstərmək olar.
Yaponiyanın immiqrasiya qanunları olduqca konservativdir. Bu ölkədə vətəndaşlıq
almaq kifayət qədər mürəkkəb prosedurlara bağlıdır. Dövlət işçi miqrantların
səviyyəsini konkret normalarla tənzimləyir, siyasi bəhanələrlə spekulyasiya üçün
də şərait yaratmamışdır. Ölkədə nisbətən kompakt olaraq yaşayan çinli, koreyalı
və braziliyalı miqrantlara münasibətdə də nə hər hansı ayrı-seçkilik, nə də problem
vardır.
Çoxmədəniyyətliliyin həyat tərzi olaraq qəbul olunduğu Azərbaycan da
multikulturalizmin böhran yaşamadığını göstərən məkanlardandır. Şərqlə Qərbin,
Şimalla Cənubun, xristianlıqla islamın, müxtəlif sivilizasiya və mədəniyyətlərin
qovşağında yerləşən Azərbaycan multikulturalizmin əbədiyaşar olduğunu
təsdiqləyir. “Çoxmillətli dövlət – vahid cəmiyyət” budur Azərbaycanda
multikulturalizmin uğurlu modeli.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin İkinci Bakı Beynəlxalq
Humanitar Forumunda çıxışında bildirdiyi kimi “Multikulturalizm bizim həyat
tərzimizdir. Nisbətən yeni anlayış olmasına baxmayaraq, multikulturalizm əsrlər
boyu xalqımıza xas olan bir anlayışdır. Əsrlər boyu müxtəlif dinlərin, millətlərin
nümayəndələri Azərbaycanda bir ailə kimi yaşamışlar.” Multikulturalizmin
uğurunun başlıca şərti bəşəri və milli ideyaların birgə mövcudluğu, eləcə
də multikultural dəyərlər sisteminin əhatə dairəsində olan xalqların milli
identikliklərinin qorunmasıdır.
111

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Beləliklə, Qərb təcrübəsinin uğursuzluğu multikulturalizmin tənəzzülü və ya
süqutu demək deyil. Dünyada müxtəlif regionlarında uğurlu təcrübələr təsdiq
edir ki, fərqli millətlərin və dinlərin təmsilçiləri öz identikliklərini qorumaqla və
digərinə hörmətlə yanaşmaqla inkişaf etmək iqtidarındadırlar. Sadəcə olaraq bunu
fərqlilikləri assimilyasiya etməyə çalışan ideologiya deyil, əsrlər boyu davam edən
gündəlik həyat tərzi kimi qəbul etmək lazımdır.
Böhrandan sonra görünən yollar
Fərqli sivilizasiya və mədəniyyət daşıyıcılarının eyni məkanda yanaşı yaşaması
və qarşılıqlı zənginləşməsini həyat tərzi kimi qəbul etmək bəşəriyyətin nicat
yoludur. Bu dəyərlərdən standart meyar yaratmağa yönəlmiş ideologiya isə nəinki
böhrandadır, hətta yaşamaq hüququnu itirmişdir. Bununla belə yeni Avropanın öz
gələcək taleyini müəyyənləşdirmək üçün bir neçə atdığı addımları bir neçə qrupda
ümumiləşdirmək olar.
Birincisi, assimilyasiya üzərindən inteqrasiya. Avropa multikultural siyasətinin
hələ də əsas məqsədi miqrantların gəldikləri ölkə həyatına inteqrasiyanı təmin
etmək deyil, miqrantların siyasi cəmiyyətdən təcrid olunması və assimilyasiyadır.
Misal üçün Almaniyada multikulturalizm miqrantların və onların növbəti
nəsillərinin alman cəmiyyətinə inteqrasiyasına deyil, miqrantların cəmiyyətdən
təcrid olunmasına, dil, mənəviyyat və sairə maneələrlə qarşılaşaraq son
nəticədə vətənlərinə dönməsinə hədəflənmişdir. Bununla bağlı Rusiya Elmlər
Akademiyasının Fəlsəfə İnstitunun eksperti professor Vladimir Malaxov hesab
edir ki: “Multikultur tədbirlər Almaniyada inteqrasiyadan çox seqreqasiyaya
hədəflənmişdir”6 (Владимир Малахов Мультикультурализм в Западной Европе:
потусторону риторики. http://russiancouncil.ru/inner/?id_4=1155#top).
İkincisi, ikinci nəsil immiqrantların cəmiyyətin mədəni-ictimai-siyasi həyatına
qəbul olunması. Bununla bağlı İtaliya rəsmilərinin siyasətini qeyd etmək olar.
Təsadüfi deyil ki, İtaliyanın keçmiş baş naziri Romano Prodi bildirmişdir ki:
“İmmiqrantların timsalında biz böyük potensial resurslar əldə edirik. İnteqrasiya
yolu ilə getmək lazımdır. İmmiqrantların növbəti nəsli italyanların gələcək nəsli
olmalıdır”.
Üçüncüsü, kosmopolit dəyərlərin qlobal məkanda təşviqi. Qərb böhranla
qarşılaşdıqdan sonra çıxış yolu kimi Qərb dəyərlərinin bəşəri ideya olaraq qlobal
miqyasda qəbul etdirilməsinə çalışır. Bu mərhələni Qərb modelinin universal
bəşəri dəyərə çevrilməsi istiqamətində cəhd kimi qiymətləndirmək olar. Yəni,
112

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Avropaya yeni gələn miqrantlara Qərb dəyərlərinin qəbul etdirilməsi onlar hələ
miqrasiya etməmişdən əvvəl öz ölkələrindəikən başlanır. Bununla da Qərb Avropa
cəmiyyəti daxilində miqrantlara münasibətdə həll edə bilmədiyi problemləri
qlobal miqyasda milli-mədəni mentalitetdən kənar kosmopolit dəyərlər hesabına
həll etməyi düşünür. Bu gün qloballaşma prosesi multikulturalizm müstəvisində
mədəni dəyərlərin universal modelini yaratmağa yönəlmişdir. Bu yeni tendensiyada
əsas xarakterik xüsusiyyət ondan ibarətdir ki, Qərb mədəniyyəti təkcə öz mədəni
dəyərlərini diktə etməklə kifayətlənmir, həm də başqa mədəniyyətlərin dəyər
meyarlarının formalaşmasına nəzarət edir.
Dördüncüsü, sərt miqrasiya siyasəti. 2014-cü ilin fevral ayında İsveçrədə Avropa
İttifaqından miqrant axınının məhdudlaşdırılması barədə keçirilən referendumda
işçi qüvvəsinin tətbiqinə dair kvotanın tətbiqinə səs verilməsi bu istiqamətdə yeni
bir trendin başladığını göstərir. Bu isə nəinki kənardan, hətta Avropa ölkələrinin
öz aralarında belə miqrasiyanın məhdudlaşdırılması istiqamətində meyllərin
müşahidə olunduğunu göstərir.
Beləliklə, hazırda Avropa dövlətləri daha çox miqrasiya siyasətlərini
sərtləşdirmək və milli-mənəvi xüsusiyyətləri nəzərə almadan kosmopolit dəyərləri
təşviq etməklə multikulturalizm böhranından çıxış yolu axtarır. İndiki məqam
Qərbin və ümumiyyətlə bəşəriyyətin həyatında yeni bir sınaq olacaqdır. Atılan
addımların bəşəriyyəti bu sınaqdan necə çıxaracağını isə zaman göstərəcək.
Ərəstü Həbibbəyli
iqtisadiyyat üzrə fəlsəfə doktoru
4 iyul 2014

3.2. «Sivilizasiyaların toqquşması»
və ya Samuel Hantinqtonun neoatlantizmi
Məlum olduğu kimi, «sivilizasiyaların toqquşması» nəzəriyyəsi ABŞ-ın
Harvard Universitetinin alimi Samuel Hantinqton tərəfindən işlənmiş və ilk
dəfə 1993-cü ilin yayında onun «The Clash of Civilizations?» (Sivilizasiyaların
toqquşması?) adlı məqaləsində Amerikanın nüfuzlu jurnalı olan «Foreign
Affairs»-də dərc edilmişdir. Sonralar həmin məqalə kitab şəklində («The Clash of
Civilizations and the Remaking of World Order», New York: Simon & Schuster,
1996) çıxmışdır.
113

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Hantinqtonun fikirlərinə görə, müasir dünyanın simasını Qərb, konfutsiançılıq,
yapon, islam, induizm, slavyan-pravoslav, Latın Amerikası sivilizasiyaları və bir də,
ola bilsin ki, Afrika sivilizasiyası şərtləndirir. Yaşadığımız XXI əsrdə sivilizasiyaların
toqquşması dünya siyasətinin aparıcı amili olacaqdır.
Bu nəzəriyyə dərhal həm ictimaiyyət, həm də nəzəriyyəçi və praktik siyasətçilərin
marağına səbəb olmuşdur. Nəzəriyyə müxtəlif cür qiymətləndirilir. Bəziləri
Hantinqtonun konsepsiyasını reallığa uyğun nəzəriyyə kimi qiymətləndirirsə,
digərləri onun yararsız olduğunu vurğulayır.
S.Hantinqtonun tezislərinə əsasən, bəşəriyyətin gələcəyi bir-birindən tarixi
keçmişi, mədəni ənənələri, xüsusən də konfessional mənsubluğu ilə fərqlənən
«sivilizasiyaların toqquşması»ndan ibarət olacaqdır. Amerika aliminin fikirlərinə
görə, demokratik Qərblə kommunist Şərqin siyasi qarşıdurması ilə səciyyələnən
«soyuq müharibə»dən sonrakı dövrdə münaqişələrin və qarşıdurmaların əsas
mənbəyini ideologiya və siyasi baxışlar deyil, din və mədəniyyətdəki fərqlər təşkil
edəcəkdir. Özü də «gələcəkdə ən qanlı münaqişələr sivilizasiyaları bir-birindən
ayıran sərhədlər boyunca baş verəcəkdir».
Milli dövlətlər gələcəkdə də beynəlxalq münasibətlərin ən mühüm aktorları
olaraq qalsalar da, münaqişələr, əsasən, müxtəlif sivilizasiyaları, dinləri təmsil edən
dövlətlər, millətlər və cəmiyyətlər arasında baş verəcəkdir.
Orta müddətli perspektivdə əsas mübarizə Qərb və İslam və ya konfutsiançılıq
sivilizasiyalarına mənsub olan ölkələr arasında gedəcəkdir. Lakin Qərb və İslam
sivilizasiyalarının toqquşma ehtimalı daha yüksəkdir.
Hantinqtonun fikirlərinə görə, hansısa bir «düşmən»in olması «incəmincə və passiv» Qərb cəmiyyətinin konsolidasiyası üçün çox əhəmiyyətli
amildir. Özünün son əsərlərindən biri olan «Biz kimik?» (Who Are We?: The
Challenges to America’s National Identity. Simon & Schuster, 2004) əsərində o,
qeyd edir ki, «düşmən» obrazı olmasa, Qərb cəmiyyətindəki birliyə son qoyula
bilər. Birliyi və milli identikliyi itirməmək üçün neoatlantist Hantinqton ABŞ və
onun müttəfiqlərinə totalitar «islam fundamentalizmi» ilə müharibələri ölkənin
hüdudlarından kənarda aparmağı məsləhət görür.
Bununla belə, Hantinqtonun tənqidçiləri hesab edirlər ki, konfessional və etnik
fərqlərə baxmayaraq, müasir qloballaşma proseslərinin intensivləşdiyi, müxtəlif
milli-mədəni dəyərlərin bir-birinə nüfuz etdiyi və qarşılıqlı təsirlər göstərdiyi
şəraitdə bəşəriyyət ümumplanetar birliyə nail olmalıdır. Düzdür, bu məqsədə
çatmaq üçün bəşəriyyət uzun və mürəkkəb bir yol keçməlidir.
Pərvin Darabadi,
tarix elmləri doktoru, professor
19 sentyabr 2014
114

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

3.3. Qərb demokratiyasının çağırışları
Tarix boyunca müxtəlif mənbələr, lüğətlər, ensiklopediyalar demokratiya
məfhumunu müxtəlif cür şərh etməyə çalışdılar. Lakin bu gün demokratiyanın ən
gözəl tərifi yenə də ABŞ Prezidenti Linkolnun məşhur ifadəsi oldu: xalq tərəfindən
həyata keçirilən, xalq naminə xalq hakimiyyəti. Bəs görəsən əslində bu belədirmi?
Nasizm, faşizm və kommunizm üzərində qələbəsindən sonra Qərb
demokratiyası rejimlərin liderinə və insanların idealına çevrildi. Gözləmək olardı
ki, nəhayət yer üzündə əmin-amanlıq bərpa olunacaq, istibdad sona çatacaq, çünki
demokratiyanın təşəkkülü baxımından tarixdə heç vaxt mümkün olmayan bir
şərait yaranmışdı. Lakin Qərb analitiklərinin özlərinin də qeyd etdiyi kimi, Qərb
demokratiyasının ən böyük yanlışı da elə burdan başladı.
İtaliyalı analitik Massimo Fini «Le vice obscur de l`Occident” əsərində qeyd
edir ki, Qərbin bu sahədə ən böyük yanlışı ondan ibarət oldu ki, bir zamanlar
Nasistlərin səciyyəvi xarakteristikası olan «başqalarından yüksək olma” hissinə
qapıldılar. Əgər Nasistlərdə «alilik” bir irqə aid edilirdisə, bugünkü Qərb
dünyasında bu «alilik” özünü siyasi mədəniyyət, sivilizasiya sahəsində büruzə
verir.
Mümkün olan ən gözəl dünyanı qurduğunu, mütləq dəyərlərə sahib olduğunu
hesab edən Qərb özündən fərqli tarixə, mədəniyyətə, ənənəyə, həyat mövhumuna
sahib xalqlara, insanlara davranış qaydalarını öyrətmə hüququna və vəzifəsinə
sahib olduğunu düşünməyə başladı.
Qərbə qarşı yönələn əsas ittiham budur ki, Qərb nəzərə almaq istəmir ki, hər
bir siyasi sistem sosial baza üzərində qurulur. Həmin sosial bazanı isə milli adətənənələr, dəyərlər sistemi təşkil edir. Axı Qərbdəki individualizm ilə Şərqdəki
kollektivizm fərqli fəlsəfələrə söykənir. Şərqdəki böyüklərə (valideynlərə,
ağsaqqallara, liderlərə) hörmətlə Qərbdəki eyni deyil. Pozitiv hüquq normaları
ilə mənəvi dəyərlərin Şərq və Qərb cəmiyyətlərindəki alqılanması eyni deyil. Əgər
Şərq ilə Qərbin dəyərlər sistemi fərqlidirsə, o zaman şübhəsiz ki, bu fərq onların
idarəçilik sistemlərinə də sirayət edəcək.
Qərb isə, hər bir cəmiyyətin spesifikası olduğunu qəbul etmək yerinə, eyforik
şəkildə tolerantlıq göstərmədən «qloballaşma dövrünün tələblərinə uyğun olaraq”
öz dəyərlərini universal dəyərlər adı altında olduğu kimi bütün dünyaya təlqin
etməyə çalışır. Axı bu dəyərlər universal dəyərlər deyil, sadəcə hərbi-iqtisadidiplomatik-elmi-texnoloji üstünlüyə sahib olan bir sivilizasiyanın özünəxas
dəyərləridir.
Əgər bu gün Qərbin yerində Şərq olsaydı və bu üstünlüklərindən istifadə
edərək öz dəyərlərini universal dəyərlər adı altında Qərbə təlqin etməyə çalışsaydı,
115

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Qərb ictimaiyyəti bunu nə qədər asanlıqla mənimsəyə bilərdi? Axı hərbi-iqtisadidiplomatik-elmi-texnoloji üstünlük başqadır, mənəvi dəyərlər başqa.
Bu nöqteyi-nəzərdən, ortaya bir sıra suallar çıxır: görəsən demokratiya ancaq
Qərbə aid siyasi rejimdirmi? Əgər Qərb vahid demokratiya modeli tətbiq etmək
istəyirsə, nədən ilk öncə öz daxilində olan 12 monarxiyanın (Böyük Britaniya,
İspaniya, Norveç, İsveç, Belçika, Danimarka, Niderland, Lüksemburq, Monako,
Andorra, Lixtenşteyn, Vatikan) ləğvini və respublikaçılığa keçidini tələb etmir?
Yox, əgər bunu o ölkələrin tarixindən qaynaqlanan səciyyəvi xarakteristikası kimi
qəbul edirsə, nədən digər ölkələrin səciyyəvi xarakteristikalarına müdaxilə edir?
Hər zaman siyasi plüralizmin tərəfdarı olan Qərb nədən bir siyasi rejim
kimi demokratiyanın da müxtəlif modellərinin harmoniyasını görmək istəmir?
Demokratiyanın, misal üçün, Şərq modeli ola bilməzmi? Əgər hər hansı bir Şərq
xalqı mütləq surətdə öz liderini dəstəkləyirsə, bu demokratiya deyilmi? Qərb
monarxiyaları demokratik hesab olunursa, Şərq monarxiyası olan Yaponiya Qərb
ölkəsindən daha az «demokratikdirmi”? Nəyə görə Şərq xalqları misal üçün,
Yapon demokratiya modelini deyil, məhz Qərb demokratiyasını seçməlidir?
Ümumiyyətlə hansı rejimin demokratik olduğuna, hansının olmadığına kim qərar
verir? Bu səlahiyyəti ona kim verib?
Beləcə, Qərbin öz dəyərlərini mütləq şəkildə bütün dünyaya təlqin etməyə
çalışması fərqli dəyərlərə sahib insanlarda narazılıq yaratmağa başladı ki, bu da öz
növbəsində demokratiyanın yayılmasına əngəl təşkil etməyə başladı - çünki təsir
əks-təsirə bərabərdir. Bu narazılıq ərəb inqilabları ilə daha da sürətləndi.
Bir tərəfdən bu qəbildən olan narazı insanlar, digər tərəfdən isə demokratiyanın
daha da təkmilləşməsini arzulayan intellektuallar Qərb demokratiyasının qarşısında
dayanan çağırışları araşdırmağa başladılar. Çağırışlar isə kifayət qədərdir.
Şübhəsiz ki, demokratiya və insan hüquqları bir millət üçün ən uca
meyarlardandır. İnkişaf səviyyəsinin yüksək olmadığı cəmiyyətlərdə bu sahələrdə
nöqsanların olması bəlkə də başa düşüləndir. Ancaq Qərb ölkələrinin özündə
demokratiyanın böhran yaşamasına heç bir şəkildə haqq qazandırmaq təsəvvür
edilə bilməz.
Yeri gəlmişkən, Fransalı analitik Qiyom dö Ruvil «La democratie ambigue”
əsərində qeyd edir ki, təsəvvür edilənlərdən fərqli olaraq, müasir Qərb
demokratiyasının təməlində oliqarxiya dayanır. O bildirir ki, kənardan elə görünür
ki, rəhbərlər tərəfindən qəbul edilən bütün qərarlar, atılan bütün addımlar xalqın
iradəsini ifadə edir- əslində isə bu belə deyildir. Oliqarxlar xalqın adından istifadə
edərək, öz maraqlarına uyğun hərəkət edir, demokratik dəyərlər naminə, insan
hüquqları naminə kütləvi qətllər törədirlər. Xalq adından hərəkət etdikləri üçün
də, özlərinə immunitet yaradırlar. Nəticədə isə məsələnin mənəvi tərəfi tamamən
116

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

unudulur, çünki hər kəs düşünür ki, demokratiya pislik edə bilməz. Beləliklə,
xalq özü öz suverenliyinin tələsinə düşür, çünki nəticə etibarilə, bunun mənəvi
məsuliyyəti xalqın üzərində qalır.
Massimo Fini də öz növbəsində ifadə edir ki, demokratiya, bu mövhumun
banilərinin təsəvvür etdiklərindən fərqli olaraq, öz aralarında ahəngdar şəkildə
fəaliyyət göstərən siyasi və iqtisadi oliqarxların, nomenklaturanın, maskalanmış
aristokratların lobbiçilik sistemidir.
Təsadüfi deyildir ki, birbaşa demokratiyanın tərəfdarı olan dahi mütəfəkkir Jan
Jak Russo hələ 18-ci əsrdə «Contrat Social” adlı əsərində təmsili demokratiyaya
qarşı çıxaraq bildirirdi ki, suverenlik nə təmsil oluna bilər, nə də başqasına transfer
edilə bilər. Suverenlik ümumi iradədədir, iradə isə təmsil olunmur, o ya vardır, ya
da yoxdur. O əlavə edirdi ki, İngilis xalqı fikirləşir ki, azaddır, ancaq onlar yanılır.
Çünki xalq ancaq parlament üzvünü seçərkən azaddır, seçdikdən sonra isə artıq
köləyə çevrilmişdir. O artıq heç nədir.
Sözsüz ki, dahi mütəfəkkir bu fikirləri ifadə edərkən, hakimiyyətin bəd niyyətli
qruplar tərəfindən mənimsənilmə riskini göz önündə canlandırırdı.
Bu həqiqətən də belədir. Demokratiyanın təməlində dayanan hakimiyyət
bölgüsü, hüquq dövləti, azad seçkilər, müstəqil mətbuat, vətəndaş cəmiyyəti kimi
meyarlara dərindən nəzər salsaq, görərik ki, Qərb demokratiyası heç də tamamən
Linkolnun tərifini verdiyi kimi, xalq naminə xalq tərəfindən, xalq hakimiyyəti
demək deyil. Əksinə, bu gün Qərb demokratiyası siyasi-iqtisadi-inzibati
oliqarxiyanın əsirinə çevrilmişdir. Həm ölkələr müstəvisində, həm də qlobal
səviyyədə idarəçilik bir qrup tərəfindən həyata keçirilir ki, onlar da hər zaman öz
maraqlarını düşünürlər. Məsələni daha da konkretləşdirə bilərik.
Misal üçün, Qərb demokratiyasının təməlində dayanan  hakimiyyət
bölgüsü prinsipi artıq öz mənasını itirmişdir, çünki bu gün qanunverici və məhkəmə
orqanı dominant vəziyyətdə olan icraedici orqanın bir alt orqanına çevrilmişdirqanunverici orqanlar icra orqanının rahat fəaliyyəti naminə “infrastruktur”
xarakterli qanunların qəbulu, məhkəmə orqanı isə onların maraqlarının hüquq
müstəvisində qorunması ilə məşğuldur.
Əgər mahiyyət etibarilə hakimiyyətin üç qolunun hər biri eyni amala,
eyni məqsədə-oliqarxiyanın maraqlarına xidmət edirsə, o zaman hakimiyyət
bölgüsünün heç bir mənası qalmır - o görüntüdən başqa bir şey deyildir. Nəticədə
isə, hakimiyyət yenə də mütləq şəkildə bir mərkəzdə-oliqarxların əlində toplanır,
bu isə xalqın maraqları üçün birbaşa təhdiddir.
Azad seçkilərə gəlincə, bunlar da sadəcə bir görüntüdür və mahiyyət etibarilə
heç də göründüyü kimi xalqın istədiyi namizədi seçməsi demək deyildir. Çünki
səs verdiyi zaman müstəqil hərəkət etsə də, nəticə etibarı ilə zavallı xalq ona təklif
117

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

olunan “menü”dən, o və ya bu oliqarxın ya da onların nümayəndələrinin birinə
səs vermək məcburiyyətindədir. Qərb ölkələrinin hansında oliqarxiya və ya lobbi
şəbəkəsinə daxil olmadan bu siyahıya düşmək mümkündür? Bu sistem ancaq və
ancaq kütlənin başını tovlamağa, zəiflərə təsəlli verməyə xidmət edir. Zavallı Qərb
xalqına isə “suverenliyin onlara aid olduğu” xülyasıyla yaşamaqdan başqa heç
nə qalmır - yarısına qədər palçığa batdığı halda qürurla banlamağa davam edən
xoruzlar kimi...
Seçilən millət vəkilləri mandatları müddətində hakimiyyətin mənbəyi hesab
olunan və onlara mandat verən xalqın maraqlarını deyil, öz biznes maraqlarını, bağlı
olduğu siyasi partiyanın marağını, müxtəlif təzyiq qruplarının maraqlarını təmsil
edirlər. Əks təqdirdə, onlar növbəti dəfə menüdə yer ala bilməzlər. Qərb ölkələrində
lobbiçilik fəaliyyəti adı altında ətraf mühitin korlanmasına, insan orqanizminə
zərərli olan kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalına, mənəvi dəyərlərin
deqradasiyasına şərait yaradan qanunların qəbul edilməsinə səs verən seçilmişlər
nə qədər xalqın maraqlarını düşünür? Və yaxud xarici ölkələrin diasporasından pul
alaraq əsassız məsələlərin qabartılması ilə məşğul olan senatorlar, millət vəkilləri
nə dərəcədə təmsil etdiyi xalqın maraqlarına uyğun hərəkət edir?
Belə halın geniş şəkildə vüsət alması korrupsiyanın tüğyan etməsi mənasına
gəlmirmi? Seçicilərin onlara verdiyi mandat isə onları belə kütləvi kriminal
fəaliyyətləri zamanı qanunvericilik qarşısında toxunulmaz hala gətirir.
Toxunulmazlıq onlara bunun üçünmü verilmişdir?
O zaman, əgər demokratik Qərb ölkələrində seçilənlər inhisarların, kartellərin,
holdinqlərin, təsir qruplarının müxtəlif formalı təzyiqi altında, seçicilər olan
xalqın adından həmin xalqın özünün maraqlarına zidd qanunlar qəbul edirlərsə,
əsl səlahiyyət sahibi olan xalqın isə bu qanunları ləğv etmə səlahiyyəti yoxdursa,
bunun nəyi demokratiya hesab olunmalıdır? Xalq burada suverenliyin mənbəyinin
hansı nöqtəsində dalana dirənib?
Hakimiyyətin 4-cü qolu hesab edilən və əslində müstəqil fəaliyyət göstərməli
olan  mətbuat  özü asılı hala gəlmişdir. Bu gün dünyada baş verən proseslərə
nəzər salsaq və onların mətbuatda necə əks olunduğunu araşdırsaq, BBC, CNN,
Bloomberg, Əl-Cəzirə kimi dünyanın aparıcı mətbuatından hansının müstəqil
olduğunu söyləmək mümkündür? Elə həmin media quruluşlarının özləri də
oliqarxiya şəbəkəsinə daxil deyilmi?
Vətəndaş cəmiyyəti, daha dəqiq desək, qeyri-hökumət təşkilatları maliyyə
və ya ideoloji baxımdan bağlı olduğu qrupların maraqlarından başqa heç nəyi
təbliğ etmir. Amnesty International, Human Rights Watch, Green Peace, Peace
Corps, Open Society və bu kimi başqa beynəlxalq qeyri-hökumət təşkilatlarının
müstəqilliyindən bəhs etmək mümkündürmü? Görəsən demokratik ölkədə
118

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

fəaliyyət göstərən bu təşkilatlar başqa ölkələrdə dövlət çevrilişləri hazırlayanda
müstəqilmi fəaliyyət göstərirdilər, yoxsa aid olduğu demokratik ölkənin xalqınınmı,
yaxud çevriliş edəcəkləri ölkələrin xalqlarınınmı maraqlarını düşünürdülər?
Hüquq dövləti  anlayışı sadəcə xəyallarda mövcuddur. Əgər demokratiya
həqiqətən də vətəndaşların hüquq bərabərliyi mənasını verirsə, Amerikada
yaşayan senatorla yoxsulluq həddində yaşayan 50 milyon Amerikalı vətəndaşın
hüquqları eyni olmalı deyildimi? Həmin 50 milyon Amerikalının Amerikanın
idarə olunmasındakı rolu nə qədərdir? Onlar Amerikanın daxili və xarici siyasətini
dəstəkləyirmi? Məgər demokratiya ölkə daxilində vətəndaşlara paylananda, birinə
az, digərinə çox düşə bilər? Məgər demokratiyadan konkret olaraq xalqın müəyyən
bir kəsimi yararlana bilməlidir?
Əgər demokratiya həqiqətən də vətəndaşların hüquq bərabərliyi mənasına
gəlirsə, demokratik ölkələrin böyük şirkətlərinin rəhbərlərinin ölkənin idarə
edilməsindəki rolu elə həmin şirkətlərdə işləyən immiqrant xadimələrin rolu ilə
eyni olmalı deyildimi? Halbuki, bugünkü reallıq göstərir ki, nəinki o xadimələrin,
əgər oliqarxiya şəbəkəsinə daxil deyilsə, heç həmin ölkənin nüfuzlu institut və
universitetlərinin professorlarının da rolu, belə şirkətlərin rəhbərlərinin rolu ilə
müqayisə edilə bilməz.
Əgər hüquqları pozulan vətəndaşlar məhkəməyə müraciət edərkən məhkəmə
orqanı qərarları siyasi motivlərlə verirsə, tərəflərin statusu məhkəmə qərarlarının
nəticəsinə təsir edirsə, hansı hüquq dövlətindən bəhs etmək olar?
Beləliklə, oliqarxiya öz siyasətini həyata keçirmək üçün ilk əvvəl lobbiçiliyi ilə
məşğul olan millət vəkilləri sayəsində lazımi qanunvericilik bazasını təşkil edir,
bunun vacibliyini öz nəzarətində olan mətbuat vasitəsilə öz təsirləri altında olan
mütəxəssislərin dili ilə fasiləsiz olaraq əhaliyə təlqin edir, öz QHT-ləri vasitəsilə
vətəndaşlar adından dəstəkləyir, öz iqtidarı vasitəsilə icra edir, etiraz edənləri isə
öz təsirləri altında olan məhkəmə vasitəsilə susdururlar. Qərb demokratiyasının
bugünkü fəaliyyət sxemi artıq bundan ibarətdir.
Ölkə daxilində hakimiyyətin digər qolları üzərində dominantlıq qazanan
icra orqanının özünün də  beynəlxalq müstəvidə  müstəqilliyindən söhbət gedə
bilməz. Əgər hakimiyyətin mənbəyi xalqdırsa və suverenlik xalqa aiddirsə, xalq da
öz suverenliyinin təmsil səlahiyyətlərini hakimiyyətə veribsə, o zaman beynəlxalq
münasibətlər sistemində bu özünü büruzə verməli deyildimi? Misal üçün, biz
bu gün Afrika və Yaxın Şərq ölkələrinin, eləcə də başqa ölkələrin forpostuna
çevrilən ölkələrin (misal üçün Ermənistanın) siyasi hakimiyyətinin beynəlxalq
təsirlərdən azad olaraq öz xalqının iradəsinə uyğun siyasət yeritdiyini necə ifadə
edə bilərik? Belə ölkələrin “demokratiya” dolu nitqləri isə qolundakı zəncirlərin
səsini duymamaq üçün başqa səslər çıxaran öfkəli kölələrin ayaq səslərini xatırladır.
119

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Maraqlıdır, müxtəlif dönəmlərdə ABŞ-ı onların daxili işlərinə qarışmaqda
ittiham edən Livan, Pakistan, Kamboca, Tailand, Boliviya, Keniya, Ekvador,
Venesuela, Bəhreyn, Zimbabve, Albaniya, Filippin, Syerra-Leone, Maldiv kimi
ölkələrin ABŞ-dakı səfirləri, beynəlxalq hüququn qarşılıqlılıq və bərabərlik
prinsiplərinə uyğun olaraq, Amerikada tətbiq olunan seçki sisteminin, eləcə də
hüquq sisteminin onların təsəvvüründəki demokratik prinsiplərlə ahəngdarlığına;
eləcə də Amerikanın Əfqanıstan, İraq, Misir, Liviya, Suriya, İran siyasətinə dair
tənqidi bəyanatlar səsləndirsəydilər, yaxud müəyyən dövri hesabatlar hazırlayaraq
nöqsanlar tutsaydılar və ABŞ rəhbərliyindən bu məsələlərdə müvafiq ölçülər
götürülməsini tələb etsəydilər, Dövlət Departamentinin reaksiyası necə olardı?
Əgər bu gün demokratik Qərb doktrinasında, həmçinin də Qərb ölkələrinin
rəhbərlərinin nəzərində demokratiya, insan hüquqları kimi məsələlər BMT
Xartiyasında, 1961-ci il Vyana Konvensiyasında, eləcə də digər beynəlxalq
sənədlərdə ifadə edilən “dövlətlərin daxili işlərinə müdaxilə etməmə” prinsipləri
ilə ziddiyyət təşkil etmirsə, o zaman böyüklüyündən və gücündən asılı olmayaraq,
hər bir dövlətin doğru və yanlış addımları beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən eyni
şəkildə dəyərləndirilməli deyildimi?
Əgər post sovet məkanındakı istənilən ölkədə keçirilən seçkilərin demokratik
prinsiplərlə uyğunluğuna dair istədiyi rəyi verə bilən ATƏT DTİHB seçkiləri
müşahidə missiyası Texasda prokurorun sanksiyası ilə seçki məntəqələrinin
həndəvərinə belə buraxılmırsa və buna qarşı heç kim heç nə edə bilmirsə, o zaman
demokratiyanın meyarlarını kim müəyyən edəcək?
Təəssüf ki, Qərbin gözündə demokratiyanın yüksəlişi kimi görünən bəzi
proseslər dünyanın digər dövlətlərinin və millətlərinin gözündə başqa cür
təcəssüm olunur. Bir zamanlar hər kəsin ilham aldığı, can atdığı demokratiya artıq
20 ildir ki, təcavüzkar müharibələri (1-ci Körfəz müharibəsi, Əfqanıstanın işğalı,
İraqın işğalı, Liviyaya hücum), xaricdən təşkil olunan dövlət çevrilişlərini (Tunis,
Misir, Suriya), bombardmanları, qətliyamları, parçalanmaları, iqtisadi böhranları
(İspaniya, Yunanıstan), iqtisadi asılılığı (Qərbi Avropa ölkələrinin Şərqi Avropa
ölkələrinin iqtisadiyyatını asılı hala gətirməsi), ksenofobiyanı, aclığı, səfaləti ifadə
edir.
Bəşəriyyəti isə məyus edən odur ki, bütün bu müsibət, bütün bu bəlalar
“yaxşılıq”, “müqəddəslik” naminə həyata keçirilir. Bir ölkədə xalqın istəmədiyi
bir demokratiyanı o xalqın öz qanı bahasına özünə təlqin etdirmək nə qədər
demokratikdir?
Beləliklə, Jorj Allerin də “L`agonie de la democratie occidentale” adlı
məqaləsində qeyd etdiyi kimi, Qərb demokratiyası bu gün can üstədir. İntibah
dövrünün Qərb mütəfəkkirlərinin düşüncə aləminin bəhrəsi olan demokratiya
120

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

təəssüf ki, hələ ki elə düşüncə, xəyal dünyasında da qalmaqdadır. Bəşəriyyət isə hələ
də ideal demokratiya axtarışındadır...
Dr. Turab Qurbanov
6 fevral 2014

3.4. Sivilizasiyaların kəsişməsində Afrika
Yeni minillik geosiyasi müstəvidə sivilizasiyalar arasında mübarizə ilə xarakterizə
olunur. Samuel Hantinqtonun yeni bir nəzəriyyə kimi irəli sürdüyü sivilizasiyaların
toqquşması xəttinə əsaslanan beynəlxalq münasibətlər müasir dövrün geosiyasi
mənzərəsinin əsasında dayanır. Dini birliyə dayanan sivilizasiyalar arasında isə
ümumiyyətlə harmoniya müşahidə olunmur. Müxtəlif dinlərin yayılma arealının
kəsişmə sərhədi boyunca daim toqquşmalar baş verir. Tarixi dövr ərzində bu
sərhəd xəttinin əsas arteriyası öz coğrafiyasını dəyişmişdir. Misal üçün, Ərəb
Xilafətinin dövründə bu xətt bir tərəfdə Yaxın Şərqdən, digər tərəfdə isə Pireney
yarımadasından keçirdi. Osmanlı dövründə sivilizasiyaların əsas kəsişmə nöqtələri
Balkan və Qafqaz bölgələri idi. XX əsrdə Yaxın Şərq və Hindistan-Pakistan
(Kəşmir) sərhədi əsas toqquşma nöqtələri hesab olunurdu.
Müasir dövrümüzdə adı çəkilən bölgələr qaynar nöqtələr olmaqla bərabər,
sivilizasiyaların toqquşmasının ən kəskin müşahidə olunduğu yer Afrikadır.
Afrikada sivilizasiyaların uyumsuzluğu geosiyasi müstəvidə də (dövlətlər arasında),
müxtəlif dinlər və tayfalar arasında da özünü göstərir. Eyni zamanda sivilizasiyaların
toqquşduğu xətt boyunca geosiyasi proseslər daha da mürəkkəbləşir. Yeni dövlətlər
yaranır (Cənubi Sudan), separatist meyllər güclənir, geosiyasi həssas məkanlar
ortaya çıxır.
Böyük tarixi dövr ərzində müstəmləkə qitəsi olaraq tanınan Afrika müasir
dövrümüzdə geosiyasi səhnədə mühüm əhəmiyyətə malik zonaya çevrilmişdir.
Zəngin təbii ehtiyatlar, dinamik artım göstərən iqtisadiyyat, sürətlə artan əhali
“Qara qitə”nin dünyada mövqeyini müəyyənləşdirən amillərdir. Dünyanın bütün
təbii ehtiyatlarının 30%-i Afrikanın payına düşür. Proqnozlara görə 2020-ci ilədək
Afrikada neft hasilatı 900 milyon – 1 milyard ton olacaq,2033-cü ildə Afrika ÜDM
həcminə görə Şərqi Avropa, 2039-cu ildə isə Latın Amerika səviyyəsinə çatacaq.
Bütün bu proqnozlar sabitliyə əsaslanaraq hazırlanmışdır. Lakin günümüzdə
Afrika ətrafında müxtəlif geosiyasi proseslər dövr edir. Bu gün “Qara qitə” müxtəlif
dinlərin və mədəniyyətlərin fərqliliyinə əsaslanan sivilizasiyalar arası mübarizənin
ən kəskin olduğu məkandır. Afrika müstəmləkə dövründən miras qalan dövlətlərin
121

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

sərhədlərinin ədalətsiz bölünməsindən hələ də əziyyət çəkir. Bu faktora qitədə
xarici qüvvələrin müdaxiləsi ilə qızışdırılan islam-xristian qarşıdurmasını da əlavə
etsək Afrikanın geosiyasi mənzərəsində dəyişikliklərin olması qaçınılmaz görünür.
Bu gün bütün dünyanın diqqəti daha çox Ərəb dünyasına, o cümlədən Afrikanın
ərəb ölkələrindəki proseslərə yönəlmişdir. Lakin əslində qitədə bundan da dərin
böhrana səbəb ola biləcək sivilizasiyalar arası mübarizə gedir. Geosiyasi müstəvidə
yeni trendlər özünü göstərir. Çin Afrikanın əksər ölkələrində ən böyük investora
çevrilmişdir. Çinin Afrika bazarına tədricən və yavaş-yavaş daxil olması başı ərəb
oyanışına qarışan regionun ənənəvi gücləri olan Qərb dövlətlərini faktla üz-üzə
qoymuşdur. Bizim qənaətimizə görə, Afrikada sivilizasiyalar arasında mübarizənin
əsasında belə geosiyasi ambisiyalar dayanır.
Afrikanın ərəb ölkələrində sivilizasiyalar arası
təmasın geosiyasi konturları
Hazırda Afrikada ən mühüm trend İslam və Xristian dünyası arasında
mübarizədir. Bu mübarizə sivilizasiyaların təmas nöqtələrində daha kəskin xarakter
daşıyır. Bu silahlı münaqişə, separatist mübarizə, bəzən isə terror təşkilatlarının
fəaliyyəti ilə müşayiət olunur. Afrikada islam-xristian qarşıdurmasının sərhəd
zolağı Saxaradan cənuba doğru Tropik Afrika ölkələrindən keçir. Coğrafi areal
baxımından da “Qara qitə”də islamın sərhədi çöllə meşə landşaftının ayrılma xətti
boyunca uzanır.
Britannika ensiklopediyasının məlumatına görə 1 milyarddan çox insan
yaşayan Afrika qitəsində 48% xristian,41% isə müsəlmandır (2010-cu il üçün).
Efiopiya, Misir kimi ölkələr istisna olmaqla xristianlığın qitədə yayılması daha çox
müstəmləkə dövrünə düşür. Son 100 ildə xristianlığın yayılmasında yüksək sıçrayış
müşahidə olunur. Belə ki, əgər 1900-cü ildə qitədə xristianların sayı cəmi 9 milyon
nəfər idisə, 2000-ci ildə bu rəqəm 380 milyon nəfər olmuşdur. Hazırda Afrikada
31 ölkədə xristianlar sayca çoxluq təşkil edirlər. Müqayisə üçün qeyd etmək olar ki,
əhalinin yarıdan çoxu müsəlman olan ölkələrin sayı 21-dir.
Afrikada islam dininin yayılmasını isə 2 əsas mərhələyə bölmək olar. Birincisi,
VII-XI əsrlər Şimali Afrikanın ərəb və bərbər tayfalarının islam dinini qəbul etməsi.
Ərəb Xilafətinin işğal və siyasi-iqtisadi-mədəni təsiri altında Afrikanın əsasən səhra
landşaftında islam dini hakim dinə çevrilmişdir. İkinci mərhələ isə XII əsrdən
başlayaraq ticarət, hakim elitanın dini qəbul etməsi, müxtəlif dini cərəyanlarının,
o cümlədən sufizmin təsiri altında islam dininin yayılması ilə xarakterizə olunur.
Maraqlıdır ki, güc və işğala əsaslanan Xilafət dövründən fərqli olaraq ikinci
122

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

mərhələdə islam dini daha geniş ərazilərə yayılmışdır.
Hazırda bu regionda ərəb və bərbərlərin mütləq üstünlük təşkil etdiyi 7 ölkə
(Misir, Tunis, Liviya, Əlcəzair, Mərakeş, Mavritaniya, Sudan) var. Bu ölkələrdə
əhalinin 90%-dən çoxunu müsəlmanlar təşkil edir. Bundan əlavə əhalisi ərəb
olmayan və ya ərəblərin azlıq təşkil etdiyi, ancaq rəsmi dillərindən biri ərəb dili
olan 4 dövlət var – Cibuti, Somali, Eritreya, Çad. Bunlar içərisində yalnız Çad
nisbətən çoxsaylı ərəb əhalisi ilə seçilir (ölkə əhalisinin 12%-i). Digərlərinin
ərəbdilli olmasını bu dilin ölkədə çoxsaylı tayfalar arasında birləşdirici funksiyası
ilə əlaqələndirmək olar.
Müsəlmanların mütləq çoxluq təşkil etdiyi ərəb ölkələrində sivilizasiyaların
qarşıdurması kəskin deyil. Bu baxımdan yalnız Misir və Sudanı fərqləndirmək olar.
Misirdə son dövrlər xristian koptlarla müsəlman ərəblər arasında qanlı hadisələr
baş verir. “Ərəb oyanışı” baş verən bütün digər ölkələrdə olduğu kimi Misirdən də
xristianlar kütləvi şəkildə xaricə miqrasiya edirlər. Bununla belə, bu qarşıdurmanın
Misirin geosiyasi çəkisinə hər hansı bir təsiri olmayacağını söyləmək olar. Bu
hadisələri sivilizasiyalar arası mübarizə deyil, ölkə daxili ictimai proses kimi
qiymətləndirmək daha doğrudur.
Afrikada sivilizasiyaların toqquşma xəttində yeganə ərəb dövləti
Ərəb ölkələri içərisində yalnız Sudan sivilizasiyalararası toqquşma xəttinin
tam mərkəzində yerləşir. Afrika qitəsində Sudan Kamerun, Nigeriya və KotDivuarla bərabər müsəlman Şimalla xristian Cənub arasında sərhəddir. Sudanda
dinlərarası təfriqə ölkə həyatında həlledici amil olmuşdur. Şimalın müsəlman ərəb
əhalisi ilə Cənubun qara dərili yerli xalqları arasında mübarizə Sudan müstəqillik
qazandıqdan bəri (1956-cı il) davam edir. Müstəmləkə dövründə ingilislərin
cənubda xristianlığı yaya bilməsi isə ölkənin taleyində həlledici təsir göstərmişdir.
Hələ müstəmləkə dövründə İngiltərə Şimal və Cənub arasında nifaq toxumu
səpmişdi. Cənubda ərəb dilinin yayılmasına qarşı ingilis dili tədris olunurdu, bağlı
zonalar yaradılmışdı və Şimaldan yaşamaq üçün gəlməyə icazə verilmirdi. Uzun
illər mübarizədən sonra Cənubi Sudan Qərb ölkələrinin dəstəyi ilə 2011-ci ildə
müstəqilliyini qazandı. Eyni zamanda indi Cənubda əhalinin 20%-ni təşkil edən
müsəlmanların sıxışdırılması, islam mədəni irsinin, məscidlərin dağıdılması ilə
bağlı məlumatlara rast gəlinir.
Cənubi Sudanın müstəqillik qazanması ilə Afrikada müsəlman Şimalla xristian
Cənub arasında sərhəd bir qədər yuxarı çəkildi. Keçmiş Sudanın neft ehtiyatlarının
75%-nin yerləşdiyi Cənubi Sudan dövləti hazırda Afrikada bütün böyük güclərin
123

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

mübarizə apardığı məkandır. Fransa, İngiltərə, ABŞ ölkə iqtisadiyyatında mühüm
yer tutmaq uğrunda mübarizə aparsalar belə, hələlik ən böyük sərmayədarlar Çin
şirkətləridir. Bundan əlavə Hindistan Neft və Təbii Qaz Korporasiyası (ONGC) və
Malayziyanın “Petronas” şirkətləri də neft layihələrində yer tutublar.
Bir məqamı da qeyd etmək istərdik ki, yeni müstəqil dövlətin yaranmasına
baxmayaraq, ənənəvi Şimal-Cənub xəttində həm geosiyasi müstəvidə, həm də
sivilizasiyalar arası münasibətlərdə sabit mühitin formalaşmasını söyləmək hələ
tezdir.
Birincisi, iki dövlət arasında mübahisəli ərazilər qalır və öz həllini gözləyir.
İkincisi, regionda sivilizasiyalar arası mübarizə tək dini zəminlə məhdudlaşmır.
Belə ki, Sudan ərazisində Darfurda hər ikisi müsəlman olan hökumət qüvvələri
və ərəblərdən ibarət silahlı qruplaşmalarla yerli qaradərili tayfalar arasında silahlı
mübarizə gedir. Darfur təkcə Sudan üçün deyil, ümumiyyətlə mərkəzi Afrikada
sabitlik üçün təhlükə yaradan məkan hesab edilir. Sudan-Çad münasibətlərində
də Darfur rol oynayır. Çadda Darfurdan qaçan 200 minlik qaçqın yerləşmişdir.
Darfurdan həm Çad, həm də Sudan hökumətinin dəstəklədiyi silahlı qüvvələr
istifadə edir. Darfur probleminin həlli ilə bağlı böyük güclərin maraqları da
toqquşur. Fransa və Çin şirkətləri hazırda regionda neft layihələrində böyük paya
malikdirlər. Rusiya Sudan əsas silah təchizatçısıdır. Buna görə də BMT-də bu
dövlətlər Darfurla bağlı məsələdə Sudanı müdafiə edirlər.
Üçüncü faktor isə siyasi məqamlarla bağlıdır. Məlum olduğu kimi, Cənubi
Sudan Respublikasının Prezidenti ilk rəsmi səfərini İsrailə etmişdir. Sudanla İsrailin
düşmən münasibətlərdə olması bu səfərin əhəmiyyətini şərtləndirir. Səfər zamanı su
ehtiyatlarından istifadə ilə bağlı əməkdaşlıq müqaviləsi imzalanmışdır. Mütəxəssislər
bununla da İsrailin Nil hövzəsi su probleminə müdaxilə etmək imkanı qazandığını
qeyd edirlər.İsrailin Afrikada geosiyasi müstəvidə oynadığı rol sivilizasiyalar arası
toqquşma zolağı boyunca sabitliyə müdaxilə etmək iqtidarında olan faktor kimi
qiymətləndirilir. Biz bunu Somaliyə münasibətdə İsrail-Keniya əməkdaşlığı zamanı
da müşahidə edirik. Bu məsələyə bir qədər sonra ayrıca toxunacağıq.
Beləliklə də, Afrikanın bu regionunda sivilizasiyalar arası mübarizə kəskin dövr
yaşayır. Geosiyasi mühitdə sabitsizlikdir və hər an müharibə təhlükəsi var. Darfur
regionda sabitlik üçün əsas təhlükə yaradan məkandır. Böyük güclərin və İsrailin
regionda güclü təsir imkanları var. Hazırda sivilizasiya müstəvisində müsəlman
Şimal geri çəkilmişdir. Gələcəkdə hadisələrin necə cərəyan edəcəyi isə daha çox
böyük güclərin müdaxiləsindən asılı olacaq. Hər halda region Afrikanın ən qaynar
nöqtələrindən biri olaraq qalır.
124

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Ərəb olmayan ərəbdilli ölkələrdə sivilizasiya xəttinin yeni konturları
Yuxarıda sadaladığımız ərəb olmayan və ya ərəblərin azlıq təşkil etdiyi ərəbdilli
ölkələr sivilizasiyaların kəsişmə xətti ətrafında yerləşirlər. Bu ölkələrdən ikisində
Somali və Çadda fərqli sivilizasiya daşıyıcılarının mübarizəsi olduqca kəskindir,
digər ikisində isə - Cibuti və Eritreyada xüsusi bir təfriqə müşahidə olunmur.
Eritreyada müsəlman və xristianların sayı təxminən bərabərdir. Əhalinin 50%i islam, 48%-i isə xristianlığın müxtəlif cərəyanlarının tərəfdarıdır. Çadda da
bu nisbət böyük deyil. Əhalinin 53%- müsəlmandır. Lakin Çadda müstəmləkə
dövründə katolikliyi qəbul etmiş sara tayfasının müstəqillikdən sonra (1960-cı il)
hakim elitaya çevrilməsi ilə ölkədə dini zəmində münaqişə və vətəndaş müharibəsi
baş vermişdir. Şimalda yaşayan müsəlman çoxluğun Cənubla mübarizəsi, eyni
zamanda əhalinin 12%-ni təşkil edən ərəblərin qara dərili yerli əhali ilə silahlı
toqquşmaları geosiyasi mühitin əsasında dayanır. Bundan başqa Darfurda
nəzarətsiz zonanın olması bölgənin sabitliyi üçün təhlükədir. Çadda Darfurdan
qaçan 200 minlik qaçqın yerləşmişdir, Darfurda isə hökumət qüvvələrinə qarşı
vuruşan hərbi qruplaşmalar məskən salmışdır.
Sivilizasiyalar arası münasibətlər perspektivindən qiymətləndirdikdə Çadda
ayrılma xəttinin Cənuba doğru genişlənəcəyini ehtimal etmək olar. Belə ki,
120 dil və dialektin danışıldığı ölkədə ərəb dili birləşdirici funksiya daşıyır. Bu
faktor ölkənin gələcəyi üçün mühüm rol oynayır. Hələ keçən əsrin əvvəllərində
müstəmləkə imperiyaları buna qarşı mübarizəyə başlamışdılar. Belə ki, 1920-ci
illərdən Çadda protestant məktəbləri açılmışdı və müxtəlif Avropa dilləri yayılırdı.
Lakin ölkədə təhsil səviyyəsi və təhsil müəssisələrinin sayı olduqca aşağıdır. Rəsmi
statistikaya görə ölkə əhalisinin yalnız 35%-i yazıb oxumağı bacarır. Belə olan halda
isə mədrəsələrdə tədris olunan ərəb dilinin və dolayısı ilə islam dininin daha da
yayılmasına şərait yaranır.
Çadda iqtisadi faktor da artıq müsəlman Şimalın xeyrinə dəyişmişdir. Belə ki,
ölkədə əvvəllər əsas böyük investorlar Fransa və ABŞ idi. İndi iqtisadi səhnəyə Çin
çıxmışdır. Çin ölkədə, əsasən də, neft sektorunda ən böyük layihələrdə iştirakçıdır.
Cənubun tərəfini açıq-aşkar saxlayan qərblilərdən fərqli olaraq Çin bitərəfdir və
mövcud müsəlman Prezidentin hakimiyyəti ilə yaxşı əlaqələrin saxlanmasında
maraqlıdır. Bütün bunları nəzərə alaraq, indiki halda Çadda müsəlman Şimalın
mövqeyinin daha da güclənəcəyini ehtimal etmək olar. Lakin Qərb qüvvələrinin
müdaxiləsi olarsa geosiyasi perspektivdə Çadın qaynar nöqtəyə çevrilməsi ehtimalı
yüksəkdir. Xüsusən də, Cənubi Sudan nümunəsindən sonra.

125

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Afrikanın barıt çəlləyi
Ərəbdilli ölkələr arasında Somalini sivilizasiyalar arası münasibətlərin ən
kəskin olduğu yer olaraq qiymətləndirmək olar. Afrikanın “barıt çəlləyi” olan
Somali sivilizasiyaların qırılma xəttində yerləşir. Son illər bu ölkənin adı radikal
dini təşkilatların, terror təşkilatlarının vətəni kimi çəkilir. Somali yaraqlıları Hind
okeanında pirata çevrilmişlər. “əl-Qaidə” ilə bağlılığı olan “Əş-Şəbab” terror təşkilatı
nəinki ölkədə bütünlükdə regionda ən böyük təhlükə mənbəyidir. Keniyada,
Uqandada bu terror təşkilatı tərəfindən qanlı aksiyalar həyata keçirilir. İslami
dəyərlərlə heç bir əlaqəsi olmayan bir terror təşkilatının fəaliyyəti Qərbdə islam
fundamentalizmi kimi qiymətləndirilir. Qərb mediası tərəfindən sivilizasiyalar arası
münasibətdə müsəlman Şimal və xristian Cənubun sərhəd xəttinin konturlarının
cızılması məsuliyyəti “Əş-Şəbab” təşkilatının üzərinə qoyulub.
Lakin gəlin görək islamı radikallaşmaqda ittiham edənlər Somalidə vəziyyətin
bu həddə çatmasında özlərini nə qədər günahkar hiss edirlər. Əhalisinin mütləq
əksəriyyəti müsəlman olan Somalinin bugünkü vəziyyətinin əsasında ilk
növbədə keçmiş müstəmləkə sisteminin fəsadları dayanır. 1960-cı ildə İtaliya və
Britaniya müstəmləkələrinin birləşməsi nəticəsində yaranan dövlətin qonşularla
sərhədlərinin müəyyənləşdirilməsində böyük problemlər qaldı. Həm Keniyada,
həm də Efiopiyada somalili tayfaların yaşadığı ərazilər var. Hətta bununla bağlı
1963-1967-ci illərdə Somali ilə Keniya arasında müharibə də olmuşdur. Qərb
müsəlman olmayan Keniyanı dəstəklədi. Somalinin Efiopiya ilə qarşıdurmasında
isə həmin vaxt hər iki dövlətin himayəçisi olan SSRİ yenə də müsəlman olmayan
Efiopiyanı dəstəklədi. Yəni, bütün hallarda qeyri-müsəlmanların maraqları müdafiə
olundu, ədalət prinsipi gözlənilmədi. Bu isə islamçı qüvvələrin radikallaşması üçün
münbit şərait yaratmış oldu.
Digər tərəfdən 1991-ci ildən sonra faktiki olaraq ölkədə mərkəzi hakimiyyət
mövcud deyil. Somali ərazisində 10-ə qədər öz müstəqilliyini elan edən qurumlar
meydana gəlib. Faktiki olaraq ölkə ərazisinin böyük hissəsi “Əş-Şəbab” silahlılarının
nəzarəti altındadır. Bu təşkilat ölkə ərazisindən başqa Keniya, Uqanda kimi
dövlətlərdə də siyasi təsir vasitələrinə malikdir.
Vəziyyətin bu yerə çatması ilə bağlı bir məqama diqqət çəkmək istərdik. Ölkə
xaos vəziyyətinə düşdükdən sonra keçən əsrin 90-cı illərində ABŞ və müttəfiqləri
öz hərbi kontingentini Somalidən çıxardı. BMT sülhməramlıları da ölkədə
uzun müddət qalmadılar. Eyni zamanda ölkədə vətəndaş müharibəsi zamanı
“Əş-Şabab”ın əsas rəqibi olan liberal islamçıları dəstəkləyən olmadı. Ölkəyə
yerləşdirilən Afrika İttifaqının hərbi kontingentində Somali ilə münasibətləri
126

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

onsuz da pis olan Keniya, Uqanda hərbçilərinin olması da əks nəticə verdi. Afrika
İttifaqı ölkələrinin birləşmiş silahlı qüvvələri Keniya ordusunun dəstəyi və ABŞ
pilotsuz təyyarələrinin köməyi ilə Somalidə yerləşən terror təşkilatına qarşı böyük
əməliyyat başlamışdı. O zaman Keniya ordusu Somali ərazisinə daxil olaraq “ƏşŞəbab” təşkilatına ağır zərbələr vurmuşdu. 
Beləliklə, Somalinin nəzarətsiz əraziyə çevrilməsinə göz yumulmuşdu və yaranan
boşluqda xarici qüvvələrin kənar müdaxiləsinin düzgün hesablanmamasının əks
effekt verəcəyi əvvəlcədən gözlənilirdi. Somalidə silahlıların Hind okeanında
piratlıq etməsinə də adekvat cavab verilmirdi. Bütün bunlar öz nəticəsini
göstərməli idi. Bu baxımdan, ədalətsizliyə məruz qalan cəmiyyətdə radikallaşma
meyllərinin baş qaldırması qaçılmazdır. Somali cəmiyyətində ən təsiredici faktor
isə dindir. Bu radikallığa dini don geyindirilməsi və böyük dövlətlərin mediasında
məsələnin dini faktordan qiymətləndirilməsi terrorist adı altında bir çox daxili və
xarici qüvvələrin əməkdaşlıq etməsini ehtimal etməyə əsas verir. “Əş-Şəbab” 2010cu ildə Uqandanın paytaxtı Kampalada həyata keçirdiyi terror hücumu zamanı
76 nəfər, 2013-cü ilin sentyabrında Keniyanın paytaxtı Nayrobidə alış-veriş
mərkəzinə hücum zamanı isə 70-ə yaxın adam öldürülüb. Hətta 1998-ci il Keniya
və Uqandada ABŞ səfirliklərinin partladılmasında da onların əli var.
Beləliklə də, problemin yaradılmasında birbaşa iştirak edən qüvvələr niyəsə
regiona müdaxilədə istəksizdirlər. Bundan fərqli olaraq ərəb ölkələrində radikal
islam təşkilatları olmadığı halda, müdaxilə üçün əlavə bəhanələr axtarılır. Belə
görünür ki, böyük güclər bu regionun nəzarətsiz qalmasında daha maraqlıdırlar.
Nəzarətsiz zona isə terror qruplaşmaları üçün ideal məkandır. Təsadüfi deyil ki,
bu gün “Əş-Şəbab” həyata keçirdiyi terror aksiyalarının sayına və nəzarət etdiyi
əraziyə görə yalnız Talibanla müqayisə edilə bilər.
Bütün bunlar sivilizasiyaların qırılma xəttində yerləşən Somalinin yeni bir
domino effekti yarada biləcək proseslərdə siyahıya başçılıq etmək ehtimalı yaradır.
Güman etmək olar ki, belə ölkələr silsiləsinə Çinin əsas investor olduğu Afrika
ölkələri daxil olacaq. Bunun üçün isə yeni bir iqtisadi böhran dalğası fürsət ola
bilər. Yəni, əsrlərdir davam edən bazarların yenidən bölüşdürülməsi bu proseslərin
əsas səbəbidir. Yekunda belə nəticəyə gəlmək olar ki, Afrikanın barıt çəlləyi olan
Somalidə problemlər dinlər və ya sivilizasiyalar arası problemdən daha çox böyük
güclərin maraqlarının qurbanıdır. İndiki halda terrorun burda məskən salması
regionun gələcək istifadəçilər arasında bölüşdürülməsi üçün konservləşdirilməsinə
xidmət edir. Terror olan bölgəyə heç bir iqtisadi layihə yönəlmir, yeni güclər gəlmir.
Görünən odur ki, maraqlı tərəflər hələlik bu zonanı istifadəsiz saxlamaq istəyirlər.
127

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Səhra Afrikadan Tropik Afrikaya keçid – Mali, Niger
Bu regionda islam-xristian qarşıdurması və ümumiyyətlə fərqli sivilizasiya
daşıyıcılarının kəskin mübarizəsi müşahidə edilmir. Lakin geosiyasi baxımdan olduqca
həssasdır və sabitliyə təhlükə baxımından müxtəlif tayfaların separatist meyllərini qeyd
etmək olar. Region üçün ən həssas məsələ tuareqlərin taleyi ilə bağlıdır.
Hər tərəfdən islam dövlətləri ilə sərhəd olan Malidə əhalinin 90%-i müsəlmandır.
Dini təfriqə baxımından hər hansı münaqişə hiss olunmur. Lakin son illər ölkədə və
regionda sabitlik üçün bir neçə təhlükə yaradabiləcək bir neçə məqamı sadalamaq
olar. Birincisi, islam adından istifadə edən müxtəlif terror təşkilatlarının rolunun
artması. İkincisi, tuareqlərin müstəqil dövlət yaratmaq istəyi.
Tuareqlər bu bölgədə sabitliyə təhdid kimi qiymətləndirilirlər və xarici
qüvvələrin regiona müdaxiləsi zamanı istifadə oluna bilərlər. Tuareqlər Nigerdə
(1,7 milyon nəfər), Malidə (1,4 milyon), Əlcəzairdə (1 milyondan çox), BurkinoFasoda (600 000), Liviyada (560 000) yaşayırlar. Lakin bu rəqəmlər belə nisbidir.
Belə ki, səhra xalqı olan tuareqlər üçün dövlət sərhədləri xüsusi əhəmiyyət daşımır.
Onların yaşayış yeri bütün səhra boyudur və tuareqlər hər hansı bir səbəbdən
ölkə sərhədlərini tərk edərək yaşayış yerlərini dəyişirlər. Tuareqlər üçün müstəqil
dövlət təfəkküründən çox, azad yaşamaq ideyası daha önəmlidir. Doğrudur, son
illər müstəqil Azavad dövləti ideyası ortaya atılıb. Lakin bütün hallarda bu xalq
üçün sərhədsiz məkan anlayışı var. Təsadüfi deyil ki, 1990-1995-ci illərdə və 20072009-cu illərdə Niger və Malinin şimalında tuareqlərin baş tutmayan çevrilişindən
sonra onlar Liviyaya getmiş və burda dövlət hərbi qruplaşmalarının tərkibinə
daxil olmuşdular. Müəmmar Qəddafi devrildikdən sonra onunla əməkdaşlıq edən
tuareq hərbi birləşmələri Maliyə qayıtdılar və az qala ərəb baharının bu ölkəyə də
sıçramasına səbəb olmuşdular.
Malinin tuareqlər yaşayan 3 şimal regionu ölkə ərazisinin 65%-ni təşkil edir,
ancaq ölkə əhalisinin cəmi 10%-i burada yaşayır. Yəni, ümumi nisbətdə əhlinin
sayına görə tuareqlər böyük çəkiyə malik deyillər. Lakin burda dəyərlərin
barışmazlığından söhbət gedir. Tuareqlər qadına və qadın azadlığına olduqca
böyük əhəmiyyət verirlər və islamda bəzi məhdudlaşdırıcı meyarlarla razılaşmırlar.
Təsadüfi deyil ki, müsəlman olan tuareqlərdə qadınlar hicab örtmürlər, əksinə
kişilərin baş örtüyü var. Qadınların təhsil səviyyəsi də ölkə göstəricilərindən
yüksəkdir. Son illər yaranmış “Ənsar Əd-Din” (“Din mühafizəkarları”) silahlı
qruplaşmasının tuareqləri cəlb etməsinə baxmayaraq radikal cərəyanlara
ümumiyyətlə meylli deyillər.
Malidə “əl-Qaidənin Məğrib” qolu, “Ənsar Əd-Din” silahlı qruplaşması son
128

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

illər ölkə həyatına təsir qüvvələrini artırmışlar. 2012-ci ildə ölkədə baş verən
hərbi çevrilişdən istifadə edən hər iki qüvvə ölkənin şimalında yeni müstəqil
dövlətin – Azavadın yaradılmasını elan etdilər. Lakin bir müddət sonra Azavadın
azadlığı uğrunda milli hərəkatdan olan qiyamçı tuareqlər və “Ənsar Əd-Din”
qruplaşmasından olan radikal islamçılar birgə əməkdaşlıqdan imtina etmişlər.
Əsas fikir ayrılığının dini dünyagörüşü üzərində formalaşmışdır. Tuareqləri “Ənsar
Əd-Din”in şəriət qaydaları üzərində qurulmuş dövlət yaratmaq və bütün qeyrimüsəlman humanitar təşkilatlarının fəaliyyətinə qadağa qoymaq istəyi qane etmir.
Bütün bu ssenarilər yekunda 2013-cü ilin əvvəlində Maliyə Fransanın başçılığı ilə
hərbi kontingentin yeridilməsi ilə nəticələndi.
Bəzi mütəxəssislər belə hesab edirlər ki, bu hadisələr geosiyasi oyunlardır.
Geosiyasi gedişlər fransızların regiona yeni daxil olan çinliləri sıxışdırması üçün
atılır. Çin Afrikanın geridə qalmış ölkələrində qrant və güzəştli kreditlər hesabına
həm öz məhsullarını satmaq üçün bazar, həm də yeni xammal mənbəyi qazanır.
Çinin Afrikadakı əsas fəaliyyəti xammal axınının əsas istiqamətini özünə tərəf
dəyişməkdir. Lakin Çin investisiyası üçün ən xarakterik cəhət onun sabit ölkələrdə
davamlı olmasıdır. Ölkədə xaos, silahlı münaqişə olan ölkələrdə çin kapitalı çox
davam gətirmir. Görünən odur ki, hazırda Malidə baş verən hadisələr məhz buna
yönəlibdir. Təxminən Kot-Divuar ssenarisi. Orada da vətəndaş müharibəsində
Fransa çinliləri ölkəyə buraxmayacağı vədini vermiş tərəflərdən birini müdafiə
edirdi.
Belə görünür ki, Malinin gələcəyi böyük güclərin (Çin və Fransa) geosiyasi
mübarizəsindən birbaşa asılıdır. Çin üçün hazırkı vəziyyət qənaətbəxşdir. Fransa
isə Çinin ölkədə nüfuzu artacağı halda yeni siyasi konturların cızılmasına hazırdır.
Fransa Malidə mövqelərini itirməyə razı olmaz. 2013-cü ilin əvvəlində BMT TŞnın sanksiyalarını gözləmədən Fransanın Maliyə dərhal qoşun yeritmək haqqında
qərarını məhz bu prizmadan qiymətləndirmək olar. Fransanın rəhbərlik etdiyi
hərbi müdaxilədən sonra nisbi sakitlikdir. Lakin hər an siyasi eskalasiya baş verə
bilər.
Səhra Afrikadan Tropik Afrikaya keçid regionunun bir digər ölkəsi Nigerdə
də eyni vəziyyətdir. Bu ölkə də əlahiddə dini təfriqə ilə seçilmir. Baxmayaraq ki,
Nigerdə artıq xristianların sayı çoxdur. Əhalinin təxminən 20%-i xristiandır.
Bununla belə əsas mübarizə geosiyasi maraqlar üzərində qurulub və başlıca qüvvə
tuareqlərin cəmiyyət həyatında iştirakı ilə bağlıdır. Malidə olduğu kimi ölkə
əhalisinin cəmi 10 %-ni təşkil edən tuareqlər dövlətin ərazisinin üçdə ikisində
çoxluq təşkil edirlər. Keçən əsrin 90-cı illərindəki qiyamlardan sonra 1995-ci
129

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

ildə mərkəzi hökumətlə “Saxara Səhrası Tuareqlərinin İnqilabi Silahlı Qüvvələri”
arasında atəşkəs imzalanıb.
Regionda əsas böyük xarici oyunçu Fransa siyasi və iqtisadi maraqlarını qorumaq
üçün hərbi qüdrətini artırır. Mütəxəssislər Maliyə hərbi müdaxiləni də daha çox bu
baxımdan qiymətləndirirlər. “Le Pont” qəzetinin məlumatına görə Fransa Nigerdə
fəaliyyət göstərən “Areva” uran şirkətinin mədənlərinin və işçilərinin qorunması
üçün bölgəyə xüsusi bir hərbi qüvvə göndərməyi planlaşdırır. Dünyanın ən böyük
uran istehsalçılarından biri olan “Areva” şirkətinin xüsusilə Nigerdə əhəmiyyətli
​​
sərmayə qoyuluşları var. Şirkətin ölkədə 2600 işçisi var. Niger uran istehsalına görə
dünyada dördüncü yerdə dayanır. Qeyd edək ki, elektrik enerjisinə olan tələbatın
75%-ni nüvə stansiyalarında təmin edən Fransa nüvə yanacağının əhəmiyyətli
hissəsini Nigerdən alır.
Beləliklə, Səhra Afrikadan Tropik Afrikaya keçid regionunda əsas mübarizə
sivilizasiyalar arasında deyil, geosiyasi səhnədədir.
Afrikada sivilizasiyaların qırılma xətti
Səhraaltı Afrikada dini zəmində sivilizasiyalar arası mübarizəni 2 kateqoriya
üzrə müqayisə etmək olar. Birincisi, müsəlmanların çoxluq təşkil etdiyi ölkələr Seneqal (94%), Qambiya (90%), Qvineya (85%), Burkino-Faso (60%), SyerraLeone (60%), Qvineya-Bisau (50%), Kot-Divuar (39%). Bu ölkələrdə etnik
zəmində xüsusi problemlər müşahidə olunmur. Ortaq dəyərləri bölüşən tayfalar
arasında baş verən qarşıdurmaları isə heç bir halda sivilizasiyaların mübarizəsi kimi
qiymətləndirmək doğru olmaz.
İkinci kateqoriya müsəlmanların azlıqda qaldığı, xristianların çoxluq təşkil
etdiyi ölkələr –Tanzaniya (müsəlmanların ümumi nisbəti 35%), Kamerun
(20%), Liberiya (20%), Mozambik (20%), Mərkəzi Afrika Respublikası
(15-20%), Uqanda (12%), Keniya (10%) və s. Bu ölkələrin əksəri üçün dini
zəmində qarşıdurma və dəyərlərin disharmoniyası daha xarakterikdir. Diqqət
çəkən məqam bu regionda islamın daha çox radikal xarakter daşımasıdır. Bunda
Keniyada, Uqandada “Əş-Şəbab” qruplaşmasının terror aktları, Mərkəzi Afrika
Respublikasında “Seleka” qruplaşması tərəfindən silahlı aksiyalar da öz rolunu
oynayıb.
Ümumiyyətlə, terror dini, irqi, etnik xarakterə yox müəyyən siyasi məqsədə
yönəlmiş aksiyadır. Lakin məsələnin bir digər tərəfi də var ki, bu regionda
müsəlmanların sıxışdırılmasına cəmiyyətdə hər hansı bir reaksiyanın olması da
qaçınılmazdır. Dünya mətbuatında tez-tez Keniyada, Konqoda, Mərkəzi Afrika
130

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Respublikasında müsəlmanlara qarşı qətliamların törədilməsi ilə bağlı faktlara
rast gəlirik. Bu xüsusda Keniyanı xüsusi qeyd etmək istərdik. Keniya son vaxtlarda
1998-ci ildə Nayrobidə ABŞ səfirliyinin partladılması ilə diqqət çəkdi. Bundan
sonra 2007-ci ildə də ABŞ səfirliyinin iki əməkdaşı öldürülmüşdü. 2013-cü ilin
sentyabrında “Əş-Şəbab” terrorçularının alış-veriş mərkəzində qanlı aksiyasınadək
də bir neçə iri terror aksiyaları həyata keçirilmişdi. Bütün bunların arxasında nələr
dayanır?
Keniya regionda ABŞ-la və İsraillə ən sıx əməkdaşlıq edən ölkədir. Keniya
hərbçiləri Qərbin dəstəyi ilə qonşu müsəlman ölkələrdə həyata keçirilən bütün
hərbi əməliyyatlarda iştirak edirlər. İsrail xüsusi təyinatlıları Keniya ordusuna
daim yardım edirlər. Sonuncu terror hadisəsində də İsrail hərbçiləri cəlb
olunmuşdular. Belə olan halda bu dini mübarizə deyil, qlobal terror şəbəkəsinin
mübarizəsidir. Lakin əvəzində ölkədə Somali ilə sərhəddə müsəlman azlığa qarşı
daim diskriminasiya faktları ilə bağlı məlumatlara rast gəlirik.
Qeyd etməliyik ki, Səhraaltı Afrikada islam dininin daha çox hakim olduğu
ölkələrdən fərqli olaraq, müsəlmanların azlıq təşkil etdiyi ölkələr sivilizasiyaların
toqquşduğu məkan hesab olunurlar. Lakin burda fərqli sivilizasiya xətlərinin
kəsişmə xəttinin dəyişmə ehtimalı çox azdır. Bu mənada yalnız Tanzaniya və
Mərkəzi Afrika Respublikasını fərqləndirmək olar. Əhalisinin 35%-ə qədəri
müsəlman olan Tanzaniyada Zənzibar adası xüsusi statusa malikdir. Burda böyük
əksəriyyət, təxminən 90%-ə qədər islam dini daşıyıcılardır. Coğrafi baxımdan
ada-qitə ayrılığı, tarixi baxımdan fərqli ənənə, mədəni baxımdan fərqli dəyərlər
geosiyasi konturların dəyişə bilməsi ehtimalı yaradır. Ölkədə dini zəmində baş
verə biləcək hər hansı münaqişə dəyişikliyə apara bilər. Burda siyasi sərhədlərin
müsəlman Şimalın xeyrinə dəyişmək ehtimalı böyükdür.
Afrikada Şimal-Cənub sivilizasiya xəttində ən zərif yerlərdən biri də
Mərkəzi Afrika Respublikasının ərazisindən keçir. Ölkədə dini zəmində
münaqişə adi hala çevrilmişdir. Siyasi baxımdan da sabit hakimiyyət
mövcud deyil. Ölkədə müsəlmanlar azlıq təşkil etsə də (15-20%) siyasi
gücə malikdirlər. Hazırda hərbi çevriliş edən Mişel Cotodiya müsəlmandır.
“Seleka” hərbi qruplaşmasına rəhbərlik edən bu şəxsin hakimiyyətə
gəlməsindən sonra müsəlmanların daha az məskunlaşdığı bölgələrdə onlara
qarşı insidentlərin sayı artmışdır. MAR-ın Darfurun nəzarətsiz bölgəsi ilə
sərhədlərin olması da əlavə gərginlik yaradır. Beləliklə, burda da sivilizasiya
xətti müsəlman Şimalın xeyrinə dəyişə bilər.
Üçüncüsü, Səhraaltı Afrikada xüsusi olaraq Nigeriyanı fərqləndirmək lazımdır.
131

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Afrikanın əhali sayına görə ən böyük dövləti olan Nigeriyada islam cüzi üstünlüklə
xristianlıqdan daha çox yayılmışdır. Yəni qüvvələr nisbəti bərabərdir. Nigeriya
hazırda Şimal-Cənub sivilizasiya xəttinin tam mərkəzində yerləşir və bura ən kəskin
mübarizə məkanıdır. Ölkədə müstəmləkə dövründə də dini zəmində qarşıdurma
olmuşdur. Lakin ən kəskin faza Nigeriyanın şimal əyalətlərində şəriət qaydalarının
tətbiq olunmasından sonra başlamışdır. 1999-cu ildən Nigeriyanın 12 ştatında
şəriət qaydaları qüvvədədir. Xristianlar yaşayan cənub regionları daha varlıdır
və paytaxtın burda yerləşməsi əlavə üstünlük qazandırır. Şimalda “Boko Haram”
(Qərb təhsili haramdır) radikal islam cərəyanı böyük təsirə malikdir və ölkədə
Qərb təhsil, mədəniyyəti və nüfuzuna qarşı mübarizə aparır. Cənubda isə radikal
xristian silahlı qruplaşmaları var. Son illər qanlı toqquşmaların ardı-arası kəsilmir.
Belə görünür ki, tamamilə fərqli dəyərlərə sahib iki qütbün mübarizəsi gedir.
Bu mübarizə siyasi institutlardan tutmuş ailəyə qədər bütün sahələri əhatə edir.
Misal üçün SPİD virusu daşıyıcıları ilə mübarizə. Nigeriya bu virus daşıyıcılarının
sayına görə dünyada 3-cü yerdədir. Müsəlman təşkilatlar ən təsirli vasitə kimi ailə
institutunun möhkəmləndirilməsini görürlər və bunu təbliğ edirlər. Bu isə Cənubda
etirazla qarşılanır. Beləliklə də, Nigeriya Afrikada Şimal-Cənub xəttinin ən qaynar
nöqtəsində yerləşir. Eyni zamanda bütün dünyada islam-xristian qarşıdurmasının
ən kəskin yeri Nigeriyadır. Hər iki tərəfdən bir çox radikal dini təşkilatlar qanlı
aksiyalar törədirlər. Buna görə də heç bir dəyərləri bölüşə bilməyən dini ayrılıq
ölkənin bölünməsinə aparıb çıxara bilər.
Beləliklə, araşdırmalarımız Afrikada sivilizasiyaların təmas xəttinin gələcək
konturları, geosiyasi həssas regionlar və aktiv siyasi oyunçularla bağlı bir
ümumiləşdirmə aparmağa imkan verir. Birincisi, əsas həssas regionların Darfur,
Mali və Nigerin tuareqlər yaşayan bölgəsi, Çadın şimalı və Somali olduğunu
qeyd etməliyik. Mərkəzi hökumətin nəzarətindən kənar bu bölgələr sabitlik üçün
təhlükə mənbələridir. İkincisi, tədqiq etdiyimiz bölgədə “Əş-Şəbab”, Ənsar Əd Din”,
“Seleka”, “Boko Haram” kimi radikal dini terror təşkilatları və silahlı qruplaşmalar
fəaliyyət göstərir. Son illərdə ortaya çıxan bu təşkilatların “əl-Qaidə” ilə bağlantısı
var. Bundan əlavə regionda böyük güclərin dəstəklədiyi qüvvələr də mövcuddur.
Bütün bunlar qarşıdurmanı qaçılmaz edir.
Nəhayət ehtimal etmək olar ki, Afrikada sivilizasiyaların təmas xəttində
Qərbdən Şərqə doğru aşağıdakı dəyişikliklər ola bilər. Qərbi Afrikada dəyişikliklər
gözlənilmir. Nigeriyada hazırkı qarşıdurma xətti boyunca bölünmə ola bilər. Bütün
hallarda bu qüvvələr nisbətini dəyişmir. Çadda və Mərkəzi Afrika Respublikasında
müsəlman Şimalın xeyrinə, Sudanda isə xristian Cənubun xeyrinə yerdəyişmələr
132

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

gözlənilir. Afrikanın ən Şərqi Somali isə hələ bir müddət nəzarətsiz qalacaq və
burda Şimal-Cənub sivilizasiyaların təmas xəttində dəyişiklik gözlənilmir.
Ərəstü Həbibbəyli,
iqtisadiyyat üzrə fəlsəfə doktoru
11 oktyabr 2013

3.5. Avropa İttifaqı və Qərbin ayrı-seçkiliyi: səbəblər nədir?
Dünya siyasətində gərginlik getdikcə artır. Bir tərəfdən, böyük dövlətlər qlobal
liderlik uğrunda kəskin mübarizə aparırlar. Digər tərəfdən isə, təhlillər göstərir
ki, konkret münaqişələrin ədalətli həlli üçün meyarlar işlənib-hazırlanmır. Eyni
məzmunlu məsələlərə fərqli yanaşmalar müşahidə edilir. Bu cür ziddiyyətlərin
mövcud olduğu şəraitdə dünya liderliyi uğrunda mübarizənin məqsədi nədən
ibarətdir? Bəşəriyyət bu saxtalığa nə zamana qədər dözəcək?
Geosiyasi nonsens: kiçik dövlətin dünyaya sayğısızlığı
Son vaxtlar Qərb ölkələri Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ
münaqişəsinin həll edilməməsindən narahatlıqlarını tez-tez dilə gətirirlər. O
cümlədən, ABŞ və Fransanın ATƏT-in Minsk qrupunda olan həmsədrləri bu
barədə fikirlərini bildirirlər. Lakin məsələyə geniş aspektdə və siyasi prizmadan
yanaşdıqda sözlə əməl arasında ziddiyyətlərin olduğunu, siyasi məntiqin praqmatik
addımları təmin etmədiyini müşahidə edirik.
Çünki münaqişənin hansı səbəblərdən indiyə qədər həll edilmədiyi məlumdur.
Hər şeydən əvvəl, Ermənistan daim danışıqları pozur və uzadır. Bunlar ATƏT-in
Minsk qrupunun həmsədrlərinin gözü qarşısında baş verir. Birbaşa görüşlərdə
Ermənistan rəhbərliyi dedikləri sözləri, real addımlar atmaq lazım gəldikdə,
təkzib edirlər. Bunlar siyasi-diplomatik etiketə və prinsiplərə uyğun gəlməyən
məqamlardır. Lakin, maraqlıdır ki, zəngin diplomatik ənənələrə malik olan
həmsədr dövlətlər İrəvana ciddi surətdə etirazlarını bildirmirlər.
Ermənistan bununla kifayətlənmir. Misal üçün, rəsmi İrəvan BMT TŞ-nin
və digər beynəlxalq təşkilatların qərar və qətnamələrinə məhəl qoymur, həmin
təşkilatları saya salmır. Yüksək nüfuzu olan beynəlxalq təşkilatın (bu anda biz
BMT-ni nəzərdə tuturuq) qəbul etdiyi qərarlara əməl edilməməsi beynəlxalq
hüquqda cəzalandırılası haldır. Çünki digərləri üçün pis nümunə olur, analoji
halların yaranmasına əsas verir.
133

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Digər tərəfdən, başqa ölkələrlə bağlı qəbul edilən qərarların dərhal
yerinə yetirilməsi fonunda Ermənistanın qanunsuz davranışlarına dözülməsi
düşündürücüdür. İraq dərhal bombalandı, Əfqanıstan isə uzun illərdir ki, siyasi
ixtilaflardan əziyyət çəkir.
Buna bənzər hallar münaqişənin birbaşa həlli ilə məşğul olanların fəaliyyətində
də özünü göstərir. Ermənistan həmsədr dövlətlərin başçılarının status kvonun qəbul
olunmazlığı ilə bağlı tələblərini nəzərə almır. Onlar həmin məsələ ilə əlaqədar bir
neçə dəfə bəyanat veriblər. ABŞ, Fransa və Rusiya kimi böyük dövlətlərin başçılarının
fikirlərinə Ermənistan kimi kiçik dövlət saymazlıq göstərir. Doğrudanmı, cırtdan
bir ölkə dünya liderlərinə müqavimət göstərə bilər? – Əlbəttə, belə deyil. Əsl səbəb
həmin böyük dövlətlərin Ermənistana olan münasibəti ilə bağlıdır.
Konkret deyilsə, Aİ və Qərb məlum səbəblər üzündən bu prosesdə Ermənistanı
dəstəkləyir. Bunun dəqiq təsdiqini Avropa rəsmilərinin diplomatik dillə ifadə
etdikləri fikirlərdə tapa bilərik. Aİ-nin genişlənmə və qonşuluq siyasəti üzrə
komissarı Ştefan Füle Avropa İttifaqının Ermənistanla münasibətlərini ən yüksək
səviyyədə qurmaq üçün heç bir şərt qoymadığını bəyan etmişdi. O, Ermənistanın
Avrasiya İttifaqına qoşulmasını da anladığını bildirmişdi.
İsveçin xarici işlər naziri Karl Bildt də Ermənistanın Avrasiya İttifaqına daxil
olmasını əsaslandırılmış addım hesab etdiyini söyləyir. Bəs onda niyə Ermənistanı
o, “Şərq tərəfdaşlığı” proqramında üçüncü sırada yerləşdirmişdi? Burada həm
qeyri-obyektiv yanaşma, həm də diplomatik hiyləgərliyin olduğu hiss edilir.
Qərb siyasətçiləri bu cür davranışları ilə bir şeyi unudurlar. Onların belə
yanaşmaları təkcə lokal çərçivədə geosiyasi dinamikaya təsir etmir, həm də dünyada
ümumi vəziyyəti indi olduğu kimi, mürəkkəbləşdirir. Müxtəlif regionlarda ixtilaflar
dərinləşir. Etnik və dini mənsubluq düzgün olmayan siyasi-ideoloji məqsədlərlə
əlaqələndirilir. Qlobal siyasi mühit süni parametrlərlə doldurulur. Nəticədə,
meydana çıxan münaqişələrin həlli üçün vahid geosiyasi, siyasi və diplomatik
meyarların müəyyənləşdirilməsi mümkün olmur.
İkili standart: ayrı-seçkilik siyasətinin ziddiyyətləri
Hazırda dünyanın aparıcı analitikləri yeni qlobal geosiyasi nizamın yaranması
üçün nəzəri təkliflərini irəli sürürlər. Reallıqda isə prosesin getmədiyini etiraf
edirlər. Bəs bu ziddiyyətin səbəbi nədir? Bu sualın cavabını yuxarıda vurğuladığımız
ikili standartlarda axtarmaq lazımdır. Qərb siyasətçiləri yüksək tribunalardan
demokratiyadan, ədalətdən, “yumşaq güc”dən, dialoqdan danışırlar, reallıqda isə
ermənilərə havadarlıq edirlər.
134

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Bununla beynəlxalq münasibətləri tənzimləmə mexanizmlərinin səmərəliliyinə
ciddi zərbə vururlar. Həmin kontekstdə Qərbin tez-tez təkrar etdiyi “etimad
tədbirləri”nin xüsusi məqsədlərə xidmət edəcəyi ilə bağlı fikir formalaşır. Çünki
həmin təklifdə işğal altında olan ərazilərin azad edilməsindən çox, mövcud
vəziyyəti saxlamaq şərti ilə barışmaq öz əksini tapıb. Real surətdə qarşılıqlı etimad
Ermənistanın qoşunlarını Azərbaycan ərazisindən çıxardıqdan sonra yarana bilər.
Bütün başqa hallarda ədalət prinsipi pozulur.
Burada vacib bir məqamı vurğulamağa ehtiyac görürük. Siyasi-diplomatik
fəaliyyətdə ikili standarta tutarlı cavab verilməyəndə, qarşı tərəf özünün haqlı
olduğunu qəbul etdirməyə çalışır. Bu səbəbdən Azərbaycan XİN-i Dağlıq
Qarabağ məsələsində Qərbdən öz ədalətli, beynəlxalq hüquqa uyğun mövqeyini
bildirməsini tələb etməlidir. Ölkənin Xarici İşlər Nazirliyi öz mövqeyini qətiyyətlə
ortaya qoymalıdır. Hələlik, təəssüf ki, belə bir addımın atıldığını görə bilmirik.
Dünya praktikası göstərir ki, XİN-in mövqeyi proseslərə ciddi təsir edə bilir.
Diplomatik kanalların fəallığı ölkə başçısının müəyyən məsələ üzrə mövqeyinin,
fikir və prinsiplərinin qarşı tərəfə çatdırılmasında optimal üsuldur. Hazırda
dünyanın müxtəlif regionlarında baş verən geosiyasi proseslərə aidiyyəti ölkənin
xarici siyasət idarəsi dərhal reaksiya verir, mövqe bildirir. Azərbaycan XİN-i də
tutarlı və praqmatik səmərəli addımları ilə dünya siyasi dairələrinin Dağlıq Qarabağ
münaqişəsinin həllinə ciddi və ədalətli yanaşmalarını təmin edə bilər.
Etiraf etmək lazımdır ki, Qərb dövlətləri və beynəlxalq təşkilatların ikili
standarta üstünlük verməkdə davam etməsi beynəlxalq miqyasda ağır geosiyasi
vəziyyət yaradıb. Son zamanlar bu, o qədər açıq və aydın özünü göstərir ki, adi
gözlə belə müşahidə etmək olur. Nümunə kimi eyni məzmunlu münaqişələrə fərqli
yanaşıldığını göstərə bilərik. Ukrayna, Moldova və Gürcüstandakı münaqişələrə
Qərbin siyasi dairələri çox həssaslıqla yanaşırlar. 2008-ci ildə Qərbin böyük
dövlətlərinin başçıları, yüksək vəzifəli diplomatları dərhal Gürcüstana dəstək
verdilər. Onlardan bəziləri Tbilisiyə səfər etdi. Beynəlxalq təşkilatlar Gürcüstanın
ərazi bütövlüyünü tanıdıqlarını bəyan edib, Moskva ilə aktiv dialoqa girərək
təcavüzü dayandırdılar.
Ukraynada hadisələr başlayan kimi, başda ABŞ olmaqla Qərb yüksək fəallıq
göstərdi. Krımla əlaqədar çevik qərar qəbul edildi, Ukraynanın ərazi bütövlüyünün
təmin edilməsi şərti qətiyyətlə qoyuldu. Hazırda Qərb rəsmi Kiyevə separatçılara
və terrorçulara qarşı mübarizədə aktiv dəstək verir, ona hərbi yardım göstərir.
Amma dünyaya liderlik etmək istəyən, bunun üçün amansız mübarizə aparan
dövlətlərin liderləri və məsul şəxsləri bilməlidir ki, beynəlxalq aləmdə bu gün
135

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

yaranan və getdikcə daha da güclənən və mürəkkəbləşən gərginlik məhz ona görə bu
səviyyəyə gəlib çıxıb ki, eyni proseslərə müxtəlif, qərəzli, qeyri-obyektiv yanaşma,
məsuliyyətsizlik səbəbindən adi hal hesab edilir. Beynəlxalq münasibətlərdə bütün
indiki vəziyyət, onun daha da gərginləşməsi perspektivi Ermənistan-Azərbaycan,
Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə münasibətin nəticəsidir.
Newtimes.az
30 iyul 2014

3.6. İslamafobiya ailə dəyərlərinə qarşı
Bu gün Avropa mənəvi tənəzzül qarşısındadır. Bunun ən mühüm səbəblərindən
biri ənənəvi dəyərlərin itirilməsi və əvəzində çoxluğun maraqlarına xidmət
etməyən süni modellərin dəyər olaraq təqdim olunmasıdır. Müasir Avropa uzun
əsrlər mövcud olmuş klassik Qərb dəyərlərini belə əks etdirmir. Belə görünür
ki, demokratiyanın üçüncü dalğası cəmiyyətin daxili əsaslarına, insanların
şəxsi həyatına, ailə dəyərlərinə müdaxilə etdiyi üçün Qərb transformasiya
mərhələsindən öz dəyərlərinin özəyini təşkil edən elementləri itirməklə keçmişdir.
Nəticədə transformasiya mərhələsi Qərb üçün süni dəyər oriyentirləri yaratdı. Bu
ilk növbədə özünü ailə dəyərlərinə münasibətdə göstərir.
Tarixən Avropada ailə ənənələri çox ciddi nizam-intizamla qorunub. Ailə
sağlam bünövrə və möhkəm əsas sayılırdı. Boşanmalar cəmiyyətdə mənfi hal kimi
qiymətləndirilirdi. Cəmiyyətin qınağı hər bir ailə üçün əsas meyar idi. Katolik
qayda-qanunlar ailə dəyərlərini pozanlara qarşı şəriət qanunları qədər kəskin
olmuşdur. Orta əsrlərdə puritanlıq konservativ ər-arvad münasibətlərinə hörmət
üzərində qurulmuşdu.
Müasir dövrümüzdə isə Qərbdə ən mühüm tendensiya “Mavi Avropa”dır. Cinsi
azlıqlar cəmiyyətdə üstün mövqeyə malik kateqoriya kimi qiymətləndirilir. Belə
olmasaydı, günümüzdə Avropanın uğurlu inteqrasiya modeli hesab edilən Avropa
İttifaqına üzvlük üçün belə cinsi azlıqlara hörmət əsas şərtlərdən biri kimi tələb
olunmazdı.
Avropada cinsi azlıqların cəmiyyətdə mövqeyinin artması keçən əsrin 50ci illərindən sonra başlamışdır. Ilkin mərhələdə cinsi azlıqlara sadəcə dözümlü
yanaşılırdı. Daha sonra şou-biznesdə və incəsənət adamları arasında bu cür
adamların sayı artdı. Mətbuatın, xüsusən də televiziyaların bu tendensiyanı artıq
Qərb cəmiyyətinin xarakterik xüsusiyyəti kimi təqdim olunmasında böyük rolu
oldu. Nəticə isə özünü çox gözlətmədi. Günümüzdə Avropada artıq siyasətçilər də
136

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

daxil olmaqla cəmiyyətin bütün təbəqələri arasında cinsi azlıq nümayəndələri ən
ön sıralardadır. Hətta bəzi ölkələrdə onların təmsil olunduqları partiyalar seçkilərə
belə təsir etmək iddiasındadır. Əslində sual yarana bilər ki, burda təəccüblü nə
var ki? Demokratik prinsiplərə əsasən bütün insanların hüquqları bərabərdir. Bu
zaman təzadlı bir paradoks yaranır. Avropada müxtəlif ölkələrdə aparılan sosioloji
sorğular göstərir ki, əksər hallarda rəyi soruşulanların ən azı 50%-i cinsi azlıqların
cəmiyyətdə rolunun artırılması təşəbbüslərindən narazıdırlar. Demokratiya
çoxluğun tərəfində durmalıdırsa, bu çoxluğun seçiminə niyə hörmət edilmir?
Üçüncü minillikdə isə cinsi azlıqlarla bağlı yeni bir trend yaranmışdır. Artıq
cinsi azlıqların cütlükləri Qərb cəmiyyətində bəzən nümunəvi ailə modeli kimi
təqdim olunurlar. Belə cütlüklərin heç bir dəyəri əks etdirməyən həyat tərzi azad
seçim olaraq yüksək qiymətləndirilir. Son 50 ildə Avropanın qazandığı bu imic
əslində uzun əsrlər boyu “Qoca qitə”də günah sayılan bir tabu olmuşdur. Kilsə
Avropanın ənənəvi dəyərlərinin qoruyucusu olaraq bu günahı törədənləri tonqalda
yandırmışdır.
Hazırkı “Mavi Avropa” tendensiyası bütün bu toxunulmaz hesab olunan
tabuları alt-üst etməkdədir. Doğrudur Avropada bu tendensiya yenilik deyil.
Qədim Roma imperiyasının son dövrləri təxminən eyni mənzərəni canlandırırdı.
Tarixi məlumatlara görə həmin vaxt həmcins intim münasibətlər, qadınlar və
kişilər arasında pozğunluq adi yaşayış tərzinə çevrilmişdi. Bunun isə acı nəticəsini
Avropa bir neçə yüz illik mədəni inkişaf səviyyəsindən geri qalmaqla ödədi. Roma
imperiyası dağıldıqdan sonra həmin dövrün inkişaf səviyyəsinə Avropa dövlətləri
yalnız orta əsrlərdə gəlib çata bildi.
Bu gün Avropada boşanmaların sayı, donor valideyn övladları, homoseksuallıq
ənənəvi ailə dəyərlərinin tənəzzülünün göstəricisidir. Uzun əsrlər boyu
ailə dəyərlərinin qoruyucusu olan katolik kilsəsinin özündə belə çoxlu
homoseksualistlərin olması adi hala çevrilib. Hətta mətbuatın iddialarına görə, papa
XVI Benediktin istefa verməsinin səbəbləri arasında Vatikanda Kilsə şurasında qey
lobbisinin də rolu olmuşdur. Bu qey lobbisinin mövcudluğunu yeni papa Fransisk
də etiraf etmişdir.
Ailə dəyərləri genetik kod, tərbiyə, valideyn-övlad münasibətləri üzərində
qurulur. Klassik çoxnəfərli ailə belə cəmiyyətdə vahid dəyərlərin daşıyıcısı hesab
olunur. Qərblə müqayisədə Şərqdə, xüsusilə də müsəlman Şərqində bu dəyərlər
daha davamlı və möhkəmdir. Müsəlman ölkələrində islam dini ailə dəyərlərinin
əsasında dayanan ən mühüm faktorlardan biridir. Qərbdə bu gün təkvalideynli
ailələr, övladsız ailələr və müvafiq olaraq övlad əvəzinə ailə üçün sevimli heyvan
137

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

saxlamaq, artıq bir çox ölkələrdə hüquqi razılıq verilən həmcinsli “ailələr”
cəmiyyətin gələcəyini təhlükə altına qoyur. Genetik kod daşımayan nəsil artımı
Avropa üçün yaxşı heç nə vəd etmir. Digər tərəfdən homoseksual ulduzların
televiziyalarda, şou-biznesdə təqdim olunan lüks həyatları, ailə və ya cəmiyyət
qarşısında heç bir məsuliyyət daşımayan həyat tərzləri yeni nəsil arasında təşviq
edilir. Bir çoxları üçün bu cür həyat ideal model kimi qəbul olunur.
Son illər Avropanın əksər ölkələrində demoqrafik artım müşahidə olunmur.
Əhali artımı olsa belə, bu artıq miqrantların hesabınadır. Vatikan bununla bağlı
həyəcan təbili çalır. Vatikan rəsmilərindən rahib Pyero Qeddo İngiltərənin “Daily
Telegraph” qəzetinə müsahibəsində bildirmişdir ki, “Avropalı xristianlar daha çox
övlad sahibi olmalıdır. Yoxsa Avropada müsəlman əhalinin sayı sürətlə çoxalacaq və
bu yerlərdə islam dini hakim olacaqdır. Abort və dağılan ailələr səbəbilə İtaliyada
əhali sayı hər il 130 min nəfər azalır, ölkəyə bir il ərzində gələn 200 min nəfərlik
leqal miqrantlardan yarısı isə müsəlmandır”.
Müşahidələr göstərir ki, miqrantlar yerli əhaliyə nisbətən ailə dəyərlərinə
daha sadiqdirlər. Müsəlmanlara gəldikdə isə onlar nəinki ailə, hətta qonşuluq və
qohumluq dairəsinin əhatə olunduğu milli-dini dəyərlərə əsaslanan həyat tərzinə
üstünlük verirlər. Bu tendensiya isə Avropanın gələcəyinin müqəddəratına təsir
edəcək məqamdır. Avropada demoqrafik artımın immiqrasiyanın və miqrantların
növbəti nəsillərinin hesabına baş verdiyini nəzərə alsaq bu amilin gələcək üçün
həlledici faktor olması şübhəsizdir. Hazırda immiqrasiya daha çox müsəlman
ölkələrindən olduğu üçün Avropada islamafobiya meylləri də müvafiq olaraq
güclənməkdədir.
Günümüzdə islamafobiya II dünya müharibəsində faşizmin yerini tutmağa
yönəlmişdir. Yəni, özününkü olmayanların məhvinə. Sadəcə olaraq vasitələr
bir qədər dəyişmişdir. İndi söhbət fiziki məhvdən daha çox mənəvi dəyərlərin
məhvindən gedir. Qərb öz daxilində mənəvi dəyərlərin böhranının qarşısını
almağı bu böhranın digər cəmiyyətlərə keçirilməsində görür. Belə olmasaydı
dünyada cinsi azlıqların təbliğ və təşviqinə, gender bərabərliyi və qadının
cəmiyyətdə rolunun artması adı altında ailələrin dağılmasına, azad vətəndaş
adı altında valideyn-uşaq münasibətlərinə, sosial media azadlığı adı altında ailə
tərbiyəsinə yönəlmiş addımlarını bütün dünyaya sırımağa çalışmazdılar. Bütün
bunlara müəyyən qrup insanların hüququnun qorunması donu geyindirmək
isə başqa mətləblərdən xəbər verir. Fransada iki həmcinsin evliliyinin müxtəlif
media orqanları vasitəsilə qlobal səviyyədə təbliği bunun artıq bir “ailə modeli”
kimi reklam olunduğunu göstərir.
138

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Beləliklə, boşanmaların sayının artması, övladsız birliyə əsasən ailə, müəyyən
dövr üçün birgə həyata əsaslanan vətəndaş nikahı üzərində qurulan ailə,
cəmiyyətdə cinsi azlıqların həyat tərzinin ailə modeli kimi təqdim olunması və s.
Qərbdə ailə dəyərlərinin mənəvi aşınmasını göstərir. Belə olan halda isə Avropanın
demoqrafik gələcəyi təhlükə altındadır. Avropa isə bu təhlükənin qarşısını almaq
üçün mənəvi tənəzzüldən çıxış yolları tapmaq əvəzinə bu cür həyat tərzinin
bütün dünyada genişləndirilməsinə səy göstərir. Demoqrafik vəziyyətdə balansın
qorunmasını tənəzzülün qlobal çərçivədə yayılmasında görürlər. Dünyanın ayrıayrı bölgələrində isə bu tendensiyaya qarşı duranlara müxtəlif insan haqları, azad
vətəndaş cəmiyyəti və digər adlarla təzyiq göstərirlər. Ənənəvi dəyərlərə sadiq
qalan İslam dünyasına qarşı bu təzyiq özünü islamafobiya meyllərində göstərir.
Beləliklə, Avropada güclənən islam faktoru müəyyən dairələr tərəfindən
islamafobiya meyllərinin daha da kəskinləşdirilməsinə səbəb olur. Bunu ilkin olaraq
əsrlər boyu islam dini daşıyıcılarını yad və düşmən kimi qiymətləndirən bir baxışın
nəticəsi hesab etmək olar. Lakin reallıq budur ki, Qərbdə mətbuatda, cəmiyyətin
aktiv siyasi qruplarında, siyasi partiyalarda, qeyri-hökumət təşkilatlarında,
dini cəmiyyətlərdə müəyyən qruplar və onların siyasi havadarları tərəfindən
istiqamətləndirilən islamafobiya Avropanın elə özünün gələcəyi üçün təhlükə
yaradır. Müəyyən dairələrin bunu istəyib-istəməməyindən asılı olmayaraq islam
dəyərləri artıq Qərbin bir hissədir. Buna tolerant yanaşma olmasa, islam faktoru
Qərb dəyərlər sistemində öz layiqli yerini tutmasa bu ilk növbədə Avropanın
gələcəyi üçün problemə çevriləcəkdir.
Ərəstü Həbibbəyli,
iqtisadiyyat üzrə fəlsəfə doktoru
3 iyul 2013

3.7. Yaxın Şərqdə yeni terror kabusu:
İslam dünyası növbəti fəlakətlə üz-üzə
İraqda terror dalğasının daha güclü şəkildə baş qaldırması dünyada böyük
narahatlıq yaradıb. Özünü İŞİD adlandıran bir qruplaşma ölkənin ərazisinin
müəyyən hissəsində nəzarəti ələ keçirib. Bu hadisəyə ekspertlərin yanaşması
müxtəlifdir. Ancaq məsələnin çoxlu sayda geosiyasi, enerji və siyasi faktorlara
bağlı olduğu danılmazdır. İŞİD terror qruplaşması lokal maraqlarla hərəkət
etmir. O, hansı riskə getdiyini də bilir. Lakin görünür, Yaxın Şərqdə növbəti
139

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

dəfə ciddi geosiyasi dəyişikliklər baş verir. Bundan kimlər qazanacaq və uduzan
hansı qüvvələr olacaq? Bu sualın cavabı yalnız həmin regionda baş verənlərlə
məhdudlaşmır.
Məzhəbçilik və siyasət: terrorda kəsişən maraqlar
Yaxın Şərqdə vəziyyət daha da gərginləşib. Terror İraqda yenidən canlar aldı.
Bu təsadüfi görünmür. «İraq və Şam İslam Dövləti» (İŞİD) adlanan radikal terror
qruplaşması sözün əsl mənasında regionu qarışdırdı. Sürətli hərbi əməliyyatları ilə
İraqın Mosul, Tikrit və Tuzhurmatu kimi iri şəhərlərini ələ keçirdi. Əlavə olaraq,
kiçik qəsəbələrə və kəndlərə hücum etdi. İŞİD terror qruplaşması ölkə ərazisi
boyunca irəliləməkdə davam edir. İndiyə qədər digər terror qruplarının kölgəsində
qalan bu qruplaşma necə meydana gəlib və məqsədi nədir?
İŞİD sələfi ideologiyasına malikdir. İraq və Suriyada fəaliyyət göstərir. Onun
lideri Əbu Bəkr Bağdadidir. Komandanlığında bir vaxtlar S.Hüseyn ordusunda
xidmət etmiş zabitlər var. Maraqlıdır ki, onlar ABŞ ordusunda əsirlikdə olublar,
sonra isə azadlığa buraxılıblar. Bu təşkilatın ilk adı «Təvhid və Cihad» olub.
Qurucusu Əbu Musa Zərkavidir (sonradan «əl-Qaidə»yə keçib). İŞİD-in Suriyada
6-7 min, İraqda isə 10 mindən çox silahlı adamlarının olduğu bildirilir (bax: 10
soruda Irak-Şam İslam Devleti / «Zaman» qəzeti, 11.06.2014).
İŞİD terror qruplaşmasının «əl-Qaidə» ilə münasibətlərinin tarixçəsi də
maraqlıdır. Hər ikisi eyni ideologiyaya sahibdir. Əvvəlcə İŞİD «əl-Qaidə»nin bir
qolu kimi fəaliyyət göstərirdi. İŞİD-in ilk rəhbəri Əbu Ömər Bağdadi amerikalılar
tərəfindən öldürüləndən sonra Əbu Bəkr Bağdadinin təşkilatın başına keçməsi ilə
vəziyyət dəyişdi. Hazırda «əl-Qaidə» İŞİD-dən imtina edib, öz təmsilçisi kimi
«Nusra cəbhəsi»ni göstərir. Sonuncunun lideri də Suriyada qətlə yetirilib.
İŞİD terror qruplaşması kürdlər və şiələrlə savaşır. Suriyada PKK-ya yaxın kürd
qruplaşmaları ilə müharibə aparır, İraqda isə Maliki və Bərzaniyə yaxın güclərə
qarşı döyüşdüyünü deyir. Lakin bunların yalnız görüntü olduğunu təxmin etmək
olar. Çünki bu təşkilatın hərəkətləri onun siyasi-ideoloji kimliyinin müəmmalı
olduğunu nümayiş etdirir.
Məsələ ondan ibarətdir ki, İŞİD Suriya və İraqın parçalanması, daxili ixtilafların
güclənməsi istiqamətində fəaliyyət göstərir. İraqda islam dövləti qurmaq kimi
niyyətini ifadə edir, lakin bunu yalnız müsəlmanlar arasına nifaq salan terrorla
həyata keçirməyə çalışır. Sələfiliyi (vəhhabiliyi) müdafiə etməklə bəri başdan
islamın özünü parçalayır, Yaxın Şərqdə məzhəbçiliyin çox təhlükəli modelini
ortaya qoyur. İndi mütəxəssislər regionda yeni məzhəb ayrı-seçkiliyinin başladığı
140

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

haqqında fikir söyləyirlər (bax: İhsan Bal. Mezhepçilik Irak’ın felaketi mi olacak? /
«Habertürk», 09.06.2014).
Bu baxımdan müsəlmanlar arasında savaşın Suriyadan İraqa sıçraması
çox təhlükəli gedişat təsiri bağışlayır. İslam aləmində daxili intriqalar yeni
səviyyəyə keçmiş kimi görünür. Bunu regionda nüfuz uğrunda mübarizə kimi
qiymətləndirmək olar. Lakin prosesin mahiyyəti Yaxın Şərq xalqlarının qarşıqarşıya qoyulduğuna işarə edir. Məsələn, «əl-Qaidə» və ya İŞİD terror qruplaşması
ələ keçirdiyi bölgələrdə öz dindaşlarını məzhəbə və ideoloji mənsubluğa görə qətlə
yetirirlər. Bunun son nümunəsi kimi Mosulda türk diplomatları və sürücülərin
girov götürülməsini göstərmək olar (bax: Servet Yanatma.  IŞİD, bayrağımızı
indirip, diplomatlarımızı rehin aldı / «Zaman», 12.06.2014).
Bu cür hərəkətlərini onlar türklərin Maliki hökuməti ilə əlaqəsinin olubolmamasını aydınlaşdırmaq istəyi ilə izah edirlər. Yəni İŞİD əsas rəqibinin əl-Maliki
hökuməti olduğunu göstərməyə çalışır. Mütəxəssislərin fikrincə, bunlar tam olaraq
real vəziyyəti əks etdirmir.
Gizli məqamlar: İŞİD kimin dəyirmanına su tökür?
Problemin bir tərəfi qlobal geosiyasətlə, İraqdakı parlament seçkilərinin
nəticələri və enerji təhlükəsizliyi faktorları ilə bağlıdır. Bu aspektdə diqqəti çəkən
məqam İŞİD-in son addımlarının Şimali İraq neftinin Türkiyə vasitəsi ilə dünya
bazarına çıxarılması prosesinin başlamasına «təsadüf» etməsindən ibarətdir.
ABŞ neftin bu yolla ixrac edilməsinə qarşı olduğunu bəyan edib (bax: ABD’den
‘Kuzey Irak petrolü’ açıklaması  / «Hürriyet», 23.05.2014). Rəsmi Bağdad da
eyni mövqedədir. Bu səbəbdən onun Türkiyə ilə münasibətləri soyuyub. Bunların
fonunda İŞİD-in neftlə zəngin Mosulu işğal etməsi və Kərkükə yaxınlaşması
düşündürücü görünür.
Onu deyək ki, İraq kürdləri də yaranmış vəziyyətdən narahatdırlar. Onlar
Amerikanın geosiyasi maraqlarına qurban getməkdə olduqlarını dərk etməyə
başlayıblar. Təsadüfi deyil ki, peşmərgələr nəzarətdə saxladıqları bölgələrdə hərbi
hazırlığı gücləndiriblər.
Digər tərəfdən, mərkəzi İraq hökuməti M.Bərzanidən narazılığını yenidən dilə
gətirib. Ölkənin neft ehtiyatlarını yalnız rəsmi Bağdadın razılığı ilə ixrac etməyin
qanuni olduğunu Ərbilin diqqətinə çatdırıblar. Şimali İraq rəhbərliyi isə hələlik
Malikiyə qulaq asmır.
Ekspertlər bütün bu proseslərdə İraq parlamentinə seçkinin nəticələrinin rolu
olduğunu vurğulayırlar (bax: məs., Othman Ali. A Reading on the Iraqi National
141

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Assembly Election Results: National and Regional Implications  / «ORSAM
Review of Regional Affairs», May, №3, 2014). Bu il aprelin 30-da keçirilən seçkidə
Nuri əl-Maliki qalib gəlib. O, əsasən şiə qruplarla koalisiyada olub.
Bununla yanaşı, sünnilərdən Salih Mutlaki ilə əməkdaşlıq edən Maliki,
onlara parlamentdə 10 yer verib. Türkiyənin və İraq türkmənlərinin dəstəklədiyi
Ü.Nuceyfi («Muttahidun» koalisiyası) isə ümumiyyətlə, bir deputat yerinə belə
sahib olmayıb (bax: Bilgay Duman. Maliki’nin zaferi sonrası Irak manzarası / «Al
Jazeera Turk», 24.05.2014). Bütün bunların nəticəsində indi İraqda sünni-şiəkürd siyasi balansının yaradılması məsələsi qarşıya çıxıb.
Real vəziyyət belədir ki, əl-Malikini sünni ərəblərin əksəriyyəti və kürdlər
qəbul etmirlər. Ancaq ona İranın güclü dəstəyi vardır. Məsələnin bu tərəfi də
ölkədə siyasi ixtilafları alovlandıran faktorlara malikdir. Görünür, İŞİD-in uğur
qazanmasında İraqdakı siyasi qüvvələr arasında birliyin olmaması ciddi rol
oynayıb. Bu aspektdə Malikinin ölkədəki siyasi qruplardan dəstək istəməsi və hətta
beynəlxalq təşkilatlara müraciət etməsi təbii görünür. Maraqlıdır ki, BMT artıq
İŞİD-in hərəkətlərindən narahatlığını ifadə edib (bax: BM Irak’ta yaşananlardan
kaygılı / «Zaman», 11.06.2014).
Nəhayət, İŞİD terror qruplaşmasının son aksiyalarının Yaxın Şərqdə aparılan
geosiyasi oyunlarla əlaqəsinin olduğunu istisna etmək çətindir. Hər şeydən əvvəl,
ekspertlər bu təşkilatla B.Əsədin əlaqəsinin olduğunu vurğulayırlar. Suriyadakı
prezident seçkisindən sonra diqqəti kənara yönəltmək üçün rəsmi Dəməşqə
hansısa təxribat lazım idi.
İŞİD terror qruplaşmasının işi bu mənada Əsədin planlarına tam uyğundur.
İndi dünya əsasən İraqdan danışır. Burada terror və məzhəb ayrı-seçkiliyinin
güclənməsi həqiqətən Suriyanı yaddan çıxara bilər. Şübhə yoxdur ki, böyük
dövlətlərdən bəziləri də B.Əsədə bu aspektdə dəstəklərini əsirgəməyəcəklər.
Maraqlıdır ki, İraqda yaranmış vəziyyət Səudiyyə Ərəbistanını da qane edir.
Çünki orada sələfilərin mövqeyinin güclənməsi ilə yanaşı, terrorun Ər-Riyada
sıçramasını tormozlayır. Eyni zamanda, səudilər yenidən regionda güc sahibi
olduqlarını nümayiş etdirmiş olurlar. İran və İsrailin də bu gedişatdan geosiyasi
divident götürə biləcəyini proqnozlaşdırmaq olar. Təl-Əviv üçün bütövlükdə İslam
dünyasında fikir ayrılıqları və ixtilaflar sərfəlidir. Tehran isə küncə sıxışdırılmış
Türkiyə ilə əməkdaşlığı inkişaf etdirmək, onun Maliki ilə yaxınlaşmasına təkan
vermək və İraqda nüfuzunu artırmaq kimi fürsət əldə edir.
Hər bir halda, İŞİD terror qruplaşmasının atdığı addımlar ümumən İslam
dünyası üçün ciddi təhlükədir. Bu təşkilat müsəlmanların bir-birinə düşmən
142

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

kəsilməsi aspektində «düşmən dəyirmanına su tökmüş olur». Məzhəbindən asılı
olmayaraq, hər bir müsəlman uduzur.
Newtimes.az
20 iyun 2014

3.8. Kod adı “demokratiya”, yaxud “azadlıq mübarizəsi”
adlı geostrateji ssenarilər
Yaxın Şərq və Şimali Afrikada baş verən hadisələr yerli və beynəlxalq mətbuatda
ciddi müzakirə və mübahisə predmetinə çevrilib. Bu isə təsadüfi deyil. Çünki Misir,
Liviya və Suriyada baş verən, ciddi insan itkisi və tələfatlara səbəb olan hadisələrin
geosiyasi məkanda xaos və anarxiyanı şərtləndirən faktor qismində çıxış etməsi
dünya ictimaiyyətinin diqqətini müəyyən bir müddətə bu hadisələrə yönəldib.
Hazırda dünyanın aparıcı strateji araşdırma mərkəzləri və nüfuzlu ekspertləri
baş verən məlum olayların əsaslarına və perspektivinə dair müxtəlif fikir və
mülahizələrlə çıxış edirlər. Biz də siyasi təhlilimizi hadisələrin əsasları və
perspektivinin aşkar edilməsi üzərində quracağıq.
“Mondializm” konsepsiyası, geosiyasi ittifaqlar və imperializmin
Yaxın Şərq hədəfi
Yaxın Şərq və Şimali Afrikada baş verən məlum dağıdıcı proseslər hələ
başlanğıc ərəfəsindəykən belə bir sual ön plana çəkilirdi: sözügedən olayların
əsasında həmin ölkələrin xalqları dayanır, yoxsa bütün bu proseslər dünya
siyasətinin lokomotiv aktorları kimi çıxış edən güc mərkəzləri tərəfindən
idarə edilir. Hadisələrin gedişatı, irəli sürülən bəyanatlar təsdiq etdi ki, bütöv
bir coğrafiyanı ağuşuna alan bu olaylar yenə də - ənənəvi surətdə dünyanın
geostrateji konturlarını müəyyənləşdirən güc mərkəzləri tərəfindən həyata
keçirilir və proseslərin əsasında dayanan təməl motivlər nəhəng aktorların
transmilli geostrateji maraqlarıdır.
Dünya siyasətinin statik və dinamik əsaslarını müəyyən və idarə edən sözügedən
qüvvələr, əslində, öz aralarında iki böyük qrupda yer alan subyektlərdən ibarətdir.
Bunlardan biri formal ittifaq kimi səciyyələndirilən anqlo-sakson birliyinin
subyektləri - ABŞ və Britaniya, digəri isə avrosentristlər kimi təsvir edilən regional
triadadır (Fransa, İtaliya və Almaniya). “Mondializm” konsepsiyası əsasında
ortaq razılaşmaya uyğun olaraq hərəkət edən sözügedən Atlantik aktorları bu gün
özlərinin transmilli maraqları çərçivəsində “Böyük Orta Şərq” əməliyyatını həyata
143

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

keçirirlər. Bəhs edilən gücləri eyni bir orbitdə cəmləşdirən konseptual maraq isə
Qərbin “Böyük Orta Şərq və Genişləndirilmiş Şimali Afrika” layihəsidir.
“Böyük Orta Şərq və Genişləndirilmiş Şimali Afrika” layihəsi Yaxın Şərq
hadisələrinin konseptual əsası kimi...
“Böyük Orta Şərq və Genişləndirilmiş Şimali Afrika” layihəsi ABŞ-ın
“Mondializm” və “Yeni dünya nizamı” konsepsiyasının təməl strateji detalları
əsasında formalaşdırılmış genişlənmə strategiyasının konseptual əsaslarını təşkil
edir (1). Bəhs edilən layihə 2001-ci ildən aktuallıq qazanan strateji konsepsiyadır.
Onun əsasında bütöv bu regionu ələ keçirərək “əyalət”ə çevirmək məqsədi dayanır.
Şimali Afrikadan Cənubi Asiyaya qədər olan geniş bir ərazini əhatə edən, böyük bir
coğrafiyanı özündə birləşdirən bu konsepsiyanın reallaşdırılması ilə Yaxın və Orta
Şərq bilavasitə nəzarət altına alınacaq. Bu da bütövlükdə Avrasiyanın ələ keçirilməsi
demək olacaq və nəticə etibarilə “Avrasiya imperatorluğu” konsepsiyası addımaddım gerçəkləşdiriləcək. Çünki layihə çərçivəsinə 23 ölkə daxildir ki, bunların da
hər biri mühüm geosiyasi önəm kəsb edir. Yəni bu konsepsiyanın reallaşdırılması
ilə mühüm sərmayə məkanları - mərkəzləri, bazarlar və strateji tranzit məntəqələr
ələ keçiriləcək, geniş mənada isə dünyanın perspektiv enerji ehtiyacını qarşılayacaq
bir regionda uzunmüddətli hakimiyyət təmin edilmiş olacaq. Bununla da ABŞ-ın
və Atlantik aktorlarının dənizaşırı genişlənməsi missiyası yeni keyfiyyətdə davam
etdiriləcək (4).
Məhz sadalanan bu detalların və strateji məqsədlərin fonunda açıq şəkildə
təsbit etmək olur ki, bu gün Suriya, Misir kimi region ölkələrində baş verən
hadisələrin konseptual əsasını “Böyük Orta Şərq və Genişləndirilmiş Şimali
Afrika” layihəsi təşkil edir. Deməli, dünyanı idarə edən nəhəng güclər bəhs edilən
bölgəni monopoliyaya almaq üçün sözügedən əməliyyatları həyata keçirirlər.
“Geosiyasi demokratiya” prinsipi...
Beləliklə, belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, “Böyük Yaxın Şərq əməliyyatı”, heç
də iddia edildiyi kimi, bölgə ölkələrinə “demokratiya” transfer etmək - “demokratik
tranzit” məqsədi daşımır. Qərbin ifa etdiyi “demokratiya nəğməsi”nin sivil insanların
qətlinə, ölkələrin xaosa və anarxiyaya sürüklənməsi ilə nəticələnməsi faktı növbəti
dəfə sübut edir ki, dünyanı idarə edən Atlantik aktorları “demokratiya”, “insan
haqları” kimi formal institusional məfhumlardan özünün transmilli maraqlarını
təmin etmək üçün təsir vasitəsi kimi istifadə edir. Bu, bir faktdır ki, beynəlxalq hüquq
normalarını monopoliyaya alan Qərb aktorları özlərinin ekspansiya və işğallarına
144

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

“demokratiya” adı altında bəraət qazandırır və bundan “qalxan” qismində istifadə
edirlər. Məhz bu səbəbdən qeyd edə bilərik ki, Yaxın Şərq və Şimali Afrikada baş
verən olayların xaosa və anarxiyaya yol açmasının, insan qətliamının əsl səbəbkarı
və günahkarı “demokratiya nəğməsi” ilə dünyanı manipulyasiya edən aktorlardır.
Hələ hadisələrin başlanğıcında belə bir proqnoz mümkün idi ki, keçmişdə
olduğu kimi, bu gün də bəhs edilən coğrafi regionda iğtişaşlarla müşahidə edilən
dağıdıcı olaylar milli tənəzzül mənbəyi qismində çıxış edəcək və bölgə ölkələrini
ciddi kataklizmlərlə qarşı-qarşıya qoyacaq. XXI əsr yeni dünya düzəninin fonunda
imperialist güc mərkəzlərinin “sınaq laboratoriyası”na çevrilmiş ölkələrdə
baş tutmuş inqilablar həmin dövlətlər və bu dövlətlərin xalqları üçün yalnız
“bumeranq” zərbəsi səciyyəsi daşıyır. Başqa sözlə, qazanan transmilli maraqlara
malik olan imperialist güclər, uduzan tərəf xalq və dövlət olur.
Transmilli media institutları Qərbin xüsusi ideoloji təyinatlısı kimi
Bu gün dünya siyasətində hegemon güc qismində təmsil olunan müəyyən
aktorlar özlərinin transmilli maraqlarını təmin etmək üçün müxtəlif vasitə və
resurslara istinad edirlər. Bu sırada ən çox istifadə və istinad edilən vasitə isə
transmilli media strukturlarıdır. Ümumiyyətlə, müasir dövrdə transmilli media
strukturlarının fəaliyyət mexanizmi konkret güclərin maraqları əsasında qurulub
və özündə dərin siyasi manipulyasiya metodlarını ehtiva edir (2).
Transmilli media institutlarının konkret güclərin maraqlarına xidmət etməsini
sübut edən başlıca göstəricilərdən biri də Yaxın Şərq və Şimali Afrika hadisələri
zamanı bəhs edilən təsisatların göstərdiyi mövqedir. Belə ki, məlum geosiyasi
məkanda hələ iğtişaşlar başlamamışdan öncə sözügedən transmilli media institutları
qara piar səciyyəli və təhrif olunmuş informasiyalar təqdim etməklə dünya
ictimaiyyətində konkret milli aktorların mövqeyini dəstəkləyən, eləcə də region
ölkələrinin xalqlarını təxribata sürükləyəcək durum yaratmağa çalışırdılar. Və buna da
müəyyən mənada nail oldular. Amma bu, son deyildi. Yaxın Şərq və Şimali Afrikada
iğtişaşların və qarşıdurmaların başlamasından sonra “qeyri-adi” informasiyalar
təqdim etməklə transmilli media institutları dünya ictimaiyyətinə qarşı ciddi
informasiya manipulyasiyasını həyata keçirdi. Və nəticə etibarilə, bu olaylar “xalqların
azadlıq mübarizəsi” kimi təqdim edilməklə dünya siyasətinin başlıca meyllərini
müəyyənləşdirən imperialist güclərin “Yaxın Şərq və Şimali Afrika əməliyyatı”na
haqq qazandırıldı. Təəssüflər olsun ki, Qərb ölkələrinin telekanalları xüsusilə də
Suriya məsələsində imperialist güclərin maraqlarını ifadə edən dezinformasiyalara
xüsusi yer verir. Suriya hökumətinin kütləvi qətliam törətdiyini xüsusilə vurğulayan
145

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

bu telekanallar nədənsə bu əməliyyatın kimlər tərəfindən həyata keçirildiyini,
əməliyyatların əsasında hansı maraqların durduğunu və öldürülənlərin, əslində,
Qərb tərəfindən maliyyələşdirilmiş muzdlu terroristlər olduğunu qeyd etmir.
Beləliklə, transmilli media strukturlarının fəaliyyət mexanizmi beynəlxalq
münasibətlər sistemi çərçivəsində dominant güc kimi çıxış edən konkret milli
aktorların maraqlarına xidmət edir.
Avrasiyanın yeni “heartland”ı
Beləliklə, bütün bu sadalananların fonunda bəhs edilən bölgənin son durumunun
dünya siyasətinə mümkün təsirlərindən bəhs etmək məqsədəmüvafiqdir. Hazırda
Yaxın Şərqin siyasi-iqtisadi perspektivinə əsaslı təsir edəcək başlıca məsələlərdən
biri məhz Suriya hadisələridir. Ümumiyyətlə, bu geosiyasi məkanında ciddi labirint
yaratmış Suriya olayları dünya siyasətində olduqca mürəkkəb vəziyyət formalaşdırıb.
Mümkün hərbi müdaxilə ssenarisi özü ilə birlikdə kifayət qədər ciddi ziddiyyətlər
gətirib və bu gün bölgənin siyasi-iqtisadi mənzərəsi olduqca bulanıqdır.
Görünən odur ki, Qərb Rusiyanın Yaxın Şərqdəki son geostrateji qalası olan
Suriyanı özünə tabe etməklə Avrasiyanın yeni “heartland”ını formalaşdırmağa
çalışır. Qərb strateqlərinin mövqeyi odur ki, Suriyanın neytrallaşdırılması ilə
Yaxın Şərqdə strateji nəzarətin tamamilə ələ alınması Avrasiya hegemoniyasına
əhəmiyyətli bir yol açacaq
Nurlan Qələndərli,
AMEA-nın İnsan Hüquqları İnstitutunun doktorantı
19 dekabr 2013
Mənbələr:
M. Kaynak, E. Gürses. Büyük Ortadoğu Projesi, İstanbul, 2012, 21. Basım, s.97
Diamond L. Developing Democraty: Toward Consolidation. Baltimore, London: The Johns Hopkins
University Press, 1999, p.34
Ergin, Feridun. Uluslararası Politika Stratejileri. İstanbul: İstanbul Üniv, Yay., No. 2008.ty.

3.9. “Strateji absurd”:
sünni-şiə qarşıdurması təhlükəli səviyyədə
Son zamanlar Yaxın Şərqdə məzhəb fərqliliyinə görə ölkələrin qruplaşmağa
başladığı haqqında informasiyalar yayılır. İraqda isə hətta sünnilərlə şiələrin savaşa
başladığını yazırlar. Bütövlükdə müsəlman dünyası üçün təhlükəli səslənən bu
146

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

iddialar nə dərəcədə əsaslıdır? Proseslər bu istiqamətdə davam etsə, hansı mümkün
nəticələr verə bilər?
Məzhəbçilik: geosiyasi oyunda yeni faktor?
«Ərəb baharı» prosesinin məzmununun ziddiyyətli olduğu haqqında
analitiklər dəfələrlə fikir söyləyiblər. Bu hadisənin Yaxın Şərqin geosiyasi, siyasi
və iqtisadi mənzərəsi ilə yanaşı, mənəvi-ideoloji dinamikasını da dəyişəcəyi
proqnozlaşdırılırdı. İndi həmin regionda cərəyan edən proseslər kifayət qədər
təhlükəli tendensiyaların meydana gəldiyini sübut edir. Demək olar ki, onlar
kompleks xarakter daşıyır və təhlükəli məqamlara malikdirlər.
Hər şeydən əvvəl, məzhəb ayrı-seçkiliyinin getdikcə daha geniş və dərin
səviyyələrdə siyasi-ideoloji qarşıdurmalara yol açmasını vurğulamaq istərdik. Artıq
həmin əsasda geosiyasi qruplaşmaların formalaşdırıldığından yazırlar. Ekspertlər
bunu real mövcud olan fakt kimi təqdim edirlər. Bütün Yaxın Şərq regionu üzrə şiə
və sünni məzhəbinə görə ölkələrin alyanslar təşkil etməyə başladığını irəli sürürlər.
Doğrudan da prosesin məzmunu kifayət qədər düşündürücü məqamların ortaya
çıxdığını göstərir.
Əvvəlcə onu demək lazımdır ki, böyük dövlətlərin Yaxın Şərq uğrunda geosiyasi
mübarizəsi məzmunca yeni səviyyəyə qalxıb. Artıq Rusiya və Çin orada daha təsirli
rol oynamağa başlayıblar. Moskva xeyli fəal görünür. Kremlin İran, Suriya, İraq, Misir,
İsrail və Səudiyyə Ərəbistanı ilə hərbi-iqtisadi əməkdaşlığı genişləndirdiyi haqqında
informasiyalar yayılır (bax: Владимир Мухин.  Москва готовит средневосточный
плацдарм / «Независимая газета», 15.01.2013). Xüsusilə, İran və Misir istiqamətində
daha çox fəallıq hiss edilir. Bəzi rusiyalı ekspertlər hesab edirlər ki, Moskva Misirə deyil,
İrana üstünlük verməlidir (bax: məs., Владимир Алексеев. «Шиитская дуга» – новая
реальность Ближнего Востока? / «Iran.ru», 08.01.2014).
Eyni zamanda, İraq və Suriya Kremlin diqqət mərkəzində olmalıdırlar. Əslində,
Tehranla yaxınlıq Bağdad və Dəməşqin də əməkdaşlığa cəlb edilməsi deməkdir.
Bəs nəyə görə, Rusiya Yaxın Şərqdə məhz bu ölkələr qrupuna üstünlük verməlidir?
Məhz bu məqamda bəzi ekspertlər məzhəb faktorunu ortaya atırlar. İran başda
olmaqla həmin regionun şiə ideologiyasına üstünlük verən dövlətləri mövcuddur.
Meydana atılan ideya ondan ibarətdir ki, həmin ölkələrə təhlükə ən çox sünni
məzhəbinə mənsub olan müsəlman dövlətlərindən gəlir. Onların da başında
Səudiyyə Ərəbistanı durur.
Səudilərin anti-şiə ovqatı İranın regionda liderlik iddialarından və enerji
resursları uğrunda mübarizədən qaynaqlanır. Qərb və Rusiya ekspertləri belə hesab
147

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

edirlər ki, Vaşinqtonun Tehranla münasibətləri yoluna qoymaq istiqamətində
fəallaşması Səudiyyə Ərəbistanını daha da qıcıqlandırıb. O, İran əleyhinə yeni
addımlar atmağa başlayıb. Bütün bunların əsasında belə nəticə çıxarırlar ki, Yaxın
Şərqdə «şiə ayparası» və ya «şiə təhlükəsizlik qövsü» deyilən geosiyasi alyans
yaradılmalıdır. Bəzi mənbələr artıq belə bir ittifaqın formalaşdığını vurğulayırlar
(bax: əvvəlki mənbəyə).
Bu iddialar Suriyada məzhəb ayrı-seçkiliyinin getdikcə daha çox siyasi-ideoloji
çalarlar kəsb etməsi və İraqda sünni-şiə qarşıdurmasının kəskinləşməsi fonunda irəli
sürülür. Həmin səbəbdən də onlar inandırıcı görünürlər. Adi şüur şiə və ya sünni
dövlətlərin öz təhlükəsizliklərini təmin etmək üçün konkret addımlar atmasını
tamamilə təbii qəbul edir. Lakin strateji aspektdə burada həm ziddiyyətlər, həm də
təhlükəli məqamlar az deyil.
İslam dünyasının parçalanma təhlükəsi mövcuddurmu?
Məsələ ondan ibarətdir ki, bütün bu nəzəri iddiaların arxasında konkret siyasi
məqsədlərin durduğu hiss edilir. Hər şeydən əvvəl, müsəlman ölkələrin birbirinə qarşı şübhə ilə yanaşmağa başlaması diqqəti çəkir. Elə təəssürat yaradılır ki,
Yaxın Şərq regionunda bütün ziddiyyət, qarşıdurma və toqquşmaların kökündə
müsəlman məzhəb fərqliliyi durur. Guya burada nə böyük dövlətlərin geosiyasi
ambisiyaları, nə bəzi regional ölkələrin liderlik iddiaları, nə də sosial-iqtisadi
problemlər durur. İctimai rəyin bu cür çaşdırılmasının ciddi səbəbi vardır.
Belə ki, keçən əsrin 90-cı illərindən başlayaraq, Yaxın Şərqdə kənar qüvvələrin
birbaşa təxribatı nəticəsində müharibələrin və daxili qarşıdurmaların ardıarası kəsilmir. İraqa hərbi müdaxilə, Liviya, Misir və Suriyada daxili iğtişaşların
yaradılması, İranın nüvə proqramına görə küncə sıxışdırılması, Türkiyədə terrorun
alovlandırılması və s. kimi proseslər təsadüfən meydana gəlmədi. Bu zaman həmin
hadisələrin səbəbini daha çox ABŞ-ın geosiyasi müdaxiləsində axtardılar. O
cümlədən, İsrail, Rusiya, Avropa İttifaqı və Çinin maraqlarından danışdılar.
Vaşinqtonun İslam aləmində mənfi obrazı güclənməyə başladı. Müsəlmanların
Qərbə münasibəti çox pisləşdi. Amerikanın xilaskar, ədalətli və demokratik obrazı
ciddi zərər gördü. Bundan dərhal onun böyük geosiyasi rəqibləri olan Rusiya və
Çin istifadə etməyə başladı. Fransa da müəyyən dərəcədə Yaxın Şərqdə, daha böyük
miqyasda isə Şimali Afrikada ABŞ-ın nüfuzuna qarşı çıxış etdi. Bu proseslərdə
İsrailin öz maraqlarını təmin etməyə çalışdığını vurğulamaq gərəkdir.
Bütün bunların fonunda İslam aləminin güclü dövlətləri müsəlman ölkələrini bir
araya gətirməyə cəhdlər etdilər. Türkiyə, İran, Misir və Pakistan müəyyən addımlar
148

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

atdı. Hiss olundu ki, İslam dövlətləri öz geosiyasi prioritetlərini yeniləşdirmək
niyyətindədirlər. Lakin, görünür, onlar bəzi məqamları nəzərə almayıblar. Biz
təqribən həmin zamanlarda Yaxın Şərqdə məzhəb mənsubluğu məsələsinin daha
geniş anlamda siyasətə gətirilməsi prosesinin sürətləndiyini nəzərdə tuturuq.
İndi Suriya, Misir, Türkiyə, Livan, Liviya, İraq, İran, Səudiyyə Ərəbistanı,
Bəhreyn və başqa müsəlman ölkələrində məzhəb ayrı-seçkiliyi təhlükəli məzmun
kəsb etməyə başlayıb. Konkret olaraq İraqda sünni-şiə müharibəsinin getdiyini
yazırlar (bax: Николай Бобкин. Ирак на грани гражданской войны / «Фонд
Стратегической Культуры», 14.01.2014). İraqın «sünni üçbucağı» adlanan
hissəsində hökumət qüvvələrinin bəzi yaşayış məntəqələrini tərk etdiyi haqqında
informasiyalar yayılır. Bunun səbəbi kimi ölkədə sünni, şiə və kürdlərin öz
aralarında razılığa gələ bilməmələri göstərilir.
Ekspertlər hesab edirlər ki, İraqda sünnilərlə şiələr arasında gedən savaş
mahiyyətcə «strateji absurddur», onun qalibi ola bilməz (bax: əvvəlki mənbəyə).
Günahkar qismində isə ABŞ göstərilir. Çünki Vaşinqton İraqa hərbi müdaxilə
etməklə regionda qüvvələr balansını pozdu və Ər-Riyad – Tehran qarşıdurması
yaratdı. Buradan belə bir qənaətə gəlmək olar ki, məzhəb savaşının bir ucu
Yaxın Şərqin bəzi dövlətlərinin geosiyasi ambisiyalarından qaynaqlanır. Bu fikir
həqiqətdirsə, region dövlətləri sırasında dini maraqları siyasi iddialara qurban
verənlərin olduğunu deyə bilərik.
Hazırda İraqda müşahidə edilən proseslərin İran, Türkiyə, Suriya, Misir, Səudiyyə
Ərəbistanı, Livan və digər müsəlman dövlətlərində də baş verə biləcəyi proqnozlaşdırılır.
Maraqlıdır ki, müsəlman ölkələrin bəzilərinin kütləvi informasiya vasitələrində indidən
qızışdırıcı xarakterli analizlər təqdim edilir. Livanın «əl-Əhbar» qəzetində Şarmine
Narvaninin «Security Arc» forms amidst Mideast terror» («Yaxın Şərq terrorunda
«təhlükəsizlik qövsü» yaranır») adlı məqaləsi dərc edilib (bax: english.al-akhbar.
com, 21.12.2013). Orada müəllif regionda İran-İraq-Suriya-Livan əməkdaşlığının
formalaşdığını vurğulayır. Maraqlıdır ki, bunu o, «şiə təhlükəsizlik ayparası» adlandırır.
Təhlükənin isə sünni ölkələrdən gəldiyini ayrıca vurğulayır.
Digər misallar da göstərmək olar. Ancaq düşündürücüdür ki, müsəlman
dövlətləri içərisində məzhəb fərqini geosiyasi faktor keyfiyyətində təqdim etmək
istəyənlər vardır. Həm də bu zaman iki məzhəb mənsubları bir-birinə düşmən
kimi göstərilir. Prosesin bu dərəcədə dərinləşməsi müsəlman dünyasının geosiyasi
aspektdə qarşıdurma vəziyyətinə gəlməsinimi ifadə edir? Fikrimizcə, bu sual
üzərində düşünməyə dəyər. Hər bir halda məzhəb fərqliliyinin siyasi qarşıdurmaya
səbəb olmasını müsbət qiymətləndirmək çox çətindir.
149

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Bütün bunlar Yaxın Şərqdə bütövlükdə islam aləmi üçün təhlükəli sayıla
biləcək proseslərin meydana gəldiyini göstərir. Eyni dinə mənsub olan insanların
siyasi qarşıdurmalara getməsi təəssüf doğurur. Müsəlmanlar tarixi səhv etmirlər ki?
Newtimes.az
 24 yanvar 2014

3.10. İŞİD nədir, nə istəyir?
“İraq-Şam İslam Dövləti”, ya da qısa və məşhur bilinən adıyla İŞİD, Suriya
və xüsusilə İraqda son aylarda vəhşi qətliamlarıyla gündəmə gələn və qalmaqal
yaradan bir terror təşkilatıdır. Türk diplomatları və konsulluq işçilərini qaçırması,
İraq ordusunu darmadağın edərək Mosul şəhərini ələ keçirməsi və şiə türkmənlər,
xristianlar və yezidilərə qarşı qırğınlar törətməsi kimi hadisələrlə dünya gündəminə
daxil olan təşkilat, sonradan “İslam Dövləti” (İD) adını almışdır. Təşkilat son
həftələrdə daha çox girov götürdüyü amerikalı jurnalistlərin başlarını kəsərək edam
edərkən çəkilmiş videoları internet üzərindən yayınlamasıyla gündəmə gəlmiş və
dünya ictimaiyyətində böyük nifrət yaratmışdır.[1] Bu hadisələrin ardından, 9
avqust tarixindən başlayaraq ABŞ ordusu və İngilis SAS komandoları təşkilata qarşı
məhdud hərbi müdaxilələr (daha çox hava əməliyyatı şəklində) reallaşdırmışlar.
[2] İŞİD özünü radikal islamçı bir ideoloji təmələ əsaslandırmağa çalışmasına
baxmayaraq, təşkilatın məntiq xarici hərəkət və həddindən artığa qaçan şiddət
istifadəsi, əslində bu təşkilatın dini təməldən çox geosiyasi-siyasi hədəflərə xidmət
edən bir çətir təşkilatı olduğunu ifadə edir. Bu yazıda İŞİD təşkilatı haqqında bəzi
əsas məlumatları sizinlə paylaşaraq, dünya ictimaiyyətində İŞİD-in quruluşu və
hədəfləri haqqında yazılanları qısaca izah etməyə çalışacağam.
Təsəvvür edilənlərdən fərqli olaraq, İŞİD yeni qurulmuş bir terror təşkilatı
deyil. 2003-cü ildəki Əfqanıstan müdaxiləsinin əksinə alınmış beynəlxalq bir
qərara söykənməyən ABŞ-ın İraq işğalından sonra, 2004-ci ildə iordaniyalı Əbu
Musab əl Zərkavi tərəfindən “Tövhid və Cihad” adıyla qurulan təşkilat, sonrakı
illərdə “əl-Qaidə” çətiri altına girdiyini açıqlayaraq adını “Mesopotamiya əlQaidəsi” və yaxud “İraq əl-Qaidəsi” kimi təqdim etmiş və sələfilik etiqadına
söykənən bir təşkilatlanmadır.[3] Təşkilat, özündən daha kiçik ölçüdə olan “Jaysh
əl-Fatiheen”, “Jeish əl-Taiifa əl-Mansoura”, “Katbiyan Ansar əl-Tövhid vəl Sunnah”
və “Jund əl-Sahaba” (səhabələrin əsgərləri) kimi döyüşçü və cəsur qrupların qeydşərtsiz dəstəyini alaraq, “əl-Qaidə” kimi irimiqyaslı bir təşkilatın da tam dəstəyinə
malikdir.[4] Təşkilatın əsas məqsədi; İraq və Suriya torpaqlarının xüsusilə şimal
150

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

seqmentində sünni ərəblər, türkmənlər ilə kürdlərin çoxluq təşkil etdikləri
torpaqlarda sələfi İslam şərhinə əsaslanan bir şəriət dövləti qurmaqdır.[5] Professor
Ata Atuna görə, ələ keçirdiyi şəhərlərdəki maddi zənginlikləri o şəhərlərin sakinləri
ilə paylaşdığı üçün xalqın tam dəstəyini alan təşkilat bunun sayəsində varlığını
davam etdirməyə nail olmuşdur.[6]
2004-2010-cu illərdə daha çox mövcudiyyətini təmin edən və möhkəmləndirən
təşkilat üçün ilk dönüş nöqtəsi 2010-ci ildə ABŞ ordusunun təşkilat lideri Əbu
Ömər Əl Bağdadi ilə köməkçisi Əbu Həmzə Əl Muhacirini təşkil etdiyi bir
əməliyyatla öldürməsinsən sonra, liderliyin Əbu Bəkir Əl Bağdadiyə keçməsiylə
olmuşdur.[7] Təşkilatda liderliyini qəbul etdirən Bağdadi rəhbərliyə gəldikdən
sonra təşkilatın gücü və üzv sayı sabit bir şəkildə artmışdır. Keçdiyimiz həftələrdə
özünü İslam dünyasında xəlifə elan etməsi və mətbuata ötürülən nitqləriylə
gündəmə gələn Bağdadi Amerika hökumətinə görə hələ də Suriyada yaşayır və
təşkilatın hücumlarını planlayır.[8] Təşkilat üçün ikinci əhəmiyyətli dönüş nöqtəsi
2011-ci ildə ABŞ ordusunun İraqdan çəkilməsi olmuşdur. Təşkilat bunun sayəsində
fəaliyyət sahəsini genişləndirmiş və həddindən artıq şiddət istifadə edərək
xalqı qorxuya salaraq, qısa müddətdə Suriya və İraqda sünni qruplar içərisində
güclənməyə başlamışdır.[9] Təşkilat üçün üçüncü əhəmiyyətli dönüş nöqtəsi isə,
şübhəsiz, böyük ümidlərlə başlayan, ancaq qısa müddətdə zərərə çevrilən «Ərəb
baharı» prosesi olmuşdur. «Ərəb baharı»nın Suriyaya keçməsi və Suriya dövlətinin
zəif quruluşu səbəbiylə ölkənin yarısında nəzarəti itirməsinin nəticəsində, İŞİD
Suriyada çox geniş bir sahəyə hökm etməyə və buradan İraqa qarşı hücumları da
koordinasiya etməyə başlamışdır.[10] Bu nöqtədə Səudiyyə Ərəbistanı və Qətər
kimi Körfəz ölkələri və Türkiyənin, Əsəd rejimini devirmək adına radikal qrupların
da iştirak etdiyi müxalifətə dəstək təmin etməsi, şübhəsiz, İŞİD üçün əhəmiyyətli
bir dayaq nöqtəsi meydana gətirmişdir. İŞİD üçün dördüncü əhəmiyyətli dayaq
nöqtəsi isə İraqda Nuri Əl-Maliki hökumətinin sünni qruplara qarşı apardığı səhv
siyasətin təşkilatı dindar sünni xalqın nəzərində mötəbər hala gətirməsi olmuşdur.
[11] Bunun nəticəsində təşkilat İraqda da geniş bir dəstək qazanmış və bir çox
şəhəri ələ keçirmişdir.
Təşkilatın gəlir mənbələri mövzusunda da müxtəlif iddialar var. CFR-dən
Zachary Laub-a görə, siyasi-dini bir təşkilat kimi görünməsinə baxmayaraq,
əslində İŞİD bir kriminal təşkilat kimi fəaliyyət göstərir və əsas gəlir mənbələrini
xərac, qaçaqmalçılıq və digər cinayət növləri meydana gətirir.[12] Təşkilatın İraq
və Suriyada bank yarma, adam oğurluğu və qəsb kimi fəaliyyətlərlə özünə mənbə
yaratdığı ifadə edilir. İŞİD bu gün dünyanın dörd tərəfindən gəlmiş (Çeçenistan,
151

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Afrika, Pakistan, Əfqanıstan, Liviya, hətta Avropa ölkələri) və sələfi İslama əsaslanan
bir şəriət dövləti qurmağı ortaq hədəf olaraq görən militanlardan ibarətdir. İŞİDin Suriyadakı silahlı döyüşçülərinin sayının 5-6 min, İraqdakı döyüşçülərinin
sayının isə 10 mindən çox olduğuna dair analizlər aparılır. Bu insanlar arasında
çox sayda türk vətəndaşının olduğu da vurğulanır. İŞİD-in silah ehtiyacını necə
təmin etdiyinə dair edilən təhlillərdə isə, ABŞ ordusunun İraqdakı anbarlarından
oğurlanan silahlar ilə aralarında Türkiyə, Qətər, Səudiyyə Ərəbistanı və hətta
ABŞ-ın da olduğu ölkələr tərəfindən Suriya müxalifətinə göndərilən silahların
əhəmiyyətli bir faktor olduğu bildirilir.[13]
Təşkilatın ideologiyası dünya ictimaiyyətinə şəriət hüququna əsaslanan bir İslam
dövləti qurmaq şəklində təqdim edilsə də [14], bunun yalnız xalqa özünü qəbul
etdirmək üçün bir vasitə olaraq istifadə edildiyi vurğulanmalıdır. İŞİD-in görünən
əsas hədəfi İraq və Suriyada Qərb əleyhdarı və sünni hakimiyyətinə əsaslanan bir
düzən qurmaq və bölgəni fərqli dini qruplardan (şiə-nusayri, xristian, şiə, yezidi)
təmizləməkdir. Təşkilat bu nöqtədə qatı bir şəriət hüququnu müdafiə edir, qadınkişi ayrımlı təhsili dəstəkləyir, qadınların qapanmasını tələb edir, musiqini qadağan
edir və Ramazan ayında oruc tutulmasını məcbur edir. Əslində, Türkiyədə və
dünyada bir çox siyasi islamçı mütəfəkkir və partiyanın da müdafiə etdiyi fikirlərin
İŞİD-dən fərqi, bunların qılınc gücü ilə reallaşdırılmasıdır.[15] Köhnə bir MI6
işçisi olan jurnalist-yazar Alastair Crooke-a görə; təşkilatın gizli və uzun vədədəki
hədəfləri arasında Səudiyyə Kral ailəsinin yerinə keçərək, Səudiyyə Ərəbistanı və
Körfəz regionuna nəzarət etmək də vardır.[16] Təşkilata kimin dəstək olduğu da
bu günə qədər açıqlanmayan böyük bir müəmmadır. Bu məqamda, təşkilatın kürd
qruplarla ciddi mənada qarşıdurmaya girməmiş olması və qırğınlarını daha çox
türkmən, xristian və yezidilərə qarşı törətməsi, təşkilatın İraqın şimalında müstəqil
bir kürd dövlətinin qurulmasına zəmin yaratmaq üçün qurulmuş süni bir quruluş
olduğu iddialarını gündəmə gətirməkdədir. Çünki İŞİD-ə qarşı bölgəsini müdafiə
etmək məcburiyyətində qalan Kürdüstan regional rəhbərliyi, artıq tam mənasıyla
müstəqil bir dövlət kimi davranır və Qərb ölkələrindən satın aldığı yeni silah və
sursatlarla peşmərgə ordusunu gücləndirir. Xatırladaq ki, bir az bundan əvvəl İsrail
də bu dövləti tanımağa hazır olduğunu bəyan etmişdir. Komplo nəzəriyyələrinin
havada uçuşduğu bu mövzuda yenə də əsaslı bir fikir söyləyə bilmək indilik
mümkün görünmür.
Ümumi bir dəyərləndirmə etsək; İŞİD-in arxasındakı güc hər nə olursa olsun,
təşkilatın bu ana qədər etdiyi şeylərin ən çox İslam dininə və müsəlmanlara
böyük zərbə vurduğu və bölgəyə qarşı ola biləcək Qərb müdaxilələrini dünya
152

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

ictimaiyyətinin nəzərində legitimləşdirdiyi görünür. Bu mənada İŞİD-in, bütün
o Qərb düşməni görüntüsünün altında, əslində Qərb mərkəzli bəzi strukturlar
tərəfindən dəstəklənilmiş ola biləcəyi iddiası adi bir komplo nəzəriyyəsindən
daha güclü bir təmələ əsaslanır. Çünki İŞİD sayəsində, iqtisadi böhran yaşayan
Qərb dünyasının müdafiə sənayesində yeni bir canlanma yaşanır və bölgəyə qarşı
əməliyyatlara başda müsəlmanlar olmaqla dünyadakı hər kəsim dəstək verir.
Müsəlman ölkələrdə dünyəvi dövlət quruluşunun oturmamış olması, üstəlik
mövcud olan tək müvəffəqiyyət qazanan modeli (Türkiyə və Kamalizm) yıxmağa
səy göstərilməsi, şübhəsiz, bu məqamda Qərb müdaxiləçiliyini haqlı bir nöqtəyə
yüksəldir. Bu baxımdan İslam dünyasındakı ölkələrin dünyəvi-demokratik dövlət
sistemi və həyat tərzi məsələsində geridə qalmasının, təəssüf ki, müstəqil və güclü
siyasi aktorlar olmalarına da maneə törətdiyi vurğulanmalıdır.
Qeyd: Qardaş ölkə Azərbaycanda nəşr edilən və Beynəlxalq Siyasət
Akademiyasının (UPA) qardaş saytı olan Newtimes.az xəbər-analiz internet
portalının İŞİD terror təşkilatının həyata keçirdiyi və bütün islam dünyasını
məyus edən vəhşi qırğınlar qarşısında gerçək islam dəyərlərinin bu olmadığı
istiqamətindəki kampaniyasını təbrik edir və Türkiyədəki mətbuat-yayın
orqanlarına da bu addımın bir nümunə olmasını diləyirəm.
Dr. Ozan Örmeci
12 sentyabr 2014
[1]  ‘’What ISIS, an al-Qaeda affiliate in Syria, really wants’’, The Economist, Erişim Tarihi:
09.09.2014, Erişim Adresi:  http://www.economist.com/blogs/economist-explains/2014/01/
economist-explains-12#sthash.NXeBJmBk.dpuf.
[2]  Bu konuda bir değerlendirme için; Tansi, Deniz (2014), ‘’ABD’nin İŞİD Operasyonu’’,
Uluslararası Politika Akademisi, Erişim Tarihi: 09.09.2014, Erişim Adresi: http://politikaakademisi.
org/abdnin-isid-operasyonu/.
[3] Göktürk, Tüysüzoğlu (2014), ‘’İŞİD Ne Yapmaya Çalışıyor?’’, Uluslararası Politika Akademisi,
Erişim Tarihi: 09.09.2014, Erişim Adresi: http://politikaakademisi.org/isid-ne-yapmaya-calisiyor/.
[4]  Atun, Ata (2014), ‘’İŞİD Kim ve Ne Yapmak İstiyor (1)’’, Avrupa Gazete, Erişim Tarihi:
09.09.2014, Erişim Adresi:  https://www.avrupagazete.com/ata-atun/84108-isid-kim-ve-neyapmak-istiyor-1.html.
[5] Göktürk, Tüysüzoğlu (2014), ‘’İŞİD Ne Yapmaya Çalışıyor?’’, Uluslararası Politika Akademisi,
Erişim Tarihi: 09.09.2014, Erişim Adresi: http://politikaakademisi.org/isid-ne-yapmaya-calisiyor/.
[6]  Atun, Ata (2014), ‘’İŞİD Kim ve Ne Yapmak İstiyor (1)’’, Avrupa Gazete, Erişim Tarihi:

153

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

09.09.2014, Erişim Adresi:  https://www.avrupagazete.com/ata-atun/84108-isid-kim-ve-neyapmak-istiyor-1.html.
[7] Göktürk, Tüysüzoğlu (2014), ‘’İŞİD Ne Yapmaya Çalışıyor?’’, Uluslararası Politika Akademisi,
Erişim Tarihi: 09.09.2014, Erişim Adresi: http://politikaakademisi.org/isid-ne-yapmaya-calisiyor/.
[8] Laub, Zachary (2014), ‘’Islamic State in Iraq and Syria’’, Council on Foreign Relations, Erişim
Tarihi: 09.09.2014, Erişim Adresi: http://www.cfr.org/iraq/islamic-state-iraq-syria/p14811.
[9] Laub, Zachary (2014), ‘’Islamic State in Iraq and Syria’’, Council on Foreign Relations, Erişim
Tarihi: 09.09.2014, Erişim Adresi: http://www.cfr.org/iraq/islamic-state-iraq-syria/p14811.
[10]  ‘’What ISIS, an al-Qaeda affiliate in Syria, really wants’’, The Economist, Erişim Tarihi:
09.09.2014, Erişim Adresi:  http://www.economist.com/blogs/economist-explains/2014/01/
economist-explains-12#sthash.NXeBJmBk.dpuf.
[11] Laub, Zachary (2014), ‘’Islamic State in Iraq and Syria’’, Council on Foreign Relations, Erişim
Tarihi: 09.09.2014, Erişim Adresi: http://www.cfr.org/iraq/islamic-state-iraq-syria/p14811.
[12] Laub, Zachary (2014), ‘’Islamic State in Iraq and Syria’’, Council on Foreign Relations, Erişim
Tarihi: 09.09.2014, Erişim Adresi: http://www.cfr.org/iraq/islamic-state-iraq-syria/p14811.
[13] Göktürk, Tüysüzoğlu (2014), ‘’İŞİD Ne Yapmaya Çalışıyor?’’, Uluslararası Politika Akademisi,
Erişim Tarihi: 09.09.2014, Erişim Adresi: http://politikaakademisi.org/isid-ne-yapmaya-calisiyor/.
[14]  ‘’Viewpoint: ISIS goals and possible future gains’’, BBC, Erişim Tarihi: 09.09.2014, Erişim
Adresi:http://www.bbc.com/news/world-middle-east-27801680.
[15] ‘’ISIS: The first terror group to build an Islamic state?’’, CNN, Erişim Tarihi: 09.09.2014, Erişim
Adresi:http://edition.cnn.com/2014/06/12/world/meast/who-is-the-isis/.
[16] Crooke, Alastair (2014), ‘’Middle East Time Bomb: The Real Aim of ISIS Is to Replace the
Saud Family as the New Emirs of Arabia’’, Erişim Tarihi: 09.09.2014, Erişim Adresi: http://www.
huffingtonpost.com/alastair-crooke/isis-aim-saudi-arabia_b_5748744.html.

154

IV FƏSİL
Avropa geosiyasi seçim qarşısında

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

4.1. Avropa İttifaqı: geosiyasi iddialar və xarici
siyasətin problemləri
Qlobal miqyasda mürəkkəb geosiyasi proseslərin intensivləşdiyi bir dövrdə
Avropa İttifaqı kimi bir təşkilatın taleyi maraq doğurur. Xüsusilə, son illər onun
dərin böhranla üzləşməsi məsələni daha da aktuallaşdırır. Hazırda bir sıra
regionlarda gərginlik mövcuddur, silahlı toqquşmalar baş verir. Hətta bəzi ölkələrin
ərazi bütövlüyünə qəsdlər olur. Belə bir şəraitdə Aİ-nin hansı xarici siyasət
kursunu seçməsindən çox şey asılıdır. Analitiklər bununla bağlı öz proqnozlarını
verirlər. Müxtəlif yanaşmalar mövcuddur. Onların sırasında iki strateji xətt ayrıca
vurğulanır. Belə görünür ki, Avropa hələlik konkret çıxış yolu tapmayıb.
Köhnə paradiqmanın yaratdığı problemlər
Avropa İttifaqının (Aİ) qlobal geosiyasətdə oynadığı rol danılmazdır. Dünyanın
inkişaf etmiş məkanı hesab edilən Avropada inteqrasiya prosesinin mərkəzi olan bu
qurum bir neçə onilliklərdir ki, beynəlxalq miqyasda ciddi təsir gücünə malik olduğunu
nümayiş etdirir. XX əsrin sonlarından başlayaraq isə (əsasən təşkilatın Lissabon
sammitindən sonra) Aİ əsas geosiyasi güc mərkəzlərindən biri olmaq xəttini seçib.
Təşkilatla bağlı bir sıra proseslər də məhz bu məqamdan sonra daha çox özünü büruzə
verməyə başlayıb. Ziddiyyətli xarakterli bu proseslərin təhlilə ehtiyacı var.
Əvvəlcə onu qeyd edək ki, Aİ geosiyasi aspektdə olduqca iddialı davranır. Bu
keyfiyyətdə onun qarşısına qoyduğu məqsədlər avtomatik olaraq dünyanın digər
böyük güclərini – ABŞ-ı, Rusiyanı və Çini rəqibə çevirir. Amerika Avropanın təbii
müttəfiqi olsa da, onun özünün konkret geosiyasi maraqları vardır. Vaşinqton
geosiyasi maraqları məsələsində kimsəyə güzəşt etmək fikrində deyil. Rusiya və
Çinin Aİ-nin iddialarına münasibəti də, zənnimizcə, tam aydındır.
Ancaq Moskva və Pekini Aİ-yə münasibətdə birləşdirən ortaq geosiyasi məqam
mövcuddur. Bu məqam Rusiya və Çinin Avropanı “arxa bağça” keyfiyyətində
görməsindədir (bax: 1). Konkret olaraq, onlar Avropanın yeni texnologiyaların
yaradılmasında, yüksək səviyyəli kadr hazırlığında və yeni infrastrukturların
formalaşdırılmasında təmənnasız yardım göstərməsini arzulayırlar. Şübhəsiz ki, bu
keyfiyyətdə Aİ müstəqil qlobal geosiyasi gücdən çox, başqalarının inkişafına təkan
verən “ehtiyat məkan” rolunu oynamalı olur. Brüsselin bu rolu qəbul edəcəyini
düşünmək çətindir.
Amerikaya gəldikdə isə, onun Aİ ilə ortaq maraqları az deyil. Son olaraq,
transatlantik azad ticarət zonası yaratmaq ideyası da məhz okeanın o tayından
gəlib. Bu proses baş tutsa, böyük bir geosiyasi güc meydana gələr ki, bu da dünyada
kimsənin ona qarşı dura bilməsi məsələsini xeyli dərəcədə mürəkkəbləşdirər.
156

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

İnkişaf edən ölkələr həmin ideyadan narahatdırlar. İqtisadi, siyasi, demoqrafik
və hərbi aspektlərdə ABŞ-Avropa birliyi böyük potensiala malikdir. Bununla
yanaşı, Aİ dünya siyasətində müstəqil rol oynamağa çalışır. Vaşinqtonun bundan
razı qaldığını demək çətindir. Çünki Amerika heç bir halda təkbaşına lider olmaq
iddiasından əl çəkmir. Bu səbəbdən, Avropa onun üçün Avrasiya məkanında
amerikan maraqlarını aktiv müdafiə edə biləcək qədər güclü olmalıdır.
Qlobal güc iddiası: potensial varmı?
Avropalı siyasətçilərin isə öz planları var. Onlar əmindirlər ki, Aİ-nin qlobal
güc olmaq potensialı kifayət qədərdir (bax: 2). Ekspertlər də Aİ-nin aşağıdakı üç
sahədə liderlik imkanlarının olduğunu vurğulayırlar. Birincisi, təşkilatın iqtisadi
potensialı yüksəkdir (bax: məs., 3).
İkincisi, Avropa mədəni və mədəni-siyasi təsir sahəsində böyük imkanlara
malikdir. Bu mənada, təşkilatın fəaliyyətində “Avropa dəyərləri” anlayışının
mərkəzi yer tutması təsadüfi deyil. Bu termin geniş mənada işlədilir. Əslində,
onun kökündə Kantın beynəlxalq əlaqələr paradiqması durur. Böyük alman
filosofu həmin aspektdə ifrat liberal dəyərlərə üstünlük verirdi. Aİ bu mövqeni
götürərək “Avropa dəyərləri”nə geniş məna çalarları verib. O cümlədən, mübahisəli
məsələlərin sülh yolu ilə həll edilməsi, siyasi və vətəndaş hüquqlarına əməl
olunması, insan azadlıqlarının təmini, etnik azlığın haqlarının gözlənilməsi burada
mühüm yer tutur. “Avropa dəyərləri”nə ictimai həmrəylik əsasında iqtisadi və siyasi
sabitliyin təmin edilməsi, təhlükəsiz və dostluq şəraitinə əsaslanan xarici mühitin
formalaşdırılması kimi amillər də daxildir (bax: 4).
İngilis tədqiqatçısı C.Lindli-Frenç Avropanın mahiyyətini lakonik ifadə edib.
O, “Avropa dəyərləri”ni nəzərdə tutaraq yazıb: “Avropa İttifaqının timsalında
Avropanın güc mərkəzi kimi mahiyyəti onun fundamental əxlaqiliyindən ibarətdir”
(bax: 5). Maraqlıdır ki, həmin özəllik təşkilatın xarici siyasət kursunda da mərkəzi
yer tutur. Ekspertlər bu məqamı Aİ-nin geosiyasi konsepsiyasının həm güclü, həm
də zəif tərəfi hesab edirlər. Yaxın Şərq və Ukrayna böhranı bunu daha qabarıq
surətdə ortaya çıxardı (bax: məs., 6).
Üçüncüsü, hərbi-siyasi təsir imkanlarının geniş olması. Ekspertlər Aİ-yə üzv
olan dövlətlər sırasında güclü orduya malik ölkələrin də yer aldığını vurğulayırlar.
Onlardan Fransa və İngiltərənin nüvə silahları vardır. Almaniya isə ənənəvi olaraq
güclü hərbi sistemi olan dövlətdir. Hazırda təşkilatda 28 ölkənin birləşməsi onun
bu aspektdə imkanlarını daha da artırmış olur. Prinsipcə, bu cür hərbi-siyasi
potensialla Aİ qlobal geosiyasi güc rolunu oynaya bilər (bax: 4).
Bütün bunların fonunda son illər Qərb analitik və ekspertləri tərəfindən Avropa
İttifaqının xarici siyasətinin ciddi tənqid atəşinə tutulması tamamilə məntiqli
157

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

görünür. Onlar Avropanın “yumşaq güc” adlanan və ifrat liberallığı nəzərdə tutan
ənənəvi siyasi kursunu dəyişməyin zamanı çatdığını deyirlər. Məsələ bundadır ki,
“çim savaşı” (turf wars) adlanan (suverenlik, güc, insan haqları və nəzarət uğrunda
aparılan çətin mübarizə) xətt müasir geosiyasətdə özünü doğrultmur (bax: 7).
Əvəzində, təşkilat “daha realist” xarici siyasət kursu işləyib hazırlamalıdır. Bunun
üçün isə o, həm öz daxilində, həm də strateji tərəfdaşları ilə münasibətlərdə
islahatlar aparmalıdır (bax: 7).
Həmin aspektdə ekspertlər Aİ-nin Yaxın Şərq, Şimali Afrika və Ukrayna
siyasətini kəskin tənqid edirlər. Xüsusilə, Misir, İran və Suriya məsələsində Brüsselin
“yumşaq mövqe” tutmasını “dişsiz siyasətin” nümunəsi kimi qiymətləndirirlər.
Doğrudur, Aİ-nin rəsmi təmsilçisi Misir və İranda danışıqlar apardı. Lakin onların
elə bir nəticəsi olmadı. Misirdə Mursini ittiham etdilər, İran məsələsində isə
Avropanın təklif etdiyi çərçivədə hələlik elə bir ciddi irəliləyiş yoxdur (bax: 7).
Bunlarla yanaşı, Aİ-nin xarici siyasətinin kifayət qədər səmərəli olmaması
Suriya nümunəsi ilə izah edilir. Bu məsələdə Brüssel demək olar ki, elə bir ciddi
rol oynamır. O, ABŞ, Rusiya, İran və qismən Çinin apardığı oyunları daha çox
seyr edir. Tənqidçilər hətta İranın Suriyada söz sahibi olduğu halda Aİ-nin passiv
mövqe tutmasının səbəblərini anlaya bilmədiklərini də vurğulayırlar. Əslində,
bunun səbəbinin “yumşaq güc” anlayışına söykənən və “Normativ Avropa gücü”
kimi adlanan xarici siyasət kursundan qaynaqlandığını yazırlar (bax: məs., 8).
“Realist Avropa”: “parçalanmış çöküş”dən çıxış yolu?
Yeni mövqe tərəfdarları “Realist Avropa gücü” modelini təklif edirlər. Onlar
“Normativ Avropa gücü” xəttinin təşkilatı “yumşaq, yavaş, parçalanmış bir
çöküş”ə sürüklədiyini iddia edirlər. Həmin məqam müasir mərhələdə Aİ-nin xarici
siyasətinin əsas problemi hesab edilir (bax: 9). Bu yanaşmanın tərəfdarları “realist
olmaq” dedikdə, Avropanın dünya gücünə çevrilməsi zərurətinin dərkini nəzərdə
tuturlar. Təşkilatın xarici siyasətinə bu aspektdə baxanda maraqlı məqamları
izləmək mümkündür.
Hər şeydən əvvəl, Avropa İttifaqının hərbi güc tətbiq etməsi məsələsi ön plana
çıxır. “Realistlər” artıq bu addımı atmağın zamanı çatdığını deyirlər. Yaxın Şərq və
Ukrayna hadisələri bunun əyani təsdiqi kimi təqdim olunur. Həmin prizmadan
Almaniyanın son aylar Aİ-nin hərbi güc tətbiq etməli olduğunu vurğulayan
ideyaları yada düşür. Ayrıca, bu ilin əvvəlində keçirilən beynəlxalq təhlükəsizliyə
həsr olunmuş tədbirdə Berlin özünün gücə arxalanan iddialarını irəli sürmüşdü.
Belə çıxır ki, “realist” yanaşma təkcə analitik və ekspertlərin dairələrinə aid deyil.
O da məlumdur ki, Almaniyanın yeni dünya liderliyi iddialarına böyük
dövlətlərin heç biri isti yanaşmadı. Vaşinqton sözdə Berlini dəstəklədiyini ifadə etsə
158

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

də, konkret işə gəldikdə, fərqli mövqe tutdu. Məsələn, Ukrayna məsələsində ABŞın Almaniyanın geri çəkilməsini istədiyi haqqında informasiyalar yayılır. Bunun
təsdiqi kimi almanların adamı sayılan V.Kliçkonun prezidentliyə namizədliyini
irəli sürməməsi göstərilir. Əlavə olaraq, Vaşinqtonun Berlinin təklif etdiyi “sərt
hərbi reaksiya” təklifini qəbul etmədiyi haqqında da danışılır.
Burada Aİ daxilində uzun illərdir ki, özünü göstərən Britaniya, Fransa və
Almaniya arasında bir sıra beynəlxalq məsələlərə fərqli baxışların mövcudluğunu da
unutmaq olmaz. Hətta təşkilatdaxili islahatlarda belə həmin ölkələr arasında ortaq
fikir yoxdur. Berlin inteqrasiyanı iqtisadi-maliyyə müstəvisində dərinləşdirməkdə
maraqlıdırsa, Paris və London daha geniş sahədə prosesin aparılmasının
tərəfdarıdır.
Ayrıca, Aİ-nin pul vahidi avroya münasibətdə bir-birinə uyğun gəlməyən
yanaşmalar özünü göstərir. Bundan başqa, Almaniya Aİ-nin BMT TŞ-də daimi
yer almasında maraqlıdırsa, Britaniya və Fransanı bu, qane etmir. Ekspertlər onu
da vurğulayırlar ki, “Ərəb baharı”nda Aİ-nin aktiv iştirak edə bilməməsinin əsas
səbəbi Fransa ilə Almaniyanın məsələyə fərqli yanaşmasındadır (bax: 10).
Perspektivli geosiyasət: yeni konsepsiya mövcuddurmu?
Ekspertlərin fikrinə görə, bütün bunlar Aİ-nin 2014-cü ildə yeridəcəyi siyasətə
də öz təsirini göstərməlidir. Təşkilatın qlobal siyasətdə aktiv olub-olmaması
burada əsas məsələlərdən biri hesab edilir. Çünki Aİ-də hələ də üzv-dövlətlərin
öz maraqlarına üstünlük verməsi meyli qalmaqdadır. Vahid mövqedən çıxış
etmək əvəzinə, onlar şəxsi maraqlarını təmin etməyə can atırlar. Xüsusilə, böhranlı
məsələlərə münasibətdə təşkilat üzvləri ehtiyatlı davranırlar. Bu mənada, 2014-cü
ilin çətin dövr adlandırılması iki amil ilə izah edilir.
Birincisi, bu il Aİ-də ciddi kadr dəyişiklikləri olmalıdır. Parlamentdə seçkilər
keçirilməli, təşkilatın xarici siyasət idarəsinə yeni şəxs seçilməlidir (K.Eştonun
səlahiyyət müddəti bitir). Gözlənilən dəyişikliklərdən biri də Avropa İttifaqı
Şurasına yeni sədrin seçilməsi ilə bağlıdır.
Bu proses Aİ-nin strateji məqsədlərinə zərər vurmasa da, cari problemlərin
həllində çətinliklər yarada, məsələn, Ukraynanın böhrandan çıxarılması işini
ləngidə bilər. Ekspertlərin rəyinə görə, bütövlükdə 2014-cü ildə Aİ-nin “xarici
siyasətində bəzi durğunluqlar və sınmalar baş verə bilər” (bax: 7).
İkincisi, təşkilata üzv olan dövlətlər arasında xarici siyasətdə vahid mövqe
formalaşdırmaq imkanları məhdud görünür. Bu il onların koordinasiyalı fəaliyyət
göstərə biləcəyinə inam yoxdur. Burada əsas amillərdən biri kimi həmin dövlətlərin
“Avropa dəyərləri”nə əməl etməyən ölkələrlə əməkdaşlığa meyl etməməsi
göstərilir (bax: 7). Belə bir mövqe Aİ-nin dünyanın böyük geosiyasi gücləri ilə də
159

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

münasibətlərində müəyyən çətinliklər yaradır. Bu sırada bir sıra məqamlara nəzər
salmağa ehtiyac görürük.
Corc Fridman Ukrayna məsələsində Qərbin Rusiya ilə vahid mövqedən
apardığı danışıqların perspektivi kontekstində yazır: “Avropada elə bir fiqur
yoxdur ki, Avropa dövlətləri adından bu vacib məsələ üzrə çıxış edə bilsin.
Britaniyalılar britaniyalıların, fransızlar fransızların, almanlar almanların, polşalılar
isə polşalıların adından danışırlar. Avropalılarla danışıqlar aparanda onlara əvvəlcə
öz aralarında razılaşmağa imkan vermək lazımdır. Müzakirələrdən sonra ayrı-ayrı
ölkələr və ya deyək ki, Avropa İttifaqı, müşahidəçilər göndərə bilər. Ancaq söhbət
güc siyasətindən gedəndə, Avropa mücərrəd anlayış kəsb edir” (bax: 11).
“Startfor”un qurucusu bundan belə nəticə çıxarır ki, Vaşinqton təkbaşına
Moskva ilə müzakirələr aparmalıdır. Şübhəsiz ki, bu mövqe Aİ-nin qlobal güc
olmaq niyyətlərinə heç də uyğun deyil. Lakin 2014-cü ildə bu aspektdə hansısa
dəyişikliyin ola bilməsi ehtimalı çox azdır. Həmin səbəbdən, ABŞ-la Aİ arasında
geosiyasi ziddiyyətlərin qalacağını proqnozlaşdırmaq olar. Bu aspektdə Avropada
son dövrlərdə baş qaldıran “realistlər”in Aİ-nin dünya lideri olması iddiasına
Amerikanın reaksiyası maraqlı ola bilər.
Məsələ bundadır ki, avropalı “realistlər”in mövqeyi ABŞ-ın üstünlük verdiyi
qüvvələr balansı strategiyasına uyğun gəlmir. Amerikalılar həmin konsepsiya
çərçivəsində hərbi güc tətbiqini doğru saymırlar. C.Fridman hesab edir ki,
beynəlxalq problemlərin həllində “təhdidlə müharibə arasında fəaliyyət variantları
tapılmalıdır” (bax: 12). “Realistlər” isə hərbi amilə diqqət yetirməyi təklif edirlər
ki, bu da məhz yuxarıda qeyd edilən mövqeyə uyğun gəlmir.
Bundan əlavə, müasir dövrdə milli maraqların gözlənilməsi ilə beynəlxalq
normalara əməl edilməsi arasında müəyyən ziddiyyətlər müşahidə edilir. O
cümlədən, əraziləri güc vasitəsi ilə zəbt etməyin qarşısının alınması məqsədi ilə
daha geniş beynəlxalq normaları yaratmaq cəhdi göstərilir. Lakin, aşkar faktdır
ki, hələ də hərbi işğala rast gəlinir. Buna misal olaraq Dağlıq Qarabağ, Abxaziya,
Cənubi Osetiya, İraq, Əfqanıstan və son olaraq Krım hadisələrini göstərmək olar.
Bu kontekstdə Fərid Zəkəriyyənin bir qeydi çox maraqlıdır. O yazır: “Növbəti
onillik ərzində yeni inkişaf edən güclərin özünü necə aparmasından bu normalar
ya yeni səviyyəyə qalxacaq, ya da yoxa çıxacaqdırlar” (bax: 13).
Yuxarıda deyilənlər belə bir qənaətə gəlməyə imkan verir ki, Aİ kimi qlobal
geosiyasi güc olmaq iddiasında olan dövlətlərin özlərinin beynəlxalq hüquqi
normalara necə əməl edəcəklərindən çox şey asılı olacaqdır. Hələlik isə təəssüf
ki, biz daha çox “ikili standart”dan danışmalı oluruq. Krım hadisələrinə Qərb
dövlətlərinin reaksiyası fonunda bu, özünü daha qabarıq surətdə göstərir.
İndi Amerika başda olmaqla Avropa ölkələri beynəlxalq hüquq normalarının
160

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

pozulduğunu vurğulayırlar. Lakin Dağlıq Qarabağ məsələsində onlardan bu cür
reaksiya olmadı. Səbəb nədir?
Digər tərəfdən, əgər hazırda Avropa İttifaqı qlobal geosiyasi güc olmaq üçün
hərbi vasitədən istifadəni “realist yanaşma” kimi təqdim etmək arzusundadırsa,
onda eyni davranışa görə Rusiya və ya Çini ittiham etmək süni humanistlik
təsiri bağışlayır. Belə şərtlər daxilində dünyada sabit geosiyasi nizam yaratmaq,
düşünürük ki, imkan xaricindədir. Problemin başqa bir aspekti Avropa İttifaqının
özünün gələcək taleyi ilə əlaqəlidir.
Məsələ ondan ibarətdir ki, bəzi proqnozlara görə, bu təşkilat ya çox zəifləyər, ya
da tamamilə dağıla bilər. Görünür, Avropada bir sıra siyasətçilər və hərbi dairələr
bu ssenarini istisna etmirlər. Bu səbəbdən, xarici siyasətə radikal elementlər daxil
etmək meylinə düşürlər. Lakin belə bir dəyişikliyin nə dərəcədə “realist” olduğu
mübahisəli məsələdir. Bizcə, burada qlobal səviyyədə mövcud geosiyasi vəziyyəti
daha da gərginləşdirmək ehtimalı var. Maraqlıdır ki, Aİ-də həmin aspektdə
danışmaq istəmirlər.
Bütün bunlardan belə qənaətə gəlmək olar ki, “Realist Avropa gücü” ideyası
da çıxış yolu deyildir. Əlavə olaraq, əgər həmin kursu bütün böyük dövlətlər
seçmiş olsa, bəşəriyyət yeni fəlakətlərlə üzləşə bilər. Əslində, hazırda bunun
əlamətləri özünü göstərir. Dünyanın müxtəlif regionlarında müşahidə edilən
silahlı toqquşmalar, bir sıra ölkələrin ərazi bütövlüyünə qəsdlər, beynəlxalq hüquq
normalarına “ikili standart”la yanaşmalar belə qənaətə gəlməyə əsas verir. Bəlkə
də bu, indi yalnız Avropa İttifaqının deyil, böyük dövlətlərin hər birinin xarici
siyasətinin ən mühüm problemlərindəndir.
Kamal Adıgözəlov
7 may 2014
Mənbələr

Тимофей Бордачёв, Татьяна Романова. Как сделать Европу надежным тылом: Будущее ЕС и
стратегия России / “Россия в глобальной политике”, 2013, №6, s. 72-85.
A Secure Europe in a Better World: European Security Strategy. Adopted at the European Council
meeting in Brussels, December 12, 2003. P.1.
Leading exporters and importers in world merchandise trade, 2002. (WTO Data). URL:
http://www.wto.org/english/res_e/statis_e/its2003_e/its03_overview_e.htm
Михаил Троицкий. Европейский Союз в мировой политике / «Международные процессы»,
2004, №2(5), s.43-58.
Lindley-French,J. The ties that bind / «NATO Review», 2003, № 3.
Mustafa Kutlay. AB-nin Arap Baharı Perspektifi: Eski Paradiqmanın Devamı / USAK, «Analist»,
Sayı: 28, ağustos, 2013.
Karen E.Smith. AB Dış Politikası: Sorunlar ve Öncelikler / USAK, Uluslararası Hukuk ve Politika

161

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

2011, Cild 7, Sayı: 28 ss. 89-124.
Cengiz Dinç. Sivil Güç – Realist Oyuncu İkileminde Avrupa Birliği’nin Küresel Konumu Üzerine
Tartışmalar / USAK, Uluslararası Hukuk ve Politika, Cild 7, Sayı: 28 ss. 89-124, 2011.
Timothy Garton Ash. With this timid choice of leaders, the EU may have the faces it deserves / «The
Guardian», 25 noyabr 2009, [Elektron resurs] URL:
http://www.theguardian.com/commentisfree/2009/nov/25/timid-choice-leaders-eu
Ольга Потемкина. Европейский союз как игрок на международной арене. Публикации
Российского совета по международным делам, 23 oktyabr 2012. [Elektron resurs] URL: http://
russiancouncil.ru/inner/?id_4=948#top
George Friedman. Russia and the United States Negotiate the Future of Ukraine / «Geopolitical
Weekly», 1 aprel 2014 [Elektron resurs] URL: http://www.stratfor.com/weekly/russia-and-unitedstates-negotiate-future-ukraine
George Friedman. U.S. Defense Policy in the Wake of the Ukrainian Affair / «Geopolitical Weekly»,
8 aprel 2014 [Elektron resurs] URL: http://www.stratfor.com/weekly/us-defense-policy-wakeukrainian-affair
Fareed Zakaria. The tension between global norms and national interests / «The Washington Post»,
11 aprel 2014 [Elektron resurs] URL: http://www.washingtonpost.com/opinions/fareed-zakariaour-new-international-tension-is-global-norms-vs-national-interests/2014/04/10/0bbcd68e-c0f011e3-bcec-b71ee10e9bc3_story.html

4.2. Avroskeptisizm: Avropa İttifaqı ideyasının böhranı
Avropada iqtisadi böhran davam etdikcə, problemlər daha ciddi xarakter almağa
başlayır. Böhranın aradan qaldırılması üçün büdcə xərclərinə qənaət kimi sərt
tədbirlər hələ ki, bir nəticə vermir, əksinə vəziyyəti daha da çətinləşdirir. Böhran
dərinləşdikcə Avropa İttifaqı ideyasının özü ciddi suallar yaratmağa başlayır.
Əvvəllər müəyyən tarixi səbəblərdən yalnız Britaniyaya aid edilən və Aİ-yə neqativ
münasibəti ehtiva edən avroskeptisizm hazırda Ittifaqın əksər ölkələrində ciddi
dayaqlar qazanmağa başlayır.
Avroskeptisizm yalnız iqtisadi böhranla bağlı olmayıb daha dərin səbəblərlə
əlaqəlidir. Böhran sadəcə vəziyyəti daha da ağırlaşdırdı və bu meyllərin “bağlı
qapılar arxasından çıxmasına” imkan yaratdı. Bunu Aİ-yə 2004-cü ildə üzv qəbul
edilmiş Mərkəzi və Şərqi Avropa ölkələrinin timsalında daha aydın görmək
mümkündür.
Qərbdən narazı Şərq
Aİ-yə üzvlük prosesinin başlaması ilə Mərkəzi və Şərqi Avropa ölkələrinə qarşı
irəli sürülmüş bir sıra tələblər və şərtlər artıq həmin dövrdə müəyyən şübhələrin
162

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

yaranmasına səbəb olmuşdur. Şübhələr isə bundan ibarət idi ki, qoşulduqları
bu qurum yalnız Almaniya və Fransa kimi bir sıra böyük Avropa ölkələrinin
maraqlarına xidmət edir.
Müşahidəçilər bu ölkələrdə Aİ-yə mənfi münasibəti bir tərəfdən mənəvi-etik
səbəblərlə (Şərqi Avropda kilsənin daha güclü olması səbəbindən dəyərlər arasında
fərqlər) izah etsələr də, əsas səbəbini iqtisadi və siyasi faktorla əlaqələndirirlər.
2004-cü ildə Aİ-yə üzv olmuş Mərkəzi və Şərqi Avropa ölkələrində sonrakı
illərdə getmiş proseslərə nəzər salındıqda maraqlı mənzərənin şahidi oluruq. Bu
ölkələrin iqtisadiyyatlarının məqsədyönlü şəkildə dağıdılması və rəqabətin aradan
qaldırılması prosesinin aparıldığı müşahidə olunur. Məsələn, Macarıstandakı
tənqidçilər ölkədə hələ 90-cı illərdə aparılmış özəlləşdirmə prosesində Qərb
kapitalının Macarıstanın bütün sənayesini özəlləşdirdiyini, rəqabət apara biləcək
bütün sahələrin bağlandığını qeyd edirlər. Nəticədə, Macarıstan iqtisadiyyatının
şəkər istehsalı, avtobus istehsalı, elektronika kimi sahələri tənəzzülə uğramışdır.
Eyni proseslər Çexiyada da baş verib.
Digər ölkələrdə də vəziyyət bənzərdir. Latviyalı və litvalı fermerler alman, fransalı
fermerlərin Avropa fondlarından dotasiya şəklində onlardan 3-4 dəfə artıq vəsait
aldığını, bazara çıxarılan məhsulun isə eyni və ya daha aşağı qiymətlə satıldığından
şikayətlənirlər. Pribaltika ölkələrindəki süd istehsalı da təhlükə altındadır.
Onlar Danimarka və Hollandiyadakı süd istehsalçılarının Aİ-nin müəyyən
mexanizmlərindən istifadə edərək, bu sahəni faktiki inhisarlaşdırmasından
şikayətlənirlər.
Bunlar sadəcə bir neçə misaldır. Ümumilikdə götürüldükdə, bu ölkələr
Aİ-yə üzvlüklə bərabər ümumi bazara da daxil olublar və qurumun tələbi ilə
iqtisadiyyatlarının bütün sahələrini liberallaşdırıblar. Bu isə daha az inkişaf etmiş
yeni üzvlərin milli iqtisadiyyatını daha güclülərlə azad və qeyri-bərabər rəqabətə
açıb. Nəticə isə budur ki, bu ölkələrin iqtisadiyyatlarının bir çox sahələri rəqabətə
davam gətirməyərək iflasa uğrayıb, daxili istehsal yox səviyyəsindədir, ölkədə
istehlak olunan məhsulların əksəriyyəti isə Qərb şirkətləri tərəfindən istehsal
olunur. Bu ölkələr bir növ Qərbin ənənəvi şirkətlərinin ixrac bazarına çevrilib.
Daxili istehsalın tənəzzülü qiymətlərin və işsizliyin artması ilə nəticələnib.
Bütün bunların fonunda Mərkəzi və Şərqi Avropa ölkələrinin qarşılaşdığı ciddi
problemlərdən biri də emiqrasiyadır. Bu ölkələrin əmək qüvvəsinin ən təhsilli və
ixtisaslı hissəsi daha yaxşı yaşamaq və iş imkanı əldə etmək üçün Qərbi Avropa
ölkələrinə köç edirlər. Statistikaya görə, son illərdə Macarıstandan 500 min,
163

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Latviyadan 400 min, Litvadan 300 min insan Qərbi Avropa ölkələrinə köç edib.
İqtisadi böhran dövründə Almaniyanın oynadığı rol xüsusi maraq doğurur.
Böhrandan əziyyət çəkən ölkələrə göstərilən maliyyə yardımının əsas yükü
Almaniyanın üzərindədir. Sosioloji sorğular isə digər ölkələrdən fərqli olaraq,
Almaniya əhalisinin Aİ-yə neqativ münasibət bəsləmədiyini göstərir.
Hər halda, bu paradoksun cavabını Almaniyanın hazırkı iqtisadi qüdrətini necə
qazanmasında axtarmaq lazımdır. Vahid valyutadan və azad ticarət zonasından
faydalanan Almaniya Mərkəzi və Şərqi Avropa ölkələrindəki yuxarıda qeyd olunan
proseslərdə aktiv rol oynayaraq, dünyanın ikinci ən böyük ixracatçısına çevrilib.
Onun istehsalı daxili tələbatını dəfələrlə üstələyir. Əsas istehlakçısı isə bilavasitə Aİ
ölkələridir. Əgər Aİ-də böhran davam edəcəksə, bu nəticədə alıcılıq qabiliyyətinin
daha da aşağı düşməsinə və Almaniyanın özünün böhranla üzləşməsinə səbəb
olacaq. Bu səbəbdən də, Almaniya böhranın aradan qaldırılması üçün əsas maliyyə
yükünü çəkməyə hazırdır.
Avropa hara gedir?
İqtisadi faktorlarla yanaşı, siyasi amillər də Aİ-yə qarşı narazılıqlarda mühüm
rol oynayır. Məlumdur ki, tarixi reallıqlar səbəbindən Mərkəzi və Şərqi Avropa
ölkələri öz milli dövlətlərinə xüsusi əhəmiyyət verirlər. Aİ rəhbərliyi isə böhrandan
çıxış yolunu federal Avropanın yaradılmasında görür. Almaniya da bu ideyanı
dəstəkləyir. Bu isə dövlətlərin suverenliyinin məhdudlaşdırılmasını və əksər
səlahiyyətlərinin dövlətüstü quruma ötürülməsini nəzərdə tutur. Qeyd etmək
lazımdır ki, Q.Avropadakı avroskeptiklər də Aİ-yə olan narazılıqlarını məhz
suverenlik amili ilə əlaqələndirirlər. Avropa Komissiyası büdcə kəsirinin azaldılması
ilə bağlı Fransaya təlimatlar verərkən, prezident Fransua Olland buna etiraz edərək,
görüləcək tədbirlərlə bağlı qərarı özlərinin verəcəklərini bildirib.
Suverenlik amilinin aktuallığı fonunda, Aİ-yə qarşı irəli sürülən bir ittihamı
da nəzərdən qaçırmaq olmaz. Avroskeptiklər Aİ-də “demokratiyanın kəsiri”nin
mövcud olduğunu deməklə, qərarların demokratik yolla yaradılmış milli
hökumətlər tərəfindən deyil, seçkisiz formalaşdırılmış və seçici qarşısında hesabat
verməyən qurumlar tərəfindən qəbul olunduğuna işarə edirlər. Həqiqətən də, Aİdə yalnız Avropa Parlamenti seçkilər əsasında formalaşdırılır, bu qurum isə real
qanunvericilik orqanı kimi yox, daha çox “müzakirə məkanı” kimi fəaliyyət göstərir.
Nəticə etibarilə, federal Avropanın yaradılması yalnız suverenliyin deyil, həm də
demokratiyanın tam süqutuna gətirib çıxara bilər.
164

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Hazırkı iqtisadi böhran Aİ-nin təməllərini sarsıdır. Narazılıqlar yalnız Mərkəzi
və Şərqi Avropa ölkələrindən səsləndirilmir. Artıq Aİ-nin özəyi sayılan Fransa,
İtaliya, İspaniya kimi ölkələrdə də inteqrasiya prosesləri etiraz doğurur.
Müşahidəçilər mövcud vəziyyətdə Aİ-nin fəaliyyətini bu şəkildə davam etdirə
bilməyəcəyini hesab edirlər. Əgər Britaniya 2015-ci ilin yanvarına planlaşdırılan
referendum nəticəsində qurumu tərk etsə, bu Aİ-yə böyük psixoloji zərbə olacaq.
İqtisadi böhranın əsas ağırlığını öz üzərində hiss edən və işsizlikdən əziyyət
çəkən sadə vətəndaşların öz hökumətlərinə davamlı təzyiqləri mərkəzdənqaçma
meyllərini daha da gücləndirə bilər.
Qurum daxilində ciddi islahatlara ehtiyac var. Görünən odur ki, Aİ-nın
fundamentinə qoyulmuş vahid Avropa ideyası ayrı-ayrı dövlətlərə qeyri-bərabər
münasibət səbəbindən işləmir. Böhran da əslində bunun nəticəsidir. İqtisadi
böhrandan çıxış yolu tapılmasa, Aİ-nin vahid bir qurum kimi gələcəyi ciddi sual
doğuracaq.
Elmar Hüseynov
25 iyun 2013

4.3. Avropa İttifaqı komadadırmı?
Son illərdə alimlərin və jurnalistlərin Amerika Birləşmiş Ştatlarının dünya
siyasi səhnəsindəki tənəzzülünü müzakirə etdikləri çox sayda analiz dərc edilir.
Analitiklərin böyük əksəriyyəti, qlobal siyasətin çoxqütblü və çox mərkəzli bir
hal almasıyla birlikdə ABŞ-ın da sürətlə güc itirdiyini tez-tez vurğulayır. Bu
analitiklər, Vaşinqtonun beynəlxalq nizamın qaydalarını müəyyən edən hakim
mövqeyini itirmiş olmasının səbəblərindən biri kimi, liberal dünya nizamının
ikinci əhəmiyyətli nümayəndəsi qəbul edilən Avropa İttifaqını əhatə edən
təşkilati, iqtisadi və siyasi problemlərə işarə edirlər.
Bu analiz, Avropa İttifaqı üçün yazılan qiyamət ssenarilərini dəstəkləməklə
birlikdə; Aİ-nin həm tək başına, həm də ABŞ ilə birlikdə qlobal güc kimi etibarlı
və səlahiyyətli rol oynamasına maneə törədə bilən ciddi problemlərlə qarşıqarşıya olduğunun vurğulayır.
Bu məzmunda önə sürülən ilk təsbit, Avropalılarla Avropa İttifaqı inteqrasiya
layihəsi arasında getdikcə böyüyən bir uçurumun olmasıdır. Müasir Avropa
İttifaqı, qurucularının gözləntilərinin əksinə bir-birindən fərqli avropalıları,
Avropaya xas müştərək normalar, ideallar və siyasətlər ətrafında yığacaq ortaq
165

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

bir model meydana gətirməkdən hələ çox uzaqdır. Bir çox analitiklərə görə Aİ,
‘demokratiya kəsiri’ problemi yaşamaqdadır və sıravi insanların gözündə hələ
tam olaraq qanunilik qazana bilməyib. Son Avropa Parlamenti seçkilərindəki
iştirak nisbəti bu çətinliyin ən aktual nümunəsidir. Avropalıların yarısından çoxu
seçkilərdə səsverməyə getməmişdir. Bunun yanında, Aİ üzvü bir çox ölkədəki
əhalinin əksəriyyəti, şəxsiyyətlərini hələ Avropanın ortaq məsələlərindən çox
əvvəlcə milli mənsubiyyət əsasında təyin edir. Aİ bir çox Avropalının gözündə hələ
Brüsseldəki ‘Avrokrat’ların idarə etdiyi bürokratik mexanizmdir. Bir mənada, Aİ
Avropa xalqları ilə olan təmasını zaman içərisində itirən “bir elit layihəsi” kimi
qəbul edilir. Hətta Aİ regionunda harada yaşadıqlarından asılı olmayaraq bir çox
Avropalı mövcud iqtisadi problemlərindən ötəri Avropa İttifaqını ittiham edir.
Həm zəngin şimallılar, həm də yoxsul cənublular problemlərini öz daxillərində
müzakirə edərkən hər mövzuda məsuliyyəti Brüsselin üzərinə atır.
Birinci mövzuyla da əlaqəli olan ikinci səbəb, İttifaqın əhəmiyyətli üzvlərində
böyük əksəriyyətin Aİ-nin genişlənmə prosesinə qarşı olmaları və Aİ-nin son 20
ildə Orta və Şərqi Avropanın keçmiş kommunist ölkələrinə doğru genişlənməsini
hazırda yaşadıqları problemlərin əsas mənbəyi kimi görmələridir. Bir çoxuna
görə, şərqə doğru genişlənmək bir səhv idi; çünki nə potensial üzvlər iştirak
meyarlarını tam olaraq yerinə yetirmiş, nə də Aİ bu ölkələri öz tərkibinə asanlıqla
daxil edə biləcək təşkilati və maliyyə qabiliyyətini artırmışdır. Bu şübhəçi
avropalılar, eyni zamanda Aİ-nin Türkiyəni və Qara dəniz bölgəsindəki ölkələri
əhatə etməklə genişlənməsinə də qarşı çıxır. Bu Aİ-nin həmin ölkələri tərkibinə
daxil etmədiyi təqdirdə güclü və etibarlı bir qlobal aktyora çevrilməyəcəyi
mənasına gəlməməlidir. Ancaq, Aİ-nin potensial yeni üzvlərin gözündəki
cazibədarlıq gücünü itirməsinin, ölkələrin daxili transformasiyalarını öz
norma və dəyərləri çərçivəsində formalaşdırma qabiliyyətini də böyük ölçüdə
azaldacağı şübhəsizdir. Avropa İttifaqının sərhədlərini əhatə edən xaricilərin
gözündəki cazibə qüvvəsindən faydalanması üçün bu ölkələrə etibarlı üzvlük
fürsətləri təqdim etməsi lazımdır. Yeni üzvlərin daxili transformasiyaları paralel
işləyən iki faktorun varlığıyla mümkün olmuşdu: Aİ normalarının xaricilərin
gözündəki legitimliyi və üzvlük meyarlarının yerinə yetirilməsi vəziyyətində
İttifaqın üzvlük vəd etməsi. Müasir Avropa İttifaqı öz normalarına və dəyərlərinə,
kimlik və davranışlarına təsir etmək məqsədilə bu ölkələrə əks etdirməyi, əks
təqdirdə birbaşa təlqini istəməsi baxımından normativ bir güc ola bilər. Halbuki,
Aİ, ətraf ölkələrin daxili transformasiyalarını legitim və uyğun gördükləri İttifaq
166

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

normaları və dəyərləri ilə eyni istiqamətdə özlərinin reallaşdırmaları aspektində
normativ bir güc olmaqdan uzaqlaşır.
Üçüncüsü, Aİ üzv ölkələrində son dövrlərdə Aİ-yə şübhəylə yanaşan
(Euroskeptik) və inteqrasiya əleyhdarı siyasi partiyaları dəstəkləyən insanların
sayı getdikcə artmaqdadır. Bu mənada, Fransa və İngiltərədə radikal sağ və
radikal milliyyətçi partiyaların seçkilərdə əldə etdiyi zəfərlər vəziyyəti açıqca
gözlər önünə sərir. Həmin partiyaların yeni seçilən Avropa Parlamentindəki
mandat sayı, inteqrasiya tərəfdarı partiyaların siyasətlərini sona çatdıracaq qədər
güclü bir maneə meydana gətirməsə də, tendensiyalar narahatedici görünür.
İnteqrasiya tərəfdarı əsas axın Avropalı siyasətçilər, demokratiya kəsirini aradan
qaldırmanın yolunu tapa bilmədikləri və seçici kütləsini mövcud problemlərin
ancaq Aİ səviyyəsində həll edilə biləcəyinə inanmadıqları halda milli səviyyədə
və İttifaq səviyyəsində keçiriləcək seçkilərdə ciddi itkilərə məruz qala bilər.
Dördüncü bir təsbit kimi isə, Almaniya və Fransa kimi İttifaqın hüceyrə
üzvlərində millətçiliyin yüksəlişinin dayanmaması halında, Aİ-nin beynəlxalq
aktor kimi inandırıcılığının zədələnəcəyi ifadə edilə bilər. Bu xüsusilə
əhəmiyyətlidir. Çünki Aİ-nin beynəlxalq aktor kimi hərəkət etməsindəki əsas
ideya, Avropada və ətraf məkanda sülhün hər şeydən əvvəl Almaniya və Fransanın
avropalılaşdırılmasıyla mümkün olacağı anlayışıdır. Bu, keçmişdə ABŞ-ın Şərqdə
Sovet təhlükəsinin varlığını davam etdirdiyi və döyüş sonrası ilk nəslin güclü
Avropa tərəfdarı meyllərinin olduğu bir mühitdə Aİ inteqrasiya prosesinə ciddi
dəstək verməsi və sədaqətlilik göstərməsiylə mümkün olmuşdu. İndiki vaxtda
həmin faktorların heç biri etibarlı deyil. ABŞ soyuq müharibənin sona çatdığı ilk
illərdən etibarən avropalı ortaqlarından təkidlə xarici siyasət və müdafiə siyasəti
sahələrində öz təşkilati və əməliyyat qabiliyyətlərini inkişaf etdirmələrini
tələb etmişdir. Ancaq ABŞ-ın, Avropanın inteqrasiyası və təhlükəsizliyinə olan
sədaqət dərəcəsinin son illərdə azaldığı görülməkdədir. Burada əhəmiyyətli
olan Amerikalıların Aİ-nin etibarlı beynəlxalq aktora çevrildiyini görmə arzusu
deyil; Avropalılara öz təhlükəsizliklərini artırmaları üçün daha çox məsuliyyət
almalarının lazım olduğuna dair mesajlarının Avropanın inteqrasiyası və
təhlükəsizliyi mövzusunda göstərdiyi sədaqət səviyyəsi istiqamətində qitədə
gedərək böyüyən bir şübhəçiliyə səbəb olmasıdır. ABŞ, dünya səviyyəsində sülh
və nizamın təmini xərclərinin bütün güclər tərəfindən paylaşılmasının lazım
olduğu fikrini gedərək daha çox mənimsəyir və Vaşinqtonun Asiya-Sakit okean
bölgəsindəki strateji prioritetləri Avropadakı prioritetlərini kölgədə qoyur.
167

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

ABŞ-ın bu subsidiyaları, əslinə baxılsa avropalıları öz qabiliyyətlərini inkişaf
etdirməyə təşviq edə və Aİ-nin inteqrasiya prosesinə təkan verə bilərdi. Halbuki
bu mövqenin, avropalıların ABŞ-ın Avropaya göstərdiyi maraqdan daha çox
şübhələnmələrinə səbəb olduğu müşahidə edilir. İndiki vaxtda Avropalıların
ABŞ-dan əlavə öz aralarında belə ortaq bir strateji təhlükəsizlik perspektivinə
sahib olmadıqları və ortaya çıxan təhlükəsizlik problemlərinin, öz qitələrində
daha dərin bir inteqrasiya prosesini tələb etməsinə əhəmiyyət vermədikləri
müşahidə edilir.
Aİ inteqrasiya prosesinin bir sülh prosesi kimi müvəffəqiyyətlə başa
çatmasının Almaniya və Fransanın avropalılaştırılmasına bağlı olduğu fikri bu
ölkələrdəki soyuq müharibə sonrası nəsillər tərəfindən II dünya müharibəsi
sonrasının ilk nəsilləri qədər könüldən dəstəklənmir. Gənc fransızlar
Fransanın Aİ-nin inteqrasiya prosesinə öz şərtlərinə uyğun olaraq istiqamət
verə bilməməsindən və Almaniyanın yenidən gücləndiyi, Aİ-nin də yeni
üzvlərin yol açdığı problemləri həll etməkdə çətinlik çəkdiyi bir mühitdə öz
milli maraqlarını qorumamasından narahatdır. Gənc almanların qorxusunun
təməlində isə, Almaniyanın Aİ inteqrasiya prosesində hakimiyyəti ələ almaması
və hər baxımdan normal bir ölkə ola bilməməsi halında həmin prosesin ölkənin
tək başına qlobal bir aktor olmasını təmin edəcək potensialı ortadan qaldırması
ehtimalı dayanır. Gənc almanların və fransızların bu düşüncə forması, Aİ
inteqrasiya prosesinin millətüstü və ya federal bir quruluşda davam etdirilməsi
baxımından yaxşı bir təəssürat yaratmır. Heç şübhəsiz gənc avropalılar ataları
qədər Atlantikpərəst və inteqrasiya tərəfdarı deyil. Digər tərəfdən Aİ-nin Aralıq
dənizi üzvlərində gənc nəsillərin vəziyyəti nəzərə alınarsa, xüsusilə 2008-ci ildə
ortaya çıxan iqtisadi böhrandan sonrakı şərtlərdə, ortaya nə qədər pessimist bir
mənzərənin çıxdığı daha dəqiq görünür.
Bu analiz çərçivəsində son olaraq, Aİ-nin digər qlobal aktorların nəzərində
sarsılan imici ələ alına bilər. Etibarlı beynəlxalq aktor ola bilmək üçün yalnız
iradə və qabiliyyət sahibi olmaq kafi deyil. Sistem içərisindəki digər elementlər
tərəfindən eyni şəkildə qəbul edilmək lazımlıdır. Daha çox detala girmədən,
nə Rusiya, nə Çin, nə də ABŞ-ın Aİ-ni tək başına etibarlı bir beynəlxalq aktor
kimi görmədiyini söyləmək kafi olacaq. Ruslar və çinlilər Aİ-nin qanunvericiliyə
əsaslanan, çox tərəfli və liberal bir nizamı müdafiə etməsindən razı deyil. Bu iki
xalq özlərinə aid təsir dairələri üzərində haqq iddia etmə, güclü bir “realpolitik”
şəxsiyyətə sahib olma və dünyaya güc siyasəti prizmasından baxma məqamında
168

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

olduqca istəkli görünür. Bu “realpolitika” ənənəsinin son təzahürü Rusiya və
Çinin Ukrayna böhranından sonra meydana gələn qlobal siyasətin bir nəticəsi
kimi imzaladıqları tarixi təbii qaz müqaviləsində görülə bilər. Digər tərəfdən
ABŞ, Aİ inteqrasiya prosesini qanuni qəbul etməkdə və avropalıların, dünya
səviyyəsində ortaya çıxa biləcək problemlərə qarşı özüylə əməkdaşlıq etmələri
halında, xarici siyasət və təhlükəsizlik siyasəti sahələrində öz qabiliyyətlərini
inkişaf etdirmələrini dəstəkləyir. Amerikanın Aİ inteqrasiya prosesinə olan
dəstəyi əsas etibarilə son dərəcə vasitəli və stratejikdir. ABŞ Avropanın müstəqil
bir strateji şəxsiyyətə sahib olmasını öz mənfəətinə uyğun qəbul etmir. ABŞ,
Rusiya və Çinin ortaq xüsusiyyəti isə, tək başına bir beynəlxalq aktor kimi Aİ ilə
əməkdaşlıq əvəzinə, üzv ölkələrlə ayrı-ayrı əlaqələr qurmağı seçmələridir.
Yuxarıda ortaya çıxan mənzərə, Aİ-nin bir tərəfdən inteqrasiya prosesinin
legitimliyi ilə, digər tərəfdən etibarlı bir beynəlxalq aktor olma yolundakı
cəhdləriylə əlaqədar ciddi problemlərlə qarşı-qarşıya olduğu təəssüratını
yaradır. Ancaq stəkanın digər yarısının da dolu olduğunu görmək lazımdır.
Tarık Oğuzlu,
Beynəlxalq Antalya Universitetinin professoru
1 sentyabr 2014

4.4. Aİ: postsovet məkanında siyasəti dəyişirmi?
Qlobal geosiyasətdə müşahidə edilən yeni dinamika Avropa İttifaqının
keçmiş sovet məkanı ölkələri siyasətinə təsir etməyə bilməz. Bu təşkilatın son illər
yaşadığı maliyyə böhranı və siyasi inteqrasiya sahəsində qarşısına çıxan çətinliklər
baxımından da diqqəti çəkən məqamlar özünü göstərməkdədir. Bunların fonunda
Rusiya, Ukrayna, Moldova, Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya istiqamətində Aİnin yeritdiyi siyasətin məzmunu və strategiyası ekspertlərin marağına səbəb olub.
«Şərq tərəfdaşlığı» proqramı çərçivəsində meydana gələn yeni çalarlar xüsusilə
diqqəti çəkir.
Rusiya ilə münasibətlər: əməkdaşlıq, yoxsa qarşıdurma?
Ukraynada siyasi gərginliyin artdığı bir şəraitdə Avropa İttifaqının keçmiş sovet
respublikaları istiqamətində yeritdiyi siyasət daha çox diqqət mərkəzindədir. Rusiyanın
son illər həmin məkanda daha fəal və bir çox mühüm geosiyasi məsələlərdə Qərbin
169

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

maraqlarına uyğun gəlməyən addımları da bu aspektdə maraq doğurur. Obrazlı
desək, postsovet məkanı dünyanın iki böyük gücü arasında qalıb. Bu səbəbdən, Şərqi
Avropa, Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyanı əhatə edən nəhəng bir ərazidə geosiyasi
dinamikanın dəyişməsi faktı üzərində bir daha düşünməyə ehtiyac yaranıb.
Əvvəlcə Aİ ilə Rusiya arasında yaranmış vəziyyətə nəzər salaq. Onlar arasında ən
ciddi problem qarşılıqlı əlaqələri tənzimləyəcək baza sazişinin imzalanmamasıdır.
Təsir müddəti hələ 2007-ci ildə başa çatan ilkin baza müqavilədən sonra tərəflər
ümumi prinsipləri razılaşdıra bilmirlər. Bunun əsas səbəbi Aİ ilə Rusiyanın
əməkdaşlığın strateji məqsədinə fərqli yanaşmalarındadır.
Avropa Rusiyanı öz sıralarına qatmaq istəmir. Avropada onu Aİ-nin geosiyasi
maraqlarına uyğun siyasət yeridən və «Asiya pələngləri»nin təsirlərindən
qoruyacaq dövlət kimi görmək istəyirlər. Yalnız bu cür siyasətin fonunda Avropa
İttifaqı Rusiyanı strateji tərəfdaş keyfiyyətində görmək istərdi. Lakin həmin
istiqamətdə 2000-ci ildən bu yana heç bir böyük layihəni həyata keçirmək
mümkün olmamışdır. Əvəzində, avropalılar Rusiyanı baza sazişinin müddəalarına
əməl etməməkdə ittiham edirlər. Bununla bağlı Türkiyənin «Beynəlxalq Strateji
Araşdırmalar Qurumu» (USAK) analitik mərkəzi yazır: «Brüssel Rusiyanı Aİ ilə
imzaladığı bir çox anlaşmanı, xüsusilə də baza müqaviləsinin şərtlərini tam olaraq
tətbiq etməməkdə ittiham etmişdir» (bax: Galym Zhussipbek. Avrupa Birliği İle
Rusya Federasyonu Arasındaki «Stratejik Ortaklığın» Analizi / «Uluslararası
Hukuk ve Politika», 2011, Cild: 7, Sayı: 25, s. 63).
Bundan başqa, Aİ istərdi ki, Moskva keçmiş sovet respublikaları üzərində SSRİ
dövründəki kimi mütləq nüfuza sahib olmasın. Kreml isə həmin məqamı öz xarici
siyasətinin prioritetlərindən biri hesab edir. Xüsusilə, Vladimir Putinin iqtidarı
zamanında Rusiyanın xarici siyasətində Avropa ilə inteqrasiya xətti ilə keçmiş sovet
respublikaları ilə münasibətlərin Moskvanın xeyrinə yenidən qurulması məsələsi
bir-biri ilə sıx bağlılıqda götürülmüşdür (bax: əvvəlki mənbəyə, s.60). Məhz bu
problemlə əlaqədar olaraq, tərəflər arasında müxtəlif sahələrdə, o cümlədən enerji,
nəqliyyat, ticarət, hüquq və s. sahələrdə ziddiyyətlər özünü göstərməkdədir.
Bununla yanaşı, Aİ-Rusiya münasibətlərində problemlərin yaranmasını yalnız
Kremlin siyasi kursu ilə əlaqələndirmək düzgün olmazdı. Analitiklər hesab edirlər
ki, rusları ehtiyatlandıran Qərbin «yumşaq imperializm» adlanan geosiyasi xətti
seçməsidir. Belə ki, bu strategiyaya görə, ABŞ və Aİ-nin sərhədləri xaricində olan
və inkişaf etməyə başlayan dövlətlər də daxil olmaqla hər bir ölkə ikinci dərəcəli rol
oynamalıdır.
170

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Konkret olaraq, heç bir hərbi müdaxilə olmadan bütün təbii ehtiyatlar,
intellektual potensial, iqtisadi inkişaf ilk növbədə Qərbin tələbatlarına xidmət
etməlidir. Bu, «yeni müstəmləkəçilik» də adlandırılır. Həmin səbəbdən Rusiya
və Avropa İttifaqı strateji tərəfdaşlıq anlayışına fərqli məzmun verirlər. Bütün
bunların nəticəsi olaraq, «Aİ Rusiya ilə «strateji tərəfdaşlığı» demokratiya,
insan haqları və hüquqi dövlət kimi dəyərlərə söykənən bir əməkdaşlıq modeli
kimi qəbul edirsə, Moskva strateji tərəfdaşlığı ortaq dəyərlərdən çox, beynəlxalq
münasibətlərin şərtlərinə söykənən bir əməkdaşlıq kimi görməkdədir» (bax:
əvvəlki mənbəyə, s. 74).
Rusiyalı mütəxəssislər də təxminən eyni mövqedədirlər. Rusiya XİN-in analitik
xidməti Avropa İttifaqı ilə münasibətlərin mürəkkəbliyini iki amil ilə əlaqələndirir.
Birincisi, əlaqələrin əsaslarının formalaşması SSRİ-nin transformasiyası dövrü ilə
üst-üstə düşdü. İkincisi, Aİ-nin özündə geniş beynəlxalq münasibətlər sistemindən
fərqlənən mühitə malik yeni siyasi, sosial və iqtisadi təsisatlar yarandı (bax:
Ирина Бусыгина, Александра Дерягина. Стратегия Европейского Союза
в отношении России и трансграничное сотрудничество на Северо-Западе
/ «Rusiya Federasiyası Xarici İşlər Nazirliyinin MDBMİ(U)-nin beynəlxalq
tədqiqatlar üzrə elmi-koordinasiya şurasının analitik qeydləri», 2007, buraxılış 7
(27), s.27).
Bu səbəblərdən Aİ ilə baza sazişinin əsas müddəalarının razılaşdırılması məsələsi
mürəkkəbləşdi. Rusiyalı analitiklərin fikrinə görə, bütün sonrakı anlaşılmazlıqlar
buradan qaynaqlandı. Belə qənaətə gəlmək olar ki, həmin ziddiyyətlər hələ də
aradan qaldırılmayıb. Bir sözlə, Rusiya özünün əvvəlki imperiya iddialarını saxlayır,
Avropa İttifaqı isə bir tərəfdən, özü belə ambisiyalar irəli sürür, digər tərəfdən,
Moskvanın analoji istəklərini qəbul etmir. Göründüyü kimi, bu məsələdə türkiyəli
və rusiyalı analitiklərin mövqeləri bir-birinə yaxındır.
Bunlarla yanaşı, analitiklərin diqqət yetirdikləri bir vacib amil də vardır. Belə
bir fikir var ki, Aİ-nin inteqrasiya imkanları sona çatmaqdadır. Hazırkı formatda
Avropa iqtisadi inteqrasiya imkanlarını xarici siyasətə transfer edə bilmir. Buna
görə də Aİ-ni nümunəvi ittifaq modeli kimi qəbul etmək risklidir. Həmin fakt
Rusiyanın öz inteqrasiya modelini təklif etmək şansını artırmışdır (bax: Ирина
Бусыгина, Александра Дерягина. Göstərilən əsər, s. 27). Eyni zamanda, Moskva
Avropa İttifaqından digər postsovet məkanı ölkələrindən fərqli şərtlərə bağlı xüsusi
yanaşma gözləyirdi. Avropa isə məsələnin bu tərəfinə diqqət yetirməmiş, üstəlik,
həmin vəziyyət indi də davam edir. Kreml, məsələn, Tacikistanla Rusiyaya eyni
171

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

gözlə baxılmasını qəbul etməz. Bütün bunlardan Rusiya siyasətçiləri belə bir sual
qaldırırlar: Aİ ilə özəl münasibətlər Moskvaya hansı siyasi dividentlər verə bilər?
Onların cavabı isə bədbindir: «sual hələ də açıq qalmaqdadır» (bax: əvvəlki
mənbəyə, s. 28).
Aİ-Rusiya münasibətləri kontekstində yuxarıda aparılan təhlil göstərir ki,
ötən müddət ərzində tərəflər arasında real strateji tərəfdaşlığın mahiyyətinə
dair heç bir iş görülməmişdir. Əksinə, onların geosiyasi iddiaları müstəvisində
meydana çıxan ziddiyyətlər daha da dərinləşmişdir. Buna uyğun olaraq, Ukrayna,
Moldova, Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya istiqamətlərində Brüssellə Moskva
münasibətlərin bir çox aspektləri üzrə qarşıdurmaya getmişlər. Hazırda bu, daha
çox Ukrayna məsələsində özünü göstərir.
Ukrayna: iki böyük gücün məngənəsində sıxılan məkan
Sözün həqiqi mənasında, bu ölkə Qərblə Rusiya arasında siyasi, iqtisadi və
geosiyasi-hərbi aspektlərdə əzilmələrə məruz qalır. Bir vaxtlar öz gözəlliyi ilə
insanları cəlb edən Krişetka (Kiyevin mərkəzi meydanı – müəllif) indi xarabaya
çevrilib. Bir neçə aydır davam edən daxili siyasi qarşıdurma Ukraynanı parçalanma
təhlükəsi qarşısında qoyub. Analitik və ekspertlər əmindirlər ki, bunun əsas səbəbi
həmin ölkə uğrunda geosiyasi mübarizə aparan qüvvələrin bir-birinə güzəştə
getməməsindədir (bax: Habibe Özdal. AB ve Rusya Arasında Ukrayna: Hayaller
ve Gerçekler / Uluslararası Stratejik Araştırmalar Kurumu, Analiz № 26, noyabr
2013 və Светлана Гамова. «Восточное партнерство» корректируется /
«Независимая газета»,17.02.2014).
Rəsmi Kiyev xarici siyasətdə keçən əsrin 90-cı illərindən bu yana bir
dilemmadan daim sıxılıb. Bu, Qərblə Rusiyanın maraqlarının tarazlaşdırılması ilə
bağlıdır. Ukrayna faktiki olaraq üç ssenari arasında vurnuxur: birincisi, mərkəzi
Rusiyanın olduğu geosiyasi məkana inteqrasiya; ikincisi, Şərqi Avropaya iqtisadi
inteqrasiya; üçüncüsü, Rusiyanı da əhatə edən vahid Avropa məkanına inteqrasiya.
İndiyə qədər bunların heç biri üzrə qəti qərar qəbul edə bilməyən rəsmi Kiyev,
əslində, tarixi perspektivinə uyğun seçim etməlidir.
Belə ki, «İlk iki ssenari iqtisadi və xarici siyasət sahələrindəki əsas tərəddüdləri
təmsil edir. Üçüncü seçim isə Kiyevin maraqları aspektində bəlkə də daha
arzuediləndir, ancaq reallaşmaq səviyyəsində olmayan bir ideyadır» (bax: Habibe
Özdal. Göstərilən əsəri, s. 8). Ümumi geosiyasi kursun seçimi məsələsindən
qaynaqlanan həmin qeyri-müəyyənliklər hazırda Ukraynanı çox çətin vəziyyətə
172

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

salmışdır. Mübaliğəsiz demək olar ki, ölkə uzun müddətə daxili siyasi kataklizmlər
zonasına daxil olmuşdur. Bunun isə dövlətin gələcəyi baxımından bir neçə əsas
məqamı vardır.
Birincisi, Aİ-nin rəsmi Kiyev qarşısında qoyduğu iki əsas şərtlərdən biri olan
Yuliya Timoşenko azadlığa buraxılıb. Radikal siyasi baxışları ilə fərqlənən xanım
Timoşenkonun Ukrayna siyasi mühitinə hansı boyaları qatacağı təxmin edilir.
Ondan həm Qərb, həm də Rusiya öz maraqları üçün asan istifadə edə biləcəklər.
Bunu «Udar» siyasi partiyasının rəhbəri Vitali Kliçko elə indidən hiss edir.
Son mitinqlərin birində o, ifrat sağçıların «silahlı mübarizə çağırışlarından
narahat olduğunu bildirib». Məlumdur ki, Y.Timoşenkonun tərəfdarlarından olan
A.Turçinova Ali Rada müvəqqəti olaraq prezident səlahiyyətlərini icra etməyi
həvalə edib. Fevralın 22-də isə Ukrayna parlamenti V.Yanukoviçin prezidentlik
səlahiyyətlərinə xitam verib. «İnterfaks» agentliyinin yaydığı informasiyaya görə,
artıq keçmiş prezident olan Yanukoviçə Ukrayna sərhədçiləri ölkəni tərk etməyə
icazə verməyiblər. O, Donetskdən Moskvaya uçmaq istəyib (bax: Пограничники не
дали самолету с Януковичем вылететь из Донецка / «Lenta.ru», 23.01.2014). Bu
ərəfədə Ukrayna Ali Radası yeni prezident seçkilərini bu ilin may ayına təyin edib.
Qeyd etmək lazımdır ki, Amerika analitikləri və siyasətçiləri Ukraynada
hadisələrin bu cür cərəyan etməsindən heç də razı deyildirlər. ABŞ analitikləri baş
verənlərdə V.Putinin əlinin olduğunu, onun manevr etdiyini düşünürlər. Belə ki,
iddialara görə, Ukraynada müxalifətçilərin əli ilə qeyri-hüquqi vəziyyət yaradılır
ki, sonradan hərbi müdaxiləyə əsas olsun. Lakin ekspertlər hadisələrin bu cür
gedişatının Ukraynanın bütövlüyü baxımından çox təhlükəli olduğunu düşünürlər
(bax: Алекс Григорьев. Ситуация в Украине: экспертная оценка / «Голос
Америки», 20.02.2014).
Bunlar Ukrayna məsələsində Qərb-Rusiya münasibətlərinin kifayət qədər
mürəkkəb bir hala gəldiyini göstərir. Bu ölkə faktiki olaraq taleyüklü seçimin
astanasındadır.
Ekspertlərin əksəriyyəti hesab edirlər ki, Ukrayna parçalana bilər. Krım və
Şərqi Ukrayna Rusiyanın, Qərb əyalətləri isə Avropanın nüfuz dairəsinə düşə
bilər. Bütün bunların fonunda Ukrayna üçün «Şərq tərəfdaşlığı» proqramının
hansı anlama gəldiyini söyləmək xeyli çətindir. Bizcə, hələlik məsələnin bu
aspekti haqqında siyasətçilər düşünmürlər. Onu da qeyd edək ki, bəzi mənbələrdə
Ukraynada rusiyalı hərbi ekspertlərin ciddi işlər apardıqları qeyd olunur (bax:
əvvəlki mənbəyə).
173

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Ukrayna hadisələri ona qonşu olan Moldova məsələsini bir qədər kölgədə
qoysa da, strateji aspektdə əhəmiyyətini itirməyib. Hətta Moldovanın da
bölünməsi təhlükəsindən söhbət gedir. Bu ölkənin Avropa Şurası Parlament
Assambleyasındakı nümayəndə heyətinin başçısı Q.Petrenko hesab edir ki,
Moldova yayda assosiativ üzvlüyə imza atsa belə, parlament seçkisində başqa
qüvvələrin üstünlük əldə etdiyi təqdirdə, ölkənin vəziyyəti ağır olacaq (bax:
Светлана Гамова. Göstərilən məqaləsi). Maraqlıdır ki, qaqauzların Vaşinqtona
Kişinyovdan şikayət etməsinə ciddi reaksiya verilib. Okeanın o tayından Moldova
iqtidarını xəbərdar ediblər.
Bununla yanaşı, Dnestryanı məsələsi aktuallığını saxlamaqdadır. Ekspertlər
bunları nəzərə alaraq, Ukraynadakı vəziyyətin Moldovada hadisələrin necə inkişaf
edəcəyindən asılı olduğunu deyirlər. Bu, proseslərin artıq tamamilə yeni müstəviyə
keçid etməsi deməkdir. Doğrusu, hələlik bu tezisin detalları aydın deyil, lakin əgər
artıq bu barədə danışılırsa, deməli müəyyən gözlənilməz hadisələr baş verə bilər.
O zaman Qərb-Rusiya münasibətləri aspektində Ukrayna və Moldovanın siyasi
taleyi haqqında daha dəqiq proqnoz vermək mümkün olacaqdır. Həmin müstəvidə
Avropa İttifaqının Cənubi Qafqaz siyasətinin dinamikası da aktual görünür.
Aİ-Cənubi Qafqaz: vədlər və real addımlar
Qərbin bu məkanla bağlı ciddi planlarının olması haqqında hələ keçən əsrin
90-cı illərindən danışılır. Lakin ötən müddət göstərdi ki, burada konkret siyasi
addımlardan çox, sözlər vardır. Bunu siyasi, iqtisadi və geosiyasi aspektlərdə görmək
olar. İlk olaraq, Cənubi Qafqazdakı münaqişələrin həllində Avropa İttifaqının
kifayət qədər fəal və obyektiv olmadığını demək lazımdır. Tərəflər arasında
münasibətlərin dinamikasını təhlil edən ekspertlər onun bir sıra çatışmazlıqlarını
ortaya qoyurlar (bax: Константин Юматов. Эволюция политики Европейского
Союза на Южном Кавказе / «Tomsk Dövlət Universitetinin xəbərləri», 2012,
№1 (17), s. 127-131).
K.Yumatovun fikrinə görə, 2008-ci ildən başlayaraq Cənubi Qafqazda Aİ-nin
təsiri güclənsə də, bir sıra ziddiyyətli məqamlar da özünü göstərmişdir. Birincisi,
Avropa İttifaqının regiona məhdud maliyyə və hərbi ehtiyat sərf etməsidir. İkincisi,
bu təşkilatın Cənubi Qafqazdakı iqtisadi maraqları ilə demokratik standartları
arasında ziddiyyətlərin olmasıdır (bax: əvvəlki mənbəyə). Burada müəllifin demək
istədiyi region dövlətlərinə qarşı «ikili standart» siyasətinin yeridilməsindən
ibarətdir. Belə ki, Aİ hələ də bölgədəki dövlətlərə münasibətdə diferensiallaşmış
174

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

siyasət yeritməyib, ümumi yanaşma tətbiq edir. Konkret olaraq, Ermənistana
təcavüzkar ölkə kimi münasibət göstərmir. Əksinə, bu reallığı ört-basdır etmək üçün
müxtəlif «demokratik ibarələrdən», «insan haqlarından», «öz müqəddəratını
təyinetmə hüququndan» və s.-dən danışır.
Burada Qərb ekspertləri ən böyük maneə kimi Avropa ilə Rusiyanın regionla
bağlı razılığa gələ bilməməsini göstərirlər. 2008-ci ildə Aİ-nin Gürcüstana lazımi
səviyyədə yardım edə bilməməsi həmin mənada həlledici amillərdən oldu
(bax: Сергей Маркедонов. ЕС на Южном Кавказе / «Commonspace.eu»,
17.11.2011). Bu cür vəziyyət regionda geosiyasi gərginliyin qalmasına xidmət edir.
Hələlik Aİ-nin nə kimi səmərəli addımlar atacağı barədə informasiya yoxdur. Lakin
bu, təşkilatın bölgədə tam fəaliyyətsiz olduğunu göstərmir.
Məsələ bundadır ki, Avropa İttifaqının «Şərq tərəfdaşlığı» proqramı çərçivəsində
Gürcüstan və Azərbaycanla bağlı ümidləri qalmaqdadır. Gürcüstan bu ilin yayında
assosiativ üzvlüklə bağlı sazişi imzalaya bilər. Azərbaycan isə daha balanslı siyasət
yeridir, həmin müstəvidə Aİ ilə əməkdaşlığını genişləndirir. Xüsusilə, enerji
daşıyıcıları sahəsində tərəflər arasında strateji münasibətlər inkişaf etməkdədir.
Bu barədə rəsmi səviyyədə dəfələrlə fikir söylənib. O cümlədən, Trans-Anadolu
(TANAP) və Trans-Adriatik (TAP) boru kəmərləri layihələrinin həyata vəsiqə
alması ciddi bir addım olaraq qəbul edilir. Əminliklə demək olar ki, rəsmi Bakı öz
maraqlarını nəzərə almaqla Aİ ilə münasibətlərini perspektivli istiqamətdə inkişaf
etdirəcəkdir.
Gürcüstan və Azərbaycandan fərqli olaraq, Ermənistan Avropa İttifaqını
aldatdı. Keçən ilin sentyabrın 3-də Moskvada Serj Sarkisyan Gömrük İttifaqına
üzv olmaq istədikləri haqqında bəyanat verməklə assosiativ üzvlük məsələsinə son
qoydu. Avropalılar bunu «şok addım» kimi qiymətləndirdilər. O vaxtdan bu yana
Aİ ilə Ermənistan arasında hər hansı bir ciddi müqavilə imzalanmayıb.
Bu ölkəni Brüssel sanki unudub. Ancaq qəribədir ki, avropalı analitiklər İrəvanı
Dağlıq Qarabağ məsələsində müdafiə etməyə, bu əsasda Azərbaycanı aqressiv
siyasət yeritməkdə günahlandırmağa çalışırlar (bax: Сергей Маркедонов.
Göstərilən məqaləsi). Şübhəsiz ki, belə bir yanlış vəziyyətin kökündə Brüsselin
«ikili standart» siyasəti durur.
Yuxarıda deyilənlərdən belə nəticə hasil olur ki, Aİ-nin əsasən enerji sahəsində
fəallaşması, onun bütövlükdə Cənubi Qafqazda uğurlu geosiyasət yeritməsi
demək deyil. «Şərq tərəfdaşlığı» proqramının tam dəstək qazanması üçün Aİnin özünün region dövlətlərinə münasibəti dəyişməlidir. Bu baş verməyincə, qeyd
175

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

etdiyimiz iqtisadi maraqlarla demokratik tələblər arasındakı ziddiyyət qalacaqdır.
Məhz bu baxımdan son illər Brüsselin regionda konkret nailiyyət əldə etmədiyi
hiss edilməkdədir. Bu vəziyyət təşkilatın Mərkəzi Asiya siyasətinə də mənfi təsir
göstərir.
Mərkəzi Asiya istiqaməti: Aİ mürəkkəb vəziyyətlə üz-üzə
Analitiklər Avropa İttifaqının Mərkəzi Asiya siyasətində geniş mənada
problemlərinin olduğunu vurğulayırlar. Burada ilk olaraq «ümumi səviyyədə
Aİ-nin «dəyərlərə söykənən xarici siyasət xətti yeritmədiyi» önə çəkilir (bax:
Hakan Samur. Avrupa Birliği’nin Orta Asya politikası: idealist söylemlerin yetersiz
eylemlerle yürütülme çabasi / «Uluslararası Hukuk ve Politika», 2012, Cild: 7,
Sayı: 13, s. 25 ). Bütövlükdə isə həmin siyasi xətt «idealist sözçülük» adlandırılır.
Avropa bu günə qədər Mərkəzi Asiyada səmərəli fəaliyyət göstərə bilməyib.
Təbii ki, analitiklərin fikirləri ilə razılaşmamaq da olar. Lakin onlar real vəziyyəti
ifadə edirlər. Hələ 2007-ci ildə Aİ həmin regionla strateji əməkdaşlıq haqqında
sənəd hazırlamışdır. 2008-ci ildən isə bu istiqamətdə fəallaşmağa başlayıb.
Həmin kontekstdə Avropa İttifaqının regionla əlaqədar «yeni strategiyaya
keçməsi» haqqında xeyli danışıldı (bax: Esra Hatipoğlu. Avrupa Birliği-Orta Asya
ilişkilerinde yeni bir stratejiye doğru (mu?) / «Uluslararası Hukuk ve Politika»,
2008, Cild: 3, Sayı: 5, s. 1-2). Ötən müddət ərzində isə tutarlı addımlar atılmadı.
Bunlara baxmayaraq, Aİ-nin Mərkəzi Asiya siyasəti öz aktuallığını qoruyub
saxlayır. Doğrudur, indi onun həmin regionda Rusiya ilə yanaşı, Çin kimi rəqibi
də vardır. Pekin qısa müddət ərzində Mərkəzi Asiyaya 50 milyard ABŞ dolları
həcmində sərmayə qoymağa qərar verib. Bundan başqa, Çin enerji marşrutlarının
özünə sərf edən istiqamətdə müəyyənləşdirilməsinə çalışır. Digər tərəfdən, Rusiya
da həmin istiqamətdə fəallığını artırıb. Əlavə olaraq, Moskva region dövlətləri ilə
hərbi əməkdaşlığı da genişləndirir. Bu proseslərin fonunda Avropa İttifaqının neft
və qazın Xəzərin dibindən keçməklə boru ilə Azərbaycana çatdırılması layihəsindən
başqa uğuru gözə dəymir. Burada da Bakının qətiyyətli mövqeyi öz rolunu
oynadı. Burada vurğulanmalı olan bir məqam var. Söhbət ABŞ-ın hərbi gücünün
Əfqanıstandan çıxarılmasından sonra Mərkəzi Asiyada yarana biləcək vəziyyətdən
gedir. Ekspertlərin proqnozuna görə, həmin regionda terror və narkotik vasitələrin
qanunsuz dövriyyəsi arta bilər. Nəticədə, bölgə dövlətlərinin dinc həyatı pozular
ki, bu da Aİ-nin bütün proqramlarını alt-üst edər. Nəzərə almaq lazımdır ki, hazırkı
maliyyə böhranı vəziyyəti onsuz da çox mürəkkəbləşdirib. Onda Avropa İttifaqını
176

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Mərkəzi Asiyada yeni «xoşagəlməz sürprizlər»in gözlədiyini demək mümkündür
(bax: Hakan Samur. Göstərilən əsəri, s. 26).
Aİ-nin həmin regionla bağlı siyasətinin taleyinə təşkilatın Cənubi Qafqazda əldə
edə biləcəyi nailiyyətlər ciddi təsir göstərəcək. Hələlik Mərkəzi Asiya dövlətlərinin
«Şərq tərəfdaşlığı» proqramına qoşulmasından söhbət gedə bilməz. Hətta ümumi
səviyyədə belə tərəflər arasında əlaqələrin inkişaf etdiyini demək risklidir. Son
zamanlar orada daha çox Rusiya, Çin və ABŞ-ın mübarizə aparmalarından bəhs
olunur. Lakin bunlar Avropanı siyahıdan silmək anlamını vermir. Mümkündür ki,
gələcəkdə bu təşkilat Mərkəzi Asiyada real olaraq öz nüfuzunu yüksəltsin. Brüsseli
hələlik bu istiqamətdə sevindirə biləcək bir fakt yoxdur.
Beləliklə, Avropa İttifaqının keçmiş sovet respublikaları istiqamətində yeritdiyi
siyasət bir sıra aspektlərdə ziddiyyətli məqamları özündə daşıyır. Bəzi regionlarda bu
təşkilatın fəaliyyəti gözlənilən nəticəni verməyib. Hazırda onun üçün ən əhəmiyyətli
sınaq meydanı Ukraynadır. Ancaq bu, Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyanı arxa plana
atmaq demək deyil. Əksinə, əgər Aİ məhz həmin regionlarda fəallığını artırmasa, onu
postsovet məkanında ciddi uğursuzluqlar gözlədiyini proqnozlaşdırmaq olar.
Kamal Adıgözəlov
5 mart 2014

4.5. Avropanın gələcəyi: tərəqqi, yaxud tənəzzülə doğru?
Son illər Avropa İttifaqının bir təşkilat kimi perspektivinə bədbin yanaşanların
sayı artıb. Bu məkanı bürüyən maliyyə böhranı ciddi narahatlıqlar yaradır.
Məsələ təkcə bununla məhdudlaşmır. Aİ-nin geosiyasi nüfuzu haqqında da fərqli
fikirlər irəli sürülür. Onun fövqəldövlətə transformasiya olunması şansını çox
az qiymətləndirirlər. Belə şəraitdə mütəxəssislər bu təşkilatın taleyinin qeyrimüəyyən olduğundan danışırlar.
Siyasi inteqrasiya şansı
Avropa İttifaqının gələcəyi ilə əlaqədar fərqli fikirlər mövcuddur. Qərb analitik
və ekspertləri sırasında iki ifrat mövqe özünü göstərir: birinci, Aİ fövqəldövlətə
çevriləcək, ikinci, bu təşkilat dağılacaq. Bu cür qiymətləndirməni doğru hesab
etməyənlər də az deyil (bax: Bastien Nivet. Superpower Europe or Disintegration? /
International Relations and Security Network (ISN), 10.02.2014).
177

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Problemin mahiyyəti dərin qatlarda yerləşən geosiyasi, siyasi, iqtisadi və
mədəni amillərə bağlıdır. Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, siyasi inteqrasiya
həmişə Aİ-nin zəif cəhəti olub. Üzv dövlətlər iqtisadi əlaqələrin inkişaf etməsinə
üstünlük veriblər. Siyasi məsələlərdə isə onlar bir qədər ehtiyatlı davranmağa
çalışıblar. H.Bull kimi ekspertlər hesab edirlər ki, Aİ-nin fövqəldövlət olmaq şansı
yoxdur. Çünki əvvəlcədən bu təşkilatın ümumi diplomatiyası və hərbi qüvvələri
olmayıb. Obrazlı desək, Aİ üzv dövlətlər vasitəsi ilə mövcud olub (bax: Hedley
Bull. Civilian Power Europe: A Contradiction in Terms? / «Journal of Common
Market Studies». Volume 21, Issue 2, pp. 149-170).
Bu mövqe ilə razılaşmayanlar isə Avropa İttifaqının qlobal geosiyasətdə əsas
rollardan birini oynaya biləcəyinə inanırlar. Onların da öz arqumentləri var.
Əvvəla, Avropa dünyanın ən çox inkişaf etmiş məkanıdır. İkincisi, Aİ-nin kifayət
qədər geosiyasi təcrübəsi var. Üçüncüsü, bu təşkilata daxil olan dövlətlər sırasında
imperiya ambisiyaları olanlar mövcuddur. Dördüncüsü, müasir tarixi şərait
Avropanın Amerikadan asılı olmayan xarici siyasət yeritməsini tələb edir.
Keçən əsrin 90-cı illərindən başlayaraq, Avropa İttifaqı qlobal miqyasda əsas
geosiyasi güc olmaq istiqamətində addımlar atmağa başladı. Təşkilatın bu cəhdi iki
cəbhədə müqavimətlə rastlaşdı. Birincisi, ABŞ «qoca qitə»nin nəzarətdən çıxmasına
yol vermək istəmədi. Həmin dövrdə məlum oldu ki, Aİ-nin ən güclü dövlətləri olan
Almaniya və Fransa belə Vaşinqtonun ciddi nəzərləri altında fəaliyyət göstərə bilərlər.
Belə demək mümkündürsə, Avropa Amerikanın istədiyi qədər müstəqil ola bilərdi.
Hazırda vəziyyət Avropa üçün daha düşündürücüdür. Maliyyə böhranı,
borclar və iqtisadiyyatda davam edən tənəzzül Aİ-nin geosiyasi nüfuzunu azaldıb.
Maraqlıdır ki, Avropa fəlsəfi və siyasi təfəkkürü bu gedişatı təbii qarşılayır. Məsələn,
tanınmış fransız filosof və siyasətçisi Alen dö Benua hazırda yaranmış vəziyyətin
kökündə duran səbəbləri açıqlayıb (bax:  Либерализм, кризис и будущее
Европы / «Geopolitica.ru», 07.06.2013).
Onun fikrinə görə, indi Aİ-də müşahidə edilən bütün xoşagəlməz halların
təməlində azad ticarət modelinin mütləq mənada faydalı olması haqqındakı liberal
iqtisadi nəzəriyyəyə inam durur. Müəssisələrin məhdud təsir dairəsindən qlobal
miqyasda fəaliyyətə keçidi və maliyyə böhranı həmin fikrin doğruluğunu alt-üst etdi.
Transmilli şirkətlərin fəaliyyət prinsipləri göstərdi ki, azad ticarət heç də həmişə fayda
və səmərə vermir. Təsadüfi deyil ki, müasir qərbli insan daim öz maddi maraqlarını
artırmaq və təminatını yüksəltməyi düşünən eqoist fərdə çevrilib.
Digər səbəb, dö Benuaya görə, «dövlətin gücü» anlayışının düzgün dərk
178

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

edilməməsindədir. Belə ki, Qərbdə güclü dövlət istehsal həcmi böyük, ordusu
geniş texniki imkanlara sahib, əhalisinin sayı çox və s. maddi imkanlara malik olan
dövlət hesab olunur. Əslində isə «zamanın çağırışlarına cavab verə bilən dövlət
güclüdür». Bütün bunlara görə, A. dö Benua vurğulayır ki, «Avropa quruculuğu
əvvəlcədən sağlam düşüncənin əleyhinə aparılıb. O, sənaye və ticarətdən başladı,
əslində isə siyasət və mədəniyyətə üstünlük verməli idi» (bax: əvvəlki mənbəyə).
Yanlış strategiyanın acı nəticələri
Belə görünür ki, Avropa İttifaqının hazırda üzləşdiyi tənəzzül ciddi faktorlardan
qaynaqlanır. Bu, hansısa siyasətçinin yanlış proqram həyata keçirməsi ilə əlaqədar
deyil. Və yaxud Almaniya kimi güclü Avropa dövlətinin geosiyasi və iqtisadi
ambisiyalarından qaynaqlanmır. Həmin səbəbdən də rusiyalı alim T.Bordaçovun
Aİ-nin «funksional dezinteqrasiyası» prosesinin getdiyini vurğulamasının
tam əsası vardır (bax: Тимофей Бордачёв.  Удар цунами. Европейский союз и
функциональная дезинтеграция  / «Россия в глобальной политике», 2013,
Том 11, № 1, стр. 82-90).
Bu cür vəziyyətdə Aİ-nin gələcəyi ilə əlaqədar konkret bir fikir söyləmək
olduqca çətindir. Burada müxtəlif ssenarilərin mövcudluğunu qəbul etmək lazım
gəlir. Onlardan hansının reallaşacağını isə zaman göstərəcək. Bununla yanaşı,
geosiyasi aspektdə bir sıra maraqlı məqamları vurğulamaq mümkündür. Həmin
kontekstdə hər şeydən əvvəl Aİ-də mərkəzdənqaçma meyllərinin artdığını demək
olar. Avropa İttifaqına son dövrlərdə daxil olan ölkələrdə milliyyətçilik güclənir.
Onlar müstəqil olmağı daha doğru sayırlar. Hətta Fransa kimi dövlət ildə bu
ölkələrə 50 milyard ABŞ dolları həcmində borc verir. Təbii ki, bu fakt, məsələn,
Macarıstan, Bolqarıstan, Rumıniya və s. kimi ölkələrdə radikal milliyyətçilərin
mövqeyini möhkəmləndirir.
Digər faktor Avropa cəmiyyətlərinin ictimai şüurunda radikallığın getdikcə
daha çox yer alması ilə bağlıdır. Bu tendensiya avropalılarda fərqli düşüncə
sahiblərinə, başqa dinlərə mənsub olanlara qarşı mənfi münasibət formalaşdırır.
Təsadüfi deyil ki, son illər Avropada terror hadisələri çoxalıb. Orada insanlar
səbəbsiz yerə məktəblərdə, iş yerlərində, istirahət zonalarında qətllər törədə
bilirlər. Sosial-psixoloji vəziyyəti belə olan cəmiyyətlərdə inteqrasiyaya meylliliyin
üstünlük təşkil etməsi imkansızdır.
Başqa məqam Avropaya qonşu olan böyük bir ərazidə Avrasiya inteqrasiya
modelinin irəli sürülməsi ilə əlaqəlidir. Bu layihənin baş tutub-tutmamasından
179

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

asılı olmayaraq, artıq insanlar Aİ-yə alternativ modelin mövcud ola biləcəyini
qəbul edirlər. Onun fonunda Qərb həyat tərzinin cəlbedicilik dərəcəsi azalır.
Məsələn, 2013-cü ildə ABŞ vətəndaşlığından könüllü imtina edənlərin sayı 3 mini
keçib. Həmin insanlar səbəb kimi ölkədə sosial-iqtisadi vəziyyətin pisləşməsini
göstərirlər.
Eyni zamanda, bir sıra Avropa dövlətlərində miqrantlara qarşı sərt mövqe
getdikcə daha çox hiss olunur. Mütəxəssislərin fikrinə görə, bu tendensiya Qərb
cəmiyyətlərində əmək qabiliyyətli insanların sayının kəskin azalması ilə nəticələnə
bilər. Bu da avtomatik olaraq tənəzzülə aparıb çıxarır.
Alternativ inteqrasiya modelinin mövcudluğu Aİ-ni təşkilat kimi mürəkkəb
vəziyyətə sala bilər. Avropalılar Çinin güclənməsindən onsuz da çox narahatdırlar.
Avrasiya məkanında yeni ittifaqın meydana gəlməsi isə həmin aspektdə mənzərəni
daha da qəlizləşdirir. Belə bir rəqabətə Avropanın necə tab gətirəcəyi məlum deyil.
Yuxarıda təsvir edilən ssenarilər heç də Aİ-nin tam perspektivsiz qurum olduğu
anlamına gəlməməlidir. Burada sadəcə vəziyyətin Avropa üçün sözün həqiqi
mənasında qeyri-müəyyən olduğu vurğulanır.
Avropalı mütəxəssislərin özlərinin etiraf etdiyi kimi, həmin məkanı sosial,
iqtisadi, maliyyə və mədəni böhran bürüyüb. Bunun nə zaman sona çatacağı
haqqında dəqiq proqnozlar yoxdur. Mümkündür ki, həmin təşkilatdan bəzi
dövlətlər çıxsınlar. Bu baş verməsə belə, Aİ-ni xilas edə biləcək ideya gözə dəymir.
A. dö Benuanın vurğuladığı məqamlar qaldıqca Avropa İttifaqının nəinki
fövqəlgücə çevrilməsi mümkün deyil, hətta onun varlığı məsələsi risk altındadır.
Bütün bunların fonunda Aİ-yə üzv olan güclü dövlətlərin təşəbbüsü ələ alması
ehtimalını inkar etmək doğru olmazdı. O halda bu təşkilat fərqli mexanizmlər
əsasında inkişaf edə bilər. Həmin tendensiya Avropanı yeni imperialist modelə
doğru aparmayacaq ki?
Newtimes.az
6 mart 2014

4.6. Britaniya Avropa İttifaqından çıxsa, nə olar?
Britaniya bir müddətdir Aİ üzvlüyündən çıxmanın fayda və zərərlərini
müzakirə edir. Son olaraq, Avropa Komissiyası rəhbərliyinə Birləşmiş Krallığın
Baş naziri Kameronun şiddətli etirazlarına baxmayaraq Jan Klod Yunkerin
seçilməsi əhəmiyyətli bir vəziyyət yaratdı. Kamerona yalnız Macarıstanın avtoritar
180

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

meylləriylə önə çıxan Baş naziri Viktor Orbanın dəstək verməsi mövcud müzakirəni
simvolik şəkildə yenidən alovlandırdı. İngilis qəzetləri və müxalifət partiyaları
hadisəni Kameron üçün böyük bir müvəffəqiyyətsizlik kimi təsvir edərkən,
Britaniyanın İttifaq daxilində marginallaşdığı istiqamətindəki arqumentlər də sıxsıx səsləndirilməyə başlandı. Britaniyalıların getdikcə artan nisbətdə verdiyi sual,
Aİ üzvü olaraq qalmanın özlərinə nə fayda verəcəyi istiqamətindədir.
Avropa İttifaqı-Britaniya əlaqələrinə tarixi perspektivdən yanaşan bəzi
analitiklər, Britaniyanın İttifaq ilə olan probleminə istinad edərək, Londonun ticari
mənfəətini artırmağa çalışdığını, əslində İttifaq üzvlüyündən çıxmanın ciddi bir
siyasi seçim ola bilməyəcəyini irəli sürür. Digər tərəfdən, Kameronun tələb etdiyi
dəyişiklikləri Aİ nəzdində əldə edə bilməməsi vəziyyətində 2017-ci ildə Birləşmiş
Krallığın üzvlüyünü referenduma çıxarmaq mövzusunda açıq söz verdiyini də
yadda saxlamaq lazımdır.
Britaniyanın Aİ üzvlüyündən ayrılıb ayrılmayacağı, əgər olacaqsa bu ayrılığın
mahiyyətinin necə formalaşacağı hələ çoxməchullu bir tənlikdir. Yaxşı, Britaniya
İttifaq üzvlüyündən ayrılsa nə olar? Britaniya baxımından bu problemin cavabını
verə bilmək asan deyil. Çünki Aİ-nin “xaricində” olmanın mənası fərqli ssenarilərə
görə olduqca böyük dəyişikliklər göstərə bilər.
Arqument və əks-arqument
Britaniyanın İttifaq üzvlüyündən ayrılması lazım olduğunu önə sürənlərin üç
təməl arqumentə əsaslandığı görünür. Bu çərçivədə, ilk olaraq, Aİ-nin federal bir
quruluşa çevrildiyi, bu səbəblə Aİ təşkilatlarının üzv ölkələrin suverenlik haqlarını
qüvvətləndirəcək istiqamətdə islahata məruz qalmasının getdikcə çətinləşdiyi
ifadə edilir. Bu səbəblə, İttifaq xaricində olmaq, Britaniyaya «müstəqilliyini»
yenidən qazandırmış olacaq. İkincisi, ayrılığı dəstəkləyənlərə görə, ticari olaraq Aİ
bazarının Britaniyaya daha çox qazanc gətirməyəcəyi iddia edilir. Bu arqumentin
məntiqi bir nəticəsi olaraq, əgər Britaniyaya müstəqil xarici ticarət siyasəti izləməyə
başlaya bilsə, daha aqressiv sərbəst ticarət razılaşmaları yolu ilə daha çox bazara
çıxma imkanını əldə etmiş olacaq. Üçüncüsü, Britaniyaya, üzvlükdən çıxdığında
Aİ büdcəsinə ödədiyi haqqın yükündən də xilas olmuş olacaq. Britaniyanın 20142020-ci illərdə Aİ büdcəsinə ödəyəcəyi miqdar ÜDM-in illik 0.5%-inə bərabərdir.
Əks-arqumentlərə görə isə qeyd edilən həqiqətlər möhkəm bazaya əsaslanmır.
Birincisi, Britaniyanın Aİ ilə siyasi inteqrasiyası, ayrılmanı praktikada qeyri-mümkün
edəcək səviyyəyə çatmışdır. Ayrıca bu yanaşmaya görə, «müstəqillik» arqumenti
181

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

real siyasi baxımdan Britaniyanın dünya siyasətində daha az təsirli olması mənasına
gələcək. Yəni Britaniya, «müstəqil» ancaq daha təsirsiz bir aktora çevrilmiş olacaq.
İkincisi, Aİ tərəfdarı yanaşmaya görə, Aİ-dən ayrılmanın Britaniyaya daha çox ticari
liberallaşma verəcəyi arqumenti də mübahisəlidir. Londonda yerləşən “Center for
European Reform” adlı tədqiqat mərkəzinin hesablamalarına görə, Britaniyadakı
birbaşa xarici investisiyanın 50%-i Aİ mənşəlidir. Bənzər şəkildə, Britaniya banklarının
avro bölgəsindəki varidatı, ABŞ-dakı varidatından 70% çoxdur. Ticarət sahəsində
də Aİ 50%-in üzərində pay ilə Britaniyanın ən böyük ortağı mövqeyindədir.* Bu
səbəblə Aİ-dən ayrılsa belə Britaniyanın əsl bazarlarını açıq saxlaya bilmək üçün Aİ
ilə müzakirəni davam etdirməsi, ancaq bunu üzv olmadan etməsi lazım olacaq. Bu
yeni tarazlıq vəziyyəti, əsasən, Britaniyanın mindiyi budağı kəsməsi mənasını verir.
Son olaraq, bu çərçivədə düşünüldüyündə, Londonun Aİ büdcəsinə ödədiyi haqq
çox böyük bərabərdir.
Aİ-nin «xaricində» olmaq
Bu arqumentlər, tam olaraq «çöldə» və «içəridə» bir Britaniya fərziyyəsinə
əsaslanır. Halbuki Britaniya-Aİ münasibətlərində həqiqət, boz sahəyə bənzəyir.
Britaniya bu gün tam olaraq «içəridə» olmadığı kimi, ayrılsa belə yəqin ki, tam
mənasıyla «çöldə» olmayacaq. Britaniya, Aİ üzvlüyündən ayrılsa belə, Avropanın
ən əhəmiyyətli güclərindən biri olaraq qalmağa davam edəcək. İqtisadi əlaqələri,
ticarət rejimi, birbaşa xarici investisiyalar, viza tənzimlənmələri kimi mühüm
mövzularda İttifaq ilə yaxın əməkdaşlığını davam etdirəcək. Ortaq bazar malların,
xidmətlərin, sərmayənin və insanların sərbəst dövranı prinsipinə görə formalaşdığı
və Britaniyanın bu dörd sərbəstlikdən ən çox istifadə edən üzvlər arasında olduğu
nəzərə alındığında, İttifaqdan çıxışın iqtisadi baxımdan radikal qopmaya səbəb
olacağını güman etmək doğru olmayacaq.
Xarici siyasət baxımından da Londonun, ayrılması halında da, İttifaq üzvü digər
ölkələr ilə ikitərəfli əlaqələrini davam etdirərək, «parçala və hökm sür» taktikasının
yeni versiyalarını xarici siyasət strategiyasının mərkəzinə yerləşdirəcəyi nəzərdə
tutula bilər. Bu fərziyyələrdən hərəkət edərək, Britaniyanın Aİ-dən ayrılması lazım
olduğunu vurğulayan analitiklər də bütünlüklə bir qopmadan bəhs etmir.
Nəticə olaraq, Britaniya-Aİ əlaqələri bir problem sahəsi olmağa davam edəcək.
İttifaq içində qaldığı müddətcə, Britaniya, federal Avropa layihəsinə müqavimətini
davam etdirəcək. İttifaqdan ayrılması halında, iki tərəf baxımından əhəmiyyətli
itkinlərə gətirib çıxaracaq olsa da əsl itirən Britaniya olacaq. Çünki Britaniya əldə
182

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

etdiyi imtiyazlarını qoruya bilmək üçün sıx və çətin müzakirə müddətlərini birlik
xaricindən icra etməyə çalışacaq. Ancaq bu vəziyyətdə də Avropanın ən böyük
ölkələrindən olacaq olan Britaniya, Avropa layihəsinin yaddan çıxarılmayacaq bir
aktoru olmağa davam edəcək.
Dr. Mustafa Kutlay,
Türkiyə Beynəlxalq Strateji Araşdırmalar
Qurumunun (USAK) eksperti
11 sentyabr 2014
* Center For European Reform, ‘’The Economic Consequences of leaving the EU’’, http://www.
cer.org.uk/sites/default/files/publications/attachments/pdf/2014/report_smc_final_report_
june2014-9013.pdf

 

4.7. Ukraynanın seçimi: assosiativ üzvlük ölkəni hara aparır?
Brüsseldə və Kiyevdə eyni vaxtda bir sənəd təsdiq edildi. Ukrayna Avropa
İttifaqına assosiativ üzv oldu. Sazişin iqtisadi hissəsinin reallaşması 2016-cı ilə qaldı.
İlk baxışdan ukraynalılar çoxdankı arzularına qovuşdular. Lakin mütəxəssislərin
rəyləri və aparılan təhlillər göstərir ki, vəziyyət heç də tam aydın deyil. Ukraynanın
daxili siyasi səhnəsində bir sıra ziddiyyətli məqamlar özünü göstərməyə başlayıb.
P.Poroşenkonun fəaliyyətinə müsbət yanaşmayanlar da var. Bundan əlavə, Aİyə daxil olan ölkələrin heç də hamısı Ukrayna ilə assosiativ üzvlüyü sevinclə
qarşılamır. Onlar Moskva faktorunu daha ciddi nəzərə almağı tələb edirlər. Kiyevin
Qərb və Rusiya ilə münasibətlərinin inkişaf dinamikası da məlum deyil.
Bayram kimi qəbul edilən saziş: sonra nə olacaq?
«Ukraynasız birləşmiş Avropa yoxdur». Prezident Pyotr Poroşenko Ali Radada
Avropa İttifaqı ilə assosiativ üzvlüyü nəzərdə tutan sənədin müzakirəsi öncəsi bu
cümləni xüsusi intonasiya ilə işlədib. O, əslində, Ukrayna və Avropa üçün bayram
günü olduğunu deyib. Onun sözlərini həmin vaxtda Brüsseldə bu sənədi müzakirə
edən avropalı deputatlar da dinləyiblər. Bununla da bəzi siyasətçilərin tarixi
adlandırdığı assosiativ üzvlük sənədini Ukrayna və Aİ parlamentləri təsdiqləmiş
oldular. P.Poroşenko sənədi elə Radada imzaladı.
Emosiyalar və imzalar öz yerində. Amma reallıq deyilən bir məfhum da var. İndi
Ukraynanın Aİ-yə gerçəkdə necə assosiasiya olunacağı maraq doğurur. Məsələ heç

183

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

də bədbin nəticələr çıxarmaqda deyil. Əksinə, xalqın seçiminə hörmətlə yanaşmaq
lazımdır. Ancaq ortada elə problemlər var ki, onları aradan qaldırmaq elə də asan
olmayacaq.
Hətta Avropa Parlamentinə üzərində «Rusiyaya qarşı sanksiyalara son!»
sözlərinin yazıldığı deputat gəlib (müstəqil deputat Canluka Buonanno)
(bax: Украину ассоциировали с отсрочкой / «Коммерсантъ», 17.09.2014). Bu
addım rəmzi xarakter də daşıya bilər. Lakin onu nəzərə alaq ki, Avroparlamentdə
127 deputat Ukrayna ilə sazişə «yox» deyib. Lehinə səs verənlər isə daha çoxdur
– 525 deputat!
Maraqlıdır ki, Ukraynanın daxilində də imzalanan sazişə münasibət birmənalı
deyil. Cəmiyyətdə sənədin iqtisadi hissəsinin 1 il gecikdirilməsi narazılıq yaradıb.
Hətta bəzi rəsmi şəxslər P.Poroşenkonun qərarına etiraz edərək istefa da verib.
Məsələn, Ukrayna xarici işlər nazirinin müavini Danilo Lubkivski vəzifəsindən gedib.
O, bunun səbəbini belə açıqlayıb: «Seçim təxirə salınmır, əks halda bu, seçim deyil»
(bax: James Marson, Paul Sonne.  Ukraine President Poroshenko Faces Backlash
Over EU Trade Deal Delay  / «The Wall Street Journal», 14.09.2014). Təcrübəli
ukraynalı diplomat V.Filipçukun fikrincə isə, assosiasiya üzvlüyü sənədinin iqtisadi
hissəsinin təxirə salınması «Rusiyanın veto hüququnu tanımaq deməkdir».
Bunlar Aİ-Ukrayna münasibətlərində bir sıra düşündürücü məqamların
olmasından xəbər verir. Görünür, proses bundan sonra da ziddiyyətlərlə müşayiət
olunacaq. Yaranmış vəziyyətə üç aspektdə nəzər salmaq olar.
Onlardan biri Ukraynanın daxili siyasi mühitində müşahidə edilən
dəyişikliklərlə əlaqəlidir. Oktyabrda keçirilməli olan parlament seçkisi öncəsi
siyasi qüvvələr manevr etməkdədirlər. Maraqlıdır ki, bu zaman Aİ ilə assosiasiya
sənədi üzərində spekulyasiyalar da özünü göstərir.
Ölkənin sabiq baş naziri Yuliya Timoşenko iqtisadi əməkdaşlığın 2016-cı
ilə saxlanmasına çox sərt formada reaksiya verib. O, «Batkivşina» partiyasının
seçkidəki siyahısına hazırda əsirlikdə olan təyyarəçi Nadya Savçenkonun başçılıq
edəcəyini bildirib. İndi Y.Timoşenko ilə yanaşı Arseni Yatsenyukun «Dəyişiklilklər
cəbhəsi» hərəkatı da radikal addımlar atır. Onun komandasına daxili işlər naziri
A.Avakov, Milli Təhlükəsizlik Şurasının keçmiş katibi A.Porubi və bir sıra səhra
komandirləri daxildirlər (bax: əvvəlki mənbəyə).
P.Poroşenko ilə birlikdə seçkiyə «UDAR» partiyası da gedir. Kiyevin meri
Vitali Kliçko dövlət başçısı ilə əməkdaşlığa üstünlük verib. Ancaq ekspertlər
iqtidarda olan komandanın bu cür bölünməsinə ehtiyatla yanaşırlar. Seçkidən sonra
184

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

hakimiyyət uğrunda mübarizənin radikal məzmun ala bilməsi istisna olunmur.
Unudulmamalıdır ki, bunun da kökündə prezidentin assosiasiya sazişində iqtisadi
aspekti 2016-ya təxirə salması durur.
Kiyev Qərb və Rusiya arasında: maneələri aşmaq problemi
Digər məqam Aİ-Ukrayna münasibətlərinin inkişaf dinamikası ilə bağlıdır.
«Deutsche Welle»nin eksperti Kristof Hasselbax çox ehtiyatlı olmağı tövsiyə edir.
Çünki həm Ukraynanın daxili iqtisadi vəziyyəti ağırdır, həm də Rusiya faktoru
nəzərə alınmalıdır (bax: Кристоф Хассельбах.  Украине и ЕС пока следует
действовать с оглядкой на Россию  / «DW», 17.09.2014). «Belə vəziyyətdə
Brüssel və Kiyev son dərəcə intizamlı olmalıdırlar», – deyə o, xəbərdarlıq edir.
Onun fikrincə, Ukrayna xalqının səbri tükənə bilər. Çünki Aİ ilə əməkdaşlıq
iqtisadi sahədə bir qədər sonra müsbət nəticə verəcək. Rusiyanın isə vəziyyəti
gərginləşdirmək üçün daha sürətli addımlar atmaq şansı var. Əgər əhali yaşayış
səviyyəsinin aşağı düşməsinə dözə bilsə, Avropaya inteqrasiya alına bilər. Əks
halda, hər şeyin alt-üst olması ehtimalı az deyil (bax: əvvəlki mənbəyə).
Vəziyyəti mürəkkəbləşdirən başqa faktor Ukraynanın seçim alternativinin
olmamasıdır. Ekspert Gömrük İttifaqının ölkəni ağır iqtisadi durumdan xilas
edəcəyinə inanmır. Onda Kiyev müəyyən mənada seytnota düşmüş olur. O, var
gücünü toplayıb əhalini təmkinliyə çağırmalıdır. Ancaq bu, baş tutacaqmı? Bu,
məlum deyil.
Nəhayət, üçüncü aspekt Rusiya məsələsidir. Son aylar Ukraynanın cənubşərqində baş verən hadisələr göstərdi ki, Moskvanın bu ölkəyə təsir imkanları
genişdir. Kremlin təzyiqi altında Kiyevin assosiativ üzvlüyün iqtisadi blokunun
reallaşdırılmasını təxirə salması adi hadisə deyil. Deməli, bundan sonra da Rusiya
faktoru Ukraynanın daxili siyasi, sosial və iqtisadi-mədəni həyatında ciddi rol
oynaya bilər.
Kiyevin silahlanması da yaranmış vəziyyətdən çıxış yolu deyildir. Moskva
kifayət qədər güclüdür. Belə çıxır ki, Ukrayna iqtidarı məsələnin əsasən siyasi həlli
yollarına üstünlük verməlidir. Burada da problemlər az deyil. Heç kəsə sirr deyil
ki, ABŞ və Avropa Ukrayna məsələsində öz maraqlarını üstün tuturlar. Doğrudur,
Vaşinqton bu ölkəni NATO-dan kənar «xüsusi müttəfiq» statusunda qəbul edir.
Lakin o, Rusiyanın mövqeyini də nəzərə almağa məcburdur.
Ukrayna siyasiləri nə qədər Krımı qaytarmaqdan danışsalar da, reallıqda bunun
çox uzun proses olduğunu dərk edirlər. Əks halda, ölkənin şərqində mübarizə
185

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

taktikasını dəyişib, geri çəkilməzdilər. Krımda Rusiya hərbi qüvvələrinə qarşı
ukraynalıların tab gətirməsi indiki göstəricilərə görə, imkansızdır. Deməli, bütün
hallarda ABŞ və Aİ Rusiya amilini nəzərə almalıdırlar.
Bu onu təsdiqləyir ki, Aİ-yə assosiativ üzv olsa belə, Ukrayna geosiyasi
aspektdə yenə də qeyri-müəyyən vəziyyətdə qalmaqdadır. Ola bilsin ki, Kiyev
siyasi islahatları Avropa standartlarına uyğun səviyyədə həyata keçirsin. Ölkədə
demokratik təsisatların inkişafı sürətlə getsin. Brüssel də bu prosesdə Ukraynaya
lazımi səviyyədə yardım göstərə bilər. Vaşinqton zəruri hesab etdiyi dəstəyi
Kiyevə verə bilər. İstənilən halda Ukraynanın şərq əyalətləri və Krım Qərb-Rusiya
qarşıdurmasının ön cəbhəsi olaraq qalacaq.
Ərazi bütövlüyünün təhlükəsizliyinə təminat olmayan ölkədə inkişafın davamlı
olacağını gözləmək çətindir. Onda bəs indi bayram kimi qəbul edilən assosiativ
üzvlük sazişinin real təsiri nələrdən ibarətdir?
Çox güman ki, bu, bir siyasi aksiya, niyyət kimi təbliğatda öz rolunu oynaya
bilər. Böhran içində olan Aİ dünyaya geosiyasi təsir dairəsini genişləndirə bildiyini
nümayiş etdirmək istəyir. Bununla yanaşı, Ukrayna bazarı onun çətinliklərdən
müəyyən dərəcədə çıxmasına yardım göstərə bilər. Çünki Avropa öz mallarını
iqtisadi ehtiyacları olan bir ölkəyə ixrac etmək şansı əldə etmiş olur. Özü də
Ukrayna məhsullarının keyfiyyəti Avropa standartlarından aşağıdır. Bu səbəbdən
əhali Aİ dövlətlərinin mallarına böyük maraq göstərəcəkdir.
Assosiativ üzvlük haqqında sənədin təsdiq edilməsi ilə Brüssel Moskvaya mesaj
verir ki, onun müqavimətinə baxmayaraq, Ukraynanı özünə çəkir. Moskvanın
bundan nə kimi nəticələr çıxaracağını zaman göstərəcək. Ancaq elə indidən
aydındır ki, çətin də olsa, Qərb addım-addım Şərqə doğru irəliləyir və bunun kimə
faydası olacağı hələ bilinmir.
Kamal Adıgözəlov
8 oktyabr 2014 

186

V FƏSİL
Cənub Qafqaz: dönmə nöqtəsinə doğru

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

5.1. Cənub Qafqaz: yeni geosiyasi balansın əlamətləri
Dünyanın müxtəlif regionlarında müşahidə edilən aktiv geosiyasi proseslər
qlobal miqyasda öz təsirini göstərir. O cümlədən, Cənub Qafqazda vəziyyət dəyişir.
Meydana çıxan bəzi hadisələr bütövlükdə regionun geosiyasi dinamikasında
yeniləşmələrin təzahür etdiyinə işarə verir. Bu aspektdə Türkiyədəki son prezident
seçkisi, Yaxın Şərqdə terror dalğasının yenidən vüsət alması və Ukrayna böhranının
davam etməsi diqqəti çəkir. Bütün bunların fonunda Cənub Qafqazın ümumi
geosiyasi dinamikasında müxtəlif məqamlar müşahidə edilir. Onlar fərqli bucaq
altında təhlil edilir.
Regional balans: yeni proseslər kontekstində
Ekspertlər Türkiyədə prezident seçkisinin nəticələrinin Cənub Qafqazın
geosiyasi mənzərəsinə təsirini təhlil edirlər. Dövlət başçısı seçilmiş Rəcəb Tayyib
Ərdoğanın ilk səfərini Azərbaycana edəcəyi haqqında rəsmi bəyanat verməsi
fonunda bu, kifayət qədər aktual məsələ təsiri bağışlayır. Eyni zamanda, ABŞ,
Rusiya və İranın regionda son dövrlərdə daha da fəallaşması nəzərə alınmalı ciddi
amillərdəndir.
Əvvəlcə, onu vurğulayaq ki, Cənub Qafqaz məsələsinə Yaxın Şərq və postsovet
məkanı kontekstində yanaşılır. Hər iki regionda cərəyan edən geosiyasi proseslərin
təsiri yüksək qiymətləndirilir. Bununla yanaşı, Cənub Qafqazın öz dinamikası
vardır. Burada hadisələrin təkamülü özünəməxsus siyasi və geosiyasi məntiqə
malikdir.
Bu bağlılıqda region dövlətlərinin öz maraqlarını qoruması faktını qeyd
etməliyik. Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstan bölgədə baş verən proseslərə
fərqli yanaşırlar.
Erməni ekspertlərin fikirlərinin təhlili göstərir ki, onlar Türkiyə və Azərbaycanı
daim mənfi aspektdə təqdim edir, böyük dövlətlərin Cənub Qafqazda formalaşdıra
biləcəkləri geosiyasi konfiqurasiyaları da bu prizmadan qiymətləndirməyə çalışırlar
(bax, məs.: Игорь Мурадян. Американо-турецкие отношения и Иран  /
«Lragir.am», 12.08.2014). Bu, birtərəfli və qərəzli yanaşmadır. Həmin məntiqlə
Cənub Qafqazın geosiyasi mənzərəsini obyektiv dəyərləndirmək mümkün deyil.
ABŞ və Türkiyənin Cənub Qafqazdakı geosiyasi fəaliyyətinə Ankaranın
«ekspansionist siyasəti»nin qarşısının alınması müstəvisində yanaşılması
reallığı əks etdirə bilməz. Üstəlik, erməni analitiklərinin mövqeyi ziddiyyətlidir
188

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

və bu səbəbdən də heç bir siyasi konyunkturaya uyğun gəlmir. Məsələn, bir
tərəfdən Türkiyənin Yaxın Şərq və Qafqaz siyasəti Qərb dövlətlərinin maraqları
ilə qarşılaşdırılır, digər tərəfdən isə Ankaranın «xarici siyasəti Amerikanın xarici
siyasətinin inikasıdır» tezisi irəli sürülür (bax: Игорь Мурадян.  Внешняя
политика Турции – отражение политики США / «Lragir.am», 16.08.2014).
Erməni müəlliflərin mövqelərinin ziddiyyətli olması təbii haldır. Rəsmi
İrəvanın geosiyasi seçimi qeyri-müəyyən olduğundan, o, region dövlətlərinin
həyata keçirdiyi xarici siyasəti real qiymətləndirə bilmir. Bunun fonunda Gürcüstan
ekspertlərinin mövqeyində Avropa İttifaqı ilə assosiativ üzvlükdən sonra bir
eyforiya hiss edilir. Bu barədə Gürcüstan KİV-də tənqidi məqalələr dərc edilir
(bax: Зураб Бежанишвили.  Проблемы «ассоциативной» идентификации
современной Грузии / «Грузия Online», 30.07.2014).
Gürcü ekspertlər ölkənin Cənub Qafqazda geosiyasi proseslərin mərkəzində
olduğunu vurğulayır, hətta münaqişələrin həllində belə Tbilisinin ciddi rol
oynaya biləcəyindən danışırlar. Regionun təhlükəsizliyinin təmini məsələsində
Gürcüstanın həlledici rol oynayacağı barədə fikirlər səslənir.
Burada Tbilisinin bölgədəki proseslərə birtərəfli yanaşdığı özünü göstərir. Lakin
onun reallıqdan tam uzaqlaşmayaraq Azərbaycan və Türkiyə ilə işbirliyinə önəm
verməkdə olduğu da duyulur. Xüsusilə təhlükəsizlik məsələsində Bakı və Ankara
ilə əməkdaşlıq inkişaf edir (bax: Министры обороны Грузии, Азербайджана и
Турции встретятся в Нахичевани / «Грузия Online», 16.08.2014).
Azərbaycanın regionun geosiyasi məsələlərinə yanaşma tərzi tamamilə fərqlidir.
Birincisi, Azərbaycan sözün həqiqi mənasında lider dövlət kimi davranır. Onun
xarici siyasətində əməkdaşlıq və təhlükəsizliyin təmini hərtərəfli düşünülmüş
konsepsiya müstəvisində nəzərdən keçirilir. Rəsmi Bakı tərəflərdən hər hansı birinə
üstünlük vermir – onların maraqlarının balanslaşdırılması istiqamətində fəaliyyət
göstərir. Bu səbəbdən Azərbaycan geosiyasi konfiqurasiya variantlarını qarşıqarşıya qoymur (bax:  Азербайджан выбирает и Россию, и Запад: интервью
Томаса де Ваала / «Regnum», 10.08.2014).
Tomas de Vaal Bakının Qərb və Rusiya istiqamətində konkret məzmuna malik
siyasət yeritdiyini bəyan edir. Azərbaycan hər iki geosiyasi güclə real vəziyyətə
uyğun münasibətlər qurur və burada onun kimlərəsə tabe olmasından söhbət gedə
bilməz (bax: əvvəlki mənbəyə). Bununla yanaşı, Azərbaycanın Türkiyə ilə xüsusi
münasibətlər qurması da gerçəklikdir. Ekspertlər rəsmi Bakının bu mövqeyini tam
əsaslı hesab edirlər.
189

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

«Kənar oyunçular»: təsirlər və kompromislər
Burada bir məqamı vurğulamağa ehtiyac görürük. «Stratfor» mərkəzinin
mütəxəssisləri «Türkiyənin coğrafi iddiaları» adlı analitik məruzə hazırlayıblar
(bax: Robert D. Kaplan, Reva Bhalla.  Turkey’s Geographical Ambition  /
«Stratfor», 12.08.2014). Məruzədə Ankaranın son illər yürütdüyü xarici siyasətin
bir sıra aspektləri təhlil olunub. O cümlədən, Türkiyənin Qafqaz istiqamətində
yeni ambisiyalar nümayiş etdirdiyi haqqında fikirlər də vardır.
Müəlliflər hesab edirlər ki, Ankara imkanlarını aşan məqsədlər güdür və
Osmanlı dönəmində nəzarəti altında olmuş ərazilərdə nüfuzunu yüksəltməyə
çalışır. Analitiklər xəbərdarlıq edirlər – «Ərdoğanı qiymətləndirməkdə ehtiyatlı
olmaq lazımdır» (bax: əvvəlki mənbəyə).
Bu kontekstdə Azərbaycan amilinə ayrıca diqqət yetirildiyinə şübhə yoxdur.
Türkiyə regionda yeni geosiyasi balans yarada bilər. Məsələnin əsas tərəfini
bu özəllik təşkil edir – Qərb analitikləri hesab edirlər ki, Türkiyənin Qafqazda
möhkəmlənməsi bölgədə İslam amilini daha da inkişaf etdirəcək. İran probleminə
həmin müstəvidə qiymət verilməsinin səbəblərindən biri də bundan ibarətdir.
Konkret olaraq, Tehranın Ankara və Bakı ilə əlaqələrinin genişlənməsindən
narahatlıq keçirilir.
Bunlar Cənub Qafqazda geosiyasi mənzərənin dinamikasının mürəkkəb
olduğunu təsdiqləyir. Region dövlətlərinin baş verən hadisələri fərqli meyarlarla
qiymətləndirməsi xüsusi vəziyyət yaradır. Bundan əlavə, böyük dövlətlərin
bölgəyə münasibətdə bir-birindən fərqli mövqe nümayiş etdirməsi də müəyyən
ziddiyyətlərə gətirib çıxarır. Yaxın Şərq və Şərqi Avropada özünü göstərən proseslər
fonunda bu, region üçün kifayət qədər həssas bir məqam yaradır.
Son zamanlar Ermənistanın münaqişə zonasında törətdiyi təxribatlar bu
kontekstdə müəyyən sualları ortaya atıb. Vəziyyətə dərhal Vaşinqton və Moskva
müdaxilə etdilər. Ermənistan rəhbərliyi riyakar mövqeyini bir daha nümayiş
etdirdisə də, Azərbaycan kifayət qədər qətiyyətli mövqe tutdu. Bununla məlum
oldu ki, Bakı regionda pozitiv rol oynamaqda qərarlıdır. Onun hərbi qüdrəti
məhz buna xidmət edir. İrəvanın hərbi təxribatlarla vəziyyəti qeyri-müəyyənliyə
sürükləmək imkanları xeyli azalıb. Bu bağlılıqda Azərbaycan, Türkiyə və Gürcüstan
müdafiə nazirlərinin Naxçıvan görüşü çox aktual görünür. İrəvanın bu prosesdən
kənarda qalması onun qeyri-konstruktiv geosiyasi mövqeyi ilə bağlıdır.
Göründüyü kimi, Cənub Qafqazda iki geosiyasi yanaşmanın mübarizəsi yeni
səviyyəyə qalxıb. Azərbaycan bu prosesdə təşəbbüsü ələ almaqdadır. Əvvəla,
190

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

rəsmi Bakı çox fəal mövqe tutub. İkincisi, regionun Türkiyə, Rusiya və İran kimi
dövlətləri Azərbaycanın yeritdiyi xarici siyasəti dəstəkləyirlər. Üçüncüsü, Qərbin
də Bakının mövqeyinə sərt münasibəti gözə çarpmır. Bunu erməni təxribatçının
Azərbaycanda ölməsinə ABŞ Dövlət Departamentinin reaksiyasından da hiss
etmək olar.
Vəziyyət nə qədər mürəkkəb olsa da, Azərbaycan regionda ciddi təsirə malik
dövlət olduğunu nümayiş etdirir. Bu prosesin inkişaf edəcəyini proqnozlaşdırmaq
olar.
Newtimes.az
22 avqust 2014

5.2. Cənubi Qafqazda cazibə mərkəzi:
səmərəli əməkdaşlıq modeli
Bir neçə gün əvvəl Tbilisidə Azərbaycan, Türkiyə və Gürcüstan dövlət
başçılarının tarixi bir görüşü keçirilib. Onu  «Tbilisi zirvəsi»  də adlandırırlar.
Orada regional və qlobal miqyasda əhəmiyyəti olan məsələlər müzakirə edilib,
vacib razılıqlar əldə olunub. Hər üç ölkə rəhbəri nəzərdən keçirilən məsələlərdə
həmfikir olduqlarını bəyan ediblər. Onlar əsas prinsip kimi qarşılıqlı faydalı
əməkdaşlığı seçdiklərini bildiriblər. Regional və qlobal səviyyədə baş verən
siyasi proseslərə münasibət bildiriblər. Ekspertlər bu cür əməkdaşlıq formatının
perspektivini yüksək qiymətləndirirlər.
Faydalı əməkdaşlıqdan inteqrasiyaya: yeni model
6 may 2014-cü il Cənubi Qafqazın tarixində ayrıca qeyd edilə bilər. Həmin
gün Azərbaycan, Türkiyə və Gürcüstanın dövlət başçıları müasir dünya üçün
nümunə sayıla bilən razılaşmalara nail olublar, əməkdaşlığın strateji aspektlərini
bərabərhüquqlu tərəfdaşlar kimi müzakirə ediblər. Prezident İlham Əliyev zirvə
görüşü ilə bağlı verdiyi bəyanatda bildirib: “Deyə bilərəm ki, hazırda bu üçtərəfli
format, nəinki regionda, dünya miqyasında böyük maraq doğurur. Bu, əslində, nadir
bir formatdır. Çünki burada üç müstəqil dövlət artıq bərabərhüquqlu münasibətləri
– qarşılıqlı maraq və bir-birinə hörmət əsasında müasir, mədəni, xalqlarımızın
maraqlarına cavab verən münasibətləri qurmuşdur. Hesab edirəm ki, bu təcrübə
başqa ölkələr üçün də cəlbedici ola bilər” (bax: Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə
prezidentləri mətbuata bəyanatlarla çıxış etmişlər / AzərTAc, 06.05.2014).
Bu fikirlərdə Tbilisi zirvə görüşünün mahiyyəti və məzmunu lakonik şəkildə
ifadə edilib. Tədbirin sırf əməkdaşlığa, regional inteqrasiyaya, iqtisadi əlaqələrin
191

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

yüksək səviyyəyə qaldırılmasına və dünyanın enerji təhlükəsizliyinin təmininə
xidmət etməsi tarixi əhəmiyyəti olan məsələdir. Maraqlıdır ki, cəmi bir neçə saatlıq
müzakirələrdə prezidentlər olduqca geniş sahələri əhatə edən, xüsusi geosiyasi
məna daşıyan və strateji xarakterli razılıqlar əldə ediblər. Türkiyə, Azərbaycan
və Gürcüstan dövlət başçıları bütün məsələlər üzrə ortaq mövqeyə gəldikləri
haqqında fikir bildiriblər. Bu, sözün həqiqi mənasında Cənub Qafqazda yeni
cazibə mərkəzinin formalaşması anlamına gəlir.
Bu barədə Türkiyə Prezidenti Abdullah Gül verdiyi bəyanatda iki dəfə
fikir bildirib. Qardaş ölkənin başçısı deyib:  “Türkiyə, Azərbaycan, Gürcüstan
arasındakı bu coğrafi bərabərlik Cənub Qafqaz bölgəsində çox böyük bir cazibə
mərkəzi yaratmaqdadır... Bu üç ölkənin səmimi, yaxın əlaqələri və əməkdaşlığı
bölgəni bir cazibə mərkəzinə çevirməkdədir və bu cazibənin də gücü getdikcə
artmaqdadır” (bax: əvvəlki mənbəyə).
Mürəkkəb bir regionda əməkdaşlığa xidmət edən geosiyasi cazibə mərkəzinin
formalaşması çox mühüm hadisədir. Həmin bağlılıqda Azərbaycan Prezidentinin
vurğuladığı kimi, bu model bütün dünya üçün nümunə ola bilər. Məsələnin
mahiyyəti ondan ibarətdir ki, hazırda fəaliyyət göstərən regional və qlobal miqyaslı
təşkilatlarda müəyyən problemlər var. Onlar kimlərinsə şəxsi marağa görə başqaları
ilə səmimi davranmaması,  “ikili standart”  siyasəti yeritməsi kimi hallardan
meydana gəlir. Azərbaycan, Türkiyə və Gürcüstan üçlüyü isə yalnız qarşılıqlı fayda
verən layihələrə qol qoyurlar.
Məsələnin digər vacib aspekti bu üçlüyün əməkdaşlığının dünya miqyasındakı
proseslərə təsir edə bilməsi ilə əlaqəlidir. Zirvə görüşü göstərdi ki, Bakı, Ankara və
Tbilisi enerji təhlükəsizliyi və nəqliyyat sahələrində qlobal səviyyədə əhəmiyyəti
olan proqramlar həyata keçirməkdə qətiyyətli mövqeyə malikdirlər. Prezident İlham
Əliyev bununla bağlı çox gözəl fikirlər söyləyib: “Bu gün burada aparılan danışıqlar
və müzakirələr dünya və Avropa üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Xüsusilə, enerji
təhlükəsizliyi ilə bağlı məsələlər bu gün dünya miqyasında ən önəmli məsələlər
kimi tanınır. Dünya gündəliyinin demək olar ki, birinci yerindədir. Üç ölkə öz
enerji təhlükəsizliyini tam şəkildə təmin edibdir. Bu, bizim əməkdaşlığımızın gözəl
nəticəsidir. Gələcəkdə bizim üç ölkəmiz Avropanın enerji təhlükəsizliyini təmin
edəcəkdir” (bax: əvvəlki mənbəyə).
Bunun konkret nümunəsi “Şahdəniz-2”, Trans-Anadolu və Trans-Adriatik qaz
kəmərlərinin inşasıdır. Bu layihələrə Azərbaycan və Türkiyə 45 milyard ABŞ dolları
sərmayə qoyacaq. Kifayət qədər nəhəng işdir. Gürcüstan Prezidenti bunların “Xəzər,
Qara və Aralıq dənizlərini birləşdirən olduqca mühüm layihələr”  olduğunu
vurğulayıb. A.Gül isə TANAP-ın regionun geosiyasi əhəmiyyətini ortaya çıxardığını
qeyd edib (bax: əvvəlki mənbəyə).
192

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Təhlükəsizlik: geosiyasi və iqtisadi faktorun sintezi
Belə görünür, hər üç dövlət həyata keçirilən layihələrin iqtisadi dividenti ilə
yanaşı, geosiyasi əhəmiyyətini də çox gözəl dərk edirlər. Bu o deməkdir ki, artıq
Cənubi Qafqazda yeni güc mərkəzi formalaşır ki, əsas məqsədi sülh, barış, iqtisadi
əməkdaşlıqdır. Maraqlıdır ki, Tbilisi zirvəsinin iştirakçıları başqa dövlətlərin də
onlara qoşula biləcəyini bəyan ediblər. Bu, prinsipial məqamdır. Çünki burada
geniş bir geosiyasi məkanda səmərəli əməkdaşlığı təmin edən ciddi təşkilatın
formalaşması imkanlarının olmasından söhbət gedir.
Bu formatın bütövlükdə postsovet məkanında uğurlu ola biləcəyinə inam çoxdur.
Mümkündür ki, həmin üçlüyə yeni dövlətlər də qoşulsun. Ancaq etiraf edilməlidir
ki, Ermənistan kimi təcavüzkar ölkə belə bir təşkilatın möhkəmlənməsində
maraqlı deyil. Məsələ yalnız onun Azərbaycanla münaqişə vəziyyətində olmasında
deyil. Azərbaycan, Türkiyə və Gürcüstan Tbilisi görüşündə Ukraynanın ərazi
bütövlüyünü dəstəklədiklərini bəyan ediblər. Bu isə rəsmi Yerevanın mövqeyinə
uyğun deyil. Ermənilər Krımın ilhaqını tanımağa üstünlük veriblər. Bunun səbəbi
aydındır. Həmin aspektdə Ermənistana beynəlxalq hüquq çərçivəsində fəaliyyət
göstərən təşkilatlar sərf etmir.
Bunlar Cənub Qafqazda Ermənistanın hansısa alternativ bir təşkilat yaratması
istiqamətində addım atmasına aparıb çıxara bilərmi? Hesab etmirik ki, Yerevan
buna qadirdir. Lakin Türkiyə, Azərbaycan və Gürcüstanın əməkdaşlığının inkişafına
mane olmağa çalışacağı tamamilə gözləniləndir. Yəni bu kontekstdə də Ermənistan
destruktiv rol oynaya bilər. Məsələnin bu tərəfi regionun təhlükəsizliyinin təmini
üçün Ankara, Bakı və Tbilisinin birgə səylər göstərməsi zərurətinin meydana
gəldiyini təsdiq edir.
Əslində, Tbilisidə dövlət başçıları bunu nəzərə aldıqlarının işarəsini verdilər.
Gürcüstan Prezidenti Giorgi Marqvelaşvili verdiyi bəyanatda vurğulayıb:  “Biz
Xəzər, Qara və Aralıq dənizlərini birləşdirən olduqca mühüm layihələr, o cümlədən
bu əməkdaşlığın genişləndirilməsi barədə danışdıq. Bütün bunlar regionun
sabitliyinin qarantıdır. Biz vurğuladıq ki, region daha sabitdir və ölkələrimiz
daha çox sabitliyə nail olmaqda maraqlıdır. Ölkələrimizin rəhbərləri bu prosesə
öz töhfələrini verməyə hazır olduqlarını bildirdilər. Bizim siyasətimiz, bizim
ambisiyamız məhz budur (bax: əvvəlki mənbəyə).
Türkiyə, Azərbaycan və Gürcüstanın regionun təhlükəsizliyinə iqtisadi və
energetik layihələr kontekstində yanaşmaları olduqca mühüm faktordur. Sirr deyil
ki, indiki mərhələdə hətta böyük dövlətlər təhlükəsizliyi başqalarının maraqlarını
nəzərə almadan təmin etməyə meyllidirlər. Belə mövqe daim ziddiyyətlərin
meydana gəlməsinə və regional miqyasda ixtilaflara səbəb olur. Hazırda dünyanın
müxtəlif guşələrində müşahidə olunan münaqişələr bunu təsdiq edir. Tbilisi
193

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

zirvəsinin iştirakçıları isə məqsədlərinin əsasına qarşılıqlı fayda gətirən əməkdaşlığı
qoyurlar. Bu mənada Xəzər, Qara və Aralıq dənizlərinin birləşdirilməsi nəhəng
regional əməkdaşlıq proqramının həyata keçirilməsi deməkdir. Bu prosesin yeni
perspektivli və demokratik prinsiplərə əsaslanan beynəlxalq təşkilatın meydana
gəlməsinə aparıb çıxarması tamamilə gözlənilən məqamdır.
Bütün bunlar Cənub Qafqazda çox səmərəli ola biləcək bir təşəbbüsün
meydana gəldiyini nümayiş etdirir. Azərbaycan, Türkiyə və Gürcüstan regionda
mürəkkəbləşməkdə olan geosiyasi dinamikaya konkret məzmun vermək
istiqamətində vacib addım atıblar. Buna qonşu dövlətlərin hansı reaksiyanı
verəcəyini demək çətindir. Rusiya, İran, Ermənistan və Mərkəzi Asiya dövlətlərinin
öz maraqlarının olduğunu inkar etmək olmaz. Ancaq o da bir həqiqətdir ki, Bakı,
Ankara və Tbilisi hər bir dövlət üçün sərfəli ola bilən əməkdaşlıq modeli təklif
edirlər. Həmin aspektdə şərti olaraq “üçlük” adlandırılan bu ölkələrin yaratdıqları
format Cənub Qafqazın yeni cazibə mərkəzidir.
Newtimes.az
15 may 2014

5.3. Dağlıq Qarabağdan Krıma: ikili standartın bədəli
Hazırda Ukraynada baş verən hadisələrə Qərb dövlətləri çox həssas yanaşırlar.
Onlar Moskvanı qonşu dövləti parçalamaqda ittiham edir, Rusiyanın Krımda və
Ukraynanın şərq əyalətlərində separatçılara aktiv dəstək verdiyini iddia edərək
sanksiyalar tətbiqi ilə hədələyirlər. Başda ABŞ olmaqla Qərb ölkələri Ukraynanın
ərazi bütövlüyünün pozulması ilə barışmayacaqlarını konkret addımları ilə təsdiq
edirlər. Bu hadisələrin prizmasından Dağlıq Qarabağda cərəyan edən proseslərə
baxanda düşündürücü faktlar üzə çıxır.
Eyni məzmunlu hadisələrə fərqli yanaşma: geosiyasi ikiüzlülük
Dünya sözün həqiqi mənasında dərin geosiyasi böhran mərhələsini yaşayır.
Müxtəlif regionlarda müşahidə edilən hadisələr və onlara beynəlxalq ictimaiyyətin
verdiyi reaksiyalar suallar doğurur. Burada iki aspekti vurğulamaq gərəkdir.
Birincisi, prosesin getdiyi regiondan asılı olaraq böyük dövlətlər eyni xarakter və
məzmuna malik hadisələrə fərqli meyarlarla qiymət verirlər. İkincisi, meydana
çıxan problemi həll etmək üçün bütün hallarda eyni dərəcədə fəallıq göstərmir,
bir-birindən fərqlənən üsullar tətbiq edirlər.
Nümunə olaraq Yaxın Şərqdə və Şərqi Avropada son zamanlar cərəyan edən

194

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

hadisələri göstərə bilərik. Suriya, Misir, İraq və Livanda dünyanın aparıcı dövlətləri
müəmmalı davrandılar. Livan bombalandı, Misirdə hərbi çevrilişə mane olunmadı,
İraq işğal edildi, Suriya isə daxili savaşa sürükləndi. Kənardan silah yardımları
edildi. Lakin sadalanan müsəlman dövlətlərində müxtəlif radikal qrupların silahlı
toqquşmasının qarşısı alınmadı. İndi də bu proses getməkdədir. Hətta həmin
ölkələrin parçalanıb bir neçə xırda dövlətə çevrilməsi ssenarilərindən də bəhs
olunur.
Bütün bunlar Yaxın Şərqdəki müsəlman ölkələrində fəaliyyət göstərən radikal
qruplaşmalara silah-sursatla dəstək kampaniyaları fonunda baş verir. Böyük
dövlətlər siyasi mövqeyi onların maraqlarına cavab verən təşkilatlara yardım
edirlər. Sanki ərazisində qanlı toqquşmalar baş verən ölkənin bütövlükdə taleyi
onları maraqlandırmır.
Ukraynada müşahidə edilən hadisələrə isə tamamilə fərqli münasibətlər
bildirilir. Krımın referendum yolu ilə Rusiyaya birləşməsinə Qərb kəskin şəkildə
etiraz etdi. ABŞ və Aİ-yə üzv olan bütün böyük dövlətlər Moskvanı Ukraynanı
parçalamaq cəhdində ittiham etdilər. Dərhal da Rusiyaya qarşı sanksiyalar tətbiq
etməyə başladılar. Amerika prezidenti Barak Obama və Almaniyanın kansleri
Anqela Merkel tez-tez Rusiya dövlət başçısı Vladimir Putinlə telefonla danışır, ona
etirazlarını bildirir və hətta açıq deyirlər ki, o, problemlərlə qarşılaşacaqdır.
Son olaraq, Amerika prezidenti “CBS” telekanalına verdiyi müsahibədə bildirib
ki, “Rusiya Ukraynada qeyri-sabit vəziyyət yaratmaq cəhdini davam etdirsə, əvəzini
ciddi surətdə ödəyəcək”. ABŞ-ın dövlət başçısı sözlərinə davam edərək heç bir
tərəfin müharibə istəmədiyini də deyib. Lakin Moskvaya qarşı sərt sanksiyalar
tətbiq oluna bilər. Əlavə tədbirlərin görülməsi, məsələn, rəsmi Kiyevə silahların
verilməsi də istisna edilmir. Qərb Ukrayna hökumətinə maliyyə və informasiya
yardımı etməyi də nəzərdən keçirir.
Göründüyü kimi, Vaşinqton və Brüssel Ukraynanın ərazi bütövlüyünün
pozulması ilə barışmaq istəmirlər. Ehtiyatlarında olan bütün vasitələrdən istifadə
etməklə onlar hazırda işğalçı saydıqları Rusiyanı cəzalandırmaq istəyirlər. Ancaq
yaranmış bu vəziyyətə bir qədər geniş aspektdə nəzər salanda Qərbin özünün də
xeyli məsuliyyət daşıdığı aydın görünür. Söhbət hər şeydən əvvəl onların geosiyasi
proseslərə obyektiv və sabit meyarlarla deyil, ikili standartla qiymət verməsindən
gedir.
Dağlıq Qarabağda baş verən hadisələrə Qərb dövlətlərinin göstərdiyi münasibət
nümunəsində bunun tam təsdiqini tapa bilərik. Azərbaycanın ayrılmaz hissəsi olan
Dağlıq Qarabağda və onunla həmsərhəd olan bölgələrdə hansı proseslər baş verdi?
Əvvəlcə, qısaca tarixə ekskurs edərək hadisələrin məzmununu obyektiv ifadə edən,
konkret faktlar gətirək.
195

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

1991-ci il sentyabrın 2-də  Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti (DQMV) və
Azərbaycan SSR-in Şaumyan (kənd) rayonu hüdudlarında  “Dağlıq Qarabağ
Respublikası” (“DQR”) elan edildi. Buna cavab tədbiri kimi, 1991-ci il noyabrın
23-də Azərbaycan Dağlıq Qarabağın muxtariyyət statusunu ləğv etdi. Lakin “SSRİ
Dövlət Şurası”  1991-ci il noyabrın 27-də Azərbaycanın həmin qərarının
konstitusiyaya zidd olduğunu elan etdi. 1991-ci il dekabrın 10-da “DQR”-də erməni
icmasının müstəqilliyi barədə əvvəlcədən proqramlaşdırılmış referendum keçirildi.
1992-ci il yanvarın 6-da monoetnik “Dağlıq Qarabağ Respublikası”nın müstəqillik
bəyannaməsi elan edildi. Erməni separatçılar bu qərarı qəbul etməklə  “soyuq
müharibə”ni heç bir günahı olmayan azərbaycanlıların və Yerevanın təcavüzkar
xülyalarının girovlarına çevrilmiş ermənilərin kütləvi şəkildə həlak olmasına
gətirib çıxaran “qaynar mərhələyə” keçirdilər.
Buraxılan səhvlər: nəticə çıxarılacaqmı?
İndi Krımda və Ukraynanın şərqində baş verən hadisələrlə oxşarlıq hiss
edilirmi? Məzmun, məqsəd və mahiyyət burada tam üst-üstə düşür. Bəs başda Qərb
dövlətləri olmaqla beynəlxalq birlik Dağlıq Qarabağda baş qaldıran separatizmə
necə reaksiya verdilər? Aydındır ki, Krımdakı kimi olmadı. Hətta tamamilə fərqli
münasibət göstərildi. Bundan ruhlanan erməni işğalçılar Azərbaycanın Dağlıq
Qarabağın inzibati ərazisindən kənarda olan bir neçə bölgəsini də tutdular. Təbii
ki, kənar dəstək hesabına. Elə məsələnin bu tərəfi də çox düşündürücüdür.
Çünki Ermənistan ordusuna və müxtəlif ölkələrdən gətirilmiş terrorçulara
böyük dövlətlərin silah verməsinin üstündən də sükutla keçildi. Heç bir Qərb
dövləti terrorçulara qeyri-qanuni silah satılması və ya təmənnasız verilməsini
araşdırmadı, buna etirazını bildirmədi, əks tədbirlər görmədi. Sanksiyalardan
söhbət belə gedə bilməzdi. Özü də bu, BMT kimi təşkilatın Ermənistanın işğalçı
olduğunu aydın göstərən 4 qətnaməsinin qəbul edilməsi fonunda baş verirdi.
Bu günə qədər BMT Krımla bağlı həmin sayda qətnamə qəbul etməyib. Başqa
beynəlxalq təşkilatlar sənəd hazırlamayıb. Ancaq ABŞ və Aİ iki dəfə sanksiya tətbiq
edib. İndi də həmin prosesi genişləndirməkdədirlər. Paralel olaraq, Vaşinqton
Moskvadan qoşunlarını Ukrayna sərhədindən və Krımdan çıxarmağı tələb edir.
Özü də rəsmi olaraq Rusiya Ukraynaya əsgər göndərməyib. Orada iştirak edən
hərbçilərin geyimləri müəmmalıdır. Buna rəğmən Vaşinqton hesab edir ki, həmin
əsgərlər Rusiya ordusunda qulluq edirlər.
Ancaq Dağlıq Qarabağda və ətraf rayonlarda Ermənistan ordusu döyüşüb.
Onlar nə geyimlərini gizlədir, nə də Ermənistan ordusunda qulluq etdiklərini inkar
edirdilər. İndi də ermənilər o illərdəki cinayətlərini hərbi qəhrəmanlıq kimi qələmə
verirlər. Hətta keçmiş prezident L.Ter-Petrosyana Xocalıda qətliam törədilməsi
196

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

ilə bağlı sual verəndə Napoleonun məşhur kəlamını təkrar etmişdi: “Müharibədə
müharibədə olduğu kimi” (“На войне как на войне”). Bəs bu təcavüzə və vəhşiliyə
Vaşinqton və Brüssel niyə susqun qaldılar? Nəyə görə, heç bir sanksiyadan söhbət
getmədi?
Əvəzində, Azərbaycana xəbərdarlıq edildi ki, müharibə edərsə, vəziyyət daha da
pis olacaqdır. İndi rəsmi Kiyevə tamam başqa şeylər danışırlar. Ona hər cür yardım
edəcəklərinə söz verirlər. Amerika prezidentinin milli təhlükəsizlik məsələləri üzrə
keçmiş müşaviri Zbiqnev  Bjezinski isə “CNN”-ə verdiyi müsahibədə Amerika
rəsmilərinə məsləhət görüb ki,  “Ukraynanı Rusiya üçün Vyetnama çevirmək
lazımdır”.
Bunlar tarixin dərsləridir. Əgər hər bir ölkə geosiyasi proseslərə yalnız
öz maraqları çərçivəsində yanaşsa, bəşəriyyətin taleyi qeyri-müəyyən olaraq
qalacaqdır. Bu kontekstdə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin fikirləri və
qiymətləndirmələri yaranmış vəziyyəti tam dəqiq ifadə edir. Azərbaycanın
dövlət başçısı Nazirlər Kabinetində keçirdiyi son müşavirədə deyib:  “...BMT
Təhlükəsizlik Şurasının dörd qətnaməsi pozulur. Yəni, heç bir başqa buna oxşar
halda bu qədər ədalətsizlik və qanun pozuntusu olmamışdır. Beynəlxalq normalar
pozulur. BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələri icra edilmir. Digər beynəlxalq
təşkilatların – Avropa Şurası, Avropa Parlamenti, ATƏT, İslam Əməkdaşlıq
Təşkilatının qətnamələri icra edilmir... Sual olunur nə üçün? Nə vaxta qədər biz bu
ikili standartlarla üzləşəcəyik? Bunun səbəbi nədir? Nə üçün qondarma “Dağlıq
Qarabağ Respublikası”nın rəhbərləri sanksiyalardan əziyyət çəkmir? Nə üçün
onlara qarşı sanksiyalar tətbiq olunmur? Bu, ədalətsizlikdir, ikili standartlardır...”.
Bu suallara böyük dövlətlər və beynəlxalq təşkilatlar cavab verməlidirlər. Ukrayna
hadisələrinin fonunda buna ehtiyacın olduğunu daha aydın şəkildə hiss etmək
mümkündür.
Newtimes.az
23 aprel 2014

5.4. Ermənilərə havadarlıqda yeni nümunə:
ədalət prinsipindən qaçanlar
Bu günlərdə ABŞ-ın Kaliforniya ştatının senatorları qondarma «Dağlıq
Qarabağ Respublikası»nı tanıdıqları barədə qətnamə qəbul ediblər. Dünya KİV-i
bu hadisəyə reaksiya vermədi. Erməni ekspertləri isə müxtəlif aspektlərdə həmin
əsassız və məntiqsiz faktı şərh etməyə çalışdılar. Onlar məsələni süni surətdə
regional və qlobal miqyasda cərəyan edən geosiyasi proseslərin məntiqinə daxil
197

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

etməyə cəhd etdilər. Əslində, burada Qərbin uzun illərdir reallaşdırdığı ikili
standartların rolu vardır. Bu, qlobal geosiyasəti paradoks qarşısında qoyur –
dünyanın bir regionunda separatizmə qarşı gərgin mübarizə aparılırsa, başqa bir
bölgədə ona dəstək verilir. Ukrayna və Gürcüstanın ərazi bütövlüyü ilə bağlı ABŞ-ın
bütün ştatları yekdil mövqedədirlərsə, Azərbaycanla əlaqədar beynəlxalq hüquqa
sığmayan qətnamələr qəbul edilir. Bu kimi ziddiyyətlərin dünya miqyasında hansı
fəsadlara səbəb ola biləcəyi siyasi maraq doğurur.
İkili standart «tələsi»: Qərb özü düşür
Ermənistanda siyasi dairələrdə sevincək olanlar var. ABŞ-ın Kaliforniya ştatının
Senatı «DQR»-i tanımaqla bağlı qətnamə qəbul edib. Xatırladaq ki, analoji
addımı Amerikanın 4 ştatı (Rod-Aylend, Massaçusets, Men, Luiziana) da atmışdı.
Ermənistan xarici işlər nazirinin müavini Şavarş Koçaryan bu hadisəni «Arsaxın
subyektliyinin qeydi» kimi təqdim edib (bax: Принятая Сенатом Калифорнии
резолюция по НКР фиксирует субъектность Арцаха – МИД Армении/
«Lragir.am», 28.08.2014).
ABŞ-ın ayrı-ayrı ştatlarının separatizmə müxtəlif formalarda dəstək verməsi
yenilik deyil. İndiki halda da Kaliforniyanın öz tarixində ən yanlış addımlardan
birini atmasını fakt olaraq mənalandırmaq fikrimiz yoxdur. Əgər rəsmi Vaşinqton
qlobal miqyasda ikili standart siyasəti yeridirsə, onun bir əyalətinin atdığı addımlara
təəccüblənməyə dəyməz.
Məsələnin hazırkı şəraitdə geosiyasi aspektləri düşündürür. Niyə məhz bu anda
kaliforniyalı senatorlar belə bir qərar qəbul etdilər? Onlar Ermənistanın işğalçı
dövlət olmadığınamı işarə edirlər? Bunun fonunda BMT-nin 4 qətnaməsi necə
təəssürat yaradır?
Məsələyə geniş prizmadan nəzər salmaq gərəkdir. İndi dünyanın müxtəlif
regionlarında mürəkkəb geosiyasi proseslər gedir. Yaxın Şərqdə etnik və dini
radikalizm vüsət alıb. Məzhəb mənsubluğu artıq siyasi mühitin bir elementinə
çevrilib. İslam dünyası parçalanmaq təhlükəsi qarşısındadır. Müsəlman
dövlətlərinin bir-biri ilə savaşa başlaması ehtimalı artır.
Şərqi Avropada da geosiyasi proseslər kəskinləşir. Ukraynanın şərqində əsl
müharibə gedir. Prezident P.Poroşenko Türkiyəyə səfərini təxirə salıb. Səbəb kimi
«Rusiyanın Ukraynaya genişmiqyaslı təcavüzü»nü göstərib (bax:  Порошенко
отменил визит в Турцию из-за «вторжения российских войск» / «Bfm.ru»,
28.08.2014). ABŞ və Almaniya yaranmış vəziyyətə kəskin reaksiya verib. Moskva
198

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

ilə Vaşinqton arasında vəziyyətin daha da kəskinləşməsi gözlənilir. Ağ Evin sözçüsü
Cen Psaki buna açıq işarə edib.
Qərbin bu cür reaksiyası Ukraynada separatizmin qarşısını almaq niyyətindən
xəbər verir. Həmin kontekstdə Vaşinqton və Brüssel Krımın Rusiyaya
birləşdirilməsini də qəbul etmir. Müharibə nə qədər şiddətlənsə də, Qərb
Ukraynanın ərazi bütövlüyünü müdafiə edir və bu prinsipdən geri çəkilmək fikri
yoxdur.
Vurğulamaq istərdik ki, ABŞ İraqın da parçalanmasına razı deyil. Rəsmi
Vaşinqton bu barədə dəfələrlə bəyanat verib və konkret addımlar atıb. Dağlıq
Qarabağ məsələsinə gəldikdə isə, sanki bütün bu prinsiplər unudulur. Maraqlıdır,
nəyə görə rəsmi Vaşinqton 5 ştatın Senatının təxribatçı addımlarına münasibət
bildirmir? Demokratiya öz yerində, lakin bu anda söhbət beynəlxalq hüququn
şərtlərinə əməl edilməsindən gedir. Ukrayna və ya Gürcüstan məsələlərində Qərb
kifayət qədər konkret mövqe ortaya qoyur. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün
pozulmasına münasibətdə isə tərəddüd müşahidə edilir. Kaliforniya ştatının
parlamentinin əsassız və məntiqsiz qərarının kökündə məhz bu məqam durur.
Erməni şantajı: beynəlxalq hüquqa vurulan zərbə
İndi ermənilər həmin faktdan istifadə edərək növbəti şantaj prosesinə başlayırlar.
Ermənistan ekspertləri yazırlar ki, «Amerika Ermənistanı cəzalandırır» (bax:
Айказн Гагриян.  США наказывают Армению  / «Lragir.am», 28.08.2014).
Bunun mənası ondan ibarət imiş ki, «DQR»-i İrəvan tanımalıdır, ancaq o, cəsarət
etmir və buna görə Amerika ştatları Ermənistan rəhbərliyini utandırırlar! Rəsmi
Vaşinqtonun xarici siyasətdə ikili standartlara üstünlük verməsi siyasi xarakterli bu
kimi absurd müddəaların meydana gəlməsinə səbəb olur. Daha çox düşündürücüsü
isə belə vəziyyətin qlobal geosiyasətdə etimada ciddi zərbə vurması ilə əlaqəlidir.
Məsələ burasındadır ki, Qərbin Ukrayna və Gürcüstanda bir, Yaxın Şərq və
Azərbaycanda başqa siyasi meyarlara istinad etməsi, onun real və ədalətli siyasət
yeritməsini deyil, öz maraqlarına uyğun oyun aparmasını göstərir.
Belə şəraitdə demokratiya, beynəlxalq hüququn üstünlüyü, qanunun aliliyi və
ədalətlilik kimi prinsiplərdən danışmağın yersiz olduğu dərk olunur. Müstəqilliyini
əldə etmiş dövlətlər həmin fikirlərə tam inana bilmir və son nəticədə beynəlxalq
hüquqa əməl edilməsi ilə bağlı deyilənlərə böyük şübhə ilə yanaşırlar.
İndi faktiki olaraq, Amerika odla su arasında qalıb – Ukraynada separatizmi
qəbul etmir, Dağlıq Qarabağda isə separatçılara dəstək nümayiş etdirir. Təbii
199

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

ki, bu cür yanaşma qəbuledilməzdir. Lakin Vaşinqtonun atdığı real addımlar
göz qabağındadır. Onları inkar etmək mümkün deyil. Regional təhlükəsizlik
aspektində isə təhlükəli vəziyyətin meydana gəlməsi ehtimalının artdığını etiraf
etmək gərəkdir.
Misal olaraq, son zamanlar erməni analitikləri Amerikanın ştatlarının
«DQR»-i tanımasını «Qarabağın bütöv qəbul edilməsi» kimi təqdim
edirlər. Yəni bu, Dağlıq Qarabağ ətrafında işğal edilmiş rayonların «DQR»in özündən kənarda Azərbaycana qaytarılmasını istisna edir. Əgər ABŞ ştatı
«DQR»-i tanıyıbsa, onun ətrafında olan rayonları da erməni ərazisi kimi
qəbul edib və həmin bölgələri Azərbaycana qaytarmaq olmaz (bax: Наира
Айрумян.  Калифорния признает Арцах. Что США предлагают Армении  /
«Lragir.am», 27.08.2014). Bu cəfəngiyatı məntiqsiz erməni ekspertlərindən
başqa kimsə qəbul etməz.
Ancaq «erməni soyqırımı» ilə Dağlıq Qarabağ məsələsini əlaqələndirib, İraqın
bölünməsi və Kürdüstan dövlətinin yaradılmasını bir kontekstə yerləşdirərək,
ümumiyyətlə, Lozanna sazişinin şərtlərinin dəyişilməsindən dəm vurulur. Həmin
aspektdə açıq şəkildə qeyd edilir ki, Ermənistan bundan əlavə ərazilər əldə edə
bilər. Aydındır ki, söhbət hansı ərazilərdən gedir (bax: əvvəlki mənbəyə).
Bütün bunların yaratdığı mənzərəni təsəvvür etmək çətin deyil. Qərbin
Ukraynada var gücü ilə separatizmə və başqa dövlətin təcavüzünün qarşısını almağa
çalışdığı bir zamanda, İrəvan böyük bir geosiyasi məkanda müharibə gözləyir və
ondan torpaq qazana biləcəyi barədə düşünür. Ermənistan bununla öz təcavüzkar
niyyətlərindən əl çəkmədiyini nümayiş etdirir. O, region üçün əsl təhlükə mənbəyi
olaraq qalır.
Bu reallığı Vaşinqton və Brüsselin qəbul etməməsinin səbəbləri aydın deyil.
Böhranlı bir dönəmdə Kaliforniya parlamentarları beynəlxalq hüququn qəbul
etmədiyi bir qərar verirlər. Onların ya Cənub Qafqaz haqqında təsəvvürləri
yoxdur, ya da böyük bir şantajın qurbanıdırlar. Bunlardan hansının doğru olubolmamasından asılı olmayaraq, senatorlar tarixi səhvə yol veriblər.
Azərbaycan tərəfinin bu məsələdə təmkinli davranması çox əhəmiyyətlidir.
Çünki Dağlıq Qarabağ əzəli Azərbaycan torpağıdır. Onu Azərbaycan ordusu
azad edəcək. Bir sıra böyük dövlətlərdən fərqli olaraq, rəsmi Bakı tərəddüdlü və
qeyri-müəyyən siyasət yeritmir. Onun mövqeyi dəyişmir – düşmənə bir qarış belə
Azərbaycan torpağı verilməyəcək.
Uduzan qlobal geosiyasətdir. İkili standartlar tədricən beynəlxalq hüquq
200

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

sistemini iflic vəziyyətinə salır. Şübhə yoxdur ki, bundan sonra da meydana
paradoksal geosiyasi situasiyalar çıxacaq. Prosesin yalnız Dağlıq Qarabağla
məhdudlaşacağını düşünmürük. Əksinə, artıq Kaliforniya ştatının Cənub
Qafqazın geosiyasi mənzərəsinə yeni qeyri-müəyyənlik elementini gətirməsindən
bəhs etmək olar. Bunun zərərini isə bütün dünya görə bilər.
Hansısa dövlət Abxaziyanı, Cənubi Osetiyanı və ya Krımı tanıya bilər.
Cavaxetiya erməniləri ruhlanıb Gürcüstandan ayrılmaq arzularını dilə gətirə
bilərlər. Bunlardan başqa, hələlik kimsənin təxmin etmədiyi güclü separatizm
dalğası yarana bilər. Onun ünvanı ABŞ, Fransa, Rusiya, Çin və digər böyük dövlətlər
ola bilər. Bütün bunları böyük dövlətlərin rəhbərləri dərk etmirlərmi?
Newtimes.az
9 sentyabr 2014

5.5. Dağlıq Qarabağ probleminə fərqli münasibətlər
Son illərdə beynəlxalq hüquq tətbiq edilmə funksiyasını o qədər itirib ki,
böyük dövlətlər beynəlxalq aləmdə yaşanan problemləri özləri tərəfindən
yaradılan və sistemləşdirilən beynəlxalq hüquq norma və prinsipləri ilə deyil,
açıq-aydın güc tətbiq edərək həll etməyə çalışırlar. Kiçik dövlətlərə gəldikdə isə,
onlardan qeyd-şərtsiz beynəlxalq hüquqa riayət etmələrini tələb edirlər. Əlbəttə,
böyük dövlətlərin özlərinə məxsus üstünlükləri vardır, qlobal miqyasda iqtisadi,
siyasi və təhlükəsizlik məsələlərinə müdaxilə bacarığı, informasiya yaymaq və
yaxud əldə etmək imkanları, milli mənafelərinin qorunması üçün iqtisadi, siyasi
və hərbi mexanizmlərə sahib olması və s. Ancaq bütün bunlar belə bölgə və
beynəlxalq aləmdə yaşanan problemlərin həll edilməsi üçün böyük dövlətlərə
ədalətsiz yanaşmağa haqq vermir. Güc ədalətli olduqda qəbul edilə bilər və
özünü doğruldar. Ədalətsiz güc nəinki düşmən qazanmaq, eyni zamanda dostu
da itirmək deməkdir.
İkiqütblü dünyanın süqutundan sonra başda ABŞ olmaqla beynəlxalq
münasibətlər sistemində bəzi dövlətlərin sahib olduqları gücdən mütəmadi
olaraq ədalətsiz şəkildə istifadə etdikləri müşahidə edilir. Bu xüsusilə enerji və
təhlükəsizlik məsələlərində daha çox yaşanır. Enerji tələbatının qarşılanması və
qlobal təhlükəsizlik mühitinin təmin edilməsi böyük dövlətlərə kiçik dövlətləri
süqut etdirmək və ya yox etmək kimi üstünlük verməməlidir. Bu böyük dövlətlərin
201

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

özləri tərəfindən yaradılan beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərində ehtiva
edilmişdir. Amma reallıqda böyük dövlətlər buna əməl edirlərmi? Xeyr, böyük
dövlətlərin özlərinin milli maraqları təhlükə qarşısında qaldığı zaman digər
dövlətlərə beynəlxalq hüquq norma və prinsiplərini diqqətə almadan istədikləri
kimi rəftar edirlər. Digər dövlətlərin milli maraqları isə qətiyyən onları narahat
etmir. Əksinə, bu dövlətlərin qarşılaşdıqları problemlərdən təzyiq vasitəsi kimi
istifadə edirlər.
Azərbaycan müstəqilliyini elan etdiyi ərəfədə torpaqlarının təxminən 20
faizi Ermənistan tərəfindən işğal edilmişdir və işğal bu günə qədər davam
edir. 20 ildən çoxdur işğalın nəticələrinin aradan qaldırılması üçün ATƏT
Minsk qrupu fəaliyyət göstərsə də, həmsədr dövlətlərin vasitəçilik missiyası
hələ ciddi nəticə verməyib. Bunun səbəblərindən biri də həmsədr dövlətlərin
beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərini diqqətə almamalarıdır. Birləşmiş
Millətlər Təşkilatı Təhlükəsizlik Şurasının Dağlıq Qarabağ problemi ilə
bağlı qəbul etdiyi dörd qətnamə həyata keçirilməyib. Ermənistan bölgə
və beynəlxalq təhlükəsizliyi təhdid etdiyi üçün ona qarşı heç bir iqtisadi və
siyasi sanksiya tətbiq edilməyib, Şimalı Kipr 40 ildən artıqdır iqtisadi və siyasi
sanksiyalara məruz qalsa da, qondarma DQR rejiminə ABŞ hökuməti hər il
milyonlarla dollar yardım edir. Azərbaycanın haqlı olduğu məsələdə etirazları
diqqətə alınmır. ABŞ okeanın o tayından milli maraqları üçün təhdid gördüyü
məsələlərdə dünyanın müxtəlif nöqtələrinə hərbi müdaxilə etsə də, torpaqları
işğal edilən Azərbaycanın tələblərini görmür və yaxud görmək istəmir. ABŞ
və digər həmsədr dövlətlər Azərbaycan torpaqlarını işğaldan azad edilməsi
üçün problemin beynəlxalq hüquq və Helsinki sənədinin norma və prinsipləri
çərçivəsində həll edilməsinin vacibliyini vurğulasalar da, yaxın tarixə diqqət
etdikdə bu dövlətlərin dedikləri norma və prinsiplərə əməl etmədiklərini
görmək üçün kahin olmağa ehtiyac yoxdur.
Bir neçə gün bundan əvvəl ABŞ Dövlət departamentinin nümayəndəsi Cen
Psaki Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin verdiyi bəyanatda “Ermənistanın
qaranlıq gələcəyi’’ndən bəhs etməsini şərh edərkən “ABŞ-ın prinsipləri ilə
ziddiyyət təşkil edən alovlu ritorika və bəyanatlar regionda gərginliyi artırır və
Dağlıq Qarabağ probleminin həll edilməsi prosesini zədələyir” - demişdir. Psaki
eyni zamanda fikirlərini “ATƏT Minsk qrupunun həmsədr dövlətləri kimi biz
Dağlıq Qarabağ probleminin sülh yolu ilə həll edilməsi üçün tərəflərə hər zaman
kömək etməyə hazırıq... Həmsədr dövlətlərin bəyanatlarında dəqiq göstərilir ki,
202

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

problemin həll edilməsi BMT nizamnaməsi və Helsinki Yekun Aktına istinad
etməlidir.’’ deyə ifadə etmişdir.[i]
Maraqlı budur ki, Psaki bəyanatında «ABŞ-ın prinsipləri ilə ziddiyyət
təşkil edən alovlu ritorika və bəyanatlar’’ ifadəsini işlədir. ABŞ-ın prinsipləri nə
zamandan beynəlxalq hüququn norma və prinsipləri kimi qəbul olunmuşdur?
Yaxud ümumən ABŞ-ın prinsipləri nələrdir və digər dövlətlər ABŞ-ın prinsiplərini
qəbul edirlərmi? ABŞ özünü beynəlxalq hüquq norma və prinsipləri yaradan tək
dövlət olmaq iddiasını dünya dövlətlərinə qəti şəkildə qəbul etdirə bilibmi?
BMT nizamnaməsinin 51-ci maddəsi dövlətlərə onlara qarşı edilən hər hansı
hücum zamanı özlərini müdafiə etməyə və gücdən istifadə etməyə haqq verir. Bu
haqqın doğması üçün ani, gözlənilməz və qarşısı alınmaz bir vəziyyətin olması
şərtdir. Bu cür təhlükənin qarşısının alınması üçün alınan tədbirlər məntiqli, var
olan təhlükə ilə eyni nisbətdə olmalıdır. Dövlətlər bu haqlarından istifadə etmədən
əvvəl Təhlükəsizlik Şurasına məlumat verməli və BMT nizamnaməsinin 41 və 42-ci
maddəsinə uyğun olaraq müvəqqəti tədbirlər görməlidirlər. Müvəqqəti görüləcək
tədbirlər bunlardır:
• diplomatik sanksiya;
• iqtisadi sanksiya;
• hərbi sanksiya.
Birincisi, Ermənistanın Azərbaycan torpaqlarını işğal etməsi faktı aniliyini və
gözlənilməzliyini çoxdan itirib. Azərbaycan 20 ildən çoxdur bu faktı mütəmadi
olaraq  beynəlxalq ictimaiyyətin və beynəlxalq təşkilatların diqqətinə çatdırır.
İkincisi, Azərbaycan 20 ildir torpaqlarının işğal etmiş Ermənistana qarşı bu
sanksiyaların tətbiq olunmasına çalışır. Amma Ermənistan hələ də Azərbaycan
torpaqlarını işğal altında saxlayır. 20 il uzun bir zamandır və heç bir nəticə əldə
edilmədiyi üçün Azərbaycanın BMT-nin 51-ci maddəsini tətbiq etməyə tamamilə
haqqı vardır.
ATƏT-in konstitusiyası kimi də qəbul edilən Helsinki Yekun Aktının təməl
prinsipləri bunlardır:
• suveren bərabərlik və suverenliyə hörmət;
• gücdən istifadə və yaxud güclə təhdid etməkdən imtina;
• sərhədlərin toxunmazlığı;
• dövlətlərin ərazi bütövlüyünün qorunması;
• problemlərin sülh yolu ilə həll edilməsi;
• daxili işlərə qarışmamaq;
• insan haqları və əsas azadlıqlara hörmət;
203

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

• xalqların bərabər hüquqlardan və yaxud müqəddəratını təyin etmə haqqından
istifadə etməsi;
• dövlətlər arasında əməkdaşlıq;
• beynəlxalq hüquqdan irəli gələn öhdəliklərin yaxşı niyyətlə yerinə yetirilməsi.
Bu prinsipləri qısaca izah edək:
• suveren bərabərlik və suverenliyə hörmət; Azərbaycan suveren bərabərliyini
qorumağa çalışır və digər dövlətlərin suverenliyinə hörmət edir. Ermənistandan
fərqli olaraq heç bir dövlətin torpağını işğal etməmişdir və belə fikri də yoxdur;
• gücdən istifadə və yaxud güclə təhdid etməkdən imtina; Azərbaycan 20 ildən
çoxdur torpaqlarının Ermənistanın işğalından azad edilməsi üçün hərbi gücdən
istifadə etmir və sülh danışıqlarna üstünlük verir;
• sərhədlərin bütünlüyü; Azərbaycan beynəlxalq hüquqa istinad edərək
sərhədlərinin bütünlüyünü təmin etməyə çalışır və heç bir dövlətə qarşı ərazi
iddiası yoxdur;
• dövlətlərin ərazi bütövlüyünün qorunması; Azərbaycan beynəlxalq hüquq
norma və prinsiplərinə uyğun mümkün olan bütün vasitələrlə ərazi bütövlüyünü
təmin etməyə çalışır;
• problemlərin sülh yolu ilə həll edilməsi; Azərbaycan 20 ildir Dağlıq Qarabağ
probleminin sülh yolu ilə həll edilməsi üçün beynəlxalq təşkilatlar nəzdində və
birbaşa Ermənistan ilə müzakirələrə davam edir;
• daxili işlərə qarışmamaq; Azərbaycan heç bir dövlətin daxili işlərinə qarışmır
və başqa dövlətlərin də daxili işlərinə qarışmasına icazə vermir;
• insan haqları və əsas azadlıqlara hörmət; Azərbaycan insan haqlarına hörmətlə
yanaşır və tərəf olduğu müqavilələrə uyğun olaraq buna əməl edir;
• xalqların bərabər hüquqlardan və yaxud müqəddəratını təyin etmə haqqından
istifadə etməsi; Azərbaycan bu prinsipə əməl edir və erməni xalqının bir dəfə
müqəddəratını təyin edərək Ermənistan dövlətini qurduğunu bildirir. Xalqların
bir dəfə müqəddəratını təyin etmək haqqı vardır və erməni xalqı bu haqqından
istifadə etmişdir;
• dövlətlər arasında əməkdaşlıq; Azərbaycan bütün dövlətlərlə iqtisadi, siyasi və
hərbi sahələrində əməkdaşlıq edir;
• beynəlxalq hüquqdan irəli gələn öhdəliklərin yaxşı niyyətlə yerinə yetirilməsi;
Azərbaycan beynəlxalq hüquqdan irəli gələn öhdəliklərini yerinə yetirir və bu
günə qədər bu məsələdə heç bir problem yaratmamışdır.
Yuxarıda sadalanan faktorlardan aydın olur ki, Azərbaycan beynəlxalq hüququn
norma və prinsiplərinə əməl edir. Bu, dövlət olaraq onun öhdəçiliyidir. Heç bir
dövlətin Azərbaycanı beynəlxalq hüquq və normalara əməl etməməkdə ittiham

204

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

etməyə haqqı yoxdur. Eyni zamanda heç bir dövlətin də Azərbaycana beynəlxalq
hüquq norma və prinsiplərindən irəli gələn haqqından istifadə etməyə mane
olmağa haqqı yoxdur.
Dr. Hatəm Cabbarlı
9 iyun 2014
[i] Госдеп назвал угрозы Алиева Армении воспаленной риторикой, вредящей процессу
карабахского урегулирования. http://www.panarmenian.net/rus/news/179438/ 31 may 2014.

5.6. Ermənistanın Vatikan qarşısında oyunlarının pərdəarxası
Din siyasi alət rolunda
Özlərini dünyanın ilk xristian dövləti elan edən ermənilər əsrlər boyu bu kartdan
məharətlə istifadə etməyə çalışmışlar. Tarix boyu dövlətçilik təcrübəsi olmayan
ermənilər üçün dini faktor hər zaman manipulyasiya vasitəsi olmuşdur. Maraqlıdır
ki, ayrı-ayrı regionlarda xristianlıq ermənilərin fərqli məqsədlərinə xidmət
etmişdir. Fikrimizcə, buna görədir ki, sayları cəmi bir neçə milyon olan bu xalqın
nümayəndələri xristianlığın bütün əsas qol və təriqətlərinə xidmət edirlər. Qriqoryan,
katolik, protestant, yunan-pravoslav, monofizit, diofizit, evangelist və digər dini
əqidə daşıyan ermənilər dünyaya səpələnmişlər. Hələ müsəlman-ermənilər də ayrıca
mövzudur. Türkiyədə dağlıq ərazidə yaşayan hamşinlər ermənilərin xüsusi qolu
hesab olunur. Müşahidələr göstərir ki, yaşadıqları əraziyə uyğun olaraq müxtəlif dini
əqidə daşıyıcısı olmaq daha çox ermənilərin siyasi məqsədlərinə xidmət edir. Əgər
Fransada katolik olmaq lazımdırsa burdakı erməni diasporu daha çox katoliklərdir.
Qonşu Almaniyada isə protestant ermənilər üstünlük təşkil edir.
Tarix göstərmişdir ki, müxtəlif dövrlərdə və dünyanın ayrı-ayrı bölgələrində
xristianlıq ermənilər üçün siyasi alət olmuşdur. Hələ səlib yürüşləri zamanı
ümumi xristian maraqları çərçivəsində manevr edən ermənilər hazırda
Afrikada Efiopiya ilə münasibətlər, Yaxın Şərqdə Livanda siyasi hakimiyyətdə
təmsil olunmaq baxımından xristian dininin daşıyıcısı olmalarından siyasi
manipulyasiya edirlər.
Məlum olduğu kimi, səlib yürüşləri zamanı ermənilər himayəsində yaşadıqları
türklərə və ərəblər başda olmaqla birgə yaşadıqları digər müsəlmanlara xəyanət
edərək, səlibçilərin tərəfində vuruşmuşlar. Səlibçilərin Yaxın Şərqdə Edessa,
Antioxiya kimi şəhərləri almasında bu qala-şəhərlərdə yaşayan ermənilərin
şəhəri təslim etməsi ilə bağlı onlarla faktlar var. Ermənilərin xristian həmrəyliyi
imici yaratmaq niyyəti onların bu regionda uzun müddət möhkəmlənməsinə
səbəb oldu. Fikrimizcə, məhz bu dövrdən səlib yürüşlərinin əsas havadarlarından
205

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

olan Vatikanla ermənilər arasında gizli sövdələşmələr olmuşdur və hazırda da
Ermənistan bu missiyadan sui-istifadə edir.
Xristianlıq Afrikada da Ermənistanın siyasi manipulyasiya alətinə çevrilmişdir.
Xüsusi qeyd etməliyik ki, Ermənistanın Efiopiya ilə əlaqələrində istifadə etdiyi
iki faktordan biri din faktorudur. Efiopiya Afrikada ən qədim xristian ölkəsidir
və bu baxımdan, erməni təbliğat maşını “dünyanın iki ən qədim xristian dövləti’’
ideyası altında çıxış edir. İkincisi, ermənilər amxar əlifbası ilə erməni əlifbasının
oxşarlığından istifadə edərək, bu iki xalqın qohum və yaxın olması haqqında təbliğat
aparırlar. Beləliklə, yenə ermənilərin tarixi saxtalaşdırmaq faktı qarşısında qalırıq.
Necə ola bilər ki, lazım gəldikdə özünü Hind-Avropa dil qrupuna aid edən, digər
bir halda Qafqazda avtoxton xalq iddiasında olan ermənilər indi də tamamilə başqa
bir antropoloji tipə, dil qrupuna aid olan həbəşlərlə qohum xalq olur? Fikrimizcə,
əgər Hind-Avropa dil qrupu İranla yaxınlıq, Qafqazda yerli olmaq bu torpaqlara
iddia etmək üçün lazımdırsa, erməni-amxar yaxınlığı Afrikada Ermənistanın
dezinformasiyası üçün lazımdır. Maraqlı bir mənzərə yaranır. Bir xalq neçə dil
qrupuna, neçə dini əqidəyə, antropoloji tipə aid ola bilər? Ermənistanın siyasi, dini
və elmi dairələrinin apardığı tarixi saxtalaşdırmaq siyasəti, dili, dini, əcdadı siyasətə
qurban vermək strategiyası son nəticədə bu xalqın ümumilikdə etnogenezisini
şübhə altına qoyur.
Xüsusi qeyd etməliyik ki, ermənilərin dini mənsubiyyətdən siyasi məqsədlər
üçün istifadə etməsinin ən bariz nümunəsi Livanın timsalında görünür. Livanın
dövlət quruluşunun konfessional tarazlıq sistemində ermənilər qriqoryan, katolik,
protestant, evangelist dini əqidə daşıyıcısı olaraq ayrı-ayrılıqda təmsil olunmaq
hüququna malikdirlər. Livanda ermənilərə Parlamentdə 6 yer və hökumətdə 2
nazir vəzifəsi ayrılmışdır. Bu ölkədə milli deyil, dini azlığın təmsilçisinə verilən
imtiyazlar ermənilərin dini sektalara bölgüsünü şərtləndirən başlıca amildir. Livan
hökuməti tərəfindən rəsmi olaraq 3 erməni dini məzhəbi ölkədə yaşayan dini sekta
kimi tanınır: erməni qriqoryan, erməni katolik və erməni evangelistlər. Məsələnin
mahiyyətində isə siyasi ambisiyalar dayanır.
Qafqazda da xristianlıq amili ermənilərin bir neçə məqsədinə xidmət edir.
Birincisi, xristian albanların irsinə iddia etmək. Qafqaza sonradan köçürülmə
xalq olan ermənilər öz hamiləri olan böyük dövlətlərin hesabına bu regionda
avtoxton xalqların xristian irsinə sahib olmağa çalışırlar. Uzun əsrlər boyu aparılan
bu məqsədyönlü siyasət 1836-cı ildə Rusiya tərəfindən Alban kilsəsinin Erməni
Qriqoryan kilsəsinə tabe etdirilməsi ilə nəticələnmişdir. Azərbaycanda islam dini
yayıldıqca ancaq yüksək dağlıq ərazilərdə yerli xalqların nümayəndələri xristian
olaraq qalırdılar. Bu baxımdan, Qarabağın dağlıq ərazisində xristian albanların
qriqoryan erməni kilsəsinin təsiri altında assimilyasiya uğradığı tarixi faktdır.
206

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Qafqazda ermənilər digər bir xristian irsinə də iddialıdırlar. Hazırda erməni
təbliğat maşını xristian qıpçaqları bütün dünyaya qıpçaqdilli ermənilər kimi
təqdim edir. Xristian qıpçaqların regionda xaçkarları erməniləşdirilir və dünyaya
erməni mədəni irsi kimi təqdim olunur. Halbuki, bununla bağlı azərbaycanlı
tədqiqatçılardan Qədir Qədirzadə, Kərim Şükürov, Hikmət Babaoğlu, Emin
Şıxəliyev, Pərviz Elay, türkiyəli tədqiqatçılardan Yaşar Kalafat, Receb Şahin,
Sadi Koçaş xristian qıpçaq irsinin ermənilər tərəfindən mənimsənildiyi barədə
təkzibolunmaz faktlar ortaya çıxarmışlar.
Ermənistanın xarici siyasətinin qurbanı – xristianlıq faktoru
Beləliklə, faktlar göstərir ki, xristianlıq ermənilər üçün hər zaman siyasi alət
olmuşdur. Məhz dini faktordan istifadə edərək ermənilər öz havadarlarının
hesabına özgə torpaqlarında dövlət qurmağa nail olmuş, qonşularının ərazilərini
işğal etmişlər. Hər hansı bir siyasi məqsədə çatmaq üçün bütün dini, ilahi,
bəşəri dəyərləri ayaqlamaqdan isə çəkinməmişlər. Fikrimizcə, Ermənistan
Respublikasının Prezidenti Serj Sarkisyanın sentyabr ayının 18-də Vatikana
səfərini də bu prizmadan qiymətləndirmək olar.
Məlum olduğu kimi, qondarma ‘’erməni soyqırımı’’nın 100 illiyi ilə əlaqədar
Ermənistan Dünya Kilsələr Şurası, eləcə də Vatikanla da fəal iş aparır. 2013cü ildə Bütün ermənilərin katolikosu II Qareginin Dünya Kilsələr Şurasının
8 il müddətinə sədri seçilməsindən sonra ermənilərin xristian faktorunu öz
yalançı ambisiyalarının əsirinə çevirəcəyi şübhə doğurmurdu. Ermənistanın
siyasi və dini dairələri 2015-ci ildə erməni ‘’soyqırımı’’nın Dünya Kilsələr Şurası
tərəfindən tanınmasına nail olmağa çalışırlar. Digər tərəfdən Vatikan vasitəsilə
xristian dünyasına təsir göstərmək istiqamətində iş aparılır. Papa I Fransisk hələ
Argentinada olarkən, erməni diasporunun hərtərəfli dəstəyi sayəsində 1915-ci il
hadisələri ilə bağlı birtərəfli məlumatlandırılmışdır. Nəticədə Papanın mövqeyi
də birtərəfli formalaşmışdır. İndi Ermənistan rəhbərliyi onu gələn il İrəvanda
keçiriləcək tədbirdə iştiraka sövq etməyə çalışır.
Serj Sarkisyanın Vatikana səfərində də əsas niyyət xristian təəssübkeşliyi
ideyası altında ermənilərin öz siyasi məqsədlərinə nail olmasıdır. Ermənistan
Prezidentinin Vatikanda səsləndirdiyi fikirlərlə onun özünün şəxsən iştirakçısı
olduğu terrorçuluq fəaliyyəti isə bir-birinə daban-dabana ziddir. Qarabağda
azərbaycanlılara qarşı vəhşi qətliamların şəxsən iştirakçısı olan Sarkisyan dünya
xristianlığının mərkəzindən hamını aldadaraq bildirir ki, ‘’dindən müharibə və
zorakılıq naminə istifadə olunmamalıdır, din dünyanın hər yerində tolerantlıq
və dialoqun yaranmasına və saxlanmasına xidmət etməlidir’’. Bu fikirləri məhz
fərqli dini-etnik daşıyıcı olduğuna görə günahsız azərbaycanlıların qətliamında
207

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

iştirak edən birinin deməsi xristian dini əqidəsini öz alətinə çevirməyin ən bariz
nümunəsidir.
Öz çıxışında kürəkəni, Ermənistanın Vatikandakı səfiri Mikael Minasyanı
tərifləməyi də unutmayan Sarkisyan Azərbaycanı erməni mədəni irsinin
dağıdılmasında ittiham edir. Birincisi, tarixi faktlar Qafqazda qədim dövr erməni
abidələrindən danışmağın yersiz olduğunu deyir. Ola bilər ki, Sarkisyan 1978-ci ildə
Ağdərə rayonunun Marquşavan kəndində ermənilərin bu regiona köçürülməsinin
150 illiyi ilə əlaqədar açılmış və elə ermənilərin özləri tərəfindən də ‘’izi itirmək’’ üçün
dağıdılmış abidəni nəzərdə tutur. Yəqin ki, həmin vaxt Xankəndində yaşayan Sarkisyan
bu abidənin açılışında iştirak edib. İkincisi, dünyanı keçmiş cinayətləri unutmamağa
çağıran Ermənistan Prezidenti Qarabağda dağıdılan, vandalizmə məruz qalan islam
tarixi abidələri haqqında susur. Başçılıq etdiyi hərbi xuntanın yerlə-yeksan etdiyi tarixi
abidələr haqqında isə Vatikanda da bilməmiş deyillər. Beləliklə, Ermənistan rəhbərliyi
yenə xristianlıq faktorundan siyasi riyakarlıq üçün istifadə edir.
Müxtəlif dinlərin və mədəniyyətlərin təmsilçilərinin yaşadığı Azərbaycan
əsrlər boyu öz tolerantlığı ilə seçilmişdir. Bu gün də tarixi ənənələrə sadiq qalan
Azərbaycan dövlətinin siyasəti tolerantlıq və mədəniyyətlərarası dialoq üzərindən
qurulmuşdur. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin İkinci Bakı
Beynəlxalq Humanitar Forumunda çıxışında bildirdiyi kimi ‘’Multikulturalizm
bizim həyat tərzimizdir. Nisbətən yeni anlayış olmasına baxmayaraq,
multikulturalizm əsrlər boyu xalqımıza xas olan bir anlayışdır. Əsrlər boyu müxtəlif
dinlərin, millətlərin nümayəndələri Azərbaycanda bir ailə kimi yaşamışlar’’.
Günümüzdə dünyada ən aktual mövzu və proses radikallaşma meylləridir.
Bir tərəfdən müxtəlif qrupların dindən öz məqsədləri üçün istifadə etməsi, digər
tərəfdən isə idarə olunan qlobal mətbuatın radikallaşma proseslərini, terrorçu
qruplaşmaların fəaliyyətini dini əqidə ilə əlaqələndirmək cəhdləri ən mühüm
müzakirə mövzularıdır. Belə bir şəraitdə Ermənistan Prezidentinin Vatikan
səhnəsindən istifadə edərək Qafqazdakı hadisələri Yaxın Şərqdəki radikal
təmayüllərlə əlaqələndirmək niyyətini yalnız bir terrorçunun öz əməllərini dini
amalla bağlamaq istəyi ilə müqayisə etmək olar.
Maraqlıdır ki, tarixə ekskurs edərkən ermənilərin Vatikandan öz siyasi
məqsədləri üçün istifadə etməyə çalışmalarına əvvəlki dövrdə də rast gəlirik. XVII
əsrdə erməni icması adından Avropaya göndərilən İsrail Ori də xristian faktorunu
erməni maraqları üçün manipulyasiya etmişdir. Bununla bağlı akademik Ramiz
Mehdiyevin “Dağlıq Qarabağ: məxəzlərdən oxunmuş tarix” kitabında dəyərli
faktlar əks olunmuşdur. Kitabda göstərilir ki, ‘’Özgə torpaqlarında özlərinə dövlət
yaratmaq üçün erməni missionerləri Avropa saraylarını qapı-qapı gəzirdilər. Bu
məqsədlə ermənilər belə bir mif yaratmışdılar ki, guya xristian ermənilər Osmanlı
208

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

və Səfəvi dövlətləri tərəfindən təqib olunur, zorla müsəlmanlaşdırılırlar. Bu mifi
dünyaya yaymaq və xristian havadarlarından dəstək almaq məqsədlə İsrail Ori adlı
bir missioner Avropaya göndərilmişdi. O, 1704-cü ildə Papa XI Klement tərəfindən
qəbul olunur və Papa ermənilərə kömək edəcəyinə söz verir. Əvəzində İsrail Ori
vəd verir ki, Səfəvi asılılığından azad olan bütün ermənilər Roma papasının dini
rəhbərliyini tanıyacaqlar’’. Yenə erməni yalanı və xristianlığın siyasi istismarı.
Kitabda tarixi faktlara istinadən göstərilir ki, bir müddət sonra İsrail Ori artıq I
Pyotrun sarayında eyni vədləri verirdi.
Beləliklə, Ermənistan Prezidentinin Vatikana səfəri zamanı kimə nə vəd
verdiyini proqnozlaşdırmaq o qədər də çətin deyil. Ancaq mövzu dini dəyər olsa
belə əsas məsələ verilən vədlərin nə qədər etibarlı olmasıdır. Bu yerdə məşhur
fransız yazıçısı Aleksandr Dümanın “Qafqaz səfəri’’ əsərində ermənilər haqqında
yazdıqları yada düşür. Qafqaza səyahət zamanı burada yaşayan xalqlarla əyani
tanışlıqdan sonra A.Düma yazırdı: “Əgər azərbaycanlı (o dövrün dili ilə tatar) sizə
başı ilə razılıq verirsə, ona etibar edin. Əgər fars sizə əl verirsə, ona bel bağlayın.
Əgər hər hansı bir dağlı söz verirsə, buna şübhə etməyin. Ancaq əgər bir erməni ilə
sövdələşirsinizsə, mütləq bir kağıza qol çəkdirin və iki nəfər də şahid tutun ki, sonra
öz imzasını danmasın’’.
Ərəstü Həbibbəyli,
iqtisadiyyat üzrə fəlsəfə doktoru
29 sentyabr 2014

5.7. İlk xristian dövlət əfsanəsindən işğal strategiyasına:
Albanların qısa tarixi
Yunan və latın dilində “dağlıq bölgə” mənasını verən Albaniya Strabon, Ptolomey
və Pliniy kimi müəlliflərin də daxil olduğu Yunan və Roma mənbələrinə görə, Xəzər
dənizi və Gürcüstan arasında olan və şimalda Qafqaz dağları ilə cənubda Araz
çayı arasında yerləşən ərazini ifadə edir[i]. İndiki vaxtda demək olar ki, tamamən
Azərbaycan torpaqları ilə üst-üstə düşən bu bölgə islam fəthlərindən sonra Arran adı
ilə tanınmağa başlanmış, bölgənin tamamilə türkləşməsi ilə alban adının istifadəsi
böyük ölçüdə sona çatmışdır[ii]. B.e.ə. 3-cü əsr və bizim eranın 8-ci əsrləri arasında
təxminən 1000 il hökmranlıq edən Albaniya dövləti 26 fərqli dildə danışan etnik
qruplardan ibarətdir və bu qruplar arasında türklərin olduğu da məlumdur[iii]. 
Albanların tarixinin araşdırılması, tarixin fərqli dövrlərindəki dövlət, cəmiyyət
və mədəniyyət strukturlarının ortaya qoyulması Cənubi Qafqazın ümumi etno-

209

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

mədəni görünüşü, buradakı xalqların tarixi və mədəni varlığı ilə şəxsiyyəti və bu
bölgədə beynəlxalq mədəni qarşılıqlı sərhədlərini təyin etmək baxımından olduqca
əhəmiyyətlidir[iv]. Çünki başda Qarabağ problemi olmaqla bölgədə yaşanan
qarşıdurmaların alban tarixi araşdırılmadan düzgün təhlil edilməsi də mümkün deyil.
Tarixi Albaniya torpaqlarında yaşayan icmaların böyük bir hissəsinin Ömər
dövründə edilən fəthlərlə birlikdə müsəlman olmasına baxmayaraq, Dağlıq
Qarabağ kimi Azərbaycanın daha çox mərkəzi və şimal bölgələrindəki dağlıq
ərazilərdə qeyri-müsəlmanlar yaşamağa davam etmişdir. Albanlar olaraq tanınan
bu xristian əhali zamanla ermənilər tərəfindən qriqoryanlaşdırılmış, kilsələri
erməni kilsələrinə çevrilmiş, əsərləri isə erməni dilinə tərcümə edilərək alban
xalqına aid bütün varlıqlar məhv edilmişdir[v]. Ermənilərin özlərinə «ilk xristian
xalq” etiketini yapışdıraraq Qərbdən imtiyaz almağa istiqamətli siyasəti əsasən
özlərindən çox əvvəl xristianlığı qəbul edən albanların mirasına sahib çıxmaları
nəticəsində mümkün olmuşdur. Rus mənbələrində Qarabağ qriqoryanları üçün
«xristian türklər” ifadəsinin istifadə edilməsi bu mədəniyyət oğurluğunu gözlər
önünə sərən əhəmiyyətli bir dəlildir[vi].
Qarabağın da daxil olduğu əraziyə hakim olan albanları və alban sivilizasiyasını
yox sayan ermənilər işğal etdikləri Dağlıq Qarabağın ermənilərin əcdadı olan qədim
bir xristian şahlığının parçası olduğunu iddia edir və sübut kimi də bölgədəki kilsələri
göstərirlər[vii]. Ancaq qeyd edilən kilsələrin Qafqazın yerli xalqlarından olan xristian
albanlara aid olduğu sadə bir xronoloji hesabla asanlıqla ortaya çıxa bilir[viii].
Ermənilər, makiavellist bir yanaşma ilə bir sıra siyasi hesablardan ötəri albanların
mirasına sahiblənməyə çalışıblar. Xüsusilə erməni tarixçilərin; ermənilərin tarixin ilk
xristian dövləti[ix] olduğunu vurğulaması xristian dünyasından dəstək ala bilmək üçün
tətbiq olunan bir strategiyadır. Bu dəstəklə qonşu ölkələr diplomatik və siyasi təzyiq
altında tutulmağa çalışılmış, beləcə ermənilər tərəfindən albanların məhv edilməsindən
1990-cı illərdə Azərbaycan torpaqlarının işğal edilməsinə və bir milyondan çox
azərbaycanlının qaçqın vəziyyətinə düşməsinə qədər ermənilər tərəfindən edilən
haqsız fəaliyyətlər qondarma şəhidlik əfsanəsinin və ilk xristian dövlət mifologiyasının
dumanlı pərdəsi arxasında ört-basdır edilməyə çalışılmışdır[x].
Ermənilərin indiki vaxtda qonşularına istiqamətli işğalçı siyasəti əsasən
Ermənistan adının tarixi tərifi ilə də yaxından əlaqəlidir. «Ermənistan/Armenia”
adının, sərhədləri naməlum olmaqla birlikdə Şərqi Anadolu və Cənub-Qərb
Qafqazı əhatə edən və daxili bütövlüyü olmayan bir coğrafiya adı olaraq tarixdə
geniş şəkildə istifadə edildiyi bilinir[xi]. Özünə «hay” deyən, «Hayk/Haik”
210

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

adlı bir atadan törədikləri əfsanəsini yaşadan və bu gün dünyanın erməni olaraq
adlandırdığı millətin tarixdə coğrafi bir termin olaraq istifadə olunan “Ermənistan/
Armenia” adı ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Bölgədə uzun illər hakimiyyət quran
Assuriya, Midiya, Fars, Part yazıları ilə Ksenofonun Anabasisi və Strabonun
Coğrafyasında «hay”dan və yüksək ölkə mənasını verən «Hayastan”dan bəhs
edilməməkdədir[xii].
Ermənistan adı ilə tanınan bölgənin yerli xalqlarından olmayan və bölgə ilə
əlaqədar ən qədim mənbələrdə adı keçməyən hayk tayfası daha sonra bölgənin
tarixi adını etnik bir kimlik olaraq mənimsəmiş, beləcə tarixi haqq iddialarını
əsaslandırmağa çalışmışdır[xiii]. Bənzər şəkildə, zamanla «erməni” adını alacaq
olan hayk tayfası qriqoryan inancına sahib hər bir cəmiyyəti ermənilik naminə
sahiblənərək bu cəmiyyətlərin sahib olduğu siyasi, iqtisadi və mədəni dəyərləri də
mənimsəmə strategiyası seçmişdir. Beləcə xristianlıq və ona bağlı olan qriqoryan
etiketi erməni kimliyinin aparıcı elementi halına gəlmişdir. Bu mənada erməni tarixçi
Pastırmacıyanın erməni kilsəsi üçün işlətdiyi «Erməni millətinin can verilən ruhunun
yenidən dünyaya gəlmək üçün yaşadığı bədəndir» şəklindəki sözləri Ermənistanda
dinin milliyyətin formalaşması prosesində rolunu daha dəqiq təcəssüm etdirir.
Ermənilərin izlədiyi bu mono-milliyyətçi siyasətlərin çağımızın siyasi, sosial
və mədəni Zeitgeistı (zamanın ruhu) ilə tamamən zidd bir anaxronizm abidəsi
olduğunun aşkar olmasına baxmayaraq bu həqiqətin xristian ictimaiyyətə
kifayət qədər anlatılamamış olması dini fanatizm içində olan bəzi Qərb xristian
seqmentlərin ermənilərə haqsız dəstək vermələrinə səbəb olmuşdur. Xristian
dünyasından alınan bu dəstəyin də təsiri ilə min illik bir mədəniyyətin qurucuları
olan albanlar tarixin tozlu rəflərinə qoyulmuşdur.
İndiki vaxtda İran istisna olmaqla bütün qonşularından tarixi həqiqətdən uzaq
torpaq iddialarında olan Ermənistan, özündən çox daha əvvəl xristian olan alban
cəmiyyətinin mirası sayəsində «ilk xristian dövlət” olduğunu iddia etməkdə, beləcə
Azərbaycan torpaqlarının işğalından Türkiyə və Gürcüstana istiqamətli təcavüzkar
siyasətə, Xocalı soyqırımından ASALA terror təşkilatının törətdiyi qırğınlara qədər
həyata keçirdiyi bütün mənfi fəaliyyətləri ilk xristian dövlət mifinin kölgəsində örtbasdır etməyə çalışmaqdadır.
Yrd. Dos. Dr. Esme Özdaşlı,
Mehmet Akif Ersoy Universiteti, İqtisadi ve İdari Elmlər fakültəsi
Burdur/Türkiyə
8 may 2014
211

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

[i]  Audrey L. Altsadt, The Azerbaijani Turks: Power and Identity under Russian Rule, Hoover
Institution Press, Standford, 1992, s. 3. 
[ii] İslam Ansiklopedisi, Cilt 3, İstanbul, 1991, ss. 394-395. 
[iii] Frederik Coene, The Caucasus: An Introduction, Routledge, New York, 2010, s. 97. 
[iv] Yaşar Kalafat, Mahmut Niyazi Sezgin, “Ermeni Kültür Stratejisi ve Albanlar Meselesi”, (http://
www.eraren.org/tur/eren.html), (11.02.2013). 
[v] Bilal Dedeyev, “Dağlık Karabağ Sorunu’nun Tarihi Arka Planına Bakış”, Karabağ Savaşı: Siyasi,
Hukuki, Ekonomik Analiz,Der. Osman Nuri Aras, Qafqaz Üniversitesi Kafkasya Araştırmaları
Enstitüsü Yayınları, Bakü, 2008,  ss. 17-18. 
[vi] Yaşar Kalafat, “Gregoryan Türklerin Stratejik Boyutu”, (http://www.yasarkalafat.info/index.php
?ll=newsdetails&w=1&yid=121), (12.02.2013). 
[vii]  Albanlar tərəfindən inşa edilən bu gün Azərbaycanın Şəki çəhərindəki Kiş kəndində olan və
albanların və Cənubi Qafqazın ilk kilsəsi olan Kiş Məbədi ermənilərin ilk xristian dövlət əfsanəsini
çürüdən xüsusiyyətdədir. 
[viii] “Reply by the Delegation of the Republic of Azerbaijan “to the Response of the Delegation
of the Republic of Armenia to the Written Questions No. 526 and 528 by the Azerbaijani
Parliamentarians Ms. Pasheyeva and Mr. Huseyinov”, Azerbaijan Foreign Policy Planning and
Strategic Studies Department, pp. 4-6,  http://www.azembassy.ca/documents/conflict/culturenakhichevan-christianmonum.pdf,  (05.01.2013). 
[ix]  Ermənilərin ilk xristian dövlətini 301-ci ildə qurduqları tarixi həqiqətlə uzlaşmır. Çünki bu
tarixlərdə Roma imperatoru olan Diokletian radikal bir paqan inanca sahib idi və Xristianlığa qarşı
amansız mübarizə aparırdı. Xristianlara zülm edənlərin sonuncusu olaraq da bilinən Diokletian 303ci ildə nəşr etdiyi fərmanla xristianlar üzərində böyük bir təzyiq siyasəti tətbiq etməyə başlamışdır.
Diokletionun yaxını olan erməni şahzadəsi Tridat ölkəsi Sasanilərin işğalı altında olduğu üçün
uzun illər Romada sürgün həyatı yaşamış və 298-ci ildə ölkəsinə dönə bilmişdir. Bu səbəblə Roma
İmperatorluğunun bir vassal vəziyyətində olan və siyasi müstəqilliyi mövcud olmayan erməni
şahzadəsi Tridatın xristianlığı rəsmi din olaraq qəbul etməsi mümkün görünmür. Hətta Diokletianın
fərmanını tətbiq edən Tridatın zülmünə qurban gedənlər arasında “İlluminator Əziz Qriqor” da var.
Ermənistanın “əsl” həvarisi qəbul edilən Qrigor 14 il həbsdə yatmış, Roma İmperatoru I Konstantinin
nəşr etdiyi və xristianlıq üzərindəki təzyiqləri aradan qaldıran 313-cü il tarixli Milano Fərmanı ilə
həbsdən çıxa bilmişdir. Bu sənəd ilə xristianlığın Romada rəsmi olaraq tanındığı düşünüldüyündə
xristianlığın Ermənistanda ən tez 314-ci ildə qəbul edilməsi mümkün görülür. Bu məlumatlar
Ermənistanın tarixin ilk xristian dövləti olduğu tezisini çürüdür. Ətraflı məlumat üçün baxın. Erich
Feigl, “Ermeni Milli Kilisesinin Zaferi ve Trajedisi”, Ermeni Araştırmaları, Sayı 2, Haziran-TemmuzAğustos 2001, http://www.eraren.org/index.php?Lisan=tr&Page=DergiIcerik&IcerikNo=211,
(03.12.2012). 
[x] Feigl, həmin məqalə. 
[xi]  Mahmut Niyazi Sezgin, “Anadolu Türklüğünün Kayıp Halkası: Gregoryen Türkler”,  2023
Dergisi, Kasım 2005, Sayı 15, s. 68. 
[xii] Erdal İlter, “Ermenistan Adı, Menşei ve Bazı Ermeni İddiaları Üzerine”, Ermeni Araştırmaları, Sayı
6, Yaz 2002, (http://www.eraren.org/index.php?Page=DergiIcerik&IcerikNo=153), (03.01.2013). 
[xiii] Kalafat ve Sezgin, həmin əsər.

212

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

5.8. Ermənistanın Türkiyədən təzminat tələbi:
illüziya, yoxsa reallıq?
Təxminən 100 ildir davam edən qondarma ‘’erməni soyqırımı’’ təbliğatı
çərçivəsində ermənilər təzminat məsələsini 1990-cı illərin sonlarına qədər
müzakirəyə çıxarmamışdı. Əslində bu məsələnin müzakirəyə çıxarılmaması
ermənilərin təzminat tələb etməyəcəkləri demək deyildir. Bu, planlı və bir
mərkəzdən idarə olunan «4T Planı’’nın üçüncü mərhələsidir və hələlik rəsmi
olaraq bu mərhələyə başlanmamışdır. Ancaq bəzən Ermənistan, ABŞ və Avropa
mətbuatında təzminat tələbi ilə bağlı xəbərlər verilməklə Türkiyə və beynəlxalq
ictimai rəy bu mövzuya hazırlanmaqdadır.
Ermənistan rəsmi olaraq qondarma soyqırımı qurbanları üçün təzminat tələb
etmir. Lakin bu tələbini adətən Daşnaksutyun Partiyası başda olmaqla digər
milliyyətçi qruplar və diaspora təşkilatları vasitəsilə gündəliyə çıxarır. Hökumət
təzminat tələbinin qondarma «soyqırımı’’ qurbanlarının hüquqi varislərinin
və diaspora ermənilərinin haqqı olduğunu bildirir. Bu cür fikirlər hökumətin
bu məsələdə onları dəstəkləyəcəyinə işarə edir. Ermənistan XİN rəhbəri Vardan
Oskanyan təzminat tələbinin bu gün gündəlikdə olmadığını, ancaq bu məsələnin
ilk fürsətdə dünya ictimaiyyətinin diqqətinə çatdırılacağını ifadə etmişdir. Hay Dat
(Erməni Məhkəməsi) mərkəz ofisi sədri Kiro Manoyan təzminat tələbi məsələsi
ilə bağlı fikirlərini «Osmanlı Türkiyəsi ermənilərə qarşı törətdiyi soyqırımına görə
cəzasız qalmamalıdır. Ankara Osmanlının hüquqi varisi olduğu üçün ermənilərə
təzminat ödəməlidir’’ şəklində ifadə etmişdir.
Ermənilər təzminat məsələsinin hüquqi bazasını təşkil etmək üçün XX əsrin
əvvəllərində Millətlər Cəmiyyətində problemin müzakirə edilməsini tələb
etmiş və aşağıda göstərilən qrupların təzminat tələb etməyə haqları olduğunu
bildirmişdi:
- terror, qətliam və erməniləri qətl edənlərin cəzalandırılmaması səbəbi ilə
Osmanlı imperiyasını 1878-1915-ci illərdə Osmanlı pasportu ilə və yaxud
pasportu olmadan tərk edənlər;
- 1915-1920-ci illərdə “qətliamlar’’dan canlarını qurtara bilən (deportasiya
edilənlər də) pasportsuz ermənilər;
- 1915-1920-ci illərdə dövlətin verdiyi pasportla Osmanlıdan gedən ermənilər;
- Osmanlı işğal edildiyində işğalçılar tərəfindən verilən sənədlərlə ölkəni tərk
edən ermənilər; 
- Fransanın Kilikyanı (Adana bölgəsi) türklərə geri verməsindən sonra ikinci
dəfə bölgəni tərk edən ermənilər; 

213

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

- Türk ordusunun qətliam törədəcəkləri təhdidləri nəticəsində İzmiri tərk edən
ermənilər; 
- Osmanlı ordusunun 1918-ci ildə Qarsa girməsindən, türk ordusunun 1920ci ildə Ermənistan Respublikasına hücum etməsindən və 1921-ci il Moskva
müqaviləsinin imzalanmasından sonra bölgəni tərk edən ermənilər; 
- Türk ordusunun Naxçıvan, Şahtaxtı və Sürməliyə daxil olaraq, Azərbaycan
silahlı birlikləri ilə ermənilərə qarşı “qətliamlar’’ törətməsindən və bu bölgələrin
Moskva müqaviləsi şərtlərinə görə Azərbaycana verilməsindən sonra bölgəni
tərk edən ermənilər; 
- 1918-1920-ci illərdə Bakı və Gəncədə, eyni zamanda Azərbaycan SSRİ-də
törədilən qətliamlardan sonra bölgəni tərk edən ermənilər; 
- daha sonra Gürcüstana birləşdirilən Axılkələk bölgəsində türklər tərəfindən
qətliamlara məruz qalan ermənilər. 
İspaniya, İtaliya və İsveçin məsələni gündəliyə çıxarmasından sonra Millətlər
Cəmiyyəti Birinci Dünya Müharibəsindən əvvəl Osmanlı sərhədlərini tərk edən
ermənilərin mallarının və banklardakı hesablarının qeyri-qanuni olaraq müsadirə
edilməsini araşdırmağa başladı. Ancaq Birinci Dünya Müharibəsinə qədər Rusiya,
daha sonra isə Türkiyə, Azərbaycan və Gürcüstan sərhədləri daxilində qalan ermənilər
bu araşdırmadan kənarda qaldı. Türkiyənin etirazlarından sonra bu məsələ müzakirə
edilmədi. 20 oktyabr 1925-ci ildə Türk hökuməti Millətlər Cəmiyyətinin baş katibinə
məktub göndərdi. Məktubda Lozanna müqaviləsinin imzalanmasından əvvəl ölkəni
tərk etmiş ermənilərin bugünkü vəziyyətinin İsmət Paşanın Lozanna Konfransının
17 iyul 1923-cü il tarixli iclasında verdiyi bəyanatla tənzimləndiyi bildirilmişdi.
Türklər erməni iddialarının əsassız olduğunu sübut etməsindən sonra ermənilər
təzminat tələblərinin hüquqi bazası üçün başqa yollar axtarmağa başlamışdı. 
Son zamanlara qədər Ermənistan və erməni diaspora təşkilatları tərəfindən
təzminatın məbləği haqqında qəti fikir bildirilməsə də, artıq bu məsələ müzakirə
edilməyə başlanmışdır. Ermənistan Elmlər Akademiyası Tarix institutunun
əməkdaşı Stepan Stepanyana görə, Ankara “soyqırımı’’ varislərinə 60 milyard
dollar təzminat ödəməlidir. Stepanyan qondarma erməni “soyqırımı’’ varislərinin
Türkiyənin işğal etdiyi “Qərbi Ermənistan’’ torpaqlarını tərk etməsi, 1915-ci il
“soyqırımını’’ tanıması və təzminat ödəməsi tələblərini təkrarlamışdır. 
Stepanyan mətbuat konfransında ABŞ administrasiyasını da tənqid edərək, 15
ölkənin erməni “soyqırımını’’ tanıdığı halda ABŞ-ın “soyqırımı’’nı tanımadığını
və Türkiyəni dəstəklədiyini iddia etmişdir. Stepanyan, “soyqırımından’’ sadəcə
Osmanlı imperiyasının deyil, müasir Türkiyə Respublikasının da məsuliyyət
daşıdığını ifadə etmiş, Türkiyənin “soyqırımı’’ qurbanlarının hüquqi varislərinə
maddi təzminat ödəməsinin zəruriliyini bildirmişdir. 
214

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Ermənilər ABŞ və Fransa sığorta şirkətlərindən qondarma erməni “soyqırımı’’
qurbanlarının həyat sığorta veksellərinin hüquqi varislərinə verilməsi tələblərinin
müsbət nəticələnməsini Türkiyədən təzminat almaq yolunda ilk addım olaraq
görmüş, bu məsələ ilə daha ciddi məşğul olmağa başlamışdır. 30 iyul 2004-cü
ildə Kaliforniya Məhkəməsində “soyqırımı”na məruz qalan ermənilərin hüquqi
varisləri “Nyu-York Life Sığorta Şirkəti’’nə qarşı qaldırdıqları iddianı udmuş və
məhkəmədə “soyqırımı” ifadəsindən istifadə olunmuşdur. Bu isə erməniləri ciddi
şəkildə ümidləndirmişdir. Uzun zaman davam edən müzakirələrdən sonra sığorta
şirkəti erməni “soyqırımı’’nda ölən şəxslərin hüquqi mirasçılarına ödənməmiş
sığorta vekseli müqabilində cəmi 20 milyon dollar ödəməyi qəbul etmişdir.
Ermənilər bu məhkəmə işinin yekunlaşmasını qondarma erməni “soyqırımı’’nın
tanınması yönündə irəliyə doğru atılmış addım kimi dəyərləndirmişdir. 
Qondarma erməni “soyqırımı’’na məruz qalan ermənilərin hüquqi mirasçılarına
təzminat ödəyən digər şirkət Fransanın “AXA Sığorta Şirkəti’’dir. Şirkət 2005-ci
ildə ödəməyi qəbul etdiyi təzminat üçün son müraciət tarixinin 1 oktyabr 2007-ci
ildə bitəcəyini, onlarda olan siyahıya görə 7 min erməniyə cəmi 12,7 milyon avo
ödəyəcəklərini bildirmişdir.  
ABŞ və Fransa sığorta şirkətlərinin ermənilərə sığorta ödənişləri bu gün ön
plana çıxarılmasa da, bu, təzminat məsələsinin təbliğat mərhələsinin başladığı
zaman əmsalı kimi dəyərləndirilə bilər. Qondarma erməni “soyqırımı’’nın son 100
ildəki təbliğat mərhələlərinə diqqət yetirildiyində, bunun imkansız olmadığını
söyləmək mümkündür. 
Hatəm Cabbarlı, 
siyasi elmlər doktoru
28 avuqst 2013

5.9. Türkiyə-Ermənistan yaxınlaşmasında
ən maraqlı tərəf – Gülbenkyan Fondu
Türkiyənin xarici siyasətində son 10 ildə böyük dəyişikliklər baş vermişdir. Bir
tərəfdən Türkiyə regionda əsas söz sahiblərindən birinə çevrilmişdirsə, digər tərəfdən
ikitərəfli münasibətlərdə, xüsusən qonşularla əlaqələrdə gərginliklər müşahidə
olunur. Türkiyə iqtisadi cəhətdən güclənərək Dünya Bankı, Beynəlxalq Valyuta
Fondu qarşısında bütün borclarını qaytarmış, regional və qlobal əhəmiyyətli enerji
və infrastruktur layihələrində iştirak etməklə mühüm iqtisadi qovşağa çevrilmişdir.
Bu isə qardaş ölkənin siyasi imicinin səviyyəsinin daha da yüksəlməsinə səbəb
olmuşdur. Digər tərəfdən isə Əhməd Davudoğlunun “qonşularla sıfır problem’’

215

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

konsepsiyası özünü doğrultmamışdır. Belə ki, öz qonşuları arasında ənənəvi
tərəfdaşlarının da bəzilərini itirmişdir. Yunanıstan, Bolqarıstanla illərdən bəri
davam edən mübarizə bir tərəfə qalsın, İsrail dövləti ilə münasibətlər kəskinləşmiş,
Türkiyənin Ərəb dünyasında nüfuzuna zərbə dəymişdir. Bütün bunların fonunda
Türkiyənin qonşuları arasında ən etibarlı münasibətləri Azərbaycanladır.
Azərbaycanla Türkiyə bir-birinə sıx bağlı olduqları milli, mədəni, tarixi
ənənələrlə yanaşı, bu gün qlobal enerji və infrastruktur layihələrinin birgə
müəllifidirlər. Son illər bu iki qardaş ölkə birlikdə Avropa ilə Asiya arasında
ən mühüm dəhlizə çevrilmişdir. Artıq bu ikitərəfli əməkdaşlıq yeni üfüqlər
də qazanmağa başlamışdır. Regionda yeni üçtərəfli tərəfdaşlıqlar formalaşır.
Azərbaycan-Türkiyə-Gürcüstan, Azərbaycan-Türkiyə-İran, Azərbaycan-TürkiyəTürkmənistan formatında təşəbbüslər yeni layihələrlə zənginləşir.
Lakin görünən odur ki, Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin bu yüksək
səviyyəsi regionda və dünyada bir çox qüvvələri narahat edir. Qərbdə bir çox
dairələr bu strateji tərəfdaşlığa zərbə vurmaq üçün Türkiyə ilə Ermənistan arasında
normallaşma prosesini öz istədikləri kimi yönləndirmək istəyirlər. Bu zaman
nəinki Azərbaycanın maraqlarını, hətta Türkiyə ictimaiyyətinin böyük hissəsinin
də mövqeyini nəzərə almırlar. Qərb “xalq diplomatiyası’’ adı altında TürkiyəErmənistan münasibətlərinin normallaşması prosesinə istiqamət verməyə çalışır.
Bu proseslərdə əsas oyunçu olaraq qeyri-hökumət təşkilatlarının, araşdırma
mərkəzlərinin önə çəkildiyi müşahidə olunur.
Bu gün ABŞ Türkiyə-Ermənistan sərhədlərinin açılmasını öz xarici siyasətinin
prioriteti elan etmişdir. Bunu ABŞ-ın Ermənistandakı və Türkiyədəki səfirləri
də bəyan etmişlər. ABŞ-ın Ermənistandakı səfiri Con Heffern “Amerikanın
səsi’’ radiosuna müsahibəsində bildirmişdir ki, Türkiyə-Ermənistan əlaqələrinin
normallaşması ABŞ hökumətinin prioritet məqsədlərindən biridir. Birləşmiş
Ştatların Türkiyədəki səfiri postuna namizəd Con Bass da Senatın Xarici Əlaqələr
Komitəsində keçirilən dinləmələrdə Ermənistanın Türkiyə ilə sərhədinin
açılmasının onun səfir kimi əsas məqsədlərindən biri olacağını bəyan edib. O,
bildirib ki: “Ermənistanın Türkiyə ilə sərhədini açmaqla Ermənistanın regional
inteqrasiyasını asanlaşdırmaq ABŞ üçün prioritetdir’’.
Digər tərəfdən Avropa Komissiyası da Türkiyə-Ermənistan yaxınlaşmasını
dəstəkləmək üçün vətəndaş cəmiyyəti qurumları ilə fəal işləyir. Bu məqsədlə 2014cü ildə Türkiyə və Ermənistanın hər birindən 4 qeyri-hökumət təşkilatına qrantlar
ayırmışdır.
Türkiyə ilə Ermənistan arasında normallaşdırma prosesində Qərbin rəsmi
dairələri ilə yanaşı, Soros Fondu kimi ənənəvi oyunçular da aktivlik göstərirlər.
Təsadüfi deyil ki, Sorosun Türkiyədəki “beşinci kolonu’’ – Açıq Cəmiyyət
216

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

İnstitutunun birbaşa maliyyələşdirdiyi TESEV və müxtəlif qrantlar verdiyi TEPAV
Türkiyə-Ermənistan münasibətlərinin normallaşdırılması prosesinə əsas dəstək
verənlərdir.
Heç şübhəsiz, dünya erməni diaspor və lobbi təşkilatları da bu proseslərdə
gözə görünən və görünməyən olmaqla fəal qoşulublar. Müşahidələr göstərir ki,
Türkiyə ilə Ermənistan arasında yaxınlaşma adına dəstəklənən bütün layihələrdə
müxtəlif erməni təşkilatları mühüm rol oynayırlar. Bu təşkilatların əsas dəstəyi isə
daha çox Türkiyə ilə Azərbaycan arasında aranı qarışdırmağa xidmət edir. Hazırkı
araşdırmada onlardan yalnız birinə – Gülbenkyan Fonduna diqqət etmək istərdik.
Kalust Gülbenkyanın (1869-1955) adı bütün dünyada ən məşhur maliyyə
möhtəkirləri arasında çəkilir. Təsadüfi deyil ki, “Cənab 5 faiz’’ adlanan bu adam
Britaniya, ABŞ və fransızlar arasında İraq neft konsorsiumunun işlədilməsi ilə
bağlı sövdələşmədən uzun illər mənfəət götürmüşdür. İstanbulda böyüyüb başa
çatan Gülbenkyanın ailəsi Osmanlı dövlətində imtiyaz sahibi olmuşlar. Kalust
Gülbenkyan sonradan qazandığı böyük varidatı da əslində Osmanlı dövlətinin
yaratdığı imkanlar hesabına qazanmışdır. Bir müddət Bakıda Aleksandr
Mantaşevlərin şirkətində də çalışaraq Azərbaycan neftindən də faydalanmışdır.
Maraqlıdır ki, Osmanlı təbəəsi olan, sonradan İngiltərə vətəndaşlığı alan,
Fransada yaşayan Gülbenkyanın Fondu 1955-ci ildə Portuqaliyada qurulmuşdur.
Salazarın diktatorluğu dövründə Lissabon şəhərində qurulan bu Fond hazırda
Avropada mühüm anti-türk təbliğatçılarından biridir. Məlum olduğu kimi,
Portuqaliyada erməni diasporu demək olar ki, yoxdur. Əvəzində Gülbenkyan
Fondu nəinki Portuqaliyada, bütün Avropada Türkiyə əleyhinə böyük təbliğat işi
aparır.
Hazırda Türkiyə ilə Ermənistan arasında müxtəlif dairələrin başlatdığı əksər
təşəbbüslərdə Gülbenkyan Fondunun adına rast gəlirik. Təsadüfi deyil ki, Fondun
tərkibində fəaliyyət göstərən Erməni İcmaları departamentinin 2014-2018ci illər üçün fəaliyyət proqramında 4 prioritet istiqamətdən biri ErmənistanTürkiyə əlaqələrinin yaxşılaşdırılmasıdır. İllik 3,5 milyon dollar büdcəsi olan bu
departament Türkiyədə bu istiqamətdə bütün layihələrdə əsas sponsorlardandır.
Əslində, Fondun Türkiyə ilə bağlı prioritetləri sadə görünə bilər. Lakin
məsələnin bir digər tərəfi vardır ki, 2010-cu ildə Gülbenkyan Fondu ilə Ermənistan
Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi arasında mədəniyyət sahəsində əməkdaşlıq
haqqında imzalanan müqavilədə Türkiyə ərazisində erməni mədəni irsinin
öyrənilməsi və təbliği nəzərdə tutulmuşdur. Beləliklə, Gülbenkyan Fondu 2
məqsədə birdən çatmağı hədəfləyir. Həm, Türkiyə-Ermənistan yaxınlaşmasını
Türkiyə-Azərbaycan əleyhinə istifadə etməyə çalışır, həm də Türkiyədə layihələrə
sponsorluq etməklə Ermənistanla bağladığı müqavilə şərtlərini yerinə yetirir.
217

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Gülbenkyan Fondunun Türkiyədə maliyyə dəstəyi verdiyi qeyri-hökumət
təşkilatlarından biri Anadolu Mədəniyyət Mərkəzidir. 2002-ci ildə yaradılan
bu təşkilatın əsas məqsədi Anadolu mədəniyyətinin qorunması və təbliğidir.
Gülbenkyan Fondu bu təşkilata dəstək verməklə ermənilərin Anadoluda
tutduğu yerlə bağlı mövqeyə təsir etmək və Ermənistanla mədəni əlaqələrin
yaradılmasına çalışır. Anadolu Mədəniyyət Mərkəzi yuxarıda qeyd etdiyimiz
Avropa Komissiyasının “normallaşma prosesinə’’ təsir etmək məqsədilə 2014-cü
ildən başlayaraq qrant ayırdığı 8 vətəndaş cəmiyyəti təşkilatından biridir. Anadolu
Mədəniyyət Mərkəzində yaradılan “Ermənistanla Mədəniyyət Sənət Dialoqu’’
təşəbbüsü çərçivəsində iki ölkə arasında təmaslar dəstəklənir.
Türkiyə-Ermənistan yaxınlaşmasında fəallardan bir digəri də 2009-cu ildə
yaradılan “Ermənistan-Türkiyə Kino Platformu’’dur. Bu təşəbbüsün sponsorlarına
baxdıqda yenə də Gülbenkyan Fondunun adına rast gəlirik. Maraqlıdır ki, bu
təşəbbüsdə Gülbenkyan Fondu Sorosun Açıq Cəmiyyət İnstitutu ilə birgə
donorluq edirlər.
Ümumiyyətlə, Soros Fondu ilə Gülbenkyan Fondu bir çox layihələrdə birgə
hərəkət edirlər. Bu iki fondun birgə təşəbbüslərindən biri də Avrasiya Tərəfdaşlıq
Fondudur. Əsas vəzifəsi post-sovet ölkələrində vətəndaş cəmiyyəti institutlarını,
özəl sahibkarlıq subyektlərini və ictimai siyasəti dəstəkləmək olan Avrasiya
Tərəfdaşlıq Fondunun başlıca maliyyə mənbəyi ABŞ-ın Beynəlxalq İnkişaf
Agentliyidir. Regionda məqsədlərindən asılı olaraq digər donorlar daim yenilənir.
2012-ci ildə donorlar arasında Soros Fondu və Gülbenkyan Fondunun da adına
rast gəlirik. Fikrimizcə, bu da təsadüfi deyil. Həmin ildə Avrasiya Tərəfdaşlıq Fondu
Ermənistan-Türkiyə yaxınlaşmasına dəstək layihəsini (SATR) həyata keçirən əsas
tərəfdaşlardan biri olmuşdur.
Beləliklə, hər keçən gün daha da güclənən Türkiyə-Azərbaycan birliyi artıq
regionda ən mühüm geosiyasi faktordur. Görünür bu amil Qərbdə bir çox qüvvələri,
o cümlədən erməni diasporunu narahat edir. Buna görə də Qərb yumşaq güc
vasitəsilə Türkiyə-Ermənistan yaxınlaşmasına nail olmağa çalışır. Erməni diaspor
təşkilatları isə bu yumşaq güc siyasətinin arxasında dayanan öz əbədi niyyətlərini
həyata keçirmək istəyirlər. Gülbenkyan Fondu isə deyəsən bütün varidatını borclu
olduğu Türkiyəyə öz “borcunu’’ qaytarır.
Ərəstü Həbibbəyli,
iqtisadiyyat üzrə fəlsəfə doktoru
28 avqust 2014

218

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

5.10. Ermənistan: siyasi səriştəsizliyin nəticələri...
Rəsmi İrəvanın Soçi görüşündən sonra yaydığı bir sıra məntiqsiz və əsassız
informasiyalar Ermənistanın xarici siyasətində ciddi problemlərin olduğunu
bir daha nümayiş etdirdi. Prezident S.Sarkisyan öz uğursuz addımlarına haqq
qazandırmaq üçün qarşı tərəfə şər-böhtan atmaqda davam edir. Bu zaman o,
məntiqi olaraq ziddiyyətlərə yol açır. Aydın olur ki, erməni liderin reallığı duymaq,
görmək və uyğun nəticələr çıxarmaq qabiliyyəti xeyli zəifdir. Ekspertlər bu barədə
açıq fikir bildirirlər. Təhlillər göstərir ki, bütün bunlar İrəvanın regionda hələ də
qeyri-konstruktiv rol oynadığını təsdiqləyir. Belə bir şəraitdə bölgə dövlətlərinin
müəyyən tədbirlərə əl atması zərurətə çevrilir.
Yalan və diplomatiya: Sarkisyanın siyasi dilemması
Siyasətçi uduzduqda belə təmkinini saxlamalı, siyasi etiketi gözləməlidir. Çətin
vəziyyətdə hisslərinə qapılıb, razılaşmaları pozanların layiqli lider olması şübhə
doğurur. Bu, siyasətçinin həm qeyri-peşəkarlığına, həm də haqsızlığına dəlalət edir.
Çünki bu zəif cəhətlərini ört-basdır etmək üçün o, «məxfilik» adı altında saxlanan
informasiyaları cəmiyyətə ötürür. Ermənistanın indiki prezidenti Soçi görüşündən
sonra özünü məhz bu cür apardı. O, «Armnews» telekanalına verdiyi müsahibədə
«təsadüfi dövlət başçısı» olduğunu nümayiş etdirdi.
S.Sarkisyan həmin görüşə qədər daxili siyasi qüvvələr tərəfindən kəskin tənqid
olunurdu. Çünki diplomatik sferada demək olar bütün aspektlərdə Azərbaycan
qarşısında aciz duruma düşmüşdü. Bununla yanaşı, Ermənistan çox ağır sosialiqtisadi və geosiyasi vəziyyətdədir. Əhali ölkəni tərk edir. Son zamanlar orduya
çağırışda problemlər yaranıb. Gömrük İttifaqına üzvlük məsələsi ilə bağlı da
analitik və ekspertlərin ciddi tənqidlərinin ardı-arası kəsilmir.
Burada bir misal gətirmək olar. Ermənistan nəinki müsəlman Azərbaycanla dil
tapa bilmir, onun hətta xristian Gürcüstanla da problemləri meydana gəlib. Erməni
ekspertlər bunun əsas səbəbini rəsmi İrəvanın Gömrük İttifaqına daxil olmaq
qərarında görürlər. Onların fikirlərinə görə, Ermənistanı regionda böyük geosiyasi
və iqtisadi problemlər gözləyir.
Erməni ekspert yazır: «Sirr deyil ki, hazırda Gürcüstan Azərbaycanla daha sıx
əlaqələrdədir. Əgər Ermənistan və Gürcüstan Avropa İttifaqının assosiativ üzvləri
olsaydılar, onda bu iki dövlət mahiyyət etibarı ilə ümumi müstəvidə bir-birinə
yaxın olardılar, Azərbaycan isə bir neçə pillə aşağıda qalardı. Və indi Ermənistanla
219

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

meydana çıxan siyasi problemlər Gürcüstan-Azərbaycan münasibətlərində özünü
göstərərdi’’ (bax: Арам Аматуни.  И это еще только начало…  / «1in.am»,
21.08.2014).
Biz erməni ekspertin yanaşmasındakı qərəzi və anti-demokratik, əməkdaşlığa
deyil, ayrı-seçkiliyə köklənmiş məqamları kənara qoyuruq. Əsas odur ki, A.Amatuni
S.Sarkisyanın yeritdiyi xarici siyasətin ölkəni nə dərəcədə ağır vəziyyətə saldığını
etiraf edir. Təbii, burada «əgər belə olmasaydı, elə olardı» kimi primitiv məntiqə
də etibar etmək olmaz, lakin erməni müəllifin düşüncəsi rəsmi İrəvanın geosiyasi
seçim məsələsində nümayiş etdirdiyi əsassız arqumentlərdən qaynaqlanır.
Bunları əksər ekspertlər duyur. Soçi görüşündən sonra S.Sarkisyanın gizli
saxlanmalı olan məqamları öz maraqları prizmasından tələm-tələsik şərh
etməsinin səbəblərindən biri həmin reallıqdır – onun özünə hər hansı bir üsulla
haqq qazandırmaqdan başqa yolu qalmayıb.
Bir sıra erməni analitiklər məsələnin məhz bu tərəfini vurğulayırlar. Bu,
özlüyündə maraq kəsb edir. Məsələn, Ovannes Mandakuni yazır: «Serj Sarkisyanın
telemüsahibədəki («Armnews»a verilən müsahibə nəzərdə tutulur –  Newtimes.
az) özünəinamın əsasları möhkəm deyil» (bax: Ованнес Мандакуни. Сочи и его
последствия / «1in.am», 12.08.2014). S.Sarkisyanın idarəçiliyi də, siyasi kursu da
iflasa uğrayıb.
Siyasi kurs reallıq və konkretlikdən uzaq olanda...
Onu demək istərdik ki, erməni lider üçün belə ağır vəziyyətin yaranmasında
Azərbaycan ordusunun düşmənə güclü zərbə vurması böyük rol oynadı. Nə qədər
gizlətsələr də, böyük itki verən və ən əsası, Azərbaycan əsgərinin yüksək döyüş
hazırlığı ilə qarşılaşan Ermənistan rəhbərliyi bir neçə ildir ki, öz xalqına danışdığı
«güclü erməni ordusu» nağılından da məhrum oldu. Normal məntiqlə, belə
uğursuzluqlarla üzləşən S.Sarkisyan danışmalı idi. Ancaq o, müsahibəsində də
kobud səhvlərə və dövlət başçısına yaraşmayan məntiqsizliyə yol verdi.
«Armnews»a verdiyi müsahibədə Ermənistanın dövlət başçısı bir-biri
ilə ziddiyyət təşkil edən fikirlər söyləyib (bax:  Интервью Сержа Саргсяна
телеканалу АрмНьюз: полный текст / «1in.am», 12.08.2014). O, bir tərəfdən,
erməni ordusunun qüdrətindən danışır, digər tərəfdən isə Azərbaycan tanklarının
İrəvana qədər gələ biləcəyini etiraf edir.
Son silahlı insidentlə bağlı isə Sarkisyan siyasətçi kimi deyil, işğalçı hərbi
dəstələrin komandiri, terrorçu və separatçı kimi fikir yürüdür. O deyir:
220

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

«Azərbaycanlılar çox yaxşı bilirlər ki, bizim ballistik raketlərimiz var... və çox qısa
zamanda istənilən çiçəklənən yaşayış məntəqəsini Ağdam kimi xarabalığa çevirə
bilərik».
Burada iki məqamı vurğulamağa ehtiyac görürük. Birincisi, Ermənistan
prezidenti Azərbaycan şəhər və kəndlərinin çiçəkləndiyini etiraf edir və bunun
paxıllığını çəkir. Öz ölkəsində bu cür inkişaf getmədiyindən, «yaxşı və mədəni nə
varsa, məhv etməli» kimi ənənəvi erməni xisləti özünü göstərir. İkincisi, Ağdamı
xatırlamaqla o, özünün terrorçu keçmişini yada salır.
İsrailli ekspert Arye Qut S.Sarkisyanın psixoloji durumundakı bu özəlliyi belə
qiymətləndirir: «...Bəli, təəssüf ki, işğalçı Ermənistan qoşunları Ağdam şəhərini
yerlə yeksan ediblər... Mən başa düşə bilmirəm, Ermənistan prezidenti bu terror
və işğal faktları ilə necə fəxr edir. Təəssüf ki, ikinci dəfə Ermənistan prezidenti
seçilməsinə baxmayaraq, Sarkisyan yenə terrorçu kimi düşünməkdə davam edir.
Bütün bu faktlar Ermənistanın Azərbaycanla sülh şəraitində yaşamağa hazır
olmadığını bir daha sübut edir və məhz bu səbəbdən də 20 ildən artıq davam edən
danışıqlarda heç bir nəticə və real irəliləyiş yoxdur» (bax:  Ermənistanın siyasi
səhnəsində təsadüfi adam olan Serj Sarkisyan terrorçu kimi düşünməkdə davam
edir / AzərTAc, 18.08.2014).
Əslində, Cənub Qafqazda yerləşən ölkələrdən birinin rəhbərliyində belə bir
adamın olması ürəkaçan hal deyil. Çünki qonşu dövlətlərdə ağıllı və reallığa uyğun
siyasət yeridən komandanın iqtidarda olması Azərbaycan üçün daha sərfəlidir. Bakı
regional əməkdaşlığın lokomotividir. Digər tərəfdən, Ermənistan-Azərbaycan,
Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin ədalətli həllinə yalnız təmkinli, reallığı görə bilən,
avantürist olmayan siyasətçilər nail ola bilərlər. Təəssüf ki, S.Sarkisyan və onun
komandası bu meyarların heç birinə uyğun deyillər. Ermənistan dövlət başçısının
Soçi görüşündən dərhal sonra verdiyi müsahibə bir daha bu fikri təsdiq edir.
Bütün bunlar müəyyən geosiyasi nəticələr çıxarmağa əsas verir. Belə görünür
ki, rəsmi İrəvan xarici siyasətində müsbət dəyişikliklər etmək fikrindən uzaqdır. O,
bundan sonra da qeyri-konstruktiv mövqeyində qalmağa çalışacaq. Hətta regionda
mövcud olan geosiyasi mənzərəni risklərə də ata bilər, məsələn, Cavaxetiyada
erməni separatizmini alovlandırmaqla və yaxud enerji marşrutlarında təxribatlar
törətməklə bölgəni daha həssas hala gətirməyə çalışar.
Ermənistan regionda faktiki olaraq heç bir dövlətlə sona qədər faydalı
əməkdaşlıq qura bilməyib. Onun hətta İranla belə münasibətlərində də problemləri
vardır. Bu problemlər əsasən enerji məsələsində rəsmi İrəvanın Rusiyaya üstünlük
221

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

verməsi ilə əlaqəlidir. Türkiyə-Azərbaycan-Gürcüstan «üçlüyü»nün iqtisadi,
enerji, nəqliyyat və mədəniyyət sahəsində əməkdaşlığının yeni səviyyəyə qalxdığı
bir zamanda Ermənistan tam kənarda qalmış olur. Bu səbəbdən İrəvanın çılğın və
destruktiv addımları gözləniləndir.
Ağır sosial-iqtisadi çətinliklərin fonunda Dağlıq Qarabağ məsələsində heç
bir uğur əldə edə bilməyən rəsmi İrəvan üçün daxildə də vəziyyət ağırlaşa bilər.
Ermənistan rəhbərliyi etiraz dalğasının təsiri altında xarici siyasətdə növbəti
avantürist addım atar. Bununla da bütövlükdə Cənub Qafqaz yeni səviyyədə qeyrimüəyyənliklər sahəsinə düşə bilər.
Göründüyü kimi, Ermənistan prezidentinin adıçəkilən müsahibəsi hər şeydən
əvvəl rəsmi İrəvanın «siyasi sıxıntıları»ndan xəbər verir. Bu vəziyyətə onu öz
hərəkətləri salıb. Lakin ən pisi odur ki, bu həqiqəti İrəvan hələ də dərk edə bilmir
– o, ötən əsrin siyasi düşüncəsi çərçivəsində qalmaqdadır. Bunun müasir geosiyasi
reallıqlarla nə dərəcədə ziddiyyətdə olduğunu yaxın gələcək göstərəcəkdir.
Newtimes.az
27 avqust 2014

5.11. Dağlıq Qarabağdan Soçiyə:
münaqişənin həlli və geosiyasi maraqlar
Cəbhə xəttinin müxtəlif yerlərində vəziyyətin gərginləşməsinə beynəlxalq
aləm həssas reaksiya verdi. Bir sıra ekspertlər hadisələrin qlobal miqyasda müxtəlif
çətinliklər meydana çıxara biləcəyini vurğulayırlar. Bunlarla yanaşı, münaqişənin
ədalətli həlli məsələsi də aktuallaşmış olur. Soçidə Azərbaycan Prezidenti bu
məqamı qətiyyətlə ifadə edib. İlham Əliyev güclü dövlətin başçısı və ordunun
Ali Baş Komandanı olaraq dəyişməz mövqeyini bir daha nümayiş etdirib. Bunu
Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli istiqamətində çox
vacib addım kimi qiymətləndirmək olar.
Təcavüzkara cavab: ermənilərin təşviş içində sülh çağırışları
Ermənistanın siyasi rəhbərliyi riyakarlığın ən son nümunəsini nümayiş
etdirməkdədir. Azərbaycan ərazilərində yaranmış cəbhə xəttində gərginlik
ermənilərin kəşfiyyat-təxribat qruplarının fəallığı nəticəsində daha da artıb. Böyük
itki verən düşmən silahı buraxıb, diplomatik riyakarlıq metodunu işə salıb. Bunların
222

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

haradan qaynaqlandığı və nəyə görə baş verdiyi məlumdur. Lakin müxtəlif dairələr
vəziyyəti öz maraqları müstəvisində elə təqdim etməyə çalışırlar ki, problemin
başlıca məzmunu yenə də kölgədə qalmış olur.
Son günlər KİV-də işıq üzü görən məlumatların təhlili bu nəticəni çıxarmağa
imkan verir. Birincisi, bütün problemlərin Ermənistanın Azərbaycan torpaqlarını
işğal etməsindən qaynaqlanması arxa plana atılır. Qərb və Rusiya KİV-i
«ümumiyyətlə, insan tələfatına qarşı olduğunu», «günahsız gənclərin həyatlarını
itirmələrinin yolverilməzliyini» vurğulayırlar.
Bunları isə ən çox istəməyən Azərbaycan xalqıdır. Müstəqillik əldə edəndən
bu yana minlərlə şəhid vermiş bir cəmiyyətdən çox sülh arzulayan olmaz. Lakin
məsələnin mahiyyəti işğalçıların ərazilərimizdən çıxmamasındadır. Təəssüf ki,
məhz bunu dünyanın böyük dövlətlərindən heç biri Ermənistana qətiyyətlə
bildirmir. Həmin səbəbdən atəşkəs tez-tez pozulur və ermənilər siyasi, geosiyasi
spekulyasiyalarını davam etdirirlər.
İkincisi, Azərbaycan münaqişə başlayandan özünümüdafiə mövqeyindədir.
Son insidentdə də belə oldu. Ancaq indi dövlət başçısı İlham Əliyevin həyata
keçirdiyi siyasət nəticəsində ordunun çox gücləndiyi və Cənub Qafqazın ən
intizamlı, hərbi imkanları geniş, müasir səviyyədə döyüş qabiliyyətli olduğu
aydınlaşdı. Düşmənləri təşvişə salan da məhz bu amildir. Ermənistan rəhbərliyi
həmin səbəbdən süni sülhpərvər maskasını taxıb.
Üçüncüsü, Azərbaycan dövlət başçısının cəbhə xəttinə baş çəkməsi və lazımi
tapşırıqlar verməsi ölkə rəhbərliyinin qətiyyətini bütün dünyaya nümayiş etdirdi.
İşğalçı ordu layiqli cavabını aldı. Prezident İlham Əliyev hərbi geyimdə ön cəbhədə
oldu, ancaq S.Sarkisyan öz havadarının qəbuluna üz tutdu. Səbəbi məlumdur –
həm erməni ordusu zəifdir, həm də həlak olan əsgərlərin ailələrinin üzünə çıxa
bilmir.
Bunların fonunda Soçi görüşünün əhəmiyyətini azaltmaq olmaz. Bir sıra
ekspertlər həmin görüşün nəticəsiz qaldığı qənaətindədirlər. Lakin Soçidə
Azərbaycan Prezidenti Ermənistan qoşunlarının Azərbaycan ərazisindən
çıxarılmasının zəruriliyini qeyd edib.
İlham Əliyev BMT-nin 4 qətnaməsini xatırladıb və onlara əməl edilməsinin vacib
olduğunu vurğulayıb. Bu, Azərbaycan tərəfinin münaqişənin həlli prinsiplərinə
sadiq qaldığını və istənilən situasiyada mövqeyini müdafiə edə bildiyini nümayiş
etdirir. Məhz bu aspektdə Soçi görüşü müsbət qiymətləndirilməlidir.
Bunun fonunda S.Sarkisyanın Vladimir Putinin diplomatik ustalığına
223

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

ümid etməsi və faktiki olaraq ikinci dərəcəli rol oynaması diqqəti çəkib. Soçi
danışıqlarının mühüm məqamlarından biri də bundan ibarətdir.
Geosiyasi səhv: ədalətin süni maraqlara qurban verilməsi
Cəbhə xəttində baş verənlərin və Soçi görüşünün real məzmununu təhlil etmək
əvəzinə, müxtəlif geosiyasi maraqlara xidmət edən informasiyaların yayılması
bəzi dairələrin məkrli niyyətlərindən əl çəkmədiklərini ortaya qoydu. Bununla
yanaşı, Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin regional və qlobal
geosiyasətə ciddi təsir etdiyi də bir daha aydın oldu (bax, məs.: Ariel Cohen. Armenia
and Azerbaijan: On the Brink of War? / «The National Interest», 08.08.2014).
Problemin bu aspekti üzərində dayanmağa ehtiyac vardır. Mütəxəssislər
Dağlıq Qarabağda vəziyyətin gərginləşməsinə üç səviyyədə nəzər salırlar. Əvvəla,
bu, Cənub Qafqazın iki dövləti arasında geniş miqyaslı müharibəyə aparıb çıxara
bilər. Bu zaman ekspertlər Azərbaycanın güclü olmasını aksiom kimi qəbul edir və
həmin mövqedən Ermənistanı xilas etmək variantlarını təhlil edirlər.
İkincisi, mütəxəssislər məsələyə regionda ABŞ və Rusiyanın geosiyasi maraqları
uğrunda mübarizəsi müstəvisində yanaşırlar. Həmin kontekstdə onlar Vaşinqton
və Moskvanın müharibəni arzulamadıqları fikrini qabardırlar. Bunun fonunda isə
Azərbaycanın ərazi bütövlüyü arxa planda qalır. Sanki əsas məsələ Amerika ilə
Rusiyanın ortaq nəticəyə gəlməsi ilə məhdudlaşır.
Üçüncüsü, bir sıra ekspertlər Soçi görüşünü münaqişənin həll edilməsi
deyil, V.Putinin sülhpərvər və Qafqazda əsas söz sahibi obrazının yaradılması
kontekstində təhlil etməyə çalışırlar (bax, məs.: Ариэль Коэн.  Путин, как
миротворец: сможет ли он предотвратить новую войну за Карабах? / «Голос
Америки», 11.08.2014 və Ованнес Мандакуни.  Сочи и его последствия  /
«1in.am», 12.08.2014). Ola bilsin ki, Moskva Cənub Qafqazda müharibənin
alovlanmasını arzulamır, Ermənistan və Azərbaycanın Gömrük İttifaqına birgə
daxil olması naminə danışıqlara təşəbbüs göstərir.
Lakin məsələnin bu cür qiymətləndirilməsi daha təhlükəli məqsədlərdən xəbər
verir. Çünki, bu halda aydın olur ki, birincisi, cəbhə xəttində gərginlik hansısa
üçüncü bir dövlətin maraqlarına görə yaradılıb; ikincisi, istənilən vaxt süni surətdə
analoji vəziyyət yaradıla bilər.
Günahsız insanların qanı bahasına kiminsə sülhpərvər obrazını formalaşdırmaq
mümkündürmü? Bizcə, mümkün deyil və heç bir dövlət başçısı bu vəziyyətdə
olmaq istəməz. Burada Rusiyanın öz cənub sərhədləri yaxınlığında risk amilinin
224

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

artmasını istəməməsi, sabitliyin saxlanmasına çalışması fikri düzgün olardı. Bir sıra
Qərb analitiklərinin təhlilləri də bu tezisin doğruluğunu təsdiqləyir.
«International Market Analysis» (Vaşinqton) şirkətinin rəhbəri Ariel Koenin
məqaləsində həmin məqam bir neçə aspektdə ifadə edilib (bax: Ariel Cohen. Armenia
and Azerbaijan: On the Brink of War?  / «The National Interest», 08.08.2014).
Müəllif problemə regional və qlobal geosiyasətin aktual məsələləri müstəvisində
yanaşır. O, Azərbaycanın uğurlu enerji siyasətini vurğulayıb, Amerika və Rusiyanın
bölgədəki geosiyasi məqsədlərinin bir sıra incəliklərini önə çəkib. Daha geniş
aspektdə Koen Yaxın Şərq və Ukrayna böhranlarını, Avrasiya məkanındakı geosiyasi
prosesləri, Türkiyə və İranın maraqlarını Dağlıq Qarabağ münaqişəsi kontekstində
əlaqələndirməyə çalışıb. Buradan belə nəticə çıxarmaq olur ki, cəbhə xəttində son
insidentin yaranmasında sadalanan amillər müəyyən rol oynayıb.
Maraqlıdır ki, A.Koen bütün bunların Ermənistan-Azərbaycan təmas xəttində
sabitliyə təminat vermədiyi qənaətindədir. O, yazısını belə yekunlaşdırır: «Parçala
və hökm sür» prinsipini hələ heç kəs qadağan etməyib».
Fikrimizcə, son cümlədə əsas həqiqət ifadə edilib. Ermənistanın işğal etdiyi
torpaqlardan çıxması qətiyyətlə tələb olunmayınca, insanlar həlak olacaq. Diqqəti
çəkən odur ki, cəbhə xəttində son hadisələr zamanı gənclərin həlak olmasından
«təəssüflənən» böyük dövlətlərin heç biri Ermənistanın münaqişə bölgəsindən
əsgərlərini çıxarmasını tələb etmir. Məhz buna görədir ki, S.Sarkisyan Soçi
görüşündən sonra verdiyi müsahibədə riyakar siyasi ritorikasını yenidən nümayiş
etdirib, özünü sülhpərvər kimi təqdim etməyə çalışıb (bax:  Интервью Сержа
Саргсяна телеканалу АрмНьюз: полный текст / «1in.am», 12.08.2014).
Ermənistanın dövlət başçısı etiraf edir ki, Azərbaycan tankları İrəvanın kənarına
qədər gələ bilər, «ancaq onları cəzalandıran tapılar». Erməni siyasətçi kimləri
nəzərdə tutur? Əlbəttə, havadarlarını. Budur Ermənistanın xarici siyasətinin
məntiqi! Bir məqamda erməni ordusunun gücü ilə «fəxr etdiyini» söyləyir,
ardınca isə Azərbaycanın qarşısında aciz qaldıqlarını etiraf edirlər.
Bütün bunların əsl səbəbi böyük dövlətlərin Ermənistanı hər vəchlə müdafiə
etməsindədir. Təcavüzkar dövləti qorumaq əvəzinə, regionda ədaləti bərpa etmək
xətti seçilsə, münaqişə bölgəsində gərginləşmə olmaz. Deməli, Dağlıq Qarabağdakı
son hadisələr hər şeydən əvvəl ATƏT-in Minsk qrupunun həmsədr dövlətlərinə –
«ədalətli olun!» siqnalıdır.
Newtimes.az
19 avqust 2014
225

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

5.12. Sarkisyanın acizliyi:
qəbul edilməyən prezidentin siyasi faciəsi
Ermənistanın hazırkı dövlət başçısı Serj Sarkisyana Cənubi Amerika rəhbərləri
hörmətsiz münasibət göstəriblər. Argentinanın prezidenti onunla görüşməyib,
Uruqvayın rəhbəri isə kənddəki evində qısa söhbət edib. Bunun bir səbəbi
S.Sarkisyanın siyasətçi kimi zəifliyinə və diletantlığına bağlıdırsa, digər tərəfi
Ermənistanın dövlət olaraq nüfuzunun olduqca aşağı olması ilə əlaqədardır.
Yerləşdiyi regionda belə geosiyasi vəziyyəti ağır olan kiçik bir ölkə ilə geniş
əməkdaşlıq coğrafi olaraq uzaq dövlətlərin nəyinə lazımdır? Konkret deyilsə,
ortada səmərəli qarşılıqlı əlaqə yarada bilən səbəb yoxdursa, müzakirə yalnız etiket
xatirinə və ümumi mövzulardan aparıla bilər. Bu prizmadan baxanda, S.Sarkisyanın
Latın Amerikasına səfəri siyasi uğursuzluğun növbəti nümunəsindən başqa bir şey
deyildir.
Nüfuzsuz dövlət: geosiyasi iflasın əlamətləri
Latın Amerikası Ermənistandan çox uzaqda yerləşir. Orada yaşayanların,
ümumiyyətlə, belə bir dövlətin varlığından məlumatlı olduqları şübhə doğurur.
Həmin regionun ölkələri üçün Cənub Qafqazın cırtdan bir dövlətinin sistemsiz
və qeyri-konstruktiv siyasətinin hansısa əhəmiyyət kəsb etdiyindən danışmağa
dəyməz. Bunun səbəbi aydındır. Çünki İrəvanın yeritdiyi xarici siyasət heç
yerləşdiyi bölgədə belə qəbul edilmir. Onun konkret müsbət nəticə verəcəyini
erməni ekspertlər özləri də inkar edirlər. Son zamanlar rəsmi İrəvan mənasız və
məzmunsuz xarici siyasət kursundan əl çəkmədiyinə görə kəskin tənqid atəşinə
tutulur.
Bunların fonunda Serj Sarkisyanın Cənubi Amerika ölkələrinə səfəri formal
gedişdən başqa bir şey deyildir. Ermənistan prezidentinin həmin səfərdə tam
fiaskoya uğraması da tamamilə normal haldır. KİV Argentina prezidentinin
S.Sarkisyanı qəbul etməməsi haqqında informasiya yayıb. Kristina Kişner
Ermənistan prezidenti ilə görüşmək əvəzinə, Argentinanın futbol üzrə milli
komandasının oyununa baxmağa üstünlük verib. Şübhə yoxdur ki, bunun əsas
səbəbi erməni liderin səfərinin xırda məqsəd güdməsi olub. Bu, faktiki olaraq
Ermənistanın bir ölkə kimi, S.Sarkisyanın da bir dövlət başçısı kimi Argentina üçün
prinsipial əhəmiyyət kəsb etmədiyini göstərir. Bununla yanaşı, Buenos-Ayresdə
erməni prezidentin hansı məsələləri müzakirə etmək istədiyi məlum idi. K.Kişner
226

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

həmin məsələlərin müzakirəsi üçün vaxt ayırmağı lazım bilməyib.
Ermənistan KİV-in yaydığı informasiyalara görə, S.Sarkisyan əsas olaraq iki məsələ
haqqında danışmaq istəyirmiş. Bu, qondarma erməni soyqırımının yubileyində
rəsmi iştirak və Avrasiya İqtisadi İttifaqı (Aİİ) ilə əməkdaşlığa dəvət məsələləridir.
Göstərilən məsələlər onun Argentina, Uruqvay və Çili turnesinin başlıca müzakirə
mövzusu idi. Latın Amerikasında həmin məsələlərə elə də maraq göstərilməməsi isə
artıq Ermənistanın geosiyasi obrazına olan münasibəti ifadə edir. Açıq görünür ki,
Cənubi Amerika ölkələri Ermənistanı ciddi tərəfdaş kimi yox, hələlik şıltaqlıqlarına
dözdükləri cırtdan ölkə olaraq qəbul edirlər. İrəvan həmin ölkələrə bu keyfiyyətdə
lazım ola bilər. Çünki qlobal geosiyasətdə sürətli dəyişikliklər şəraitində forpostlar
müəyyən məqamlarda keçici xidmətlər göstərə bilərlər.
Əslində, bir sıra erməni ekspertlər bu barədə artıq fikirlərini bildirirlər. Məsələn,
Akop Badalyan Argentinada S.Sarkisyanın MDB və Gömrük İttifaqı ilə BuenosAyres arasında əlaqə yaratmaq təklifini belə qiymətləndirir: «...Ermənistan
özünü natəmiz Avrasiya evindəki yem qismində təqdim edir. Bu, əlbəttə, yenə
kiçik iqtisadi köpük yarada bilər, ancaq o, çox tez partlaya da bilər» (bax: Акоп
Бадалян. Армении больше нечего сказать / «Lragir.am», 08.07.2014).
Göründüyü kimi, rəsmi İrəvanın siyasətinin saxta olduğunu Ermənistanın
özündə də anlayanlar var. «S.Sarkisyan Argentina rəhbərliyinə başqa nə təklif
edərdi?» sualını erməni ekspertlər verirlər. Cavab da maraqlıdır: faktiki olaraq
heç nə! Doğrudan da, elə bir ciddi iqtisadi potensialı olmayan, təbii ehtiyatları
kasad, enerji və nəqliyyat layihələrindən təcrid edilmiş bir ölkə uzaq məkandakı
dövlətlərə nə təklif edə bilər? «Avropadan İrəvana gələn təyyarə reyslərində
Rusiyanın miqrasiya kartları paylanır» yazan A.Badalyan, Sarkisyanın tutuquşu
kimi Kremlin tapşırıqlarını təkrarladığını ayrıca vurğulayır.
Ermənistan prezidenti uzaq Latın Amerikasında uydurma soyqırımı və
Gömrük İttifaqından söz açsa da, onlara elə bir maraq göstərilməyib. Bunların
hər ikisi təbiidir. Doğrudur, erməni ekspertlər «soyqırımı» iddialarına haqq
qazandırırlar. Lakin onun bir nağıl olduğunu hər kəs bilir. S.Sarksiyan da tutarlı
arqument gətirə bilmir. O, Argentinanın «Clarin» qəzetinə verdiyi müsahibədə
arxivlərin açılması əvəzinə, «türklər gəlib yüzminləri görsün», deyib (bax: Серж
Саргсян: наш народ очень обеспокоен тем, что наш стратегический союзник
продает оружие Баку  / «1in.am», 10.07.2014). Lakin adamların bir yerə
toplaşması hadisənin baş verib-vermədiyinə verilən tarixi qiymətləndirmə ola
bilməz. Bu nağıldır, «şüurlu blefdir».
227

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

Sarkisyan: kənar göstərişlər və süni məqsədlər arasında
Avrasiya İqtisadi İttifaqı aspektində Ermənistanın cəlbedici olacağına
ekspertlər inanmırlar. Çünki nə ortaq sərhəd var, nə də İrəvanın geosiyasi nüfuzu.
Bu səbəbdən S.Sarkisyanın Gömrük İttifaqı ilə bağlı söylədikləri faktiki olaraq
Kremlin istədikləridir. Məsələ burasındadır ki, Rusiya Latın Amerikasında
mövqeyini möhkəmlətmək üçün ciddi addımlar atır. O, ABŞ, Fransa və Çinlə
burada mübarizə aparmalı olur. Moskvanı daha çox regional təşkilatın lideri kimi
qəbul edilmək maraqlandırır. Aİİ-nin əsas dövləti qismində təqdim olunmaq bu
baxımdan uğurlu seçim ola bilər. S.Sarkisyan da məhz Kremlin bu imici üçün nəsə
etməyə cəhd göstərir.
Bu faktların fonunda S.Sarkisyanın nə qədər aciz vəziyyətdə olduğu və rüsvayçı
saxta oyun oynadığı ortaya çıxır. O, rəhbəri olduğu ölkənin maraqlarından faktiki
olaraq çıxış edə, müstəqil siyasət apara bilmir. Kənardan olan tapşırıqları yerinə
yetirən siyasətçiyə isə reallıqda heç kəs hörmət etməz. Latın Amerikasında da
onunla məhz belə davrandılar.
Ermənistan gerçəkdən xarici siyasətdə tam iflasa uğramış ölkədir. Onun heç bir
qonşusu ilə normal əlaqələri yoxdur. Gürcüstan Avropa İttifaqına (Aİ) assosiativ
üzv olduqdan sonra Ermənistanla iqtisadi münasibətlərə yenidən baxıla biləcəyini
bildirib. Tbilisi Aİ-dən gömrüksüz gətirilən malların Gömrük İttifaqının üzvü olan
Ermənistana hansı şərtlər daxilində verilə biləcəyi məsələsinin aydın olmadığını
vurğulayıb. Ermənilər bunu Gürcüstanın xəbərdarlığı kimi qiymətləndiriblər.
İranla əlaqələrdə daha ağır vəziyyət yarana bilər. Rəsmi Tehran Meğridən enerji
xəttinin çəkilməsinin iqtisadi baxımdan səmərəsiz olduğunu bildirib. Naxçıvan yolu
isə ermənilərə bağlıdır. Belə çıxır ki, İranın Qərblə münasibətləri normallaşdıqda,
Tehran-İrəvan xəttində gərginlik yüksələ bilər. Rusiyanın bu ixtilafın çözülməsində
konkret rol oynaya biləcəyi ehtimalı azdır.
Ermənistanın Türkiyə və Azərbaycanla münasibətləri məlumdur. Dağlıq
Qarabağdan işğalçı qoşunlar çəkilməsə, Ankara ilə Bakının İrəvanla əməkdaşlığı
mümkün olmayacaq. Maraqlıdır ki, bunların fonunda ABŞ Ermənistan tərəfə
işğal etdiyi 7 rayonu boşaltmalı olduğunu bildirib. Bunun səbəbi kimi kimlərinsə
regionda savaş çıxara biləcəyi göstərilir.
Təbii ki, söhbətin hansı dövlətdən getdiyi aydındır. Ukrayna hadisələri bir çox
təhlükəli məqamlardan xəbər verir. Deməli, Ermənistan faktiki olaraq regional və
qlobal miqyasda xarici siyasəti tam iflas olmuş ölkəyə çevrilib. Cənubi Amerikada
bu dövlətə kimlər yardım edə bilər? Təbii ki, heç kim. Hansısa ölkənin rəhbərini
228

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

qondarma «soyqırımı yubileyi»nə dəvət etməklə xarici siyasəti xilas etmək
mümkün deyil.
Bütün bunlar S.Sarkisyanın uzaq Amerika qitəsində qarşılaşdığı etinasızlığın
əsl səbəblərini aydın göstərir. Forpost ölkənin başçısını başqa necə qarşılamaq
olar? Çətin ki, erməni siyasətçi bundan lazımi dərs götürsün... Bunu təcrübəyə
əsasən demək olar. Ancaq, əvvəllər də olduğu kimi, Ermənistanın dövlət olaraq
belə davranışdan götürəcəyi fayda yenə də qeyri-müəyyəndir. Ermənilər sözün
həqiqi mənasında müstəqil dövlət qura bilmədilər. İndi onların rəhbərlərinin xarici
ölkələrin rəhbərlərinin qəbul otaqlarının künc-bucağında mürgüləməsi, əslində,
erməni dövlətçiliyinin iflası deməkdir.
Bundan sonra Ermənistanı nələr gözləyir? Bu haqda ermənilərin özləri
düşünsələr, daha yaxşı olar. Ancaq Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü bərpa etməkdə
daha israrlı olacağına şübhə yoxdur. Bir neçə il əvvəl ermənilər zəbt etdikləri
ərazilərin bir qarışının da qaytarılmasını müzakirə etmək istəmirdilər. İndi onların
Amerikadakı ağaları birbaşa deyirlər: «7 rayondan çıxmalısan» (bax: Акоп
Бадалян.  Знаки США Армении  / «Lragir.am», 09.07.2014). Şübhəsiz, azad
ediləcək rayonların sayı artacaq. Azərbaycan rəhbərliyinin tapşırıqlarını yerinə
yetirən diplomatiya və ordu buna qadirdir.
Newtimes.az
22 iyul 2014

5.13. Qərb-Rusiya qarşıdurmasında əks cəbhələrə
parçalanmış erməni diasporu
Məlumdur ki, son dövrlərdə birqütblü dünya tərəfdarları ilə çoxqütblü dünya
formalaşdırmağa çalışan güclər arasında geosiyasi, iqtisadi, ideoloji, mədəni
sahələrdə qarşıdurma daha kəskin və açıq xarakter alıb. Bu qarşıdurmanın əsas
fiqurları Qərb dünyasında ABŞ başda olmaqla Avroatlantik məkana daxil olan
dövlətlər və təsisatlar, qarşı cəbhədə isə Rusiyanın daha fəal göründüyü BRICS
ölkələri (Braziliya, Rusiya, Hindistan, Çin, CAR) və mövcud dünya nizamı ilə
barışmaq istəməyən digər qüvvələr dayanır. Bu ziddiyyət qarşı cəbhələrdə dayanan
ölkələrin vətəndaşlarının, ictimai qurumlarının bir-birinə münasibətində də özünü
göstərir.
Bu səbəbdən də, kəskinləşən Qərb-Rusiya qarşıdurması fonunda erməni
diasporunun Qərb və Rusiya qollarının bir-birinə münasibəti daha mürəkkəb
xarakter alıb. Qeyd edək ki, erməni diasporunun maliyyə və təşkilatçılıq cəhətdən
229

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

ən güclü qolu olan Qərbdəki diasporu ilə ən çoxsaylı qolu olan (təxminən 2 milyon
ermənini əhatə edən) Rusiyadakı diasporu arasında illərdir ki, Ermənistanın
siyasi, iqtisadi həyatına təsir etmək uğrunda rəqabət gedir. Əhalinin bir hissəsinin
qərbləşmə, Avropaya inteqrasiyanı, digər hissəsinin isə mühafizəkarlığı, Rusiya
ilə yaxın tərəfdaşlığı dəstəklədiyi Ermənistan cəmiyyəti bu tərəflərə münasibətdə
parçalanmış durumdadır.
Əvvəlcə qeyd edək ki, dünyanın müxtəlif qitələrinə səpələnmiş 8-10 milyon
ermənini əhatə edən erməni diasporu üç böyük qrupa - Qərb, Yaxın Şərq və postsovet məkanı qollarına ayrılır. Diasporun bu üç qolunun hər birinin yerləşdiyi
mühitdən irəli gələn fərqli dünyagörüşü, dəyərləri, mədəniyyəti mövcuddur. Bu
fərqlər diaspor təşkilatlarının fəaliyyətində, onların Ermənistanla münasibətlərində
də özünü aydın göstərir. İlk baxışda, onların hər birinin yalnız qondarma
soyqırımının tanıdılması, Azərbaycan ərazilərinin Ermənistan tərəfindən işğalının
legitimləşdirilməsi, Ermənistan dövlətinin gücləndirilməsi kimi ortaq məqsədlər
uğrunda çalışdığını düşünmək olar. Lakin məsələ ondadır ki, erməni diasporunun
ayrı-ayrı qolları bu məqsədlərə, xüsusən də, Ermənistanın inkişafına nail olmaq
yollarını fərqli görürlər.
Erməni diasporunun Avropa İttifaqı ölkələri, ABŞ, Kanada, Avstraliya, Yeni
Zelandiyada yaşayan nümayəndələri, xüsusən də bu ölkələrə qabaqcadan köçən
ermənilərdən törəyənlər, yəni gözünü qərb mühitində açanlar öz mədəniyyəti,
dünyagörüşü, liberal dəyərləri ilə Ermənistanda və post-sovet məkanında yaşayan
ermənilərdən kəskin fərqlənirlər. Qərb ermənilərini Ermənistanda insan haqları,
gender bərabərliyi, demokratik azadlıqlar kimi məsələlər daha çox narahat edir.
Onlar Ermənistanın inkişafının, müasirləşməsinin yolunu Qərb liberal dəyərlərini
mənimsəməsində görürlər. Bu isə çox vaxt Ermənistandakı mühafizəkarlar və
əksər Rusiya erməniləri tərəfindən müsbət qarşılanmır.
Vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirən məsələ isə ondan ibarətdir ki, 1991-ci
ildən bu yana Qərbdəki diaspor təşkilatları Ermənistanın inkişafına 170 milyon
dollar həcmdə yardım etsələr də, bu ölkədə arzuladıqları ictimai, siyasi mühiti
formalaşdıra bilməyiblər. Qərbdəki erməni diasporunun Ermənistandakı siyasi
mühiti dəyişdirmək cəhdi 2014-cü il prezident seçkilərində əslən kaliforniyalı
namizəd Raffi Ovannesyanı müdafiə etməsi ilə özünü aydın göstərdi. Lakin
seçkilər heç də diasporun istədiyi kimi yekunlaşmadı.
Son zamanlar Ermənistan rəhbərliyinin Rusiya meyilli siyasəti daha da
dərinləşdirməsi, Avropa İttifaqı ilə assosiativ sazişdən imtina edərək Gömrük
İttifaqına qoşulmaq xəttini tutması diasporun Ermənistan üzərində gedən ideoloji
rəqabətini bir qədər də kəskinləşdirib. Qərb ölkələrindən gələrək Ermənistanda
gender bərabərliyi, insan hüquqları sahəsində fəaliyyət göstərən diaspor
230

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

ermənilərinin fəaliyyətinə dözümsüzlük artır. Buna nümunə olaraq, 2014-cü il
mayın 9-da Ermənistanın mühafizəkar bölgələrindən birində məişət zorakılığı ilə
bağlı keçirilən məhkəmə prosesində dəyərlərin qarşıdurması özünü daha qabarıq
göstərib. Dinləmələrdə iştirak edənlər arasında Erməni-Rus İttifaqının lideri Robert
Aharonyan, eləcə də, İrəvanda yerləşən Qadınları Müdafiə Mərkəzinin rəhbəri
amerikalı Maro Matosyan və Qadınların Resurs Mərkəzinin rəhbəri kanadalı
Lara Aharonyan da olub. Proses zamanı rusiyayönlü fəal Robert Aharonyan
qadınlara qarşı fiziki zorakılığı pisləyən, Kanadadan və ABŞ-dan olan qadın hüquq
müdafiəçilərini “Avropa dəyərlərini” təbliğ etməkdə günahlandırıb. “Kişinin öz
həyat yoldaşına əl qaldırmağa haqqı olduğunu” deyən Aharonyan “yerli adətlərdən
xəbərsiz olan” diaspor ermənilərini ölkəni tərk etməyə çağırıb (Armenia: ProRussia Activists Attack Diaspora Members for Promoting “European Values’’ /
eurasia.net, 28.05.2014).
Göründüyü kimi, erməni diasporunun bəzi nümayəndələrinin Ermənistanda
Qərb düşüncə tərzini yaymaq cəhdləri mühafizəkarların, Avropaya inteqrasiya
əleyhdarlarının tənqidləri, təzyiqləri ilə üzləşir. Aharonyanın timsalında diaspor
ermənilərinə qarşı yönələn hədələrə Ermənistan rəhbərliyinin kəskin reaksiya
verməməsi bu məsələdə hökumətin də marağının olması barədə ehtimallar
yaradır. Çünki qərbyönlü qurumlar insan haqları pozuntularına görə, ilk növbədə,
Ermənistan hakimiyyətini günahlandırırlar.
Maraqlıdır ki, Rusiya yönlü ermənilərin addımları bu ölkənin bəzi siyasi
dairələrinin mövqeyi ilə uyğunluq təşkil edir. Məlumatlara görə, Rusiyanın
Ermənistandakı səfiri İvan Volınkin builki müsahibələrinin birində rəsmi İrəvanı
Qərbdən maliyyələşən QHT-ləri “neytrallaşdırmağa” çağırıb, bunu onların iki ölkə
münasibətlərinə əngəl olması ilə izah edib (Armenia: Pro-Russia Activists Attack
Diaspora Members for Promoting “European Values’’ / eurasia.net, 28.05.2014).
Ermənistandakı toqquşmanı yalnız, mədəni və ideoloji fərqlərlə izah etmək
doğru olmazdı. Burada, şübhəsiz, maddi, korporativ maraqlar da öz sözünü deyir.
Bu rəqabət əsasən, Ermənistandakı oliqarxlar ilə Qərb diasporundan olan iş
adamları arasında özünü göstərir. Bu toqquşma nəticəsində Qərbdən, o cümlədən
ABŞ-dan olan erməni biznesmenlər Ermənistandan sıxışdırılaraq qovulublar.
Lakin ölkə iqtisadiyyatının xarici yatırımlara ehtiyacı var. Bu səbəbdən də, ABŞın Ermənistandakı səfiri Con Heffern hazırda ABŞ-dakı erməni iş adamlarını
Ermənistana sərmayə qoymağa həvəsləndirməyə çalışır (Джон Хефферн: Мы
предложим варианты для Армении / lragir.am, 17.07.2014).
Lakin erməni ekspertlər iddia edirlər ki, Rusiya amilinin də təsiri ilə Rusiyadakı
erməni diasporu Qərbdəki diaspor ilə müqayisədə Ermənistanda daha çox
üstünlüyə malikdir (Диктующим становится армянская Диаспора России /
231

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

ru.1in.am, 26.07.2014). Əlbəttə ki, bu vəziyyət Ermənistanın inkişafına böyük
xərclər ayıran, lobbiçilik fəaliyyəti göstərən Qərbdəki diasporu razı sala bilməz.
Düşünmək olar ki, hazırkı Qərb-Rusiya qarşıdurması fonunda ermənilərin ciddicəhdlə gizli saxlamağa çalışdığı diaspora daxili ideoloji ziddiyyətlər və Ermənistana
təsir uğrunda mübarizə bundan sonra daha da kəskinləşəcək.
Hülya Məmmədli
21 avqust 2014

232

QEYD ÜÇÜN

QEYD ÜÇÜN

MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ: NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI

235

MÜASİR BEYNƏLXALQ
MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİ:
NEWTIMES.AZ-IN BAXIŞ BUCAĞI
BAKI – 2014