FACULTEIT 
INGENIEURSWETENSCHAPPEN 
DEPARTEMENT BOUWKUNDE 
AFDELING BOUWFYSICA 

___________________

KATHOLIEKE
UNIVERSITEIT
LEUVEN

 
 
 
 
 
 
 
 

Het effect van binnenisolatie 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

op het hygrothermisch gedrag van massieve metselwerkwanden 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Eindwerk voorgedragen tot het behalen van het 
diploma van Burgerlijk Ingenieur ‐ Architect 
 

Van der Borght Jan 
 
Promotor: 
Prof. S. Roels 
Co‐promotor: 
Prof. H. Hens 
 
 
 
2006 – 2007 

 

 
 
 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
© Copyright by K.U.Leuven 
 
Zonder  voorafgaande  schriftelijke  toestemming  van  zowel  de  promotor(en)  als  de  auteur  is  overnemen, 
kopiëren,  gebruiken  of  realiseren  van  deze  uitgave  of  gedeelten  ervan  verboden.  Voor  aanvragen  tot  of 
informatie i.v.m. het overnemen en/of gebruik en/of realisatie van gedeelten uit deze publicatie, wendt U tot 
de  K.U.Leuven,  Departement  Bouwkunde,  Afdeling  Bouwfysica,  Kasteelpark  Arenberg 40,  B‐3001  Heverlee 
(België). Telefoon +32‐16‐32 16 63 & Fax. +32‐16‐32 19 89.  
 
Voorafgaande schriftelijke toestemming van de promotor(en) is eveneens vereist voor het aanwenden van de 
in  dit  afstudeerwerk  beschreven  (originele)  methoden  en  producten  voor  industrieel  of  commercieel  nut  en 
voor de inzending van deze publicatie ter deelname aan wetenschappelijke prijzen of wedstrijden. 
 
 
 
 
 
© Copyright by K.U.Leuven 
 
Without written permission of the promotors and the author it is forbidden to reproduce or adapt in any form 
or by any means any part of this publication. Requests for obtaining the right to reproduce or utilize parts of 
this  publication  should  be  addressed  to  K.U.Leuven,  Departement  Bouwkunde,  Afdeling  Bouwfysica, 
Kasteelpark Arenberg 40, B‐3001 Heverlee (Belgium). Tel. +32‐16‐32 16 63 & Fax. +32‐16‐32 19 89.  
 
A written permission of the promotors is also required to use the methods and products described in this work 
for industrial or commercial use, and for submitting this publication in scientific contests. 

 

 

Voorwoord 
 
 
 

Voorwoord 
 
 
Alvorens in te gaan op de materie beschreven in deze thesis, wil ik even stilstaan bij de mensen die 
me geholpen hebben deze omvangrijke opdracht tot een goed einde te brengen.  
 
In de eerste plaats gaat mijn dank uit naar mijn promotor Prof. S. Roels. Het was een zeer leerrijke 
ervaring  om  van  zijn  geduldige  en  deskundige  uitleg  te  mogen  genieten.  Prof. H. Hens  voorzag  me 
van theoretische geschriften en wijze inzichten. Ook wil ik de technici, dhr. W. Bertels, mevr. P. Elsen, 
en dhr. P. Verbeek bedanken voor de opbouw van de testwanden, het opvolgen van de experimen‐
ten en het leveren van de meetdata. 
 
Graag wil ik hier eveneens mijn ouders, broer en vriendin vermelden. Zonder hun aanmoedigingen 
zou dit werk nooit zijn geweest wat het nu is.  
Bedankt! 
 
 
Katholieke Universiteit Leuven, Heverlee  
Jan Van der Borght 
Augustus, 2007 
 
 

Inhoudstafel 
 
 
 

Inhoudstafel 
 
 
Voorwoord ............................................................................................................................................... I
Inhoudstafel ............................................................................................................................................ II
Lijst van afbeeldingen............................................................................................................................. III
Lijst van grafieken................................................................................................................................... III
Lijst van tabellen..................................................................................................................................... IV
Abstract ................................................................................................................................................... 1
Hoofdstuk 1: Probleemstelling................................................................................................................ 2
1.1. Inleiding ....................................................................................................................................... 2
1.2. Literatuurstudie ........................................................................................................................... 3
1.2.1. Problemen ............................................................................................................................ 3
1.2.2. Risicoanalyse ........................................................................................................................ 6
1.2.3. Remedies  ............................................................................................................................. 7
Hoofdstuk 2: Analyse van meetdata ....................................................................................................... 8
2.1. Beschrijving VLIET proefgebouw.................................................................................................. 8
2.1.1. Algemeen  ............................................................................................................................. 8
2.1.2. Opbouw van de testwanden ................................................................................................ 9
2.1.3. Meetapparatuur ................................................................................................................. 11
2.2. Meetresultaten .......................................................................................................................... 12
2.2.1. Analyse van de klimaatomstandigheden............................................................................ 12
2.2.2. Eigenschappen van de gebruikte materialen ..................................................................... 18
2.2.3. Prestaties van de wanden: Hygrothermisch....................................................................... 21
2.2.4. Prestaties van de wanden: Duurzaamheid  ........................................................................ 36
Hoofdstuk 3: Numerieke analyse .......................................................................................................... 37
3.1. Glaserstudie ............................................................................................................................... 37
3.1.1. Inleiding .............................................................................................................................. 37
3.1.2. Voorwaarden, gebonden aan de Glasermethode .............................................................. 38
3.1.3. Methode van Glaser, toegepast op geparametriseerde modelgegevens .......................... 39
3.1.4. Methode van Glaser, toegepast op de situatie in het VLIET proefgebouw........................ 42
3.1.5. Methode van Glaser, gecombineerd met gegevens van RH‐sensoren en vloeipapier ...... 44
3.2. Besluit Glaserstudie ................................................................................................................... 45
Globaal besluit....................................................................................................................................... 46
Bibliografie ............................................................................................................................................ 47
Appendices ............................................................................................................................................ 48
Appendix A:
Productinformatiebladen van de gebruikte materialen ......................................... 49
Appendix B:
Plaatsing van de sensoren in wanden 21 en 22...................................................... 49
Appendix C:
Proefopstellingen.................................................................................................... 51
Appendix D:
Gewichtsmetingen vloeipapier in wanden 21 en 22 .............................................. 52
Appendix E:
Hygroscopische curve vloeipapier .......................................................................... 53
Appendix F:
Capillair vochtgehalte vloeipapier .......................................................................... 53
Appendix G:
Capillair vochtgehalte baksteen.............................................................................. 54
Appendix H:
Infraroodopnamen wanden 21 en 22..................................................................... 55
Appendix I:
Hydrofobering baksteen ......................................................................................... 57
Appendix J:
Glasertabellen en –grafieken.................................................................................. 58
Appendix K:
Waterwerende oppervlaktebehandeling................................................................ 77

II 

Lijst van afbeeldingen 
 
 
 

Lijst van afbeeldingen 
 
 
Figuur 1: Perspectief VLIET proefgebouw zonder testwanden............................................................... 9
Figuur 2: Wanden n°21 en n°22 in de zuidwestgevel van het VLIET proefgebouw ................................ 9
Figuur 3: Wand n°21 “Ambachtelijk systeem” ...................................................................................... 10
Figuur 4: Wand n°22 “Industrieel systeem”.......................................................................................... 10
Figuur 5: Sensoren in wand n°21: Laag 3 .............................................................................................. 50
Figuur 6: Sensoren in wand n°22: Laag 3 .............................................................................................. 50
Figuur 7: Sensoren in wand n°21: Laag 2 .............................................................................................. 50
Figuur 8: Sensoren in wand n°22: Laag 2 .............................................................................................. 50
Figuur 9: Proefopstelling capillair vochtgehalte.................................................................................... 51
Figuur 10: Proefopstelling hygroscopische potten................................................................................ 51
Figuur 11: Monitor infraroodcamera .................................................................................................... 51
Figuur 12: Infraroodcamera .................................................................................................................. 51
Figuur 13: Infraroodfoto wand n°21 ter hoogte van meetopening ...................................................... 55
Figuur 14: Infraroodfoto wand n°21 ter hoogte van aansluiting onderrand ........................................ 55
Figuur 15: Infraroodfoto ter hoogte van meetkader tussen wand n°21 en n°22 ................................. 56
Figuur 16: Infraroodfoto wand n°22 ter hoogte van aansluiting onderrand ........................................ 56
Figuur 17: Overzichtsweergave infraroodfoto's.................................................................................... 57
Figuur 18: Hydrofobering baksteen....................................................................................................... 57
 
 

Lijst van grafieken 
 
 
Grafiek 1: Buitenklimaat ‐ Temperatuur en relatieve vochtigheid – Daggemiddelde waarden ........... 13
Grafiek 2: Buitenklimaat ‐ Zonnestraling en neerslag – Daggemiddelde waarden............................... 13
Grafiek 3: Bepaling van de binnenklimaatklasse................................................................................... 15
Grafiek 4: Vergelijking tussen buiten‐ en binnendampdruk – Daggemiddelde waarden ..................... 15
Grafiek 5: Temperatuur buiten en buitenoppervlak metselwerk – Daggemiddelde waarden............. 17
Grafiek 6: Vochthoeveelheid vloeipapier per m² .................................................................................. 17
Grafiek 7: Hygroscopische curve vloeipapier ........................................................................................ 20
Grafiek 8: Capillair gedrag vloeipapier .................................................................................................. 20
Grafiek 9: Regressie‐analyse wand n°21 – periode november ’06 – februari ‘07................................. 22
Grafiek 10: Regressie‐analyse wand n°22 – periode november ’06 – februari ‘07............................... 22
Grafiek 11: Temperatuurverloop april ’07 – wand n°21 – Niet‐gehydrofobeerde deel ....................... 26
Grafiek 12: Temperatuurverloop april ’07 – wand n°22 – Gehydrofobeerde deel............................... 26
Grafiek 13: Temperatuurprofiel 28‐07‐2006 ‐ Wand n°21 – Niet‐gehydrofobeerde deel.................... 27
Grafiek 14: Temperatuurprofiel 28‐07‐2006 ‐ Wand n°22 – Gehydrofobeerde deel ........................... 27
Grafiek 15: Verloop warmtestroom – 21/04/'07 tot 25/04/'07 – Uurgemiddelde waarden................ 28
Grafiek 16: Invloed van de neerslag op het vochtgehalte in wand n°22 .............................................. 29
Grafiek 17: Aantal vries‐dooicycli winter '06‐'07 .................................................................................. 31
Grafiek 18: Vochtprofiel wand n°21 ‐ n.hydr. ....................................................................................... 33
Grafiek 19: Vochtprofiel wand n°21 ‐ hydr. .......................................................................................... 33
Grafiek 20: Vochtprofiel wand n°22 – n.hydr........................................................................................ 33
Grafiek 21: Vochtprofiel wand n°22 ‐ hydr. .......................................................................................... 33
III 

Lijst van tabellen 
 
Grafiek 22: Vochthoeveelheid vloeipapier per m² ................................................................................ 34
Grafiek 23: Glaser | Wand n°21 | 04‐11/01/'07 ................................................................................... 44
Grafiek 24: Glaser | Ambachtelijk systeem | 4 cm MW | Januari | Binnenklimaatklasse 1................. 69
Grafiek 25: Glaser | Ambachtelijk systeem | 4 cm MW | Januari | Binnenklimaatklasse 2................. 69
Grafiek 26: Glaser | Ambachtelijk systeem | 4 cm MW | Januari | Binnenklimaatklasse 3................. 69
Grafiek 27: Glaser | Ambachtelijk systeem | 4 cm MW | Januari | Binnenklimaatklasse 4................. 69
Grafiek 28: Glaser | Industrieel systeem | 4 cm XPS | Januari | Binnenklimaatklasse 1...................... 70
Grafiek 29: Glaser | Industrieel systeem | 4 cm XPS | Januari | Binnenklimaatklasse 2...................... 70
Grafiek 30: Glaser | Industrieel systeem | 4 cm XPS | Januari | Binnenklimaatklasse 3...................... 70
Grafiek 31: Glaser | Industrieel systeem | 4 cm XPS | Januari | Binnenklimaatklasse 4...................... 70
Grafiek 32: Glaser | Ambachtelijk systeem | 4 cm MW | April | Binnenklimaatklasse 1..................... 71
Grafiek 33: Glaser | Ambachtelijk systeem | 4 cm MW | April | Binnenklimaatklasse 2..................... 71
Grafiek 34: Glaser | Ambachtelijk systeem | 4 cm MW | April | Binnenklimaatklasse 3..................... 71
Grafiek 35: Glaser | Ambachtelijk systeem | 4 cm MW | April | Binnenklimaatklasse 4..................... 71
Grafiek 36: Glaser | Ambachtelijk systeem | 12 cm MW | Januari | Binnenklimaatklasse 1............... 72
Grafiek 37: Glaser | Ambachtelijk systeem | 12 cm MW | Januari | Binnenklimaatklasse 2............... 72
Grafiek 38: Glaser | Ambachtelijk systeem | 12 cm MW | Januari | Binnenklimaatklasse 3............... 72
Grafiek 39: Glaser | Ambachtelijk systeem | 12 cm MW | Januari | Binnenklimaatklasse 4............... 72
Grafiek 40: Glaser | Wand n°21 | 02‐08/12/'06 ................................................................................... 73
Grafiek 41: Glaser | Wand n°21 | 09‐15/12/'06 ................................................................................... 73
Grafiek 42: Glaser | Wand n°21 | 16‐22/12/'06 ................................................................................... 73
Grafiek 43: Glaser | Wand n°21 | 23‐29/12/'06 ................................................................................... 73
Grafiek 44: Glaser | Wand n°21 | 30/12/'06 ‐ 05/01/'07 ..................................................................... 74
Grafiek 45: Glaser | Wand n°21 | 06‐12/01/'07 ................................................................................... 74
Grafiek 46: Glaser | Wand n°21 | 13‐19/01/'07 ................................................................................... 74
Grafiek 47: Glaser | Wand n°21 | 20‐26/01/'07 ................................................................................... 74
Grafiek 48: Glaser | Wand n°22 | 02‐08/12/'06 ................................................................................... 75
Grafiek 49: Glaser | Wand n°22 | 09‐15/12/'06 ................................................................................... 75
Grafiek 50: Glaser | Wand n°22 | 16‐22/12/'06 ................................................................................... 75
Grafiek 51: Glaser | Wand n°22 | 23‐29/12/'06 ................................................................................... 75
Grafiek 52: Glaser | Wand n°22 | 30/12/'06 ‐ 05/01/'07 ..................................................................... 76
Grafiek 53: Glaser | Wand n°22 | 06‐12/12/'07 ................................................................................... 76
Grafiek 54: Glaser | Wand n°22 | 13‐19/12/'07 ................................................................................... 76
Grafiek 55: Glaser | Wand n°22 | 20‐26/12/'07 ................................................................................... 76
 
 

Lijst van tabellen 
 
 
Tabel 1: Theoretische U‐waarde wand n°21 ......................................................................................... 18
Tabel 2: Theoretische U‐waarde wand n°22 ......................................................................................... 18
Tabel 3: Gemeten U‐waarden van wanden n°21 en n°22 – Regressie‐analyse .................................... 21
Tabel 4: Gemeten U‐waarden van wanden n°21 en n°22 – Sommatietechniek................................... 23
Tabel 5: Gemeten U‐waarden van wanden n°21 en n°22 – Thermische randverliezen ....................... 24
Tabel 6: Thermisch niet‐stationaire grootheden – Faseverschuiving en amplitudodemping .............. 28
Tabel 7: Overzicht vochthuishouding gecombineerd............................................................................ 35
Tabel 8: Berekening randvoorwaarden Glaser...................................................................................... 39
Tabel 9: Condensatiestroomdichtheden parametrisatieberekening Glasermethode .......................... 41
Tabel 10: Condensatiestroomdichtheid hypothese 1 ........................................................................... 43
Tabel 11: Condensatiestroomdichtheid hypothese 2 ........................................................................... 43

IV 

Lijst van tabellen 
 
Tabel 12: Glaser | Wand n°21 | 04‐11/01/'07 ...................................................................................... 44
Tabel 13: Overzicht van de sensoren in wand n°21 en n°22................................................................. 49
Tabel 14: Meetgegevens vloeipapier – vochtgehalte in wanden n°21 en n°22.................................... 52
Tabel 15: Meetgegevens vloeipapier – hygroscopische curve.............................................................. 53
Tabel 16: Meetgegevens vloeipapier – capillair vochtgehalte.............................................................. 53
Tabel 17: Meetgegevens baksteen – vochtgehalte en capillair vochtgehalte ...................................... 54
Tabel 18: Glaser | Ambachtelijk systeem | 4 cm MW | Januari | Binnenklimaatklasse 1.................... 58
Tabel 19: Glaser | Ambachtelijk systeem | 4 cm MW | Januari | Binnenklimaatklasse 2.................... 58
Tabel 20: Glaser | Ambachtelijk systeem | 4 cm MW | Januari | Binnenklimaatklasse 3.................... 58
Tabel 21: Glaser | Ambachtelijk systeem | 4 cm MW | Januari | Binnenklimaatklasse 4.................... 59
Tabel 22: Glaser | Industrieel systeem | 4 cm XPS | Januari | Binnenklimaatklasse 1 ........................ 59
Tabel 23: Glaser | Industrieel systeem | 4 cm XPS | Januari | Binnenklimaatklasse 2 ........................ 59
Tabel 24: Glaser | Industrieel systeem | 4 cm XPS | Januari | Binnenklimaatklasse 3 ........................ 60
Tabel 25: Glaser | Industrieel systeem | 4 cm XPS | Januari | Binnenklimaatklasse 4 ........................ 60
Tabel 26: Glaser | Ambachtelijk systeem | 4 cm MW | April | Binnenklimaatklasse 1........................ 60
Tabel 27: Glaser | Ambachtelijk systeem | 4 cm MW | April | Binnenklimaatklasse 2........................ 61
Tabel 28: Glaser | Ambachtelijk systeem | 4 cm MW | April | Binnenklimaatklasse 3........................ 61
Tabel 29: Glaser | Ambachtelijk systeem | 4 cm MW | April | Binnenklimaatklasse 4........................ 61
Tabel 30: Glaser | Ambachtelijk systeem | 12 cm MW | Januari | Binnenklimaatklasse 1.................. 62
Tabel 31: Glaser | Ambachtelijk systeem | 12 cm MW | Januari | Binnenklimaatklasse 2.................. 62
Tabel 32: Glaser | Ambachtelijk systeem | 12 cm MW | Januari | Binnenklimaatklasse 3.................. 62
Tabel 33: Glaser | Ambachtelijk systeem | 12 cm MW | Januari | Binnenklimaatklasse 4.................. 63
Tabel 34: Glaser | Wand n°21 | 02‐08/12/'06 ...................................................................................... 63
Tabel 35: Glaser | Wand n°21 | 09‐15/12/'06 ...................................................................................... 63
Tabel 36: Glaser | Wand n°21 | 16‐22/12/'06 ...................................................................................... 64
Tabel 37: Glaser | Wand n°21 | 23‐29/12/'06 ...................................................................................... 64
Tabel 38: Glaser | Wand n°21 | 30/12/'06 ‐ 05/01/'07 ........................................................................ 64
Tabel 39: Glaser | Wand n°21 | 06‐12/01/'07 ...................................................................................... 65
Tabel 40: Glaser | Wand n°21 | 13‐19/01/'07 ...................................................................................... 65
Tabel 41: Glaser | Wand n°21 | 20‐26/01/'07 ...................................................................................... 65
Tabel 42: Glaser | Wand n°22 | 02‐08/12/'06 ...................................................................................... 66
Tabel 43: Glaser | Wand n°22 | 09‐15/12/'06 ...................................................................................... 66
Tabel 44: Glaser | Wand n°22 | 16‐22/12/'06 ...................................................................................... 66
Tabel 45: Glaser | Wand n°22 | 23‐29/12/'06 ...................................................................................... 67
Tabel 46: Glaser | Wand n°22 | 30/12/'06 ‐ 05/01/'07 ........................................................................ 67
Tabel 47: Glaser | Wand n°22 | 06‐12/01/'07 ...................................................................................... 67
Tabel 48: Glaser | Wand n°22 | 13‐19/01/'07 ...................................................................................... 68
Tabel 49: Glaser | Wand n°22 | 20‐26/01/'07 ...................................................................................... 68
 

Abstract 
 
 
 

Abstract 
 
 
Al  enkele  decennia  groeit  het  bewustzijn  dat  het  degelijk  isoleren  van  een  gebouw  leidt  tot  een 
kleinere ecologische en economische footprint. Men spreekt van een duurzame ontwikkeling, zowel 
in  de  betekenis  van  langdurig,  het  gebouw  gaat  hopelijk  langer  mee,  als  in  de  betekenis  van 
energiebewust, het gebouw heeft een lagere impact op het milieu. 
 
De  toepassing  van  isolatie  in  een  spouwmuur  is  al  goed  ingeburgerd,  maar  veel  architecten  en 
bouwheren  zijn  terughoudend  wat  betreft  de  toepassing  van  binnenisolatie  bij  massieve 
metselwerkwanden. De bedenking hierbij is, dat dit systeem van isoleren zou leiden tot een vergrote 
waarschijnlijkheid  tot  schade,  te  wijten  aan  vries‐dooi‐cycli,  structurele  spanningen,  inwendige  en 
oppervlaktecondensatie, zoutuitbloeiïngen …  
 
In deze thesis ligt de nadruk vooral op de thermische en hygrische respons van de metselwerkwand, 
uitgerust  met  binnenisolatie.  De  zogenaamde  “ambachtelijke”  en  “industriële”  methoden  worden, 
aan de hand van laboratoriummetingen en numerieke berekeningen, beproefd om een voorspelling 
van  de  bouwfysische  prestaties  te  kunnen  maken.  Hierbij  wordt  de  geschiktheid  van  de  systemen 
afgewogen  aan  verschillende  parameters  (dikte  van  de  isolatie,  plaatsing  van  een  dampscherm, 
hydrofobering, binnenklimaatklasse, … ) en randvoorwaarden. 
 
Het uiteindelijke doel is te komen tot het opstellen van constructierichtlijnen ter verbetering van het 
ontwerp van een binnenisolatiesysteem. 
 
 

Probleemstelling ‐ 1.1 Inleiding 
 
 
 

Hoofdstuk 1: Probleemstelling 
 
 

1.1. Inleiding 1 
 
Sinds de oliecrisissen is men meer en meer bewust geworden dat een energie‐efficiënte aanpak van 
het  bouwgebeuren  zich  opdrong.  In  de  late  jaren  '80  is  onderzoek  verricht  naar  een  hygrische  en 
thermische verbetering van de massieve metselwerkwand. Drie mogelijke oplossingen werden nader 
onderzocht: 
• Lichtgewicht  bouwblokken  of  bakstenen  met  waterwerende  buitenafwerking  en 
binnenpleister. 
• Buitenisolatiesystemen: deze hebben een zelfde basisopbouw, maar met toevoeging van een 
isolatiepakket  aan  de  buitenzijde  van  het  metselwerk  en  afgewerkt  met  een  gewapende 
pleisterlaag. 
• Binnenisolatiesystemen:  dit  is  een  derde  optie  waarbij  isolatie  geplaatst  wordt  tegen  de 
binnenzijde van de muur en het interieur op een normale wijze verder afgewerkt wordt. 
 
Buitenisolatiesystemen hebben een aantal voordelen ten opzichte van binnenisolatiesystemen. In de 
eerste  plaats  wordt  de  warmtecapaciteit  van  de  basisconstructie  volledig  benut.  Het  risico  op 
inwendige  condensatie  en  vochtaccumulatie  is  veel  lager.  Thermische  bewegingen  van  het 
metselwerk  worden  sterk  gereduceerd,  terwijl  ze  bij  binnenisolatie  zullen  toenemen.  Reeds 
aanwezige koudebruggen zijn vrij gemakkelijk op te lossen. Hier tegenover staat wel dat een wand, 
uitgerust met een buitenisolatiesysteem, een ander uitzicht krijgt, gevoeliger is voor vandalisme en 
meer onderhoud vraagt. 
 
In sommige gevallen is men echter uit esthetische, architecturale, bouwhistorische of economische 
overwegingen  genoodzaakt  te  kiezen  voor  een  binnenisolatiesysteem.  Enkele  welbekende 
voorbeelden hiervan zijn het Van Daele‐college te Leuven en het Rijksmuseum te Amsterdam. 
 
In de loop der tijd zijn twee varianten van het binnenisolatiesysteem het meest toegepast. Het eerste 
is  de  zogenaamde  “industriële  methode”:  een  combinatie  van  isolatie  (minerale  wol  [MW], 
polyurethaan  [PUR],  geëxpandeerd  polystyreen  [EPS]  of  geëxtrudeerd  polystyreen  [XPS])  en  een 
gipskartonplaat die met de isolatiekant tegen de binnenzijde van de muur wordt gekleefd. De voegen 
worden  met  glasvlies  versterkt  en  geplamuurd.  De  andere  variant,  de  “ambachtelijke  methode”, 
bestaat uit de plaatsing van een aluminium of houten stijl‐ en regelwerk waarna de velden tussen de 
stijlen worden opgevuld met minerale wol [MW]. Na aanbrengen, zo nodig, van een dampremmende 
laag wordt de wand met een gipskartonplaat of een gespoten pleister op strekmetaal afgewerkt. 
 
Al  snel  ondervond  men  dat  binnenisolatie  een  aantal  inherente  problemen  met  zich  meebracht. 
Volgende sectie gaat hier dieper op in. 
 
 

                                                             
1
  K. Gertis,  1987;  H. Hens,  2005;  M. Knapen,  1986;  M. Knapen  en  H. Hens,  1987;  Th. J. van  den  Boom  en 
R. P. J. van Hees, 1987 

Probleemstelling ‐ 1.2 Literatuurstudie 
 

1.2. Literatuurstudie 
1.2.1. Problemen 
a) Luchtdichtheid 2 
Een  eerste  vereiste  voor een  goede  luchtdichtheid  is  een  basiswand  zonder  lekkage.  De  bestaande 
luchtlekken  dienen  op  een  gepaste  wijze  te  worden  weggewerkt,  anders  wordt  de  binnenisolatie 
windkerend.  Ook  is  het  noodzakelijk  dat  men  het  hele  binnenisolatiesysteem  luchtdicht  realiseert: 
uitvoeringsfouten onder de vorm van spleten en kieren aan de aansluitingen van het isolatiepakket 
aan plafond of vloer, zelfs van enkele millimeters groot, zorgen voor niet te verwaarlozen luchtspoe‐
lingen  tussen  isolatie  en  metselwerk  door  natuurlijke  convectie  (thermische  trek).  Warme  binnen‐
lucht  stijgt  naar  boven  en  stroomt  via  lekken  in  de  isolatielaag  naar  de  koude  zijde.  Hier  koelt  de 
lucht  af  en  stroomt  opnieuw  naar  beneden  via  de  spleten  tussen  isolatie  en  gevelmetselwerk. 
Wanneer  ventilatieopeningen  in  het  gevelblad  aanwezig  zijn,  wordt  door  de  onderste  openingen 
bijkomend  buitenlucht  achter  de  isolatie  gezogen  en  stroomt  uit  de  bovenste  openingen  een  deel 
van de opgewarmde lucht weer naar buiten. Door de rotatie van lucht wordt de thermische isolatie 
kortgesloten, zodat de warmteverliezen sterk toenemen. De gevolgen voor de thermische kwaliteit 
en  duurzaamheid  van  de  constructie  zijn  in  ieder  geval  negatief.  Dit  wijst  op  het  belang  van  een 
kwaliteitszorg  bij  de  uitvoering  van  de  thermische  isolatie.  Luchtspoeling  vermijden  is  niet  zo 
moeilijk: een kitvoeg tussen binnenafwerking en vloer (en/of plafond) volstaat.  
b) Vochthuishouding 3 
De  verdere  analyse  beperkt  zich  in  hoofdzaak  tot  condensatie  en  slagregen  aangezien  alle  vocht‐
problemen die men aantreft bij binnenisolatie te herleiden tot deze twee factoren. Opstijgend vocht 
is  gemakkelijk  te  vermijden  door  het  aanbrengen  van  een  waterkerende  laag  in  de  gevels  en 
binnenmuren,  net  boven  het  maaiveld.  Droging  van  bouwvocht  is  alleen  problematisch  in  geval  de 
massieve  gevel  aan  de  buitenzijde  dampremmend  is  afgewerkt.  De  moeilijkheden  zijn  dan  analoog 
aan die van een nat geregende muur. 
 
Bij binnenisolatie fungeert de buitenzijde van de gevel als afloopvlak en het massieve wanddeel als 
regenbuffer. Het gevelmateriaal blijft bufferen tot het gevelvlak capillair verzadigd is; daarna begint 
het aflopen van regenwater. Bij metselwerk met een hoge waterabsorptiecoëfficiënt moet het lang 
regenen voor deze omslag zich voordoet. Op dat moment is de wand wel al over een groot deel van 
zijn dikte nat. Eens capillair nat, gaat het bufferen in extremis door tot ook het binnenvlak op capillair 
vochtgehalte  staat.  Op  het  omslagmoment  ontstaat  een  waterfilm  en  vanaf  het  ogenblik  deze  af‐
loopt, wordt de kans op doorslag via scheuren en barsten reëel. Hierdoor verschijnt er water tussen 
de massieve wand en binnenisolatie.  
 
Zodra het stopt met regenen, begint de wand te drogen. Gelijktijdig schuift de natte zone op naar het 
scheidingsvlak met de binnenisolatie. Deze zorgt voor een gemiddeld lagere temperatuur in het met‐
selwerk:  hierdoor  zal  vocht,  afkomstig  van  neerslag  maar  ook  van  bouwvocht,  opstijgend  vocht  en 
toevallige  lekken,  veel  trager  verdampen  en  aldus  accumuleren  in  de  wand.  Men  spreekt  van  een 
“natte kern”. Indien men opteerde voor een dampopen isolatiepakket (MW, …) is het mogelijk dat de 
wand  nog  naar  binnen  toe  kan  drogen.  Maar  in  het  geval  van  een  dampdichte  isolatie  (XPS,  …) 
bestaat  het  risico  dat  deze  vochtige  zone  slechts  onder  bepaalde  klimaatomstandigheden  volledig 
kan uitdrogen. Zo gaat bijvoorbeeld de droging ’s winters veel trager dan zonder binnenisolatie. 
 
                                                             
2

 H. Hens, 1998; H. Hens, 2005; A. Janssens, e.a., 1999; M. Knapen, 1986 
 H. Hens, 1998; H. Hens, 2005; M. Knapen, 1986; H. M. Künzel, 1998; Th. J. van den Boom en R. P. J. van Hees, 
1987 

3

Probleemstelling ‐ 1.2 Literatuurstudie 
 
Bijkomend  verkrijgt  men  bij  een  lage  diffusieweerstand  van  het  isolatiepakket  een  verhoogde  kans 
op zomercondensatie. In een warm, vochtig klimaat kan het voorvallen dat buiten, in vergelijking met 
binnen,  zowel  een  hogere  temperatuur  als  hogere  luchtvochtigheid  voorkomen.  In  een  deels  natte 
wand kan bij bezonning de warmteflux omdraaien waardoor een dampstroom naar binnen ontstaat. 
Waterdamp zal door het temperatuur‐ en dampdrukverschil diffunderen door de wand en conden‐
seren  in  een  zone  waar  de  verzadigingsdampspanning  wordt  bereikt.  Dit  is  tegen  de  dampdichte 
gipskartonplaat. Om zomercondensatie te voorkomen, zijn enkele voorzorgen nodig. Ofwel gebruikt 
men  een  dampdicht  isolatiemateriaal  (XPS,  …)  waardoor  het  damptransport  fel  bemoeilijkt  wordt. 
Anderzijds, bij de toepassing van dampopen minerale wol als binnenisolatie, bestaat een grote kans 
op  condensvorming.  Aldus  is  het  noodzakelijk  dat  het  metselwerk  geen  regenwater  opneemt.  De 
gevel  dient  waterdicht  te  worden  afgewerkt  met  een  buitenbekleding,  een  buitenpleister  of  een 
kwaliteitsvolle hydrofobering. Het impregneren van de wand met een hydrofoberend product is niet 
geheel risicoloos. Doordat het water zal aflopen van het waterwerende geveloppervlak, geven krimp‐
scheuren  een  grotere  wateropname.  Bovendien  kan  een  hydrofobering  bevorderlijk  zijn  voor  de 
capillaire werking van de wand waardoor opstijgend vocht hoger in de wand wordt opgeslorpt. Beide 
fenomenen zorgen voor een nattere wand 4. 
 
In  andere  gevallen  kan  inwendige  condensatie  optreden  omwille  van  tegenovergestelde  randvoor‐
waarden. In koude perioden kan wintercondensatie gevormd worden wanneer damp, gestuwd door 
het temperatuur‐ en dampdrukverschil binnen‐buiten, van binnenuit migreert door de wand en con‐
denseert op een plaats waar de verzadigingsdampspanning wordt overschreden (tegen het metsel‐
werk). Dit probleem kan verholpen worden door het plaatsen van een dampdicht isolatiepakket (bv. 
XPS) of een dampremmende laag aan de binnenzijde van de constructie. 
 
Inwendige condensatie en vertraagde droging: deze twee fenomenen houden de muur vochtiger dan 
in  het  geval  geen  binnenisolatie  is  geplaatst.  Dit  heeft  een  aantal  negatieve  gevolgen.  In  de  eerste 
plaats  voor  de  thermische  prestaties  van  de  wand:  de  (lage)  warmtedoorgangscoëfficiënt  van  de 
basiswand zal nog meer dalen. Door de hogere vochtgehalten wordt tevens het risico op vorstschade 
groter. Vorstschade is afhankelijk van een aantal factoren: de verzadigingsgraad van het metselwerk, 
de  poriënstructuur,  de  materiaaldikte  en  ‐sterkte,  de  vriessnelheid  en  het  aantal  vorst‐dooicycli 5. 
Bijkomend  ontstaat  een  probleem  op  plaatsen  waar  water‐  en  verwarmingsleidingen  in  de  muur 
liggen. Door het aanbrengen van een binnenisolatiesysteem komen zij nu in de vorstzone te liggen en 
bevriezen. Het is aangeraden te werken met een leidingenspouw tussen isolatie en binnenafwerking. 
Ook  blijft  de  wand  niet  gespaard  van  biologische  schade:  algengroei  en  schimmelvorming  kunnen 
mogelijk frequenter voorkomen, alsook houtrot bij de ambachtelijke systemen met een houten stijl‐ 
en  regelwerk.  Tijdens  droogperioden  wordt  de  kans  op  efflorescenties  (zoutuitbloeiïngen)  bij 
zoutrijke stenen en voegen groter.  
 
Ten opzichte van bovenstaande problemen staat wel dat binnenisolatie een positieve invloed heeft 
op  oppervlaktecondensatie  aan  de  binnenzijde  van  de  constructie:  door  het  plaatsen  van  een 
binnenisolatiesysteem  wordt  de  temperatuur  aan  de  binnenzijde  van  de  wand  hoger;  de  kans  op 
oppervlaktecondensatie  –  en  de  bijhorende  kans  op  schimmelvorming  –  neemt  hierdoor  af.  Wel 
moet men de nodige voorzorgen treffen ter hoogte van koudebruggen.  

                                                             
4
 Zie Appendix K: Waterwerende oppervlaktebehandeling (p. 77) 
5
 Zie paragraaf 2.2.3.d) (p. 29) 

Probleemstelling ‐ 1.2 Literatuurstudie 
 
c) Koudebrugwerking 6 
Bij het toepassen van een binnenisolatiesysteem is het moeilijk en in de meeste gevallen zelfs onmo‐
gelijk om de koudebruggen in een constructie weg te werken. Elke vloeropleg of aansluiting van het 
gevelmetselwerk op een binnenmuur kan men niet isoleren en is in se een koudebrug. Door binnen‐
isolatie te plaatsen wordt de invloed van de koudebrug relatief vergroot: het aandeel van de koude‐
brug  in  de  totale  warmteverliesstroom  wordt  namelijk  groter  na  het  isoleren.  Hierdoor  kan  het 
uiteindelijke isolatierendement fel onder de verwachtingen vallen. Koudebruggen komen bij binnen‐
isolatiesystemen  niet  enkel  voor  bij  wand‐  en  vloeraansluitingen,  ook  rondom  raam‐  en 
deuropeningen  moet  men  voldoende  aandacht  schenken  aan  constructieve  detaillering  wil  men 
koudebruggen en de bijkomende problemen van oppervlaktecondensatie en schimmelvorming ver‐
mijden.  
d) Barst‐scheurvorming 7 
In  vergelijking  met  niet‐geïsoleerd  metselwerk  zullen  op  jaarbasis  grotere  temperatuursschom‐
melingen  (tot  meer  dan  30%,  H.  Hens,  1998)  in  het  metselwerk  voorkomen.  Hierdoor  ontstaan 
grotere  spanningen  en/of  vervormingen  in  het  metselwerk.  Dit  is  geen  probleem  in  de  gevallen 
waarbij het metselwerk over voldoende inherente relaxatie beschikt. Dit fenomeen heeft wel conse‐
quenties bij wanden, waarbij relaxatie wordt verhinderd (bijvoorbeeld bij betonnen of hard gebakken 
stenen,  gemetst  met  een  rijke  Portlandmortel).  Door  de  cyclische  vervormingen  bemerkt  men  na 
verloop van tijd scheurvorming onder een hoek van 45° in de aansluitingen van de binnenmuren op 
de buitenwanden. Hierdoor ontstaat de kans dat de gevel afscheurt van de binnenmuren. 
 
Dit effect kan versterkt worden door slagregen:  door de opeenvolgende fasen van bevochtiging en 
droging zal het mestelwerk zwellen en krimpen. Dit leidt tot extra spanningen en buigmomenten in 
het metselwerk. 
e) Daling van de thermische inertie 8  
Binnenisolatie druist in tegen de bouwfysische vuistregel die zegt dat de meest isolerende lagen aan 
de  buitenzijde  van  het  gebouw  dienen  te  liggen  en  de  meer  capacitieve  lagen  aan  de  binnenzijde. 
Hierdoor wordt het thermisch gedrag van een ruimte beïnvloed. Omdat geen gebruik wordt gemaakt 
van  de  thermische  massa  van  het  metselwerk,  ontstaat  een  directe  reactie  op  verwarming  en 
koeling.  De  thermische  admittantie  daalt  van  een  capacitieve  naar  een  niet‐capacitieve  waarde  bij 
respectievelijk een niet‐geïsoleerde wand en een wand, geïsoleerd aan de binnenzijde. Binnenisolatie 
schakelt bijgevolg de massieve gevel als nuttige capaciteit uit. Dit effect is meestal heel ongewenst, 
maar heeft waarschijnlijk weinig invloed op de binnentemperatuur: deze wordt mee bepaald door de 
glasoppervlakte,  de  glasoriëntatie,  de  U‐  en  transmissiewaarde  van  het  glas,  de  thermische  inertie 
van de binnenomgeving van het gebouw, de temperatuurswijzigingen gerelateerd aan het ventilatie‐
systeem en de snelheid van het verwarmingssysteem. 
f) Akoestiek en brandveiligheid 9 
Het aanbrengen van binnenisolatie heeft ook een niet te verwaarlozen invloed op de geluidisolatie 
en brandveiligheid, doch in deze thesis wordt hier niet dieper op ingegaan.  Meer informatie kan men 
terugvinden in de wetenschappelijke literatuur. 
 
Door al deze problemen kunnen de hygrothermische prestaties van een binnenisolatiesysteem ver 
onder de verwachtingen vallen. 
                                                             
6

 H. Hens, 1998; H. Hens, 2005; M. Knapen, 1986 
 H. Hens, 1998; H. Hens, 2005; M. Knapen, 1986 
8
 H. Hens, 1998; H. Hens, 2005; M. Knapen, 1986 
9
 H. Hens, 1998; H. Hens, 2005 
7

Probleemstelling ‐ 1.2 Literatuurstudie 
 
1.2.2. Risicoanalyse 10 
 
Binnenisolatie is risicorijker dan de meeste andere isolatiesystemen. Soms is de meest aangewezen 
oplossing, namelijk isoleren aan de buitenzijde van  het gebouw, niet haalbaar uit esthetisch, archi‐
tecturaal, bouwhistorisch of economisch oogpunt. In het geval van een historisch waardevol gebouw 
zal men opteren om het geveluitzicht zoveel mogelijk te bewaren. Wil men de constructie thermisch 
verbeteren omdat de warmtedoorgangscoëfficiënt van de basisconstructie te wensen overlaat, is de 
enige mogelijkheid de plaatsing van een binnenisolatiesysteem. 
 
Door  de  vele  potentiële  moeilijkheden  hiervan,  is  het  nodig  een  risicoanalyse  uit  voeren  alvorens 
men  een  beslissing  neemt.  Deze  analyse  is  steeds  noodzakelijk  bij  renovatie  van  oude  gebouwen. 
Men moet zich de vraag stellen wat het effect is van het aanbrengen van binnenisolatie. Hoe groot is 
de kans dat de duurzaamheid van de constructie op ontoelaatbare wijze zal worden aangetast? Leidt 
de toepassing ervan tot een versnelde degradatie? Een aantal factoren speelt hierbij een rol. Zo zijn 
dikke metselwerkwanden in vergelijking met dunnere minder gevoelig aan het nat worden over de 
hele  wanddikte.  Ook  weinig  capillaire  muren  resulteren  in  een  lager  risico.  Wil  men  een  hogere 
thermische  weerstand  bekomen  en  opteert  men  voor  een  dikker  isolatiepakket,  dan  zal  de  opper‐
vlaktetemperatuur  van  de  binnenzijde  van  het  metselwerk  nog  meer  dalen.  Dit  kan  leiden  tot  een 
grotere kans op temperatuurgeïnduceerde scheurvorming, vorstschade, algengroei, …  
 
Risicoanalyses zijn aldus een hulpmiddel in de zoektocht naar de meest geschikte veilige oplossing. 
Het nalaten van deze studie, om intellectuele, financiële of andere redenen, kan leiden tot verkeerde 
beslissingen en negatieve consequenties die pas op lange termijn zicht‐ en voelbaar kunnen zijn.  

                                                             
10
 H. Hens, 2005 

Probleemstelling ‐ 1.2 Literatuurstudie 
 
1.2.3. Remedies 11 
 
Het is reeds duidelijk dat het ontwerp van een binnenisolatiesysteem niet mag gebaseerd zijn op een  
‘select‐copy‐paste’‐opdracht. Iedere case moet afzonderlijk bestudeerd worden zodat een specifieke 
oplossing  kan  gevonden  worden.  Een  aantal  vuistregels  kan  hierbij  helpen  om  te  komen  tot  een 
‘veiliger’ binnenisolatiesysteem. 
 
• Bij muren met opstijgend vocht moet men, vóór het binnenisolatiesysteem geplaatst wordt, de 
gepaste  maatregelen  nemen:  een  horizontale  onderbreking  van  het  metselwerk,  onder  de 
vorm van een waterkerende folie, wordt aangebracht juist boven het maaiveld. 
 
• Bij  binnenisolatie  moet  de  buitenmuur  zijn  vochtwerende  functie  optimaal  vervullen.  Anders 
leidt een hoog vochtgehalte tot vorstschade en een lage warmtedoorgangscoëfficiënt. In geval 
van een dampopen isolatiepakket is het aanbevolen het gevelmateriaal regendicht af te wer‐
ken  met  een  buitenbekleding,  een  buitenpleister  of  een  kwaliteitsvolle  hydrofobering.  Deze 
laatste twee mogelijkheden brengt men best aan in een warme, droge periode. Anders wordt 
de droging van de wand fel bemoeilijkt, aangezien de belangrijkste vochtflux gericht is naar de 
buitenzijde van de wand. 
 
• Luchtrotatie moet men beperken door de aansluiting van isolatie en binnenafwerking aan de 
randen zorgvuldig af te kitten. 
 
• Is er in het interieur van het gebouw kans op een hoge relatieve vochtigheid of bevindt men 
zich in een strengere binnenklimaatklasse, dan is het aanbevolen een dampremmend isolatie‐
pakket (XPS, PUR, … ) te verkiezen boven een dampopen (MW). Ofwel opteert men bij isolatie 
met een lage diffusieweerstand voor het aanbrengen van een dampscherm tussen isolatie en 
binnenafwerking  om  inwendige  condensatie  te  vermijden.  Hierbij  mag  men  niet  uit  het  oog 
verliezen  dat  doorboringen  van  het  dampscherm  ter  hoogte  van  leidingen  nefast  zijn.  Een 
aparte leidingenspouw voorzien biedt niet alleen hiervoor soelaas, maar zorgt er ook voor dat 
verwarmings‐ en waterleidingen niet kunnen bevriezen. 
 
• Wil men oppervlaktecondensatie en schimmelvorming vermijden, dan vragen alle details, waar 
koudebrugwerking kan vermeden worden, om een extra aandacht.  
 
• Voorzie  een  brandveilige  oplossing  in  geval  van  schuimachtige  isolaties  (XPS,  EPS,  …).  Een 
degelijke  afwerking  met  een  gipskartonplaat  volstaat,  maar  de  totale  brandvertraging  wordt 
fel  beïnvloed  door  de  kwaliteit  van  de  plaatsing  van  het  achterliggende  isolatiepakket.  Een 
niet‐luchtdichte  afwerking  zorgt  immers  voor  thermische  trek  die  hete  rookgassen  tussen 
metselwerk en isolatie zuigt; wat alsnog de kunststof kan doen smelten. 
 
Deze lijst zou men verder kunnen aanvullen. Maar al deze voorzorgen leiden, mede door de inheren‐
tie  van  de  onoplosbare  koudebruggen,  nog  niet  tot  de  thermische  en  hygrische  prestaties  die  een 
hoogkwalitatieve wand zou moeten hebben! 
 

                                                             
11
 H. Hens, 1998; H. Hens, 2005; M. Knapen, 1986; H. M. Künzel, 1998; Th. J. van den Boom en R. P. J. van Hees, 
1987 

Analyse van meetdata ‐ 2.1 Beschrijving VLIET proefgebouw 
 
 
 

Hoofdstuk 2: Analyse van meetdata 
 
 

2.1. Beschrijving VLIET proefgebouw 
2.1.1. Algemeen 12 
 
Om het effect van binnenisolatie goed te kunnen bestuderen, is het nodig dat de klimaatomstandig‐
heden, zoals ze zich in een werkelijke toestand zouden voordoen, worden gesimuleerd in een proef‐
gebouw:  hierdoor  is  het  mogelijk  in  een  stabiele  omgeving  de  verschillende  parameters  (tempera‐
tuur, luchtdruk en relatieve vochtigheid) te registreren. 
 
Het  Laboratorium  Bouwfysica  van  de  K.U.Leuven  heeft  met  financiële  participatie  van  geïnteres‐
seerde bedrijven, die onderzoek doen naar de ontwikkeling van goed geïsoleerde bouwsystemen, het 
VLIET  proefgebouw  opgericht.  Dit  proefgebouw  werd  gesubsidieerd  door  de  Vlaamse  Regering, 
kaderend in het VLIET‐programma, het VLaams Impulsprogramma voor Energie & Technologie. 
 
Het gebouw, gesitueerd op een terrein van de faculteit Ingenieurswetenschappen, is opgevat als een 
langwerpige doos, met testwanden in de langse gevels. De eigenlijke draagstructuur van het proef‐
gebouw bestaat uit vijf stalen portieken, die dragen in de kortste richting van het gebouw. Om van 
het staalskelet een windstijf geheel te maken, zijn alle structurele verbindingen ontworpen als stijve 
knopen (Figuur 1). 
 
Opdat  de  testdelen  representatief  kunnen  zijn  voor  werkelijke  constructies,  is  geopteerd  voor  vol‐
doende  grote  meetopeningen,  met  een  breedte  van  1,8 meter.  De  openingen  voor  testwanden 
hebben de hoogte van een gemiddelde verdieping, met name 2,7 meter. De meetopeningen zijn van 
elkaar en van de structuur gescheiden door een 12 cm dik kader, dat lucht‐, warmte‐ en vochtlekken 
tussen testdelen onderling moet verhinderen. De elementen van het kader bestaan uit een geprefa‐
briceerde sandwich van multiplex en polyurethaanschuim. Dit meetkader is als een stijl‐ en regelwerk 
tussen het staalskelet bevestigd. Een metalen afdekprofiel werkt de buitenzijde van de kaders af. Het 
meetkader  heeft,  naast  een  scheidende,  ook  een  constructieve  functie:  testwanden  en  ‐daken 
kunnen erin bevestigd en verankerd worden. 
 
Het  proefgebouw  laat  toe  gelijktijdig  twintig  wand‐  en  daksecties  te  testen.  De  bouwsystemen 
kunnen geëvalueerd worden wat betreft energiezuinigheid, hygrisch gedrag en duurzaamheid. Hier‐
door zal het VLIET proefgebouw verder inspelen op de bouwfysische kennisnood en innovatievraag 
van de Europese bouwnijverheid. 

                                                             
12
 H. Hens, e.a., 1995 

Analyse van meetdata ‐ 2.1 Beschrijving VLIET proefgebouw 
 

Figuur 1: Perspectief VLIET proefgebouw zonder testwanden 

 

 

Figuur 2: Wanden n°21 en n°22 in de zuidwestgevel van het VLIET proefgebouw 

 

 
2.1.2. Opbouw van de testwanden 
 
Het  proefgebouw  zelf  is  ingedeeld  in  twee  meetmodules,  waarin  een  klimaatbeheersinginstallatie 
verschillende binnenklimaten kan simuleren. In de eerste meetmodule van het proefgebouw worden 
de temperatuur en luchtvochtigheid van een gebouw met hoge bezettingsgraad en dampproductie 
(binnenklimaatklasse  IV)  nagebootst.  Een  stabiele  temperatuur  van  22 °C (± 1 °C)  en  een  constante 
dagelijkse hoeveelheid dampproductie zijn in de correcte proefomstandigheden gegarandeerd 13.  
 
In deze ruimte zijn twee testdelen, wand n°21 en wand n°22 (Figuur 2), specifiek uitgerust met een 
binnenisolatiesysteem. Zij zijn beiden gericht naar het zuidwesten en staan dus onder de invloed van 
de grootste zonnestraling en neerslagbelasting. De basiswand is in beide testopstellingen gelijk: een 
gevelmuur  van  1,5 steen  dik.  Men  metste  met  bakstenen  die  verrijkt  zijn  met  minerale  zouten 
(L x B x H = 210 mm x 100 mm x 50 mm,  het  zogenaamde  Waalformaat).  Met  een  voegdikte  van 
1 à 1,5 cm bedraagt de totale dikte van de metselwerkwand ± 32,5 cm. 
 
Het  metselwerk  in  de  rechterhelft  van  elk  wanddeel  (van  buitenaf  gekeken)  is  aan  het  buiten‐
oppervlak behandeld met een chemische hydrofoberingsvloeistof 14.  
 
 

                                                             
13
 Zie paragraaf 2.2.1.b) (p. 14). 
14
 Zie Appendix B: Figuur 5 en Figuur 6 (p. 50) 

Analyse van meetdata ‐ 2.1 Beschrijving VLIET proefgebouw 
 

Figuur 3: Wand n°21 “Ambachtelijk systeem” 

 

Figuur 4: Wand n°22 “Industrieel systeem” 

 

 
De verdere opbouw van de wanden is als volgt:  
• De  eerste,  wand  n°21,  is  uitgerust  met  het  “ambachtelijk”  binnenisolatiesysteem.  Tegen  de 
bakstenen gevelmuur bracht men aan de binnenzijde vijf houten stijlen (4 x 4 cm²) aan. De vel‐
den  tussen  de  stijlen  werden  hierna  met  4 cm  minerale  wol  (MW  –  merknaam:  Rock‐
wool Bouwplaat 211 15)  opgevuld.  Als  afwerking  schroefde  men  gipskartonplaten  tegen  de 
stijlen (Figuur 3).  
 
• Op  de  tweede,  wand  n°22,  is  het  “industrieel”  isolatiesysteem  aangebracht:  een  combinatie 
van  4 cm  geëxtrudeerd  polystyreen  (XPS  –  merknaam:  Dow Styrofoam Wallmate WB‐A 16)  en 
gipskartonplaten,  puntsgewijs  verkleefd  aan  de  binnenzijde  van  het  bakstenen  metselwerk 
(Figuur 4). 
 

                                                             
15
 Zie Appendix A: Productinformatiebladen van de gebruikte materialen (p. 49) 
16
 Idem 

 
10

Analyse van meetdata ‐ 2.1 Beschrijving VLIET proefgebouw 
 
De voegen tussen de gipskartonplaten onderling dichtte men nadien met een weinig krimpende vul‐
pleister  en  openingen  tussen  het  meetkader  en  de  proefopstelling  werden  opgespoten  met  een 
polyurethaanschuim. 
 
Met de parameters isolatietype [dampopen MW‐ dampremmend XPS] en hydrofobering [ja‐nee] zijn 
aldus  vier  combinaties  mogelijk.  De  hygrothermische  verschillen  tussen  deze  uitvoeringen  zullen 
duidelijk blijken uit de analyse van de meetgegevens. 
  
2.1.3. Meetapparatuur 
a) Buitenomgeving 
De klimaatomstandigheden van de buitenomgeving worden gemeten aan de hand van twee meteo‐
masten. De eerste bevindt zich op een grasveld ten zuidwesten van het proefgebouw en registreert 
de hoeveelheid neerslag in het vrije veld [mm] en de windrichting [°] en windsnelheid [m/s] op 2 m, 
4 m  en  6 m  hoogte.  De  andere  mast  staat  op  het  dak  van  het  VLIET  proefgebouw;  deze  meet  de 
temperatuur  (Θ,  temperature)[°C],  de  relatieve  luchtvochtigheid  (RH,  relative  humidity)[%],  de 
dampdruk (Pd, vapor pressure)[Pa], de zonnestraling [kW/m²], de hoeveelheid neerslag op een hori‐
zontaal vlak [mm] en de windrichting op 9 m hoogte [°]. 
 
b) In het VLIET proefgebouw 
I: Sensoren 
In  wanden  n°21  en  n°22  zijn  sensoren  aangebracht  in  alle  overgangszones  tussen  twee  media.  Het 
betreft  thermokoppels  (TC),  relatieve  vochtigheidsmeters  (RH)  en  warmtestroommeters  (HF) 17. 
Appendix B (p. 49) geeft een overzicht van het aantal en de locatie van de sensoren in de wanddelen. 
Ook de temperatuur en de relatieve vochtigheid van de binnenomgeving worden opgemeten (senso‐
ren  43.TC  en  43.RH).  Alle  sensoren  zijn  verbonden  met  een  centraal  dataverwerkingssysteem,  dat 
elke  minuut  de  gegevens  registreert.  Naast  de  minuutwaarden  worden  calculaties  uitgevoerd  voor 
de 10’‐gemiddelde, uur‐, dag‐ en maandgemiddelde waarden. 
 
Met uitzondering van enkele perioden heeft men constant een monitoring uitgevoerd sinds decem‐
ber 2005. Het doel van al deze gegevens is om te weten te komen wat de impact is van binnenisolatie 
op de bouwfysische prestaties van de wand en om data te leveren die kan gebruikt worden als verifi‐
catie voor hygrothermische simulatieberekeningen. 
 
II: Vloeipapier 
In beide wanden (n°21 en n°22) heeft men één meetopening door de gipskartonplaten en de isolatie 
aangebracht. Aldus is het mogelijk om in het contactvlak tussen de koude zijde van de isolatie en het 
binnenoppervlak  van  het  metselwerk  een  vloeipapier 18  te  plaatsen.  Van  de  twee  aangebrachte 
bladen  is  het  drooggewicht  bepaald;  hierdoor  kan  men  achteraf  via  gewichtsmetingen 19  op  een 
eenvoudige wijze de hoeveelheid vocht in het vloeipapier berekenen. Doordat de bladen niet tegen 
de metselwerkwand rusten, wordt geen capillaire opzuiging van regenwater gemeten. Het doel van 
dit alles is om te meten waar, wanneer en hoeveel condensatie gevormd wordt.  
                                                             
17
 Thermokoppels  
 
[°C] 
(TC, thermocouples, meetnauwkeurigheid ± 2 °C) 
  Relatieve vochtigheidsmeters   [%] 
(RH, relative humidity, meetnauwkeurigheid ± 3 % tot 90 % RH) 
  Warmtestroommeters   
[W/m²]  (HF, heat flux, meetnauwkeurigheid ± 3 %). 
18
  Initieel  waren  twee  vloeipapieren  met  onregelmatige  vorm  aanwezig.  Op  27/11/’06  werden  twee  nieuwe 
bladen vloeipapier (oppervlakte 20 x 20 = 400 cm²) geplaatst om een nog betere vergelijking te kunnen maken 
tussen de twee binnenisolatiesystemen. 
19
 Er werd gebruik gemaakt van een weegschaal met meetnauwkeurigheid ± 0,02 gr. 

 
11

Analyse van meetdata ‐ 2.2 Meetresultaten 
 
Men  mag  zeker  niet  uit  het  oog  verliezen  dat  in  wand  n°21  het  vloeipapier  geplaatst  is  achter  het 
gehydrofobeerde deel van de testwand en in wand n°22 achter het niet‐gehydrofobeerde deel  20. Uit 
de interpretatie van de gewichtsmetingen van het vloeipapier moet duidelijk blijken wat het verschil 
is tussen de wel en niet‐gehydrofobeerde wand. 
 
 

2.2. Meetresultaten 
2.2.1. Analyse van de klimaatomstandigheden 
 
Aangezien deze thesis vooral handelt over de meetperiode van het academiejaar 2006‐2007, beperkt 
de analyse van het buiten‐ en binnenklimaat zich tot deze tijdspanne. 
a) Buitenklimaat 
De  meteomasten  voor  én  op  het  VLIET  proefgebouw  registreren  onder  andere  de  buitentempera‐
tuur, relatieve vochtigheid, hoeveelheid zonnestraling en neerslag. Grafiek 1 en Grafiek 2 geven voor 
de periode oktober ‘06 tot mei ‘07 een overzicht van de daggemiddelde waarden . De buitentempe‐
ratuur varieerde van minimum ‐5,2 °C op 05/01/’07 tot maximum 29,5 °C op 25/04/’07; een verschil 
van 34,7 °C. De relatieve vochtigheid schommelde tussen 39% (30/04/’07) en rond 100% (19/12/’06). 
 
Door  de  warme  wintermaanden  kwamen  bijna  geen  temperaturen  onder  het  vriespunt  voor.  Het 
meteorologisch  instituut  te  Ukkel  berichtte  volgende  recordtemperaturen:  met  een  gemiddelde 
temperatuur van 6,6 °C was de klimatologische winter van december ‘06 tot en met februari ‘07 de 
warmste  ooit.  Ook  de  temperaturen  van  de  voorbije  herfst  bereikten  een  hoogtepunt  met  een 
gemiddelde van 13,9 °C.  
 
Vanaf de maand maart is op Grafiek 1 duidelijk merkbaar dat meer zonnestraling zorgt voor een gro‐
tere  spreiding  tussen  de  minimale  en  maximale  buitentemperatuur.  Dit  fenomeen  wordt  versterkt 
door de zeer warme periode in april ‘07: de wolkenloze hemel zorgde ’s nachts voor lage minimum‐
temperaturen. De gemiddelde temperatuur die deze maand in Ukkel gemeten werd, was 13,6 °C. Dit 
ligt heel wat boven de normale gemiddelde aprilwaarde van 9,0 °C. De dagmaxima staken met een 
gemiddelde van 19,8 °C ruim de normale waarde van 13,1 °C voorbij. April was niet alleen heel warm, 
maar ook uitzonderlijk droog: het heeft de hele maand niet geregend. 
 

                                                             
20
 Zie Appendix A: Figuur 7 en Figuur 8 voor de locatie van de meetopeningen (p. 49) 

 
12

40

100

35

90

30

80

25

70

20

60

15

50

10

40

5

30

0

20

‐5

10

‐10
okt‐06

Relatieve vochtigheid [%]

Temperatuur [°C]

Analyse van meetdata ‐ 2.2 Meetresultaten 
 

0
nov‐06

dec‐06

jan‐07

Temp gem [°C]

feb‐07

Temp min [°C]

mrt‐07

Temp max [°C]

apr‐07

mei‐07

RH gem [%]

 

Grafiek 1: Buitenklimaat ‐ Temperatuur en relatieve vochtigheid – Daggemiddelde waarden 

 
 
0,3

22,5

0,27

20

0,24

17,5

0,21

15

0,18

12,5

0,15

10

0,12

7,5

0,09

5

0,06

2,5

0,03

0
okt‐06

Zonnestraling [kW/m²]

Hoeveelheid neerslag [mm]

25

0
nov‐06

dec‐06

jan‐07

feb‐07

Zonnestraling [kW/m²]

mrt‐07

Neerslag [mm]

Grafiek 2: Buitenklimaat ‐ Zonnestraling en neerslag – Daggemiddelde waarden 

 

 
13

apr‐07

mei‐07

 

Analyse van meetdata ‐ 2.2 Meetresultaten 
 
b) Binnenklimaat 
De relatieve vochtigheid en dampdruk in het proefgebouw zijn afhankelijk van de dampproductie van 
het  verdampingstoestel.  Grafiek  3  geeft  een  methode  weer  om  de  aldus  gesimuleerde 
binnenklimaatklasse te bepalen aan de hand van de gemiddelde maandelijkse buitentemperatuur en 
het dampdrukverschil binnen‐buiten.  
 
Men bemerkt duidelijk de grote spreiding op de maandwaarden (▲) voor de dampdrukverschillen in 
het  VLIET  proefgebouw  (meetperiode:  december  2005  –  maart  2007).  De  oorzaak  hiervan  moet 
gezocht worden in het feit dat de verdampingstoestellen niet altijd goed gewerkt hebben. Hierdoor 
kwamen periodes zonder dampproductie voor.  
 
Op het moment dat de monitoring van het binnenklimaat van het proefgebouw is opgestart, was een 
eerste  verdampingstoestel  geïnstalleerd.  Dit  apparaat  was  zo  ingesteld  dat  een  constante 
hoeveelheid  waterdamp  op  dagbasis  werd  geproduceerd.  De  enkele  weken  dat  het  toestel  goed 
functioneerde,  zijn  aangegeven  op  de  grafiek  (●):  een  binnenklimaatklasse  III  tot  IV  werd 
gesimuleerd.  Omdat  het  oude  apparaat  er  nogal  gemakkelijk  de  brui  aan  gaf,  heeft  de  technische 
dienst  van  de  K.U.Leuven  in  het  voorjaar  van  2007  een  nieuw  verdampingstoestel  geïnstalleerd 
(22/02/’07).  Dit  tweede  toestel  werkte  op  een  andere  wijze:  de  waterdampproductie  was  zo 
afgesteld dat een constante relatieve vochtigheid in het VLIET proefgebouw werd gegarandeerd (■). 
Een binnenklimaatklasse III à IV werd hiermee bereikt. Na enkele weken gaf ook dit toestel er de brui 
aan:  kalkaanslag  was  de  oorzaak.  Sinds  25/03/’07  is  de  relatieve  vochtigheid  in  het  VLIET 
proefgebouw niet meer onder invloed van dampproductie. 
 
Samenvattend  kan  men  stellen  dat  getracht  werd  een  binnenklimaatklasse  IV  te  simuleren, 
aangezien de meeste meetpunten van de verdampingstoestellen (● en ■) boven deze lijn vallen. De 
perioden waarin de dampproductie op een normaal peil was, zijn hieronder aangegeven. 
 
10/10/’06 – 06/11/’06 
09/11/’06 – 20/11/’06 
02/12/’06 – 16/12/’06   
1e verdampingstoestel 
05/01/’07 – 10/01/’07 
13/01/’07 – 15/01/’07 
22/02/’07 – 24/03/’07   
2e verdampingstoestel   
 
Grafiek 4 geeft voor deze data duidelijk weer dat door de dampproductie de binnendampdruk veel 
minder onder invloed is van de buitendampdruk. Hier tegenover staat wel dat in de tussenliggende 
perioden, waarin geen dampproductie voorkwam, de dampdruk binnen steeds gelijklopend was aan 
de dampdruk buiten.  
 

Ten  opzichte  van  de  grillige  dampproductie  staat  de  stabiele  temperatuur.  De  klimaatbeheersing‐
installatie heeft deze gedurende de hele meetperiode constant gehouden op 22 °C (± 1 °C). 
 

 
14

Analyse van meetdata ‐ 2.2 Meetresultaten 
 

Binnenklimaatklasse 1
Binnenklimaatklasse 2
Binnenklimaatklasse 3
Binnenklimaatklasse 4
Verdampingstoestel 1
Maandwaarden (jaarbasis)
Verdampingstoestel 2

Dampdrukverschil binnen‐buiten [Pa]

1080

810

540

270

0
‐10

‐5

0

5

10

15

20

25

Gemiddelde maandtemperatuur buiten [°C]

 

Grafiek 3: Bepaling van de binnenklimaatklasse 

 
 
2000
1800
1600

Dampdruk [Pa]

1400
1200
1000
800
600
400
200
0
okt‐06

nov‐06

dec‐06

jan‐07

feb‐07

Dampdruk buiten

mrt‐07

Dampdruk binnen

Grafiek 4: Vergelijking tussen buiten‐ en binnendampdruk – Daggemiddelde waarden 

 

 
15

apr‐07

mei‐07

 

Analyse van meetdata ‐ 2.2 Meetresultaten 
 
c) Testwanden 
Grafiek  5  geeft  een  overzicht  van  de  temperatuurgegevens  van  de  buitenomgeving  en  de 
geveloppervlakken  voor  zowel  de  gehydrofobeerde  (21.4.M.L.TC)  als  niet‐gehydrofobeerde 
(22.4.M.R.TC)  wanddelen.  In  de  winterperiode  lopen  de  oppervlaktetemperaturen  voor  beide 
wanden praktisch gelijk met de buitentemperatuur. Van zodra de zon meer schijnt (vanaf maart ’07), 
is  een  grotere  spreiding  tussen  de  geveltemperaturen  en  de  buitentemperatuur  zichtbaar.  Dit  is  te 
wijten aan de zuidwest‐oriëntering: beide wanden zijn hierdoor onder de maximale invloed van de 
zonnestraling. De temperatuurverschillen tussen de geveloppervlakken onderling zijn het gevolg van 
de hydrofobering: de aanwezigheid van vocht geeft de wand een tragere reactie op opwarming en 
afkoeling. 
 
Grafiek  6  geeft  een  goed  overzicht  van  de  gewichtsevolutie  van  de  vloeipapieren  in  de 
meetperiode 21. Men onderscheid duidelijk het meer grillige verloop van de hoeveelheid vocht achter 
het  gehydrofobeerde  deel  van  wand  n°21 (●).  De  waterwerende  laag  aan  het  oppervlak  van  het 
metselwerk houdt de wand droog zodat enkel de invloed van de relatieve vochtigheid en inwendige 
condensatie  zichtbaar  is.  Hier  tegenover  staat  de  meer  stijgende  curve  van  de  hoeveelheid  vocht 
achter  het  niet‐gehydrofobeerde  deel  van  wand  n°22 (■).  Aangezien  het  dampdicht  isolatiepakket 
(XPS) ervoor zorgt dat inwendige condensatie veel moeilijker zal gevormd worden, is dit fenomeen 
mogelijk te begrijpen vanuit de gevolgen van slagregen. 
 
De steile daling van beide curven na 24/03/’07 kan men verklaren doordat het verdampingstoestel 
vanaf  deze  datum  niet  meer  gewerkt  heeft.  Dit  feit  gecombineerd  met  een  uitzonderlijk  warme 
aprilmaand, zorgde voor een volledige droging van de wand.  
 
Verder  in  deze  thesis  zullen  de  gegevens  van  de  vloeipapiermetingen  worden  gecombineerd  met 
deze  van  de  RH‐sensoren  om  na  te  gaan  waar  en  wanneer  inwendige  condensatie  zich  heeft 
gevormd. Glaserberekeningen kan men gebruiken als verificatie en om de hoeveelheid condensatie 
te bepalen.  
 

                                                             
21
 Zie Appendix D: Gewichtsmetingen vloeipapier in wanden 21 en 22 (p. 52) 

 
16

Analyse van meetdata ‐ 2.2 Meetresultaten 
 
30,0

25,0

Temperatuur [°C]

20,0

15,0

10,0

5,0

0,0

‐5,0
okt‐06

nov‐06

dec‐06

jan‐07

feb‐07

Buitentemperatuur

22.4.M.L.TC

mrt‐07

apr‐07

mei‐07

21.4.M.R.TC

 

Grafiek 5: Temperatuur buiten en buitenoppervlak metselwerk – Daggemiddelde waarden 

 
 
0,040

Gewicht vocht/m² vloeipapier [kg/m²]

0,035

0,030

0,025

0,020

0,015

0,010

0,005

0,000
27‐11‐06

12‐12‐06

27‐12‐06

11‐01‐07

26‐01‐07

10‐02‐07

MW ‐ hydr.

Grafiek 6: Vochthoeveelheid vloeipapier per m² 

 

 
17

25‐02‐07

12‐03‐07

XPS ‐ n.hydr.

27‐03‐07

11‐04‐07

26‐04‐07

 

Analyse van meetdata ‐ 2.2 Meetresultaten 
 
2.2.2. Eigenschappen van de gebruikte materialen 
a) Theoretische warmtedoorgangscoëfficiënten (U‐waarden) 
Onderstaande tabellen vermelden de dikten en theoretische λ‐waarden van de gebruikte materialen, 
alsook  een  berekening  van  de  theoretische  U‐waarden  voor  beide  wandsystemen.  Aangezien  de 
houten  stijlen  in  wand  n°21  zorgen  voor  een  lokaal  lagere  thermische  weerstand,  is  ook  een 
berekening voor de U‐waarde van de samengestelde wand toegevoegd. Hierbij moet men rekening 
houden  met  de  partiële  oppervlakte  Ak  van  de  materialen.  In  de  wand  van  1,8 m  breed  zijn  vijf 
houten  stijlen  met  doorsnedeoppervlakte  4 x 4 cm²  aangebracht.  Dit  geeft  een  totale  oppervlakte 
van 1,60 m² minerale wol en 0,2 m² houten stijlen. 
 
Medium 
Ak [m²/m]  d [m] 
Buitenomgeving 
 
 
Metselwerkwand 
 
0,325 
Houten stijlen 
0,20 
0,04 
Isolatie: MW 
1,60 
0,04 
Gipskarton 
 
0,0125 
Binnenomgeving 
  
  
Enkelvoudige wand    
0,3775 
Samengestelde wand   
 
  
 
 
  
  
  
Tabel 1: Theoretische U‐waarde wand n°21 

λ [W/m²K] R [m²K/W] U [W/m²K] 
 
Re = 0,043  
1,280
0,254  
0,170
0,235  
0,036
1,111  
0,096
0,130  
  
Ri = 0,125   
  
1,664 0,601 = U1D 
 
1,481 0,675 = Umax 
 
1,339 0,747 = Umin 
  
  
0,711 = U2D 

 
Medium 
d [m]  λ [W/m²K] R [m²K/W]
Buitenomgeving   
 
Re = 0,043
Metselwerkwand  0,325 
1,280 
0,254
Isolatie: XPS 
0,04 
0,034 
1,176
Gipskarton 
0,0125 
0,096 
0,130
Binnenomgeving    
  
Ri = 0,125
Totale wand 
0,3775    
1,729
Tabel 2: Theoretische U‐waarde wand n°22 

U [W/m²K]
 
 
 
 
  
0,578 = U1D 

 
Hierbij  is  U1D  de  ééndimensionale  U‐waarde  en  U2D  de  U‐waarde  van  de  samengestelde  wand, 
berekend volgens onderstaande formules: 

Umax = (Re + Ri + ∑
j

Umin =

A −1
)  [W/m²K] 
Ak
∑k R
kj

1
Ak
[W/m²K]   

A k Ri + Re + ∑ Rkj

 

 

(2.1) 

 

 

(2.2) 

 

 

(2.3) 

j

U2D =

Umax + Umin
[W/m²K] 
2

Met j het laagnummer en k de partiële waarde. 
 
 

 
18

 

 

Analyse van meetdata ‐ 2.2 Meetresultaten 
 
Om te kunnen begrijpen welke fenomenen zich afspelen in de zone van de vloeipapieren, is het nodig 
de  hygrische  eigenschappen  hiervan  te  kennen.  Enerzijds  wordt  de  hygroscopische  curve  bepaald: 
aldus kan een gemeten vochtgehalte in een vloeipapier gerelateerd worden aan de lokale relatieve 
vochtigheid  en  vice  versa.  Anderzijds  de  bepaling  van  het  capillair  vochtgehalte:  hiermee  kan  men 
een  antwoord  geven  op  de  vraag  of  de  vloeipapieren  in  de  testwanden  capillair  verzadigd  raakten 
tijdens de meetperiode. 
b) Hygroscopische curve vloeipapier 
In het Laboratorium Bouwfysica van de K.U.Leuven werd op 27/11/’06 het drooggewicht bepaald van 
twaalf  opgerolde  vloeipapieren,  elk  met  een  oppervlakte  van  502 cm²  (B x H = 10 cm x 50,2 cm). 
Daarna  werden  ze  per  twee  in  afgesloten  hygroscopische  potten 22  geplaatst.  Hierin  wordt  door 
middel van een zoutoplossing een constante relatieve vochtigheid gewaarborgd. Er werd gekozen om 
de potten van 97%, 94%, 86%, 79,5%, 65% en 54% RH te gebruiken. Een kleine ventilator zorgde voor 
een  uniforme  verdeling  van  de  zoutconcentratie.  Na  zes  weken  (09/01/’07)  werd  opnieuw  het 
gewicht bepaald 23. Tabel 15 (Appendix E: , p. 53) toont de meetgegevens, alsook de berekening van 
het  vochtgehalte.  De  vergelijking  van  de  hygroscopische  curve  van  een  materiaal  kan  men  steeds 
benaderen als volgt: 
w = a (1 + b ⋅ ln(Φ)) c [kg/m²]   
 
 
 
(2.4) 
Met w het vochtgehalte [kg/m²], Φ de relatieve vochtigheid [%] en a, b en c constanten. Een kleinste 
kwadratenberekening  legt  aan  de  hand  van  de  meetdata  de  constanten  vast  zodat  vergelijking  2.4 
wijzigt tot 2.5. Deze vergelijking is, samen met de meetgegevens, getoond in Grafiek 7. 
w = 0,14 ⋅ (1 − 282,71 ⋅ ln(Φ)) −0,57 [kg/m²] 
 
 
(2.5) 
c) Capillair vochtgehalte vloeipapier 
In  een  bak  water  werden  twee  rollen  vloeipapier  (oppervlakte  502 cm²)  rechtopstaand  op  een 
metalen  rooster  geplaatst  zodat  hun  onderrand  juist  het  water  raakte 24.  Ogenblikkelijk  startte  de 
capillaire opslorping. Na welbepaalde tijdsintervallen werd het gewicht bepaald 25. Grafiek 8 geeft de 
gewichtsevolutie  weer.  Men  kan  vaststellen  dat  volgend  lineair  verband  bestaat  tussen  de 
hoeveelheid water, door een materiaal opgezogen, en de wortel uit de tijd:  

mc = A t [kg/m²] 

 
 
 
 
 
(2.6) 
De  verhoudingsconstante  A  noemt  men  de  capillaire  absorptiecoëfficiënt.  Hoe  groter  A,  des  te 
sneller  zuigt  een  materiaal  water  op.  Een  lineaire  regressie,  toegepast  op  het  eerste  deel  van  de 
meetdata,  laat  toe  een  benaderende  waarde  voor  de  absorptiecoëfficiënt  te  berekenen: 
A = 0,0152 kg/(m²s1/2). Grafiek 8 toont ook duidelijk de experimentele waarde van het totaal capillair 
vochtgehalte  van  vloeipapier:  wcap,vl = 0,408 kg/m².  Afwijkingen  ten  opzichte  van  de  werkelijke 
waarde  kunnen  te  wijten  zijn  aan  het  feit  dat  de  meting  is  gebeurd  met  opgerolde  vloeipapiertjes. 
Tussen de lagen vloeipapier zelf was capillair vochttransport mogelijk, vandaar dat na vier uren nog 
steeds hogere waarden werden geregistreerd. Deze waarden zijn genegeerd in de bepaling van het 
totaal capillair vochtgehalte. 
 
Analyseert  men  de  gewichtgegevens  van  de  vloeipapieren  (Grafiek  6)  met  behulp  van  de 
hygroscopische  curve  en  het  totaal  capillair  vochtgehalte,  dan  kan  men  besluiten  dat  in  de 
meetperiode  oktober ’06  –  april ‘07  zich  enkel  hygroscopische  op‐  of  ontlading  heeft  voorgedaan. 
Aangezien  de  vochtgehalten  zo  laag  zijn,  kan  gesteld  worden  dat  de  wand  geen  regendoorslag 
vertoonde. 
                                                             
22
 Zie Appendix C: Figuur 10: Proefopstelling hygroscopische potten (p. 51) 
23
 Meetbalans met nauwkeurigheid ±0,001gr 
24
 Zie Appendix C: Figuur 9: Proefopstelling capillair vochtgehalte (p. 51) 
25
 Meetbalans met nauwkeurigheid ±0,001gr  

 
19

Analyse van meetdata ‐ 2.2 Meetresultaten 
 
0,07

Gewichtstoename vloeipapier [kg/m²]

0,06

0,05

0,04

0,03

0,02

0,01

0,00
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Relatieve vochtigheid [%]

 

Grafiek 7: Hygroscopische curve vloeipapier 

 
0,5 

Gewichtstoename vloeipapier [kg/m²] 

0,45 

0,408 kg/m²

0,4 
0,35 
0,3 
0,25 
0,2 
0,15 
y = 0,0152x + 0,0678 
0,1 
0,05 

10 

20

30 

40

50

60

[ ]

tijd s

70

80

90

100 

110 

120

0,5

 

Grafiek 8: Capillair gedrag vloeipapier 

 
20

Analyse van meetdata ‐ 2.2 Meetresultaten 
 
d) Capillair vochtgehalte baksteen 
Op 22/03/’07 werden uit de niet‐gehydrofobeerde en gehydrofobeerde delen van wanden n°21 en 
n°22 verschillende cilindervormige monsters uitgeboord over de hele diepte van het metselwerk. Van 
deze  proefstukken  werden  de  lengte  en  het  initiële  gewicht  gemeten,  alsook  het  gewicht  na  zes 
dagen droging (28/03/’07). Analoog aan het vloeipapier bepaalde men het capillair vochtgehalte: de 
monsters  werden  op  een  metalen  rooster  in  een  bak  met  een  laagje  water  geplaatst.  Na  volledige 
verzadiging van de bakstenen proefstukken werd opnieuw het gewicht gemeten. Tabel 17 (Appendix 
G: p. 54) toont niet alleen de gewichtgegevens van de beproefde monsters, maar ook de berekening 
van  het  gemiddelde  capillair  vochtgehalte  van  baksteen:  wcap,bak,gem = 108,808 gr/kg.  Aangezien 
mortelresten,  met  een  ongekend  capillair  vochtgehalte,  aanwezig  waren  op  de  bakstenen 
proefstukken, is bovenstaande waarde slechts richtinggevend. 
 
2.2.3. Prestaties van de wanden: Hygrothermisch 
a) Gemeten warmtedoorgangscoëfficiënten (U‐waarden) 
Doordat de winter 2006‐2007 een periode was met een stabiele temperatuur en weinig bezonning, 
kan men – samen met de constante binnentemperatuur – spreken van quasi‐stationaire, constante 
randvoorwaarden.  Hierdoor  is  het  mogelijk  om,  aan  de  hand  van  de  weekgemiddelde 
temperatuurverschillen  binnen‐buiten  en  de  meetdata  van  de  warmtefluxmeters,  de  ‘gemeten’  U‐
waarde  te  berekenen.  Twee  methoden  zijn  hiervoor  ontwikkeld:  enerzijds  de  regressie‐analyse, 
anderzijds de sommatietechniek. Het zijn statistische methoden die toelaten om causale verbanden 
te detecteren tussen twee of meerdere veranderlijken. De bekomen resultaten kan men vergelijken 
met  de  theoretische  U1D‐waarden;  om  uiteindelijk  een  verklaring  te  geven  voor  het  verschil  tussen 
beide waarden. 
 
• Regressie‐analyse 
Men  kan  voor  de  vier  verschillende  wanddelen  op  een  grafiek  op  de  x‐as  de  weekgemiddelde 
temperatuurverschillen  binnenoppervlak ‐ buitenoppervlak  (Θs,i ‐ Θs,e)[°C]  en  op  de  y‐as  de 
weekgemiddelde  warmtestromingen  q  [W/m²]  uitzetten  (Grafiek  9  en  Grafiek  10).  Een  lineaire 
regressie, toegepast op deze gegevens, resulteert theoretisch gezien in een trendlijn gaande door de 
oorsprong.  Dat  de  warmteweerstand  de  inverse  waarde  is  van  de  bijhorende  richtingscoëfficiënt, 
volgt uit volgende basisvergelijking: 

q=

ΔΘ
[W/m²] 
R

 

 

 

 

 

(2.7) 

Onderstaande tabel toont de uitkomsten van de regressie‐analyse. De U‐waarden worden berekend 
volgens vergelijking 2.8 waarbij de overgangscoëfficiënten gelijk zijn aan de normwaarden voor een 
verticaal vlak: he = 23 W/m²K en hi = 8 W/m²K. 
−1

U = ⎛⎜ 1 + 1 + R ⎞⎟ [W/m²K] 
hi
⎝ he

 
  

  

Wand n°21  
rico 
  
R [m²K/W] 
  
U [W/m²K] 

gehydrofobeerd  niet‐gehydrofobeerd
0,588 
1,702 
0,535 

0,632 
1,582 
0,571 

Wand n°22 
rico 
0,606 
0,689 
  
R [m²K/W] 
1,649 
1,451 
  
U [W/m²K] 
0,550 
0,618 
Tabel 3: Gemeten U‐waarden van wanden n°21 en n°22 – Regressie‐analyse 

 
21

 

 

 

(2.8) 

Analyse van meetdata ‐ 2.2 Meetresultaten 
 
14,0 

Warmtestroom q [W/m²] 

12,0 
y = 0,6320x 
2
R  = 0,964

10,0 

y = 0,5876x

R  = 0,9517

8,0 

6,0 

4,0 

2,0 

0,0 
0,0 

2,0 

4,0 

6,0 

8,0

10,0

12,0

14,0

16,0 

18,0 

20,0

Temperatuurverschil binnen ‐ buiten (Θs,bi‐Θs,bu) ∆Θ [°C]
Niet‐gehydrofobeerd 

Gehydrofobeerd

Regressie (Gehydr.) 

Regressie (Niet‐gehydr.)

 

Grafiek 9: Regressie‐analyse wand n°21 – periode november ’06 – februari ‘07 

 
14,0 

Warmtestroom q [W/m²] 

12,0 

y = 0,6893x
2
R  = 0,97

10,0 
y = 0,6064x 

R  = 0,9784 

8,0 

6,0 

4,0 

2,0 

0,0 
0,0 

2,0 

4,0 

6,0 

10,0

8,0

12,0

14,0

16,0 

18,0 

20,0

Temperatuurverschil binnen ‐ buiten (Θs,bi‐Θs,bu) ∆Θ [°C]
Niet‐gehydrofobeerd 

Gehydrofobeerd

Regressie (Niet‐gehydr.)

Regressie (Gehydr.) 

 
Grafiek 10: Regressie‐analyse wand n°22 – periode november ’06 – februari ‘07 

 
22

 

Analyse van meetdata ‐ 2.2 Meetresultaten 
 
De thermische weerstand van wand n°21 is in beide gevallen hoger; dit resultaat is tegenovergesteld 
aan de U1D‐waarden. Hiervoor een eenduidige verklaring formuleren is niet gemakkelijk. Ook is het 
duidelijk dat de hydrofobering van het metselwerk een invloed heeft. Met als gevolg dat een drogere 
wand leidt tot een lagere U‐waarde. 
 
• Sommatietechniek 26 
De  effectieve  warmteweerstand  wordt  volgens  de  sommatiemethode  verkregen  als  de  verhouding 
van  de  som  van  alle  10’‐gemiddelde  temperatuurverschillen  binnenoppervlak‐buitenoppervlak 
(Θs,i‐Θs,e)  [°C]  tot  de  som  van  alle  10’‐gemiddelde  warmtestromen  q  [W/m²].  In  de  vorm  van  een 
vergelijking wordt dit: 

∑ (Θ
M

R=

k =1

si,k

− Θse,k )
[m²K/W], met M het aantal metingen. 

M

∑q
k =1

(2.9) 

k

De resultaten van de sommatietechniek voor de hele winterperiode november ’06 – februari ’07 zijn 
verwerkt in onderstaande tabel. De U‐waarden worden analoog berekend volgens vergelijking 2.8. 
 
  

  

Wand n°21   R [m²K/W] 
  
U [W/m²K] 

gehydrofobeerd  niet‐gehydrofobeerd
1,691 
0,538 

1,586 
0,570 

Wand n°22  R [m²K/W] 
1,643 
1,446 
  
U [W/m²K] 
0,552 
0,619 
Tabel 4: Gemeten U‐waarden van wanden n°21 en n°22 – Sommatietechniek 

 
Vergelijkt men deze U‐waarden met die uit Tabel 3, dan mag men besluiten dat de sommatietechniek  
en de regressie‐analyse tot dezelfde oplossing komen. Ook in dit geval zijn de warmteweerstanden 
van wand n°21 hoger dan die van wand n°22.  Een  mogelijke verklaring kan  zijn dat een natte kern 
aanwezig  is  in  wand  n°22:  het  dampdicht  isolatiepakket  belemmert  droging  naar  de  binnenzijde, 
waardoor  vocht  langer  opgeslagen  blijft  in  de  wand;  met  als  gevolg  dat  de  thermische  verliezen 
toenemen.  De  sommatiemethode  toont  eveneens  aan  dat  een  hydrofobering  van  het  metselwerk 
leidt tot een lagere U‐waarde. 
 
• Conclusie 
Aangezien niet alle sensoren in wanden n°21 en n°22 degelijk werken, kunnen voorgaande bereke‐
ningen  slechts  gemaakt  worden  met  een  beperkte  hoeveelheid  bruikbare  data.  De  locatie  van  de 
werkende thermokoppels, die de binnen‐ en buitenoppervlaktetemperaturen registreren, is in beide 
wanden  niet  ideaal.  In  wand  n°21  liggen  de  sensoren  voor  de  binnenoppervlaktetemperatuur  Θs,i 
(21.1.x.R.TC)  in  het  niet‐gehydrofobeerde  deel  en  die  van  de  buitenoppervlaktetemperatuur  Θs,e 
(21.4.M.L.TC)  in  het  gehydrofobeerde  deel.  In  wand  n°22  is  het  juist  andersom:  daar  liggen  de 
sensoren voor Θs,i (22.1.x.L.TC) in het gehydrofobeerde deel en de sensor voor Θs,e (22.4.M.R.TC) in 
het  niet‐gehydrofobeerde  deel.  Hierdoor  ligt  geen  enkele  sensor  in  het  juiste  vlak,  waardoor  de 
berekende  warmteweerstanden  benaderend  zijn.  Aldus  kan  men  slechts  een  hypothetische  verkla‐
ring geven voor het verschil met de theoretische U1D‐waarden. Wel kan gesteld worden dat de geme‐
ten U‐waarden vrij goed overeenkomen met de verwachte waarden. 
 
Ook mag men niet vergeten dat de trendlijnen in Grafiek 9 en Grafiek 10 slechts in het theoretische 
geval  door  de  oorsprong  gaan.  De  invloed  van  latent  warmte‐  en  vochttransport  werd  buiten 
beschouwing gelaten. Omdat de meetperiode als dusdanig stationair was (hoge R²‐waarde), is deze 
aanname enigszins gerechtvaardigd.  
                                                             
26
 ASTM, C1155‐95, 2007 

 
23

Analyse van meetdata ‐ 2.2 Meetresultaten 
 
b) Luchtdichtheid 
Het is zeer belangrijk dat men voldoende aandacht hecht aan de uitvoering van een binnenisolatie‐
systeem. Spleten en kieren rond de isolatie – van slechts enkele millimeter groot – zorgen voor niet 
te verwaarlozen luchtrotaties welke de thermische isolatie kortsluiten en een bijkomende verlaging 
van  de  U‐waarde  tot  gevolg  hebben.  Om  de  uitvoeringskwaliteit  van  de  testwanden  in  het  VLIET 
proefgebouw  te  kunnen  evalueren  werd  beroep  gedaan  op  een  infraroodcamera 27.  Om  met  dit 
apparaat goede foto’s te kunnen nemen, is het noodzakelijk dat enkele dagen een lage buitentempe‐
ratuur heerst. Aangezien de winter 2006‐2007 uitzonderlijk warm was, bleek uiteindelijk slechts één 
dag  geschikt  om  foto’s  te  kunnen  nemen  (07/02/’07).  Een  overzichtsweergave  en  enkele  bewerkte 
infraroodfoto’s zijn toegevoegd in de appendices 28. Hierop kan men duidelijk een aantal fenomenen 
onderscheiden.  Enerzijds  de  stijlwerking  in  wand  n°21:  het  houten  stijlwerk  heeft  een  hogere 
U‐waarde en zorgt lokaal voor hogere warmteverliezen. Anderzijds de thermische randverliezen: de 
invloed van uitvoeringsfouten ter hoogte van de meetkaders is mooi zichtbaar op de infraroodfoto’s. 
Aan de randen van de testwanden is de aansluiting van de isolatie (en de gipskartonplaten) niet per‐
fect  waardoor  luchtspoelingen  voorkomen.  Ter  hoogte  van  de  onderrand  (Figuur  16)  daalt  de 
gemiddelde temperatuur van ± 22 °C tot ± 16 °C. Deze waarde, gecombineerd met de daggemiddelde 
oppervlaktetemperaturen  en  warmtestromen  (07/02/’07),  laten  toe  een  lokale  U‐waarde  te 
berekenen  volgens  vergelijking  2.7.  Onderstaande  tabel  toont  de  resultaten.  Voor  de  eenvoud 
worden  de  warmteverliezen  aan  de  onderrand  gelijkgesteld  aan  de  daggemiddelde  waarden  van 
sensoren 21.2.02.R.HF en 22.2.02.L.HF. 
 
Wand n°21 – niet gehydrofobeerd deel 
 
  
Θs,i ‐Θs,e[°C]  q [W/m²]  R [m²K/W] U [W/m²K]
Midden 
19,08 
11,91 
1,60 
0,565 
Onderrand  13,42 
11,47 
1,17 
0,747 
 
 
 
 
 
Wand n°22 – gehydrofobeerd deel 
 
  
Θs,i ‐Θs,e[°C]  q [W/m²]  R [m²K/W] U [W/m²K]
Midden 
19,25 
11,18 
1,72 
0,529 
Onderrand  13,84 
10,36 
1,34 
0,665 
Tabel 5: Gemeten U‐waarden van wanden n°21 en n°22 – Thermische randverliezen 

 
Het gevolg van uitvoeringsfouten is duidelijk: ze zorgen voor lokaal hogere U‐waarden. Dit toont aan 
dat een degelijke randafwerking noodzakelijk is.  
 
Een laatste opmerking bij Tabel 5: de berekende U‐waarden komen goed overeen met deze uit Tabel 
3 en Tabel 4, wat wijst op stationaire klimaatomstandigheden. 

                                                             
27
 Zie Appendix C: Figuur 12: Infraroodcamera en Figuur 11: Monitor infraroodcamera (p. 51) 
28
 Zie Appendix H: Figuur 13 tot en met Figuur 17 (p. 55 e.v.) 

 
24

Analyse van meetdata ‐ 2.2 Meetresultaten 
 
c) Niet‐stationair gedrag 
In  vergelijking  met  buitenisolatiesystemen,  waarbij  de  isolatie  instaat  voor  de  thermische 
amplitudodemping, is dit niet zo het geval bij binnenisolatie. Omdat de isolatie aan de warme zijde 
van de testwanden is aangebracht, ondervindt het metselwerk op dag‐ én op jaarbasis veel grotere 
temperatuursschommelingen. Op Grafiek 11 en Grafiek 12 kan men duidelijk zien dat het metselwerk 
in beide systemen het grootste aandeel in de demping op zich neemt. Aldus heeft de isolatie bijna 
geen  effect  op  het  niet‐stationaire  gedrag  van  de  wand.  Door  de  grotere  waarde  van  de 
temperatuuramplitudo aan het buitenoppervlak van het metselwerk en de kleinere waarde aan het 
binnenoppervlak,  treden  trekspanningen  op  aan  de  buitenzijde  van  het  metselwerk  en 
drukspanningen aan de  binnenzijde. Dit leidt tot buigmomenten  bij niet‐stationaire belasting. Door 
het cyclische karakter van dit fenomeen, kunnen barsten tussen voegen en stenen ontstaan. 
 
De temperatuuramplitudodemping van het bakstenen metselwerk is dus een maatgetal om het risico 
op  thermische  scheuren  theoretisch  vast  te  leggen.  Deze  waarde  kan  men  benaderen  op  twee 
manieren: de gemiddelde amplitudodemping Dgem en de piekamplitudodemping DΘ. 
 
“De  gemiddelde  amplitudodemping  Dgem  is  de  verhouding,  voor  een  gegeven  wand,  tussen  het 
amplitudo  van  de  met  een  gegeven  periode  ‘stationair  harmonisch’  schommelende 
buitentemperatuur  en  het  amplitudo  van  de  met  dezelfde  periode  ‘stationair  harmonisch’ 
schommelende  binnentemperatuur.” 29  Voor  de  berekening  van  deze  waarde  is  het  aldus 
noodzakelijk een periode te vinden waarvoor beide temperaturen een harmonisch verloop kennen. 
Enkel dan draagt het getal een fysische betekenis. Omdat de maand april ’07 zeer warm, niet nat en 
weinig  bewolkt  was,  kan  men  voorzichtig  stellen  dat  de  uurgemiddelde  temperatuurwaarden 
harmonisch  slingeren.  Een  waarde  voor  Dgem  wordt  bekomen  door  beide  curven  in  Grafiek  11  te 
centeren rond nul, om daarna een gemiddelde van de absolute waarden te nemen. De verhouding 
van  beide  gemiddelden  is  de  gemiddelde  amplitudodemping.  Tabel  6  geeft  een  waarde  weer  voor 
beide wanden. 
 
De piekamplitudodemping DΘ is de verhouding tussen het grootste temperatuurverschil op één dag, 
gemeten  aan  het  buitenoppervlak  van  de  constructie  en  het  grootste  temperatuurverschil  aan  het 
binnenoppervlak. In de vorm van een vergelijking wordt dit: 

DΘ =

Θs,e,max − Θs,e,min
  
Θs,i,max − Θs,i,min

 

 

 

 

(2.10) 

Grafieken 13 en 14 tonen voor een zeer warme dag (28/07/’06) de temperatuurevoluties in wanden 
n°21  en  n°22.  Om  de  gegevens  schematisch  te  kunnen  visualiseren,  werd  een  lineaire 
temperatuurevolutie  verondersteld.  Aldus  moet  men  voorzichtig  zijn  bij  het  interpreteren  van  de 
wandtemperaturen,  want  in  werkelijkheid  is  het  verloop  niet  rechtlijnig,  maar  onder  andere 
afhankelijk van de vochthoeveelheid in het metselwerk. Aan de hand van de minimale en maximale 
binnen‐  en  buitenoppervlaktetemperaturen  kan  men  een  waarde  berekenen  voor  de 
piekamplitudodemping op die dag (zie Tabel 6). 
 
Een derde thermisch niet‐stationaire grootheid is de faseverschuiving ФΘ. Het is de tijdverschuiving 
vooraleer een temperatuurvariatie aan het buitenoppervlak binnen wordt waargenomen. De oorzaak 
is de thermische traagheid van de metselwerkwand. Visueel kan men dit fenomeen voorstellen door 
op  Grafiek  11  en  Grafiek  12  het  gemiddelde  aantal  uren  te  tellen  tussen  een  maximum  van  de 
buitenoppervlaktetemperatuur  en  een  maximum  van  de  binnenoppervlaktetemperatuur  van  het 
metselwerk.  Eveneens  kan  men  door  middel  van  kruiscorrelatie  een  gehele  waarde  geven  aan  de 
faseverschuiving ФΘ  van het metselwerk (Tabel 6). 
                                                             
29
 M. Knapen en H. Hens, 1987. 

 
25

Analyse van meetdata ‐ 2.2 Meetresultaten 
 
55
50
45
40

Temperatuur [°C]

35
30
25
20
15
10
5
0
1

2

3

4

5

6

7

8

9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30
Tijd [dagen]

Buitenoppervlaktetemperatuur

Binnenoppervlaktetemperatuur metselwerk

Binnenoppervlaktetemperatuur MW

Grafiek 11: Temperatuurverloop april ’07 – wand n°21 – Niet‐gehydrofobeerde deel 

 

 
 
55
50
45
40

Temperatuur [°C]

35
30
25
20
15
10
5
0
1

2

3

4

5

6

7

8

9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30
Tijd [dagen]

Buitenoppervlaktetemperatuur

Binnenoppervlaktetemperatuur metselwerk

Grafiek 12: Temperatuurverloop april ’07 – wand n°22 – Gehydrofobeerde deel 

 
26

Binnenoppervlaktetemperatuur XPS

 

45
40

Baksteen metselwerk

Gipskartonplaat

50

Isolatie : MW

Analyse van meetdata ‐ 2.2 Meetresultaten 
 

44,81°C

15uur
maximum

35

Temperatuur [°C]

29,95°C

10 uur

30

24 uur

25

18 uur

26,38°C
minimum

23 uur

20

21,67°C

15
10
5
0
0

5

10

15
20
25
←  Binnen    Dikte [cm]    Buiten  →
24uur

10uur

15uur

18uur

30

35

40

23uur

 

Grafiek 13: Temperatuurprofiel 28‐07‐2006 ‐ Wand n°21 – Niet‐gehydrofobeerde deel 

45
40

Baksteen metselwerk

Gipskartonplaat

50

Isolatie : XPS

 

46,79°C

15uur
maximum

35

Temperatuur [°C]

30,87°C
10 uur

30

24 uur
25

27,12°C

18 uur

minimum

20,7°C

20

23 uur

15
10
5
0
0

5

10

15
20
25
←  Binnen    Dikte [cm]    Buiten  →
24uur

10uur

15uur

18uur

Grafiek 14: Temperatuurprofiel 28‐07‐2006 ‐ Wand n°22 – Gehydrofobeerde deel 

 
27

30
23uur

35

40

 

Analyse van meetdata ‐ 2.2 Meetresultaten 
 
 
 
wand n°21 
niet‐gehydrofobeerd 
wand n°22 
gehydrofobeerd 

DΘ (28/07/’06) 

44,81 − 21,67
= 6,48  
29,95 − 26,38
46,79 − 20,70
= 6,96  
30,87 − 27,12

DGem (04/’07) ФΘ (04/’07)
2,80 

7 uur 

2,66 

8 uur 

Tabel 6: Thermisch niet‐stationaire grootheden – Faseverschuiving en amplitudodemping 

 
Men kan concluderen dat het hydrofoberen van metselwerk leidt tot een grotere faseverschuiving en 
een  (iets)  grotere  piekamplitudodemping. Beide resultaten zijn een waarschuwing voor zij  die al  te 
roekeloos  een  hydrofobering  voorschrijven:  men  mag  niet  vergeten  dat  het  aanbrengen  van  een 
waterafstotende laag consequenties heeft. Ook moet men in het achterhoofd houden dat de cijfer‐
waarden in Tabel 6 slechts een relatieve betekenis hebben door de veronderstelling van een harmo‐
nisch schommelende buitentemperatuur en de werkelijke invloed van een reeks andere factoren op 
het thermisch niet‐stationaire gedrag van een gebouw. 
 
Een laatste opmerkelijk feit is het dagelijkse omkeren van de warmtestroom tussen isolatie en met‐
selwerk  (zie  Grafiek  15).  Doordat  de  wand  een  zekere  traagheid  heeft,  duurt  het  tot  ’s  middags 
(12 u. – 14 u.) vooraleer de heatflux‐sensoren terug een stijgende waarde registreren; terwijl enkele 
uren later reeds de hoogste buitenoppervlaktetemperaturen worden bereikt. Ook is het duidelijk dat 
het  niet‐gehydrofobeerde  metselwerk  in  beide  wanddelen  (n.hydr.)  grotere  warmteverliezen 
ondervindt dan het gehydrofobeerde metselwerk. 
 
5
4
3

Warmtestroom q [W/m²]

2
1
0
‐1
‐2
‐3
‐4
‐5
21‐4 0h

21‐4 12h

22‐4 0h

22‐4 12h

23‐4 0h

23‐4 12h

24‐4 0h

24‐4 12h

25‐4 0h

25‐4 12h

26‐4 0h

Tijd [uren]
Wand n°21 ‐ hydr.

Wand n°21 ‐ n.hydr.

Wand n°22 ‐ hydr.

Wand n°22 ‐ n.hydr.

Grafiek 15: Verloop warmtestroom – 21/04/'07 tot 25/04/'07 – Uurgemiddelde waarden 

 
28

 

Analyse van meetdata ‐ 2.2 Meetresultaten 
 

0,07

21

0,06

18

0,05

15

0,04

12

0,03

9

0,02

6

0,01

3

0,00
27‐11‐06

Hoeveelheid neerslag [mm]

Vochtgehalte vloeipapier [kg/m²]

d) Vochthuishouding 
Deze paragraaf kan men opdelen in de drie vormen waarin water voorkomt in de metselwerkwand: 
‘vloeibaar  water’,  ‘waterdamp’  en  ‘ijs’.  Na  een  afzonderlijke  analyse  kan  men  als  synthese  ook  de 
gecombineerde vochthuishouding (water + waterdamp) beschouwen. 
 
• Vloeibaar water  
Heel wat factoren zorgen voor de aanwezigheid van water in constructies. Initieel, na de oplevering 
van het  gebouw, is een aanzienlijke hoeveelheid vocht gecapteerd in  metselwerk en beton. Pas na 
enkele  jaren  zal  dit  grotendeels  verdampt  zijn.  Daarnaast  bestaat  de  kans  op  opstijgend  vocht  bij 
wanden  waar  geen  horizontale  waterkerende  laag  is  voorzien.  Droging  van  bouwvocht  en  van 
opstijgend vocht  zijn normaal gezien  niet problematisch indien men de juiste  voorzorgmaatregelen 
neemt. 
 
Het  VLIET  proefgebouw  is  zodanig  opgericht  dat  de  wanddelen  niet  onder  de  invloed  zijn  van 
opstijgend  grondvocht:  net  boven  het  maaiveld  bevindt  zich  een  waterkerende  laag  en  de 
meetkaders  zelf  zijn  uitgevoerd  in  metaal.  Oorspronkelijk  zijn  wanden  n°21  en  n°22  opgericht  om 
onderzoek  te  doen  naar  de  gevolgen  van  opstijgend  vocht  bij  binnenisolatiesystemen.  Wegens 
omstandigheden  heeft  men  dit  experiment  niet  kunnen  realiseren,  waardoor  deze  paragraaf  zich 
beperkt tot het aspect neerslag. 
 
De enige receptor in beide wanden die alleen onder invloed is van de neerslag, is het vloeipapier in 
het niet‐gehydrofobeerde deel van wand n°22 (zie Tabel 7, p.35). De gewichtsevolutie hiervan wordt 
getoond  in  Grafiek  16  (■).  Doordat  het  vloeipapier  slechts  heel  langzaam  hygroscopisch  oplaadt,  is 
een vertraagde reactie op capillaire absorptie als gevolg van neerslag zichtbaar. 

0
17‐12‐06

06‐01‐07

26‐01‐07

15‐02‐07

Neerslag [mm]

07‐03‐07

Wand n°22 ‐ n.hydr.

Grafiek 16: Invloed van de neerslag op het vochtgehalte in wand n°22 

 

 
29

27‐03‐07

16‐04‐07

 

Analyse van meetdata ‐ 2.2 Meetresultaten 
 
 In  de  praktijk  is  het  eveneens  mogelijk  dat  onvoorzienbare  factoren  de  oorzaak  zijn  van  toevallige 
wateroverlast: lekkende leidingen, overstromingen, … Deze fenomenen worden buiten beschouwing 
gelaten in deze thesis. 
 
• Waterdamp 
Deze paragraaf handelt over de twee nefaste problemen waarbij de oorzaak ligt bij de aanwezigheid 
van waterdamp. Het betreft enerzijds inwendige condensatie (winter‐ en zomercondensatie), ander‐
zijds oppervlaktecondensatie.  
 
Wintercondensatie  wordt  gevormd  wanneer  woonvocht,  opgenomen  water  en/of  bouwvocht 
diffunderen door een wand en condenseren in een bouwlaag. De drijvende krachten hierachter zijn 
het  dampdruk‐  en  temperatuursverschil  binnen‐buiten.  Een  verdere  bespreking  wordt  gegeven  in 
Hoofdstuk 3: Numerieke analyse (p. 37). 
 
In  een  warm,  vochtig  klimaat  kan  het  voorvallen  dat  buiten,  in  vergelijking  met  binnen,  zowel  een 
hogere temperatuur als hogere luchtvochtigheid voorkomen. In een deels natte wand kan bij bezon‐
ning  de  warmteflux  omdraaien  waardoor  een  dampstroom  naar  binnen  ontstaat.  Waterdamp  zal 
door het temperatuur‐ en dampdrukverschil diffunderen door de wand en condenseren in een zone 
waar de verzadigingsdampspanning wordt bereikt. Dit is tegen de dampdichte gipskartonplaat. Para‐
graaf 3.1.4.b) (p. 43) handelt verder over deze kwestie. 
 
In het academiejaar 2006‐2007 is geen onderzoek verricht naar de oorzaken en consequenties van de 
twee vormen van oppervlaktecondensatie. Hieronder verstaat men enerzijds de oppervlakteconden‐
satie aan de buitenzijde van de constructie, als gevolg van onderkoeling, en anderzijds de oppervlak‐
tecondensatie ter hoogte van koudebruggen 30. 
 
 
 

                                                             
30
 Zie paragraaf 2.2.3.e) (p. 35) 

 
30

Analyse van meetdata ‐ 2.2 Meetresultaten 
 
• IJs 
Zoals  voorheen  reeds  werd  vermeld  is  vorstschade  is  afhankelijk  van  een  aantal  factoren:  de 
verzadigingsgraad  van  het  metselwerk,  de  poriënstructuur,  de  materiaaldikte  en  ‐sterkte,  de 
vriessnelheid en het aantal vries‐dooicycli. Deze laatste factor is eenvoudig te bepalen als het aantal 
keer  dat  de  temperatuur  rond  een  bepaalde  temperatuur  slingert;  des  te  hoger  het  aantal,  des  te 
groter  de  kans  op  vorstschade.  In  de  literatuur  vindt  men  voor  de  keertemperatuur  volgende 
richtwaarden: 0°, ‐2°C, ‐5°C.  
 
Bij  wijze  van  voorbeeld  selecteert  men  0°C  als  keertemperatuur.  Aangezien  de  winter  ’06‐’07  heel 
warm was, heeft het niet  veel zin een lagere waarde te kiezen.  Beschouwt  men de uurgemiddelde 
gegevens van de buitenoppervlaktesensoren 22.4.x.TC en 21.4.x.TC, dan vindt men voor de periode 
november ’06  –  februari ’07  voor  beide  wanden  vijf  (5)  als  waarde  voor  het  aantal  vries‐dooicycli. 
Men  mag  met  zekerheid  zeggen  dat  deze  lage  waarde,  gecombineerd  met  de  uitzonderlijk  warme 
winter, niet zal leiden tot vorstschade. 
35

30

Temperatuur [°C]

25

20

15

10

5

0

-5
1-1-07

8-1-07

15-1-07

22-1-07

29-1-07

5-2-07

12-2-07

19-2-07

26-2-07

Tijd [dagen]
Buitenoppervlaktetemperatuur gehydrofobeerd deel wand n°21

Grafiek 17: Aantal vries‐dooicycli winter '06‐'07 

 

 
31

 

Analyse van meetdata ‐ 2.2 Meetresultaten 
 
• Vochthuishouding gecombineerd 
Deze paragraaf kan men opdelen in een korte‐ en langetermijnanalyse.  
 
Enerzijds  is  men  geïnteresseerd  in  de  opbouw  van  het  vochtprofiel  in  wanden  n°21  en  n°22.  Heeft 
zich in de winter 2006‐2007 een natte kern gevormd in de testwanden? Om hierop een antwoord te 
kunnen bieden, werden op 22/03/’07 monsters met een cilinderboor uit het metselwerk gehaald. De 
vier  wanddelen  werden  van  buitenaf  doorboord  over  de  volledige  diepte.  Hierna  werden  de 
monsters  in  stukken  gezaagd,  genummerd,  gewogen  en  in  de  droogoven  geplaatst.  Na  zes  dagen 
(28/03/’07) werd het drooggewicht van de stalen bepaald. Onmiddellijk daarna werden de monsters 
verzadigd  in  een  capillaire  proef  (zie  paragraaf  2.2.2.d).  Met  de  gegevens  van  het  drooggewicht 
bepaalt men de vochtgehaltes die aanwezig waren op 22/03/’07 31. De resultaten worden getoond in 
Grafiek 18 tot en met Grafiek 21. 
 
Door de verschillende opbouw van de wanden verkrijgt men totaal verschillende vochtgehalten. De 
vochtprofielen zijn een combinatie van inwendige condensatie en neerslag. 
 
1) Grafiek 18: Wand n°21, niet‐gehydrofobeerde deel. 
Dit  wanddeel  heeft  in  vergelijking  met  de  andere  het  grootste  vochtgehalte.  Men  bemerkt 
duidelijk  de  natte  kern  in  het  midden  van  de  wand.  Deze  is  het  gevolg  van  inwendige 
(winter‐)  condensatie,  maar  voornamelijk  ook  van  neerslag.  Tijdens  een  regenbui  zal  het 
metselwerk  regenwater  capillair  opzuigen.  Stopt  het  met  regenen  dan  zal  de  wand  terug 
uitdrogen,  zowel  naar  buiten  als  naar  binnen.  Hierdoor  wordt  de  vochtige  plek  breder  en 
schuift ze naar het midden van de wand. De vochtige zone wordt in de wintermaanden van 
binnenuit  aangevuld.  Waterdamp,  gediffundeerd  door  de  minerale  wol,  zal  condenseren 
tegen  het  metselwerk  met  als  gevolg  dat  het  vochtprofiel  groter  wordt.  Grafiek  18  toont 
aldus de integraal van regenwater en condenswater op een bepaald tijdstip. 
2) Grafiek 19: Wand n°21, gehydrofobeerde deel. 
Doordat  de  bakstenen  in  de  gevel  met  een  waterafstotend  middel  zijn  bewerkt 32,  is  dit 
vochtprofiel enkel het gevolg van inwendige condensatie. Het grootste vochtgehalte bevindt 
zich bij de bron. Van daaruit verspreidt het condenswater zich capillair over de wand.  
3) Grafiek 20: Wand n°22, niet‐gehydrofobeerde deel. 
Dit  vochtprofiel  toont  een  vochtige  zone,  verspreid  over  de  hele  wand.  De  oorzaak  van  de 
natte  kern  is  capillaire  opzuiging  van  regenwater.  Aangezien  de  isolatie  dampremmend  is, 
kan  inwendige  condensatie  niet  voorkomen,  maar  kan  eveneens  de  wand  ook  niet  naar 
binnen  toe  drogen.  Dit  leidt  tot  een  vochtopbouw  aan  de  binnenzijde  van  het  metselwerk, 
tegen de binnenisolatie. 
4)Grafiek 21: Wand n°22, gehydrofobeerde deel. 
Het vochtprofiel van deze wand botst met de prognose: normaal gezien zou deze wand het 
laagste vochtgehalte hebben door de gehydrofobeerde baksteen en de dampdichte isolatie. 
Twee mogelijke hypothesen kan men formuleren. Omdat de mortel zelf niet waterafstotend 
is  behandeld,  is  capillair  vochttransport  via  de  mortelvoegen  nog  steeds  mogelijk.  Ook 
kunnen  barsten  en  scheurtjes  tussen  het  voegwerk  en  de  bakstenen  de  oorzaak  zijn  van 
waterabsorptie. 
 
Men  mag  niet  vergeten  dat  volgende  grafieken  slechts  een  momentopname  zijn.  Het  is  dus  niet 
mogelijk om hieruit wetmatigheden af te leiden. 
 
 
                                                             
31
 Zie Appendix G: Tabel 17: Meetgegevens baksteen – vochtgehalte en capillair vochtgehalte (p. 54) 
32
 Zie Appendix I: Figuur 18 : Hydrofobering baksteen (p. 57) 

 
32

Grafiek 20: Vochtprofiel wand n°22 – n.hydr. 

vochtgehalte [gr/kg/cm]

 

vochtgehalte [gr/kg/cm]

 

3,000
2,750
2,500
2,250
2,000
1,750
1,500
1,250
1,000
0,750
0,500
0,250
0,000

3,000
2,750
2,500
2,250
2,000
1,750
1,500
1,250
1,000
0,750
0,500
0,250
0,000

0

0

5

5

15
20
<‐‐ buiten ‐ binnen ‐‐>
dikte van de wand [cm]

  

 
33

15
20
<‐‐ buiten ‐ binnen ‐‐>
dikte van de wand [cm]

25

25

30

30

35

35

Grafiek 18: Vochtprofiel wand n°21 ‐ n.hydr. 

10

Natte kern ‐ XPS ‐ gehydrofobeerd

10

vochtgehalte [gr/kg/cm]

vochtgehalte [gr/kg/cm]

Natte kern ‐ XPS ‐ niet‐gehydrofobeerd

3,000
2,750
2,500
2,250
2,000
1,750
1,500
1,250
1,000
0,750
0,500
0,250
0,000

3,000
2,750
2,500
2,250
2,000
1,750
1,500
1,250
1,000
0,750
0,500
0,250
0,000

0

0

5

5

15
20
<‐‐ buiten ‐ binnen ‐‐>
dikte van de wand [cm]

10

15
20
<‐‐ buiten ‐ binnen ‐‐>
dikte van de wand [cm]

Natte kern ‐ MW ‐ gehydrofobeerd

10

Natte kern ‐ MW ‐ niet gehydrofobeerd

25

25

30

30

35

35

Analyse van meetdata ‐ 2.2 Meetresultaten 
 

Grafiek 19: Vochtprofiel wand n°21 ‐ hydr. 

Grafiek 21: Vochtprofiel wand n°22 ‐ hydr. 
 

 

 

 

Analyse van meetdata ‐ 2.2 Meetresultaten 
 
Wil  men  inwendige  condensatie  en  neerslag  op  lange  termijn  bestuderen,  dan  kan  men  de 
vochtgehaltemetingen  van  de  vloeipapieren  combineren  met  de  gegevens  van  de  RH‐sensoren 
(21.3.x.R.RH en 22.3.M.L.RH). Met behulp van vergelijking 2.5 worden de RH‐waarden omgezet naar 
vochtgehalten. Het resultaat is zichtbaar in Grafiek 22.  
 
Men mag niet vergeten dat de conversie van meetgegevens van de RH‐sensoren naar vochtgehalten 
van een – virtueel – vloeipapier niet helemaal strookt met de werkelijkheid. In realiteit reageert het 
vloeipapier  veel  trager  dan  de  RH‐sensoren,  waardoor  de  evenwichtsvochtgehalten  niet  overeen 
komen.  Daarenboven  zijn  de  sensoren  niet  juist  gelokaliseerd:  ze  bevinden  zich  in  het  andere 
wanddeel  dan  degenen  waarin  de  vloeipapieren  zijn  geplaatst  en  registreren  omwille  van  de 
hydrofobering  steeds  verschillende  meetdata  ten  opzichte  van  de  vloeipapieren.  Tevens  is  het 
mogelijk  dat  vergelijking  2.5  niet  exact  is.  Als  de  curve  van  het  vloeipapier  in  werkelijkheid  een 
hysteresis  vertoont  door  een  verschil  in  de  drogings‐  en  bevochtigingsfase,  is  de  conversie  slechts 
benaderend.  Daarbij  is,  door  het  kleine  aantal  monsters  in  de  hygroscopische  proef  van  het 
vloeipapier, de kans op een grote afwijking reëel.  
 
0,060
0,055
0,050

Vochtgehalte vloeipapier [kg/m²]

0,045
0,040
0,035
0,030
0,025
0,020
0,015
0,010
0,005
0,000
27‐11‐06

17‐12‐06

06‐01‐07

Wand n°21 ‐ hydr

26‐01‐07

15‐02‐07

Wand n°22 ‐ n.hydr.

Grafiek 22: Vochthoeveelheid vloeipapier per m²  

 
34

07‐03‐07

Wand n°21* ‐ n.hydr.

27‐03‐07

16‐04‐07

Wand n°22* ‐ hydr.

 

Analyse van meetdata ‐ 2.2 Meetresultaten 
 
Enkele belangrijke conclusies met betrekking tot Grafiek 22: 
 
Het vloeipapier, geplaatst in wand n°22 tussen de geëxtrudeerde polystyreenplaat en de niet‐gehy‐
drofobeerde baksteen, neemt door de dampdichte isolatie enkel vocht op onder invloed van neerslag 
(■). Met de bijhorende curve komt de curve van het niet‐gehydrofobeerde deel van wand n°21 over‐
een (▬): de grafieken zijn bijna gelijklopend in perioden waarin enkel neerslag valt. Ontstaat in wand 
n°21  inwendige  condensatie,  dan  wijkt  deze  curve  plots  af.  Verdampt  het  condensatiewater  terug 
(door  het  warme  klimaat  of  een  niet‐werkend  verdampingsapparaat),  dan  daalt  het  vochtgehalte 
terug tot de waarde van het vloeipapier in wand n°22. 
 
Het  vloeipapier,  dat  zich  bevindt  in  wand  n°21  tussen  de  dampopen  minerale  wol  en  de 
gehydrofobeerde bakstenen gevel, zal enkel onder invloed van inwendige condensatie hygroscopisch 
opladen  (●).  Men  kan  een  analogie  bemerken  tussen  de  bijhorende  curve  en  de  curve  van  het 
vochtgehalte in het gehydrofobeerde deel van wand n°22 (▬): in periodes zonder condensatie zijn 
beide curven gelijklopend. Wordt inwendige condensatie gevormd, dan wijkt de oranje curve af om 
de rode met enige vertraging te volgen. Doordat het vloeipapier zo traag hygroscopisch oplaadt, zal 
in  een  periode  met  kans  op  inwendige  condensatie  nooit  het  vochtgehalte  van  de  relatieve 
vochtigheidssensoren worden bereikt. 
 
Het vochtgehalte van de natte zone tegen de binnenisolatie in wand n°22 (▬) was praktisch constant 
(± 0,013 kg/m²) gedurende de hele meetperiode. Deze waarde wordt ook teruggevonden op Grafiek 
21. 
 
Samenvattend  kan  men  stellen  dat  de  relatieve  vochtigheidssensor  in  wand  n°21  meet  wat  er  met 
het vloeipapier gebeurt in wand n°22, behalve in condensatieperioden. Beide receptoren zijn onder 
de invloed van de neerslag. Én, de RH‐sensoren in wand n°22 lopen samen met  het vochtgehalte in 
het vloeipapier in wand n°21, behalve in de condensatieperioden. De sensoren en de vloeipapieren 
in wanden n°21 en n°22 komen dus omgekeerd overeen. 
 
  
  
Receptor 

Wand n°21 – Laag 3 
Gehydrofobeerd 
Niet‐gehydrofobeerd 
Vloeipapier 
RH‐sensoren 
Inwendige condensatie 
Inwendige condensatie 
Wat  wordt 
gemeten? 

Neerslag 
Tabel 7: Overzicht vochthuishouding gecombineerd 

Wand n°22 – Laag 3 
Gehydrofobeerd 
Niet‐gehydrofobeerd 
RH‐sensoren 
Vloeipapier 



Neerslag 

 
e) Detaillering: Koudebrugwerking 
In  het  VLIET  proefgebouw  zijn  geen  aansluitingen  van  de  testwanden  op  vloeren  of  binnenwanden 
aanwezig. Aldus is het niet mogelijk de nefaste koudebrugwerking experimenteel aan te tonen. In het 
academiejaar 2005‐2006 werd een poging ondernomen om, met behulp van het tweedimensionale 
computerprogramma KOBRA, het condensatierisico van wanden uitgerust met een binnenisolatiesys‐
teem  te  analyseren 33.  Hieruit  bleek  dat  niet  alleen  wand‐  en  vloeraansluitingen,  maar  vooral  de 
raam‐ en deuraansluitingen, gevoelig zijn voor oppervlaktecondensatie. 

                                                             
33
  Zie:  “Het  hygrothermisch  gedrag  van  een  massieve  buitenwand  met  binnenisolatie”.  Eindverhandeling  van 
dhr. T. Dieryckx en dhr. L. Verlinde. KAHO St. Lieven Gent. Academiejaar 2005‐2006. 

 
35

Analyse van meetdata ‐ 2.2 Meetresultaten 
 
2.2.4. Prestaties van de wanden: Duurzaamheid 34 
a) Temperatuurverlopen 
Een  massieve  gevel  met  binnenisolatie  fungeert  doorgaans  als  dragende  wand.  In  vergelijking  met 
niet‐geïsoleerd  metselwerk  zullen  op  jaar‐  en  dagbasis  grotere  temperatuursschommelingen  in  het 
metselwerk  voorkomen.  Hierdoor  ontstaan  grotere  spanningen  in  de  constructie:  door  de  grote 
opwarming ontstaat druk in de gevel en een combinatie van trek en afschuiving in de binnenwanden 
en vloeren die op de gevel aansluiten. Door de cyclische vervormingen bemerkt men na verloop van 
tijd  scheurvorming  onder  een  hoek  van  45°  in  de  aansluitingen  van  de  binnenmuren  op  de 
buitenwanden. 
b) Vochthuishouding 
Dit effect wordt versterkt door slagregen: doordat de bakstenen en de mortel enerzijds zwellen bij 
capillaire  opzuiging  van  regenwater  en  anderzijds  krimpen  in  de  droogfasen,  ontstaan  extra 
spanningen en buigmomenten in het metselwerk.  
 
Paragraaf 2.2.3.d) (p. 29) handelt verder over de vochtproblematiek. 
c) Biologische en chemische degradatie 
Doordat  het  metselwerk  gedurende  het  hele  jaar  natter  en  kouder  is,  zullen  biologische  en 
chemische  verwering  frequenter  voorkomen.  De  wand  zal  niet  gespaard  blijven  van  algengroei, 
mossen, schimmels en zoutuitbloeiïngen.  
 
Dit  laatste  fenomeen  komt  voor  wanneer  opgeloste  zouten,  afkomstig  van  opstijgend  vocht  of 
inherent  aan  baksteen  of  cement,  uitkristalliseren  in  het  drogingsfront  van  het  metselwerk.  De 
overgangen tussen steen en mortel zijn het meest gevoelig hiervoor. Door de volumetoename van de 
kristallen wordt het metselwerk verpulverd waardoor het na verloop van tijd zal afschilferen.  
 
De stenen in wanden n°21 en n°22 zijn bewust geproduceerd als oude baksteen en zijn aldus rijker 
aan  zouten.  In  het  academiejaar  2006‐2007  is  echter  geen  onderzoek  verricht  naar  de  effecten 
hiervan. 

                                                             
34
 H. Hens, 2005 

 
36

Numerieke analyse ‐ 3.1 Glaserstudie 
 
 
 

Hoofdstuk 3: Numerieke analyse 
 
 
Naast  het  experimentele  onderzoek  kan  men  zich  de  vraag  stellen  of  de  hygrothermische  effecten 
van  binnenisolatie  ook  via  numerieke  weg  kunnen  voorspeld  worden.  Een  aantal  theoretische 
modellen is ontwikkeld om de aanwezigheid van water(damp) in een constructie te simuleren. Aan‐
gezien, onder de correcte voorwaarden, bijna geen convectie optreedt in de wand, uitgerust met een 
binnenisolatiesysteem,  beperkt  damptransport  zich  tot  diffusie.  De  methode  van  Glaser  en  de  ein‐
dige‐elementenmethode  zijn  geschikt  om  de  dampdiffusie  in  een  model  te  vatten.  Hierdoor  is  het 
mogelijk om voorgaande meetresultaten te extrapoleren en te verifiëren. 

3.1. Glaserstudie 
3.1.1. Inleiding 
 
De  methode  van  Glaser  is  een  prognosemethode  waarmee  men,  aan  de  hand  van  een  theoretisch 
model,  kan  bepalen  wanneer,  waar  en  hoeveel  inwendige  condensatie  wordt  gevormd.  De  Glaser‐
methode is bedoeld om vast te stellen hoeveel vocht in de constructie diffundeert en of dit vocht in 
een warme periode weer verdwijnt. Lukt dat niet, dan zal de constructie in de loop van een aantal 
jaren steeds vochtiger worden. Dit verschijnsel heet accumulatie. Om constructies te kunnen toetsen 
met deze methode moeten de condensatieperiode en de droogperiode worden vastgelegd.  
 
De Glasermethode kan antwoord bieden op vier vragen: 
1) Wat is het werkelijk dampdrukverloop in het wanddeel? 
2) Wat is de plaats van condensatie? 
3) Wat is de condensatiestroomdichtheid? 
4) Hoe kan inwendige condensatie vermeden worden? 
 
Bij  een  Glaserberekening  wordt  de  verzadigingsdampspanning  psat  vergeleken  met  het  theoretisch 
bepaald dampdrukverloop pd. Wanneer pd lokaal groter is dan psat, zal inwendige condensatie optre‐
den. Inwendige condensatie wordt dus gedefinieerd als: lokale relatieve vochtigheid gelijk aan 100%. 
 
De verzadigingsdampspanning psat is de maximale dampspanning die kan voorkomen bij een zekere 
temperatuur. De temperatuur in de verschillende bouwlagen wordt gevonden aan de hand van een 
verdeelfactor,  namelijk  de  warmtestroomdichtheid  q.  Deze  verdeelfactor  is  afhankelijk  van  de  bin‐
nen‐ en buitentemperatuur en van de totale warmteweerstand Rt. 

q=

Θi − Θe
[W/m²] 
Rt

 

 

 

 

 

(3.1) 

 
Het theoretisch bepaald dampdrukverloop wordt gevonden aan de hand van een verdeelfactor gv, de 
dampstroomdichtheid.  gv  is  functie  van  de  dampdruk  binnen  pd,i,  de  dampdruk  buiten  pd,e  en  de 
totale dampdiffusieweerstand ZT. 

gv =

pi − pe
[Pa∙s/m]   
ZT

 

 
37

 

 

 

 

(3.2) 

Numerieke analyse ‐ 3.1 Glaserstudie 
 
Het  werkelijk  dampdrukverloop  is  gelijklopend  aan  het  theoretisch  dampdrukverloop  in  het  geval 
geen inwendige condensatie wordt gevormd. In het andere geval is het werkelijk dampdrukverloop 
gelijk  aan  het  theoretische  in  begin‐  en  eindpunten,  maar  wijkt  het  hiertussen  lineair  af  om  in  de 
condensatiezone de waarde van de verzadigingsdampspanning aan te nemen. 
De  condensatiestroomdichtheid  gc  wordt  gegeven  door  het  verschil  in  helling  tussen  de  in‐  en  uit‐
gaande  dampdrukraaklijn.  Zo  men  de  diffusieweerstand  tussen  het  eerste  wandvlak  (Z=0)  en  het 
raakpunt van de van de uitgaande raaklijn Zc1 noemt, de diffusieweerstand tussen datzelfde vlak en 
het raakpunt van de ingaande raaklijn Zc2 en de verzadigingsspanning in de raakpunten psat,c1 en psat,c2 
geldt volgende vergelijking:   

gc =

p2 ‐ psat,c2 psat,c1 ‐ p1

[kg/m²] 
ZT ‐ Z c2
Z c1

 

 

 

(3.3) 

 
Wanneer  inwendige  condensatie  optreedt  volgens  de  Glasermethode  kan  men  tenslotte  nog  bere‐
kenen welke  extra bouwlaag – meestal een dampscherm –  men  moet aanbrengen om  tot  een vol‐
doende dampdiffusieweerstand Zt te komen en aldus condensatie te vermijden.  
 
De  nodige  Glaserberekeningen  worden  het  best  weergegeven  in  een  overzichtelijke  tabel.  Met  de 
berekende gegevens wordt een grafiek opgesteld met op de abscis de dampdiffusieweerstand Z en 
op de ordinaat de theoretische dampdruk pd en de verzadigingsdampspanning psat. Het theoretisch 
berekend dampdrukverloop, de verzadigingsdampspanning en het werkelijk  dampdrukverloop wor‐
den uitgezet.  
 
Aangezien  deze  thesis  op  zich  geen  handleiding  is  in  het  maken  van  Glaserberekeningen,  is 
geopteerd om de meeste tabellen en grafieken in de appendices te plaatsen waardoor de tekst over‐
zichtelijker blijft en gefocust is op de resultaten. 
 
3.1.2. Voorwaarden, gebonden aan de Glasermethode 
 
Zoals eerder vermeld is de Glasermethode een theoretisch model, hierdoor is het nodig enkele  ver‐
eenvoudigingen ten opzichte van de werkelijkheid niet uit het oog te verliezen: 
 
1) Alle gegevens blijven constant in de tijd. De dampdiffusie wordt stationair geacht. 
 
2) De Glasermethode houdt geen rekening met het hygroscopisch gedrag van materialen. In de wer‐
kelijke situatie zal, wanneer door een wand damp stroomt, in de poriën van de gebruikte materialen 
vocht  worden  opgeslagen.  Hoe  vochtiger  de  lucht,  hoe  meer  poriën  verzadigd  raken.  Dit  hygrosco‐
pisch  gedrag  heeft  een  invloed  op  de  verdeling  van  dampdrukken  in  een  constructie.  De  methode 
van Glaser maakt enkel een onderscheid tussen droge en door condens vochtige materialen. 
 
3)  Naast  dampdiffusie  bestaan  nog  andere  transportmechanismen.  Deze  worden  genegeerd  in  de 
Glaserstudie. Hieronder verstaat men enerzijds het capillair gedrag van een materiaal, anderzijds het 
convectief damptransport. Als deze fenomenen voorkomen, dan domineren ze meestal. 
 
4) De temperatuurparameters zijn bij de methode van Glaser constant. In werkelijkheid zijn de ther‐
mische conductiviteit en dampdoorlatendheid sterk afhankelijk van de temperatuurverdeling en de 
hoeveelheid damp. 
 
5) Ook negatieve productie van condenswater is mogelijk; dit is verdamping en leidt tot droging van 
de wand. 
 

 
38

Numerieke analyse ‐ 3.1 Glaserstudie 
 
3.1.3. Methode van Glaser, toegepast op geparametriseerde modelgegevens 
 
In  de  eerste  plaats  kan  men  Glaser  gebruiken  om  op  basis  van  opgelegde  randvoorwaarden  de 
binnenisolatiesystemen  te  toetsten  aan  verschillende  parameters.  Men  kan  op  zoek  gaan  naar  de 
toestanden waarbij condensatie onvermijdelijk is en men aldus een dampdichte laag moet plaatsen 
om dit probleem aan te pakken. 
 
Bij het begin van de Glaserberekening worden volgens een methode, beschreven in de normen, de 
randvoorwaarden bepaald. Dit zijn enerzijds de binnen‐ en buitentemperatuur, anderzijds de binnen‐ 
en buitendampdruk. Alle randvoorwaarden zijn functie van de maand waarvoor de berekening wordt 
uitgevoerd.  Elke  randvoorwaarde  op  zich  is  van  andere  parameters  afhankelijk.  Zo  wordt  de 
binnentemperatuur  gedefinieerd  in  functie  van  de  aard  van  het  gebouw  en  de  daarmee  gepaard 
gaande comforttemperatuur. Voor de waarde van de buitentemperatuur moet men de oriëntatie, de 
helling en het type afwerking (onbewerkt, geverfd, ...) van het wanddeel in rekening brengen. Bij de 
binnendampdruk  is  de  binnenklimaatklasse  de  bepalende  factor  voor  de  rekenwaarde  van  deze 
randvoorwaarde.  De  buitendampdruk  wordt  bepaald  aan  de  hand  van  gemiddelde  waarden, 
gemeten  in  het  KMI  te  Ukkel.  Onderstaande  vergelijkingen  zijn  een  samenvatting  van  voorgaande 
beschrijvingen. Tabel 8 geeft een overzicht van de randvoorwaarden voor de verschillende maanden. 
 
Binnentemperatuur:  

Θi (t) = Θi + c(t) ⋅ Θˆ i , met  Θi = 20°C en  Θˆ i = 3°C  

 

(3.4) 

Θe (t) = 10,84 + c(t) ⋅ 8,4  

 

(3.5) 

Buitentemperatuur:  
 

 

 

Buitendampdruk:  

Pd,e (t) = Pd,e + c(t) ⋅ Pˆd,e , met  Pd,e = 1100Pa  en  Pˆd,e = 430Pa  

(3.6) 

Binnendampdruk: 
 
Pd,i (t) = Pd,e (t) + ΔPd,i    
Dampdrukverschil ten opzichte van buitendampdruk:  

 

 

 

 

(3.7) 

ΔPd,i = 270 ⋅ (BKK − 2) − 13,5 ⋅Θ e (t) ⋅ (BKK − 2)  

 

(3.8) 

 
 
 
 
 
Maand 
c(t) 
Θe [°C] 
Θi [°C] 
januari 
‐0,98 
2,61 
17,06 
februari 
‐0,85 
3,70 
17,45 
maart 
‐0,5 
6,64 
18,50 
april 
‐0,1 
10,00 
19,70 
mei 
0,55 
15,46 
21,65 
juni 
0,9 
18,40 
22,70 
juli 

19,24 
23,00 
augustus 
0,85 
17,98 
22,55 
september 
0,55 
15,46 
21,65 
oktober 
‐0,1 
10,00 
19,70 
november 
‐0,55 
6,22 
18,35 
december 
‐0,9 
3,28 
17,30 
(BKK: binnenklimaatklasse) 
 
Tabel 8: Berekening randvoorwaarden Glaser 

 
Pd, e [Pa] 
678,6 
734,5 
885,0 
1057,0 
1336,5 
1487,0 
1530,0 
1465,5 
1336,5 
1057,0 
863,5 
713,0 
 

 

 
39

BKK1 
ΔPd, i [Pa] 
234,8 
220,1 
180,4 
135,0 
61,3 
21,6 
10,3 
27,3 
61,3 
135,0 
186,0 
225,7 
 

BKK2 
ΔPd, i [Pa] 
469,6 
440,1 
360,7 
270,0 
122,6 
43,2 
20,5 
54,5 
122,6 
270,0 
372,1 
451,4 
 

BKK3 
ΔPd,i [Pa] 
704,4 
660,2 
541,1 
405,0 
183,9 
64,8 
30,8 
81,8 
183,9 
405,0 
558,1 
677,2 
 

BKK4 
ΔPd,i [Pa] 
939,2 
880,2 
721,4 
540,0 
245,2 
86,4 
41,0 
109,1 
245,2 
540,0 
744,1 
902,9 
 

Numerieke analyse ‐ 3.1 Glaserstudie 
 
De  verschillende  parameters  waaraan  de  binnenisolatiesystemen  met  de  Glasermethode  worden 
getoetst  zijn:  het  isolatietype,  de  isolatiedikte  en  de  maandgegevens.  De  berekeningen  worden 
telkens uitgevoerd voor de vier binnenklimaatklassen. 
a) Isolatietype 
Een eerste analyse kan men maken om het verschil te zoeken tussen het ambachtelijk en industrieel 
binnenisolatiesysteem, tussen een wand geïsoleerd met 4 cm dampopen minerale wol en een wand 
geïsoleerd  met  4 cm  dampremmend  geëxtrudeerd  polystyreen.  Als  referentie  wordt  de  maand 
januari  gekozen:  deze  periode  heeft  de  strengste  randvoorwaarden  en  aldus  de  grootste  kans  op 
inwendige  condensatie.  Onderstaande  tabel  geeft  de  bladzijden  weer  van  de  overeenkomstige 
Glasertabellen en –grafieken. 
 
 
Tabellen (p. 58‐60)  Grafieken (p. 69‐70) 
Ambachtelijk systeem  Tabel 18 ‐ Tabel 21  Grafiek 24 ‐ Grafiek 27
Industrieel systeem 
Tabel 22 ‐ Tabel 25  Grafiek 28 ‐ Grafiek 31

b) Maandgegevens 
Ten  tweede  is  het  noodzakelijk  te  weten  of  onder  minder  strenge  randvoorwaarden  toch  nog 
inwendige condensatie zal gevormd worden. Het ambachtelijk en industrieel systeem, uitgerust met 
4 cm isolatie, worden onderzocht. Als referentiemaand wordt nu april gekozen. Onderstaande tabel 
geeft de verwijzingen weer naar de overeenkomstige tabellen en grafieken.  
 
 
Tabellen (p. 60‐61)  Grafieken (p. 71) 
Ambachtelijk systeem  Tabel 26 ‐ Tabel 29  Grafiek 32 ‐ Grafiek 35
Industrieel systeem 

 
Omdat het condensatierisico voor de maand april onbestaande (of zeer klein) is voor het industrieel 
systeem, zijn de bijhorende Glasertabellen en –grafieken niet toegevoegd in de appendices. 
c) Isolatiedikte 
Als laatste parameter kan men de isolatiedikte laten variëren. Wat is het effect op de condensatie‐
hoeveelheid of ‐risico als de isolatiedikte toeneemt van 4 cm naar 12 cm? Als randvoorwaarden wor‐
den terug de gegevens van de maand januari genomen. 
 
 
Tabellen (p. 62‐63)  Grafieken (p. 72) 
Ambachtelijk systeem  Tabel 30 ‐ Tabel 33  Grafiek 36 ‐ Grafiek 39
Industrieel systeem 

 
De Glasertabellen en –grafieken voor het industrieel systeem met 12 cm isolatie zijn niet toegevoegd 
in  de  appendices:  door  de  hoge  dampremmende  waarde  van  de  isolatie  vormt  zich  pas  een  kleine 
hoeveelheid condensatie vanaf binnenklimaatklasse 4. 

 
40

Numerieke analyse ‐ 3.1 Glaserstudie 
 
d) Conclusie 
Tabel  9  geeft  een  overzicht  van  de  condensatiestroomdichtheden  gc  die  bepaald  werden  via  de 
Glasermethode.  Hiermee  kan  men  op  een  eenvoudige  en  objectieve  wijze  voor  de  verschillende 
binnenisolatiesystemen  oordelen  welke  varianten  toelaatbaar  zijn,  welke  moeten  voorzien  worden 
van een dampscherm en welke types niet aan te raden zijn. 
 
Ambachtelijk systeem 
 
  Isolatiedikte  Maand 
BKK1 
BKK2
BKK3
BKK4
   
 
gc [kg/m²]  gc [kg/m²] gc [kg/m²] gc [kg/m²]
 
4cm   januari 
0,06 
0,79
1,53
2,27
 
4cm   april 
0,00 
0,00
0,21
0,63
 
12cm  januari 
0,21 
0,66
1,12
1,58
 
 
   
 
 
 
Industrieel systeem 
 
 
 
 
  Isolatiedikte  Maand 
BKK1 
BKK2
BKK3
BKK4
 
 
  gc [kg/m²]  gc [kg/m²] gc [kg/m²] gc [kg/m²]
 
4cm   januari 
0,00 
0,00
0,00
0,02
 
4cm   april 
0,00 
0,00
0,00
0,00
 
12cm  januari 
0,00 
0,00
0,00
0,00
Tabel 9: Condensatiestroomdichtheden parametrisatieberekening Glasermethode 

 
Het  ambachtelijk  systeem  met  4 cm  minerale  wol  krijgt  voor  de  maand  januari  al  vanaf 
binnenklimaatklasse 1  (BKK 1)  te  maken  met  inwendige  condensatie.  De  plaatsing  van  een 
dampscherm is vanzelfsprekend. Onder minder strenge randvoorwaarden, in de maand april, vormt 
zich  inwendige  condensatie  vanaf  BKK 3.  Vergroot  men  het  isolatiepakket  naar  12 cm  en  vergelijkt 
men  deze  optie  met  4 cm,  dan  stijgt  het  risico  voor  BKK 1  door  de  lagere  oppervlaktetemperatuur 
van  het  metselwerk.  Maar  voor  de  hogere  binnenklimaatklassen  daalt  het  risico  door  de  hogere 
diffusieweerstand ZT. Toch is een dampscherm vereist. 
 
Het industrieel systeem met 4 cm XPS is ‘veiliger’: in januari zal condensatie zich pas vormen vanaf 
BKK3.  Met  behulp  van  de  Glasermethode  vindt  men  door  de  hoge  dampremmende  waarde  geen 
condensatie terug in de maand april en in de uitvoering met 12 cm XPS.  
 
Het  is  eenvoudig  de  Glasermethode  toe  te  passen  op  andere  isolatietypes,  ‐diktes  en  maand‐
gegevens, maar de eindconclusie kan men steeds extrapoleren uit voorgaande resultaten. 
 

 
41

Numerieke analyse ‐ 3.1 Glaserstudie 
 
3.1.4. Methode van Glaser, toegepast op de situatie in het VLIET proefgebouw 
 
In  de  tweede  plaats  kan  men  de  Glasermethode  ook  gebruiken  om  na  te  gaan  of  in  de  werkelijke 
proefomstandigheden inwendige condensatie werd gevormd tijdens de meetperiode. Men kan zich 
de  vraag  stellen  of  er  een  jaarlijkse  resulterende  hoeveelheid  condensatie  wordt  gevormd  in  de 
wand. Het is in dit opzicht logisch om voor het hele jaar een aanname te maken van 100% relatieve 
vochtigheid  in  het  scheidingsvlak  baksteen‐isolatie.  Aldus  mag  men  alle  condensatiehoeveelheden 
sommeren om te kijken of het resultaat positief of negatief is.  
 
In de realiteit zal aan minstens één veronderstelling nooit voldaan zijn: stationaire randvoorwaarden 
komen praktisch gezien niet voor. Aldus is het vrij moeilijk om een correct beeld te vormen met de 
methode van Glaser.  
a) Wintercondensatie 
Zoals  eerder  in  deze  thesis  werd  vermeld,  waren  de  maanden  december ’06  en  januari ’07  heel 
stabiel  qua  temperatuur  en  dampdruk.  Men  mag  dus  met  enige  voorzichtigheid  spreken  van  een 
stationaire  periode.  De  randvoorwaarden  zijn  gekend:  gegevens  voor  de  weekgemiddelde 
binnentemperatuur en ‐dampdruk zijn afkomstig van thermokoppels 43.TC en (herrekende) relatieve 
vochtigheidsmeter  43.RH.  Waarden  voor  de  weekgemiddelde  buitentemperatuur  en  ‐dampdruk 
werden geregistreerd door de meteomast op het VLIET proefgebouw. 
 
Twee  hypothetische  situaties  kunnen  worden  gesimuleerd  met  de  Glasermethode.  Enerzijds  de 
volledig  droge  wand.  Deze  situatie  komt  in  werkelijkheid  (bijna)  niet  voor.  Het  is  een  fictieve 
aanname die men kan gebruiken om te vergelijken met de tweede, meer realistische, hypothese: de 
volledig  natte  wand.  Hiermee  kan  men  op  een  beperkte  manier  de  invloed  van  de  regen  zichtbaar 
maken.  De  wand  neemt  water  op  en  inwendige  condensatie  wordt  gevormd  in  het  contactvlak 
baksteen‐isolatie. 
 
• Hypothese 1: droge wand 
 
 
Tabellen (p. 63‐68)  Grafieken (p. 73‐76) 
Wand n°21  Tabel 34 ‐ Tabel 41  Grafiek 40 ‐ Grafiek 46
Wand n°22  Tabel 42 ‐ Tabel 49  Grafiek 48 ‐ Grafiek 55

 
Tabel 10 geeft een samenvatting van de bovenstaande verwijzingen naar Glaserberekeningen weer. 
Voor  de  periode  02/12/’06  –  26/01/’07  werd  gerekend  met  100%  relatieve  vochtigheid  in  het 
scheidingsvlak baksteen‐isolatie. Doordat het verdampingsapparaat niet altijd even goed werkte, liep 
de  binnendampdruk  dikwijls  gelijk  met  de  buitendampdruk  waardoor  slechts  weinig  inwendige 
condensatie  werd  gevormd.  Voor  de  beschouwde  periode  wordt  enkel  in  de  eerste  weken 
condensatie teruggevonden in wand n°21, doch deze droogt terug uit. Wand n°22 vertoont door de 
hoge diffusieweerstand ZT geen vorming van inwendige condensatie. 

 
42

Numerieke analyse ‐ 3.1 Glaserstudie 
 
 
 
Wand n°21  Wand n°22
 
gc [kg/m²]  gc [kg/m²] 
02/12/06 ‐ 08/12/06 
+0,08 
‐0,02
09/12/06 ‐ 15/12/06 
+0,25 
‐0,01
16/12/06 ‐ 22/12/06 
‐0,06 
‐0,01
23/12/06 ‐ 29/12/06 
‐0,19 
‐0,02
30/12/06 ‐ 05/01/07 
‐0,22 
‐0,02
06/01/07 ‐ 12/01/07 
+0,00 
‐0,02
13/01/07 ‐ 19/01/07 
‐0,09 
‐0,02
20/01/07 ‐ 26/01/07 
‐0,16 
‐0,02
 
‐0,39 
‐0,13
Tabel 10: Condensatiestroomdichtheid hypothese 1 

 
• Hypothese 2: wand volledig nat geworden door beregening 
In  de  tweede  hypothese  rekent  men  zowel  in  het  contactvlak  baksteen‐isolatie  als  aan  het 
buitenoppervlak van het metselwerk met 100% relatieve vochtigheid. Deze situatie is strenger dan de 
voorgaande, met als gevolg dat in wand n°21 ook meer inwendige condensatie wordt gevormd en de 
droging  trager  verloopt.  Net  zoals  in  het  vorige  geval  wordt  door  de  hoge  diffusieweerstand  geen 
condensatie  gevormd  in  wand  n°22.  Na  twee  maanden  wordt  ook  voor  deze  hypothese  in  beide 
wanden geen positieve accumulatie van condensatievocht teruggevonden. 
 
  
Wand n°21  Wand n°22
  
gc [kg/m²]  gc [kg/m²] 
02/12/06 ‐ 08/12/06 
+0,09 
‐0,01
09/12/06 ‐ 15/12/06 
+0,27 
+0,00
16/12/06 ‐ 22/12/06 
‐0,05 
‐0,01
23/12/06 ‐ 29/12/06 
‐0,18 
‐0,01
30/12/06 ‐ 05/01/07 
‐0,20 
‐0,01
06/01/07 ‐ 12/01/07 
+0,01 
‐0,01
13/01/07 ‐ 19/01/07 
‐0,08 
‐0,01
20/01/07 ‐ 26/01/07 
‐0,15 
‐0,01
  
‐0,29 
‐0,08
Tabel 11: Condensatiestroomdichtheid hypothese 2 

 
De  Glasertabellen  en  –grafieken  zijn  voor  deze  hypothese  niet  toegevoegd  omdat  de  condensatie‐
stroomdichtheden eenvoudig konden berekend worden uit de gegevens van hypothese 1 met behulp 
van een wijziging in vergelijking 3.3: 

g c, Hypothese 2 =

p2 ‐ psat,c2
Z T ‐ Z c2

psat,c1 ‐ p sat,1
Z c1

[kg/m²]  

 

 

(3.9) 

b) Zomercondensatie 
Met de methode van Glaser is het in principe ook mogelijk om de vorming van zomercondensatie op 
te  sporen.  Maar,  omdat  in  de  gemonitorde  maanden  augustus  en  september  ‘06  door  sensoren 
21.2.x.RH  en  21.3.x.RH 35  geen  periodes  werden  geregistreerd  die  duiden  op  100%  relatieve 
vochtigheid  (slechts  éénmalig  86%RH),  kan  geconcludeerd  worden  dat  zomercondensatie  zich  niet 
heeft voorgedaan. Aangezien ook voor deze periode de gegevens van de relatieve luchtvochtigheid 
binnen ontbreken (43.RH) en het niet zeker is of het verdampingsapparaat heeft gewerkt, is het niet 
mogelijk om de zomergegevens van het VLIET proefgebouw te linken aan een Glaserberekening. 
                                                             
35
  Sensor  22.2.M.L.RH  wordt  hier  niet  vermeld  omdat  de  dampdichte  isolatie  in  wand  n°22  ervoor  zorgt  dat 
zomercondensatie niet kan gevormd worden. 

 
43

Numerieke analyse ‐ 3.1 Glaserstudie 
 
3.1.5. Methode van Glaser, gecombineerd met gegevens van RH‐sensoren en vloeipapier 
 
In laatste instantie kan men controleren of de resultaten van de Glasermethode overeenkomen met 
de werkelijkheid. Dit gebeurt aan de hand van de vochtgehaltemetingen van het vloeipapier en  de 
geregistreerde waarden van de RH‐sensoren. Hiervoor herneemt men Grafiek 22 (p. 34). De perioden 
waarin  condensatie  werd  gevormd  zijn  duidelijk  herkenbaar.  De  metingen  van  het  vloeipapier  in 
wand n°21 wijzen op een stijging van het vochtgehalte in de week van 4 tot en met 11 januari ’07. De 
RH‐sensoren registreerden in deze termijn steeds waarden van ± 100 %. Als men voor deze periode 
met behulp van de weekgemiddelde temperatuur‐ en dampdrukgegevens opnieuw een Glasertabel 
maakt,  dan  resulteert  dit  in  een  condensatiestroomdichtheid  gc = 0,06 kg/m².  Deze  waarde  is 
driemaal groter dan de gewichtstoename van het vloeipapier in wand n°21. 
 
Twee mogelijke verklaringen kan men hiervoor geven. Ofwel vervormen de voorwaarden, gebonden 
aan  de  Glasermethode,  als  dusdanig  de  werkelijkheid  zodat  geen  realistische  resultaten  worden 
gevonden.    Ofwel  moet  men  de  oorzaak  zoeken  bij  de  vloeipapieren  zelf:  doordat  ze  zeer  traag 
hygroscopisch  opladen  is  het  moeilijk  een  vergelijking  te  maken  met  de  resultaten  van  een 
Glaserberekening. 
 
Medium 
 
Exterieur 
 
Baksteen 
 
Isolatie 
 
Gipskarton 
 
Interieur 
 
 
 
 
 

d [m] 
 
 
 
0,325 
 
0,04 
 
0,0125 
 
 
 
 
 
 
 

λ [W/mK]  R [m²K/W] 
θ [°C]  μ50  Z [m/s∙109] ΣZ [m/s∙109] 
 
 
10,65  
 
0,0000 
 
0,0435 
 
 
0,0072 
 
 
 
10,98  
 
0,0072 
1,28 
0,2539 
 

14,04 
 
 
 
12,89  
 
14,0472 
0,036 
1,1111 
 
1,2  0,2592 
 
 
 
21,26  
 
14,3064 
0,096 
0,1302 
 

0,54 
 
 
 
22,24  
 
14,8464 
 
0,1250 
 
 
0,054 
 
 
 
23,18  
 
14,9004 
Rt=  1,6637 
 
Zt= 14,9004 
 
q=  7,532 W/m²   
gv= 37,751 
 
 
hoeveelheid condensatie = 104,21 
kg/m²/s∙109 
 
op weekbasis = 0,06 
kg/m² 
Tabel 12: Glaser | Wand n°21 | 04‐11/01/'07 

Pd [Pa] 
1039,1 
 
1039,4 
 
1569,4 
 
1579,2 
 
1599,6 
 
1601,6 
 
 
 

Psat [Pa]
1281,3 
 
1309,5 
 
1485,6 
 
2524,7 
 
2680,5 
 
2838,0 
 
 
 
 

3000

Dampdruk [Pa]

2500
2000
1500
1000
500
0
0

2

4

6

8

10

12

14

16

Z [m/s*10^9]
Theoretisch dampdrukverloop

Verzadigingsdampspanning

Werkelijk dampdrukverloop

 

Grafiek 23: Glaser | Wand n°21 | 04‐11/01/'07 

 

 
44

Numerieke analyse ‐ 3.2 Besluit Glaserstudie 
 

3.2.  Besluit Glaserstudie 
 
Aan de hand van de resultaten van de Glaserberekeningen kan men tenslotte enkele aanbevelingen 
formuleren.  
 
Het  ambachtelijk  binnenisolatiesysteem  ondervindt  zelfs  in  de  minst  strenge  binnenklimaatklasse 
(BKK1) vorming van inwendige condensatie. De plaatsing van een dampscherm aan de warme zijde 
van de isolatie is vanzelfsprekend. De toepassing van deze combinatie is in binnenklimaatklassen 2 en 
3  nog  enigszins  toelaatbaar.  In  binnenklimaatklasse  4  echter  dient  binnenisolatie  als  een  te 
verwerpen  ontwerpbeslissing  te  worden  beschouwd.  Dit  omdat  de  hoeveelheid  inwendige 
condensatie zo groot wordt en de wand te traag droogt. Het vergroten van het isolatiepakket leidt 
niet  tot  een  noemenswaardige  thermische  en  hygrische  verbetering  van  het  systeem:  de  kans  op 
uitvoeringsfouten  neemt  alleen  maar  toe  waardoor  convectieve  en  diffusieve  lekken  instaan  voor 
damp‐ en warmtetransport. 
 
Het  zogenaamd  industriële  systeem  kan  men  zonder  dampscherm  toepassen  tot  en  met 
binnenklimaatklasse 3. Wil men luchtrotaties vermijden, dan is het aangeraden de aansluitingen van 
de isolatieplaten aan  de randen en van de  platen  op elkaar nauwkeurig af te werken. Omwille van 
dezelfde redenen is het gebruik van binnenisolatie in binnenklimaatklasse 4 volledig af te raden: de 
grote dampremmende waarde van de isolatie biedt geen waarborg gezien de zeer grote gevoeligheid 
voor kleine uitvoeringsfouten. 
 
Als laatste opmerking moet vermeld worden dat de resultaten van de Glaserstudie afkomstig zijn van 
een  eendimensionale  berekening.  Door  de  vereenvoudigingen  ten  opzichte  van  de  werkelijkheid 
dient  men  ze  met  de  nodige  voorzorg  te  interpreteren  en  eventueel  na  te  rekenen  met  een  meer 
complex numeriek programma (eindige‐elementenmethode, Hamfem). 
 

 
45

Globaal besluit 
 
 
 

Globaal besluit 
 
 
Globaal beschouwd kan men voor de nieuwbouw‐ontwerppraktijk de oplossing binnenisolatie zeker 
niet aanraden. De grote kans op inwendige condensatie, de vorming van een natte kern, de vergro‐
ting  van  spanningen  en  vervormingen,  maar  vooral  ook  de  inherentie  van  de  onoplosbare  koude‐
bruggen  leiden  ertoe  dat  de  thermische  en  hygrische  kwaliteiten  van  de  wand,  uitgerust  met 
binnenisolatie, dikwijls ver onder de verwachtingen vallen. 
 
Een belangrijke hinderpaal zijn de enorm hoge eisen die men dient te stellen aan de correcte uitvoe‐
ring  van  de  isolatie‐ingreep.  Zo  men  het  systeem  in  de  binnenklimaatklassen  1  tot  3  nog  enigszins 
aanvaardbaar  kan  maken  op  voorwaarde  dat  men  de  juiste  uitvoering  garandeert,  is  in  binnen‐
klimaatklasse  4  binnenisolatie  een  ontoelaatbare  constructievorm.  Dit  omwille  van  de  volgende 
redenen:  
‐ het gebruik van dampschermen biedt geen waarborg gezien de zeer grote gevoeligheid aan kleine 
uitvoeringsfouten. 
‐ zeer moeilijke droging van het metselwerk tijdens winterperioden. 
‐  hoge  vochtgehalten  in  het  metselwerk,  met  kans  op  vorstschade,  schimmelvorming,  algen‐  en 
mosgroei. 
 
Wel is het voor beide binnenisolatiesystemen aangeraden om de blootgestelde zijde van het metsel‐
werk te hydrofoberen; dit om een lager vochtgehalte in de wand te waarborgen en aldus de neven‐
effecten (vorstschade, algengroei, zoutuitbloeiïngen, …) te voorkomen. 
 
Aangezien het niet steeds mogelijk is te opteren voor een buitenisolatiesysteem, blijkt het nodig de 
binnenisolatiesystemen nader te beschouwen. Men moet op zoek gaan naar een optimale oplossing, 
zowel voor het systeem als voor de constructieve detaillering. Door welk(e)  materia(a)l(en) en  met 
welke dikte(n) kan men pogen toch nog het beste resultaat te verkrijgen met een ingreep, waarvan 
men vooraf weet dat ze af te raden is. In dit geval wordt de beste ingreep gereduceerd tot de minst 
slechte. 
 
Tenslotte nog een laatste conclusie in verband met het VLIET proefgebouw: indien het verdampings‐
apparaat op een meer betrouwbare manier damp had geproduceerd, zou zich in de wintermaanden 
meer inwendige condensatie hebben gevormd. Het is immers nog steeds niet duidelijk of de vloeipa‐
pieren  de  vochtgehalten  van  de  relatieve  vochtigheidssensoren  zouden  benaderen  indien  de  om‐
standigheden dit hadden toegelaten. 
 
Is het uiteindelijke doel het formuleren van precieze constructierichtlijnen, dan is het nodig de nume‐
rieke analyse verder aan te vullen met een eindige‐elementenberekening. Door de vereenvoudigin‐
gen van de Glasermethode wordt de werkelijkheid te fel vervormd. 
 
 
 
 

 
46

Bibliografie 
 
 
 

Bibliografie 
 
 
ASTM, 2007. C1155‐95, Standard Practice for Determining Thermal Resistance of Building Envelope 
Components from the In‐Situ Data, American Society for Testing and Materials, Philadelphia, 
Pa. 
K. Gertis, 1987. Wärmedämmung innen oder auβen, DBZ‐Deutsche Bauzeitschrift, 35 (1987), Heft 5, 
p. 631‐639. 
P. Häupl, K. Jurk en H. Petzold, 2003. Inside thermal insulation for historical facades. In Research in 
building physics : Proceedings on the 2nd international conference on building physics, 14–18 
September  2003,  Antwerpen,  Belgium,  J. Carmeliet,  H. Hens,  en  G. Vermeir,  redactie, 
p. 463‐469. Swets & Zeitlinger. 
H. Hens,  juli  1998.  Performance  Predictions  for  Masonry  Walls  with  Inside  Insulation  Using 
Calculation  Procedures  and  Laboratory  Testing.  Journal  of  Building  Physics,  22‐1  (1998), 
p. 32–48. 
H. Hens, 2005. Toegepaste Bouwfysica en prestatieanalyse 2/1a: Bouwdelen. Leuven, Acco Leuven ‐
Voorburg. 
H. Hens,  A. Janssens  en  S. Roels,  november  1995.  VLIET  Proefgebouw.  Laboratorium  Bouwfysica, 
Katholieke Universiteit Leuven. 
A. Janssens, W. Depraetere en H. Hens, december 1999. Invloed van luchtinfiltratie op de prestaties 
van sterk geïsoleerde muren en daken. Bouwfysica, 10‐4 (1999), p. 22–28. 
M. Knapen,  1986.  Buitenwandoplossingen  voor  de  residentiële  bouw:  Massieve  buitenwanden  met 
binnenisolatie. Rapport RD‐Energie, Brussel. 
M. Knapen  en  H. Hens,  1987.  Buitenwandoplossingen  voor  de  residentiële  bouw:  Massieve 
buitenwanden met buitenisolatie. Rapport RD‐Energie, Brussel. 
H. M. Künzel, maart 1998. Effect of interior and exterior insulation on the hygrothermal behaviour of 
exposed walls. Materials and Structures, 31 (1998), p. 99–103. 
Z. Pavlik,  M. Jirickova,  J. Pavlik  en  R. Cerny,  2005.  Interior  Thermal  Insulation  System  Based  on 
Hydrophilic Mineral Wool. Journal of Building Physics, 29‐1 (2005), p. 21–35. 
M. N. A. Saïd, R. G. Demers en L. L. McSheffrey, 2003. Hygrothermal performance of a masonry wall 
retrofitted  with  interior  insulation.  In  Research  in  building  physics  :  Proceedings  on  the  2nd 
international  conference  on  building  physics,  14–18  September  2003,  Antwerpen,  Belgium, 
J. Carmeliet, H. Hens, en G. Vermeir, redactie, p. 445–454. Swets & Zeitlinger. 
J. Straube en C. Schumachter, maart 2003. Comparison of modeled and monitored performance of a 
wall  insulation  retrofit  in  a  solid  masonry  building.  Technical  report,  Canada  Mortgage  and 
Housing Corporation. 
Th. J. van  den  Boom  en  R. P. J. van  Hees,  1987.  Binnenisolatie.  Technisch  Rapport  156,  Stichting 
Bouwresearch, Rotterdam. 
 
 

 
47

Appendices 
 
 
 

Appendices 
 

 
48

Appendix A: Productinformatiebladen van de gebruikte materialen 
 

Appendix A:  Productinformatiebladen van de gebruikte materialen 
 
Geëxtrudeerd polystyreen [XPS] : Dow Styrofoam Wallmate WB‐A 4 cm 
* www.dow.com/styrofoam/europe/nl/prod/wallmate_wba.htm (24/07/’07) 
 
Minerale wol [MW] : Rockwool Bouwplaat 211 4 cm 
* www.rockwool.nl/graphics/rws‐bnl/rws‐be/pdf/Productblad211_BE_Vlaams.pdf (24/07/’07) 
 
Gipskartonplaat : Gyproc A‐plaat 12,5 mm 
* www.gyproc.be/webobjbpb/dossiers_pdf/20_30_10_10_10/Gyproc_A_platen_NL.pdf (24/07/’07) 
 
 

Appendix B:  Plaatsing van de sensoren in wanden 21 en 22 
 
Wand 21.   
 
Laag 
Medium 
Thermocouple (TC) 
  
 
°C 
1.  Binnenopp gipskartonplaat 
B1.R, M.R., O1.R. 
2.  MW ‐ Gipskartonplaat 
B1.R, M.R., O1.R. 
3.  Binnenopp metselwerk ‐ MW  B1.R., M.R., O1.R., M.L., M.R. 
4.  Buitenopp metselwerk 
M.L., M.R. 
   
 
Wand 22.   
 
Laag 
Medium 
Thermocouple (TC) 
  
 
°C 
1.  Binnenopp gipskartonplaat 
B1.L., M.L., O1.L. 
2.  XPS ‐ Gipskartonplaat 
B1.L., B2.L., M.L., O1.L., O2.L., B2.R. 
3.  Binnenopp metselwerk ‐ XPS 
B1.L., M.L., O1.L., M.L., M.R. 
4.  Buitenopp metselwerk 
B.L., M.L., O.L., B.R., M.R., O.R. 
   
 
Legende     
 
  
 
 

Boven 
 

Onder 
 

Midden 
 

Links 
 

Rechts 
 
B1, B2 
B2 geplaatst boven B1 
 
O1, O2 
O2 geplaatst onder O1 
 
Tabel 13: Overzicht van de sensoren in wand n°21 en n°22 

 
Relative Humidity (RH) 


B1.R, M.R., O1.R. 
B1.R, M.R., O1.R. 

 
 
Relative Humidity (RH) 


M.L. 
B1.L., M.L., O1.L. 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
Heat Flux (HF) 
W/m² 

B2.R, O2.R., B2.L. 


 
 
Heat Flux (HF) 
W/m² 

B2.L., O2.L., B2.R. 


 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
Bijvoorbeeld:  22.4.M.L.TC  is  een  thermokoppel,  geplaatst  tegen  het  buitenoppervlak  van  het 
metselwerk, in het midden van testwand n°22. 
 
22.3.x.L.RH zijn de relatieve vochtigheidssensoren die geplaatst zijn in testwand n°22 
tussen metselwerk en isolatie. 

 
49

Appendix B: Plaatsing van de sensoren in wanden 21 en 22 
 
 
 
 

Figuur 5: Sensoren in wand n°21: Laag 3 
 
 
 

Figuur 6: Sensoren in wand n°22: Laag 3 

Figuur 7: Sensoren in wand n°21: Laag 2 

Figuur 8: Sensoren in wand n°22: Laag 2 

 
 

 
50

 

 

Appendix C: Proefopstellingen 
 

Appendix C:  Proefopstellingen 
 

Figuur 9: Proefopstelling capillair vochtgehalte 

 

Figuur 10: Proefopstelling hygroscopische potten 

 

 

Figuur 11: Monitor infraroodcamera 

 

 
51

Figuur 12: Infraroodcamera 

 

Appendix D: Gewichtsmetingen vloeipapier in wanden 21 en 22 
 

Appendix D:  Gewichtsmetingen vloeipapier in wanden 21 en 22 
 
Nov – Apr  MW  XPS 
ΔMW  ΔXPS    ΔMW, m² ΔXPS, m²
  
gr 
gr   
gr 
gr     kg/m² kg/m²
27‐11‐2006  10,24  10,05    0,00  0,00    0,000 0,000
29‐11‐2006  10,50  10,45    0,26  0,40    0,006 0,010
1‐12‐2006  10,59  10,49    0,35  0,44    0,009 0,011
3‐12‐2006  11,16  10,50    0,92  0,45    0,023 0,011
11‐12‐2006  11,56  10,60    1,32  0,55    0,033 0,014
13‐12‐2006  11,75  10,59    1,51  0,54    0,038 0,013
14‐12‐2006  11,74  10,59    1,50  0,54    0,038 0,013
15‐12‐2006  11,70  10,62    1,46  0,57    0,037 0,014
18‐12‐2006  11,27  10,59    1,03  0,54    0,026 0,013
19‐12‐2006  11,15  10,61    0,91  0,56    0,023 0,014
22‐12‐2006  11,05  10,58    0,81  0,53    0,020 0,013
27‐12‐2006  10,77  10,58    0,53  0,53    0,013 0,013
28‐12‐2006  10,72  10,59    0,48  0,54    0,012 0,013
3‐1‐2007  10,77  10,59    0,53  0,54    0,013 0,013
5‐1‐2007  11,39  10,74    1,15  0,69    0,029 0,017
6‐1‐2007  11,47  10,75    1,23  0,70    0,031 0,017
11‐1‐2007  11,20  10,78    0,96  0,73    0,024 0,018
17‐1‐2007  11,07  10,88    0,83  0,83    0,021 0,021
23‐1‐2007  10,63  10,74    0,39  0,69    0,010 0,017
24‐1‐2007  10,68  10,83    0,44  0,78    0,011 0,019
26‐1‐2007  10,78  10,86    0,54  0,81    0,014 0,020
1‐2‐2007  10,75  10,98    0,51  0,93    0,013 0,023
2‐2‐2007  10,80  10,99    0,56  0,94    0,014 0,023
14‐2‐2007  10,70  10,90    0,46  0,85    0,012 0,021
19‐2‐2007  10,61  10,85    0,37  0,80    0,009 0,020
20‐2‐2007  10,61  10,94    0,37  0,89    0,009 0,022
22‐2‐2007  11,03  11,01    0,79  0,96    0,020 0,024
23‐2‐2007  11,05  11,03    0,81  0,98    0,020 0,024
28‐2‐2007  11,34  11,03    1,10  0,98    0,028 0,024
1‐3‐2007  11,30  11,03    1,06  0,98    0,027 0,024
2‐3‐2007  11,21  11,07    0,97  1,02    0,024 0,025
3‐3‐2007  11,05  11,08    0,81  1,03    0,020 0,026
7‐3‐2007  11,21  11,10    0,97  1,05    0,024 0,026
9‐3‐2007  11,18  11,10    0,94  1,05    0,024 0,026
14‐3‐2007  10,96  11,20    0,72  1,15    0,018 0,029
15‐3‐2007  10,93  11,22    0,69  1,17    0,017 0,029
16‐3‐2007  10,97  11,20    0,73  1,15    0,018 0,029
19‐3‐2007  11,14  11,25    0,90  1,20    0,023 0,030
20‐3‐2007  11,27  11,20    1,03  1,15    0,026 0,029
22‐3‐2007  11,41  11,18    1,17  1,13    0,029 0,028
11‐4‐2007  10,44  10,67    0,20  0,62    0,005 0,015
13‐4‐2007  10,42  10,68    0,18  0,63    0,004 0,016
19‐4‐2007  10,36  10,76    0,12  0,71    0,003 0,018
23‐4‐2007  10,34  10,68    0,10  0,63    0,002 0,016
Tabel 14: Meetgegevens vloeipapier – vochtgehalte in wanden n°21 en n°22 

 
Legende: 
 
 
MW 
ΔMW 
ΔMW, m² 
Waarden van 

XPS 
ΔXPS 
ΔXPS, m² 
27/11/2006 

Gewicht vloeipapier 
Hoeveelheid vocht in vloeipapier (20 x 20 cm²) in gram
Hoeveelheid vocht in vloeipapier (1 x 1 m²) in kilogram
Drooggewicht vloeipapier 

 
52

Appendix E: Hygroscopische curve vloeipapier 
 

Appendix E:  Hygroscopische curve vloeipapier 
 
datum 
27/11/'06 
09/01/'07 
09/01/'07
09/01/'07
  drooggewicht  hygroscopische  vochtgehalte vochtgehalte
pot 
RH 
gr 
gr 
gr/502cm²
kg/m²
97,0% 
12,857 
14,939 
2,082
0,041
97,0% 
12,652 
14,541 
1,889
0,038
94,0% 
12,834 
14,137 
1,303
0,026
94,0% 
12,587 
13,922 
1,335
0,027
86,0% 
13,033 
13,981 
0,948
0,019
86,0% 
12,714 
13,536 
0,822
0,016
79,5% 
12,706 
13,358 
0,652
0,013
79,5% 
13,153 
13,818 
0,665
0,013
65,0% 
12,956 
13,368 
0,412
0,008
65,0% 
12,680 
13,151 
0,471
0,009
54,0% 
12,912 
13,237 
0,325
0,006
54,0% 
13,141 
13,584 
0,443
0,009
Tabel 15: Meetgegevens vloeipapier – hygroscopische curve 

Appendix F:  Capillair vochtgehalte vloeipapier 
 
tijd 

tijd   drooggewicht  vochtgehalte  vochtgehalte

gr  gr/502 cm² 
kg/m²



0,00 
12,464 
0,000 
0,000
15 
3,87 
18,488 
6,024 
0,120
60 
7,75 
21,841 
9,377 
0,187
120  10,95 
24,489 
12,025 
0,240
180  13,42 
26,379 
13,915 
0,277
240  15,49 
27,882 
15,418 
0,307
300  17,32 
28,925 
16,461 
0,328
360  18,97 
29,984 
17,520 
0,349
420  20,49 
30,858 
18,394 
0,366
480  21,91 
31,548 
19,084 
0,380
540  23,24 
31,996 
19,532 
0,389
600  24,49 
32,086 
19,622 
0,391
660  25,69 
32,126 
19,662 
0,392
720  26,83 
32,229 
19,765 
0,394
780  27,93 
32,291 
19,827 
0,395
840  28,98 
32,263 
19,799 
0,394
900  30,00 
32,309 
19,845 
0,395
1200  34,64 
32,425 
19,961 
0,398
1500  38,73 
32,624 
20,160 
0,402
1800  42,43 
32,740 
20,276 
0,404
2700  51,96 
32,878 
20,414 
0,407
3600  60,00 
32,924 
20,460 
0,408
13200  114,89 
34,107 
21,643 
0,431
14400  120,00 
34,221 
21,757 
0,433
Tabel 16: Meetgegevens vloeipapier – capillair vochtgehalte 

 
53

Appendix G: Capillair vochtgehalte baksteen 
 

Appendix G:  Capillair vochtgehalte baksteen 
 
  

  

datum Æ 

22/03/'07 22/03/'07 22/03/'07 

28/03/'07 

wanddeel  monster  lengte diepte 
  
  
cm
cm 

gewicht
gr

capillaire
w verzadiging drooggewicht
gr/kg
%
gr

wand 22 

1.A.1 

n.hydr. 
 
 
 
 
wand 22 
hydr. 
 
 
 
 
 
wand 21 
n.hydr. 
 
 
 
wand 21 
hydr. 
 
 
 
  

1.A.2 
1.B 
1.C 
1.D 
  
2.A.1 
2.A.2 
2.A.3 
2.A.4 
2.B.1 
2.B.2 
  
3.A 
3.B 
3.C 
3.E 
  
4.3.A.1 
4.3.A.2 
3.1.A.1 
3.1.A.2 
4.3.B.1 
4.3.B.2 

28/03/'07 
wcap,bak 
gr/kg 

5

132,632

1,215

1,12%

132,471

114,191 

5,2
6,8
7,7
7,5

10,2 
17 
24,7 
32,2 
 

10,4 
15,3 
20,5 
25,5 
30,8 
 
4,4 
12,5 
21,5 
29,5 
 
4,8 
10 
14,4 
19,4 
24,1 
30,8 

139,957
168,777
180,247
211,722

3,657
3,860
1,723
5,213

3,36%
3,55%
1,58%
4,79%

139,447
168,128
179,937
210,624

170,379
186,860
166,410
179,568
147,324
153,930

4,937
3,151
4,782
2,887
0,034
0,676

4,54%
2,90%
4,39%
2,65%
0,03%
0,62%

169,542
186,273
165,618
179,051
147,319
153,826

140,347
253,991
285,947
266,478

5,913
15,314
22,174
10,132

5,43%
14,07%
20,38%
9,31%

139,522
250,160
279,744
263,805

145,028
170,039
135,276
145,458
154,811
202,533

0,504
0,665
1,859
2,232
3,000
4,743

0,46%
0,61%
1,71%
2,05%
2,76%
4,36%

144,955
169,926
135,025
145,134
154,348
201,577

112,645 
96,623 

106,655 
 
1,539 
110,129 
109,819 
108,366 


 




 
14,177 
105,305 
110,239 
109,595 
110,815 
111,312 

 
 
 
 
 
 
 
Tabel 17: Meetgegevens baksteen – vochtgehalte en capillair vochtgehalte 

wcap,bak,gem

108,808 

5
5,4
4,9
5,2
5
5,3
4,4
8,1
9
8
4,8
5,2
4,4
5
4,7
6,7

 
Legende: 
 
 

wcap,bak 
‐ 
wcap,bak,gem 

Vochtgehalte 
Capillair vochtgehalte 
Capillaire verzadiging 
Gemiddeld capillair vochtgehalte 

= gewicht ‐ drooggewicht 
 
= vochtgehalte / capillair vochtgehalte
 

 
 

 
54

Appendix H: Infraroodopnamen wanden 21 en 22 
 

Appendix H:  Infraroodopnamen wanden 21 en 22 

Figuur 13: Infraroodfoto wand n°21 ter hoogte van meetopening 

 

 

Figuur 14: Infraroodfoto wand n°21 ter hoogte van aansluiting onderrand 

 
55

 

Appendix H: Infraroodopnamen wanden 21 en 22 
 
 
 

Figuur 15: Infraroodfoto ter hoogte van meetkader tussen wand n°21 en n°22 

 

 

Figuur 16: Infraroodfoto wand n°22 ter hoogte van aansluiting onderrand 

 
56

 

Appendix I: Hydrofobering baksteen 
 

 

Figuur 17: Overzichtsweergave infraroodfoto's 

 

Appendix I:  Hydrofobering baksteen 
 

Figuur 18: Hydrofobering baksteen 

 

 
Op  bovenstaande  foto  ziet  men  een  cilindervormig  bakstenen  monster  (nr. 4.1.A.1),  uitgeboord  uit 
het gehydrofobeerde deel van wand n°21. Na capillaire verzadiging van één zijde van het monster is 
zeer  duidelijk  te  onderscheiden  hoe  diep  het  hydrofoberingsmiddel  in  het  gevelmetselwerk  is 
binnengedrongen (±4cm). Rond het jaar ’97 werden de rechterdelen van wanden n°21 en n°22 aan 
de  buitenzijde  behandeld  met  een  waterafstotend  product.  Nu,  tien  jaren  later,  is  de 
hydrofoberende werking nog steeds gegarandeerd. 

 
57

Appendix J: Glasertabellen en –grafieken 
 

Appendix J:  Glasertabellen en –grafieken 
A. Glasertabellen – Ambachtelijk systeem – 4cm isolatie – januari  
Medium 
d [m]  λ [W/mK]  R [m²K/W] 
θ [°C]  μ50  Z [m/s∙109] ΣZ [m/s∙109]  Pd [Pa] 
  
 
 
 
2,61   
 
0,0000 
678,6 
Exterieur   
 
0,0435 
 
 
0,0072 
 
 
  
 
 
 
2,99   
 
0,0072 
678,7 
Baksteen  0,325  1,28 
0,2539 
 

14,04 
 
 
  
 
 
 
5,19   
 
14,0472 
899,9 
Isolatie 
0,04 
0,036 
1,1111 
 
1,2  0,2592 
 
 
  
 
 
 
14,84   
 
14,3064 
904,0 
Gipskarton  0,0125  0,096 
0,1302 
 

0,54 
 
 
  
 
 
 
15,97   
 
14,8464 
912,5 
Interieur   
 
0,1250 
 
 
0,054 
 
 
  
 
 
 
17,06   
 
14,9004 
913,4 
  
 
Rt=  1,6637 
 
Zt= 14,9004 
 
 
  
  
q =  8,687 W/m²    
gv= 15,757 
  
  
 
 
 
hoeveelheid condensatie = 20,54 
kg/m²/s∙109 
 
 
 
op maandbasis = 0,06 
kg/m² 
 
Tabel 18: Glaser | Ambachtelijk systeem | 4 cm MW | Januari | Binnenklimaatklasse 1 

Psat [Pa]
736,7 
 
756,7 
 
883,4 
 
1686,4 
 
1813,3 
 
1943,1 
 
  
 
 

 
Medium 
d [m]  λ [W/mK]  R [m²K/W] 
θ [°C]  μ50  Z [m/s∙109] ΣZ [m/s∙109]  Pd [Pa] 
 
 
 
 
2,61   
 
0,0000 
678,6 
Exterieur   
 
0,0435 
 
 
0,0072 
 
 
 
 
 
 
2,99   
 
0,0072 
678,8 
Baksteen  0,325  1,28 
0,2539 
 

14,04 
 
 
 
 
 
 
5,19   
 
14,0472 
1121,3 
Isolatie 
0,04 
0,036 
1,1111 
 
1,2  0,2592 
 
 
 
 
 
 
14,84   
 
14,3064 
1129,5 
Gipskarton  0,0125  0,096 
0,1302 
 

0,54 
 
 
 
 
 
 
15,97   
 
14,8464 
1146,5 
Interieur   
 
0,1250 
 
 
0,054 
 
 
 
 
 
 
17,06   
 
14,9004 
1148,2 
 
 
Rt=  1,6637 
 
Zt= 14,9004 
 
 
 
 
q=  8,687 W/m²   
gv= 31,515 
 
 
 
 
 
hoeveelheid condensatie = 295,73 
kg/m²/s∙109 
 
 
 
op maandbasis = 0,79 
kg/m² 
 
Tabel 19: Glaser | Ambachtelijk systeem | 4 cm MW | Januari | Binnenklimaatklasse 2 

Psat [Pa]
736,7 
 
756,7 
 
883,4 
 
1686,4 
 
1813,3 
 
1943,1 
 
 
 
 

 
Medium 
d [m]  λ [W/mK]  R [m²K/W] 
θ [°C]  μ50  Z [m/s∙109] ΣZ [m/s∙109]  Pd [Pa] 
 
 
 
 
2,61   
 
0,0000 
678,6 
Exterieur   
 
0,0435 
 
 
0,0072 
 
 
 
 
 
 
2,99   
 
0,0072 
678,9 
Baksteen  0,325  1,28 
0,2539 
 

14,04 
 
 
 
 
 
 
5,19   
 
14,0472 
1342,6 
Isolatie 
0,04 
0,036 
1,1111 
 
1,2  0,2592 
 
 
 
 
 
 
14,84   
 
14,3064 
1354,9 
Gipskarton  0,0125  0,096 
0,1302 
 

0,54 
 
 
 
 
 
 
15,97   
 
14,8464 
1380,4 
Interieur   
 
0,1250 
 
 
0,054 
 
 
 
 
 
 
17,06   
 
14,9004 
1383,0 
 
 
Rt=  1,6637 
 
Zt= 14,9004 
 
 
 
 
q=  8,687 W/m²   
gv= 47,272 
 
 
 
 
 
hoeveelheid condensatie = 570,92 
kg/m²/s∙109 
 
 
 
op maandbasis = 1,53 
kg/m² 
 
Tabel 20: Glaser | Ambachtelijk systeem | 4 cm MW | Januari | Binnenklimaatklasse 3 

 
58

Psat [Pa]
736,7 
 
756,7 
 
883,4 
 
1686,4 
 
1813,3 
 
1943,1 
 
 
 
 

Appendix J: Glasertabellen en –grafieken 
 
 
Medium 
d [m]  λ [W/mK]  R [m²K/W] 
θ [°C]  μ50  Z [m/s∙109] ΣZ [m/s∙109]  Pd [Pa] 
 
 
 
 
2,61   
 
0,0000 
678,6 
Exterieur   
 
0,0435 
 
 
0,0072 
 
 
 
 
 
 
2,99   
 
0,0072 
679,1 
Baksteen  0,325  1,28 
0,2539 
 

14,04 
 
 
 
 
 
 
5,19   
 
14,0472 
1564,0 
Isolatie 
0,04 
0,036 
1,1111 
 
1,2  0,2592 
 
 
 
 
 
 
14,84   
 
14,3064 
1580,3 
Gipskarton  0,0125  0,096 
0,1302 
 

0,54 
 
 
 
 
 
 
15,97   
 
14,8464 
1614,4 
Interieur   
 
0,1250 
 
 
0,054 
 
 
 
 
 
 
17,06   
 
14,9004 
1617,8 
 
 
Rt=  1,6637 
 
Zt= 14,9004 
 
 
 
 
q=  8,687 W/m²   
gv= 63,030 
 
 
9
 
 
 
hoeveelheid condensatie = 846,11 
kg/m²/s∙10  
 
 
 
op maandbasis = 2,27 
kg/m² 
 
Tabel 21: Glaser | Ambachtelijk systeem | 4 cm MW | Januari | Binnenklimaatklasse 4 

Psat [Pa]
736,7 
 
756,7 
 
883,4 
 
1686,4 
 
1813,3 
 
1943,1 
 
 
 
 

 
B. Glasertabellen – Industrieel systeem ‐  4cm isolatie – januari 
9

9

Medium 
d [m]  λ [W/mK]  R [m²K/W]  θ [°C]  μ50  Z [m/s∙10 ] ΣZ [m/s∙10 ]  Pd [Pa] 
 
 
 
 
2,61   
 
0,0000 
678,6 
Exterieur   
 
0,0435 
 
 
0,0072 
 
 
 
 
 
 
2,97   
 
0,0072 
678,6 
Baksteen  0,325  1,28 
0,2539 
 

14,04 
 
 
 
 
 
 
5,09   
 
14,0472 
750,7 
Isolatie 
0,04 
0,034 
1,1765 
 
144  31,104 
 
 
 
 
 
 
14,93   
 
45,1512 
910,3 
Gipskarton  0,0125  0,096 
0,1302 
 

0,54 
 
 
 
 
 
 
16,02   
 
45,6912 
913,1 
Interieur   
 
0,1250 
 
 
0,054 
 
 
 
 
 
 
17,06   
 
45,7452 
913,4 
 
 
Rt=  1,7291 
 
Zt= 45,7452 
 
 
 
 
q=  8,358 W/m²   
gv= 5,133 
 
 
9
 
 
 
hoeveelheid condensatie = 0 
kg/m²/s∙10  
 
 
 
op maandbasis = 0 
kg/m² 
 
Tabel 22: Glaser | Industrieel systeem | 4 cm XPS | Januari | Binnenklimaatklasse 1 

Psat [Pa]
736,7 
 
756,0 
 
877,4 
 
1695,5 
 
1818,1 
 
1943,1 
 
 
 
 

 
Medium 
d [m]  λ [W/mK]  R [m²K/W]  θ [°C]  μ50  Z [m/s∙109] ΣZ [m/s∙109]  Pd [Pa] 
 
 
 
 
2,61   
 
0,0000 
678,6 
Exterieur   
 
0,0435 
 
 
0,0072 
 
 
 
 
 
 
2,97   
 
0,0072 
678,7 
Baksteen  0,325  1,28 
0,2539 
 

14,04 
 
 
 
 
 
 
5,09   
 
14,0472 
822,8 
Isolatie 
0,04 
0,034 
1,1765 
 
144  31,104 
 
 
 
 
 
 
14,93   
 
45,1512 
1142,1 
Gipskarton  0,0125  0,096 
0,1302 
 

0,54 
 
 
 
 
 
 
16,02   
 
45,6912 
1147,6 
Interieur   
 
0,1250 
 
 
0,054 
 
 
 
 
 
 
17,06   
 
45,7452 
1148,2 
 
 
Rt=  1,7291 
 
Zt= 45,7452 
 
 
 
 
q=  8,358 W/m²   
gv= 10,265 
 
 
 
 
 
hoeveelheid condensatie = 0 
kg/m²/s∙109 
 
 
 
op maandbasis = 0 
kg/m² 
 
Tabel 23: Glaser | Industrieel systeem | 4 cm XPS | Januari | Binnenklimaatklasse 2 

 
59

Psat [Pa]
736,7 
 
756,0 
 
877,4 
 
1695,5 
 
1818,1 
 
1943,1 
 
 
 
 

Appendix J: Glasertabellen en –grafieken 
 
 
Medium 
d [m]  λ [W/mK]  R [m²K/W]  θ [°C]  μ50  Z [m/s∙109] ΣZ [m/s∙109]  Pd [Pa] 
 
 
 
 
2,61   
 
0,0000 
678,6 
Exterieur   
 
0,0435 
 
 
0,0072 
 
 
 
 
 
 
2,97   
 
0,0072 
678,7 
Baksteen  0,325  1,28 
0,2539 
 

14,04 
 
 
 
 
 
 
5,09   
 
14,0472 
894,9 
Isolatie 
0,04 
0,034 
1,1765 
 
144  31,104 
 
 
 
 
 
 
14,93   
 
45,1512 
1373,8 
Gipskarton  0,0125  0,096 
0,1302 
 

0,54 
 
 
 
 
 
 
16,02   
 
45,6912 
1382,1 
Interieur   
 
0,1250 
 
 
0,054 
 
 
 
 
 
 
17,06   
 
45,7452 
1383,0 
 
 
Rt=  1,7291 
 
Zt= 45,7452 
 
 
 
 
q=  8,358 W/m²   
gv= 15,398 
 
 
 
 
 
hoeveelheid condensatie = 1,79 
kg/m²/s∙109 
 
 
 
op maandbasis = 0,00 
kg/m² 
 
Tabel 24: Glaser | Industrieel systeem | 4 cm XPS | Januari | Binnenklimaatklasse 3 

Psat [Pa]
736,7 
 
756,0 
 
877,4 
 
1695,5 
 
1818,1 
 
1943,1 
 
 
 
 

 
Medium 
d [m]  λ [W/mK]  R [m²K/W]  θ [°C]  μ50  Z [m/s∙109] ΣZ [m/s∙109]  Pd [Pa] 
 
 
 
 
2,61   
 
0,0000 
678,6 
Exterieur   
 
0,0435 
 
 
0,0072 
 
 
 
 
 
 
2,97   
 
0,0072 
678,7 
Baksteen  0,325  1,28 
0,2539 
 

14,04 
 
 
 
 
 
 
5,09   
 
14,0472 
967,0 
Isolatie 
0,04 
0,034 
1,1765 
 
144  31,104 
 
 
 
 
 
 
14,93   
 
45,1512 
1605,6 
Gipskarton  0,0125  0,096 
0,1302 
 

0,54 
 
 
 
 
 
 
16,02   
 
45,6912 
1616,7 
Interieur   
 
0,1250 
 
 
0,054 
 
 
 
 
 
 
17,06   
 
45,7452 
1617,8 
 
 
Rt=  1,7291 
 
Zt= 45,7452 
 
 
 
 
q=  8,358 W/m²   
gv= 20,530 
 
 
 
 
 
hoeveelheid condensatie = 9,20 
kg/m²/s∙109 
 
 
 
op maandbasis = 0,02 
kg/m² 
 
Tabel 25: Glaser | Industrieel systeem | 4 cm XPS | Januari | Binnenklimaatklasse 4 

Psat [Pa]
736,7 
 
756,0 
 
877,4 
 
1695,5 
 
1818,1 
 
1943,1 
 
 
 
 

 
C. Glasertabellen – Ambachtelijk systeem – 4cm isolatie – april 
Medium 
d [m]  λ [W/mK]  R [m²K/W] 
θ [°C]  μ50  Z [m/s∙109] ΣZ [m/s∙109]  Pd [Pa] 
 
 
 
 
10,00   
 
0,0000 
1057,0 
Exterieur   
 
0,0435 
 
 
0,0072 
 
 
 
 
 
 
10,25   
 
0,0072 
1057,1 
Baksteen  0,325  1,28 
0,2539 
 

14,04 
 
 
 
 
 
 
11,73   
 
14,0472 
1184,3 
Isolatie 
0,04 
0,036 
1,1111 
 
1,2  0,2592 
 
 
 
 
 
 
18,21   
 
14,3064 
1186,6 
Gipskarton  0,0125  0,096 
0,1302 
 

0,54 
 
 
 
 
 
 
18,97   
 
14,8464 
1191,5 
Interieur   
 
0,1250 
 
 
0,054 
 
 
 
 
 
 
19,70   
 
14,9004 
1192,0 
 
 
Rt=  1,6637 
 
Zt= 14,9004 
 
 
 
 
q=  5,830 W/m²   
gv= 9,060 
 
 
 
 
 
hoeveelheid condensatie = 0 
kg/m²/s∙109 
 
 
 
op maandbasis = 0 
kg/m² 
 
Tabel 26: Glaser | Ambachtelijk systeem | 4 cm MW | April | Binnenklimaatklasse 1 

 
60

Psat [Pa]
1226,7 
 
1247,7 
 
1376,7 
 
2089,5 
 
2191,2 
 
2292,9 
 
 
 
 

Appendix J: Glasertabellen en –grafieken 
 
 
Medium 
d [m]  λ [W/mK]  R [m²K/W] 
θ [°C]  μ50  Z [m/s∙109] ΣZ [m/s∙109]  Pd [Pa] 
 
 
 
 
10,00   
 
0,0000 
1057,0 
Exterieur   
 
0,0435 
 
 
0,0072 
 
 
 
 
 
 
10,25   
 
0,0072 
1057,1 
Baksteen  0,325  1,28 
0,2539 
 

14,04 
 
 
 
 
 
 
11,73   
 
14,0472 
1311,5 
Isolatie 
0,04 
0,036 
1,1111 
 
1,2  0,2592 
 
 
 
 
 
 
18,21   
 
14,3064 
1316,2 
Gipskarton  0,0125  0,096 
0,1302 
 

0,54 
 
 
 
 
 
 
18,97   
 
14,8464 
1326,0 
Interieur   
 
0,1250 
 
 
0,054 
 
 
 
 
 
 
19,70   
 
14,9004 
1327,0 
 
 
Rt=  1,6637 
 
Zt= 14,9004 
 
 
 
 
q=  5,830 W/m²   
gv= 18,120 
 
 
9
 
 
 
hoeveelheid condensatie = 0 
kg/m²/s∙10  
 
 
 
op maandbasis = 0 
kg/m² 
 
Tabel 27: Glaser | Ambachtelijk systeem | 4 cm MW | April | Binnenklimaatklasse 2 

Psat [Pa]
1226,7 
 
1247,7 
 
1376,7 
 
2089,5 
 
2191,2 
 
2292,9 
 
 
 
 

 
Medium 
d [m]  λ [W/mK]  R [m²K/W] 
θ [°C]  μ50  Z [m/s∙109] ΣZ [m/s∙109]  Pd [Pa] 
 
 
 
 
10,00   
 
0,0000 
1057,0 
Exterieur   
 
0,0435 
 
 
0,0072 
 
 
 
 
 
 
10,25   
 
0,0072 
1057,2 
Baksteen  0,325  1,28 
0,2539 
 

14,04 
 
 
 
 
 
 
11,73   
 
14,0472 
1438,8 
Isolatie 
0,04 
0,036 
1,1111 
 
1,2  0,2592 
 
 
 
 
 
 
18,21   
 
14,3064 
1445,9 
Gipskarton  0,0125  0,096 
0,1302 
 

0,54 
 
 
 
 
 
 
18,97   
 
14,8464 
1460,5 
Interieur   
 
0,1250 
 
 
0,054 
 
 
 
 
 
 
19,70   
 
14,9004 
1462,0 
 
 
Rt=  1,6637 
 
Zt= 14,9004 
 
 
 
 
q=  5,830 W/m²   
gv= 27,180 
 
 
 
 
 
hoeveelheid condensatie = 77,27 
kg/m²/s∙109 
 
 
 
op maandbasis = 0,21 
kg/m² 
 
Tabel 28: Glaser | Ambachtelijk systeem | 4 cm MW | April | Binnenklimaatklasse 3 

Psat [Pa]
1226,7 
 
1247,7 
 
1376,7 
 
2089,5 
 
2191,2 
 
2292,9 
 
 
 
 

 
Medium 
d [m]  λ [W/mK]  R [m²K/W] 
θ [°C]  μ50  Z [m/s∙109] ΣZ [m/s∙109]  Pd [Pa] 
 
 
 
 
10,00   
 
0,0000 
1057,0 
Exterieur   
 
0,0435 
 
 
0,0072 
 
 
 
 
 
 
10,25   
 
0,0072 
1057,3 
Baksteen  0,325  1,28 
0,2539 
 

14,04 
 
 
 
 
 
 
11,73   
 
14,0472 
1566,1 
Isolatie 
0,04 
0,036 
1,1111 
 
1,2  0,2592 
 
 
 
 
 
 
18,21   
 
14,3064 
1575,5 
Gipskarton  0,0125  0,096 
0,1302 
 

0,54 
 
 
 
 
 
 
18,97   
 
14,8464 
1595,0 
Interieur   
 
0,1250 
 
 
0,054 
 
 
 
 
 
 
19,70   
 
14,9004 
1597,0 
 
 
Rt=  1,6637 
 
Zt= 14,9004 
 
 
 
 
q=  5,830 W/m²   
gv= 36,241 
 
 
 
 
 
hoeveelheid condensatie = 235,50 
kg/m²/s∙109 
 
 
 
op maandbasis = 0,63 
kg/m² 
 
Tabel 29: Glaser | Ambachtelijk systeem | 4 cm MW | April | Binnenklimaatklasse 4 

 
61

Psat [Pa]
1226,7 
 
1247,7 
 
1376,7 
 
2089,5 
 
2191,2 
 
2292,9 
 
 
 
 

Appendix J: Glasertabellen en –grafieken 
 
D. Glasertabellen – Ambachtelijk systeem – 12cm isolatie – januari 
Medium 
d [m]  λ [W/mK]  R [m²K/W] 
θ [°C]  μ50  Z [m/s∙109] ΣZ [m/s∙109]  Pd [Pa]  Psat [Pa]
 
 
 
 
2,61   
 
0,0000 
678,6  736,7 
Exterieur   
 
0,0435 
 
 
0,0072 
 
 
 
 
 
 
 
2,77   
 
0,0072 
678,7  745,2 
Baksteen  0,325  1,28 
0,2539 
 

14,04 
 
 
 
 
 
 
 
3,71   
 
14,0472 
892,5  796,7 
Isolatie 
0,12 
0,036 
3,3333 
 
1,2  0,7776 
 
 
 
 
 
 
 
16,11   
 
14,8248 
904,3  1829,2 
Gipskarton  0,0125  0,096 
0,1302 
 

0,54 
 
 
 
 
 
 
 
16,60   
 
15,3648 
912,6  1886,6 
Interieur   
 
0,1250 
 
 
0,054 
 
 
 
 
 
 
 
17,06   
 
15,4188 
913,4  1943,1 
 
 
Rt=  3,8859 
 
Zt= 15,4188 
 
 
 
 
 
q=  3,719 W/m²   
gv= 15,228 
 
 
 
 
 
 
hoeveelheid condensatie = 76,70 
kg/m²/s∙109 
 
 
 
 
op maandbasis = 0,21 
kg/m² 
 
 
Tabel 30: Glaser | Ambachtelijk systeem | 12 cm MW | Januari | Binnenklimaatklasse 1 

 
Medium 
d [m]  λ [W/mK]  R [m²K/W] 
θ [°C]  μ50  Z [m/s∙109] ΣZ [m/s∙109]  Pd [Pa]  Psat [Pa]
 
 
 
 
2,61   
 
0,0000 
678,6  736,7 
Exterieur   
 
0,0435 
 
 
0,0072 
 
 
 
 
 
 
 
2,77   
 
0,0072 
678,8  745,2 
Baksteen  0,325  1,28 
0,2539 
 

14,04 
 
 
 
 
 
 
 
3,71   
 
14,0472 
1106,4  796,7 
Isolatie 
0,12 
0,036 
3,3333 
 
1,2  0,7776 
 
 
 
 
 
 
 
16,11   
 
14,8248 
1130,1  1829,2 
Gipskarton  0,0125  0,096 
0,1302 
 

0,54 
 
 
 
 
 
 
 
16,60   
 
15,3648 
1146,5  1886,6 
Interieur   
 
0,1250 
 
 
0,054 
 
 
 
 
 
 
 
17,06   
 
15,4188 
1148,2  1943,1 
 
 
Rt=  3,8859 
 
Zt= 15,4188 
 
 
 
 
 
q=  3,719 W/m²   
gv= 30,455 
 
 
 
 
 
 
hoeveelheid condensatie = 247,88 
kg/m²/s∙109 
 
 
 
 
op maandbasis = 0,66 
kg/m² 
 
 
Tabel 31: Glaser | Ambachtelijk systeem | 12 cm MW | Januari | Binnenklimaatklasse 2 

 
Medium 
d [m]  λ [W/mK]  R [m²K/W] 
θ [°C]  μ50  Z [m/s∙109] ΣZ [m/s∙109]  Pd [Pa]  Psat [Pa]
 
 
 
 
2,61   
 
0,0000 
678,6  736,7 
Exterieur   
 
0,0435 
 
 
0,0072 
 
 
 
 
 
 
 
2,77   
 
0,0072 
678,9  745,2 
Baksteen  0,325  1,28 
0,2539 
 

14,04 
 
 
 
 
 
 
 
3,71   
 
14,0472 
1320,3  796,7 
Isolatie 
0,12 
0,036 
3,3333 
 
1,2  0,7776 
 
 
 
 
 
 
 
16,11   
 
14,8248 
1355,8  1829,2 
Gipskarton  0,0125  0,096 
0,1302 
 

0,54 
 
 
 
 
 
 
 
16,60   
 
15,3648 
1380,5  1886,6 
Interieur   
 
0,1250 
 
 
0,054 
 
 
 
 
 
 
 
17,06   
 
15,4188 
1383,0  1943,1 
 
 
Rt=  3,8859 
 
Zt= 15,4188 
 
 
 
 
 
q=  3,719 W/m²   
gv= 45,683 
 
 
 
 
 
 
hoeveelheid condensatie = 419,06 
kg/m²/s∙109 
 
 
 
 
op maandbasis = 1,12 
kg/m² 
 
 
Tabel 32: Glaser | Ambachtelijk systeem | 12 cm MW | Januari | Binnenklimaatklasse 3 

 
62

Appendix J: Glasertabellen en –grafieken 
 
 
Medium 
d [m]  λ [W/mK]  R [m²K/W] 
θ [°C]  μ50  Z [m/s∙109] ΣZ [m/s∙109]  Pd [Pa]  Psat [Pa]
 
 
 
 
2,61   
 
0,0000 
678,6  736,7 
Exterieur   
 
0,0435 
 
 
0,0072 
 
 
 
 
 
 
 
2,77   
 
0,0072 
679,0  745,2 
Baksteen  0,325  1,28 
0,2539 
 

14,04 
 
 
 
 
 
 
 
3,71   
 
14,0472 
1534,2  796,7 
Isolatie 
0,12 
0,036 
3,3333 
 
1,2  0,7776 
 
 
 
 
 
 
 
16,11   
 
14,8248 
1581,6  1829,2 
Gipskarton  0,0125  0,096 
0,1302 
 

0,54 
 
 
 
 
 
 
 
16,60   
 
15,3648 
1614,5  1886,6 
Interieur   
 
0,1250 
 
 
0,054 
 
 
 
 
 
 
 
17,06   
 
15,4188 
1617,8  1943,1 
 
 
Rt=  3,8859 
 
Zt= 15,4188 
 
 
 
 
 
q=  3,719 W/m²   
gv= 60,911 
 
 
 
 
 
 
hoeveelheid condensatie = 590,25 
kg/m²/s∙109 
 
 
 
 
op maandbasis = 1,58 
kg/m² 
 
 
Tabel 33: Glaser | Ambachtelijk systeem | 12 cm MW | Januari | Binnenklimaatklasse 4 

 
E. Glasertabellen – Wand n°21 – Hypothese 1 – Weekgemiddelde waarden dec ’06 – jan ’07 
9

9

Medium 
 
Exterieur 
 
Baksteen 
 
Isolatie 
 
Gipskarton 
 
Interieur 
 
 
 
 
 

d [m] 
 
 
 
0,325 
 
0,04 
 
0,0125 
 
 
 
 
 
 
 

λ [W/mK]  R [m²K/W] 
θ [°C]  μ50  Z [m/s∙10 ] ΣZ [m/s∙10 ] 
 
 
10,78   
 
0,0000 
 
0,0435 
 
 
0,0072 
 
 
 
11,12   
 
0,0072 
1,28 
0,2539 
 

14,04 
 
 
 
13,08   
 
14,0472 
0,036 
1,1111 
 
1,2  0,2592 
 
 
 
21,68   
 
14,3064 
0,096 
0,1302 
 

0,54 
 
 
 
22,69   
 
14,8464 
 
0,1250 
 
 
0,054 
 
 
 
23,66   
 
14,9004 
Rt=  1,6637 
 
Zt= 14,9004 
 
q=  7,737 W/m²   
gv= 41,080 
 
 
hoeveelheid condensatie = 126,56 
kg/m²/s∙109 
 
op weekbasis = 0,08 
kg/m² 
Tabel 34: Glaser | Wand n°21 | 02‐08/12/'06 

Medium 
 
Exterieur 
 
Baksteen 
 
Isolatie 
 
Gipskarton 
 
Interieur 
 
 
 
 
 

d [m] 
 
 
 
0,325 
 
0,04 
 
0,0125 
 
 
 
 
 
 
 

λ [W/mK]  R [m²K/W] 
θ [°C]  μ50  Z [m/s∙109] ΣZ [m/s∙109] 
 
 
7,14   
 
0,0000 
 
0,0435 
 
 
0,0072 
 
 
 
7,57   
 
0,0072 
1,28 
0,2539 
 

14,04 
 
 
 
10,11   
 
14,0472 
0,036 
1,1111 
 
1,2  0,2592 
 
 
 
21,18   
 
14,3064 
0,096 
0,1302 
 

0,54 
 
 
 
22,48   
 
14,8464 
 
0,1250 
 
 
0,054 
 
 
 
23,72   
 
14,9004 
Rt=  1,6637 
 
Zt= 14,9004 
 
q=  9,966 W/m²   
gv= 51,031 
 
 
hoeveelheid condensatie = 418,86 
kg/m²/s∙109 
 
op weekbasis = 0,25 
kg/m² 
Tabel 35: Glaser | Wand n°21 | 09‐15/12/'06 

Pd [Pa] 
1029,2 
 
1029,5 
 
1606,3 
 
1616,9 
 
1639,1 
 
1641,3 
 
 
 

Psat [Pa]
1292,6 
 
1321,8 
 
1504,5 
 
2590,5 
 
2754,4 
 
2920,1 
 
 
 
 

 

 
63

Pd [Pa] 
855,4 
 
855,8 
 
1572,3 
 
1585,5 
 
1613,1 
 
1615,8 
 
 
 

Psat [Pa]
1010,8 
 
1041,2 
 
1235,4 
 
2511,9 
 
2719,0 
 
2931,7 
 
 
 
 

Appendix J: Glasertabellen en –grafieken 
 
 
Medium 
 
Exterieur 
 
Baksteen 
 
Isolatie 
 
Gipskarton 
 
Interieur 
 
 
 
 
 

d [m] 
 
 
 
0,325 
 
0,04 
 
0,0125 
 
 
 
 
 
 
 

λ [W/mK]  R [m²K/W] 
θ [°C]  μ50  Z [m/s∙109] ΣZ [m/s∙109] 
 
 
4,11   
 
0,0000 
 
0,0435 
 
 
0,0072 
 
 
 
4,61   
 
0,0072 
1,28 
0,2539 
 
8  14,04 
 
 
 
7,56   
 
14,0472 
0,036 
1,1111 
 
1,2  0,2592 
 
 
 
20,46   
 
14,3064 
0,096 
0,1302 
 
8  0,54 
 
 
 
21,97   
 
14,8464 
 
0,1250 
 
 
0,054 
 
 
 
23,42   
 
14,9004 
Rt=  1,6637 
 
Zt= 14,9004 
 
q=  11,608 W/m²   
gv= 13,066 
 
 
hoeveelheid condensatie = ‐94,92 
kg/m²/s∙109 
 
op weekbasis = ‐0,06 
kg/m² 
Tabel 36: Glaser | Wand n°21 | 16‐22/12/'06 

Medium 
 
Exterieur 
 
Baksteen 
 
Isolatie 
 
Gipskarton 
 
Interieur 
 
 
 
 
 

d [m] 
 
 
 
0,325 
 
0,04 
 
0,0125 
 
 
 
 
 
 
 

λ [W/mK]  R [m²K/W] 
θ [°C]  μ50  Z [m/s∙109] ΣZ [m/s∙109] 
 
 
2,49   
 
0,0000 
 
0,0435 
 
 
0,0072 
 
 
 
3,05   
 
0,0072 
1,28 
0,2539 
 
8  14,04 
 
 
 
6,29   
 
14,0472 
0,036 
1,1111 
 
1,2  0,2592 
 
 
 
20,49   
 
14,3064 
0,096 
0,1302 
 
8  0,54 
 
 
 
22,15   
 
14,8464 
 
0,1250 
 
 
0,054 
 
 
 
23,75   
 
14,9004 
Rt=  1,6637 
 
Zt= 14,9004 
 
q=  12,779 W/m²   
gv= 4,085 
 
 
hoeveelheid condensatie = ‐306,01 
kg/m²/s∙109 
 
op weekbasis = ‐0,19 
kg/m² 
Tabel 37: Glaser | Wand n°21 | 23‐29/12/'06 

Medium 
 
Exterieur 
 
Baksteen 
 
Isolatie 
 
Gipskarton 
 
Interieur 
 
 
 
 
 

d [m] 
 
 
 
0,325 
 
0,04 
 
0,0125 
 
 
 
 
 
 
 

λ [W/mK]  R [m²K/W] 
θ [°C]  μ50  Z [m/s∙109] ΣZ [m/s∙109] 
 
 
8,80   
 
0,0000 
 
0,0435 
 
 
0,0072 
 
 
 
9,19   
 
0,0072 
1,28 
0,2539 
 

14,04 
 
 
 
11,42   
 
14,0472 
0,036 
1,1111 
 
1,2  0,2592 
 
 
 
21,19   
 
14,3064 
0,096 
0,1302 
 

0,54 
 
 
 
22,34   
 
14,8464 
 
0,1250 
 
 
0,054 
 
 
 
23,44   
 
14,9004 
Rt=  1,6637 
 
Zt= 14,9004 
 
q=  8,795 W/m²   
gv= 9,750 
 
  hoeveelheid condensatie = ‐357,68 
kg/m²/s∙109 
 
op weekbasis = ‐0,22 
kg/m² 
Tabel 38: Glaser | Wand n°21 | 30/12/'06 ‐ 05/01/'07 

Pd [Pa] 
780,4 
 
780,5 
 
963,9 
 
967,3 
 
974,3 
 
975,1 
 
 
 

Psat [Pa]
819,1 
 
848,6 
 
1040,3 
 
2403,4 
 
2636,9 
 
2879,4 
 
 
 
 

 
Pd [Pa] 
649,9 
 
649,9 
 
707,3 
 
708,3 
 
710,5 
 
710,7 
 
 
 

Psat [Pa]
730,7 
 
760,0 
 
953,4 
 
2407,8 
 
2666,3 
 
2937,0 
 
 
 
 

 

 
64

Pd [Pa] 
923,6 
 
923,7 
 
1060,6 
 
1063,1 
 
1068,4 
 
1068,9 
 
 
 

Psat [Pa]
1131,8 
 
1161,4 
 
1348,3 
 
2513,9 
 
2696,1 
 
2881,7 
 
 
 
 

Appendix J: Glasertabellen en –grafieken 
 
 
Medium 
 
Exterieur 
 
Baksteen 
 
Isolatie 
 
Gipskarton 
 
Interieur 
 
 
 
 
 

d [m] 
 
 
 
0,325 
 
0,04 
 
0,0125 
 
 
 
 
 
 
 

λ [W/mK]  R [m²K/W] 
θ [°C]  μ50  Z [m/s∙109] ΣZ [m/s∙109] 
 
 
10,53   
 
0,0000 
 
0,0435 
 
 
0,0072 
 
 
 
10,80   
 
0,0072 
1,28 
0,2539 
 

14,04 
 
 
 
12,42   
 
14,0472 
0,036 
1,1111 
 
1,2  0,2592 
 
 
 
19,49   
 
14,3064 
0,096 
0,1302 
 

0,54 
 
 
 
20,32   
 
14,8464 
 
0,1250 
 
 
0,054 
 
 
 
21,11   
 
14,9004 
Rt=  1,6637 
 
Zt= 14,9004 
 
q=  6,362 W/m²   
gv= 29,109 
 
 
hoeveelheid condensatie = ‐8,05 
kg/m²/s∙109 
 
op weekbasis = 0,00 
kg/m² 
Tabel 39: Glaser | Wand n°21 | 06‐12/01/'07 

Medium 
 
Exterieur 
 
Baksteen 
 
Isolatie 
 
Gipskarton 
 
Interieur 
 
 
 
 
 

d [m] 
 
 
 
0,325 
 
0,04 
 
0,0125 
 
 
 
 
 
 
 

λ [W/mK]  R [m²K/W] 
θ [°C]  μ50  Z [m/s∙109] ΣZ [m/s∙109] 
 
 
9,93   
 
0,0000 
 
0,0435 
 
 
0,0072 
 
 
 
10,29   
 
0,0072 
1,28 
0,2539 
 

14,04 
 
 
 
12,37   
 
14,0472 
0,036 
1,1111 
 
1,2  0,2592 
 
 
 
21,48   
 
14,3064 
0,096 
0,1302 
 

0,54 
 
 
 
22,55   
 
14,8464 
 
0,1250 
 
 
0,054 
 
 
 
23,57   
 
14,9004 
Rt=  1,6637 
Zt= 14,9004 
 
q=  8,199 W/m² 
gv= 22,525 
 
 
hoeveelheid condensatie = ‐156,08 
kg/m²/s∙109 
 
op weekbasis = ‐0,09 
kg/m² 
Tabel 40: Glaser | Wand n°21 | 13‐19/01/'07 

Medium 
 
Exterieur 
 
Baksteen 
 
Isolatie 
 
Gipskarton 
 
Interieur 
 
 
 
 
 

d [m] 
 
 
 
0,325 
 
0,04 
 
0,0125 
 
 
 
 
 
 
 

λ [W/mK]  R [m²K/W] 
θ [°C]  μ50  Z [m/s∙109] ΣZ [m/s∙109] 
 
 
2,76   
 
0,0000 
 
0,0435 
 
 
0,0072 
 
 
 
3,31   
 
0,0072 
1,28 
0,2539 
 
8  14,04 
 
 
 
6,50   
 
14,0472 
0,036 
1,1111 
 
1,2  0,2592 
 
 
 
20,47   
 
14,3064 
0,096 
0,1302 
 
8  0,54 
 
 
 
22,11   
 
14,8464 
 
0,1250 
 
 
0,054 
 
 
 
23,68   
 
14,9004 
Rt=  1,6637 
 
Zt= 14,9004 
 
q=  12,571 W/m²   
gv= 9,428 
 
 
hoeveelheid condensatie = ‐268,87 
kg/m²/s∙109 
 
op weekbasis = ‐0,16 
kg/m² 
Tabel 41: Glaser | Wand n°21 | 20‐26/01/'07 

Pd [Pa] 
1024,9 
 
1025,1 
 
1433,8 
 
1441,4 
 
1457,1 
 
1458,7 
 
 
 

Psat [Pa]
1270,7 
 
1294,4 
 
1440,3 
 
2263,1 
 
2382,3 
 
2501,9 
 
 
 
 

 
Pd [Pa] 
993,8 
 
993,9 
 
1310,2 
 
1316,0 
 
1328,2 
 
1329,4 
 
 
 

Psat [Pa]
1221,2 
 
1250,7 
 
1435,7 
 
2559,1 
 
2731,2 
 
2905,8 
 
 
 
 

 

 
65

Pd [Pa] 
618,5 
 
618,6 
 
751,0 
 
753,4 
 
758,5 
 
759,0 
 
 
 

Psat [Pa]
744,8 
 
774,2 
 
967,2 
 
2404,6 
 
2658,5 
 
2923,9 
 
 
 
 

Appendix J: Glasertabellen en –grafieken 
 
 
F. Glasertabellen – Wand n°22 – Hypothese 1 – Weekgemiddelde waarden dec ’06 – jan ’07 
Medium 
 
Exterieur 
 
Baksteen 
 
Isolatie 
 
Gipskarton 
 
Interieur 
 
 
 
 
 

d [m] 
 
 
 
0,325 
 
0,04 
 
0,0125 
 
 
 
 
 
 
 

λ [W/mK]  R [m²K/W]  θ [°C]  μ50  Z [m/s∙109] ΣZ [m/s∙109] 
 
 
10,78   
 
0,0000 
 
0,0435 
 
 
0,0072 
 
 
 
11,11   
 
0,0072 
1,28 
0,2539 
 

14,04 
 
 
 
13,00   
 
14,0472 
0,034 
1,1765 
 
144  31,104 
 
 
 
21,76   
 
45,1512 
0,096 
0,1302 
 

0,54 
 
 
 
22,73   
 
45,6912 
 
0,1250 
 
 
0,054 
 
 
 
23,66   
 
45,7452 
Rt=  1,7291 
 
Zt= 45,7452 
 
q=  7,444 W/m²   
gv= 13,381 
 
 
hoeveelheid condensatie = ‐28,64 
kg/m²/s∙109 
 
op weekbasis = ‐0,02 
kg/m² 
Tabel 42: Glaser | Wand n°22 | 02‐08/12/'06 

Medium 
 
Exterieur 
 
Baksteen 
 
Isolatie 
 
Gipskarton 
 
Interieur 
 
 
 
 
 

d [m] 
 
 
 
0,325 
 
0,04 
 
0,0125 
 
 
 
 
 
 
 

λ [W/mK]  R [m²K/W]  θ [°C]  μ50  Z [m/s∙109] ΣZ [m/s∙109] 
 
 
7,14   
 
0,0000 
 
0,0435 
 
 
0,0072 
 
 
 
7,56   
 
0,0072 
1,28 
0,2539 
 

14,04 
 
 
 
9,99   
 
14,0472 
0,034 
1,1765 
 
144  31,104 
 
 
 
21,27   
 
45,1512 
0,096 
0,1302 
 

0,54 
 
 
 
22,52   
 
45,6912 
 
0,1250 
 
 
0,054 
 
 
 
23,72   
 
45,7452 
Rt=  1,7291 
 
Zt= 45,7452 
 
q=  9,589 W/m²   
gv= 16,622 
 
 
hoeveelheid condensatie = ‐14,10 
kg/m²/s∙109 
 
op weekbasis = ‐0,01 
kg/m² 
Tabel 43: Glaser | Wand n°22 | 09‐15/12/'06 

Pd [Pa] 
1029,2 
 
1029,3 
 
1217,2 
 
1633,4 
 
1640,6 
 
1641,3 
 
 
 

Psat [Pa]
1292,6 
 
1320,7 
 
1495,9 
 
2602,3 
 
2760,5 
 
2920,1 
 
 
 
 

 
Pd [Pa] 
855,4 
 
855,6 
 
1088,9 
 
1605,9 
 
1614,9 
 
1615,8 
 
 
 

Psat [Pa]
1010,8 
 
1040,0 
 
1226,1 
 
2526,8 
 
2726,8 
 
2931,7 
 
 
 
 

 
Medium 
 
Exterieur 
 
Baksteen 
 
Isolatie 
 
Gipskarton 
 
Interieur 
 
 
 
 
 

d [m] 
 
 
 
0,325 
 
0,04 
 
0,0125 
 
 
 
 
 
 
 

λ [W/mK]  R [m²K/W] 
θ [°C] μ50  Z [m/s∙109] ΣZ [m/s∙109] 
 
 
4,11   
 
0,0000 
 
0,0435 
 
 
0,0072 
 
 
 
4,60   
 
0,0072 
1,28 
0,2539 
 

14,04 
 
 
 
7,43   
 
14,0472 
0,034 
1,1765 
 
144 31,104 
 
 
 
20,57  
 
45,1512 
0,096 
0,1302 
 

0,54 
 
 
 
22,03  
 
45,6912 
 
0,1250 
 
 
0,054 
 
 
 
23,42  
 
45,7452 
Rt=  1,7291 
 
Zt= 45,7452 
 
q=  11,170 W/m²   
gv= 4,256 
 
9
 
hoeveelheid condensatie = ‐19,61 
kg/m²/s∙10  
 
op weekbasis = ‐0,01 
kg/m² 
Tabel 44: Glaser | Wand n°22 | 16‐22/12/'06 

 
66

Pd [Pa] 
780,4 
 
780,4 
 
840,1 
 
972,5 
 
974,8 
 
975,1 
 
 
 

Psat [Pa]
819,1 
 
847,5 
 
1031,0 
 
2420,0 
 
2645,7 
 
2879,4 
 
 
 
 

Appendix J: Glasertabellen en –grafieken 
 
 
Medium 
 
Exterieur 
 
Baksteen 
 
Isolatie 
 
Gipskarton 
 
Interieur 
 
 
 
 
 

d [m] 
 
 
 
0,325 
 
0,04 
 
0,0125 
 
 
 
 
 
 
 

λ [W/mK]  R [m²K/W] 
θ [°C] μ50  Z [m/s∙109] ΣZ [m/s∙109] 
 
 
2,49   
 
0,0000 
 
0,0435 
 
 
0,0072 
 
 
 
3,03   
 
0,0072 
1,28 
0,2539 
 

14,04 
 
 
 
6,15   
 
14,0472 
0,034 
1,1765 
 
144 31,104 
 
 
 
20,61  
 
45,1512 
0,096 
0,1302 
 

0,54 
 
 
 
22,21  
 
45,6912 
 
0,1250 
 
 
0,054 
 
 
 
23,75  
 
45,7452 
Rt=  1,7291 
 
Zt= 45,7452 
 
q=  12,296 W/m²   
gv= 1,330 
 
 
hoeveelheid condensatie = ‐28,30 
kg/m²/s∙109 
 
op weekbasis = ‐0,02 
kg/m² 
Tabel 45: Glaser | Wand n°22 | 23‐29/12/'06 

Medium 
 
Exterieur 
 
Baksteen 
 
Isolatie 
 
Gipskarton 
 
Interieur 
 
 
 
 
 

d [m] 
 
 
 
0,325 
 
0,04 
 
0,0125 
 
 
 
 
 
 
 

λ [W/mK]  R [m²K/W]  θ [°C]  μ50  Z [m/s∙109] ΣZ [m/s∙109] 
 
 
8,80   
 
0,0000 
 
0,0435 
 
 
0,0072 
 
 
 
9,17   
 
0,0072 
1,28 
0,2539 
 

14,04 
 
 
 
11,32   
 
14,0472 
0,034 
1,1765 
 
144  31,104 
 
 
 
21,28   
 
45,1512 
0,096 
0,1302 
 

0,54 
 
 
 
22,38   
 
45,6912 
 
0,1250 
 
 
0,054 
 
 
 
23,44   
 
45,7452 
Rt=  1,7291 
 
Zt= 45,7452 
 
q=  8,462 W/m²   
gv= 3,176 
 
 
hoeveelheid condensatie = ‐38,14 
kg/m²/s∙109 
 
op weekbasis = ‐0,02 
kg/m² 
Tabel 46: Glaser | Wand n°22 | 30/12/'06 ‐ 05/01/'07 

Medium 
 
Exterieur 
 
Baksteen 
 
Isolatie 
 
Gipskarton 
 
Interieur 
 
 
 
 
 

d [m] 
 
 
 
0,325 
 
0,04 
 
0,0125 
 
 
 
 
 
 
 

λ [W/mK]  R [m²K/W]  θ [°C]  μ50  Z [m/s∙109] ΣZ [m/s∙109] 
 
 
10,53   
 
0,0000 
 
0,0435 
 
 
0,0072 
 
 
 
10,79   
 
0,0072 
1,28 
0,2539 
 

14,04 
 
 
 
12,35   
 
14,0472 
0,034 
1,1765 
 
144  31,104 
 
 
 
19,55   
 
45,1512 
0,096 
0,1302 
 

0,54 
 
 
 
20,35   
 
45,6912 
 
0,1250 
 
 
0,054 
 
 
 
21,11   
 
45,7452 
Rt=  1,7291 
 
Zt= 45,7452 
 
q=  6,122 W/m²   
gv= 9,482 
 
 
hoeveelheid condensatie = ‐28,30 
kg/m²/s∙109 
 
op weekbasis = ‐0,02 
kg/m² 
Tabel 47: Glaser | Wand n°22 | 06‐12/01/'07 

Pd [Pa] 
649,9 
 
649,9 
 
668,6 
 
710,0 
 
710,7 
 
710,7 
 
 
 

Psat [Pa]
730,7 
 
758,9 
 
944,0 
 
2426,2 
 
2676,2 
 
2937,0 
 
 
 
 

 
Pd [Pa] 
923,6 
 
923,7 
 
968,3 
 
1067,0 
 
1068,8 
 
1068,9 
 
 
 

Psat [Pa]
1131,8 
 
1160,3 
 
1339,5 
 
2527,0 
 
2702,9 
 
2881,7 
 
 
 
 

 

 
67

Pd [Pa] 
1024,9 
 
1025,0 
 
1158,1 
 
1453,0 
 
1458,1 
 
1458,7 
 
 
 

Psat [Pa]
1270,7 
 
1293,5 
 
1433,5 
 
2271,7 
 
2386,7 
 
2501,9 
 
 
 
 

Appendix J: Glasertabellen en –grafieken 
 
 
Medium 
 
Exterieur 
 
Baksteen 
 
Isolatie 
 
Gipskarton 
 
Interieur 
 
 
 
 
 

d [m] 
 
 
 
0,325 
 
0,04 
 
0,0125 
 
 
 
 
 
 
 

λ [W/mK]  R [m²K/W]  θ [°C]  μ50  Z [m/s∙109] ΣZ [m/s∙109] 
 
 
9,93   
 
0,0000 
 
0,0435 
 
 
0,0072 
 
 
 
10,28   
 
0,0072 
1,28 
0,2539 
 

14,04 
 
 
 
12,28   
 
14,0472 
0,034 
1,1765 
 
144  31,104 
 
 
 
21,56   
 
45,1512 
0,096 
0,1302 
 

0,54 
 
 
 
22,59   
 
45,6912 
 
0,1250 
 
 
0,054 
 
 
 
23,57   
 
45,7452 
Rt=  1,7291 
 
Zt= 45,7452 
 
q=  7,889 W/m²   
gv= 7,337 
 
 
hoeveelheid condensatie = ‐33,93 
kg/m²/s∙109 
 
op weekbasis = ‐0,02 
kg/m² 
Tabel 48: Glaser | Wand n°22 | 13‐19/01/'07 

Medium 
 
Exterieur 
 
Baksteen 
 
Isolatie 
 
Gipskarton 
 
Interieur 
 
 
 
 
 

d [m] 
 
 
 
0,325 
 
0,04 
 
0,0125 
 
 
 
 
 
 
 

λ [W/mK]  R [m²K/W] 
θ [°C] μ50  Z [m/s∙109] ΣZ [m/s∙109] 
 
 
2,76   
 
0,0000 
 
0,0435 
 
 
0,0072 
 
 
 
3,29   
 
0,0072 
1,28 
0,2539 
 

14,04 
 
 
 
6,36   
 
14,0472 
0,034 
1,1765 
 
144 31,104 
 
 
 
20,59  
 
45,1512 
0,096 
0,1302 
 

0,54 
 
 
 
22,17  
 
45,6912 
 
0,1250 
 
 
0,054 
 
 
 
23,68  
 
45,7452 
Rt=  1,7291 
 
Zt= 45,7452 
 
q=  12,096 W/m²   
gv= 3,071 
 
 
hoeveelheid condensatie = ‐30,43 
kg/m²/s∙109 
 
op weekbasis = ‐0,02 
kg/m² 
Tabel 49: Glaser | Wand n°22 | 20‐26/01/'07 

Pd [Pa] 
993,8 
 
993,8 
 
1096,8 
 
1325,1 
 
1329,0 
 
1329,4 
 
 
 

Psat [Pa]
1221,2 
 
1249,6 
 
1427,1 
 
2571,5 
 
2737,6 
 
2905,8 
 
 
 
 

 

 

 
68

Pd [Pa] 
618,5 
 
618,5 
 
661,7 
 
757,2 
 
758,8 
 
759,0 
 
 
 

Psat [Pa]
744,8 
 
773,1 
 
957,8 
 
2422,7 
 
2668,1 
 
2923,9 
 
 
 
 

Appendix J: Glasertabellen en –grafieken 
 
A. Glasergrafieken – Ambachtelijk systeem – 4cm isolatie – januari 
Grafiek 24: Glaser | Ambachtelijk systeem | 4 cm MW | Januari | Binnenklimaatklasse 1 

Dampdruk [Pa] 

2500
2000
1500
1000
500 

6

8
Z [m/s*109]

10

12

14 

16 

 

Grafiek 25: Glaser | Ambachtelijk systeem | 4 cm MW | Januari | Binnenklimaatklasse 2 

Dampdruk [Pa] 

2500 
2000 
1500 
1000 
500 

6

8
Z [m/s*109]

10

12

14 

16 

 

Grafiek 26: Glaser | Ambachtelijk systeem | 4 cm MW | Januari | Binnenklimaatklasse 3 

Dampdruk [Pa] 

2500 
2000 
1500 
1000 
500 

6

8
Z [m/s*109]

10

12

14 

16 

 

Grafiek 27: Glaser | Ambachtelijk systeem | 4 cm MW | Januari | Binnenklimaatklasse 4 

Dampdruk [Pa] 

2500 
2000 
1500 
1000 
500 

6

8
Z [m/s*109]

10

12

14 

16 

 

Legende: 
Theoretisch dampdrukverloop 

Verzadigingsdampspanning

Werkelijk dampdrukverloop 

 
 
69

Appendix J: Glasertabellen en –grafieken 
 
B. Glasergrafieken – Industrieel systeem – 4cm isolatie – januari 
Grafiek 28: Glaser | Industrieel systeem | 4 cm XPS | Januari | Binnenklimaatklasse 1 

Dampdruk [Pa] 

2500
2000
1500
1000
500 

5

10 

15

20

25
30
Z [m/s*109]

35

40

45 

50 

 

Grafiek 29: Glaser | Industrieel systeem | 4 cm XPS | Januari | Binnenklimaatklasse 2 
2500 

Dampdruk [Pa]

2000 
1500 
1000 
500 

5

10 

15

20

25
30
Z [m/s*109]

35

40

45 

50 

 

Grafiek 30: Glaser | Industrieel systeem | 4 cm XPS | Januari | Binnenklimaatklasse 3 
2500

Dampdruk [Pa]

2000
1500
1000
500 

5

10 

15

20

25
30
Z [m/s*109]

35

40

45 

50 

 

Grafiek 31: Glaser | Industrieel systeem | 4 cm XPS | Januari | Binnenklimaatklasse 4 
2500 

Dampdruk [Pa]

2000 
1500 
1000 
500 

5

10 

15

20

25
30
Z [m/s*109]

35

40

45 

50 

 

Legende: 
Theoretisch dampdrukverloop 

Verzadigingsdampspanning

Werkelijk dampdrukverloop 

 
 
70

Appendix J: Glasertabellen en –grafieken 
 
C. Glasergrafieken – Ambachtelijk systeem – 4cm isolatie – april 
Grafiek 32: Glaser | Ambachtelijk systeem | 4 cm MW | April | Binnenklimaatklasse 1 

Dampdruk [Pa] 

2500
2000
1500
1000
500 

6

8
Z [m/s*109]

10

12

14 

16 

 

Grafiek 33: Glaser | Ambachtelijk systeem | 4 cm MW | April | Binnenklimaatklasse 2 

Dampdruk [Pa] 

2500 
2000 
1500 
1000 
500 

6

8
Z [m/s*109]

10

12

14 

16 

 

Grafiek 34: Glaser | Ambachtelijk systeem | 4 cm MW | April | Binnenklimaatklasse 3 
2500 

Dampdruk [Pa]

2000 
1500 
1000 
500 

6

8
Z [m/s*109]

10

12

14 

16 

 

Grafiek 35: Glaser | Ambachtelijk systeem | 4 cm MW | April | Binnenklimaatklasse 4 
2500 

Dampdruk [Pa]

2000 
1500 
1000 
500 

6

8
Z [m/s*109]

10

12

14 

16 

 

Legende: 
Theoretisch dampdrukverloop 

Verzadigingsdampspanning

Werkelijk dampdrukverloop 

 
 
71

Appendix J: Glasertabellen en –grafieken 
 
D. Glasergrafieken – Ambachtelijk systeem – 12cm isolatie – januari 
Grafiek 36: Glaser | Ambachtelijk systeem | 12 cm MW | Januari | Binnenklimaatklasse 1 

Dampdruk [Pa] 

2500
2000
1500
1000
500 

2

6

8
10
Z [m/s*109]

12

14

16 

18 

 

Grafiek 37: Glaser | Ambachtelijk systeem | 12 cm MW | Januari | Binnenklimaatklasse 2 
2500 

Dampdruk [Pa]

2000 
1500 
1000 
500 

2

6

8
10
Z [m/s*109]

12

14

16 

18 

 

Grafiek 38: Glaser | Ambachtelijk systeem | 12 cm MW | Januari | Binnenklimaatklasse 3 
2500 

Dampdruk [Pa]

2000 
1500 
1000 
500 

2

6

8
10
Z [m/s*109]

12

14

16 

18 

 

Grafiek 39: Glaser | Ambachtelijk systeem | 12 cm MW | Januari | Binnenklimaatklasse 4 
2500 

Dampdruk [Pa]

2000 
1500 
1000 
500 

2

6

8
10
Z [m/s*109]

12

14

16 

18 

 

Legende: 
Theoretisch dampdrukverloop 

Verzadigingsdampspanning

Werkelijk dampdrukverloop 

 
 
72

Appendix J: Glasertabellen en –grafieken 
 
E. Glasergrafieken Wand n°21 – Hypothese 1 – Weekgemiddelde waarden dec ’06 – jan ’07 
Grafiek 40: Glaser | Wand n°21 | 02‐08/12/'06 
3500 
Dampdruk [Pa] 

3000 
2500 
2000 
1500 
1000 
500 

6

8
Z [m/s*109]

10

12

14 

16 

 

Grafiek 41: Glaser | Wand n°21 | 09‐15/12/'06 
3500 
Dampdruk [Pa]

3000 
2500 
2000 
1500 
1000 
500 

6

8
Z [m/s*109]

10

12

14 

16 

 

Grafiek 42: Glaser | Wand n°21 | 16‐22/12/'06 
3500
Dampdruk [Pa]

3000
2500
2000
1500
1000
500 

6

8

10

12

14 

16 

Z [m/s*109]

 

Grafiek 43: Glaser | Wand n°21 | 23‐29/12/'06 
3500 
Dampdruk [Pa]

3000 
2500 
2000 
1500 
1000 
500 

6

8

10

12

14 

16 

9

Z [m/s*10 ]

 

Legende: 
Theoretisch dampdrukverloop 

Verzadigingsdampspanning

Werkelijk dampdrukverloop 

 

 
73

Appendix J: Glasertabellen en –grafieken 
 
 
Grafiek 44: Glaser | Wand n°21 | 30/12/'06 ‐ 05/01/'07 
3500
Dampdruk [Pa] 

3000
2500
2000
1500
1000
500 

6

8

10

12

14 

16 

9

Z [m/s*10 ]

 

Grafiek 45: Glaser | Wand n°21 | 06‐12/01/'07 
3500 
Dampdruk [Pa]

3000 
2500 
2000 
1500 
1000 
500 

6

8

10

12

14 

16 

9

Z [m/s*10 ]

 

Grafiek 46: Glaser | Wand n°21 | 13‐19/01/'07 
3500 
Dampdruk [Pa]

3000 
2500 
2000 
1500 
1000 
500 

6

8

10

12

14 

16 

Z [m/s*109]

 

Grafiek 47: Glaser | Wand n°21 | 20‐26/01/'07 
3500 
Dampdruk [Pa]

3000 
2500 
2000 
1500 
1000 
500 

6

8

10

12

14 

16 

Z [m/s*109]

 

Legende: 
Theoretisch dampdrukverloop 

Verzadigingsdampspanning

Werkelijk dampdrukverloop 

 

 
74

Appendix J: Glasertabellen en –grafieken 
 
F. Glasergrafieken – Wand n°22 – Hypothese 1– Weekgemiddelde waarden dec ’06 – jan ’07 
Grafiek 48: Glaser | Wand n°22 | 02‐08/12/'06 
3500 
Dampdruk [Pa] 

3000 
2500 
2000 
1500 
1000 
500 

5

10 

15

20

25

30

35

40

45 

50 

9

Z [m/s*10 ]

 

Grafiek 49: Glaser | Wand n°22 | 09‐15/12/'06 
3500 
Dampdruk [Pa]

3000 
2500 
2000 
1500 
1000 
500 

5

10 

15

20

25

30

35

40

45 

50 

9

Z [m/s*10 ]

 

Grafiek 50: Glaser | Wand n°22 | 16‐22/12/'06 
3500 
Dampdruk [Pa]

3000 
2500 
2000 
1500 
1000 
500 

10 

15

20

25

30

35

40

45 

50 

Z [m/s*109]

 

Grafiek 51: Glaser | Wand n°22 | 23‐29/12/'06 
3500 
Dampdruk [Pa]

3000 
2500 
2000 
1500 
1000 
500 

10 

15

20

25

30

35

40

45 

50 

9

Z [m/s*10 ]

 

Legende: 
Theoretisch dampdrukverloop 

Verzadigingsdampspanning

Werkelijk dampdrukverloop 

 
 
75

Appendix J: Glasertabellen en –grafieken 
 
 
Grafiek 52: Glaser | Wand n°22 | 30/12/'06 ‐ 05/01/'07 
3500 
Dampdruk [Pa] 

3000 
2500 
2000 
1500 
1000 
500 

5

10 

15

20

25
30
Z [m/s*109]

35

40

45 

50 

 

Grafiek 53: Glaser | Wand n°22 | 06‐12/12/'07 
3500 
Dampdruk [Pa]

3000 
2500 
2000 
1500 
1000 
500 

5

10 

15

20

25

30

35

40

45 

50 

Z [m/s*109]

 

Grafiek 54: Glaser | Wand n°22 | 13‐19/12/'07 
3500 
Dampdruk [Pa]

3000 
2500 
2000 
1500 
1000 
500 

5

10 

15

20

25
30
9
Z [m/s*10 ]

35

40

45 

50 

 

Grafiek 55: Glaser | Wand n°22 | 20‐26/12/'07 
3500 
Dampdruk [Pa]

3000 
2500 
2000 
1500 
1000 
500 

5

10 

15

20

25

30

35

40

45 

50 

Z [m/s*109]

 

Legende: 
Theoretisch dampdrukverloop 

Verzadigingsdampspanning

Werkelijk dampdrukverloop 

 

 
76

Appendix K: Waterwerende oppervlaktebehandeling 
 

Appendix K:  Waterwerende oppervlaktebehandeling 
 
Waterwerende middelen zijn kleurloze producten die bij de behandeling van gevels gebruikt worden 
om  poreuze  materialen  waterwerend  te  maken  zonder  hun  uitzicht  of  hun  waterdampdiffusie 
karakteristieken  gevoelig  te  wijzigen.  Dit  betekent  dat  de  waterabsorptie  beperkt  wordt  zonder  de 
drogingmogelijkheden  noemenswaardig  te  verminderen.  Deze  eigenschappen  worden  bekomen 
door de oppervlaktespanning van de steenachtige bouwmaterialen te verlagen. Dit gebeurt door de 
afzetting  van  een  uiterst  dun  laagje  dat  de  vrije  doorsnede  van  de  poriën  nauwelijks  wijzigt  en 
hydrofobe eigenschappen vertoont. Elke ondergrond met een lagere oppervlaktespanning dan water 
is  niet  onderhevig  aan  capillaire  verschijnselen  omdat  de  onderlinge  aantrekking  van  de 
waterdeeltjes groter is dan de aantrekking van deze deeltjes door de ondergrond.  
 
Als  men  de  behandeling  goed  heeft  uitgevoerd,  zou  de  duurzaamheid  in  de  meeste  gevallen  meer 
dan  10  tot  15  jaar  moeten  bedragen.  Wanneer  er  verlies  aan  doeltreffendheid  optreedt,  kan  men 
opnieuw een waterwerende oppervlaktebehandeling uitvoeren. De producten, verdund op basis van 
een  organisch  oplosmiddel,  kan  men  probleemloos  opnieuw  gebruiken.  Als  men  echter  werkt  met 
producten op waterbasis is dit een stuk moeilijker wanneer de oude behandeling nog een redelijke 
doeltreffendheid bezit. 
 
In  uitzonderlijke  gevallen  levert  de  waterwerende  oppervlaktebehandeling  problemen  op  met 
betrekking  tot  het  uitzicht  van  de  oppervlakten  en  de  vorstgevoeligheid  van  de  materialen.  Deze 
neveneffecten  zijn  meestal  te  wijten  aan  een  incorrect  uitgevoerd  vooronderzoek,  het  gebruik  van 
ongeschikte materialen, ongunstige uitvoeringsparameters of een ondergrond die zeer weinig poreus 
is.  Men  stelt  soms  problemen  met  de  kleuren  van  de  gevels  vast  wanneer  men  met  een  weinig 
poreus  materiaal  te  maken  heeft  of  wanneer  het  materiaal  een  uitgesproken  kleur  heeft  of  als  er 
voor  de  behandeling  al  een  schakering  in  het  uitzicht  aanwezig  was.  In  deze  gevallen  kan  een 
waterwerende  oppervlaktebehandeling  een  verdonkering  of  een  kleurversterking  veroorzaken. 
Hierdoor worden bestaande schakeringen die eigen zijn aan het materiaal of die het gevolg zijn van 
hun  blootstelling  duidelijker  zichtbaar.  Dit  komt  omdat  de  moleculen  van  het  product  niet  in  de 
poriën van het oppervlak konden indringen. In uitzonderlijke gevallen kan er na een waterwerende 
behandeling  een  witachtige  waas  gevormd  worden  op  materialen  met  een  uitgesproken  kleur.  Dit 
kan  voorkomen  bij  producten  van  het  siloxaantype,  die  verdund  werden  in  een  organisch 
oplosmiddel  en  aangebracht  werden  op  een  zeer  vochtig  of  te  koud  oppervlak.  In  deze 
omstandigheden kan het dus gebeuren dat de hars te snel uithardt aan het materiaaloppervlak. 
 
Door de behandeling komt er meer water in de massa van de muur terecht door opstijgend vocht of 
door  insijpeling  langs  scheuren  waardoor  de  materialen  vorstgevoeliger  zijn.  Wanneer  men  een 
waterwerende  behandeling  geeft  aan  materialen  die  oplosbare  zouten  bevatten,  kunnen  deze 
zouten door het product ingesloten worden. Het materiaal kan afschilferen door de kristallisatie van 
zouten achter de waterwerend gemaakte zone.  
 
Abstract uit: 
Pien A.  en  De  Bruyn R,  juni  2002.  “Waterwerende  oppervlaktebehandeling”,  Technische 
Voorlichting 224, WTCB, p.51. 
 
 

 
77

Master your semester with Scribd & The New York Times

Special offer for students: Only $4.99/month.

Master your semester with Scribd & The New York Times

Cancel anytime.