Nr. 1 - New York - Dhjetor 2014 - $2.

00

Fol’ o Marko Sulioti,
O Xhavellë, o Kondurjoti,
Thoni, o trima t’ Arbëris,
Që lirin i dhat Greqis
Vrasëja e Negovanit

Shqiptarëve i takoi
nderi më i lartë që t’i
sjellin kurorën e Greqisë,
mbretit të saj të parë,
sepse nga të tre anëtarët e
komisionit që u dërguan,
jo vetëm Miauli dhe
Boçari qenë shqiptarë,
por dhe vetë Pllaputa,
ishte i bir i Pallumbas,
fshat historik shqiptar i
rrethit të Gortinisë.

Sot Çamëria hapi sytë.
Sot ky vend i bukur, një
nga gurët më të çmuar
të kurorës së Shqipërisë,
zuri të lëvizë dhe të
zgjohet.F. 2.

Miranda Vickers
dhe James Pettifer:

Çështja
çame–
etapa e re
Sfondi historik

Pellumb Xhufi:

faqe 3-5

“Megali-Idea” dhe pasqyrimet e saj
në marrëdhëniet shqiptaro-greke
Hasluck:

faqe 17-18

Albanian Settlements in the Aegean Islands
Faik Konitza:
faqe 19-21

faqe 22-24

The Background of the Italian-Greek Conflict

2

Dhjetor 2014, Nr. 1

Shqiptarët e Greqisë
S

hqiptarët e Greqisë ndahen në dy
kategori: në ata që banojnë në tërësinë
e tokës shqiptare, por Konferenca
e Ambasadorëve në Londër (1912-1913)
nga përfaqësuesit e Fuqive të Mëdha - të
Britanisë së Madhe, Francës, Gjermanisë,
Austro-Hungarisë, Italisë dhe të Rusisë
- vendosën që Çamërinë dhe viset e tjera
shqiptare t’ia japin Greqisë dhe shqiptarët
(arbërorët) që jetonë në brendësi të Greqisë.
Faik Konica ia bënë me dije botës së
qytetëruar se grekët sadoqë t’i imitojnë
idealet e perëndimit, ata janë të qytetëruar
vetëm në fjalë dhe s’dinë të përdorin vetëm
metodat e shekullit tetë. Kurrë Evropa,
thotë ai, s’duhet të lejojë që një pëllëmbë
tokë shqiptare ta qeverisin këta fanatikë trundryshkur.
Ky vendim i përfaqësuesve të Fuqive të
Mëdha për ta lënë Çamërinë 96 për qind
shqiptare nën sundimin e Greqisë do të
jetë për shqiptarët një tregjedi me tri akte:
shfarosje, shpërngulje, shpronësim. Greqia
do të bëjë tmerre skëterrore në Çamëri:
kurrë s’do t’i ndalet dhuna dhe gjenocidi.
Greqia e bënë shpërnguljen e detyruar të
çamëve myslimanë për në Turqi sidomos
gjatë viteve 1923-1925, si dhe më vonë
nën pretekstin se ata ishin turq, ose me
shpërnguljen e tyre të dhunëshme në
Shqipëri pas vitit 1945. Greqia e shpejton
procesin e kolonizmit dhe të greqizmit duke
sjellë grekë aziatikë në Çamëri.
Edhe pse Kongresi i Berlinit (1878) e
kishte njohur Janinën si qytet shqiptar, Janina
ishte e njohur prej të huajve si kryeqytet i
Shqipërisë, Konferenca e Ambasadorëve ia
dhuron Janinën, kryeqytetin tonë Greqisë!
Ministri i Jashtëm i Britanisë së
Madhe Edward Grey, do thotë në fund të
konferencës: është ruajtur marrëveshja
midis Fuqive të Mëdha, por është marrë
vendim që herëdokur do të kërkojë rishikim.
Greqia s’ka aspak të drejtë, shkruante më
1940 Faik Konica, kur thotë se ish-vilajeti i
Janinës s’ka qenë shqiptar. Ka qenë kurdoherë
shqiptar dhe atje ku ngjyra kombëtare e
vendit është ndërruar, ndrrimi u bë me kleçka
dhe me vrasje. E kam shëtitur Janinën me
rrethinë, shkruante në Washington Times
(1943) ambasadori i Amerikës në Shqipëri
Charles C. Hart, e di që shumica dërmuese e
popullsisë është shqiptare.
Edhe sot diplomacia evropiane e
identifikon kombësinë me fenë, nuk do
të pranojë të bëjë dallim kombëtar midis
çamëve të krishterë dhe pushtuesve të tyre.
Çamët e krishterë që kanë mbetur në trojet
e tyre, edhe pse nën ndikim e kishës dhe
shkollës greke e kanë ruajtur identitetin
etnik. Ata s’kanë të drejtë të flasin e të
këndojnë shqip përjashta mureve të shtëpisë
nga frika s’mos ia vret veshin gjuha e tyre
kolonëve grekë të Anadollit.
Amerika sot duhet të merrë pjesë në

Kryeredaktor: Kristo Sotiri
Zëvendës-kryeredaktor: Ilir Ademaj
Redaktor: Endri Merxhushi
Art grafik: Thoma Nasi

korrigjimin e padrejtësive historike që i
janë bërë shqiptarëve në Greqi.
Historia, na mëson Noli i madh, mund të
vonohet, por doemos do të vijë që t’i ndreqë
gabimet që i ka bërë.
Shumëkush nga shqiptarët e Amerikës
mund të çuditet kur të dëgjonte se
Poleponezi (Morea) i shekullit XIV banohej
të paktën me 50 për qind shqiptarë, se vetëm
ardhja e turqve dhe lufta e Turhan Pashës e
shpëtuan gadishullin e Poleponezit që të
mos bëhej shqiptar, se shteti grek i porsa
krijuar i shekullit XIX, me rreth 570 mijë
banorë, 1/4 e ndoshta 1/3 e popullsisë e
kishte shqiptare (arbërore), se Athina e
asaj kohe, një qytezë me rreth 10 mijë
banorë, kishte më së shumti shqiptarë (6
mijë shqiptarë, 2 mijë grekë, 2 mijë turq),
se shqiptarëve i takoi nderi më i lartë që t’i
sjellin kurorën e Greqisë, mbretit të saj të
parë, sepse nga të tre anëtarët e komisionit
që u dërguan, jo vetëm Miauli dhe Boçari
qenë shqiptarë, por edhe vetë Pllaputa, ishte
i bir i Pallumbas, fshat historik shqiptar i
rrethit të Gortinisë, se metropoliti i Eubesë
më 1821, kryepeshkop i Athinës, në vitin
1827, Grigor Gjirokastriti, ishte një shqiptar,
se Revulicioni i vitit 1821, rreth 90 për qind
të “kapedanëve” (Kunduriotin, Andrucin,
Dhjakon, Boçarin, Miaulin, Xhavellën,
Bubulinën, Kollokotronin, Grivën, Kanarin,
Sturnarin, Karasikaqin etj., etj.) i kishte
shqiptarë, se flota e revulicionit 1/2 ishte
shqiptare, se gjuha shqipe flitej njësoi me
greqishten nga gjithë ushtria, se flitej kudo
në Athinë deri në sferat e pallatit mbretëror,
jo vetëm nga admiralët e mbretit që ishin
nga familjet heroike shqiptare, por edhe
nga vetë nëna mbretëresh dhe nga princi
Jorgo, se rregullorja e parë e flotës greke
është shkruar edhe në gjuhën shqipe, se në
parlamentin e parë të Greqisë flitej krahas
greqishtes edhe shqipja, se kryeministri i
parë i Greqisë ishte Gjergj Kundurioti nga
Hidra, se komandanti i forcave ushtarake

tokësore dhe ministër i parë i Mbrojtjes
ishte Noti Boçari nga Çamëria, se admirali
i parë i flotës greke ishte Andrea Miauli, se
deri në vitin 1912 admirali i flotës Pavllo
Kundurioti, më pas kryetar i republikës
greke, jepte urdhër edhe në këtë gjuhë, se
në vitet ’30 të shekullit tonë, jo vetëm në
shtëpi, por edhe në zyra flisnin shqip.
Sipas Hahn-it (1854) në ishujt Hidra
(Nidrë), Specaj, Poro dhe Salamina (Kulluri)
shqiptarët janë aq të papërzier saqë atje
asnjë grua nuk e kuptonte e as nuk dinte ta
fliste greqishten. Të dyja kombësitë, thotë
ai, banojnë këtu prej shekujsh, njëra pranë
tjetrës, por janë të veçuara krejtësisht dhe nuk
bëjnë shkëmbime martesash. Henri Cornille,
një udhëtar francez çuditej në vitin 1830,
kur shikonte se në Maratonë, ku Miltiadhi
kishte thyer persianët, nuk flitej greqisht, por
shqip. “Unë i pyeta njerëzit e fshatit (i pyeti
në gjuhën greke - Z. Ç.) dhe asnjë nuk m’u
përgjigj. Më në fund, një vajzë e re lëshoi disa
fjalë të ashpra dhe të rënda. Sa u çudita kur
pashë se ajo nuk fliste aspak greqisht. Gjuha
e Miltiadhit qenka harruar në Maratonë?!...
Aty flitej shqip.” Thimi Mitko shkruante më
1878 për fshatrat shqiptare rreth Athinës:
“Edhe pesëdhjetë vjet mbretëri greke,
nuk mësuan gjer tani asnjë fjalë greqisht”.
Profesor Llambros (1896) shkruante se
35 fshatra të Athinës kishin emra shqip si:
Shalës, Thrasiza, Kapriza, Lopës, Beldec,
Suli, Menidhi, Filati etj. Të gjithë ata që kanë
qenë në Greqi, ose që janë takuar me arbërorët
në Amerikë, e dinë sa e madhe është ndienja
kombëtare dhe se me çfarë mburrje e krenari
kujtojnë prejardhjen e tyre. Eshtë një gjë për
të vënë re, se me çfarë përçmimi flet arbërori
për grekun dhe me çfarë përbuzje nënçmuese
e shqipton fjalën “shkla”.
Ku shtrihen arbërorët
dhe sa është numri i tyre?
Studiuesit Finlay-it, Hopf-t, Hahn-it thonë
se arbërorët ishin shumicë dërmuese në

Faik Konica

Çamët edhe shqiptarësia

N

ë çdo komb, më çdo kohë, viset e
kufirit kanë dëftuar më tepër atdhesi
se viset më të brendshme. Dhe kjo
kuptohet udobisht: se atje ku është më
i madh rreziku, atje është më e madhe
nevoja e vetëmbrojtjes.
Çamëria u-duk shumë kohë sikur kish
dalë jashtë rregullës së përgjithshme.
Pjesa shqiptare më fqinje e Greqisë,
dëftoj më të madhen ftohtësi për
të shfaqur me forcë dhe me vullnet
kombësinë e saj. Siellja e Çamërisë
gjer më sot u dha sy Grekëve, të cilët
arrijtin t’ a quajnë fare të tyren këtë copë
të trupit shqiptar.
Po gëzimi i fqinjve tanë, dhe helmi
ynë; nuk u-zgjatnë shumë kohë. Sot
Çamëria hapi sytë. Sot ky vënd i bukur,
një nga gurët më të çmuar të kurorës
së Shqipërisë, zuri të lëvizë dhe të
zgjohet. Mundimet e ca burrave çamër,
emrat e të cilëve janë në zëmër të çdo
Shqiptari të vërtetë, janë një nga më të
bukurat faqe të historisë së Përlindjes
sonë. Kuptuan, dhe deshnë t’u japin
edhe vëllezërve të tyre të kuptojnë;
dhe kjo dëshirë u ka sjellë rreziqe,
burg, prishje. Po të vërtetë apostuj,
ngriheshin me më tepër kurajo sa herë
që binin. Edhe pak vjet, edhe me hirë
të tyre dhe të shokëve, Çamëria, fare e
zgjuar, do të zërë vëndin e saj si e para
kështjellë e Shqiptarëve në Jugë.
Shkoja, në verë të fundit, anës detit
të Çamërisë. Lundra që më shpinte
qëndroi në shumë vise, sicilido ndër
të cilët, më zgjonte kujtime historiake:
Preveza, ku triumfuan armët e Augustit
kundr’ Antonit; ku u-bënë aq lufta në
kohë të pastajme, si ajo e ushtarëve
të Bonapartit me ata t’ Ali pashë
Tepelenës; Parga, edhe plot me
madhështin’ e Venedikut. Po bukuria e
vendit, majmësia dhe begatia natyrale
e dheut më bëjtin të çuditem dhe të
harroj kujtimet e vjetëra. Ç’ kopsht i
rrallë mund të bëhet Çamëria, kur të
punohet dhe të ndërtohet, me kujdes
dhe me rregull! Dhe si mund t’ ua lëmë
Grekëve një pjesë të tillë të Shqipërisë.

Argolidë, Korinth, Egjinë, Atika, Megara,
Beotia, Eubeja Jugore, gjysma e ishullit
Andros, si dhe ishujt Hidra, Specaj, Poros,
Salamina, Psara. George Finlay shkruante
se 25 për qind e territorit të Greqisë ishte
e banuar nga shqiptarët. Më 1902 sulioti
Thoma G. Haxhiu, botues i gazetës “Aστηρ»
thoshte se në Greqi ka 900,000 shqiptarë që e
flasin gjuhën e tyre, aq sa në Athinë të duket
vetja se ndodhesh në mes të Shqipërisë. Edhe
pse mungesa e shkollave në gjuhën amtare,
mungesa e kontakteve me shqiptarët dhe feja
e përbashkët me grekët, ata e kanë ruajtur
identitetin etnik, pra nuk janë helenizuar ende.
Arbërorët dhe çamët janë një gjak, një
zemër, një mendje, një vullnet. E folmja
e arbërorëve është shumë e ngjashme me
çamërishten, mjafton të përmendim grupet e
bashkëtingëlloreve /kl/ e /gl/ në fjalë të tilla,
si: klumësht/=qumësht, kleshë/=qeshë/,
gluhë/=gjuhë etj., ashtu edhe /l/ ndërzanore
në fjalët të tilla, si: golë/=gojë, bilë/=bijë/,
malë/=majë/, val/=vaj/ etj.
Sot rreth 3 milionë shqiptarë në Greqi
s’kanë të drejtë të shkollohen në gjuhën
amtare. Greqia ka më se një shekull që
është duke u shuajtur zakonet, gjuhën dhe
kombësinë. Ajo i ka shkelur rëndë parimet
morale dhe humaniste mbi të cilët qëndron
qytetërimi evropian.

3

Dhjetor 2014, Nr. 1

“Megali-Idea” dhe pasqyrimet e saj
në marrëdhëniet shqiptaro-greke

Pëllumb XHUFI

N

ë shek. XIX, kur shteti grek i porsakrijuar
projektonte aneksimin e Shqipërisë
së Poshtme, në vetë mbretërinë greke
elementi shqiptar i vendosur aty prej
shekujsh përfaqësonte një pjesë të
konsiderushme të popullsisë, aq sa autorë të ndryshëm
evropianë konstatonin ekzistencën e një Shqipërie të
vërtetë etnografike brendapërbrenda Greqisë: atë kohë
flitej deri edhe për një “Shqipëri të Greqisë” (“L’Albanie
de la Gréce”). Historiani e helenisti i shquar gjerman,
J. Ph. Fallmerayer hetoi i pari në mënyrë shkencore
përmasat e fenomenit shqiptar në Greqi, duke dalë
në një konkluzion, që, i formuluar me ftohtësinë
proverbiale gjermane, tronditi rëndë sensibilitetin

nacional të grekëve. Sipas Fallmerayer, në dejet e
grekëve të sotëm nuk rrjedh aspak gjaku i grekëve të
vjetër, por një përzirje, ku pjesa kryesore i takon gjakut
shqiptar. Teza mbi diskontiunitetin historik në Greqinë
moderne, e cila ka gjetur përkrahës edhe në kohët tona
dhe që e vendos Fallmerayerin në krye të listës së zezë
të armiqve të Greqisë (“miso-helenët”), shkaktoi një
krizë të vëretë identiteti, që në një formë apo në tjetrën,
mundon akoma sot ndërgjegjen greke (“kompleksi
Fallmerayer”). Ambasadori i parë i SHBA në shtetin e
pavarur grek, Charles Tuckerman, vërente me humor
se mënyra më e mirë për t’i shkaktuar apopleksi një
profesori nga Athina, është t’i përmendësh emrin e
Fallmerayerit. Fallmerayeri dhe pasusit e toerisë së
tij kontestohen ashpër edhe nga studiues të sotëm
grekë, të cilëve u duket se “miso-helenë” të tillë i
heqin gurin e themelit sistemit të krijuar prej kohësh
nga historiografia greke. Ndaj, intelektualë grekë,
duke filluar nga figurat historike si Korias, Rigas e
Paparrigopoulos, e konsideruan një mision patriotik
të tyre të tregonin pikërisht të kundërtën e teorisë së
Fallmerayerit, domethënë vijimësinë e pandërprerë
të etnisë (kombit) greke, nga Greqia e Lashtë, te
Perandoria Bizantine e deri te Greqia Moderne, gjë
që e bënë me shumë me pathos patriotik, se sa me
argumente të vërteta shkencore.
Sidoqoftë, problem shqiptar në Greqi ishte evident

edhe për “filo-helenë” të shumtë, siç ishte njohësi
i racave njerëzore, konti A. Gobineau, i cili, duke
konstatuar “eklektizmin etnik” të Greqisë Moderne,
arriti në konkluzionin se “gjaku grek përmban një sasi
mjaft të madhe gjaku ilir, pasi elementi shqiptar luan
një rol të madh në formimin e tij”.
Me sa duket, Athina zyrtare i mori shumë seriozisht
konsiderta të tilla që cenonin integritetin e “helenizmit”.
Datojnë nga ajo kohë politikat e dyshimta e shpeshherë
të kontestuara që Greqia zbaton në drejtim të njohjes e
të respektimit të të drejtave të njeriut e posaçërisht të
minoriteteve. Për kohën për të cilën po flasim, shteti
grek mund t’i lejonte vetes luksin e përdorimit të
metodave më brutale, përfshirë spastrimin etnik, për
të homogjenizuar një shoqëri, që e tilllë nuk ishte e
nuk mund të ishte. Linjat e politikës greke në drejtim
të zhdukjes, në një fare mënyre, të elementit shqiptar
në territoret e Greqisë së mirëfilltë, ose në territoret
që dora-dorës iu aneskuan asaj, janë të njohura e të
mirëdokumentuara. Në çdo rast, Athina preferoi
dëbimin e dhunshëm nga ata territore të popullsisë
shqiptare, veçanërisht asaj myslimane. “Pavarësia
e Greqisë u inaugurua me dëbimin e shqiptarëve
myslimanë”, i shkruanin në vitin 1878 lordit
Beaconsfield krerët e Lidhjes Shqiptare të Çamërisë
e të mbarë Epirit, duke aluduar për tragjedinë që e
priste popullsinë myslimane të kërtyre viseve në rast

4

se ata, “të mëdhenjtë”, do t’i përgjigjeshin pozitivisht
aneksionizmit grek e do të dekretonin copëtimin e
Shqipërisë. Në fakt, nëse tragjedia e paralajmëruar
nuk ndodhi në vitin 1878, ajo filloi në vitin 1913, vijoi
gjatë e pas Luftës së Parë Botërore dhe u përmbush pas
Luftës së Dytë Botërore. Ndërsa në vitin 1913, Fuqitë
e Mëdha (përkatësisht Austro-Hungaria e Italia) nuk
mundën, në vitin 1944-1945 ato (përkatësisht Britania
e Madhe dhe ShBA) nuk deshën t’i ndalin masakrat
dhe dëbimin e popullsisë çame nga ana e trupave greke
të gjeneralit kolaboracionist Napoleon Zerva.
Gjithsesi, metoda radikale e trajtimit të problemit
të myslimanëve shqiptarë në kufijtë e asaj që shkenca
historike e quan “Greqia e vërtetë” (Greece proper) dhe
në viset dora-dorës të aneksuara në Thesali, Maqedoni,
Trakë dhe Epir, nuk mund të krijonte homogjenitetin
e pritur etnik. Në Greqi apo në Epir, në agim të shek.
XX, jetonte një masë shumë e madhe shqiptarësh
të krishterë, përkatësisht të vendosur prej shekujsh
(Greqi) apo autoktonë në tokat e tyre (Epir). Ndaj
këtyre popullsive ishte zbatuar politika e asimilimit,
e cila, sipas historianit e politikanit grek, S. Lambros,
solli “rezultate të mahanitshme aty ku u zbatua si duhet,
si në bashkësitë shqiptare të Peloponezit, të Atikës, të
disa ishujve grekë, të Suliotëve e të Himariotëve të
Epirit. Sado paradoksale të duket, në Konferencën e
Paqes në Paris (1919), “áftësia e madhe asimiluese
e grekëve” u vlerësua si një arsye tepër serioze nga
përfaqësuesi anglez sir Eyre Crowe për të mbështetur
pretendimin e Greqisë për aneksimin e “Vorio-Epirit”.
Më parë, në Kongresin e Berlinit, në vitin 1878, princi
Bismark kishte shprehur një qëndrim të ndryshëm nga
ky i mësipërmi, kur kishte deklaruar se ishte në interes
të Greqisë të aneksonte sa më pak territore e popullsi
shqiptare, “pasi ajo as nuk mund t’i sundonte, as nuk
mund t’i asimilonte ata”. Në të vërtetë, Bismarku nuk
ishte i mirinformuar, pasi shteti grek kishte përpunuar
një politikë të tërë asimiluese ndaj shqiptarëve, që u
inaugurua me përpjekjet e gjithanshme për të kthyer
në flamurtarë të helenizmit luftëtarët shqiptarë që
lufuan për lirinë e Greqisë në vitin 1821. Një shembull
suksesi në këtë drejtim përbën padyshim figura e
himariotit të njohur Spiro Milo, që ishte bërë vegël e
politikës aneksioniste të Athinës pikërisht në kohën e
Krizës Lindore.
Shkolla greke, së bashku me kishën, si institucione
me rrezen më të gjerë të veprimit, u zgjodhën si
faktorët bazë që çuan përpara procesin e helenizimit
të popullsive shqiptare. Qysh prej shek. XIX u
evidentuan rezultatet e këtij aksioni asimilues,
nëpërmjet imponimit të gjuhës greke, ndërrimit të
emrave të njerëzve e të vendeve. Nga ana tjetër, shteti
grek, me anë të ligjit, kontrollonte e dënonte si sjellje
shoqërisht të dëmshme çdo veprim e qëndrim që nuk
përputhej me ideologjinë nacionale e që tentonte t’i
shmangej ingranazheve homogjenizuese të tij. Sa
i përket shqiptarëve (arbërorëve), linjat kryesore
të një politike të tillë asimiluese i përshkruan me
një vëretësi impresionuese studiuesi T. Neroutsos,
në një letër të vitit 1888 për albanologun e shquar
Gustav Meyer. “Në Greqi, - shkruan Neroutsos, shteti ndalon kategorikisht mësimin e gjuhës shqipe.
Gjuhës shqipe i rezervohet posaçërisht një trajtim
nënvletësues e përçmues. Të flasësh shqip është
njëlloj si ta identifikosh veten me shkallën më të ulët të
shoqërisë neohelenike. Kurse po fole greqisht, qofsh
ti edhe shqiptar, konsiderohesh pasardhës i nderuar
dhe i pastër i grekëve të kohëve të Themistokliut”. Një
politikë të tillë cinike asimilimi gjeti forcë ta denoncojë
edhe ndonjë figurë e padyshimtë e nacionalizmit
grek, si peshkopi erudit E. Kurilla, apo edhe ndonjë
profesor i veçuar, siç ishte rasti i historianit të shquar

Dhjetor 2014, Nr. 1

Sipas Fallmerayer, në dejet e
grekëve të sotëm nuk rrjedh
aspak gjaku i grekëve të vjetër,
por një përzirje, ku pjesa
kryesore i takon gjakut shqiptar
grek, prof. K. Paparigopoulos, Kryetar i Shoqatës për
Promovimin e Letrave Greke. Në 25 qershor të vitit
1883 ky i shkruante Kryeministrit grek Trikoupis, se
kishte ardhur koha që Greqia të jepte shenja miqësie
ndaj shqiptarëve, e nuk do të ishte keq të fillonte me
mësimin e gjuhës shqipe në shkollat greke në Epir,
Shqipëri e kudo ku jetonin shqiptarë.
Në vitin 1453, në çastin e pushtimit të
Konstandinopojës nga trupat osmane të Mehmedit II,

sulltani mori një skllav dhe e vendosi atë në fronin
e patrikut të kishës ortodokse. Ky episod është tejet
domethënës për rolin e Patrikanës së Perandorisë së
dikurshme të Bizantit në kushtet e reja të sundimit
osman. Duke i njohur një varg privilegjesh, por duke
i mbajtur gjithmonë ata në kushtet poshtëruese të
skllavit, sulltanët turq u kërkuan krerëve të kishës
ortodokse para së gjithash të mbanin në qetësi e në
bindje ndaj Sulltanit popujt e krishterë të Ballkanit.
Lagjja e Fanarit, në Stamboll, ku kishte selinë Patriku
grek e ku qe përqëndruar popullsia e krishterë, u bë
djepi ku u rritën e u formuan klerikët, nëpunësit e
administratorët më të urryer për popullsitë ballkanike.
Shqiptarët patën rastin të ndeshen qysh herët me
emisarët e Patrikanës greke të Stambollit. Në vitin
1611 një peshkop grek, Maksimi i Peloponezit, i
mallkoi kryengritësit shqiptarë nga Paramithia dhe
kreun e tyre, Dionisin, që ishte edhe ai një prelat, por
shqiptar, për faktin se guxuan të ngrenë krye kundër
pashait të Janinës. Ngjashëm me të, në vitin 1821 vetë
patriku i Stambollit, Grigori V, mallkoi e shkishëroi

5

Dhjetor 2014, Nr. 1
kryengritjen antiosmane (ndryshe nga një paraardhës
i shquar i tij me origjinë shqiptare, delvinjoti Serafim
II i mbiquajturi “Arvaniti”, që në vitet 1770 braktisi
fronin e Patrikut për t’u bashkuar me kryengritjet
antiosmane të Shqipërisë së Jugut) e në unison me
të peshkopi i Janinës mallkonte frymëzuesit e saj,
shqiptarët suljotë. Vlen të citohet, më në fund, edhe
rasti i metropolitit grek të Korçës, Fotit, që në vitet
1905-1906 mallkonte e shkishëronte ata që mësonin
gjuhën shqipe si dhe kallëzonte tek qeveritari turk
emrat e patriotëve dhe të kryengritësve shqiptarë. Kleri
grek, pra, kishte bërë shumë për të merituar favoret e
Portës. Aksioni i tij, për të ndaluar mësimin e gjuhës
dhe hapjen e shkollave shqipe në Shqipërinë e Poshtme
dhe për të mbjellur kudo shkollat greke, u zhvillua nën
mbrojtjen sovrane të Sulltanit. Jo më kot, ky i fundit
kishte pranuar titullin e “Inspektorit të Përgjithshëm
të shkollave greke”, ofruar nga Patrikana. Kjo klimë
e ngrohtë marrëdhëniesh e bashkësi interesash, i
shtyu mjaft ideologë grekë të “Megali-Idesë”, ta
konsideronin më të mundshëm realizimin e qëllimeve
të tyre nacionaliste, jo nëpërmjet shkatërrimit të
Perandorisë Osmane, por përkundrazi, nëpërmjet
ruajtjes dhe kthimit të saj në një perandori turkogreke, ku grekët do të fitonin rol predominant, duke
kontrolluar jetën politike e kulturore, ndërsa turqit do
të kishin supermacinë ushtarake.
Benefiti më i madh që Patrikana greke mori nga
ky bashkëpunim i paprinciptë mes saj dhe Portës së
Lartë, ishte fshirja e kufijve etnikë mes popullsive
të krishtera të Ballkanit. Patrikanës ju njoh e drejta
për t’u kujdesur për të krishterët, që u përfshinë nën
kategorinë e “rumëve”, që në pikëpamje etnike nuk
donte të thonte gjë. Në këtë kontekst, siç pohon
studiuesi grek L. Divanes, “ …të krishterët ortodoksë
të Epirit, që kishin prejardhje shqiptare dhe flisnin
shqip, u përfshinë në grupin Rum Milet të krishterë
dhe për rrjedhojë frekuentonin kishën greke dhe
mësoin në shkolla greke, duke rrezikuar kështu të
ktheheshin në “bashkëkombas” me grekët”.¹²³ Nga
një politikë e tillë dritëshkurtër, që identifikonte të
krishterët me rumët dhe myslimanët me turqit, Porta
e Lartë u duk se filloi të marrë distancë vetëm në
muzg të jetës së Perandorisë. Vetëm në vitin 1905,
ajo vendosi të realizojë një regjistrim të popullsisë
së Turqisë Evropiane, që njihet me emrin e Hilmi
Pashës. Sipas këtij regjistrimi, të krishterët ortodokë
duhet të veçoheshin kësaj radhe në disa grupe etnike”
në rum-grekë, në rum-bullgarë, në rum-boshnjakë, ku
mund të përfshiheshin edhe serbët, në rum-arnaut e
më rum-vllah. Sipas informacioneve të konsullit grek
të Janinës, në zbatim për herë të parë të konceptit “i
krishter shqiptar”, luajti rol Veziri i Madh i Turqisë,
që në atë kohë ishte shqiptari Mehmed Ferit Pasha,
me origjinë nga Vlora. Por, udhëzimet specifike për
regjistrimin në fjalë nuk u zbatuan, të paktën në
Janinë, nga valiu i Janinës, Osman Pasha, i cili njihej
si mbështetës i elementit grek. Këtu, në vilajetin e
Janinës (Epir), qysh pas shtypjes së rebelimit të Ali
Pashë Tepelenës, në vitin 1822. Porta e Lartë ndoqi
një politikë që synonte hapur dobësimin e elementit
shqiptar, siç e tregoi edhe masakara e përgjakshme e
Manastirit, ku ajka e parisë shqiptare të atyre anëve u
asgjësua me tradhëti.
Në Shqipërinë e Poshtme (Epir), fillesat e një politike
të programuar helenizmi nisin, pra, qysh në periudhën
e sundimit osman. Zbatues i saj u bë kleri grek, i
dërguar nga Patrikana e Stambollit dhe i mbrojtur
nga Porta e Lartë. Një rol të ngjashëm Patrikana dhe
kleri grek e luajtën edhe në raport me popuj të tjerë
të Ballkanit, me serbët, bullgarët e rumunët. Aty nga
fundi i shek. XVIII, një murg, përndryshe i panjohur,
Kozma Etoli (Shën Kozmai) duket se u bë shprehje e

Në shek. XIX, kur shteti grek i
porsakrijuar projektonte aneksimin e
Shqipërisë së Poshtme, në vetë mbretërinë
greke elementi shqiptar i vendosur aty
prej shekujsh përfaqësonte një pjesë
të konsiderushme të popullsisë, aq sa
autorë të ndryshëm evropianë konstatonin
ekzistencën e një Shqipërie të vërtetë
etnografike brendapërbrenda Greqisë
aleancës mes Portës së Lartë e Patrikanës dhe përçues
i politikës së helenizmit të popullsive shqiptare, kur
përshkroi viset e Epirit për t’i predikuar popullsive
shqiptare të atyshme bindje ndaj sulltanit, por mbi të
gjitha për t’i shtyrë ato që të braktisnin gjuhën shqipe.
Gjurmët e kësaj politike “informale” të realizuar nën
hijen dhe nën mbrojtjen e Portës së Lartë, i gjejmë
edhe në një shënim të harruar të Kodikut të Delvinës
të vitit 1736, i cili tregon se si peshkopi grek Genadhi
e braktisi detyrën e bariut të të krishterëve të atyre
trevave, “pasi nuk mund të duronte që banorët e tyre të
flisnin gjuhën shqipe”. Apo te rregullorja e vitit 1882
e shkollës fetare greke të fshatit Nivan të Zagorisë, e
shtypur enkas në Athinë, ku u imponohej nxënësve
të komunikonin në shkollë vetëm në gjuhën greke
dhe të shmangnin përdorimin e “idiomës shtëpiake,
domethënë të folurin shqip”, sa të jetë e mundur edhe
në familje. Si për të thënë, që përveç se të konvertonin
vetveten, nxënësit duhet të kontribuonin edhe për të
helenizuar prindërit e vet. I njëjti proselitizëm etnikogjuhësor dëshmohet nga veprimtaria e mitropolitit
grek të Paramithisë, Neofitit, i cili në vitet 1909-1912
u kujdes për hapjen e shkollave greke për vashat në
fshatrat e Çamërisë. Nëpërmjet mësimit të gjuhës
greke, këto vajza, që deri atëhere flisnin vetëm shqip,
duhet të transformoheshin, sipas fjalëve të tij, në “nënat
greke të së nesërmes”. Sigurisht që shkonin kundër një
politike të tillë përpjekjet e patriotëve shqiptarë, që u
konkretizuan më në fund me hapjen e shkollës së parë

shqipe në Korçë, më 1887. Gjë që shpjegon reagimin
e ashpër të kishës, shtetit e të vetë historiografisë
greke, e cila don të shoh te ky akt rezultatin e një
konspiracioni “antigrek” të propagandës austriake,
të asaj italiane dhe të bejlerëve myslimanë shqiptarë
(pa çka se nismëtarët e mbështetësit e saj ishin
patriotë shqiptarë të besimit të krishterë). Përsërisim,
ekzistenca e shkollave greke në jug të Shqipërisë, të
hapura në kushtet e një bashkëpunimi të ngushtë mes
Portës së Lartë e Patrikanës servile të saj, konsiderohet
si argument kryesor nga pala greke për të pretenduar
origjinën “greke” të popullsive qartësisht shqiptare.
“Kleri i lartë ortodoks, i cili varet nga kryeqyteti
osman, ka interesa të shumta që të krishterët shqiptarë,
sllavë dhe vllehë, t’i quajë grekë”, raportonte më 26
maj të vitit 1881, zëvendëskonsulli francez i Janinës,
Viet. Në atë kohë, jo vetëm në Shqipëri, kleri grek u
bë protagonist i luftërave të shpallura e të pashpallura
kundër gjuhës, kulturës e çdo dëshmie identiteti të
popujve të tjerë. Asmilimi etnik i shqiptarëve, nuk
mund të realizohej veçse brenda logjikës së ndarjes
e të urrejtjes ndaj tyre, dhe këtu kleri grek nuk bëri
përjashtim nga qëndrimet e vetë autoriteteve e të shtetit
grek. Vëzhgues të huaj nuk kanë munguar të japin në
të gjitha kohrat një gjykim tepër të rëndë, për atë që në
vitin 1803 J. Bartholdy do ta quante “një kler injorant
e supersticioz, që ushtron mbi moralin e popullit një
ndikim shumë të kobshëm, duke e nxitur vazhdimisht
një urrejtje të besimeve të tjera…” Të njëjtën gjë
pohojnë edhe mjaft evropianë të tjerë që patën rastin
të binin në kontakt me klerikë grekë gjatë shek. XIX.
Duket se asgjë nuk ka lëvizur që nga ajo kohë, kur
edhe një personalitet i lartë politik i ditëve tona, ishkancelari gjerman Helmut Schmidt, tregon se si ai,
ish-ushtar i Lutës së Dytë Botërore, ishte rindeshur me
urrejtjen e dikurshme dhe ishte pushtuar nga ankthi i
luftës, kur në një konferencë për paqen, në vitin 1975,
kishte dëgjuar fjalimin luftënxitës të një prelati grek.
Presioni ndaj elementit të krishterë shqiptar u
intensifikua pas krijimit të shtetit grek, i cili u bashkua
në korin Patrikanë-Portë e Lartë për të mbytur çdo
tentativë të tyre për të aderuar në Lëvizjen Kombëtare
Shqiptare. Kështu, nëse akoma në fillimet e shek. XX
kisha dhe shtetit grek nuk ia kishin arritur të kryenin
helenizimin e popullsive të krishtera të Shqipërisë së

6
Poshtme, duhet pranuar se ata kishin mundur të vinin
në veprim mekanizmin e tij. Propaganda djallëzore
që synonte të identifikonte të krishterët shqiptarë me
grekët dhe myslimanët shqiptarë me turqit, kishte
lënë gjurmët e saj. Dhe jo pa habi gjeografi gjerman
Philippson konstatonte në vitin 1897 mëritë e mbjellura
në disa fshatra të Çamërisë midis banorëve që flisnin
të njëjtën gjuhë, që kishin të njëjtat këngë, tradita e
zakone, por që kishin fe të ndryshme. ² “Në Evropë
shumë pak e dinë se lufta midis Pashait të Janinës,
Ali Tepelenës, dhe trimave të Sulit, ishte një luftë mes
vëllezërish”, këtë do të vërente afërsisht në ato vite
edhe A. Gobineau. Nëse kihet parasysh ky fenomen
i dhimbshëm, kuptohet përse E. Venizellosi, kur e pa
se në Konferencën e Paqes të Parisit nuk po çanin
argumentat e tij mbi “helenizmin” e të ashtuquajturit
Epir i Veriut (ai i jugut tashmë ishte aneksuar), luajti
kartën e fundit, atë të organizmit të një plebishiti në
ato vise. Ai besonte se popullsia ortodokse shqiptare e
lodhur dhe e varfëruar apo e keqtrajtuar për shekuj me
radhë nga bejlerë egoist e turkoshakë, do të zgjidhte
Greqinë.
Mirëpo, nëse tragjedia e Epirit nuk arriti të
konsumohej në vitin 1878 dhe akti i fundit i saj
(“Epiri i Veriut”) mbeti pa u realizuar në vitin 1919,
kjo i detyrohet pikërisht qëndresës e patriotizmit të
shqiptarëve, e në mënyrë të veçantë të shqiptarëve
ortodoksë. Për meritë të kësaj qëndrese, problemi
i Epirit nuk mbeti thjesht si një problem i
marrëdhënieve greko-turke, por u bë gjithnjë e
më shumë një problem i marrëdhënieve grekoshqiptare qysh në kohën e pushtimit osman. Nëse
deri në vitin 1878 diplomacia greke ishte angazhuar
të luftonte ndikimin e fuqive të huaja në Shqipëri,
pas kësaj date ajo e drejtoi tehun e luftës kundër
Lëvizjes Kombëtare Shqiptare. Faktorin shqiptar e
njohën si Fuqitë e Mëdha, ashtu edhe vetë qeveria
greke. Kjo e fundit, nga njëra anë punonte për të
mbajtur në Epir një gjendje pasigurie, tensioni e
provokacionesh të vazhdueshme, organizonte aty
fushata dizinformimi, dhe gjithë këtë e shoqëronte
me dërgimin e bandave të armatosura nga viset greke.
Që këto banda mbusheshin me brigandë e keqbërës
të çdo lloji, këtë e dinte dhe e toleronte gjithkush,
në Greqi apo në Evropë. Nga ana tjetër, Athina i
përdorte konsullatat e saj në Epir, të drejtuara nga
oficerë të ushtrisë greke, të maskuar si diplomat, si
çerdhe për organizmin e aktiviteteve subversive në
ato territore. Shpërthimi i kryengritjeve të mëdha
antiosmane të shqiptarëve, në fillim të shek. XX,
alarmuan Athinën zyrtare. Fillimisht, qeveria
greke adoptoi një politikë, që shafqte qëndrimin e
saj të diferencuar ndaj territoreve të Shqipërisë së
Poshtme, ku ngërtheheshin pretendimet e saj. Ajo
bëri ç’ishte e mundur për të penguar përhapjen e
këtyre kryengritjeve në Jugun e Shqipërisë, që ajo
e llogariste tashmë si pjesë e një Greqie të Madhe.
Më vonë, kur u pa qartë se kryengritjet po merrnin
karakter mbarëshqiptar, duke u orientuar drejt
krijimit të një shteti shqiptar të pavarur, Greqia iu
vu punës për të organizuar një aleancë ushtarake me
vende që, ashtu si ajo, kishin synime territoriale mbi
Shqipërinë. Nga na tjetër, herë me lajka e premtime,
dhe herë me shantazhe e kërcënime, qeveria e
Athinës u përpoq të tërhiqte pas qerres së politikës
së saj eksponentët kryesorë të qëndresës shqiptare.
Në mënëyrë të veçantë, ajo i jepte rëndësi mbajtjes
larg të popullsisë ortodokse shqiptare nga lëvizja
atdhetare e çlirimtare. Ndërkohë, agjentët e saj nuk
ngurronin të denonconin për “aktivitet antiturk”,
pikërisht tek autoritetet osmane, patriotët më të
vendosur shqiptarë. Shërbime të paçmueshme i jepte
Athinës në këtë drejtim edhe kleri grek, që vepronte

Dhjetor 2014, Nr. 1

Bilal XHAFERRI

Baladë Çame
Ylberi, si një përshëndetje e përlotur lamtumirë,

mbuluar nga retë,

u zhduk matanë largësive,

rënkon e mbytur në gjak e lot,

mbi kreshtat e flakëve,

e mbetur shkretë,

nëpër shi...

pa zot.

Matanë largësive u zhduk e përflakur Çamëria
dhe të gjitha rrugët tona shpien në veri.
Ulërin era e Mesdheut mbi trojet e lashta epirote,
mbi të shtrenjtat troje tona stërgjyshore.

Na e tregojnë drejtimin plumbat, që vërshëllejnë në errësirë.
Na e ndriçojnë rrugët flakët, që gjithë tokën kanë përpirë
Pas shpinave tona përplas tufani dyert e shkallmuara të shtëpive
dhe rrugët zgjaten e zgjaten si veri.

Në kullotat e braktisura kullosin rrufetë.
Ullishtet e pavjelura gjëmojnë

Ne, popull muhaxhir, ecim nëpër shi...

si dallgë nëpër bregore.
Dhe kudo toka çame,

në Shqipëri. Për rolin e tij antishqiptar është bërë
fjalë vazhdimisht në faqet e këtij punimi. Por është
vendi për të cituar këtu edhe rastin e mitropolitit grek
të Durrësit, Joanit, i cili në vitin 1907 i dërgonte një
informacion të shkruar Ministrisë së Jashtme Greke,
në të cilën flet për aktivitetin “antigrek” (domethënë
pro çështjes shqiptare) të farmacistit nga Elbasani,
Dhimitër Buda, i cili, sipas tij “e kishte kthyer
shtëpinë e tij në një vendtakimi për subversivët dhe
armiqtë e helenizmit e të ortodoksisë”. Sipas Joanit,
në këto takime, ku merrte pjesë edhe arqimandriti
uniat Germanos, “objekt i sulmeve dhe i sharjeve
ishin kombi grek, Patrikana Ekumenike dhe qeveria
turke”. Buda akuzohej gjthashtu si bashkëpunëtor i
rregullt i gazetave “Drita” të Sofjes dhe “Kombi”
të Bostonit, ku botonte artikujt e tij patriotikë.
Raporte “konfidenciale” mbi patriotët shqiptarë e
veprimtarinë e tyre i çonte Ministrisë së Jashtme të
Greqisë edhe peshkopi grek i Korçës, Filotheu.
Edhe pse ia doli të veçojë individë të caktuar
nga komuniteti ortodoks e të krijojë një shtresë
grekomanësh, veçanërisht në mjediset klerikotregtare të disa qyteteve të jugut, edhe pse mundi të
blejë shërbimet e ndonjë përfaqësuesi turkoshak të
klasës së bejlerëve, dhe here-herë arriti të mbjellë
farën e përçarjes fetare, Athina nuk mundi të krijojë
një front të “helenizmit” në Shqipëri. Në Evropë dhe
madje në Greqi e dinin të gjithë se “lëvizja filohelene”
në Shqipëri të Poshtme, në vitin 1878, apo edhe vetë
“luftëtarët e çetave të shenjta vorioepiriote” në vitin
1914 nuk ishin veçse eksporte të Athinës. Ato nuk
gjetën përkrahës mes popullsisë vendase, as edhe mes
minoritetit grek të Shqipërisë së Jugut. Në vitin 1878,
në Lëkurës apo në fshatrat ortodokse të Çamërisë
ishin vetë fshatarët e krishterë shqiptarë ata që pritën
me armë andartët grekë. E po ashtu, në vitet 1911,
1914 e 1919 qenë çetat e Mihal Gramenos, Spiro

Lamtumirë, Çamëri!

Merko Koroni

Vajtim i motrës për të motrën
Një zë vjen: pa dale, kush flet,
Pa dale çë ky ligjërim,
Ç’është ky vajtim që ngjet,
Kush derth lot e mshrërtin?
Ç’ke që qan moj Mëmë, ç’janë këta lot,
Ty që po të derdhen me kaq’ dëshpërim?
Kë vajton e gjorë me k’të zë të plotë,
Cili të ka vdekur që heq ngashërim?
Po qaj t’ime motër, ah, Çamëria,
Lidhur me zingjirë ndër këmbë e në duar,
Që pat fatn’ e zi e mbet te Greqia,
Ajo mëm’ e trimave të kohëve të shkuara.
Ah, të kishte djemtë, që s’u trembej syri!
Të kish Xhafer Demin, e Ago Çaparë,
Sot përpara shpatave nuk qëndron zinxhiri,
Nuk e linin Mëmën t’ua hiqnin zvarrë!
T’kisha Çelo Shpatën e Hodo Alinë,
Të kisha Gjon Lekën me trima të ndjerë,
T’a linin në zgjedhë, ata Çamërinë,
Helm do t’u a bëja rritjen, të vdisnin me nj’ herë.
Ballkamenit, Themistokli Gërmenjit së bashku me
ato të Bajo Topullit, Sali Butkës, Muharrem Rushitit
etj., që me qëndresën e tyre kundër shovinistëve
grekë i treguan botës se bashkimi i kësaj pjese të
Shqipërisë me Greqinë nuk mund të kalonte pa luftë.

¹ Vlen të përmenden konsideratat e konsullit të Francës në Artë (Çamëri), më 15 tetor 1879: “Në të gjithë
fushën e Frarit flitet më shumë shqip se greqisht dhe, në përgjithësi, fanariotët konsiderohen si shqiptarë
të krishterë, pak të përzier me elemntin grek.”
² Autori grek, Krapsites pohon se në fshatrat e Çamërisë ndodh shpesh që popullsia të ishte e përzier,
myslimane dhe e krishterë, si në Nihor, Kastri, Shulash, Mininë etj. Këtu ishte e zakonshme që një mysliman
shqiptar të kishte kushërinj të krishterë, shih: Krapistes, E istoria tes Paramythias, Athinë, 1985, f. 33, 100.
³ Në një raport tjetër të zëvendëskonsullit grek në Durrës të vitit 1910, Dhimitër Buda, bashkë me Lef
Nosin, cilësoheshin si “dy nga nacionalistët shqiptarë më fanatikë e më antigrekë”.

7

Dhjetor 2014, Nr. 1

Bilal Xhaferri (1935-1986) is the
poetic voice of Albanian Chameria
(Çamëria), the southernmost portion
of ethnic Albanian territory, which is
now for the most part in Greece. He
was born in the village of Ninat, near
Konispol, and grew up as an orphan
there and in Saranda. Xhaferri’s first
poetry and short stories appeared in
literary magazines in 1961-1962, and
his first short-story collection, Njërëz
të rinj, tokë e lashtë (Young People,
Ancient Land), was published in
Tirana in 1966. In 1967, he wrote a
novel called Kastakraus, but he was
banned from publishing in Albania
the following year, and the work
only appeared posthumously. Due
to his criticism of Ismail Kadare’s

novel Dasma (The Wedding), he was
expelled from the Albanian Writers’
Union and sent into internal exile to
the village of Hamallaj near Durrës.
In August 1969, upon learning that
he was about to be arrested, Xhaferri
escaped to Greece and emigrated
from there to the United States. In
Chicago, he founded the periodical
Krahu i Shqiponjës (The Eagle’s
Wing), as the voice of the Chamerian
League in exile, of which 39 issues
were published (1974-1986) in
English and Albanian. Bilal Xhaferri
died of cancer in a Chicago hospital
on 14 October 1986. His remains
were returned to Albania in May
1995, and were reburied in his native
soil in Saranda.

Cham Ballad

Cham Nights

In the distance fades a rainbow
Over the tips of the pyres,
A tearful word of farewell
In the pouring rain.
In the distance fades Chameria, our homeland in flames
And all of the roads take us northwards.
Over ancient Epirotic lands moans a Mediterranean wind,
Over the precious fields of our ancestors,
Lightning now feeds on the abandoned pastures,
Olive groves, unharvested, groan like the waves
beating against the coast,
And on all sides, Cham land,
Enveloped in clouds,
Gasps and drowns in blood and tears,
Forsaken
And forlorn.
The bullets slicing through the darkness show us the way,
Flames that have devoured the soil, light up our path,
Behind us the storm lashes at the creaking doors
of one-time homes.
And the road stretches northwards, northwards forever.
A folk now in exile, we wander in the downpour,
Farewell Chameria!

The wolf pack holds its pace
In the snowflake-salted night,
Holds its pace near the herders’ silent camps,
A savage pack from the Cham forests.
No howl, no bleat is heard,
No fires to be seen where the shepherds once dozed,
Only the endless sea waves lashing at the banks,
Only the moon, a lone sheep escaped from a pen,
Erring o’er solitary meadows in the clouds.
The wolf pack holds its pace,
Hearkens famished in the snow-dappled night.
Where are you, shepherds in your sheepskin cloaks?
Where are your flocks bleating in the meadows?
Where are your lambs and the clanking bells?
Where the sheepdogs growling like lions?
Grey ones, white ones, wolf dogs – our ancient foes?
Where are they, let us show them our pitchforks,
How we struggle to survive.
Ravaged Chameria is hushed in the darkness,
Ceaseless waves whip the submissive cliffs,
Resounding far and wide in the Ionian night,
To the howl of those starving wolves.

Janina in the Fall
Watery vale – the lake of Janina
Slouches in the morning mist,
Curved like tumuli, gull wings skit o’er the islet,
The wind bedecks the lanes and alleys with broad leaves,
Exotic mosques, neglected daughters of the Orient,
Pose sadly before Western tourists.
Come from beyond barb-wired border, the sons of Pyrrhos
Pace the port, heads bowed, under the lofty planes.
Autumn as bare as mini-skirted maidens
Rubs against the bearded, mossy walls,
There, where Frosina once fled from Ali Pasha
And plunged into the lake’s frigid waters.
Janina, too, timeworn and abandoned,
Sinks slowly into the lake
In its former, now forgotten glory,
To the muffled beat of war drums.
It subsides, as will new Joannina with its neon lights,
Under streams of cars careening down the asphalt streets,
Under its fresh hotels, the Xenia, Paladion,
To the ringing of bells and the chanting of psalms.
Watery vale - the lake of Janina,
Sways softly in the morning haze.
Come from beyond barb-wired border, the sons of Pyrrhos
Pace, heads bowed, in the plane-treed alleys,
Pensive their thoughts, seething their sorrow.

Longing for your Voices
I dial for radio stations every night,
But you, Chameria, you are silent.
Have tears parched your throat?
Oh, what longing for your voices,
For the winter nights, soft as snow,
For the sheep pens in the meadows, scented with milk.
It is night, and the coast is asleep,
It is night, and slumber has closed my eyelids.
A gentle hand sprinkles into my dreams
Ever so sweetly,
A vision of your countryside, so rare.

Bust of a Slain Cham Boy
I will appear before you on a misty night,
A looming silhouette of affliction and scorn.
The wind and the stars will tell you nothing of me,
Nor will the bronze glow of my silhouette.
Only my wounds will bear witness,
Only my death will declaim.
Translated from the Albanian by Robert Elsie

8

Dhjetor 2014, Nr. 1

1

Niko STYLOS

Zonja dhe zotërinj të nderuar,
Që në fillim dua t’i falënderoj organizatorët e
manifestimit të sotëm për ftesën që mora. Mbi të
gjitha dua të them se ndihem i nderuar, që jam njëri
ndër ligjëruesit.
Meqë kam lindur dhe jam rritur në Çamëri, që
grekët e quajnë T(h)esproti, ndiej gëzim të veçantë që
marr pjesë në këtë manifestim, tema e të cilit është
“Iliria dhe ilirët”. Në vitet e para të shkollimit tim,
një nga pleqtë e ditur të vendit ku u rrita, mësues dhe
poet satirik, si dhe diplomant në Shkollën dygjuhëshe
të Manastirit të Lakasait, siç e quanin në kohën e
sundimit turk, na thoshte se Iliria, sipas shkrimeve
të grekëve të lashtë, ishte koloni e çamëve ose e t(h)
esprotëve.
Kur u rrita dhe fillova të merresha me historinë e
Çamërisë ose të T(h)esprotisë, në librin historik të
Apollodorit e gjeta të shkruar këtë tekst, të cilin po e
paraqes fjalë për fjalë:
“Kadmi, bashkë me Harmoninë, braktis Tebën
(Thevën, Thivën) dhe vjen te enkelejtë në një kohë që
pësonin sulme prej ilirëve dhe morën një profeci, që
t’i besonin udhëheqjen Kadmit dhe Harmonisë nëse

2

Gjuha e ilirëve –
donin të fitonin. Dhe ata u bindën dhe i bënë prijës dhe
fituan. Kështu Kadmi u bë mbret i ilirëve dhe lindi një
djalë, Ilirin (Ilyrion).” (Apoll. 3, V. 4).
Se ku gjendet vendi i enkelejve, sot nuk mund
ta themi me siguri, se të vetmen gjë që dimë nga
shkrimtarët e lashtë grekë, është se ishin banorë veriorë
të T(h)esprotisë. Deri ku shtrihej në veri ky vend,
është e panjohur, sepse të dhënat janë të ndryshme.
Te Pausania (IV, 34) madje lexojmë se edhe lumi
Aoos, domethënë lumi Vjosë, rridhte përmes truallit
tesprotas. Personalisht besoj, edhe pse mund të ketë
edhe ndonjë ndikim nga patriotizmi im çam, se ky
popull më përpara nuk quhej ilir (Ιλλυριοί = Ilyrii),
por e mori këtë emër nga mbreti i tyre Ilir (Ιλλυριόν=
Ilyrion), bir i Kadmit dhe i Harmonisë.
Për gjuhën e mbretit Ilir, si dhe të mbretërisë së tij,
duke marrë parasysh se i ati, Kadmi, ishte mbret i Tebës
beotase, mund të them se ishte gjuha shqiptarëve,
sepse në këtë vend edhe sot gjuha e banorëve të tij
është gjuha shqipe.
Ngase kjo është një hipotezë dhe ngase shqiptarët e
Greqisë, të quajtur arvanitas në greqisht, grekët i duan
refugjatë të ardhur para disa shekujve nga Shqipëria,
ndër ta edhe tebanët, e vetmja rrugë që mbetet për ta

dëshmuar të vërtetën, sipas hipotezës së mësipërme,
janë mbishkrimet e lashta të palexuara, që janë gjetur
dhe gjenden vazhdimisht në vendet ku jetojnë ose
kanë jetuar shqiptarët.
Këtu duhet të them, meqë mësimet i kam bërë
në Greqi, edhe pse u privova nga mësimi gjuhës
amtare, i falënderoj shumë grekët për formimin tim
të mirë gjuhësor në gjuhën greke. Veçanërisht u jam
mirënjohës për mësimin e greqishtes së lashtë, me të
cilën mund të lexoj edhe tekste të lashta greke, në të
cilat gjenden shumë të dhëna, që nuk janë përkthyer në
greqishten e re. Këto të dhëna, që nuk përputhen - le të
themi - me edukimin etnik grek.
Një nga ata libra është dhe libri i Dionisit nga
Alikarnasi “Arkeologji romake”, në të cilin ndër të tjera
për tirenejtë (Τυρρηνούς) ose etruskët (Ετρούσκους) e
Italisë, shkuan:
“Elaniku Lesbiasi mbështeste se tirenët (tirenejtë)
më përpara quheshin pellazgë dhe morën këtë emër,
ngaqë banonin në Itali. Lidhur me këtë Foronidi
shkruan sa vijon: “nga Pallazgu, ky mbret, dhe Menipi,
bijë e Pineut, lindi Frastori, nga ai Amintori dhe prej
tij Teutamidi dhe nga ai Nanai. Gjatë mbretërimit të
tij, u ngritën pellazgët, që ishin nën grekët dhe duke

9

Dhjetor 2014, Nr. 1

ALFABETI I DHASKAL TODRIT

ALFABETI GLAGOLIK

– gjuhë e shqiptarëve
ikur me anije nga lumi Spinit, në Gjirin Jonik, arritën
në qytetin Krotonë në Mesdhe dhe duke u vërsulur prej
andej ngritën Tirininë, siç quhet sot.” (Dion. Al. Libri
1).
Duke u marrë dhjetëra vjet më parë me apominarët
(mbetjet) e shkruar të etruskëve ose të tirinejve, të cilat
jan më sumë nga 11.000 mbishkrimesh, që studiues të
shumtë evropianë kanë pohuar edhe në të shkuarën, se
gjuha e tyre është shqipja, e për të cilat jam i bindur
se italianët dhe grekët jo thjesht nuk e duan leximin e
tyre, por edhe e pengojnë me marifete të ndryshme dhe
me truke shkencore. Në përpjekjen për ta pasqyruar
shqiptimin e mirëfilltë të shumë shkronjave të
panjohura, që i gjejmë në këto tekste dhe duke besuar
se Tirenia dhe Iliria janë koloni tesprote, iu ktheva
alfabeteve të mbijetuara në hapësirën e ilirëve, me
ndihmën e të cilave arrita ta gjeja tingullin e mirëfilltë
të disa shkronjave të panjohura etruske.
Që të bëhem edhe më i qartë, në foton vijuese, po e
paraqes një tekst etrusk të shkruar në gur, që quhet guri
i kufirit të Peruxhias:

Siç shihet në këtë tekst janë disa shkronja, që
nuk i gjejmë as në alfabetin grek, as në alfabetin latin:

(= Θ apo ΤΗ),
(= NJ) dhe

(= Π)
(= Δ apo DH),

(= SH apo SCH), (= ΝD),
Shkronjave të tjera, edhe pse trajta e tyre na është
e njohur, nuk ua dimë shqiptimin. P.sh. (DJ), të
cilën latinët e shqiptojnë F, etruskologët e shqiptojnë
V, kurse grekët, edhe pse gjendet në tekstet e lashta
greke, nuk e dinë shqiptimin e saj.
Duke filluar me shkronjë , alfabetet që i njoh dhe
e kanë 8-n shkronjë, janë tri. Njëri prej tyre është ai
armen dhe dy të tjerat janë alfabete, që kanë mbijetuar
në hapësirën e shqiptarëve (të ilirëve). Njëri nga ata
është alfabeti i Dhaskal Todrit, ose thënë ndryshe
Alfabeti i Elbasanit dhe tjetri është alfabeti me të
cilin janë shkruar librat kishtarë të përkthyer shqip, si:
“Rituale Romanum” dhe “Specchio di confessione”,
botuar në Romë më 1621.
Nga libri me titullin në italisht SPECCHIO DI
CONFESSIONE dhe në shqip PASECH8RA
ETREF8EMIT, shkruar nga prifti (P.) Emerio de
Bonis, po jap fotokopjen e faqes së parë, shohim se,

kjo shkronjë gjendet edhe në dy rreshtat e parë. Meqë
dikush mund të supozojë se kjo është shkronjë e sajuar
nga autori i këtij libri, ose nga dikush tjetër i kohës së
tij, po jap më poshtë dhe një pjesë të një ikone shumë
më të vjetër, të Shën Gjergjit, të kishës së Shën Mërisë
së Vaut të Dejës së Shkodrës, në të cilën për Shën
Gjergji kemi emrin
, që me ndërrimin e vendit
të shkronjave del SHE ORUI ose SHË ORUI, që
do të thotë Άγιος Ώρος. Në gjuhën e kishës ortodokse
greke quhet Ajios Jeorjios (Άγιος Γεώργιος), kurse në
dialektin çam SHË – GJËRGJ.
Për shkak të hapësirës së ngushtë, nuk do të merremi
aq hollësisht me të gjitha shkronjat. Vetëm them se
shkronja: shqiptohet ND të cilën me këtë shqiptim e
gjejmë vetëm
në alfabetin e Dhaskal Todrit.
shqiptohet DJ dhe që me këtë shqiptim e gjejmë
vetëm te alfabeti ilirik me shkronja latine.
Një shkronjë tjetër, që e gjejmë në tekstet etruske, të
cilën e ndeshim dhe në katër alfabete etruske, që janë
të plota, është dhe vijuesja, siç shkruhet në këto katër
alfabete.

10

Dhjetor 2014, Nr. 1
Nëse shkronjat e këtyre dy alfabeteve kthehen për 90
gradë djathtas, bëhen:

Nga objektet, në të cilat janë gjetur të shkruara
këto alfabete, po jap dhe këto dyja:

E dyta me radhë është shkronja U ilirike, domethënë
, është e njëjta si shkronja që e kërkojmë. Tjetrën
, të quajtur bullgare, pa këto stoli të shumta, ose
më mirë pa kaq kaligrafi (bukurshkrim), gjendet edhe
në alfabetin që e përdori Kostandin Kristoforidhi. Për
shkrimin e u-së, në alfabetin shqip të dialektit toskë,
ë shkruhet kështu:
, pothuaj njësoj e gjejmë dhe
te emri i
(Shën Gjergjit), në figurën e
mëparshme në të cilën shkruhej:
dhe te Kristoforidhi
.

Kallamar (mbajtëse boje), Viterbo

Libri me titullin në italisht SPECCHIO DI CONFESSIONE

Me U të shkruar, në këtë mënyrë, siç shohim, është
shkruar dhe emri i gruas në paraqitjen e mësipërme, që
për ta lexuar më mirë po e përsëris:

dhe anasjelltas:
Pllaka e shkrimit Marsiliana d’ Albegna, në një kopje e skicuar nga Sprenger-Bertoloni

Meqenëse alfabeti i mësipërm, siç shihet, është
shkruar me grafi, që fillon nga e djathta, po e paraqes
në mënyrën tonë të shkrimit:

Ngaqë këtë shkronjë, , nuk e gjejmë në alfabetin
grek, as në atë latin, për shqiptimin e saj, do të kthehemi
tek alfabeti tepër i lashtë ilir, që më së shumti është i
njohur me emrin alfabeti glagolik (Γλαγγολίτσα).
Dihet se këtë alfabet e përdorte dhe kisha sllave,
ndërsa të ashtuquajturit sllavo-apostujt, Kirili e
Metodi, më 862 ose 863, sipas urdhrit të perandorit
bizantin Mihail, krijuan një alfabet të ri, të quajturin
cirilik, në të cilin u zëvendësuan karakteret e vjetra me
karaktere të reja të greqishtes së lashtë. Në Bullgari,
si dhe në krahina të tjera, shkrimi me alfabet glagolik,
pushoi së përdoruri pas shekullit 12-të. Në Kroaci dhe
në përgjithësi në hapësirën e Adriatikut Verior, vijoi
të përdorej gjer në shekullin e 20-të. Përdorimi më i

vjetër i njohur i kësaj grafie është i shekullit të 3-të të
erës sonë, kur Papa Ieronimi nga Dalmacia e përdori
për shkrimin librave kishtarë në gjuhën sllave. Është
për t’u shënuar se në shekujt e 10-të dhe 11-të të erës
sonë në këtë hapësirë, domethënë në Dalmaci dhe në
Adriatikun Verior, përdorimi i alfabetit glagolik në
kishë jo vetëm u ndalua, por u luftua dhe u lejua përsëri
të përdorej më 1248 nga Papa Innonzenz IV. Përse
ndodhi kjo, nuk do ta bëj asnjë koment, thjesht do të
them se në përkthimin sllav të veprave të apostujve
kemi më shumë tekste se i origjinali supozuar në
greqisht.
Në këtë alfabet, që e kemi në dy variante, në atë
bullgar dhe në atë ilir, për shkrimin e U-së i kemi
simbolet ose shkronjat që pasojnë:

që pas transkirptimit lexohet:
UETES

Në dialektin shqip, të cilin e flas unë, do të
thotë i ujërave, por edhe i detit, e prandaj në paraqitjen
e mëpasshmet e kemi këtë grua me ëmërin ne gjua
grek ΘΑΛΑCCΑ (Thalasa).

Kjo fotografi është nga një tablo në mozaik
me tekst grek të të krishterëve të parë, që është gjetur
në kishën e Shën Apostujve në Madaba të Jordanisë.
a) arvanMeqë ΘΑΛΑCCΑ (Thalasitët e quajnë Deti,
këtë emër të ndryshuar te grekët e lashtë e gjejmë T(h)
etis (Θέτις), që gjithashtu dihet se është nëna Akilit,
për të cilin Apollodori kur shkruan për Luftën e Trojës
thotë:
“Prijës i gjithë ushtrisë ishte vetë Agamemnoni
dhe prijës i flotës ishte Akili, me moshë atëherë
pesëmbëdhjetë vjeç”. (Përmbledhje III. 16).
Nga mozaiku i mësipërm me tekst grek kemi dhe
të dhënën se ΘΑΛΑCCΑ (Thalasa) a T(h)etis, a Deti,
kishte edhe një tjetër fëmijë. Pse

11

Dhjetor 2014, Nr. 1

T(h)etin a Detin e gjejmë edhe me emrin Harmonia
(Αρμονία) ose Io (Ιώ), sipas së cilës, siç shkruajnë
shkrimtarët e lashtë grekë, mori emrin deti Jon, këtë
fëmijë të saj e gjejmë edhe me emrin Ilir (Ilirios,
Ιλλυριός), që në gjuhën e jonëve, që banojnë në anët e
Jonit, e ka kuptimin i lindur nga Ioja (I lyr Ios).
Për aftësitë detare të ilirëve, si dhe të tirenejve, që
gjer më sot edhe deti i tyre mban emrin e vet, nuk ka
nevojë të themi gjë, se të gjitha janë të njohura. Por
para se të përfundoj, do të shohim edhe paraqitjen
tjetër, që është gdhendur në një nga pasqyrat e shumta
etruske, gjuha e të cilëve ishte gjuha e shqiptarëve.
Në këtë paraqitje, siç shihet më poshtë, të shtrirë
kemi Minotaurin, kurse emrin e burrit majtas, e kemi
të paraqitur sipas mënyrës së grafisë sonë:
.
Emrin
e gruas, pranë tij, e cila është
Athinaja e grekëve, latinët gabimisht e transkriptojnë
MINERVA. Edhe thomë gabimisht pse po të
rikthehemi te teksti i quajtur guri i kufirit të Peruxhias,
si dhe në alfabetin e mëparshëm etrusk, të cilin po e
jap

do të shohim se për shkrimin e M-së ekziston
shkronja
, për të cilën mund të them se
nuk
shqiptohet M, por në të vërtetë shqiptohet si NJ-ja
shqipe.
Rrjedhimisht emri
i traskriptuar është
ΝJΙΝΕ, që në gjuhën shqipe do të thotë: I Vetmi.
Në këtë emër grekët, duke ndërruar vendin e

M, e bëjnë: MINE dhe duke e ndërruar
në N e
bëjnë: NINE, edhe më grekishtë me OS në funt kemi
ëmërat Minos (Μίνος) e Ninos (Νίνος), që, mund
të the, është i njëjti person. Minosi njihet si mbret i
madh i Kretës dhe Ninosi si mbreti i madh, që i zgjeroi
kufijtë e mbretërisë së tij gjer në Hindi.
Të dhënën që e gjejmë te Herodoti (I, 173), se në kohë
të lashtë Kretën e banonin barbarët, me fjalë të tjera jo
grekët, mund ta marrim si mbijetesë të tyre dhe nga
kjo ta nxjerrim përfundimin se minoikët, sundimtarë të
detit, ishin shqiptarët. Kjo traditë, është ruajtur gjer më
sot, sepse një pjesë e madhe e flotës tregëtare botërore
është pronë e arvanitasve nga ishujt e Egjeut.
Për ata që duan të na bëjnë të besojmë se detaria në
ato vite kufizohej vetëm në brigjet e Mesdheut, po jap
në fotografinë vijuese të një monedhe minoike, që është
gjetur në Detin e Veriut, në vendin ku derdhet lumi Iridan
(Eridano), nga vinte qelibari në Mesdhe në kohë të lashta.

Monedhë minoike e shekullit 15 p.e.r.

Kjo monedhë, që llogaritet të jetë e shekullit 15
p.e.r., është gjetur nga studiuesi gjerman Hans Peter
Duerr në gërmimet në Watt, në jug të Hallig Südfall,
bashkë me qeramikën e përdorimit shtëpiak të stilit
minoik. Analiza e izotopeve dëshmon se u prodhuan
në limanin Komos të Kretës Jugore.

12

The voice of Chameria

Dhjetor 2014, Nr. 1

Gazetë që afron dhe bashkon shqiptarët e Greqisë

Dy këngë për Marko
Boçarin nga folkloristi
rus, Stefan Verkoviq

M

Mustafa Ibrahimi
arko Boçari është një nga figurat e mëdha shqiptare, i cili i dha shumë revolucionit të vitit
1821-1829, duke luftuar trimërisht në krye të luftëtarëve shqiptarë, për mbrojtjen e njërës
nga qendrat më të rëndësishme të kryengritjes Mesolongji, duke u bërë me heroizmin e tij
figurë e madhe historike. Për lavdinë e tij, është i pranuar me dashuri nga të dy kombet, si ai
shqiptar ashtu edhe ai grek. Ai i ngjan atij rrapi shekullor me dy rrënjë të thella dhe furtunat
e harresës nuk do ta shkulin kurrë. Për heroizmin e tij ka mbledhur shumë epos si nga populli shqiptar ashtu
edhe ai grek, të cilët i kanë ngritur shumë këngë. Për trimërinë që tregoi kundër perandorisë osmanë, kujtime
për Marko Boçarin gjejmë edhe në krijimtarinë popullore të sllavëve të jugut, të cilët edhe ata i ngritën këngë
trimit nga Suli i Çamërisë Marko Boçarit, që do të jetë edhe objekt studimi në kumtesën tonë.

2. Botimi i përmbledhjes së
Verkoviqit në vitin 1920
Kjo përmbledhja nën redaktimin e P.A.Llavrovit
me titull “Сборникь Верковича. I. Народнiье
песчи Македонских болгар”(Llavrov 1920:IV352) përfundimisht dritën e botimit do ta shoh në
vitin 1920, nga Akademia e Shkencave Ruse në

1. Zbulimi i Këngëve të Verkoviqit
nga Llavrovi në vitin 1908
Studiuesi rus Petar A.Llavrov në vitin 1908 do të
botojë një artikull për përmbledhjen e këngëve dhe
tregimeve të S.I.Verkoviqit (Llavrov 1908:1-69),
me të cilën shkenca për herë të parë do të kuptojë se
në bibliotekën e Akademisë së Shkencave Ruse në
Petrograd ruhet material të gjerë të këngëve popullore,
tregime dhe tradita të regjistruara në Ballkan, saktësisht
në pjesën veriore të Greqisë nga mbledhësi i njohur i
këngëve popullore Stefan I.Verkoviq. Mirëpo Llavrovi
në asnjë nga dy parathëniet e tij për dy përmbledhjet e
Verkoviqit, nuk tregon se në çfarë mënyrë Akademia
Ruse ka ardhur deri tek ky material, këtë e shpjegon
J.Polivka e cila kumtoi se këtë përmbledhje Akademia
Ruse e ka blerë nga Verkoviqi. (Polivka lib.VII-1-2:1).
Gjithashtu Llavrovi thekson se, Verkoviqi kur është
shpërngulur në Bullgari, një pjesë të materialit ia ka
dorëzuar revistës shkencore të Sofjes “Сборник за
народни умотворенија, наука и книжнина„ , kurse
pjesën tjetër me material etnologjik, këngë, përralla
dhe tradita popullore është gjetur në Akademinë
e Shkencave Ruse. (Llavrov 1908:10). Llavrovi
thekson se numri më i madh i këngëve janë epike dhe
i takojnë ciklit të Krali Markos. Përmbledhja është
interesante se dëshmon për shpërndarjen e këngëve për
Krali Markon deri në vende afër Selanikut (Llavrov
1908:11), kjo gjithsesi ka rëndësi edhe për dy këngët
kushtuar Marko Boçarit të mbledhura në rrethinën e
Selanikut. Megjithatë Llavrovi thekson se nuk ka asnjë
të dhënë për atë se prej kujt dhe ku janë regjistruar
këto këngë, ka pasur vetëm disa thënie për vendet nga
janë ato. (Llavrov 1908:69).

Marko Boçari është një nga figurat e
mëdha shqiptare, i cili i dha shumë
revolucionit të vitit 1821-1829, duke
luftuar trimërisht në krye të luftëtarëve
shqiptarë, për mbrojtjen e njërës
nga qendrat më të rëndësishme të
kryengritjes Mesolongji, duke u bërë
me heroizmin e tij figurë
e madhe historike

Petrograd. Mirëpo me të drejtë studiuesi Stollov
konstaton se Llavrovi këtë libër e emëron gabimisht
si libër I, në vend të libër II, sepse është vazhdimësi e
“librit të parë” nga përmbledhja “Народнiье песчи
Македонских Болгар” (1860). Në parathënien e vet
Verkoviqi kishte thënë: “Këngët trimërie i kamë lënë,
por në se më ndihmon zoti, shumë shpejt do t’i botoj
në librin tjetër, së bashku me këngët tjera trimërie
(Stoillov 1926: 157-158).
Në parathënien e tij prej dy faqesh, Llavrovi thekson
se kjo përmbledhje përfshinë 200 këngë, dhe se është
pjesa I e përmbledhjes Petrograde të Verkoviqit,
kurse në pjesën e dytë gjenden përralla dhe tradita
popullore. Gjithashtu Llavrovi në parathënie shpjegon
karakteristikat gjuhësore të këngëve dhe ndryshimet
gjuhësore që bën ai vetë në tekstin e publikuar. Për
këto ndryshime gjuhësore, Llavrovi ka qenë i kritikuar
ashpër nga disa studiues, si nga Miletiqi, Arnaudovi.
Sipas Miletiqit, në recensionin e shkurtë të tij për anën
gjuhësore të tij e kritikon Llavrovin për ndryshimet
gjuhësore në tekst, duke zëvendësuar format origjinale
(Miletiq III:fl.3). Arnaudovi duke shqyrtuar në këngë
nga kjo përmbledhje (nr.118) konstaton se Verkoviqi
nuk e jep të besueshëm as tekstin as dialektin, me çka e
ka prishur këngën (Arnaudov 351). Një të metë tjetër,
përveç gabimeve gjuhësore, Stoillovi vëren se këngët
nuk janë shënuar duke i dëgjuar këngët, por duke
diktuar. Në shumë fjalë janë përdorur edhe shkronja
me grafikë greke. Gjithashtu, Stollovi konstaton se
edhe në këtë përmbledhje si në atë të mëparshmin, nuk
është thënë nga cilët këngëtarë është shënuar, kur, ku
dhe për çfarë rasti këndohen (Stoillov 1926: 158-159).
3. Karakteristika dhe klasifikimi i 200 këngëve
Të gjitha 200 këngët janë pa tituj, ashtu siç ka qenë
rasti edhe në përmbledhjen e parë. Këngët vetëm
janë numëruar nga numri 1 deri 200. Prej nga janë
këto këngë, kush i ka shënuar, kur dhe prej kujt janë
kënduar, në këtë përmbledhje nuk mund të zbulohet,
për shkak se nuk ekzistojnë shënime të drejtpërdrejta.
Por sipas një artikulli të Llavrovit për nder të V.I
Lamanski, ku atëherë ka shkruar se për 3 këngë
ekzistojnë disa të dhëna për vendin dhe personat që
i këndojnë këto këngë, kështu këngë 1 e ka shkruar
Minu Llagad, këngën nr.6 D.Shishko dhe kënga 161
nga Nikolla mjeshtri (Llavrov 1920: 10). Në bazë të
tyre, Llavrovi konstaton se bëhet fjalë për disa fshatra
në rrethin e Selanikut, për këtë pajtohen edhe (Stoillov
1926: 158) si dhe (Arnaudov 103).
Stoillovi, në bazë të parimeve të tij për klasifikimin
e këngëve, këto këngë të Verkoviqit, të botuara nga
Llavrovi i klasifikon si më poshtë: në përmbledhje më
tepër ka këngë të rinjohjes “bitovi” (96), më pas këngë
trimërie (43), balada dhe legjenda (42), kurse më pak
ka këngë kaçake (hajdutësh) (19). Në përmbledhje ka
160 motive të ndryshme, kurse numri më i madh i tyre

Dhjetor 2014, Nr. 1

The voice of Chameria

Gazetë që afron dhe bashkon shqiptarët e Greqisë

13

Gojëdhëna e parë thotë se “Marko Boçari u
rrethua vet i 240 në Mesollonjë” (Hoxha 2006), kurse
në këngë thuhet se ishin 300 trima ;
dhe bëni gati pushkët
bëni gati shpatat e mprehta
Dhe tu qua Marko Boçari i pari,
dhe 300 vetë trima pas tij.
Më tutje në këtë gojëdhënë thuhet se u plagos dhe të
nesërmen vdiq. Në vargjet e kësaj kënge mësojmë se
Markoja vdes në vend.
atëherë i rranë borisë prej ashti
dhe 300 trimat erdhën pranë tij,
dhe Marko Boçarit i doli shpirti.
Gojëdhëna e dytë thotë se, “kur Markua po i
ngjitej gardhit rrethues nga jashtë, një luftëtar gegë
nga brenda tij e goditi me një plumb shishaneje pak
më sipër syrit të djathtë” (Hoxha 2006). Në vjershën
e Verkoviqit nuk precizohet vendi i trupit ku është
qëlluar, por theksohet se plagoset nga pushka e Arapit
të zi, dhe duke ikur i lidhte plagët nga plumbi.
atëherë krisi pushka e Arapit të zi
ta kishte qëlluar Marko Boçarin
Atëherë Marko Boçari plumba hante,
iu dogj shpirti, ai u tërbua,

janë variante. Disa këngë janë të njohura që më parë,
kurse disa janë variante të rralla.
4. Këngët me motive trimërie
Nga 200 këngët sa përfshinë përmbledhja, 43 këngë
janë me motive trimërie. Prej tyre 21 janë variante të
reja. Numri më i madh janë këngët që këndohen për
Krali Marko. Nga trimat tjerë përmenden edhe Bolen
Dojçin (nr.4, 90 dhe 119), Gruica, Sekulla Fëmijë,
Jankulla etj. Mjaft interesante është edhe kënga e
titulluar Napoleon (nr.81). Midis këtyre 43 këngë
trimërie gjenden edhe dy këngë kushtuar Marko
Boçarit dhe vëllait të tij (këngët nr.77 dhe 78).
Karakteristike për këtë figurë, pra Marko Boçarin,
është se në parathënien e kryeredaktorit Kirill
Penushliski të botimit të Shkupit, Marko Boçari
konsiderohet si “kryetrimi i njohur maqedonas që
luftoi në luftërat greke për çlirimin nga robëria osmane
në fillim të shek.XIX. (Penushliski 1985:14).
Kënga e parë i kushtohet vdekjes së Marko Boçarit,
andaj titullohet “Vdekja e Boçarit”, kurse kënga e dytë
i kushtohet hakmarrjes së vëllait të tij, dhe titullohet
“Gjergj Kapedani”. Siç dihet më 9 gusht 1823, Marko
Boçari u vra duke luftuar kundra ushtrisë së Mustafa
Bushatit, Pasha i Shkodrës. Vdekja e Marko Boçarit u
bë e njohur në të gjithë Evropën.

5. Analiza dhe krahasimi i
2 këngëve për Marko Boçarin
5.1. Analiza e këngës nr. 77 “Vrasja e Boçarit”
dhe krahasimi me gojëdhënat tjera shqiptare
Kënga e parë e Verkoviqit “Vrasja e Boçarit” ka 56
vargje. Edhe pse kënga është shumë e shkurtë, krijuesi
popullor ka arritur të përshkruaj ngjarje të shumta nga
përgatitja dhe plani për sulm e deri te vdekja e Marko
Boçarit.
Për vrasjen e Marko Boçarit janë thurur shumë
gojëdhëna dhe të dhëna tjera historike. Në analizën tonë
kemi veçuar tri gojëdhëna, që sipas Ilo M.Qafazezit,
gojëdhëna e tretë është më e saktë (Hoxha 2006).
Megjithatë, mësojmë se jo vetëm gojëdhënat dhe
burimet mbi vrasjen e Boçarit, por edhe ngjarjet e
thurura në këtë këngë të mbledhur dhe shënuar nga
Verkoviqi, nuk përkojnë me njëra-tjetrën dhe ka
përplot kontradikta midis veti, duke sjellë të dhëna dhe
pikëpamje të ndryshme për luftën e 9 gushtit 1923 në
Karpenis, ku në mbrojtje të Mesollonjit (Mesolongjit)
ra heroikisht Marko Boçari. Do ta shfrytëzojmë këtë
këngë për të bërë disa krahasime me burime tjera
lidhur me këtë ngjarje.

Sipas Ilo M.Qafëzezit si më e besueshme ishte
gojëdhëna e tretë. Sipas kësaj gojëdhëne thuhet: “Në
korrik 1823 nëpër fushën e Ahelout po zbriste me
ulërimë Mustafa Pashë Bushati dhe ndihmësit e tij:
Llesh Ziu -kapedan i mirditasve- dhe Xheladin Ohri,
të shoqëruar nga 8.000 bashkëluftëtarë. Ata ngritën
logun luftarak në rrëzë të malit Belush. Trupvogli
Marko Boçari u vra burrërisht gjatë dyluftimit me
trupviganin Llesh Ziu –prijësi i mirditasve- njëri
prej shpatëpërdoruesve më të zotë të kohës. Ngjarja
tregohet kështu: Markua me disa shokë, të veshur si
ushtarë osmanë, hynë brenda fushimit të bushatasit;
donin të vrisnin Mustafa Pashë Bushatin. Çadra e
këtij dhe e Llesh Ziut – ishin të njëjta dhe ndodheshin
pranë me njëra me tjetrën. Markua, në vend që të hynte
tek ajo e Mustafa Pashë Bushtatit, padashur hyri në
atë të Llesh Ziut. Dyluftimi me shpatë përfundoi me
vdekjen e Marko Boçarit. Bashkëluftëtarët e vet fare
të pakë (5-6), shpëtuan kufomën e Markos mundën
ta merrnin dhe e shpunë në Mesollonjë. E varrosën
nën psalmet e priftërinjve grekë, të cilët e kishin pas
mbrehur dinakërisht në qerren e tyre dhe e vërtisnin
sipas dëshirës” (Hoxha 2006).
Në këtë këngë takojmë shumë ngjarje që janë
kontradiktore edhe me këtë gojëdhënë. E vetmja
gjë që është e saktë edhe në gojëdhënë edhe në këtë
këngë, është vendi i ngjarjes, të dy burimet përmendi
Mesollonjë (gojëdhënat) dhe Misologi (kënga) dhe
Mesolongji siç e quajnë vendasit.
Në Misolog (Mesolongji) tre trima rinë,
tre kapedanë të mëdhenj,
dhe të tre kuvendojnë
Në gojëdhënë thuhet se ushtria e Mustafë Bushatit
shoqërohet me 8000 bashkëluftëtarë, por në këngën e
regjistruar nga Verkoviqi kemi 12 000 të gjithë gegë
arnaut.
çfarë e gjeti Shkodrali Pashën
me 12 mijë gegë arnaut
e morr, kush do t’i del përpara?
Gojëdhënat thonë se “Marko Boçari me disa shokë
ishin të veshur si ushtarë osmanë”, mirëpo nga vargjet
e kësaj vjershe mësojmë se Marko Boçari me disa
shokë të tij, nuk vishen si ushtarë osmanë, por vishen
me veshje karakteristike të shqiptarëve gegë.
- Qe vishuni, o morr 300 trima
me veshje gege arnauti,
dhe bëni gati pushkët

14
bëni gati shpatat e mprehta
I tillë vishet edhe Marko Boçari, duke i prirë trimat:
Dhe t’u qua Marko Boçari i pari,
dhe 300 vetë trima pas tij.
Gjatë rrugës Marko Boçari, ua tërheq vëmendjen
trimave të japin besën dhe të jenë të kujdesshëm mos
të qëllohen midis veti:
Dhe trimat gjatë rrugës i mësonte,
duke i mësuar dhe porositur:
Besoni, trima, në vllazninë,
kur të hyni në ushtri
me shpatat në duar
të jeni të kujdesshëm
njëri me tjetrin mos të qëlloni.
Para se të sulmonte, Marko Boçari ishte pranë kampit
të ushtrisë turke dhe po vëzhgonte çadrat e pashait dhe
ushtarëve turk.
Dhe shkuan në malin e lartë,
atje ishte ulur Marko Boçari
me sytë i ngulitur andej shikonte
dy çadra që kishte ushtria
njëra ishte e Shkodrali Pashës
e dyta ishte e Kiha beut.
Ishin qaste vendimtare në betejën për Mesolongjin.
Marko Boçari e dinte se fitorja varej nga trimëria e
gjithsecilit dhe këtë jo vetëm e kërkoi nga luftëtarët
e tij, por edhe nga vetja. Sipas gojëdhënave, Boçari
u kishte thënë bashkëluftëtarëve se po të më kërkoni
do të më gjeni në çadrën e pashait. Ata, të trembur,
kërkonin një shpjegim për vendimin e tij të marrë për
të sulmuar vetëm.
Dhe kishte dalë nga rrethi i ushtrisë
shohin trimin se ka
Duke u ndarë nga ata, hynë brenda fushimit të
bushatasit; donte ta vriste Mustafa Pashë Bushatin.
Dhe më pas tha “Zoti na ndihmoftë”!
fshehtazi, hyri brenda në ushtri.
Çadra e këtij dhe e Llesh Ziut – ishin të njëjta dhe
ndodheshin pranë njëra me tjetrën. Edhe te gojëdhënat
edhe te kënga e Verkoviqit, Markoja bën gabim, në
vend që të hynte tek çadra e Mustafa Pashë Bushtatit,
padashur hyri në atë të Llesh Ziut (Kiha Beut).
Sikur i çmendur, apo i zemëruar iku,
dhe drejt në çadrën e Kiha beut hyri
Një karakteristikë tjetër dalluese midis burimeve dhe
gojëdhënave shqiptare dhe kësaj kënge, është edhe
emërtimi i ndryshëm i udhëheqësve të ushtrisë Osmane.
Në burimet shqiptare si protagonist paraqitet Mustafa
Pashë Bushati, ndihmësi i tij Llesh Ziu dhe kapedan
i mirditasve, si dhe Xheladin Ohri. Kurse në vjershën
e Verkoviqit si protagonist paraqiten Shkodrali Pasha,
ndihmësi i tij Kiha Beu dhe Arapi i Zi.
Kontradikta më e madhe midis gojëdhënave dhe
këngës shënuar nga Verkoviqi, ndodh lidhur me
ngjarjen që ndodhi në çadrën e Llesh Ziut (Kiha Beu).
Sipas gojëdhënave në atë çast, në çadër zhvillohet një
dyluftim me shpatë midis trupvoglit Marko Boçari
dhe trupviganit Llesh Ziu, prijësi i mirditasve, njëri
prej shpatëpërdoruesve më të zotë të kohës. Në këtë
dyluftim u vra burrërisht Marko Boçari. Kurse,
krejtësisht e kundërta ndodh në këngën e shënuar nga
Verkoviqi, ku Marko Boçari me duart e veta arrin ta
mbyt Kiha Beun (Llesh Ziun).
Kiha Beun e kapi për fyti,
ia këputi fytin, ia nxori shpirtin.
Sipas këngës së Verkoviqit, Marko Boçari i veshur
me veshjet karakteristike gege të veriut, në fillim pati
sukses duke mos e njohur, por në momentin kur duhej
të kalojë në çadrën tjetër ku ishte Pashai shkodran, atë
do vërejë dhe do ta njoh Arapi i zi, me të cilin njiheshin
që më parë.
Asnjë s‘mund ta njihte,
a ishte Markoja, Marko Boçari,

Dhjetor 2014, Nr. 1

Referenca:
Арнаудовь, М. 1934. Очерки по бьлгарския
фолклор, Историята на една балада. София.
Adhami, Stilian. 2006. Elena Gjika, shqiptarja, që
i shërbeu kombit
“Ballkan”, 10.04.2006.
Верковиќ, И. Стефан. 1985. Македонски
народни умотворби 2. Трапезарски песни.
Скопје: Македонска книга. 149-152. (Redaktor
Kiril Penushliski).
Doklestić, Ljubiša. 1986. Da li je Stefan Verković
imao politiku zadaču u Makedoniji između 1844 i
1862 godine? Зборник на трудови посветени на
академикот Михаило Апостолски по поводот
75-годишнината од животот. Скопје.
Hoxha, Ibrahim D. 2006. Enciklopedia
jugshqiptare. Tiranë.
Kuçuku, Jonuz, Marko Boçari - Historia e
pasuesit të Ali Pashë Tepelenës që luftoi osmanët.
http://www.forumivirtual.com/historia-shqiptaredhe-kosovare/3165-marreveshja-e-veli-pashesme-suliotet-dhe-shkelja-e-marreveshjes-ngasuliotet.html.
por atë e njohu një Arap i zi,
që ishte më parë bashkë me të;
Dhe, befas, duke ngritur krahët dhe kokën për të
shkatërruar çadrën e Pashait nga Shkodra, Mustafa
Bushatit, një plumb e mori pak mbi syrin e tij të
djathtë.
atëherë krisi pushka e Arapit të zi
ta kishte qëlluar Marko Boçarin
Atëherë Marko Boçari plumba hante,
iu dogj shpirti, ai u tërbua,
Në vargjet e këngëve shqiptare thuhet: ( Një arap
me karabinë / Iu sul e i shënoi sinë (synë) / Goditi
bajrakun mire /Marko Boçarin shine).
Marko Boçari, i plagosur dhe forcat e tij të fundit,
filloi të ik, dhe siç thuhet në këngë filloi t’i lidh plagët
nga plumbat, për ta ndalë gjakun.
Mori të ik dhe griste leckë fustani,
i lidhte plagët nga plumbat
mos t‘ rrjedh shumë gjak.
E panë këtë çast trimat e tij dhe menjëherë sulmuan
për të mos e lënë të binte në dorë të armikut. Edhe këtu
kemi një dallim. Deri sa gojëdhënat dhe burimet tjera
thuan se kufomën e Markos e shpëtuan bashkëluftëtarët
e vet fare të pakë (5-6 vetë), dhe mundën ta merrnin dhe
e shpunë në Mesollongjë, kurse në këngë e Verkoviqit
thuhet se 300 trimat e shpëtuan kufomën.
dhe nga 300 trimat e tij
atëherë i rranë borisë prej ashti
dhe 300 trimat erdhën pranë tij,
dhe Marko Boçarit i doli shpirti.
Më pas markoboçarët – kështu e quanin veten
luftëtarët, e ngritën trimin në krah deri në det. Këtu
shihet momenti tepër tragjik, ku të gjithë gra, burra
e fëmijë vajtojnë heroin të plagosur dhe pa shpresë,
sepse Markos plumbi i kishte depërtuar në kokë.
E ngritën trimat në krah,
e mbanin deri në det,
atje e ruajtën moranët,
dolën krejt burrat me fëmijët,
edhe gratë me foshnjat e tyre,
dhe e vajtonin Marko Boçarin,
Këtë më së miri e përshkruajnë edhe vargjet e Thimi
Mitkos, te botuara në (Bleta Shqiptare( të Aleksandrisë
së Egjiptit, në vitin 1878) , (Mesolongji u helmua,/
derdhi lotët si krua / Mesolongji do të thonë /Ku e
ke Marko Sulion ,/Që lufton si e kish zakon /Grin me
jatagan ne dore...).

Лавровь, П.А. 1908. Сборникь Македонских
пђсен, сказок и обичаев С.И.Верковича.
(Сборникь статеи... В.И. Ламанскому, ч.II, Снбг
1908, 282-1350; одделен отпечаток, 1-69.
Лавровь, П.А. 1920. Сборникь Верковича.
I.Народнiье песчи Македонских болгар.
Петроград. Стр.IV-352. (Сборник Отдђления
Русскаго язика и словесности Россiйской
Академiй наук, томь XCV, No 5.
Mitkua, Thimi. 1878. «Bëleta shqypëtare». Në
Mbledhës të hershëm të folklorit shqiptar (16351912) II. Tiranë 1961, 111-117.
Милетич, Л. (1927) Македонски преглед, III,
св.3. София
Поливка, Ј. (1927) Две приповетке о
метаморфози спола из околине Солуна. Прилози за
књижевност, језик, историју и фолклор, књ.VII,
1-2, Београд.
Стоилов, А.П. 1926. Извђстия на нар.
Етнограф. Музей, год. Кн. София.
Stilos, Niko. (2007). Fjalori i Marko Boçarit.
Tiranë:Arbëria.
E varrosën nën psalmet e priftërinjve grekë, të cilët
e kishin pas mbrehur dinakërisht në qerren e tyre dhe
e vërtisnin sipas dëshirës. Në këngën e Verkoviqit
përmenden 12 priftë.
dhe e vajtonin Marko Boçarin,
dhe e veshën 12 priftë,
dhe e varrosën Marko Boçarin.
5.2. Analiza e këngës nr. 78 “Gjergj Kapedani”
Kënga e dytë e Verkoviqit titullohet “Gjergj Kapedani”
61 vargje. Kjo këngë është vazhdim e këngës së parë,
sepse këtu përshkruhet hakmarrja e Gjergjit për vëllain
e tij Marko Boçarin. Ashtu si në këngën e parë, edhe në
këtë këngë kemi kontradikta të shumta, qoftë në ngjarjen,
qoftë në emrat e heronjve. Nga burimet shqiptare e dimë
se vëllezërit e Markos ishin Kollë e Kostë Boçari, kurse në
këtë këngë na del me emrin Gergj. Siç dihet Kosta Boçari
më vonë u emërua gjeneral dhe senator i mbretërisë greke.
Këngë fillon në ditën e Shën Gjergjit, ku derisa
moreasit drekojnë, Gjergj Kapedani duket shumë i
brengosur, nuk e lë rahat vdekja e vëllait. Fisnikëria
familjare dhe heroizmi e ftojnë për hakmarrje.
Në ditën e pashkëve, në ditën e Shëngjergjit,
janë ulur moreasit të hanë drekë.
Të gjithë drekojnë, të gjithë hanë,
Gjergj Kapedani as hanë e as pinë,
por është i brengosur për vëllanë e tij,
i tërë i hutuar, vendi-vend se zë.
Janë të kota thirrjet e shokëve, mos te brengoset se
ata gjithnjë janë të përgatitur dhe kur e do koha ata janë
të përgatitur dhe jetojnë për ditën kur do të hakmerren.
ore moreas - i thuan dhe i flasin:
-Ti o Gjergj, Gjergj Kapedani,
shumë po na brengosesh,
ne nëna na ka lindur për ditën e sotme.
Me këtë rast Gjergji u thotë se nuk brengoset për
asgjë, as për vdekjen e vëllait, por është i brengosur se
nuk ka shumë trima.
-
Unë nuk brengosem për asgjë,
as për vëllanë tim Marko Boçarin;
jam i brengosur që s’mbetën trima.
Për ta zmadhuar numrin e trimave, Gjergji i lutet
peshkopit t’i jap trima që t’i hakmerret shkodraliut për
vrasjen e vëllait Marko Boçarit.
I lutet peshkopit, i lutet edhe kapedanit,
të më ndihmojnë me trima tjerë,
dhe vetëm të shkoje te shkodraliu,

15

Dhjetor 2014, Nr. 1
dhe njëherë ta shoh atë qen i zi,
që ma vrau Markon vëlla.
Në këngë mësojmë se Peshkopi i jep shumë
trima, kurse moreasit shumë kapedanë tjerë, kështu
i përgatitur me pesëqind trima niset për në luftë me
shodraliun.
Dhe peshkopi i dha shumë trima
dhe moreasit shumë kapedanë tjerë.
Gjergj Kapedani mblodhi dhe grumbulloi
pesëqind trima, cili prej cilit më trim,
Sipas vargjeve të mëposhtme del se Gjergj Kapedani
shumë shpejt e zuri rob Shkodraliun, duke ia shkoqur
edhe këmishën.
dhe ia nisën e të shkojnë te Shkodralia,
t‘ia zë rrugën, dhe t‘ia shkoq këmishën.
Më pas në skenë hynë nëna e Shkodralit e cila orvatet
ta shpëtojë të birin me dhurata ari.
Më pas erdhi nëna e shkodraliut,
të ketë ngarkuar tridhjetë pela
tridhjetë pela me flori ari të verdhë,
ti ja jep Gjergj Kapedanit.
Në vargjet e ardhshme zhvillohet një dialog dramatik
dhe me të papritura për Gjergj Kapedanin. Pas lutjeve
të nënës së Shkodraliut që t’ia lirojë të birin, ai do
kuptoje se vrasësi i Markos nuk është Shkodrali Pasha,
por Arapi i Zi.
Shumë është lutur, duke folur dhe thënë:
- Merri, Gjergj Kapedan, këto për ty janë,
30 ngarkesa me flori ari,
dhe ta lirosh birin tim shkodraliun,
sepse biri im nuk është fajtor,
shpata e tij nuk qëlloi mbi ju trima,
aty afër pranë tij, si trim u paraqit
Ai qeni i zi, Arapi i zi
ai që e qëlloi Marko Boçarin
Gjergji sapo kupton vrasësin e vërtetë, menjëherë
pajtohet t’i merr ngarkesat me arë të verdhë dhe ta lëshojë
Shkodraliun, por me kusht t’i dorëzohet në dorë Arapi i Zi.

Gjergji nuk diti për këtë asgjë.
Atëherë Gjergji tha:
-Shiko, nëna e shkodraliut,
unë t‘i marr tri ngarkesat me alltën,
dhe birin tënd shkodraliun po e lëshoj,
dua të ma japësh në duart e mia
atë qenin e zi, Arapin e zi.
Këtë edhe e bën ushtria dhe ia dorëzojnë Arapin e Zi
Atëherë ka urdhëruar nëna e shkodraliut,
ta kap ushtria Arapin e zi;
dhe ia ka dorëzuar Gjergjit në dorë.
Para se të largohet Gjergj Kapedani i drejtohet
Shkodrali Pashës me fjalë që edhe njëherë mos të
gabojë të vij në More, sepse nuk do kthehet gjallë.
Atëherë Gjergji e shikoi shkodraliun,
po i flet dhe i thotë:
-
Dëgjo, Gegë shkodrali pasha,
unë të kuptova ty, çfarë njeri je,
se kësi trima ti mbron,
por prej tash mos ti mbrosh,
edhe njëherë mos u mashtro,
në More të vish me ushtri,
sepse i gjallë nuk do të kthehesh.
Aj tani mbetsh me shëndet!
Në fund kënga mbaron me prerjen e kokës së Arapit
të Zi nga ana e Gjergj Kapedanit.
Atëherë, Gjergji e merr Arapin e Zi,
E mundon duke i bërë plagë të rënda,
dhe ia preu kokën e zezë.
Tek Marko Boçari gërshetoheshin fisnikëria dhe
heroizmi. Ishte i matur, i guximshëm dhe fjalëpak.
Ali Pasha i çmonte cilësitë e Markos. Është thënë se
në një rast që ngrinin lart Kostën, vëllanë e Markos,
Aliu u tha: Jo, jo, ai atje që nuk flet do të hajë
shumë turq dhe tregoi Markon. Karaiskaqi ka thënë:
„Markua është zemërluan, rrallë nëna lind si ai“- A.
Guda thotë se fjalët e Markos të mbushnin me besim
dhe sjellja e tij me simpati..

Përfundimi
Nga aspekti gjuhësor, këngët e kësaj përmbledhjeje
të Stefan I.Verkoviq, janë përplot me gabime dhe
lëshime. Gjithashtu mungojnë informatorët, vendi
dhe regjistrimi nga këngëtari, por siç vërejtëm ata
janë bërë në mënyrë diktimi. Për folkloristikën
shqiptare me rëndësi janë dy këngët kushtuar Marko
Boçarit, kryetrimi shqiptar i cili luftoi heroikisht në
krye të luftëtarëve shqiptarë gjatë revolucionit të vitit
1821-1829, për mbrojtjen e njërës nga qendrat më
të rëndësishme të kryengritjes Mesolongji. Jo vetëm
që në këto dy këngë, gjejmë variante të njohura, por
edhe të panjohura për vrasjen e këtij kryetrimi, por
për herë të parë gjejmë vargje të kënduara në gjuhën
bullgare dhe të regjistruara në rrethinën e Selanikut,
kushtuar kësaj figure madhore, siç ishte kryetrimi
shqiptar Marko Boçari.
Në punim krahasohen ngjarjet që merren nga
gojëdhënat dhe këngët shqiptare me ngjarjet që i
gjemë në këto dy këngë. Nga ky krahasim vijmë në
kontradikta të shumta si lidhur me ngjarjen ashtu edhe
me emërtimin e personazheve të të dy anëve, si p.sh.
në burimet shqiptare si protagonist paraqitet Mustafa
Pashë Bushati, ndihmësi i tij Llesh Ziu dhe kapedan
i mirditasve dhe Xheladin Ohri, kurse në vjershën e
Verkoviqit si protagonist paraqiten Shkodrali Pasha,
ndihmësi i tij Kiha Beu dhe Arapi i Zi. Ashtu si
në këngën e parë, edhe në këngën e dytë paraqitet
kontradikta të shumta, qoftë në ngjarjen, qoftë në
emrat e heronjve. Nga burimet shqiptare e dimë se
vëllezërit e Markos quheshin Kollë e Kostë Boçari,
në variantin e këngës së Verkoviqit na del me emrin
Gjergj Kapedani.
Edhe përpos gabimeve dhe lëshimeve gjuhësore,
edhe përpos kontradiktave lidhur me ngjarjet dhe
personazhet kryesorë, kjo përmbledhje meriton
vështrim dhe kujdes nga aspekti folklorik. Kurse dy
këngët kushtuar Marko Boçarit paraqesin kontribut të
madh për folkloristikën shqiptare.

SHTOJCË

Vdekja e Marko Boçarit
Në Misolog (Mesolongji) tre trima rinë,
tre kapedanë të mëdhenj,
dhe të tre kuvendojnë
çfarë e gjeti Shkodrali Pashën
me 12 mijë gegë arnaut
e morr, kush do t’i del përpara?
- Qe vishuni, o morr 300 trima
me veshje gege arnauti,
dhe bëni gati pushkët
bëni gati shpatat e mprehta
Dhe tu qua Marko Boçari i pari,
dhe 300 vetë trimat pas tij.
Trimat gjatë rrugës i mësonte,
duke i mësuar dhe porositë:
Besoni, trima, në vllazninë,
kur të hyni në ushtri
me shpatat në duar
të jeni të kujdesshëm
njëri me tjetrin mos të qëlloni.
Dhe shkuan në malin e lartë,
atje ishte ulur Marko Boçari
me sytë andej shikonte
dy çadra që kishte ushtria
njëra ishte e Shkodrali Pashës
e dyta ishte e Kiha beut.
Dhe më pas tha “Zoti na ndihmoftë”!
fshehtazi, hyri brenda në ushtri.
Sikur i çmendur, apo i zemëruar iku,
dhe drejt në çadrën e Kiha beut hyri
Kiha Beun e kapi për fyti,

ia këputi fytin, ia nxori shpirtin.
Asnjë s‘mund ta njihte,
a ishte Markoja, Marko Boçari,
por atë e njohu një Arap i zi,
që ishte më parë bashkë me të;
atëherë krisi pushka e Arapit të zi
ta kishte qëlluar Marko Boçarin
Atëherë Marko Boçari plumba hante,
iu dogj shpirti, ai u tërbua,
Mori të ik dhe griste leckë fustani,
i lidhte plagët nga plumbat
mos t‘ rrjedh shumë gjak.
Dhe kishte dalë nga rrethi i ushtrisë
shohin trimin se ka
dhe nga 300 trimat e tij
atëherë i rranë borisë prej ashti
dhe 300 trimat erdhën pranë tij,
dhe Marko Boçarit i doli shpirti.
E ngritën trimat në krah,
e mbanin deri në det,
atje e ruajtën moranët,
dolën krejt burrat me fëmijët,
edhe gratë me foshnjat e tyre,
dhe e vajtonin Marko Boçarin,
dhe e veshën 12 priftë,
dhe e varrosën Marko Boçarin.
Gjergj Kapedani
Në ditën e pashkëve, në ditën e Shëngjergjit,

janë ulur moreasit të hanë drekë.
Të gjithë drekojnë, të gjithë hanë,
Gjergj Kapedani as hanë e as pinë,
por është i brengosur për vëllanë e tij,
i tërë i hutuar, vendi-vend se zë.
ore moreas - i thuan dhe i flasin:
-Ti o Gjergj, Gjergj Kapedani,
shumë po na brengosesh,
ne nëna na ka lindur për ditën e sotme.
Gjergj Kapedani çka u thotë:
-Unë nuk brengosem për asgjë,
as për vëllanë tim Marko Boçarin;
jam i brengosur që s’mbetën trima.
I lutet peshkopit, i lutet edhe kapedanit,
të më ndihmojnë me trima tjerë,
dhe vetëm të shkoje te shkodraliu,
dhe njëherë ta shoh atë qen i zi,
që ma vrau Marko vëlla.
Dhe peshkopi i dha shumë trima
dhe moreasit shumë kapedanë tjerë.
Gjergj Kapedani mblodhi dhe grumbulloi
pesëqind trima, cili prej cilit më trim,
dhe ia nisën e të shkojnë te Shkodralia,
t‘ia zë rrugën, dhe t‘ia shkoq këmishën.
Më pas erdhi nëna e shkodraliut,
të ketë ngarkuar tridhjetë pela
tridhjetë pela me flori ari të verdhë,
ti ja jep Gjergj Kapedanit.
Shumë është lutur, duke folur dhe thënë:
- Merri, Gjergj Kapedan, këto për ty janë,

30 ngarkesa me flori ari,
dhe ta lirosh birin tim shkodraliun,
sepse biri im nuk është fajtor,
shpata e tij nuk qëlloi mbi ju trima,
aty afër pranë tij, si trim u paraqit
Ai qeni i zi, Arapi i zi
ai që e qëlloi Marko Boçarin
Gjergji nuk diti për këtë asgjë.
Atëherë Gjergji tha:
-Shiko, nëna e shkodraliut,
unë t‘i marr tri ngarkesat me alltën,
dhe birin tënd shkodraliun po e lëshoj,
dua të ma japësh në duart e mia
atë qenin e zi, Arapin e zi.
Atëherë ka urdhëruar nëna e shkodraliut,
ta kap ushtria Arapin e zi;
dhe ia ka dorëzuar Gjergjit në dorë.
Atëherë Gjergji e shikoi shkodraliun,
po i flet dhe i thotë:
-Dëgjo, Gegë shkodrali pasha,
unë të kuptova ty, çfarë njeri je,
se kësi trima ti mbron,
por prej tash mos ti mbrosh,
edhe njëherë mos u mashtro,
në More të vish me ushtri,
sepse i gjallë nuk do të kthehesh.
Aj tani mbetsh me shëndet!
Atëherë, Gjergji e merr Arapin e Zi,
E mundon duke i bërë plagë të rënda,
dhe ia preu kokën e zezë.

16

Dhjetor 2014, Nr. 1

Z

Zef Skiroi
(1865-1927)
Të Krishterë e mysliman
Tek i shkreti Negovan
E gjith-ku në Shqipëri
Mbajën lip e rrin ndë zi;
Që la jetën me pa-hir,
Cilido si për një vlla
Që nga Grekërit u vra,
Jo në luftë e jo për ftesë,
Po ndë fshehje e me pa-besë,
Jo te sheshi i burrëris,
Po te prita e kusëris!
Se çë faj po ka Shqyptari
E nd’ Athinë e te Fanari?
Fol’ o Marko Sulioti,
O Xhavellë, o Kondurjoti,
Thoni, o trima t’ Arbëris,
Që lirin i dhat Greqis,
Se çë faj po ka Shqyptari
E nd’ Athinë e te Fanari?
Thonie ju, ta xânjë bota
Se po duallën gjith të kota
Trimërit e gjaku i juaj
Që u munduat për ca të huaj.
Thoni edhe për të vrar
Papa Kriston ta pa-gjar,
Se punonte si Shqyptar,
Jo për rrogë e jo për ar,
Urdhërimi i tinës dolli
E nga Athina e nga Stambolli,
Me haromë edhe me urata
Për ata që mburri nata.
Ndër deshmorë e ndër shejtorë
Na ka nder edhe kurorë
Shpyrti i math i priftit tënë,
Si për trimat po qe thënë.
Skanderbegu i del përpara:
-“Qënke, besa, ti nga fara!
Që ky vênt i lumbëris,
Eja, o dritë e Shqypëris,
Bashk me mua dhe me të tjerë,
Që s’ u lodhëm kurr ndo herë
Tue punuar e tue luftuar
Turkun qên për ta dëbuar”.
-“A gëzuash!” i Sulit nderi,
Samuili Kallojeri,
Thot atij, e me një herë
Ata trima, si sqifterë,
Që u nderuan te jeta e jonë:
-“A gëzuash!” të gjith’ i thonë.
Konstandini nga Elbasani,
Vasa Pashkoja Shkodrani,
Naim Begu Frashërari.
Eftim Mitkoja Korçari,
Bashk me Radhën e Kamardhën,

VRASËJA E
NEGOVANIT
Që në vênt të huaj na zbardhën,
E përesim me hare
Dyke i thânë: “Rri nder ne,
Se, vërteta, i zoti je,
Pr’ atë dritë që të re
Ndëpër t’ errëtit i dhé
Gjindes tande n’ atë dhé
Te ku u linde e te ku re,
Te ku gjakun edhe le.
Dyke u shuar, ashtu si u shove,
Punën tânde ti e mbarove;
Se ajo luleja e liris
Bûn nga gjaku i dëshmoris;
Vetëm gjaku atë e laron
Vetëm gjaku e zbukuron
Tjatër gjak e t’ tjera lotë
Do të derdhen te ajo botë,
Që të bânet e pjellore
Sa ka qênë hamullore,
Po i pa-fajshmi gjak nga Zoti
Do shpagim, e s’ e xë moti
Kë atë derdhi pa aresi,
Thërret toka kur e pi,
Dhe atë thirmë yn’ Zot digjon
E vrektorin nâmëson”.
Thot Gjermanos nga Patrazi:
-“Ryr’, o vlla, ku i math a gazi;
Ryr’, i lum, e pos sa hype
Mbi kto maja, si një shqype,
Mos vështro ata lakuriq
Që ka Athina, se të liq.
Gjer ata, që vran tën’ Zonë,
S’din se ç’ bânjën, s’din se ç’thonë.
Po, vërteta, thika, e gjora,
Nuk ka fajin, sa e ka dora.
O Greqi, Greqi, Greqi,
Për me t’ dhânë tyj liri,
Nuk vonova e nuk përita,
Po me flâmurin u ngrita,
Llamparisa si edhe drita,
Me gjak turku u përvita.
Pata ahierna, shokë parë
Të pa-mundurit Shqyptarë.
Për ata fustane-bardhë
Dolle e lume e faqe-bardhë.
Po të mirën si e dëftove?
Po dëtyrën si e pagove?
Me të dredhura e ta kalla,
Me gënjeshtra e me përralla;
Shqypëris një copë i more,
Shêngun tânt te Larta vore.
Dyke ngrânë uria t’ u shtua:
Se do Vlorën edhe thua,
Se do Korçën e Janinën,
E Beratin e Delvinën…
Po, ta di, mbi t’ çilët vênde
Nuk e ndên dëshirën tënde?

T’ ândërrita si një zonjë,
E ti u bâne si një ulkonjë,
Që piu gjak e s’ fryhet dot,
Që ka gas kur derdhën lot.
Mjera ti sa poshtë u ruse:
Je nani e Hamidit nuse!”
Si ata shpyrtëra t’ uruarë
Rrin kështu tue kuvenduar,
Te shtëpia, ku lipin mban,
Priftëresha e mjera klan:
-“Si një qênk të but m’ e vran;
Qên’ e shpesa janë e e han.
Mosnjeri atë gjak e lan?
Ah! kushdo na vret e shan,
Se tashti, për fat të zi,
S’ka ma trima n’ Shqypëri
Dora e burravet u mpi,
Gjaku i trimavet u ngri;
Qesh’ e qelbura Turqi;
Pa kujdes Hamidi ri
Ndër të dredhurë e rrospi…
Ju m’ u rritshit, bijt e mi!”
Thot Femiu Gjinokastriti:
-“Fjala e saj në gji m’ goditi,
Po ka ligjë ajo të klanjë
E mâ tepër të na shanjë.
O ju burra, e ku jini?
Bij të shqypes, përse rrini?
Për të huajit, gjer më sot,
Gjakun tënë e derdhëm kot.
Se ç’ u prëm e se ç’ u ndam!
Muslimanë e të Krështerë
Na ka Turku si të blerë,
Trima, ngrehuni ndë vonë,
Që të zbardhim faqen tonë.
Që të dëftohet burrëria.
Sot nderonet Shqypëria!
Bini, o trima, o djem me vujë;
Derdhim gjakun turk si ujë;
Mâ vëlen një ças lirie,
Se një shekull rrobërie:
Vëlen mâ një vdekje e mirë,
Se një jetë nd’ errësirë.

ef Skiroi (1865-1927) është njëri prej
krijuesve dhe intelektualëve më të shquar
arbëreshëve pas Jeronim de Radës. Lindi më
10 gusht 1865 në Horën Arbëreshe (Piana
degli Albanesi). Në moshën nëntë vjeçare hyn
në Seminarin greko-shqiptar, themeluar në
Palermo nga atë Gjergj Guxeta, vatër doktrine,
patriotizmi dhe përdëllimi fetar. Shkruan në
shqip poemthin Scanderbeg, që më pas do
ta titullojë Kroja. Si student i drejtësisë në
Universitetin e Palermos do të botojë vëllimin
poetik italisht Versi (Vargje) që do t’ia kushtojë
mikut të tij prozatorit dhe dramaturgut italian
Luixhi Pirandelos. Kur po mbushte 22 vjet
Zef Skiroi, më 1887 së bashku me Françesko
Stasin-Peten themelon dhe drejton revistën
arbëreshe “Arbëri i ri”. Po në këtë vit boton
përmbëledhjen “Rapsodie Albanesi” (Rapsodi
arbëreshe) ku arrin një sukses të rëndësishëm
letrar. Më 1897 boton në Palermo Kënkat e
luftës. Njeh shtetarin me prejardhje arbëreshe
Françesko Krispin dhe ndikon në ndryshimin e
pikëpamjeve të tij politike. Më 1890 themelon
dhe drejton, me nxitjen e Pitrè-së, Archivio
Albanese, ku mbledh sprova të letërsisë
popullore të sikulo-arbëreshëve. Në fashikullin
IV të Archivio Albanese boton poemën lirike
Mili e Haidhia. Më 1900 boton poemën heroike
Te dheu i huaj (brenda të njëjtave ballinë me
botimin e dytë të idilit “Mili e Haidhia”) kurse
botimi i dytë do të botohet më 1940 i ripunuar
dhe i ndryshuar aq shumë saqë në versionin e
dytë mund të quhet një poemë gati plotësisht
e re. Në nëntor të këtij viti emërohet profesor i
Gjuhës e letërsisë shqipe në Institutin Oriental
të Napolit, mësimdhënie që do ta mbulojë deri
në vdekje. Më 1904 boton veprën Gli albanesi
e la questione balcanica dhe fillon botimin e
revistës Flamuri i Shqipërisë. Më 1907 boton
përmbledhjen me këngë fetare të arbëreshëve
të Sicilisë Kënka të përshpyrtëshme të
Shqyptarëvet të Siqilis me qëllim që të
ndihmojë që në Horë dhe në vendbanimet e
tjera arbëreshe të Sicilisë të përdoret në kishë
vetëm gjuha kombëtare. Merret me etruskologji
me qëllim që të shpjegojë etruskishten me
gjuhën shqipe. Zef Skiroi është njëri prej
arbëresheve të rrallë, i cili do të qëndrojë një
kohë në Shqipëri ndërmejt viteve 1912-1914.
Me tu kthyer prej Shqipërie shkruan poemën
heroike Këthimi që doli postume më 1965.
Pas vdekjes tragjike të të birit Xhokamo (23
korrik 1920) shkruan elegjinë Mino, që më pas
do të botohet në veprën monumentale Canti
tradizionali e altri saggi delle colonie albanesi
di Sicilia më 1923. Më 2 mars 1925 vritet Luigj
Gurakuqi, mban një fjalim të përzieshëm për
nder të mikut të masakruar. Vdes në Napoli më
14 shkurt 1927.

Shënim
Në shkurt të vitit 1905 një çetë greke prej 40 vetash masakroi në mënyrë barbare,
në fshatin Negovan, priftin e poetin atdhetar Papa Kristo Negovanin, së bashku
me të vëllanë Papa Theodhosin dhe katër bashkëfshatarë të tij, sepse përhapnin
shkrimin shqip dhe idetë kombëtare në përgjithësi.
Vjersha kushtuar Papa Kristo Negovanit “Vrasja e Negovanit”, e shkruar në
përkujtimin e përmortshëm për vrasjen e këtij atdhetari, do të botohet për herë të
parë te revista “Kalendari Kombiar” më 1907.

17

Dhjetor 2014, Nr. 1

F. W. Hasluck:

A

Albanian Settlements
in the Aegean Islands

n investigation of the
very scattered literature
of the Greek islands,
designed
primarily
to
supplement
Mr.
Dawkins’s
researches on the dialects, has led me
to unexpectedly interesting results
touching the Albanian settlements,
which may be worthy of independent
publication.
Besides printed sources I have
consulted the Grand Insulaire of
André Thevet (Paris, Bibl. Nat. MSS.
Fr. 15, 453 (1586))’ and the Isolarii
of Antonio di Milo (B.M. (a) Julius,
E. II (1587), (b) Add. MSS. 10,365
(1591)), and Francesco Lupazolo of
Chios (B.M. Lansd. 792 (1638)).
The stages by which the Albanians
penetrated into Greece are well
known. They appear in force in
Thessaly about 1350, and shortly
after in the north-west provinces of
Aetolia and Acarnania. Their soldierly
qualities were at once recognized:
they served as mercenaries under the
despots of the Morea, and were invited
to settle in Attica by the Catalans,
and in Euboea by the Venetians. Ten
thousand of them, finally, migrating
evidently under pressure of the
Turks further north, were admitted
into the Peloponnese by Theodore I.
Palaeologus, and by him settled on
waste and upland sites. To the end
of the Byzantine dominion they were
an important military asset, and at
the present day form a con-siderable
element in the population of Arcadia

Pavllo Kundurioti from Hydra 1st & 3rd
President of the Second Hellenic Republic

“The Soldiers of Suli
and the sailors of Hydra,
the bravest warriors and
most skilful mariners
in the late struggle of
Greece to regain her
independence, were of
the purest Albanian race,
unaltered by any mixture
of Hellenic blood”

and Argolis.
The Aegean islands in which
Albanian settlements are recorded fall
into three groups: (1) of the islands of
the Saronic Gulf, Hydra, Spetsa, Poros
(Kalauria), Koulouri (Salamis); (2)
of the Cyclades, Andros, Nios (Ios),
Thermia (Kythnos), and Zea (Ceos),
and of the N. Sporades, Skopelos; (3)
of the Asiatic islands, Samos, Psara,
Kasos.
Hydra is fortunate in having a local
historian, who bears the famous name
of Miaoulis: the family records of the
island seem to have been carefully
kept, and if we may rely on them we
can form some idea when and how
the island was colonized. The first
settlers, whose names are recorded,
came in 1580 from Troezene. Other
immigrants at different periods in
the seventeenth century hailed from
various parts of the Morea, Euboea,
Parga, Suli, Avlona, and Kythnos: all
these may have been Albanian. We
hear further of a non-Albanian or at
least doubtful element from Vourla (in
Asia Minor) and Tenos. Towards the
close of this century the population
was assessed at 1,000. In the eighteenth
the dis-turbed state of the mainland,
especially the reconquest of the Morea
by the Turks and the effects of Orloff’s
expedition, augmented the numbers
of the inhabitants by successive
relays of refugees, but the Albanian
element remained predominant. Then
followed the growth of the Hydriote
carrying-trade, and the consequent

prosperity brought the population to
the astounding total of 22,000.
The sister-island of Spetsa evidently
had a similar history, though no details
have come down to us. We know only
that it was already inhabited in I550,
and that the population was assessed
at 1,000 in 1670, and rose during the
period of prosperity to 21,000.
As to Poros and Koulouri we have
no more than a bare mention of their
Albanian population at the end of the
seventeenth century.
The Albanians of Andros occupy the
northern deme of Gavreion and form
a third of the total population of the
island. They retain their language,
and their villages (Arna, Amolochos,
and Gavreion) are distinguished from
the Greek by their lofty sites and
widely-spaced houses. The dialect
of Albanian spoken in Andros is said
to resemble that of Poros, but the
villagers themselves say they come
from Karystos in Euboea. The date of
the colony is said to be subsequent to
the Turkish conquest, which is both
in itself probable and borne out by
such records as we have. Arna and
Amolochos (Gavreion is a modern
settlement of 1821) are mentioned first
by Lupazolo, and Braconnier (writing
in 1701) says that Albanians were
called in to cultivate Andros ‘about a
hundred years ago.’
Nios is said to have been settled
with Albanians from the Morea by
Marco Crispo (c. 1418). Whether this
be true or no, the Albanians who were

18
recognizable in Sauger’s time had
nothing to do with this colony, since
the island was absolutely depopulated
in 1558 by fourteen Barbary galliots,
and remained desert till 1575, after
which it was repopulated by Albanians:
they numbered about 200 persons in
1638. We gather from Sauger that
their language survived till the latter
part of the seventeenth century; it is
now extinct.
Thermia (Kythnos) was, according
to Antonio di Milo, for many years
deserted and in his own time settled
by Albanians.¹ Thevenot’s statement
that Albanians had seized the Latin
bishop’s property in Thermia rests on
the authority of Lupazolo. Towards
the end of the seventeenth century
Sauger speaks of the population of
both Thermia and Zea as for the most
part Albanian.² For the Albanian
population of Skopelos Antonio di
Milo is our only authority.
Of the Turkish islands Samos and
Psara received their share of Albanian
settlers: both had been possessions of
the Giustiniani of Chios, who in the
latter half of the fifteenth century,
finding that their subjects were much
vexed by corsairs and being unable
to protect them otherwise, deported
the populations to Chios. Authorities
are fairly agreed that Samos and
Psara were deserted for a hundred
years. Jerome Justinian speaks of
their repopulation after the fall of
Chios (1566) by ‘une nouvelle nation
estrangére.’ This is explained easily
enough in Samos by the existence
of two villages (Arvanitochori and
Leka) of acknowledged Albanian
origin, which probably date from the
settlement of Samos by Kilidj Ali and
still spoke Albanian at the end of the

Dhjetor 2014, Nr. 1

Theodoros Pangallos from Salamina 2nd
President of the Second Hellenic Republic

seventeenth century. The inhabitants
are said to have come from the
Peloponnese.
In the case of Psara, the local
historian, Nikodemos, writing in
1862, says that he had it from the
oldest inhabitants of the island that
the Albanian language was never
spoken there. But Pouqueville, who
visited the island in 1799 and as former
consul at Jannina should certainly
have recognized Albanians, describes
the Psarians as such. Nikodemos,
however, dates the repopulation of the
island (by Euboeans, Thessalians, and
Western Epirotes) about 1650, which
is manifestly erroneous, since Thevet
speaks of a village of 6-700 houses
already a century earlier. This again
coincides with Antonio di Milo, who
says the island was inhabited ‘since the

war.’ Finally Lupazolo describes the
inhabitants definitely as ‘gente detti
Arvanites, cioé Albanesi di rito Greco.’
In Kasos there is a village called
Arvanitochori, said to have been
founded in recent times by a pirate
from Skyros, but the language was no
longer spoken when Ross visited the
island.
Other settlements strictly outside
the Aegean area, may here be noted
for the sake of completeness as
existing in the Marmara Islands, on
the south shore of the sea of Marmara,
in Kalolimno (Besbicus), in Bithynia,
and ‘in Cyprus-the latter apparently
a Byzantine (not Frankish) military
colony.’
The general conclusions to be drawn
from the above data are thus: (a) that
the Albanian settlements in the islands
date for the most part from the latter half
of the sixteenth century; (b) that these
settlements were not as is generally
held, an overflow of population fleeing
from the Turks, but part of a general
scheme of colonization pursued
by the Turkish government in this
century. This scheme of colonization is
mentioned definitely by St. Blancard,
who says (speaking in 1538 of the
country round the Granicus) ‘le
grand seigneur y a mis et faict venir
d’Esclavons, Albanois, et Serviens,
quand les eust conquestes; il faict ainsy
en plusieurs contrées pour mémoire
de ses victoires et pour mesler les
langues.’ Similarly Georgirenes says
that the Albanians ‘have many colonies
in the Empire, being encouraged with
special privileges and immunities from
the Grand Signior, yet they lose not
their language.’
What the privileges and immunities
were, we may infer from the charter

granted by Suleiman the Magnificent to
Kilidj Ali for Samos, of which the chief
articles were that every settler might
take up what land he desired, and be
free from all imposts for seven years,
that no Turk should settle in the island,
and that the internal administration
should be in Christian hands.
From the government point of view
this colonization was expedient,
since waste land was brought under
cultivation and the treasury eventually
enriched thereby; further, islands with
good ports, if left untenanted, became
inevitably the haunts of pirates.
Albanians were doubtless preferred as
settlers for their hardiness and spirit,
while on the other hand their still
semi-nomadic state rendered them
willing emigrants.
The Albanian element in the
population of the islands, never a large
proportion, tends always to become
absorbed in the Greek, owing first
to community of religion with the
Greeks, which promotes intermarriage,
and secondly to the constant
intercommunication of the islands and
the pre-dominance over the whole area
of the Greek language, which slowly but
surely stamps out the Albanian: in the
important and solid Albanian colonies
of Hydra and Spetsa the traditions of
the Revolution add to these forces a
strong Greek national feeling. The
information I have collected cannot
therefore pretend to be complete: it is
probable that other islands have also
contained an Albanian element, of
which later travellers may find traces in
language and custom. But, considering
the date of the Albanian migrations and
the progress of Hellenization since, it
seems unlikely that important additions
will be made to the present summary.

¹‘molto tempo disabitata ma ora da
pouera giente si e abitata sono andati
ad abitare molti Albanesi’ ; (a) has ‘al
presente da Albanesi abittatta.’ Thevet
(Cosmos. Univ. i. 235) says that all
the males of Thermia were massacred
by the Turks ‘about fifty years ago,’
but that it was now repeopled by
neighbouring Greeks.
²In the case of Zea this is backed by
a curious folk-tradition collected by
Thevet to the effect that the towers in
the island were built by the Albanian
national hero Scanderbeg (Insulaire, f.
174: ‘George Castriot dit Scanderbeg
ayant renoncé’á la foy du faux
prophète se saisit de plusieurs Isles
de l’Archipelague faisant la guerre au
Prince Amurath et á son fils Mahemet
second du Nom. Estant en possession
paisible de l’isle de Zea y fit faire
plusieurs forts pour tenir en bride ses
ennemis’)

Published by The Annual of the
British School at Athens, Vol. 15
(1908/1909), pp. 223-228

19

Dhjetor 2014, Nr. 1

Çështja çame– etapa e re
Sfondi historik
Miranda Vickers dhe James Pettifer

K

y studim përqendrohet në zhvillimet
e fundit që prekin popullatën etnike
shqiptare në veri-perëndim të Greqisë,
të njohur si çamë. Komuniteti shqiptar
i çamëve ka ekzistuar në këtë pjesë
të Greqisë që prej antikitetit dhe, për
shumicën e periudhës së historisë së tij, ka bashkëjetuar
me fqinjët grekë, romë dhe vllehë pa vështirësi, deri në
periudhën e ekspansionit dhe irredentizmit nacionalist
grek në fund të Perandorisë osmane, kur çamët ishin
objekt i diskriminimit dhe persekutimit sistematik.
Nacionalistët grekë kërkuan gllabërimin e Shqipërisë
jugore deri në lumin Shkumbin, me pretekstin e ‘Epirit
të Veriut ‘ dhe rrjedhimisht ta pushtonin.
Gjatë Luftërave Ballkanike të viteve 1912-1913 dhe,
më vonë, nën diktaturën e gjeneralit Metaksa në vitet
1930, shumë çamë u dëbuan me dhunë nga shtëpitë
e tyre, së bashku me shqiptarë dhe minoritete të tjera
rezidente. Që nga ajo kohë, shqiptarët e krishterë joortodoksë të mbetur në Greqi konsideroheshin nga
grekët si armiq. Çamët shqiptarë ortodoksë i ishin
nënshtruar asimilimit të dhunshëm kulturor dhe
ndërrimit të identitetit, ndërkohë që emrat origjinalë
shqiptarë të shumë qyteteve dhe fshatrave filluan të
zëvendësoheshin gradualisht me emra grekë.
Çështja Çame është shumë e ndërlidhur me
perceptimet historike greke, të cilat ende vazhdojnë
edhe sot e kësaj dite, në lidhje me ndjeshmërinë e
kufirit verior të Greqisë. Kufijtë aktualë të Greqisë
veriore janë krijuar me anë të luftës. Në historinë

bashkëkohore greke, veriu ka qenë gjithmonë rajon
i paqartësisë dhe pasigurisë, ndërsa e ardhmja e tij
ka qenë përcaktuar shpesh nga veprimet ushtarake,
sikurse ndodhi  në periudhën e Luftës Civile Greke
(1943-1949). Në këtë rajon ka pasur konflikte të
mëdha sociale gjatë dhe pas periudhës së sundimit të
Ali Pashës në fillim të shekullit të nëntëmbëdhjetë,
ndërsa në përgjithësi rajoni Çamëri/Epir ishte një
teatër i rivaliteteve perandorake britanike -franceze në
Mesdhe, si dhe në lidhje me krizat e gjata të shekullit
të nëntëmbëdhjetë mbi të ardhmen e ishujve jonianë,
kryesisht Korfuzit dhe qytetit port të Pargës.
Pas aneksimit të Epirit/Çamërisë nga ana e Greqisë
në vitin 1913 dhe trevës së sotme greke të Maqedonisë,
si dhe më vonë (1920) të Thrakës Perëndimore, Greqia
mori një popullsi të madhe shqiptarësh, sllavësh,
turqish dhe banorë të tjerë jo-grekë. Prania e kaq shumë
trevave të banuara kryesisht nga jo-grekë që jetojnë në
afërsi të kufirit konsiderohet armiqësore për interesat
kombëtare duke shkaktuar ankth tek zyrtarët grekë.
Edhe shkëmbimi masiv i popullsive midis Greqisë dhe
Turqisë në vitin 1922 bëri shumë pak për ta bindur
Athinën mbi sigurinë e kufirit verior të Greqisë.
Dëbimet me dhunë të çamëve që pasuan në vitin 1930,
si dhe midis viteve 1944-1945, ishin një përpjekje për
të zhdukur popullsinë shqiptare nga Çamëria/Epiri dhe
për ta zëvendësuar atë me vllehë dhe popullsi greqishtfolëse nga pjesë të tjera të Greqisë.
Gjatë Luftës së Dytë Botërore, në një përpjekje për
të krijuar një rajon kufitar etnikisht të pastër grek, rreth
35-40.000 çamë u dëbuan me dhunë nga Greqia e veriut
nga forcat guerile EDES të krahut të djathtë të Gjeneral
Napoleon Zervës. Dëbimi i tyre u pasua në qershor
1944 me masakrën e rreth 600 shqiptarëve çamë burra,
gra dhe fëmijë në zonën e Paramithisë. Vrasje të tjera
masive të çamëve ndodhën edhe në qytetet e Pargës,
Spatarit dhe Filatit. Autoritetet greke mandej miratuan

një ligj që sanksiononte shpronësimin e gjithë pasurive
çame, ndërsa gjuha shqipe nuk u lejua të flitej në
publik dhe as të mësohej në shkolla. Shumë qytete dhe
fshatra u detyruan me forcë të të helenizonin emrat
e tyre, ndërsa struktura demografike e Greqisë veriperëndimore u ndryshua më tej nga futja e të ardhurve
nga pjesë të tjera të Greqisë, veçanërisht të vllehëve,
të cilët inkurajoheshin të nguliteshin në fshatrat e
braktisura çame, pa të drejtë ligjore të pronësisë.
Për gati 70 vjet çamët dhe pasardhësit e tyre kanë
kërkuar njohjen e këtyre ngjarjeve dhe kompensimin
për të drejtat e tyre kombëtare dhe pronësore në Greqi.
Gjatë 20 viteve të fundit çamët kanë ndërmarrë fushata të
ndryshme duke u përpjekur të nxisin të dyja qeveritë, greke
dhe shqiptare, për të trajtuar problemet e tyre. Megjithatë,
deri më sot, qeveritë e njëpasnjëshme shqiptare zyrtarisht
janë shmangur për ta detyruar Athinën të përballet dhe
të diskutojë çështjen çame, ndërsa Greqia ka refuzuar
vazhdimisht të hyjë në negociata mbi këtë çështje, duke
argumentuar se nuk ka çështje çame. Diskriminimi i
qeverisë greke është bërë edhe më anormal në Evropën
bashkëkohore, ku Bashkimi Evropian (BE) i ka dhënë
qytetarëve shqiptarë të drejtën e udhëtimit pa viza.
Megjithatë, si një vend anëtar i BE-së për shumë vite,
Greqia ende nuk i lejon të hyjnë atje qytetarët shqiptarë
me origjinë çame, të cilët kanë lindur në Greqi. Kështu
çamët e moshuar nuk janë ende në gjendje të kthehen në
Greqi për të vizituar trojet e tyre të lashta dhe pronat e
tyre, si duke u vulosur persona non grata në pasaportat
e tyre, apo edhe me raste edhe duke ua grisur. Edhe pse
përdorimi i shqipes si gjuhë e ligjshme është përmirësuar
në Greqi, ka ende shumë vështirësi me të cilat përballen
qytetarët grekë me origjinë shqiptare, të cilët nuk janë
njohur si një pakicë etnike nga shteti.
Tashmë ka rreth 250.000 çamë në Shqipëri dhe afro
400.000 në diasporë në vende të ndryshme. Pavarësisht
dhënies së shtetësisë shqiptare në vitin 1953, çamët

20
ende e konsiderojnë veten të dyzuar, sa grekë aq dhe
qytetarë shqiptarë, për shkak se ata janë pronarët ligjorë
të pronave të tyre të çmuara në Greqi , të cilat përfshijnë
vreshta, pyje dhe toka kullosore, si dhe prona shtëpi dhe
tregtare. Përveç pronave të tyre në rajonin e Epirit, çamët
gjithashtu zotërojnë toka në qarqet greke të Trikalës,
Maqedoninë greke dhe në Thesali. Kolektivisht, pronat
në pronësi çame në Greqi janë vlerësuar, sipas mendimit
të tyre, në rreth 3 miliardë dollarë amerikanë.
Çamët janë duke bërë fushatë ndaj qeverisë greke
për të njohur dhunën e ushtruar ndaj tyre, si dhe për
kthimin e pronave të tyre të konfiskuara. Ata kërkojnë
të drejtën për të rifituar titullin ligjor për ato prona; të
drejtën për të marrë nënshtetësinë greke, duke mbajtur
shtetësinë e vendit ku ata banojnë aktualisht; si dhe të
drejtën për të jetuar, punuar dhe të udhëtuar lirisht në
Greqi, pa pasur nevojë për të marrë viza. Një pjesë e
konsiderueshme e çamëve duan gjithashtu shtetësi të
dyfishtë – shqiptare dhe greke, ndërsa duan të njihen si
shtetas grekë me kombësi shqiptare.
Deri në fund të vitit 2012 kishte shenja ogurzeza që
presioni i ngjashëm ishte duke u shfaqur sërish, ndërsa
ish-Kryeministri Sali Berisha tha në një konferencë
shtypi në dhjetor 2012 se “çështja çame do të zgjidhet
në bazë të Traktatit  të Miqësisë dhe Bashkëpunimit të
vitit 1995 midis Shqipërisë dhe Greqisë. Shumica në
pushtet në Shqipëri do të miratojë rezolutën në qoftë
se ajo është në përputhje me Traktatin e Miqësisë, i cili
njeh kufijtë përkatës dhe është një bazë e shkëlqyer për
të zgjidhur çështjet. Ky traktat përmban një klauzolë,
në të cilën çështjet e pronësisë së shqiptarëve në Greqi
dhe të grekëve në Shqipëri janë cituar si çështje teknike
dhe se këto do të zgjidhen.” Duke pasur parasysh se
nga nënshkrimi i këtij traktati të turpshëm Miqësie
kanë kaluar gati 20 vjet, dhe çështja e pronësisë së
pasurisë çame në Greqi nuk ka gjetur asnjë zgjidhje,
kjo ishte një arsye e mirë për të dyshuar në sinqeritetin
e deklaratës së Berishës.
Pavarësisht se përmban referenca të shumta për
pakicën greke në Shqipëri, Traktati i Miqësisë nuk e
përmend çështjen çame, një temë që kishte kohë që
ishte fshirë nga institucionet shtetërore greke. Klauzola
20 deklaron se Traktati do të jetë i vlefshëm për një
periudhë 20-vjeçare. Prandaj, para vitit 2016 Traktati
duhet të rishikohet, nëse çështja është e detyrueshme
nga secila qeveri. Në mënyrë domethënëse, Traktati i
Miqësisë dhe Bashkëpunimit lë jashtë çdo referencë të
gjendjes së Ligjit të Luftës mes Shqipërisë dhe Greqisë,
e cila është e lidhur pazgjidhshmërisht me zgjidhjen e
çështjes çame. Ky ligj shumë i diskutueshëm është një
nga pengesat kryesore të gjetjes së një zgjidhjeje të
pranueshme të çështjes çame. Sipas ligjit, Shqipëria
dhe Greqia janë ende teknikisht në gjendje lufte.

Dhjetor 2014, Nr. 1

Pas aneksimit të Epirit/Çamërisë nga ana e
Greqisë në vitin 1913 dhe trevës së sotme
greke të Maqedonisë, si dhe më vonë (1920)
të Thrakës Perëndimore, Greqia mori një
popullsi të madhe shqiptarësh, sllavësh,
turqish dhe banorë të tjerë jo-grekë
 
Ligji i luftës
Ligji u miratua në vitin 1940 nga ana e Greqisë, kur
vendi u pushtua nga trupat italiane përmes Shqipërisë.
Sipas ligjit, pronat e çamëve u konfiskuan nga qeveria
greke pasi u konsideruan si prona që i përkisnin
“armikut” për shkak të bashkëpunimit të pretenduar
të çamëve gjatë Luftës së Dytë Botërore. Disa çamë
sigurisht kishin bashkëpunuar me pushtuesit italianë,
por kështu bëri edhe një pakicë e grekëve vendorë,
ndërsa një numër i madh i çamëve ka marrë pjesë
në forcat anti-pushtuese të Boshtit, kryesisht me
partizanët komunistë. Kështu, pozicioni aktual
shtetëror grek mbështetet në një shtrembërim të madh
dhe thjeshtëzim të tepruar të historisë vendore. Edhe
pse kjo gjendje thellësisht e diskutueshme e Ligjit të
Luftës u shfuqizua nga qeveria greke në vitin 1987,
ajo nuk arriti kurrë të ratifikohej nga parlamenti grek.
Çamët argumentojnë se qëkurse pasuria e tyre u
konfiskua si pjesë e këtij ligji, nuk është e mjaftueshme
për autoritetet greke të deklarojnë të pavlefshëm ligjin
– ai duhet të shfuqizuar më parë nga vetë Parlamenti.
Autoritetet greke, megjithatë, në vijimësi kanë thënë
se as do ta shqyrtojnë dhe as do ta shfuqizojnë Ligjin
e Luftës, duke argumentuar se ekzistenca e Traktatit të
Miqësisë të vitit 1995 midis Greqisë dhe Shqipërisë e
shfuqizon automatikisht atë.
Në një vizitë në Tiranë në nëntor 2012, Ministri
i Jashtëm grek, Dimitri Avramopulos është pyetur në
një intervistë se pse Greqia nuk e shfuqizon Ligjin e
Luftës. Ai u përgjigj: “Sa për gjendjen e Ligjit të Luftës,
unë ju kujtoj se Greqia dhe Shqipëria nënshkruan një
Marrëveshje Miqësie dhe Bashkëpunimi në vitin 1995.
Ne jemi aleatë në NATO. Në fakt, Greqia mbështeti
anëtarësimin e Shqipërisë në Aleancë qysh në fillim,
ashtu sikurse ne jemi mbështetës të fortë të Shqipërisë
për bashkimin me familjen europiane. Pra, “gjendja
e luftës” është shuar. Ne tani flasim në aspektin e
miqësisë dhe aleancës. Tani jemi të dy në të njëjtën anë
dhe kjo është se si ne duhet të shohim këto çështje.”
Në janar 2013, Ministri i Jashtëm shqiptar, Edmond
Panariti, në bisedime me ambasadorin grek në Tiranë,
Leonidas Rokanas, i kërkoi Greqisë të heqë Ligjin e

Luftës. “Heqja e Ligjit të Luftës, një ligj i vjetër dhe
absurd, do t’i shtyjë marrëdhëniet mes dy vendeve në
një nivel të ri,” i tha ai Rokanas.
Në këtë pikë Panariti është i saktë. Asnjë veprim
tjetër i Athinës nuk do të bëjë më shumë për të bindur
Shqipërinë në sinqeritetin e miqësisë së Greqisë,
se heqja e këtij “elefanti të madh në dhomë” në
marrëdhëniet greko – shqiptare. Ajo do të heqë,
natyrisht, edhe një nga pengesat kryesore që çamët të
rifitojnë pronën e tyre greke, e cila është dhe arsyeja pse
çështja është kapur në një gjendje të përhershme harrese
– aq sa duket se nuk të shqyrtohet kurrë. Duke e lënë
situatën çame mënjanë, ky është qartazi një pozicion
krejtësisht i papranueshëm për dy vendet fqinje gati
70 vjet pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore.
Kjo është padyshim një temë shumë komplekse dhe
e errët që duhet të zgjidhet përfundimisht, jo vetëm
për të ndihmuar në zgjidhjen e çështjes çame, por
edhe në interes të marrëdhënieve shqiptaro-greke dhe
anëtarësimit të ardhshëm të Shqipërisë në BE.
Është gjithashtu çështja e burimeve të mundshme
të hidrokarbureve nën shtratin e detit Adriatik në
bregdetin e Epirit në kufi me Shqipërinë. Një përpjekje
për të caktuar zonat greke dhe shqiptare në shtratin e
detit nga qeveria Berisha disa vjet më parë u rrëzua si
e dështuar kur linja ndarëse e propozuar e përcaktimit,
u pa në Shqipëri se favorizonte fort interesat greke dhe
kur ajo u paraqit nga qeveria e Tiranës prodhoi zhurmë
dhe protesta të zemëruara në shtyp dhe Parlament.
 
Rritja e nacionalizmit agresiv
Për grekët, si dhe për kombet e tjera të
Ballkanit, frikërat janë shoqëruar nga referenca të
papërgjegjshme për një “Shqipëri të Madhe” që
shpesh burojnë nga grupe të ndryshme nacionaliste
dhe politikanësh shqiptarë – duke përfshirë kohët
e fundit ish-Kryeministrin e Shqipërisë, Sali
Berisha. Në nëntor të vitit 2012, ministri i Jashtëm i
Greqisë, Dimitris Avramopulos, anuloi një udhëtim
në Shqipëri pasi Berisha, bëri atë që grekët e
panë si një deklaratë provokative në një tekst të
dërguar në një muze për të shënuar 100 vjetorin e
pavarësisë së Shqipërisë nga sundimi osman. Në
tekst Berisha i referohej “Shqipërisë së të gjitha
trojeve shqiptare nga Presheva në Prevezë dhe nga
Shkupi në Podgoricë.” Deklaratat e Berishës u panë
me tmerr në Athinë dhe bënë që ministri i Jashtëm
Avramopulos menjëherë të anulonte vizitën e tij në
Shqipëri. Megjithatë vitin e kaluar, Konsulli grek
në qytetin jugor shqiptar të Korçës shkaktoi alarm
të njëllojtë në Tiranë, kur ai mbajti një fjalim në të
cilën pretendonte se Shqipëria juglindore ishte pjesë
e “Epirit të Veriut”.

21

Dhjetor 2014, Nr. 1

 
Realiteti i ri në terren
Ndërsa nacionalistët grekë dhe shqiptarë i hedhin
të shara njëri-tjetrit, thellë në tokat e banuara dikura
nga çamët janë duke ndodhur ndryshime delikate. Nga
këto përfitojnë kryesisht punëtorët e shumtë shqiptarë
që janë vendosur në veri-perëndim të Greqisë që
nga fundi i komunizmit në vitin 1992. Tashmë, me
sa duket, ata nuk janë njerëz të frikësuar nga fakti i
të qenit shqiptar. Çdokush që viziton Greqinë veriperëndimore do të vë re boshllëkun e madh të këtij
rajoni dikur i banuar me popullsi të dendur, përveç
njëfarë prosperiteti në pjesën bregdetare. Vështirësitë
ekonomike të Korfuzit, me industrinë e tij turistike
që mban peshën më të madhe të ekonomisë rajonale,
po ndikojnë Epirin/Çamërinë në përgjithësi. Banorët
kanë shitur gjithmonë produktet e tyre bujqësore në
ishujt e Jonit. Shumë të rinj grekë preferojnë më mirë
emigracionin në krahasim me punën e rëndë bujqësore,
ndërsa numri i fermerëve të vegjël dhe blegtorëve është
në rënie. Puna në bujqësi ka një imazh jo të mirë midis
të rinjve grekë dhe shpesh toka është duke u marrë pa
bujë (dhe në mënyrë të paligjshme) nga shqiptarët e
ardhur rishtas.
Në brendësi, fshatrat e braktisura prej kohësh dhe
trojet janë duke u zhdukur ngadalë nën një bimësi
të dendur. Toka e përdorur dikur nga çamët për të
kullotur kopetë e tyre të mëdha, tani po kthehet përsëri
në pyll, për shkak të ciklit të pafund të shpopullimit
që ka karakterizuar historikisht këtë cep të Evropës
Juglindore. Kështu trashëgimia gjeografike dhe
arkitektonike e okupimit çam në Greqinë veriperëndimore po shkon gradualisht drejt zhdukjes.
Gjatë disa dekadave të fundit ka pasur ndryshime

të rëndësishme në përbërjen e popullsisë së Epirit/
Çamërisë ndërkohë që ka vazhduar shpopullimi rural.
Ndërsa dyzet vjet më parë dikush do të dëshmonte
vetëm braktisjen e fshatrave çame, sot edhe shumë
fshatra greke kanë humbur banorët e tyre që kanë
shkuar drejt qyteteve dhe qendrave më të mëdha të
banimit.
Çështja madhore e kufirit ka filluar të paraqitet si
faktor i destabilizimit të situatës. Si rezultat i krizës
së thellë ekonomike në Greqi, si bazat policore dhe
sidomos ato ushtarake greke në Epir janë mbyllur , dhe/
ose numri i personelit aktiv është shkurtuar. Kontrollet
doganore në zonën kufitare tashmë poroze të Kakavisë
gjithashtu janë pakësuar. Megjithatë ushtria greke ka
patur sukses në ndërtimin e një rrugë të re të aftë për
të mbartur automjete të rënda deri në kufi në sektorin
qendror në veri të Filatit, qytetit që në përgjithësi
konsiderohet të jetë çelësi ushtarak në rajon. Vendasit
e të dyja etnive besojnë se kjo është bërë në mënyrë që
të sigurojë ushtrinë greke me një kapacitet të reagimit
të shpejtë në raste trazirash që mund të prekin zonat
e pakicave greke rreth Sarandës dhe Gjirokastrës në
Shqipërinë jug-perëndimore.
Kjo paqëndrueshmëri ndikon jo vetëm kufirin Çam/
Epir, por të gjithë gjatësinë e kufirit nga Epiri në Thrakë.
Inkursionet shqiptare u debatuan në Parlamentin e
Athinës në fund të shkurtit 2013, pas një programi
televiziv ku ishin filmuar fshehurazi automjete ilegale
shqiptare që lëviznin përgjatë kufirit pranë Leskovikut
(në sektorin qendror fqinj me Maqedoninë greke) çdo
ditë dhe prisnin pyjet. Kontrabanda ka qenë gjithmonë
pjesë e jetës kufitare, por tani ka një mjedis ideal për
ta zhvilluar më tej. Presioni i BE-së për të ndaluar
migrimin masiv përmes lumit Evros në Thrakën lindore

në kufi me Turqinë, ka bërë që personeli grek i sigurisë
të transferohet në atë zonë, duke lënë shkretë zonat
e tjera veriore kufitare të burimeve. Në këto rrethana
vërehet një rrezik i qartë se ndonjë përplasje e rastit mes
forcave greke të sigurisë dhe shqiptarëve do të mund të
çojë në dhunë serioze dhe gjakderdhje, dhe të tensionojë
më tej opinionin publik në të dy vendet.
 
Zgjidhja
Qëkurse çështja çame u hap hyri në debatin
kombëtar pas fundit të sundimit komunist në Shqipëri,
çamët kanë kërkuar vazhdimisht ndihmë nga qeveria
shqiptare, Këshilli i Evropës dhe Bashkimi Evropian
për të ndihmuar zgjidhjen e çështjeve të tyre, por
pa rezultate të rëndësishme. Ata kanë qenë edhe në
Bruksel në një përpjekje për të ndërkombëtarizuar
çështjen e tyre, por përsëri pa dobi. Qeveria e re
shqiptare ka të ngjarë të shihet si një forcë e moderuar
dhe pro-europiane në Athinë dhe në këtë kontekst
prioritet kryesor duhet të jetë organizimi i një
konference të madhe ndërkombëtare diplomatike për
çamët dhe çështje që lidhen me to, për të ecur përpara
drejt zgjidhjes së kësaj çështjeje të vjetër ballkanike.
Në një shenjë inkurajuese nga pikëpamja çame,
qeveria e re shqiptare bëri një deklaratë të fortë dhe
tërësore mbi marrëdhëniet greko-shqiptare në dialogun
fillestar me përfaqësuesit e Athinës në nëntor 2013.
Ka shumë çështje të pazgjidhura në fushën e kulturës
dhe të historisë politike në Greqi që kanë nevojë për
vëmendje të dorës së parë. Tekstet shkollore për këtë
çështje duhen modifikuar, në Greqi sidomos, dhe kjo
çështje duhet të jetë e lidhur me çështje më të gjera
të minoritetit shqiptar dhe të të drejtave kulturore në
Greqi, duke u mbështetur në atmosferën e tolerancës
lokale greke në rritje për pluralizmin kulturor.
Gjetja e një zgjidhjeje për çështjen çame nuk
është një problem i pakapërcyeshëm. Kjo është një
trashëgimi historike që kërkon një vullnet të sinqertë
në emër të të dy qeverive, shqiptare dhe greke, për të
kërkuar iniciativa të reja politike për ta zgjidhur atë.
Një hap i parë me siguri duhet të jetë heqja e gjendjes
krejtësisht të panevojshme dhe të vjetëruar të Ligjit të
Luftës. Një dështim i madh i udhëheqjes së Tiranës ka
qenë mos këmbëngulja për heqjen e këtij ligji. Nuk
ka më kuptim gjithashtu që Greqia të vazhdojnë të
pretendojnë se nuk ka çështje çame, dhe se Traktati i
Miqësisë i vitit 1996 në njëfarë mënyre i hoqi nevojën
parlamentit grek për Ligjin e Luftës.
Kjo temë e paqartë duhet të zgjidhet përfundimisht
jo vetëm për të ndihmuar zgjidhjen e çështjes çame,
por edhe në interes të marrëdhënieve shqiptarogreke dhe anëtarësimit të ardhshëm të Shqipërisë
në BE. Kjo duhet të ndodhë para se çamët të kenë
shteruar të gjitha rrugët e arsyeshme demokratike për
të tërhequr vëmendjen për rastin e tyre. Duke pasur
parasysh se kriza ekonomike në Greqi nuk po tregon
shenja zbutjeje së shpejti, tensionet nacionaliste në
mënyrë të pashmangshme do të rriten më tej. Kështu,
paralajmërimet e mëparshme se çështja çame rrezikon
të bëhet pré e elementëve radikalë nacionalistë
shqiptarë ose grekë janë më me vend se kurrë. Duhet
të bëhen të gjitha përpjekjet për të gjetur një zgjidhje
paqësore të këtij problemi, ndryshe ekziston mundësia
reale e shfaqjes së grupeve të armatosura nëse nuk
ndërmerret shpejt ndonjë veprim.
Marrëdhëniet greko-shqiptare rrezikohen seriozisht
nga dështimi për të zgjidhur çështjen çame. Kjo çështje
natyrisht që nuk mund të zgjidhet vetëm mes Shqipërisë,
Greqisë dhe organizatave që përfaqësojnë popullsinë
çame. Një zgjidhje e drejtë dhe e qëndrueshme mund
të arrihet vetëm me ndërmjetësimin ndërkombëtar, me
mbështetje nga institucionet e BE-së dhe me udhëheqje
të qartë nga Shtetet e Bashkuara.

22

Dhjetor 2014, Nr. 1

Janina, the Capital of Albania, 19th century engraving.

The Background of the
Italian-Greek Conflict

P

A Statement by Faik Konitza
reliminary verbal skirmishes, preceding
a probable armed conflict, have been
going on for some time between Italy and
Greece over Albania. Italy contends that
Greece is holding a good deal of territory
rightfully belonging to Albania, while
Greece loudly denies the claim. It has seemed odd
to many Americans that, while Italians and Greeks
were being heard, there was no independent Albanian
voice audible. But did not an English writer once
give as one of the characteristics of the Albanians
that they are “inarticulate”? To repeated inquiries,
I have answered that I had nothing to say; and to
those American friends whose affection gave them the
right to ask me why, I declared that I was weary of
everything and had decided henceforward to remain
a mere spectator of the world’s tragedies and farces.
But now I am being urged by a group of Albanian
nationalists to make a statement. These Albanian
friends know about me a few things that my American
friends do not know. They know that I was born in the
Albanian-Greek borderland, which is precisely part
of the disputed region, and thus the grounds where
I played as a boy are prospective battlefields; they
think that nobody is better acquainted than I with the
history of the region; and they keep reminding me
that as a youthful leader I once a strenuous defender
of the territorial integrity. I therefore have decided,
though reluctantly, to break my silence and submit
to the American public some ascertainable facts
concerning the background of the impending conflict.

I
In ancient times, as everybody knows, the Albanians
were called Illyrians. The disputed region was knon
of old as Southern Illyria, and later on as Southern
Albania; while the Greeks have chosen to call it Epirus,
a name meaning “mainland” and originally applied to
the region by the inhabitants of the small isles off the
coast of Albania, - in the same way as fishermen in
the Bahamas would call Florida “mainland,” a name
prejudging nothing as to the nationality of the people
living on the mainland in question. The region, during
the nearly five centuries of Turkish rule, formed the
Vilayet or Province of Yanina, with the city of Yanina
as its capital.
Not only has this region always been Albanian in
language and nationality, but the limits of the Illyrian
stock went far beyond it. Even the Ionian Islands were
mainly Illyrian. In a famous handbook, well know to
students, Luebker’s “Lexicon of Classical Antiquities,”
under the name Kerkyra (Corfou) it is observed that
the island “was originally inhabited by Illyrians.” And
those who will take the trouble to read the work of the
noted Swedish scholar, Martin P. Nilsson, published
in 1909 in Lund under the title “Studies in the history
of ancient Epirus,” will be cured of any inclination
to think that Epirus has ever been Greek. The region
kept its Illyrian character unchanged. Even as late as
the tenth century of our era, Leon the Wise, Emperor
of Byzance, in one of his writings mentions the fact
that “the inhabitants of Epirus are Albanian.” Slowly,
Greek infiltrations began to be felt in some parts of
the region. How these infiltrations became possible we
know from some first-rate authorities.

II
In the latter part of the fourteenth century, Yanina was
ruled by a Byzantine prince (or “despot” as his official
title was) called Thomas. This Thomas conceived the
fine idea of killing all the Albanians. You may wonder
whether this is drawn from some distorted Albanian
tradition, or some fanciful Italian propaganda sheet.
Not a bit of it. The authority for this atrocity is an
honest and God-fearing Greek, Michael Dukas, a
member of the imperial Byzantine house of the same
name, whose chronicle is included in the great Bonn
collection of the Byzantine historians and is accessible
to every student. Dukas, with disgust and disapproval,
relates all the cruelties and murders of Thomas against
the Albanian population of Yanina. One of his favorite
games, says Dukas, was to cut the noses or other parts
of the body of Albanians and let them die in agony.
Some Albanian chieftains threatened Thomas with a
punitive expedition if he did not stop his crimes against
the Albanians. Thomas relented for a time and gave his
daughter in marriage to the most powerful Albanian
prince of his age, Jon Shpata. After a while Thomas
again started his persecutions, even more ruthlessly
than before. Where upon Jon Shpata gathered an
army and besieged Yanina, his father-in-law’s capital.
Thomas, writes Michael Dukas, under the flag of
truce, used to send to Shpata every day a basketful of
eyes plucked from the heads of unfortunate Albanians,
and this gruesome gift continued until the siege was
raised. Thomas’ ambition, says the Greek historian,
was to earn the surname of “Albanitoktones,” that is
to say – “the killer of Albanians.” The despot, adds
Dukas, was very fond of foreigners and outsiders, and

23

Dhjetor 2014, Nr. 1
had brought many of them to the city. Finally, we are
tersely told, Thomas succeeded in “emptying” Yanina
of its original inhabitants. Of course, one can hardly
conceive of a more effective method for changing the
ethnic complexion of a place; but “rights” created in
this way are, to say the least, of a dubious quality.
The crimes described by Michael Dukas occurred
in 1380 and the few preceding years. Fifty years
later, to be precise in 1431, a mighty Ottoman army
came thundering to the gates of Yanina, which in the
meantime had been repopulated with outsiders, and
took the city by storm. It is remarkable that, after a
survey of the province, the Turk classified it as part of
Albania. But there is something more significant and
quite irrefutable. The Turks took a careful census of
the towns and villages, and the names of these places
appeared thereafter in the official calendars under their
Albanian and not under their Greek form. For instance,
to pick up two names at random, the towns called by
the Albanians “Delvina” and “Grebene,” but by the
Greeks respectively “Dhelvinon” and “Grevena,” were
registered by the Turkish authorities as “Delvina” and
“Grebene.” The early Turks were meticulously precise
about the spelling of place-names, always preferring the
genuine folk forms. For example, after the first siege of
Vienna, the Turks started to write “Wian” with a long A,
which is the true folk form; and as long as the Ottoman
Empire lasted, they stuck to that form, rejecting the
artificial form “Wien.” In the treaty of Eisenburg, signed
in 1664 between Turkey and the Holy Roman Empire
and drawn up in Turkish and Latin, when enumerating
the titles of the Habsburg Emperor the Latin text refers
to him as King of “Bohemia: but in the Turkish text the
Turks insisted in having King of the “Czech.”

independent State added a powerful impulse to the Greek
propaganda. The Greeks now boldly began to assert that
every member of the Eastern Church, irrespective of
language and nationality, was a Greek.
One of the strangest tricks of the Greeks was to
bribe high officials in Constantinople to issue a decree
forbidding the circulation or possession of Albanian
books. It became a penal offense to carry even such
harmless books as a grammar or an arithmetic, if they
were written in Albanian. The Greeks descended even
lower; they did not shrink from denouncing harmless
Albanian patriots as revolutionaries and had them
shipped to distant penitentiaries.

FAIK KONICA, WASHINGTON, 1930 - 1940

III
The Turkish conquest brought one important change
in the life of Albania. For reasons too long to explain
here, a great many Albanians left Christianity for Islam,
and the movement continued for two centuries until at
last 65 per cent of the population became Moslem, the
rest remaining Christian, in the North as members of
the Church of Rome and in the South as members of
the Eastern Church, often miscalled the Greek Church.
In the latter church the service being in Greek and the
clergy mostly of Greek nationality, here was a chance for
the Greeks to denationalize the Albanians by using the
church as a weapon of propaganda. Another factor was
the stealthy immigration of Greek-speaking people, often
foolishly favored by Albanian landowners who needed
farm laborers to replace Albanians gone to the endless
wars of the Ottoman Empire. The raising of Greece to an

IV
After the Balkan wars, European Turkey was
dismembered and the Powers could not well ignore
the existence of the oldest nationality in the Peninsula.
Albania was made a State, but reduced to one-fourth of
the natural size.
One would think that, after this, the Greeks were
satisfied and would keep quiet; that they would seek
to cultivate, if possible, good neighborly relations
with the remnant of Albania. Far from that; taking
advantage of the fact that Turkey the previous year
had completely disarmed the Albanians, an organized
Greek army, disguised as civilians, rushed all over
Albania and began a systematic series of wholesale
arson and murder. There were at the time in Albania,
at the center of these organized crimes, two foreign
eyewitnesses: the well-known English writer Mary
Edith Durham and a German correspondent. They
were both horrified and they made an agreement to let
the world at large know everything about what they
considered as one of the greatest organized crimes of all

24

The voice of Chameria

Dhjetor 2014, Nr. 1

Gazetë që afron dhe bashkon shqiptarët e Greqisë

P.S.- The question whether the region southeast of Albania, now in Greece, has always been a part of Albania, is a point of history that has nothing to do
with any present war or side, and that is the only thing I have discussed in my statement. But because in the present state of world affairs certain aspects of
Albano-Greek history may strengthen Italian designs, the press virtuously declined to publish my statement. It could have published it and in the same issue
contradicted it in an editorial note; in ignoring it altogether, the press took part in a definite bit of propaganda. The shoe, I am afraid, is on the other foot.

The house of Faik Konitza in Konitza (Photo: Dorina Arapi, 2012)

times. Unfortunately the World War broke out and drew
everybody’s attention. But Miss Durham published in
1920, under the title “Twenty Years of Balkan Tangle,”
a book where a whole chapter is devoted to an account
of the massacres. Nobody who wishes to understand the
present conflict can afford to overlook that book.
After the World War, Greece forbade Albanians to have
their own schools in Greece, and continued the work of
eliminating, by all and any means, the Albanian element.
A rare occasion was offered to the Greeks by the Treaty of
Lausanne, which stipulated the interexchange of Turkish
and Greek families. As I stated above, a majority of the
Albanians, some centuries ago, left Christianity for Islam;
but they kept their national language and traditions, and
never learned to speak Turkish. The Greek fraud consisted
in passing a good many Albanian Moslems for Turks, and
having them shipped, as subject to exchange, to the depths
of Asia Minor. This is like deporting Irishmen to Poland
on the ground that both the Irish and the Poles are Catholic
and therefore of the same nationality. The International
Commission for carrying out the exchange of populations
detected the fraud in a few instances and stopped it, but
more often was cleverly hoodwinked.
When one looks up old witnesses on the national status
of various in the contested region, one is amazed at the
changes brought about by organized cunning and fraud.
At the beginning of the nineteenth century, a member of
the Church of England, called Smart Hughes, made a tour
of Albania and left a record of his observations. Hughes
visited also my home-town, Konitza, an ancient place
believed by some scholars like Pouqueville to have been
in the early Middle Ages “the capital of Southern Illyria.”
(The name of the place sounds strangely Prussian; but
this is due to the fact that the same Slavonic influences
on the toponymy have been at work both in Prussia and

in Albania.) Hughes noted that Konitza had 800 houses,
of which 600 were Albanian and 200 Greek. Where are
those 75 per cent Albanians now?
There is, however, in the disputed region, a large district
whose dauntless resistance has outlived all organized
murder, fraud and spoliation. Its name has often appeared
of late in the American press. It is Chameria, distorted
by the Greeks into Tzamouria. (I do not blame the
Greeks for this distortion; it is due to the incapacity of
the Greek alphabet to reproduce all the sounds of the
Albanian language, and of many other languages for
that matter. The late Senator Cabot Lodge was always
referred to in the Greek press as “Kampot Lontz.”)
The population of Chameria as recently as 1913 was
96 per cent Albanian. This proportion has now been
reduced by acts of violence, and I could produce many
workers toiling in American factories whose fathers
were prosperous landowners in Chameria less than a
generation ago. Yet, in spite of all the persecutions, the
Albanians still 80 per cent of the population of Chameria.

“Far beyond historic Albania,
in inner Greece, there are
almost one million Albanians,
nearly half of whom still speak
their ancestral language.
These people have an idealistic
longing for Albania, and in the
past have given martyrs to the
Albanian cause.”

V
And now Italy is about to step in with the announced
intention to right the accumulated wrongs done to the
Albanian nation and to restore the natural and historic
limits of Albania. Is it reasonable to expect that any
true Albanian will be dissatisfied with this move? But,
one may object, however reprehensible the methods
employed by the Greeks, they have succeeded in
reversing the national status in many parts of the disputed
region; and correcting an old wrong with a new wrong
does not sound well. To this I answer that there could
be no statute of limitation for organized and persistent
crimes. But there is more. Far beyond historic Albania,
in inner Greece, there are almost one million Albanians,
nearly half of whom still speak their ancestral language.
These people have an idealistic longing for Albania,
and in the past have given martyrs to the Albanian
cause. They could be exchanged with the Greeks of the
disputed region, and everybody in the end would be
satisfied. But, the Greeks assert, Italy seeks to further
her own interests in extending the frontiers of Albania.
With this I readily agree; but I am entitled to add that
the assertion is irrelevant and merely an attempt to
elude the question. The question is whether the former
Turkish province of Yanina was and always has been
an integral part of Albania. It it is truly so, does this
truth automatically cese to be a truth just because the
Italians affirm it? The plain fact is that Italy has here a
good and strong case, because her interest happens to
be identical with a long overdue act of justice towards
Albania. For once, the avenging gods are on the side of
Caesar’s legions.
Washington, D. C.
Thursday, August 22, 1940