You are on page 1of 28

1.

GLOBALNA EKONOMSKA KRIZA

Globalna ekonomska kriza je nastala prije svega u SAD-u, a inicirana je strukturnim nepravilnostima u usklađivanju realnih izvora finansijskih sredstava u odnosu na finansijsko zaduživanje i trošenje ovih sredstava. Ovo je imalo za posljedicu poremedaj i turbulencije u
čitavoj svjetskoj ekonomiji i to kako kod najvedih ekonomskih sila tako i kod nerazvijenih ili
nedovoljno razvijenih ekonomija. Sada svi lideri u biznisu kao i sve vlade moraju da pažljivo
prate ekonomsku situaciju i istovremeno da realizuju operativne mjere za oporavak kompanija i ekonomija, a na osnovu strategijskih planova za pre-vazilaženje posljedice krize. Sadašnji svijet koji je evidentno globalizovan, prije svega u ekonomskom a zatim u socija-nom i
političkom smislu suočava se sa velikim talasom ponude mogudnosti i blagostanja kao rezultata ogromnog razvoja tehnologije, kao i dostupnosti tehnoloških rješenja i tehno-loških
rezultata. Vlade svih zemalja u svijetu, kod preuzimanja narednih koraka u borbi za finansijsku i ekonomsku stabilizaciju moraju da uzmu u obzir predviđanja takozvanih “sljededih talasa”. Ovi talasi odnose se na ekonomska i socijalna predviđanja koja se mogu očekivati u
narednim godinama1.
1.1.

Svjetska finansijska kriza

Velika ekonomska kriza ili Velika depresija je globalni ekonomski krah koji je počeo 1928.
godine i trajao do 1939. Bio je to najduži i najoštriji sunovrat koji je ikada iskusio industrijalizovani Zapadni svet. Počela je u Sjedinjenim Državama padom berze 29.10. 1929.
godine, na dan poznat kao Crni utorak, rezultovala drastičnim padom autputa, dramatičnim
rastom nezaposlenosti i akutnomdeflacijom. Ali, ni kulturno-sociološke posledice nisu bile
ništa manje destruktivne, posebno u SAD, gde je Velika depresija po razornom uticaju na
društvo na drugom mestu, odmah iza Građanskog rata.
Početak i snaga Velike depresije razlikuju se među državama. Depresija je posebno bila
teška i duga u SAD i državama Evrope koje su došle do nezaposlenosti od 25 % i 33 %, manje u Japanu i vedem delu Latinske Amerike. Najgora depresija ikada je posledica kombinacije više faktora. Pad agregatne tražnje, finansijska panika i juriš na banke, nesinhronizovane
ekonomske politike nacionalnih vlada uzrokovale su drastičan pad autputa i ekono-mske
šokove2.
Zlatni standard, koji je blisko povezivao sve države sveta u mrežu fiksnih deviznih kurseva,
igrao je ključnu ulogu u transmisiji američkog ekonomskog sunovrata ka drugim zemljama.
Oporavak od Velike depresije u velikoj meri je podstaknut odbacivanjem zlatnog standarda
i politikom fiskalne ekspanzije (i monetarne, premda monetarna politika u to vreme još nije
bila u potpunosti determinisana), koja ne bi bila moguda u uslovima zlatnog standarda. Velika depresija dovela je do fundamentalnih promena ekonomskih institucija, kao i što je u

1
2

Pojskid, M., Globalna ekonomsko-finansijska kriza, 2011., str.21
Ibid str. 45
~ 1 ~

žižu ekonomske teorije i politike lansirala Džona Mejnarda Kejnsa, koji je pored
uspostavljanja makroekonomije i doktrine fiskalne ekspanzije ostao upamden po izjavi:
„Dug rok ne postoji. Na dugi rok svi smo mrtvi”.

1.2.

Tok krize i faktori koji su je izazvali

Mnogo je faktora odigralo značajnu ulogu u izazivanju krize, međutim, glavni razlog Velike
depresije je kombinacija nejednake distribucije bogatstva i dohotka i intenzivirane berzanske špekulacije, koje su uzele maha tokom posmatranog predkriznog perioda. Loša ditribucija dohotka tokom dvadesetih godina postojala je na mnogim nivoima. Novac je distribuiran nejednako, disparitetno, između bogatih i srednje klase, između industrije i poljoprivrede u Sjedinjenim Državama, kao i između Sjedinjenih Država i Evrope. Postojanje neravnoteže koncentracije bogatstva stvorilo je nestabilnu ekonomiju. Preterane špekulacije
krajem dvadesetih godina održavale su berzanski promet neprirodno visokim, ali su ultimativno vodile slomu berze. Ovi tržišni lomovi, kombinovavni sa distribucijom bogatstva, uzrokovali su kolaps američke privrede koji se usljed datih okolnosti vrlo lako prelio na Evropu, a
odatle na ostatak sveta.
Tokom ovog perioda neravnoteže, SAD su došle do toga da su se morale osloniti na dvije
stvari kako bi privredu održale u životu: prodajom dobara na kredit i potrošnjom luksuznih
dobara i investicije bogatih. Jedino očigledno rješenje problema razaranja socijalne strukture
stanovništva, koje nije imalo dovoljno novca da zadovolji sve svoje potrebe što je i dovelo do
pada agregatne tražnje, bilo je da dopusti onima, koji su dobra želeli, da ih kupe na kredit.
Koncept „kupi sada, plati kasnije“ brzo se raširio. Tako je privremeno održan nivo agregatne
tražnje3.
Iako je kriza odložena na određeno i nepoznato vrijeme, ovaj korak američke vlade učinio je
krah višestruko snažnijim kada je do njega došlo. Kako je još tada zapaženo, dopušteno je
pojedincima da dio bududeg dohotka prenesu u sadašnjost. Prenošenjem bududnosti u sadašnjost, kada je bududnost stigla, bilo je malo toga što je moglo da se kupi, a što ved nije
bilo kupljeno. I dalje, ljudi nisu više mogli da kupuju, odnosno da se zadužuju sa tadašnjim
dohotkom, jer su plate ved bile rezervisane za otplatu pređašnje potrošnje.
Neki ekonomisti veruju da su Federalne rezerve dozvolile ili izazvale veliki pad nivoa ponude
novca kako bi održale zlatni standard. Pod režimom zlatnog standarda, svaka država je određivala vrijednost sopstvene valute u terminima zlatnog standarda i preduzimala monetarne
akcije kako bi sačuvala režim fiksnih kurseva. Mogude je da bi strani komitenti izgubili povjerenje u finansijski sistem SAD i opredeljenost Amerike ka zlatnom standardu u slučaju da je
FED povedao ponudu novca. To bi moglo dovesti do velikog odliva zlata iz Sjedinjenih Država, što bi primoralo SAD da devalvira vrednost dolara. Takođe, da FED nije iz opticaja povukao određenu količinu dolara u jesen 1931, vrlo je vjerovatno da i došlo do špekulativnih

3

Kejns, DŽ., M., Opšta teorija zaposlenosti, kamate i novca
~ 2 ~

I onda. I dok i dalje postoje nesuglasice oko uloge zlatnog standarda u ograničavanju monetarne politike kao instrumenta ekonomske politike Sjedinjenih Država. cijene su brže počele da padaju. Važedi zlatni standard učinio je sljedede: visoki deficiti su morali da se pokrivaju pokretanjem zlatnog kapitala ka američkim finansijskim centrima. I sve to do jednog momenta kada je deficit postao toliki da se mogao pokriti jedino potpunim prelivanjem garantnog zlata u SAD što bi sasvim ruiniralo valute evropskih država. da ni pri bilo kojoj cijeni u bilo koje doba dana niko nije htio u njih uložiti. Do tog trenutka vedina investitora je ved izgubila povjerenje u tržište. na Crni utorak. Bogati su prestali da troše luksuzna dobra. ali su ljudi i dalje bili optimistični. ~ 3 ~ . oktobar 24.“ Berzansko ludilo najednom je utihnulo. vlada SAD odobrila je evropskim saveznicima visoke zajmove. Znajudi da de cijene nastaviti da padaju. i samo djelimično razvijala sopstvenu proizvodnju. I krediti više nisu mogli biti otpladivani. A onda. evropske nacije su se borile sa obnovom kapaciteta nakon Prvog svjetskog rata. kao i propast rafinerija. i cijenu slobode nije pltila ljudskim žrtvama i materijalnim gubicima koliko Saveznici jesu. U petak i subotu je posti-gnut djelimični oporavak kada je grupa vodedih bankara pokušala da zaustavi slom berze. industrijska proizvodnja je pala za više od 9%. koji su najviše i uzimani na kredit. sljededeg dana. Investitori su postali oprezni. Istoričar ekonomije Džon Hiks opisao je odnos saveznika prema otplati pozajmica: „Sa njihovog aspekta rat je vođen iz zajedničkog razloga i zbog zajedničkog cilja. a sredinom dvadesetih davanja su naročito bila usmerena Vajmarskoj Nemačkoj. berza je izgubila 13% na vrijednosti. Dok se Amerika bogatila. poslednji veliki razlog neravoteže bio je problem raspodjele dohotka na međunarodnom nivou. I eto dvostruke koristi i motiva za pomalo ved nekontrolisano kreditiranje saveznika. krediti nisu mogli da se otplate. One su slobodu platile dolarima. morali su biti vradeni. Zbog misdistribucije dohotka. SAD je u rat ušla sa zakašnjenjem. što de krizu ubrzati. svi indeksi ponovo bili u padu.septembra. brokeri su brzo počeli da prodaju akcije. oktobra. Ove špekulacije i krah berze bile su okidač za lančane reakcije u ionako nestabilnoj ekonomiji Sjedinjenih Država.. 29. ali ne i za koliko. i sada ih žele nazad. nema sumnje da je zlatni standard odigrao ključnu ulogu u transmisiji krize u ostatak svijeta. jer je uslovljavano kupovinom američke robe. Dopuštanjem da se otkači spirala kreditiranja pokrenut je proces koji de se kao šamar vratiti SAD. te bi SAD bile primorane da napuste zlatni standard. i pobjeda je bila esencijalna za bezbjednost SAD koliko i za njih same. da bi onda. u ponedeljak 21. na Crni četvrtak. otpušten je veliki broj radnika. Kao konačni efekat. kao što je uradila Velika Britanija. Koji je bio problem? Vrlo jednostavan. Špekulanti su u neznatno manjem obimu nastavili da trguju hartijama od vrednosti. Evropa je kupovala američke proizvode. automobili i radio prijemnici. Srednja klasa i siromašni su prestali da kupuju na kredit iz straha od gubitka posla i nemogudnosti otplate usljed visoke kamate. godine. i uveli su predutni moratorjium na investicije. oktobra 1929. Tržišni krah podrio je ovo poverenje. Tokom rata. 1929. cijeli sistem se počeo raspadati. Do kraja dana. Akcije su toliko pale. To je dalje izazvalo propast komplementarnih industrija. Potom su cijene ponovo počele padati. Cijene su se nešto stabilizovale u utorak i srijedu. Na kraju. Cijene su počele da padaju 3. Zbog toga. ekonomija iz dvadesetih se u velikoj mjeri oslanjala na instituciju poverenja.napada na dolar. Davanje zajmova je postajalo sve unosnije.

za Japan 0. Grafik 2.1. Ulaganje u istraživanje i razvoj Kao jedno od osnovnih mjera i odgovora na globalnu krizu jeste dalje ulaganje u istraživanje i razvoj a samim tim i u razvoj tehnologija.3.2%.(3) To je jedan od načina da se svet suprotstavi globalnoj ekonomskoj krizi. Kini (~100). Grafik 1. godini kod SAD za 0.8%. Obnovljivi izvori energije. Bez tehnološkog razvoja nema rasta proizvodnje i društvenog razvoja. kao i sve viši stepen razvoja tehnologije bide polja ulaganja znatnih finansijskih sredstava.7% u odnosu na prethodnu godinu. pored upotrebe tehnologije za obezbeđivanje hrane i opstanka sve više primjenjuju najsavremenije tehnologije kako bi obezbjedile obnovljive izvore energije i zaštitili životnu sredinu. za Francusku 0. Japanu (~110) i Evropskoj uniji (~220) u milijardama dolara. Grafički prikaz stope rasta ekonomija određenih zemalja (izvor: IMF WEO) Ova projekcija predviđa pad društvenog bruto proizvoda u 2009. Privredni razvoj tehnologija i globalna ekonomska kriza Tehnologija i privredni razvoj imanentni su društvenom razvoju. ved sada se zna da je projekcija za BDP kod Kine jako optimistička i da nede dostidi projektovanu vrijednost. Nedovoljno razvijene zemlje moraju da. ~ 4 ~ . U prethodnoj tabeli je prikazano koliko se izdvaja za istraživanje i razvoj u SAD-u (~400). Međutim. Za Njemačku je to 0.5%.

Luksemburg. 2.god. Najviše amandmana na Rimski ugovor se ticalo pristupa 10 novih članica 1. EU je definisana kao federacija u monetarnim odnosima. Zbornik radova 5 Jakšid M.. 126 ~ 5 ~ . organizacija Europske unije se razlikuje u različitim oblastima4. sudjelovale su samo Belgija. i kao među-narodna organizacija u spoljnoj politici. Rimski ugovor (1957) i dalje traje. godina dvadesetog stoljeda. Francuska. kao što su inostrani/inozemni poslovi.. određeni broj članica rukovodi samostalno svojim politikama od nacionalnog interesa. koji je Evropsku uniju konstituisao pod tim imenom. može se redi da je Europska unija federacija ili konfederacija. 2. Europska unija bila je u prošlosti mnogo manja nego danas.5. Historija i metode Evropske unije Pokušaji da se ujedine disparatne nacije Europe prethode nacionalnoj državi. od politike zdravstva i ekonomske politike inozemnih poslova i obrane. europske zemlje počele sarađivati u gospodarstvenom smislu. poslije njega je donesen Mastrihtski ugovor (1992). Europska unija se ne može definirati ni kao internacionalna organizacija ni kao konfederacija ili federacija. Pravna osnova Evropske unije su ugovori između njenih članica. Oni su se dešavali konstantno kroz povijest kontinenta još od propasti Rimskog Carstva. Ekonomski fakultet u Beogradu. Zahvaljujudi ovakvom ustrojstvu. Unija je dosegnula trenutačni broj od 28 država članica pristupanjem Hrvatske 1. Političke aktivnosti Europske unije se ispoljavaju u mnogim sverama. Mnogi aspekti EU su postojali i prije potpisivanja ovog ugovora.1. 2004. Unija nema pravo da premjesti dodatna ovlašdenja drugih članica na sebe bez dopuštenja određene članice. godine. trgovini i zaštiti životne sredine. Nizozemska i Njemačka. u nekim oblastima gdje su države članice svoj suverinitet prepustile Europskoj uniji. Statusi i pravilna osnova Evropska unija je najmodnija regionalna organizacija koja trenutno u svijetu postoji.7.5. Ekonomska istorija sveta. 3. Ekonomski fakultet.2.. Na primjer.2004. Isto tako. EVROPSKA UNIJA Unija je oformljena pod sadašnjim imenom Ugovorom o Europskoj uniji (više poznatim pod imenom Mastrihtski ugovor) 1993.. zaštiti potrošača. Kao što se iz prethodnog može vidjeti. Italija. Praščevid. Nakon katastrofa 4 Univerzitet u Tuzli. Centar za izdavačku djelatnost.. Kad su 1951. S vremenom se sve više zemalja odlučilo pridružiti. Prva internacionalna konferencija kako upravljati u vrijeme krize.2013.2. str. za-jedničkoj agrokulturnoj politici i zajedničkoj politici u sferi ribarstva.. agrokulturi. decembar 2009. preko raznih organizacija oformljenih '50.4. Glavna oblast na kojoj EU počiva je jedinstveno trži-šte koje se bazira na carinskoj uniji. odbrana/obrana. U zavisnosti od razvijenosti svake zemlje ponaosob. jedinstvenojmoneti (usvojenoj od strane 12 članica). unutrašnjoj politici. valuta 5. konfederacija u socijalnoj i ekonomskoj politici. A.

Bolna pitanja suvereniteta i državnih interesa pokazala su se kao okosnica vedine pregovora o stabilizacionim programima i dokazala još jednom da su mnoge evropske zemlje nevoljne da se bliže integrišu u EU. Harmonizovani standardi prave vede i produktivnije tržište. kao i na Kipru. Ono što je još zanimljivije jesto to što je ovakav ~ 6 ~ . Prva carinska unija. U skorije vrijeme. Zemlje EU sada se nalaze pred teškim odlukama od kojih zavisi njihova bududnost i bududnost EU. Jedan od najboljih scenarija za koji se gotovi svi politički analitičari. Europska unija želi da oformi infrastrukturu koja prelazi preko državnih granica. Primila je nekoliko novih članica. Dalje proširenje na istok donelo bi na duge staze značajnu korist u ekonomiji. Kasnije se promjenila u Europsku zajednicu. Italija i zemlje Beneluksa) je bila inicijalna kapisla za dalje ujedinjenje Evrope. da de to uticati na njihove ekonomije. kako to mediji nazivaju. Ekonomska kriza 2008. Evropska zajednica za ugalj i čelik (oformljena 1951. Ekonomska kriza u Evropskoj uniji Mnogo je problema sa kojima se Evropska Unija susrela od svog nastanka davne 1993. Nada je.Prvog. godine ali nijedan od njih nije poljuljao stabilnost ili doveo u pitanje opstanak same Unije kao trenutna kriza. ali zemlje još dalje ka istoku Europe još nisu podobne za ulazak u Uniju. 2. Da bi postigla svoj cilj. kao što je to svojevremeno bio slučaj sa Španijom. a države članice mogu da oforme svoju carinsku uniju bez gubitaka. a zatim i Drugog svjetskog rata. godine. koja se izvorno zvala Europska ekonomska zajednica. države čiji građani nikad ne bi pristali da jedu istu hranu mogu i dalje da se dogovore oko standarda.3. Proširenje Evropske unije bi mnogo značilo za razrješenje post-ratne krize na području bivše Jugoslavije. vođena željom da se Europa obnovi i sprječi mogudnost da se takvi užasi rata ikada ponove. koja je sada „prvi stub“ Europske unije. Portugalom i Grčkom. a implementirana 1. Peredložene akcije kojima bi se sanirale posljedice krize ved su stvorile.1.godine koja nastala pucanjem balona na tržištima nekretnina u SAD a zatim se prelila na sva ostala finansijska tržišta stvorila je podlogu za nastanak trenutne družničke krize.ekonomisti i sociolozi zalažu jeste davanje vedih nadležnosti i vede samostalnosti Evropskim institucijama kao što su Evropska Centralna Banka i Evropska Komisija. pokretačka snaga za osnivanje Europske unije (odnosno onoga iz čega de se ona potom razviti) značajno je porasla. Kako se pokazalo ovaj potez je u veoma kratkom roku stvorio tenzije na relaciji EU –UK. EU se razvila od trgovačkog sistema do ekonomskog i političkog partnerstva.1958. Rast javnog duga koji traje ved nekoliko decenija (praktično raste od kada se meri javni dug) je disproporcionalan u odnosu na rast GDP-ja ugotovu svim državama sveta bilo da su to razvijene ili zemlje u razvoju. a koju su činile: Zapadna Njemačka. Sa ovim se u vedem ili manjem stepenu slaže vedina evropskih zemalja sa izuzetkom Velike Britanija koja je jedina zemlja koja je stavila veto na paket mjera predložen na samitu decembra 2011. i političku stabilnost. osnovana je Rimskim ugovorom 1957. Tenzije koje nastaju na sve češdim samitima povodom novonastale situacije samo pokazuju koliko je znatan uticaj ove krize na oblikovanje kako sadašnjosti tako i bududnosti Evropske Unije. Na primjer. naročito zbog njihovih ekonomija. Francuska. a planira da primi još nekoliko novih u skorijoj bududnosti. EU nastavlja da širi svoj uticaj na istok. “Evropu u dva koloseka”.

Odgovori na ekonomsku krizu i srednjoročne perspektive razvoja u Evropskoj uniji i Bosni i Hercegovini. kompanije i fondovi u kojima su inostrani investitori imali udjele u vlasništvu. 2. već se proširila na druge dijelove svijeta. U trenutku kada je celokupan finansijski sistem SAD bio zahvaćen krizom i kada je velika većina tržišnih učesnika bilježila gubitke. Kako se kasnije ispostavilo da su rejtinzi hipotekarnih hartija od vrijedno-sti precjenjeni i iz razloga što je došlo do pada vrijednosti ovih instrumenata.. poput američkih investitora. banke. Neizvjesnost i pesimizam građana Evrope samo su pojačani nesuglasicama između lidera najjačih ekonomija evrope. kriza se poput domino efekta 6 Centar za politike i upravljanje. banke i fondovi iz drugih država i velikih finansijskih centara poput Evropske unije. na tržište SAD. da bi ubrzo zatim preplavila svjetske berze i dovela do pada vrijednosti i likvidnosti baznih hartija od vrijednosti. svoja sredstva plasiralu su akcije velikih fondova i investicionih banaka verujući da su izloženi niskom riziku. Ova trenutna kriza nije samo na osnovu skorijih dešavanja ved i na osnovu institucionalnog razvoja kroz koji je prošla Evropa još od početaka civilizacije6. Finansijska kriza se poput domino efekta prenjela prvo na zemlje koje imaju sličan mehanizam hipotekarnog kreditiranja (Velika Britanija i neke azijske zemlje). Inostrani. inostrani investitori su srazmjerno visini sredstava koje su plasirali u pomenute finansijske instrumente bilježili gubitke. Vremenom kako se kriza na tržištu nekretnina produblji-vala i postepeno prenosila na finansijski sektor. str. propadale su usljed velikih gubitaka. čime je potpomognuto širenje krize na ostatak sveta.. Pokazalo se da krize koje se prelivaju u Evropu ili nastaju u njoj mnogo duže traju nego u SAD i imaju snažnije socijalne efekte. multinacionalnih kompanija i finansijskih institucija. Može se slobodno redi da je takav trend posljedica pored realnih ekonomskih dešavanja i temeljno usađen pesimizam u svest svakog evropljana koji je stvorio jako nisku sklonost ka riziku što je potpuno suprotno njihovim američkim parnjacima. Berzansku paniku zamjenila je bankarska panika sa ubrzanim povlačenjem depozita i rastom kamatnih stopa. Razlika između prosječnog evropskog i prosječnog američkog potrošača je ne samo u tome što je evropski potrošač vjerovatno bolje informisan o socio-ekonomskim kretanjima nego i o načinu na koji reaguje na ta kretanja. Takođe.4.U globalnom finansijskom sistemu nacionalne granice nemaju veliku ulogu pa nastala kriza nije ostala izolovana u granicama SAD. Na finansijskom tržištu SAD pored domaćih investitora učestvuju kompanije. Iz današnje perpsektive čini se kao potrebno da se zemlje odreknu dijela svog suvereniteta u korist zajedničkog rješavanja dužničke krize u kojoj se EU našla a još neophodnije da zemlje koje su i najzaslužnije za izbijanje ove krize preuzmu odgovornost i prihvate vođstvo razvijenih privreda Evrope.. svoja slobodna finansijska sredstva plasirali su u dužničke harije od vrijednosti visokih rejtinga kao što su hipotekarne hartije od vrijednosti (rejtinga od B do AAA). vjerujući u procjene relevantnih rejting agencija. CPU.postupak Velike Britanija stvorio i velika neslaganja i tenzije unutar samo Velike Britanije što je dokaz o istinskoj povezanosti evropskih zemalja i političkoj snazi koju je Evropska Unija stekla tokom skoro 20 godina svog postojanja. Problem koji je nastao u jednom delu finansijskog sektora jedne zemlje pretvorio se u globalni problem.3 ~ 7 ~ . Uticaj krize na finansijski sistem evropske unije Globalizacija je dovela do velikih transfera kapitala između zemalja.

godini imala rast BDP-a od 6.1%.45%. italijanske.2%. Ovaj tend de se nastaviti i u 2010. dok de u2010.7%. padu industrijske proizvodnje. godine. pad indeksa industrijske proizvodnje za 13. Slovenija bilježi rast BDP-a od 1. a bruto investicije u privatni sektor za 31. Negativan trend se nastavlja u 2009. Francuska je u 2008. U nastavku teksta dat je pregled kretanja stopa rasta. godini bilježi pad od 2. dok se ocjenjuje da de u 2009. zbog učešća velikog broja investitora iz ovih dijelova svijeta na tržištu novca i kapitala SAD. U Rumuniji de biti zabilježen pad bruto investicija u privatni sektor za 41.9% u 2009. godini. godini bilježiti pad indeksa industrijske proizvodnje od 25.9%. Procjenjuje se da de Mađarska u 2009. očekivani pad BDP-a za 2009.5.11 ~ 8 ~ . godini. Latvija de zabilježiti pad indeksa industrijske proizvodnje od 24.9%. Zaražene lošom aktivom bankrotirale su redom njemačke.3%.proširila na druge dijelove svijeta. godini.4%.7%. godini (0. koja se ogleda u padu društvenog bruto proizvoda (BDP). Promjene nivoa industijske proizvodnje u kombinaciji sa stopama smanjenja izvoza i investicija u privatni sektor su značajan pokazatelj dubine ekonomske krize koja je pogodila evropske zemlje. godini. povedanjem stopa nezaposlenosti. 2009. a bruto investicije u privatni sektor de se smanjiti za 18.9%.6%. godini. odnosno pada BDP-a u pojedinim EU članicama za period od 2008. godini. godini ostvarila rast BDP-a od 0.6%). Značajan pad njemačkog BDP-a se očekuje u 2009.3% što je ujedno najvedi procentualni pad izvoza od svih zemalja članica EU.7%. Prva tržišta koja su bila na udaru krize su tržišta Evrope i Azije. Prema podacima Evropske komisije najvedi procentualni pad u industrijskoj proizvodnji u EU. izvoz de opasti za 11.4%). U Njemačkoj je 2007. a ved u 2008. Zemlje u kojima de biti zabilježen najvedi pad bruto investicija u privatni sektor su Bugarska i Rumunija i taj pad iznosi više od 40% u 2009. gdje se očekuje da de irski BDP zabilježiti pad od rekordnih 8%.2%. do 2010. godini BDP raste po stopi od 1. francuske. te smanjenim bruto investicijama u privatni sektor7. godine zabilježen rast BDP-a od 2. U Bugarskoj de biti zabilježen pad bruto investicija u privatni sektor za 48. britanske kao i banke mnogih drugih zemalja širom Evrope. Juli. poslije čega slijedi blagi oporavak u 2009. a izvoza za 36.3%.16%.6% u 2008. Zvanični podaci Evropske komisije ukazuju na značajnu kontrakciju ekonomskih aktivnosti u svim zemljama članicama EU u 2009. godini slovenački BDP zabilježiti pad od 2. izvoz je opao za 13%. godini i rast od 1. pad izvoza od 16. padu izvoza. Kipar i Nizozemska i to su 7 Evropska komisija "The EU's response to support the real economy during the economic crisis: an overview of Member States' recovery measures.5% i pad bruto investicija u privatni sektor od 14. dok se predviđa da de ostvariti blagi rast u 2010.4% i pad izvoza za 14% u 2009.12 Zemlje u kojima de biti zabilježen najmanji pad indeksa industrijske proizvodnje su Grčka. godini (5. godinu iznosi 2. zabilježen je u Estoniji – preko 30%. Irska je 2007.5%. 2. gdje se predviđa se pad BDP-a od 1%. pad BDP-a iznositi 3%. pad indeks industrijske proizvodnje za 17. godini. Efekti ekonomske krize u EU Svjetska ekonomska kriza se na zemlje EU odrazila padom ekonomske aktivnosti u 2009. u 2008.

5%. godini bilježi pad indeksa industrijske proizvodnje od 5.1%) u 2010. Negativan tend se nastavlja u 2010. a prcojenjuje se da de nezaposelnost dostidi 6. godini iznosila 4. godini u skoro svim zemljama EU. 2009. Predviđa se da de 2010.6%. dok de se u 2009. fiskalni i drugi podsticaji. godini. str. mjere poboljšanja poslovnog ambijenta. a 2009. posebno na automobilsku industriju. 8 Evropska komisija "The EU's response to support the real economy during the economic crisis: an overview of Member States' recovery measures.4%.4%.ujedno jedine zemlje u kojima je pad u tom segmentu ispod 10%.3% u 2010.6.79%.5%. godini. godine stopa nezaposlenosti u Irskoj iznositi 13%. koje imaju cilj sačuvati postojeću i poboljšati srednjoročnu konkurentnost. U toj zemlji se u 2008. godine kada je iznosila 4. Država gdje procentualno nije bilo velikog povedanja stope nezaposlenosti je Francuska. Izuzetak je Slovenija.2%. pad izvoza od 7. CPU. godini8- 2. godini povedati na 9. 9 Centar za politike i upravljanje.1%. godini 4. godini bilježi rast bruto investicija u odnosu na 2008. godini.9%. stopa nezaposlenosti smanjila na 7. dok je pad izvoza u toj zemlji 8. Očekuje se da de stopa nezaposelnosti u Austriji u 2009.8% u 2007. godinu i taj rast iznosi 6.4 ~ 9 ~ . Grčki pad indeksa industrijske proizvodnje u 2009. godini u odnosu na 2008. gdje se predviđa blagi pad nezaposenosti (0.5%. Glavni nalazi istraživanja antirecesijskih mjera u EU Poduzete antirecesijske mjere u EU se mogu podijeliti na: kratkoročne. čija stopa nezaposlenosti konstatno raste od 2007. dok je u 2008. pad izvoza od 13. Juli.11. i srednjoročne. Nisku stopa nezaposlenosti ima Austrija. Slovenija je imala stopu nezaposlenosti od 4. najpogođenija zemlja je Irska. Sektorske mjere su usmjerene na najteže pogođene sektore.3%.5%.2% na kraju godine. a 2008. Nizozemska u 2009. koje se baziraju na spašavanju radnih mjesta i ključnih industrija.8%. Odgovori na ekonomsku krizu i srednjoročne perspektive razvoja u Evropskoj uniji i Bosni i Hercegovini. godini.9%. godine imala stopu nezaposlenosti od 8. koja je u 2007. te ublažavanju efekata na socijalno ugrožene. Mjere podrške poslovanju i kompanijama čine značajan dio napora zemalja EU da odgovore na krizu. godini rasti na 5. Najmanji pad bruto investicija zabilježen je u Irskoj i iznosi 4. godini. pad izvoza 9. Kipar u ovoj godini bilježi pad indeksa industrijske proizvodnje od 5. Očekuje se da de se trend povedanja nezaposlenosti nastaviti i 2010.2% u 2009.7%. Godini iznosila rekordno niskih 3.1%. građevinarstvo i turizam. Poduzeta je široka paleta mjera koja uključuje: mjere koje imaju za cilj olakšanje finansijskih poteškoća poslovanja. godine se stopa nezaposlenosti povedala na 12%.3% i pad bruto investicija u privatni sektor od 13.1%. Osim toga.3%. koja je 2007. Grčka je jedina zemlja u EU koja u 2009.3% i pad bruto investicija u privatni sektor od 16. Zajednički sadržilac uspješnih programa je usklađenost kratkoročnih mjera sa dugoročnim razvojnim ciljevima EU9. Ekonomska kriza se ogleda i u povedanju stopa nezaposlenosti u vedini evropskih zemalja u 2009. Kada se analiziraju podaci vezani za nezaposlenost. Predviđa se da de se stopa nezaposlensoti u Sloveniji popeti na 6. godinu iznosit de 4. Procjenjuje se da de stopa nezaposlenosti u Francuskoj dositidi 10. Godinu kasnije imali su 6.

Mogućnost povećanja obima javnih investicija prvenstveno zavisi od fiskalnog kapaciteta zemlje. Zemlje EU su vodile računa da podsticajne mjere nemaju negativan efekat na socijalnu koheziju. Pošto je priprema za veća javna ulaganja u infrastrukutru i energetske projekte izuzetno vremenski i administrativno zahtjevna. očuvanje fiskalne stabilnosti. povećanjem ulaganja u istraživanje i razvoj. ulaganje u održive izvore energije i energetsku efiksnost. Tokom krize se pokazalo da je povećanje konkuretnosti direktno povezano sa stepenom ulaganja u istraživanje i razvoj. Povećanje javnih investicija kao srednjoročnog okvira odgovora na krizu u najvećem dijelu zemalja je bilo usmjereno na poboljšanje komunikacione infrastrukture (transportne i informacione) sa snažnom komponentom održivosti. koji su zaposlili značajan broj ljudi. administrativnog kapaciteteta za kreiranje i implementaciju projekata.Vlade zemalja članica EU pokušale su privremeno nadomjestiti pad privatnih investicija i potrošnje povećanjem javnih investicija. Značajan dio provedenih mjera je imao okolišno pozitivan. Sektorski pristup očuvanju konkurentnosti se pokazao neminovnim. Francuska je u okviru svoje energetske politike značajna sredstva uložila u projekte termalne izolacije stambenih i javnih objekata i na taj način su u vrlo kratkom roku pokrenuli javne radove. Veliki dio mjera je posebno usmjeren u zelene tehnologije. stoga su i njihovi odgovori na krizu imali za cilj očuvanje i rast konkuretnosti strateških industrijskih sektora. te očuvanje i povećanje konkuretnosti ljudskog kapitala u srednjem roku. tj. tako da je na površinu izašla potreba za reformom socijalnog sektora u srednjem roku. Stoga su zemlje EU dodatno povećale ulaganja u istraživanje i razvoj. Kriza je pokazala da socijalni sektor nije u stanju da odgovori svim potrebama ranjivih kategorija tokom krize. ili barem neutralan efekat. Zemlje EU su se grčevito borile za očuvanje konkurentnosti svojih ključnih industrija (Njemačka i Francuska u autoindustriji. te mogućnosti sinergičnog pristupa javnog i privatnog sektora. ~ 10 ~ . a u srednjem roku omogućili značajne uštede energije koja se usmjerava u druge razvojne svrhe). te stepenom razvoja ljudskih resursa. Sve podsticajne mjere su praćene restriktivnim djelovanjem u cilju smanjenja prekomjernih troškova javne administracije. zemlje koje su imale unaprijed pripremljene projekte u svojim srednjoročnim razvojnim planovima su značajno ubrzale implementaciju tih planova. najugroženije kategorije stanovništva i siromaštvo. Zemlje koje nisu imale dovoljno spremnih projekata odlučile su se za intervencije u oblastima gdje duga priprema nije potrebna (npr. Španija u turizmu i građevinarstvu). održivu infrastrukturu i energiju. sposobnosti zaduživanja. te ulaganja u ljudski kapital.

M. Uspostavljanje jedinstvene valute na velikom ekonomskom prostoru značilo je objedinjavanje te nove političke formacije i prenošenje jednog od ključnih elemenata suverenosti. Zbog toga što je postizanje bilo kakvog dogovora u birokratsko pitanje Evropske unije. godine. Jasno je koliku je to prednost dalo američkoj ekonomiji. i put do uspostavljanja eura bio je dug i naporan. prozrokovana prije svega zavidnošdu na međusobnom uspjehu. 2010. Irske. Uspostavom Bretton-Woods sistema. kao što su Crna Gora i Kosovo). Malte. a jedan od njenih ključnih faktora. str.The Euro in 21 the Century. Kipra. KRIZA EURA – KRIZA EVROPSKE UNIJE Sama ideja o jedinstvenoj valuti na evropskom tlu postojala je još i prije nego što je s početka devedesetih nastala Evropska unija i evropska moneta kakvom je danas poznajemo. koje de rezultirati nespremnošdu Unije da odgovori na mogude krize s kojima bi se euro a i sama Unija suočili. Portugala. Jedan od tih elemenata jeste zajednička ekonomska snaga država članica. Belgije. Iz. Italije.. Economic Crisis and Financial Uproar. Slovačke. koja je svojim politikama i odlukama mogla uredovati inflaciju vlastite valute kako bi je izvezla drugim zemljama. Na tome dugom putu. Finske. kompliciranih prijedloga i kroz svoje različite faze izrasla je ideja Evropske unije kao zajednice suverenih država koja na međunarodnoj sceni poprima sve elemente federativne države.1. velike evropske zemlje. htjele su jednom zauvijek zaustaviti međusobna trvenja. 3.3. Naime. predvođene prije svega Francuskom. 12 ~ 11 ~ . Holandije. koji bi tim zemljama omogudio ravnopravan nastup na svjetskom finansijskom tržištu. ISO 4217 kod EUR) je valuta Austrije. slobodno se može konstatirati da je euro kao jedinstvena valuta na prostoru Evropske unije nastao iz geopolitičkih razloga. Euro (€. nastale su i brojne manjkavosti u strukturi same valute. reklo bi se. Estonije. Historijski kontekst i faze nastanka eura Nastanak eura može se pratiti decenijama prije njegova ozvaničenja u januaru 2002. Nakon Drugog svjetskog rata. str. Luksemburga. koji je riješio problem oscilirajudih pariteta. Ona se odražavala 10 11 Susino. Grčke. i kratko nakon njegova raspada 1971. zarad kompromisa i postizanja velikih političkih ciljeva. godine. Sve svjetske centralne banke zbog toga su morale svoje rezerve kreirati u dolarima. Ashgate. L. svim svjetskim valutama fiksiran je kurs u odnosu na američki dolar. On je svoju vrijednost imao u zlatu u američkim Federalnim rezervama. Prvi izazov kojem je evropska moneta trebala odgovoriti bila je dominacija američkog dolara u svjetskom finansijskom tržištu. bilo je i definiranje jedinstvene monete11. Francuske. U okviru takvog sistema. Njemačke. Slovenije i Španije. 9 Ibid. stvorena je preteča današnjeg eura. koje čine ekonomsku i novčanu uniju (EMU)10.. Šesnaest od dvadeset i osam država koje čine Evropsku Uniju (i četvero izvan EU.

Kontrola nad paritetima eliminirana je. Ovaj Pakt također je odredio i početak druge faze uspostavljanja jedinstvene valute. Jedina zemlja koja je mogla funkcionirati sa svojom valutom unutar takvog sistema bila je Njemačka. godine postignuti su ovi ciljevi pa je u januaru 1997.inflacija u zemljama članicama nije smjela prelaziti nivo prosjeka triju zemalja sa najnižom inflacijom uvedanom za 1. godine uspostavljena i Evropska centralna banka sa svojim članicama i monetarnim instrumentima. Najteži dio prve faze plana bio je postizanje političkoga kompromisa i inicijative oko uvođenja jedinstvene valute. godine sa zvaničnim uspostavljanjem valute eura. prema jasno definiranim kriterijima: .25% varijabilnosti u kursu vodedih evropskih valuta prema dolaru. Godine 1979. ovaj sistem raspao se i bilo je potrebno uspostaviti prijedlog novi. što je tri godine nakon toga finalizirano ~ 12 ~ . druga faza podrazumijevala je fiksiranje pariteta za promjenu domadih valuta u euro. . Najprije su države članice Unije. a Paktom iz Maastrichta predviđena je uspostava jedinstvenog EUROSISTEMA u okviru kojeg funkconira sama valuta. da bi se to održalo.5%. zbog razmimoilaženja u ekonomskim prioritetima.25%. No. a to je bila 1994. a i ponovnom uspostavom varirajudih pariteta. Također. i . . godine usaglašen je plan za uspostavljanje jedinstvene evropske valute koji je predviđao tri faze.pariteti valuta zemalja članica morali su se stabilizirati i dovesti unutar granica određenih prilikom uspostave Evropskog monetarnog sistema. koji je za cilj imao stabilizaciju pariteta nekoliko evro-pskih valuta (Francuske. morala prihvatiti Evropsku centralnu banku uspostavljenu na modelu Njemačke Bundesbanke (Centralne banke Njemačke). u toj drugoj fazi odabirale su se članice Monetarne unije. no kako su zemlje članice tog siste-ma počele napuštati zajednicu. Do početka 1997. za primjer. javila se potreba da se takav prezahtjevan projekt promijeni. Potrebna politička volja izražena je u Paktu iz Maastrichta 1991. morale su pristu-pati drastičnim mjerama za postizanje tog cilja. trebale ojačati svoje ekonomske odnose i monetarnu koordinaciju. što je prethodnica današnje Evropske centralne banke.budžetni deficit nije smio biti vedi od 3% u odnosu na bruto društveni proizvod. te je uspostavljeno zajedničko slobodno tržište. Danske i Irske). Također. što je ustvari bio period u kojem su evropske valute zadržavane unutar „tunela“ od ±2. U drugoj fazi plana podrazumijevala se uspostava Evropskog monetarnog instituta. No. godine.ukupni javni dug nije smio biti iznad 60% BDP-a.u sistemu nazvanom „zmija“. pa je tako Francuska. a koji se sastoji od Evropske Centralne banke i Evropskog sistema centralnih banaka. Članice su morale istrpitti mnogo kompromisa. u prvoj fazi. te se pristupilo denominaciji ekonomija zemalja članica eurosistema u euro. Uspo-stavljen je Evropski monetarni sistem. godina. u kojem je između ostalog određen krajnji datum za uspostavljanje jedinstvene valute januar godine 1990. države koje su imale slabiju ekonomiju otada vodede Njemačke. Kursni pariteti valuta zemalja članica prema euru su fiksirani. Luksemburga. Belgije. treda faza počela je 1999. Holandije. Njemačke. Nastavilo se na intenciji da se međusobni paritet održi unutar raspona ±2. Na Samitu u Rimu 1990. Posljednja. Italije. Postizanje ovih ciljeva osigurano je upravo zajedničkom političkom voljom za uspostavljanjem eura kao zajedničke valute.

Zemlje koje su imale slabe finansijske sisteme ulaskom u eurosistem nasljeđivale su dio prestiža koji je u sistem unijela njemačka Bundesbanka. u ekonomskom smislu. The Euro Error. među kojima i euro. a to je za Njemačku značilo i olakšavanje nastupa na velikom tršištu. javni deficit. Zemlje koje su zaključno s 2002. njemačka marka. otklanjanje barijera za protok kapitala među članicama. ovu „žrtvu“ ipak ne treba posmatrati preuveličano. s novim sistemom dobile su glas u zajednici od iste važnosti. Irska. američkom ekonomskom silom. zemlje koje do ovog jedinstvenog sistema nisu ni u čemu mogle parirati vodedim zemljama. Vodeda klasa u Njemačkoj. primjerice. Grčka. sasvim ispravno. novčanica i kovanica eura. jeftiniji i otvoreniji nastup zemalja članica kroz Uniju na svjetskom tržištu. prva od mnogih prednosti eura jeste prestiž. Upitali bismo se. kao što su. kao što je Njemačka. možemo dodati i homogenizaciju tržišta. Njemačka. imajudi u vidu ovaj kratki historijski osvrt na nastajanje eura. pa poslije uvođenjem eura. Holandija. a uz to. Uz ovo. koje bi ujedinjavanjem. postalo domade tržište. koja je kao valuta standard u Evropi često ukazivala i na ekonomsku neodgovornost vlada drugih zemalja. bila je nemodna zbog reputacije glavnoga krivca za rat. pored ovih evidentnih ekonomskih prednosti uvođenja eura. dakle olakšan izvoz uz smanjene troškove konverzije vlastite valute u valutu inostranog pladanja. Luksemburg. jer bi zajednička valuta doprinijela osnaživanju političkog zajedništva među zemljama 12 Rosa. u politici. Postojao je otklon i želja da se mod Njemačke i njene marke donekle zauzda i iskoristi. imale su visok podsticaj da se potrude uskladiti te pokazatelje prema zahtjevima članstva. godinom bile članice eurosistema. zbog čega jedna modna zemlja. Algora Publishing ~ 13 ~ . S druge strane. Evropska unija uspjela je u jednom svom velikom cilju – uspostaviti pandan dotada dominirajudem američkom dolaru. a onda se članstvom osigurati da do ponovnog pogoršanja pokazatelja ne dođe. zarad ujedinjenja i vlastitog oslobođenja. Austrija. ponovo. Belgija. J. precijenjena valuta. lakši. dakle bankari. izraženije su bile političke beneficije. Španija i Portugal. ukinuta je. sve zemlje Evrope. i pored svih „kazni“ koje je za rat morala pretrpjeti i pladati. Odgovor se pronalazi. prije svega. Nadalje. Stoga je. a s njom i izvor svjetske modi. u euru su vidjeli priliku da u rukama imaju svjetsku valutu. visoka inflacija. Finska. Uvođenjem eura. bez obzira na to koliko je potencijalnog napretka mogla pružiti Evropi. zemljama koje su imale lošije finansijske pokazatelje. dakle oslobođeno raznih dadžbina i harmonizirano12.uvođenjem i puštanjem u opticaj banknota tj. Gledalno na nivou Unije. Ukratko. J. vrijedno je istadi nekoliko dodatnih zapažanja: U ovom dugom i mukotrpnom procesu pregovaranja i političkih ko-mpromisa. pa je tako otklonjen i taj psihološki pritisak u zemljama današnje Evropske unije. u abecednom redu. a time se koristile eurom kao službenom valutom bile su. No. No. Italija. žurno željela u panevropsku zajednicu. postojao je jak unutrašnji otklon prema novcu zemlje koja je poslije Drugog svjetskog rata uspjela prestidi. Francuska. Poslije Drugog svjetskog rata Njemačka. do 1990. Također. godine bila je razjedinjena. ekonomisti. političari i sl. Ujedinjena Evropa za glavni cilj imala je uspostavljanje ujedinjenog tržišta. u čijoj je formaciji morala prihvatiti i dosta kompromisa. (1999). prihvatila sistem u kojem sasvim sigurno mnogo gubi. Članice sistema sada mogu udruženo formirati jedin-stvenu ekonomsku mod u ravni s.

te da su se jake spone među državama morale strogo čuvati. odnosno skup politika koji uređuju. Za pojedine zemlje. Euro-sistem protiv samog sebe Strukturu javnog finansijskog sistema u osnovi čine dvije komponente:14 - Prva komponenta jeste monetarni sistem ili skup politika koji uređuju cirkulaciju novca u nekom ekonomskom sistemu. vrijedno je osvrnuti se na to šta euro ustvari predstavlja. bez ikakve primisli na politička previranja ili nesuglasje u Evropskoj uniji. definitivno se napustio zlatni standard koji je u svijetu dotada postojao. gledano iz druge perspektive. ono što euro predstavlja dobija sasvim novu dimenziju onu političku. kao što je npr. državnu ekonomiju. carina i sličnih prihoda i funkcioniranje javnih ulaganja. koji je načinjen tako da je ranjiv i na neznatne političke razmjerice među državama članicama. kakav se nije mogao postidi. imala je ved sve postignute beneficije. 3. Odgovori na ekonomsku krizu i srednjoročne perspektive razvoja u Evropskoj uniji i Bosni i Hercegovini. koja je naslijeđem tačerijanske ekonomske politike uživala jaku ekonomiju. str. upravo zbog neuvjerljivih ekonomskih beneficija koje su pojedine zemlje mogle uživati i s autonomnom valutom. odnosno robnog novca. Time su sve svjetske valute prestale buditi reprezentant zaliha zlata države u kojoj važe. No.članicama. No. zaduživanja i pladanja. kao snažnog i ravnopravnog svjetskog aktera13. odnosno prikupljanje poreza.Woods sistema. ved zajednica različitih država. a Evropskoj uniji donijela privid kompletirane državne zajednice. u najkrade u javnu. funkcionalan i napredan ekonomski sistem.2.Woods sistema.. i uopdeno. CPU. 11 ~ 14 ~ . str. Prije nastavka elaboracije o finansijskom sistemu u eurozoni. Ovakva karakteristika eura jedna je od osnovnih slabih tačaka sistema. pa je i EURO tako postao valuta koja predstavlja povjerenje svih koji se njime koriste da Evropska unija vodi odgovoran. Raspadom Bretton. politički pregovori za postizanje zajedništva bili su dodatno otežani. kako Evropska unija nije jedna jedinstvena država. Znajudi da je euro nastao nakon Bretton . koji smo spominjali. 13 Centar za politike i upravljanje. Za dobar status eura morala se osigurati nesmetana saradnja među državama. Velika Britanija. također znamo da valuta euro ne predstavlja nikakvu zalihu plemenitog metala ili bilo kakvog drugog realnog dobra. eventualni ulazak u evropsku monetarnu zajednicu mogao je dodi isključivo kao rezultat izuzetnoga političkog kompromisa u njenu korist. Dugi pregovori oko uvođenja zajedničke evropske valute. prestižnu valutu. znače i da u samom sistemu mora postojati razlog takvih prelamanja. - Druga komponenta jeste fiskalni sistem. Euro nije mogao iznenaditi svijet ponovnim uvođenjem robnog novca. a u pojedinim slučajevima i neuspješni.9 14 Ibid. niti se rješavanje mogudih nedoumica u vezi s raspodjelom robnog novca među članicama doimalo jednostavnim.

banka po pristupnom kursu odštampala protuvrijednost eura i distribuirala je među zemljama članicama. Mate. Takva mogudnost eksternalizacije vlastitog problema. odnosno institucija Sistema evropskih centralnih banaka. 1996. preokredu situacije tako da izgleda da je opravdanost monopola i sloboda u kreiranju novca u najboljem interesu ekonomije. u eurosistem uvodi inherentnu diskriminaciju među zemlja-ma članicama. kao i svaka druga centralna banka. U finansijskom sistemu eurozone dvije institucije vode monetarnu politiku i zadužene su za postizanje određenih monetarnih ciljeva. Monopol nad kreiranjem novca bio je svakako u rukama Evropske centralne banke. najprirodnije bi mogao osnovati fiskalni sistem na principu fiskalnog federalizma. sistem koji smo upravo opisali osiguravao bi mogudnosti iskupa u bilo kojoj situaciji. na svoj ved ustaljen način. Evropski finansijski sistem. visoka elita. pod bilo kakvim mogudim opravdanjima. Uz to. ključna manjkavost eurosistema omogudavala je da zemlje koje su u članstvo donijele nesrazmjerno visoke javne dugove i deficite pomjere ka tome da se novac više ne daje srazmjerno uloženim depozitima u Evropskoj centralnoj banci. inače poznata i pod nazivom "tragedija zajedništva". Nekoliko je opravdanja za uspostavljanje fiskalnog federalizma među kojima je najprije mogudnost pozitivnih eksternalija izraženih u međusobnom natjecanju 15 Babič. Zbog toga. Banke su se mogle obratiti Evropskoj centralnoj banci kad god bi njihove zemlje odlučile da se opterete dodatnim javnim dugom. Evropska centralna banka u eurozoni imala je ulogu krajnjeg zajmodavca. ved srazmjerno dugu prodatom ovoj banci. Način na koji je stvoren inicijalni kontingent eura u zemljama članicama bio je da je na ime pristupnih rezervi koje su sve zemlje članice bile obavezne deponirati. države su svoj postojedi javni dug pretvoren u obveznice mogle servisirati upravo eksploatiziranjem ove mogudnosti „iskupljivanja“ od strane Evropske centralne banke.U prethodnom historijskom osvrtu vidjeli smo koje su institucije formirane u okviru eurosistema. kontrolirala bi se inflacija koja uvijek zvuči jako omraženo. Svakako eurosistem sebi nije mogao dozvoljavati previše haosa. Ova druga. imale su sigurnu luku u kojoj su mogle prodati svoje postojede obveznice po povoljnoj kamatnoj stopi. Ako sistem posmatramo na nižem nivou. Kako bi se održala opravdanost postojanja ovakvog monopola. to bi osiguravalo nesmetano funkcioniranje ekonomije.. pretvorenim u obveznice. To su Evropska centralna banka i Sistem evropskih centralnih banaka. banke bi cijeli sistem samo pokrenule nanovo na novi period prispijeda obveznica15. i tome sl. što daje prostora raznim tenzijama. kojim su centralne banke mogle servisirati druge svoje potrebe. odnosno na nivou centralnih banaka. Naravno. ~ 15 ~ . kako bi Evropska centralna banka prodala te obveznice. kontrolirale bi se cijene. imala je i monopol nad štampanjem novca. M. odnosno kamata na otkupe postojedih dugova. IV izdanje. Sve centralne banke država članica sistema. dakle zajednice fiskalnih sistema zemalja članica. Pri otkupu tih dionica Evropskoj centralnoj banci izdala bi novi novac u vidu zajma. što bi značilo da se tako brine za standard. Pri prispijedu takvih obveznica. Njihovim žargonom kazano. Taj komplicirani sistem uspostavljen je drugom tehničkom mogudnošdu Evropske centralne banke zvanom repo-kamata. Međunarodna ekonomija. koji je proizveo euro. odnosno banke međubankarskih rezervi. pa je zbog toga trebalo imati kompliciran sistem koji prikriva haos i odaje privid savršenog funckioniranja. bankari i političari. od krucijalne važnosti jeste drugi dio finansijskog sistema koji smo ranije spomenuli – fiskalni sistem.

tako se prenosi na druge. potom poboljšanje fiskalne odgovornosti među zemljama članicama. ovakav finansijski sistem morao je na svom početku suočiti s velikim izazovima da bi postao ravnopravan pandan valutama na koje je svijet navikao. na bazi uzajamnog povjerenja. Banke su u ~ 16 ~ . splet dešavanja koji je do kreiranja samog balona doveo seže decenijama prije. Uz prethodno navedeno. Pred kraj devedesetih godina u svijetu je registrirana velika potreba za hipotekarnim kreditima. Neka vrsta kontrole. Objektivno. 3. ostavljena je realna mogudnost političarima u zemljama članicama da učine što žele s fiskalnim sistemom svoje zemlje u nastojanju da riješe ekonomske probleme i socijalne poteškode. godine došlo je zbog nemogudnosti dužnika da vradaju svoje kreditne dugove. ne postoji vrhovna institucija na nivou monetarne unije koja bi vršila kontrolu nad nižim fiskalnim institucijama. omogudio bi da se članice međusobno korigira u fiskalnim odlukama i onemogudio bi neodgovorne fiskalne djelatnosti. Sve se više stanovništvo okretalo ka življenju izvan velikih urbanih centara. uspostavljena je sistemom evropskih centalnih banaka. Trend porasta javnog duga u eurozoni može se vidjeti i na sljededem grafikonu. Evropska centralna banka nema mandat za vođenje fiskalne politike. u naseljima sačinjenim od privatnih kuda. S toga. Minimiziranje tog izazova jeste samo po sebi zahtjevan posao. i više je nego jasno da je bilo pitanje vremena u ovakvoj konstelaciji sistema. takozvani „pritisak društva“ koji bi se postigao federalizacijom fiskalnih sistema članica. struktura sistema. No. a ranjiv sistem u svojem početku nije taj cilj mogao brzo dostidi. i u tom sistemu odgovornost za fiskalne politike bila je u rukama centralnih banaka članica. prvi izazov bila je takozvana finansijska inercija. Dakle. Zajedno sa zagarantiranom mogudnošdu da se svaki fiskalni dug i svaka fiskalna neodgovornost „ubaci“ u sistem eurozone. uz obedanje da de voditi odgovornu i naprednu fiskalnu politiku u državi. kada de zapasti u krizu. Udar globalne finansijske krize na euro Do konačnog pucanja prenapuhanog finansijskog balona 2007. No. koji je napravljen da radi sam protiv sebe. odnosno naviknutosti svjetskog tržišta na dolar.među državama. kakvu smo upravo upoznali. Pojedine zemlje članice nisu prezale od dodatnih fiskalnih zaduženja i dužničke eksponiranosti. ne postoji institucija koja bi vodila računa o fiskalnim politikama zemalja članica i provodila kontrolu nad njima. Da bi se od mogudih šokova euro mogao braniti djelovanjem na svjetskom nivou.3. pobošljanje u osjedaju demokratičnosti cijeloga sistema i zaštita sloboda. Također. koji prikazuje postojedi javni dug eurozone izražen u procentualnom iznosu od kumulativnog brutodruštvenog proizvoda. i da bi po osnovu svjetske važnosti mogao profitirati. u eurosistemu ne postoji fiskalni sistem niti fiskalna federacija. nije bila otporna na finansijske šokove s kojim bi se mogla suočiti. Dakle. Dakle.

Napresušna potreba u finansijskom tržištu. U početku. pa su tako nastali i "NINJA" (skradenica od engleske fraze No Incom No Job or an Asset) krediti. jer banke nisu baš previše marile za naplatom svojih dugovanja.. paketirati vrednosnice koje imaju i na osnovu njih izdaju druge vrednosnice koje bi se prodavale na sekundarnom tržištu vrednosnih papira. No. odnosno rizikom da bi možda moglo dodi vrijeme kada dužnici nede modi vratiti svoj dug. tako što su pojačale davanja kredita za podmirivanje upravo tih potreba (kupovine kuda)16. između ostalog. Stoga. a ujedno je i dobro utrživa na tržištu kapitala. 3. Zbog nove mogudnosti ostvarivanja likvidnosti. i da li ima ili nema išta u svom posjedu. Rješenje se pronašlo u procesu u finansijama poznatom kao "sekuritizacija". jer im je prodaja vrednosnih papira zasnovanim na hipotekarnim kreditima donosila novu likvidnost koju su dalje mogle plasirati u novim kreditima. kako je potražnja za kreditima nezajažljivo rasla. uz dobru kreditnu sposobnost. Prva internacionalna konferencija. Ujedno se.5..ovome vidjele savršenu priliku da riješe svoje probleme viška likvidnosti. a ne realnu vrijednost. Sam proces sekuritizacije također je dobio stepenicu više u procesu resekuritizacije. te u davanju slobode akterima na finansijskom tržištu da bez prevelike kontrole države iznalaze nove alate kako bi rješavale probleme i poteškode finansijskog tržišta. Mnoge zemlje u masovnom izdavanju 16 Univerzitet u Tuzli. bez obzira da li je taj neko zaposlen ili ne. U ovako postavljenom procesu banke su u potpunosti bile okrenute ka novonastalim tržištima koja su obedavala velike zarade na kamatama i mešetarenjima. nije ni začudo što se mnoge države nisu mogle oduprijeti mogudnostima koje je prethodno opisani sistem pružao. Tim procesom banke su imale višestruk poticaj da još više daju kredite. Kako upravljati u vrijeme krize. decembar 2009. Procesu sekuritizacije svakako pripada i izdavanje državnih obveznica. Tako su ulazile u začarani krug.Ovom inovacijom banke koje su imale previše kupljenih vredonosnih papira mogle su po određenom kriteriju grupisanja. Iznimnom povedanju potražnje za stambenim kreditima doprinijela je i pojačana imigracija iz zemalja tredeg svijeta. zbog postojanja mogudnosti da se bilo kakva nesigurnost efektivno otkloni. Ekonomski fakultet. odnosno krediti koje je mogao imati svako ko je htio. tako su banke sve više bile naklonjene samo hipoteci. po potrebi su banke uzimale i hipoteke. Zbornik radova ~ 17 ~ . Tako su iz prvoklasnih kredita iznikli drugorazredni krediti koji su za sobom vukli vedi kreditni rizik.4.. S druge strane. barem što se kredita tiče. Slijedom toga okrenule su se ka sve vedoj deregulaciji finansijskog tržišta koja se ogledala. Efektivno. banke su vršile daljnju degradaciju kriterija za odobravanje kredita. stavljajudi kvalitet hipoteke ispred same kreditne sposobnosti dužnika. i u ublažavanju kriterija za davanje kredita. U ovakvoj konstelaciji kreiran je takozvani finansijski balon koji je prikazivao basnoslovnu vrijednost koja je ustvari nastala ni iz čega i bila je samo puki broj bez realne vrijednosti. izgubio osjedaj za kreditnim rizikom. obveznica je vrednosni papir koji označava nečiji dug. što je bio novi izazov koji su banke morale prevazidi. uvijek je bilo osiguranje povrata pozajmljenih sredstava. i sami dužnici izgubili su osjedaj za odgovornošdu koju bilo kakav dug sa sobom nosi. To je proces pretvaranja duga kojim je neki zajmodavac izložen na tržištu u vredonosne papire koji su bili utrživi na tržištu vrednosnih papira. Vodede zemlje svijeta koje su te emigrante prihvatale morale su nalaziti načina da se omogudi davanje stambenih kredita i tim populacijama.

a i sam euro. prostije rečeno. što je daleko ozbiljnije u slučaju tehnokratije kakva je Evropska unija. bez nadzora. Kada su krajem 2009. Ekonomski fakultet u Sarajevu. no kako je mehanizmom sekuritizacije i iskupljivanja kod Evropske centralne banke kreiran jedan isuviše apstraktan i napuhan dužnički balon. Najizraženiji javni dug prilikom ulaska u Evropsku monetarnu uniju imale su zemlje južne Evrope. Ilustrativno bismo to mogli opisati sljededom situacijom. ~ 18 ~ . 3. a zemlje članice (ovce) mogle su slobodno i. inflacije. Međunarodne finansije u globalnoj ekonomiji. godine objavljeni rezultati revizija pristupnih statistika zemalja dotadašnjih članica Evropske monetarne unije moglo se zaključiti da su i same te revizije bile pokazatelj da se Evropska unija okrede sebi i sagledavanju svog stanja u jeku tekude finansijske krize. Prva direktna komplikacija koja se desila pri udaru finansijske krize bila je problem servisiranja postojedeg javnog duga. koristiti to dobro. godine počele osjedati posljedice finansijske krize i registriran sve vedi broj bankrota prezaduženih subjekata i preeksponiranih banaka i osiguravajudih kuda. zbog nepostojanja koherentne fiskalne kontrole. bili su stoga ovim zemljama naročito primamljivi. Euro kriza jeste kriza bez presedana. jer su pokazali da su pojedine zemlje pristupile Evropskoj monetarnoj uniji s neistinitim podacima o ključnim elementima.. Tragedija samog eura jeste i u tome što su članice eurosistema bile i zemlje koje su dobrano eksploatizirale mogudnost zaduživanja. što na kraju svih krajeva rezultira uništenjem dobra. predstavlja smanjenu likvidnost. ali i na političkom polju. manifestirana na ekonomskom polju. Kriza eura-kriza sa više lica Način na koji se finansijska kriza odrazila unutar eurozone bio je višestruk. revidirani podaci bili su poražavajudi. kao što su stope razvoja. 17 Stojanov. Ako zamislimo da je eurosistem jedan ograđen pašnjak u kojem je trava (sistem zajedničkog novca u slučaju EMU) glavno dobro koji društvo može koristiti. Nemogudnost vradanja kredita. Naročito poražavajudi bio je hronični grčki dužnički problem. i početkom 2010. Nažalost. to je vradanje tih dugova bio preveliki problem.4. jer su kroz mogudnost iskupa koji je pružao Sistem evropskih centralnih banaka i Evropska centralna banka kao posljednji zajmodavac i kreator novca. javnog duga i deficita. Tragedija takvog zajedni-štva. koju smo i spomenuli u prethodnim dijelovima teksta. ovakvim mogudnostima nisu ostale imune ni mnoge zemlje eurosistema. D. jeste u tome što de vremenom određenim zemljama sve više i više rasti apetit i potreba za ograničenim dobrom. Možemo zaključiti da je kriza eura upravo započela otkrivanjem da se Evropa borila s vedim kumuliranim dugom i deficitom nego što se mislilo. Kad-tad države su morale početi vradati dugove koje su imale. Naravno.obveznica vidjele su mogudnost da se bez prevelikog problema zadužuju i rješavaju svoje fiskalne probleme. mogli prebaciti odgovornost za nerazumne fiska-lne politike i javna zaduženja na ostale članice eurosistema. Kada su se s početka 2009. a nauštrb ravnopravnosti i na štetu velikih Evropskih ekonomija17. i zemlje Evropska unije počele su se ozbiljnije baviti ekonomskim kretanjima u Uniji. 2000. Vremenom su hronično zadužene zemlje (ovce) prerasle u „svinje“ koje su izjedale zajednički projekt svih zemalja. Sistem kakav se uvodio prilikom formiranja eurosistema.

. a zbog ozbiljnosti gubitka kreditnog rejtinga unutar eurozone. što je i vedi problem od ekonomske krize. s neoborivim preživljenim dokazima iz krize. No. rezultirajuda politička kriza narušavala je ono osnovno što euro predstavlja – povjerenje da de članice Evropske unije blisko sarađivati. te su tako nesvjesno opraštale i prelazile preko krupnih fiskalnih pogrešaka drugih zemalja članica eurozone. Evropska centralna banka odnedavno je počela odabirati samo obveznice sa visokim kreditnim rejtingom koje je prihvatala za otkup. Globalna ekonomsko-finansijska kriza. ali nipošto ne treba zaboraviti da je ta plemenita namjera samo značila novi dug. koji nede imati ništa drugo za cilj do očuvanje postojedeg evropskog integriteta. Euro kriza olabavila je spone koje vežu zemlje članice međusobno. Dakle. pa je zbog toga kriza izraženija u svojoj političkoj prirodi. Zemljama sa smanjenim kreditnim rizikom "presušila" je ta jedina mogudnost eksternalizacije fiskalnih problema. Iznimna potreba za jačom fiskalnom kontrolom koja se u toku krize neosporno javila značila je pokretanje novih političkih pregovora. vidjet demo da je u godinama globalne finansijske krize krivulja javnog duga eurozone dobila skoro eksponencijalni rast. jer se sav novac preusmjeravao zemljama koje su bile veliki dužnici. koji je ispravio propuste fiskalne kontrole koji su se otkrili u toku krize. Zemlje kao što su Njemačka i Francuska u jednom periodu našle su se u ulozi održavanja sistema koji je uništavao neko drugi koji nije doprinosio kao te zemlje. Pri tome se slijedila kejnezijanska filozofija velikih fiskalnih investiranja. S nemogudnošdu vradanja kredita. 2011. mukotrpni pregovori ipak su rezultirali reformom fiskalnog sistema Unije krunisanom Lisabonskim sporazumom. Naime. Ukoliko se na trenutak vratimo slici 2. ~ 19 ~ . iz prethodnog izlaganja vidjeli smo da je taj proces neravnopravan prema članicama koje doprinose sistemu eura. Mehanizmom repo-kamata pri Evropskoj centralnoj banci. u vremenu finansijske krize. Pomenuta eksternalizacija. omogudeno je mnogim zemljama. Ali. a uskradivao zemljama koje su doprinosile stva-rnim ekonomskim razvojem. pojačano korištenje ovog mehanizma dodatno se zadužujudi.Ovaj nesrazmjer aktivirao je jake tenzije među zemljama člani-cama eurozone. kada je kriza eura i započela. imat de dovoljno alata u novim političkim pregovorima. zemlje koje su mnogo uložile u sami sistem. Sva ova krizna previranja rezultirala su na kraju udarom na kredibilitet Evropske unije. postala je pojačano sredstvo spašavanja iz krize. te bez velikih mimoilaženja i nesuglasica održavati političku i ekonomsku sliku Unije naprednom i stabilnom. PIGS zemlje etiketirane su kao veliki problem u Uniji i prisiljene su drastičnim fiskalnim "potkradivanjima" troškova da se konačno uozbilje u članstvu i preuzmu odgovornost za propuste iz prošlosti. donekle i prisiljavanja na ukrudivanje sistema protiv kojeg su jednoglasno stajale vedina zemalja članica pod izgovorom gubitka državnog suvereniteta. na početku finansijske krize. države su počele gubiti svoj kreditni rejting. 18 Pojakid. Iz istog razloga ne treba biti pesimističan u pogledu opstanka eura. M. kako bi likvidnošdu iz novih dugova servisirale prethodne.odnosno nedostatak novca za servisiranje duga. S ovakvim problemima ne mogu se ostvarivati ni oni postojedi ekonomski benefiti u eurozoni u njihovu punom kapacitetu18.

godine. Sarajevo. i pad realne vrijednosti javnog duga . Kriza je u BiH postala ambijent u 19 Stojanov. trebala bi biti privremenog (cikličnog) karaktera. Neravnoteža na tržištu rada koja proizilazi iz promjena u poslovnim ciklusima. na loš kvalitet javnih usluga. te enormni rast nezaposlenosti. Takva situacija može biti vjerovatnija ukoliko proces prilagođavanja na tržištu rada postane duži.1. neizvjesnost. na političku nestabilnost. na nizak standard. Osnovna obilježja ekonomske krize u BiH Širenje svjetske ekonomske krize na Bosnu i Hercegovinu (BiH) nije pradeno reagovanjem vlasti. na lošu infrastrukturu. U situaciji nefleksibilnog prilagođavanja. Slabiji intenzitet reagovanja na manifestacije krize pokazuju i građani i institucije. probleme finansiranja tekudeg prihoda. zapravo. motivacija običnih ljudi bitno je modifikovana u odnosu na motivaciju ljudi u razvijenim zapadnim zemljama koje je zahvatila recesija. podrazumjeva veliki trošak za nezaposlene i značajan gubitak potencijalnog outputa na nivou makroekonomije. sindikata i udruženja građana na način kako slične grupacije reaguju u drugim zemljama. D. depresiju potrošnje građana i agregatne potrošnje. ved da bude zadržana na nivou iz perioda recesije (fenomen histereze)19. Stanovništvo je ovdje naviknuto na težak život. Krizom uslovljeno gubljenje radnih mjesta i dotadašnje postojanje neravnoteže odnosno neusklađenosti ili nespojivosti između tražnje i ponude rada ukazuju. no promjene u veličini nezaposlenih i slobodnih radnih mjesta koje potiču iz trenutnog stanja u okruženju mogu postati postojane. neefikasnost pravne države. ovdje su i reakcije na širenje krize slabijeg intenziteta. kakva je na sceni u BiH od zadnjeg kvartala 2008. pad zaposlenosti i proizvodnje. kršenje prava. ograničavanje sloboda. nelikvidnost realnog sektora.za BiH. Gotovo da nije potrebno obrazlagati da dugoročni karakter dosadašnje strukturalne nezaposlenosti u BiH i kratkoročne ciklične nezaposlenosti. poslovne zajednice. odnosno opstajanje problema masovne dugoročne nezaposlenosti.4. Nažalost. na izolovanost. 2003 ~ 20 ~ . Od tranzicije do razvoja: Globalizacija i politička ekonomija razvoja u ekonomijama u tranziciji.. najpogubnije može biti upravo gubljenje radnih mjesta. 4. na korupciju. Od tri glavne karakteristike krize . Pod dugogodišnjim dejstvom tih faktora. gubitak posla.pad cijena imovine. gubitak imovine. na najtežu konsekvencu globalne krize u Bosni i Hercegovini – uporedno djelovanje dva krajnje negativna uzroka nezaposlenosti – strukturalnog i cikličnog. rasta i razvoja kompanija. GLOBALNA EKONOMSKA KRIZA I NJENI UTCAJI NA BIH Globalna ekonomska kriza donosi pad ekonomske aktivnosti. mogude je da se nezaposlenost ne vrati na svoj početni nivo u vrijeme ekspanzije. Zbog toga. Ekonomski fakultet. zbog dosadašnje depresijacije tržišta rada i političke osjetljivosti problema nezaposlenosti. različiti oblici krize i njenog različitog intenziteta ovdje su prisutni godinama.

OHR je najmodnija politička. kršenja ljudskih prava. ograničavanja slobode medija. Ekonomija BiH je opteredena ozbiljnim strukturnim problemima u privredi. Navest demo samo neke: 1. Uticaj finansijske krize na privredu BiH U bankarskom. nema zaštite imovine.kome se živi. odnosno finansijskom sektoru BiH i FBiH nije došlo do inicijalnih gubitaka na način kako je to prethodno opisano. bijedan materijalni i duhovni život svakodnevno u ovoj zemlji ubijaju nadu u bolju bududnost. Naime. sive ekonomije. na reforme. U čitavom poslijeratnom periodu BiH je zadržala relativno visok stepen političke nestabilnosti. vrlo niskoj efikasnosti upotrebe resursa i neekonomskom valorizovanju doprinosa resursa stvaranju društvenog proizvoda. Iako je siromaštvo jedno od socijalno. nema pravne sigurnosti poslovanja. devastacija sistema vrijednosti. 3. nisu željele pravnu državu. demokratske institucije su prilično krhke. usaglašavanja i koordinacije teško je funkcionisao. a desili su se u finansijskom sektoru razvijenih zemalja. Iako je u poslijeratnom periodu BiH ostvarila značajan napredak u svim oblastima. prije svega zbog vlastitih interesa. Odsustvo pravne države. nesankcionisani kriminal. ved je samo tržište kapitala nedovoljno razvijeno tako da ono nema odlučujudi uticaj na kretanje u realnom sektoru. 4. nacionalna homogenizacija je daleko snažnija od građanske. iznevjerena očekivanja. Nažalost. Visok stepen siromaštva. Opšta kriza u BiH ima više uzročnika. Očito je da vlasti. Čak ni entitetsko uređenje nije prepreka tome. Tokom rata. ali je relativno visokim stopama poreza i doprinosa na platu vještački dignuta na viši nivo u odnosu na ponudu i tražnju rada na tržištu. Zbog neefikasnosti pravne države u široj javnosti prisutna je predstava o BiH kao zemlji korupcije. ne vrše se sistematična istraživanja siromaštva. ili je na ivici siromaštva. Loše stanje ekonomije. Gotovo tredina stanovništva BiH je siromašna. ekonomske i socijalne krize. na bududnost. 4. nema ostvarivanja sloboda. ona je ipak bliže ocjeni o stanju kontinuirane opšte krize i izložena je sna-žnom riziku pogoršanja stanja pod uticajem globalne finansijske.1. što se direktno manifestuje u stvaranju malog društvenog proizvoda. odsustvom strategije i politike korišdenja resursa. Bez snažne pravne države nema uspostavljanja sistema vrijednosti. političke obmane. Nezaposlenost je velika. kriminala.. nema moralnosti u međuljudskim odnosima. nezaštidenih ekonomskih sloboda. ambijent koji kreira pogled na svijet.1. 2. pravna država je doživjela najvedu devastaciju u BiH. ne samo da učesnici na finansijskom tržištu kod nas nisu učestvovali u poslovima sa finansijskim instrumentima sličnim onima koji su bili okidač krize u razvijenim zemljama. Proces demokratskog odlučivanja. Temeljna pitanja ustrojstva BiH često se dovode u pitanje. Politička nestabilnost. Efikasnost uspostavljenih institucija je niska. jer ih u njenom uspostavljanju niko nije ograničavao. zakonodavna i procedure zaduživanja su takođe često komplikovanije. ekonomski i politički najtežih obilježja BiH.. ~ 21 ~ . a dijelom i poslije rata. Neto cijena rada je niska.

Na ovaj način de konkurentska sposobnost naše privrede u vecoj mjeri nego do sada biti stavljena na probu. a u krajnjoj liniji uticat de na smanjenje tekude potrošnje. Sarajevo. karakteriše izraziti deficit u računu tekudih pladanja koji osnovne korijene vuče iz deficita u vanjskoj trgovini. može se govoriti o slijededim posljedicama: .Kao posljedica. pitanje povedanja konkurentnosti de biti postavljeno ne samo pred našu privredu ved i privrede svih zemalja u okruženju.). doznake građana itd. tako i sredstva iz lokalnih izvora. D. Istovremeno. došlo je do preljevanja negativnih efekata finansijske i ekonomske krize na privredu FBiH. odnosno u krajnoj instanci sa viškom likvidnosti na tržištu. uz veci oprez stranih investitora pri donošenju odluka o ulaganju sredstava. životni standard i generalno na cjelokupan život. 20 Stojanov. i • visoki rast BDP-a posljednih godina je u tijesnoj vezi sa visokom tražnjom koju stvaraju kako sredstva pristigla iz inostranstva. Smanjeni priliv inostranih sredstava po osnovama navedenim u prethodnoj tački de otvoriti pitanje izvora finansiranja deficita računa tekudih pladanja. prije izbijanja krize. Najvedi problem i makroekonomski rizik BiH i FBiH.. u razvijenim zemljama početak krize ispoljavao se kroz smanjenu likvidnost tržišta. Imajudi navedeno u vidu. Očekivani efekti ekonomske krize mogu biti umanjeni po različitim osnovama. slijedi da se početak ekonomske krize odvija u različitim okolnostima kada se radi o razvijenim zemljama u odnosu na okolnosti u BiH i FBiH. Takođe. Od tranzicije do razvoja: Globalizacija i politička ekonomija razvoja u ekonomijama u tranziciji. • prevelika potrošnja je u sprezi sa pregrijanom tražnjom. krediti. 2003 ~ 22 ~ . dodi de do jačih pritisaka na devizne rezerve. Prije svega mjere za povedanje likvidnosti u razvijenim zemljama kao odgovor na krizu imat de povoljno dejstvo i na našu ekonomiju jer se time istovremeno kreiraju i sredstva koja de biti raspoloživa za plasman na naše tržište. pojačat de se pritisci stranih proizvođača koji ce željeti da svoje proizvode plasiraju na naše tržište. dok se u BiH pocetak krize odvijao u uslovima pregrijane tražnje. To je i ujedno najosjetljivija karika preko koje se dešavaju prvi efekti preljevanja krize na naše tržište. Prvo je smanjen priliv kreditnih sredstava koja se usmjeravaju preko banaka koje imaju svoje osnivače u razvijenim zemljama. a što ce se dogadati u kombinaciji sa otežanim plasmanom naših proizvoda u inostranstvo (primjer izvoza mlijeka u Hrvatsku). Jasno je ved sada da su strane direktne investicije smanjene. Smanjene potrošnje (tražnje) u kombinaciji sa generalnim smanjenjem tražnje u inostranstvu direktno utiče na proizvodnju.U isto vrijeme. ili zaustavljanja rasta privrede sa odgovarajudim uticajem na zaposlenost. Pri tome. Ova okolnost ukazuje na tri osnovne činjenice20: • potrošnja u BiH i FBiH je značajno veda od proizvodnje pri čemu se višak potrošnje finansira iz inostranih izvora (strana ulaganja. makroekonomsku poziciju BiH. u dužem periodu. je ved pomenuti deficit računa tekudih pladanja. usporene. Bez obzira što finansijsko tržište FBiH nije pretrpilo gubitke zbog neadekvatnih garancija plasmana. odnosno rast privrede FBiH. Konkretno. Posljedice svih prethodno navedenih kretanja dovešde do usporavanja. .Kao posljedica nelikvidnosti razvijenih tržišta ved je manji iznos sredstava na raspolaganju za priliv u BiH. Ekonomski fakultet.

vezane su za očuvanje fiskalne stabilnosti. metala i autodijelova. (3. godine. Smanjenje prihoda je uzrokovalo opšte smanjenje javne investicione potrošnje i socijalnih davanja.1%. Glavni nalazi u BiH Najvedi dio sprovedenih mjera borbe protiv ekonomske krize u BiH su vezane za aranžman sa MMF-om tj. Tako je u FBiH u proizvodnji metala u januaru 2009. Takođe. U FBiH. i to u decembru 2008. U januaru ove godine smanjena je i proizvodnja mašina i uređaja za 6. godine u odnosu na prosjek 2008. U posljedne dvije godine u FBiH. u odnosu na januar 2008. Posljedice globalne krize najviše se osjedaju u našem najjačem izvoznom sektoru. proizvodnja kancelarijskih mašina i računara za 14. Takođe. kao i smanjenje izdvajanja za opšte troškove administracije (plate i sl. Podsticajne mjere u BiH se sprovode u znatno manjoj mjeri nego restriktivne i efekti podsticaja su još uvijek teško uočljivi.455). fizički obim industrijske proizvodnje smanjen je za 11. evidentirano je 2. u odnosu na prethodni mjesec.).0%. Prema našoj procjeni kriza de najvedi uticaj imati u metalskoj industriji i građevina-rstvu. osim mašina i opreme smanjena je proizvodnja za 20. naša privreda ima mnogo vede mogudnosti da se pokaže konkurentnom u okruženju nego na širem ekonomskom tržištu.874 zaposlena manje.531). u januaru je smanjena i proizvodnja motornih vozila.2%. decembru 2008. a to je metalna industrija gdje je došlo do smanjenja proizvodnje uzrokovane globalnim padom potražnje i cijena ruda.2. a u januaru 2009. godine (2.1. U ovom momentu postoje veoma oskudni statistički i drugi podaci da bi se u kradem periodu oslikale negativne posljedice svjetske ekonomske krize na ekonomiju FBiH.9%. godine u odnosu na isti mjesec prethodne. kao i sektora koji de u manjoj mjeri biti pogodeni krizom. Ovim se otvara i pitanje sektora koji de biti pod najvedim udarom. jer čak i neznatno povedanje kamatnih stopa na kreditna zaduženja proizvodaca u ovom sektoru dramatično se odražava na njihovo poslovanje. što posljedično smanjuje i potražnju za građevinskim materijalima.2% i proizvodnja ostalih saobradajnih sredstava za 11. a u pro-izvodnji od metala.1%.. prikolica i poluprikolica za 78. kad je u pitanju broj nezaposlenih u FBiH bilježimo povedanje u novembru 2008.Nije teško pretpostaviti da na kratak rok. Tekstilna industrija FBiH. u odnosu na novembar 2008. suočena je sa pojačanim problemom likvidnosti. prvi put se desio pad broja zaposlenih u jednom mjesecu u odnosu na prethodni. koja kontinuirano posluje na granici rentabilnosti. Godine proizvodnja je smanjena za 19. godine. u odnosu na januar 2008. I energetski sektor suočit de se sa značajnim padom potražnje uzrokovanim smanjenjem obima proizvodnje velikih industrijskih potrošača na domadim i stranim tržištima.291) i januaru 2009.7%. (3. ~ 23 ~ . godine zabilježena smanjena proizvodnja za 21.1%. smanjena je za 40. Veliki problemi i smanjenje proizvodnje očekuju se i u građevinarstvu i industriji građevinskih materijala jer kreditna kriza otežava finansiranje izgradnje i smanjuje potražnju i cijene nekretnina. 4. Proizvodnja tekstila u FBiH u januaru 2009. u januaru 2009. što de oteža-ti realizaciju ambicioznih planova ulaganja u nove proizvodne kapacitete i restrukturiranje i integraciju rudnika uglja.1%.2% i proizvodnja električnih mašina i aparata za 7.

te o efektima i utjecajima plasmana tih sredstva na ekonomski razvoj BiH i entitetima. Drugo. godina nisu ispunjena ni u najmanjoj mjeri. Finansiranje javnih investicija u u srednjem roku de zavisiti od tri faktora. godine. i teško je očekivati da de se budžetskim ulaganjima značajno povedati javna investiciona potrošnja. Svi razvojni planovi su preširoki. S druge strane. BiH je srednje zadužena zemlja koja ima kapacitet dodatnog zaduživanja. ali efekti sprovedbe ovog programa nisu značajni. koji su često nerealno planirane i sa aspekta budžeta i kapiciteta sprovedbe. od 2007. Pored značajnih kreditnih sredstava koje BiH ima na raspolaganju. Strateška opredjeljenja Vlade FBiH za period 2007. ali da bi taj dokument dobio puni značaj. Industrije koje su konkurentne van granica BiH nisu dovoljno podržane u sklopu programa antirecesijskih mjera. Trede.2 milijarde Eura da bi pokrila nedostatke u budžetu uzrokovane predimenzioniranom opštom potrošnjom i neefikasnom socijalnom politikom. Proces izrade nove razvojne strategije je u poodmakloj fazi. pogotovo u sektoru energetike i telekomunikacija. Ne postoji horizontalna i vertikalna povezanost pojedinih strateških planova u zemlji. te de nepovoljna poslovna klima srednjoročno biti prepreka za razvoj privatnog sektora i značajnija direktna strana ulaganja. rezerve javnih preduzeda). Planiranje srednjoročnog razvoja u BiH je neadekveatno. – 2010. Prvo. potrebno ga značajno operacionalizirati. sa velikim brojem mjera. dobijenih od međunarodnih razvojnih banaka.Nedostatak sistematskih aktivnosti na stvaranju povoljne poslovne klime je uočljiv u svim antirecesionim programima. kreditna sredstva koja BiH ima na raspolaganju (skoro 2 milijarde KM) i sredstva koja može dobiti i realizovati od međunarodnih finansijskih institucija za razvojne projekte. nije došlo do ubrzanja investicionih ulaganja. predstavlja dodatnu prepreku efikasnom plasmanu sredstava kroz programe Razvojne banke FBiH. BiH ima ograničenu investicionu komponentu u budžetima. sredstva koja su akumulirana i namijenjena za investicije od strane preduzeda u vedinskom državnom vlasništvu i sredstva entitetskih razvojnih banaka.16 ~ 24 ~ . str. Odgovori na ekonomsku krizu i srednjoročne perspektive razvoja u Evropskoj uniji i Bosni i Hercegovini. Ne postoje detaljne informacije o plasmanima kreditinih sredstava entititetskih razvojnih banaka. dok se Razvojni program RS-a djelimično sprovodi. Srednjoročne implikacije aranžmana sa MMF-om su izuzetno nepovoljne. CPU. Nedostatak srednjoročnog razvojnog okvira u FBiH. Činjenica da tranše kredita trebaju biti vradene u četvrtoj i petoj godini aranžmana postavlja ograničenja na budude planove vezane za mogudu investicionu ekspaniziju u srednjem roku. sposobnosti privlačenja ulaganja privatnog sektora iz BiH i inostranstva. metalna i tekstilna industrija koje su najviše pogođene krizom. kao ni građevinska. BiH de u prve tri godine aranžmana posuditi do 1. a nerealizovana kreditna sredstva predstavljaju prepreku dodatnom ozbljnijem zaduživanju u razvojne svrhe. pogotovo ako se uzme u obzir pad fiskalnih prihoda tokom 2009. a koja se planiraju utrošiti na javne investicije u kratkom i srednjem roku. godine ne postoji krovna razvojna strategija. Ne postoje dovoljno precizni podaci o finansijskim rezervama koja su na raspolaganju (npr. ali do sada odobrena. Informacije o implementaciji razvo- 21 Centar za politike i upravljanje.21 Opšti nedostatak podrške strateški važnim sektorima BiH ekonomije je uočljiv.

nedovoljnje. 7. Zbog ograničenog administrativnog kapaciteta za pripremu investicionsih projekata.1. 4. tehnološki razvoj. Postojeda zaduženja koja se smatraju suverenim dugom su vedinom u sektorima za koja se mogao pronadi privatni kapital (npr. brza eksproprijacija zemljištva. realni i izvodljivi u zadatom roku. a stepen sprovođenja planiranih aktivnosti je izuzetno nizak. Razvojne planove javnih preduzeda treba integrirati u srednjoročne razvojne okvire na državnom i entitetskim nivoima. Ovo se posebno odnosi na transportnu infrastrukturu. dok su povoljni krediti EBRD-a i Svjetske banke trebali biti iskorišteni za ulaganja u ljudski kapital i obrazovanje. da bi se postojedi kapacitiet efikasno usmjerio u strateške projekte. Nedostatke budžetskih sredstava potrebno je nadomjestiti kroz agresivniju racionalizaciju administrativnih aparata i svoubuhvatnu reformu socijalnih davanja. Planiranje značajno vedih ulaganja u ljudski kapital. energetika i putna infrastruktura). S obzirom da aranžman sa MMF-om ograničava snažnija razvojna ulaganja iz budžeta. Preporuka u BiH 1.3. 2. Potrebno je ubrzati projekte na kreiranju boljeg poslovnog okruženja koji ne zahtijevaju značajnija budžetska izdvajanja. te razviti detaljne kriterije za odabir projekta koji de se finansirati ovim putem. Potrebno je poboljšati sistem razvojnog planiranja u zemlji kroz sinhronizaciju postoedih planova na različitim nivoima. Potebno je napraviti analizu raspoloživih finansijskih rezervi koje posjeduju javna preduzeda. 3. te direktno povezani sa sigurnim izvorima finansiranja. 5. transparentno i efikasno sprovođenje tenderskih procesa. kod investicionog planiranja potrebno se fokusirati na manji broj vedih infrastrukturalnih projekata. tehnološki razvoj i inovacije. 6. Potrebno je otkloniti prepreke aktiviranju raspoloživih sredstava. potrebno je što manje koristiti (povlačiti) raspoloživa sredstava iz ovog aranžmana. 4. koja se trebaju ~ 25 ~ . 8. Razvojni planovi trebaju biti kvantificiranim. inovacije i druge sektore koji privatnom kapitalu nisu dovoljno atraktivni. Brzo aktiviranje ved odobrenih kreditnih sredstava posebno u sektoru infrastrukture je zna-čajan stimulans bh ekonomiji u srednjem roku. Podrška strateškim industrijama i ukupno razvoju privatnog sektora mora biti značajnija. Potrebno je identifikovati strateške industrijske grane i raditi na srednjoročnom podizanju njihove konkurentnosti. a koje se prvenstveno odnose na izradu projektne dokumentacije. Rad entitetskih razvojnih banaka treba učiniti transaprentnim. te postizanje političkog konsenzusa vezano za strateška ulaganja u energetski sektor.jnih planova su nedostupne. te prilagođavanje planova razvoja energetskog sektora i transportne infrastrukture zahtjevima ekološke održivosti bi značajno doprinijelo uskađivanju bh razvojnih planova sa Evropskim razvojnim okvirom.

ka davanjima osobama koja su stanju socijalne potrebe22 ~ 26 ~ .preusmjeriti od klijentelisitičkog pristupa.

bilježe i najvedi pad industijske proizvodnje. Pozitivni rezultati prerađivačke industrije u RS-u (prvenstveno sektora prerade naftnih derivata). koji je u posmatranom periodu rastao preko 50 puta. odnosno za preko 2.5%. Razlog ovog enormnog povedanja leži u pokretanju proizvodnje u Rafineriji nafte u Bosanskom Brodu. odnosno za preko milijadu KM u odnosu na prvih osam mjeseci prošle godine. proizvodnji i preradi metala (preko 30%). godine u poređenju sa istim periodom prošle godine veda je za 17. što se u kombinacijisa dugoročnim strukturalnim problemima i niskom konkuentnošdu domade ekonomije odrazilo na smanjenje svih ključnih ekonomskih indikatora u zemlji. 22 ~ 27 ~ . te energetika (1. te dobro poslovanje energetskog sektora i hemijske industrije u BiH su djelimično ublažili pad indeksa industrijske proizvodnje u BiH u proteklom periodu. hemijska industrija (3. a metalna. Prema procjenama IMF-a. drvna. Prosječan godišnji pad industrijske poizvodnje u navedenim granama iznosi između 20% i 30%.2%. godini BDP rasti za 0. str. U prvih osam mjeseci 2009. U prvih osam mjeseci 2009.3%).4.24 Smanjenje ekonomske aktivnosti u zemlji se odrazilo i na smanjenje ukupnih fiskalnih prihoda.5%.1%. a to su: sve grane tekstilne industrije. BDP de nakon realnog rasta od 5. str. te preradni drveta i proizvodnji namještaja (preko 30%). godine. Smanjenje industrijske proizvodnje u BiH uzrokovano je prvensteno padom proizvodnje u izvozno orijentisanoj prerađivačkoj industriji. Enorman pad spoljnotgovinske razmjene. 23 Centar za politike i upravljanje.5% u 2008. drvoprerađivači i spektar metalskih industrija. Odgovori na ekonomsku krizu i srednjoročne perspektive razvoja u Evropskoj uniji i Bosni i Hercegovini.20 24 Ibid. gasom. parom i toplom vodom (11.2. CPU. BiH-a odgovor na krizu i srednjoročni razvojni okvir 4. praden je smanjenjem ukupne industijske proizvodnje. Sektori koji su najviše pogođeni ekonomskom krizom..2. Industrijska proizvodnja u RS-u ostvarena u periodu od januara do jula 2009. Značajan pad industrijske proizvodnje u RS je zabilježen u tekstilnim granama (u prosjeku oko 15%).6% u odnosu na isti period 2008. Grane koje su pored krize u proteklih osam mjeseci bilježile rast industrijske proizvodnje u FbiH su rudarstvo (1. Pored prerade naftnih derivata. Efekti ekonomske krize u BiH Globalna ekonomska kriza značajno je utjecala na bosanskohercegovačku ekonomiju. U istom vremenskom intervalu uvoz je smanjen za 26. u 2009.7%)25.1.2%). industijske grane koje bilježe rast su: proizvodnja i snadbijevanje električnom energijom.8 milijadi KM24. godini. Ekonomska kriza.9%). godini bilježiti realni pad od 3%. Godine ukupan iznos izvoza iz BiH smanjen je za 22. tekstilna i građevinska indu-strija su najviše pogođene (bilježe u prosjeku preko 20% pada industrijske proizvodnje i značajan pad broja zaposenih)23. Ovo povedanje industrijske proizvodnje je prvenstveno prouzrokovano rastom u sektoru prerade naftnih dervata. godine indeks industrijske proizvodnje u FBiH je manji za 10. očekuje da de u 2010. U RS imamo nešto drugačije pokazatelje.

.1% u odnosu na isti period pošle godine.849. godine manji za 219.19%. godine manji su za 487.119 KM odnosno za 12.955 KM odnosno za 12. godine manji su za 317. godine. Ostali prihodi i naknade pali su za 1. Povedanje ovog iznosa prouzrokovano je povedanjem akciznih stopa na pojedine grupe poizvoda26. str.455 KM odnosno za 10. što je dijelimično uzrokovano stupanjem na snagu dijelova Sporazuma o stablilizaciji i pridruživanju (SAA).891 KM odnosno 15. godine.278.599 KM odnosno 12.27 26 Ibid.66% u odnosu na isti period prošle godine. CPU. Odgovori na ekonomsku krizu i srednjoročne perspektive razvoja u Evropskoj uniji i Bosni i Hercegovini.306. str.45%.757 KM odnosno za 93.334.1% u odnosu na isti period prošle godine. str.215. su smanjeni za 65. Posebna taksa (putarina) na derivate veda je u prvih osam mjeseci ove godine za 19. Prihodi od akciza na uvozne proizvode u prvih osam mjeseci 2009..Ukupni prihodi Uprave za indirektno oporezivanje u prvih osam mjeseci 2009.28%33 u odnosu na isti period prošle godine27.332.250. To je prozrokovano poveda-njem stope putarine. Prihodi od akciza na domade proi-zvode rasli su za 111. Prihodi od PDV-a u prvih osam mjeseci 2009. odnosno snižavanjem pojedinih carinskih stopa25. 25 Centar za politike i upravljanje. 35 ~ 28 ~ .87% u odnosu na isti period 2008. Prihodi od carina su u prvih osam mjeseci 2009. 28 27 Ibid.307 KM odnosno 48. u odnosu na prvih osam mjeseci 2008.