‫  ازن

  آ‬
Etat d’équilibre d’un système chimique
. Qr '()‫رج ا‬, ‫ ــ‬I
‫ را   
 آ "! ار  ا  ل ا   آ   رج‬
. Qr ‫ ب‬$  %"‫ا ' و‬
. 1‫ا‬2 ‫ اع‬4‫ أ‬67 89: ‫ ــ  
 <) ي‬1
:  ‫ !د  ا‬, $-./" ‫  ل آ‬0123 ‫ 
 آ‬%4!"

aA(aq) + bB(aq) ⇌ cC(aq) + dD(aq)
‫ أو‬4/ ‫ت ا‬G ! d ‫ و‬c ‫ و‬b ‫ و‬a .  ‫ ل‬D  ,‫ا‬. D ‫ و‬C ‫ و‬B ‫ و‬A C ‫" اع ا‬B‫ا‬
. % ‫ا  آ‬ 
< FG=1 @HF‫ ا‬6<=‫( ا‬1) 6<=‫> ا‬: '()1 ‫@ون‬9‫رج ا)(' ا‬, ‫@ف‬BC
: IJB1 K‫ 
 ا‬7 =B
c

d

C  . D
Qr =   a  b
 A  .B  

>: mol/l ‫ ب‬Z= @FB4 X ‫= ع‬7 >7B(‫ ا > ا‬T‫ ا)@آ‬U9C ‫ي‬2‫د ا‬WB‫' ا‬XC [ X]
[ X]   ‫ أو‬ X f  `4  ‫ أو‬X i  W1 <‫] ا‬2‫ ن ه‬K ‫_ أن‬KC .  
7 =B
. ‫ ره‬b ‫=ء‬d‫ أ‬B 

1 >9Fb _C@
S2O32-(aq) ‫ت‬%4 3 ‫اب  ا ء و أ "ت‬. ‫ ا‬I2(aq) ‫ ا  د‬/H I, ' ‫ ا‬%4!"

I2 (aq) + 2S 2 O23− (aq) ⇌ 2I − (aq) + S 4 O26 − (aq) : ‫ !د  ا ' ه‬
: ‫ ه‬,‫ا‬. ‫ ا‬C ‫" اع ا‬B‫اآ ا‬%3 ‫ ن‬C3 ، t D ‫ ا‬

I2  = 1, 0.10 −3 mol / ℓ
S 2 O23−  = 2, 0.10 −3 mol / ℓ
I−  = 5, 0.10 −2 mol / ℓ
S 4 O26−  = 2,0.10 −4 mol / ℓ
‫(؟‬1) %_4 ‫ ا‬/ ‫  ل ا   ا‬, ‫ون‬%  ‫أ ` رج ا ' ا‬ 
‫  ل ا‬, ‫ون‬%  ‫ ا‬t D ‫ ا‬/ ، ' ‫ إذن رج ا‬، ‫  ا ء‬,‫ا‬. C ‫" اع ا‬B‫ ا‬0: ‫ ه‬%_4 ‫ ا‬/ ‫ ا‬
2

I−  . S 4 O26− 
Qr =
= 125
2
2−


I2 . S 2 O3 
. ‫!د دون و ة‬, ' ‫ رج ا‬I %4!
2 >9Fb _C@
:   ‫ !د  ا‬, $-./" ‫ وا ء‬e "fg‫ ا‬h I, ' ‫ ا‬%4!"

CH3COOH(aq) + H2 O ( ℓ ) ⇌ CH3COO− (aq) + H3O+ (aq)

.(1) %_4 ‫ ا‬/ ‫  ل  ا‬, ‫ون‬%  ‫ رج ا ' ا‬%4!3 j‫ ــ أ‬1

CH3COO−  . H3O+ 
Qr =
CH3COOH
: t D ‫ ــ " 
 ا‬2
Allal mahdade

http://sciencephysique.ifrance.com

Page 1

CH3COO −  = H3O +  = 1,2.10 −4 mol / ℓ
t
t
CH3COOHt = 9, 6.10 −4 mol / ℓ
t D ‫ا ا '  ا‬.‫أ ` رج ه‬

Qr = 1,5.10 −5
%4!‫ و‬1 ‫ !د‬, ‫ ! ض‬n ' ‫  رج ا‬%o p‫ و‬G' ‫ و‬4. ' ‫ا ا‬.‫ ا ء  ه‬: f <7
. ‫ون و ة‬, ' ‫ رج ا‬I
. F7g ‫م‬Gi‫ أ‬67 ‫ ــ  
 <) ي‬2
:   ‫ ` ا !د  ا‬Ag+(aq) 1' ‫ "ت ا‬q, ‫س‬/ ‫ ا‬D ‫' أآة‬3 %4!"

Cu(s) + 2Ag+ (aq) ⇌ Cu2+ (aq) + 2Ag(s)
. 4D  -‫ أ‬w13 o" C " 
%x   
‫ا‬
. Cu ‫ و‬Ag ID' ‫ ا‬e .‫ وآ‬Cu ‫ و‬Ag I,‫ا‬. ‫ ا‬IC ‫ ا‬I / ‫ ا‬I ‫ ا  
 آ‬w13 t  
‫ ن‬C   ,‫ و‬، t D ‫ ا‬/ ' ‫  رج ا‬1 ‫ !د‬, $y !" ‫ا‬. ‫وف‬%! %x `D{ ‫ ا‬w
‫آ ا‬%3
: ‫رج ا ' ه‬
2+

+

Cu2+ 
Qr =
2
 Ag+  
1‫ا‬2‫ ا‬K‫ اع ا‬4k 7B(‫ ا  ا‬T‫ ا)@اآ‬l‫ إ‬، '()‫رج ا‬, >: ',W) l : ‫ح‬Jbg‫ا‬
3 >9Fb _C@ 
1' ‫ن  'ت ا‬,‫ و !د  دو‬، Ag2SO4 1' ‫ت ا‬%4‫ وآ‬AgCl 1' ‫ رور ا‬D‫` آ‬%3 ‫ت‬p‫ ــ أآ` !د‬1
. Ag3PO4
. ' ‫ رج ا‬%4!3 ،   ‫  آ‬j‫ ــ أ‬2
‫  ا) ازن‬W= '()‫رج ا‬, ‫ ــ‬3
: pC@B ‫ ــ‬1 
 
‫ ن ا‬C3  / ' ‫ه رج ا‬.q  ‫ ا  ا‬Qr.eq ‫ ا  ازن‬/ ' ‫" رج ا‬
. ‫ا رو    ا  ازن‬ 
C ‫" اع ا‬B‫ ا‬D2 D!' ‫اآ ا   ا‬% ‫  ا‬43 ، ‫{ ا  
 إ    ا  ازن‬3  /
Gf 'D2 ‫ق‬%†, ‫ه‬3 IC /! [X]eq € .q3‫ و‬، I  ‫ل ا‬G ,H   
‫ ا‬.o " C ‫ا‬
( D  ‫ أو ) ا‬D‫€س ا  ا‬
. 7g ‫س ا‬91 '()‫رج ا‬, I WCW< : >FC@ 
‫ط‬r4
-3 
€ 
/ ، C=1,0.10 mol/l ‫آ‬%3 e "fg‫ ا‬h S ‫ ل‬D V w
 ‫ €س‬D %‡"
. σ = 5, 2mS.m−1 : ‫ ه‬25°C / ‫ ل‬D ‫ ا‬D
. ,‫ا‬. ‫ ا‬C ‫ ‹" اع ا‬D!' ‫اآ ا   ا‬% ‫ ــ د    ا  ازن ا‬1
: 25°C ‫ارة‬% ‫ ا‬-‫ در‬/ †!"

λH O+ = 35,0mS.m2 .mol−1
3

λ CH COO− = 4, 09mS.m2 .mol−1
3

. ‫ ا  ازن‬/ ، Qr ,éq ' ‫Œ € رج ا‬/‫ ــ ا‬2

. >‫)< ل آ‬1 4‫@و‬9‫) ا) ازن ا‬1d ‫ ــ‬II
‫ ؟‬WF‫< ا‬1  
‫>   ازن‬: ، '()‫رج ا‬, I v7B) '‫ه‬
. ‫>  ا) ازن‬: '()‫رج ا‬, 67 WF‫@ ا< ا‬dw : 2 >FC@ 
‫ط‬r4
‫ و"ون‬25°C ‫ارة‬% ‫ ا‬-‫ در‬/ 'D2  ‫اآ‬%3 ‫ ذات‬e "fg‫ ا‬h   σ D  ‫" Ž ا‬
:   ‫Œ  ا 
ول ا‬/ ‫ا‬

Allal mahdade

http://sciencephysique.ifrance.com

Page 2

C(mol/l)
1,0.10-2
5,0.10-3
2,0.10-3
1,0.10-3
-3
-3
-3
-1
16,2.10
11,4.10
6,9.10
4,9.10-3
σ(S.m )
‫Œ € رج‬/‫ وا‬، ‫ ا  ازن‬/ ، ‫ ل‬D ‫وآ " م  آ‬B‫ "ت ا‬B   ‫آ ا‬% ‫ ــ د ا‬1
. ‫ ل‬D C 4/ , ، ‫ ا  ازن‬/ Qr,éq ' ‫ا‬
: †!"

λH O+ = 35,0mS.m2 .mol−1
3

λ CH COO− = 4, 09mS.m2 .mol−1
3

‫Œ ؟‬/" ‫ ــ ذا‬2
: gJ, 
WF‫ ا< ا‬x4‫ آ‬C‫) أ‬1d ‫ ا) ازن‬W= '()‫رج ا‬, ‫ ن‬KC ، =B ‫ @ارة‬i‫ در‬W=
.   
7
‫) ا) ازن‬1d pC@B ‫ ــ‬1
K ‫) ا) ازن‬1d 6G ; Qr,éq I ‫ ا) ازن‬W= '()‫رج ا‬, 2,wC ، _B '() FG=1
. ‫ ا<@ارة‬i‫ر‬W1 l‫ إ‬v7B)l‫و‬
: ‫د‬B1 ‫ج‬2= ، > ‫ ل‬7< >: '() FG=1 ، ‫) ا) ازن‬1d })K

aA(aq) + bB(aq) ⇌ cC(aq) + dD(aq)
K = Qr ,éq =

c

d

a

b

C éq .Déq
 A éq .Béq

: >)‫' ا‬Kr‫ ا‬67

. ‫ون و ة‬, ‫!د‬, ‫ ا  ازن‬,H I %4! :  D
>7‫) ا) ازن )< ل آ‬1d ‫ ــ‬2
‫ة أي‬%‡ - €  ‫!  أو ’ول إ‬/ 4% 3  ‫آ ا ' ا‬%3 ‫ ن‬C  / D‫ أن ا ' آ‬%4!"
. (K>104) ‫ا‬- ‫ة‬%4‫ آ‬K ‫ ن‬C3 "/
. D{ ‫دا  ا !د  ا‬%'/ o !"   ‫ ا‬.‫ ه‬
: >7‫' آ‬: ‫_ ~ اء‬i‫رو‬W`‫ رور ا‬7‫ (' آ‬: ‫ل‬X

HCℓ (g) + H2 O(ℓ ) → Cℓ − (aq) + H3 O + (aq)
@HF‫ ‚@ ا‬6<=‫> ا‬: ‫) ا) ازن‬1d ‫ ــ‬3
: (2) ‫( و‬1) I/ ‫ن  ا‬H I.D ‫ ا‬ID' ‫ ا‬%4!"

aA(aq) + bB(aq) → cC(aq) + dD(aq)

K1

cC(aq) + dD(aq) → aA(aq) + bB(aq)

K2

: ‫ ا  ازن‬/ ' ‫ رج ا‬%4!3 ‫' ه‬3 C 4/ , ‫ ا  ازن‬,H %4!3 ‫ ن‬C ‫ ا  ازن‬/

K 1 = Qr1,éq =

K 2 = Qr2 ,éq =

c

d

a

b

a

b

c

d

C éq . D éq
 A éq . B éq
 A éq . B éq
C éq . Déq

K1 =

1
: ‫Œ أن‬/" I€G! ‫ ا‬I
K2

3 >9Fb _C@ 
1' ‫ رور ا‬D‫ن آ‬,‫' ذو‬3 /, . K1=5,5.10 ‫ ه‬$"‫ از‬3 ,H n 1' ‫ رور ا‬D‫` آ‬%3 '3 %4!"
. K2=1,8.10-10 $"‫ از‬3 ,H ‫ ا ء‬
10

Allal mahdade

http://sciencephysique.ifrance.com

Page 3

. ‫ ل‬D ‫ دة  آ‬-  ‫ ا‬Cl- ‫ و‬Ag+ " B‫" اع ا‬B‫اآ ا‬%3 ` ‫ ــ أ‬1
‫Œ ؟‬/3 ‫ ــ ذا‬2
‫ رور‬D‫ن آ‬,‫ أي ذو‬%_4 ‫ ا‬%x / ‫  ا‬/, . D‫' آ‬3 ‫ ه‬%_4 ‫ ا‬/ ‫أن ا '  ا‬
. ‫ ود‬- '3 ‫  ا ء ه‬1' ‫ا‬

>`=‫م ا‬W9)‫ ا‬FG4 67 ‫@ة‬dƒ‫ ا‬8„ ‫ ــ ا‬III
. >`=‫م ا‬W9)‫ ا‬FG4 67 WF‫@ ا< ا‬dw ‫ ــ‬1
3 >FC@ 
‫ط‬r4 
{"‫ و‬D‫ ا† س ا  ا‬, 'D2 ‫اآ‬%3 ‫ ذات‬e "fg‫ ا‬h   !,‫ أر‬D Ž "
:   ‫ ا 
ول ا‬D
-2
-3
-3
C(mol/l)
1,0.10
5,0.10
2,0.10
1,0.10-3
-3
-3
-3
-1
16,2.10
11,4.10
6,9.10
4,9.10-3
σ(S.m )  
C 4/ , o/ ‫ ا  م ا‬4" ` ‫ ــ أ‬1
‫Œ ؟‬/3 ‫ ــ ذا‬2
: gJ,
، ‫…@ة‬g T‫ ا)@اآ‬x4‫ آ‬7K: ،   
7 WF‫< ا‬1 >`=‫م ا‬W9)‫ ا‬FG4 I v7B)
. ‫@ة‬F‫م ا=`> آ‬W9)‫ ا‬FG4 x4‫آ‬
. >`=‫م ا‬W9)‫ ا‬FG4 67 ‫) ا) ازن‬1d @dw ‫ ــ‬2
‫ ' ؟‬o/ ‫ ا  م ا‬4" 0€ 3 I C ‫ ا  ازن ا‬,H IC3 ‫آ‬
. _7() >`=‫م ا‬W9)‫ ا‬FG4 4‫ر‬9 : 4 >FC@ 
‫ط‬r4
. C=1,0.10-2mol/l ‫آ‬% ‫ "'Ž ا‬o I1 I D .q"
. e " ‫ ا‬h ‫ ل‬D S2 ‫ ل‬D ‫ و‬e "fg‫ ا‬h ‫ ل‬D S1 ‫ ل‬D
K1=1,6.10-5 : ‫ ا ء‬0 e "fg‫ ا‬h ' ‫ ا  ازن‬,H
. K2=1,6.10-4 : ‫ ا ء‬0 e "f ‫ ا‬h ' ‫ ا  ازن‬,H
: 43 
/ S2 ‫ و‬S1 I D ‫ ا‬D Ž "

σ2 = 510µS.cm−1 ‫ و‬σ1 = 153µS.cm −1
‫ ؟‬S2 ‫ و‬S1 I D ‫ ا‬I ‫ة  آ‬-‫ " ا  ا‬B‫ ا‬C ‫ ‹" اع ا‬D!' ‫اآ ا   ا‬% ‫ ــ  ه ا‬1
‫' ؟‬3 C o/ ‫ ا  م ا‬4" ‫ ــ د‬2

λH O+ = 35, 0mS.m2 .mol−1
3

λ CH COO− = 4, 09mS.m2 .mol−1
3

λHCOO− = 5, 46mS.m2 .mol−1
: gJ,
. B(@ >`=‫م ا‬W9)‫ ا‬FG4 x4‫ آ‬، ‫@ة‬F‫) ا) ازن آ‬1d x4‫ آ‬7‫آ‬

Allal mahdade

http://sciencephysique.ifrance.com

Page 4