You are on page 1of 5

WIKIPEDIA FRISIA

nr.18

Laatste doodstraf in Friesland


Fries dammen

De doodstraf werd voor Nederland, ten tijde van


vrede, in 1870 afgeschaft. Na de Tweede
Wereldoorlog werd 152 maal de doodstraf opgelegd,
waarvan er veertig door het vuurpeloton werd
uitgevoerd. Voor 1870 werd de doodstraf regelmatig
opgelegd. Dit kon door het zwaard of door
ophanging. In de praktijk werd dit laatste
toegepast. De executies in Friesland werden te
Leeuwarden uitgevoerd. De spotnaam voor de
Leeuwarders herinnert daar nog aan: galgelappers.

Op 23 maart 1860 werd Ypke Baues de Graaf uit


Harlingen in het openbaar opgehangen. Deze
executie, die op marktdag werd gehouden en veel
publiek trok, was de laatste, die in vredestijd
werd voltrokken, voordat de doodstraf werd
afgeschaft. Ypke Baues de Graaf bracht de meeste
tijd, die hij buiten de gevangenis doorbracht, in
Harlingen door. Hij was al op jeugdige leeftijd op
het slechte pad geraakt en op 18-jarige leeftijd
wordt hij wegens herhaalde diefstal tot twee jaar
tuchthuis veroordeeld. Hierna volgt al snel een
tweede veroordeling: geseling met een strop om en 7
jaar tuchthuis. In 1843 wordt Ypke Baues
veroordeeld tot geseling, brandmerking en 8 jaar
tuchtschool. Na deze straf blijft hij drie jaar op
vrije voeten om uiteindelijk toch weer tegen de
lamp lopen. Vijf jaar tuchthuis en geseling was dit
maal de straf.

In Harlingen, waar hij gedurende zijn vrije jaren


verbleef, had hij kennis gekregen aan Aafke Monsma.
Zij trouwden niet, maar toch kregen ze twee
kinderen. Een van de kinderen overlijdt jong, de
tweede is vijf jaar oud als haar vader in 1859
vrijkomt en weer naar zijn gezinnetje terug wil
keren. Aafke wil echter niets meer van hem wil
weten. Ypke Baues dringt aan, maar Aafke blijft
weigeren.

Ypke Baues de Graaf druipt af, maar op de avond van


vrijdag 2 september slijpt hij in de Spoketuin bij
de Kerkpoortsbrug zijn mes aan beide kanten
vlijmscherp. De volgende morgen al gaat hij heel
vroeg naar de aardappelmarkt. Hij neemt aan dat
Aafke daar aan het werk zal zijn. Harlingen kende
toen nog vele grachten en waterlopen. Daarvan werd
druk gebruik gemaakt om groente, aardappelen, turf
en andere handelswaar met bargen aan te voeren.
Auke treft Aafke op de Spekmarkt, waar ze met
sjouwwerk bezig was. Hij loopt op haar toe en
waarschuwt haar nog een maal met de woorden:
"Aafke, beraad je". Aafke blijft weigeren. Hierop
trekt Ypke zijn mes en steekt zeven keer toe. "O,
mien arm kien, mien arm kien", waren haar laatste
woorden. Dokter Ansingh, die men te hulp heeft
geroepen, kan niets meer doen.

Haar moordenaar was ondertussen de stad


uitgevlucht, maar keerde al snel terug en deed
alsof er niets gebeurd was. Politieman Westra
herkent hem echter en houdt hem aan. Op weg naar
het politiebureau dreigt de samengestroomde menigte
aan te vallen. Agent Westra kan dit maar met moeite
verhinderen. Op het bureau geeft Ypke Baues de
Graaf al snel toe dat hij de moord heeft gepleegd.
Verder vertelt hij ook van plan te zijn geweest
zijn dochter te vemoorden. Daarna had hij zelfmoord
willen plegen. Op 7 november 1859 werd Ypke Baues
de Graaf door het Provinciaal Gerechtshof ter dood
veroordeeld. Zijn verzoek om gratie aan Koning
Willem III wordt afgewezen.
De uitdrukking "Aafke beraad je" werd daarna
gebruikt om iemand, zij het gekscherend, ernstig te
waarschuwen.
(uit: Harlinger Wandelverhalen)
BLOKHUISPOORT Leeuwarden

FRIES DAMMEN (OER-ALLES)


Het dammen is al eeuwen een geliefde bezigheid
en kan overal worden gespeeld; op een club, in
de trein, op het internet en gewoon thuis op de
keukentafel. Oorspronkelijk bestond een dambord
niet uit velden maar uit lijnen. Een van de
oudste aanwijzingen voor het damspel vinden we
in een Deens koningsgraf uit de vroege
Middeleeuwen. Archeologen troffen naast de
gebruikelijke grafgiften (wapens, sieraden en
amuletten) ook een groot aantal witte en zwarte
stenen. Ze zijn van glas en stammen uit het
Romeinse Rijk. In de Middeleeuwen ontstond het
dambord als veldenbord. Waarschijnlijk als
reactie op de grote populariteit van het
schaakspel. Een oorspronkelijke damvorm is
moeilijk aan te wijzen.
In de loop der tijd ontstonden diverse
varianten: Pools dammen, Canadees dammen,
Italiaans dammen en Fries dammen. Het Fries
dammen wordt op enkele plaatsen in Friesland
nog gespeeld en de belangstelling is groeiende.
Zo werd het spel ook tijdens Koninginnedag 2008
gedemonstreerd. Wel bijzonder is dat een Noord-
Afrikaanse damvariant genaamd Zamma, gespeeld
op een lijnenveld, veel overeenkomsten vertoond
met Fries dammen.

Iets over de manier van spelen. Het Fries


dammen wordt net als het internationale dammen
op een gewoon bord gespeeld met twintig witte
en twintig zwarte schijven. Zelfs het zetten
gaat op dezelfde manier, namelijk schuin. Het
schuin slaan zoals in het gewone damspel moet
ook. Maar dat is niet de enige manier waarop
bij het Fries dammen kan worden geslagen. Er
wordt ook verticaal en horizontaal geslagen. In
totaal kan men acht richtingen op slaan.
(www.friesdammen.nl)